ГIадужу-бутт 20, 2013\nОьрсийчоь -- кегийн нехан тоба ю "Бирюза" йохка-эцаран центран кораш отуш, ГIадужу-беттан 13, 2013\nТайп-тайпанчу динашкара дуккха а къаьмнаш цхьаьний дехачу, йоккха, Оьрсийчоь олучу пачхьалкхана урхалла дечу Москохара Iедалша тидамза дуьту, гIазакхийн кхечу къаьмнашка йолу хьагI-гамо. Ма-дарра аьлча, цунах пайда оьцу, шена кхане йоккхуш.\nОьрсийчохь Iаламат дукха хьулу шайна, гIазакхашна юкъара девнаш. Герз долуш, доцуш, караеънарг тухий а, вовшен карах баларш а ду шортта. Къаьркъа меллачехь иккхина буй-тIарий, мел лаххара а, цхьаъ велларг вуьсуш доьрзуш хуьлу.\nЙоккха тоба вовшах а тоьхна, цара кхечу къомаха волчу цхьана-шина стагана ден тIелатарш а, кеп-кепара чаккхе йолуш нисло. Цкъа цара воь, юха царах вуьо.\nМасала, кавказхошний, оьрсашний юкъахь даьлла дов доладалар бахьана, доккхачу декъана, оьрсаша буьйцу оьзда боцу мотт хуьлу. Цара и мотт вовшашна юкъахь буьйцуш лортIехь хетахь а, уллехь болчара, иза хезачара, шаьш сийсазадеш санна тIеоьцу.\nМоскохара цхьана гIаьххьа езачу, дика кхача кечбечу ресторан чохь хевшина Iаш дуккха а нах бара. Масех нохчийн доттагIа вара шайн хIусамнаношца, берашца кхачанах самукъа а долуш, забаре къамелаш деш, хевшина Iаш. Царна нацкъаро хиина Iаш гIазакхийн кегийчу нехан тоба яра. Шайца зудабераш дара аьлла ца Iаш, боьха, цIена мотт бийцара, мохь туххуш, къаьркъано жимма бохбинчу къона наха.\nУьш ресторанан массо маьIIехь хезаш бара. Церан агIора дIахьовсахь а, хIума ала ца хIиттара ресторанера хьеший. Эххар а, шайн бераша а церан эвхьазчу къамелашка ладугIий тусаделла цхьа нохчо хьала а гIаьттина, гIовгIанечу, оьзда боцу мот буьйцучу тобанна тIевахара.\n«Тхоьца зударий, бераш дара, я къамел меллаша дахьара аша я, оьзда доцу дешанаш ма леладахьара», аьлла дина дехар, шаьш ца ларар санна хийтира гIазакхашна. «Тхо тхайн цIахь ду, тхайна луъу мотт буьйцур бу оха. Реза вацахь, хьайн зуда, бераш эций, хахкалой, хьайн цIа гIо», аьлла дара жоп. Уллехь хиина Iачу кхечо гIазакхийчо кхин а маьттаза хIума элира.\nЦигахь иккхина тасадалар, гIазакхашна яй чевнаш еш дирзира. 3 шо арахь даккха туьйхира, оьзда боцу мотт ца бийцар деха тIеваханчу нохчочунна. И кхо шо чохь ца даккхийта, кхеташ ма-хиллара, теттина ахчанаш кховдон дийзира Москохарчу кхелахошна.\nОьрсийчура кхелахошна йоккха са ю, нохчо юкъахь волу дов листар. ХIунда аьлча, кхело нохчашна кхайкхон таIзарш луьра а, такха тIейохку хенаш еха а, набахтеш Оьрсийчоьнан уггар генара, шийлачу кIошташкара хуьлун дера, тIе даккхий декхарш хьерчош, кхелахошна ахчанаш лой, оьрсийн низамийн системех ларбала хьовсу нохчий.\nДукха хан йоццуш, Оьрсийчохь рогIера дов иккхина. Цу тIехула хIокху тIаьхьарчу кхаа шарахь уггар йоккхачех йолу дуьхьалонан акци дIаяьхьира Бирюлево-кIоштара оьрсаша. Аьлча а, тIаьхьуо гучу даьлла ма-хиллара, ира-кара хIиттийначу оьрсийн националисташа. Уьш кегийн нах муьлаш бара а, ира-карахIиттийнарш муьлаш бара а, программехь тIаьхьуо дуьйцур ду эксперташа.\nОфициала болчу хаамашца, Азербайджанера вахархочо Зейналов Орхана ГIадужу-беттан 10-чу дийнахь урс диттина, вийна оьрсийн къомаха волу жимастаг Щербаков Егор. Хилларг ма-дарра, тахана а дуьйцуш дац. И дов Щербаковца хиллачу зудаберана тIехула даьллера, алар доцург.\nГIадужу-беттан 13-гIа, КIиран де суьйренга лесташ, расистийн дIахьедарш деш, дуьхьалончийн тоба Москохарчу Бирюлево-кIоштара йохка-эцаран центрна чуяьллера, кораш отуш. Вуьйш, мигранташа белхаш бечу, Европехь а уггар йоккхачех ларалучу хасстоьмийн базина чоьхьабовла хьаьвсира. Дийцарехь, циггахь болх беш хилла Зейналов а. Амма тIекхаьчна хиллачу полицино юхабаьхнера, къаьркъано бахийна кегий нах.\n23 стаг, царна юкъахь 8 полисхо а волуш, чевнаш хилла ву цигарчу тасадаларшкахь. 400 протестхо лаьцнера, амма царах дукхах берш вуно сиха дIахийцира. Полици юха а мигранташна тIейирзира. ГIадужу-беттан 14-чу дийнахь Бирюлевора хасстоьмийн базехь лаьцна чувоьллира 1,200 мигрант.\nДийцарехь, Москох кхин дIа а рейдаш дIахьуш ю полици, арахьара тIебаьхкина нах чу а бухкуш.\nПолитолог, Орешкин Дмитрий\nМоскох-гIалахь а, цуьнан йистошкахь а дела денна вуоь, мел-лаххара цхьа шиъ я масех стаг. Билггал цу девно хIунда гIаттийнера кегий нах. Оьрсийчура политологана Орешкин Дмитрийна хетарехь, и нах шаьшха ца кхеттера вовшах. Царна деш урхалла дара.\nОрешкин: Суна девзачу, Москохара адамаш дайъаран хьесапехь, дийнахь I-2 стаг воь. ХIинца хIара стаг вийчий бен ца хилла, оццул даккхий къепедацарш дан бахьана. Цу гIуллакхана юкъа ца гIерташ, нацкъара хьаьжча гуш ду, иза леррина меттахдаьккхина хилар. ХIокху беттан итталгIа де тIекхочучу буса хилла ду стаг вер. Къепедацарш 13-чехь хилла. 3 дийнахь цхьана наха леррина юкъараллин ойла карзахъяьккхина.\n"Къоман гулам" бохучу гIуллакхана кечамаш бина. Интернетехь дика гуш ду иза. Социалан машанашна тIехь кхайкхамаш бина. Кхеташ ду, юкъаралла цIеххьаша гуламехь гул ца еллий.\nЦхьаммо тIе а диллина, арабевллачу цхьана нехан тоба ю. Цхьаммо къаьркъа ма кхехьна вовшаштоьхначу цу нахана тIе. Цхьаммо кхайкхамаш а ма бина. ХIумма а хала ма дац иза къастон, лаам хилчхьана.\nСо шек ву, цхьана урхаллера телефон а тоьхна, шайга "стаг вер толлучу хенахь, цуьнан дуьхье кхача гIерташ тIех чуьра ма довла" аьлла, къамел дича, уьш чуьра бевриг хиларх.\nМаршо радио: ХIун тайпа нах бара Бирюлевехь къепедацарш динарш? Мила ву царна Iуналла деш верг?\nОрешкин: Аьчкан чIунаш диттина, журналист Кашин Даймохк беза Iамийна болу, "оьрсийн держава" ларъярхой хила а тарло уьш. Футболан фанаташца боьзна болчуха болу тIемалой хила а тарло. Уьш а, Кремлера администрацино кхобуш бу.\nИ ша йолу "шпана" леррина Iамийна, питана муха таса деза Iамийна ю, оьшучу хенахь демократин хийцмаш сецош царах пайда эцархьамма.\nЦул сов, вайна бевзачу наха царех пайда оьцу, хьал къовлуш, маьршонаш хедош.\nМасала, Болотная майданахь массо хIума маьрша дара, шайна дIаяхьа бакъо еллачу митинге боьлхуш бара нах. Машенаш ягон гIерташ а, куьзганаш ата гIерташ а цхьа вацара. Ткъа кхузахь, юьххьера дуьйна низамна дуьхьала дара.\nМаршо радио: Делахь а, къаьркъа малийна, ира-кара хIоттийна, араяьккхинчу оьрсийн кегийрахойн тобано диначуьн башха кIорге ма гIерта аьлла, лакхара делла омар ду аьлла хеташ ву политолог Орешкин. ХIунда аьлча, цуьнан орамаш долу меттиг гучуер ю.\nОрешкин: Стаг вийна кхо де даьллачул тIаьхьа "оцу къоман гуламо" гIуллакх теллина даьлла хила деза хIунда боху? Йохка-эцаран центр я хасстоьмийн базар тIекIелъяккха хIунда боьлху? Цхьаммо аьлла, стаг вийнарг цигахь лечкъаш ву. Полици барт-хеттарш дIахьуш ю. Кхузахь полицин хьаькамашна чIогIа хала ду. ХIунда аьлча, цаьрга лакхара схьа аьллачух тера ду, "башха кIорге ца гIерташ, цхьа кега-мерза нахана таIзарш де".\nХасстоьмийн базехь мигранташ лоьцуш ю оьрсийн полици, 2013\nОцу кепара, кхузахь ши хIума ду. Полицина тIехь церан коьрта белхан декхар дIакхехьар - къепе латтор я, чекистех бозуш хилар ду. Цара (чекисташа) олу, "таллам чекхбаллалц дIабахьа ца оьшу".\nМаршо радио: Политолога Орешкин Дмитрийс ма-боххура, хьагI-гамонан къепедацарш Iедалийн планаца дIадаьхьна хилча, кхин дIа а и тайпа тасадаларш хила тарлой? Къамел доцуш, уьш хир ду элира политолого.\nОрешкин: Иза ца хилча ер йоцу процесс ю.\nХIунда аьлча, цхьана агIора меттахъевлла ойланаш ю. Вукху агIора, и ойланаш яьссачу меттехь кхуьуш ма яц. Дерриг дуьненахь а тIебаьхкинарш башха кIеда-мерза ца оьцу тIе. Кхузахь цхьа шен амал йолу социалан гIиллакх ду. Хаттар муха ду аьлча - ахьа и гIиллакх дузадо, я, хьо иза охьатаIон гIерта?\nБирюлевохь хилларг муха дара аьлча, и гIиллакх дузорна тIехьажийна дара. ХагI кхиор дара. Хьанна тIехьажийна дара бохург ишта маьIне дац. Оцу хьогIан куц-кеп ду. "Го баьккхина мостагIий бу. Чоьхьа а мостагIий бу." МостагIий лехар а, царна таIзар даран а система - коьртана аьрта хилар ду. ХIунда аьлча, цивилизацех иза муха къаьсташ ду аьлча, бехкан цхьаъ жоьпалле виллар ду. Ткъа корта аьрта хилар - цхьа тоба бехке яр ду. Дукхаллехь бехке бар. Масала, буржуйш бу бехке. Я жуьгтий бу бехке. Я, (Iамеркан) пачхьалкхан департаментан векалш бу бехке. Я, Москох "понаехавшие" олу, тIебаьхкинарш бу бехке. И ойла чIогIа шуьйра яьржина ю.\nГуттар а, дика кечбинчу аьшпашна бухахь бакъдолчуьн цхьа кийсиг хуьлу. "Хаъ, тIебаьхкина. ХIаъ, дог иэтIадо цара".\nАмма, маьIне дерг, Iедална хеташ дерг ма ду. Сецор я гIортор яр? Iедало гIортор йо. Цхьаннена къайле яц и футболан фанаташа оцу батош атарехь жигара дакъа лоцуш хилар. Ницкъаллийн структурашкарчу тайп-тайпанчу нахаца ша-тайпа нийсса уьйраш йолуш хуьлу уьш.\nМаршо радио: «Наши» олучу боламан векалийн Селигерехь дIахьуш долу цхьаьнакхетарш а ду боху Орешкина, Iедалийн цу идеологина тIедоьгIна. Ишта аттачу баьккхинчу кхетамах дика кхуьу оьрсийн юкъаралла. Масала, жуьгтий бехке бу – уьш дIабаха беза. Нохчий бехке бу, тIе бомбанаш йиттина, уьш хIаллакьбан беза. ТIаккха, буьххьехь кIохцалх буьйцина, леккха бетонан пен бан беза, Нохчийчуь бахархой Оьрсийчу ца гIертийта. Иштта кхин дIа а.\nИ тайпа ойланаш юкъаралло хьовха, оьрсийн политикаша гIарайоху. Уьш хIинца а бу оьрсийн пачхьалкхан ДУМехь, тIеман министраллашкахь, герзийн урхаллашкахь, Москох-гIалин администрацехь а. Дукхах хан йоццуш Москохан мэр харжале дIаяьхьначу харжамийн кампанехь мигранаташ а, оьрсий къомаха боцурш а сийсазабохуш, уьш мел йолчу проблемийн бухе бохкуш дара, кандидаташа дина къамелаш. Уьш сингаттамца тидаме ийцира адамийн бакъонашларъярхоша.\n«Гражданское содействие» организацин куьйгалхочо Ганнушкина Светланас элира цу хьокъехь.\nАдамийн бакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана, Мангал-бутт, 2013\nГаннушкина: Нах реза бац хуьлчунна а, бакъонийн органаш бечу балхана а. Шаьш кхерамазаллехь ца хета царна. Иза цхьана агIора ду. Вукху агIора, Iедало цу ойланех пайда оьцу.\nМоскох-гIалин мэран харжамашкахь массо аьлча санна, кандидаташа дина къамелаш вай дагадакхийтича, уьш цхьа а юха ца велира, националистийн карта лелорах.\nМаршо радио: Ша воккха либерал а, демократ а, Кремлан а, цуьнан муьтIахьанчийн а коррупцица къийсам латторхо а лоручу Навальный Алексейс – Москохан мэран дарж къовсуш иза а вара - Бирюлевохь къепедацарш динчу кегий нахана гIортор еш дIахьедар дира, «пекъарш, цу хьола тIе баьхна уьш», боху маьIна долуш.\nБашха кIорге ца хьоьжуш, цхьа жимма а ойла йича дика гуш ду, низамехь болчу а, боцчу а мигрантех юха а, тIаккха а пайда оьцурш Iедалш хилар. Iедална луш ял йоцуш, чIагIбина белхан барт ца хилча, мигрант балха эцнарг шена луъург дан йиш йолуш ву, цу мигрантийн бакъонаш кIоршаме талхорна тIекхаччалц. Дукха хьолахь, иза ишта дан а ду. Бирюлевера хасстоьмийн базе лаьцна аьлча, цуьнан боккъал болу долахой ФСБера бу бохуш дуьйцу. Хасстоьмийн базе ваха бакъо ца хилла, ур-атталла, цига хьажар тIаьхьа долу «участковый» олу полисхо а.\nПолицин белхахойн йозуш йоцчу профсоюзан куьйгалхочо Пашкин Михаила дийцира цунах лаьцна.\nПашкин: Базаршка чу буьтуш бац а бацара полисхой. Царна дихкина дара гучубовла а. Базарна тIехьажа везаш волу участковый волчунна а ца магадора иза-м. Базаран куьйгалло ца витара. Ткъа базаран куьйгалла, схьагарехь, цу гIалин гонан а, полицин урхаллица а "Вась-Вась" долуш дара. Цигахь кхин хьаькамаш а болчух тера ду. Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министралла хилла ца Iаш, ФСБ а ю оцу массо "юртбахамах" хьакхаелла. Цундела тIаьхьарчу шина шарахь полици цига гIерташ а яцара.\nМаршо радио: Къепедацарш мел шайн урхаллица хиллехь а, моттаргIанаш лелош, Iедалша шен даржех ваьккхина Бирюлево Чохьарчу ГIуллакхийн Декъан куьйгалхо Каверин Геннадий.\nЦхьана агIора, Каверин даржех валар, цунна догIуш хIума ду аьлла хета Пашкинна. Вукху агIора, иза къера ву, цуьнан карахь хIумма ца хилла бохучунна.\nОьрсийчура националисташ оьрсийн империн байракхаш лестош бу, Москохана юккъехь "Оьрсийн марш" олучу боламехь, 04Лах2012\nПашкин: Нагахь санна хьан белхан территори тIехь ишта «ноткъа» а йолуш, хьо вист ца хуьлуш Iаш велахь, хьуна догIуш ду иза. Амма, со тешна ву, Каверинан кхин некъ хилла ца хиларх. ХIунда аьлча, иза хьалххе вистхиллехь, цу даржера кхин а хьалха вухур вара.\nМаршо радио: И бохург ду, эзар сов мигранто болх бечу базех пайда болуш дуккха а лакхара хьаькамаш бу, бохург. ХIунда аьлча, юкъахь Iедал доцуш я бизнесхошка а лелайойтур яцара, Форбсо динчу хьесапца, шарахь 9 миллиард доллар ахча керчош йолу база.\nОцу юкъанна, боккъалла долчунна тIера тидам дIабаккха аьтто болу оьрсийн Iедалийн. Ша йолу оьгIазалла мигранташна тIеяхийтина ю. Цунах доккха гIуллакх хилла.\nКхин цхьана оьрсийн политолога Белковский Станислава дийцира Маршо радиога. Иза тешна ву, къепедацаршна бехке Кремл а, оьрсийн Iедалш а хиларх.\nБелковский: Суна хетарехь, Бирюлевохь хиллачуьнан дуккха а шолгIа маьIна долу бахьанаш ду. Цхьаъ коьртаниг а ду.\nШолгIа маьIна долчунна юкъа аса хIорш дохуьйтур дара. Цхьаъ, оьрсийн юкъараллехь лакхайовлуш йолу националистийн ойланаш. Къаьсттина, коьрта гIаланашкахь. Сан Къоман Стратегин институто 8 шо хьалха варе динера оцу хьокъехь. Амма хIетахь кIезиг наха тидам бира цунна. Цунна бахьана дара, миграцин политикехь дуккха а хилла кхачамбацарш.\nКоьртачу декъана, оьрсийн даккхий ахчанашна яцон хIоттийна ю иза. Низамехь а, низамехь боцуш а болх бечу мигрантийн лайн балхах царна йоккха са йолу. Цундела цу тайпа миграцина эвсара яла меттиг ю шорта. Йоккхачу капитало боххург деш ду Iедалш. Ма-дарра аьлча, цуьнан хьашташ кхочушдо.\nИза, иштта, мигрантийн диаспораш бертахь хилар а ду. Кхузахь бехачу нехан лилха хиларна а, уьш ша-ша бевлла хиларна а дуьхьал ду.\nОьрсийчоь - Кремл\nАмма кхин цхьа коьрта бахьана а ду – оьрсийн яккхийчу гIаланашкахь провинциалалла алсамъйолуш хилар.\nТидамза дита ца деза, Бирюлево – ша-тайпа кIошт хилар.\nЦу кIоштехь кафеш ян а яц, ала мегар ду. Кино хьажа театрш а яц, метро яц. Москохана юкъайогIу цхьа гIайре санна ю иза.\nМоскох – цунна цхьа йоккха метрополи ю. Бирюлево – провинци ю. Ткъа, оьрсийн стаг исторехь гуттар а оцу провинциалаллех вАла гIерташ, къийсалуш хиларе терра – путинан заманан политикан уггар а ледара агIо ю иза - Бирюлевехь аракхоссаеллаерг, кIаргъелла оьзагIало. Оцу политико эвсара йоккху, IаIайо и вуо оьгIазло. Цкъачунна вай цунна тIаьхьакхуьуш дац. Вай коьртачу цамгарна дарба лелор дац, цуьнан цхьа меженаш лоьцуш Iийр ду вай.\nМаршо радио: Бирюлевохь стаг вийначул тIаьхьа хиллачунна къепедацаршна Iедалша динчуьн муха мах хадо бара ахьа?\nБелковский: Стандартан кепехь лийлира Iедал. Цкъа дуьххьара, хьал доцчунна тIедаккха хьаьжира. Ткъа, хьал куьйга кIелара долий гича, гIеххьачул кхераделира Iедал. Хiунда аьлча, цхьаннена а кхерам боцчехь сиха а, тIах-аьлла а лела Iемина ду хIара Iедал.\nМасала, «Болотный гIуллакхана» юкъавогIу 12 стаг лаьллина лелош. Iедална цхьана кепара кхераме боцу нах, буьззинчу барамехь жоп луш бу. Шена кхераме болчу нахах уьду хIара Iедал. Хiунда аьлча, иттаннаш эзарнаш урхалла ца далун нах карзахбовлахь, царах боккха бала бер юу. Болотная майданахь санна а доцуш, моттаргIанаш ца лелош, боккъалла а къепедацарш дийр ду. Царца ларадала халуо хир ду Iедална. Iедало юха а гайтина, ша моттийта гIертарх а, иза башха ницкъ болуш йоцийла.\nМаршо радио: Бирюлево-кIоштан бахархой кхин цкъа а вовшахтоьхначу митинге кхайкхийра. Цара Iедална тIе декхар диллина, 16 агIонах лаьттанш долу. Царна юкъахь, низамехь боцчу мигранташна тIехь урхалла дар а цхьаьна. Цу бахархоша векал бинчу наха бахарехь, нагахь санна цара дина тIедахкарш кхаа дийнахь кхочуш ца дахь, Москох-гIалин Малхбалерчу гонан префект а, меттигерчу урхаллин куьйгалхо а дIаккхар доьхур ду шаьш, аьлла.\nПолитологана Орешкин Дмитрийна хетарехь, гIазакхийн национализм ловзон йоккхучу а, цунах пайда оьцучу а Кремло, шена кхане йоккху. Харц Iедална тIеяхийта декхар йолу оьгIазалла миска мигранташна тIеяхийтича, пачхьалкхан хазна лечкъош урхалла дечу Кремлера Iедалхойн парггIат Iойла ю. Цундела, Бирюлевохь а, кхеченхьа а долу къепедацарш шаьшха лелха аьлла хетарш, бакъдолчух ца кхета я дерг лачкъон хьожу.


