Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ТIаьхьарлерачу хенахь дукха дийца даьккхина ду, вай Нухь пайхамаран тIаьхьенах ду бохуш...\nАссаламу Iалайкум! ТIаьхьарлерачу хенахь дукха дийца даьккхина ду, вай Нухь пайхамарх, тIаккха ИбрахIиман тIаьхьенах ду бохуш (Делера салам хуьлда цаьршинна). Iеламнехан историн жайнашкахь хIун ду цунах лаьцна? Хьайна хуург билгалде цунах суна. Дела реза хуьлда хьуна.\nЛекха хинволчу АллахIа аьлла: [Тхоьга кхайкхира Нухь, ма-дика бу-кх (цунна) жоп делларш! Оха кIелхьараваьккхира иза а, цуьнан доьзал а, боккхачу баланах. Цуьнан тIаьхье хилийтира Оха юьссур ерг]. Сурат «Ас-Со́ффа́т» 75-77 айаташ.\nОцу кхаа айатах тIаьххьарчу айатехь, АллахIа Ша Нухьан тIаьхье хилийтина боху, дуьнена тIехь юьссур ерг, боккхачу баланах – хитIедаларх – цхьа кIеззиг адамаш кIелхьарадевллачул тIаьхьа. Оцу айатан маьIна деш, Iеламнаха аьлларг дийца хьовсур ду вай.\nИмам Ат-ТIабарийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «АллахIа боху цу айатехь: «Нухьан тIаьхье хилийтира Оха дуьнена тIехь йиссинарг, цуьнан къам хIаллакьхиллачул тIаьхьа». И бохург ду, Нухь веллачул тIаьхьа дуьйна таханлерачу дийне кхаччалц долу дерриге адамаш Нухьан тIаьхьенах ду. … Иштта даьхкина ду дийцарш, иштта аьлла Iеламнаха».\nИмам Ибн IатIиййас (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Ибн Iаббаса а, Къата́дас а аьлла: «Дуьнена тIера дерриге адамаш Нухьан тIаьхьенах ду». … Цхьана тобано аьлла: «АллахIа Нухьан тIаьхье (ян ца йойтуш) йиссийтина, дIаса а яржийтина, цуьнан бухах беркат а дина. ХIетте а, иза, дуьнена тIера массо адамаш цуьнан тIаьхьенга доьрзуш ду бохург дац, мелхо а цхьадолу къаьмнаш ду цуьнга доьрзуш доцуш». Ткъа доьххьаралераниг (массо адам цунах схьадаьлла хилар) Умматан Iеламнахана юкъахь алсам девзаш дерг ду; цара аьлла: «Нухь – жима Адам ву».\nИмам Ибн Касира (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Оцу айатан маьIна деш, Ибн Iаббасера схьа дийцина ду, Нухьан (Делера салам хуьлда цунна) тIаьхьло бен йиссина ца хилла аьлла. Къатадас а аьлла цуьнан маьIна деш, адамаш дерриге Нухьан тIаьхьенах ду».\nИмам Ал-БагIавийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Цу айатехь лууш дерг – адамаш дерриге Нухьан тIаьхьенах хилар ду. Ад-Даххьа́ка дийцина Ибн Iаббасера схьа, цо аьлларг: «Нухь хIурдакемана чура араваьлча, цуьнца хилла болу божарий а, зударий а белла хилла, цуьнан кIентий а, церан зударий а боцург».\nИмам Ибнул-Джавзийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Нухьан тIаьхье юьссур ерг муха хилла аьлча, хIурдакемана тIехь хиллачеран тIаьхье дIаяьлла хилла, цуьнан кIентийн тIаьхье йоцург. Иштта, адамаш дерриге Нухьан кIентийх схьадевлла ду».\nВайн цIахь доьшуш лелош долчу Джала́лайн тафсир (Жалалш) тIехь а аьлла ду цу айатан маьIна деш: «Иштта, адамаш дерриге цуьнан тIаьхьенах ду, Делера салам хуьлда цунна».\nИштта аьлла Имам Ас-СаIдийс а (Дала къинхетам бойла цунах): «Дерриге адамаш Нухьан тIаьхьенах ду, Делера салам хуьлда цунна».\nУьш боцучара кхин дуккха Iеламнаха иштта аьлла шайн тафсирашкахь, кхузахь далийнарш масалш бен дац.\nУьзза маьIна долу дешнаш ду терахьан (историн) жайнашкахь а. Масала, Имам Ибн Каси́ра (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Цуьнца хилла болчерах цхьанна а тIаьхье ца елла АллахIа, цхьа Нухь воцучунна, Делера салам хуьлда цунна. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Цуьнан тIаьхье хилийтира Оха юьссур ерг]. Иштта, тахана хIокху лаьтту букъ тIехь мел долу къаьмнаш Нухьан хIокху кхаа кIанте доьрзуш ду: Са́ме а, Хьа́ме а, Йа́фисе а».\nИбнул-Аси́ра а (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Лекха хинволчу АллахIан дашо бакъдолуш гойтуш ду, (дуьнена тIехь) биссинарш Нухьан тIаьхье хилар. Цуьнца цхьаьна хIурдакеман чохь хиллачеран цхьанне а тIаьхье ца хилла, цуьнан кхаа кIентаниг йоцург: Са́ман а, Хьа́ман а, Йа́фисан а».\nТаханлера Iеламнахах Шейх Iабдур-Рахьман Ал-Барра́ка аьлла: «Хьа́м, Са́м, Йа́фис – уьш бу дерриге адамаш шайха схьадевлла берш. ХитIедаьллачул тIаьхьа дуьйна долу адамаш дерриге Нухьан тIаьхьенах ду, АллахIера салам хуьлда цунна. ХIунда аьлча лекха хинволчу АллахIа аьлла ду: [Цуьнан тIаьхье хилийтира Оха юьссур ерг]. Нухьан (АллахIера салам хуьлда цунна) кIентийн цIерш вайна евзина некъ терахьан (историн) Iилманчийн хабарш ду, цу цIерех лаьцна деана билгал тIелаца дезаш хьадис дац. Къуръан тIехь а, (нийсачу) Суннатехь а хьахийна дац Нухьан (Делера салам хуьлда цунна) кIентийн цIерш иштта хилла аьлла. Делахь а, терахьан Iилманчашна юкъахь цхьабарт хилла ала герга долуш хIума ду, дерриге адамаш оцу кхаанга доьрзуш хилар, ткъа церан цIерш и вай йийцинарш ю. Цундела Са́мах схьадевлла долчу къаьмнех терахьан Iилманчаша «Са́махой» (семитские народы) олу. Оцу Iилманчийн тайп-тайпана аьлла дешнаш ду церан и бух буьйцуш, ткъа къайлах дерг дика хуург АллахI ву. Ткъа и Iилма (хаам) ша́ ца хиъчи а зен доцу Iилма ду. Коьрта дерг АллахIа вайна довзийтинарг ду, Нухьан (Делера салам хуьлда цунна) къам хIаллакьхиллачул тIаьхьа биссина берш цуьнан тIаьхьенах бу аьлла. Сийлахь-цIена а, лекха а волчу АллахIа аьлла: [Тхоьга кхайкхира Нухь, ма-дика бу-кх (цунна) жоп делларш! Оха кIелхьараваьккхира иза а, цуьнан доьзал а, боккхачу баланах. Цуьнан тIаьхье хилийтира Оха юьссур ерг. …]. Иштта, Нухь (Делера салам хуьлда цунна) – дерриге адамийн шолгIа да ву. Ткъа дика хуург сийлахь АллахI ву».\n Имам Ат-ТIабарий, «Джа́миIул-байа́н».\n Имам Ибн IатIиййахI, «Ал-мухьаррар ал-ваджи́з».\n Имам Ибн Касир, «Тафси́рул-къуръанил-Iази́м».\n Имам Ал-БагIавий, «МаIа́лимут-танзи́л».\n Имам Ибнул-Джавзий, «За́дул-маси́р».\n Имам Джала́луд-Ди́н Ал-Махьаллий, Имам Джала́луд-Ди́н Ас-Суйу́тIий, «Тафси́рул-джала́лайн».\n Имам Ас-СаIдий, «Тафсирус-саIдий».\n Имам Ибн Касир, «Ал-бида́йату ван-нихIа́йахI», 1/130.\n Имам Ибнул-Аси́р, «Ал-ка́мил фит-та́ри́х», 1/23.\n «Фата́ва́ вастиша́ро́т ал-исла́мил-йавм», 13/506.


