Брюсселера арабохуш бу Оьрсийчоьнан айкханчаш\nСтигалкъекъа-бутт 12, 2015\nCaricature of spies\nМасcех кIира хьалха Атлантикан тIеман альянсан (НАТО) векалша дIахьединера, шен Брюсселерчу коьртачу офисехь болх бечу Оьрсийчоьнан делегацех ах сов шпионалла лелош гечуваьлла шайна аьлла. ХIинца оцу оьрсийн айкханчех шен кхерч цIанбан болийна Къилбаседа Атлантикан альянсо.\nОхан-бутт юккъе болучу хенахь рогIера гIовгIа яьржинера, Европерчу оьрсийн айкханчашца йоьзна йолу. ХIетахь НАТО тIеман альянсан шен цIе ца йовзийтинчу векало дIахьедар динера Оьрсийчуьрчу „Коммерсант“ газете, цу альянсан Брюсселерчу штаб-квартирехь болх беш болчу Оьрсийчоьнан векалех ах сов айкханчаш бу, оьрсийн къайлахчу сервисашца боьзна болу, аьлла.\nЦо дийцарехь, даханчу шарахь дуьйна кхоллаелла яра НАТО куьйгаллехь оьрсийн белхахой шалха Iалашонаш йолуш буй-те аьлла, цундела церан терахь дацдеш, цу белхахойн доккхаха долу дакъа кесталгIа белхан меттигех а бохийна, цIехьа хьажор болуш бу, аьлла.\n„Брюсселерчу НАТО штаб-квартирехь болх бечу 7I оьрсийн делегатах 38 шпион ву. Тхоьга ца девлла бен, мискъазаратталла бен Оьрсийчоьнан векалшца уьйраш ма лелайе аьлла. Нагахь санна царех цхьанца тхан цхьа зIе хиллехь, оцу сохьта тхан куьйгалхошка иза дIахаийта декхарийлахь а дина тхо, “ - иштта дара цу цIе ца яьккхинчу альянсан векало нийса бутт хьалха далийна хилла терахь.\nХIеттехь цу дIахьедарна комментари йинчу Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллин векалша журналисташка элира, Европехь лерина Оьрсийчоь сийдоцчу вастехь юьйцу, цунна демонизаци ян а гIерташ, шайна кхин а керла санкцеш юккъеяха бахьана хилийтархьама, аьлла. Шайн дешнаш тIечIагIдеш оьрсийн дипломаташа далийра, айкханчех дерг бакъ делахь, тIаккха царна официала бехк хIунда ца буьллу Къилбаседа Атлантикан альянсо, бохург.\nИштта, арахьарчу гIуллакхийн министраллин прессица болх баран департаментан куьйгалхочун гIовс йолу Захарова Мария гIехьчул бегдаккха гIоьртира хилларг. „Цкъа оьрсийн векалташкахь шпионаш карабо царна, тIаккха оьрсийн хакерш гучубовлу, Iамеркахойн адимнистрацин системашкахь талорш лелош, тIаккха юха оьрсий Европина тIелатаран кхерам кхоллало“, - элира цуо, Малхбузенах параноя лазар кхетта, Оьрсийчуьра богIу кхерам лехарехь аьлла тIе а тузуш.\nАмма Оьрсийчоьнан векалш мел шайн пачхьалкхан айкханчашца йоьзна йолу рогIера скандал пайдабоцучу яккха гIертахь а, бакъдолчехь цу шпионех яьккхина ю Малхбузера массо а аьлча санна мехала институци, бохуш диьйцира Маршо радионе Европерчу стратегикаллин талламийн институтан белхахочуо, политолога Асхабов Хьамзата. ХIинца, хIокху муьрехь, Оьрсийчоьнна шена доллу а дуьне дуьхьал ду аьлла хетачу хенахь-м муххале а.\nАсхабов Хьамзат: „Оьрсийн пачхьалкхе доллучу дуьненна ша дуьхьал а хIоттийна, цхьа дуьненца къийсам латтон гIерташ схьайогIуш ю. И берриге а шена гуонахьа болу мехкаш а, цкъа хьалха Советашна юккъехь хила меттигаш а ша шен тергонехь латон еза а моьттуш.\nВуьшта доллучу дуьнентIехь а беш бу цара и болх, шайн айкханчаш цига дIа а оьхуйтуш. ХIинца-м цара иза тешна а жигар баьккхина. Коьрта Iалашо церан шайн ницкъ баржор а, нахана хетачунна тIеIаткъам бар а ю“.\nПолитологан дешнаш тIечIагIдо иштта кху деношкахь Брюсселера кхаьчначу костано а, хетарехь, НАТО куьйгаллин шеконашна тоъалла тоьшаллаш карийна хилар гойтучу. Шинари дийнахь гучудаьлла ма-хиллара, Брюсселера арабаха болийна цхьа могIа оьрсийн делегаташ.\nИштта The Daily Mail газетано яздарехь, хIинцале а иттанаш оьрсийн белхахой, даржех а бохийна, цIехьа хьажийна.\nНагахь санна хIинцалца схьа айкхалла лелорна шеконаш 38 стагана дуьхьал бен ца хиллехь, хIинца уьш 45 ву, газетано шен Брюсселерчу хьостанашна тIе а тевжаш чIагIдарехь.\nКарарчу хенахь Брюсселерчу НАТО тIеман альянсан кхерчаш уллехь терго еш стаг а воцуш маьрша дIасалела бакъо йолуш оьрсийн делегатех виъ стаг бен вац. Кхин дIа болу делегаташ юххе ваьлла цхьа тергоешверг ца хилча, цу альянсан штаб-квартирехула волавала йиш йоцуш ву.\nХьахон догIу, карарчу хенахь айкханчаш бахьана долуш НАТО тIеман альянсаний, Оьрсийчоьнний юккъехь кхоллабелла болу цатам иштта а кху тIаьхьарчу шарчохь шелйеллачу Малхбузенан, Кремлан юкъаметтигашна вуно эшаме хир бу. Оьрсийчоьно ГIирма ахгIайренна аннекси яр бахьана долуш даханчу шеран охан баттахь Къилбаседа Атлантикан альянсо иштта а цхьана ханна сацийнера Оьрсийчоьнца цхьаьнаболхбарш.\nТкъа оршот дийнахь журналисташца шен хиллачу къамелехь цу альянсан инарла секретара Столтенберг Йенса шаьш цкъачунна Оьрсийчоьнца цхьаьнаболхбар юхаметтахIоттон дагахь ца хилар а хоьуйтуш элира, 30 оьрсийн делегат шортта тоьуш ву Брюсселехь, аьлла.\nАсхабов Хьамзат: Оьрсийчоь дуьненца къийсам латтон гIерта...\nДенисенко Еленас бакъ ца до, вийначу Умаровн хIусамнанна ша тIеIаткъам бина хилар\nЦIоз тIелатарна чолхечу хьолан раж кхайкхийна Нохчийчохь\nКъилбаседа Кавказ: тIаьххьарчу 24 сахьтехь COVID-19 уьнах велла 8. Цомгаш хилла 366 стаг\nШемахь севццарш. Идлибера кавказхой\nВенехь дуьхьалонан митинг йина нохчаша\nАбдурахманов Тумсос дуьйцу Венехь нохчийн блогер Умаров верах лаьцна\nГерзашца лоьху Европера нохчий\nХIумма а яц\nКадыровна а, цуьнан гонна а критика ярна 94 %\nСуна ца хаьа 6 %


(Саудийн Арави тӀера хьажжина кхуза)\nПаччахьалла СаӀудийн Ӏаьрбийчоь (Ӏаьр. المملكة العربية السعودية) — Азера Ӏаьрбийн ахгӀайренан йоккха пачхьалкх ю. Мехкдаьтта доккхуш а, хьал долуш а бу СаӀудийчоьнан мохк. Къилбаседа-малхбалехьа ГӀажарийн аймаца гуо баьккхина бу, малхбузера — ЦӀен хӀорданца а.\n1932-чу шеран 23 сентябрехь\nНаггахь СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан цӀе йоккху: «Шина маьждиган мохк» олий, хӀунда аьлча, цигахь исламан коьрта сийлахь-еза ши гӀала ю: Макка а, Мадинат а.\nӀаьрбийн маттахь мехкан йоцца цӀе: (Ӏаьр. السعودية — Ас-СуӀудиййат) ю. СаӀудийн Ӏаьрбийчоь хӀинцалерачу хенахь — дуьненан кхаа пачхьалкхех цхьаъ ю, шен урхаллин СаӀудийн династин цӀе лелош йолу.\n8 СаӀудийчоьнан административни декъадалар\n632-чу шарахь Мухьаммад пайхамар\nкхелхина чул тӀаьхьа, Мадинатан гӀала кхоьллина хилла Ӏаьрбийн Халифат, Ӏаьрбийн ахгӀайренан массо латта юкъалаьцна хилла цо.\nХьалхара СаӀудийн пачхьалкхНисъе\nСаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьалла кхолларНисъе\nКоьрта яззам: СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан урхаллин коьрта низам\nСаӀудийчоьнан административни декъадаларНисъе\nКоьрта яззам: СаӀудийчоьнан административни декъадалар\nСаӀудийн Ӏаьрбийчоь 13 административни округах екъна ю (Ӏаьр. المناطق الإدارية):\n↑ Кеп:Атлас мира\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=СаӀудийн_Ӏаьрбийчоь&oldid=5054442»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 1 июль 15:20\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 1 июль, 15:20.


Кавказан къаьмнийн ассамблеян президента Кутаев Руслана Оьрсийчоьнан Iедал бехкедо нохчашца «коммунисташа лелийна шайтIан политика» лелорна.\nШа шен YouTube-каналехула арахецначу видео чохь цо боху, 2003-чу шарахь дуьйна Къилбаседа Кавказан а, Къилба Кавказан а федералан гонийн кхелаша, боцу бехкаш тIе а хьерчош, набахте хьажийна 30 эзар гергга нохчо.\nЖигархочунна гарехь, «кегийрхойн тоьлла дакъа хьийзор, халкъах дIахадор – иза идеологин доктрина ю», ткъа кхоллаелла иза Оьрсийчоьнан президентан администрацехь.\nНабахтешкара хьелаш толлуш, Кавказан къаьмнийн ассамблеяна хааделла колонешкарчу хьаькамаша нохчашна гергарнаш ган, тIекхача доьхкуш хилар.\n«Мегар дац, олу цара. «Шун зударий шуна тIекхача, шуьца хилийта ца магийна тхуна лакхарчу хьаькамаша, ца лаьа Оьрсийчоьнан Iедална шу дебийта», олу тутмакхашка», - боху Кутаевс.\nЮкъаралхочо ялайо статистика. Цо дийцарехь, юккъерчу барамехь 5 бер хуьлу нохчийн доьзалехь. «Оцу тутмакхийн а хила безаш бара доьзалш. 150 эзар дуьнентIе далаза дисина бер – ас бехкбоккху Путине а, цуьнан Iедале а оцу хьокъехь. ФСБ а, кхийолу урхаллаш а тIе а хьожуш, президентан администрацино охьадаийтина омра ду лелаш», - чIагдо Кутаев Руслана.\nШа Кутаевс а текхна набахтехь диъ шо – наркотикаш лелор тIе а хьарчийна, Гихтара, шен цIера, иза дIавигира 2014-чу шеран Iай. Цо вайнах махкахбаьхначу денна лерина Соьлжа-ГIалахь конференци йина ши де даьлча дара иза.\nАдаман бакъо ларъечу «Мемориал» юкъаралло политикан тутмакх лерира Кутаев.


Дуьйцург - хаза, дийриг - къаьхьа\nШалхенех даьккхина ду Iедало Нохчийчоьнан бахархошна кховдош, я дуьтуш долу дахар. Яздинарг иштта ду, иштта хила деза, олий, до муьлххачу а хьакамо шен къамел, дIахьедар. Ткъа Iедалера хIуъа а хьашт хилла вахархо араваьлча, кхин тIедахкарш, декхарш дуьхьалхIуьтту - къайлах-къулах лелаш йолу харцо.\nКоррупци юхайолуш ю бахахь а...\nБарта дуьйцуш дерг цхьаъ долуш, амма хьем боцуш кхочуш дан дахаре дерзош дерг кхин а долуш, Iедалехь болчу хьаькамаша,маьхькIамхоша лелочух кхуьуш бац дукха бахархой. Пачхьалкхан балхахь мел болчарна шайн доцу декхарш тIедахкар, кхузахь адам а цецдала меттиг боцуш могIарера гIуллакх ду.\nНохчийчохь мел хуьлчу спортан къийсадаларшка,цирк-концерташка, фестивалашка,бен-бечу политикан гуламашка шайн лаамехь санна дIаузуш ву балхахь мел верг. Цу хиламех боьллачу цара, рогI-рогIана жа-бажо наха шаьш шайлахь хIотточу ражах тера, шайн-шайн хьукхмат-урхаллашкахь,доьшийлашкахь шайна юкъахь рагI хIоттийна,тахана цхьа тоба йоьдуш, кхана кхин…\nЦу кеппара «бертахь, даггара шайна лаа а лууш» массо тIегIан белхийлашка кхачош бу болх-некъ мел берш. Урамаш,некъан йистош,хинан бердаш цара дIацIаньеш ю нехех, бIаьрг белош цIена а,куьце а шаьш деха меттигаш ган лаарна.\nЮкъараллехь синтеме,къепе хилийта бахархоша шаьш меттах бовлий, наьIалт кхайкхош, нажжаз во, эшахь махках воккху галваьлларг. Цара къобалдарца тIеоьцу,низамо доьхкуш делахь а,ял дIа ца еллачеран газ,ток дIаяккхар.\nТIех йолу а, йоцу а ясакх нахе охьайиллийта, кхерамца боьзна кхайкхамаш барехь тIаьххьарчех бац динан урхаллин белхой а. Лула-куларчу кIошташкахь бехачарна моттане а бакъ а ца моьттуш я уьш теша дукха гена а долуш,маьхькIамхоша шайггара юкъадалийна керланаш кхузахь чот,хьесап доцуш дукха ду: гергарчуьнгара цхьаъ даьлча,балхар вохавар доцуш,махкара а воккхуш,стаг бехке вар; гуш лаьтташехь кхийдо харцо, кхечарна харцо юй хаийта некъ цахилар, шена хетарг,моьттург гIардаьккхинарг,сийсазварца, нахала а вохуш, жоьпе ийзавар.\nДахаран массо тIегIанахь,ког-баькх-баьккхинчохь бу,кхечу кIошташкахь шакарца,маьхьарца лехча а карор боцу бехкамаш. Масала Iедалан балхахь болчара шайнне «лаа а лиъна», яздина охьадехкина дехар –кехаташ ду,хьаькамо терахь а диллина, тIе куьг яздичхьана, уьш балхара дIабовлар тIечIагIдеш долу. И саннарг,шайна белхошна ца хетахь а, маьхькIамхошна дагадар а хета цхьаболчарна тамаше. Цунах дуьйцуш ву Соьлжа гIаларчу цхьана дарбанан цIийнехь къахьоьгуш волу говзанча,\nГовзанча: «Тхо кхайкхина дIа а дигна тхойга массаьрга а тхайн лаамехь балхара дIадовла аьлла кехаташ яздайтина. ХIинца тхойгара мичча хена а цхьа хIума даьлла,терахь а диллина тIе куьг яздичхьана,тхуна кампенсаци олу ахча а ца олуш,тхо дIадаха таро ю –кх церан… Яз а дойтуш,охьа-м дахкийтина».\nБахархошна ца богIу тIеIаткъам бар дахаран массо тIегIанахь ду,хуьлда иза балхахь, хуьлда иза базарахь я Iар-дахарехь. «Кхо шо ду сан зуда мах бечуьра сецна,-боху Ножай юьрта кIоштерчу Лечас,-оццул хан яьллехь а тхо токхамаш бен бохуш хьийзош ду. Низамо шу мел бакъ дахь а суьде девлча, шу аьтто хир бу ала ша ваьхьар вац боху адвокато а,ладогIахь!-карзахе дуьйцуш ву ламанхо Леча. Кхин дIа цо элира.\nЛеча: «ХIинцца хилла хIума ду-кх сан хIусамненаца. Иза мах бечуьра сецна кхо шо ду. Ял йоккхучу урхаллера кехат а ду хIара декхаре яц аьлла. Оццул хан яьллачул тIаьхьа 70 эзар декхаре ю аьлла кехат деъна.Кхуьнга обходной ду,массо тайра испаравкаш ю,кехаташ ду хIара бехказа юьтуш. Кхин цхьа кехат а хила дезара и дацара,цундела бойтуш бу бохура и токхамаш.\nТIаккха адвокате орца дехна оха мах а белла. Цуо боху. -Цуьнгахь и кехат дацахь а , - боху адвокато, - ял йоккхучу урхалло ша схьадаийта дезаш дара шуьга, ши кIира далале. И цхьаъ. ШолгIа,кхо шо даьллачул тIаьхьа,хан яларна низамо шу хьалха дуьтуш ду цу декхарх. Ишта доллушехь шу тоьлур ду аьлла, шуьга харж яйта а ваьхьар вац со. Суд лелаш яц. Iедална бага а хьажна Iаш бу кхелахой.\n-Ишта къамел дир-кх адвокато. Цундела дIаоьхуш бу-кх нах.Кххузахь олалла деш харцо йолу дела».\nГериев Жалавдина духьал - харцо\nДжалалдинов хьийзочийн агIо стенна лоьцу Нухажиев Нурдис?\nНабахте ца кхаьчнарг психиатрийн карахь ву\nМуцураевн иллешка ладогIарна кхеле озийна нохчо\nЛурвоьлларг махкахваккхар нийса дуй?


