«Кавказо кхедаь майра лом» шийх оалийташ чакхъваьннача Пхьилекъонгий Османа воIах Нурдинах\nКъаман яхь йолча воIа тIехьа йиса сийрда лар\nГIалгIай мархий бетта 29 ди 2022 шу\nДунен тIа дахаш, тайп-тайпарча мугIарера нах бовзаро, дуккхача хIамай уйла яйт вайга. Хьо цецвоаккхаш, цецвалар совгIа, вахаре Iа мел йоакхаргйолча хана хьа, дег чура дIадовргдоаца, дицъдала йиш йоаца сурт дут цхьаболча наха....\nТхьовра денза вай къаман юкъе оалаш хьаденад хьаькъале болча даьша: «Къаман сий, цун яхь йолча къонгий белаж тIа латт, оалаш». ХIара денна, хувцамаш юкъе кхувлаш, дIадодача вахаро хьагойт из иштта долга! Денал дола воI — къаман оагIув!\nИшттачарех вар, тахан шоана, вовзаргвола Пхьилекъонгий Османа воI Нурдин. Шийна тIехьа сийрда, цIена, виззача къонахчун лар йита дIавахача Нурдина вахара никъ бIаьхийи халеи хилар. Массе хана къахьегаш, хьаьнала рузкъа лехаш баха Iемача дезале кхийнавар Нурдин. Виъ вошехи, шин йишехи латтар цар дезал. Цхьа беркате, гIоза вахар кхелла боахкаш хьаьнала дезал бар уж. Цар вахаре кIезига дар, дер дайна денош. Иштта кхебаьбар шоай дезал дас, нанас. Дийша хилар чIоагIа лерхIаме долаш вар Нурдин. ХIетта кхийнача зIамигача сага кхетам лакха бар, яьннача ханага хьежжа доацаш. Цо кхетадора, цхьацца говзал караерзайича, дийша хилча, вахара наькъа тIа аттагIа хургдолга. Дийша а ваьнна ший цIен наха оагIув болаш, даь, наьна вахар аттачахьа даьккха, йижарашта, вежарашта новкъостал деш ваха лаьрхIа вар Османа цIен воккхагIа вола воI.\nЦу уйлашца Шолж-гIалий тIарча нефтяной техникуме деша эттар Нурдин. Дешарца чIоагIа чам болаш, хьехархошца бартаца волаш дIадоладелар цун кхетам эцара денош. Дешарара Пхиьлекъонгий-Юрта цIавеча, цIагIа де дезачунга хьожаш, хоза дIадодар цун вахар. ЦIаьхха тIабенача бало хийцар деррига а!\nХоададир сердалонга долха наькъаш! ТIом яха дош хьахоззашехьа тохаделар къонача, денал визза хиннача Нурдина дог. Хьалхарча курса студент вар из цу хана. Даьца, Османаца дагаваьлар цу хьакъехьа. — «Фу оал Iа, са да, тIем тIа дIагIо со?» Уйла еш ваьгIа йист хилар да Осман: «ДIагIо хьо тIем тIа! Тахан хьа меттиг циггача я. Хьо мо бола къаман къонгаш ба тахан моастагIчун лар хоадае езараш. ТIема дIавала кхеваьвацар аз хьо, бакъда, этта хьал иштта хилча, сийдолашагIдар харжа деза Iа. Хье ваьнна моттиг йовзаш, гIалгIай къаман воI хье хилар диццадеш хилалахь тIема аренашка. Хьай уйлаш массе хана хье Кхеллача, лелавеча Даьлаца хетта волаш вахалахь цIен арахьа. Даьлага кхайкаш хилалахь, цхьаь хургвац хьо тIаккха!», — ишттача дешашца накъаваьккхар дог делхача дас ший цIен оагIув хинна воккхагIа вола воI. Елхар нана ша бурилгаш санна хий мехкадеш, вешийна мархIа хьерчаш, из дIавахита ца могаш кхестар йижарий.\n— «Са гIайгIа е эшац! Со санна бола дуккха а къонгаш ба тахан тIема аренашка лелараш. Вай цIаи шоаши лораделаш. Къахьегалаш меца ца диса. Хьайбаш, бешамашкара беркат хуле, моцал йоагIаргьяц шуга тIом бале а. Кхоанен лаьрхIа хIама лоаттаделаш массе хана. ТIом дIабаллалца моллагIча хIаман кийча хила дезаргда шо. ДегIадале гургда вай! Котало вайга а йолаш хадаргба тIом Дала аьннадале!». Керч яхача шахьарера дIадоладелар Нурдина тIема денош.\nТема исторега диллача вайна хов, из эггара лирагIа тIом лаьттача моттигех йолга. Эбарг-Юртара, цхьа эрсий зIамига саг хул Нурдинаца тIом беш. ВIаши доттагIал тосс цар. Нурдина улув хул из тIом геттара лирбелча. ЧIоагIо ю цар, тIем тIара дийна а болаш цIенах кхете дIахо доттагIал леладеш, вIаши бувзам ца хоадабеш баха. 1941-ча шера дIаваха, 44-ча шерага кхаччалца дукха шахьараш моастагIчунгара хьайоахаш чакхваьннав Нурдин, бакъда, эггара халагIа хинна моттигаш яр яхаш, цо йицараш: Керч, Новороссийск, Курская дуга, Сталинград, яр.\nДог майра разведчик волаш моастагIчун наькъаш тедаш лийнача Нурдина лоархIаме гIулакх тIадул. Разведка вода из шийца кхы а кхо бIухьо а волаш. МоастагIчун хоабале, цунца хинна кхоъ вув, Нурдин герз деттадалий ара ала вус. Геттара чIоагIа лозабаьча когах, дукха цIий Iоухаш ара уллаш, массехк ди доаккх цо. Нурдина дийцачун юкъера дешаш да ераш — тахан цун воIо Салингире хьадувцаш- «Ураотта йиш йоацаш чIоагIа човхабаьбар са ког. ЦIий соцаде гIерташ эзза хIама йихкар аз кога. Кхо ди дар со иштта улла. Моцала ца вала са а леIаш кхо километр текхаш никъ бир аз, хин тIакхача гIерташ. Са хаьда, кIалависа улла со, партизанаш тIакхаьча, цар гаьна йоацаш иллача юрта Iочувихьар. Цхьа, кхийна хьисапе моттиг яр цига, лозабаь салтий бадаш. Царна юкъе Iовилар со а. Армян волаш цхьа хирург вар тхога хьожаш.»\nШий ханнахьа дарба ца дирах, цIийбенна латтача кого сатоха ца могаш, лазар дора бIухочун. Шоашка хьожаш хиннача лорага дIабаккха са ер ког, лазар чIоагIа ду сона оал цо. МалагIча къаман ва хьо, хоатт цунга хирурга. ГIалгIа ва цо аьлча, денал долаш зIамига саг ва хьо, хьа къаман нах дог-майра хул аьле велх лор.\nДас дийцар дагауаш дувц Салингире. Сатоха лургдий хьона хаьттар сога цу лор волча армаьна. Тохалургда аз аьлча, тIехкарашца IотIавийхка гонга гIолла ког дIабаьккхар са. Цигара Ростоверча госпитале дIабига арабаьхача бIухошта юкъе хул Нурдин. Цига дIабугача юкъа а, моастагIаша кIийле яь боабечара боал уж. Разведка ваха Нурдини, цунца хиннараши кхы часте юха ца боагIаш бисача, из веннарг лаьрхIа, цIагIарачарга каьхат дайт цун тIема новкъост хиннача, Эбарг-Юртарча эрсечо. Даьга, наьнага цо яздаьча каьхата тIа йоах: «Шун воI Нурдини сои цхьана дар тIема наькъашка. Кхы майрагIа хила йиш йоацаш тамашийна майра саг вар из. Эзди воI вар оаша кхеваь тIема хьавеннар. Разведке вахача вахар хаьдад Нурдина. Са дега дувцалга доацаш хала да, ишттача тIема новкъостах къастар. Дукха лерхIамаш хиннадар тха. Бакъда, тIемо воI ваьвац, тIемо воI ваьккхав. Шуга сагот ца дар дех аз. Дийна а волаш цIенах кхете, со воагIаргва шо долча, шун, деналах визза хинна воI моастагI кагвеш мишта лаьттар дувца».\nКаьхат хьакхаьча доккха таьзет отт цIагIа. Ма даггара елхаш нана, из соцае ца могаш кхеста дог деха да. ХIаьта Нурдин цу хана Ростоверча госпитале уллаш вар. Кхы дикагIа ца хулаш, гонга гIолла дIабаьккха хинна ког беррига дIабоаккх цун. Ший дог ураувттадора къонача зIамигача сага... Цун бIаргагора гонахьара бовш аракхухьа хIетта кхийна, дуне довза кхенза бола кагий нах. Ше хьаметтавеча каьхат язду цо цIагIа. Ког дIабаьккхалга ца хьодеш, цхьа кIеззига лозаваь волаш Ростоверча госпитале улл со. Са гIайгIа е эшац шоана, дикагIа хилча цIенах кхетаргва со оал. ВоI веннав аьнна, тIем тIара хоам бена, таьзет дIадихьа, гIайгIано вIашкабихьа дегаш деха багIа цIагIарбараш хинначох ца кхеташ хьовз. Са вахаре эггара ираз долашагIа хинна ди дар из яхаш дувц, тIехьагIа нанас. Ростове Iобаха деррига тахка лаьрхIа арабоал, воIа тIехьа деча саготоно, бIаргаш лешаду да, нана. Нурдина дийцар дагаухаш Салингире дувц: «Госпиталь йизза салтий бадар. Лозабаь бадача наха юкъера ший саг вовза хала дар. Массанахьа узамаш латтар. Йоккхача палате гIолла хьалболабелар са да, нана. Iохьежаш уллар со... Нийса бIарахьежаш хьатIабоагIаш, со ца вовзаш, дехьабаьнна дIахо болабелар. Шорттига дIакхайда, сай наьна бе даьлла тускар хьаозадир аз. Со ца вовзаш долх шо аз аьлча, юхабийрзар уж. Са когашка Iохайра нана. Фу даьд хьа укх кога, аьлар цо, ког боацалгах вIалла а сакхувш йоацаш. ХIама даьдацар цун-м, цхьа кIеззига лозабаьб-кх аьлар аз. Сай дIабаьккхача когал халагIа дар сона из дIахайча царна хургйола хало....Шоашта мел могар тхона, дезала луш, эздийча хьехам тIа хилийта гIерташ тхо кхедаь да, нана бар уж!»\nДа, нана госпиталера цIабаха цхьа ха яьлча, ший дарба чакхдаьккхий цIакхоач Нурдин. Лаьттар дар 1944 шу, саькура бутт бар ара. Костылешца ког боацаш цIавоагIача шоай вешийна мархIа хьерчаш белх йижарий. Вахара хало-м цу тIа хадаш хилац... Дуккхача шахьарашкара моастагI аравоахаш, ший са ца кходеш майра бIухо волаш тема аренаш тохкаш лийна, тIемо ког баьккха, дунен чам, морзал яа кхенза вола Нурдин госпиталера цIакхаьча цIагIа дарба дIахо дIадеш хул.\nЦIенах кхийтта нийсса кIира доаллашехьа, СибарегI бодача бIаьхача новкъа воаккх из. Цунца цхьан вагона чу баьгIача наха дийцар: «Ког дIабаьккха, чов тоаяланза волаш цIий хьатIадувла бинташ хувцаш вагIар из. Цхьан сагаца йист хилар доацаш, вагона даьллача зIамигача корах арахьежаш Iокхаьчар из Казахстане. Ма дукха латтар цун бIаргашка... Деррига дуне хаьрцача санна вагIар из... ТIемо могашал дIаяьккха, эггара эшаш йола маьже Даьхе бахьан дIаенна саг, шийлача вагона чу велла бIаьхача, бирсача новкъа ваьккха хийрача мехка ваха вугаш вар. Иззал Iазап лайна деналах ца вохаш цIенах кхийттача ший мехкарча феца са даха ираз дитадацар цун! Ювца эттача дешай низ тоаргбоацаш къизал яр-кх цун дегIага моастагIаша лайтар. Фу дар-хьогI цун гаьнна хьежача хьаькъалеча, дукха дайнача, дукха лайнача бIаргашка аьнна хетар... Нурдин бахьан долаш, фронтовик ва царца аьнна, бархI гали хьажкIаш хьатIадоаккхийт салташа вагона чу. Бахьан Нурдин долаш, цхьаккха саг моцала кIала ца вусаш Iокхаьчар тхо Казахстане, яхаш дувц тIехьагIа наха.\nКазахстане вахаш, ког боацаш ма вий аьнна доцаш цхьацца белхаш леладу Нурдина. Цига йоалаю саг а. Вай къаман нахах саг мехка валалехьа, эггара хьалха цIавоагIа, ший Даьй лаьтта. Сов чIоагIа ший мехках хьегаш, кхы воахалац из хийрача наха юкъе.\nДерригача къаман мехка дала бокъо яллалца, хала вах из. Ше дийна волаш мел яьккха ха къахьегаш яьккхар Пхьилекъонгий Османа Нурдина. Йоккха сад дIайинаяр цо, цIи йоаккхарг мел бола сом багIаш. ЛаьрхIа гуржегIа ваха, дукха гуржий боалий гаьнаш ера. КоанаIарга бераш лорадеш вагIаш хулар, хьачубоалабаь сомаш баийта. Ше цу беша юкъе пруд хьабир ветерано. Чкъаьрех бизза болча цунга хьажа дукха нах ухар. ДегIа маьже йоацаш хиннавале а, хайна вагIа Iема саг вацар из.\nТахан воIо дувц: «Цхьа чIоаггIа оаз яхийта велалуш саг вацар из. Камаьрша вар. ЦIаккха а цо нах бувцаш хазацар сона. Сагах во хIама оала гIулакх вIалла дезаш вацар. Цунца цхьана хинна тIема новкъостий ухар тханцига. Эбарг-Юртара цунца лийна эрсе каст-кастта воагIар ворда тIа тайп-тайпарча сомех диза тускараш оттадий. Дукха багIаш хулар тIема бирса денош дагалувцаш. Къахьегарца чам болаш ваьхар из, ше мел вах. Денал, ший са санна, лораде деза къонахчо оалар. Халонашта духьала увтта Iомаде деза ший дегI. Вахара сурт массе хана а цхьатарра хилац».\nВайх хIаране дегашка яха еза, е таханара маьрша вахар вайна даккха гIерташ лаьттарий цIераш! Уж сийдола цIераш — вай кхоанара истори да! ТIехьено тIехьенга бувцаш баха беза гIалгIай къаман дегашка яхь йола, цун сий лорадеш баьха къонгаш.