(Гlела дӀасахьажийна кхузе)\nГӀеланаш дежа сатесчихьана дуьйна. Де дохделчи дуьйшу уьш шайна кхерам боцчу меттехь. Шаьш гурдоцуш, шайна гондахьа бӀаьрг кхаба аьтту болуш меттиг хоржу цара. Масала, гобаьккхина еса майда аре а йолуш, къасттина лаьтта диттийн кондарш. Я ламанан басеш мокхазан берд. Бердах агӀу а тухий дуьйшу уьш. ТӀаккха шайна хьалхара цхьа агӀу бен ларо ца деза. Цигахь, нох а доккхуш дуьйший Ӏохку уьш, делкъал тӀаьхьа малх охьаластталц. ТӀаккха сарралц дежа ламанан даккъашкаца хьала а оьхуш.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀела&oldid=1785611»\nЗоологех лаьцна бовланза яззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2017, 9 январь, 12:27.


Меркел Ангела тоьлла харжамашкахь\nЕвробарт чΙагΙбарехьа кхаьжнаш тесна немцоша, элира Германин бундестаган харжамаш берзарца доьзна шен Керста-Демократин парти юкъахь йолу коалици толарх лаьцна юха а, кхозлагΙа канцлер юьсуш йолчу Меркел Ангелас оьршот дийнахь.\nМеркел Европан куьйгалхошлахь тΙаьххьарчу шерашкахь къасталуш яра юкъара финансийн система ца юхуьйтуш хьийзарца. Уггаре а хьалха цуьнан лаамца юкъахь йисина Евробертана экономикехь де эшна йолу Греци, Португали, кхийолу пачхьалкхаш а.\nОппозицин коьртехь йолчу социал-демократин партин векалца хΙинцале дийцарш долийна Меркела, уьш Ιедалан декъа озош. Германерчу харжамийн жамΙех лаьцна алссам хезар ду шуна тхан корреспондентан репортажехь.


Нохчийчоьнца доза къастош юхавала дагахь вац Евкуров\nОьрсийчоь -- Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а куьйгалхой Кадыров Рамзан а, Евкуров Юнус-Бек а, 29Марс2012\nЮха а ирделла Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнана доза къасторца доьзна хаттар. Хьалхо Нохчийчоьнан Iедалан векалша дIахьедар динера, къуьйсуш йолчу Сунжа-кIоштара 5 эзар гектар латтанаш шайн республикина тIеязда мегаш ду аьлла. Амма иза бакъ дац бохуш, чIагIдо ГIалгIайчоьнан президенто Евкуров Юнус-Бека. Цу хаттарехь ша маллур вац бах цо.\nОьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказехь векал волчу Хлопонин Александара жимма хьалхо, латтанаш бахьнехь вовшашна дешан кхиссарш а ца еш IадьIахьара аьлла собаре бехнера нохчийн а, гIалгIайн а куьйгалхой. Хлопонинна гергахь латтаца долу гIуллакх официалан дIахьедарш а ца деш, шина агIонан говзанчаша, машаречу дийцаршкахь къасто догIу.\nИштта цу хенахь цо билгалдаьккхира нохчийн а, гIалгIайн а вежарий санна цхьа къам хилар. Хлопонин Александара и дIахьедар дина мелла а тийна мер баьллачул тIаьхьа, карарчу хенахь, схьагарехь, юха а коьртах долуш латтаца дозаделла гIуллакх.\nМасех де хьалха нохчийн агIоно дIахьедар дира, латтаца долу гIуллакх къасто кхоьллинчу говзанчийн тобано бина болх бахьнехь 15 эзар гектар латта юхакхачийна Теркйист кIоштан Горагорск юьртан раьгIнаш йолчу агIор а, ишта Соьлжа кIоштан регIаца а.\nИ хаам даррехь харц беш зевне дIахьедар дина ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. «Мехкан куьйгалхочо санна ас дIабоху,Нохчийчоьнца доза къастош, мискъал зарратал тхайна эшаме хIума оха лелор дац.\nХIинца доллу дозанаш хир ду тIейогIучу ханна а». Ишта дIахьедар дина Евкуровс гезган машин беттан 28-чу дийнахь политика партешца а, юкъараллин цхьацца болам-цхьаьнакхетаршца а шен хиллачу къамелехь.\nЦу тIехула тIе цо аьлла, нохчийн къомо цкъаьллиг цкъа дехна дац гIалгIашка латта схьа. «Цхьаццаболчу маьхькIамхоша деш долу дIахьедарш - иза нохчийн халкъан лаам бац»- боху, Евкуров Юнус-Бека.\nИза тешна ву латтаца доьзна хеттарш чIогIа ларлуш къасто дезаш аьлла а, къам ир-кара хIитто хIумнаш лело ца догIу аьлла а.\nГIалгIайн агIонна товш дац масала телевизионехь лаьтта хьокъехь нохчийн парламентан спикера Абдарахманов Дукхавахас дина къамел. Цунна хетарехь, Николай-паччахьан заманахь Маьлхбиган а, Соьлжан а кIошташкахь бехаш берш нохчийн хилла, и латтанаш хьенан ду боху хаттар лаьтташ а ца хилла.\n«Кхузара белхан стоьла тIе охьа а хевшина, архивера тептар-тоьшаллаш схьа а эцна.сиз хьакха беза», - боху спикеро. Цо дийцарехь, кху тIаьхьарчу хенахь нохчийн бахьнехь Оьрсийчоьнан Iедалера цхьамогIа гIоленаш хилла ГIалгIайчоьнна.\nДерг аьлча, могIарерчу нехан бала кхочуш хIумнаш дац Iедалехь болчара, дозанаш къесто деза бохуш юьхьарлаьцнарг. Цу хьокъехь дуьйцуш соьлжагIалахо Умидат.\nУмидат: «МогIарерчу нехан бала кхочуш хIумнаш дац куьйгаллехь болчара лелош дерш. ДIа гергарлонаш,схьа гергарлонаш - нохчийн а,гIалгIайн цхьа къам санна даьхна ду хIинццалц а. Къаьмнийн лаам бу аьлла ца хета суна уьш кхочушбан гIертарг. Шайн цхьа хIумнаш ду лелош. Нах кIамбан. Ир-кара хIитто санна лелош ца оьшу хIумнаш, соьга хаьттича. Сан санна ойла йолуш кIезиг бац Нохчийчохь а ГIалгIайчохь а».\nМухха делахь а, дозанаш къастош болх беш говзанчийн тобанаш а йолуш, шина агIоно деш цхьацца дIахьедарш совнаха лору наха.


