Обновлено 06.08.2019 12:36 Автор: Administrator 05.08.2019 07:22\nВайн бехк я Советийн Iедалан тешнабехк?\nЦкъа хьаьжна ца Iийна со «Цыган» цIе йолчу исбаьхьаллин фильме. Суна дукхаеза иза, мел хьежарх а кIорда ца йо. ЦIеначу даггара ирсе хила лаьа Россин халкъан артисткас Лучко Кларас а, Молдаверчу киноактера Волонтир Михайс а говза васташ кхоьллина турпалхой. Адамалла, къинхетам, чолхечу дахарехь шогаллаш дуккха а ю режиссера Бланк Александра яьккхинчу фильмехь. Цуьнан чулацам дахарерчу бакъдолчунна герга хилар хета фильм дукхаезаран бахьана. Ас-м, «Цыган» фильм дукха хазахетарна, цуьнан бухе йиллина изза цIе йолу Калинин Анатолийс язйина роман а ешна. Дахаран массо а агIо евзаш стаг хилла яздархо.\nЦуьнан, «Цыган» йоцург а, дукха говзарш ю: романаш, поэмаш, пьесаш, публицистика. Дукха хьолахь, бакъдолчунна герга йолуш, мискачу адамийн дахар кIорггера девзаш язйина ю уьш. Иза, къаьсттина вайна, нохчашна, мехала ду. Къоман историн уггаре а халачу муьрехь, вайнахах хьакхаелла похIмечу яздархочун комаьршачу деган серло. Шен бIаьргашна гиначух бакъдерг яздина Калинин Анатолийс Нохч-ГIалгIайн Республикехь лаьттачу хьолах «Искры над Грозным» цIе йолчу очеркехь. «Комсомольская правда» газетехь генарчу 1942-чу шеран гурахь цо иза яздинехь а, бакъдолчунна тIера схьаэцна довха дош, тахана вайн дегнаш хьоьстуш ду. Цунах хир ду вайн таханлера къамел.\nI9I6-чу шеран хьаьттан (август) беттан 9-чу дийнахь дуьнен чу ваьллачу Калинин Анатолийс журналистикехь дIаболийна шен къинхьегаман некъ. I94I–I945-чуй шерашкахь дIабоьдуш Сийлахь-боккха Даймехкан тIом болуш, «Комсомольская правда» газетехь лерринчу корреспондентан болх бина ву иза, фронтан зил чекхболучу массо а маьIIе кхочуш. Иштта Нохч-ГIалгIайчохь а хилла иза. I942-чу шеран аьхкенан чаккхенехь Теркайисте схьакхаьчначу мостагIчунна хьалха Геббельса Iалашо хIоттийна хилла – хьаьттан (август) беттан 24-чу дийнахь Соьлжа-ГIала чукхача. Амма ЦIечу Эскаран бIаьхоша ца кхачийтина немцой оцу Iалашоне. Кхаа-беа баттахь луьра тIемаш лаьттина Теркаца. Шаьш Соьлжа-ГIали чу ца кхачалой хиъча, дог а диллина, авиатохарш дина фашисташа 1942-чу шеран эсаран (октябрь) беттан I0-чу дийнахь. Немцойн «Юнкерс-88» цIе йолу 200 кема хилла оцу къизачу тIелатарехь дакъалоцуш. Ягийна заводаш, фабрикаш, мехкадаьттанах дуьзна лаьтта даккхий яйнаш, хIаллакбина бахархойн бахамаш, дайина маьрша адамаш. БIаьрга Iоьттича пIелг гур боцуш, Iаьржа бода хIоттийна махкахь. Амма дерриге а халкъ, цхьаъ санна, арадаьлла дIаяйина немцойн зулам бахьанехь хьалалетта цIе. Оцу бохамах а, нохчийн, гIалгIайн болатчу амалх а, синъондаллех а яздо Калинин Анатолийс «Искры над Грозным» очеркехь.\nКъеггина масалш далош дуьйцу журналиста вайн махкахойн хьуьнарех. Цо, цецвуьйлуш, дозаллица яздо вайн махкахойн хIайттараллех, царна Даймохк безаш хиларх, мостагIчух озабелла вайнах юхабевриг цахиларх лаьцна. Цо очеркехь хьахадо Хьалха-Мартан кIоштан Таьнги-чу юьртарчу жимачу стага Докашевс, ша цхьамма, карахь герз а доцуш, немцойн лазутчик лаьцна хилар. Деца цхьаьна хьаьжкIашна асара ваханчу кIантана тосавелла хилла ракеташца шайчаьрга цхьацца хаамаш беш воллу фашист. ТIехьашхула тIевахана, схьалаьцна, кхидIа ца хоьцуш, тIаьхьуо юьртахой а орцахбовлуш, Хьалха-МартантIерчу Iедале дIавелла хилла мостагI дас а, кIанта а. Иштта цо яздо Ильясов Исалис тIеман комиссариате яздинчу дехарх лаьцна а: «Сан 67 шо ду. Делахь а, со могаш ву. Суна буса наб ца кхета, вайн Даймехкан латта мостагIчо хьоьшуш долуш. ЦIечу Эскаран могIаршка дIахIотта боккха лаам бу сан. Доьху, Нохч-ГIалгIайн дошлойн дивизе со дIаязвар». Кхин цхьа бакъдерг билгалдоккху Калинин Анатолийс. Оцу муьрехь Соьлжа-ГIалахь вовшахтухуш Нохч-ГIалгIайн II4-гIа дошлойн дивизи хиллехь а, яздархочо тIечIагIдарехь, дивизи вовшахтохаре ца хьоьжуш, хIора дийнахь тIаме дIаоьхуш хилла нохчийн, гIалгIайн кегийрхой. Вайна юьхькIам боллуш тоьшалла ду цо динарг. Масех шо ду оьрсийн яздархо Калинин Анатолий воцу. 2008-чу шеран асаран (июнь) беттан I2-чу дийнахь дIакхелхина иза. Амма 75 шо хьалха цо вайх аьлла довха дош даха дисина. Нохчийн халкъ цкъа а ца хилла цхьаьнгга а чIир хьееш, амма ша лайна халонаш, шена йина ямартлонаш йиц ца йина цо. Къаьсттина дукха эладитанаш даржадо хьагI йолчу адамаша. Царах цхьадерш ХХ-чу бIешарна юккъехь СССР-о немцойн фашизмаца латтийначу луьрачу къийсамах ду. ХIинца а цхьаболчу питанчийн самукъадолу, нохчаша, гIалгIаша оцу тIамехь дакъа ца лаьцна бохучу хабаршна тIечIагIдарш лоьхуш. Вайнахана юкъара алссам дезертираш бевлла бохуш, даржош эладитанаш ду, НКВД-н белхахоша халкъана тIехь латтийна къизалла ца хьахош.\nКарладоккхур вай дуьххьара Соьлжа-ГIалахь Нохч-ГалгIайн дошлойн II4-гIа дивизи вовшахтоха йолор. I94I-чу шеран товбецан (сентябрь) беттан I3-чу дийнахь СССР-н оборонин комитетан Буьйраца нийса а догIуш, хенал хьалха, I94I-чу шеран гIуран (декабрь) беттан I-чу дийнахь, вовшахкхетта яьллачу дивизин командир хIоттаво ЦIечу Эскаран тIаьхьалонан эпсар Моллаев Супьян. Дивизин комиссар хIоттаво Нохч-ГIалгIайн Республикин дешаран (серлонан) нарком Гайрбеков Муслим. Вовшахтоьхначу дивизина юкъахь 3 96I стаг хилла. Дивизехь хила везарг 3 347 стаг вара. Хила везачул сов 6I4 стаг а волуш (царна Iаламат чIогIа тIаме дIакхача лаарна) гIуран (декабрь) бутт тIекхачале вовшахкхетта хилла дошлойн дивизи. Шайн лаамехь дIаязбеллачарна юкъахь 3 543 нохчи, 44I – гIалгIа а вара. Ткъа иштта Соьлжа-ГIалин бахархойх 33 хIири, 298 – оьрси, кхечу халкъийн векалех 237 стаг вара. Даймехкан сий лардан гIевттина яхь йолу кIентий тешна бара I942-гIа шо дIадолалуш шаьш тIеман арахь хирг хиларх. Амма I942-чу шеран кхолламан (январь) баттахь а, ур-атталла чиллин (февраль) баттахь уьш казармашкара ара а ца бевлла. Уьш Iамош, тIамна кечбеш, цаьрца бала болуш стаг а ца хилла. СССР-н Правительствос I94I-чу шеран лахьанан (ноябрь) баттахь № 894CC йолуш тIеэцначу сацамца, Нохч-ГIалгIайн Республикин куьйгалхой декхарийлахь хилла герзаца, барзакъца, говрашца, говрийн нуьйрашца, говрашна бао безачу хIоаца, кхечу кегамерсачу хIуманашца кхачоян езаш. Амма и кхачо цхьаммо а еш ца хилла. Дивизехь 4 767 говр яра хила езаш, ткъа уьш I 760 бен ца хилла. Царах дукхахъерш а, бIаьхоша цIахь хохкуш лелийна, шайн говраш хилла. Барзакъан ойла еш стаг а ца хилла. Герзаца долу хьал кхин а ледара хилла. I94I-чу шеран гIуран (декабрь) беттан хьалхарчу дийнахь командир хIоттийна Моллаев Супьян оццу беттан 30-чу дийнахь дIаваьккхина, цуьнан метта полковник Чаленко Иван хIоттийна. I942-чу шеран кхолламан (январь) беттан I6-чу дийнахь иза а дIаваьккхина, цуьнан метта подполковник Артемьев хIоттийна.\nКIиранах а ца Iийна Артемьев оцу даржехь, кхолламан (январь) беттан 22-чу дийнахь дивизин командир Баев Идрис хIоттийна. Кхо де далале Идрис а дIаваьккхина, цуьнан метта 1942-чу шеран кхолламан (январь) беттан 25-чу дийнахь Мамсуров Хьаьжа-Iумар хIоттийна. Хетарехь, Мамсуров хилла Берия Лаврентийна оьшург. ХIири Мамсуров Хьаьжа-Iумар пхийттаравалале тIеман аренаш идийна «борз» хилла. ТIеман аренашкахь доьналла, майралла гайтарна Лакхарчу Iедало дина совгIаташ хилла цуьнан. Краснодарехь дошлойн школа чекхъяьккхина, I929-чу шарахь дуьйна Къилбаседа Кавказан ЧК-хь болх бина, Къилбаседа Кавказан республикашкахь къинхетамза таIзаран экспедицешкахь дакъалаьцна, мискачу адамашкахь Iазап латтийна, бехк боцучу дуккха а адамийн цIий Iенийна вара Хь.Мамсуров. Ша II4-чу дивизин куьйгалле хIоьттичахьана, дийнахь шозза яздеш, Москва аьрзнаш яздан велира иза, шега кховдийна дивизи тIеман аренашка яккха кийча цахиларан хьокъехь, юкъа-кара Нохч-ГIалгIайн бIаьхой низамна тIера цахилар билгалдоккхуш, вовшашций бен уьш гIиллакхе цахиларний, эпсарийн чинехь волчуьнца церан ларам цахиларний тидам тIебохуьйтуш. Цунна нийсса цхьа бутт хан тоьира дивизин бIаьхойх тешам байа. 1942-чу шеран бекарг (март) беттан 3-чу дийнахь кехат кхечира Москвара, Берия Лаврентийс тIе куьг а яздина.\nКехато чIагIдарехь, Нохч-ГIалгIайн дошлойн II4-чу дивизин бIаьхой мукъабуьтуш бара Даймехкан декхарех, дивизи дIасайоккхуш яра. Кхехкаш тIом болуш, иэшамаш ловш, мостагIчун ницкъаца цаларорна гIийла узарш деш ЦIен Эскар долуш, тIеман ара дIахIотта кечъелла дивизи дIаяккхар Даймехкан мостагIаший бен дийр долуш хIума дацара. Ткъа Нохч-ГIалгIайчуьра тIаме дIаваха кечвелла пхи эзар гергга стаг, дуьйцуш бахьана доцуш, юхаверзийна хилла. I94I-чу шеран аьхкенан чаккхенехь, фашисташа Харьков гIала дIаяьккхинчу хенахь, Москвара омра деана, вайн махкара 8 эзар стаг къинхьегаман эскаре (трудовая армия) ваийтар тIедуьллуш. Нохч-ГIалгIайн Республикин тIеман комиссариаташкахь оцу муьрехь вайнахах цхьа а военком ца хилла. Тайп-тайпанчу гIаланашкара схьабаьхкина кхечу халкъийн векалш хилла кхузахь военкомаш. Харьков гIалина уллехула чекхболучу фронтан зилана саьнгарш яха къинхьегаман ницкъ иэшар шайна хиъча, хан йоццучу хенахь нехан чулелхаш, зуда, бер, къано ца къастош, массо а кIоштарчу военкомо тIебиллина хилла билгалбинчу барамал сов адам вовшахтоьхна, Харькове дIахьажор.\nНохч-ГIалгIайн Республикера къинхьегаман эскаре воьхуш хилларг 8 эзар стаг хиллехь, военкомаша нуьцкъала шалонашна тIе ховшийна, I94I-чу шеран товбецан (сентябрь) баттахь дIавахийтинарг 13 эзар стаг хилла. ТIехь, когахь доцуш, борз санна, тIедогIуш Iа долуш, кхетош-кхиоран къамелдар а доцуш, хийрачу метте дIахьовсийна хилла вайн махкахой. Шелонна, гIелонна лазарш кхетта, бала хьегна цара новкъахь. Царна лоьралла деш стаг а ца хилла. ГIелвелларг, цIерпошт сецначохь тIера чукхуссуш хилла. Фронтана гергакхача боьлча, цIерпошт тIера охьабаьхна, 80 чаккхарма гIаш лаьхкина бигна уьш. Церан докъазалла, уьш совца безачу Акимовка юьрта дIакхочуш, немцойн кеманаш тIехула хьаьвзина, царах ах сов байина. Эххар а, царах бала пайда бац аьлла, юхалаьхкина, цхьана а кепара некъан бакъо а я ахчанах кепек кара а ца луш. ТIехула хаддаза хьийзаш, бомбанаш етташ немцойн кеманаш долуш, бомбанан гериг кхетта я мацалла велларг лаьттах дIатаIош, цхьана кIиранах сов гIаш некъ беш, Дона-тIерачу-Ростове кхаьчна вайн махкахой. Цигахь а даа-мала ца делла, дезертираш ду шу бохуш, чехийна. Эххар а, шайна новкъара дIабаха, Соьлжа-ГIала хаам бина. Гайрбеков Муслим, кхин а масех стаг а Ростове царна тIаьхьавахана, цIаверзийнарг I 200 стаг хилла. Ойла ейша: шийлачу новкъаваьккхина дIахьажийначу I3 эзар стагах цIаверзийнарг I 200 стаг вара… КIезиг белахь а, шайгахь яхь, доьналла, майралла йолуш, халкъах, махках дог лозуш, нохчийн къомах схьабевлла кIентий хилла оцу муьрехь а Нохч-ГIалгIайн Республикин куьйгаллехь. Шайгахь йолчу таронца дижа ца дуьтуш, гIарадаккха гIиртина уьш военкомаша дина зулам. Амма эпсарш къар ца белла. Церан цхьабарт а хилла, Москвахь онда гIортор а хилла. Цундела цхьана а кепара уьш жоьпе озо рагI ца кхочуш, кхидолу гIуллакхаш хьалхадевлла, дижийта дезна вайнехан и зулам, къахьа къурд бина.\nI942-чу шеран кхолламан (январь) баттахь Къилбаседа Кавказан тIеман округо шен Iуналле дIаэца езаш хилла цхьа бутт хьалха вовшахтоьхна Нохч-ГIалгIайн дошлойн II4-гIа дивизи. Амма, иза вовшахтохар шайна гуш доцуш санна, эскаран хьаькамаша тергал а ца дина. Цул сов, цара дерриге а дина, цIийнах, бевза-безачарех бевлла, ярташкара охьабаьхкина Соьлжа-ГIаларчу казармашкахь шина-кхаа баттахь Iаш болу вайнехан кIентий тIеман ара дIа ца кхачийта. Цунах кхета Iаламат хала ду. ХIинца а цуьнан бахьана къасто гIорта мегар дара, доцу бахьанаш ца лехьош, Даймахкана, халкъана, Iедална муьтIахь кIентий Нохч-ГIалгIайн Республикехь алссам хилла хиларна тоьшаллаш кIеззиг ца хилча. Шайн лаамехь вайнехан кегийрхой тIеман ара дIахIиттина хилар а, Даймахкана нохчий а, гIалгIай а тешаме кIентий хилар а тIечIагIдеш язйина ю оьрсийн яздархочун Калинин Анатолийн «Искры над Грозным» очерк. Цул сов, иштта тоьшаллаш до Берия Лаврентийн кIанта Сергос а ша язйинчу «Мой отец Лаврентий Берия» цIе йолчу, I994-чу шарахь Москварчу «Современник» издательствехь араяьллачу шен книги тIехь. Берия Серго I942-чу шарахь Кавказ фашистех дIацIанъеш жигара дакъалаьцна а, масийттазза Нохч-ГIалгIайчохь хилла а ву, амма цуьнан цхьа масал дац вайнехан ямартлонах лаьцна далийна. Цул сов, кхузза-доьазза хьахадо цо вайнехан бехк цахилар.\nI942-чу шеран бIаьсте ялале Нохч-ГIалгIайн дошлойн II4-чу дивизин буха тIехь Соьлжа-ГIалахь вовшахтоьхна хилла дошлойн 255-гIа полк. Теркаца лаьтташ къиза мостагI волуш, цу юккъехула туьраца, тоьпаца хьалхахьа дIагIерта дезна вайн турпалчу махкахойн. Ростовн областерчу Сальск гIалин йистошца кIиранах сов кхехкачу тIамехь латта дезна церан. Дуьне цецдоккхуш, майралла, доьналла, бIаьхаллин хьуьнарш гайтина цара. I942-чу шеран асаран (июнь) баттахь Сталинградана гергахьа дIайигна Нохч-ГIалгIайн дошлойн 255-гIа полк. Дукха хьолахь, аьтто боьхна, тIеман кацайолуш ЦIечу Эскаран дийнна дакъош, цкъачунна, юхадовлу мур хилла иза. Ткъа дошлойн 255-гIа полк ЦIечу Эскаран дакъош юхадовлучу некъан зилаш шен семачу тергонехь латто декхарийлахь хилла, советийн салташна мостагI тIе ца кхочуьйтуш. Хала, Iаламат жоьпаллин декхар хилла вайн махкахошна тIедиллинарг. МостагI нуьцкъала, къинхетам боцуш хилла. Юхадолучу ЦIечу Эскаран дакъошна тIе мостагI цакхачийтарал сов, луьрачу тIемашкахь дера леташ, цара фашисташкара схьаяьккхира Сталинградана тIебоьдучу цIерпошнекъаца йолу Котельниково, Садовое, Цаца, иштта дуккха а кхийолу станцеш.\n1942-чу шеран хьаьттан (август) беттан 3–4-чуй деношкахь Чилеково станцехь тIаьххьара тIом бина Нохч-ГIалгIайн дошлойн 255-чу полко. Стигал кхолийна, хаддаза болх беш немцойн авиаци йолуш, вермахтан №78 йолу танкийн корпус хилла говрашкахь болчу вайн махкахошна тIетеснарг. Шина дийнахь-бусий хаддаза кхихкина буьрса тIом. Ницкъаш аьттехьа цхьатерра ца хилла, амма вайн махкахой юха-м ца бевлла. Оцу тIамехь воьжна «Даймохк» газетан (цу мурехь «Ленинан некъ») редактор хилла Имадаев Мохьмад. Чевнаш хилла полкан командир Висаитов Мовлди лазартне вигна. Оцу дийнахь турпалаллица воьжнарг верриге а 342 стаг ву. Царах 84 гIалгIа хилла, биснарш берриге а нохчий. 255-чу полкан штабан хьаькам хиллачу капитана Емельяненкос язйинчу рапортехь билгалдаьккхина ду вайн турпалчу махкахоша, яхь дIа ца луш, шайн дахар дIаделла хиларх. Шина дийнахь бархIазза кар-кара оьцуш, луьрачу тIамехь къийсина Чилеково, амма тIаьххьара а, иза вайн махкахоша немцошкара схьайоккхуш, дIабирзина тIом. КхидIа полк латто вайнехан къомах болу бIаьхой тоьаш цахиларна, дийна бисина вайн махкахой ЦIечу Эскаран кхечу дакъошка дIасабекъна.\nВай ца дезачара оцу луьрачу муьрехь а хьовзийна бахьана ду иза. БIаьхой тоьар бара, тIеман комиссариаташ болх беш хиллехь, вайнехан кегийрхой тIаме дIа ца кхочуьйтуш, ЦIечу Эскаран хьаькамаша ямартлонаш ца лелийнехь. Масала, 1942-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь кхин цкъа а вовшахтоьхна хилла полк, къона бIаьхой Iамо буьгу аьлла, Краснодаран крайрчу Усть-Лаба гIала дIабигна, кхаа баттахь казармашкахь латтийна, полк фронте дIа ца кхочуьйтуш, вайнехан кIентий цIа хьовсийна. Цхьанна, иза милла хиллехь а, чIогIа лууш хиллачух тера ду-кх нохчийн къам сийсаздан. Вайнехан кIентий ледара болуш-м ца хилла иза. Нохчийчоь сийсош зуламхойн ардангаш хилла бохург а бакъ ца до оцу муьрехь вайн республикерчу НКВД-хь белхаш беш хиллачу Курылев Ивана «Боевой путь милиции Чечено-Ингушетии» цIе йолчу книги тIехь. Иштта нохчий, гIалгIай Даймахкана ямарт цахиларна къеггина тоьшаллаш даладо, дуккха а шерашкахь Нохчийчохь лаккхарчу даржашкахь белхаш биначу Филькин Василийс «Патриотизм трудящихся Чечено-Ингушской АССР в период Великой Отечественной войны» книги тIехь. Цундела Iаламат хала ду, вай ваьш боцу бехк тIелаца сихлуш хиларх кхета. Масала, инарла Власов Андрей немцошкахьа волуш, цо шеца фронтан зилал дехь ваьккхина I20 000 бIаьхо.\nI94I– I945-чуй шерашкахь хиллачу тIамехь немцошкахьа ваьлла 800 000. I94I-чу шеран асаран (июнь) баттахь Нохч-ГIалгIайн махкара салт ваьккхинчу I2 733 стагах ЦIечу Эскаран дакъошка дIа ца кхочуш къайлаваьлларг 38 стаг бен ма ца хилла. Уьш берриге а нохчий, гIалгIай хилла аьлла, цхьанхьа а билгалдаьккхина дац. И терахь I94I-гIа шо чекхдолуш гIуран (декабрь) беттан чаккхенехь хиллачу Нохч-ГIалгIайн КПСС-н обкоман бюрохь билгалдаьккхинарг ду. Кхечанхьа санна хилла хир ю Нохч-ГIалгIайчохь а зуламхойн ардангаш. ТIом болабеллачохь уьш даима а хуьлуш ю. Курывлев Ивана шен «Боевой путь милиции Чечено-Ингушской АССР» книги тIехь билгалдоккху, оцу муьрехь вайн республикерчу хьаннашкахь хьулъелла зуламхойн 10-15 тоба хилар, хIоранна юкъавогIуш 5-7 стаг а волуш. Уьш, дукха хьолахь, тайп-тайпанчу халкъийн векалш хилла: нохчий, гIалгIай, оьрсий, украинцаш, гIумкий, жIайхой, ногIий, иштта дIа кхин а. КIошташкара милицин дакъош цаьрца луьра къийсам латтош хилла, каравеънарг хIаллаквеш хилла, тIеман хенаца догIуш ма-хиллара. Бакъ ца до Курывлевс I942-чу шарахь Шерипов Майрбека тIеман гIаттам бина бохург а. Нохч-ГIалгIайн милицин ветерана дийцарехь, уьш дукха тIех дестийна дуьйцуш хабарш ду. КIезиг хан яьккхинчух тера ду Шерипов Майрбека, Шаройн а, Шуьйтан хьаннашкахь хьулвелла. Шен тобанца МахкатIехь иза хаавеллачу Веданан кIоштан милцоша Шерипов Майрбек вийна I942-чу шеран гIуран (декабрь) беттан 7-чу дийнахь, цуьнан накъостий а иштта хIаллакбина, ведда ваьлларг воцург.\nКхин цхьаъ ву нохчий халкъ ца дезачара вуьйцуш. Иза Исраилов Хьасан ву. ТIерлойн Хьасан олуш хилла цунах. Цуьнан тобанна юкъавогIуш I5 стаг а ца хилла. Иза а чIагIдо Курывлев Ивана шен книги тIехь. I944-чу шеран гIуран (декабрь) беттан 25-чу дийнахь хIаллакво тIерлойн Хьасан а. Халкъ дай баьхначу лаьтта тIера цхьана дийнахь дохо ницкъ кхочуш, Iедалан векалш кхуза гулбелла хилча, декъаза халкъ бале ца лоцуш, «зуламхойн» тобанаш хIаллак хIунда ца йина цара? Оцу шийлачу ойланаша хаддаза садуу сан. Къаьсттина карзахйовлу и ойланаш хIора шеран чиллин (февраль) бутт гергакхочуш. Декъазчу нохчийн халкъо бехк-гуьнахь доцуш текхна къа-бала ду со шийлачу ойланашка йохург. I3 шарахь дай баьхначу лаьттах хьегийна дерриге а халкъ. Нохчийчохь кошан барз хиллачех хьоьгуш, къаьхьачу гIайгIанехь хене бийлина вайн дай хийрачу махкахь. Со тешна ю, иштта къинхетамза дерриге а халкъ махках даккхал халкъан бехк ца хилла бохучух. Тахана вайгахь йолчу маршонан а, паргIатонан а хама-пусар дан Iама деза вай. Цул сов, и къаьхьа, ирча денош юха ца дахкийта дIадаьлларг довза деза, ларамза дийлинчу гIалатийн кIорггерчу хьекъалца хьесап дан деза. Дала тешнабехках, къизаллах Iалашдойла нохчийн халкъ!