Главная / Новости / Межидов Хьусайн - Даймехкан гIаролхо\n17 августа в 14:19 (2016 г.)\nДуьненчохь уггаре а, хазачу дуьненан маь1игех цхьаъ ю ала мегар ду Нохчийчоь. Де дийне мел дели а, заза тесна бошмаш санна къегина д1ах1уттуш ю иза. Ткъа и иштта серла ялар бахьана шаьш бехачу мехкан а, цу мехкан бахархойх а, дог лозуш нохчийн къонахий вайн юккъаралехь тахана кхуьуш хилар ду. Царех цхьаъ ву, къона велахь а, Хоси- Юртара Межидов Хьусайн.\nИза вина 1987 -чу шеран 4 -чу июлехь. Х1ора адаман дахар цхьацца дуьненан аг1онашца доьзна хуьлу: бераллех, жималлех, къоналлех, къаналлех. Бераллийн шераш ша вехачу юьртахь т1ехдовлу к1ентан. 1994-чу шарахь иза деша воьду ша вехачу Хоси- Юртарчу юккъерачу школе, амма х1етахь дуьйна дешарца т1ех сов гергало долуш шен нийсархошлахь дика дешарца, 1илманан к1оргене кхийдарехь болх беш вара бохуш дуьйцу жималлехь Хьусайнан хиллачу хьехархоша Садулаева Зарета а, Эдилова Маккас а, иштта къаьсттина иманехь а, къинхетаме а, дог ц1ена а, цуьнан хилар тоьшшалла дарца шайн къамелехь билгала дохура цара. Шен дахарехь ша деллачу дешан да волуш вехачу къонахчух олуш хилла вай дайша бакъволу къоннах. Зарета а Маккас жималехь дуьйна сица а ц1ийца дешан да хилар нохчалла дезар даймахке цуьнан болу безам х1етахь дуьйна къаьстар бохуш дуьйцу дозалла дарца дош олура цара шай хиллачу дешархочух.\nЦул т1аьхьа 2005-чу шарахь кхиамца школа чекхйоккхий дукха хан ялале 2006-чу шарахь Нохчийн пачхьалкхан университете юридически факультете 1илма карадерзо 1ама аьтто хуьлий кхи д1а а шена безачу некъахь къиамаш бохуш схьавог1у к1ант. Ткъа 2010- чу шарахь дешна волу жима къонах. Шен къоналлийн шерашка хьаьжна ца 1аш къонахчун амалехь кхиъна ала мегар ду Межидов Хьусайн, ткъа и бахьана долуш ду аьлла хета суна к1ант шен дахар 1едалан балхаца дозар.\nКху вайн хьомечу дай баьхначу лаьттахь машаре низам хуьлийла лууш нийсонан некъ биллиначех ву Российн Турпалхо вай хьалхара Призидент Кадыров Ахьмад -Хьажа иштта шен дех масала эцарца вай къоман бахархойн кхане ирсе хуьлийла лууш веха тахана а, Республикан Куьйгалхо Кадыров Рамзан. Хийла 1уьйренаш, суьйренаш хийцалуш, мел хан- зама яларах амма цхьана минотана дохковалар доцуш хьаналчу къинхьегамца цу некъахь дей- буьйсий ца лоьруш къахьоьгуш ву ша вехачу юьртан комендант а, полицин капитан волу Межидов Хьусайн а. Хуьсайнаца цхьана болх беш волчу белхан накъостаца Юсупов Ильясаца цхьанакхетар хилира сан амма шеко йоцуш, дикачу аг1ор дара к1ант шен къамелехь доттаг1чух ден тоьшалла. Ткъа цу цхьанакхетарехь суна билгалделира Хьусайн массарна а чу са диллина куьйгалхо хилар, г1илачух а, мискачух а дог лозуш шега далучу аг1ор массарна а, г1о-накъосталла дан кийча хилар. Ирс долуш ву шех ала хаза дош дуьтуш ваха ницкъ къаьчнарг. Ильяса боккхачу ларамца йоккхур\nМел ч1ог1а хало стагана т1е1оттаелча амма уггаре а, хьалха доза доцу собар а, доьналла оьшу х1ора адамана цунах чекхвала, ткъа балхаца муьлха а\nхалонан киртик т1е1оттаяларх къарцалуш майраллийца болхбеш веха Хьусайн, амма кхо биначу белхийн лаккхара мах хадош делла дуккха а мехала совг1аташ ду к1ентан,\nцарна юккъехь т1ех дозалла дарца, хьоме хеташ ду цхьадерш, царех цхьаъ ду Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана елла Ахьмад- Хьаьжин ц1арах йолу сийлаллин орден.\nДуьненан хьанала рицкъа лоьхуш веха вайх х1ора а,\nдахаран беркат а, ирс а довза лууш, амма цуьнца цхьана бусалбан динан бехкамаш а бу вайна т1ехь, Аллах1- Далла хьалха жоп дала дезаш ткъа иза 1амал а,1ибадат дар ду дин довзар а,1амор а, хаар уггаре а коьрта лоруш схьавог1у даиманна Межидов\nХьусайн, иза ийманехь хилар а, кхиар а, ду к1ентан дахар и вехачу доьзалера дуьйна, со талла воьлча суна билгалаелира дайн оьзда х1усам, да - нана бертахь доьзал, иштта кхидерг а. Дуьненан малх а хуьлий лаьтта вай сийлахь дай - наной, цара хьехна дай оьзда г1иллакхаш, хаза амалш, доьзалхочо шеца даиманна а яха ша вехачу юкъаралле хьо. Хьусайн, цхьа ша тайпа г1иллакхийн хазна, доьзалехь схьалаьцначех цхьаъ ву, иза иштта ца хуьлийла а дац, х1унда аьлча Мижидов Халидан, Билкъисан х1усамехь даимна а деха вайн къоман сийлахь хаза г1иллакхаш, цул сов хьаша да везаш а, боккхачу лерамца иза лелош шайн ц1ийнахь дайн оьзда кхерч латтош беха уьш. Шаьш мел беха цкъа а йовр йоцу марзонан а, сийлахь а ц1е ягош.\nМел хан- зама яларх лаар-кха даимна а, иштта дай оьзда къонахий кхуьийла. Хьомечу Даймехкан г1аролехь, тешаме яхь йолу к1ентий хуьлийла, Межидов Хьусайн санна. Везачу Аллах1- Дала 1алаш веш ша сатуьйсучу дикачу белхан лакхене кхачавойла массо а, яхь йолу нохчийн къонах. Хьусайн, ирсо хьоьстийла хьо мел дог1учу деноша.


"Хаза рагIу а, чоьнаш а йолуш, йоккха керт эцна суна"\nНаха сагIина вовшахтоьхначу ахчанах цIа эцна Шелковски кIоштан яхархочунна Тайсумова Хьавана. Цо а, цуьнан 5 беро а тахана дуьххьара буьйса йоккхур ю шайн долаяьллачу хIусамехь. Массийта чоь а, доккха рагIу а, лело керт а йолуш ю и меттиг. Цуьнах йоккхайина а ца йолу Хьава.\nЮха а баркалла бохуш яра иза шен хьолах а кхетта, гIо диначарна: «Со йига а йигина, суна и меттиг схьаэцна. Со а, иза юхку зуда а реза а йолуш, схьаэцна иза. Дика гIуллакх хилла. Дела реза хуьлда цигахь дакъа мел лаьцначарна. Тахана сарахь со цига чуйоьдуш ю-кх сайн хIуманаш а эцна. Хаза рагIу а долуш, чоьнаш а йолуш, йоккха керт а йолуш, догIуш хи а долуш, дика меттиг ю иза-м. Массо а бер а ду чIогIа реза хилла хазахеташ, Дела реза хуьлда царна бохуш».\nТасуймова Хьаван гIуллакх цхьа ша-шаха беркате а, кхинхетаме а нах юккъехьаьвзина дела иштта диканца дирзина ду. Дуьххьара лаппагIи чохь ехачу оцу зудчух къа а хетта, цунна гIодан араяьллера меттигера яхархо Батиева Макка.\nИза махкахь евзаш визажист ю. Инстаграммехь 200 эзар ца кхоччуш стаг ву цунна язвелла. Цундела, цо кхайкхам бича, масех де далале ахча теснера наха. Ша дерриг гулдинарг 3 миллион ца кхоччуш ахча ду. 2 миллионах ТасуевгIарна цIа эцна, дисинчу ахчанех гIо дина кхин а цхьана зудчунна.\nАмма нахана гIодар а, ма-хетта атта хIума ца хиллийла кхетта Батиева Макка. Ши де халха цуьнца къамел деш, иза йоьлхуш яра. ЦIа а эцна, цу чу оьшург а эцча, дисина ахча Кадыровн фонде хьажо йоллура ша, цаьргахь гIо оьшучеран спискаш хира йолу дела, бохура цо.\nАмма дукха наха шайний-шайний гIодан деза бохуш, шен дега а, пачхьалкхан дозанал арахь йолчу шен нене а телефонаш етташ, хIума лело буьйлабеллера. Цуьнах чIогIа цецъяьллера ша боху цо. Фондехь ахча схьа ца эцна цуьнгара, шаьш нахера ахча схьаоьцуш дац аьлла. Цул тIаьхьа кхин а цхьана зудчунна гIоьнна хьажийна и дисина ахча.\nКхин цхьа хIума а билгалдаьлла хIокху исторехь. ГIо оьшучарна иза дан кийча а, таро йолуш а нах хилар, амма уьш озалуш бу юкъахь леларш дукхахдолчу декъана куьйгана цIена ца хуьлу дела. Батиева Макка евзаш а йолуш, цуьнга дIаделла ахча ша кхача деззачу цхьа кепек бухахь а ца юьсуш кхочур дуйла хууш делла наха.\n"Нахана диканиг дан гIоьртира со"\nСагIийна берийн бедарш йоькъуш ю "Хайра" фонд Соьлж-ГIалахь\nМехкан диканехь-вонехь дакъалаца гIерта Австрера нохчийн кегийрхой\nГIалгIайчохь доккха сагIа даьккхина бизнесхочо


ГIалгIайчуьра полисхойн батальон Шема хьажийна\nШоьтадийнахь ГIалгIайчуьра тIеман полицин батальон Шема яха новкъаяьлла. Лерина декхарш тIе а дехкина, хIинца 4-гIа хьажийна полисхой тIеман конфликт лаьттачу оцу пачхьалкхе, хаамбина регионан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека.\nИшта цо билгалдаьккхина, ГIалгIайчуьра эскархой Шеман пачхьалкхо даим а хестош ша дозалла деш хилар а, цара гIоьналлин миссешкахь дакъалоцучу репортажашка ша хьежар а, уьш даймахка юхабогIучу заманчохь дозаллица ша тIеэцар а.\nОппозицин "Шеман демократин ницкъийн" векалша кIирандийнахь дIахьедина, пачхьалкхан Къилбехьа виъ террорхо шаьш дIалацарх. Царех шиъ Оьрсийчоьнан вахархо ву аьлла, дIахьедо цара. Зорбанашкахь Iораяьхна церан цIераш а: Аттаев Iусмат а, Джавад Хан Мохьаммад а аьлла. Муьлхачу тобанера уьш бу, хоуьйтуш дац цкъачунна. Уьш бехкебо Эр-Раккехь теракташ дарна а, регионехь террорхойн тобанаш вовшахъеттарна а.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло комментари йина яц оцу хьокъехь.


Нохчийн яздархойн, байтанчийн – кхечу кепехь аьлча, нохчийн литература тергонехь латтайо шен Маршо Радионо а. РогIехь дийца лаьа тхуна поэтах Цуруев Шарипах лаьцна.\nНохчийн поэт, прозаик Цуруев Шарип\nКху муьрехь зорбанан хаамийн гIирсашкахь къоьлла йоцуш винчу денца декъалвина байтанча Цуруев Шарип. Цо юкъараллин дахарехь юьту беркате ларш, цуьнан Iедалан балхахь жигара хьийзар, цунна дина совгIаташ, елла орденаш,мидалш тидамза а йитна, суна дийца лаьа исбаьхьаллин дешан говзанчах Цуруев Шарипах, цуьнан байталлех.\nМасийтта шо хьалха журналистан хеттаршна жоп луш Шарипан гIортор йина ойла-хьажам балабо ас:\n«МогIарерчу нохчочун вахаран маьIна – иза маршо ю. Философан кIорггерчу маьIнехь стаг маршонах ваккха йиш яц. Цхьана ницкъе далур дац иза. Харжам даима а цу стагехь шегахь бу. И маьрша ву я вац цунах шех доьзна ду.\nАс массо хена, мичча хьелашкахь маршо хоржу. Кхерамо,ахчано,хьал-тароно новкъарло ян тарло маршоне кхача. Амма сан адам санна а, нохчо, яздархо санна а сайн юьхь ларьян декхарийла ву, сайн «со», сан сайн маршонах тила йиш яц….»\nДоцца далийча, герггарчу барамехь ишта дара Шарипан делла жоп.\nСо тешна ву и ойла-хьажам тахана а Цуруев Шарипан къилба ду аьлла. Мухха делахь а шен байталлехь гомхе хIун ю ца хууш, исбаьхьаллин дош лепош, дешархочун ойла «карзахъяккхар» дебош, схьавогIу и говза байтанча. Цуьнан синхааман турпалхочунна деза а, мехала а ду, шен халкъан цхьа жима цIинцIалг-дакъа, «чамхалг», «мерцхалг», «суй» ша хиларе терра вайнахах мел дозаделларг. Къаьсттина и суждане оьхург, цу лераме дозалла дийриг бу къомах къам деш болу ненан мотт.\nАкха яр санна, и ца баьлла бацалахь, Боьжна бац стиглара,эцна бац базарахь,\nЦхьанггера юхалург баьккхина бацара- Кхоьллина хилла и вайн дайша азаллехь.\nАс лору дуьненчохь мел долу меттанаш, Нохчийн мотт гуттар а сан оьзда дозалла,\nIожаллин цамгаро дIалаьцна меттахь Iаш, Цу маттахь дийр ду ас весет а доьзале.\nЦу маттахь нанас со дуьххьара хьаьстина, Цу маттахь некъан дош дадас а кхайкхийна.\nЦу матто,- уггаре гергарчу сан сина- Сан генахь цхьа висча дог-ойла айина.\nЦуруев Шарипан турпалхочунна мехалчех мехала,сийлахьчех сийлахьа, ненан мотт санна лераме жовхIарш ду , цу доза доцуш безам кхобу Даймохк а, да-нана а… Нохчийн амалехь догIуш ма-хиллара дега безам хьуламехь а латтош, цо даге лазаме ов доьттуьйтуш ялхайо шен ненах хьирчина хьоме.мерза ойланаш:\nБаба, со-м тезетахь латта ма-веззара лаьттира хьуна,\nЦу Деле гIо доьхуш,собарах доьхна дог хьулдан…\nАмма дIадирзича,хьо юьжуш хиллачу вахна,\nМаьхьарца делха а маршо ас елира дагна,баба,сан баба…\nВинчу нене шен доза доцу безам балхош, хIоразза а шатайпа а, керла а караво Шарипан турпалхо.\nНана,нана. Кху дуьненахь хьол а мерза хIума дац,\nНана,нана. Доьху хьоьга: суна дукха яхалахь…\nВижа лахьта дац ма боху, хьо къинтIера ца ялахь…\nБайтанчо юьхьарлаьцна муьлхха тема а ястарехь цхьа забар еш санна и кхиаме кхочий те аьлла а хета цкъадолчунна. И муха ларало техьа аьлла хаттар а хIоттийна ахкаме ваьлча, ша-шаха санна карадо жоп а: цуьнан синхааман турпалхо дахарехь вахчавелла, и дахар девзаш, цуьнан къайленех кхиа а, уьш яста а гIерташ схьавогIуш стаг хилар, лехамехь юьхьша хилар.\nАс хьуна урдона ехкина хинйолу буьйсанаш.\nДIаэцна уьш хьайна, де царех луъуш дерг аьлла.\nАс хьуна томана- сатийсарх,гIайгIанах дуьйцина- Цхьа илли делира,безаман сурт ду и аьлла.\nХьо хIинца дIаяхна, дIахьош мел хинйолу буьйсанаш.\nХьан дакъаз маяларг,бакъо ю,ас биллац бехк а.\nАхь илли дитина, гIайгIанах сатийсарх дуьйцина-\nНаха луш ма-хиллара,там суна ахь юхабелла.\nЦкъацкъа Шарипа яздина могIанаш доьшуш,олхазаро тIам тухучу юкъана санна, аьрха, дог айаме ойла летча:\n"Гора ойла яI! Дуьне яI,муха йогIу те дала дезачу адамна сел кIорга, токхе ойланаш коьрте" :\nМалх а дIахьуллур бу, бага мел лиънехь а,\nСерлонца, йовхонца хIара дуьне кхаьбна.\nВай догIуш ваьш мича догIуш ду ца хиънехь а,\nЦа хууш даций вай-м ваьш мича кхаьчна.\nМел яккхий марзонаш йоьрзуш ю къахьоне,\nСинкъерам чекхболу юьтуш син гIайгIа.\nСурт схьагуш дацахь а дахарал тIаьхьадерг,\nЦа хууш даций вай-м и къиза къайле.\nЯгориг кхачийча,къуьданан милтанах\nГIелдели вайе чу ойланийн лепар…\nДуьненахь массо стаг и Iехо гIиртинехь,\nЦа хууш даций вай-м цо массо левар.\nОццул чулацаме могIанаш дешца мохь-цIогIанца ала дог хуьлу:\n- Шарип хIорда кIорге,Шарип ойланаш херцоран пхьар. Иза ястаза йисинчу ойланан къайле. Муьлххачу а дешнашца, басарш ца кхоош аьлчи а цуьнан хьокъехь тоаме а, аьттехьа а кхачаме а ца хетало. Бакъдерриг дийцича шарип байтанча волччуламма,шозза, кхузза, мел чолхе а ойланаш кего философ хетало.\nВуьшта аьлча, цкъа байтанча.кхузза философ. Чот яйша цуьнан синхааман турпалхочо луьттачу, луьстачу ойланийн, цу ойланашкахь корта хьере хиллал цуьнан кIаргваларан. Кхин дIа а ялайо ас изза «Ца хууш даций вай-м» цIе йолу байт.\nБайтамал-хьакъ ма-дду да-нана цахьастар,\nГIо цадар цхьанна,дог Iабаза безам…\nЦа лууш делахь а дуьненах дIакъастар,\nЦа хууш даций вай-м цкъа къаста дезий.\nОйланаш хьаьъначохь дицдала лаахь а,\nМа дац-кха карзахчу синошна молха…\nБилггала вай мича доьлху ца хаахь а,\nЦа хууш даций вай-м ваьш цига доьлхий.\nХIетте а деха вай дерриге а хуъушехь,\nХIара дуьне даима лаарца даа.\nХуъушехь и вайха дуьсур дуй дуъушехь,\nдеха вай, деха вай ца лууш хаа.\nАс ишта эр дара Шарипах - Дала, Iаламо кIорга яста похIма делла Делера поэт-философ. Цуьнан дукхахйолу байташ,хиламаш кхиран сиз долуш,(сюжетах тера), цхьа жима дийцар, масех могIанехь кхоьллина поэма санна а ека.\nАйми чохь,гу болчохь керчар ца лагIдеш,\nДикка гуо тийси сан дахаран чкъурго.\nСан даго-жимачу цу дилхан цуьрго -\nIаьршашка кхийдина ойланаш лахъеш,\nУьншарахь хьакхар ца хьаькхначух терра.\nЦхьа ирча цIийзар цо долийна хIинца.\nХIун дер ду,хетарехь,ширбелла бера…\nВа амма,йиш ма яц новкъахь чкъург хийца,\nАьтто бац тоян а,цIан ца ло хаттах.\nТIедеа-кх со хIинццалц кхаьрдинарг нахах:\nДеза сан тетта а, текхо а дахар…\nЦу меха ду те и ?» ас хьаьнга хатта?\nIесачу шеконийн гулам а хилла,\nИ хаттар жоп доцуш дисна-кха латта…\n«Керччачул карча чкъург, хир шена хирриг»,\nБоху ас кху хьолехь, и ду-кха атта.\nЦуруев Шарипан кхоллараллехь тамаше хеталуш дуккха тидамаш бу. Царех цхьаъ хIара а. Хьо ца кхеттал цхьа керла дош доццушехь цо хьо тIаьхьавазош йолу ойланийцн хьун а, лам а,анайист а, цуо хIотто сурт а- массо гене а, юххе а керла хетало.\nЦу ойланах социйла а йина, поэтан йоккхачу байт юкъара масех ,юха а философан кIорге йосту ,могIа балош дерзадо ас сайн Цуруев Шарипан байталлех , цхьана готтачу гурахь дина къамел:\nДуьне дуьсур хилла-кх,Йиса тIаьхье йоцуш.\nЦуьнан пусар хилла-кх,Чуьркан тIомал доцуш\nДитахь ас хIун дуьту? Дисахь сох хIун дуьсу?-\nСох ца кхетта дуьне, Со ца кхетта дуьне.\nУсманов Iимран - нохчийн оьзда илланча