Чохь даккха пхи дей-буьйсий хан тоьхна Магасан вахархочунна Мержоев Элезна, цо дов даьллачу хенахь йишлакхархочунна Гетагазова Iайнаъна тIара тоьхна аьлла. Дийцарехь, инцидент иккхина цхьахйолчу кафе чохь, яздо "Кавуказский узел" ресурсо.\nМержоевс дIахьедарехь, дош дашера а даьлла, къовсаме ваьллачохь кьртах хIума тоьхнера цо Гетагазована, хаам бина Магасан кIоштан кхело.\n"Мержоевна бехк тIечIагIбина административан бакъо йохорца, пхий дей-буьйсий тоьхна цунна чохь даккха", - аьллачу кхелерчу хьостан дешнаш далийна "Интерфаксо".\nМаршо Радионо яздира хьалхо, 2019-чу шарахь Гетагазова Iайнаъна а, жигархочунна Халухаева Азина а юкъахь иккхинчу девнех. Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна лерина йишлакхархочо аьллачу иллина тIехула дов даьллера цу шиннан.\nГетагазова Iайнаъ ю ГIалгIайчоьнан сийлахь артист, ишта цунна елла Нохчийчоьнан халкъан артистан цIе а. Керлачу статусах лаьцна тоьшалла цунна караделира Кадыров Рамзана.\nБилгалдаккха деза, Гетагазова Iайнаъан Кадыровца дика юкъаметтигаш хилар. Нохчийчоьнан куьйгалхо язвелла ву цуьнан Instagram-чу агIоне. Кадыровс сих-сиха "лайкаш" хIиттайо йиш лакхархочунна, яздора Кавказ.Реалиино.


Оппозиционеран Навальный Алексейн Краснодарерчу штабан белхахой лецна, уьш кхечу гIалара репортаж яккха шайн машенахь боьлхучу юкъанна. ДIабигина Краснодарерчу полицин урхалле.\nКавказ.Реалиигахь йолчу информацица, Охан-беттан 14-чохь некъан инспекцино сацийна машен, оппозиционераш лецнарг ву полицин капитан Голубев Виктор. Цо хIоттийра хьалхо штабан координаторна Панченко Анастасияна "ламастехь йоцчу боршачу нехан-зударийн юкъаметтигашна пропаганда ярна" протокол, тохийтира 50 эзар сом гIуда.\nПанченкос хаийтина редакцига, ша а, шен накъостий а полисхоша "талламаш бан" лецна боху, аьлла. Иза а, цуьнан гIовс а полице дуьгуш дара цо Кавказ.Реалиица къамел дечу муьрехь, шаьш цига ца долхахь, низам латточу урхаллин белхахоша аьлларг цадинарш дийр ду шайх, бохура Панченкос.\nЦо дийцарехь, штабан белхахой лецар тершалдеш ву адвокат Вертегель Феликс.\nШеран юьххьехь Навальныйгахьа протестан акцеш хIиттийра бахархоша Оьрсийчоьнан къилберчу гIаланашкахь – Краснодарехь, Ейскехь, Анапехь, Сочехь, Новроссийскехь, Армавирехь, ХIинжа-ГIалахь, Пятигорскехь, Ставрополехь. Иттаннашкахь а, бIеннашкахь а бара протестан акцийн декъашхой. Полицино шогга дуьхьалойира царна, лийцира дукхахберш.\nДечкен-беттан 23-чохь а, 31-чохь а урамашка бовларна наханна 256 административан протокол хIоттийра полицино, бехкебира декъашхой "алссам адамаш гулдечу барамна магош йолу кепаш талхорна". Стохка а, лурчах а хIитийначу протоколашца дуьстича, шозза дукха ду и терахь.


Къилбаседа Кавказ ю молханийн мехаш лакхара гойтучу рейтингехь хьалхара\nАдыгей ю Оьрсийчуьрчу аптекашкара молханийн мехаш гойтучу рейтингехь хьалхарчу кхаа регионан декъахь. Республикехь кхушеран хьалхарчу кварталехь молханийн мехаш бистина, стохкалерчаьрца буьстича, 16,9%. Иза уггаре доккха терахь ду Къилбаседа Кавказехь.\nХьалхарчу итт регионийн могIарахь мехаш массанхьачул а дукха бистинчех ю Кхарачой-Чергазийчоь (14,7%), Краснодар-мохк (13,8%), Ставропол-мохк (13,7%), Дагестан (13,4%). Рейтинг хIоттийнарг ю дуьненаюкъара аудитан-консалтинган FinExpertiza тоба.\nЕрриг а Оьрсийчохь юккъарчу барамехь юьйцучу хена чохь молханийн мехаш лакхабевлла 9,4%.\nТалламо гайтарехь, кхачанах йоцчу хIуманийн мехашлахь молханел мах лакхабаьлларш яц дешин хIуманаш бен. Мехаш бестарца кхоалгIачу меттехь ю цигаьркаш, царел тIаьхьа – машенаш а, гIишлонийн гIирс а.\nЗазадоккху-баттахь шеран инфляци Дагестанехь яра 8,2%, ткъа юучун мехийн инфляци ерриг а Къилбаседа Кавказехьчул а, Оьрсийчохьчул а лакхаяьллера– 10%.\nОхан-баттахь Къилбаседа Кавказера республикаш яра Оьрсийчоьнан бахархоша банкашка ахча дилларх лаьцна хIоьттийначу рейтингехь уггаре къенаш. Нохчийчохь цхьана стагна банкашка диллинчу ахчанах кхочура 11,8 эзар сом.\nКегий а, юккъерчу а барамерчу а ярташкахь бахархошна кхочу алапа гойтучу рейтингехь а яра Къилбаседа Кавказ тIаьххьарчу регионийн декъахь. Массарел тIаьхьа ю оцу рейтингехь Нохчийчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а.


Успанов Юни а, Ибрагимов Ризван а, цуьнан кIентий а.\nМасех де ду нохчийн историк-талламхо кхетамах тиллачийн цIийне хьажийна, цу чохь латтаво. Йохьанца баттана аьлла ду, Нохчийчурчу кхело бинчу сацамца. Ризван вевзучу нахана халонга даьлла иза, иштта таIзаран кIела вахийтирах.\nЦхьана баттана аьлла ХIинжа-ГIаларчу кхетамах тиллачийн цIийне хьажийна ву Ибрагимов Ризван.\nОцу хена юкъана цуьнан, коьртаца могашалла таллийтархьама дина боху иза Нохчийчурчу кхело. Цу тайпа дарбан цIийне кхаьчначунна тIаьхье вуон хуьлундела, дукха нах саготта бу цуьнан могашаллина.\nСоветан заманахь къаьстина дукха масалша дара, шаьш дIахьочу политикца резабоцурш, иштта «дарба» дан нуьцкъалха чубийшош.\nТкъа, цигара могуш стаг аравала атта а дац. Дашана ала догIу, Советан заманара ша мел волу диссидент аьлча санна, оцу некъахула чекхаваьлла.\nЦарах цхьаболчара, могIарера набахте гIоле хира яра бохуш, язйина шайн дагалецамашкахь.\nИбрагимов Ризванна бехке дуьллуш дерг дара, цо зорбане баьхначу шен белхашкахь, нохчийн къам кхечу къаьмнел а лакха доккхуш ду аьлла.\nИштта цхьаболчу историкаша цхьанаозаца емал дора цо шен белхашкахь бусулба дин схьадалар а, КъорIан доссаран а, иза язйина маттах а дийцар. Иза а, цуьнца кхин цхьа яздархо а, республикан куьйгалхочунна тIе а кхайкхина, церан белхаш емалдира Iилманан академера историкаша а, яздархоша а.\nЦу тIехь дирзина аьлла лара мегар дара цу шиннан гIуллакх. Фейсбук шен агIон тIехь Ибрагимов Ризвана ша а язйира, ша кхин цу тайпа Iилманан белхаш бийр бац аьлла.\nГуьмса кIоштерачу цхьана яхархочо прокуратуре арз динчул тIаьхьа, Ибрагимов Ризванан гIуллакх прокуратуро шен тидаме эцнера.\nЦо кхеле кховдийначу материалашца хьажийна иза дарбан цIийне.\nХIара материал кечъеш вуно хала дара цуьнах лаьцна комментарий эца. Ризван вевзаш-везачеран аьттонаш бацара цуьнах дика а , я вуон а ала. Шайна а таIзар хиларна кхоьру, бохуш, ма дарра схьаолура цара.\nУспанов Юни, «нохчийн историйн юккъараллан» куьйгалхочо шена хетарг элира Ибрагимов Ризванан гонахь яьллачу гIовгIанех.\nШа а, цуьнан цхьадолчу белхашца реза ца хиллехь а, иза оццул таIзар а дина, коьртаца телхинчарах дIатоха оьшуш ма дацара, элира цо.\nУспанов: «Ибрагимов Ризван суна вевза дика хан ю. Вайн историн юккъараллан декъашхо а ву иза. Цу юккъахь дукха а Iилманчаш а, язадрхой а бу. Цо дуьйцург нийса делахь а, дацахь а, иза къъовса а, дийцарш дан а кийча вара иза. ХIинца иза коьртаца телхинчарах дIатоха хIунда оьшуш ду иза? Цо жуьгтех аьлларг шеггара ма дацара. Кхечу историкаша язйинчу белхаш тIера схьаэцна ма дара иза».\nНохчийн къоман истори талларна хьийзош ву Ибрагимов Ризван, аьлла хета Успанов Юнин. Вайн вешан иза талла йиш ца хилча, вайн истори шайна а ерзош, жигара белхаш беш бу, луларчу мехкашкахь, аьлла билгаладаьккхира цо.\nУспанов: «Рамзан волчу кхайкхина, цигахь цо дийца ма дийцинера иза. Иза чекхдаьлла хила дезаш ма дара. Хьовсийша, хIирийша а, суьйлиша а, вайн истори шайна тIе а язъеш белхаш деш ма ду. Ткъа, вай цуьнах ала а, дийца а йиш яц. Нийса ма дац иза!»\nБаттана аьлла чувижийна ву Ибрагимов Ризван ХIинжа-гIаларачу кхетамах тиллачийн цIийне.\nЦигара лоьраша цуьнан могашаллин мах хадорах доьзна хир ду, иза цIа воуьйтур ву, я цигахь кхиъ вуьтур ву.