Тезетах а той деш...\nЛулахоче вон деача, ков ца доьллучу лулахойх, тезетах той дечу махкахойх а.\nТезетахь той хIоттош...\nШи адам вовшах мел кхеттачухь далхадо нохчашлахь юкъара дуьйлу гIиллакхаш, бовш лаьтта мотт, шайна бегIийла долччу агIор адамо хуьйцу ламасташ.\nХуьлийла зуда ялорехь-яхийтарехь, нуц ваийтарехь, ур-атталла, дуьненчу даьлла бер оцу цIийнера цIа далорехь а шен лулахойл а совбийла гIерташ, цхьаболчу наха юкъадоху леларш. Телхина адам, хьекъална а артделла, бохуш коьртеш лестадо къаноша.\nТаханалерчу «Дахаран генаш» сайн леринчу програмехь оха дуьйцур ду Iожалла кхаьчна велла стаг верзорехь вайн наха шайг-шайгара юкъадохучу къепенех, тезетахь лелон дезачу гIиллакхашна букъ тохарх, адамийн шогаллех.\nНохчийчуьрчу кIоштийн ярташкахь цхьа мехал ламаст ду лелаш. ХIора эвлахь бахархоша шайлахь къастийна туркх ву. Иза декхаре ву, шена векалйинчу юьртахь стаг валар-висар хилахь, боллу бахархошка а, дехьа-сехьарчу эвлашка а и хаам дIакхачор, велларг дIаверзон барам вовшахтохар.\nТоххара юьртахь тезет даьлча, туркха гIаш юьртана го тосура, хIора а цIийне кхачош и ирча кхаъ, веллачун гергарчаьрга кадам бан баха некъ боккхуш, амма 2I-чу бIешеран керлачу технологеша дуккха а таронаш елла дахарехь.\nТахана стаг кхалхахь, туркхо телефонан зIенехула баржабо и хаам.


Поэт, прозаик, гочдархо, фронтавик.\nВина 1922 шеран 15 сентябрехь Хаттуни юртахь.Дошлойн разведкин майор, политрук хилла т1амт1ехь. Кавалер ву Ц1ечу Седанан а, Ц1ечу Байракхан а орденийн.\nАвтор ву дуккха а поэзин, прозин гуларийн: «Даччара» (1958шо ), «Дека, Сан илли» (1960шо ), «Т1емлочун весен» (1961шо), «Лирвоцу дошлу» (1968шо), Чевнаш йирзина йог1у» (1970шо), «Човийна анкета» (1972шо), «Орамаш»(1978шо).\nМуталибовн «Даима хьоца», «Итт минот», «Буьйса», «Ойланаш», «Виц ма ве»,Дин белачу к1ентан илли», «Вицвалар».Ц1ераш йолу стихаш иллешка йирзина. Кхелхина 1978 шарахь.\nПоэт Муталибов Зайнди вина 15 – чу сентябрехь 1922 шарахь. Нохчийн лаьмнийн исбаьхьчу меттехь, Веданан районерчу Хоттаничохь къехочун доьзалехь, циггахь бераллин шераш д1акхехьна а ву Муталибов. Цунна гондахьа ерг ерриге а яра исбаьхьа поэзи : керла дахар кхуллуш дохку ирсе адамаш, дог доккхадедеш долу лекха лаьмнаш, ц1ена х1уо, шийла шовданаш, зезаган аренаш, малхбасеш…\nДуккха а иллешший, назманашший Зайндина дагахь хаьара, хазчу мукъамца цо уьш д1а а олура.\nМуталибов поэт – т1емало вара. Цунна дика хаьара т1амо халкъана мел бакхий бохамаш, зенаш дора. Цо шен белшаш т1ехь лайна Сийлахь боккхачу Даймехкан т1еман яккхий халонаш. Т1ам т1ехь цунна чевнаш хуьлу, меженаш г1арайо, амма госпиталера араволлушехь, юха а т1ом беш долчу эскаран хьалхарчу могйарашгкахь хуьлу Зайнди.\nДуккха а цо язъина стихаш т1ехь кхолладелла иллеш ду, масала:\n«Дин беллачу дошлачун илли», «Итт минот», «Безаман вальс», «Винчу махкахь» кхидерш. И иллеш, эшарш х1инца вайн халкъо ч1ог1а дезаш т1еоьцуш ду.\nМуталибовн стихаш дахар кхин а хаздо, г1о деш еха, уьш поэтан кхоллараллин ойланаш г1уьттучу, ч1аг1лучу, цара шешан некъ д1аболочу дахаран бакъдолчун орамийн к1оргенашка йоьлху, Муталибов даима а вара дахаран халонашна майрра юкъавоьдуш