Austria --Chechens from Austria brought food in refugee camp, Vienna, 13 September 2015\nАвстрерчу гIалийн урамашкахь мехаза доькъучу булваран газетийн агIонашка бIаьрг тоьхча хетало, цу махкахь бехаш болу овхIанхойн, нохчийн къомаха кегирхой дела денна вовшашна чучча а оьхуш, леташ болуш санна, церан вовшашца цхьа генара дуьйна схьа схьадогIуш, кIоргера орамаш долу дов долуш санна цара шайн даймахкашкара Австре схьа а деъна, кхузахь а дIакхоьхьуш. Цу шина къоман тобано къуьйсурш корта бахон молхнаш дохкарехь хьалхе ю бохуш чIагIдо цхьана артиклехь, вукхуьн авторш кхин а гена бовлу – овхIанхойн, нохчийн барт ца хуьлуьйтуш дерг цхьана заманчохь, Советаша ОвхIанца тIом бечу хенахь, нохчийн эскарш хилла цигахь къизаллаш лелош, иза ду овхIанхоша хIинца Австрехь нохчашна доькхуш дерг аьлла гаррехь пал язбинера цхьана ша шена, хетарехь, воккха эскперт хетачу журналисто.\nДерриге а, кхеташ ма-хиллара, харцдерг ду, шина къоман кегирхойн девнех кхета шаьш моьттуйтуш шех „можа пресса“ олучу хаамийн гIирсаша даржош. Бакъдерг, хуьлуш ма-хиллара, совтIеха атта а, банале а ду – овхIанхойн а, нохчийн а къаьмнашна юккъехь цхьа мостагIалла дац, я цкъа а хилла а дац. Бакъду иштта, шайн а, шайн дуьхьалончаш шаьш лоручийн а истори а, Iадаташ а, гIиллакхаш а ца девзачу шинна а къомахчу кегирхоша, доккхачу декъехь пхийтара бовла а кхианза хуьлуш болчу, цхьацца пайда боцучу хIумалгашна тIехь, масала, социалан машанашкахь вовшийн дош кагдой, урамехь вогIу-воьдучохь раз хьожий, сонта дош кхуссий, гамо лоцу вовшашца, тIаккха хIораммо а шена-шена орцанна дийна тобанаш вовшахтухуш нисло, „овхIанхоша нохчочунна гIело йина“ олий, я, мелхо а, „нохчашна декха дахадеза вай“, олий. Цара ватсапперчу а, фейсбукерчу а тобанашкахь къайлаха барт бо, баккхийчарна ца хоьуйтуш, цхьана къайлахчу меттехь вовшахкхета а, лата а. Маршо радиона талла кадаьллачу цхьана ишттачу нохчийн кхиазхойн ватсапперчу тобан декъашхоша хьастагIа овхIанхой, нохчий леттачу муьрехь вовшашка дийцинарш цецвоккхуш хIумнаш дара. Герз вовшахтоха дезаш хилар а, шай-шай оц-оццал герз Iалашдан йиш хилар а, „кIентий, гIехьа-тера герз хиларх тоам хир бац шуна, вайна вагонашкахь герз оьшу шуна“ бохучу хаамех яьккхина яра и немцойн маттахь нохчийн кхиазхоша вовший ира-кара хIиттон чат. Кхеташ ма-хиллара, кхин хIумма а царел тIаьхьабуьссуш хилла хир бац цу деношкахь шайн чаташкахула нохчех лата кечлуш хилла овхIанхой а.\nХIетахь, нохчийн а, овхIанхойн а баккхий нах юккъебовлар бахьана долуш и дов кхин а алсам цIий ца Iенаш дерзон каделира. Амма олийла дац, и саннарг кхин цкъа а нислур дац, аьлла. Цундела, шина къоман векалш а, кегирхой а вовшах а тоьхна, уьш вовшашна бовзийта а, церан вовшашца уьйраш чIагIйан а, ткъа иштта Iедалера царна цу тIехь гIодан йиш йолун некъаш билгалдаха а Iалашонца цхьаьнатоьхнера Вена гIалин интеграцех йолчу, шех Магистрат I7 олучу хьукмато вайнах а, овхIанхой а.\nЦу цхьаьнакхетаре баьхкинера шинна а агIор баккхий нах а, юкъараллин жигархой а, ткъа коьртаниг – кегирхой а. Бара иштта шинна а агIор гулбеллачарна юккъехь зударий а. Шайн хьукмато овхIанхошца а, нохчашца а бан лерина болх бовзуьйтуш цхьаьнатохар кечдинчех цхьаъ волчу Мехмети Сейдинс дийцира, масех гIаттах лаьтташ йолу тайп-тайпанчу проектийн план кечйина шаьш, аьлла. Цу проекташна юккъехь ду кегирхошца болх бар а, зударшца а, божаршца а къаьстина белхаш дар а.\nМаршо радиона ша еллачу интервьюхь Мехмети Сейдинс билгалдаьккхира, овхIанхойн а, нохчийн а диапорийн векалш вовшашца уьйранашкахь хилар мехал стенна ду бохучух лаьцна.\nМехмети Сейдин: „Тхуна хетарехь, и ший а диаспора шаьшшина Австрин юкъараллехь гIело лелош санна хеташ а ю, цу шиннах а сих-сиха меттигерчу хаамийн гIирсашкахь а, газеташкахь а негативе артиклаш а зорбане юьйлу. Тхан лаам а, тхуна хетарг а, цу шина къоман векалш цкъа хьалха вовшах а тоьхна, уьш вовшашка шайн лазамех а, шайн лаамех а лаьцна бист а хуьлуьйтуш, уьш бовзарехь а, бовзийтарехь а гIулч яккхар дара. Цуьнца цхьаьна оха, Вена гIалин векалша санна, цу шинна а коммьюнитина дийна цхьа могIа проектийн тидаме вовшахтоьхна хилар царна хаийтар а дара тхуна мехала. Масала, божаршна а, зударшна а, кегирхошна а.


Къоман гварди йоькъуш ю шина декъе\nКъилбаседа Кавказехь дIатардинчу Къоман гварди олучу тIеман дакъойн ницкъаш шина декъе боькъуш бу. Цу хьокъехь хаам бо Маршо Радионе Къоман гварди кхоллале дуьйна а Соьлжа гIалахь тIеман омранатехь гIуллакх деш волчу эпсаро.\nЦо дийцарехь хIинцачул тIаьхьа гвардейцаш олучу эскархойн шиъ, (гIирс, коьчалла, мел оьшург дIаIалашйина) урхаллин база хир ю: цхьаъ хIинццалц санна Ростов гIалахь, шолгIаниг ХIирийн мехкан Мазалкехь. Иштта цу база-тушехь латтош хир ду тIаьхьалонна герз а, кхачанан сурсаташ а, АБТИ олучу автотарнспортана гIагI диллинчу техникана мел оьшу кIалкIозарш а.\nРостов гIалахь йолчу база-туьшехь кхачо йийр ю боху Волгоградехь, Идал хица Iуьллучу Аштаркхнехь, ахгIайре ГIирмин Севастопал гIала кхаччалц дIатардинчу Къоман Гвардин дакъошна. Мазалк гIалахь кхуллучу база-туьшан Iалашо ю ДегIастанахь, ХIирийчохь, Нохчийчохь,\nКабардахь дIатарбинчу гвардецашна мел оьшург латтор.


ЦIано йар - Хиш - Боьху лору хIуманаш - Хаттар-жоп - Олхазар\nБоьха лору хIуманаш\nЦIано йар бохучух луург хIун ду?\nЦIано йар бохучух луург – ламаз а, и санна долу хIума а дан могуьйтуш долу гIуллакх дар ду иза, масала керахь доцучо ламаз эцар санна, лийчар тIедоьжнарг лийчар санна, духар а, дегI а, ламаз ден меттиг а боьха лоручу хIуманах дIацIанйар санна.\nБусалба динехь цIано йар декхар хиларан а, дика лоруш хиларан а хьекъале долу бахьанаш хIун ду?\n– ЦIано йар адаман кхолларца догIуш ду. Адам шен кхолларан бухехь дуьйна цIано езаш ду, боьха долчух а, цIена доцучух а къаьхкаш ду.\n– ЦIано йаро бусалба стеган дозалла а, сийлахьалла а лардо, хIунда аьлча, жимма хьалха вай ма-аллара, нахана цIена долу адам деза, боьха долу адам ца деза, цунах къехкаш хуьлу.\n– ЦIано йаро могшалла ларйо.\n– АллахIана хьалха хIуттучу хенахь цIена а волуш хIоттар иштта хьекъале долчу бахьанех цхьа бахьана ду, хIунда аьлча бусалба стага ламаз дечу хенахь иза шен Делаца къамел деш ву, Цуьнга вистхуьлуш ву, Цуьнга доьхуш ву, ткъа АллахI тоба дийриш а, цIано йийриш а безаш ву.\nЦIано йаран да́къош хIун ду?\nЦIано йар шина декъе декъалуш ду:\n1 – Лийчар тIедоьжначул тIаьхьа лийчар а, ламаз керара даьллачул тIаьхьа ламаз эцар а.\n2 – Боьха (нажас) лоручу хIуманах цIано йар.\nШайца цIано йан мегаш хиш муьлхарш ду?\nСтиглара (догIанан) хи а ду, хIурдан хи а ду, татол санна охьадоьдуш долу хи а ду, гIу чура хи а ду, шовданан хи а ду, ло дашийна хи а ду, ша башийна хи а ду.\nЦIано йан магарехь а, ца магарехь мас кепара ду и хиш?\nКхаа кепара ду уьш: \n1 – ЦIена а долуш, цIано еш а долуш долу хи ду. Цунах – «хи» олу, кхи хIумма тIе а ца тухуш, цхьаъа дош тIе а ца тухуш. Дала ша́ ма-кхоллара лаьтташ долу хи ду иза, кхин тIекхетта хIумма йоцуш. Иштта долчу хи ша́ цIена а ду, жимма хьалха вай дийцина долу шина кепара цIано йарна лело мегар долуш а ду. Цундела аьлла вай цунах, «цIена а долуш, цIано еш а долуш» долу хи аьлла.\nИштта долу хи дукха латтар бахьана долуш хийцаделла хиларх хIумма дац, цу чохь долу латта бахьана долуш, йа баьццара ораматаш бахьана долуш хийцаделла хиларх а хIумма дац, иза дIадоьдуш йолу меттиг бахьана долуш, йа иза лаьтташ долу меттиг бахьана долуш хийцаделла хиларх а хIумма дац, зене дац.\n2 – ЦIена а долуш, цIано еш доцуш долу хи ду. Иза – «лелийна хи» ду. Лелийна хи шина кепара ду:\nа) важиб йолу цIано еш лелийна долу хи, масала ламаз карара даьллачул тIаьхьа ламаз оьцуш доьххьара лелийна долу хи а, йа лийчар тIедоьжначул тIаьхьа луьйчуш лелийна долу хи.\nб) цIена ларалуш йолу цхьа хIума шех кхетта долу хи, масала чай кхетта долу хи, IатIар кхетта долу хи, сабанца иэделла долу хи, иштта кхидIа а.\nИштта оцу кепара долчу хица и вай дийцина долу шина кепара цIано йар нийса дац. Ша́ боьха лоруш дац и хи, делахь а цIано йарна лелор нийса дац иза. Боьха ларалуш йолу хIума хIокху кепара долчу хица дIаяьккхича, доьххьара вай дийцина долчу хица кхин цкъа а дIацIанйан еза иза, цуьнца хи кхарза деза.\n3 – Бехделла хи ду. Иза – шена чу боьха лоруш (нажас) йолу хIума йоьжнарг ду. Иза а шина декъехь ду: кIезга дерг а, дуккха дерг а.\nКIезга дерг – 200 литар гергга болчу барамал кIезга дерг ду. Иштта хи бехделла лоруш ду боьха лоруш йолу цхьа хIума цунна чуйожарца, хьаткъа тIадIам, йа цIийн тIадам чубоьжнехь, цо цуьнан бос а, чам а, хьожа а хийцинехь а, ца хийцинехь а.\nДуккха дерг – иза 200 литарал совдолу хи ду. Иштта долу хи шена чу боьха лоруш йолу хIума йожарца бехделла ца лору, нагахь санна оцу хIумано цуьнан бос, йа хьожа, йа чам хийцина бацахь. Оцу кхааннах цхьахадерг и хIума чуйожар бахьана долуш хийцалахь, тIаккха боьха лорур ду и хи; ца хийцалахь лорур дац. Иза, Имам Нававийс ма-аллара, Iеламнехан бартхилла хIума ду.\nБехделла долу хи ша цIена хи дац, йа цIано йарна лело мегаш хи дац.\nБоьха лоруш йолу хIуманаш\nБоьха лоруш (нажас) йолу хIума хIун ю?\nБоьха лоруш (нажас) йолу хIума – ламазана цIена йоцу хIума ю, и тIехь йолуш ламаз дан мегаш доцу хIума ю.\n1 – Къаьркъа боьха лоруш ду. Иштта и санна боьха лоруш ду вахош долу дерриге малар.\n2 – ЖIаьла а, хьакха а боьха лоруш ю, цаьршиннах схьаяьлла хIума а боьха лоруш ю.\n3 – Урс хьакхаза къен елла хIума боьха лоруш ю, чIара а, цIоз а доцург. Делла адам боьха лоруш дац.\n4 – ЦIий боьха лоруш ду, хуьлийла иза адамниг йа кхечуьнниг. Цу юкъадогIуш дац доIаха а, Iонжар а, и шиъ боьха лоруш дац.\n5 – Хьаткъ а, боьхала а боьха лоруш ду, хуьлийла иза адамниг, йа хьайбанниг (масала, бежнийн хьаткъ а, кхо а; уьстагIийн хьаткъ а, луьсташ а).\n6 – Дийнат (адам, экха, хьайба, олхазарш) дийна долчу хенахь цунах схьадаьлла долу цуьнан цхьа да́къа боьха лоруш ду. Цу юкъа йогIуш яц даа мегаш долчу дийнатан (хьайбанийн, олхазарийн) месаш, уьш цIена ю.\n7 – Даа мегаш доцучу дийнатан шура боьха лоруш ю, масала виран шура а, иштта и санна долчу кхечу дийнатийн шура а.\n8 – ДегIан марзо меттахяьлча арадолуш долу хи а, Iеттийча хьера чура хьаладогIу даар а, ноткъа а боьха лоруш ду.\nЦIанйарехь мас декъе екъало боьха лоруш йолу хIума?\nДIайиларехь а, цIанйарехь а кхаа декъе екъалуш ю боьха лоруш (нажас) йолу хIума: чIогIа боьха ерг а, юккъера ерг а, атта ерг а.\nЧIогIа боьха йолу хIума – жIаьла а, хьакха а ю. И шиъ чIогIа боьха ю аларан бахьана – кхийолу хIума санна цкъа йилича, цкъа дIацIанйича цаьршинна тоам ца хилар ду. Цаьршиннах цIано еш хилча, и шиъ хьакхаделла йолу хIума ворхIозза хица дIайила езаш ю, оцу ворхIаннах цхьахадолчуьнца латта лело а деза.\nЮккъера ерг – жIаьла а, хьакха а йоцуш, нена шура йоцург кхин кхача баа волавалаза волчу жимчу кIентан хьаткъ а доцуш, кхийолу боьха лоруш йолу ерриге хIума ю, масала, адаман хьаткъ а, хьайбанийн кхо а, и.кх.дI. Иштта йолчу хIуманах цIано еш хилча, гуш йолу и боьха хIума дIаяьлчахьана, цкъа цIано йича а тоьаш ду, ворхIозза йилар билламе дац.\nАтта ерг – нена шура йоцург кхин кхача баа волавалаза волчу жимчу кIентан хьаткъ ду. Иштта волчу кIентан хьаткъах цIано еш хилча, и хьаткъ кхетта долу ерриге меттиг дIалоцуш цу тIе хи тоьхча тоьаш ду, и хIума йитта ца йиттича а мегаш ду, шортта тIе хи ца Iенийча а мегаш ду.\nКъе елла йолчу хIуманан цIока дабгIа дича цIанлуш юй?\nЮ, къе елла йолчу хIуманан цIока дабгIа дича цIанлуш ю, жIаьлин цIока а, хьакхан цIока а йоцург.\nТкъа, дабгIа дар бохург хIун ду?\nДабгIа дар – иза цIоканца йолу тIуналла дIаяккхар ду, иза талхош (йахкош) йолу тIуналла дIаяккхар ду, и цIока хи чохь йитича кхин иза йахкалур йоцучу кепара, телхар йоцучу кепара.\nБоьха лоручу хIуманна юккъера магийтина йолу хIуманаш хIун ю?\n1 – БIаьрго лоцуш доцу хьаткъан цинцаш ду, дегIа тIе йа бедар тIекхеташ долу.\n2 – КIеззиг долу цIий а, ноткъа а, сегилийн цIий а, мозийн боьхала а ю.\n3 – Адаман дегIа тIера чевна тIехь йолу ноткъа ю, иза дукха елахь а; нагахь санна цо иза ша́ кегош меттахйохуш яцахь, чевна тIера дукха араяьлла дIасаяьржина а яцахь.\n4 – Хи чура чIерийн боьхалла ю, нагахь санна цо хи хийцина дацахь.\n5 – Олхазарш дукха хьийзачу меттехь хуьлуш йолу церан боьхалла ю, масала Маккара маьждигехь а, Мединатера маьждигехь а, иштта и санна йолчу кхечу меттигашкахь а.\n6 – Жижиг духкуш волчунна тIекхеташ долу цIий ду, нагахь санна иза дукха сов ца далахь.\n7 – Жижиг тIехь долу цIий ду.\n8 – Iеттийна долчу беран бага ю, масала цо шен ненан накха схьаьлаьцча.\n9 – Адамана арахь тIекхеташ долу латта, чан а, хатта а бу.\n10 – ЦIий доцуш йолу елла хIума ю, масала моза а, накхар моза а, зингат а; нагахь санна уьш шаьш чуэгна а елахь, цара шаьш чуэгна долу хи йа и санна йолу хIума хийца а ца хийцахь.\nАраваханчахь цIано йаран маьIна а, цуьнан хьукм а хIун ду?\nАраваханчахь цIано йар – ши бехкеметтиг араваханчул тIаьхьа дIацIанйар ду. Иза важиб ду. И цIано ца йар къилахь ду.\nАраваханчахь шеца цIано йан мегаш йолу хIума хIун ю?\nАраваханчахь цIано йан мегаш ду хица а, боьха хIума дIайоккхуш йолчу шога-онда хIуманца а, масала тIулгаца а, цунах тера йолчу хIуманца а. ГIолий дерг хи лелор ду, шена лаахь цкъа доьххьара тIулгаца йа и санна йолчу хIуманца боьхала дIа а яьккхина, тIаккха хица цIано йийр ю.\nАраваханчахь шеца цIано йан мегаш доцу хIума хIун ю?\nАраваханчахь цIано йар нийса а хир дац, йа мегар а дац боьха лоруш йолчу хIуманца а, бехйеллачу хIуманца а. Адамана кхача ларалуш йолчу хIуманца цIано йар хьарам ду, масала бепигца. Жинийн кхача ларалучу хIуманца цIано йар а мегар дац, масала даьIахкаца.\nСийсаз лоруш йоцучу хIуманца, лераме лоруш йолчу хIуманца цIано йан а мегар дац, масала хьайбанах хIоттаделла долчу цуьнан цхьана да́къанца, масала цуьнан когаца йа куьйгаца.\nАравахарехь дича дика долу, йа ца дича дика долу хIуманаш хIун ду?\n– ХьаштагI чуволуш аьрру ког хьалхабаккхар дика ду, араволуш аьтту ког хьалхабаккхар дика ду.\n– Делан цIе тIехь йолу хIума а, иштта еза цIе тIехь йолу хIума а хьур яц хьаштагI чу.\n– ХьаштагI чувалале хьалха иштта хIара доIа дар дика ду: «Бисмилла́хI, алло́хIумма инни́ аIу́зу бика минал-хубуси вал-хаба́ис». МаьIна: «Йа АллахI! Со лар ло Хьоьца, боьршачу а, стечу а шайтIанех».\n– Цу чура ша араваьлча хIара доIа дар дика ду: «ГIуфрóнака». МаьIна: «Гечдехьа суна сан Дела».\n– И гIулкх дечу хенахь дика лоруш дац арайолучуьнга хьежар а, стигал хьалахьежар а, йа дIасахьежар а, йа ловзарш лелор а, йа къамел дар а, йа цхьаъ яар а.\n– Араваханчул тIаьхьа цIано аьрру куьйга йар дика лоруш ду, аьтту куьйга йар вон лоруш ду.\n– Эрна арахь аравоьдучунна хьарам ду Къилбана тIе верзар а, цунна букъ тохар а, нагахь санна цо шена хьалха шен бехкеметтиг къайлайоккхуш долу цхьа пардо ца хIоттадахь. Нагахь санна бехкеметтиг гур йоцучу кепара цунна хьалха цхьа хIума хилахь, тIаккха хьарам дац иза оцу шина агIор вирзина хилар.\n– Цхьаъа бахьана доцуш божарша ирахь хьаткъа гIулкх дар дика лоруш дац, хIунда аьлча цинцаш тIедеттадала мега дела. Нагахь санна цхьа бахьана делахь мегар ду ирахь и гIулкх дан.\n– ХIинца вай юьйцур йолчу хIокху меттигашкахь аравахар дика лоруш дац:\n1. Мох хьоькхучу меттехь а, латте онда йолчу меттехь а хьаткъа гIулкх дар дика лоруш дац, хIунда аьлча цинцаш тIедеттадала кхерам болу дела.\n2. Аьхкен тIехь адамаш гуллуш долчу IиндагIехь а, Iаьн тIехь адамаш малхаца дохдала гуллуш йолчу меттехь а, йа адамаш вовшах кхетачу муьлхха кхечу меттехь а, адамаш дIасалелачу новкъахь а аравахар дика хIума дац. Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Нахе неIалт олуьйтуш долчу шина хIуманах ларлойла шу!». Асхьабаша хаьттина: «ХIун ду и шиъ?». Цо аьлла: «Адамаш дIасалелачу новкъахь, йа (уьш совцучу) IиндагIехь аравахар».\n3. Стоьмаш охьаэгачу меттехь аравахар дика хIума дац, хIунда аьлча и стоьмаш бехлур долу дела.\n4. Лаьттахь долчу а, йа цхьана пена тIехь долчу а Iуьрга чу хьаткъа гIулкх дар дика лоруш дац, хIунда аьлча цу чура цхьа хIума ара а яьлла къовзо мега дела, йа катоха мега дела, йа хьаткъ юха аратоха мега дела. Цу чохь Iаш хила тарлуш йолчу садолчу хIуманашна цунах зен а хуьлу дела.\n5. ДIадоьдуш доцуш, лаьтташ долчу хи чу аравахар мегаш дац. ДIадоьдуш долчу жимчу хи чу аравахар а мегаш дац. ДIадоьдуш долчу доккха хи чу аравахар а дика лоруш дац, вон лоруш ду, цундела оцу массо хIуманах ларвала веза, хиш бехдан мегар дац.\n Кхузахь Iеламнаха кхин цхьа хи а хьахадо: малхо дохдина хи олий. Оцу хих дерг тайп-тайпана дийцина долу дела, тIаккха Iеламнаха цунна хIиттийначу билламашца и хи вайн мехкашкахь дукха хьолехь нислуш доцу дела, оцу хиш юкъахь ца далийна иза.