Германехь кхело экспертиза йойтур ю Абдурахмановн гIуллакхехула\n"Немцойн тулгIе" (Deutsche Welle) зорбан гIирсо арахецначу артикална репост а йина, "Исламан пачхьалкхан" символика яржорна бехке вина Нохчийчуьра мухIажир Абдурахманов Мохьмад юха а кхелана хьалха хIуттур ву, шена тоьхна гIуда юхадаьккхинчул тIаьхьа.\n"Сацам юхабаьккхина, амма Баварин Лаккхарчу кхело сацам боллуш бехказа ца ваьккхина со… Цу артикална репост ян сан бакъо хилар даре ца дина. Амма аьлла сан посташна экспертиза ян езаш хиларх лаьцна", - хаам бина Абдурахмановс "Кавказ.Реалиига".\nЦо дийцарехь, кхин суьдхо а волуш, юхаталлийта гIуллакх юхахьажийна хьалхарчу инстанце.\nАугсбург гIаларчу кхело Нохчийчуьра мухIажир бехке винера "Исламан пачхьалкх" тобанна гIортор ярна. Стохка Марсхьокху-беттан 19-хь цунна 1350 евро барамехь гIуда туьйхира "Фейсбукехь" ши пост хIотторна.\nЦарах цхьаъ репост яра Deutsche Welle (Немцойн тулгIе) зорбан гIирсан оьрсийн маттахь йолчу "Исламан пачхьалкх" тобанна герз мичара долу бохучух дуьйцуш йолчу артиклан. Суьдхочо сацам бинера Абдурахмановс "Исламан пачхьалкхан" символика яржийна аьлла.\nШолгIа эпизод яра Израилан салтташа палестинахойн берана жIаьла тIехоьхух яьккхина йоццу 2 видеоролик. Facebook-о гойту царах хIора а хIара хаам а бой: "ХIокху видеохь берана я кхиазхочун ницкъ беш сцена хила мега. Оха дIа ца яьхна хIара материалаш Facebook-ра, цара бер кIелхьардаккха мегаш хиларна". Цу бухулахь комментарий ца йитинера Мохьмада. Ткъа Аугсбургерчу кхело жамI динера нохчо бехке ву адаман сий дойуш видеош яржорна аьлла.\nАбдурахманов Мохьмад ву вевзаш волчу нохчийн блогеран Абдурахманов Тумсон ваша. И шиъ политикан тховкIело лоьхуш ву Польшехь а, Германехь а.


Туризм хир а юйте, боху хаттар хIоттийна коронавирусан пандемино.\nКоронавирус яьржаш а йолуш, Оьрсийчохь дIасалелар дехкаро вуно луьра Iаткъам бина бизнесна. ДIачIаьгIна ю ресторанаш, буьззинчу барамехь я цхьана декъана дихкина ду тобанашца махкахула дIасалелар. Ткъа цо сацийна экскурсийн тураш яр.\nКъилбаседа Кавказехь уггар якхийчерах йолчу Ведучи а, Архыз а, Эльбрус а курорташа дIаерзийна сезон дIабаханчу Зазадоккху-беттан 28-хь. Къилбаседа Кавказан курорташ кхиоран корпорацин сайта тIехь тахана а гойтуш ду уьш болх беш хир ю Оханан-беттан 6-чу кхаччалц бохуш. Амма сезон чекхяьлла ткъа когсалазийн курорташкарчу веб-камераш гойтуш яьсса гIайгIане ламанан басенаш.\nОьрсийчохь дIасалеларна тIехь Iуналла дар чIагIлуш делахь а, курорташкахь болх беш болу нах сатесна бу хьал хийцалур хиларе. Эльбрус курортехь сацам бина керла канатан ши некъ билла. Иштта дагалаьцна ду аьхка Советан заманахь дуьйна хилла Архыз -- ЦIен ирзу (Красная поляна) гIашлойн маршрут денъяр.\nДогдиллина яц Нохчийчоьнан туризман министралла а. Уггар луьра карантинан дехкарш юкъадаьхначу республикехь, конкурс кхайкхийна уггар хаза сурт даккхаран. Толам баьккхинчун лур ю… цхьа кила имбирь (занжабил, Ӏамбар).\nБилгалдаккха деза регионерчу Iедалша даиман а къаьсттина тидам тIебохуьйтуш хилар туризмана. ХIинцца дара Iедалша кхечу пачхьалкхашкара, шайна юкъахь Китай а, Израил а йолуш, туристаш балош шаьш кхиамаш бахарх хьокъехь дIахьедарш дина.\nТуризман жима фирманаш дIоггара хиндолчу диканах тешна йолчух тера дац. Дагестанера "Кубачи тур" компанин долахочо Куртаев Руслана дийцарехь, цара дIачаьгIна шайн ерриг а программаш, юхабаьхна дIасалела ойланца кхечу туризман фирманашца бина берташ. Цунна хетарехь, туризм чIогIа мехала гIуллакх ду Дагестанна, ткъа цу сферехь болх беш йолу жима фирманаш дуккха а ю республикехь.\nДагестанерчу туризмана дина тохар цкъачунна ирча бохаман чулацам болуш дац, аьлла хета республикерчу экономистана Дохолян Сергейна, Къилбаседа Кавказерчу республикашкара туризм дIоггара шуьйра яьржина ца хиларна.


Уггаре кIезиг зуламаш до меттиг ю Къилбаседа Кавказ\nОхан-бутт 09, 2013\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан иарла прокуратура, 2013.\nНизамаш дохоран терахьаш гойтуш интернет-портал схьайиллина кху деношкахь Оьрсийчоьнан инарла прокуратуро. Цо аьтто бийр бу аьлла хета прокурорашна махкахь зуламаш дар хьул ца дайта.\nИнарла прокуратуро далочу жамIашца, Оьрсийчохь уггаре а дукха зуламаш деш а, низамаш дохош берш а бац, цигарчу зорбанан гIирсаша хIотточу сурто ма гайттара, Къилбаседа Кавказера нах.\nИнарла прокуратуро шен портал схьаеллале хьалха Оьрсийчохь деш долчу зуламийн статистика ялош ерг яра чоьхьарчу гIуллакхийн министралла. Амма прокурораша дийцарехь, царна хIора шарахь гучудолу 3 миллион гергга зулам хьулдар.\nИ зуламаш хьулдеш берш бу талламан органийн белхахой. Прокуратуро чIагIдарехь, керла интернет портал схьаелларца цу агIор харцонаш лело аьтто хир бац. ХIунда аьлча, зуламхочо зе дина волчу хIора Оьрсийчурча вахархоьчуьнан аьтто хир бу инетернетехь ша бина латкъам, я шен дехарца схьадиллина бехк-такхаман гIуллакх муьлхачу хьолехь ду хьажа.\nОьрсийчурча бозуш боцучу журналисташа яздеш ма хиллара, мел тешам бу инарла прокуратурах а, кху заманахьлерчу Оьрсийчурча Iедалх а, муьлххачу а Iедалх а бохург философин хаттар ду. Амма инарла прокуратуро дало терахьаш вай тидаме эцча, гуш дерг шена тIе тидам бохуьйтуш ду.\nИнтернетехь муьлхха а Оьрсийчурча зорбанан гIирсан сайт схьайиллича цу тIехь карор бу Къилбаседа Кавказера, ша аьлча нохчийн къомах волчу, я Дагестанерчу стага цхьа зулам дина аьлла хаам. Дукхачу хьолахь и дина зулам хуьлу, авторан версица, адамалла доцуш дина хилла ца Iаш, зуламхочо шегара къоман амалшца йоьзна ледарло а йолуьйтуш дина.\nМасала, зудчух летта, я иза хьовзо гIоьртина. Берах йолчу зудчунна тоьхна. Дукхачу хьолахь гIийлачунна тIехIоьттинчу стагана тIелетта хуьлу дуккха а кавказхой. Иштта дIа кхин а.\nЦу артиклийн шен Iалашо хиларх кхеташ ду. Амма Оьрсийчоьнан прокуратуро далочу терахьаша гойтуш дерг кхин сурт ду.\nМасала, «Оьрсийчохь зуламаш даран гайтамаш» цIе йолчу порталан декъо гойтуш ду 2012-чу шарахь Оьрсийчохь 2 миллион 302 эзар 168 зулам дина хилар. Уггаре а дукха и зуламаш дина меттиг ю Москох. ШолгIачу меттехь ю Москох-кIошт, кхоалгIа меттиг дIалоцуш ю Свердлов-кIошт.\nУггаре а къезиг зуламаш дина Ненецкин автономин гонехь. ШолгIа меттехь бу цу гайтамехь Чукотски автономин го. Ткъа зуламаш къезиг дарехь кхоалгIа меттиг дIалоцуш ю ГIалгIайчоь.\nАмма, нагахь хIора 100 эзар стаган юкъахь маса зулам дина хьаьжча, сурт кхечу кепара нисло. Уггаре а кхераме меттиг ю Оьрсийчохь Забайкалан кIошт. Кхин дIа ю Алтай а, Буряти а, Сахалин-кIошт, Приморски кIошт, Магадан-кIошт.\nТкъа уггар кхерамазалла йолу меттигаш ю Къилбаседа Кавказера республикаш а, Тюменан а, Рязанан а кIошташ а.\nИнарла прокуратуран сайто аьтто бо дуккха а кхечу хаттаршна жоьпаш каро. Масала, муьлхарниг ю уггаре а дукха кхаьънаш оьцу меттиг. Иштта стохка 2012-чу шеран 10 баттахь уггаре а дукха кхаьънаш эцна меттиг ю Волгоградан-кIошт. Цул тIаьхьа ю Киров-кIошт, тIакха Пермски кIошт.\nКху шеран хьалхарчу шина баттахь уггаре дукха адамаш дайина меттиг ю Подмосковье. ШолагIчу меттехь ю Свердлов-кIошт, КхоалгIа – Иркутски кIошт. Хьехош йолчу хенахь уггаре а къезиг адамаш дайина Ненецки а, Чукотски а автономин гонашкахь (цхьацца стаг).\n100 эзар стагана юкъахь уггаре а дукха нах бойуш бу Тывахь. ШолагIчу меттехь ю Жуьгтийн автономин кIошт. КхоалгIа – Забайкалье. Ткъа уггаре лахара гайтам бу, тамашийна далахь а, Москох. Уггаре къезиг нах бойуш йолу шолгIа меттиг ю Ставропол-кIошт, ткъа кхоалгIа ю Нохчийчоь.\nНохчаша зуламаш къезиг деш ду аьлча, ша цец ца волу бохуш дуьйцу дуккха а шерашкахь Коммерсант газетехь болх беш волчу журналисто Мурадов Мусас.\nМурадов Муса: «Къилбаседа Кавказехь а, Нохчийчохь а зуламаш дар къезиг хилар суна тамашийна ца хета. ХIунда аьлча, вайн и зуламаш ца дан дуккха а бахьанаш ду. Вайн жима стаг шен де-ненах озалуш хьуьлу. Шен лулахочух озалуш хуьлу, эхь хетий шега зулам даьлча а, ша во вийцахь а.\nОьрсийчурча регионашкахь стаг ша цхьа зулам дича, Iедалх ведда кIелхьара ваьлча тоьаш ду моьттуш хуьлу. Амма вайн стаг Iедалца барт бича а, Iедалх цуьнан вада аьтто баьлча а, иза чекх ца долу, иза дера доций царна хаа а хаьа.\nВажа бахьана ду и зулам динчунна бале даьлла ца Iаш, доьзална а, йишина а, вешина а, кхин а гена даьлча, тайпанна а, тукхаманна а бале долуш хилар. Уьш ду вайн цIахь и зуламаш дар къезиг хилар бахьанаш.\nВайн махкахь хилла а ца Iаш... бен а дац хьо миччахь вехаш валахь а. Аса кхузахь цхьа тIулг тоьхча, цуьнан гIовгIа хьевззий цига, вайн цIа, дIайоьду. Иза гIур юй а хууш, цIахь берш юьхьIаьржа хIиттор буй а хууш, со озало».\nКху беттан 4-чу дийнахь шайн интернет портал йовзуьйтуш хиллачу зорбан конференцехь инарла прокуроран когаметто Буксман Александра дIахьедар дира, шайн интернет сайт юьхье бен яц аьлла. Цо дийцарехь, хIинца, статистиканна Iуналла дар прокурорийн карадаханчул тIаьхьа, цхьа а зуламхо кIелхьара вера вац таIзарх.\nХIара материал кечйеш инарла прокуратуро юйцуш йолу сайт (http://crimestat.ru/) схьаеллалуш яцара, масала, Маршо Радион штаб-хIусам йолчу ПрахIехь.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин адамийн бакъонашкахула йолчу урхалло ТехIране дехар дина вен кхел йогIучу зуламийн терахь лахде, аьлла\nГIалгIазакхий халкъашна къахьбеш ву губернатор Ткачев\nАлды - екханза юьсучу къизаллин хьу\n9 шо долу дешархо йийна Нохчийчохь\nДагестанехь арсаш хьекхна полицин белхахочун шина кIантана\nЛата хаар дика ду. Амма хьекъал кхин а тоьлу\nНах, набахтешкахь Ιашшехь, бовш бу Оьрсийчохь\nКадыровн гIаролхойх кхера оьшуш дац ФСБ-н белхахой...уьш боцун дела\nХаддаза кхелана хьалха хIиттош бу Нохчийчохь тIемалой а, церан агIончий бу бохурш а


Магамадов а, Исаев а цомгаш хиларх дIахаийтина адвокате СИЗО-н белхахоша\nМагамадов Салехьан а, Исаев Исмаилан а адвокат юха а тIе ца витина шина вешина, талламан изоляторан белхахоша и шиъ коронавирус кхетта ву аьалла, хаам бина, амма лоьрийн кехаташ ца гайтина.\n"Оьрсийчоьнан ЛГБТ-маша"* юха а дехар дан лерина ю Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле (ЕСПЧ), Магамадовн а, Исаевн а бакъонаш Iалашъярхьама маса цхьа барамаш тIеэца аьлла, дIахьедина церан пресс-секретаро Бесцвет Тима.\nАдвокат Немов Александр цхьана ца кхетийтина СИЗО-хь шина кIантаца. Дуьхьало яран бахьана дийцина, коронавирусан ун даьллачу цу шиннан лакхара дагар хилар. Кавказский узел хаамийн гIирсе дийцина цунах лаьцна адвокато. Дуьйцучу хьолехь и шиъ хиларх тоьшаллин кехаташ ца гайтина шена аьлла Немовс.\nМагамадовна а, Исаевна а тIе адвакат ца витарх латкъам хьажийна Оьрсийчоьнан федералан таIзар кхочушдаран хьукмате (ФСИН) а, Нохчийчуьрчу церан урхалле а.\nКамерех таръйинчу карцераш чохь латтош ву ши ваша, дийцина адвокато Немовс, ткъа и шиъ латтон хьелаш оьшуш ду кхечу бехкебечарна хIиттийначул а. Дукха хан йоццуш набахтешкахь латточу тутмакхийн бакъонаш ларъярехь терго латточу юкъараллийн тергамчийн комиссин декъашхой Магамадов а, Исаев а латточу изоляторехь хиларх дийцина адвокато.\n"Вежарий дика Iаш бу, адвокаташа харц информаци яржийна, уьш кхерамехь бу бохуш аьлла, хааме даьккхира цара", - дийцина Немовс.\nЦо билгалдаккхарехь, ОНК-н информаци мел бух болуш ю хаа аьтто бац, хIунда аьлча, иза СИЗО вуьтуш цахиларна.


Саакашвилис дуьхьалонан мацалла лацар дIакхайкхийна гуьржийн набахтехь\nУкраинин президент Зеленский Владимир саготта ву Гуьржийчохь хилла президент Саакашвили Михаил дIалацарна, хаам бо Свобода Радионо. Иштта дIахьедар дина Украинин президентан зорбан-секртетара Никифоров Сергейс.\n"Украино кхайкхам бо гуьржийн агIоне украинахойн махкахочунна дуьхьал цу тайпа гIулч яккхар муха хилла а, бахьанаш хIун дара а бохучух кхетор", - хаам бина Никифоровс.\nШен рогIерчу Facebook-рчу кхайкхамехь Саакашвилис хаам бина, Украинин депутатаца Ясько Елизаветица шен йолчу юкъаметтигех лаьцна. "Ас а, Лизас а хаам бан сацам бина, тхойшиъ цхьаьнахиларх лаьцна, охашимма долош ду керла дахар,(кхуллуш бу) керла доьзал", - яздина Саакашвили Михаила.\nГарибашвилис дийцарехь, гуьржийн лерринчу сервисаша тидамехь латтош вара Украинера Гуьржийчу вогIуш экс-президента беш болу некъ.\nБолчу хаамца, Саакашвили Руставерчу набахте валийна. Дукха хан яляле цо дIакхайкхийна мацалла хьегар, тIодожийна Украинин консулца ша цхьаьнакхетийтар. Цунах лаьцна журналисташка дийцина Гуьржийчоьнан омбудсмена Ломджария Нинос, хиллачу президентаца ша цхьаьнакхеттачул тIаьхьа.\nСаакашвили Батумехь ву аьлла хаамаш баьржира пIераскана Iуьйранна. Иза иштта хилар тIечIагIдина экс-президент дIалацарца. Иза махка муха кхаьчна хIинца а хууш дац. 8 шо дара Саакашвили даймахкахь хиланза.\nХилла президент дуьхьала а воцуш Тбилисерчо кхело бехке вина шен даржо лучу бакъонел тIехваларна, хаам бо Радио Свободан корреспондента Кобаладзе Георгийс. Цунна набахтехь даккха тоьхна кхело 3 а, 6 а шераш.