Дешийта мегар дац дехка...\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн вовшахтохараллан куьйгалло Лахьан-беттан 10-гIа де Юсафай Малалина гIортор яран де кхайкхийра, цуьнца цхьаьна школашкахь зудаберашна дешаран бакъо яларна гIортор а еш. 09Лахь2012\nЗудаберийн дешарх лаьцна кест-кеста къийсамаш лелха бусулбанашна юкъахь. Цхьаболчара чIагIдо, уьш шайн чохь Iан беза, церан гIуллакх дац школе эха бохуш. Вукхара емал до цу кепара зударшна тIехь ницкъ бан гIертар. Ткъа муха бу цу хаттарехь хьежамаш нохчийн юкъараллехь? Дешийта мегар дац дехка... Мичахь хIотто еза аьлла, хета вайнахана кхузахь йогIу хьаьрк?\nЗудабершна деша ца магор бусулба динехь бух болуш дац, баккхийчу Iелим наха дийцарехь. Амма ислам дин шайн луъ-луучу я шайна хет-хеттачу агIор тудучу цхьаццайолчу тобанаша чIагIдо, зудаберашна а, зударшна а дешар хьашт дац, бохуш. И саннарг дара масех шо хьалха Пакистанера Сват аре дIалаьцна хиллачу тIалибаша юхьаралаьцнарг а.\nЦара шаьш и мохк шайн дола ма баьккхина, уггаре а хьалха радиозIенехула дIакхайкхинарг дара, вуно сиха цигахь болх беш йолу зудаберийн ишколахь дIа ца къовлахь, шаьш таIзарш дийр ду цигахь доьшучарна а, хьоьхучарна а, аьлла.\nЦу хенахь 11 шо хилла Юсафзай Малала шен дас схьайиллина а, лелош а йолчу зудаберийн ишколехь доьшуш яра. Амма тIалибийн омра кхочуш ца дар ша шен валар хьехар санна кхераме хиларна, иза а, цуьнца цхьаьна кхин а иттанашкахь меттигера зудабераш-кхиазхой доьшуш хилла ишкол дIа а къевлина, цуьнан цIахь саца дийзира.\nКхузахь ала догIу, тIалибаша дIакъовлийтина хилла йолу ишколаш – уьш Малхбузенан кхетамехь ма-хиллара, мехкарий а, кIентий а цхьаьна доьшуш яц, зудаберийн шайн ишколаш ю, божаберийн -шайнарш ю.\nЦул совнаха, кхеташ ма-хиллара, бусулба Iедалехь догIучу кепара коьрта хIума тиллина а, ламаз-марха а лардеш а ду цигарчу ишколашкахь, ур-аталла урок йоьдуш лаьтташехь ламазан хан тIекхаьчча, массара а дIахIуттий, шайн Далла Iамал а еш. ХIетте а, цу кепара бусулба динца догIучу агIор дешар а ца магийнера тIалибаша мехкаршна.\nИшкол дIакъевлинчул тIаьхьа Юсафзай Малалас, ша цIахь Iачу хенахь, цхьацца йозанаш дина хиллера, шен а, шен доьзалан а, шен нийсархойн а дахарх лаьцна- тIалибийн олаллехь, я деша а, я кертара арадовла а бакъо а йоцуш. Ткъа и йозанаш цу меттиге репортаж ян баьхкиначу Бибиси -телевизионан журналисташа деша а дешна, зорбане даьхнера шайн сайта тIехь.\nХIетахь дуьйна доллучу дуьненна а дIаевзинера и йоI, ткъа тIалибаш II шо долу бер шайн а, Делан а мостагI дIакхайкхийнера, шайн ка даьллачу мIаьргонехь иза шаьш юьйр ю а аьлла. Кхо шо даьллачул тIаьхьа цу меттигашкара тIалибаш Пакистанан Iедало дIачовхийнера. Ткъа бутт хьалха юхаметтахIоттийначу ишколера автобусца цIайогIуш йолчу Малалина тIалибаш кIело а йина, цунна кхузза герз тоьхнера. ХIетахь дуьйна яланза яьлла йолу иза цкъа хьалха меттигерачу, ткъа карарчу хенахь Лондонерчу лоьрийн цIийнахь ю.\nЦунна дуьхьал талор динчул тIаьхьа дуьххьара Голливудере актриса а, амма иштта Цхьанатоьхначу къаьмнийн векал а йолу Джоли Анжелина яра, хаамийн гIирсашкахь Юсафзай Малалина машаран Нобелан совгIат догIу, цунна иза даларан хаттар айдан деза, аьлла юккъедаькхинарг.\nИ хIума нийса карийначийн терахь дела денна алсам долуш доллучу дуьненна тIехь а. Иштта, масала, Лондонехь пIераскан дийнахь эзарнаш британхой урамашка бевллера, шайн премьер-министре Кэмерон Девиде цу йоIана нобелан совгIате йолу номинаци е, аьлла, кхайкхам бан.\nТкъа Цхьанатоьхначу къаьмнийн юкъараллин куьйгалло лахьан беттан итталгIа Юсафзай Малалина белашашгIорторан де дIакхайкхийра, цуьнца цхьаьна ишколашкахь зудаберашна дешаран бакъо яларна гIортор а еш.\nДукхахболчу бусулба динан дайша юх-юха а билгалдоху, зудаберашна деша ца магор я бусулба динца догIуш а ца хилар а, я КъурIан чохь я Пайхамарна (Делан салам хуьйла цунна) Суннатехь бух болуш а ца хилар. ХIетте а цхьаццайолчу радикала тобанаша доьхку мехкаршна а, зударшна а дешар.\nНохчийчохь уггаре а луьра тIом болчу хенахь ишколашкахь хьехархочуьн болх бина ю карарчу хенахь Австрехь ехаш йолу Амнат. Цуо ТIехьа-мартан кIоштахь а, ГIалгIачурчу мухIажарийн четар-гIаланашкахь а белхаш бина, берашна хьоьхуш. Уггаре а кхерамечу хенахь а ишколаца а, дешарца а йолу марзо дIа ца хедар нохчийн берийн, бохуш дуьйцу цуо. Иза иштта тешна ю, мелхо а зудаберашна кхин а чIогIох оьшу дешар а, хьекъалца кхиар а бохучух.\nАмнат: „Зудаберашна деша ца мега бохург бусулаб динца догIуш дац. Мелхо а, суннат ду Iилманаш Iамор, бусулба Iилма хилла ца Iаш, тайп-тайпана дуьненан Iилманаш Iамор а. Зудаберана, мелхо а, дукхох а оьшу и дешар. ХIунда аьлча, иза хьаладоккха хилча, маре дахча, дешна а, шен олх беш а йолчу зудчуьн сий дикох хуьлу. Дала тIе ма кхачадойла, цунна цхьа сингаттам балахь, иза йисина я йитина нислахь, тIаккха а шен доьзалхочунна сискал яккхалур ю цуьнга. Дешна ца хилча, яккхалур ма яц иза. Дешар – иза бусулба динехь зудаберана а, божаберана а цхьатерра тIедиллина ду“.\nТамашийна ду, Дала магийнарг доьхкуш болчу цхьаццаболчу шаьш суьпа лоручу нехан Iадаташ, царех кхета а, уьш тIеэца а хала долуш. Пайхамаран хьадис ду, „Iилманаш Iамон гIерташ волу стаг дийнахь марха а кхобуш, буса сахиллалца ламазаш а деш волчунах тера ву. Абукъубайс ломал лекха дашо цуьнгахь хиларх, ткъа цуо и деши юха сагIийна дIаса а декъарх, цунна боккхох мел я сий хир дацара, Iилманийн цхьа агIо цуо Iамийча санна, аьлла“.\nИштта цхьана кхечу хьадисехь аьлла ду: „Кху дуьненан, тIаьхьа тIедогIучу бакъдуьненан а пайданаш – хааршкахь бу“, аьлла. Иштта и дешаран а, Iилманаш Iаморан а, хаарш IаIоран а пайданаш буьйцуш долу хьадисаш вуно дукха ду. Амма цигахь цхьанхьа а аьлла дац, дешар - иза боьршачу нехан гIуллакх ду, ткъа зудаберашна иза дихкина ду, аьлла.\nВенерчу бусулбачийн Цхьанакхетараллин зударийн хьашташца долчу декъан куьйгалхочо Бажирати Амина Карлас дийцира Маршо радиоане, зударшна дешар магийна ца хиллехь, мичара бевр бара бусулба умматехь Пайхмаран заманчохь сел хьекъале а, дешна а болу зударий, бохуш. Пайхмаран (Делан салам хуьйла цунна) зударех цхьаццаберш цу дешаран къелла йолчу хенахь а хилла дешна, Хадишат масала, я Умм-Салама. И тIаьхьарниг, Ум-Салама, кхин а тIе вуно хаза байташ язъеш а хилла.\nИ дерриге а тидаме эцча, тамашийна хетало, бусулба динца шайн леламаш бакъ а беш, мелхо, цу динан цIе йожош а, цуьнца цхьаьна ца догIу хIума лелош болу нах.\nII шо кхаьчна долу бер мостагI кхайкхорий, иза пхийтара а далале дер я де гIортарий цхьана агIор, ткъа зудабераш ишколе дахарий вукха агIор цхьана терзана тIе диллича, цу шиннах муьлхарниг дезох хир ду аьлла хета теша царна?


Германи -- Юха а (кхозлагIа) немцоша шайн лидер хаьржина Меркел Ангела.\nТIаьххьарчу харжамашкахь Меркелан Керста-Демократин партино баьккхина толам историкаллин лору аналисташа, иштта кхиаме жамI цу партино гайтина хиларна. Амма цуьнца цхьаьна иштта историкалле лара догIу, дуьххьарлера бусулба зуда Керста-Демократин партин цIарах Бундестаган депутат харжар а. Иза 27 шо долу турко Семиль Юсуф ю.\nШен харжамийн программехь къоначу бусулба политико дIахьединера, кхечу къомах волу кандидат харжамашка хьалхататтар тоьаш дац, мигрантийн интеграци яр политикан партино я боламо, пачхьалкхан тIегIана тIе а доккхуш, шен коьртачу Iалашонех цхьаъ йина яцахь, аьлла.\nТкъа иза декъахь йолчу Керста-Демократин партино и Iалашо, Семилна хетарехь, юхьара лаьцна ю. Цо дийцарехь, немцойн политикан ницкъашна юкъахь кхечу къаьмнийн векалшца дерг уггаре а кхиамца кхочушдийраш керста-демократаш бу, ур-атталла социал-демократаша а, Баьццарчу партино а чул мехала лору цара хйирачу къаьмнех болчийн бакъонаш а, церан хьашташ а.\nМасала далош, Семила хьахийра масех шо хьалха Керста-Демократин партино Германехь дуьххьарлера бусулба стаг министран дарже хIоттийна хилар. 2010 шарахь немцойн Райн Вестфаллиян лаьттахь интеграцин министр хIоттийна йолу турко Озкан Айгюль юьйцура цо.\nШен керлачу балха тIехь ша юхьара лоцундерг къоначу политико билгалдаьккхира, Германехь тIаьхьарчу шерашкахь уггаре а боккхачех бала хилла лаьтта болхбацаран проблема тергоне оцур ю ша аьлла.\n„Суна йоллучу Хагенан депутатат хилла лаьа, цхьана туркойн диаспорин хилла а ца Iаш“, - элира цо, ша хаьржина гIала хьахош.\nСемиль Юсуф шайх гастарбайтерш олуш болчу, даханчу бIешеран 70-чу шерашкахь Желатойн махкарчу Фракия меттера Германе белхаш бан схьабеъначу туркойн доьзалера ю.\nЦо Боннерачу университетехь политикан а, юкъараллин а факультет чекхъяьккхина, ткъа иштта бусулба Iилманаш а Iамийна. Немцойн Къилбседа Рейн Вестфаллия лаьттан доьзалан а, зударий а, интеграцин а министраллехь белхаш бира цо дешна яьлчул тIаьхьа.\nСемиль Юсуф Бундестаган депутат хаьржина хилар цуьнан шен доьзална кхаъ хилла ца Iаш, Туркойн махкахь а хазхетарца тIеэцна. Туркойн вице-премьера Ариндж Бюлента элира, хIинцачул тIаьхьа немцойн урхалло Туркойн махкаца цхьаьна болхбарна а, доттагIаллина а алсам меттиг лург хиларе сатуьйсу ша, аьлла.\nКхушара немцойн Бундестаге тайп-тайпанчу партийн цIарах итт туркойн кхомах волу депутат хаьржина. Иза хьалхалерчу харжамашкахьчул шозза лекха терахь ду. Иштта дуьххьара парламенте хаьржина шиъ Iаьржачу чкъурах волу депутат а - Сенегалера орам болу Дьяби Карамба а, иштта Мюнхенан вахархо Хубер Чарлз а - иза а ву сенегалхо.\nМассех бусулба стаг хаьржина бундестаге