БисмиллахIир- рахьманир- рахьим.\nХастам бу Далла – Iаламийн Дена. Иза ву сийлахь веза верг, Иза ву массо а хIуманна тIехь ницкъ кхочуш верг. Цуьнга ду вайн тIаьххьара дIадерзар. Цо доссийна Шен сийлахь долу Къуръан массо а Iаламашна нийса некъ а, хьехамча а хилла.\nСалот-салам хуьлда вайн элчанна Мухьаммадана а, цуьнан цIийнан охIланна а, цуьнан асхьабашна а, хазчуьнца цунна тIаьхьа мел хIоьттинчунна а.\nТкъа хIара болх - сийлахь долчу Къуръанан аятийн маьIна нохчийн матта гочдар – бина деккъа Делан деза дош вайнахана довзийтар Iалашонца, цуьнан маьIнех кхета царна атта хилийтархьама.\nДелан дашах кIоргга ойла яр а, цуьнца адаман Делах кхерар алсамдаьлла ша кхиош-кхобуш волу шен Дела реза а вина и дуьненахь а, эхартахь а декъала хилар – и бу тхан балхан кIорга мах, и ду тхуна доккха хазахетар.\nХIокху балха тIехь Къуръанан аятийн маьIна гочдархочо къахьегна масийтта шерашкахь.\nДукха наха гIо лацарца аьтто хуьлу хIара жайна арахеца.\nЖайна х1оттийнарг дукха лууш вара х1ара яздеш а, арахеца аьтто беш а, даржош а дакъа мел лаьцначун ц1е баркалла аларца яккха, Къуръан доьшучара уьш шайн до1ина юкъалацаре дог а дохуш. Амма кехатан барамо таро ца ло и кхочушдан, делахь а, со тешна ву: веза волчу Дала Шен къинхехтамца, Шегара комаьршаллица хьахор ю церан массеран а ц1ерш, лур ю царна массарна а кхоччуш ял. Дала мукъалахь!\nАмма ца хьахича ца долу: дуьххьара жайна арахеца шен харжаца аьтто бира Германехь вехаш волчу бусалба дин т1еэцначу немсочо Ахьмад Коьллера (Kﱣﱣﱣὅller) Пхьаьрчхошкара вежарий Ибиевг1ар Рукъман а, Муса а бахьанехь. Ткъа х1ара жайна юьхьанца вовшахтоьхнарг ву Ширча-Юьртара схьаваьлла волу Гиласханов 1абдулзамид.\nДела реза хуьлийла царна массарна а, Дала цара йина харжаш а, хьегна къа а Шена дуьхьа лорийла.\nНагахь санна оцу жайни чохь тхоьгара ледарлонаш яьллехь, я гIалаташ гучудалахь, оха чIогIа доьху и доьшучаьрга тхуна къинтIерадовлар а, бехк цабиллар. Ткъа веза – воккха волчу Деле доьху тхайна гечдар Цуьнан жайница тхайгара яьллачу ледарлонашна.\nУьш, тхайна ницкъ ма кхоччу, нисдан хьовсур ду тхо, Дала мукъалахь. Оха тхан балхан таллам бира, кхечу жайнашца а, Iеламнахаца а дагадевлира. Цу тIехь шена хетарг мел аьллачунна доккха баркалла ду.\nЖайна оха хIоттина Сабунийн тафсиран буха тIехь, дуьстина хIижран 1410 шарахь Мадинатехь ингалс маттахь арахецначу тафсирца. Иштта пайда эцна Джалалайн а, Ибн-Касиран а, Т1абарийн а, кхечу тафсирех а, оьрсийн матта гочдинчу жайнех а (И.Крачковскийн а, Абу 1адилан а, Э. Кулиевн), кхечарах а.\nДелан дош инзаре кIорга кхетам болуш ду, адамна цуьнан кхоччуш маьIна далур дац. Везчу Дала Ша ма баххара, “массо а хIордех шекъа хилча а, и шекъа кхачалур дара Делан дош кхачадалале”.\nКъуръан цIенчу Iарбийн маттахь доьссина ду. Иза цхьанна матта нийсса даккхалур а дац. Делахь а, шариIато дика лерина цуьнан аятийн маьIна нахе довзийтар уьш Дала бохучух кхетийтархьама. Оцу Iалашонашна лерина ду хIара жайна а.\nХ1ара жайна а, Къуръан а доьшучаьрга тхан дехар ду: тхо, мисканаш дерриге а, шайн до1ина юкъалацар. Вайн тIаьххьара доIа ду: хастам бу Далла – Iаламийн дена.\nДоьалгIачу арахецарна лерина\nАлхьамду лиллах1и раббил 1аламин. Вассаляту вассаламу 1аля Мухьаммадин, ва 1аля алих1и ва асхьабих1и аджма1ин.\nХьоме бусалба ваша! Хьоме бусалба йиша!\nХьан карахь ду "Сийлахь Къуръан а, цуьнан аятийн гергара маь1на а нохчийн маттахь" жайнан доьалг1а арахецнарг.\nТкъа х1ун ду Делан калам дезарал а, цунах кхетарал а, цуьнца 1амал ярал а деза?\nКъуръанан дозаллах лаьцна дуккха хьадисаш деана. Царах ду:\nСан умматан уггар деза 1ибадат Къуръан дешар ду. (Ад-Дайламий)\nДала 1азап дийр дац Къуръанах ойла еш долчу дагна. (Ат-Т1усий)\nМилла велахь а ша Къуръан 1амийна, т1аккха иза гучудаьккхина, иза 1алашдина, цу чохь долчуьнца 1амал йина – Дала ялсамани чу вохуьйтур ву иза, шен ц1ийнан ох1лах, шаьш жоьжахатина чу баха хьакъ болчарах иттанна шапа1ат а дойтур ду цуьнга. (Ахьмад)\nИштта Къуръан дезарна а, цунах дика кхетарна лерина ду х1ара жайна а.\nДешархойн лаамашна жоп а луш, оха жайна хаъал тодина, гучудаьлла кхачамбацарш а д1адаьхна. Деша атта хилийта 1арбийн текстана билгала долу доккха шрифт хаьржина. Иштта вуно доккхачу йозанца язйина нохчийн текст а. Хьалха арахецначу жайни чохь доцу цхьацца мехала х1уманаш а х1окху жайна юкъадалийна.\nСийлахь долу Къуръан массо а нахана шех кхета а, шеца 1амал ян атта хуьлуш, ша Дала доссийна жайна хиларе терра, тхо хьаьвсира и нохчийн матта доккхуш массарна а кхета атта долу дешнаш юкъадало, тар ма ло юьстахтаьттира оха шира, кхета хала долу чолхе дешнаш. Иштта нохчийн маттахь тайп-тайпана лераш хиларе терра, массарна а девзаш долчу дешнех пайда эца хьаьвсина тхо. Вуьшта аьлча: тхан 1алашо яра муьлхха а нохчо, и арара хиллехь а, ламаро хиллехь а, миччахьара и хиллехь а, Делан каламах атта кхетар. Цу т1ехь тхан кхиам хиллехь- и Делера ду, Цунна хастам беш а ду. Ткъа цигахь кхачамбацарш гучудалахь – и тхан ледарло ю, цу т1ехь тхо къера ду. Дала мукъалахь, и нисдан хьовсур ду.\nЖайна х1оттинчо даггара баркалла олу шайна хетарг аларца, мехала билгалдахарш гайтарца дакъа мел лаьцначу дешархочунна. Цхьанна а дешархочун цхьа а дош тидаме ца оьцуш ца дитина.\nХ1окхул т1аьхьа а тхан доккха дехар ду массо а дешархошка, къаьсттина 1еламнахе, шайна жайни чохь хааделла кхачамбацарш а, аятийн маь1на нийса даккхарехь а, жайнин чулацам тобарехь а шайна хетарг авторе д1ахаийтар телефонан кху номерца: 89285920730. Шун мехала долу билгалдахарш а, хетарш а авторо баркалла аларца т1елоцур долуш ду.\nКъамел д1адерзош, вай ч1ог1а дог дохуш ду жайно вайн Делан дашах кхетар алсамдаккхаре, т1аккха вай хиларе хьакъ-бакъ бусалбанаш: вовшаший дезаш, вовшех дог лозуш, вовшийн бала кхочуш. Дог дохуш ду вай хиларе, Делан элчано ﷺ ма баххара, цхьа дег1 санна: цуьнан цхьана меженна лазам хилча, массо а дег1 лозуш.\nИ ду вайн Деле до1а: "Везан Дела! Ахь хилийталахь тхо Хьайна дукхадезачарах, Ахь нисделахь тхо Хьо реза волчу новкъа! Везан Дела! Ахь лолахь тхуна дуьненахь а диканиг, эхартахь а диканиг!" Ᾱмийн!\nЖайна х1оттийнарг, 2009-чу шеран 1-ра июнь.\nХастам бу Далла – Iаламийн Дена. Салот-салам хуьлда Мухьаммадана а, цуьнан доьзална а, цуьнан асхьабашна а, цуьнан новкъа мел хIоьттинчунна а.\n"Къуръан" – Iарбийн маттахь فرءان "дешар" бохург ду.\nИза вайн лекха-воккха волчу, сийлахь-веза волчу Делан къамел ду. Цо доссийна иза Мухьаммад пайхамаре, Делера салот-салам хуьлда цунна, Джабраил маликехула, салам хуьлда цунна, 23 шарахь: 13 шарахь Маккахь, 10 шарахь – Мадинатехь. Къуръан доьссина цIенчу Iарбийн маттахь.\nКъуръан декъалуш ду 114 сураташка, ткъа сураташ – аяташка. Сурат олу шен юьхь а, чакхе а йолчу Къуръанан декъах (кийсаках). Ткъа сураташ аятех лаьтташ ду. "Аят" олу ша хьалхадогIучух а, тIаьхьадогIучух а къаьстина долчу Къуръанан суратан дāкъалгах.\nХIора суратан шен цIе ю.\nДуьххьара доьссина сурат "Аль-Iалакъ" ("ЦIийн улх") ду (1-5 аяташ). Къуръанах тIаьххьара доьссинарг "Аль-Маида" ("Шун") суратан 3-чу аятан "Тахана чекхдаьккхина Ас шуна шун дин, кхочушдина шуна Сан ниIмат, реза хилла Со шуна ислам дин хиларца", боху дешнаш ду, аьлла ду, я "Аль-Бакъара" ("Етт") суратан 278 аят, я цу суратан 281 я 282 аят, аьлла ду. Уггар деха сурат "Аль-Бакъара" ("Етт") ду, 286 аятех лаьтташ долу, ткъа уггар лоцаниг – 3 аятех лаьтташ долу "Аль-Кавсара" ("Дуккха диканаш") сурат ду.\nАятийн барам хийцалуш бу Къуръанан къирааташка (дешаран кепашка) хьаьжна. Вайна юкъахь шуьйра даьржинчу Куфийн къираатехь 6236 аят ду. Кхечу къирааташкахь – 6616; 6217 аят ду.\nКъуръанан аяташ цхьацца бахьанашца доьссина ду, амма церан маьIна юкъара ду, массарах а доьзна. Къуръана чохь 77934 дош ду.\nБусалба динехь сацаделлачу 1адатехь Къуръан лаьтташ ду 30 декъех – джузъех. Х1ор джузъан (1арбашха: جزء дāкъа ) д1адоладалар жайни чохь билгалдаьккхина ду 1арбийн текстехь.\nКъуръано кIоргга гойту Дела цхьаъ хилар, къастадо Цуьнан сибаташ, билгалбоху Делан динан баххаш, дуьйцу хьалха бахийтинчу элчанех, бусалбанашна тIедихкинчу декхарех, дан дезачу, ца дан дезачу хIуманех.\nДала Къуръана чохь далийна дуккха хьукамаш.\nКъуръан массо а заманна, массо а халкъашна шеца куьйгалла дан мегаш Делан жайна ду.\nКъуръана чохь хьукамаш Дала юкъара кепара дуьйцу, ткъа уьш билгалдахар, дахарехь кхочушдар вайн элчано, Делан салам хуьлда цунна, шен хьадисашкахь къастийна.\nБусалба динехь гIарабевллачу имамаша Къуръанах а, хьадисех вовшахтоьхна фикъхI Iилма. Цуьнан буха тIехь кхоьллина шариIат. И Iилма ца Iамийча, хьукам дан а, Iамал ян ца тарло. Масала, Къуръано масийтта меттехь боху “ламаз хIоттаде”, ткъа и хIоттадаран кепаш Дала хаийтина вайн элчане, Делера салам хуьлда цунна, Къуръана чохь ца къастийна – иза фикъхI Iилмаца билгалдолу. Къуръана чохь лекха-воккха волчу Дала вайга хоуьйту зуламаш дечарна дуьненахь таIзарш дан дезаш хилар, масала, хIума лачIкъинчунна куьйгаш хедор, и. дI. кх. Царах Делан дозанаш олу. Ткъа дахарехь уьш муха кхочушдан деза билгалдоккху Къуръанах а, хьадисех а хIоттийна долчу фикъхI Iилмано – шариIато. Муьлхха а Делан доза дохорна таIзар дарехь шариIато шартIаш хIоттийна, царах цхьаъ кхочуш ца хилча а, и хьукам кхочушдан ца мега.\nДелан дозанаш дохорна таIзарш дар шариIато тIедиллина бусалба пачхьалкхан бусалба хьаькамна. Наха шайгара кхочушдан ца мега уьш, хьаькамо кхочушдеш дацахь а.\nТкъа Къуръанан цхьадолчу аятийн хьукам кхечара дIадаьккхина ду. Къуръана чохь уьш яздина хиллехь а, церан хьукам лелаш дац. .\nТкъа цхьа кхин аяташ Къуръана чуьра дIадаьхна, амма церан хьукам лелаш ду. И дерриг билгалдоккху фикъхI Iилмано – шариIато.\nЦундела, Къуръана чуьра аят схьаэцна, хьукам дан гIерта мегар дац, шена шариIат ца хаахь.\nШа дешначунна мела хуьлуш, массо а бусалба стаг ша Iалашдан а, сийдан а декхарийлахь верг Iарбийн маттахь Дала доссийна хилла долу Къуръан ду. Ткъа цуьнан маьIна кхечу меттанашка гочдар а, цуьнан тафсир дар и цу Къуръанах дика кхетарна лерина ду.\nИза ю вайн коьрта Iалашо а. Дала нисдойла вай Шен новкъа тIе, Цо къинхетам бойла вайх. Цуьнга ду-кх вайн тIаьххьара дIадерзар, Цуьнга ду-кх вайн дехар. Ᾱмийн!\nКхин цхьацца билгалдахарш:\nНохчийн текстехь горга къовларш ( ) юкъаялийна, дешнаш цхьа кхечу кепара достуш.\nИштта нохчийн текстехь х1окху кепара йолчу къовларшна / / юкъадалийна 1арбийн текстехь доцу, амма шен маь1ница а, тафсирашкахь а дог1уш долу дешнаш.\n1арбийн текстехь билгаляккхина, сужуд дан деза аят дешча, сужуд ден меттиг.