Берлинера дог лазаран кхерч\nГермани -- Берлин, Рейхстаг, 29Манг2011\nШемахь а, Иракъехь тIамехь дакъалаца дIаоьхучу кегирхойн доьзалшна гIодаран кхерч кхоьллина Берлинехь.\nКарарчу хенахь Европерчу пачхьалкхашкахь бехачу бусулба дай-нанойн уггаре а йоккхачех цхьаъ гIайгIа хилла дIахIоьттина шайн доьзалшкара хIинца-хIинца хьалакхиина, когаирахIиттина долу боьрша бераш Шема я Иракъе тIаме бахарх кхерар. Дукхахьолехь я дена-нанна, я йиша-вешина ца хоуьйтуш, къайлаха бовлу кегирхой цу новкъа.\nТкъа гергарчарна уьш дIакъайла бевллачул тIаьхьа бен гучу ца долу хIуммаъ. Хийцамаш-м го царна шайн доьзалхочуьнца хуьлуш болу, шеконаш а кхоллало, цхьаъ къайлакхоьхьуш -м вац теша иза, цхьа тешамбоцучу накъостех дIаветталуш-м вац теша, радикалхойн тIеIаткъамо-м ца лаьцна теша, бохуш.\nИ тайпа шеконаш шайгахь кхоллаелла болчу дай-наношна а, кхечу гергарчарна а орца кхачоран Iалашонца кхоьллина ю Берлинехь Hayat цIе йолу кхерч. Hayat бохург Iарбойн маттера гочдича „Дахар“ бохург ду. Цигахь масех маттахь консультацеш еш а, психологийн а, юристийн а гIо деш а лерина и санна болу бохам Iоттабеллачу нахаца болх бан Iамийна болу говзанчаш бу. Бусулба Iилманчаш а, имамаш а бу царна юккъехь.\nТкъа цигахь орца лоьхучу дай-нанойн терахь дела денна алсам долуш ду. Официала хаамашца, еккъа цхьаьна Германера 400 сов стаг ву Шемахьий, Иракъехьий джихад да вахана. Луларчу Австрера кхо бIе стаг герга ву. Иштта бIеннашкахь бу уьш Францера а, Британера а.\nЦу дIаоьхучарна юккъехь цхьа доккха дакъа ду нохчийн доьзалшкара божабераш а. Ала йиш ю, „хих веддарг хьера кIела иккхина“ бохучу нохчийн кицанахь хилларг хилла шайн доьзалш Нохчийчуьрчу тIамех бовдийна Европе схьабаьхкинчу хийла нохчийн дай-наношна. Царех цхьаъ ву Германехь вехаш волу Амхьад а. 60 шаренга кхоччуш волу и стаг итт шо хьалха шен доьзалца схьавеънера немцойн махка. Къаьхьа а, чолхе а бу цуьнан кхоллам.\nШен доллучу дахарехь Юккъерчу Азехь ваьхна а, юьртбахамехь къахьегна а хилла волу иза хьалхара тIом болабалле цхьа ах шо дисинчу хенахь бен Нохчийчу цIавирзина вацара. Доьзал а шен даймахкахь кхууьр бара-кх, ша а шена валлалца яккха йисина йолу хан лаьмнашкахь, дайн кIотарахь, къам дIадохош шайн доьзал чуьра арабаьккхича дуьйна схьа еса лаьтта кхерч юхаметта а хIоттийна, цу чохь йоккхур яра-кх аьлла вирзинера ша ДегIаста юха бохуш дуьйцу цуо.\nАмма кесталгIа баьллачу тIамо бохийра и сатийсамаш. Амхьад шен чотах герз а эцна, Даймохк ларбан аравелира. Цу тIамо шен лараш йитина цуьнан дахарна тIехь хилла ца Iаш, доллучу сибатана тIехь а. Чевнийн монаш ду цуьнан юхь тIехь а, куьйгаш тIехь а.\nШозлагIчу тIамехь ша лазийначул тIаьхьа, доьзалца цхьаьна шена дарба а дойтур дара-кх, берашна деша а, баха а меттиг а лохур яра-кх аьлла веънера ша кху хийрачу махка бохуш дуьйцу цуо. Амма и сатийсам а хаьрцира шерашца. Амхьадан воккхах волу кIант, Европе схьабогIучу хенахь I3 долуш хилла волу, даханчу шарахь къайлаха Шема тIаме вахнера. Шен кIант вуьйцучу хенахь, гаррехь, дагахьбаламаш а, къаьхьалла а, цакхетар а хеза цкъа а Нохчийчохь ваьхна ца хиларна доккхахчу декъехь оьрсийн маттахь къамел дечу Амхьадан озехь. Нийсо езаш а, къинхетаме а, хьарамлонах ларлуш а вара шен иза, бохуш дуьйцу цуо.\nАмхьад: „Хьарам хIума цкъа а лелийна вацара иза. Денна видеош гора, „хIей, бусулба нах, кху дуьненчохь цхьа а бусулба стаг виснехь, орцаха довла тхуна,“ бохуш, Шемарчу зударша маьхьарий хьоькхуш йолу, шаьш Делаца чIагIо йо шуна, нагазхь санна шайн дан гIо а долуш, аш шайна гIо ца дахь, къематдийнахь шаьш шуна дуьхьал тоьшаллаш дийр ма ду, бохуш. Цхьаболчаьрга ца лало-кх и санна долу хIума. Ткъа цига дIаоьуш берш – уьш уггаре а яхь йолуш, догцIена а болуш берш бу. Хазхета боьлхуш ма баций уьш цига, дог лозуш боьлхуш бу“.\nАмхьади кIентан доттагIехь цхьаъ хьалхоха дIавахнера Шема. Цул тIаьхьа цуо цигара зIене а вуьйлуш, дуьйцуш хилла шен цIахь бисинчу накъосташка, джихадан исбаьхьаллех а, Шемахь бен карон йиш йоцучу Делан некъатIерчу дахарехь, кест-кеста „субхьаналлахI“, „фисабилиллахI“, „катибаш“, „рибаташ“ бохуш долу зевне дешнаш а хьехош. Ткъа цул тIаьхьа масех бутт балале Амхьадан кIанта а, цуьнца кхин а масех нохчийн жимстаг а цигга Шема дIавахнера.\nБакъду, и Делан некъ, шаьш Iарбойн маттахь фисабилиЛахI олуш болу, сел беза бийцина, Делан некъа тIехь вахар а, валар кхечарна сел марзадеш хилла волу и жима стаг тоххарехь Шемара цIавирзина, Европехь шен доьзалца марзо оьцуш Iаш ву, Амхьада дийцарехь. Ткъа цуо и фисабилиллахI марзбина, цунна тIаьхьа дIабахнарш хIинца а мичахь бу я дийна бу-бац ца хууш, царна боьлхуш лелаш церан дай-наной ду.\nЦаьрга, цу дай-наношка, собаре хила эр дара ша элира Амхьада, шайна тIекаьчнарг мел хала киртиг елахь а, доха а ца духуш, орца лахар а, вайна вешан бераш кIелхьарадаха некъ лахар а бен вайна дисина хIума дац аьлла.\nАмхьад: „Ас шайн бераш ларде аларх я ца аларх, хIора а дас-нанас шайн ка доллучу кепара шайн доьзалш ларбан а гIурту, цара царна са а гатдо, дикадерг хила а лаьа. Ткъа хIара санна болу бохам, хIара санна йолу агIонаш хIоранна а тIеIоттаяла там болуш ю. Цундела иштта гIуллакх шайца нисделлачуо, маьхьарш ца хьоькхуш, лаьттах ца бетталуш, собарца хIума дан деза. Вайн йисинчу хенахь вешан бераш цигара кIелхьарадаха хьовса деза-кх вай“.


Шемарчу хьолах дийцарш дIадаьхьна Москох\nОрьсийчоьнан, Туркойчоьнан, ГIажарийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраша Шемарчу хьолах дийцарш дIадаьхьна шинарийдийнахь Москох. Цхьанакхетар нисделла Анкарахь оьрсийн векал Карлов Андрей вийначу шолгIачу дийнахь. Дийцарш дуьйладалале Оьрсийчоьнан министран Лавров Сергейн къамел хилла Туркойчуьрчу Чавушоглу Мевлютца.\nБрифингехь Лавровс дIахаийтира Шемарчу политикан процессех долчу дIахьедарх шаьш вовшашца дагадевлла хилар. Цунна хетарехь, дийцарийн декъашхой юкъара бу, Шемахь хIоьттина кризис ерзорехь тIеман сацам хьалхабаккха безаш цахиларна.\nЛавровс кхойкху пачхьалкхан суверенитет, дозанаш, мехкан цхьаалла а ларъяре. Оршотдийнахь Анкарахь «Оьрсийчоь туркойн бIаьргашчухула» аьллачу суьртийн гайтамехь вийна оьрсийн Туркойчуьра векал Карлов Андрей. ТIелатар динарг ву 22 шо долу туркойн хилла полисхо.\nОьрсийн-туркойн юкъаметтигашна а, Шемара хьал машарца дерзорехь а новкъарло ярхьама эккхийтина питана ду аьлла хилларг президенто Путин Владимира. Чавушоглу Мевлюта дийцаршкахь дIахьедина, доллу гIора тIехьажор ду Анкарас, оьрсийн векал вейтинарг карорхьама аьлла.


Дааев: "Забарш цхьангга а йойтур яц Нохчийчохь". Иллиалархой кхеле хIиттийна министро.\nНохчийчоьнан пачхьалкхан "Грозный" телеканало сюжет гайтина шен эфирехь, културан министро Дааев Хож-Бауддис филармонехь болх беш а боцуш, шайн лаамехь эшарш лоькхучаьргара бехкаш дохуш. Официалехь синбахамаллин белхахой а боцуш, эшарш, иллеш олуш лелачу кегийрхошна шаьш реза цахилар дIахаийтина културан министралло.\nХIора иллиалархочун композици магийна хила еза, дерриг а нохчийн менталитетан гурашкахь хилийтархьама кхоьллинчу леринчу комиссино аьлла, дIахьедина министро. Синбахамаллин министраллаца боьзна а боцуш, амма "шаьш артисташ лору нах" ловзаршка ма кхийкха аьлла, кхайкхамбина Дааевс. Музыкех цхьана а кепара кхетам а, хаарш доцу и нах хьакъ бац аьлла министро ловзаршкахь иллеш ала.\nМинистро бехкаш доху йоьдучу сюжетехь тIебалийначу кегийрхошка. "Шуна хаьа лела?", - хоьтту камера тIе а хьежош, кхаа зудабере. "Эхь" ду аьлла Дааевс, республикера ара а буьйлуш аш лелорийг.\nИнтернет-иллиалархоша шаьш дохкодевлла лелийначунна, тIейогIучу хенахь шайн лаамехь кхоллараллехь болх бийр бац шаьш аьлла, дош делла.\nШайна хетарг лоькху а, шайна ма хетта хелхарш ден а зама тIехтилла аьлла, билгалдоккху министро эфирехь. "ДIахIиттийна низамаш ду: мехкан да а, Iедал а, низам а ду. Забарш цхьангга а йойтур яц", - аьлла, културан министро телевизионан эфирехь.


Къонахан васт, амалш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\n«Къонахийн белшашна тIехь лаьтташ ду дуьне», — эрна аьллачех дац. Амма къонахалла бохучуьнан маьIна дан хууш стаг кIезиг волу. Цундела хьан-хьанна а туьллу вай и еза цIе, дIакховдадо и массарел а деза-доккха а, сийлахь а долу и дарж. Масала, сих-сиха хезачех ду: «Джуги Висарган Юсап ма къонах а вар-кха». Дуьхе кхиа воьлча: «Дуьненна а бале яьлла, эхарт хир доцу цхьа боьху Дажал яра -кх» — ала дог1уш хилар гучудолу. Къонахчуьнгахь – къизалла, хьагI, ямартло, дуьйцург – цхьаъ, лелош дерг – важа хуьлуш дац, хила йиш а яц. Дала шена гIортораш йина дуьнентIе бохуш бу уьш.\nКхин цхьаъ ду вайн къонахийн вастах лаьцна олуш: «Х1ора дийнахь-буса Иблисан гIоьнчин иссазза букъ кагбийр бу къонахчо». Адамера долушдолу массо а дика-вон дIаяздеш хIораннан белшашна тIехь Тарам, Хьарам Iаш хиларх лаьцна лакхахь хьахийра вай. Ша шайтIане Iеха ца войтуш, цкъа гIалат долуьйтуш, тIаккха цунна гечдар доьхуш лелачарах воцу дела олу цунах къонах. Иза Дала схьаоьхьна болчу некъана тIера юьстах ца лелхаш, цу тIера ца вала гIертарг ву, цуьнан дерриге а дахар цу тIе хьажийна а хуьлу. Къомана а, нахана а, махкана а гIуллакх дар шен сина, шен дегIан чархана марздинарг ву иза. Б1аьрг а, гай а цкъа а ца юзачарах юйла хиъна цунна. Цаьрга сина гIодаюккъе нуьйр а тиллийтина, уьш коьшкала ца ховшийна ца лела иза. Цунна дика хаьа Дела кхиэлана сиха воцийла. Шен гIалат нахала ца долуш дисча, Дела а шега Iехавелла моьттачарах воц къонаха. Цу тайпанчу стеган; дагтIера Дела а, иман а матта буьххье доьрзу, кхахьпалла сих йулу; сутаралло къасталун боцчига кхачаво. Царех бу (Iедалан мукъ кара кхаьчнарш-м буьйцур бацара вай) халахеташ делахь а, хьахийначарах тарбала гIерташ, оцу тобанна тIаьхьа хIиттина болу цхьамогIа хьехархой, лоьраш, суьдхой, прокуратурин белхалой, «асфальтах» пхьор деш долу варраш, милцой, сом делча кешнашка жIаьла дIадоллийта кийча болу Iелимнах. К1ай къиг санна царех къаьсташ хуьлу: шенчара а, нехачара а и лортIехь вац, шен хIуманна дола далуш вац», — бохуш, цIенчу некъара галваккха а гIерташ, хьийза а во иза. Кхонаха зене-зуламечу гIуллакхах, нехан хьокъах-м, хьовха, кIоршамечу дошах а къехкаш хуьлу. Къонахчун даржал лекха дарж дагадеъна а дац дуьненна.\nДуьненахь мел долу даьхни вовшахтоьхча, даьхни тоьр дацара иза эца. Стигланийн векал хиларе терра, вохкалуш-эцалуш вац иза. Нехан гIуллакхана садагадо цо. Собаречу нахана юккъехь а собаре ву иза, оьздачу нахана юккъехь а оьздангаллица билгал хуьлу. Цуьнгара гIиллакх даккха стагга а вац. Нохчо хилар – къонаха хилар ду. Къонах а, нахчо а хилла дуьнена дахарх чекхвала а атта дац. Цу шинне а дахар даржах, я кисанах доьзна дац. Цундела иза цIанонан, нийсонан, бакъонан новкъа тIера юьстах ца гIерта; адамалла, ийман, вадд – де-дийне даларца цуьнан сов долу.\nДелан дикалла, Цуьнан вайх болу къинхетам дукха боккха хиларан гайтам бац, ткъа, абадехь синош кхуллучу хенахь, божа хила яздинчу «къонах хир ма ву шех», — аьлла нигат а дина, оцу новкъа хIоьттинчу стеган гIолаца Сийлахь-Веза волчо, шена тIелаьцна хилар. Вай лехнарг Цо вайна луш хилар Цо вайх бина боккха къинхетам бу. НАХЧО а, КЪОНАХ а хилчхьана Цо вайга, Зулкъарнис санна, дуьне куьйга кIела дерзаде, я лаьмнаш лестош, хьуьнарш гайта ца боху. Амма, боху – хьайн хин йолу кхане йохкий Иблисан дуьненахь гIортор хилий дIа ма хIотта.\nПросмотров 18 717\nкодекс чести къонах на чеченском языка чеченский рыцарь\nНе вашше дело:\nХала дац сунам