1. СУЬДХОЧУН КХЕЛ\n3. НЕНАН ХЬЕХАР\n4. ТКЪА СО МУХА К1АНТ ХЕТА ШУНА?\n5. ДЕН ВЕСЕТ\n6. БОЬХНА САТИЙСАМ\n7. НИЙСА КХЕЛ\n8. ХЬЕКЪАЛЕ Х1УСАМНАНА\n9. КЕЛОЧО ЙИНА КХЕЛ\nЦХЬАЬНА нахе цхьа хьаша веана хилла. Суьйранна ч1ара а кхерзина, х1орш х1ума кхалла охьахевшича, легашкахь даь1ахк йисина, хьаша велла.\nХ1усамдас, х1инца х1ара аса иштта велла аьлчи, соьх ца теша тарло, 1едале далахь, со чу вуллур ву аьлла ойла а йина, буса, иза а эцна, шайн юьртара лор волчу вахана. Ша цига д1акхаьчча, иза церан не1арх д1а а товжийна, х1окхо мохь тоьхна, чехка аравалалахь, ч1ог1а лазар деана суна аьлла.\nТ1аккха, сихвелла схьахьаьдда вог1учу лоьро не1 тоьхна, дакъа охьатоьхна. Д1а араваьлча, кхунна велла 1уьллуш стаг гина. Боккъал иза ша вийна моьттуш, х1инца х1ун дийр дара-те аьлла, ц1еххьана дагадеана, шайн туьканан хехо д1асаволу а ларвина, дакъа туьканан не1ара т1е а товжийна, къайлавала.\nВеана схьакхаьчначу хехочунна моьттина, иза туька яхьа веана къу ву, дог1а бухдаккха г1ерташ. Д1авала цигара, ас топ тухур ю хьуна аьлла хехочо. Иза д1авала ца воллу аьлла, хохочо топ тоьхна, дакъа охьадиллина.\nИза милице а даьлла, бехк боцуш стаг вийна аьлла, бехкевина хехо. Цунна итт шо хан кхайкхина.\nСуьде веана лор а хилла. Итт шо хан цунна кхайкхича, лоьрана дагадеана, деллахь сан бехкенна стаг чу вуллуш ма лаьтта и дойтуьйла а ма яц аьлла.\nЦо суьдхочунга д1ахаийтина и стаг хехочо вийна ца хилар.\nИза ша вийна, араволуш не1 тоьхна, аьлла цо. Т1аккха важа д1а а хецна, и итт шо хан лоьрана тоьхна суьдхочо.\nЦу хенахь цу чохь хилла и велларг хьошалг1а веана хилла стаг. Иза а ца витина даго хилларг ма-дарра ца дийцича. Цо суьдхочуьнга д1адийцина и дерриге, лоьран бехк ца хилар а хоуьйтуш.\nТ1аккха суьдхочо элира боху, цкъа арадовлал суна х1окха чуьра, х1ара г1уллакх хьоьвззийна сан коча даийтича а эхь доцуш нах ду шу.\nЦхьана юьрта молла вахийтина хилла. Юха сарахь оцу юьртара нах схьагулбина хилла бах оцу моллано. Оцу нахе хаьттина моллас:\n- Ламаз дой аша? - аьлла.\nДо шаьш аьлла, жоп делла бах оцу наха.\n- Дийнахь маса ламаз до аша? - аьлла хаьттина т1аккха моллас.\n- Кхо ламаз до, - аьлла жоп делла наха.\n- Ой, и бохург х1ун ду, кхо ламаз, - цецваьлла молла. - Аша дан дезаш дерг дийнахь пхи ламаз ду.\nДийр дац шаьш пхи ламаз, д1аваханчу моллас кхоъ тоьар ду аьлла тхоьга, - юхахьабевлла бах и нах.\nТ1аккха моллас аьлла:\n- Дийнахь пхи ламаз дан а деза аша, эца а деза аша, - аьлла.\nГуттур уьш дуьхьалбевлча, дан х1ума ца хилла, ц1а бахийтина цо и нах. Юха оцу юьртара д1аваханчу молле кехат дахьийтина цо: "Х1окху юьртара нах ламаз эца а ца 1амийна ахь, кхоъ бен дийнахь дойтуш ца хилла ахь" - аьлла.\nТ1аккха д1аваханчу моллас жоп даийтина бах: "Ас ламаз дан 1амийна хьуна, ахь эца 1амаде", - аьлла.\nЦхьа ши доттаг1 хилла 1аш. Цхьаммо аьлла вукхуьнга, зуда яло волла ша аьлла. Вукхо аьлла, т1аккха мила ю и я мукъана, зуда яло хала ду, вониг нислахь х1ун дер-теша аьлла. Х1ан-х1а, аьлла накъосто, вочу нехан йо1 яц иза, вуно ч1ог1а наха лара а лоруш, дош а хеташ, нах бу уьш, т1аккха йо1 а вон хила декхар дац церан аьлла.\nИштта, и зуда схьаялайна цара. Дукха хан ялале, зуда даьнц1а яхана. Масайтта де даьлча а, ц1а яг1аш ца хилла и зуда. Т1аккха т1аьхьа вахана ц1аьнда, и ц1аяло. Вахана д1акхаьчча, не1аре кхочуш чохь луьйш зудчун нана хезна х1окхунна. Сацавелла х1ара жимма не1арехь. Нана хилла йо1ана хьехарш деш:\n- Хьажал, сан йо1, ахь х1иц караваьрзавахь, ахь боххург а деш хир ву хьуна, ца ваьрзавой, шен лаамехь а хир ву хьуна. Ахь х1ун дай, сан йо1, хьо юург ян ялла алий, д1а а х1оттий, куьйгаш бехдай, ц1аьндега ала, хьажахь, дечиг даккха йицъелла д1ах1оьтти-кх со, ц1е а латоза, алий. Т1аккха цо ара а ваьлла, дечиг даьккхина, и чу а эцна, пеш латор ю хьуна. И г1уллакх цо, ойла а ца еш, дахь, айхьа говрана нуьр тиллинийла хаа ду хьуна.\nТ1аккха ахь юха а ала, хьажахь, бежнаш чу а ца духкуш, йицъелла д1ах1оьтти-кх со. Т1аккха цо ара а ваьлла, бежнаш чу а доьхкина, узуш дерг оза а оьзна, и чувог1ахь - хьуо говра хиъна лара мегар ду ахьа.\nИштта масайтт дийнахь ахь дахь, 1емар ву хьуна, ахь аьлчунна т1ехь а хир ву хьуна.\nТ1аккха майр, ша ву-вац ца хоуьй1уш, меллаша юха а вирзина, ц1авахна. Еана ц1зкхаьчча зуда.\nЮха шен нанас ма-хьеххара, юург ян х1оьтна зуда. Хьажахь, йицъелла, пеш латоза йиси-кх со, юург ян а х1оьтна аьлла зудчо, чохь аг1ор ваьлла 1уьллучу майрчуьнга. Х1уммаъ дац, ша х1иц дечиг даьккхина, латор ю пеш аьлла, ара и ваьлла, дечиг даьккхина, пеш латайна майрчо. И дина воллушехь, хьажахь, аьлла зудчо юха а, йицъелла д1а а х1оьттана, бежнаш чу дохказа йиси-кх со аьлла. Т1аккха а, х1уммаъ дац, ша чу а доьхкана, узур ду уьш аьлла, араваьлла майра.\nИштта кхо де д1адаьлла, зудчо х1ор дийнахь и кеп х1иттош.\nДоьалг1ачу дийнахь юха а шен ши куьг а баьхдина, хьажахь, дечиг даккхаза йиси-кх со аьлла, зуда йолалушшехь:\n- Хьайн даьн наь1алт хуьйла хьуна а, хьан нанна а, со кара мел ца верзун велахь, - аьлла, тоьхна-тоьхна шен зуда ц1а хьажайна оцу стага. - Оцу говро мийраш бетта ала хьайн нене, - аьлла т1е а тухуш.\nВеъна хьаша новкъа хилла, и д1авахийта дов даьккхина боху, х1усамдассий, х1усамнанассий. Т1аккха цара лелочух кхета а кхетта, хьаша, ша д1авоьда аьла, товхан т1ехьа лечкъана хилла.\nСихха хьевзина х1усамнанас хьовла дина хилла шаьшшинна даа. Иза шелдан охьа а диллина, къамел дан охьахиина хилла и шиъ.\n- Хьо соьга йог1учу буьйсана кечъелла ма-хиллара кечлохьа, ва зезаг, - аьлла хьевзина х1усамда.\n- Со хьоьга йог1учу буьйсана хьо кечвелла ма-хиллара кечлохьа хьо а, ва хьомениг, - аьлла т1етайна х1усамнана.\nКеч а велла, кеп х1оттош, д1а а х1оьттина, х1усамдас хаьттина шен зудчуьнга:\n- Муха к1ант хета хьуна со? - аьлла.\n- Дера хета элан к1ант санна, - аьлла жоп делла зудчо.\nШа кечъелла яьлча, шен майрачуьнга х1усамнанас хаьттина:\n- Со муха йо1 хета хьуна?\n- Дера хета элан йо1 санна, - аьлла хазахетийтина ц1ийндас.\nЭцца, яй коча а оьллина, товхан т1ехьара хьалаг1аьттинчу хьешо аьлла:\n- Со муха к1ант хета шуна?\n- Дера хета меца воцуш санна, - аьлла, къарделла и шиъ.\nДикка хан-зама хьалха вехаш-1аш хилла цхьа дай, к1анттий. Дас ша леш весет дина хилла к1анте:\n- Ладог1алахь, к1ант. Со хьаьшна вала воллу хьуна дуьне. Дуьссуш дуккха а даьхни ду. Айхьа юуш йолу х1ума мазаца яалахь, вижар-г1аттар к1едачу меттехь делахь, х1ора баттахь цхьацца зуда а ялаелахь.\nИза аьлла дукха хан ялале да велла. К1анта, шен дас ма-аллара, даима мерза юуш, вижар-г1аттар к1едачу меттахь деш, х1орра баттахь зуда ялош хилла. Эххара ден даьхни жимделла, кхачо доьлла.\nОйла а йина, юьртара къедина т1е а вахана, дас дина хиллачу весетах а, ша иза кхочушдан г1ерташ леларх а, х1инца кхин таро ца хиларх а лаьцна къамел дина цо.\nЛа а доьг1на, къедас аьлла:\n- Ладог1алахь дикка. Мерза яа бохург цуьнан мацваллалц 1а а 1ай, яалахь, бохург хилла хьуна. К1едачу меттахь вижар-г1аттар хилийталахь бохучуьнан маь1на: г1елваллалц болх а бай, вижалахь бохург хилла хьуна, х1унда аьлча, цул т1аьхьа к1еда хета мотт-г1айба. Х1ор баттахь зуда ялае - зудчунна х1ор баттахь цхьацца коч иэца, керла ялийча санна хийцалур ю хьуна бохург ду хьуна.\nЦул т1аьхьа къедас шега ма-дийццара ваха хиъиа и жима стаг.\nМацах цкъа цхьа жима стаг хилла сатоссуш г1аьттина базара ваха ваьлла. Цо дохка хьош хилла кхаби чохь даьтта. Ламанан новкъа схьавог1у иза малх схьакхетачу хенахь хьуьна чуьра ара шерачу ирзе ваьлла. Малхо шен з1аьнаршца хаздинчу, тхи къегачу ирзо т1ехь сада1а охьахиъна жима стаг, генахь боццуш гуш болчу ломах б1аьрг а бетташ, ша-шега къамеле ваьлла:\n- 1ийт, маржа я1-кха, со велара сирчу дин т1е а хиъна, топ кхуссуш, ца кхеташ, кхуссуш, ца кхеташ, сира сай эккхина, д1о лам-басах охьавог1уш.\nЦхьана аг1ор схьайог1уш елара Непехьат шен ненаций, вешиций, вордана т1е а хиъна. Царна т1екхоччушехь, сан топ а кхетта, сай охьабоьжна белара. Т1ехьаьддачу аса цунна шаьлта а хьаькхна, бийна а белара, юха ирах-пурх ластийна шозза шаьлта тоьхна, диъ дакъа дина делара цунах. И аса динарг гинчу Непехьата, ц1ий а луш, соьга хоттур дара:\n- Диъ дакъа х1унда дина ахьа цунах, - аьлла.\nТ1аккха аса эр дара:\n- Цхьа дакъа хьан дена, важа хьан нанна, кхоалг1аниг хьан вешина, ткъа х1ара - вайшинна, - аьлла.\nЦунах эхь хетта Непехьат, йовлакхан т1ам юьхьа дуьхьал а лоцуш, д1айоьрзур яра...\nГонаха мел дерг а дицделла, шен ойланашна г1адваханчу жимчу стага боккъал а йо1 д1аерзаран сурт х1оттош, цхьана аг1ор воьрзуш, ларамаза пхьарс 1оьттина даьтта чохь долу кхаба харцийна. Мерзачу ойланех ваьлла къонах, стигал т1ейоьжча санна хетта. Ша 1аччуьра хьала а иккхина, ший а буй къовлуш мохь бетта ваьлла иза:\n- Эх1ей, дела ма хила и сай г1оза. Къемата а ма кхийти елара цунна и топ д1а. Непехьат, аьлча а, ва шайт1а, йоцуш елара хьан нана, велла велара хьан ваша, жижиг дааза висна велара хьан ден да а!\nЦхьана къечу мискачу стеган ахча чохь долу жима т1оьрмиг лачкъийна хилла. И стаг т1аккха шайн юьртарчу наха хьекъал долуш ву олучу цхьана стагана т1евахна, цунах дагавала дагахь, шен ахча дайна аьлла.\nХьекъал долуш волчу стага шена т1евеанчуьнан лулахой схьа а гулбина, массарна а цхьатерра г1ожмаш а елла:\n- Кхана 1уьйранна суна т1едог1ур ду шу, ахча лачкъийначуьнан г1аж яхъелла хир ю шуна, - аьлла.\nТ1аккха ц1а бахана лулахой, шайна елла г1ожмаш а эцна, царлахь хилла цу стеган ахча чохь долу т1оьрмиг лачкъийна стаг а. Цо ша ц1авахача, кхера а велла, ша охьавижале шен г1аж цхьа ша хиллал д1ахадийна.\n1уьйранна кхел еш волчу стагана уьш т1ебаьхкича, гучуваьлла иза, г1аж йоца хилар бахьна долуш.\nЛаьмнийн цхьана юьртахь вехаш-1аш хилла цхьа хьекъал долу стаг. Нахана юккъехь къастон дезаш г1уллакх нисделча нийса кхел ян хууш хилла цунна. Кест-кеста хьаша-да вог1уш хилла и волчу, цуьнгара г1о-накъосталла оьший.\nИштта цкъа ц1ийнда цхьанхьа вигна а волуш, хьешни а баьхкина, ша х1ун дича бакъахь дара-техьа аьлла йисинчу цуьнан х1усамнанас уьш, г1уллакх говза къаста а дина, д1абахийтина. И тайпа меттигаш кест-кеста нисъяла йоьлла цул т1аьхьа а.\nЦкъа ша ц1авеъча, ц1ийндас шен зудче:\n- Со дийна а волуш, ас лелочу г1уллакхашна юкъа хьо г1иртича, сан сий лахлур ду. Кхин ма леладелахь уьш, - аьлла. Дика ду х1ета, лелор дац ша, резахилла х1усамнана. Ц1ийнда ц1ахь а воцуш, кин цкъа а кхаьргара г1о эшна хьеший баьхкина. Доллучул а телхар долуш хилла цара деана г1уллакх, сиха къаста ца дича. Цундела церан г1уллакх, нийса кхел еш, къаста а дина, уьш новкъа баьхна зудчо.\nШеца хьеший а болуш ц1а вог1у ц1ийндай, х1усамнанас нийса кхел а йина, д1абоьлхуршший дуьхь-дуьхьал кхетта. Х1усамнанас шайн дов къастадар а дийцина, иза хастийна цара. Шена делла дош дохийнийла хиъна ц1ийндена.\nШа ц1а ма-кхеччинехь, хьеший парг1ат а баьхна, х1усамнене аьлла цо:\n- Айхьа суна делла дош дохийна ахьа. Ц1аяха еза хьо.\n- Дика ду, делахь х1инца цкъадолчунна сих ца валар доьху ас. Со д1аяханийла хиъча, хьешаша, юхаялае эр ду хьоьга. Со юхаялийча, зуда юхаялийнарг хир ву хьо. Юха ца ялийча, хьешийн юхь ца йинарг хир ву. Хьеший д1а а бахийтина, со д1аг1ур ю. Бакъду, х1окху ц1ен т1ехь суна дезаш цхьа х1ума ду. Иза суна дала деза ахьа, - аьлла х1усамнанас.\nДелла-кх ша хьуна х1ета. Хьо бакълоь аьлла, цу т1ехь барт хилла цу шиннан.\nБуьйса юкъа яххалц дууш а, молуш а хьешашца са а къийрина, уьш новкъа а баьхна, чувеана х1усамда. Арахь лелла к1адвелла волчу цунна, метта хьала ма веллинехь, наб кхетта.\nЧехка ара а яьлла, ши говр йоьжна х1ургон а кечйина, шен маттаца ц1ийнда х1ургона чу а виллина, цу т1ехь ц1аяха новкъа яьлла х1усамнана. Сахуьлуш, стунц1а д1акхоччуш, тарха т1е яьлла х1ургон вовшахкхетча, самаиккхина ц1ийнда.\n- Хьо хьера-м ца яьлла, ахь лелорг х1ун ду, ва зуда? - хаьттина цо шен зудче.\n- Ахь аьлларг деш ю-кха со, - цецъяьлла сурт х1оттийна хьекъалечу х1усамнанас .- Ахьа ц1а г1о элира. Со ц1а йог1уш ю, сайца ахьа делла долу вайн ц1ен т1ера дезарг а эцна.\n- Хьашт доцург ду ахьа лелорг. Д1а юхаерзае ворда. Вайша нахала доккху ахьа, - аьлла ц1ийндас шен зудче.\nЦигара ц1а а деана, нахана оьшуш, цара сийдеш, даха хиъна и шиъ.\nВай дезачарна а, вайна безачарна а ма эшайойла иштта ц1ийн-нана.\nДикка хьалха д1аяханчу заманчохь хилла бах иза. Гондахьарчу ярташна т1едеана муьлхха а г1уллакх цкъа хьалха хьалкхелахошка хатта а хоттий, цара динарг дийр ду олий д1адерзош хилла.\nГонаха йолчу яртех цхьана юьртахь нисделла таро ю иза иштта. Ши зуда йолуш стаг хилла вехаш 1аш. Шолг1а ялийначу зудчо к1ант вина. Ткъа бер доцуш йолчу хьалхарчо иза шен ву аьлла, лачкъийна ненан.\nХ1ор денна аьлла, къийсам лаьтташ хилла доьзалехь. Эххар к1ордийна и къийсамаш ц1ийндена. Шен ши зудий, к1анттий эцна хьалха т1екхаьчначу келочунга и г1уллакх къастадойтур ду ша аьлла, Хьалкела вахана иза.\nЮьрта чувуллуш жа лаьхкина вог1уш жима къонаха дуьхьал-кхетта цунна. Вовшийн хьал-де хаьттина даьллачул т1аьхьа, жимчу стага хаьттина:\n- Шу лаа лелий?\nД1адийцина оцу стага шайн г1уллакх.\n- И хаа-м хала дац, - аьлла жимчу стага. - Схьаялаел к1ант шен ву бохуш ерг, к1антаца цхьаьна.\nСхьаялийна бер ца хуьлуш ерг шен воцу к1ант а керахь. Ткъа нана къайла а яьккхина, бай т1е к1ант охьа а виллийтина, цунна ша тоха воллу сурт х1оттош шаьлтанах катоьхна келочо. Б1аьрг нег1ар ца тухуш лаьтташ хилла ца винарг.\n- Дика ду! Х1ара д1акъайла а яккхий, схьаялаел важа, - аьлла к1анта.\nЦо ма-боххура кхочуш дина цуьнан дехар.\nТохара а санна бай т1ехь 1уьллучу берана шаьлта яьккхина к1анта.\n- Нана лойла хьан туху елахь, - аьлла, к1анта ластийначу шаьлтана к1ел шен бер а хьулош, д1ах1оьттина вина нана.\n- Къонаха, к1ант х1окху зудчуьн ву, - аьлла келочо. - Х1ун та1зар до вай к1ант лачкъийначунна?\n- Оцу шаьлтаца корта баша цуьнан, - аьлла ц1ийндас.\nЭццахь зудчун корта а баьшна. Х1етахь дуьйна оцу меттигах "Корта баьшна дукъ" - олуш хийла хан яьлла. Эххар а "Деша дукъ" - олуш и ц1е д1аяхана. Х1инца а 1уьллу и аре Хьалкела юьрта чувуллучохь, цкъа мацах хиллачун теш а хилла.