Путин Владимир кхетамчу валорхьама\nУкраина -- "Украина Оьрсийчоь ю" боху йоза долу гата тоьхна шайн блокпосте Луганскерчу сепаратисташа, 5Заз2014\nШвейцарин президент Буртгхальтер Дидье Москох гIур ву кхаарий дийнахь Украинин хьокъехь дагадовларш дIадахьа. И барт Германин канцлеран Меркел Ангелин а, Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран а рог1ерчу телефонан къамелехь хилла.\nМалхбалерчу Украинехь къепедацарш лелочу сепаратистийн тобанаша шаьш закъалтана лаьцна латтош хилла болу Европехь кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а юкъараллин векалш кIирандийнахь эххар а маьрша баьхначул тIаьхьа рогIера телефонехула къамел хилла немцойн кацлеран Меркел Ангелин Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца.\nЦкъа хьалха Оьрсийчоьно ГIирма ах-гIайре шен дола а яьккхина, ткъа цул тIаьхьа цу пачхьалкхан малхбалехь Оьрсийчоьнгахьа болчу ницкъаша къепедацарш долийча дуьйна схьа Германин канцлер санна жигара Кремлан коьртачу гIентан деца зIенехь цхьа а Малхбузера куьйгалхо вац. Немцойн журналисташа дагардарца, кху тIаьхьарчу кхаа баттахь дейттаза хилла цу шинна телефонехула къамел.\nЦхьаццаболчу немцойн сатирикаша забарш йо цу хьокъехь, кхечу немцойн зударша бIаьстенан мукъаденошкахь бешахь зезагаш доь, ткъа Меркел Ангелас Путинца хабарш дуьйцу, бохуш.\nАмма забаренна а доцуш аьлча, Малхбузерчу куьйгалхойх уггаре а готта уьйраш Путинца лелон гIерташ йолчу немцойн канцлерна хьалха лаьттарг атта Iалашо яц.\nРогIера шен Путин Владимирца къамел хиллачул тIаьхьа Меркел Ангелас дIахьедар дира журналисташка, Украинера хьал хIара бутт бовш дIабахьа лерина харжамаш тIекхачале аттачу даккхар ца хилахь, тIаккха дуьненан юкъаралла Оьрсийчоьнна дуьхьал рогIера санкцеш ца йича ер яц, аьлла.\nМеркел Ангела: „Нагахь санна цунах тIедогIучу деношкахь гIуллакх ца хилахь, - хIунда аьлча стигалкъекъа беттан 25-гIа башха генахь а ма даций, - тIаккха кхин дIа йолу санкцеш ца йича ца йовлуш хир ю. Вайна ца лаьа и некъ юьхьаралаца, вай кхин дIа а дипломатийн некъ кхийдош ду. Ткъа иза доккхачу декъехь Оьрсийчоьнан карахь ду – вай муьлхарниг некъ юьхьаралоцур бу бохучух сацам бар. Амма мухха делахь а, вайн Iалашо кхин дIа а цхьаьна, юкъара некъ лахар а, дIабахьар ю“\nИ некъ, Украинера къепедацарш совцон а, цигахь масех кIира даьлча дIабахьа лерина болу харжамаш новкъа-нацкъара хIума а доцуш чекхбовлийтар а, - билгал а Оьрсийчоьнца юкъар хилийтархьама стигалкъекъачу беттан ворхIалгIачохь Москоха ваха лерина ву Швейцарин президент, карарчу хенахь иштта Европехь кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а юкъараллин куьйгахочуьн даржехь волчу Бургхалтер Дидье.\nШвейцарин президент хIинцалца схьа а вара Украинехь хьал аттачу даккхарехь кхахьоьгуш. Москохан воккха доттIагI санна Малхбузехь ларалуш волу иза, ала дашна, даханчу Iай, Европера куьйгалхой цхьаъ-вукхунна тIаьхьа, Сочерчу олимпикан ловзаршка ца боьлхуш севцича, ша-м гIур ву цига аларца а, юха цига вахарца а билгалвелира. „Аш дийцарехь-м кесталгIа цхьанхьа а ваха а йиш хир ма яц“, - элира цуо хIетахь журналисташа шен цу сацамна критика йича.\nХIинца дипломатан ролехь Москоханий, Киевний юккъехь барт бан хьажа араваьлла волу Бургхалтер масех кIира хьалха Украинехь хилира, цигарчу ханна хIоьттинчу куьйгаллийца цхьаьнакхетарш а дира цуо. Кху деношкахь Бургхалтерс дIахьедар дира, ша дан йиш йолуш дерг дерриге дийр ду, шина пачхьалкхана юкккъехь тIайнаш юхаметтахIотторхьама, аьлла.\nАмма дуьненан юкъаралло мел жигара и дов дерзон гIерташ дакъалацахь а, Украинин куьйгалла шен махкахь да хила Iаммалца, цу арахьарчу ницкъаша йохучу гIулчех пайда хир бац аьлла хеташ ву Венерчу университетан магистр волу, политологин Iилманча Чапханов Руслан.\nЧапханов Руслан: „Шен цIа хIораммо ша лардан дезаш ду. Цуо ша шен цIа ларош хилча,лулахо а вогIу цунна гIо дан. Уьш хIун лууш бу кхеташ вац со. Шайн метта цхьа да а ван а веъна, тIом бан беза, лата веза аьлла хеташ бу уьш. Делахь а, дуьненчохь лелачу Iадаташца иштта ца хуьлу-кх иза. Ахь хьайн чоь лар ца йича, лулахо а ца вогIу иза ларйан“.\nЦхьаццаболчу Малхбузерчу тергамхошна Оьрсийчоьнца дехарш даран дипломатих гIуллакх хуьлчуьра хьал даьлла аьлла хета. Иштта, масала, хьалха Цхьаьнатоьхначу Штатийн Украинехь векал хиллачу, ткъа хIинца Вашингтонерчу Брукингерчу институтан аналист волчу Пайфер Ситивенна хетарехь, санкцеш Оьрсийчоьнан хьукматхошна шаьшна дуьхьал яьхна а ца Iаш, церан доьзалшна дуьхьал а яха еза.\nУкраинин кочара муха яккха еза Кремл?


Забаре дийцарш — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nП.С.: Х1усамнана д1аяьллачуьна молха – хье ца луш зуда ялор ду. Берашна и хаа деза. Велларг юха ца вог1у, виснарг ца ваьхча ца волу. Вайн дахар иштта а ду доца. Доьзало г1айг1а бан беза шайн дена…\nЖурнал «Нана», Яхиханова Дагмара\nПросмотров 30 781\nдийцарш забарш рассказы чеченские шутки юмор\nДа, мой отец тоже вернулся .уже 8 год!!!


Арахьара гӀуллакхийн министр — Википеди\nАрахьара гӀуллакхийн министр\nАрахьара гӀуллакхийн министр — пачхьалкхан арахьара политикин ведомствин куьйгаллин министран рангера даржехь верг. Правительствон декъахо ву (министрийн кабинетан, министрийн кхеташонан). Правительствон даржех ладамех цхьаъ. Наггахь министрийн кабинет шолгӀа дарж.\nЛамастехь даржах олу арахьара гӀуллакхийн министр. Амма юкъардахарш ду: АЦШ оцу даржах олу пачхьалкхан секретарь (пачсекретарь). Йоккха Британехь — арахьара гӀуллакхийн а, ДоттагӀаллин гӀуллакхийн а министр (пачхьалкхан секретарь). Цхьацца пачхьалкхашкахь: арахьара юкъаметтигийн министр, арахьара уьйранийн министр, дуьненаюкъара гӀуллакхийн министр, арахьара гӀуллакхийн а, махлелоран а министр, арахьара гӀуллакхийн пачхьалкхан секретарь, кхин дӀа а. Латинан Америкин дукхаха болчу мехкашкахь, арахьара гӀуллакхийн министрах олу canciller (аьлча а канцлер).\n2 Арахьара гӀуллакхийн министрийн мехкашкахула йолу испискаш\n2.1 Австрали а, Океани а\nАрахьара политикин ведомствин коьртан дарж юкъадаьлла, пачхьалкх а, дипломати а юкъаяларца. Даржан тайп-тайпана цӀе лора. Яьржинчех цхьа цӀе яра — канцелярин хьаькам. ЮккъерабӀешерийн муьрехь — канцлер, и дарж юстицин министран даржаца догӀуш делахь а. Византехь арахьара политикин ведомстван коьртан даржах олуш хилла «оффицин магистр».\nXVI бӀешарахь Францехь кхоьллира пачхьалкхан арахьара гӀуллакхийн секретаран дарж, цунах васт хилира арахьара гӀуллакхийн министран даржан. XVII бӀешарахь стаган арахьара гӀуллакхийн пачхьалкхан секретаран дарж лора, ткъа цхьа хан яьлча царех Пачхьалкхан министр хуьлу. Амма хилла юкъарадахарш а. XVIII бӀешарахь оцу даржан цӀе чаккхенца чӀагӀъелла йисира.\nВатиканехь арахьара гӀуллакхийн министран даржах олу Ватиканан Пачхьалкхан Секретариатан пачхьалкхашца юкъаметтигийн секретарь.\nРоссехь арахьара гӀуллакхийн министран дарж юкъадаьлла 1802 шарахь министраллаш кхолларца.\nАрахьара гӀуллакхийн министрийн мехкашкахула йолу испискаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАвстрали а, Океани а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАвстрали: Арахьара гӀуллакхийн министраш;\nВануату: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nКирибати: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nМаршаллан ГӀайренаш: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nМикронези: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nНауру: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nКерла Зеланди: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nПалау: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nПапуа — Керла Гвиней: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nСамоа: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nСулейманан ГӀайренаш: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nТонга: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nТувалу: Арахьара гӀуллакхийн министраш\nФиджи: Арахьара гӀуллакхийн министраш.\nАрахьара гӀуллакхийн министралла\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Арахьара_гӀуллакхийн_министр&oldid=5738036»\nАрахьара гӀуллакхийн министраш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 23 февраль, 10:37.


Коронавирусах ларвала муха цIанъян еза телефон\nКоронавирус ю вайна юкъахь лелаш. Тера дац иза юхайолуш хиларх. Цу цамгарх ларваларан уггар гIолечу кепех цхьаъ ю – куьйгаш дилар а, уьш юьхьтIе ца кхийдор а.\nКхин цхьа дан дезарг ду пIелгийн юьхьигаш микробех ларъяр: шен телефонна дезинфекци яр. Цамгарш яржарна а, уьш ца йовлуьйту агӀо лелорна а терго ечу Американ центро чIагIдарехь, телефон ю уггар дукха тIе куьйгаш Iуьтту хIума. Ткъа иза телефон хила мега вирус дIасалург бохург ду.\nДикка телефон цIанъян ма моьтту атта дац: цIанъян еза тайпа-тайпана чутIаьхьна а, хоттаелла а меттигаш а, куьзга а, ларъян тIехула йоьллина ботт а.\nХIун дан мегар дац\nМуьлххачу а тIуналло йохо мега телефон. Apple компанино хьоьха тайп-тайпана спрейш а, тIех чIогIа хIуманаш цIанйон тIуналлаш а лело мегар ца хилар.\nХIун дан деза\nТелефон цIанйеш лело дика ю, 70% изопропил олучу спиртца яшийна кIеда салфетка. Apple хьоьху дезинфекци йон тIуьнан салфеткаш лелор.\nЦамгарш яржарна а, уьш ца йовлуьйту агӀо лелорна а терго ечу Американ центро билгалдоккху цу Iалашонна Iалам лардаран агенталло лело магийна йолу дезинфекци йон коьчаллаш лелийча дика хирг хилар.\nГовзанчаша хьоьху телефон цIанйеш куьйга цкъа бен ца леладо каранаш дохка дезаш а, ткъа телефон цIанйинчул тIаьхьа куьйгаш дика дила дезаш а хилар.\nВон хир дац жимма дахаран кеп хийцар. Масала, AT&T Американ телекоммуникацийн компанино хьехар дина, сурташ вовшашна гайта телефон кар-кара лучу метта уьш мессенджершкахула дIасадахьийта аьлла. Оццу компанино хьехар до ладугӀургаш а, ткъа иштта Bluetooth зIе а лелор гIоле хилар, телефон юьхьана мелла а генахь латтор Iалашонца.\nХIунда цIанъян еза телефон?\nТелефонна дезйинфекци яр уггар коьрта гIуллакх хила а мега хIораммо а вайх оцу дийнахь деш долучерах. Коронавирус дукха сиха яьржаш ю. Говзанчаш цунна тIаьхьа ца кхуьу.\nЦундела Цамгарш яржарна а, уьш ца йовлийту агӀо лелорна а терго ечу Американ центрна цкъачунна ца хаьа, коронавирусан арахь яха ницкъ болу хан мел ю. Хетарг ду уьш дийна юьсуш хилар "маситта сохьтехь я масийтта динахь".\nТелефон боьха хIума ю. 2017-чу шарахь Germs журналехь арахецначу талламан авторшна вуно дукха бактереш а, вирусаш а, патагенаш олу микробаш а карийна кхиазхойн 27 телефонехь. Iилманчашна хета боьха телефонаш лелоро аьтто бийр бу аьлла, адамашна юкъахь цамгарш яржарна.\nЛарвалар гIоле ду, тIаьхьо ларвелла велира со, бохучул.\nНиренберг Амелиа, New York Times