Хажаева Шомстин Ровзан – Урок 95\nХажаева Шомстин Ровзан йина 1960 – чу шеран 31-чу мартехь Нохч-Г1алг1айн Автономни Республикин Шелан к1оштан Курчалойн эвлахь, боккхачу доьзалехь. Дешна Курчалойн юккъера N1 йолчу школехь.\n1976-чу шарахь кхиамца чекхйоккху Курчалойн эвлара юккъера школа, оццу шарахь деша йоьду Гуьмсера ГПТУ-24 училище “Мастер производственного обучения”. 1978-чу шарахь иза ц1ечу дипломца чекхйоккху . Къинхьегаман болх д1аболабо 1978-чу шарахь Гуьмсерчу ГПТУ-24 училищехь “Мастер производственного обучения” берашна хьоьхуш. Училищехь шен белхан корматалла дика гайтарца совг1аташ до, дуккха грамоташ ло, иштта туристически путёвкаш ло Болгари (1983); Югослави (1985) пачхьалкхе.\n6-чу октябрехь 1985-чу шарахь “Грозненский рабочий” газета т1ехь статья ю Ровзанан белхан корматалла хестош тоьхна. Училищехь болх беш йолуш 1982-1985-чу шарахь чекхйоккху Волгоградски Индустриально-Педагогический техникум.\n1986-чу шарахь заочно деша йоьду Нохчийн Пачхьалкхан Хьехархойн Институте, факультет “Оьрсийн мотт, литература, Нохчийн мотт, литература”. 1992-чу шарахь чекхйоккху Нохчийн Пачхьалкхан Хьехархойн Институт.\n1988-чу шарахь ехаш йолу меттиг хийцар бахьанехь Майртуьпара юьззина йоцчу школе хьехархо балха х1утту юьхьанцара классашна.\n2008-чу шарахь дуьйна нохчийн мотт, литература хьоьхуш схьайог1уш ю Куршлойн к1оштан Майртуьпарчу юккъера N2 йолчу школехь. Нохчийн мотт кхиорехь а, цуьнга болу безам к1аргбарехь а, нохчийн мотт а, литература а хьехарехь б1аьрла кхиамаш бахарна дуккха Сийлаллин грамоташца совг1аташ ду: НР 1илманан урхаллин Министерствера, НР ГосСоветера, Куршлойн к1оштан 1илманан урхаллера, Куршлойн к1оштан администрацера, Майртуьпара N2 йолчу школера. Иштта дуккха къийсадаларшкахь дакъалоцуш а, меттигаш йохуш схьайог1уш ю Ровзан. 2011-чу шарахь хьалхара меттиг яьккхира “Учитель года-2011” ц1е йолчу Куршлойн к1оштахь д1адаьхьначу къийсадаларшкахь, 2014 – чу шарахь НР Министерствехь д1адаьхьначу къийсадаларшкахь тоьллачарна юкъахь меттиг яккхарна Сийлаллин грамотица совг1ат дира. 2018-чу шарахь тоьллачех нохчийн меттан кабинет къастош лерина Куршлойн к1оштахь д1адаьхьначу къийсадаларшкахь кхоалг1а меттиг яьккхира Хажаева Ровзана.\nШколехь доьшуш йолуш дуьйна язйо цо нохчийн маттахь байташ.\n2013 – чу шарахь дуьйна “Нохчийн Республикин хьакъйолу хьехархо” ц1е йолуш схьайог1уш ю Хажаева Ровзан.


Тептарийн цензура, молланийн Iедал...\nНохчийчоь -- Iедалан дай зикрехь, Соьлж-ГIала, 25ГIу2010\nНохчийчуьра хьакамаш реза бац, Москох кеч а йина, ерриг пачхьалкхарчу школашка бераш Ιамо дΙахьежочу тептаршна. Реза бац иштта децΙахь нохчийн Ιилманчаша арахоьцучарна а. Оцу резадацарх цхьадерг ду бух а болуш - оьрсашна шайн кхетам билла лаьа 100 сов долчу къоман берийн хьекъале. Амма цхьа а бух боцуш, беламе хΙуманаш а нисло нохчийн мехкан куьйгалхойн школашкара тептарш луьттуш хьийзарехь .\nЦхьа бутт хан яц нохчийн школашка керла араяьхна тайп-тайпанчу динийн баххаш а, истори а Iамош йолу киншкаш кхачийна, Масала, кхушара Москохахь 23 эзар сов тираж а йолуш, зорбане яьккхина ю «Динийн истори» цIе йолу киншка. Цуьнан авторш бу махкахь дика бевза говзанчаш, Iилманан дай - Бетильмирзаева Марет, Денильханова Радима, Жабраилов Руслан, Алиев Iиса.\nДаккхий даржашкахь болу Iилманчаш-профессорш боцуш, и керла жарга араяккха магош, къобалйинарш, рецензенташ, бу Пачхьалкхан цIийнан а, мехкан куьйгалхочун а администрацехь динан урхаллашца а, юкъараллица а зIе латточу Департаментан хьаькам Тевсиев а, Нохчийчоьнан муфти Мирзаев а. Уьш билгалбахар бахьана ду, школашка дIасакхачийна бутт хан а ялале, цу «Динийн истори» киншки тIехь хийцамаш бан болийна хилар, цхьацца сурташ а, йозанаш а дIа а дойъуш.\nНохчийчоь -- ТIехь "гIалаташ" а карийна, тIера сурташ а, йозанаш а шекъанашца къайладаьхна киншка ю бераша ишколашкахь Iамош,10ГIа2012\nЦу хьокъехь, шайна кхерамаш а туьссуш, динчу луьрчу тIедахкарех дуьйцуш ю шен цIе йоккхийла ца лиина цхьана школера хьехархо.\nЦо дийцарехь, жарги тIера сихонца къайлаяккха аьлла, лакхара охьа омра а дина, билгаляьккхинарг кхо меттиг ю. 14-гIа агIонна тIера Пайхамаран васт а, «Каабина хьалха ламаз деш Пайхамар» аьлла долу дешнаш а. 15 –чу агIонна тIера Iаьржачу шекъанца къайладаккхийтина говрберин сурт а. Ткъа 27-чу агIонна тIера шекъанца хьулдайтина Жабраил-малико къематде кхайкхоран сурт а, цу хьокъехь долу йоза а.\nДешаран а, Iилманан а министаралло а, динан урхалло а, чIогIа хьашто йолуш, мехала хIума а лерина, школашкахь Iамаяйта сихонца зорбане яьккхинчу цу киншки тIехь сел кIоршаме нийсадацарш стенна нисдалийтина боху хаттар диллина дуьсуш ду.\nИ гIалаташ ца довлийта хьуьнар ца кхаьчнехь а, муфтиято ишколан хьаькамашна тIедожийна динийн баххаш а, истори а Iамо школе хьовсийначу «динан дайшна» лаххаре а 15 эзар алапаш кхачийтар. Ала догIу, оццул алапаш оьцуш школашкахь дукха хьехархой бац. Цу тIе, муфтиято ша школашка хьовсош болу белхахой педагогаш цахилар хьесапе оьцуш а дац.\nХьахаделларш санна долу книжкаш тIера "гIалаташ" школашна лерина арахецначу киншкаш тIехь Нохчийчохь кхушара дуьххьара "Iорадовлуш" а дац. Пхи шо хьалха кхузахь зорбане яьккхина яра «Нохчийчоьнан истори, 19-гIа бIешо" аьлла 8-чу классан дешархошна лерина жарга. Цу юкъара а яьккхийтира тIаьхьа дагабевллачу маьхькамхоша дийнна цхьа агIо дIа, цуьнан метта, зорба а тоьхна, керла агIо-кехат ишколашка а кхачош. ХIетахь ялийтина ледарло йоьзна хилла Кунта-Хьаьжин дахарх а, кхоллараллин некъах а дуьйцуш, урхаллехь берш резабоцу "гIалаташ" довлийтарца.\nГерггарчу барамехь, пхи-ялх шо хьалха, школашка баьржинчу Iедалан векалша 5-чу классан нохчийн меттан киншки тIера а яхийтира дийнна агIонаш дIа. Бахьана - цу тIехь цхьана исбаьхьаллин ирта тIера ялийначу упражненин текста тIехь Рамзан цIе йолу турпалхо вон вийцар. Бакъду, каде хьаьвзинчу маьхькамхоша сиха нисдира "маггане а мегар доцу" и "кIоршаме гIалат".\nТептарийн цензура, молланийн Iедал


Къоман тезетах Оьрсийчоьно ловзар дар ца лало нохчашка\nНохчийчоь -- Къам махкахдаккхарна леринчу суртийн гайтамехь, Соьлж-ГIала, 10Сти2013\nЧиллан-беттан 23-гIа де - вайнах Сталина махках бохор - нохчашка дицдайта ницкъ кхочур бац я Кремлан а, я Кадыров Рамзанан а. Амма муьтIахьаллин кеп ца лелийлийча-м ца бовлу тахана Нохчийчоьнан бахархой...\nСоьца дагалецамашкахь хиллачу Нохчийчуьрчу бахархошна ца гина Чиллан-беттан 23-чу дийнан Iуьйранна халкъ махках докхуш. Царна ца хезна зударийн, берийн маьхьарий, божарийн узамаш. Ца хезна, наноша бераш Iехош, яйчохь пхьор ду кхехкаш, бохуш, тIулгаш кхехкор.\nАмма Чиллан- беттан и де герга мел гIерта, хIораннан а марсабуьйлу дагалецамаш, дайн-нанойн дийцарш, леткъамаш.\nСоьлж-ГIалара яхархочо Алихаджиева Тамарас Маршо Радиога балхийра кху массийтта шарахь хаддаза шен лерера ца буьйлу ненан тийжамаш, къурдаш.\nАлихаджиева: «ХIоразза 23-гIа февраль герга мел гIерта, сайн ненан дийцар, цуьнан бIаьрхиш дагадогIу суна: « Гора Сталин яI, ма къиза арадехира ахь тхо, даьттанан банка схьаэца а ца ларош», олура цо. И хиллера цу диIнахь цуьнан нанас гIазкхашна ца йита кхуьнга лаьттах тоьхна йохаяйтина банка.\nЦул тIаьхьа, ша мац мел ели и банка дуьхьалтуьйсура шена, олура тхан нанас. Иштта лазамащ кхечу нахехь а хир бы аьлла хета суна».\nТергамчаша, Iилманчаша хаддаза дуьйцу депортацин шерашкахь къам хIаллакдина ца Iаш, къоман истори доьза йойъуш, дуккха документаш, жайнеш, архивашкара тептарш Соьлжа- гIалахь гул а дина, дагийна бохуш. Дуккха а хIолламаш, чарташ, бIаьвнаш лар йоцуш йохийна Сталинан эскарша.\nКхойтта шарна яхъеллачу депортацехь нохчашна ганза хIума дисина а дац.\nКъам махках даьккхина де герга мел кхочу догьIовжаме хуьлу вайнах, и де цкъа а иэсера дер доцу дела.\nВеданара Мусаева Iайшат ю кху деношкахь дагалецамашкахь. Бераллехь дайн-нанойн цаевзачу ГIум-Азин аренашкара дийцаршка ладоьгIуш башха чевне а ца лорура, амма тахана къоман тезетах ловзар дар а ца лало шега, боху цо.\nМусаева: «Тхан дас –нанс а дуккха а дийцина тхуна, шайн доьзална Сибрехахь лайначу балех лаьцна. Эскархочун де олий билгалдоккхура тхо кегий долуш и де, амма тхан доьщалехь къам махках даьккхина де дара и.\nХIетахь кхетам бацара кIорггера цу хиламан, амма тахана хаьа, Оьрсийчоьно ша къам хIаллакдина, ницкъ бина, бехк боцуш, царна тIехь шаьш толам баьккхина бохуш даздеш ду и де."\nТахана нохчашлахь дуккха а бу вайнах махках баьхначу дийнахь Оьрсийчоьно Турсло вазвеш г1иттонболчу синкъераме барамашкахь дакъалаца лерина.\nАмма Маршо Радиоца къамел мел хиллачаьрга ладоьгIча гуш дерг цхьаъ бен а дац: нах реза бац Iедал шайга бохаман де дийцдайта гIертарна.\nКъематан дийнахь хелхабуьйлурш, ... хIун ала царех?