Захало — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nя нохчийн доьзал кхолларан г1иллакхаш\n«Малх хьаьжначу дийнахь а, стогар латабай бен, ма де захало», — аьлла кица ду вайн халкъан. Ши б1аьрг беллий, хьекъалца, кхетамца харжа к1антана дало нускал а, шайн йо1 маре яла к1ант а бохург ду и. Я шаьш гергарло тосучу нехан орамаш довза — хаа уьш х1ун нах бу я нах буй…\nВайн дайн заманахь хьаьнг-хьаьнга а маре йохуьйтуш ца хилла наха шайн йо1. К1ант хьал долчу я мелла а таро йолчу нехан хила веза бохург дац и. Нуц хила араваьлларг уггаре хьалха шен бийца орам а, диканца хьахо дай а болуш хила везна. Т1аккха — адамашна гайта шен юьхь йолуш: собарца, бакъонца, нийса, тешаме, хьанал, дош цхьаъ долуш хиларца. «Юьгург стаг велахь, т1улга т1ехь а кхоллалур ду къоначаьрга шайн ирс, — боху цунах лаьцна кицано, — юьгург стаг вацахь, дуьне цуьнан долахь делахь а, бартаца, безамца ирсе дахар кхиъна, хайра долуш охьа а ховшур бац уьш».\nШен бийца орам а болуш, схьаяьллачу ц1ийнан сийлалла а евзаш хилла к1анта яло къастайо йо1. Дикачу къонахчунна санна, чохь, арахь, шайн юьртахь, к1оштахь адамашлахь ларамца яккха ц1е эшна цунна а. «Орам ледара болчу синтаран гон т1е баьлла стом а хуьлу ледара», — олура захало хьахаделлачохь махкахь а шен яккха ц1е хиллачу 1еламстага Мадин Махьмуда.\nИштта, и орамаш ледара долчу я диканца яккха ц1е йоцчу дех-ненах схьабаьлла доьзал а хиндерг доцуш хилар зеделла халкъана.\nЦундела деза а, доккхачу жоьпаллин а г1уллакх лаьрра шаьш юкъадоккху захало. Я сих ца луш, к1ентан, йоь1ан доьналла, г1иллакх-оьздангалла, сий-ларам, ц1енна пайденна хилар девзина ца 1аш, хиндолчу марден, марненан амалш а толлуш хилла. Аьлча а, ларбелла шайна ледара т1аьхье лун йолу доьзалш кхоллабаларх.\nТахана а бу вайна юкъахь-м шайн доьзалийн ирс, аьтто хиларе сатуьйсуш, дайн хьекъале ламасташ лардо нах. Церан доьзалша цаьрга ла а дуг1у. Бийца орам, дика ц1е яккха дай болуш церан доьзалш а кхуьу. Ма-дарра аьлча, иштта кхиъначу йохьан дайша кховдийна доьналлин куьг ду т1амо ерина Нохчийчоь когаяхаран новкъаяьккхинарг а.\nАмма, халахеташ делахь а, де-дийне мелла а жимлуш бу къонахий хиллачу нохчийн дикачу Лаьхьенийн гуо. Цуьнца цхьаьна кхуьуш, стамлуш бу сутарчу, саьхьарчу, шайн а, шайн доьзалийн а, доллучу къоман а кханенан ойла ца ечу осалчу нехан гуо. Царна нуц а, нус а хьал-бахам болчу ц1ен Лера бен ца оьшу. Церан сий а, церан лерам а, церан ламаз-марха а, церан дуьне-эхарт а, церан дин а — ахча ду. Делан жайнаша а, Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьадисаша а ца магийна, тиллачу нахана иблисо (Делан не1алт хуьлда цунна) марзбина некъ бу иза. Кхоьллинчу Дала хьекъал лойла царна Шен сий долчу ийманехь нисбала, вайна гал ца довла кхетам а лойла.\nК1еззиг хан хьалха хилла х1ума ду и. Ламанца йолчу юьртара охьаена, базарахь йохк-эцар лелош йолу цхьа йо1 (нехан зуда) хазъелла Соьлжа-Г1алахь вехачу жимчу стагана. Йо1а мах бечу меттигана юххехь туька хиллачух тера ду цуьнан. Генара гар бен, йовза ца кхиъначу к1антана и нехан зуда юй ца хиъна. Кхуьнца а, я нахаца а бала боцуш, зуда шен декъаза мах беш хилла.\nИштта, цхьа хан яьлча, маларх кхетта веанчу к1анта нах боцчохь Лехъяьккхина забар йина оцу зудчуьнца. Оьг1азъяханчу вукхо, «лерган юх йохйина», ша нехан зуда хилар а, шега забарш йойтург цахилар а д1ахаийтина цуьнга. Ша йолчу аг1ор ког баккхахь мегар дац а аьлла.\nЦа тешна к1ант оццул хаза а, жима а йолу иза нехан зуда хиларх. Накъостаца к1ело йина, балха йог1уш лаьцна, боккха ницкъ беш, ядийна.\nЮкъахьаьвзина къаной машар бан кхиале, йишин марзошка ца хьоьжуш, аралилхинчу вежарша, вижинчуьра г1аттийна, оцу буссехь вийна куьг бехкениг а, цуьнца хилла зуламан накъост а.\nЧ1ир хьеяр доцуш: «Шуьга ала дош дац тхан, аша лардинарг шайн сий ду», — аьлла, битина, бах, уьш шина к1ентан верасаша.\n«Хьекъал доцуш динарг, зулам хуьлий доьрзу», — баьхна вайн дайша. Нагахь цара ядийнарг маре яхаза йо1 хилла, «1асанийн дипломати» тоьллехь а, захало дацара и. Зуда кхаба а, йоь1ан наха дош делла, нуц вина т1еэца а к1езиг къонах ваьлла х1инццалц вайна бевзинчу ядийна зуда ялийначу нахах. Къонахчо-м иштаниг дина а, я дийр а дац…\nЦкъацкъа, вер-ваккхар доцуш, и йо1 йолчу аг1онна, къурайшийн ц1ийнан биста кхаччалц, бехке мел болу нах т1етосий, цуьнан да, ваша дош ца делча, ца вуьтий, «захало хуьлий», маьрша доьрзуш а нисло вайн хенахь нохчийн йо1 ядорца юкъадаьлла зулам. Ийман долчу ц1енна и дош деллехь, несала боьлхий, хин йоцчух а зуда ян г1ерташ, цара г1иллакх лелош, цунах захало а хуьлу, цунах доьзал а кхуьу. Нагахь и дош ийман доцчу ц1енна кхаьчнехь — цаьргахь яхь, юьхь, эхь-бехк, г1иллакх ца хиларна, ядийначу йоь1ан дакъазъялар а хуьлу верасаша цунна хьашт доцуш т1еэцначу захалонах.\nКхузахь шен меттахь хир ду йо1 ядорах лаьцна Иласхан- юьртарчу шайхо аьлларг далор: «Ийман доцчу кепара ийман долчу йо1ана т1е куьг кховдийнарг а, иза къобалдеш, машар бо аьлла, юкъаваьлла цуьнан аг1о лаьцнарг а вайца гергарло цадезарг ву». «Хилла даьлла, д1адирзича, нисбала некъ буй царна?» — хаьттина мурдаша. «И йо1 шаьш дина захало бахьанехь декъалхилла, шайна къинт1ера ялахь, бу. Иза оцу захалоно дакъазъяккхахь, дакъазбовларна кхерам а бу царна», — аьлла Дала къайле тояро. Йо1 къинт1ера ца ялахь, и ядийначунна а, цуьнца машар байта юкъабоьллачарна а Аллах1 Делера геч хила амал дац боху 1еламнаха. И йо1 ядийнарг санна, оцу йоь1ан кхид1а хинболчу кхолламна Аллах1ана хьалха жоьпалла бу, зуламхочун аг1о лаьцна, и захало «тодина» 1еламнах, къаной, йоь1ан ц1арах жоп делла йоь1ан верасаш а. Царех цхьаммо а тахана цуьнан ойла-м ца йо…\nЙо1 ядорца юкъадаьллачу «гергарлонах» захало цахиларх кхетам луш, сайн юххерчу накъостаца лелла, цо мадарра довзийтина кхин цхьа бакъдерг а даладо шуна:\n«…2007-чу шеран декабрь беттан т1аьхьарчу деношкахь дара и. Суьйренан кхача а биъна, дехьа чохь цхьацца шен дезарш деш йоллучу вайн жимахйолчу йо1е телефон туху тхан исс г1ат долчу ц1ийнан шолг1ачу подъездехь 1ачу лулахочо. «Давлени» хьалаяьлла, молханех дарба ца хуьлуш, леш йоллу ша, маха тоха яг1ахьара, олий. Х1етахь Соьлжа- Г1алин N°1 йолчу клинически больницехь медйишин болх беш яра вайн жимахъерг.\nЮьжуш юхучу кучана т1ехула куртка а кхоьллина, молха х1ума а карахь цига яха арайолу. Д1айоьдуш, ларамаза тхан подъезда хьалха нисбелла хилла кхунна тешнабехк бан аьтто ца болуш лела вайн республикан цхьана к1оштан хьаькам а, цуьнан г1оьнчий а.\nКхуьнга цхьаъ хоттучух, т1аьхьа мохь тухий, сацаелча, тешнабехк бой, цуьнан дуьхьало эшош, ядайо цара. Некъахь, х1ара мичахь ю хаийта, йише ц1а телефон тухуьйту, шайгахь 1едал а, шайгахь герз а хилча, шаьш дуьненан а дай ду, шайна х1уъа мегар а ду моьттуш, и зулам дан арабевллачара. Цунах хаьа тхуна лелларг. Машенахь т1аьхьадевлча, ёлка х1отто коьрта урам а, тоданкхидолу некъаш а д1акъевлина, г1алахь цхьа кегари хиларна, аьтто болу зуламхойн т1аьхьадевллачу тхоьгара «бевдда» бовла.\nЮьрта кхаьчча, лаха, каро хала дацахь а, т1екхача цхьана кепара аьтто а ма бац царна: бетонни блокаш юттуш, д1акъевлина некъ, герз карахь 1едалан ха а ду дуьхьалдаьккхина. Амма, и санна итт ха хилча, цунах озабала меттиг болуш бац суна юххебевлла накъостий. Делахь а, юкъабоьллачу нахера, йо1 оцу керта йигна цахилар хиъча, юха ца девлча-м ца девлира.\nТ1аккха, иштачохь т1ах-аьлла хьаьвзачу шайт1ано 1еса лаам кхуллий, сайна ядо тамехь, оцу «б1аьвнна» арахьа церан йо1-йиша лоху. Берриш а нехан ц1ен т1ехь хуьлий, буху оцу аг1ор бекхам баран некъ а. Кхин дан х1ума ца хилла, баккъалла к1елвисча бен ца воьду дай бехачу керта. Хьалххе дуьйна хууш ма дара цигахь хиндерг — керта а ца тарлуш адам ду, «бартана» аьлла, йо1 ядийначу чиновникана мотт хьакха арадаьлла. Цаьрца молланаш а бу, цаьрца «хьаьжой» а бу, цаьрца… сан «верасаш» а бу. Амма сан аг1о лоцуш цхьа да вац оцу баьхкинчу нахах. Мацах вир дигначу Молла-Несартана дайна, йо1ана т1екхевдинарш, цунна ца бог1у ницкъ бинарш, нуьцкъах и ядийнарш бац бехке. Бехке со ву, бекхаман доцург, ямартчу нахана дала кхин дош доцу.\nАллах1 Дела вицвой, со 1ехо г1ерташ, харц-бакъ туьдуш, Сийлахьчу Къуръанан аяташ а кегадо молланаш бу бохучара, б1останехьа дохуш, устазан весеташ а даладо. Доцца аьлча, иблисо аьлларг дина ца 1аш, и гехь лело реза бу уьш, к1оштан хьаькамо шайна т1едиллинарг цкъа кхочушхилчахьана.\nЗудчунна ницкъ барх а, и ядорах а нийса кхетам ло Аллах1ан дош а, эвлаяаша цунах лаьцна дийцинарг а шайна дуьхьалдаьккхича а, юха ца бовлу. Къаьсттина чуьрабевлла хьийза сан сайн ц1ийнан бу боху к1илло-нах:\n— Хьо сиха ву1 Хьо оьг1азе ву1 Хьо аьрха ву. Бусулба дино бохург дицдан мегар дац1 — боху соьга.\n— Делан а, нехан а не1алт хуьлда вайх бусулба дино бохург дицдина, устазаша хьехначу некъа т1ера ваьлла, нехан йо1ана хьовха, цкъа нехан х1уманна т1екхевдинчунна а, — боху аса. — Со вац галваьлларг, Далла а, нахана а хьалха галдевлларш сан йо1 ядийна зуламхо а, цуьнан аг1о лоьцуш долу шу а ду. Кхидолу дийцарш эрна ду, шайна х1ара х1ума гена дала ца лаахь, йо1 шен керта юхаерзае. Хьекъал, кхетам боцу жимха вац тхан догдохийнарг, республикан куьйгалхочо х1окху к1оштахь Делан а, 1едалан а законаш лардан а, уьш талхийначаьрга жоп деха а х1оттийна 1едалан куьйгалхо ву. Дера ву ша арадаьккхина зулам а, и диначуьнгара дог1у жоьпалла а девзаш волу. Шена, х1уъа лелийча, мегар ду моьттуш ца хиллехь, цо и дийр а дацара…\nЙо1 схьаялайо. Хотту цуьнан а, и йинчу ненан а лаам. Ший а дуьхьал ю оцу захалонна. Аьлча а, циггахь гучудолу йо1 ядийнарг шен зуда а, доьзал а болуш стаг хилар. Ткъа цо арабаьккхинарг кара х1ума еъначун кураллин, шена муьлхха зулам мегар ду моьттучу сонтачу стеган некъ хилар а.\n— Йоь1ан лаамза аса иза юхайохуьйтар яц1 — дара сан жоп.\nТ1аккха и нах кочабоьлху воккха хилла, масех шо хьалха дуьйна б1аьрса а дайна, шен чохь, шен кхерчахь Дела а хьахош, шен г1ийла суьлхьа а доккхуш, кхара лелочуьнца бала а боцуш, 1аш волчу сан дена. Цунна т1етосу соьмах шайн дайн декъий дохка кийча болу тхан «ц1ийнан нах».\n— Со воккха хилла ишттачу г1уллакхашна юкъаг1ерта. Далла а, нахана а гергахь лело дезарг хууш да а, нана а ду оцу йоь1ан. Цаьрга бийца шаьш беана некъ, — аьлла, цо арабаьхча а, ца совцу.\nВелча, д1а а вуллур вац, дийна волуш шайн дикане, воне а вуьтур вац, … хьоьца долу гергарло хаьдда ду, бохуш, иза холчах1оттаво. Т1аккха а иза шайна т1етан ца тигча, балабой, т1етосу кхуо лору 1еламнах, кхуьнан диканехь а, вуонехь а д1ах1иттина лаьттина мурдаш… Доцца аьлча, цара гатте верзийначу сан дас, кхин вала-вола меттиг ца карайой, тхан ц1арах жоп ло «машарна» арабевллачарна.\nВоккхахволчу вешегахула соьга, ша аьлларг ца дахь, шен к1ант вац боху хабар схьа а тохуьйту…\nИштта, Дала а, Делан Элчано а (c. 1. с), устазаша а дихкина долу зудчунна ницкъбар къобалдеш, шайн бусулба йиша (жимачохь дуьйна а Дела цхьаъ веш, Пайхамар (c. 1. с.) бакъ веш, Дала т1едехкина парзаш кхочушдеш ю и йо1) иблисан лаамца араваьлла, зуда ядийначу зуламхочунна «юхку» хьаькамана мотт хьакха арабевллачу «1еламнаха», «хьаьжоша». Суна схьахетарехь, оха и йо1 юха ца еллехь, шаьш г1ура бара уьш цуьнга маре…\nИ ядийначийн ц1а а, церан орам а бевзачу суна дика хаьара, цунах къемат шарахь захало а, я гергарло а хир доций. Делахь а, Далла а, нахана а хьалха ден дош кхочуш ца дича, ца велира…\n«Ловзар» д1адирзинчул т1аьхьа д1адоладелира бухарчу зудчо а, кхозлаг1а Хьаьжц1а яхана, «Делан парз» кхочушдина, «ийманехь ч1аг1ъелла» ц1а йирзинчу марнанас а шен керлачу несана ца бог1у ницкъ бар. Цкъа а, цхьа а цамгар евзаш ца хилла йо1, лоьрашка къасталуш доцу лазар кхетта, ша болх бинчу больнице охьайиллира… Кхин марзойх стаг т1аьхьа ца вог1уш, ши бутт сов зама яьккхина, ара а елира.\nЦул т1аьхьа, цара кхунах лечкъа а ца деш, д1адолийна хиллера х1ара эг1о, х1ара талхо арадаьккхина т1аьхьарчу заманахь Нохчийчохь ч1ог1а даьржина харцмолханаш лелор (жайнаш дахар)…\nМухха делахь а, невцаца юкъаметтиг ийг1ина, дешархо, олуш хьох там бацахь а, доьзалхочух а йолуш ц1аеара и ша ядийна ялх-ворх1 бутт баьлча.\nЦул т1аьхьа дукха хан ялале, оцу захалонна юкъаг1иртинчу 1еламнаха а, сан бевза-безарша а юьхь яхарна делахь а, я кхечу аг1ор шайн цхьа 1алашо леллехь а, к1оштан къеда хьалхаваьккхина, веллачу сан доттаг1чун к1ант а ваийтина, дош ца делча, ца ваьлла, юхаяхийтира.\nХ1инца Соьлжа-Г1алахь эцна квартира яра кхунна 1ен къастийна. Хеталора цигахь мелла а парг1ат хир ду кхеран дахар. Мичара, баттахь-шина баттахь цкъа зудчунна а, йо1ана а (и яра церан хилла доьзалхо) хенера яла ахча кховдо бен, гучу ца волура «хьакамах» хилла нуц. Телефон-м тухуш хиллера дийнахь кхузза: «Юург кечъе, тхо д1адог1уш ду», — олий. Уьш «д1а ца бог1уш», хийла кхача а мустбелла хиллера кхеран…\nНагахь уьш баьхкича а, д1а мосазза боьлху, шайна хиллачух лоьраш ца кхеташ, яла-ян хьийза елира, вайн йо1 а, цуьнан карахь йолу йо1 а. Больнице охьабехкича, цкъа а гучум муххале ца бевллера марзой, кхаьргара хьал хаа ур-аттала телефон а ца тоьхнера…\nИштта цкъа, яла-ян хьаьвзинчу йо1ана молханаш эца ахча оьшура аьлла, шега «SMS-ка» яхьийтича, телефонехула дуьхьал маьттаза дешнаш яздина хиллера, х1ара ядийна, къонах хилла охьахиинчо. Юххебевллачу накъосташа: «Бухарчу зудчо молханаш лелийна, корта хьовзийна вара и, меттаваллалц сатохахьара», — бохуш, дехарна, цхьана хийцамашка догдохуш, йо1а иза а сох лачкъийнера, хьалхенца шеца мел лелла харцонаш санна.