15. Сурат АЛЬ-ХЬИДЖР\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 99 аят).\nАлиф-лам-ра 1 . Уьш /Делан/ жайнин 2 а, къегинчу Къуръанан а аяташ ду. الَرَ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَقُرْآنٍ مُّبِينٍ\nМа луур ду цатешначарна шаьш бусалбанаш хилла белхьара аьлла 3 . رُّبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَوْ كَانُواْ مُسْلِمِينَ\nБита уьш /хIума/ яа а‚ зовкх хьега а, /дахаре/ догдахаро ийманах юкъахбаха а. ТIаьхьа хуур ду царна. ذَرْهُمْ يَأْكُلُواْ وَيَتَمَتَّعُواْ وَيُلْهِهِمُ الأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ\nЦхьа а юрт /хьалха а/ хIаллак ца йина Оха цунна /хIаллакъян/ хьалххе тоьхна билгала хан йолуш бен. وَ مَا أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلاَّ وَلَهَا كِتَابٌ مَّعْلُومٌ\nЦхьа а уммат 4 шена /тоьхначу/ хенал хьалхадер ма дац‚ тIаьхьадуьсур а ма дац. مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ\nЦара элира: "ХIай хьайга дагадаийтар доссош хилларг 5 ! Хьо жинех 6 ма ву! وَقَالُواْ يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ\nМаликаш хIунда ца даладо ахь тхуна‚ хьуо бакълуьйчарах хиллехь?" لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلائِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ\nМаликаш ца диссадо Оха бакъдолчуьнца бен‚ тIаккха уьш /цатешаш берш Iазапах/ тIаьахьатеттинарш хир бац. مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلاَّ بِالحَقِّ وَمَا كَانُواْ إِذًا مُّنظَرِينَ\nОха боссийна и хьехам (Къуръан). Оха и Iалашбийр а бу 7 . إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ\nХьол хьалха а бахийтина Оха хьалхалерачийн тобанашкахь /элчанаш/. وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الأَوَّلِينَ\nЦхьа а элча ца веана цаьрга, цара иза сийсазвеш бен. وَمَا يَأْتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلاَّ كَانُواْ بِهِ يَسْتَهْزِؤُونَ\nИштта дуьллу Оха иза 8 къинош деш болчеран дегнашка. كَذَلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ\nЦунах ца теша уьш. Иштта дIадахна хьалхалерачийн Iадат а. لاَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الأَوَّلِينَ\nОха царна стиглара неI еллехьара‚ уьш буьсуш цу чухула хьалабовлуш, وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مِّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّواْ فِيهِ يَعْرُجُونَ\nЦара эр ма дара: "Тхан бIаьрса дахийна‚ тхо шайна бозбуунчалла дина нах ду". لَقَالُواْ إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ\nСтиглахь гIаланаш 9 йина Оха, уьш хазйина Оха хьоьжучарна. وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ\nМассо а тIулгашца эккхош 10 долчу шайтIанах и 11 1алаш а йина Оха. وَحَفِظْنَاهَا مِن كُلِّ شَيْطَانٍ رَّجِيمٍ\nШа къайлах ладугIуш доцучух – цунна а тIаьхьаболу билгал болу седа 12 . إِلاَّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ مُّبِينٌ\nЛатта а даржина Оха‚ цунна т1ехь чIогIа лаьмнаш а доьг1на, цунна т1ехь далийтина Оха хIор барам бинчу хIуманах 13 . وَالأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيْءٍ مَّوْزُونٍ\nОха цунна т1ехь 14 бахам хилийтина шуна а‚ аш шайна рицкъ ца луш хиллачарна а /аккхарой, олхазарш.../ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ وَمَن لَّسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ\nЦхьа а хIума яц Тхоьгахь шен хазна йолуш бен‚ Оха и охьа ца йоссайо хууш болчу барамца а бен 15 . وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ\nОха дахийтина ялта хьоькъуьйту мехаш‚ стиглара хи доссийна Оха – и малийна Оха шуна – шу дац и /дIадиллина/ латтош. وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ فَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ وَمَا أَنتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ\nБаккъалла а, Оха ден а до‚ Оха дала а долуьйту‚ Тхо ду верасаш 16 . وَإنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ\nШух хьалха д1абевлларш 17 а бевзина Тхуна, тIаьхьабуьсуберш а бевзина. وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ\nБаккъалла а, хьан Кхиош-Кхобург – И ву-кх уьш гулбийр болуш. Баккъалла а, Иза Шегахь хьекъалалла дерг а 18 ‚ хууш верг а ву /Шен халкъехь дерг/. وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ\nОха адам кхоьллира бекъачу (зевнечу), т1едачу поппарх, (басца а, хьожанца а) хийцалучу. وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ\nЖинаш 19 кхоьллира Оха кхин а /Āдамал/ хьалха т1ех йовхачу цIарах. وَالْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ\nДагадаийта: хьан Кхиош-Кхобучо маликашка аьллера: "Со воллу адам кхолла бекъачу (зевнечу), т1едачу поппарх, (басца а, хьожанца а) хийцалучу. وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِّن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ\nАс и нисдича‚ Сайгара сих цунна чу са а диллича, шу иэгалаш цунна сужуде". فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِينَ\nМаликаша массара а сужуд дира. فَسَجَدَ الْمَلآئِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ\nИблис доцчо – и дуьхьалделира сужуд дечаьрца хила. إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى أَن يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ\nЦо (Дала) элира: "Х1ай Иблис, хьуна хIун ду сужуд дечаьрца ца хила?" قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ\nЦо (Иблисо) элира: "Со ца хилла сужуд дан адамна 20 ‚ Ахь ша кхоьллина долчу бекъачу (зевнечу), т1едачу поппарх, (басца а, хьожанца а) хийцалучу». قَالَ لَمْ أَكُن لِّأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ\nЦо (Дала) элира: "Арадала цу /ялсамани/ чуьра! Хьо тIулгаш детташ эккхо дезарг 21 ду. قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ\nХьуна тIехь неIалт ду бекхаман де 22 кхаччалц". وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ\nЦо (Иблисо) элира: "Сан Кхиош-Кхобург‚ тIаьхьататтахь 23 со уьш денбийр болчу дийне кхаччалц". قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ\nЦо (Дала) элира: "Баккъалла а, хьо (даларх) тIаьхьатеттинчарах ду قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ\nХууш йолчу хенан де 24 тIекхаччалц". إِلَى يَومِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ\nЦо элира: "Сан Кхиош-Кхобург‚ Ахь со тилорна‚ ас хаздийр ма ду царна (Адаман т1аьхьенна) лаьттахь дерг /къинош дар/‚ ас тилор ма бу уьш берриге а قَالَ رَبِّ بِمَآ أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ\nцарах Хьан къастийна леш боцурш". إِلاَّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ\nЦо (Дала) элира: "ХIара бу Суна тIебог1у нийса некъ 25 . قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ\nБаккъалла а, Сан леш – царна тIехь бакъо яц хьан! Тилабеллачарах хьайна тIаьхьахIиттинчарна тIехь бен. إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ\nБаккъалла а, жоьжахати ю-кх царна массарна хин йолу (къастийна) меттиг. وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ\nЦуьнан ворхI неI ю‚ хIор неIарна царах 26 къастийна дāкъа ду / чу баха/. لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِّكُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ جُزْءٌ مَّقْسُومٌ\nБаккъалла а, /Делах/ кхоьруш берш – бошмашкахь а‚ шовданашкахь а хир бу". إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ\n"ЧугIо цу (ялсамани) чу саламца 27 ‚ кхерам боцуш!" ادْخُلُوهَا بِسَلاَمٍ آمِنِينَ\nЦеран дегнашкахь йолу къизалла дIаяьккхира Оха‚ вежарий хилла‚ меттанашна тIехь вовшашна дуьхь-дуьхьал бирзина /хир бу уьш/. وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ\nЦарах хьакхалур яц цу чохь хало‚ уьш цу чуьра арабохур бац. لاَ يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُم مِّنْهَا بِمُخْرَجِينَ\nД1ахаийта Сан лешка: "Баккъалла а, Со т1ех гечдийриг а ву‚ къинхетам бийриг а ву. نَبِّىءْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ\nСан Iазап – иза лазош долу Iазап ду". وَ أَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الأَلِيمَ\nДийца царна ИбрахIиман хьешах /лаьцна/: وَنَبِّئْهُمْ عَن ضَيْفِ إِ بْراَهِيمَ\nИ волчу баьхкира уьш 28 ‚ элира: "Маршалла" 29 . Цо (ИбрахIима) элира: "Баккъалла а, тхо шух кхоьруш ду". إِذْ دَخَلُواْ عَلَيْهِ فَقَالُواْ سَلامًا قَالَ إِنَّا مِنكُمْ وَجِلُونَ\nЦара элира: "Ма кхера. Оха хьуна кхаъ боккху кхетаме хир волчу кIантаца 30 ". قَالُواْ لاَ تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ\nЦо элира: "Аш суна кхаъ баьккхина, со къаналло схьалаьцча? Стенца кхаъ боккху аш?" قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَن مَّسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ\nЦара элира: "Бакъдолчуьнца кхаъ баьккхина Оха хьоьга‚ догдиллинчарах ма хилалахь". قَالُواْ بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلاَ تَكُن مِّنَ الْقَانِطِينَ\nЦо элира: "Муьлш бу ткъа шайн Кхиош-Кхобучун къинхетамах дог дуьллу берш, шаьш тилабелларш бен? " قَالَ وَمَن يَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّآلُّونَ\nЭлира /ИбрахIима маликашка/: "ХIун ду шун гIуллакх‚ хIай дахкийтинарш 31 ? (Х1ун г1уллакх дахьаш дахкийтина шу Дала?" قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ\nЦара элира: "Тхо дахкийтина къинош дечу нахана тIе /царна 1азап дан/, قَالُواْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُّجْرِمِينَ\nЛутIин доьзал боцург – уьш берриге а Оха к1елхьарбохур болуш бу, إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ\nцуьнан цхьа зуда йоцург. Оха кхиэл йина: и бухабуьсучарах 32 (х1аллакбен болчарах хир) ю". إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ\nИ бахкийтинарш ЛутIин нахана тIе баьхкича, فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ\nцо (ЛутIас) элира: "Баккъалла а, шу (суна) ца девза нах ду-кх". قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُّنكَرُونَ\nЦара элира: "Амма, тхо хьо волчу даьхкина уьш 33 шайн шеко хиллачуьнца. قَالُواْ بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُواْ فِيهِ يَمْتَرُونَ\nТхо даьхкина хьо волчу бакъдолчуьнца – баккъалла а, тхо бакълуьйш дерш ма ду. وَأَتَيْنَاكَ بَالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ\nДIагIуо хьайн доьзалца буьйсанах цхьа дакъа даьлча‚ хьо а гIуо царна тIаьххье. Цхьа а юха ма хьожийла шух /зуламхошна ден долу 1азап шайна ца гархьама и гинчунна а шена и ца хилийтархьама/‚ шайга омра динчу 34 дIагIуо". فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِّنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلاَ يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ وَامْضُواْ حَيْثُ تُؤْمَرُونَ\nИ гIуллакх (Тхан кхиэл) цунна (Лут1ина) д1ахаийтира Оха: хIокхеран тIаьхье хадор йолуш ю Iуьйренга бовларца (уьш берриге а х1аллакбийр болуш бу 1уьйранна). وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُّصْبِحِينَ\nГIалара нах баьхкира баккхийбеш. وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ\nЦо (ЛутIас) элира: "ХIорш сан хьеший бу‚ со сийсаза ма велаш. قَالَ إِنَّ هَؤُلاءِ ضَيْفِي فَلاَ تَفْضَحُونِ\nДелах кхералаш‚ со юьхьIаьржа ма хIоттавелаш". وَاتَّقُوا اللّهَ وَلاَ تُخْزُونِ\nЦара элира:"Оха бехкам бина бацара хьуна массо а нахах /хийра нах т1е ма лаца, аьлла ?" 35 . قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ\nЦо элира: "Х1орш сан йо1арий бу шуна‚ шу /боьханиг/ ца деш ца Iахь /уьш балабейш шайна, сан хьеший а битий/". قَالَ هَؤُلاءِ بَنَاتِي إِن كُنتُمْ فَاعِلِينَ\nХьан дахарора /хIай пайхамар/‚ баккъалла а, уьш шайн бехна хиларехь дIай-схьай уьйдуш ма бу 36 . لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ\nМалх кхеташ, цIогIано схьалецира уьш (ч1ог1ачу г1овг1ано х1аллакбира уьш). فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ\nЦуьнан лакхенах лахе йира 37 Оха‚ царна тIе дагийначу лаьттан тIулгаш /дог1а санна/ делхийтира Оха. فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِّن سِجِّيلٍ\nБаккъалла а, цу чохь делилаш ма ду, ойла еш, хьоьжучарна. إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِّلْمُتَوَسِّمِينَ\nБаккъалла а, и 38 ма ю /нийсса Маккара Шама боьдучу/ новкъахь. وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُّقيمٍ\nБаккъалла а, цу чохь (Лут1ин къам х1аллакдарехь) делил ма ду муъма нахана. إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّلْمُؤمِنِينَ\nАйкатан 39 бахархой ма хилира зуламхой. وَإِن كَانَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ\nЦарна бекхам бира Оха‚ баккъалла а, и шиъ 40 билгалчу меттигехь ма ю. فَانتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ\nХьижран 41 бахархоша а харц ма бира элчанаш. وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ\nОха Тхайн аяташ далийра царна‚ ткъа уьш царах дIабоьрзуш хуьлура. وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ\nУьш хилла, лаьмнаш огуш, цIенош деш, шаьш кхерамазаллехь а болуш /царна чохь баха/. وَكَانُواْ يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ\nЦ1ог1ано схьалецира уьш, Iуьйренга бовлуш. فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ\nШайна карадеш хиллачо уьш к1елхьара ца бехира /Делан 1азапах/. فَمَا أَغْنَى عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ\nОха ца кхоьллина стигланаш а‚ латта а‚ царна юккъехь мел дерг а бакъдолчуьнца бен. Сахьт 42 /шеко йоццуш/ догIур долуш ду. Хьо хазачу кепара къинт1еравалалахь /царна/ 43 . وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ\nБаккъалла а, хьан Кхиош-Кхобург ву 44 хууш волу /дерриге а/ кхоллархо. إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ\nОха делира хьоьга кест-кеста далочарах ворхI 45 /аят/ а‚ сийлахь-деза долу Къуръан а. وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ\nХьайн бIаьргаш ма хьежабе Оха царах (керста нахах) тайп-тайпана болчарна деллачу ни1маташка‚ царна тIехь са а ма гатта де‚ хьайн /къинхетаман/ тIам т1етовжабе муъма нахана 46 . لاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ وَلاَ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ\nАхь āла: "Баккъалла а, со билггал волу кхерамча 47 ву". وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ\nОха /хоьга/ доссийна /Къуръан, хIай Мухьаммад, жайнаш диссорах/ терра /дин/ доькъучаьрга 48 . كَمَا أَنزَلْنَا عَلَى المُقْتَسِمِينَ\nИшттанаш бу уьш шаьш Дешарх (Къуръанах) дāкъош дина болу 49 . الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ\nХьан кхиош-кхобучу Делора, Оха хаттаза дуьтур ма дац цаьрга массаьрга а فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِيْنَ\nцара шаьш деш хиллачух. عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ\nДIакхайкхаде /хозуьйтуш/ хьайга омра динарг‚ /Делаца/ накъост лоцучарах дIаверза. 50 فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ\nБаккъалла а, Оха к1елхьарваьккхира хьо /хьох/ кхаьрдачарах 51 ‚ إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ\nШаьш Делаца кхин дела а хуьлуьйтуш болчу. Кеста хуур ду царна /шаьш деш хиллачун жам1/. الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللّهِ إِلهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ\nТхо хууш ду хьан дог 1аьвдаш хилар цара /мушрикаша хьан динах лаьцна/ дуьйцучух. وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ\nТасбихь де хьайн Кхиош-Кхобучунна хастамбарца‚ сужуд дечарах хила. فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ\nХьайн Кхиош-Кхобучунна Iибадат де хьайга бакъдерг кхаччалц 52 . وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ\n1 Далла Шена дика хаьа цунах Шена луург.\n2 Жайна – Джалалайн тафсир чохь иза Къуръан ду, аьлла ду, т1ахьа дог1у "Къуръан" аьлла дош цунна т1е 1аткъам дина ду. Т1абаречунна а, цхьа кхечарна а хетарехь, кхузахь луург Къуръанал хьалха доссийна жайнаш – Таврат а, Инжил а – ду.\n3 Къематдийнахь шайна хир долу 1азап гича, къинош дина хилла болу бусалбанаш, шайн хан текхна, ара а баьхча, ч1ог1а луур ду керстанашна шаьш дуьненахь болуш бусалбанаш хилла белхьара аьлла.\n4 Цхьа а уммат – цхьа а халкъ, цхьа а адам.\n5 Делан элча Мухьаммад ﷺ.\n6 Жинех ма ву – хьо жинаша талхина ву, хьо хьераваьлла ву. Иштта къуьйсуш хилла Маккин керстанаша Мухьаммад- пайхамарца ﷺ.\n7 Оцу аято гойту доцург т1етохарх а, т1ера х1ума д1адаккхарх а, массо а х1уманах Дала Шен жайна Къуръан гуттаренна а 1алашдина хилар.\n8 Дин харцдар, тилар, пайхамарех цабашар.\n9 Г1аланаш (цхьаъ-г1ала): кхузахь иштта гочдина 1аьрбийн дош بروج «Бурудж». Уьш ю седарчий лела меттигаш – зодиакан билгалонаш.\n10 Т1улгашца эккхош долу шайт1а – 1аьрбашха: شيطان رجيم шайт1анур раджим. Шена не1алт аьлла долу, Делан къинхетамах генадаьккхина долу шайт1а.\n11 Лаьттана гергахь йолу стигал.\n12 Бужуш болу седа – шейир, метеорит.\n13 Лаьтта т1ехь схьайолу х1уманаш: ялта‚ буц‚ дитт, и. дI. кх.\n15 Дала боху Шегахь ду шортта ни1маташ, Ша уьш Шен халкъана диссадо барамехь, Шена луучу кепара.\n16 Верасаш – кхузахь: ирс оьцурш, массо а хIума хIаллакхилла, бухабуьсу берш\n17 Шух хьалха д1абевлларш – шул хьалха д1акхелхинарш.\n18 Хьекъалалла Шегахь дерг – иштта гочдина, дитина Делан сибат حكيم хьаким. Цуьнан маь1на вуно а чулацаме ду. Оцу орамах ду хьикмат – хьекъалалла. Наггахь иза гочдеш ду «Хьукма нийса деш верг», «хьикмате верг», аьлла а.\n19 Жинаш – кхузахь Далла луург шен коьртехь Иблис хилла долу шайт1анаш ду. Иблисах доладелла жинаш – и церан да ларалуш ву, адамийн да Адам хиларе терра (Тафсир ас- Сабуний, 2-г1а жилд.108-г1а аг1о).\n20 Соьгахь товш дац цунна сужуд дан – и лахара ву, со лакхара ду.\n21 Т1улгаш детташ эккхо дезарг – лакхахь кхечу суратехь далийна цуьнан маь1на: Делан къинхетамах генадаьккхинарг.\n22 Бекхаман де – къематде, Дала Шен дерриге халкъера бекхам оьцур болу.\n23 Даларх. «Дала ма далийта со къематде кхаччалц», - дийхира Иблисо Деле.\n25 И аят достуш, Аль-Ахфаша аьлла: Дала боху, Шена т1ехь ду и Шен ц1ена леш нийсачу новкъа бахар. Кхечу 1еламнаха и аят иштта даьстина: "Дала элира: Суна т1е доьрзур ду шу дерриге, т1аккха ас бекхам бийр бу шуна нийсса - диканиг динчунна дикачуьнца, вониг динчунна – вочуьнца".\n26 Царах – Иблисна т1аьхьах1оьттинчарах. Уьш дукхахиларна тобанашца шайн-шайн не1арехула жоьжахати чу г1ур бу.\n27 Маьрша. Цаьрга эр ду маликаша: «Ялсамани чу г1о цхьа а бохам боцуш, даларх а, ни1мат д1атиларх а ца кхоьруш».\n28 Хьеший – маликаш.\n29 Салам делира.\n30 Маликаша кхаъ баьккхира Ибрах1име, цунна к1ант (Исхьакъ) вийриг хиларца.\n32 И Делах цатешар бахьанехь х1аллакхир йолуш ю.\n33 Хьан нах. Цара шеко еш хилла долу 1азап дахьаш деана тхо, аьлла маликаша.\n34 Ибн - 1аббаса аьлла: «Шама г1о аьлла, омра динера цаьрга ».\n35 Оха ма аьллера хьоьга хьеший тIе ма лаца, цхьаьнга а вист ма хила.\n36 Ч1огIа тилабаларца бехна бу уьш – Лут1ин нах. Кхузахь Дала Мухьаммад-пайхамаран дахарх дуй боу – иза Цо Шен массо а халкъал вазвар а, лерар а ду иза.\n37 И юрт т1ек1ел яьккхира Оха.\n38 Дала х1аллакйина ярташ. Лут1ин къоман хIаллакйина ярташ хаалуш ю билгалчу меттигехь – къурайший Шама оьхучу новкъахь.\n39 ШуIайб пайхамаран къоман меттигаш‚ дуккха дитташ долуш‚ Мадинатан гергахь.\n40 ЛутIин хилла йолу ярташ а‚ ШуIайбан хилларш а билггалчу новкъахь ю‚ нахана ган а гуш. Цара ойла еш яцара Дала шайна динчух.\n41 Хьижр – ألحجر Салихь-пайхамаран къам (самудаш) дехаш хилла болу Мадинатна а‚ Шамина а юккъера боьра. Цуьнан ц1арах ду сурат а.\n43 Дала боху Мухьаммад-пайхамаре: Къематде, шеко йоццуш, дог1ур долуш ду, т1аккха бекхам бийр бу массарна а: диканиг диначарна - дикачуьнца, вониг диначарна - вочуьнца. Дукха тергал ма де 1овдал наха лелориг, собаре хила цаьрца.\n44 ТIех сов.\n45 ХIор ламазна тIехь доьшуш долчу ворхI аятех лаьтташ долу ألفاتحة (Ал-фатихьа) сурат (алхьам).\n46 КIеда-мерза хила цаьрца.\n47 Аш Дала бохург ца дахь‚ шуна Iазап хир дуйла хоуьйтург.\n48 Шайн дин декъначаьрга – насараш а‚ жуьгтий а‚ кхиберш а, шайн динах тобанаш йина болу.\n49 Цхьадолчех тешаш‚ вукхарах ца тешаш, и харцдеш хилла болу Маккин керстанаш. Цхьаболчу керстанаша Къуръан (сихьр) бозбуанчалла ду, олуш хилла, цхьа кхечара – ши1р (байташ) ю, олуш хилла. Иштта бекъалуш хилла уьш, Къуръан Делан жайна хилар бакъ ца деш.\n50 Оцу аятехь Дала боху пайхамаре ﷺ мушрикех ца кхоьруш, гучудоккхуш, д1акхайкхаде дин. Оцул хьалха кхаа шарахь къайлаха даржош дара дин.\n51 Хьуна бохам ца байтира Оха керстанашка.\n52 Бакъдерг кхаччалц – хьо валлалц. Кхузахь Дала валарх бакъдерг аьлла, и дог1ург хилар, бакъ хилла, сацаделла долу дела.