Ший заман викал -\nШий заман викал\n(Тутаев Албаста 165 шу дизарга)\nЦхьабола нах, книжкашка гIолла а ца бовзаш, цхьацца хIама ховш, дагадоагIаш болча нахага гIолла бовзаш хул. Иштта хилар эггара хьалха сона Тутаев Цехара Албаст вовзар а. Каст-каста книжкаш дешаш вола со, Наьсарерча №5 йолча берий библиотеке ухар. Кхычахьа санна а доацаш, укхаза дукхагIа дар наьна меттала кхелла а арадаьха а йоазош. Дукхача наха мичахьа я ца ховш, дукха адам тIалатташ йоацача цу чура моллагIа наьна меттала яздаь книжка лаха таро яр. Со уж дукха дешаш волга, къаман меттаца чам болаш волга хайнача цу библиотека болхлочо хаьттар:\n-Тутаев Албаст вовзий хьона?\nСона дага а дацар цо из сенна хетт. КIеззига уйла яь, сайна мел бовза цу тайпах хьабаьнна нах дагабехар. Сона хезараш а вовзараш а вацар ши-кхо саг мара. Тутаев Iамархан вовзар сона, парте Наьсарен райкома секретарь хиларах а, тхоца цхьан классе деша ягIача Тамарай да хиларах а. Цун сесаг Дина Александровна йовзар, тхоашта физика хьехаш хиларах. Юххера, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхо, медицински гIулакха майор Тутаева Аьсет йовзар, тхоай школа цун цIерах хиларах.\n-Вовзац сона-м, – аьлар аз, цунна хьалхашка бехк хеташ. – Малав из?\n-Цо яздаь календарь (ханорг) хезадеций хьона? – хаьттар цо.\nСона цхьан сага хьоадеш а да оалаш а хезадацар цу тайпара гIалгIай ханорг. Школерча хьехархошта а цох дукха хIама ховра мотташ вац со цу хана, хIана аьлча шоашта ховш дола кердадар цу сахьате тхона довзийта гIерташ хулар уж. Бакъда царех цхьанне е Албастах а е цо даьча йоазонах а дош оалаш хезадацар сона.\n-ГIалгIай меттала да из? – хаьттар аз хаттара духьала.\n-Да-кх хIаьта, хьога деций из? – цу тайпара ханорг сона ца довзилга хайча, цхьа широ каьхата лист хьа а ийца, хьакховдайир цо. – Укхаза Iо а хайя, хьаязде хьайна.\nХIанз со тийша вар цу тайпара ханорг сайга мара цахиларах. Сона бовзача наха юкъе кIезига хургбар из ховш, довзаш бола нах. Чукхаччалца, из дешаш, лаьтта Iо ца хьожаш, кхерех когаш дIадетташ вахар со, из сихагIа деша а Iомаде а ловш. Бакъда цу тIа хиннараш вIалла сона ца хеза дешаш дар дукхагIдараш, цудухьа атта дагахьа дусаргдарех а дацар. Масала, ханорг ше иштта дар:\nАьккхий мархий бутт\nГIалгIай мархий бутт\nТаханарча орфографеца дийза оале, цунна юкъе дукха гIалаташ да. ХIаьта цIераш дIаязъеш а цхьацца гIалаташ далийта хила тарлу Тутаевс, хIана аьлча шийна эрсий метта хозача беса цо уж дIаязйича санна хет сона. Иштта дIаязъеш хилча, белггалара оазаш нийса хьаоалаш дола алапаш ца корадича, царех таралестача алапех пайда эцаш хиннаб эрсий а кхыча къамех болча а Iилманхоша. Из нийсденна хила тарлу укхаза а. Атта кхеталуш да аьккхий мархий бутт, гIалгIай мархий бутт, тушоли бутт, бекарга бутт, Сели бутт, мехи бутт, чиллан бутт, ножагIанцIей бутт яха дешаш. ХIанз а шоашца дикка къайле йолаш да агой бутт, этинга бутт, ма-ы бутт, ори бутт яха дешаш, Iилманхой мел дашха гIерте а, цар маIанах йола шеко цIенъенна дIаяьннаяц, хIана аьлча вай меттаца лелаш дац уж хIамаш белгалдеш дола дешаш. ХIаьта а Тутаевс, ше гIалгIа хиларах тарра, кхычарел нийсагIа язъяь хила тарлу шийна боккхагIчаргара хеза беттай цIераш. Укхаза са а я сай уйлаш, цу дешаех дола лехамаш. Масала, «нажганцIай» фу яхилга да ховш дац аьнна яздаьд профессора И. Дахкильговс . Цу хьакъехьа дукха ха йоацаш «Сердало» газета тIа кепа теха дар са йоазув: «нажа» – дуб, «ган» (Дл. д.) – дерево, «цIай» – праздник да аьнна. Ма-ы аьнна цо белгалбаьккхар июль бутт ба. Ховш да, хьалха маьлхах Ма оалаш хиннилг а, из Даьла санна лоархIаш хиннилга а. Н. Кодзоевс цигара хьадоагIаш да йоах Магас яха дош а (Маьлха шахьар). Июль бетттах ма-ы алара бахьан хила тарлу, из эггара бIайхагIа, эггара чIоагIагIа малх хьежа бутт хиларах. Вешта аьлча, Ма яхача Даьлан бутт ба из (маьлха бутт). Этинг яхача деша маIан нохчий йоазонхочо С. Нунуевс яздечох, этинг яхар етт яхилга да (еттинг, Iаттинг). Цу бетта доакъар Iалашдеш хинначох тара да: мангал хьокхаш, йол Iалашъеш, и. кх. дI. Агой бутт алара бахьан да, вайцига хулаш хинна оалхазараш. Цу тайпара даьшхад из И. Дахкильговс. Цо дувццача тайпара Iай дукха вай мехка хулараш карарча хана къайгаш, хьазилгаш, кхокхарч мара дац. ХIаьта ори беттах жерча, гаьзараша фу дебаде кошца, божалошца беш болча хоттама бутт лаьрхIаб. Царех цхьадараш кхы а тахка дезаш да аьнна хет сона. ХIаьта а цу тайпара ханорг вайна дитарах, Тутаев Албаста баркал ала деза.\nЦун вахарах, дезалах, тIема гIулакхах дола хоамаш лаха велча дукха хIама корадинзар сона. Из ваь хиннав 1855-ча шера. Профессора Мальсагов Уматгире Ахьмада даьча йоазон юкъера массехк мугI боалабергба аз Албаста вахара хьакъехьа. Цо яхачох «19-ча бIаьшерен 60-гIа шераш долалуш, Наьсар-Керте эггара хьалха баха хайшарашца хиннав ши воша Цезнитои Цехари. Цу ханналца уж баьха хиннаб Даби-Юрта (Лохера Ачалкхе) чуйоагIача Тутаевар хуторе. Буро чу лаьттача тIема администраце пурам лу Тутаевшта Наьсар-Керте баха ховша. Цу вежарех цаI – Цезнито дIаийца хиннав тIема гIулакха тIа. Цу\nбалха тIа дукккхаза совгIаташ тийнна а хиннад цунна.Теркам тIаозаш моттиг я, Цезнитой ялх йоIах йиъ йоI Сийлахь-боккхача Даьймехка тIом латтача шерашка лораш санна тIемашка дакъа лоацаш хинна хилар… Тутаев Цехара Албастах, Цезнитой веший-воIах ховр дукха хIама дац. Ховш да, цо штабс-капитанага кхаччалца тIема гIулакх даьлга. Мехкаца дувзаденна дешаш тохкаш къахьийгад цо. ГIалгIай меттала бетта ханорг оттадаьд цо. Албаста воша Зоврбик, Буро тIара реальни училище яьккхачул тIехьагIа, Санкт-Петербурге деша ваьгIав, бакъда революционни болама юкъе дакъа лацарах дIаваьккхав. Хьинаре дакъа лоацаш хиннав Граждански тIема юкъе. ГIалгIай автономни областе бехктокхамерча балхаш тIа хиннав. 1937-ча шера хиннача Iаьдала таIазаро (репрессеша) вихьав». Укхаза цхьа хIама тIатоха безам бар са, вай Сибре дигале гIалгIай метта хьехархо хиннача Имагожев Заьлмахас дийцачох, Зоврбик цхьан юкъа болх беш хиннав Пригородни района чуйоагIача консервни завода директоралла.\nТахан вайна малашб ца ховш, ширача заман чухьа баьха, сий долаш къонахий хиннаб вай къаман юкъера хьабаьнна. Царех цаI хиннав вIалла хьоахавеш воаца, цхьаболча наха вувцаш а ца хеза, Арчаков Марзбика Чамиг. Сенах ховргда из малав, цо фу леладаьд, сий долаш хиннав из е хиннавац. Цу хаттарашта дала жоп а, из визза къонах хиннилга дола тешал а долаш да, из вайна дитад Цехара Албаста. Цо ше даьча йоазошка Чамига цIи дIаоттаяьй Мальсагов КIарцхала, Сурхой, ЧIожа, ГIайте; Евлоев Эже Ахка, Газдиев Ивиздий ГIазда, Долгиев Уцига Малсага, Тотига цIерашта уллув. Уж, цу даькъе Арчаков Чамиг а волаш, 17-ча, 18-ча бIаьшерашка баьха къаман дикагIбола къонахий а шоай заман никъ нийса дIакхахьарца белгалбаьнна нах а хиннаб. Албаста даьча йоазошкара вайна хов, 1845 шера (цхьайолча моттигашка 1843), Россе паччахьа хиннача Николай I-чо, кхайка, ше волча дIабийха хиннаб вай къаман эггара сий долашагIа бола боккхий нах, царца дагавалар духьа а мехкара хьал довзар духьа а. Цига бахийта нах – кхо саг – харжа безаш хиннаб дерригача халкъо. Мехка бовзаш а, сий-лерхIам шаккха долаш а хила безаш хиннаб паччахьа тIаболхараш. Уж харжар духьа, лоамашка бахарех 50 саги шаьрача бахарех 100 саги вIашагIтеха хиннав. Царна хьалхашка къамаьл даьча Байсхара Мочкъас Iодийшад шийгара каьхат, цул тIехьагIа тIатехад: «Ер каьхат вайга дайтар ва Паччахь, укх тIа цо дех, ше волча, Паччахьа Возалга, вай къаман дикагIвола кхоъ викал вайтар. Цудухьа хIанз оаш харжа веза Паччахьаца къамаьл де ховргдола кхоъ сийдола воккха саг». ДIа-хьа дагабаьлча, цхьа саг духьала воацаш, массане раьза хинна, цига вахийта хержав Мальсагов ГIайти, Арчаков Чамиг, Долгиев Тотиг.\nМассане накъабаьха, дукха декхараш тIадаьхка. ДIабахийта хиннаб уж. ХIаьта Николай I-чо, духьала хьаараваьнна, моаршал хаьтта, ший кабинете чубига хиннаб къоаной. Дукха къамаьл даьчул тIехьагIа, Паччахьа шун тIа хIама даийта, эггара дикагIйолча моттиге бийса яккхийта, цIабаьхкаб уж. Нагахьа санна Тутаев Албаста из шедар ше ваьхача заман чухь дIаяздаь хиннадецаре, тахан вайна белггала ховргдацар, малаш хиннаб паччахьа тIабахараш. Албаст дунен чу валехь 5 шу хьалха хинна хIама да укхаза дувцар, хIаьта а цо дIаяздаьд цига хиннар, наха из дицдалале. Сона хеташ, из боккха лоархIам болаш а да.\nКхы кIезигагIа лоархIам болаш дац, гIалгIай цIайш, багахбувцам дIаязбеш цо хьийга къа а. Ханорга юкъе ба ГIалгIай мархий бутт. Март ба из. Из мишта безбеш хиннаб, мархаш мишта доасташ хиннад вай къамо бусалба хилале, дувц Албаста «ГIалгIай мархий бутт-цIей» яхача ший йоазон тIа. Кхаь дийнахьа дездеш хиннад из цIай. Шоатта дийнахьа маьркIажа боад къовлабелча ердашка вIашагIкхеташ хиннаб нах. Цига ламазаш деш хиннав цIув е цIайсаг ала а мегаргда аьнна хет сона цох. Из ца лувш сецача, тIехьаоалаш хиннад цун зIамагIаша: «Амин! Очи Дяла, дикадар да Iа тхона, амин!»\nБус шийтта даллалца иштта дездеш хиннад из. ШоллагIча дийнахьа кхыча ердашка хьехам бала ух уж нах. Из кIиранди хул. Декаш хул мархий цIай чакхдалара хетадаь иллеш. Ердашта гонахьа кIерамаш сог. Iуйрийна бархI даллалца тийкъе, цул тIехьагIа мархий цIай дIа мишта дахьа деза дувцаш, хьехам лу. ШоллагIча дийнахьа кхалнахеи берашеи байнарашта цхьацца даараш хьу. Шоай даараш каш тIа Iооттадеш хиннад, малхара каша из дале, венначунна юххе Iодуллаш хиннад. КхоалагIча дийнахьа къе-миска мел вар кашамашка воагIаш хиннав, цу даарех шоашта дакъа дахьар духьа. Шоай цIеношка шунаш увттадеш хиннад, шоай таронга хьежжа. БIаьхийчар, хьал долчар мерза маькхаш, дулх, сом, баьцадаар, и. кх. дI. Къечар хий, тух, маькх оттаеш хиннай. Албаста дIаяздаьд уж денош мишта долалора, мишта чакхдоалар.\nЦхьацца легендаш дIаяздеш а къахьийгад Цехара Албаста. Царех цаI да аьлах БоргIа Бексолтах дувцаш дола легенда. Ховш ма хиллара, Пхьилекъонгий-Юрта «БоргIа-Каш» яхаш сийленг да. Цу чу дIавелла воаллар малав яхача дешага кхаьчача, из шин тайпара дувц: цхьачар цига воаллар лакхе хьоахаваь БоргIа Бексолта ва йоах, вокхар кхыча тайпара дувц, цига дIавелла воаллар Iарбе Худайшада воI Бексолта ва яхаш. Тутаев Албаста дIаяздаьр цох долча массехк легендах цхьа тайпа да. Хетаргахьа, цох ала мегаргда дикагIдар да аьнна а. Цунна хетачох, туркий паччахьа вайта саг хиннав Бексолта, укхазара къамаш шоашкахьа дахар духьа, карадерзадар духьа. Цунна езаеннай ПаьтIамат яха йоI. Бакъда вокхо дош деннад цунга маьре яха, нагахьа санна ший вешийна гIаьбартой аьлан йоI Сулимат йоалае гIо дойя. Из йоалае вахача човнаш ю Бексолтанна. Бакъда из царех лац. Пхьилекъонгий-Юрта юхерча хьунагIа дукха оакхарий хиннад яхаш дувц. Цига чарахьал де вахача, кIаьдъенна Iоежача говранна кIалха нийслу аьла. Из бахьан долаш, ши-кхо ди даьлча ла из. Цунн кашан юхе енна уллаш кораю йоах ПаьтIамат а.\nИштта да Албаста вайна дита легенда. Цул совгIа, цо дIаязъяь хиннай «Дарзананилга ворхI воI» яха легенда а. Дуненна йовзаш йолча Прометеех йолча мифа кIийленга уллар а цох тара я, ши тIадам санна. Нагахьа санна цига Зевс, Прометей вувце; укхаза цар цIераш гIалгIай IаьдалагIа ек: Ткъа, Куркъа. Цу кIийлен тIа кхелла я Чахкиев СаIида «БIаргий хих бизза кад» яха драматически поэма. Вешта аьлча, Албаста дикка лоархIача, леладеча гIулакхех хиннад халкъа багахбувцам гулбар. Сона хеташ, багахбувцамца гуш хиннад цунна вай къаман истори, цунга гIолла довза а маIан де а гIийртав из селханарча ден.\nТутаев Цехара Албаст дика эпсар хиннав аьнна хет сона. Хиннавецаре штабс-капитана дарже кхаччалца сатоха низ хургбацар цун. Оалаш ма хиллара «сатехача салтечох, эпсар хиннав». Ший мохк, къам дезаш, цун хIама боча хеташ, лорадеш, из хиннилга а дика гуш да. Профессора И. Дахкильговс лакхара мах бу Тутаевс даьча кхыча йоазоний а, царех да дуIаш, берах цIи тиллар, дарбан хий леладар, пхьена, яьча човнех мах балар, иштта кхыдараш а. Миччахьа ше вале а, дегаца ший къаманца хинна саг ва Тутаев Цехара Албаст, цунна дола кхоачам хиллал масалаш доаладир аьнна хет сона айса укх йоазонца.\n← Махмуд-Али Калиматов и член правления ПАО «Газпром» Владимир Марков обсудили перспективы сотрудничества\nПольза массового спорта →


Нохчийчохь Кадыровн юххерчу накъостан кIант "Ахмат" спортан клубан куьйгалхо хIоттийна\nЧиллан-бутт 18, 2022\nРеспубликан урхаллин куьйгалхочун гIовсан Висмурадов Абузайдан кIант "Ахмат" латаран клубан коьрта куьйгалхо хIоттийна. Хьалхо Висмурадов Рамзан оцу клубан латархо вара.\n"Ахматера" керла хийцамаш бовзийтира цуьнан хиллачу куьйгалхочо Эдилов Валида. Керла директор шен инстаграмехь вовзийтина цо. "Иза гIиллакхе, шен амбицеш йолуш, болх безаш жима стаг ву, со теша, шена тIедиллина декхарш цо кхочушдийриг хиларх", - яздина Эдиловс.\nВисмурадов Рамзан хьалха дакъалоцуш вара "Ахмат" клуберчу ах-профессионалечу иэдинчу летаршкахь. Цуьнан да, Висмурадов Абузайд – Нохчийчоьнан пачхьалкхан вице-премьер, нохчийн леринчу, сиха реакци яран (СОБР) "Терек" отрядан хьалханча а ву. 2019-чу шарахь Висмурадов "Магнитскийн актаца" а догIуш санкцийн тептаре ваьккхира, хаамбора Американ Цхьанатоьхначу Штатийн финансийн министралло. ЦултIаьхьа Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана республикан урхаллан хьалханча нуьцкъаллин блокаца зIе лелоран хаттаршкахула гIовс хIоттийра.\nНохчийн "Ахмат" спортан клуб Американ санкцешна кIелахь ю, иза доьзна ду Кадыров Рамзан бехкеварца, саццанза адамийн бакъонаш хьешарна, дуьйцург ду дукха нах лечкъор, Iазап латтор, кхелан сацам боцуш республикехь нах байъар а.\nНохчийчохь республикан урхаллин куьйгалхочун гIовсан дарже ваьккхина Эдилов Iабдул-Керим. Урхаллехь цо тидамехь латтор бу кегийрхойн политикан, спортан, бюджетан ахча дайъарна тIехь контроль латторан хаттарш. Эдилов – иза Кадыровн берийн хилла тренер а, иэдина летаршкахь спортхо а ву.\nМаршо Радионо масийттаза яздира, низамаш кхолларан а, уьш кхочушдаран Iедалан урхаллин даржаш дIалоьцу Кадыровн гергарчара а, юьртахоша. Дахначу шарахь дуьйна лаккхара даржаш кхочу хIинца даккхий хиллачу Нохчийчоьнан куьйгалхочун берашка.