\nД1адаханчу шеран б1аьста дара и, веана, цецбохуш, кхарна деза совг1аташ а дина, т1ейог1учу ханна яккхий планаш х1иттош, хабарш дуьйцуш, йо1аца ловзуш, воккхавеш хан яьккхина, д1авахана бутт баьлча, юхавеанера шеца республикан цхьана г1алин куьйгалхо а волуш. Иссалг1ачу майхь нисделлера и. «Хьуна а, хьан дена-нанна а ала х1умма дац сан. Г1иллакх долуш нах хилла уьш. Къинт1ера яла суна, соьга ши доьзал ца лелало. Суо дийна мел ву хьуна а, йо1ана а х1умма а оьшуьйтур дац… Ахьа ц1е тоьхнначохь йо1аца яха хьуна квартира а оьцур ю», — аьлла, доьхна къамел дина, х1ара йита а йитина, д1авахнера.\nЦул т1аьхьа масех де даьлча ду-кх и, ч1ог1а цомгуш хилла, хьовса баьхкинчу лоьраша, вуочу хьолехь ю аьлла, ядийна больнице охьайиллира оха вайн йо1. Иштта, шовзткъа градусал лакхара дагар долуш, маха тоьхча а, иза охьа ца долуш, вайн чохь йолчуьнца кхечу аг1ор охьайиллира шолг1ачу шаре йирзина цуьнан йо1 а. И ший а оццул халчу хьолехь а йолуш, «SMS-ка» яийтина хиллера нуц хиллачо, «Тховса шийтта сахьт далале квартира мукъаяккха, арахьара баьхкина хьеший бу Президента суна т1ебехкина, цу чохь д1анисбан безаш». Кхуо шайгара хьал довзийтича, иза шун проблема ю аьлла хиллера, цомгуш йолу шен йо1 юкъа а тухуш. Шена квартира оьшу, тховссехь мукъаяккха. Тхоьца а, ша нуьцкъах ядийна йигинчуьнца а лело г1иллакх ца хиларал сов, яла охьайиллинчу шен йо1ах хета къа а, лаза дог а ца хиллера къонах хила араваьллачу цуьнан кийрахь…\nМаьрк1аж хенал т1аьхьа ду и. Чохь йолчо цунах дерг къададо соьга. Квартира къийсича, шайгара цхьаъ оьшуш хилла моьттур ду-кх царна, оха шайна х1етталц садеттар а, дас делла дош бахьанехь, тхан тоьъна собар а аьлла, араваьллачу аса, накъосташа 1овдал ма хила боххушехь, боккха белхи вовшахтоьхна, мукъаяьккхира сайн йо1 а, х1етталц цуьнан хилла йо1 а яьхна квартира…\nКешнашка г1ойла суна хилла баркалла. К1ира-ши к1ира даьлча, хабарш хеза, сан йо1 йита вог1уш юххеваьллачу накъостера ду бохуш: «Дика къонах ву хьенех, шайна къаьстийна квартира а эцна, мел оьшург охьадиллина, яха хаийна шен йо1 а, хилла х1усамнана а»…\nХарц хилча а, иза-м ловр дара вай, Далла а, тхо девзачу нахана а гуш дара цунах бакъдерг-м. Лан хала дерг кхин дара: ядийна йо1 йигарна гуонах цуьнан бухахь йолчу зудчо а, цуьнан верасаша а даржо эладитанаш.\nЮьртахь вехаш воцу ткъе итт шо а даьлла, суо цигахь цхьанна вевзар вац аьлла, коьрте шайт1а хьаьвзина, вахара т1аккха нуц хиллачун белхан метте, цуьнгара доллучунна а нохчийн 1едалехь дог1у жоп деха. Дакъаз ма бовларш, цхьа таро йоццу нах бухахь нислуш, шозза-кхузза г1оьртича а, цунна т1екхача аьтту боьхна, нахал ца вала, юхавелира…\nАса лелориг хиъна, доттаг1чо а, юххерчу накъосташа а юьхь яьхна, дош доккхуш, и некъ битийтира соьга. Т1аккха, тхайн ц1арах дуьйцу эладитанаш совцадайта, «ийг1ина ц1ахь сецчахь», «невцан» верас ваьлла, йо1 д1айига веана хилла к1оштан къеда волчу вахара, баккъалла шайна мостаг1алла ца дезахь, нах болчу нахехь дуьйцуш товш доцу осал къамелаш дита алий, хабар д1атоха аьлла. Ца совцадахь, нохчийн 1едалехь зуда ядийначунна бог1у бекхам цаьрга хьоьжуш хилар д1а а хоуьйтуш…\nЦул т1аьхьа дикка хан а яьлла, эладитанаш д1атер хаалахь а, сан «геланчера» жоп-м дац цкъачунна хезаш. Цо телефон схьатоххалц собар дийр ду аьлла, дош даларна, 1аш ву, собарца т1ех верг вайн заманахь 1овдал лоруш хилар сайна дицделча санна…\nСуна кхузахь гуттар тамашийна хетарг х1ун ду аьлча, кхузза Хьаьжц1а яхана хьаьжо ю тхан нуц хиллачун нана (да воцуш ву цуьнан). Ядийна, харцонца йигина хилла нус юьйцур а яц вай, я хьалха а, я т1аьхьа а шен к1ентан йо1 ган хьаьгна, цкъа гучу ца яьлла и. «Уьш муьлш бара сан к1анте йо1 ца яла, сан к1анте йог1ур йоцуш йо1 республикехь яц», — бохуш, сонта къамелаш-м динера, ша вайн 1едалехь «заг1а» эцна тхан да волчу яхча, цигахь а т1ехь. Оцу захалонна дуьхьал хилла стундай, стуннаний долчу-м уьш… гучубевлла а бацара…\nИштта, маьхза, иштта дорах хетта хиллера ядийна йо1 юхалуш, шена наха соьгара ц1ийца даьккхина дош х1етахь, хилаза ца ваьлла, тхан нуц хиллачунна, цуьнан нанна — кхузза хьаьжочунна а»…\nИштта ду хьуна, ешархо, ядийначуьра схьаяьккхина йо1 юхаеллачун дакъа. И довза а, цунах кхета а хьажалахь. Шега ца йог1у йо1 яддол бен, доьналла доцург, хьан йо1 кхаба а, я ахьа дош дала а хьакъ вац хьуна. Варийлахь, карла ма даккхалахь сан накъостан г1алат1..\nШена езаш йолу йо1, бертахь дуьйций, бертаза доцуш, безамца, марзонца ялош хилла даима нохчийн наха (нах болчу наха). Ткъа и йо1 ядор — нохчийн 1едалехь хилла а дац. Цунах бакъдерг цадевзарш бу, йо1 ядор нохчийн шира 1адат ду, бохуш, цахуу хьехамаш бан хуьйшурш. Иза шен хенахь вайн а, луларчу гуьржийн а, г1ебартойн а, суьлийн а, кхечу а мехкашкахь лелла лайн г1иллакх ду. Цхьана элан долахь волчу лай-стага, безамца шега ян йиш йоцу кхечу элан лай-йо1, оцу йоь1ан бартаца ядош. Дукха ч1ире ца лоруш, юкъабовлий, таро йолчу наха барт бой, атта дерзош а хилла и захало: цхьана эло вукху элана ахчанах, «товар» санна, йо1-лай, я к1ант-лай духкуш я маьхза совг1атана дуьтуш…\n— Нохчийн 1едалехь йо1 ядор ца хилча, эвлаяаша т1ехь х1унда баьхна шаьш герз уггаре хьалха ядийна йо1 схьаяккха леладо? — хотту х1ара йоза деш т1екхаьчначу сан юххерчу доттаг1чо.\nЦара дуьйцург вайн луларчу мехкашкахь баьхна элий, бекаш, шовхалш я хьолахой вайн мехкан туьйранечу дежийлех пайдаэца, нохчийн нахаца «гергарло» дуоза, нуьцкъах нохчийн йо1 йига г1ортар ду. Нохчийн наха нохчийн йо1 ядош а, и ядийча, могуьйтуш а хилла бохург дац.\nЯ нуьцкъах йо1 ядор къонахий хиллачу вайн дайшна юкъахь цкъа лелла а, я цара цкъа цхьанна магийтина а дац. Цундела уьш цкъа, цхьана а меттехь нахана хьалха юьхь1аьржа а ца х1иттина. Ткъа цара дина захалонаш ц1ена а, оьзда а, ийманехь а, гуттаренна а нисделла.\nДоккха, деза, ахьа ойла йича, шен маь1нин йист йоцу к1орге йолуш дош ду ц1еннана бохург. Я ахьа ялош йолу зуда тайниг яц, хазъелча — цхьана ханна лачкъо, ядо катоьхна, къевсина, нуьцкъах нахера яккха. Хьуна к1ордийча — д1акхосса. Иза хьан аг1о, хьан кхерчан беркат, хьан дахаран йовхо, хьан доьзалан ийман меттахь латтош йолу хьан ц1ийнан, хьан ц1еран 1у хила езаш ю. Цундела ду шайн заманахь вайн дайша и захало дар доккхачу жоьпаллин г1уллакх ларар а.\n— Мерза а, ц1ена а, оьзда а хилла даима нохчийн наха деш долу захало, — олура Хаьмбин-Ирзехь ваьхначу къаночо Вадаев Элберда, — Я царна хиъна ишта долчу гергарлонца кхиъна доьзал а, церан т1аьхьара т1аьхьенаш а ийманехь ца хуьлийла доций. Б1е шо гергга зама ю со дуьненахь веха. Сан кхетамехь, тхан ц1ийнан нахана эшна а, я оха лелийна а дац марзонца, безамца я гуттаренна а доцу захало.\nЯдийна йо1 йита аьлла, Сиржа-Эвларчу нахана т1е шайца дехаре ваг1ахьара хьо аьлла, Нохчийчоьнан муфти волуш Мадин Махьмудана т1е стаг ваийтина хиллера цхьана шелахочо. «Нохчийн 1едалехь а, я делан шар1ехь а йигначохь йитар ца дог1у ядийна йо1… Сан бакъо яц иштта дехар эцна аравала, — кхетийнера 1илма хилла ца 1аш, нохчийн 1адатах а боккха кхетам болчу Мадин Махьмуда. — И йо1 йолчу нахана г1о эшча, цаьрца и ядийнарг вен-м вог1ур вара со…»\n1еламстеган жоьпал т1ехъяьхна кхузахь цхьа а кхин комментариш оьшу аьлла ца хета суна нохчийн йо1 ядорах.\nЮкъадиллар. Йо1 ядор ца хиллехь а, цхьа наггахь, йо1 «едда маре яхар-м» нислуш хилла вайн дайн заманахь нохчашна юкъахь. Кара х1ума а елла, хан а йиллина, шен да-нана реза доццушехь, везачу к1анте къайлах йо1 маре яхар бохург ду и. Бакъду, къонахий ларбелла ишттачу захалонах а — шина а аг1онна бартаца а, марзонца а доцург цкъа а гергарло ца хетта царна. Дан а дац…\nЗуда ялоран г1иллакхаш вайн кхузахь лелларш лардина шайн дайша, бохуш, дуьйцура Иорданехь 1ийна, Нохчийчу ваха-1ен ц1а вирзинчу Бено Амина а, цуьнан к1анта Шемала а.\nХонкаран махкахь Джан-Аптал олучу юьртахь тхуна вевзинчу къаночо-нохчочо Хьусайн Оьздила цунах лаьцна дийцинарг а иштта дара.\nДукха лерина къастам беш ма хилла х1етахь (ц1ахь, хийрачу махкахь башхалла яц) дайша-наноша шаьш йо1 маре луш волчу к1ентан. «Схьа мел гург дац деши», — баьхна вайн халкъо. Хьоло, бахамо, езачу машено, цуьнгарчу даржо веш вац стаг. И стаг ша ву, ша стаг велахь, и хьалбахам а, дуьне-эхарт а марздеш, кхиош, дебош, нахана хаздеш, доллучун а сий ойъуш верг. Цундела ду: «Стаг волчу стагаца т1улга т1ехь а кхоллалур ду йо1е ирс», — боху кица адамаша кхоллар. Я «Къонахчуьнга яханехь, къелла а хьал ду йо1ана, стаг воцчу стаге яханехь, бахам а — дакъазъяларан де ду».\n— Йолчу верасаша шена стаг вац аларна кхоьруш, ша цкъа ялийна зуда д1а ца йохуьйтуш, цунах зуда ян г1ерташ, велла д1аваллалц хинйоцчу зудчуьнца ваьхна хийла нохчийн къонах, — олура Г1ой-йистерчу ширачу хьехархочо Дадаев Мухьаддис. — Оццул деза лийрина нохчаша шаьш дина оьзда захало. Бахьана доцуш и дохийначуьнга луьра жоп а дехна. Стаг волчу стеган, тишъелла бедар санна, д1акхосса амал ца хилла нехан йо1, нехан йиша. Иштта, ша нехан а, нахе шен а йоь1ан, йишин сий лардойтуш воцу стаг осал а лийрина.\nЦундела ду нохчашлахь б1еннаш шераш хьалха дуьйна дайша-доттаг1аша, шайн доьзалш кегий а болуш, вовшашна хьахор; ехна, шина аг1онна захало товш, зуда ялор; дуккха шерашкахь т1ехьийзина, вовшийн хьенан, мила ду хууш, вовшийн диэзаш, вовшийн девзаш дайн 1едалехь къуона шиъ цхьаьнакхетар. Гуттаренна кхуллуш хилла цара и доьзал. Тахана санна, ханна, я ц1арна, цхьана стеган хьоле, бахаме, цуьнгара кхача тарлучу дикане сатосий, сихаллехь кхуллуш ца хилла. Доьзал болор — иза берийн ловзар дац, Дала шен лаьтта т1ехь адамийн дахар кхиийта хьаналдина ирс, я церан кхоллам бу. Цу т1ехь Шегарчу диканна, Шегарчу аьттонна хама, пусар доцчунна Аллах1 Дала оьг1азло ярна кхерам а болуш.\nДала а, наха а маго некъ ларбеш, вайн дайн хенахь къонахаша, да1 санна, лерина лелош хилла захалонца доьзна долу х1ума. Ткъа и кхочушдеш, нахе доссор доцуш, хьалххе там-мах, кхин мел дерг д1а а дерзадой, ц1ера д1а хинволчу майрачун х1усаме дуьгуш хилла нускал. И нахе доссор, цхьа наггахь нисдалар туьдура сан къамел хиллачу къаноша. Аьлча а, ц1еххьана юкъадаьллачу захалонехь — кхечу наха еха хьовзийна йо1, кечам бан ца кхуьуш, цо хаьржинчу к1антана ялор нисделча, къоначарна цхьаьна баха х1усам таръян оьшучу ханна. Я «йо1 едда маре яхча», шинхьарчийн верасашна юкъахь барт хиллалц. Вайн заманахь, оьшучохь а, ца оьшучохь а нахе йоссайой, шозза зуда ялош санна, йоккха чалх а, нахана бала а бо зуда ялорах.\nЗуда ялош некъ лацарх лаьцна дедас шена дийцинарг довзуьйтуш, иштта олура Хаьмби-Ирзерачу къаночо Вадаев Элберда: «Нохчашлахь лелла дац къанвелла, вала да воцуш к1елвисинчо а, араваьлла нахе саг1а дехар. И эхь т1е ца лоцуш, мацалла делла хийла стаг, зуда. Бакъду, цхьа некъ хилла царна халкъо шаьш оцу хьоле кхаьчний хаийта «битина» — зуда ялош бог1учу замойн «нуц» вехачу кет1а кхочуш некълацар. Аьлча а, дуьхьалбевлла, схьабог1учу новкъахь лаьтта пурх а ерзийна 1аса, я цуьнан тайпа йиллар. Цунах б1аьрг кхетча, пайтонара охьавуссий, невцан вашас я юххерачу доттаг1чо доккха, деза совг1ат деш хилла царна, шаьш хезачу нахана уьш х1инца дуьйна шайн а, йоллучу юьртан а г1о оьшучу хьолехь буй а хоуьйтуш. Дукха яьхкина иштта холчудаьлла стаг, зуда, шайца болчу нехан тоьшалла, дацахь, да-нана деш, да-нана делахь, церан йиша-ваша деш, кхаба а, делла д1адаллалц дола дан а къонахаша т1елоцуш меттигаш а».\nВайна юкъахь дехачу г1иллакхехь х1етахь а лелла нохчийн нахалахь зуда ялош бераша, баккхийчара самукъенна некълацар. Бакъду, тахана нисло резабацарш, д1асатеттарш, харц-бакъ шайнаш (фальшивые деньги) кхийдош, эвхьазлонаш-м ца яьхкина цуьнца. Доккха, деза, сийлахьчу лараман саг1а лийрина халкъо керла вовшахкхетачу шинна т1ера г1ийла-мискачунна, берашна, я кхечунна (башхо а яц) оцу некъаца луш долу рицкъа…\nНагахь вай, ц1арна доцуш, баккъалла а нохчийн лаьтта т1ехь вайн дайша шайн ц1ийца яздина оьзда г1иллакхаш а, къонахийн г1уллакхаш а, сий долу ламасташ а дахийта арадевлла делахь, уггаре хьалха хадо деза нохчийн сий долчу йо1ана т1екхевдина куьг. Иштта карладаккха диэза бертахь йигинчу зудчун лерам бан ца хуучу к1иллошка луьра жоп дехаран г1иллакх а.\nКультуран кхерчийн декхар ду шайн ярташкахь, к1ошташкахь вай йийцаре йина тема кегийрхошна кхетор. Кхин а бег1ийла хир ду и юкъалоцуш тайп-тайпа мероприятеш, конкурсаш яр.\n(с) Нохчалла.com, Уциев А.Х.\nПросмотров 14 291\nзахало зуда ялор к1ант\nКхетам болчу стагана ойла ян х1ума ду-кх, дуккхаъчу наха пайда оьцур бу аьлла а хета, Дала мукълахь. Дела реза хийла шена хала делахь а (вайн 1адаташца) ма хиллара дийцарна.