Японин премьер-министр Путинца дийцаршка ваха дагахь ву\nЯпонин премьер-министр Абе Шинзо лерина ву Оьрсийчу а веана, Путин Владимирца дийцарш дIадахьа. Дийцарийн Iалашо ю, Москохца формалан машаран барт бар. Европе ваха новкъавале хьалха Шинзос шен туран Iалашо йовзуьйтуш элира ша Москохца шина пачхьалкхо къуьйсучу 4-чу гIайренийн хьокъехь долу хаттарш дийцаредан воллу аьлла.\nХууш ма-хиллара, дуьненан шолгIа тIом чекхбаьлча дуьйна, Оьрсийчоьно а, Японино хIинца а куьг ца таIийна машаран бертан буха. Японино, и тIом чекхболучу хенахь Советан Бартано шегара йиъ гIайре дIаяккхар, дуьненаюкъара низам дохош лору.\nОьрсийчоьно шен лоруш йолу цу гIайренийн статус, хIинца а билгаляьлла ца лору Японино. Кремло дийцарехь, Японина а, Оьрсийчоьнна а юкъахь хила лерина дийцарш Стигалкъекъа- беттан 6-чу дийнахь дIахьур ду.


Халкъо шен мотт бицбахь... - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nХалкъо шен мотт бицбахь...\n01.02.2019 11:09 Пятница\nТ1аьхьарчу хенахь дукха хаттарш ду къаьмнийн, халкъийн, меттанийн, мехкийн, церан историн а хьокъехь. И хаттарш, дукха хьолахь, кегийрхойн кхоллало. Кегийрхойн шайн хаарш к1аргдан а, шордан а лаам хилар ч1ог1а дика ду. «Х1окху Дуьненахь маса къам, мотт, диалекташ ю-те? Тахана Дуьненахь долчу къаьмнех шира истори муьлхачу къоман ю-те? ЮНЕСКО-с Кавказера цхьадолу меттанаш (царна юккъехь нохчийн мотт а бу) леш ду, боху. Маца, муха, х1ун бахьана долуш д1аболу мотт? – кхоллалучу хаттарех цхьадерш бен дац. Цхьадерш бен дацахь а, дуккха а адамийн сагатдо цара, къаьсттина шайн мехкан, къоман, меттан, историн а ойлаечийн.\nОцу хаттаршна, 1илманан бух т1е а тийжаш, жоп дала дагахь ду вай. Ца олуш диснарг аш т1едузахь (1илманан бух а болуш!) оха зорбане доккхур ду, жоьпаш дуьззина хилийта. 1илманчаша (лингвисташа, этнологаша, этнографаша, историкаша) дийцарехь, 20 эзар мотт бу, цхьаболчара – 10 эзар, 5 эзар, ткъа цхьаболчара 2 эзар маттахь къамел деш ду, боху х1окху лаьтта т1ера адамаш, боху. Х1ун бахьана ду, 2 эзарна т1ера 20 эзарна т1е кхаччалц башхалла хиларан, цхьа терахь билгал ца деш? Оцу хаттарна лингвисташа шаьш жоп ло. Царна хетарехь, диалект, говор, наречие цхьаболчу 1илманчаша мотт лерина, цундела, меттанаш шайн дукхаллехь алсамдевлла. Х1окху Дуьненахь уггаре а дукха меттанаш долу меттиг Африка ю. Африкехь билггал маса мотт бу 1илманчаша къастийна дацахь а, цхьаболчу лингвисташа ч1аг1дийриг далор ду вай. Масала, 1илманчо Мейнхофа Африкехь 182 мотт бу боху, банту тобанна юкъабог1уш; Джонстона 226 мотт бу боху; Ван-Булька 518 мотт бу боху. Цо ч1аг1дарехь, еккъа цхьана Заир Республикехь 518 мотт бу, диалекташ ца лерича а. 1илманчаша ч1аг1дарехь, Новая Гвинея г1айре т1ехь 1000 мотт бу. И терахь а нийса дац, х1унда аьлча оцу г1айре т1ехь керла-керла тайпанаш карош ду, шайн меттанаш а долуш. Делахь-х1ета, 1000 терахь а нийса дац. Дуьненахь тайптайпана хиламаш хилла. Цхьаболу хиламаш а, бахьанаш а х1унда, мича бахьанина хилла къастош, 1илманчаша теллина. Цателлинарш, йозанехь доцу меттанаш вайна ца бевза. Барамехь доккхачу, ницкъ алсамо болчу, культура, мотт кхиъначу халкъо шел жима, г1орасиз долу халкъ шех д1аэдо я цуьнга шен мотт т1еоьцуьйту. И кхоллам бу хьалха тюрки хиллачу, ткъа х1инца славянаш болчу болгарийн. Д1абаьлла, байна лоручу маттахь къамел дан хууш наггахь адамаш а карадо. Д1адаханчу б1ешеран 70-чу шерашкахь Красноярски махкахь карийнера камансинкех къена ши зуда. Иштта ХIХ б1ешарахь Таджикистанерчу Ягноб ч1ожахь шира сагдийски мотт буьйцуш (Александр Македонскийн заманера) адамаш карийнера. Израиль пачхьалкхехь юхаметтах1оттийна (денбина) жуьгтийн шира мотт – иврит, ши эзар шо даьллачул т1аьхьа. Къаьмнаш а, метанаш а дуккха а долуш мехкаш к1езиг дац х1окху Дуьненахь. Ширачу заманахь 70 сов мотт буьйцуш, «Меттанийн лам», — аьлла, хьахийна Кавказ мехкашталлархоша, историкаша. Оцу меттанашлахь нохчий а бу хьахийна, «нохчаматьянаш» аьлла. Замане а, хьелашка а хьаьжжина, тайп\nтайпана хилла вайн кхоллам. Вайн кхолламе хьаьжжина хилла вайн меттан кхоллам а. Хууш ма-хиллара, Кавказерчу къаьмнийн меттанаш орам цхьаъ болуш дац. Уьш, шайн схьадовларан ораме хьаьжжина, тайп-тайпанчу меттанийн доьзалшна юкъадоьлху. Нохчийн мотт нахски тобанера (нохчийн, г1алг1айн, бацойн а меттанаш), иберийскокавказски доьзалера бу. Нохчйн мотт, шира истори йолуш белахь а, тахана а диалекташка, говоршка, наречешка бекъалуш бу. Меттан цхьайолу башхаллаш-м ярташкахь а билгалйовлу. Мотт шира хиларо г1о до къоман шира истори толлуш. Маттахь йисна шираллин лараш, тешаллаш. Лаа олуш ма дац: «Мотт – халкъан истори». Мотт\nбицло, д1аболу, цуьнан сий-ларам беш бацахь, иза халкъо буьйцуш а бацахь а. Мел доккхачу халкъаниг а. Дуьненахь долчу халкъашца дуьстича, вайн халкъ кегийчарех ду. Кхин цхьа х1ума а ду. Халкъ жима делахь а, нагахь оцу къоман культура кхиъна елахь, оцу къоман оьмар еха