Википеди:Яззамийн говзанча — Википеди\n11 May 2015 - 05 Jun 2019\nМарша догӀийла шу кху сьура говзанчу! ХӀокхо гӀо дийраду шуна тептар керла суьрнаш яздеш кху Тептар чохь. Хьожуш 6 мор баькхича, хьо кхочу тадаре. ХIора цултIйахь бокхун болу коьг тIекхоцучехь хирабу цхьанах дехьа ваьлчи цулла хьалхарчунна чухал ваьлла.\nНагахь хьо дIа вазвелла вацахь (йаз йелла йацахь)\nХьо дIавазвала атту бу хьуна — цо атту бийрабу хьан къамаьлда кхечу декъашхошца кхи ц хьадолун дозанаш дIа дойраду хьуна:\nтIакх йуха вола кхузе.\nНагахь хьо болхба кийчавалахь:\nБолабе говзанчи болх\n'Дадеза хьехар дуьхьара нисйа хьажар долш долу тептар суьранаш цултIйахьабе кхин сур цадар сан дуьхьарлера тептар чура сур. Тхо хьовсашду тептар суьрнаш нийса хилита, нийса доцу суьрнаш дуккха хьолйахь сих сиха дIадохашду. Iамадаре хьажна атту хирабу шу.\nНагахь кхий дуккха шу хаалуаш далахь тадаре бухах лаьцна, хьажа кхузе куьйгалхой.\nХIара говзанча йу йа кечамйахь.\nШайна хетарг йаздар доьху.\n—Дела реза хуьлда\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Википеди:Яззамийн_говзанча&oldid=482012»\nХӀокху агӀон тӀаьххьаралера хийцам: 2015, 18 март, 17:45.


Инфоурок › Другое › Конспекты › Урок чеченского языка "Коьрта а, коьртаза а меженаш"\nПредложенин коьрта а, коьртаза а меженаш\nIалашо: Грамматически а, маьIнин а подлежащи а, сказуеми а, цуьнан\nтайпанаш а карладахар. Ненан матте безам кхиор.\nI. Хьехархочун дош\nВайна ма-хаъара, предложени екъало меженашка. Уьш хуьлу коьрта а, коьртаза а. Тахана вай карлайохур ю и меженаш.\nМаса тайпана хуьлу подлежащи?\n- Предложенин муьлхачу меженех олу сказуеми? Дийца цуьнан тайпанаш.\n- Маца юьллу подлежащиний, сказуеминий юккъе тире?\n- Муьлхачу меженех олу кхачам?\n- Муьлхачу къамелан дакъойх кхоллало иза?\n- Муьлхачу меженах олу къастам? Муьлхачу къамелан дакъойх кхоллало иза?\n- Муьлхачу меженах олу латтам? Дийца цуьнан тайпанаш.\nI. Кхочушдо № I65-гIа ш.\nДелахь а, со бахьана долуш нахана лелачу сингаттамаша бIарзвина со.\nСих а ца луш, маьхьсеш а, мачаш а тIеюха волавелира воккхастаг.\nУрамехь адамаш гучудийла девлира.\nБезткъе бейтта кIур бара цу юьртах хьалаболуш.\n- Муьлхачу къамелан дакъойх хилла уьш?\n2. ДIаязйо предложенеш, синтаксически толлу уьш.\nМотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а уггаре а ца хилча йиш йоцу гIирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна. Ненан мотт хIора къоман а, хIора халкъан а культуран бух бу. Иза кIорггера дика Iамор вайн декхар ду.\n«Мотт ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре а мехала гIирс бу» хIунда аьлла?\nСхьадийца К.Паустовскийс ненан маттах лаьцна аьллачу дешнийн маьIна.\nСаидов Б. язйинчу «Ненан мотт» цIе йолчу а, Арсанукаев Ш. язйинчу изза цIе йолчу стихотворени тIера шайна дагадогIу строфаш дIа а еший, церан маьIнаш дийца.\n- Ненан меттан маьIна муха лору поэта?\n3. Барта кхочушдо 8I-гIа шардар.\nБилгалйоху цхьалхечу предложенин кепаш (юьхьан, билгала – юьхьан, билгалза-юьхьан, юкъара-юьхьан, юьхьза).\n4. ДештIаьхьенийн нийсаяздар карладаккхар.\nКъовларш схьа а йоьллуш, дIаязъе.\nТIоьрмиг чу (дехкира), нанна (тIаьхьа) веара, жима кIант (тIе) веара, хи (чуьра) хьалаелира, сихха (чу) вахара, хенал (тIаьхьа) ян йолийра, машен (чохь) Iара, адамел (хьалха) вогIура, тхов (тIе) туьйхира, дитта (тIера) дуьйжира, меже (чуьра) яьккхира.\n- ХIун башхаллаш ю дешхьалхеннийн, дештIаьхьенний юкъахь.\nIII. ЦIахь б/б. Шардар № I68-гIа. Карлаяха цхьанатайпанара а, шакъаьстина меженаш.\nНомер материала: ДВ-455575


19.02.2019\tПопулярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nДагахь а дацар-кха\nДагахь а дацар-кха,\nОццул сатуьйсур ду аьлла,\nЧам кхетта валале,\nСихъелла яханчу хене.\nЙирзина, гучуьра яьлла,\nЙиси-кха цунах цхьа\nЯханчу заманан гене.\nДехаре ваьлла, ас,\nХьесталуш, дийцина аьлла,\nЯг1ац и жимма а герга.\nЭрна дерг – эрна ду,\nИ генахь гучуьра яьлла.\nЦуо, т1аьхьа мохь беттарх,\nЦа уьху дуьхьиг а лерган..\nЛозуш берг цхьа п1елган\nБуьхьиг бен бацахь а,\nЦуо тоам бо.\nКхоссалуш, лач теснарг\nЦхьа г1улч бен яцахь а,\nЦуо дег1ан боларан\nДуьненахь йоккху хан\nМел еха елахь а,\nБолатан лам таттал\nНицкъ болуш велахь а,\nДаго дош ца къуьйлуш,\nБиъна вайша дуй.\nДаг чу боьжна,\nДоза доцуш хаьдда,\nЗовкхе яхьна хан.\nДеган боьра хиъна,\nЦа хьулъелла сан.\nКъаьхьа 1уьйшуш, биъна,\nЗама, ойла 1адош.\nЦуьнга хьуьйсу вай.\nДе мел дели,\nЦхьацца хьаса хадош,\nДахар тегна тай…\nДагагх барташ дохуш,\nХийла ларво хьо.\nСирник санна, даьгна,\nДаг т1е х1уьтту к1аьгнаш:\nБ1аьрса кхачош шен.\nИрсах йоьг1на г1ала,\nВажа – пекъар –\nЦхьаъ дуьнен т1е\nВели цхьаннан метта.\nВажа – х1инца\nВара… Х1инца вац.\nДегнийн г1ура – вас.\nМаьлхан серло ешна,\nДиц ма делахь…\nНекъан юкъ юста йиш йоцуш,\nСтиглара седа бу генахь.\nСедане 1алашо лоьцуш,\nМел дог1у де кхачаделахь.\nТарлуш дац т1екхача алий,\nШеконех тешна, ма 1елахь.\nДег1 малдеш, партал а валий,\nХан-зама эрна ма елахь.\nХьан дайнарг, ахь хьегнарг лоруш,\nСедане кхочур ву т1аккха,\nПаналлин г1ушлакхе волуш,\nКураллех дог херадаккха.\nНицкъ кхаьчна, 1аьршашка ваьлча,\nЛахенаш ма хета атта.\nХьайн цигахь самалхадаьлча,\nЙиц ма е хазалла лаьттан.\nДиц ма де: ца хиъча лела,\nЛакхара, ког шерший, вужу.\nТ1ебазлой дуьненан белам,\nСий, доьлхуш, доркъана дужу…\nТ1елаца ма дац-кха атта\nАз дайна шийла «ах1»,\nДависарг, йиш хилча-м,\nЦу метта, т1ам-меже хецна.\nМаьлхан нур беснеш т1ехь лоьцуш,\nАтта дац зазашлахь\nЮха а, меллаша\nТховса, б1аьрга п1елгаш 1уьттуш,\nСинтем хьийза, карзахбаьлла.\nСан г1енашна дуьхьалх1уьттуш,\nНаб а яйна, ц1ераяьлла.\nМалхбалера серло хедош,\nБасах боьхна бода уьду.\nАнайистехь сирник летош,\nБага г1ерта маьлхан къуьда.\nБуьйсанан шеен 1одика еш,\nСан ойланийн пусар ца деш,\nБайташ тховса дуьхьалъевли.\nХьеша-ден лааме кхача.\nХьешан а, ларамбан дезаш:\nАьрзуно, 1аьршашка яьлла,\nКхерстабо хелхаран т1ам.\nМазбелла дахаран чам.\nДаймехкан машаран мерзаш\nКхерамо, маьхьарца терсаш,\nОлхазарш ца къехкадо.\nМарш баьтт1а маршо ю царна,\nМацалла, хьогалла яц\nМарцаран хьожанца ц1арна\nГ1уьтту к1ур х1аваэхь бац.\nМалх боьлу дахарна летта,\nСерлонах б1аьрг 1ийдалуш.\nХ1аваан сийналлех лета\nКхоьлина марха яц гуш.\nЛадег1а шеконаш йоцуш,\nМал дог1у де хийцало\nХ1аваан тулг1енаш лоьцуш,\nАьрзуно т1ам кхерстабо…\nХьо хир ду моттара хьанна?..\nХено шеен катоьхна,\nЛовзаран гуонехь цкъа,\nОйланийн сингаттам мела.\nХан хьаьшна, гучуьра девлла,\nХаттар до вай:\nЖоп ду цунна:\nВыберите рубрику Дебют (24) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (19) История и общество (42) Культура и языкознание (48) Литература (28) Литературное наследие (32) Память (25) Популярно (350) Поэзия (254) Проза (228) Публицистика (237) Статьи (720)


Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш дIаяхйина Евроберто\nОьрсийчоьнна дуьхьал яьхна экономикан санкцеш дIаяхйина Евробертан Кхеташоно (ЕС) 2020-чу шеран Товбеца-беттан 31-чу дийне кхаччалц. Евросоветан сайтехь официалан хаамбина цунах лаьцна. Минскан дийцарш кхачо йоллуш кхочушдина цахиларан бахьана ду санкцеш тохар. Кху беттан 13-чохь ЕС-н саммитехь Германин канцлеро Меркель Ангелас билгалдаьккхира, "нормандин форматехь" хиллачу цхьанакхетарехь гIеххьачу прогресе кхачийна аьлла. Делахь а, йоллу санкцеш юхаяха тоаме дац иза аьлла канцлеро. Германин позицина тIетевжина Франци а.\nДуьххьара Москвана дозанаш туьйхира Брюссело 2014-чу шарахь, ГIирмана аннекси ярна а, Украинерчу сепаратисташна гIо латторна а. Цул совнах, Донбассерчу хьолана дестабилизаци йинчу оьрсийн бахархойн Евросоюзан мехкашкарчу банкашкахь латточу ахчанашна а блок туьйхира.\nШаьш Украинан агресси яр тIе ца дуьту Москвано. Еаридийнахь дIахьочу шен пресс-конференцехь президенто Путин Владимира даим а санна, юха а бакъ ца дира Украинан малхбалехь тIемаш беш оьрсийн эскархой бу бохург. Ишта Путина билгалдаьккхира, санкцеша дуьненан экономикана а, йохка-эцарна а зенаш деш хилар.\nПрезидента дийцарехь, Евросоюзана санкцеша дина зен 50 миллиард еврон барамехь ду, ткъа Германин бюджетера хIора баттахь довш ду 750 миллион евро.