Хьаладовлал, хьаладовлал, нанинаш, сихха базара д1айоьдуш ю автобус. Муьлхачу базара бохург х1ун ду? Стаг, сай-бодий къастале, дов ма даккхахьа, сан бехкенна ма ца хилла ерриге а Нохчийчоьнах базар, ткъа вай автобус «Беркат» олучу базара йоьдуш ю. Да дера иза-м доккха беркат.Беркат хилла, дог1анах вайна т1ебоьлху Делан къинхетам бу! Баба, схьало и ворх1 сом, мах боцуш ма яц х1ара автобус, со а ма ю бераш кхаба дезаш, уьш мацалла ца далийта, царна мижарг баккха араяьлла! Сом дацахь стенга яха ара яьлла хьо, г1аз г1аттале хьала а г1аьттина?! Ц1енош-м массеран дохийнера вайн, чам ца бойуш, и ворх1 сом схьалой ялахь.\nХ1ей йоьдург, ахь х1ун до, ахча схьа ца луш, сту санна чуг1ерташ ма ю хьо? Хилча х1ун ду хьо инвалид, со т1е кхетта ха дойна-м яц хьо? Яц-дера со-м цхьа а мах боцуш д1авига декхарийлахь. Х1ун элира ахьа?.. Вуьт1ит1ай, пачхьалкх ца хилча пачхалкхан автобус мичхьа хир ю?! Оцу паччалкхо вайна т1е бомбанаш етташ мичхьа яра хьо??? Соьца-м правдазащитник хилла закон къуьссура ахьа!!! 1944шарахь нохчий ц1ера бохуш мичхьа яра хьо??? Хьо ишта дуьхьал яьллехь, цхьа керста кху махка ван ваьхьара ма вацара! Я-те! Дуби-эвлахь кхийра пхьег1аш ечу заводехь ас йина, сан долахь ю х1ара автобус! Хьох дага яла ца кхиира со…\nЗуда, гуманитарни помощна суна елла, сан ю-кха х1ара автобус! Ма-доккха х1ума хийта хьуна х1ара цхьа т1елхиг сан дола яьлча. Неха-м шайн долахь автопаркаш ма ю,шайн ворх1е дайх йисчи санна дозалла деш лелош,адмо т1ера налог а ца йоккхуш…Соьга кхаьчнарг ма боккха бахам хийти хьуна! Ахьа ма къизий-готтий хьовзи со, хьайн бунчохь лаьцчи санна!?... Д1ахилал, д1ахилал, нанинаш, т1ехьа шортта меттиг ю, кхузахь хьалабовла лууш алсам нах бу. Деца, ахь х1ун до биелаш, шадмаш эцна? Х1ара-м адмаш д1асалело автобус яй, Нохь-пайхмара хихкина х1урдан кема даций. Ахь цхьана соне уьш д1ах1итторах тоьий, т1ера мах луш ца хилча? Цу соне,гарза санна долу ши туьман цхьа сом схьа а эцна , ас кхо стаг вуллур ма ву.\nСтаг, ахь х1ун боху? Хьуна хьо ма воккха хьаькам хета, хингал санна, айхьа хьалха галстук оьллича. Дага вог1у суна-м хьо. Виц валлал, башха беса вац. Важа 1едал долуш полконик хорма йоьхна, базарара зударий чехош лелла, шар1о малар дохка ца магийна бохуш. Зударшна дохка ца магадора, хьуна мала магадора? Хьий, дела яла къаьркъа мел муьйлучех сийна ц1е, хи мел туху серлайолуш! Кху чуьра, х1ара сахь сецорг вог1у наггахь цунах чам боккхий.Берашна бепиган юьхк эца сом даккха меттиг ца карайо,ткъа шиша эца ахча карадо. Х1ай стаг, со-м яц хьоьга мохь хьоькхуш, х1унда дуьйцу ас меллаша!? Сайн а иштта, Дала делла боьрша аз долуш ю-кх со! Оццул хьо кхоьруш хилча, лела ца везара, дехкашна ун деъча олхазаршкахьа волуш, олхазаршна ун деъча дехкашкахьа волуш.\nБаба, шиъ хууш ду хьуна и г1ант, хьо ма ч1ог1а яьржина охьахиъна, буса бина такхор санна. Т1оьрмиг кара лаца мегар ду хьуна.\nХ1ун боху ахь? Йиша, йоьду, бани уллехула йоьду автобус, амма д1акхаьчча банехь хьуна хи хир ду ала-м ца хаьа суна. Шайна дага деънарг «ч1ич1» олий д1а ма хада йой кхара, ахча схьа ца делла олий! Вай-м хих,сиветах,газах ахча д1алур дара,оцу мехкадаьттанах дог1ург вайна схьа маца кхочур ду-те!? Массера юкъара долу дела ма аьллера цунах «мехкадаьтта»! Суна-м цхьа чами а доьг1на ца хилла иза… Да-нана кху махкара ма дара сан а… Дог1анца дилхина хьарий ч1иж ца кхечи суна-м! Мехкадаьттан т1адам х1унда буьйцура!?\nВа, остофируллах1! Кхин а ву инвалид? Шу ма ч1ог1а арадевлла тахана, маьхза цхьаъ йоькъуш санна. Суна х1ун бен ду ахь т1ом миччахьа бинехь а, Германехь, Афганехь, соьга х1ун кхаьчна цунах? Шу немцойх летташехь, кху махкахь мел верг ц1огана к1ел мийра а, тоьхна сийначу Сибреха хьажийна. Со-м яц хьоьга харц луьйш,.. хьан кет1а еъна меттара г1аттийна ас хьо??? Цхьа ког коша бахнехь,эхартан ойла ян еза,хаза хьайна т1ера саг1а даккха ахь, кхин цкъа ворх1 сом схьалой, бухахь карор ду хьуна.\nДела дуьхьа, воккха стаг, т1е йисте г1оьртинчу буг1ано санна, и б1аьргаш ма къерзабе соьга, хьоьга со кхерлур яцара. Иттеха шарахь вайна т1е герз детташ а ца кхераелла. Ой, со-м яц хьо валийта г1ерташ, цицигана ма1а яллалц а, хедарчу буц яллалц вехийла хьо… Ва, устаз, ас х1унда духку хьуна сардамаш, ахь схьадийцарехь, хьо ву-кх дуьне доладелчхьана т1ом беш, цкъа немцойх леташ, т1аккха японех леташ. Х1инца дуьненчуьра аьлла дош доццушехь сан коча веа хьо!..\nЙоьду... Автобус базара йоьду. Д1ахилал, т1ехьа шортта меттигаш ю. Х1ун боху ахь, зуда? Хилча х1ун ду т1ехьа божарий? Т1ехила. Гирз даларна-м ца кхоьру хьо?.. Хьо дагайог1учохь бацар уьш-м, мацалла чуьйраш къекъаш лаьтташ болу. Автобусашт1ехь леларш бац и зударшна т1ебетталурш… Буьзина махьарш хьалаг1ерташ мерседесаш, джипаш, ланкраузераш хоьхкурш бу!..\nХ1ун хилла хьан колготкашна? Хьуо иштта кура елахь такси лаций г1охьа хьо а. Мила ву хьан колготкех ка етташ?! Дера эт1ор яцар, со санна йовха гамаж юьйхина хьо араяьлехь-м. Х1ей, заббари, со х1унда ю эхь доцуш? Хьаьнга х1ун боху ас? Ахь айхьа зурмане яьхна-кх хьайн колготкаш. Хьох-м Орци Айза хили!!! Хьо стенна еза е, цирке дига кечдина маймал санна, т1е басар-пудар доьттина, лахарчу пиллигашт1е даккха и хьайн пурстоьпан аз…\nЮ!!! Автобус базар йоьдуш ю!!! Минуткехула х1унда йоьду х1ара? Хьо дера ву шу т1е ваьллачуьра Шуьйта г1о со баьхнарг! Хьан 1аьнзар копеках Итум-Кхаьлла хьалавига ас хьо?\nМа деза, деха, доккха хилла-кх и хьан ворх1 сом…\nАхь х1ун боху, баба? Хьо цхьаъ йиснера со д1анисъянза!!! Ма дика ду-кх хьан к1ант хьаькам волуш... Хазахета, шу мукъане хьена юуш долуш… Со балхара д1айоккхучул, и вайн некъаш тодайта алахьа хьайн к1анте, сан компенсаци схьаялийта ала, иштта воккха хьаькам ша велахь.\nД1ахилал, д1ахилал, дукхадахарш... х1инцца д1адоьлху вай.\nК1ант, и ахча схьалой валахь. Хилча х1ун ду хьо милицехь? Мила лаца воллуш ву хьо кху автобуст1ехь? Бенладенера 1усама кхут1ехь ву аьлла шийла кхаъ-м ца кхаьчна хьоьга??? Кху т1ехь мел верг ву-кх балха воьдуш. Аша-м тухий-1уттий йоккхура. Шуна д1адаллал ахча вовшахкхетча и чуьра воккхаха волу к1ант гайщик балха х1оттор волуш яра со. Цера бу дика болх: бероза г1аж ластийчхьана, кхин къа хьега ца дезаш ахча хуьлу! Д1ахилал, д1ахилал, дукхадахарш, х1инцца д1акхочур ду вай.\nЦхьана эха сохьтехь мукъане вовшийн карахь-марахь 1е вай, вуьшта говраша санна, ц1ингаш беттар вай, шарахь цкъа дог1у марха лоцуш-достуш а цхьа барт хила ца туьгуш.\nШофер, мичахь ву хьо? ??\nШа тхов т1е ца хаавахь, кхин меттиг бац.\nЦкъа-шозза ахь ор чу тоьхчахьана, д1анислур бара х1орш-м… Нохчий дахаро башха хьеста 1емина бац!


Циск малхбоалера малхбузехьа кхаьчад — Сердало\nМалхбоалехьарча йоаккхача хьунагIа лакхача хена тIа бIи а белла, цу бIена кIоригаш а яьха, ший кIоригашта даа хIама да малхбузехьа яхай аьрзи. Малхбузехьарча эри мехка, хьуна петарашка, моцалах гирзденна лелаш цхьа циск бIаргадайнад цунна. Цу цисках ший бIаргкхийттача, цунгара гирз ший кIоригашка далар кхераш, цисках унзара а яьнна, ший кIоригашта даа хIама а ца дахьаш, хьийдда юха цIа а ена, ший массе а кIориг ткъам кIал а елла, бIена елхаш ягIача аьрзена уллув гIолла тIехдоалача керо хаьттад:\n— Фу даьд хьона? Хьо хIана елх, ва аьрзи? Хьо елххал хилча доккха хIама тIакхача ма дезий?\n— Сай кIоригашта даа хIама да малхбузехьа яхаяр со. Цига эри мехка хьуна петарашка лелаш моцалах гирзденна циск бIаргадайра сона. Цунгара гирз а доакъазал а укх сай кIоригашка ялар кхераш елх-кх со, – аьннад аьрзе керага.\n— ДегI доккха хилар-м пайда боацал – кхетам ца хилча! ХIанз мичара малхбоалехьара циск малхбузехьа а дена, цунгара гирз даргда хьа кIоригашта? Тоъа, ма елха! – аьнна, бехк а баьккха, тIех а даьнна дIадахад кер.\nЦул тIехьагIа малхбоалехьара малхбузехьа инкалашца базара болхаш бола нах тхьовра аьрзена циск бIаргадайнача а кхаьча, цу эри мехкарча хьуна петарашка салоIаш, бийса яккха сайцаб. Ди дуаш уж багIаш адамий гIар хазаь, моцалах гирзденна лийнна циск, Iаьха а Iаьха, тIадахад царна. Шоашта из циск тIадеча, цунах тамаш а яь, къа а хийтта, хьалаьца цунна кертах кулг а хьакхаь, хьаьста а хьаьста, даа хIама а денна, дузадаьд цар. ТIаккха бус шоашца Iо а дужадаь, lyppa шоаш наькъа болхаш цисках къа а хийтта, хьал а ийца, шоай талсашка деллад цар, шоашца дIадахьа.\nМалхбузехьара базар яьнначул тIехьагIа шоай циск а тIехьа юха цIенгахьа бийрзаб уж. Баьнна юха цIабоагIаш, тхьовра йоккхача хьунагIа, аьрзе бIи баьллача хенага кхаьчача, шоаш наькъа мел лела базархоша шоашца леладаь, кхаьбаь, дерстаь тоаденна циск, цIаьхха талса чура Iо а кхоесаденна, дедда цу йоккхача хьуна юкъе гIолла дIаийнад. Базархой тIехьа байдача а, лийхача а кхы хьа ца корадоагIаш дисад циск, хIаьта базархой шоай инкалашта тIа а хайша цIабахаб.\nУж базархой малхбузехьа а баха, цигара шоай базар а яьккха, юха цIабоагIача юкъа, тхьовра аьрзе хена тIа, йоккхача хьунагIа яьха хинна кIоригаш, ткъамаша яха а енна, йоккхий хиннай. Цхьан дийнахьа цу йоккхача хьунагIа мец а денна, дехкий лехаш лийнна циск тIакхаьчад ткъамашца дIаяха а ца могаш хена тIара Iоежа уллача аьрзе кIорига. ТIакхийттача циско хьа а лаьца, из ца яийта аьрзи гIертташехьа, е а йийна, йиаьй. Из санна аьрзе вожаш кIоригаш а, ткъамашца гIовтта аьле бIенара йоаллашехьа, дIаяха ца могаш Iолегаш, циско Iо-Iо ежар юаш массе а кIориг, цаI юхе ца юсаш, кхоачаяьй. Цар гIайгIанна елхаш, Iаьрж делла, ше цхьаь бIена елхаш Iохайна ягIача аьрзена юха а тIакхаьчад тхьовра дIадаха кер. Ше тIа ма кхаьчча а хаьттад цо аьрзега:\n— ХIанз а елхаш ягIа хьо? Даьллахьа ма тамаш я хьа Iовдалал! Фу хиннад хьона, хIана елх хьо?\n— Аз хьога дийцача малхбоалехьа, эри мехка, хьуна петарашка моцалла гирзденна, акхадаьнна лийннача циско укх малхбузехьа а кхаьча, са бIена яьдаь кIоригаш, ткъамашца гIайтте дIа-дIа яха еннар, Iойожаш, Iо-Iо ежар цу циско юаш, са массе а кIориг йиаьй, цу цискагара гирз, цунгара зулам даьнна яйнача сай кIоригий гIайгIанна елх со, аьннад, – аьрзе керага.\n← НАРКОМАНИЯ «ТРОПИК» СМЕРТИ И ЛИРИКА РАСПАДА\nНаха зуламе ца хилар →\n«Деррига дуне – театр»


Нохчийн дуьххьара киносериал\nНохчаша дуьххьара яьккхинчу «Деган аз» киносериалан гайтар хилира Соьлжа-ГIаларчу Лермонтовн цIарах театрехь. Кхайкхина дуккха а хьеший а болуш, дIаяхьира и презентации.\nЦхьана меттана, шина денна яхъелира дуьххьарлерачу нохчийн сериалан гайтар. Дуьххьарлерачу сарахь, цхьана шина сахьтехь презентации яра дIахьош. Бистхуьлуш бара, цхьаъ вукхунна тIаьххье баьхкина хьеший а, филман тIехь болх бина болу актераш а, продюсераш а.\nКиино хIинца гойтур ю аьлла хеттачу хенахь, Лермонтовн цIарахчу театрехь, ток дIаелира. Иза хIинца схьаяла мега бохуш, цхьана шина сахьтехь Iийра нах.\nБаьхкинчу хьешийн, Высоцкий Никитин а, Пятков Александран а, Матросов Денисан а гулбеллачеран самукъадаккха дийзира, цхьацца стихаш йоьшуш а, актерийн шайн дахарехь хилларг дуьйцуш а.\nИза а, тIехьажийна цхьана видеокамеро лучу серлонца дара. Ток дIа ма елли, могIаршкахь бехачарна юккъахь беларш иккхира.\nХьажархо: «Генератор яц, автоматика а яц. Миллиард а делла хIара гIишло йина, амма генератор яц. Ток дIа ма яйн, генератор хила ма еза кху чохь. Ма эхь ду хIара!»\nШолгIачу денна тIаьхьа теттира кино хьажар. Хьалхарчу дийнахь санна дукха бацара нах, амма залчохь йоллу меттиг дIалаьцна яра. Филм йолаялале, режиссера Терекбаев Беслана шен къамелехь хьажархошка дийхира, иза емал а ца еш, мелла а кхета а кхеташ цунна мах хадор.\nИза хIун ду ца кхетара могIарера берш, амма нохчийн киношка дуьххьара хьожуш воцучуьнна хууш дара.\n«Деган аз» фильм массанхьа дIакхайкхийна ю, дуьххьарлера нохчийн филм санна. Амма иза иштта дацц. Иза дуьххьарлера киносериал ю. Цуьнан чулацамехь ду сериалехь мел хила дезарг: безам а, цхьа йоI шинна езар а, дахаран чолхалла а, бохамаш а.\nОцу ша долчу хIумано кхуллу цхьа боккха сюжетан уьйриг. Ясмина-коьрта турпалхо ю. Iийса бохучу кIантаца шен дог дохуш йолу иза, цIерачара ца йохуьйту, иза бахам болуш вац аьлла.\nКийсак: - Ясмина, ма елхахь. Ойла ехьа! Оьший теша хьуна и бала? Хала бохкуш ма бу IийсагIар. - Суна мегаш хилчхьана, шуна хIун ду теша иза? Безамо аьттонаш ма ца лоьху, Бирлант! Со реза ю-кх, цуьнца муьлха а хало лан!»\nНохчийчохь чIогIа ира лаьтташ долу хаттар а айдо сериал чохь. Зудчунна тIе зуда яло дагахь волуш, цунна цIенош деш ву коьрта турпалхочун Ясминин ваша. ХIара къамел цуьнан шен зудчуьнца ду.\n-Даиманна балхахь ву хьо! Хан яьлчий бен чохь хуьлуш а вац. Хьан доьзалца цхьа а бала а бац!\n-Ахь хIун боху?\n-Ас хIун боху бохий ахь? И даиманна хьоьга язъеш йолу Самира мила ю боху-кх. Суна йовза мегар дарий иза?\n-Иза хьан бала болуш хIума дац. Кестта хуур ду хьуна, иза мила ю. Хьайн гIуллакх доцург а ца дуьйцуш, хьайн кIанте хьажахь.\n-Муха кестта? Ахь хIун до?\n-Сайн гIуллакхе воьду»\nФильм гайта йолаялале, Оьрсийчоьнан хьалкхан артиста Пятков Александра тидам бира, Нохчийчохь санна, мел йолу зуда коьртахь хIума а йолуш, еха кучамаш лелаяйта лаьара шена шай зударшка, аьлла.\nФилм чохь а ю мел йолу зуда къовлаелла, даккхий йовлакхаш а техкана. Нохчийчоьнан культуран министр волчу Дааев Хож-Баудис, оцу хIуманна жоп луш санна, хIара дIахьедар дира.\nДааев Хож-Бауди: «Вай шен доьзалца, воккхачуьнца, жимачуьнца хьажа тамехь йолуш хир яцара-те бохуш, яьккхина ю хIара. Вайна хууш ду, масех шо хьалха вайна юккъе яьккхина йолу проекташ схьа а оьцуш, тахана ерриге а Оьрсийчохь, массо а тIегIанехь, изза, оцу хIуманна тIе а богIуш, схьадогIуш ду хIара.\nВай нийсачу новкъахь хиларан билгало ю иза. Тахана вайх ца кхеташ берш а хир бу. Амма коьртаниг, нигат ду- диканиг, оьзданиг, гайта лууш».\n«Деган аз» цIе йолу филм Нохчийчуьрчу кинотеатршкахь гайта йолайийр ю цуьнан мел йолу I2 сери яьккхина яьлча. Иштта иза гайтаршка йилла мега, Iаьрбойн пачхьалкхашкахь а.\nМиллиард а делла хIара гIишло йина, амма генератор яц