хилла ца 1аш, цо кхечу къаьмнашна а беркате т1е1аткъам бо. Тахана нохчийн меттан хьал (бийцарехь, йозанехь) ледара ду. Берийн бошмашкахь, школашкахь, хьехархойн училишешкахь, университеташкахь хьеха билгалдина сахьташ к1езиг ду. К1езиг хеза нохчийн мотт радион, телевиденийн передачашкахь. Зорбатоьхна наггахь бен ара ца долу литературни журнал «Орга», «Даймохк» газета а доьшурш к1езиг хиларал а совнаха, «Интернетехула» вовшашка яздо «кехаташ» а ду нохчийн маттахь ца яздеш. Нохчаша вовшашка буьйцу мотт а бац ц1ена. Дезткъа шере ваьлларг (яьлларг) ву шена ца хуучу маттера дешнаш юккъе а детташ (оьшучохь а, ца оьшучохь), нохчийн мотт бийца г1ерташ. Цхьана передачехь кхача кечбеш ю цхьа оьзда х1усамнана. Иштта дуьйцу цо: «Хи теплый хила деза, т1аккха смешать дан атта хуьлу. Жижиг а без костей хилча… Укроп (оччам) дукха тоха ца деза. Будет хорошо, если бурч тохахь. Иштта кечбинчу кхачанна гости довольни хуьлу…» Герггарчу хьесапехь, иштта я цуьнах тера къамел хаза йиш ю вайн. Дукха хан яц Иорданерчу нохчаша НР-н Куьйгалхочунна Р.А.Кадыровна баркаллаш баьхна, Нохчийчуьрчу передачашка хьовса шайн аьтто хилийтарна. Ц1еначу нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь передачаш йича, 1аламат дика хир дара, доккхачу Лаьттан жимачу декъа т1ехь (Нохчийчохь) вайн Конституцино елла бакъо а, поэто М.Мамакаевс аьлла дешнаш а: «Шен ненан мотт халкъо, сий ойбуш, 1алашбахь, цу халкъан парг1ато цхьаммо а хьошур яц» диц ца деш. Чохь, арахь, балхахь, базарахь, телевиденехь, радиохь буьйцуш; газетийн, журналийн, книгийн аг1онаш т1ехь зорбане буьйлуш; диканехь, вонехь, вовшашка яздечу йозанехь нохчийн мотт бацахь, ЮНЕСКО-с аьлларг бакъ хила герга хилла а ца 1аш, бакъ а хилла д1ах1уттур ду. Ши нохчи ву вовшашца къамел деш: — Понедельникехь вог1ийла хир дуй хьан? — Х1ан-х1а, в понедельник не смогу, а вот во вторник постараюсь. — Д1авалахьа… Х1ун дуьйцу ахь?! Найди время… Базарахь къамел: — Кемсех х1ун доьху ахь? — Сто рублей (итт туьма я б1е сом ца олуш).\nШа юхкург кхайкхош ю цхьаъ: — Свежий укроп, чеснок схьаэца (керла оччам а, саьрамсекх а схьаэца, — ца олуш). Хуучарна карладаха а, цахуучарна довзийта а лахахь к1иранан денош д1аяздийр ду вай: Оршот – понедельник (Оршот де) Шинара – ворник (Шинарин де) Кхаара – среда (Кхаарин де) Еара – четверг (Еарин де) П1ераска – пятница (П1ераскан де) Шот – суббота (Шоьтан де) К1иранде – воскресенье (К1иранде). Наггахь а стаг вац вайн махкарчу диттийн, ярийн, бецийн, олхазарийн ц1ерш хууш. Хьехархошлахь, яздархошлахь, журналисташлахь а\nк1езиг бу я банне а бац и хаарш дерш. Церан ц1ерш йовза а, хаа луучарна лерина араяьхна книгаш ю, царах эца безачара шаьш школашкахь хьоьхуш а, статьяш, исбаьхьаллин говзарш язъеш а пайдаэцчхьана. Цхьаболчара, шайн къамела юккъе оьрсийн маттера ц1ердешнаш, хандешнаш, терахьдешнаш а далош, шина матте берзабо нохчийн мотт. Нийса ца олу нохчийн маттахь нийса ала дезарг. Масала: Бирлантас (ала деза: Бирланта) шен веше элира. Ахьмадас (ала деза: Ахьмада) шен йише элира. Нагахь дош мукъачу (гласный) озаца чекхдолуш делахь (Деши – Дешис; мама – мамас, дада – дадас) с яздо, олу. Нагахь дош (долахь ц1е) мукъазчу (согласный) озаца чекхдолуш делахь (а яздо). Масала: Акхболата (Акхболато ца олу) шен нене хаза кхаъ баьккхира. Вай цхьадерг бен ца хьахийна, вайн лерса човхош долу. Терахьдешнашца доьзнарг ду мелла а буьйцу мотт эрчабаьккхинарг. Цхьа а цхьаъ вац вайх вешан телефонан лоьмар нохчийн маттахь йовзуьйтуш. Масала: барх1, исс б1е ткъе берх1итта, цхьа б1е ткъе цхьаъ, кхузткъе кхоъ, кхузткъе цхьайтта, — аьлла. Вовшашка яздийриг а дац (наггахь бен!) нохчийн маттахь яздеш. Къамел деш ву воккха стаг: Сан восемьдесят два шо ду. Айса дуьненахь йоккхучу хенахь никогда… Тысяч девятсот пийсят седмой годехь Сибрехара Чечено-Ингушете ц1а веара со. Мел хаза хир бара цуьнан мотт, цо нохчийн мотт бийцинехь, ша нийса ца олу оьрсийн дешнаш юкъа а ца эдеш. Ткъе итт шо хьалха Гуьмсера №2 йолчу юккъерачу школехь нохчийн моттий, литературий хьоьхуш вара со. Хьалхарчу рог1ехь таллам д1абаьхьира ас, к1иранан денойн, куьйган п1елгийн ц1ерш евзий-те, эзарна т1е кхаччалц дешархошна дагардан хаьий хьожуш. Хаарш ледара дара. Ц1ахь дуьйна (школе шаьш дахкале) хууш хила дезарг а ца хууш дара бераш. Иза ткъе итт шо хьалха дара. Тахана берийн хаарш кхин а лахара, ледара ду. Мотт бийцар ледара хилла а ца 1аш, нохчийн меттан аьзнаш: кх, къ, к1, ц1, ч1, п1 и.д1. ала ма-дезза ца алалуш бераш ду. Кегийрхой а бу дуккха а. Вайн цхьаболу иллиалархой а бу кх, хь, ц1, б1, д1 аьзнаш нийса ца лекхалуш, ца алалуш а. Вай хьахийнарш вешан къамелера цхьадолу айпаш бен дац. Оцу цхьадолчу айпаша а эрчабоккху меттан мукъам, ладуг1учийн лерса а човхош. Вайна луург деккъа цхьаъ ду: нохчийн мотт буьйцучара нийса, ц1ена, хаза бийца лаар. Оцу т1ехь хила езара вайн вовшашца яхь. Къомана бен ларлур бац шен мотт.