matiev — происшествия — LiveJournal\nУкх к1ира дахача шинарча дийнахьа инсульт яха лазар а хинна дарбанче 1очувига реанимаце вар г1алг1ай мехка йоазонхой юкъарлон тхьамада Хамхой Ваха.\nСелхан а тахан а цига вар со цун хьалага хьажа ваха, лораш ч1оаг1а хала ва йоахар из. Бакъда тахан делкъал т1ехьаг1а из сецав аьнна чам боацаш, дега хала хоам а хиннаб сога.\nДала гешт долда цунна, Дала къахетам болба цох!\nДега вол йоацаш дика саг вар из. Яхь йолаш саг вар!\nДукха из волча иха ва со, воккха саг веча санна араваргвар из а цун ц1еннана Iайшет а. Дукха х1ама дар цун керта чу. Мичча хана со вахарах даггара яздеш е дешаш хулар. Массаза а юхь елаенна вар из. Дала къемата дийнахьа а юхь елайойла цунна!\nГ1алг1ай мехка Даьре никъ!\nХ1етарча хана дерригача дунен т1арча наха ч1оаг1а къахьегаш хиннад ба́ха г1ерташ. Ма1а нах лаьтташ д1адувш, жа, доахан, говраш леладеш, базара ухаш хиннаб. Кхалнаха ц1аг1а эшар-дезар а деш, мукъача хана ма́ха боаккхаш а хиннаб.\nБазара лелачар Кита мехкара башха-башха к1адаш: зип, даьрий, кхыдараш - кхухьаш хиннад. Мисара мехкара дошо, дото хознеш, къаьстта ший тайпарча Шамерча болатах (дамасская сталь) даь т1ехкараш. Уж т1ехкараш хиннад юкъах доахкача хана т1ехкар а хьадаьккхача шалта а хулаш, дукха мах болаш, ч1оаг1а лоарх1аш. Х1амаш тега хьалдоаха маьхий а кхухьаш хиннад Царех Мисара маьхий оалар, уж а хиннад дукха мах болаш, ч1оаг1а лоарх1аш. Кхыйола х1амаш а кхехьай д1а а хьа а. Лоацца аьлча, базар ч1оаг1а еш хиннай цу замалахь дерригача дунен т1арча наха. Уж т1ехкараши маьхии моллаг1болча нахага хулаш а хиннадац, эца низткъала доландаь. Цхьа эздий, лоарх1аме кагийнах хьоахабеш хилча, оалаш хиннад з1амигача сагах: «Шаьмера т1ехкар хьерчаш вар из юкъах, - йо1ах - Мисара маха боахаш я из».\nЦу мел долча х1аманна дакъа лоацаш хиннад Г1алг1ай мехко а. Цу замалахь нах базара ухаш т1ехбола Даьре никъ хиннаб, вай мехка г1олла чакхбоалаш. Еча базара а кхыдолча пайдашта а г1алг1ай къама йоккха совле хиннай из никъ вай доазон т1а г1олла бодаш хиларах. Даьре никъ, къулбехьара Гуржий доазон т1ара Г1алг1ай мехка 1очу а баьле, Хамха юххе г1олла 1о а бай, Эса-ч1ожах 1обоаг1аш хиннаб. Г1алг1ай доазон т1а даьре наькъа т1а, моттигашка хьежжа, юкъ-юкъе лаьрхх1а оттадаь ха хиннад. Цу новкъа базара-кира, кхыдолча г1улакхашта болхаш-боаг1аш бола нах лорабеш, маьрша чакхбоахаш хиннад из ха. Х1ара ха т1а к1аьдвенначоа сала1а а, мецвенначоа х1ама даа а моттиг хиннай, нагахьа к1аьдъеннаяле, хувца говраш а кхыйола мухь кхухьа х1амаш а. Долчча тайпара аьлча, цу морча б1аьхача новкъа лелача наха эша кхоачам хиннаб цу моттигашка лоадам боацача маьхах. Шоаш а ухаш хиннаб г1алг1ай Мисара а, Кита а, Х1инде а, кхыча а мехкашка базара.\nБ1аь шу совг1а хьалха вай мехка яг1аш хиннай К1ужбаг1а хи яхаш йоккха цхьа га. Хьалла бухье к1уж мара кхы цхьаккха тайпара ткъов хиннаяц цох йоаллаш, цудухьа оалаш хиннад цу гаьнах К1ужбаг1а хи. Иштта Совъаг1е а Сов а оалаш хиннад цох. Мут ц1е хиннай цун. Из – ц1е дахча хилара белгало я. Б1аь метр совг1а лакха а лохера ворх1 метр совг1а сома а хиннаб К1ужбаг1а хи. Из б1аргагуш хиннаб вай мехка дукхаг1а мел йолча моттигашкара. Ц1ава ца ховш, наькъа тувлавеннача сага дикка йоккха белгало хиннай из, цунца нийсвале, ц1енах кхеташ а хиннав.\nТахан ачалкхенаш яда моттиг а шин арг1аюкъ а, акха ядаш, пана хиннай цу хана. Моллаг1ча цхьан х1аман г1алат баьнна нах бехк а бий, г1ода цига д1аухийташ хиннаб. Царех цхьабараш, шоашта теха ха яллалца, цига 1еш а, цхьа аьрдаг1о бараш байде ц1абоаг1аш а нийслуш хиннад. Хийла наькъа тувлалуш хиннаб уж, т1аккха К1ужбаг1ача хенага а хьожаш ц1аихаб. Иштта кхычахьара а, цхьацца г1улакха баха нах, ц1абахка ца ховш бисача, цу хенаца нийслуш ц1аихаб.\nТахан бац К1ужбаг1а хи, из бежаб ткъоалаг1ча б1аьшера барх1лаг1ча-иттлаг1ча шерашка. Дукха къахьийгад цу хана вай мехкарча наха, къаьстта Сурхот1арчара, из га юхаметтаоттае г1ерташ, цу хена овла т1ара е гинах галг т1аялар догдоахаш, цу меттига бежан а х1ама а т1аг1оргдоацаш, гонахьа сангар а яьккха, цунна чухьнахьа саьргех лакха карт а яь. Наха фуннаг1а дирах, цунах цхьаккха х1ама т1аяьннаяц, из га юхаметта а оттаеннаяц, малаг1а дахча я ца ховш, къайла а йисай из. Тахан вайна т1а да из га малаг1а-фу дахча хиннай ха а, лаха а, тахка а. Цу К1ужбаг1ача хена дух тахка, из га малаг1а я хайна, цох дола бакъдар лахача сага хийцца дунен т1ара т1ех дола совг1ат доаг1а.\nБоккъала хоза тоаяьй К1ужбаг1а хи баьг1а моттиг: ламаз де а, к1аьдвенначоа сала1а а, ваг1а а моттиг я тахан цига.\nБожалехь хьалха К1ужбаг1ача хена гома боарам шиаш урхаши ши пхьаг1ати хиннаб, хена лохера тувр ворх1 метр совг1а хиннай. Цу ханарча юкъерча урхай д1оахал хиннад кхойт эрш. Хоза а хеташ, цу хена сомал дусташ хиннад наха.\nУрхий гоаламаш хьа а лаьце, хена дехьеи-сехьеи г1олла в1аши духьалвоаг1аш хиннав ши саг, в1ашка ма кхаьччанге, цхьан оаг1орахьара шинна урхий гоаламаш цхьанне д1алоацаш хиннай, шоллаг1чо, юха а вахе, вокха оаг1орахьара гоаламаш хьалоацаш хиннай, цигга сага белажа лаккхала уж хьала а айяй, урхаш бейоахка кулгашца из хи хьамарх1а а белле, бусташ хиннаб цу хена гом. Эршах кховзткъе цхьайт сантиметр хул, т1аккха шин урхех барайтта метри шовзткъе ялх сантиметри хул, пхьаг1атах цхьа метри езткъа сантиметри хул, уж шеярг в1ашаг1техача ткъаь шиъ метри ялх сантиметри хул К1ужбаг1ача хена гом, х1аьта тувр ворх1 метри шиъ сантиметри хул.\nДаьла Элчах (с.а.с.) яздаь муг1араш.\nМухьаммад пайхамар (с.а.с.)\nДаьла Элчан сил бочаг1а,\nДала цхьа са кхелладац.\nКхы цхьаькха саг цул дикаг1а\nЛаьттан букъ т1а венавац.\nЦун да хиннав 1абдуллах1и,\nХ1ашима лерх1амерча ц1ен.\nНана хиннай цун Амина,\n1абду-Манафа сийдолча ц1ен.\n1абдуллах1и къонгашта юкъера\nХиннав ший даь хьамсараг1а.\nАмина а тайпан юкъера\nХиннай лоарх1аш, сийдолашаг1а.\n1абдуллах1и кира лийннав,\nНапаг1 лохаш, базар еш.\nХьонка боаккха ха хьаэттай!\nХьамсара мехкахой, вежарий, йижарий! Хьаэттай ъьонка боаккх ха.\nВай ворхх1е даь хана денз хьадоаг1аш да вай, хьунаг1а Дала хьат1а яьлтача х1амах воашта цхьацца эшаш йола х1ама даара 1алаш еш. Х1аьта къаьстта Нажгамхьов бутт хьалилча хой нийсса кховзткъеи шийтта дийнахьа баа хьонк хул. Цу хьонках ийс дарба доал оал вай боккхийча наха. Къастта из хьонка ч1оаг1а буаш къам да вай дар.\nТ1ехьарча хана хьунаг1а хьонк баккха ваха саг дагдоаццаш лозавеш а нийслу, цхьантайпара хьунаг1а нийсъенна минаш лелхарца е аькха т1акхачарца. Аькхан к1алхарвала-м селла хала а дацар, бакъада минах лоравала да хала, иичахьа йоалла хац вайна из да ма хьакхарг. Цудухь вай лорадала деза.\nИшшта цу г1улакхаца дувзаденна дехар ду вайга Г1алг1ай мехка г1ола йолча Росси МЧС болхлоша лорале аьнна. Из хоам вайга бирах царна Даьла раьза хилва.\nДала къоабал долда хьажол!\nТахан 1уйранна пхи сахьат итт минот яьлxа кхаьчар, вай мехкара Маккеи, Мадинатеи хьажол де баха хинна нах а боалабеш кхоалаг1а ц1аденадена фекема.\nКема т1а воккхаг1ал деш хиннача Дудургнаькъан Мувсас яхачох, бахара бахкара цхьаккха хьовзам а боацаш хилар Даьла ц1енна го баккха, Даьла параз д1адала бахарий никъ.\nХьажц1а бахача наха юкъе хьалхара баха а, шозлаг1а баха а, е кхы дукхаг1а иха а нах бар. Цигга ц1абоаг1ача наха духьал ваха а цар д1а-хьа бихьа никъ даькъал бувца а вахача, укх шера хьалхара хьажол де яхача Пхьилекъонгий юртарча Фирдовса хилар са къамаьл:\n-Фирдовс, мишта хилар шун никъ, массайола а хьажола маьженаш хьалйиза аьттув баьларий шунна?\n- Хьалхара йодаш хиларах, ч1оаг1а дагадоаллар сона, мишта хургба хьог1 са никъ яхаш, бакъда хьалхабаьннача тха кулгалхоша доал дарах Даьла къахетамца, дика чакх баьлар тха никъ.\n- Цхьаккха а 1а доаккхал деш х1ама дарий 1айха бихьача наькъа хьале?\nСа хьамсара г1алг1ай йижари, укх йи1ий суртага хьежача гу вайна мел ц1енхашта лелабаьб вай къамах болча кхалнаха шоай дег1ат1ара г1ирс. Боккхийча исташа а мехкараша хоза хеташ шоай дег1а эздел д1а а хьокхаш леладаьд из барзкъа. Х1анз наггахьа кхалсаг мара гац вайна цу г1ирсаца. Хоза таций цу йи1ийга из дувхар?\nЙи1иг кхойтта шерал т1ехьялча наха юкъе д1а-хьа мел йодача хана из барзкъа т1адувхийташ хиннад, вай ноаноша цун дег1а доалаш латта онк хьулдара а из кхувш йоаг1илга д1ахайтара а духьа.\nДизза ший дег1 къайла цадаьккхача кхалсаг маьре д1аюгаш а хиннаяц хьалхарча хана. Сона хац тахан вайна фу даьд. Д1ааравала хьона моге, шортта лелаш ба вай дар 1о а даьккха, хьалха вай къамо къоабалдеш ца хинна барзкъа т1адийха лела кхалнах.\nШоай мехках а, къамах а, дуненах а беха лелача цигаьнаш тахан а хийцадац шоай барзкъа. Дукха тайпарча къамех болча 1арбаш а леладу шоай къаман барзкъа, Инде г1олла вай гобаьккхача а шоай барзкъа да цар дувхадер а. Х1аьта вай, кхычахьар т1адена 1овраташ гучахьа хулийташ бола г1ирс бийха лел. Ма ч1оаг1а чам ба-кх вайна наьха х1ама айде, вайчун сий доаде!\nВай къаман г1ирс т1а а бийха х1анз укх сурта т1а яг1ар морг йо1 б1аргаяйча цец амаг1а баьле, хьежаш, из хоза хеташ хул кхича къамах бола нах. Х1аьта вай из цхьаккхача а маьхе ларх1ац. Хьо ваха, лоарх1аре х1аране т1а-м дувхадергдар шоай къаман дар. Ларх1ац вай из!\nСа хьамсара дукхадеза йижарий, аз дехар ду шуга ма кхоссалаш шоай ноаноша лелабаь из хоза г1ирс 1о. Ма даоделаш цунна сий. Кхы мел дар д1адаьлоча а вай къаман кхалнаьха барзкъа ма дий из.\nДала дукха доахадолда шо!\nДала гешт долда цунна! — 0\nГ1алг1ай мехка Даьре никъ! — 0\nКIужбагIа хи! — 0\nДаьла Элчах (с.а.с.) яздаь муг1араш. — 0\nХьонка боаккха ха хьаэттай! — 0\nДала къоабал долда хьажол! — 2


Чагаев Булатана хан тохарх болу сацам тIечIагIбина Швейцарерчу кхело\nШвейцари -- "Ксамакс" футболан тобан долахо хилла волу Чагаев Булат Невшателехь матч йолаялале хьалха, 27ГIаl2011\nНевшатель Швейцарерчу гIалара Ксамакс цIе йолу футболан клуб ийцира нохчийн бизнесхочо.\nНоенбургер олучу кантонерчу кхелахь шолгIачу инстанцехь луьстуш хиллачу гIуллакхехь Чагаевн адвокаташа 2016-чу шарахь меттигерчу кхело цунна кхо шой, ах шой хан тоха бинчу сацамна дуьхьал бина латкъам бара къастош.\nБизнесхочун Швейцарерчу адвокато Яфаев Дмитрийс шен аппеляцин йозанехь шен клиент бехках маьршаваккхар я цунна тоьхна хан лахъяр дехнера кхеле.\n35 миллион долларх лаьцна харц чек лело иза гIортар а дагдаийтира кхело латкъам бинчаьрга.\nАмма кхело кхочуш ца дина и дехар. Шайн сацамна бух балош Ноенбургерчу кхелахоша билгалдаьккхина, Чагаевна ца хаа йиш яцара шен леламаша а, ша барам боцуш футболхойн ахча дайъаро а клубан даккхий зенаш ца дан йиш йоцийла аьлла.\nЦул сов, Чагаевс шерашкахь клубехь къахьегна зеделларг долу белхахой дIа а баьхна, царна метта шена луъ-луурш дIахIиттина хилар а, Iамеркерчу банкан цIарах 35 миллион долларх лаьцна харц чек лело иза гIортар а дагдаийтира кхело латкъам бинчаьрга.\nМаршо Радионо дийцина ма хиллара, 2011-чу шарахь Нохчийчохь цхьана юкъана „Терк“ футболан клубан куьйгаллехь а хилла, цигара иза дIаваханчул тIаьхьа Нохчийчоьнан куьйгалла цунна резадоцуш хилар а прессехь гIардаьлча Швейцарехь гучувелира бизнесхо. Невшатель олучу Швейцарерчу гIалара Ксамакс цIе йолу футболан клуб ийцира цо, массо а цецвоккхуш.\nЦунна бехкедиллира, ямартчу хьесапашца бизнес лелор а, ясакхашца бозбуанчалла лелор а.\nМеттигерчу хаамийн гIирсаша а, адамийн бакъонашларъярхоша а хIеттахьехь шеконаш яржийра, Чагаев боккъал а швейцархойн футболан клуб когаметта хIоттон Iалашо йолуш лела бохучух. Цхьа могIа IалагIоже сацамаш клубан куьйгаллехь тIеэцарца а, - масала, иза гIоьртира Ксамаксан цIе „Ксамакс-Вайнах“ аьлла хийца, - иштта а холчу финансийн хьолехь йолчу цу клубан ахча комаьрша дохкарца а гIарваьллачу Чагаевс ша Ксамакс эцна бархI бутт баьлча иза банкроте ерзар дIакхайкхира.\nИза бахьана долуш цу дийне кхаччалца супер-лигехь ловзуш хилла тоба цу лигера аракхоьссира, ткъа цул совнаха 23 миллион швейцархойн франк я цхьаъ ах миллиард герга сом декхарш дисира клубана тIехь. Ша Чагаев меттигерчу Iедало лецира. Цунна бехкедиллира, ямартчу хьесапашца бизнес лелор а, ясакхашца бозбуанчалла лелор а.\nШа Чагаев кхеле ца веанера, Швейцаре цу процессехь дакъалаца ван бакъо цо кхелахошкара яьккхинехь а.\nНабахтехь 4 бутт баьккхинчул тIаьхьа масех миллион франк закъалтана а дуьтуш аравелира иза набахтера. Ткъа 2013-чу шарахь Швейцарин куьйгалло дIаяьккхира Чагаевна цу махкахь Iен а, болх бан а бакъо луш йолу виза, иза махкара ара а воккхуш.\nХIетахь дуьйна Москохахь Iаш ларалуш ву скандале бизнесхо. Швейцарехь цуьнан бисина болу бахамаш, масала, цуьнан хIусамнанна Завгаева Иринина тIеязйина йолу вилла 2,5 миллион франках йохка а йоьхкина, и ахча Iедалан доладаьккхина.


Исламан Нур - Свет Ислама - Бераш кхиор\nБерана цIе тиллар а, цуьнан бакъонаш а\nМассара а тIеэцначу юкъараллин Iадатех цхьаъ ду - бер дуьненчу даьлча, дас-нанас оцу цIарца цуьнга кхайкхича я цуьнан и цIе яьккхича, массарна а иза девзан долу цIе тиллар. Ислам дино чIогIа тидаме эцна берана цIе тилларан гIуллакх. Берана цIе тиллар коьрта а, ладаме а хилар гойтуш йолу бакъонаш хIиттийна Ислам дино - берийн хьокъехь мел оьшуш дерг а, цуьнан сий-ларам айбан мел дезаш дерг а, бераш кхетош-кхиораца уьйр мел ерг а бусалба умматана довзийтаран дуьхьа.\nКхиндIа вай йийцаре йийр ю - берашна цIераш тахкарехь ларъян езаш йолу Ислам дино охьаехкина бакъонаш.\nАллахIан цIарца дIадоладо вай хIокху жайнах пайда эцар!\nХастам бу АллахIана - Iаламийн Дела волучу, хIаваэрачу олхазаршна рицкъаш латтош волучу, хичуьрачу чIерашна рицкъаш латтош волучу, лаьттах дохкучу гIорасизачу нIаьнешна рицкъаш латтош волучу, дийнаташна рицкъаш латтош волучу, дерриге а Iаламаш кхобуш-кхиош волучу!\nАса тоьшалла до АллахI воцург кхин дела цахиларца. Ша цхьаъ ву И, Шеца цхьа а накъост воцуш.\nХIай Адаман тIаьхье! Гергара нах багарбеш бу хьуна, хьан цаьрца гергарлонийн а, тайпанийн а уьйраш мел ерш. ТIаьхьа йогIучу рогIехь нисбер вай уьш: дай, наной, ден дай, ден наной, вежарий, йижарий, ден вежарий, ден йижарий, вешийн бераш, йишийн бераш, ден вежарий, ненан вежарий, цул тIаьхьа вогIу гергаралонехь юх-юххера вверг а.\nШарIо «гергарнаш» аьлла цIе яккхаран ши бахьана ду:\nДен а, ненан а хьаккъаш\nСалам даларан гIиллакхаш


Йовлой Заьлмах: «Цхьацца гӏа а боаккхаш гӏоргда вай дӏахьалха»\nОпубликовано 22 марта 2018 г .\nЯндарера наькъаш тоадара а из юрт социальни хьакъехьа дегӏайоалаяра а дешаш дийцар Парламента спикер волча Йовлой Заьлмаха юрта совета депутаташца вӏашагӏкхетаре. Цу вӏашагӏкхетаре дакъалоацаш бар Наьсарен района да Латыранаькъан Исроапали юрта да П…\nРоссийски Федераце Президента хоржамаш боаггӏача боараме чакхдаьлар\nОпубликовано 21 марта 2018 г .\nУкх деношка хиннача Парламента Совета заседане Халкъа Гуллама Председатель волча Йовлой Заьлмаха белгалдир Российски Федераце Президента хоржамаш вай республике дика вӏаштӏехьдаьхаи цхьаккха толхам боацаши чакхдаьнналга. «Тахан вай мехка хьалха…\nМуниципалитеташ партнераш ба законаш кхоллача\nОпубликовано 15 марта 2018 г .\nЙовлой Заьлмаха тхьамадал а деш республикански Парламента Зӏамагӏча зале чакхъяьлар Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама Совета кховзткъеи шийттлагӏа заседани.\nХила езаш йолча пленарни заседане ден повесткана «Гӏалгӏай Республика паччахьалк…\nХалача инфекцеша хьахьедеча лазараша дегӏа деш дола зе юхатоха дика аьттув лучарех я иммунизаци. Из дийцар Белхарой Яхьяс тхьамадал а деш хиннача Халкъа Гуллама унахцӏено лораяреи социальни политикеи хьакъехьарча комитета шеръяьча заседане. Цу заседа…\nОпубликовано 12 марта 2018 г .\nГӏалгӏайчен Мехкада Евкуранаькъан Юнус-Беки Къулбаседа Кавказа федеральни округе Российски Федераце Президента йизза полномочеш йолча представителя заместитель вола Галактионов Андрейи хилар дакъалоацаш Магӏалбике берий беш хьаеллача. Лаьтташ чутекх…