ДоттагIчух тIаьххьара дош\nКху шеран 10-чу июлехь вайн дахарера дIаваха искусствин гоьваьлла говзанча, похьма долу илланча, композитор-поэт, забарча, Нохчийн республикин халкьан артист Усманов Iимран. Сан дагна чIогIа хорам бу Iимранах тIаьххьара дош ала. Шовзткъа шарахь сов дукха мерза цхьана хIирчина, вовшийн ца гуш де даьлча дукха хан хеташ ши доттагIа вара тхойшиъ. И доттагIалла ша соьца лехна, ша бакьдуьне верзалц лерина Iалашдиначарех а вара иза. 1970 шарахь шен 17 шо долуш духхьарлера «Малика» илли даьккхичхьана нохчийн музыкин дахарехь хьакъ йолу йоккха меттиг дIа а лаьцна, халкьана везаш иллинча хилла дахарехь чекхвала хьуьнар кхечира Iимранан. Цо 40 шо хьалха дIааьлларг, тахана керла юкъадаьккхина илли, цхьатерра къоман дагчу дуьжура гуттараренна даха. Шен керла илли эфире даккха сихлуш а вацара иза. Иттех шо сов зама а йолура яздинчохь цо илли нахана ца довзуьйтуш. Усманов Iимрана шен иллешна дешнаш а ша яздора, мукъам а ша боккхура. Нехан байташ тIехь, цигахь кхоччуш поэзии, дешан тамашалла яцахь илли ца доккхура цо. Iимранан кхоллараллин амал дика евзаш, тхойшинний гергарло доллушехь, сайн дешнаш тIехь цуьнга илли яздахьара аьлла дац ас. Амма Iимрана ша, кхоъ шо хьалха, сан дешнаш тIехь, шен лаамехь, кхоь илли даьккхина суна деза совгIат дира. Бакъду, царалахь «Со дагалацалаш» цIе ерг тхойшинна дахаран гимн хилла даха дуьсур хиларан шеко яц.\nIимран – цхьа башха, дог цIена адам дара. Ира забар йолуш, шеца забар йича дегбаам бар а дацара цуьнца. Накъосташа со бахьнехь забаре хьовзавора иза: «Ва Iимран, хьо ган куц, кеп йолуш, махкахь вевзаш вара, дIаваккхахь хьайн хаьнтIе тесначуюьра и чолакх Махаш», – олий. «Ас муха воккху иза, им Дала чинт санна суна тIелатийна вай», – велалора Iимран. Даима суна там бан лууш, нахалахь сан сий деш чекхваьлла ву иза. Дахар дуьсур дуй хууш, даима сиха, лехамехь а вара.\nУсманов Iимран хеназа вайна юкъара кхалхар нохчийн кьомана боккха эшам бу. Амма цуьнан иллеш нохчийн халкь мел ду, цуьнан сица дехар ду. Х!ун дийра ду? Дела Ша цхьаъ Воцург дерриш дала кхоьллина ду-кх вай. Iимрана шен иллехь ма аллара: «Хийла кIентий белла ду! Вайха диса герга ду!» Дала декъелавойла Iимран! Дала цуьнан кхалхаран дакъа мел кхочучарна иманехь собар, собарца ял лойла!\nДИКАННА ДЕКАЛАШ, САН ИЛЛЕШ, МЕРЗА\nСан иллеш, мерза,\nМахкана хьекъалаш, –\nБеркатна ков доьллуш\nВаккхалаш дог доьлуш,\nБIаьстенан нур хилий,\nГIийлачуьн дог эца.\nНийсонан тур хилий,\nЕмалве ун хилла,\nДIовш кхехкош вехарг.\nГIорийна шен чиллахь,\nЛуо нанна бер санна,\nНохчийн мотт безар.\nКъонахчуьн дуй санна,\nШу орцах довла.\nШух хилла гIовла.\nСо валлац яхь лолаш,\nЦа гIатта со вожахь,\nЧурт хилий гIовта!


Тимбулатов Мовсар. | ВАЙНАХ\n28.08.2014\tДебют Оставить комментарий\nТимбулатов Мовсар Маулаевич вина 1998-чу шарахь, Шуьйта к1оштахь йолчу Бена юьртахь.\nШен ялх шо долуш Асламбек Шериповн ц1арах йолчу ишколе хьалхарчу классе деша вахна Мовсар. Иза стихаш язъян волавелла ша пхоьалг1ачу классехь доьшуш волуш. «Дуьххьарлера хьехархо» ц1е йолуш яра Мовсара дуьххьара язъйина байт.Цхьайтталг1ачу классе хьалаволуш, цхьа а диъ доцуш т1ехдика доьшуш, схьавог1уш ву Мовсар.\nМичахь ю бералла?\nМичахь ю жима хан?\nКхуьуш вац т1аьхьа со\nЗаманна, мел идарх.\nЯха-те 1инах чу,\nД1адай сан шийтта шо,\nСоь саца ца луш ша.\nТкъа х1инца лаьтта со,\nСецадеш кхойтта шо.\nАрхаш ас ийзаярх,\nИ соьга сацалац.\nИза а д1адовр ду\nСахьте ладоьг1у ас.\nЙоьду хан, йорт эцна,\nДаима санна д1а.\nЦу сахьтан цхьамзано,\nЮх-юха го бахарх,\nЙиш яц-кха дахаран\nЮха го баккха шен.\nХ1ай сахьтан цхьамза!\nХ1инца а кхиъна вац\nКхиъна вац х1инца а\nЛаьмнел лакхахь гучуболу,\nБовха, сирла, дашо малх,\n1аламе цо маршал хотту,\nХьалабаьлча нийсса ах.\nБешахь декаш олхазарш ду,\nТайна «шабар-шибарш» деш.\nУллохула татол дог1у,\nМеллаша шен «шур-шур» деш.\nХилла бовлуш лаьтта стоьмаш,\nЦ1ен ц1азамаш – бацалахь.\nМеда комарш лаьтта оьгу,\nЧомехь ю уьш, яалахь!\n1уьйренца кху стоьмийн бешахь\nМалхехь къега бецан тхи… –\nУьш стиглара охьаэцна,\nДуй-те, лепаш, седарчий?\nХьацаран х1орд лаьтта 1енош,\nОхуш, оруш баьхна дай.\nДагалоьцуш ихна денош,\nБаьпган сий деш, дахий вай?\nСибрех, хало гинчу наха,\nХ1инца а до баьпган сий,\nИ г1ело ца гиначара,\nПусар ца деш, дойу и.\n«Бепиг – массо х1уман корта»,\nБепиг лара деза вай.\nБепиг ц1а чохь хилча шорта,\nГ1айг1ане ца баьхна дай!\nГурахь деъна ло\nДог1у шийла ло.\nЖ1аьло арахь ц1ийзаш,\nГ1ийла узам бо.\nДитташ т1ехь бу стоьмаш,\nЦ1ечу басца боьлуш,\nЛайлахь 1охку можа ялташ,\nЛайлахь 1охку шира ярташ,\nИнзардаьлла доцуш доза,\nОрца дохуш, хьийза хьоза.\nЛайлахь деррриш цхьана ийна.\n1алам набарна д1атийна.\nЛо дог1уш ду самукъне,\nСтиглахь хьийзош к1урк1мани.\nНазад: Николай Бусленко.\nВперед: Шишханова Зулпаъ.


Товбеца-бутт 30, 2021\nЯн еза вакцинаци ца еш дуьхьалбевлла Нохчийчуьра бахархой балхара дIабаха бакъо ю куьйгалхочун. "Грозный-информ" агенталлан корреспонденте бина и хаам Нохчийчуьрчу Роспотребнадзоран урхаллан куьйгаллехь йолчу Термулаева Ритас.\nЦомгашнаш Нохчийчохь алсамбовларна цхьайолчу категорешкахь болу нах коронавирусна дуьхьал прививкаш яйта декхаре беш омрана куьйг яздира Ткрмулаевас.\n"Эпидемин хьал талхарца доьзна белхан низамашца куьйгалхочун бакъо ю прививкаш ца яйтина шен куьйгакIелара белхахой дIабаха, хIунда аьлча, гонаха болучарна кхераме бу уьш", - дийцина Нохчийчуьрчу коьртачу санитаран лоьро.\nИшта цо билгалдаккхарехь, ресторанийн а, кафен а, туьканийн а долахойн бакъонехь ду, вакцинаца яйта дуьхьалболчарна шайн территори тIехь дозанаш деттар.\nОппозицин IADAT телеграм-канало чIагIдо, Нохчийчохь прививкаш яйтина боцчу нахера машенаш схьаяха тарло, ткъа пачхьакхан белхахошна тIедиллина вакцинаци яйта шайгара нах тIебалор, бохуш.\n"Кавказский узел" интернет-гIирсо хаам бира, дас-нанас прививкаш яйтина аьлла, тоьшаллин кехат да аьлла, дешархошна тIедожорах.\nНохчийн пачхьалкхан университетан хьехархочо дийцина ресурсна, балхара дIавоккхур ву аьлла, кхерам тесча декхаре хилира ша вакцина тохийта аьлла.\nВакцинаци яйта резабоцчарна лоьрашкара гIо тIаьххьарчу рогIехь бен кхачо ца деза, "кислород ца тоар мел хала хIума ду царна дIахаийтархьама аьлла, Кадыровс Стигалкъекъа-беттан 26-чохь дIахьединчул тIаьхьа хийцаделира Нохчийчохь прививкаш ярца долу хьал.\nЕСПЧ: вийначу Литвиненкох жоьпалла Оьрсийчоьнна тIехь ду\nНурмагомедов реза вацахь а, Емельяненко Федорна новкъа дац ринга тIедуьйлу зудабераш\nШколаш болхбан юьйлаелла Афганистанехь, амма дешархой-йоьIарий а, хьехархой-зударий а чу ца битина\nОьрсийчохь кхажтасар дIадирзина Пачхьалкхан думан харжамашкахь\nОьрсийчохь дIадоьдуш ду Пачхьалкхан думан харжамийн коьрта де\nИнарла Казанцев велла. Нохчийчохь шолгIа тIом боьдуш буьйралла деш вара иза