Ен а, етта а бакъо\nДеношкахь Нохчийчохь йийцаре йина доьзалхоша вовшашна гIелоярх долчу низаман проект. Регионан векалийн барамехь доьзал а, къаьмнийн синбахамаш а Iалашбар хьехочу юкъанна айдира оцу хьокъехь къамел бакъоларъярхоша а, Iеламчаша а, юкъараллийн векалша а. "Кавказ.Реалиис" тидаме оьцу и проблема.\nБакъду, гулбеллачех доккхачу декъанна «цIахь-чохь лелачу къизаллица къийсам латтор» аьлла Оьрсийчуьрчу жигархоша айдинчу дийцаршна бухайиллина го зуламе Iалашо – хIусамашкара зIенаш хедор а, кегийрхой доьзал болорах къахкор а. Цу тIе, Нохчийчоь а, ерриг Къилбаседа Кавказ а, цигахь цIийнан ламасташ дика лелаш хиларе терра, кийча ю ерриг а Оьрсийчоьнна хьеха, муха кхион беза доьзал, муха ларъян еза гергарлонийн мехаллаш, бохура кхеташоне хевшинчара.\nАмма кхечу кепара гойту доьзалщкара хьал Къилбаседа Кавказехь кест-кеста гIарабовлучу хиламаша. Масала, ерриг а Оьрсийчоьно дийцадаьккхира дукха хан йоццуш хIирашлахь зуда-майра къаьсташ иккхина ирча сурт: видеокамераш тIехьоьжуш а йолуш, 21 шо долчу Гагиева Регинина, цо болхбечу туькана а вахана, уьттаза урс туьйхира цуьнан майра хиллачо.\n«Оха и бохам интернетехула бийцаре баьккхича, дуккха а адамаш шайн лазамаш бийца дуьйладелира соьга. Суна цара, со Iехон гIерташ, моттаргIанаш лелайо, шайца хилла а доцурш дуьйцу моьттура юьхьанца. Амма кхийтира со, нах баккъал а дагабовлуш буйла, церан дийцарш бух боцуш доцийла», - дуьйцу Къилбаседа ХIирийчуьрчу доьзалехь ечу гIелонашна дуьхьаллаьттачу "Хотае" юкъараллин куьйгалхочо Бекоева Агундас.\n«Дукха оьху хаамаш, вуно дукха. Шина бетта чохь 30 арз даийтина тхоьга. Сов йоккха а йоцчу гIалахь, тIех йоккха а йоцчу республиканна дукха бу доьзалехь ечу гIелонах бен леткъамаш. …Кхеташ ду, доьзалехь гIело мел ловчу наха ма ца яздой тхоьга. Ткъаннах цхьамма яздеш хила тарло. Цундела сагатдойту тешна а лелаш хила тарлучу массо а гIелонийн барамо», боху Бекоевас.\nМайра хиллачо Гагиева Регина ерца айдина гIуллакх вуно хала дIахьош ду хIирийн Iедало – шина бетта чохь 7талламча хийцавелла, хаамбина йийначун йишас прессехь. Ткъа куьг-бехкениг ма-хуьллу хьийза таIзарх хьалхавала гIерташ.\n«Суна сайнна хетарехь, тIаьххьарчу заманахь баккъал а даьржина лела доьзалехь цхьамма кхечунна, я кхечарна, гIелонаш яр. Уггаре хьалха иза ю кхетамна еш йолу гIело, девнашца, гIаранашца – иза-м лоруш а дац. Зударий, дукха хьолехь, шайна йиттича, шайн дахар кхерамна кIел хIоьттича бен ца бовлу орца деха ара» - дуьйцу зударшна леринчу кризисан центран директоран гIовса Бахшиева Фаридас.\nБахшиевана хетарехь, Кавказерчу доьзалшкахь гучуюйьлу къизалла – иза зама хьалха дуьйна дехачу ламасташца доьзна лела. «Зудчо доьзалера дIаяхар, майрачух къастар иэхье лору. ДецIахь иза тIе ца оьцу, эцча а, оьцу, арахь Iар тоьлуш а долуш. Дац, цу тIе, зудчун бакъо ларъен низамаш а. Дера ю со-м и тайпа низам тIеэцарехьа», - элира цо.\nОьрсийчохь хила деза низамаш данне а дацаро зудчунна дуьхьал зулам дан некъ буьту, боху кхиболчу бакъоларъярхоша а, эксперташа а.\n«Суна гарехь, доьзалан «сий лардеш» ден зуламаш алсамдевлла, амма юкъарлоно дийцадаьхнарш кхин зуламаш ду. Цхьаъ делахь, прессо царех лаьцна дуьйцу дукха хьолехь. ШолгIа делахь, интернетехула, социалан машанашкахула даьржа хилларг. ХIун дан деза доьзалехь къизалла ца лелийта? И проблема йолуш юйла кхето деза, цхьаъ делахь, шолгIа – шайн болх цхьаьна, юкъахь, бан беза хьолах доглозучара: юкъаралхоша а, Iадаташкахьа болучийн гонаша а, политикан институцеша а. Делахь а, массо а хIума эрна ду, нагахь санна пачхьалкхан лаккхарчу тIегIанашкахь и болх бан лаам ца гIаттахь. Пайде хир дара кхузаманахь гулдина зеделларг декъаозийча, иштта тидаме эца деза кхечу пачхьалкхийн зеделларг а», - аьлла хета ГIалгIайчуьрчу зударийн проблемийн талламчина Ахильгова Джанетина.


Г1алг1ай метта в1ашаг1кхетар «Метта говзал» — Культурно-просветительский центр "ЭЗДЕЛ"\nГ1алг1ай метта в1ашаг1кхетар «Метта говзал»\n21.03.2014 23.11.2017 НовостиКлуб ингушского языка "Метта говзал", Язык\nКъаман г1улакх-оамал дег1адоаладара йолча «Эздел» яхача юкъарлос, г1алг1ай мотт шаьрбе а 1омабе а дагахьа, «Метта говзал» аьнна, ц1и а йолаш, г1алг1ай меттацара болх д1аболабаьб. Из хургба бетта цкъа е шозза, нах в1ашаг1 а тохаш.\nДахача к1ирарча п1аьраска дийнахьа хилар хьалхара в1ашаг1кхетар. Нах т1а а хьийха ловзара хьисапе д1абихьар из болх.\nЦига баьхкабар дукхаг1ча даькъе кагирхой; хоамбоаржабархой, хьехархой, цхьацца паччахьалкхен декхараш кхоачашдераш, иштта кхы д1ахо г1алг1ай меттаца шоашта чам бараш а. «Метта говзал» д1ахьочарна хьалхашка латта декхар да г1алг1ай мотт хар а, бовзар а, из ц1енаг1а бувцар а наха юкъе д1а-хьа доаржадар. Цул совг1а лерх1, меттаца цхьана къаман г1улакх-оамал а, 1адаташ а, вахара хьал а деррига цхьан г1алг1ай меттала дувца а, дагбувла а, дашха а, из дег1адоаладе а.\nХьалхар хинна в1ашаг1кхетар, тхьовра ма хьохадара, ловзара хьисапе дар. Из хургда кхаь даькъа дийкъа: ловрарцеи, хьаьша вехарцеи, йоазон-уйлай балхашцеи дувзаденна. Цу г1улакха хьалхабаьнначар яхачох, цу тайпара из болх д1ахьой, г1алг1ай мотт дикка шаьрлургба.\nЧе яьча баьхкача наьха аьттув боалар мотт бувца а, цхьацца дицдаь дешаш шоаш бувцача меттагахьа юкъе кхувла а. В1ашаг1кхетар чакхдалалцца г1алг1ай мотт мара бувцаргбоацаш д1ачоаг1даь, нагахьа санна кхыча меттал сага дош оале цунна г1од а тохаш, г1алг1ай меттала цхьаъ е ах оаг1о йоазо а дешийташ д1абихьар болх. Из г1улакх, шин-кхаь сага мара г1од ца тохаш, д1адийрзар.\nЧе д1ахьош хиннача Матенаькъан Илеза белгалдир карарча хана г1алг1ай мотт малаг1ча хьале ба а, вай къаман мотт 1омабаргахьа къахьега дезаш хилар а, безам хуле, из хала доацилга а. Д1ахо диц а даь къаьнара да яхаш юстара а даьха леладеш дола дешаш юха вай метта юкъе а даьха, вай мотт хийцца бувца безаш хилар а дийцар Илеза. Цул совг1а, че д1ахьош наха ца довза тарлу дукха керда дешаш юкъе даьхадар, г1алг1ай меттала а эрсий меттала а царна ма1ан деш. Уж дар укх тайпара:\nГ1аьрахо (в) – разбойник\nЖоп (д) – ответ\nЛоадам (б) – важность, значение\nМаьлхара – грустный, печальный\nМаьрша саг (в) – мирный житель\nНоахал (д)– поколение\nОхцал (я) – сварливость, грубость\nПоал (б) – гадание\nПоалхам (б) – опыт\nТа1азар (д) – наказание\nТеба – подкрадываться\nТурпал (в) – герой\nУйлане – задумчивый\nХаттар (д) – вопрос\nХовшк (в) – всезнайка\nЦ1имхара – жесткий, суровый,\nЧ1оаг1алд (д) – проект.\nТахан массаварг а оарцаг1аваьнна, вай сомал ца йой, мотт кегабелар кхерам ба. Фу де деза из кегалургбоацаш, д1абаргбоацаш? Ма хулла ц1аг1а а, балха а, ара а – массанахьа хьаккхашта бувца беза из.\nДала аьннадале, т1ехь т1айоаг1а че йолча хана хьалха санна хоам бергба нахага. Ховш хургда маца, мичахьа ва веза. «Метта говзал» яхача г1алг1ай метта в1ашаг1кхетаре хьава йиш йолаш ва моллаг1а а меттаца ший чам бар, замигавар аьнна е воккхавар аьнна башхало яц.\nДала бахийталба вай г1алг1ай мотт!\nЦентр «Эздел» провел очередную встречу в рамках языкового проекта Клуб ингушского языка «Метта говзал» Кодзоев Нурдин — Астрономические термины ингушского языка (Метта говзал) О неправильно произносимых словах в ингушской речи обсудили в центре Эздел Г1алг1ай метта в1ашаг1кхетар «Метта говзал» «Эздел» яхача юкъарлос, Матенаькъан 1аббаса Илеза «Дувцараши фаьлгаши» яхача книжка гойтам д1абихьар\nНазад Назад: Г1алг1ай метта в1ашаг1кхетар «Метта говзал».\nВперед Вперед: В Ингушетии фонд «Тешам» начал реализацию программы по оказанию продуктовой помощи


Оьрсийчоьнан бахархойн хаттаршна телевизинехула жоьпаш делла президенто Путина\nОхан-бутт 16, 2015\nХIора шарахь хуьлуш йолу «Путин Владимирца нисса зIенехь» цIе йолу рогIера (13-гIа) программа хилла Еарин дийнахь. Президенто телеэфирехь жоьпаш делира журналисташа а, могIарерчу бахархоша а деллачу хаттаршна. Путин жоьпаш дала волавалале хьалха цуьнан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс хаам бира цхьана кху беттан 9-чу дийнахь 2 миллион гергга хаттар кхечира президенте аьлла.\nИштта «Независимая газетан» коьртачу редакторо Ремчуков Константина Малхбузерчу пачхьалкхашца юкъаметтигаш маца дIанислур ю аьлла деллачу хаттарна жоп луш, Путин Владимира элира шаьш "уьш цаталхийна, амма Оьрсийчоь кийча ю луучуьнца юкъаметтигаш лело" аьлла.\nЦуьнца цхьаьна Путина элира Iамеркин Цхьанатоьхначу Штаташна бертахой цаоьшу, царна оьшурш шех йозуш йолу пачхьалкхаш ю аьлла. Малхбузенца юкъаметтигаш дIанисъян оьшург ду Оьрсийчоь ларар, цуьнан хьашташ ларар элира Путина.\nКхаарийн дийнахь мехкан прокуратуро бинчу хаамца, дов гIаттийна таллам бинчул тIаьхьа, наха Симба цIе тиллина лоьман кIорни лазор теллича.\n2019-чу шеран Лахьан-баттахь Дагестанерчу волонтерийн "Зоолайф" юкъаралло дийхира Оьрсийчоьнан бехктакхаман кодексан 245-чу декъехь хийцамбар (дийнаташца къиза хилар) – ден таIзар лах а деш, акхарой кхобу меттигаш тояр а, циркашкахь, зоопаркашкахь а адамаш дийнаташца лараме хила декхаредар доьху волонтераша.\nОцу юкъанна, дуккха а бу Дагестанехь, да воцуш девлла лела дийнаташ дайъа деза аьлла хетарш. Масала, Хасу-Юьртахь дийнаташна тIехIуьттучу волонтерашна гина дуккха а жIаьлий дойъуш.\nДолара "зоопаркаш" кест-кеста хаало Дагестанехь. 2018-чу шеран юьххьехь черчий яра видео чухула гойтуш, некъайистерчу цхьана туьканна уллехь, зIенанашца йихкина кхобура уьш, 50 сом а луш, суьрташ дохура цаьрца тIехбуьйлучу наха.\nКхаа баттахь болх а бина, дарж охьадиллина ГIалгIайчоьнан финансийн министро\nГIалгIайчохь финансийн министран декхарш кхочушдечу Плиева Лианас шен лаамехь дарж охьадуьллуш кехат яздина, хаам бина пIераскан дийнахь "Интерфакс-Юг" агенталло, шайн хьостан информацица.\n"Финансийн урхаллан куьйгаллера дIаяла лаам хилла Плиеван. Кехат чуделла цо мехкан урхалле. Суна хетарехь, куьйгалхочо куьг таIийна цуьнан дехарна тIе", - дийцина агентелле.\nКху шеран Охан-беттан юьххьехь хIоттийнера Плиева Лиана ханна министран декхарш кхочушдан.\nХьалхо финансийн министр лаьттинчу Цечоев Русланна набахтехь даккха пхи шо хан кхайкхийра, федералан бюджетера 2 миллиард сом ахча дайъина аьлла.\nКъилбаседа Кавказ: 7 дархо велла, 461 стагана ун даьлла\nКъилбаседа Кавказехь тIаьххьарчу дийнахь а, буса а коронавирусах кхелхина 7 дархо, ун даьлла кхин а 461 вахархочунна. Оперативан штабан зерашца, Дагестанехь велла кхо стаг, Краснодаран кIоштахь а, ГIебарта-Балкхаройчохь а, Къилбаседа ХIирийчохь а, Ставрополан кIоштахь а цхьацца велла.\nВерриг а Къилбаседа Кавказехь кхелхина COVID-19 вирусах 745 стаг.\nТIаьххьарчу 24 сахьтехь къаьсттина дукха бу ун даьлла нах Ставрополан кIоштахь – 76:\nСтаврополан кIошт +76 (4 771 ву эпидеми яржичхьана)\nДагестанехь + 73 (7 561)\nКхарачой-Чергазийчохь + 72 (3 221)\nГIебарта-Балкхаройчохь + 65 (4 791)\nКраснодаран махкахь + 60 (5 743)\nГIалгIайчохь + 30 (2 946)\nАдыгейхь + 30 (1 712)\nКъилбаседа ХIирийчохь + 27 (3 910)\nГIалмакхойчохь+18 (1 410)\nНохчийчохь + 10 (1 664)\nВерриг а Къилбаседа Кавказехь коронавирусан ун даьлла ву 36 327. Оперативан штабан информацица ерриг а Оьрсийчохь 620 794 дархо ву коронавирусаца.\nУмаева Мадинин экспертизех хьалхара хаамаш бовзийтина