Дневник. 1991 (Саид-Хасан Кацаев) / Проза.ру\nАрми хьахаелча, Джабраилов Мусана дийцира ас, букъ лазабаьлла со лоьрана тIевахар.\nТхан эскаран декъан лоьро, гIала, невропатологна тIехьажийра со. ТIеман поликлиникехь берриш лоьраш полковникаш, подполковникаш а бара. Майорал лахара цхьа а вацара цигахь. Салташа шайн йолу, йоцу а цамгарш юьйцуш, баккъал а цхьаъ лозуш веанарг а, башха тергал ца вора цара. Стоьла хьалха, карточкаш тIе цхьацца яздеш Iаш волу, полковник хьалатаьIи со чоьхьаваьлча.\n– ХIун ду хьан сагатдеш? – боху хIокхо.\n– ГIодаюкъ лозуш ву со, – боху ас. Доьдуш, догIуш дара сан ан. Воьдуш лаьтташехь, цIеххьана, стелахаьштиг тоьхча санна, суо волччохь кхоссалора со. Цкъацкъа хиина я агIор ваьллачура гIатта а ца лора, гIодаюккъехула букъ хедаш санна. Тахана жимма паргIат а хетта веанера со.\n– Охьахаал, – аьлла, топчан тIе бIаьрг хьажий цо. – Гола тIе ког баккхал. Дукха хан юй хьан букъо сагатдо? Ишта лазавой? – аьлла, голах жIов туьйхи цо. Носта, сан йоцуш санна, кхоссаели.\n– Ца лазаво, – боху ас.\n– ДIавижал. Ишта лазавой? – аьлла, бакъахьара ког, дечкан болуш санна, хьала-охьа туьйхи цо. Юха важа а.\n– ДIавало, хьуна хIумма а ца хилла, – эли соьга полковнико. Со ма ву, букъ лазабаьлча, дегI дIа а ца нислуш халла лелаш. ХIун бохур ду ахь цуьнга?\nЭскаран декъе юхавеъча, майор Сазоновга боху ас:\n– Хьуна со вевзий?\n– Вевза, – боху.\n– Косить дан цхьа а бахьана дуй сан?\n– Со букъ лозуш ву-кх, – боху ас.\nТIаккха цо итт сеанс ток а язйина, жимма гIоли хили суна.\nАс дийцинчо кхин дагадаийтира Мусана.\n– Цхьа воккха стаг хилла невропатолог тIе вахана. «Гола тIе ког баккхал», – аьлла, дикка ластийна голах жIов тоьхна. «Лазийрий хьо?» – хаьттина воккхачу стаге. «Лазийра ас дешначу КъорIанора. Ас тоьхча хьо а лазор ма вара», – аьлла воккхачу стага.\nНийса схьалаьцначун хенан йохалла маьIна ца дов. ХIара кхин а цхьа масал ду Лессинган кхоллараллера.\nМассарьрца а ийна йолчу цхьана зарзарна, хьун яьккхина болчу илланчашна юкъахь доттагI ца карийна. Гобаьккхина хьоьгурш хилла, шайн-шайн тобанаш а йина.\n«Кхечарна юкъахь каро там бара суна доттагI», – аьлла ойла а йина, тIемаш ластийна тIавусана юххе хиъна зарзар!\n– Деллахь, ма хаза ду хьо, тIавус. Со йоккхаюьйкха хьоьх!\n– Со а ду-кх хьоьх доккхадуьйш, хьоме зарзар!\n– ДоттагIалла леладе вай, – аьлла зарзара. – Вайшинна вовшех хьега хIума а дац. Хьо бIаьргана товш ду, со лерсана.\nИшта ши хьаша хилла зарзар, тIаус а.\nПоэтан, прозаикан а доттагIалла чIогIа хуьлу-кх, шина поэтан я шина прозаиканчул. Цу шиннан вовшах хьега, вовшийн ца веза а бахьана дац. Шен накъоста шегара хьалхе яккхарна ца кхоьру и шиъ. Цундела цу шиннан юкъаметтиг цIена ю, вовшашна еш йолу критика даггара ю, хьагI-гамо яц.\nШайн стагах лаьцна ала вониг а долуш, диканиг эр доцуш нах бу. Царна юкъахь бу яздархой а. Кхо-виъ лаьтташ, цхьаъ дIанехьа ваьлча, цунна луьй, важа ваьлча цунна...\n«Со дIанехьа ваьлча, суна а цхьаъ олуш верг вер ву-кх кхарна юкъахь», – дагадогIу суна иштачохь. Олуш верг мила ву а хаара суна. Цундела ас цкъа а ца олура юххехь воцучу стагах вониг. Мелхо а гIо даккхара цуьнгахьа. ТIаккха цара шайн дагахь вас йора суна, дуьхьала хIумма ца алахь а. Шайн ледара агIо а къобал еш воцург, ца везара царна. Суна борша стагехь уггар а товш ца хетарг – эладитанаш лехьор, даржор дара.\nХьагI, Гамо, Цабезам а – кхоллараллийн мостагIий.\nСо Дала ларвина царах.\nХийла со жима волуш цецвийлина, цкъа а ца моьттина хIумнаш карадо суна нахехь. И кхачамбацарш цаьргахь делахь а, сан дагна дукха безаш, сан сина гергара а нах бу уьш. Наха шайн диканаш лур бац. Кхин диканаш вай бан а бац.\nИза церан школе деша веара пхоьалгIачу классехь. ГIалахь кхиина, дешарна шера вара иза. Хьехархочо дуьйцург а сиха схьалоцура цо, къа а ца хьоьгуш дианнаш дохура. Цо шена доттагI къастийра массарна а юкъахь. Иза школехь тоьлла дешархо вара. Цо шеца, шен накъосташца а тIех забарш ца йойтура цхьаьнгге а. Бераша урокашкахь къуьйсура цунна юххера меттигаш. Тайп-тайпана классаш чохь хийцалуш хууш, масийтта вара уьш. Хьехархоша а лорура цунна юххе хууш верг. И бахьанехь, йоццачу хенахь, шен дош а долуш дIахIоьттира иза, шена кIеззиг девзачу берашна юкъахь. Царах цхьаъ санна. Урокаш чакхъевлча, делкъал тIаьхьа, хIора дийнахь бохург санна, и волчу хьошалгIа воьдура иза. Цхьаьний цIера болх, урокаш йора цу шимма, вилспеташ хоьхкура, я хи тIе лийча гIора.\nИшта ялхалгIачу классе бевлира уьш. Цуьнан уьйр кхин тIе а чIагIъелира.\nЦхьана дийнахь оьрсийн меттан, литературан а хьехархочо сочинени елира царна. Сочиненин тема: «Сан доттагI».\n– Сан масийтта ву доттагI. Массарах а лаьцна яздан мегар дуй? – элира цуьнан доттагIчо.\nХIоранна а дагахь изза дара.\n– ДоттагI цхьаъ бен хуьлуш вац, – элира хьехархочо.\nКъасто хала делахь а, цхьацца билгалваккха дийзира церан. Цо хIара къастийра, хIокхо важа, вукхо – кхин…\nУрок дIаяьлча, хьехархочун стоьла тIера схьа а оьцуш, вовшийн сочиненешка хьевсира уьш. Цул тIаьхьа херо юьйлира доттагIашна юкъа. Ишта накъостий хилира царах…\nИ шиъ пионерийн лагерехь вевзинера. Комсоргийн курсашкахь. Цхьаъ оьрсийн, важа нохчийн гIиллакхехь кхиъна. Сарахь дIавижале, маьнгеш тIе агIор ваьлла, дукха къуьйсура цу шимма. Оьрсийн гIиллакхашца кхиъначунна, нохчийн Iадаташ акха хетара. Вукхо церан цIаналла, хазалла юьйцура. Вовшех ца кхетара и шиъ. Хьалхарчунна ша шен халкъал лакхара, хьекъал долуш хетара. ШолгIаниг халкъан хьекъалх цецвийлина а ца волура. Оццул тайп-тайпана амалш йоллушехь, ши хьаша хилира цу шиннах. Эскаре вахча а вовшашка кехаташ яздеш. Студентийн шераш а цхьаьна дIадахара церан. Цхьамма нохчий мотт, литература а Iамош, вукхо дуьненан географи. Дешна ваьлча, цхьаъ институте, важа университете балха вахара и шиъ.\nНохчийн гIиллакхехь кхиъначуьнца институтехь болх беш цхьа йоI яра. Цунна чIогIа хазахетара иза. Еккъа цуьннан цхьанна дуьхьа а ван мегар дара кхуза балха, аьлла хеташ.\nЦхьана дийнахь жима стаг веара и йолчу. «Кхуьнан тIехьийза кIант-м хир вац хIара?» – ойла йора кIанта. И цуьнан ваша вуй хиъча чIогIа хазахийтира цунна. Иза цхьа экзамен дIа ца ялалуш, цунах бала хилла, сесси дIаерзо йиш йоцуш, йише гIо деха веанера. ЙоIа кхуьнга элира:\n– Хьуна вевзий хIокхо вуьйцург? Ахь гIо дийр дарий?\n– ХIун предмет ю и? Мила ву шуна хьоьхуш? – хаьттира кхо кIанте.\nХIара санна гIуллакх хилча, хьайна ца вевзачу хьехархочунна тIеваха хала дара. Вевзаш хилча а ца тешара вовшех. Ахь шега тIе а юьллийтий, хьайна ахча оьцу моьттура. Шаьш оьцу дела.\nЭкзамен схьаэца езарг шен доттагI вуй хиъча, юьхь серлаелира кхуьнан.\n– Сан хьаша ву и-м, – элира хIокхо.\n– Соьга тIе а ма вола аьлла цо. Ша юьллур яц.\n– Сан цIе а яккхий, хьо ас ваийтина алахь, – элира хIокхо.\n– Деллахь ма эрна ду и. Хьуна дика вевзий-те иза?\n– Ас ца боху хьоьга, ахь сан цIе яьккхичахьана тоьаш ду-кх хьуна.\nЦо ваийтинчунна ша юьллур йолу дела, шен цIарах тIевахчахьана тоьа моьттура цунна.\n– Хьуна лаахь, ас записка а язйо-кх цуьнга.\n– Цхьаьний дахийтахь вай цига, ; элира йоIа.\n– Ой дера дохуьйту ас-м. Хабар дIатоьхчахьана тоьаш-м дара цуьнга, ; элира хIокхо юха а.\nДоттагIчо шийло тIеийцира хIара. Сесси йолчу хенахь гуш лаьтташехь хийцало-кх хьехархой. ХIокхо деана гIуллакх хиъча:\n– Фамили хIун ю цуьнан? – хаьттира цо. ТIаккха: – Цунна йилла йиш яц. Ас юьллур яц аьллера цуьнга. Занятешка ца лелла иза.\n– Цуьнан массо хIума а дика хилча-м, со хIунда вогIуш вара хьуна тIе?\n– Цунна йилла йиш яц, – элира цо юха а.\n– ХIун гамо ю шуьшинна? ХIумма а диний цо хьуна?\n– Ца дина. ХIоттор яц аьллачул тIаьхьа, тIейиллича, со атта хетар ву цунна.\n– ХIинца цунна юьллуш ма яц ахь и. Суна юьллуш ма ю. Со юьхьIаьржа хIуттуш ву хьуна, ахь тIе ца йиллахь. Хьуна лаахь ас чукхойкху хьуна иза. «ХIара бахьанехь юьллуш ю хьуна тIе. Вуьшта, хьайна гур йоций хаар-кха хьуна», – эр ахь, хьо атта хетарна кхоьруш велахь.\n– Вита аьлча, лурвоьлла стаг ма вуьту наха. Ма чIогIа воллу хьо. Со-м цкъа хабар даийтина IадъIе дагахь вара. ГIеххьа тергал дийр хилла ахь и.\n– Кхин а гIуллакх хир ду хьуна хьан. Юха хьовсур ду вай.\n– Сан кхин цкъа а хир дац хьоьца гIуллакх. Хилча а, со вогIур вац.\nИ шиъ дIасакъаьстира. Учахь шега хьоьжуш долчу шинга:\n– Бехк ма билла. Суна вевзарг ца хилла иза, – элира цо.\nКхин хIокхо йоIе хатта а ца хоттуш, цо ала а ца олуш, цунах хIун хилира ца хууш вара иза. Кхечу хьехархочунна дIаяла а йиш ма яра, деканатехь, кафедрехь а дийцича. Дикка тIаьхьа хиира цунна, хIеттахь, пхеа туьманах тIехIоттийна хиллера цо и. Дагчура вас хIинца а дика дIаялаза волчу кхуьнан, даг тIехь цхьа пха хедира, и хезча. Цу пхаца цхьаьна дIахедира доттагIчуьнца йолу тIаьххьара уьйр.\nПерестройка бахьанехь кооперативаш, туьканаш яхка буьйлира нах. Минуткехь а йиллира кафе, «Ислам» аьлла цIе а туьллуш.\nДукха хан ялале арара у дIадаьккхина карийра суна.\nЧIепалг кхалла чувахханчохь, хаьттира ас:\n– У стенга дахана шун? – аьлла.\n– ДIадаккхийтира тхоьга, – элира цара.\n– Перестройка яц вайна?\n– Райкоме кхачаза хир ю-кх и.\nЮха а, дукха хан ялале, керла у гира суна.\n«ИсмаIал» яра кафен цIе.\nИ магийнера царна.\n«Дела гуш ву», бохург дуй ца хаа хьуна и райкомехь болчарна, ойла хилира сан.\n«Вехаш Iаш хилла», олий, дуьйлало муьлхха а къоман туьйранаш.\nНохчий маттахь «жили-были» бохучу маьIнехь лелла ца Iаш, «жил богато» бохучу агIор кхето а тарло и... Билггал, тахана дехачу вайна туьйра дан а ду и. Суна бакъдерг яздан лаьа туьйранехь а. «Къелла валла воллуш Iаш хилла...»\nЕвзачу йоIа дуьйцу суна:\n– Вокзалехь буфет чохь практикехь йолуш, кемсийн, Iежийн сокашна нийсса ах хи тухура оха. Цкъа «Тбилиси-Москва» поезд сецча, цхьа-ши мечик еа тIе. «Да-а, вот это видно, что настоящий сок», – боху цхьамма вукхуьнга. «Деяла шу, делаI. ХIара а баккъал а сок хетта йолу, цигахь ма гIурт мийлабо хир бу», – бохуш Iий тхо. ХIетте а реза бац вайнах, хьажахь...\nЦкъа а Теркайистехь хилла вацара со.\nЮкъахь кегийра даьIахкаш йоцуш, дум санна болу цIен чIара Терк чохь лоцуш буй а, цигарчу ярташкара мехкарий Балтикера зудабераш санна лекха, хаза а, ехий настарш, хьаьрса месаш йолуш хуьлий а хаара суна.\nКхечу юьртара стаг вевзича, цигара цхьаъ вевзаш хиллехь хоттуш Iедал ду-кх вай, хьенех вевзий хьуна, олий.\nСоьца университетан юкъараIойлехь цхьана чохь Iийна накъост Сайдулаев Шамсуди а, со интернатехь болх беш волуш хилла дешархо Имниева Хьава а, цхьана хенахьлера цхьацца сатийсамаш а бара оцу агIор.\nТхо долчу агIор вехачу стагана ахь Наур аьлча а, Надтеречни аьлча а цхьаъ ду. Ишта цигарчу нахана а хета хир ю Гуьмсе, Шела, Ножин-юьрт...\nТхан девешин кIентан, Самадин, накхарш дара Теркайистехь. Цигахь моз дика доккху аьлла даьхьна. Гурахь уьш цIадерзош яьшканаш машен тIеюттуш гIо дан ваханера со. Сайна бевза безачийн ойла а еш, керлачу нахе, меттигашка а хьоьжуш Iара со бехачу некъахь.\nРоссехь санна хецца мехкаш ду цигахь. ПаргIат Iайла ду. Доккхачу декъана адам Iаш долчу меттигца боьзна бу стеган синкхетам. Сайн накъостийн амалех, къамелех а кхета атта дара суна хIинца, уьш беха меттиг гуш... хIумма юхадерзо, нисдан а йиш йоццушехь...\n«Гонаха, некъаца а цхьа а юьрт йоцучу хIокху эрна арахь а асфальт ю-кх», – бохуш цецвуьйлуш вогIура со. Го баьккхина гIамарш яра, наггахь гунаш а долуш. Цхьаммо терго еш а доцуш шинарш, бежнаш дара дежаш. Дехьо дийнна рема яра, наггахь лаьтта це а тухуш, халла когаш текхош лелаш.\n«ХIорш дика-м баьхьа цхьа а Iу воцуш хIара даьхни ишта хецна дита. Ишта хIара паргIат мехкаш карадерзо дезаш ма дара нохчаша, шайн юьртахь бархI соти а ца кхочу латтанаш ца къуьйсуш. Дийнна ярташ схьакхелхича, хаалур а ма дацара и. Берриш а хьуна бевза-безарш юххехь хилча, хIун башхалла ю мичахь Iаш ву хьо: Энакхаллахь, Гуьмсехь я Теркайистехь?.. Рицкъа лоьхуш, хIара дуьне мел ду дIабоьлху вайнах. Цигахь ткъе итт шо даккхахь а, цхьа синтар ца дугIу, велларг цIавалаво, гуттар а хьошалгIа дахча санна Iа. Цул а гIоли яцара Нохчийчоьнан гонаха долчу, къаьсттина хьалха заманахь вайн хиллачу мехкашка дIатарделча, цигахь шайн кешнаш а долийча? ТIаккха тIекхуьучийн Даймохк хир бацара и? Дуьненан рицкъа, сом, Iе-ваха меттиг а юххехь лаха езара, Казахстанан Россин, аренашкахула дIа а ца доьлхуш», – ойлайора ас.