Лийрдоцу доьналла | Информационное агентство "Грозный-Информ"\nГлавная » НОВОСТИ » НОХЧИЙН МОТТ » Лийрдоцу доьналла\nБIаьсте тIеян дукха хан ца йисинера. Цуьнан аьхна хIо хаалора самадала гIерташ долчу Iаламехь. Ло дешна дIадаьллера. Ур-атталла малх ца кхетачу цIеноший, дитташий хьулйинчу меттигашкахь а ца гора цуьнан цхьа а Iаьциг.\nФото с сайта: daymohk-gazet.ru\nДенош дахделла доьлхура. Маьлхан йовхо а, де дийне мел долу, алсамйолуш яра. Амма Iаламах а, адамах а дIакъаста ца луучу Iаьно наггахь шен аьрха амал гойтура, цIеххьана ло кхуссий я шийла мох хьовзабой.\nЦу Iуьйранна а, жимма мехаца дайн ло а хьовзийна, юха, малх а хьаьжна, хазъелла дIахIоьттира арахь. Хасавюьртахь, базар хIуттучу меттигехь, гулделла дукха адам дара. Цхьаберш шаьш баьхкинера, вуьш, бертаза арабаьхна, схьабалийнера… ГIалагIазкхий, эрмалой, жуьгтий, жIайхой, цхьа кIеззиг нохчий – баккхалшкахь йохк-эцар лелош берш, пхьераш, белхалой, ахархой бара уьш.\nКхарах дIакъаьстина, шайн тоба а йина, юьстахо лаьттара хьоладай: Iедалан гIуллакххой, эпсарш, церан зударий, гІумкийн элий шайн ялхошца, меттигера совдегарш. Уьш сихонца аннех йинчу цхьа метр хиллал йолчу лакхенна шина а агІор бара, ткъа лакхахь дІанисбеллера Іедалан векалш, шайн коьртехь инарла-майор Кемпферт Павел Иванович а волуш.\nИза доккхачу кІедачу гIантахь Іара, сирделла догIучу мекхех наггахь дайн куьг а хьокхуш. Тахана кхузахь ирхъолла кечвинчу тутмакхна таIзар дарх долчу омранна кIел куьг яздинарг вара иза. Цунна гонах лаьттара эпсарш, адъютанташ, церан зударий.\nМайданна юккъехь, стаммийчу бІогІамех йина а йолуш, тангІалкх лаьттара, шена тІера чукхозуш корта чекхбаллал шад бина муш а болуш. Ирхъолларна кечйина майда еа агІор дІалаьцна лаьтташ, карахь тоьпаш а йолуш, сирачу басахь долу чоэш дуьйхина салтий бара. Юккъехь гІуллакх дІахьош волу коьрта эпсар а, лахарчу даржера цуьнан ши гІоьнча а, ши бІаьрг бен ца гуш, коьртах йоьллина хІума йолу чалтач а вара.\n– БогІуш бу! БогІуш бу!, – аьлла, гІугІ даьржира нахана юкъахь.\nТІулг биллинчу урамехула схьайогІу дошлойн тоба гучуелира геннахь. Говрашкахь болчу гІалагІазкхаша го а бина, ворданахь схьавалош тутмакх вара. Аьтту ког а, аьрру куьг а, бІаьрг а бацара цуьнан, амма, хене хьаьжна доцуш, гІора хаалора цуьнан шуьйрачу белшашкахь, ворданан цІа схьалаьцначу доккхачу, ондачу куьйгехь.\nТІера Іаьржачу басахь долу чоа тиша а, цхьаццанхьа эттІа а дара, чухаларчу куча тІехь цІийн хьоькхнаш яра гуш. Къоьжачу мажо кхелинчу цуьнан буьрсачу юьхьа тІехь цхьана а тайпана воьхна я охьатаьIна хилар ца хаалора. Иза заьІап стаг вара, амма хала дара цунах иза ала, хІунда аьлча, майрра, корта айъина схьаваро, доьналла шена тІехь долчу юьхьо, буьрсачу хьажаро цуьнан заьІапалла дага ца йоуьйтура.\n– Alex, il infirme! Comment un tel homme à la pendaison? (Алекс, иза заьІап стаг ма ву! Ишттаниг ирх муха уллур ву?), – хоьттура шена уллехь лаьттачу эпсаре, коьрта тІехула лаьцначу четарца йолчу, хьоладайн тобанна юкъарчу къоначу зудчо.\n– Chérie, c’esttrèsdangereuxcriminel. Commeilfautpendre! (Хьомениг, иза чІогІа кхераме зуламхо ву. И саннарш ирхъохка беза!), – жоп делира курачу эпсара, дашо гІутакха чуьра схьаяьккхина папироса гІутакхан негІарна тІе а тухуш.\nИрхъолла валийначу стеган цІе Бенойн БойсгІар яра. И цІе Нохчийчохь а, Дагестанехь а дика евзаш яра. ХІара Имам Шемалан гІараваьлла наиб вара. Имам оьрсийн караваха тІаьххьара сахьт тІекхаччалц, цунна юххера шен тІемалошца дІаваьлла вацара иза.\nЦо герз охьа ца диллира имам эшначул тІаьхьа а, хІунда аьлча, кхуо ша эшна ца лорура. Кхунна юххера хийла майра кІант гІазотехь декъалхиллера, ткъе пхеа шарахь паччахьан эскаршна дуьхьал бечу тІамехь. Кара а вахана, герз охьа а диллина, шен а, оцу дикачу кІентийн а сий дойур дацара дера лом санна волчу БойсгІара.\n«Говрахь мел ву, со тІемало ву!», – олура цо, тІаьрсиган бахтаршца ша говра тІе дІа а воьхкуьйтий. Шен цхьаъ бен доцчу куьйгаца хийла мостагІ цо вожийра оьрсашца хиллачу шайн тийсадаларшкахь.\n«Таш адам» олура цунах Шемала, «тІулган адам» бохург ду иза нохчийн матте даьккхича. ХІара ван а вара, тІулгах вича санна, хІунда аьлча, цхьана а хІуманна бІокъажор доцуш, шелвалар, кІадвалар хІун ду ца хууш, тІеман кІуьрлахь воллура хІара, уггаре а кхерамечу меттигехь ша хьалха а волуш.\nЛазийна, меженаш дІаяьхна велахь а, къар ца веллера, къийсамна юха ца ваьллера БойсгІар. Массарна а, шайн Даймехкан дуьхьа къийсам латточарна, масал хилла лаьттира хІара дуккха а шерашкахь. Цундела хьакъ вара хІара шех «ТІулган адам» ала.\nБойсгІара шина шарахь дуьхьало йира оьрсийн Іедална Шемал йийсаре ваханчул тІаьхьа. Нохчийн лаьмнашкахь кхуо а, кхуьнан накъосташа а нах гІовттийра мостагІашна дуьхьал. ХІорш лийтира шайн гІора мел ду. Кхузткъа шарал тІехваьлла, заьІап велахь а, иза массанхьа а дика ларавора. Доцца а, ондда а цуо олучу дашо ир-карахІиттабора кегийнаш, уьш цунна тІаьххье буьрсачу тІамна юккъе лелхара.\nТІаьххьара хиллачу тІамехь БойсгІарна кІелара дин бийра, уллехь йоккхачу тоьпан хІоъ а иккхина. Кхунна а чевнаш хилира. Кхетамчуьра ваьлла волу хІара мостагІаша йийсаре лецира.\nХІара мостагIийн караваханера гIорасиз висарна, амма къар ца веллера. Тахана дуьнен чохь яккха йисинарг цхьа кІеззиг хан бен цахиларна, шеца буьрсачу тІемех чекхбевллачу накъостийн яххьаш ган лиънера кхунна, амма иза хила ца доьгІнера.\n– БойсгІар! Воха ма вохалахь, хІара дуьне массарах а дуьсур долуш ду хьуна!, – аьлла, нохчийн маттахь нахана юкъара мохь туьйхира цхьамма.\n– ХІан?, – ша лаьттачохь тохавелира БойсагІар. Кхунна чІогІа хазахеттера нохчех цхьаъ кхузахь нисвелла. ХІинца шен валарх Нохчийчохь дийца цхьаъ хир вуйла хаьара цунна. Иза мохь тоьхначу агІор хьоьжура леррина, и стаг ган лууш: – Со бохий ахь? Вухур вацара, хьаха, со-м, стигаллий, латтий дозуш а долуш. Со дукха хьежна Іожаллин бага. Шух къахета-кх, кху копарша хьийзош долчу. Яхь йолу кІентий! Къар ма лолаш! Леталаш кху гаурех!\n– Заткни рот! Не ори! (ДІасацае хьайн батт! Ма е гІовгІа!), – аьлла, чугІоьртира кхунна эпсарийн лахарчу даржехь волу цхьаъ. Амма кхуо иза мозанал башха тергал ца вира.\nИрхъоллар дІахьош волчу эпсара куьйг а ластийна, вотанаш етта буьйлабелира вотанчаш. БойсгІар салташа тангІалкхана тІе теттира.\nХІара, Іаса луьйзуш, тІе а вахана, ша хьалавелира шуьйрачу гІанта тІе. Чалтачо, кхуьнан коьртара месала Іаьржа куй схьа а баьккхина, коча муш оьллира, шад тІе а озош.\nБойсгІара куьйга эшарца шен куй дІатилла элира чалтаче. Важа эпсаре хьаьжира. Эпсара корта таІийча, куй БойсгІаран коьрта тІе тиллира чалтачо. Цхьана кога тІехь лаьттара БойсгІар, тангІалкхана кІелахь логах тесначу муьшаца. ЦІеххьана хьаькхначу мохо кхуьнан сирачу можан чоьш а, месалчу куйнан кІинжанаш а дІасахьаькхира. Кхунна ца хаалора и шийла мох, хІара Далла хьалха хІотта кечлуш вара.\n– АIузубиллахIиминашшайтIанирражим. БисмиллахIиррохьманиррохьим. Ясин. Вал Къуръанил хьакийми. Иннака ламинал мурсалийна…, – аьлла, хезаш «Ясин» деша хІоьттира БойсгІар.\nБехха дІакхехьначу къийсамехь кхуо дукхазза а дешнера иза шен кхелхинчу накъосташна, хІинца шена деша а дийзира.\n– Я Рабби Везан Дела! Хьайна тІевогІучу лайна гечдехьа! Хьан кхелана реза ву-кх со…, – доІа дора цо, «Ясин» дешна ша ваьлча.\n– Іодика йойла шун, сан къоьжа лаьмнаш! Цкъа шух бІаьргтоха йиш хиллехьара…, – хьийзара цуьнан коьртехь. – Даймохк, дай баьхна латта… дерриге а хьан дуьхьа дара… со дохко ца ваьлла айса лелийначунна, бІаьрган негІар тухучу юкъанна а… марша Іойла хьо, сан Нохчийчоь!\nМайданна гонах лаьттачу нахана кхуо цхьа шабарш деш санна хетара. Корта хьала а айъина, генна дІахьоьжуш, леррина цхьаъ ган гІерташ санна вара иза. Воккха стаг воьхна вацара, цуьнан буьрса сибат доьналлех дуьзна дара.\nЭпсара кхунна кхиэл кхайкхош долу кехат дІадийшира. Паччахьан Іедалан сацамца, Россин пачхьалкхана дуьхьал тІом барна, дуккха а зенаш цунна дина зуламхо а лерина, хІара ирхъоллар дара цу тІехь кхайкхош дерг.\nЦІеххьана нахана юккъехь гІовгІанаш евлира: «Таш адам! Таш адам!», – бохуш, маьхьарий дара хезаш. Адамаш юккъехьа тІегІерта дуьйладелира, хьоькху маьхьарий а, гІовгІанаш а алсамъюьйлуш лаьттара.\nШен цІе йоккхуш хезча, вела а къежаш, нахе хьоьжура БойсгІар. Шен карахь тур долуш санна, куьг хьала а айъина, цхьанна тухучуха, сихха охьаластийра цо. Нахана юкъахь баккхийберан маьхьарий девлира: «Таш адам! Таш адам!», – аьлла.\nБойсгІарна гора шен тІаьххьарчу миноташкахь шена гІо дан лууш, ша ир-карахІотто гІерташ уьш хилар. Цаьрга а хьоьжуш, баркаллица корта байн охьатеІабора цо.\nЛакха тІехь болу Іедалан хьаькамаш мелла а боьхна дІасахьоьжура. Инарла-майора ойла йора: «ХІара акхарой карзахйовлахь, кхунах йоккха ІалагІожа хир ю. Хьанна хаьа кху йовсаршна хІун дагадогІу?…».\nБойсгІар ирхъуллуш кхуза а гулбелла, иза кІелхьарваккхархьама нохчаша, жIайхошца, берта а бахана, цхьа гІурт барна кхоьрура иза. Цо шен кІайн кара охьаластийра, ирхъоллар дІахьош волчу эпсаре ишар еш. Вукхо цу сохьта салташка, уьш нахана дуьхьал берзош, омра а дина, вотанаш тохийтира. Цхьамзанаш адамашна дуьхьал а лаьцна, дІахІиттира салтий. Вотанаш дІасевцча, эпсар юха а вистхилира: – Зуламхочунна кІелхьара гІант дІадаьккхинчунна дато сом ахча ду командованис диллина. Шуна юккъера цхьаъ валахь, и ахча хІоккхузахь дІалур ду! Нахана юкъахь юха а гІовгІанаш евлира.\nБойсгІарна ца хаьара эпсара хІун боху. Иза нахе хьоьжура, хилларг хІун ду ца хууш.\n– ХІун боху цу гауро?, – хаьттира цо аз айдеш, хьалха шега нохчийн маттахь стаг вистхиллачу агІор а хьаьжна.\n– Хьуна кІелхьара гІант дІадаьккхинчунна дато сом лур ду боху!, – дуьхьал мохь туьйхира нохчичо.\nЭпсара кхин цкъа а кхайкхийра ахча. Нахана юккъера схьаволуш цхьа а вацара.\n– Везан Дела, собар лохьа суна! Халачу зерах чекхвоккху-кх Ахь Хьайн лай!, – лохха доІа дора БойсгІара. – Доьху Хьога, АллахІ-Дела, соьмах Іехавелларг бусалба ма хилийталахь!\n– ГІант дІадаьккхинчунна дато 3 сом ахча ло командованис!, – дІакхайкхийра эпсаро.\nЭххар а, нахана юккъера, уккал а таІийна, цхьа стаг схьавелира. Къонахчун сибат дацара цуьнан: меркІелахь мекхан кхо-биъ чо а, тІебаьлла букъ а болуш, цхьа гІаларт дара-кх.\nЦуьнан духарца хала дара иза муьлхачу къомах ву ала, массара а лелош долу чоа а, кхакханан куй а, неІаран мачаш а яра цунна тІехь.\nНах бист а ца хуьлуш лаьттара, цо хІун до хьоьжуш. Иза цкъа эпсарна тІе волавелира. Вукхо гІанта тІе пІелг хьажийра.\nШена тІевогІу кхаа соьмах сий, эхь, яхь йоьхкина и стаг а гина, оьгІазвахара БойсгІар. Алу хилла богура цуьнан цхьаъ бен боцу бІаьрг: – Суна тІе ма йоьллахь, къотІалгІа йина хІума! Ас партъаьлла, са схьаоьккхуьйтур ду хьан! – лоьмо ден гІигІ санна, декара цуьнан гІоргІа аз.\n– Вурро!, – аьлла, майда екош, мохь а тоьхна, шена кІелхьара гІант когаца дІакхоьссира БойсгІара.\nДІаьндаргаша лазийна, молханан кІуьро чахчийна, шелонах, гІелонах чекхдийлина цуьнан турпала дегІ тангІалкха тІехь кхаза дисира. Адамаш, цхьана ханна, Іадийча санна, лаьттара. Лан инзаре хала сурт дара царна хьалха хІоьттинарг. Юха уьш майданара дІатасабелира. ТІехьарчара, сихбелла, тІетоьттуш, хьалхарнаш дІабаха ца кхуьуш, охьаоьгуш, зударийн цІогІанаш, белхарш, божарийн узарш – дерриге а цхьана а ийна, боккха кегари хІоьттира майданахь.\n– Джума, тергалъелахь и боьха хІума, и карара ялийта йиш яц хьуна, – элира шен накъосте хьалха БойсгІаре вистхилла волчу къоначу нохчичо, генна хьалха къайлавала сихвелла воьдучу БойсгIарна кIелхьара гIант дIадаккха гIоьртина стаг волчухьа корта а ластош.\n– Хьуьлла хьалха ю копур. Карара-м, дера, йолуьйтур яцара иза…\nИнарла-майорана луург ца хилира. ХІорш туземцашна юкъа стим таса хьаьвсира, шаьш хьалххе маттара винчу ламахочуьнга ирхъуллучунна кІелхьара гІант дІа а даккхийтина. Нохчашний, Дагестанехь дехачу къаьмнашний юкъа мостагIалла долла дагалаьцна хIума дара иза. Амма иза, БойсгIара шен валарца, чекх ца далийтира. Цунна цхьана минотехь хиира мостагIаша дагалаьцнарг, тIаьххьара ша динчу гIуллакхца а царна тIехь толам баьккхира цо.\n– Кхин хIун дер дара цу акхарочуьнгара, – элира инарла-майора Кемпферта, шена БойсгIар ирхъоллалуш гича. – Дуьло, господа, спектакль ца моьттучу кепара дIаели.\nИза шеца болчу эпсаршца а, зударшца а майданара дIавахара. Лахахь лаьттина хьоладай а дIасабевлира. Кестта майда яссаелира. ТангIалкха тIехь кхозу дакъий, и лардеш волу масех салтий бен ца висира цигахь.\nЦу дийнахь Хасавюьртана дукха генахь йоцчу, нохчий бехачу юьртахь, гIазотехь белларш ма-бохккара, дIавоьллира БойсгIар. Цуьнан сийлахь цIе Нохчийчохь яха йисира ерриге а тIейогIучу хенахь, лийрдоцчу доьналлин масал а хилла.\nБойсгIарна кIелхьара гIант дIадаккха юкъаваьллачу стеган къиза валар хилира. Адам майданара дIасадолучу хенахь, цу шина нохчичо, тIаьхьа а вахана, верина охьавиллира иза.\nШолгIачу дийнахь, бага йоьллина Iуьрг даьлла Iаьржа кепек а йолуш, Iуьллу цуьнан дакъа карийра Хасавюьртана юьстахо йолчу цхьана яьссачу меттехь.\nКхин тIевогIуш стаг а воцуш, дехха Iиллира и дакъа эрна арахь.