12 февраля в 17:56 (2010 г.)\nДика адамаш дуккха а ду вайна юкъахь, цара хаздеш, тодеш ду вайн дахар, церан дегнийн хазаллина а, дикаллина а тIехь лаьтташ ду иза. И диканаш бацахьара-м хIара дуьне даьсса хир дара, вуочу адамаша вовшийн хIаллак а дина. Амма Дела вай ийманехь а, Шена муьтІахь а хила лууш ву, адамашкахула, Іаламехула вайна диканиг гойтуш, масал эца гуонаш вайна йовзуьйтуш. Дикачу адамах дош ала гуттар а лаьа, хIунда аьлча цаьргара схьадолу диканиг вайна тамехь хуьлу, цу стагах тардала лаьа вайна, цуьнца гергарло деза вайна. Ишттачу адамех ю Акуева Румиса – «Вести Республики» газетан белхахо, къона зуда. Масех шо ду Румисас цу газетехь корректоран болх бен. Корректоран балхахь меттан грамматика дика хаарх тоьаш дац, – бохуш, дуьйцу Румисас. – ЦIенна говзаллин хаарш а оьшу цигахь. Ткъа уьш, алссам зеделларг хилчий бен, вовшахкхеташ дац.\nГазете балха яле 5-6 шарахь, ладогIархошна кхечу мехкийн меттанаш Iамош, курсашкахь болх бина цо ша ехаш йолчу Хьалха-МартантІахь. Иза а цунна дукхабезаш болх бара – белхан жамIаш гуш дара, ладогIархойн дика кхиамаш бара. ХIара ша ингалсан а, французийн а меттанийн хьехархо ю, Нохчийн пачхьалкхан университет чекх а яькхина.\n– Магомадов Iабдуллас хIоттийна леррина методика яра оха болх бечу курсашкахь лелош, – кхидIа а дуьйцу Румисас. – И шатайпа хиларан коьрта билгало яра кхечу мехкийн меттанаш нохчийн маттехула Iамор. И тайпа методика суна гина яцара. Цуьнан дика хилар суна а, сан накъосташна а кестта гучуделира: тхан дешархойн дика а, тIех дика а хаарш дара, меттанаш царна сиха Iемара. «Практический курс английского языка» цIе а йолуш, киншка арахийцира Магомадов Iабдуллас. Иза зорбане кечъечу хенахь аса а дакъалецира.\n– Румиса, газете болх бан муха еара хьо? – олий, хаттар до ас.\n– Тхан курсашкара болх дIабаьллера, тхан, хьехархойн, бехкенна а доцуш. Со белхан меттиг лоьхуш яра. Цкъа цхьа кхайкхам бийшира ас, «Вести Республики» газетина корректор оьшу аьлла. Ас сайн кехаташ чуделира, балха хIотта дагахь. Конкурсехь 16-17 стаг вара дакъалоцуш. Тхоьга диктант а язъяйтира, цул тIаьхьа нисъян зорба тоьхна тексташ а елира. Цхьа ши де даьлча, газетан белхахочо Катаев Iабдуллас соьга телефон туьйхира, декъалъеш, со корректор схьаэцна аьлла. Иштта дIаболабелира газетехь болу сан болх.\n– Румиса, ахь айхьа а ма язйо газеташка материалаш. Муьлхачу темина хуьлу хьан уьш коьрта долчу декъана?\n– Леррина аьлла, тематика ларъеш, цхьа хIума схьа а лаьцна, язъеш яц сан уьш. Дукхахьолахь сайна бен доцуш долчу хIуманах,сайн дагах кхетачух, сайга ойла йойтуш, сагатдечух яздо ас. Сан уьш муха нисло газетдешархошна дика хуур ду.\nШа болх бечу «Вести республики», «Даймохк» газеташкахь а, кхечу изданешкахь а араюьйлу Румисин материалаш. Уьш хаза, чулацаме хуьлу.\nРумиса ша оьзда, гIиллакхе, эхье стаг ю. Шех лаьцна дийца а, яздан а цунна ца лаьа – цу тIехь цуьнан оьздангалла ю гуш. Амма оьзданиг, хьаналниг гайта а, вовзийта а веза. Хьакъ волчух дика дош алар вайн декхар ду.\nБелхан накъосташа дика цIе йоккху Румисин, дуьйцу цуьнан хазачу гIиллакхех лаьцна, догцIена, дика адам ду иза олу.\nРумисас ша а дуьйцу, балхахь вовшашна гIо деш, вовшашка ларам болуш ду шаьш бохуш. Шена чIогIа дика накъосталла дина, йиша санна, шеца йолчу Насипова Зарганан а, шортта зеделларг а, дика хаарш долчу, дикачу доттагIчун Цакаева Розин а цIераш йоху цо. Цушимма а, кхечара а болх бан Iамош, оьшучохь гIо деш схьаеъна ша, боху Румисас. Шен коллектив а, болх а дукхабезаш, царах дозалла деш а ю иза.\nДукха хан йоццуш йина де хилла Румисин. Даггара иза декъал а еш, ирс а, аьтто а, могашалла а, балхахь кхин а дукха кхиамаш цуьнан хуьлийла лаьа.\nР.Истамуловн суьрта тIехь: Акуева Румиса.


Мехкадаьтта дайлуш ду\nДуьненчохь мехкадаьтта даккхаран барамаш тIехсов алсам болуш хиларна, цу сурсатан мехаш кхин дIа а лахлуш бу. И хIума тIедогIучу 2016-чу шарахь иштта кхин хийцам боцуш дIадаха там бу боху тергамхоша. И бахьана долуш уггаре а хьалха Оьрсийчоьнан экономикана даккхий зенаш хир ду гергарчу хенахь.\nДуьненчохь мехкадаьтта дохкар „хьераяьллачу чехкаллийца“ алсам долуш ду аьлла яздина Дуьненан энергетикан агенталло ша кхаари дийнахь зорбане яьккхинчу рапортехь. Нагахь санна Брент олучу мехкадаьттин тайпах шо хьалха цхьана баррел 100 сов доллар доьхуш хиллехь, карарчу хенахь цуьнан мах 40 евро бен бац, аьлча а шозза сов дайделла иза цу юкъана.\nКоьртачу декъехь иза доьзна ду, дуьненчохь мехкадаьтта доккхучу пачхьалкхаша шаьш иза дохка даккхаран барамаш, мехаш лахлуш бар аьлла ца Iаш, кхин дIа а алсам бохуш хиларца. Хууш ма-хиллара, махлелоран низамашца, цхьа сурсат духкурш базарахь алсам бевлча, цара юхкучу продукцин мах, лаахь а, ца лаахь а, охьабаккха безаш хуьлу, конкуренци лекха хилар бахьана долуш. Изза ду мехкадаьттица дерг а.\nКху шеран шозлагIчу кварталехь, Дуьненан энергетикан агенталлин рапортехь билгалдаьккхина ма-хиллара, хIинцале а рекорде 3 миллион барелл дийнахь мехкадаьтта ду доккхуш – 1998-чу шарахь дуьйна цкъа а ца хилла лакхара барам бу иза. Иза иштта даханчу шарахь дийнахь юкъарчу хьесапехь доккхуш хиллачул 2 миллион барелл сов а ду.\nДуьненан энергетикан агенталлин сайта тIехь зорбане даьккхинчу йозанехь билгалдаьккхина ма-хиллара, хIинцале а даккха а даьккхина, резервехь латточу цу шех „Iаьржа деши“ олучу сурсатан шорталла дукха хиларна, тIедогIучу 2016-чу шарахь а дайлуш схьадогIур ду цуьнан мехаш.\nЦуьнца цхьаьна шинари дийнахь Дуьненаюкъарчу банко динчу дIахьедарца, там бу тIедогIучу шарахь мехкадаьттин мах 10 доллар баррелах доьхуче охьабала. Иза Малхбузено ГIажарийчоьнна дуьхьал яьхна хилла йолу санкцеш юхаяхарца доьзна хир ду, хIунда аьлча 20I6-чу шарахь дуьйна цу уггаре а дукха мехкадаьтта доккху пачхьалкхашна юккъехь мехала меттиг дIалоцучу махко шен сурсат дуьненан йохк-эцаре даккхаро, шеко а йоцуш, кхин дIа а мехкадаьттин мехаш дегор ду. Нагахь санна хьал ду тIе далахь, Оьрсийчоьнан экономикна хуьлуш долу зенаш 34 миллиард долларе кхочур ду, Дуьненаюкъарчу банко динчу дагардаршца.\nИ дагардарш ларамаза дац, ткъа дуьненчохь мехкадаьттин мехаш лестар политикца алсамох доьзна ду, экономикийца чул аьлла хеташ ву Европерчу стратегикаллин талламийн Iилман белхахо, политолог Асхабов Хьамзат. Цунна хетарехь, цу мехийн дегадарийн Iалашонех цхьаъ Кремлан куьйгалла холчу хIоттор а, Оьрсийчоьнан бахархошкахь Путинан режимана резадацар алсамдаккхар а ю.\nАсхабов Хьамзат: "Дохка хьажийначу мехкадаьттан барамаш цкъа а ца хиллачу бевллехь, иштта цкъа а ца хиллачу кепара рекорде ду дуьненчохь мехкадаьтта эцар а, цунах пайда бар а бохуш яздо Дуьненан энергетикан агенталло шен рапортехь кхин дIа а. Цуо иштта шайхаллаш до, карара шо чекхдалале даима дагочул I, 6 миллион баррел дийнахь юкъарчу хьесапехь дагийна хир ду дуьненчохь мехкадаьтта бохуш. Дустархьама хьахийча, даханчу шарахь мехкадаьтта дуьненчохь дайъар алсамдалар миллион барреле дийнахь а ца кхочура.\nАмма мел дукха мехкадаьтта дайъахь а гергарчу заманчохь цуьнан къелла хир яц. ХIунда аьлча, карара шо чекхдалале ГIажарийчоьно шен мехкадаьтта даккхаран барамаш Малхбузенан санкцеш юккъеяхале хиллачу терахье кхачор йолуш ю. Ткъа и бохург ду, Дуьненаюкъарчу банко шен шинари дийнарчу рапортехь яздина ма-хиллара, цу махкара сурсато дуьненчохь кхин цкъа а мехкадаьттин мехаш мел кIезга а кхин I4 процентана охьадохур ду бохург.\nЦу юкъана мехкадаьттин мехаш сел чехка лахлуш хиларбахьана долуш шен рогIера доцучу цхьаьнакхетаре гулйала мегаш ю ОПЕК шех доцца олуш йолу, мехкадаьтта доккхучу а, духкучу а пачхьалкхийн юкъаралла. И дIахьедар Алжиран энергетикан минитср волчу Хебри Салаха дина кху деношкахь. ГIура беттан деалгIачохь хила езаш йолу ОПЕКан рогIера конференци мехкадаьттин мехашца хIоттаделла хьал бахьана долуш хенал хьалха кесталгIа вовшахтоха мегаш ю элира цуо Bloomberg.\nАла догIу, кхаари дийнахь Лондонерчу биржехь тоьллачу Брент олучу мехкадаьттин тайпах 49 доллар 6I цент бен луш ца хилар.\nКхин а дайлуш ду мехкадьатта а, сом а\nЮха а дайделла мехкадаьтта\nКхин а дайделла Оьрсийчоьнан сом


Нохчийчоь -- Куршлойн кIоштахь "зачистка" дIахьош ю республикера ницкъаллин структураш.\n2003-чу шарахь Зазадоккху-беттан 23-чу дийнахь Нохчийчохь референдум хилале цхьа де диссинчу хенахь телевизионехула нохчашка леррина кхайкхам бира Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира.\nПутинан суртийн гайтам, 2003 шо\nНагахь референдумехь нохчаша керла конституцин проект тIе а эцахь, президент харжаран низам а тIеэцахь дерриг а дика хир ду бохура цо.\nЦоцин-Эвлахь а, Гелдаганахь а, Куршлойн-Эвлахь а, БIачи-Юртахь а, Шелахь а, Гермачигахь а, Аргунехь а дIалецна ву 100 герга жима стаг\nЦу шен вистхиларехь Путина элира, дан дезарг Нохчийчура бахархой кхерамехь бахарх хьалха бахар а, буьйсина неIарх пIелг тоьхарх ца кхоьру, зачистка хир ю бохуш ца кхоьру хьал хIоттор а ду аьлла.\nЦул тIаьхьа даьлла лаххара 13 шо. Амма 13 шо хьалха хилла зачисткаш цIеххьара юхаяьхкина Нохчийчу. Тахана оьрсийн салттийн метта уьш дIахьош бу цу зачисткех шаьш кхийрина болу нохчий.\n«Новая газето» зорбане яьккхина Дечкен-беттан 11-чу дийнахь Нохчийчохь леррина операцеш дIахьош лаьцначу 22 стеган цераш.\nАмма и терахь хийцалуш ду. Цхьаболчу хаамашца (къаьсттина цунах лаьцна дукха хаамаш бу социалан машанашкахь) Цоцин-Эвлахь а, Гелдаганахь а, Куршлойн-Эвлахь а, БIачи-Юртахь а, Шелахь а, Гермачигахь а, Аргунехь а дIалецна ву 100 герга жима стаг.\nНохчийчура герзаца йолчу ницкъаллин структураш вийна лаххара а 4 стаг. Уьш тIемалой хилла, полицин белхахошца тIом бан дагахь хилла, бохуш дIахьедарш до Нохчийчура Iедалан векалша.\nКадыровс дийцарехь, Дечкен-беттан 11-чу дийнахь эшийна йолу тIемалойн тоба ДАIИШ (ИГИЛ а олу цунах) олучу Шемахь а, Иракъехь а латтанаш дIалаьцна йолчу террорхойн тобанца йоьзна хилла.\nОьрсийчоьнан гвардин белхахошна юкъахь а ду дараш. Царах вийна ши стаг (салти Хашумов Хьамзат а, ефрейтор Хутаев Бекхан а).\nКху сохьта Нохчийчура ницкъаллин структурийн белхахоша лоьхуш ву Куршлойн-Эвлара вахархо Мадаев Узум-Хьажа. Иза хилла боху, цхьаболчу хаамашца, тIемалойн тобанан куьйгалхо.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан ву жигара дакъалоцуш къайлаха лелачу тIемалошна дуьхьал йолийначу лерринчу операцехь. Шайн кхиамех лаьцна дуьйцу цо шен Инстаграмехь йолчу агIон тIехь.\nЦунна дуккха а тоьшаллаш ду, шайна юкъахь телефонехула дина къамелаш а, омраш луш бахкийтина хаамаш а болуш аьлла, дIахьедар дира Кадыров Рамзана. Шайн лерринчу полицин декъан белхахоша тидамехь латтош дара иза бохуш вара иза.\n«Кавказ. Реалли» интернет ресурсо дийцарехь, Нохчийчохь лецна иттаннаш «тIемалой» хиларо гойтуш ду Iедалшна дуьхьал болчу кегийрхошца йоьзна цу республикехь йоккха проблема хилар. Берриг а лецна кегийрхой ДАIИШ тобанан агIончийн могIаршка дIаязбар нийса хир дац аьлла хета цу интернет ресурсана.\nOMON chechnya police\nСоциалан машанашкахь Нохчийчура бахархоша бехкаш дохку меттигерчу Iедалшна, цара шайн куьйгашца тоьтту нохчийн кегийрхой террористийн могIаршка бохуш.\nТIемалой бу бохурш кегийра нах бу, уьш байа оьшуш дацара, и нах лортIе бало дуккха а кхин некъаш хиларна, бохуш яздо цара Нохчийчохь леррина операци дIахьош яьхначу видеошна кIеллахь шаьш юьтучу комментарешкахь.\nКхузахь шена тIе тидам бохуьйтург кхин цхьа хIума а ду. 2014-чу шарахь Нохчийчура дIабахара, берриг а аьлча санна, нохчийн тIемалой. Шемахь а, Иракъехь а царах дукхах берш кхелхина.\nИ бахьана долуш Нохчийчура Iедалш доккха садаккха мегар дара. Ткъа цIеххьана керла тIемалой мичара бевлла цигахь? Цуьнан бахьана иштта го Вашингтонерчу политикан экспертана Шамилов Сайд-Эмина.\nШамилов Сайд-Эми: "Тахана Нохчийчохь шортта доьнал долуш нах бу. Вай юха а тIом болабахь уггаре а хьалха вай бойурш нохчий хир бу. Нохчочо нохчий вер, иза муьлххачу агIор хиллехь а, чIогIа хала хIума ду. Вайн къоман мостагIийн луург далар санна хета суна иза, и мостагIий миччахь белахь а.\nТахана оццул онда йолу Украина а, Гуьржийчоь а, НАТО а озалуш йолчу Оьрсийчоьнах латар вай юха а хIаллак даран дозанна тIететтар санна хIума хета-кх суна".\nЦхьаболчара дIахьедарш до тахана доладелларг юьхье хила мега нохчийн кегийрхошна юкъахь гIоттучу дуьхьалонан боламан тулгIенан бохуш. Амма шена цигахь гуш дерг кхин сурт ду боху Шамилов Сайд-Эмис.\nШамилов Сайд-Эми: "Бусулба динан масийтта агIо ю. Наха шайн кхетамца тIеоьцу интернетехь бусулба нах Шемахь бойуш бу, цига даха деза бохуш дуьйцург. ДАIИШ-на реклама еш арабевлла лелаш цхьа нах бу. Цара бечу кхайкхамаша меттахбоху вайн цхьаболу кегийрхой.\nДелахь, кху сан махкахь а шортта харцонаш ю-кх олий, и харцо хийца хIун дийр дара-те олий (арабовла) уьш. Соьга хаьттича иза лортIехь дац. Шемахь дерг дIанисдан бIеннаш миллионаш Iаьрбий бу. Вайна тахана тIом оьшуш хьал дац. Я шема дIадаха гIуллакх а дац".\nМухха далахь а, хуьлург бахьана долуш синтем байина бу тахана берриг а Нохчийчура бахархой.\nТIеман операци юха а йоло дагахь бу Куьрчалахь\n1 полисхо а, 4 стаг а вийна Курчалойн кIоштерчу лерринчу операцехь\nЦоцин-Эвлахь юха а дIайолийна тIемалой лоьху операци\nГуьмсехь керла куьйгалхо\nКурчалойн кIоштахь кху сохьта\nРосгвардин ши эскархо вийна Цоцин-Эвлахь\nЦоцин-Эвлахь байинчийн цIераш дIакхайкхийна