9 январь нохчийн къоман оьмарехь шен къаьсттана меттиг дӀалоцуш шеран терахь ду - Академия наук Чеченской Республики\n1957 шеран 9 январехь РСФСР-н Лакхарчу Кхетошонан Президиуман Указаца йухаметтахӀоттийра Нохчийн къоман пачхьалкхалла – нохчийн къомах гӀалгӀай схьа а тухуш, кхоьллира Нохч-ГӀалгӀайн Республика. Ма-дарра аьлча, махках баьхна, мохк дӀа а баьккхина, нехан махкахула баьржина, къоман доьалгӀа дакъа хӀаллакьхилла лаьттачу нохчийн къоман, Делан къинхетамца, дендалар цу дийнахь кхочушхилла.\nХӀинццалц схьа, цу хиламан маьӀна кӀорггера цадовзарх терра, пачхьалкхан тӀегӀанехь хила ма-йеззара терго йеш йацара.\nДелахь а вайзаманахь нохчийн къоман истори а, мотт а,кхидолу нохчийн къоман деган лазамех долу хьелаш гуттар шен тергонехь латтош ву Нохчийн Республикин Мехк-Да Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзан (Дала Ӏалашвойла и)!\n2010 шарахь Ахьмад-Хьаьжин Рамзанан Указаца 9 январь Нохчийн Республикин дезачу денойх цхьа де ду аьлла къастийна. 2010 шарахь дуьйна 9 январь – Нохчийн Республикин пачхьалкхалла йухаметтахӀотторан де санна лоруш ду!\nКарарчу заманахь а, тӀейогӀучу ханна а, Веза хин волчу АллахӀа-Дала хьекъал а, собар а лойла Нохчийн Республикин пачхьалкхалла ларйан а, цуьнан сий айъа а, пачхьалкхалла кхио а.


АЦШ гражданийн тӀом — Википеди\nАЦШ гражданийн тӀом\n12 апрель 1861 — 9 май 1865\nКъилбера мохк; 1863 — Къилбаседера мохк\nЛай бацабеш штаташан сецесси\nАЦШ толам; Къилбан юхайар; Лолла дIаяккхар\nгӀуллакхехь хила: 2 129 000 стаг\nгӀуллакхехь хила: 1 082 000 стаг\n360 000 вийна,\n215 000 доь доцуш вайна\n275 200 чевнаш хилла\n181 200 йийсаре лаьцна\n260 000 вийна,\n195 000 доь доцуш вайна\n137 000 чевнаш хилла\n436 700 йийсаре лаьцна\n616 222 велла, 410 000 доь доцуш вайна, 412 000 чевнаш хилла, ≈617 900 йийсаре лаьцна\n50 000-130 000 машаре бахархой белла.\nАмерикин Цхьанакхетта Штаташкахь Гражданийн тӀом (инг. American Civil War) — 1861—1865 шерашкахь Америкин Цхьанакхетта Штаташкахь хилла тӀом. Иштта а «Къилбаседан а, Къилбан а юккъахь тӀом» олу цунах.\nТӀом болабелира Къилбаседан цхьайтта штат Америкин Цхьаьнакхетта Штаташ чуьра араяла лаам болуш хиларна. Цара кхоьллира Америкин Штаташан Конфедераци, доцца аьлча Конфедераци. Америкин Цхьаьнакхетта Штаташ урхалла а, цуьнан муьтӀахь хилла штаташах Барт (инг. the Union) олура.\nЛолла дара тӀеман коьрта бахьана. Лай бацабар даьржина дара Къилбан Штаташкахь а, Конфедераци чу йогӀуш йолу 11 штаташкахь а. Амма Къилбаседан штаташкахь лолла магийна дацар. Лолла дӀадаккха сацам бина волу Авраам Линкольн Америкин Цхьанакхетта Штаташан президент хаьржинчул тӀаьхьа, Конфедерацин штаташ Барт чуьра арайовла гӀоьртар. Бертан хетарехь, штаташан бакъо яцар дӀакъаста. Лай бацабеш пхиъ штат йисира Бертахь. Царах «дозанера штаташ» олура. Хьалхара, Бертан тӀамехь лолла дӀаяккха Ӏалашо яцар. Дерриг 1862-чу шарахь хийцаделар.\n1861-чу шеран 12-чу апрелехь Конфедерацин ницкъаш Къилбера Каролинехь Бертан эскаран карахь йолу Форт Саммер гӀопан тӀелатарца болабелира тӀом. Деа шарахь лаьттира тӀом. Къилбан доккха зенаш дира. 1862 шо кхаччалц къилбаседанан штаташкахь дара латарш. Ткъа 1862-гӀа шарахь дуьйна къилбера штаташкахь.\nТӀаьххьара толам баьккхара Барто. Цо толам баккхарца лолла дӀаяьккхира массо а штаташкахь.\n↑ Statistical Summary of America’s Major Wars Архивйина 2015-04-08 — Wayback Machine(ингалс.)\n↑ * Борисковский Михаил Гражданская война в США 1861—1865 годов — Кавалерия конфедерации\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=АЦШ_гражданийн_тӀом&oldid=6536181»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 29 август, 06:57.