\nКирхьан машен тIаьхьа хоьттина йогIуш яра тхуна. Тхо тIехь долу «Москвич» цIеххьана шерачу асфальт тIера гIамарш юкъа иккхира.\n– ХIоккха кхаччалц схьабеана некъ, кхузахь хада хIунда бина-те? – элира ас.\n– Некъ кхуза кхаьчча юьйхира Советан пачхьалкх, – элира Самадис.\nСо велавелира. Наггахь хаза хIума олуш ву-кхи иза.\nНийсса цхьана шарахь шифоньер чохь кхозуш лаьттинчу сан костюмана юкъ-юкъа матар теснера. Несе дIа а елла цIанъяйтира ас и. И яьлча, цо биначу белхан мах а хадийна, тIеюьйхира ас. КIади цIена хетара. Вахана куьзгана чухьажча: «ХIара цIан ян а йиний-те?» – аьлла хеташ, тохара санна гуш дара томмагIнаш. Со чIогIа цецвелира. ТIера схьа а яьккхина, юха а лерина хьийжира со. БIаьрго схьалоцуш хIумма а дацара. Юха а тIе а йоьхна куьзгана чу хьаьжира. ТаьIина сийначу баса тIехь дика къастара кIай хьоькхнаш.\n«Хьажахь, иштта ду-кх дахарехь а, – ойла хилира сан. – Хийла вай магош, лелош а дерг, дIаяздича боьха хета-кх... Литература – и куьзга ду, олу. Ас а тоьшалла до цунна».\nЖан де Лабрюйера вуьйцу Теон боху цхьа къонах.\nТкъе итт шарахь аббатан декхарш кхочуш деш хуьлу иза. Эххар а и кIордадо цунна: чIогIа хьалавала лаьа балха тIехь. Амма дийнош дIаоьху, кхуьнан дахарехь цхьа а хийцам боцуш. ТIаккха Iедална лен хIутту иза, хинболу бохамаш а буьйцуш.\n«Деллахь, хьала мел вели а, ваха хала ду-кх», – аьлла, юхавала дагахь а хуьлу иза, цIеххьана цхьаъ-м кхочу цунна кхаъ бохьуш, хьо епископ хаьржина, олий. И дукха чIогIа хазахетта, ша-шех воккхавуьйш: «Со цу тIехь соцур вац, гур ду шуна со архиепископ хIоттош», – олу цо.\nЗама хийцаяларх, адамийн амал цхаъ ю.\nВайн заманхо, шен 50 шо кхаччалц нахана ву-вац ца хууш, заводехь инженер вара. Амма кхечарах хьаькамаш а хуьлуш, уьш баха ховшуш, цара доккху-дойу а и ахча, харцонаш а лан ца елла, тIаьхьа халкъ а хIоттийна аравелира иза:\n– Вайн Iедал дан а дац!\n– Ерриш а жоьлгаш ю!\n– ДIабаха беза уьш, я республикехь къемата де хIуттур ду, – бохуш, кхерамаш туйсуш.\nIедало йиначу дуьхьалоно, ша юьхьарлаьцначу некъах гIеххьа шекваьккхинчу хенахь, республикан Лаккхарчу Советан депутат хаьржира иза. Цу хаамо дог айина, мохь тоьхна ца аьллехь а, дагалецира цо: «Со оцу тIехь соцур вац, гур ду шуна со, лаккхара дешар дешна вацахь а, Генеральни директор хIоттош».\nБакъдолуш, Бисултанов Хожа-Ахьмад санна, къамелана говза, нехан дегнаш гIарт аьлла, ира-кара хIитто хууш, кийрахь цIе латош, и санна оратор кхин ваьлла вац нохчийн къомах кху заманахь. Гуьмсехь биохимзавод йо аьлча а, адам гIаттийначех цхьаъ вара иза. Доьхнарг, лидерийн говзачу къамелах Iехаделла, бакъо айина арадаьлла халкъ, шайн Iалашоне кхаьчначул тIаьхьа, дIататта, дохка а кийча хуьлу уьш.\nВевзаш волчу нохчийн яздархочун роман араяьллачул тIаьхьа, цуьнан накъостех цхьамма дуьйцуш хезира:\n– Автора ша воккха яздархо а гойтуш, со идиот гайтар нийса ма дац.\nДагадеара: «Идиот хила а ма тарло воккха».\nАргунехь Энгил-эвлара Леча кхета сох. Студенташа Малыш олура цунах. Боккха тамаша бара, юкъараIойлехь кхоалгIа этаж тIера корехула чувоьжча, и дийна висар. ХIетахь дуьйна астагIа ву иза.\n– Хьан ши дийцар дийшира ас. «Йижарий», «Некъаш» а. Дика хийтира суна. Тахана вайна юкъахь лелаш дерг ду-кх и. Реза боцучара хабар дуьйцу хьуна. Массо а вац хьуна ахь яздийриг вуо хеташ. Ас школехь берашна а гойтуш лелош яра и книга. Гой шуна? ХIара и ву шуна, тхо цхьаьний дешна ду. Шарипан, кхин а вайн накъостийн дийцарш, стихаш а ма яра цу тIехь. Класс чу охьайилли ас книга. Лачкъийна яьхьи сан книга-м… Хьайн язде ахь. Хабар дуьйцу хьуна. Хьан дийцарш тIехь долу книгаш лечкъа а еш ю-кх. Кхин хьенан лачкъийна? Цара алал…\nТIаьххьарчу хенахь Пугачевас шен цIарах театр а йиллина, доккха гIуллакх ди оьрсийн эстрада кхиарехь. ТIаьхьий-хьалхий дукха иллиалархой наха юкъа бехи цо.\nДахаран муьллха а цхьана тIегIана тIехь нохчех стаг дIанисвеллехь, и вала воллуш хуьлу тIаьхьавогIучо ша дIататтарна (эшар шачул дика лакхарна, книга шачул хаза язъярна, сурт шачул товш дилларна, Iилма шечул сов даларна, шечул цуьнан кхиам хиларна, наха и шел вазварна) кхоьруш.\nЦундела и санна йолу зуда нохчех а яьлча, дика заза доккхур дара вайнехан литературо, искусствос а.\nБезам – и цхьа лартIехь доцу хIума ду.\nЗуда – гергара стаг яц.\nШа цунах ваьлча мегар вац, аьлла хеттачу дийнахь, йита еза зуда.\nЦхьана хенахь Риме, Москва а боьдуш хилла болу массо а некъ, вайн заманахь Куршлойн-эвла бирзина. Йоккха базар хIутту цигахь кIиранах шозза. Амма нийсса Куршлойн-эвла дIайоьдуш цхьа а автобус яц. Моьлкъа-м бийча а, цIога детталуш хилара, хIара Советан Iедал дохарца массо хIума а телхи-кх дахарехь. ХIинццалц хIора эхасахьтехь ма яра цига автобусаш.\nНекъа а волий хьалха дIайоьддучу машен тIехуу со.\nГуьмсехь висча, кхин Гуьмсе вогIур вац со, ойлайо ас.\nШелахь хьевелча, Шела-м тIаьххьара веъна хьуна со, олий хета.\nТховса Мескир-эвла гола тухучохь лаьтта со. Уггаре а шийла ю аьлла, цIе яханчу меттехь.\n– Автобус стенга йоьду? – тIехьолху нах.\n– Куршлойн-эвла, Куршлойн-эвла, – мохь бетта тIера.\nХьалаваьлча тхайн юьртара белхалой го суна цIабогIуш. Зударийн бригада.\nДийно сарралц хIокху шийлачу хенахь арахь болх бина, кIад а белла, хIинца агIор а бевлла Iа уьш, шайна юххе охьабехкинчу тIоьрмигашна тIе кортош а бехкина.\nСуна аьрру агIор къона йоI ю хиъна.\nСих-сиха соьгахьа хьожу иза. Тхойшиннан бIаьргаш вовшахкхетча дIайоьрзу.\nЗуда ялоза ву со. Сан хенара долу, со тIехьийзина зудабераш дерриш а марехь ду, шайн бераш а долуш. Керла тIекхиъна чкъор ца девза суна. Тахана зуда ялаян дезча а, евзаш-езаш а цхьа а яц юьртахь.\nIаьржа бIаьрг-цIоцкъам долуш, тайна йоI ю суна юххехь Iийриг. Ас, хьенан-мила ю, хотту цуьнга. Цо олу.\nСайца школехь дешна цуьнан ваша дагавогIу суна.\nСо столови чу масса воьду тIевогIура и суна, пхи капек ялар доьхуш. Цкъа а кхин дукха а ца доьхура цо. БархI капек елча, коржик а йогIура хIетахь. Ас гуттар а шишай, эппаз а лора цунна.\nЖимма къамел диначул тIаьхьа:\n– Со шайга веъча хала-м хетар дацара хьуна? – хотту ас.\n– Дацара, – олу цо.\n– Тохарлерчохь Iаш дуй шу?\n– Дац, керлачу дакъош тIехь ду.\nТхайна гена йоццуш ехачу жерочуьнга вистхуьлу со:\n– Муха йоI хета хьуна хIара? – олий.\n– Деладахь ю дика зуда, – олу цо. – Шен гIуллакх дийр долуш ма ю. ХIумма а балхах кхоьруш ма яц.\n– Захало дийца деза ахь суна, – хьахадо ас.\n– Дийцича хьо хIумма а дохкуо-м вер вац, – олу цо.\n– Кестта гур ду вай, – олий, йоIан Iодика йо ас.\nЮха сайца йогIучуьнга:\n– Баккъал а йига мегар долуш юй и? – хотту ас.\n– ХIай, дIавалахь, ахь и юьгур яцара, – олу цо.\n– ХIунда? – хотту ас.\nЦеран деден цIе а йоккхий:\n– Церан яц и? – олу цо.\nХIинцца цо автобус тIехь дийцинчух, хIинца бохучух а цецволий вуьсу со.\nТкъе пхи шо кхаьчча, эххар а, кхийти со: сий, гIиллакх, оьздангалла а – уьш стеган кхачамбацарш ду. ЛартIехь, хьекъал долуш а хиларх пайда ца болу. Вайн заманахь дийно-дийно баха ховшурш, эхь дайнарш, боьхачух ца къехкарш а бу. Наха, гIалат бевлла, лелалуш, шайн гIуллакх далуш а бу, аьлла цIе тиллинарш.\nДахар – къийсам бу, олу.\nДахар – ловзар ду.\n«Ас ца ешна», бохург бехказло яц.\nЕша еза, цкъа цхьамма аьлларг юха ца дийца.\n«Куьйгайозанаш ца догу» (М. Булгаков).\nЦундела цара вох а ца во.\n«ИркарахIоттар духкуш дац, – аьлла Пушкина поэтах лаьцна, – амма куьйгайоза дохка йиш ю.\nИрс яI! Цуьнан аьтто хилла. Вайн заманахь Iовдалш бац. Поэтан куьйгайоза цхьанне а ца оьшу.\nТахана массо а дог иракарахIоьттина ву... ахчанна.\nБацалахь пхьид санна. Хьайн нана йижаяй,\nХьайн десара йолахьа тхо долчу сакъера... –\nбоху эшар хезча, хийла цунна резавоцуш нохчи хаавелла суна. И боьха хета царна.\nЦхьана хенахь оьрсийн «гулять» боху дош волавала (йолаяла) маьIнехь лелаш хилла. Суьйрана кIант, йоI а долалуш хилла, вовшийн дагара а дуьйцуш. Эвхьаза яьллачу замано дешан маьIна а шордина. ХIинца «гулять» бохург наха, дай аьлла дитча, «гулящая» (леларг), бохучу хьесапехь кхетадо. Изза ду, аьлла хета суна, цу эшарца дерг а. Цу тIехь буьйцург хьалхалера нохчийн цIена сикъерам бу, дегI-куьг а доцуш. Синкъерам – аларца, къажарца, вовшашка болу безам бийцарца боьзна бу. Са ду кегийчара вовшийн хьоьстург. ХIинца сакъерар – малар, кIур бар, машенахь я вуьшта, нахана ца гучче а ваьлла эвхьазвалар, йолург яккхар а – и ду.\nХьалха – синмарзо хилла, хIинца – дегIамарзо ю.\nБацалахь пхьид санна, хьайн нана йижаяй,\nХьайн десара йолахьа тхо долчу сакъера...–\nи фольклорни эшар ю. Тахана эстрадехь хеза вайна и. Амма бехке эшар яц, бехкениг вайн бехбелла кхетам бу.\nЗамане терра хийцало стеган кхетам а.\nЛергаша цхьа хIума схьалоццушехь, и харцахьа даккха сихло кхетам. ХIун ойла кхоллало, масала: «Пугачевас концерт елира, наха цунна тIараш а диттира», аьлча?.. Дика ду. «ТIараш» хаза дац. Хуьйцу вай и дош. «Пугачевас концерт елира, наха цунна куьйгаш а диттира».\nРоссийски телевидени реклама гайта йоьлча, вукху канал тIехулу ас телевизор.\n«ДIо-о шайн хьолана юкъелла, ехаш йолчу пачхьалкхаша шайн-шайн товарашна реклама йора бохуш, туьканашкахь «хIуп» аьлча, бIаьрга эккха чан йоцург, кхин хIума а йоцуш Iаш болчу, кхара хIун леладо?» – ойлайо ас.\nКоммерчески структураш тIеттIа дебаш, пачхьалкханаш гIеллуш схьайогIуш ю политика. Хьо Iедалан туькана вахча, цхьанне а оьшуш йоцу мачаш, кучамаш, костюмаш а ю. Дукха хьолахь яьсса прилавкаш, яьсса туьканаш... ГIалин администрацин юххехь йоккха «Детский мир» туька ю. ТIехволуш: «Все для детей», – аьлла шира реклама го суна. Тахана хIокху бIарзделлачу дуьненахь дахаран пароди хета и.\nДикачу товарана, хазачу йоIана а реклама ца оьшу.\nКнижни издательствон редактор болх беш волчу Эльсанов Ислама, ша балхара дIаволу, аьлча, Шарипа, ас а Такалашов Султан хьахийра цуьнга, оцу балха цхьа муьлх-муьлхха а стаг кхача ца лууш.\nШена тIеваийта, хьовсур ду вай, элира Ислама.\nДукха ца Iаш со, Султан а вахара и волчу.\nБелхан хьал, таро йийцаре еш, Султана:\n– Аьхка цхьана баттана курорте ваха йиш хир юй сан? – хаьттира.\n– Хир ю. Куьйгаш гайта хьайн, – элира Ислама.\nСултан цецваьлла соьга хьаьжира: «ХIун ду кхо дуьйцург?» – бохучу маьIнехь.\nИслам Москвахь литературни институтехь доьшуш волуш каратэ, йога а, цхьацца базарш лелийна вуй хууш:\n– ДIагайта, – элира ас.\n– МаIаршка хьаьжча а гуш ду и, – элира Ислама.\n– Суна а хьажа, Ислам, – аьтто куьг кховдийра ас.\nСуна билггала сайца юй хууш йоцурш, цхьамогIа цамгарш ягарйира цо. Царна юкъахь дог а.\n– Дог а ду?\n– ХIаъ, на нервной почве ду хьан и.\n– Яздан волаваллалц-м могуш дара хьуна сан и. Аша дог этIийна лазадаьккхина хир ду-кх, – элира ас вела а велла.\n«Цхьа цамгар йоцуш цхьа а стаг вац», – олуш хезнера суна хийлаза.\nВоккха мел хили а кхетта со: дегIаца йоцурш, хIора стеган сица а шен-шен цамгар ю. Сан нийсса шиъ ю уьш:\n1) хаза йоI хазахетар;\n2) хаза книга дукхаезар а.\nИ сингаттам бахьанехь дегI кIелдуьтуш лаьтта ас, хIинца мукъане а кхетаме ца вагIахь.\n– Къийсадаларшкахь кхоалгIа меттиг яьккхина ас, – аьлла боху-кх цхьамма.\n– Дакъалоцуш маса стаг вара шу? – хаьттина цуьнга.\n– Кхоъ вара, – жоп делла цо.\nНохчийн республикан яздархойн Союзехь 33 декъашхо ву боху. (Я маса ву уьш?) Амма нохчийн литературехь къахьоьгуш болу нах кхузза-доьазза сов бу.\nХIора яздархочун декхар – шел хьалхарчарал дика яздар (яздан гIертар) ду. Оцу къовсамехь хIинцалерчу нохчийн литературехь кхоалгIа меттехь ву со, Айдамиров Абузарна, Бексултанов Мусана а тIаьхьа. И а цкъачунна. Бакъду, нахана дIагайта араяьлла сайн книга-м яц сан.\nЦIарна бен коммунисташ боцучу наха 70 шарахь партина а, пачхьалкхана а куьйгалла дича, зорбане яьлла книга ца хиларх, кхоалгIаниг мукъане а хила ца мега со, оццул кIеззиг болчу нохчийн яздархошна юкъахь?