Ненан маттахь цхьа а дош доцуш арадуьйлу цкъаццкъа Нохчийчохь газеташ.\nДукхахдолчу декъана кIирнах шозза зорбане доху кIоштийн газе таш. Ларамаза карадеъна тхуна, масала, "Теркйист" газет. Бакълена а тамаше хетнарг ду оцу гезата цIе йоцург цу тIехь нохчийн маттахь дош цакарадар.\nДIа ладоьгIча,деккъа цхьана оьрсийн маттахь газеташ зорбане дахар хийра хIума дац кхечу кIошташкахь.Нохчийн маттахь цхьа дош а доцуш газета арадаккар муха тарло тахана? Кху тIаьхьарчу шерашкахь мел хийцаделла аьлла хета шуна прессехь ненан маттах пайдаэцар?\nКхин а тамаше хеталург дара и ши хаттар динчу кхоллараллин нахах (ткъа уьш вара 11-12 стаг яздархой, журналисташ,хьехархой) цхьаллиг цхьаъ жоп дала цахIоттар. Дешархой нохчий а болуш оьрсийн маттахь арадуьйлучу газетех Советан Iедал урхаллехь долчу хена хилла хьал карла а доккхуш, дийца резахилларг вара яздархо, журналист Хажмурадов Iайнди.\nХажмурадов: «Советан Iедал долуш 50% нохчийн маттахь хила дезаш дара газет. Нагахь санна, газетехь гочдархо вацахь 25% -л лахара ненан мотт а болуш арадаьлча дов дора,мага а ца могуьйтура. ХIинца кхара хIун леладо суна-м ца хаьа. ДIо-о министараллехь берш х Iун деш бу суна ца хаьа. Цхьанне бала а бац».\nГазеташкахь а, журналашкахь а ненах маттах пайдаэцар а ду Хажмурадовна хетарехь, цкъа а ца хиллачу кепара къовзийна а, лахарчу тIегIанахь а.\nХажмурадов: « Газеташ и «Даймохк» а ду,»Орга» журнал а ду,кхин дан ма дац. «Вайнах» журналехь цхьайтта агIо бен тухуш яц нохчийн маттахь, "Нана" журнало цхьа иттех парцент бен ца ло ненан маттана. Массо цу оьрсийн маттана тIе а бирзина бохкуш бу-кх. Ур-аттал редакцешкахь дукхахдерг вовшашца буьйцуш берг а бу оьрсийн мотт».\nОьрсийн маттахь газеташ зорбане дийларх а,къоман мотт,боберах тера дIатоьттуш,тергамза битарх а дуьйцуш ву байтанча,хьехархо Цуцаев Iалавди.\nIалавди: «Нохчийн мотт тIаьхь-тIаьхьа къаьсттина чIогIа дIатоьттуш бу. Ишколашкахь и Iамор ду чIогIа ледара. Хьехархой и Iамахьара аьлла хеташ хьоьхуш а бац,хьуна бакъдерг дезахь.Урокаш а ю цхьа конвеер санна дIахIиттийна.\nЧIогIа даладелла ларалуш волу хьехархо а, мел бух бацахь а,»шиъ» догIучунна а деаннаш а,пхианнаш а дохкуш Iаш ву дешархошна. Ткъа прессехь нохчийн маттах пайдаэцар дикачу агIор хийцалуш дан а дац,мелхо а лахлуш,лахлуш дIадоьдуш ду».\nДоьшийлашкахь а,юкъараллехь а ненан мотт кхиийта яха йогIу гIулчаш дика го цхьамогIа яздархошна а, Iилманчашна а. Царна хетарехь, цу декъехь хьалханчаш а, балакхочурш хила беза уггаре хьалха Iедалхой.\nДешаран министраллехь лелош бац нохчийн мотт


Саратовн кIоштарчу набахтин туберкулезан дарбан цIийнехь гIело хьегарна хьалхо латкъамаш бинчу тутмакхашца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа Оьрсийчоьнан президентехула адамийн бакъонаш Iалашъечу Кхеташонан (СПЧ) декъашхоша масех Iуналлин инстанце кечдеш кехаташ ду. Бакъонашларъярхоша къамелаш динчу хенаш йиттинчарлахь бу Краснодаран кIоштара а, Къилбаседа Кавказера а бахархой.\n"Юкъараллин тергамчийн комиссига (ОНК) а, меттигерчу омбудсмене а, адамийн бакъонаш Iалашъян векал винчуьнга а, Инарла прокуратуре а, таIзар кхочушдаран федералан урхалле (ФСИН) а дIакхачон кехаташ ду оха кечдеш. Цара массара а, шайгарчу бакъонийн гурашкахь, толлур ду уьш, хьокъалладерг тIеоьцур ду. Цхьацца кхачамбацарш хIинцале девзаш ду, кхиндерш а оха гучудаьхна. Иштта, тхайн кехаташ тIехь хьоьхур ду оха- хIун дан деза, оцу тайпаниг кхи ца хилийта", - дийцина Кавказ.Реалиига СПЧ-н декъашхочо Бабушкин Андрейс.\nГIело хьегийтарх а, магийна боцучу барамашца шайна Iаткъамбарх а латкъамаш тIечIагIбина хеттарш динчара. Бабушкина дийцарехь, бакъонашларъярхоша 200 сов стаг тIеэцна, шайлахь Краснодаран кIоштара а, Дагестанера а, къилберчу кхечу регионашкара а бахархой болуш.\nДагестанан цIарах Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думехь депутаташ болчу Гаджиев Iабдулхьаькима а, Умаханов Сайгидпашас а кехаташ дIахьийтина Оьрсийчоьнан юстицин министралле а, ФСИН-е а, Саратовн кIоштарчу туберкулезан дарбан цIийнехь гIело латторах Gulagu.net проекто зорбане яьккхинчу материалан хьокъехь. Iазапаш хьегийтинчарлахь бу Дагестанера бахархой а. Хьийзийначу махкарчу тутмакхех лаьцначу информацех комментарий йина яц Нохчийчохь.\nСаратовн кIоштарчу ФСИН-н номер 1 йолчу туберкулезан дарбан цIийне хьисийначу тумакхаша масех шерашкахь аьрзнаш дора, шаьш хьийзош хиларх а, гIело латторах а.\nЮьйцучу дарбан цIийнехь завхозаша а, санитарша а балха эцначу тутмакхаша бала бохьура, ФСИН-н а, ФСБ-н а белхахойн тIедахкаршца, кхечу хан токхучучаьрга, и дерриг а видео тIе дIа а яздеш.\nГIадужу-беттан юьххьехь йиллинчу хьосташкахь видео гучуелира Саратоврчу тутмакхийн ОТБ-1 дарбан цIийнехь а, кхин а масех Оьрсийчоьнан регионашкарчу колонешкахь а гIело латтош гойту. Материал ара а яьккхина, Gulagu.net проектан жигархошка дIакхачо аьтто белира тутмакх хиллачу программистан Савельев Сергейн.\nВидео зорбане яьккхинчул тIаьхьа Савельев а, цунна тIаьххье Gulagu.net проект вовшахтоьхна Осечкин Владимир а федералан лехамашка велира. Бакъду, эххар а прокуратуро юхаийцира хьалхарниг лаца бина сацам.


Сочинение Т1екхечи Шийла 1а — Учебники и книги\nСочинение Т1екхечи Шийла 1а\n12.05.2018 admin Комментарии к записи Сочинение Т1екхечи Шийла 1а отключены\nУважаемый гость, на данной странице Вам доступен материал по теме: Сочинение Т1екхечи Шийла 1а. Скачивание возможно на компьютер и телефон через торрент, а также сервер загрузок по ссылке ниже. Рекомендуем также другие статьи из категории «Рефераты».\nСочинение Т1екхечи Шийла 1а.rar\nСредняя скорость 9095 Kb/s\n1аьнан сурт дагалаца, диц ца далийта, тхан 1алашо хилира дешархошна 1аьнах йолу вайн поэтийн стихаш йовзийта. И стихаш лоьхуш, хоржуш тхан тидам хилира, вайн поэташна башха 1аьнан зама гергара цахилар, цу 1аламан мурца кхоллараллин шовкъ к1езиг ю. Дукха хьолахь поэташа хестош йолу зама – б1аьсте а, гуьйре а юй хиира тхуна.\nЦундела, оха кечйина йолу х1ара стихаш, мелла а тамашийна нисъели тхан, и башха тхайн бехк а ца лору оха, иза поэзин шатайпаналлин ницкъах ду: дуьйцуш, хьехош цхьаъ делахь а, амма маь1на кхи нислуш. 1а – иза дахарехь зеделлачух дешдолу жам1 ду, сатийсамех догдиллар, дахаран схьайоьллуш т1аьххьара не1, цул т1аьхьа чаккхе, есалла…\nВыбранный для просмотра документ сочинени 1а т1едеана.doc\nУрокан ц1е: «1а т1едеана».\n1алашо: суьрта т1ехь шайна гуриг барта схьадийца , йозанца д1аяздан 1амор.\n1.Предметни: берашна 1емар ду суьрта т1ехь болчу хиламийн рог1алла ган , билгалъяккха , шайна зеделлачу пайда а оьцуш. Суьртан сулацамах кхета, иза маь1на а ца талхош барта а , йозанца а схьабала.\nРегулятивни : берашна 1емар ду белхан план х1отто, х1ора декъанао бог1у болх ган , билгалбаккха. Хуур ду цунах пайдаэца.\nКоммуникативни: берашна хуур ду хьехархочун хаттарна дуьззина , бух болу жоьпаш дала . Хаттаршан юкъахь коьртаниг ган, цунах шайн къамелехь пайдаэца..\nПознавательни: берашна хуур ду оьшу дешнаш лаха , царех нийса пайдаэца. Ойлаяр , тидамбар кхуьур ду берийн.\n3. Личностни : берийн алсамдер ду пайдениг дан лаар, 1аламан хийцамех дерг ган, цуьнан пайдаэца.\n2. 1алашо йовзийтар.\n-Д1аелла учебникан 79-г1а аг1о. Караде шардар № 158ю\n-Х1ун т1едуьллу цо вайна? (Дийцар яздан).\n-Х1ун дийр ду вай тахана? Х1ун кхиамаш бохур бу вай?\n-Вай тахана язйийр ю сочинении : «1а т1едеана».\n3. Суьртах лаьцна къамел дар.\n-Шеран муьлха зама ю т1ееанарг? (Т1едеана шийла 1а).\n-Х1ун оьг1у стиглара охьа? (Стиглара охьаоьгу лайн чимаш).\n-Стено хьулдина латта, ц1ийнойн тхевнаш? (Лайно хьулдина латта ц1ийнан тхевнаш).\n-Х1ун хилла хишна? (Хишна шаш бина).\n-Муха ду х1аваъ? (Х1аваъ шелделла).\n-Муха ду дийнош, буьйсанаш? (Денош дацделла, буьйсанаш язъелла).\n-Бераш кхоьрий шелонах? (Амма бераш ца кхоьру шелонах).\n-Цара х1ун до? (Уьш 1арахь ловзу).\n-Ц1ераш тахка берашна. Стенах ловзу х1ора бер? (Ахьмада , Бислана гу т1ера чу салазаш хоьхку. Вахас конькеш хоьхку. Раянас, Сане\nта Лайн-баба йина. Асвад , Бакъи лайн мижаргех ловзу. Самукъадолу берийн 1ай).\n-Шуна х1ун аьлла хета: арахь ловзар пайде ду я зуламе ду? (1ай арахь ловзар ч1ог1а пайде ду. Ц1еначу х1авао могашалла тойо. Шелоне дег1 доьлча цамгарш лехьор яц. )\n-Муха хетта шуна 1а? (Суна хазахета 1ай).\n-Стенан тидам боа ша? (аса тидамбо охьаоьгучу лайн чимийн, хийцалучу стиглан).\nПлан х1оттор. Х1ора декъан чулацам бовзар.\n-1аьнах лаьцна дуьйцуш дуьххьара х1ун хьахийра вай ? (1аьнан 1алам)\n-Х1ун дара коьрта? (1аламехь 1аьно бо хийцамаш)\n-Х1ун ц1е хир ю оцу декъан? (1аламан башхаллаш).\n-Х1ун дара шолг1а тидам бинарг? (Берийн ловзарш).\n-Х1ун элира могушаллех лаьцна? (1аьно ловзаро могашалла тойо).\n-Х1ун хетта шуна 1аьнах лаьцна? Стенан тидам бо аша? (Суна хазахета 1а)\nУьн т1е план д1аязйо.\n1аьнан 1аламан башхаллаш\nБерийн самукъадолу 1ай.\nСочиненин х1оттам билгалбар, х1ора декъан чулацам таллар\n-Маса дакъа хир ду вайн сочиненин? (Диъ).\n-Муха билгалдоккхур ду х1ора дакъа? (Ц1ечу мог1анчуьра яздийр ду).\n-Х1ун яздийр ду аша 1аьнан 1аламах лаьцна?\n-Х1ун яздийр ду аша берийн ловзарех лаьцна?\n-Х1ун яздийр ду аша берийн ловзарша бечу пайданах лаьцна?\n-Х1ун эр ду аша шайна хетачух?\n4. Сочинении язъяр.\n(Хьехархочо г1о до цхьацца дош нийса яздан , предложении нийса х1отторехь).\nТ1едеира шийла 1а. арахь ло деэра. юха со сай накъосташцани салазш хахк ар велир или елир без разницы)) хьо мил ю?


Деган доттагI шайтIа ду цуьнан\n25 ноября в 11:41 (2009 г.)\nБисмиллах1ир-рахьманиррахьим Шайт1анан а бу шен эвлаяаш (деган доттаг1ий). Царах бу къаьркъанций, кхийолчуьнций бахош берш. Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен хьадисехь аьлла: «Вахош долу х1ума дерриге е чаг1ар ду». Лекха волчу Дала аьлла: «Чаг1ар мийлар шайт1анан балхех йолу боьха 1амал ю, генадовлалаш цун¬на». Дала шен Сийлахь дол¬чу Къуръанехь генадовлалаш ларамза аьлла дац. Генадов¬лалаш бохучо цунах боьзна болу белхаш даккхар, дохкар, эцар, доттар, молуш волчунна юург х1оттор а берриге а хьарам бина. Делан не1алт хиларо, иблисо, хьоьца цхьаьна вуьжуш верг мила ву аьлла шега хаьттича, мал арча ву аь¬лла. Шайт1анца вуьжуш верг и шайт1а дерриг ву. Боьха а, вон а верг, иза ву Делан а, нехан а мостаг1. Ямартло цуьнгахь ю, харцлуьйш верг иза ву, и ший а билгало стаг динах воккхуш а ю. Къола цо до, зина а цуьнгахь ду, даккхийчу къиношха и шиъ шийаду. Да нана холчу х1иттадо цо, х1усамнанна, доьзалшна бохам бо. Некъахьовзам, авареш, баларш и бахьана долуш хуьлу. Эхь-ийман дац цуьн¬гахь, хьайбанах д1атарло иза. Хьайбанан-м бехк бац, цун¬на т1ехь декхарш я къа а дац. Оцу къаьркъано элах дин, оьздангалла д1айоккхий лай во. Бусалбанах муртад, керста во. Цхьаволчо ша я хьеший, я хьаькамаш баьхкича цхьа наггахь бен, цхьа к1еззиг бен ца молу олу. Шайн дуьхьа Дала хьарам динарг хьанал деш хилча, уьш ма ч1ог1а хьеший хила беза. Дала цамагийнарг церан дуьхьа магош хил¬ча уьш ма баккхий хьаькамаш хила беза.\nМалархочунна там бархьама делах муха хедар ву? Цхьа къурд бен ца бича а, и д1овш шовзткъа дийнахь кийрара д1адолуш ца хилча, «И Дела шу ц1андан лууш ву, чот йоцу Шен ни1маташ шуна т1ехь кхочушдархьама», бохуш долчу Делан дашна х1ун дан деза?! Самавала, х1ай бусалба ваша, тоба дай, Далла т1еверза, дуьненан х1уманах 1ехалой, айхьа хьуо х1аллак ма ве, хьай¬на гонаха болчарна зен ма де. Аллах1-Дела ч1ир эцар сиха до¬луш ву хьуна. Ахь даггара до-хковаьлла тоба дахь, тоба къобалдеш, гечдеш ву хьуна. Далла т1евирзинарг сийсаз хир ма вац, Делаца ийМинаргсийлахьхир ма вац. Эхартан даржаш даккхий а, дукха а ду, ялсаманин ни1маташ Лекхаволчо Шех кхоьруш бол¬чарна кечдина ду. Дала малархочун декъах вай лардойла. Вайх ц1ена, дика бусалбанаш дойла. Ва саллаллах1у та1ала ва салла¬ма 1ала расулих1и Мухьмаддин ва 1ала алих1и ва сахьбих1и ва саллама. Амийн Вальхьамду лиллах1и Раббиль1аламийн.