Яздархоша чIагIдарехь, «меттигерчу бахархошна цкъа а хезна дац Нохчийчохь ЛГБТ-юкъараллан декъашхой бу бохург».\nНохчийчохь хIомосексуалаш хьийзор харц до меттигерчу яздархоша а\nДуьненаюкъарчу партнерашца цхьаьна Нохчийчуьрчу хIомосексуалашна гIо дан аьттонаш лохур буш шаьш аьлла, дIахьедина Британин премьер-министро Мэй Терезас.\nIndependent газето яздарехь, цо кхайкхам бина деррриг а дуьненерчу юкъараллашка «сихонца некъ лаха» ламасте доцу сексуалан кхетар долчу нехан цу республикехь кIоршаме йохош йолу бакъонаш ларъян аьлла.\nМэйс дийцарехь, Оьрсийчоьнан Iедалшца дийцарш дIахьош Британино сих-сиха гIаттош ю ЛГБТ-н бакъонаш ларъярца йоьзна проблема.\nКху беттан 5-чу дийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира омбудсмен йолчу Москалькова Татьяница шен хиллачу цхьаьнакхетарехь дуьххьара хаийтира Нохчийчохь хIомосексуалаш хьийзош бу бохучу хаамех шена хетарг.\nЦу тайпачу нехан хьолаца доьзна хаттар дийцаре дийр ду ша инарлан прокурораца а, чоьхьарчу гIуллакхийн министрца элира цо.\nПутинна тIаьххье Нохчийчоьнан куьйгалхой а, низамаш лардон органаш а реза ю Нохчийчохь хIомосексуалаш хьийза бо аьлла зорбан гIирсашкахь баьржина хаамаш толлуш федералан органашца цхьаьнакъахьега аьлла, дIахьедира Кадыров Рамзана а. Цуьнца цхьаьна цо билгалдаьккхира цу тайпа нах хилар догIуш дац нохчийн амалца аьлла.\nЦу хаттарца йоьзна Нохчийчоь йийцаре яккхар ца тайна Нохчийн Республикан яздархойн бертан урхаллана. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралллан адамийн бакъонашкахула волчу Лаккхарчу комиссаре Ал-Хьусейн Зейде леррина кхайкхам бина цуьнан декъашхоша, «Нохчийн Республикана дуьхьал цкъа ца хиллачу кепара информацин а, психологин а Iаткъам бар дIахьош бу цхьаболу Малхбузера политикаш а, зорбанан гIирсаш а» аьлла.\nЯздархоша чIагIдарехь, «меттигерчу бахархошна цкъа а хезна дац Нохчийчохь ЛГБТ-юкъараллан декъашхой бу бохург». Нохчийчохь шаьш бехаш хиларе терра, шайна хууш ду боху цара юкъараллах хьакхалуш долу дерриг а республикехь хуьлург.\nЦундела шайн ала йиш ю ламасте доцу сексуалан кхетар долчу нахаца низамехь доцург лелийна бохург бакъ ца хилар, билгалдоккху нохчийн яздархоша.\nЦецбевлла уьш Нохчийчуьрчу Iедалшна цхьа а бух боцу бехкаш дохкурш Малхбузерчу пачхьалкхийн Iедалхой а, депутаташ а хиларна. И бахьана долуш Нохчийн Республикана гонах эладитанаш даржор адамийн бакъонаш йохор ду аьлла, хета нохчийн яздархойн бертан декъашхошна. "Нохчийн Республика а, нохчийн къам а хьийзор сацаде", яздина дешан говзанчаша шайн сайта тIехь зорбане баьккхинчу кхайкхамехь.\nХьалхо Женевехь хиллачу брифингехь ламасте доцу сексуалан кхетар долчу нахаца хилларг талла деза бохучун тIехь лаьтташ ю Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралла аьлла, дIахьединера Ал-Хьусейн Зейда.\nКарарчу хенахь Нохчийчуьрчу яздархойн бертан куьйгалхо ву Ибрагимов Канта. Яздархойн бертан декъашхой бу Абдулаев Леча, Талхигова Роза, Цуруев Шарип, Ахмадов Муса, кхиберш.\n“Яблоко-с” Нохчийчохь "Новая Газета-н" артиклехь яздинарг талла боху\nБасманан кхеле арздина "Новая газетан" журналисташа


Шортта нанойн сардамаш а эцна ваха набахте Абу Хьамза-Ибрагимов\nТовбеца-бутт 14, 2017\nДина зулам а, тоьхна хан а цхьаьна ца йогIу, боху дай-наноша\nЕарийдийнахь Венерчу кхелехь ша шена Абу-Хьамза аьлла цIе а тиллина, цхьана хенахь Имарат Кавказан векал ву ша бохуш хиллачу, ткъа хIинца ша оьрсийн къайлахчу сервисийн моттбеттархо ву аьлла волчу Ибрагимов Мохьмадан кхелехь бистхила безарш Гуьржехара тешаш бара.\n2012-чу шарахь Лопота чIожехь 17 стагах лаьттачу нохчийн тIемалойн тобан коьртехь Абу-Хьамза Гуьржийчухула дIа Оьрсийчоьнан доза хадон араваьлла а волуш, цигарчу хьаннашкахь кхарна ларамаза тIенисбелла гуьржийн жаIуй а, шайн садоIа хьаннашка бевлла кегирхой а Абу-ХьамзагIара леца а лецна, закъалташ бинера.\nПрокуратурано дийцарехь, масех дийнахь шайца хьаннашкахула дIасалелийнера цара уьш, шаьш бах-баханчу а буьгуш, шаьш уьш дIахецахь, уьш шайна Iедале айкхбовларна кхоьруш.\nХIинца и нах, - верриге а ворхI стаг - Венерчу кхелехь тешаш санна бистхилийта лерина дара. Амма Гуьржийчоьнан чоьхьарчу министралло еххачу хенахь Венера шега цу тешийн хьокъехь дахьийтинчу хаттарна шаьш массо а агIор гIо дийр ду уьш Австре кхеле кхачийта баьхнехь а, хьелаш ца кхоьллинера и нах кхеле кхачо.\nЦундела кхелахочо дIадийшира Абу-ХьамзагIара закъалте лаьцна хиллачу гуьржаша Лопотахь хиламаш хиллачул тIаьхьа дукха хан ялале меттигерчу Iедалхошка дийцинчун протоколаш.\nДIаяха уьш, и камераш дIаяха!“\nШа бехкевеш верг еарийдийнахь Iаьржа кастом-хеча, лекха кIажош долу мачаш а йоьхна, шен адвокатца Блашнитц Вольфгангица жигара дIай-схьа баьцаш а еш, вела а къежаш вара.\nКхелан гулам дIахьочу чоьна чу куьйгах тоьхна буржалш а долуш, ша чувалочу хенахь, шена хьалха а хьевдда, суьрташ даха хIиттинчу журналистийн агIор цо оьрсийн маттахь цкъа реза воцуш кхоьссира „дIаяха уьш, и камераш дIаяха“, аьлла. Ткъа уллохь Iачу кхелан белхахочо суьрташ даха журналисташна магийна ду аьлча, шен юхьа хьалха куьйгаш лаца гIоьртира.\nЙоллучу хенахь кхелачохь ша Iаш цо аьтто куьйган хьажопIелг дIабахийтина латтош бара, массарна а гойтуш, „Дела цхьаъ ву“ бохучу маьIнехь. Эххар а прокуроро Бин Леопольда хаьттира цуьнга, и ахь хьажийна латтош болу пIелг иштта хIунда латтабо ахь, хIун ала гIерта хьо цу жестаца аьлла.\n„Привычка“ - оьрсийн маттахь жоп делира ша оьрсийн моттбеттархо ву бохуш чIагIдечу Абу-Хьамзас, цул тIаьхьа гонах хьаьжна вела а луш.\nИ газан мажош а яхйина, нехан бераш хIаллакдойтуш лелаш долу заддаш!..\nДелкъа хан хиллалц кхело мелла а текхна бира болх, кхелахой а, бехккъасторхой а сих-сиха дагадовларшка къайла а бовлуш.\nДелкъана кхелан болх тергалбан меттигера нохчийн тоба еъча, мелла а денделира процессан тергамхойн могIаршлахь хьал.\nПаузе а вигина юхавалош волу Ибрагимов Мохьмад шена уллехула тIехвоккхучу хенахь Лопотехь вийначу цхьана жимчу стеган гергарчу зудчо цуьнга мохь тоьхна элира, шена иза мел боьха стаг хета. „И газан мажош а яхйина, нехан бераш хIаллакдойтуш лелаш долу заддаш, Дала бекхам бойла шуна!“ аьлла.\n„КIезиг вешара со аш дуьйцучух-м“ бохучу хьесапехь, бур-бур а дина, тIехвелира Абу-Хьамза.\nЦул тIаьхьа цхьа-ши сахьт даьлча рогIера дагадовларш дIадовлалц дIавигинчуьра схьавалош волу ша Лопотахь вийначу цхьана кIентан нанна уллехула тIехвоккхучу хенахь цо сихха эккхийтира, цуьнан бIаьра а ца хьожуш: „Шуна ца хууш, дуккха а хIуманаш ду шуна кху юккъехь“, аьлла.\nДелкъал тIаьхьа кхаа сахьтехь герга дагадовларш кхелахоша вовшашлахь, бехккъасторхоша шаьшлахь а дIадаьхьначул тIаьхьа ткъех минотна а ца хьеделира Ибрагимовн кхолламах дерг къастор.\nБехккъасторхоша Абу-Хьамзина дуьхьал тоьттучу шина бехках цхьаннах иза хьалхавуьту, элира - цо Лопота чIожехь тIематассадаларехь вийна кхо гуьржийн эскархо цо тоьхначу герзах велла бохучунна тоаъал тоьшаллаш ца го шайна, цундела иза и нах байарна бехке ца лору шаьш аьлла.\nИштта, оьмар чекхйаллалц набахтехь яккха тухучу хенах кIелхьаравелира иза.\nШолгIачу бехканна – террорхойн цхьаьнакхетараллехь дакъалацарна Ибрагимов бехке лору шаьш, элира бехккъасторхоша. Цул тIаьхьа дош эцначу кхелахочо Боьм Андреасо билгалдаьккхира, цу бехканна Австрин низамца цхьаьна шарера 10 шаре кхаччалц хан тоха бакъо ю, ша Ибрагимов Мохьмадна 7 шо тоха сацам бо, аьлла.\n...дуьхьал бохуш хилла бехкаш, цу стагна оьмар чекхъяллалц набахтехь яккха хан тоха кхерам кхуллуш бара\nАбу-Хьамза-Ибрагимов а, цуьнан адвокат Блашитц Волфганг а цул тIаьхьа йоцачу ханна юьстахвелира, шаьш сацамна дуьхьал латкъам бо я ца бо дагвала. Цкъачунна барт ца хилла шаьшшиннан, жимма хан яьлча хаам бийр бу шаьш, аьлла, цара дIахьедича, кхел дIайирзина кхайкхийра кхелахочо.\nАбу-Хьамзин, я Ибрагимов Мохьмадан адвокато Блашнитц Вольфганга Маршо Радиона еллачу интервьюхь билгалдаьккхира, ша цхьана агIор кхелан сацамах сапаргIатдаьлла ву, ткъа вукху агIор, шен клиентна тоьхна хан сов лакхара лору ша, аьлла.\nБлашнитц : „Боккха кхиам бу, адвокатийн бIаьргашца хьаьжча, цо нах байарх дуьхьал бохуш хилла бехкаш, цу стагна оьмар чекхъяллалц набахтехь яккха хан тоха кхерам кхуллуш бара, цунна тIера дIабаьхна хилар. Амма цунна тоьхначу хенан барам сов тIех бу, хIунда аьлча, террорхойн тобанехь леларна тоха йиш йолу хан цхьаьна шарера итт шаре кхаччалц а йолуш, сан клиентна тоьхна 7 шо хан дукха ю.\nАс сайн манданте цунна дуьхьал къовсало аьлла хьехар дийр ду. Цо ша террорист вац , ша террорист цахилар тIечIагIдан лаьа шена боху. Бакъду, бехккъасторхоша бинчу сацамна дуьхьал къовса хала ду, цу къовсамехь тола шансаш вуно лахара ю“.\nДала нийсонца кхел йойла-кх цунна!\nКхелахочо шен сацам бовзуьйтучу хенахь цуьнга ладугIуш Iечарна юкъахь Ибрагимовс Лопота а вигина, вийначу кIентех цхьаьннан нана, Зелимханова Сацита а яра. Кхелан сацамах ала хIума дац шен, элира цо Маршо Радионе, Ибрагимовн бакъйолу кхел ша Делан кара дIаелла, аьлла.\nЗелимханова : „ХIокху Iедало шайна цунна хьакъ хеттачу агIор кхел йина. Вайн кхел Дала йийр ю-кх цунна, Даламукъалахь – цуьнан болчу бехканна. Цара тила а дина, дIадигина бераш… Цу берийн дай-нанойн, йижарийн-вежарийн цара мел дохийна дог шайн доха а деш, Дала нийсонца кхел йойла-кх цунна! Дала массо а берийн а, нанойн къинойх ма бохийла уьш!“