\nШен хазахетарш, халахетарш а шенна ловш, шен ойланаш, баланаш а дагахь къуьйлуш, дешна ваьлчахьана, балха воьдуш заявлени доцург, кхин кехат тIе къолам а хьакхаза верг ирс долуш стаг ву-кх.\nМассарал а сийлахь яздархо ву иза.\nМила ву со? Лаьттахь веха стенна?\nМичара схьаваьлла, воьду мича?\nИ хаттарш ду сан садууш денна,\nЙиш а йоцуш цхьа жоп доцуш дита.\nВайнехан хIума кIеззиг дара школашкахь со доьшуш волчу хенахь. Оьрсийн мотт, оьрсийн литература, оьрсийн культура... ХIетахь кхин башха ойла а ца йора цу тIехь. Иштта хила дезаш санна. КIиранах кхо-диъ сахьт нохчийн маттахь а.\n«Нохчи», «гIалгIай», «вайнах», «вайнехан оьздангалла», «вайнехан гIиллакхаш» – уьш хьахош я дуьйцуш а дацара. АтталгIа нохчийн яздархой романаш а оьрсийн маттахь йоьшура. ГIалара вайнахах схьабевлла Iилманчаш а бара, диснарг а дохийна дIадаккха гIерташ. Цхьацца хIуманах Iехабелла. Телевидени, радио, зорба – дерриг а партин карахь. Церан тIеIаткъам массанхьа а. Тхуна, кегийчарна, хаалуш дерг – дуьйцуш, хезаш цхьаъ, гуш – кхин. Бакъдерг нахалахь диснера. Цара дийцарехь довзара и. Дахар, политика а шина декъе екъаеллера. Баккхийнаш (дуьне гинарш) партина, комсомолана, Iедална а лоьра. Ас къуьйсура цаьрца.\n– ДIавалахь, кIант. Хьуна хIумма а ма ца хаа, – олура тхан ден шичас.\nСо уьш «кхето» гIертара.\n– Тхан дел а «къена» ву-кх хьо, – олура дадас.\nЛитературе болчу безамна, университете деша вахара со. Филологически факультетан вайнехан декъехь айина дара къоман хIума. Дерригенал еза яра тхан кхетамехь вайнехан филологин кафедра. Дуьненахь а цхьаъ бен йоцу.\nДуьххьара Бисултанов Аптегара хезна суна, шайн вархIе а ден цIе хаа еза, аьлла. Ас хIетталц ойла йина хIума а дацара и. Хьенан бехк бара и?\nДа, доьзал кхаба гIерташ, Iуьйрана тхо гIовттале араволий, буьйсана тхо дийшинчул тIаьхьа бен, цIавогIуш а вацара. Нана – дерриг дакъа а цо лелош дара. Воккхаха волу ши ваша къаьстина Iаш вара. Чуьйри-эвлахь. Кхуьур ду моьттура массо хIума дан, дийца а. Цхьанне а дагахь дацара, дада иштта цIеххьана кхетамах а эшна, могуш воцуш хир ву бохург.\nСо хIетахь 9 классехь вара.\nЦул тIаьхьа бархI шо даьлла.\nШа дахар дар-кха, стеган паргIат а ваьлла, доьзалца цхьаьна охьахаа йиш йоцуш: дерг-доцург, хилларг-лелларг а дийца. Я цхьа а Iилма а дацара хьуна хьан истори юьйцуш, марзъеш а. Хьоьга ца бохура – уггаре а хьалха хьайн ворхIе а ден цIе йовза. Хаа дезарг – Пушкин, Лермонтов маца вина, маца вийна. Татьянин, Дубровскийн, Онегинан, Печоринан васташ. Шайх-Мансур, Имам-Шемал хьаха а ца вора. Буьйцурш – Разин, Пугачев, декабристаш а бара.\nЮха, дуьне довза доладелча, тIаьхьа делахь а, кхийтира со, Толстой маца вина я Достоевскийс хIун язйина ца хаарх, Чехов, Горький ца вешарх я УльяновгIер доьзалехь маса кIант, маса йоI хилла, церан цIераш ца йовзарх, билла бехк боций. Коьртаниг и ца хиллера.\nСо яздан волавеллачул тIаьхьа, къаьсттина дукха ойла йора ас дадин байначу кхетамца гуттаренна а дайначу хIуманна. (И тIе ца вуьгуш лор я молла а ца висира Нохчийчохь!) Ма дукха хуур дара цунна вайнехан дахарх, революци яккхарх, колхозаш яхкарх, Даймехкан тIамах, цIера дахарх а лаьцна. Амма и дерриг а ца кхочуьра сан ворхIе а ден цIерашка. Уьш цунна бен хуур яцара. Ткъа девежарий суна гина а бацара. Уьш буьрсачу заманахь къона боллуш хIаллак хиллера.\nХене диллича, сан деда а ден деда а хила йиш йолуш вара дада. Тхо тIаьхьо кхоллабелла доьзал бара цуьнан. Я ша могуш волуш, ма луъу марзо эца а ца кхиъна иза тхоьх.\nНохчийн къоман цкъа а таро ца хилла дайшкара Iилма берашка дIадала а, и кхио, кхидIа дахьа а. Даима тIемаш, баланаш, тIемаш, баланаш…\nНохчийн лаьмнашкахь, хьаннашкахь а йолчу кегийчу ярташкара, кIотаршкара а бахархой, гуьйренан, Iаьнан а ехачу буьйсанашкахь цхьацца хабарш дийца кхиъна шайн доьзалшна. Къаьсттина кертахь воккхастаг (денана я деда) верг. Сан и аьтто а ца хилла…\nТIаккха тхайн некъен генеологийн таблица хIотто дагадеара суна. Цхьацца бахьанашца сайна ца хууш дуккха диснехь а, сайна хуург тIаьхьа богIучарна дIакхачо-м хьожур ву со. И лардар, тIедузар а – сан весет а ду-кх цаьрга.\n«Даймохк» бен ас доьшуш газет дац, киоскаш юьззина долчу газеташ юкъахь. Хан яц я дог а ца догIу.\nСан накъоста, Идиев Замбулата, ма аллара: «Газеташ – наркотикаш санна ду. Марзвелча уьш доцуш а ца мега, дешча а паргIат ца волу. Ойла карзаха хилар бен».\n«Даймохк» дешча паргIат хуьлу со.\nСумбулатов Денин «Вайна хилларг хIун ду?» боху материал йоьуш ас рогIерчу номерехь.\nСайна дагах кхетта дешнаш схьаяздо ас цу тIера:\n«Цхьаболчарна дуьне дохар – мохк бегор, латта датIар ду моьтту. Дуьне дохар дац ткъа халкъан синош дегор, уьш хедар, доза доцуш эвхьазло юкъаялар? Кхин стенах олу-те дуьне дохар?»\nКхин цхьа ойла а ю цу тIехь. Суна цо тохара олуш а хезнера: «Юьртадай хила а хьакъ боцу нах, мехкадай хила гIерташ зама ю». Ас-м тIетухур дара: «Шайн хIусамашкахь а дай боцу нах (цу арабевллачийн доьзалшка хьаьжча а гуш ду и), мехкадай хила гIерташ зама ю-кх».\nТIаьххьарчу хенахь дуккха а охьаяьлла «Даймехкан» тираж. Берриш а дика бевзаш а бу суна редакцехь, хIетте а масех кIирнах, баттахь а лаьтта цаьрга дIаелла материал. Ас денна дIалелаш, телефон етташ а амал дойий тIетуху цара, халла.\n«Ас яздийриг а иштта хьелуш хилча, уьш ца бевзачеран (я царна ца бевзачеран) кехаташ ма Iохку хир ду редакцехь», – ойлайо ас.\n«Даймохк» бен ас доьшуш газета дац, амма цу тIехь а еша хIума ца карайо суна, сайн дийцар ца хилча. ХIетте а тираж яц, газета ца доьшу наха, олу.\nХала ду-те цуьнан бахьанах кхета?\n(ХIара забар ю, аьлла, яздан деза къовларш юкъа?)\nНохчийчохь Советан Iедал дохийча, цкъачунна, аьлла, депутатех вовшахтуьйхира Ханна йолу Лаккхара Кхеташо.\nГIалахь: Министрийн Советана хьалха а (Маршонан майда), Ленинан (Шайх Мансуран) майданахь а дIахьош яра митингаш. Цхьана агIор Дудаев, цунна тIаьхьа хIиттинарш а. Вукху агIор Завгаев, цо дIахIитийнарш а. Оцу юккъехула церан а, вукхеран а барт бан гIерташ Ханна йолу Кхеташо а.\nЦкъа а ца даьллачу кепара меттахдаьллера адам.\nХьалха Халкъан Фронто арадаьхна адамаш Iедале нийсо лелае бохуш хиллехь, хIинца лелориг – цхьана декъана и Iедал дохо лаар а, вукху декъана (уьш кIезиг а бара) шайн карара мукъ дIахеца цалаар а. КхоалгIа тоба – (массарал а дукха) – я цаьрца а, я вукхаьрца а бала боцуш, катоьххина бохкурш, дуьненан даьхни лоьхуш.\nБалхахь Iа ца лой, яздархочунна дерриг хаа деза бохуш, гIали юккъехула волалора со, массаьрга а ладоьгIуш.\nХанна йолчу Советан (шиъ ма ярий уьш цхьана муьрехь) Председатель хаьржинчу накъоста, шена дош делча:\n– Деллахь, накъостий, – элира, – соьга-м доьхча кхечи хIара Iедал.\nВелавалаза Iа ца велира со. Цо аьллачо и дог цIена стаг хетийтира суна, Iедалан мукъ къуьйсуш воцуш, маслаIат дан араваьлла.\nЯздархо, Iилманча а лоруш, дош хеташ а зама яра со студент волуш хилларг. Сайна оьшург, дезарг а, сайн хьашташ а дицдина лелара со, айса лелориг цхьаъ ду моьттуш. Iедал а доьхна виси-кх...\nЧИР... ЧИР... ЧИР... ЧИР... чик... чирик...\nАхь хьо тешачуьнга дуьйцу, цхьаьнгге а ма дийцалахь, олий. Цо – ша тешачуьнга, вукхо кхечуьнга.\nЭххар а, хьо ца тешачуьнга дIакхочу и.\nАДАМ, ХЬАВА А\nИрс долуш стаг хилла-кх Адам, Хьава а.\nЭладитанаш дийца стаг-х ца хиллий царна.\nМуьлха бIаьргашца хьоьжу-те Адам, Хьава а шайн тIаьхьене?\nДуьненчохь шаьш йоккхучу хенахь, шайн ден, ненан а сийдеш, иманехь доьзал кхиош, Далла гIуллакх а деш вехачу меттана, вовшийн карах леш бохкучу кху нехан синош стигал хьалаоьхуш, хIун синхаамаш кхоллало-те церан?\n«Нохчий» боху дош схьадалаpан кеп, цуьнан маьIна а хIоpамма а шена-шена хетачу агIоp туьду.\n1) «Нохчи» (нахчо) – нехча еш, лелош болу нах.\n2) «Нохчийчоь» – нох, цIе, чоь.\n3) «Нохчи» – нохьца болх бийpаш, ахаpхой.\n4) «Нохчи» (нахчо) – нах (адамаш) бохучу маьIнехь.\nТIаьххьаpчу хенахь юкъадаьpжина, нохчий Нохьа-пайхамаpх схьабевлла боху хабаpш.\n«ТIаккха хьанах схьабевлла суьйлий? – хаттаp кхоллало сан. – Суьлийма-пайхамаpххий?»\n«Чечен» боху дош «Чечана» юьртах схьадаьлла лору Iилманчаша. ХIинца Чечана йолчохь, хьалха монголийн хан Сечен бохучун туш хилла хилар тIедоьгIна.\nОцу хьокъехь Баиев Iусмана олу:\n– Къилба Америкехь индейцийн гIала хилла Чичень-Ица. Хилча хIун ду? Россихь Усмань хи ду, цу хи тIехь Iусман гIала а ю. Бразилин яздархо Жоржи Амаду вина меттиг Баи ю, и тхан деден хилла мохк бу.\n– Итали – итт алу бохург ду. Испани – пана мохк... Кавказ. Кав (ков) - ворота, аз (Ази) - Азия. Ворота в Азию.\nНохчийн къоман Iилма кхиъна цахилар бахьанехь, дуккха а меттигаш йисна нехан фантазина. Вайнахана дозалла хета вай мелла а лакхара цивилизаци йолчу къаьмнашца дустар... я уьш вайх схьабевлла хилар чIагIдан.\nЦхьа мур хир бу и хIора къоман дахарехь, дерриг а шех схьадаьлла ду бохург чIагIдар.\n– Чукчанаш, неграш а буй вайх схьабевлла? – хаьттича, бухий хьевза.\nИ чевне тIелоцу цара, дустар а сийсаза хета.\nИ кхоччуш билгало ю вайна дин девзаш цахилар, вай бодане хилар а. Дала ма боху КъорIан тIехь хIоразза а: «Адаман бераш». Беккъа цхьа Iаьрбий хилла ма ца Iа уьш, массо къаьмнаш ду. Дала оьгIазло йина, Нохьа-пайхамаран доьзал боцург, дерриг а адам хIаллакдина хилча, тахана дуьненчохь мел волу стаг а ца хуьлу Нохьа-пайхамарх схьаваьлла? Жуьгтий, Iаьрбий, индусаш, итальянцаш, чукчанаш, японцаш, неграш, немцой, оьрсий, французаш, грекаш, персаш, китайцаш, эрмалой, индейцаш, папуасаш, царна юкъахь нохчий а... Дерриш а цхьана дех (Адам пайхамарх) схьадевлла, цхьа вежарий, цхьа адамаш, (Нохьа пайхамарх) схьадевлла цхьа нохчий дац вай?\nАмма оцу дерригенах а кхета, интернационалистан лаккхара кхетам, кIорггера Iилма, доккха хьекъал а оьшу. Школашкахь, институташкахь, хьуьжаршкахь а итт-пхийтта шарахь дешарх (Ной – Нохьа пайхамар а, Моисей – Муса пайхамар а, Иисус – Iиса пайхамар а цхьаъ хилар, цара, Мохьаммад пайхамара а кхайкхийна дин цхьаъ хилар, хIора къомо, хIора динехь а тайп-тайпана хастам бийриг цхьа Дела, цхьа АллахI хилар а ца кхеташ долу) хIинца а энжадалла дIа ца яьлла вайн.\n– Нохчий Египтера схьабевлла бу!\n– Испанехь бу вайн дайн мохк!\n– «Итали» бохург – вайн маттахь «итт алу» бохург ду!\n– Ингалсан аристократийн гIиллакхаш, нохчийн оьздангалла а чIогIа цхьаьнайогIу!\n– Урартура схьадогIуш ду вайн орамаш!\n– Дуьненан цивилизаци а вайнахах схьаяьлла!\nУьш дерриш а хила тарлуш, хилча дагана тамболуш а хIумнаш ду. Амма... Цхьана хенахь хIора а эла хилла волу нохчи, тахана, дуьне мадду, цыганаш санна, гайш йовдийна лела, гIиллакх-гIуллакх, эхь-иман, сий-пусар, вархIе а дех дисина дика мел дерг, хаза мел дерг диц а дина, кханенна, тIаьхьалонна ойла ца еш, дерригенах а йохкар-эцар дина...\nЦу тIехь шайна пайда баьлчахьана, хьарам-хьанал ца къестош, ца къехка вовшийн леда, Iехо, пуьташ ботта, эшо, кадалахь вен а...\nИ сан ойланаш чIагIъеш санна, суна уггар а дукхабезачу яздархойх цхьаьннан, Думбадзе Нодаран «Цыганаш» аьллачу дийцарехь карадо суна: «Гурехь цыганех чачанаш олу». Изза дош – хьарам стаг, пуьтилежик, хIилланча бохучу маьIнехь а лелаш ду. Цундела дийцаран коьрта турпалхочунна шайн юьртана гена боццуш дIатарбелла Iаш чачанаш бу бохург, обаргаш богIуш санна, наха дохуш орца хета.\nГонахарчу къаьмнаша тайп-тайпанчу заманчохь тайп-тайпана цIераш техкина вайна: дзурдзукаш, нохчматьянаш, сасанаш, шешенаш и. дI. кх. а. Амма Iилманехь чIагIъелла йиснарг – черкесы (Къилбаседа Кавказан къаьмнийн юкъара цIе), чечены (нохчий къастош), тIаьхьо – чеченцы бохург ю. Цуьнан орам «шашанаш» хилча, карарчу хенахь «ш» «ч»-не дирзина хилар тидаме а эцча, герггара хьесап дича – нохчий а (шашанаш, чачанаш, чеченаш), цыганаш а цхьаъ хилар билгалдолу.\n«Чечен» бохучу дешан маьIна дан лууш делахь, Iаьрбаша, кхечара а вайх шашани, сасани а олуш хилар тидаме а эцна, схьадовлар хьокъехь сасанидашна тIекхевдича хIун дара-те вай? Ларамаза ма дац вай элий ду бахар а!\n– Хьанах схьабевлла вайнах?\n– Адамах, Хьавах.\n– Мичара схьабевлла вайнах?\nСвидетельство о публикации №211101900609