Охьайиллал телефон я телевизор!\n"Тезет латтахь а - дIахадаяйша и газ!"\nВежарий АлаудиновгIар – чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовс Апти а, махкарчу пурстоьпийн коьрта хьаькам Iабдулла а, лаккхара даржхой хиларал а совнах, бевза махкахь Iедалан гIуллакх хIайт-аьлла а, шога а кхочуш деш, оцу тIехь нахаца хьан-сан доцуш хиларца, цара шаьш дийр ду аьлларг, нехан кхера бух боллуш, кхочушдарца.\nАлаудинов Iабдуллас дIа а хьедина, телевизионашкахула хьовха, ватсапехула а тIехь макахула даржориг ду, кхелаша тоьхна гIуданаш, тIедожийна ахчанаш кхаарийде тIекхачале тIера ца даьхначийн хIусамашка пурстоьпаш а кхочур бу, цара хIусамехь шайна караеъанарг декхаран метта дIа а йоккхур ю бохург.\nАлаудинов: «Лараме махкахой! Нохчийн республикехь Чиллан-беттан 8-чу дийнахь дуьйна, 3000 соьмал сов декхаре болчу нехан бахам дIабоккхуш рейдаш юьйлалур ю. Цундела кхойкху шайн декхарш талларе, хIунда аьлча, шуна тIехь 3000 соьмал совдовлуш декхарш тхайна карадахь, шун бахам гIудане берзор бу. Ткъа иза ду шун долахь йолу хIуъа а дIайоккхур ю бохург – машен, телефон, иштта дIа кхин а».\nАлавдиновс, ша кхелашкарчу пурстоьпийн коьрта хьаькам хиларе терра, сагатдийриг цхьаъ ду – кхелаша бина ахчанашца бозу сацамаш нахе кхочушбайтар. Аьлча а, ницкъаша нахера Iедалан декхарш, гIуданаш дIагулдар.\nАмма «гIуда», «декхар» дешнийн ша-тайпа маьIна лела Нохчийчохь. Лулахо - лулахочунна, юьртахо – юьртарчу туьканна, ваша – вешина, йиша – йишина, нах – Iедална, массо а массарна а декхаре бу кху муьрехь.\nТаронаш яц, белхаш бац, ахчанаш дац нахехь, амма ца йиича ца бовлу, Iай бох ца белча, серло ца ягийча, хи ца лелийча ца бовлу – и дерриг а ду «гIуда», «декхар» бохучу дешнашка доьрзуш.\nОцу бахьанийца Алавдиновс дина дIахьедар хIораммо а дузу кху деношкахь шен-шен декхарца – газах далазаверг, хих охьа ца диллинарг, серло цкъачунна мехаза ягориг а кхетта пурстоп шен керта оьккху тахана-кхана аьлла.\nАьзнаш: «БогIуш бу бохура, уггаре хьалха сан газ дIахадор ю цара - декхар ду шортта. Иза доцуш-м цхьа а ву моьттуш а вац со. Нехан керташкахула а ца лелаш, тхан юьрта чуйогIу газ ерриг а дIахадийча атта дара-кх…185 эзар ас дIаделла царна, тхан юккъехь уггаре лахара а дара сан иза. Кхузахь-м 180-250 эзар сом тIехь дерш а бу дукха…».\nПурстоьпийн хьаькамо цкъачунна ца дуьйцу я газах а, я серлонах а, я хих далаза дисина ахчанаш. Амма иза дац нах паргIат хила мега бохург. Кху деношкахь рогIера рейдаш йолийна ярташкахь, гIаланашкахь коммуналхоша.\nДуккха бу, лакхахь къамелаш дечара ма-баххара, 150-200 эзар сом декхар ягочух, хих охьадиллаза, керта баьхкинчу Iедалан белхахоша чехош, хIинцца ца халдаяхь, цхьа йоцца хан яьлча шаьш юхадогIу дIахадо,олий, белхораш.\nТкъа газах, хих, серлонах мехаш-м бу, нехан таронаш а ца лоьруш, бесташ юха а. Ах – ах сов бистина уьш кху тIаьххьарчу беттанашкахь юха а . Мехашца цхьаьна еста Iедалан шогалла а, урхалхойн тIечехарш а. ХIара газах жоп луш волу хьаькам санна, масала.\nАз: «Уьш дIахедабайша, дукха дахарш, дIахедабайша! Цуьнгахь декхар дац аьлла кехат делахь а – дIахедабайша! ЗаьIапхой белахь а - дIахедабайша уьш! ТIамехь беллачийн доьзалш белахь а – дIахедабайша уьш! Леш стаг велахь а – дIахедабайша уьш! Тезет делахь а – дIахедабайша уьш, шаберш!»


Ассаламу Iалайкум, де а дика хуьлда хьан!\nТахан тхан гергарчу маьждигехь молла хезна суна, кхоллина забарш аьшпех лору, цундела шари1атехь уьш йийца мегар ма дац аьлла бохуш. Цу фетвах лаьцна муха хета хьуна? Массо а кхоллина забарш хьарам юй? кхетаделахь кхунах. Ларамца.\nБучалба дино доьхкуш дац забарш йар, муххале а, нагахь санна забаро пайда бийр белахь иза дика лоруш ю. Пайхамара а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – еш хилла наг-наггахь забар. Имам Тирмизис шен «Аш-Шамаил» жайни тIехь дийцина, «цхьа йоккха-стаг еана хиллера пайхамарна тIе, тIаккха цо цуьнга аьллера: «ХIай Делан Элча! АллахIе дехахь со ялсамани йахайта але». ТIаккха Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла хилла цуьнга: «Къена зударий гIур бац ялсамани чу». ТIаккха и зуда ша ялсамани гIур яц аьлла хала хетта елха йолаелла, ткъа иштта шена и гича, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шена ала лиънарг дийцина цунна – «къена-зударий ялсамани боьлхучу хенахь къена хир бац, муххале а Дала къона юха а кхоьллина, массо а къона а болуш гIур бу уьш ялсамани чу». Иза цхьа масал дара Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – йина хиллачу забарийн.\nДелахь а, бусалба дино хецна ца дитина забарийн гIуллакх, муххале а цхьацца дозанаш а, билламаш а хIиттийна, забаршка зен ца дайтархьама. Оцу дозанех а, билламех а ду харц лен ца магар а, бусалба стаг сийсаз веш йолу забар ца йар а, бусалба стагана ца дезаш долчу хIуманца забар ца йар а, бусалба стаг кхерош йолу забар ца йар а, забарш дукха ца йар а, оьшучохь а ца оьшучохь а ца йар а, иштта дI. кх.\nАбу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла хиллера аьлла: «ХIай Делан Элча! Ахь тхоьца забарш а йо?» Цо жоп делла тIаккха: «ХIаъ, йо, делахь а ас бакъдерг бен ца олу». И хьадис Имам Тирмизис дийцина, «дика а, нийса а ду» а олуш.\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Боккха бала бу, цхьана нахана уьш белорхьама харц дерг дуьйцуш волчунна, ма боккха бала бу цунна, ма боккха бала бу цунна». ХIара хьадис Имам Тирмизис дийцина иза «дика хьадис ду» а аьлла цо.\nОцу хьадисашка хьаьжча вайна хаьа, доцург дуьйцуш йолу забар йар а, цуьнца нах белор а хьарам хилар, иза къа хилар.


Нохчийчуьрчу бахархоша лачкъийна ток ягор гучудаьлла\n"Чеченэнерго" компанино дIаяьхьначу рейдашкахь гучудаьлла, меттигерчу бахархоша ток лечкъош, ягош хиллийла. Болчу хаамашца, 172 меттиг Iораяьлла царна. Энергокомпанина 3 миллионна а 670 эзар соьмана а зен дина аьлла ду "Чеченэнергон" жамIаш.\nКхерамзаллан декъан говзанчаша бахарехь, бахархошка ток ца лачкъаяйта уггар Iаткъаме кеп ю, профилактикан рейдаш кест-кетса дIаяхьар, бахархоша йойучу тоькан барам хаархьама хIиттийначу гIирсашна тIехь терго латтор а. Энергетикашца цхьана нехан хIусамашкахула рейдаш йо полисхоша а, меттигерчу администрацин белхахоша а, динан дайша а.\nНизамца доцуш ток ягийна факташ гучуевлча, гIуданаш детта цара, токах боху ханна. Иштта "Чеченэнергон" белхахоша дIахьедо, лачкъийна ток ягийначарна тухучу гIудан барам 10 эзар соьманна тIера 80 эзаре кхаччалц хирг хиларх.


ГIалгIайчуьру бераш дуьненчу дохучу хIусамехь яьккхина видео яьржина\nДечкен-бутт 06, 2019\nШоьтадийнахь "news_ingushetii" паблико Iораяьккхина видео, Несарарчу берийн дарбан центрехь яьккхина ю, авторо чIагIдарехь. Оцу ролик тIехь доьлхуш бер ду, цIубъен тIармаIа лейкопластырца бета тIе а чIагIйина. Видео йоккхучо дийцарехь, пехашца проблемаш ю оцу дуьненчу даьллачу беран.\n"Нерваш ледара ерш ма хьовсалаш кхуьнга! ГIалгIайчуьра перинаталан центр ю хIара. Интенсиван терапи ечу палати чохь ву хIара кIант. Шийла хIусам ю. Нана уллохь яц цкъачунна", -дуьйцу видео тIехь.\nШи эзар сов стаг хьаьжна цу видеога, эзар гергга комментареш йитина, дукха хьолахь оьгIазе, шога.\nДарбан хIусаман коьртачу лоьро бехк видео яьккхинчунна тIехь буьту. ТIаьхьо perinatalny_centr_06 паблико шайгара жоп луш видео яьккхира Инстаграме.\n"Хилларг ма-дарра талла могушаллин министр Арапханова Марем кхечира тхо долчу. Талламан урхаллера, юкъараллан кхеташонашкара, Юкъарчу палатан векалш баьхкира",- дуьйцу центран белхахочо.\nКоьртачу лоьро Угурчиева Хадис видео тIехь хаамбарехь, 1 кила а, 150 грамм а йозаллица, хенал хьалха дина бер ду интенсиван терапин хIусамчохь. Беран ненан и кIант воцург а, цIахь кхин а жима бер ду, масийттазза цуьнга бIаргтоха йоьдура иза дийнахь.\nУгурчиевас бахарехь, съемка йинарг оцу центрехь Iуьллуш ерг ю. Медйиша гергархь йоцчу заманчохь яьккхина цо и видео.\n"Тхо тешна ду, пластырца тIармаIа оцу зудчо ша тIелатийна аьлла", - дуьйцу коьртачу лоьро.\nЮкъарчу палатан куьйгалхочун гIовса ситуаци "ма юьйццу ирча а яц" аьлла.\n"ГIуллакх ма-дарра теллинчул тIаьхьа, ала йиш ю, ма юьйццу ирча а яц и ситуаци. Тхо тешна ду, и ролик йинчунна шена оьшуш хилла, я ишта видео яккха аьлла, цхьаммо цунна тIедиллина хилла. Цхьанна оьшуш хилла и сурт",- аьлла цо.


Нажи-Юьртарчу полицин хьаькамо шел шозза-кхузза жима зудаялор ватсапехула дийцаредарна Нохчийчуьрчу цхьацца меттигашкара нах а лехьийна, царна довдина мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шинарийдийнахь. Иза мел догIу низамца, Iедалан бакъо юй оцу кепехь нахана тIеIаткъамбан?\nТIаьххьарчу шерашкахь интернето яккхий таронаш ло хIоранна а болх бан, садаIа, доттагIашца уьйр латтон, беза-бевзачаьрца долу гергарло шир ца далийта а.\nДуккха а социалан машанаш ю цунна кхоьллина: Вайбер, Одноклассники, Фейсбук, Инстаграм, уггаре а Нохчийчохь гоьяьлла лела Ватсап а.\nВоьдуш,вогIуш нахана юкъахь хеза «Хьайн номер лохьа.Ватс апп юй хьан?» Ткъа хIун ю-те Ватсап: пайда бохьу цо я зен до?\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шинарийдийнахь мехкан полицин хьакамашций, Iеламнахаций, прессин куьйгалхошций шен хиллачу цхьанакхетарехь луьрра дIахьедина, социалан машанаш зуламе бу, цара нохчий эладиттанашка а берзабо аьлла.\nШогга динчу къамела бухадиллинарг ду кху деношкахь дуьненаюкъарчу зорбанашкахь дийцаредеш лелларг - Нажи-Юьртарчу полицин куьйгалхочо Гучигов Нажуда, ца лаахь а, лууш санна, I7 шо долу Гойлабиева Луиза маре йигар.\nКадыров: «Вай массара а тахана ара а девлла, эладиттанаш дуьйцуш болу нах совцо беза. 3-4-5 бIе милцо ву, хIун деш бу уьш тахана? Ара а баьхна, ярташкула, гIаланашкахула буьлла белла лелуьйтуш, буьйсанна-дийнахь, дIа а ца буьйшуш Iа беза-кх. Схьабало беза, шайн нахана дIа гайта, хьовсал, шун йоIа лелон питана хаьий хьуна. бохуш. Социалан машанашкарчу церан группаш чу а буьйлуш, цара дуьйцург хIун ду а хьожуш, цул тIаьхьа таIзар дан деза».\nЗазадоккху-баттахь Нохчийчоьнан эфирехь Кадыров Рамзана кхайкхам бинера Оьрсийчоьнан бахархошка Iамеркахь кхоллабелла а, бух лаьтта а социалан машанаш битар, царна чуьра арабовлар доьхуш. Машанаша кегийрхойн кортош хьийзабо, дог-ойла Малхбузенехьа йохуш, бохура Кадыровс.\nДуьнено хьесапе а ца ийцира Нохчийчоьнан куьйгалхочун кхайкхам. РогIехь, ша дуьйцучух ша а тешаш, юха а бина цо шен керла кхайкхам.\nМаршо Радионо хеттарш дира Нохчийчоьнан бахархошка, социалан машанаш таханалерачу дахарехь оьшуш юй-те, я уьш къевлича, интернете боьду некъ а бихкича, хийцалур дуй-те бахархойн Iер-дахар, къам Кадыровна оьшучу хотIехь оьздангаллин хорша доьрзур дуй-те, аьлла.\nСоьлж-ГIаларчу цхьана школан хьехархочо Ильясов Руслана йовзийтира оцу хьокъехь шен ойла.\nИльясов: «Интернет яцахьара вайн йиш а яцара, эладиттанаш дуьйцурш вайга совца а лур бац. Ватс апп генахь болчу шен гергарчаьрца уьйр латто оьшуш ю, цхьаццаболучара питана юкъа а дуьллий дуьйцу къамелаш».\nАвстрехь еха Дацаева Йисимат. Дуьне ма-дду баьржинчу нохчийн мухIажиршна интернет Iаламат оьшуш гIирс бу, хIунда аьлча, шайн цIийнах-цIарах, бевзачех-безачех хаьдда бехачучу царна социалан маша тIаьххьара хьаса бу даймахкаца зIе латтон, боху зудчо.\nДацаева: «Тахана суна а, со санна болучарна а доккха хIума ду хIара интернет, ватс апп. ХIунда аьлча массо а гергара нах тхан цIахь бу, цаьрца уьйр латто хIара йолуш суна доккха хIума хета. Iедалан синкъерамах, цара ловзочу ахчанах, цара дууш долчу дуьненах тамаш беш а, царех самукъадолуш а бац, ца боьвллачу денна махкара арабевлла мухIажирш. Церан дуьне ду хIара.\nТахна цхьана мискачунна и йоI еза а елла, церан барт а хилла, цо и ялийнехь, тIе а кхайкхина оцу Iедало, корта а олийна вукхо, юьхь йохур яра, эхь ца хета хьуна, хьан бера беран хеннара ма ю и йоI, Делах эхь ца хийтира хьуна цуьнга дIахьажа, бохуш. Нажех, цуьнан нускалх бан тамаш болуш, я самукъа долуш бац даймахке сатуьйсуш, са хьийзаш беха мухIажирш».\nТIаьххьарчу денойн хиламашца доьзна, аьлча а, гIарадаьллачу къена маренах лаьцна берийн бакъонашкахула Оьрсийчоьнан президентан векал волчу Астахов Павела, ша юкъагIерта оьшуш хьал дац, шиннен а лаамца хуьлуш захало ду иза, цул совнаха, адамийн дахара юкъагIертар, церан ойланаш-лаамаш литтар, юкъакхийдар Оьрсийчоьнан низамо доьхкуш ду, элира.\nМеттигерчу телевизионехула Кадыров Рамзана а бехк баьккхира нахера, шена низамаш довзийла а хоуьйтуш, адаман шенна кхочучу дахарна юкъагIертар могуьйтуш дац, бакъонаш йохор ду, аьлла.\nТкъа деношкахь Ватсаппехь Байтаркъера нускал дигар кара-кара оьцуш дийцарна дIа лахьийна, бехкебина зударий а, божарий а, церан телефонан къайленаш а йостуш, церан къамелашка ла а доьгIуш, бигинера Кадыровгана тIе, цуьнга церан юьхьъяхийта.\nИза ца тайнарш а бу Маршо Радионе тахана а яздеш, дуьйцуш.\nХьалхо йистхиллачу Дацаева Йисимата иштта довзуьйту оцу тIехь шена хетарг.\nДацаева: « Тахана хIусамден говр ю, масала. И стаг къаьркъа моьлуш ву. Малар молий цо юьрт мел ю говр хоьхку, и говр цуьнгара дIаяьккхича оцу хIусамден хIун толур ду? И нислур вуй? Говран бехк ма бац, хIусамдас къаьркъа а меллла, юрт мел ю ша хехкарх.\nИнтернет дIаяккхарх нислур долуш хIуммаъ дац. Шена чу кхоьсинарг, нахала-м доккху цо. Тахана адамо ша хадон беза шен мах, диканна а, вонна а. Оцу стага шен хаддийна мах бу-кх оцу интернетчохь берг!»\nКадыров: "Социалан машанаша нохчий эладиттанашка берзийна..."