Наьна метта сий дора цо — Сердало\nШий къаман мотт дукха безаш вола саг, цIаккха гIожа, нахаца охца, довне-шовне хургвац аьнна хет сона. Вахаре зийна хIама да аз дувцар. ГIалгIай мотт кIоарггара бовзаш вар, нахаца тарлуш а Iимерза а хул. Цунца Iомаю къаман хозагIйола оамалаш: эздел, къахетаме хилар, даьй сий дар, боккхагIчар юхь яр. Кхы а да уж, меттага гIолла сагага кхоачаш дола дикаш, шоашта юкъе дешар а хьаькъал а долаш. Тахан са вувца безам бола саг, деррига ший вахар цу меттаца, йоазонца дувзадаь вар. ХIаьта а дуккхачарна гуш, наха юкъе геттара гIоръяьнна ювцаш яцар цун цIи, хIара дийнахьа яхар санна цун кулго даь йоазош шоаш деше а. Газета таржамхой малашб ца ховш бусар дукхагIойлча хана, хьалха уж наггахьа мара белгал а бахацар арадувлача кепайоазон тIа, ах хIана дац аьнна газет хьадераш уж бале а. Цу тайпарча сагах, Котиев СаIадала Cултангирех, дола ер йоазув аз хьехархошта хетадара бахьан да, школе ийслагIча классе Iомадеча, Мальсагов Абос оттадаьча хрестомате тIа цо яздаь дувцар хилар. «Дезал» аьнна цIи йолаш да из. Журналисташта юкъе шерра вовзаш вале а, бакъда хьехархошта цунах дукха хIама хов оалалургдац сога. Къаьстта а укх тIехьарча хана кхийнарашта хIаьта а. Из цар бехк а бац, хIана аьлча цун вахарах-леларах, цун йоазонех лаьца дукха хIама яздаьдац, цо йита тIехьале йовзийташ къахьийгадац тохкамхоша а. Геттара йоккхий романаш, повесташ цо кхеллаеце а, хьехархошта ха деза, малав шоаш берашта дIахьехаш дола дувцар яздаьр, мишта хиннаб цун вахара а кхоллама а никъ. Котиев царна вовзийта уйла йолаш, даь да дукха доккха доаца ер са йоазув.\nЭггара хьалха, лакхе хьоаха ма дарра, са белгалдаккха безам ба, наьна мотт лоархIаш а цун сий деш а саг Котиев хиннилга. ЙIаьхача хана цунца дувзаденна тайп-тайпара балхаш даь вар из. Мотт ховча наха лакхара мах а бора цун говзала. Вай хIара дийнахьа коа-карта бувцаш бола мотти политически чулоацам болча йоазоний мотти чIоаггIа эргаш ба. Иштта даьча йоазошта таржам де Iохайча мара ховргдац, из мел атта боацаш болх ба. Сона дагадоагIаш, цу балхах дика лоархIабеш бола гIалгIай геттара кIезига бар. ХIанз-м царех саг виса а вац. Цу тайпарача йоазонашта таржам дарца кулг шаьрденна бар: Льянов Керам Мустафа, Тебоев Iабазбика Тухан, Плиев Аьдалгире Ахьмад, Чахкиев ТIегала Ювсап, Хамхоев Мусий Мустафа, Майсигов Махьмад-Султана Саламхан, Котиев СаIадала Султангири, Галаев Махьмада Хьасан. Цу массарех хIанз волаш вар цхьа Майсигов мара вац, из а, пенсе ваха, болх беш воаца тоъал ха я. Уж берригаш шоай хана «Сердало» газета редакце къахьийга, даим цун лоархIам лакха лоаттабеш чакхбаьнна нах ба. Царна юкъе а ший белггала моттиг йолаш вар Котиев Султангири.\nЭггара хьалха из сона вайзар 1976 шера. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета къаман отделене деша вагIар со. Соца цхьан группе вар Буро магIара зIамига саг Котиев Хьусена Зяудин. Цо дехарах, тхо шиъ «Сердало» газета редакце цун гаргара саг волча вахар, белггала дагадагIац сона хIанз малагIча гIулакха дахадар. Шовзткъа шиъ шу хьалха хинна хIама ма дий из. Цу хана вайра сона юкъерча дегIара, кIаьда йистхилар дола къонах. Балхо кIаьддаь, эттача санна хийтар сона цун цIийденна бIаргаш. Сайна хийттачох се гIалат ца ваьннилга кхетадергда аз, дуккха ха дIаяха, се а цу редакце балха веча. 1981 шера аьхки шозлагIа гу сона Султангири, хIанз со-се а цу редакца балха вар, тхона юкъе цхьа-ши кабинет мара яцар.\nШовзткъа итт шу совгIа ха яьнна вар Котиев аз ювцача хана. Укхаза цун вахара наькъах массехк дош аьлча бакъахьа хургда аьнна хет сона. Котиев СаIадала Султангири ваь хиннав 1930 шера 10 июне ГIалгIай автаномни областа Пригородни района чуйоагIача Iаьржа АтагIе яхача юрта. Цох дувцаш, Котиевс ший дагалоацамашка яздаьд: «Лоаман юххе дIатеIIа улл тха юрт Iаьржа АтагIе (Чернореченское), Тирка аьтта оагIорахьа йисте. Циггара хьайолалу Тирка чIоже (Дарьяльское ущелье). Тиркал дехьа гIолла бода Военно-Грузински оала ГуржегIа бода никъ. Бурогара хьал Iаьржача АтагIа ворхI километр мара яц. Тха юрта йистегIолла доагIар лоаман кIалхара духдувлача хих хьахула дукха доккха доаца хи тоатолг. Иштта итташ, бIаьш шерашка ца лакъаш Iоухача цу тоатолга бухе дада тIой Iаьржа долаш санна хеталора, царна тIайижача баьде-тайшача гIоанах – из яр кIалхара хийдухдувлача лоамах аьшк доаллаш хилара белгало. Баьдеча тIош тIагIолла IодоагIа шакIа санна цIена хий Iаьржа долаш санна хеталора. Цудухьа, хетаргахьа, тилла хила тарлу цу хих «Iаьржа хий» аьнна цIи, хIаьта цунна уллув хьахиннача нах бахача моттигах — хьалхагIа Iаьржача АтагIен отарашке, тIаккха Iаьржа АтагIе яха юрт…»\nВай мохк бохабеча хана, дийтта шу даьнна мара хиннавац эггара воккхагIвола СаIадалеи Сахратеи воI Султангири. Вож кхо воша кхы а зIамагIа хиннав. Сулумбика ялх шу даьнна хиннад, Саварбика – кхо шу, Салман шу даланза хиннав. Казахстана Кустанайски областа Орджоникидзевски района Архангельски яхача юрта Iокхаьча дукха ха ялале, новкъа кхийттача шелалалх ла зIамагIвола Салман. Вай цIадоагIаш Султангири 27 шу даьнна зIамига саг хиннав. 1957 шера Шолжа-ГIалий тIа юха меттаоттадеча «Сердало» газета культурани вахареи отдела кулгал де дIаэц из. Цул тIехьагIа цо болх баьб, экономикан а партийни вахара а отделий кулгалхо волаш. Цигара из хьожаву партийни балха тIа. 1962 шера Котиев балха дIаэц парте Шолжа-ГIалий тIарча горкома инструкторалла, 1968 шера, балха тIа лакх а веш, парте обкома инструктор хул цох. ДIахо дIайодача хана, Шолжа района парте райкома секретара а, цу района райисполкома председатела а (1971) балхаш тIа хьежаву из. ХIаьта 1973 шера из юха а газета редакце къахьега воагIа. Укхаза цо эггара дукхагIа баь болх бар, бехктокхамеча секретара дарже волаш. Вешта аьлча, редактори, цун заместители дIаваьлча, кхоалагIвола саг вар бехктокхаме секретарь. Боккъал бакъдар аьлча, хала болх а бар цунбар. Журналист ший йоазув дIачуденна дIавахача воалар. ХIаьта Султангире хIара арадоалача газета макет хьае езар, йоазош мишта латтаргда, сурташ мишта латтаргда, хьалхарча, шоллагIча, кхоалагIча, йиълагIча оагIош тIа фу хургда?.. Дукха хIамаш дар цун корта лаза безаш. Из газет бокъонца вIашагIделла, арахеца мара ца дезача дIакхаччалца,, ший садаа дезар цун. ХIаьта Котиев, массабола нах санна а воацаш, шийга караденнача гIулакхах бола бехктокхам бизза кхетабеш, зIамига мара деце а, гIулакх боаггIача боарам тIа хилийта гIерташ хулар даиман. Цу гIулакха дукха ха а низ а дIабала безар. Цудухьа цох тешаш, ший болх цо гIалат доацаш бергболга ховш хулар цунца болх беш мел хинна редактораш. Кхыча беса аьлча, Султангиреца болх бе атта дар царна, ший гIулакх дика довзаш, хьадеш из хилар бахьан долаш. Кхо шу гаргга ха яьккхар аз, цо хIара дийнахьа иштта беш бола болх зувш. Цкъа машинисткаш болча вада везар цун, йоазош кепа тоха сихдеш, тIаккха типографеца бувзам оттабе безар. Йоазош ца тоъаш хилча, отделашка гIолла чакхвала везар, редактора хьалхашка вIашагIъелла еррига номер Iойилла езар… Уж шеддар ший ханнахьа де кхоавора, цу балхаца хьакхаштаваьнна бехктокхаме секретарь. Къаьстта а хало ла езаш хулар мехка партийни балхаца дувзаденна вIашагIкхетараш, съездаш, цIайш хилча, паччахь венна моттигаш хилча. ХIана аьлча Москвера телетайпаца даим хьалкхухьийтар эрсий тексташ. Уж ах бийса яьлча йоагIаш а нийслора хийла. Газет цу заман чухь духхьал цхьан гIалгIай меттала мара дувлацар ара. Цудухьа дерригача йоазошта чехка таржамаш де дезаш хулар. Доккха дакъа кхоачар царех Котиев Султангирега. Сона хеташ, аз лакхе хьоаха ма дарра, цудухьа хулар из наб яйна а бIаргаш цIийденна а, бус цIагIа болх бе безаш хилар бахьан долаш. Кхыча дешашца аьлча, из вар гIалгIай таржамхошта юкъе дикагIчарех цаI. Цул совгIа, вай мехка а республикан а конституцеш, законаш, кхыдола паччахьалкхен йоазош наьна меттала арадаха, книжка тIа царна кепа тоха кийчдора цо. ДагадоагIа, книжни издательстве балха волаш, цо а цун новкъосташа а даь таржамаш арадоахаш массово-политически редакце айса къахьийга. Мотт шаьра болаш, таржам нийса дий хулар цо баь болх. Наггахьа мара эрсий дош доацаш, дукхагIа мел дола йоазув цIенача наьна меттала дий а хулар. Уж эрсий дешаш а, вай хьатIаийца, даим метта юкъе леладераш мара хилацар. Из бахьан долаш, цо даь таржам атта дешалуш, мотт гоал ца боахаш хулар.\n1990 шу хьатIакхаччалца бу цо газета бехктокхемеча секретара болх. Цу юкъа цо хьахьекхадар, ше говза журналист хилар а. Духхьал таржамаш даь ца Iеш, цо язйора газета чIоаггIа эшаш йола статьяш, очеркаш, кхыча жанрех дола йоазош. Тахан а ешаш, йовзаш я цо тIема доакъашхоех язъяь очеркаш. Масала, царех я Россе турпалах Оздоев Мурадах йола «Дог майра лаьча», тIема доакъашхочох Султыгов Хьасанах йола «Даьймехка тIема ветеран» яха очеркаш. КIоарга чулоацамболаш, мотт шаьра болаш яр гIорваьннача хьехархочох Медов Йоакъапах цо язъяь «Беркате саг хилар – цун вахара декхар» яха очерк. Из цо эрсий меттала язъяьяр. Цох хов вайна, Котиев эрсий мотт а йоазув а дика довзаш хиннилга. Иштта тайп-тайпарча шерашка газета деза денош долаш, цо язйора редакце болхлоша хьабена бIаьха а хала а никъ бувцаш йола статьяш. Эггара тIехьаръяр газета 85 шу дизара хетаяь яр, «Сердало» яхача газета юбилейга» аьнна корта а болаш. Къаьстта а дика яздича санна хийтар сона, шоай дезал Сибре бахьара цо хетадаь «Дика дагабоагIа сона вай халкъо Сибре бихьа никъ» яха дагалоацамаш. Уж йоазош Iодешача хана, дика кхетаду Iа, Султангирена говзамеча литературан мотт дика ховш хиннилга. Ший тайпара сурт дуллаш, бе-беча гIирсашца тоабаь хул цун мотт лакхе дувцараш санна дола йоазош деча хана. Духхьал политически йоазоний екъа стиль яйза ца Iеш, публицистий а йоазонхой стилаш (метташ) йовзаш вар из. Цунна тешал деш да цо говзамеча литературан классикаш а хинна дIабахача йоазонхой кхолламашта таржамаш деш хинна хилар. Масала, Серафимович Александра «Кавказе», «Лоаман Iуйре», «ГIалгIай», «Базар», «Шозза вIашагIкхетар», «Мецабараш, йIовхал йоацараш» яха лоацца дувцараш гIалгIай меттала даьхад цо. Иштта эрсий метталара гIалгIай меттала даьккха хиннад цо Гойгов Iаддал-Хьамида «Джан-Гири» яхача повеста тIеххьара «Сардал» яха дакъа. Кхы а да Султангире говзамеча литературанна даь таржамаш.\nГазетера дIавахачул тIехьагIа а, сатем болаш вахар, салаIар хилац цунчох. Кастта йох Нохч-ГIалгIай республика. Из санна бола нах чIоаггIа эшаш хул керда вIашагIъеллача, къонача ГIалгIай республике. Из балха вода ГIалгIай республикан халкъа гулламе. Цига кийчдеш дола Законаш эрсийи гIалгIайи шин меттала хила дезаш дар. Цу балхах, вешта аьлча, уж гIалгIай меттала дахарах, цул дикагIа лоархIавергволаш саг вай мехка вацар. Цудухьа из дIаэц протокольно-редакционни отдела керттерча болхлочун дарже. 1996 шерагара дIволавенна, 2008 шерага кхаччалца къахьег цо парламента тхов кIалха. Цу шийтта шера вай депутаташа мел кийчдаь законаш, гIалгIай меттала а доахаш, Iодийхкар Котиев ва. Тахан из болх беш ва йоазонхо Мерешков Iалаудина Султан. Шийл хьалхагIа из болх баьча воккхагIволча новкъоста даьчох пайда а эцаш, цо йитача тIехьаленгара Iома а луш, бу из болх Мерешковс. Цу хьакъехьа дувцаш, цо аьлар: «Султангири сона вайза дукха ха я. Мишта дукха ха я? Вай республика хьахиннача шерашка вайзав сона из. Фу саг вар из, аьнна, хаттар лургда аз сайга. Дунен дешар а довзаш, гIалгIай эздел довзаш, адамий эздел долаш, боккъал хозача гIулакхаца саг вар из. Нагахьа новкъа водаш-воагIаш, из ше машен лоаллаш вайнавац сона, машен соца а яь, даьллахь Султангири, фу леладу Iа, хьаволлел, аз дIавугаргвар хьо, аьлча, чIоагIа бехкала вахе хьовзаргвар. Ай, хIана соцаяьй Iа машен, оалар. ЦIаккха бехк баьккхе дош ца оалаш, хоза гIулакх долаш вар из. Сона ховра из, ГIалгIай халкъа гулламе таржамхо а волаш, болх беш волга. 2008 шерага кхаччалца «Сердало» газета тIа ара мел даьнна дола Законаш цо таржам даь да. ГIалгIай мехка Конституци тIаийцача хана а, тIехьа тIадоагIа законаш тIаийцача хана а, шаьра а дика а шийна къаман мотт ховш хиларах, цо дика болх баьб. Дукха хIама карахдаьннад цунна. Таржама балха шаьрваьнна воацача сона доккха новкъостал хилар, цо баьча балхах. ХIана? Хьалха хиннача закона юкъе тоадараш хьош хилча, цох керда закон хул. ХIаьта а хьалха цо даьча таржамаша чIоагIа гIо ду цун цIи мишта язъе еза хьехаш, цкъаза цунна юкъе тоадараш Iочуоттадича кхоачам болаш хул. Цо даь таржамаш электронни хьисапе сога долаш а да, дIахо беча балха тIа сона чIоагIа гIо деш а да».\nКотиев Султангири йоазанхо вар а ала мегаргда. Цо яздаьча дувцарех да «Даде шуча», «Басрата хинна вас», «Сирдаьккха бога». Хьалхара шиъ Iодийшача, из бегаш дукха безаш саг хиннилга кхетаде хала дац. КхоалагIдар дукхагIа Сибре дахьале а дихьачул тIехьагIа а хиннача ханашта хетадаь да. Цхьадола цо даь йоазош школашка Iомадеча книжкашта юкъедихьад. Ишттачарех да «Дезал» яха дувцар. ИйслагIча классе дешача кхувш боагIарашта дикка кхетам луш да аьнна хет сона из йоазув. Дезал кхоллар сихвенна де йиш йолаш хIама доацилга хьахайт цо. Шоайла бовзаш, тIера болаш хила беза керда дезал хинна вIашагIкхеташ бола зIамсаги йоIи, цу наькъаца мара, барт болаш дезал хьахургбац цох. Цар тIехье а дика, оамалца йолаш кхув, да-нана барт-машар болаш дахе. Иштта я цу йоазон керттера уйла. Из Iомадеча хана, дешархоша боккхача сакъердамца дувц цун чулоацамах, къовсам боалаш моттигаш а нийслу царна юкъе. Цхьабарашта зIамсагаи йоIаи юкъе безам хила безац аьнна хет. Даьша дIаеннача дIаяха еза йоI, иштта хул цхьабараша деш дола къамаьл. Вокх оагIон уйла кхыча тайпара хул, уж раьза ба йоазонхочо яхачунца.\nДуккхача шерашка Котиев Султангире баь болх белгал а боаккхаш, цунна деннад тайп-тайпара паччахьалкхен совгIаташ. Царна юкъе я «Эрий дада лаьтташ карадерзадарах» яха медаль, «Сийлен белгало» яха орден. 2005 шера цунна деннадар вай республикан эггара дезагIдола совгIат «Карахдаьннарех» яха орден. Султангири ше тахан вайца воацаш ва, из кхелхав 2010 шера 8 июне.Из Россе журналистий Союза доакъашхо вар дуккхача хана денз. Миччахьа журналисташ вIашагIкхийтта моттиг хуле, из болх дика беш, дуккхача шерашка къахьийга нах хьоахабеш хилча, хьалхарчарца йоаккх Котиева цIи. Цунна оалаш дола баркал санна дек уж дешаш, из везаш а вовзаш а хилар белгалду цу тайпарча моттиго.\nСурта тIа: (аьттехьара аьрдехьа) Котиев Султангири, Тебоев Тухан,Яндиев Жамалда, Чалаев Билал, (дIахора шиъ белггала малаш ба хац), Ведзижев Ахьмад, Плиев Ахьмад. Хетаргахьа, сурт даьккхад вай цIадаьхка дукха ха ялале, «Сердало» газет меттаоттадаьчул тIехьагIа.\n← В Государственную Думу депутатами внесен законопроект об акционировании Почты России\nГIалгIай мотт лорабеш →


Шера чохь 1,5 миллиард соьмана дебна Кадыровн фонд\nКадыров Ахьмадан фондехь стохка кху хенахь хилла 2,22 млрд. сом ахча. Тахана иза ду, "Открытые медиа" портало бинчу тидамца, 3,68 млрд. сом.\nАлссам ахча даккха йиш йолуш, дуккха а бахамаш бу фондан долахь, масала, берраш а санна белхаш шайга дIаоьцу, миллиардаш мехах йолу тендорш долайоху фондерчу гIишлошъярхоша. Амма оцу бахамаша сом а ца делла фонданна. Шарахь 1,5 миллиард сом даьккхина фондо деккъа дIа таро йолчу нахера, "сагIийна". Оьрсийчуьрчу хьукматийн таронаш йовзуьйту "Контур.Фокус" база ю и тоьшалла дийриг.\nШарахь ша даьккхинчу 1,5 миллиард соьмах 750 миллион ца кхоччуш ахча сагIадина, я кхечу гIуллакхашна доьхкина Кадыровн фондо. Ша кхобуш цо дукха ца дайина ахча шера чохь 8,5 миллион сом гергга. Бакъду, лурчах шена фондо йина харж яра 172 миллион сом, ткъа нехан гIуллакхашка ца хьажийна цо лурчах оццул ахча а – 154,5 миллион.\nНохчийчохь социалан объекташ йо фондо, доькъу ахча цомгушчарна, ло цхьацца барамашна, масала, берийн тIеман-спортан "Турпалхойн къовсам" ловзар вовшахтоха, хьийсадо фондера ахчанаш шемахошна гIоьнна, Израилехь маьждиг дан, иштта дIа кхечу гIуллакхашна а.\nОьрсийчохь евза Кадыровн фонд Нохчийчу лелачу хьешашна а, Кадыров Рамзанан доттагIашна а даккхий совгIаташ дарца. Масала, Соьлж-ГIалин юккъехь пхеа чоьнах лаьтта, 15 миллион сом мах болу петар елира актерна Депардье Жирарна, 100 эзар евро доьху сахьт делира парикмахерна Зверев Сергейна, еза Porsche Cayenne совгIатйира продюссерна Рудовская Янина, Mercedes елира охьатохархлатархочунна Емельяненко Александрна, 2 миллион евро сагIадира Iамеркарчу спортхочунна Тайсон Майкна.\nМила ву Нохчийчуьрчу студенташкара ясакъ йоккхург?\n"Наха а, белхаш бечу хьукматаша а лучу сагIанех" юзу, хьасташа дийцарехь, Кадыровн фонд. Ткъа 2015-чу шарахь "Коммерсантца" къамел динчу наха тоьшалла дарехь, Нохчийчохь болхбечаьргара "лаамехь-лаамза" дохучу ахчанаша кхобу фонд. Газетан хьасташа тоьшалла до, махкарчу лоьрийн, хьехархойн, бюджетера ахча оьцучу кхечу белхахойн алапех 10% фонде дIоьду, бохуш.\nСтохка гурахь "Кавказ.Реалиино" официалерчу хьасташкахула бинчу талламо гайтира, Кадыров Рамзана а, цуьнан гоно а фондан ахчанах еш ю боху махкара вуно дукха проекташ регионан бюджетерчу ахчанах еш юйла. Ткъа сагIадечу фондо шена тIеяздинера 1,3 миллиард соьманна бюджетерчу ахчанах дина диканаш.


Космосерчу МКС станце туристаш хьовсо дагахь ю НАСА\nМангал-бутт 08, 2019\nSpaceX киралелон космосан кема тIехотталуш ду Дуьненаюкъарчу космосан станцина. 6Стиг2019\nIамеркан космосан агенталло (НАСА) хаам бина пIераскана дийнахь, ша мехах Дуьненаюкъарчу космосан станце могIарера бахархой бахийта дагахь хиларх лаьцна. Цу кепара ша лелочу цхьадолчу гIуллакхех пайда эца гIерта иза.\nЦхьа некъахочо цхьа де станцехь даккхаран мах хир бу 35 эзар долларшена юкъахь коммуналан хьалшташ а долуш. Цу юкъадогIуш дац турист космосан станце вахийтар а, цIаверзор а. Цу хьокъехь космосе ваха луучо хIораммо а ша барт бан безара бу лерринчу туризман агенталлица.\nДийцарехь, туристаш космосе буьгучу компанех цхьаъ хила мегаш ю Маск Илонан SpaceX. 35 эзар доллар хила мегаш болу мах бу. Баккъалла а болчу ахчанан барам бозуш хир бу юьхьарлаьцнарг кхочуш деш хIоьттинчу хьолах.\nНАСА-н дIадолор жоп ду, Дуьненаюкъарчу космосан станцина пачхьалкхан бюджетера ахчадалар дIадерзор ду 2024-чу шарахь, цунна коммерцин альтернатива а лохуш аьлла, стохка дIакхайкхийначу Трампан администрацин планашна.\nНАСА-н векалша дIахьедарш до, тӀаьххьара Ӏалашо шайн орбитехь адамаш деха система кхоллар ю бохуш. Карарчу хенахь НАСА-но хIора шарахь 3-4 миллиард доллар дойъу Дуьненаюкъарчу космосан станцина.