Шайнна меттиг лоьху БатIал-Хьаьжин мурдаша\nКарарчу беттан 1-чу дийнахь ГIалгIайчохь доккха зулам хилира. Яндарехь некъаца лаьттачу "Шевроле" машенна герга а веана, цу чуьрчу шоферана герз тоьхнера "Лада Грантан" урхалла дечо.\n10-15 метр дIа а яхана, сецнера "Шевроле". Цул тIаьхьа "Лада" автомобилчуьра араиккхинчу герз карахь, Iаьржа маска йолчу цхьахволчу пассажиро тIехьаьдда, машенчохь волчунна кхин тIе а герз диттинера. ТIаккха къайлабевллера уьш. Ша волччахь веллера "Шевролен" долахо.\nТIаьхьо, зулам динчу меттигна 12 чакхарма дехьа, Несаран кIоштарчу Сурхо-Хитӏехь гучуяьллера зуламхой тIехь къайлабевлла машен. Стаг верца доьзна бехкзуламан гIуллакх долийра талламан органаша.\nBaza телеграм-канало яздо, чIиран мостагIаллица бина бекхам хила тарло иза бохуш. Каналан версица а догIуш, 2014-чу шарахь Яндарехь герз тоьхна вийра ОлиговгIеран цхьахволу ваша. ТIаьхьо кара а веана, таIзаре хIоттийна Падиев Хизир хиллера иза вийнарг.\nТкъа карарчу беттан 1-чохь вийна 42 шо долу Падиев Башир, набахте хьажийначу Хизиран ваша ву. Хетарехь, оцу бахьанашца хьесап динчух тера ду, чIир йоькхуш дина зулам ду аьлла.\nЯндарехь стаг вийначул тIаьхьа оцу сохьта дийца долийра, Падиев батIалхьаьжойн вежараллин декъахоша вийна хила тарло бохуш.\nГIалгIайчуьра кхочучу криминалан хаамашкахь кест-кеста хьехош бу цу юкъараллан декъашхой.\nРеспубликан Наьсаран кIоштахь Стигалкъекъа-беттан 30-чу дийнахь герзашца летарш хилира БатIал-Хьаьжин вирдехь болчу мурдашна юкъахь. Дийцарехь, бахьана хиллера, цхьана агIонна церан могIарш дIатаса лаар.\nБайначу беттан юккъерчу деношкахь дийца даьккхира, муьлш бу ца хуучу наха БатIал-Хьаьжин вежаралло хьурматдеш хилла дитт дIахадийна аьлла. Тоба вовшахтоьхначо дийна а хиллера и дитт.\nЛелийнарг шайхан иэс сийсаздеш, вандализм лерира мюридаша. Цара дIакхайкхийра, оцу зуламна дуьхьал шаьш бекхам бийриг хиларх.\nКхин а хьалха, Зазадоккху-беттан 13-чохь, Эккажакъонгий-Юртахь герзаш диттира, цхьа стаг а вуьйш, дов юкъахдаккха гIоьртинчу шина полисхочунна чевнаш а еш. Ткъа дов марсадаьллера, дийцарехь, батIалхьаьжой юкъа а балош, шина тайпанан иккхинчу конфликтана тIехула.\nСтохка Лахьан-беттан 4-чу дийнахь Москвахь вийра ГIалгIайчуьрчу экстремизмана дуьхьало латточу Центран куьйгалхо Эльджаркиев ИбрахIим а, цуьнан ваша а. Дуккха а тергамчаша и зулам батIалхьаьжошца дузу.\nЭльджаркиев а, цуьнан куьйгакIеллара нах а бехке лору вирд вовшахтоьхначуьнан кIентан кIант Белхароев ИбрахIим, 2018-чу шеран ГIуран-беттан тIаьххьарчу буса шен цIенна гергахь верна.\nИштта, хаамийн гIирсашкахь а цхьаьна яздора, церан вежараллица уьйраш хиларх, "нахала боху видеош а, суьрташ а даржор ду" шаьш бохуш, марехь болчу зударшна кхерамаш а туьйсуш, цаьргара ахчанаш даьхначу шина вешин АльтемировгIеран Хьасанан а, Iийсан а.\nОццу батIалхьаьжойх шеконаш яра, масала, 2017-чу шеран ГIадужу-баттахь гIалгIайн имамана Чумаков Хьамзатана кIелоярна, цуьнан гергарчийн а.\nТкъа вежараллин декъашхоша цу кепара шайна дохку бехкаш тIе ца дуьту, шайн "вирдаца лелош провокацеш" ю бохуш.\nВежараллин цхьана лидеро кехат а дахьийтинера Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире, 2017-чу шарахь Марсхьокху-беттан 19-20-чу а деношкахь шайн цIийнах хьовсарна латкъамбеш.\nДинан юкъаралла къевлина йолуш а, декъашхой бертахь, вовшана гIо деш хиларна а дуккха а дийцарш а, хетарш а лела царна гонах. Ткъа ма-дарра царах лаьцна хаа, аьтто ца хуьлу.\nEurAsia Daily гIирсо, Baza телеграм-каналана тIе а тевжаш, хааме доккху, Советан заманахь Колымехь дешидоккхийлехь болх беш хилла гIалгIай, 1990-чу шерийн юьххьехь Магаданан кIоштахь бизнес-сферехь коьрта меттигаш дIалеца буьйлира бохуш. Трафикан географи йоллу Советан пачхьалкхехь дIа а лоцуш, цара карадерзийра къайлахь Колымера деши даккхар а. Оцу гIуллакхехь хьалхара позицеш дIалеца буьйлабелира БелхароевгIеран кланан векалш. Цаьргахула юза йолийра цара шайн динан вежараллин юкъара бюджет а.\nОцу декъехь батIалхьаьжойн рол вуно хаалуш яра, хIунда аьлча, пачхьалкхан оцу махка хьийсош бара мехала тIулгаш ара ца дахийта Нохч-ГIалгIайчуьра пачхьалкхан кхерамзаллан комитетехь болх беш болу (КГБ) нохчийн а, гIалгIай а къомах болу белхахой.\n1991-чу шарахь Советан Iедалан зорбан гIирсаша яздора: "Дахначу кIиранах Магаданан кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн урхалло талла долийна, пачхьалкхан дешидоккхийлехь хадданза къоланаш лелочу гIалгIайн йоккхачу тобан хьокъехь. Милицин гIоран эвсаралла лахара хета говзанчашна: тIейогIучу заманчохь деши арадоккху некъаш дIакъовла аьтто бер бац" аьлла.\nГIалгIайчохь БелхароевгIеран вирд, Оьрсийчоьнан низамашца а доцуш, шайн бакъонашца лела пачхьалкхехь лаьтта пачхьалкх санна лору. Шайн дахаран кеп а, шайн ламасташ а ду церан.\nБи-Би-Си радионо дийцарехь, вирдан хIора декъашхочо шайна хуьлучу пайдан 10 процент, вийначу Белхороев ИбрехIиман девашас Белхароев Якъуба доладечу шайн юкъарчу бюджете охьаюьллу. Дуккха а нах цу тобанехь хиларна а, алсам ахча церан карахь хиларна а, гIалгIайн юкъараллехь церан вирд Iаткъаме хета.\nПолитикана а пе ца бетта батIалхьаьжоша. Вирдан декъашхой гIалгIайн парламентехь депутаташ бу: БелхароевгIеран ши ваша: Якъуб а, Яхья а, иштта воккха совдегар Алиев Микаил а.\nХьалха республикан урхаллехь лаьттина Аушев Руслан а, Зязиков Мурат а, Евкуров Юнус-Бек а, декхаре бара батIалхьаьжой лара. Шайн ма-хуьллу цаьрца ца къийса гIертара уьш. Изза позици лоьцу карарчу хенахь ГIалгIайчоьнан урхаллехь волчу Калиматов Махьмуд-Iелас а.\nНохчийчоьнан куьйгаллица бертахь юкъаметтигаш латтайо гIалгIайн вежаралло, БатIал-Хьаьжин цIарах маьждиг ду ТIехьа-Мартанахь схьадиллина. Иштта нохчийн урхалхочо кест-кеста гуманитаран гIо а кхачадо церан вовшахтохараллан декъашхошна, иштта юкъахь динан барамаш а дIакхоьхьу цара.\nЭкономикан Лакхарчу школан белхахочо (ВШЭ) Иванов Евгенийс боху, "БелхароевгIарех йолу сюжет хьирчина ю".\n"Тайп-тайпанара теш а ийзош, яста езаш ю иза. Кхузахь динан башхалла а, истори а, бизнес а, криминал а ю. Цул совнах, батIалхьаьжой - къевлина юкъаралла ю. Цундела дуккха а хабарш ду царна гонах лелаш, тIаккха цхьа маьIна долуш ойла царах лаьцна хуьлийла а дац. Иштта, ГIалгIайчоьнна хетарехь, БелхароевгIар таро йолуш, хьоле вовшахтохаралла ю. Цундела муьлхха а, царах хьакхалуш долу хIума, шуьйрачу гонашкахь дийца доккху", - аьлла хета Ивановна.\nЭксперта дийцарехь, тIаьххьарчу масех шарахь, Нохчийчуьрчу Iедало дуьхьал гIулчаш яьхнашехь, ГIалгIайчохь батIалхьаьжойх тIетаьIIина дIахеда боьлла.\n"Атта юкъаметтигаш яц вирдан кхечу динан тобанашца а. Салафийн векалша емалдо, батIалхьаьжоша Iадатехь керла хийцамаш бар."\nЗамано гайтарехь, арахьарчу ницкъаша тIеIаткъамбарца БелхароевгIеран вирд чIагIло, делахь а церан вирдан ГIалгIайчуьрчу кхечу бахархошца йолчу юкъаметтигийн херо юлу", - боху талламчас.\nТIекхиор: Къадирин тIарикъатан дуьххьара а, ша цхьаъ бен а доцу гIалгIайн суфийн вежаралла вовшахтоьхнарг Белхороев БатIал-Хьаьжа ву (1821-1914). Нохчийн шайхан Кишиев Кунта-Хьаьжин лархо хилла а ву иза. Иштта доттагIалла хилла цуьнан кхечу нохчийн шайхаца Митаев Бамат-Гирейца а. 1911-чу шарахь Митаевца цхьаьна, махках а ваьккхина, Калуге хьажийна а хилла иза. Калуган кIоштарчу Козельск олучу гIалахь кхелхина шайх Белхороев 1914-чу шеран ГIадужу-баттахь. Кеп-кепарчу зерашца, церан вирдехь ву 5 эзарна тIера 15 эзаре кхаччалц жигара декъашхо.\nТкъа шаьш батIалхьаьжоша чIагIонаш йо, шайн могIаршкахь 30 эзар стаг ву бохуш. Шайхан БатIал-Хьаьжин тIаьхьенах нах бу вежараллин куьйгаллехь.\nЭльджаркиевгIеран ши ваша вийна аьлла, шеконашца лецнарш чохь буьтуш бу\nЭльджаркиев верца доьзна шеконашка эцна 40 стаг\nЭльджаркиев верца доьзна 11-гIа стаг а леци\nНохчийчохь къайлаваьлла Эльджаркиев вийнарг - Baza\nДаьттагIахь ши гIалгIа лаьцна нохчийн полисхоша\nБелхароев вийнарг лохуш айкхваьллачунна ахча кхайкхийна гергарчара\nМасийтта хилла Белхороевна тIелатар динарш\nЗулам лоьхург вонах ца ваьлла


ГIо дийр ду Оьрсийчоьнан арахьарчу зорбанан гIирсашна\nОьрсийн маттахь болчу махкал арахьарчу зорбанан гIирсашна гIо дийр ду шаьш аьлла, дIахьедар дина Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Цу гIуллакхо Оьрсийчоьно баьхначу кхиамех лаьцна «бакъйолу» информаци йовзийтарна гIо дийр ду аьлла хета цунна. И шен дIахьедарш дина Путин Владимира махкал арахьа бехачу шайн махкахойн конгрессехь.\nОьрсийчоь дагахь ю шайн университеташна гIортор ян, цаьрна гIо дан кхечу пачхьалкхашкахь филиалаш схьайоьллуш. Цул сов, Путин дагахь ву кхечу пачхьалкхашкахь бехачу Оьрсийчура кегийрхошна аьттонаш бан цаьрга цIеран университеташкахь дешийта.\nШина денна лерина и конгресс вовшахтоьхначу наха дийцарехь, цу форумехь дакъалоцуш ву 400 гергга оьрсийн диаспоран векал. Оьрсийчоьнан президентан сайто бечу хаамца, кху дуьнентIехь 30 миллион оьрсийн кхъомах волу стаг ву 97 пачхьалкхехь вехаш.


Атабиев Ислам вийна аьлла хаам баржийна джихIадхоша\nШа шена Абу Джихад (Джихадан да) аьлла цIе тиллина волу даIишхо Атабиев Ислам кху деношкахь Шемахь вийна. И хаам Телеграмм мессенджерехула баржийнарш бу ДаIишан агIончаш. Цкъачунна Атабиев билггал мичахь, муха вийна хууш дац, цунах лаьцна цхьа а информаци ца ялийна, иза верах хаам бинчу хьостано.\nКъомах кхарачо волу Атабиев Ислам 1983 -чу шарахь Ставрополехь вина ву. Цхьана юкъана Мисарахь бусалба дин Iамош хан яьккхина, амма дешар чекх ца доккхуш Оьрсийчу юхавирзинчул тIаьхьа Кхарачойн Чергазичуьрчу тIемалойх дIакхеттера иза. И бахьана долуш Iедалхоша лаца а лаьцна, „бандиталла лелорна“ хан тоьхна, набахтехь шо даьккхира Атабиевс.\nШемахь тIом баьлча цига дIабаханчу хьалхарчу кавказхойн могIаршлахь вара иза. ДаIишан буьйранчехь цхьаъ хиллачу Iумар аш-Шишанис шена тIе а озийна, оьрсийн маттахь пропаганда яр тIедиллинера цунна.\nДоккхачу декъахь Кавказерчу кегийрхошна Шема а бахана, ДаIишах дIакхетар марздан Iалашо йолу болх бара Шемахь шена Абу Джихад цIе тиллинчу Атабиевс беш хилларг.\n2015-чу шарахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан Департаменто террористийн могIаршла вазвина Атабиев тIаьххьарчу беттанашкахь хезаш-гуш вацара. ХIинца иза вийна боху хаам цкъачунна ДаIишо официале тIечIагIбанза бу.


Цхьаболчу бахархоша коьртачех коьртаниг лору, стохкалера шо лелхаш ницкъала герзаш а доцуш, хIаваъ этIош,хьеречу гIовганца тIехула хьийзачу кеманех лечкъа а ца дезаш, мохк тIамах маьрша а болуш дIадалар .\nКадыров ша мехкан ГIура-Дада а волуш...\nКхузара и санна хьажам болчарна гергахь чекхдаьлла шо кхиаме дIадирзина. Кхечарна хетарехь «тIом ца хилчахьана кхидергга-м лан хала дацара» боху тIаьIна,гIийла ойла а кхобуьйтуш махкахошка дIадирзина 2016 шо кхиаме лара ца догIу,мелхо а нехан кхетаме цу шаро синтеме, кханенах бIобулуш хьааме, бовха сатийсам беъна цахиларна эшаме лара догIу.\nТамаше хеталург ду 20I6 шо тIом цахиларна кхиаме дIадаьлла лоручара а дикане сатийсарца билгалбохура,шайна яханчу хенахь буьсийла лаьа цхьа могIа кхачамбацарш: болх-некъ цахилар,Iаткъаме ладегIам деббехь бен цу шарахь лахбелла цахилар… Ишта ойла кхуллу соьлжа-гIалин кIоштерчу Хасиев Болатан къамело а. ДIадаьллачу шаро шеца дIадехьна хуьлийла лаьа цунна вайнехан Iар-дахарера товш мел доцург а,вон мел дерг а.\nБолат: « ДIадаьлла шо дика дIадирзина. Цуьнца дIадахна хуьлда массо кхачамбацар а, балане мел дерг а. Болх –некъ а болуш, нахана бан белхаш а болуш,шен хеннахь алапаш дIа а кхочуьйтуш, кхин цхьа тайпа сингаттам а боцуш хилча гуттар а дика хир дара. ХIара тIедеънарг шо гIолехь хир дацара те аьлла дог а доху..»\nСоьлжа гIалин кIоштерчу ЧIаьнта юьртарчу вахархочунна Висханна хетарехь кIезиг бахьанаш ду 2016 –чу кхиаме дIадирзина ала. Цо дийцарехь цунна а, нахана а боккха кхаъ хир бара бакълена а махкахойн самалхадоккхуш,синтеме иза дирзинехь.\nВисхан: «Ас дIадахана шо даггара кхиаме лорур дара болх-некъ а белхьара,ваха ван маьрша а делхьара, дехьа-сехьа волуш полисхой гIуллакх долуш а доцуш а,коча гIерташ а бацахьара… Полицин белхоша посташкахь сецош,шаьш низам талхош... Кхиаме муха лору хIиннца кху деношкахь схьаеъна цхьа бIе сов шина тIамехь беллачеран даьIахкийн-чархаш. Хийла да ву-кх,инзаре цецвийларца, хеттаршкахь вуьйлуш.\nМацах –мацах лецна дIабигна,доьза байина. ХIинццалц уьш мичахь латтийна? Ткъа шарахь гучу ца бохуш уьш стенна латтийна? Ницкъ беш беллачеран гергарчеран садууш,сагатдеш оццул хан стенна ялийтина? Iедалехь болчеран бала стенна ца кхаьчна уьш тоххарехь цIа кхачо? И цхьалхо яккха ца мегара тохара?\nЦхьа беI сов стаг хIинццалц мичахь латтийна ца хаьа бохург онда,ирча хIума-м ду и-м хаьа суна. Цундела сунна ца хетта чекхдаьлла шо кхиме. Да дер-кх эшаме ду-кх..»\nЧекхдаьллачу шеран хьокъехь бистхиллачех дукхахболчара ,вовшийн дог-ойланах кхиъча санна, юх-юха а тидаме оьцура,охьадагардора 2016 –гIа шо кхиаме лоруьйтуш доцу бахьанаш: ницкъаллин структураша бух болуш а боцуш а, пачхьалкхан низам тергал дIа а ца деш, беш болу тIеIаткъам а,цуьнца доьзна нехан ладегIам дебахь бен лах цабалар а,муьлххачу а вахархочуьнца,хIуъу а бахьна а кхоьллина а,низамхоша хIуъу а хилийта тарлуш хилар а,мел цуьнан бехк бацахь а, милла а, шайна луъург, набахте кхачор биста кхаччалц.\nМахкахошна гуттар Iаткъаме долург ду шо-шаре мел долу а, Iар-дахаран массо декъехь бохург санна,адамашна детташ долу зил-дозанаш,садоIийла дукъдеш, шордеш дIахьуш хилар. Делахь а тахана мел Iийжаме,лазаме хьал делахь а, адамаша кханенах йоьзна кхобу ойланаш, дикане сатийсарх юьзна ю.