ГIиргIизойчохь хан кхайкхийна президент хиллачу Бакиевн вешина\nГIиргIизойчоьнан суьдо велла дIаваллалц набахти чуволла кхел йина цу мехкан президент хиллачу Бакиевн жимах волчу вешина Бакиев Жаныбекана. Иза бехке вина талораш лелорна а, 2010-чу шарахь Марсхьокху-баттахь оппозицин агIончаш дIасалохкуш 100 гергга стаг вийна герзаца йолу тобанаш кхолларна а.\nЦуьнах лаьцна РИА Новости агенталле хаам бина ГIиргIизойчоьнан инарлин прокуратуран векло. 2005-чу шарахь тюльпанийн революци ялар бахьана долуш Iедале веана волу ГIиргIизойчоьнан экс-президент Бакиев Курманбек даржах вохийра 2010-чу шарахь.\nИза а бехке вина Iедалшна дуьхьал йолу акцийн декъашхой байарна. Вежарий БакиевгIара лоьвчкъина бу Минскехь. Беларусин Iедалш реза ца хилира уьш ГIиргIизойчоьнна дIабала, Бишкеко доьхург политикан бух болуш ду аьлла.


Зазадоккхучу беттан 8-чу дийнахь хуьлуш долу Дуьненаюкъара зударийн де кхоьллина I00 шо кхочуш, иза даздийра долуш ду I00 сов пачхьалкхехь. Иза баккъалла а хир ду дуьненаюкъара де. Амма дуьххьара и де даздира Зазадоккхучу беттан I9-чу дийнахь I9II-чу шарахь Австрехь а, Данехь а, Германехь а, Швейцарехь а. Цу дийнахь урамашка араваьллера I миллион сов стаг. Цара кхайкхамаш бира Iедалшка зударшна болх бан а, кхаж таса а, Iедалехь даржаш дIалийца а бакъо ло бохуш.\nАтлантикана вукха агIора цу хьокъехь болу болам дIаболабелира кхин а хьлха. Цу хенахь йоьвзаш хиллачу Iамерки Халкъан Социалистин партино бинчу кхайкхамца хьалхара Iамеркерачу зударийн де билгалдаьккхира цигахь I909-чу шарахь.\nРозенберг Розалинд истори Iилманча ю Ною-Йоркерачу Бернард Коллежехь. Цо дийцарехь и де кхоьллинера цу махкарчу белхалоша, шайна юкъахь алссам зударий а болуш, ша белхан хьелаш во хиларна са кхачийна болчу.\n-I908-чу шаре вай юха дирзича. Нью-Йоркехь, Ист-сайд олучу кIоштIахь, тIеюху хIумнаш тоьгаш йолчу I5 эзар зудчо болх охьатеснера. Уьш бАла хьоьгуш бара алап лахара хиларна а, вуно ирча белхан хьелаш хиларна а. Цара, болх охьа а тесна, духьалонан акци дIаяьхьира. Уьш реза боцучех долу цхьа хIума дара, царна болх белла болу нах, церан корматалхойн кхеташо (профсоюз) яре ян реза ца хилар.\nЗударийн де билгал ца даьккхира цигахь 4 шарахь бен. Иза даздар сацийра Хьалхара Дуьненера ТIом дIаболабелча. Ткъа Вашингтоно къобул дира, хIинца Зазадоккхучу беттан 8-чу дийнахьдаздеш долу Дуьненаюкъара Зударийн Де, I975-чу шарахь, иза Цхьанакхетначу Къаьмнийн Вовшахтохаро къобулдинчулла тIаьхьа.\nЦу хеннахь и де дезаде а хилла дIахIоьттира Советан блокана юкъа йогIучу пачхьалкхашкахь.\nТем временем, 8 марта стал прочной праздником в большинстве стран советского блока. Цу хенахь дуьйна иза социализман дезаде санна дара. Цундела цуьнах дог делира Цхьанатоьхначу Штаташкахь бохуш дуьйцу Розенберг Розалиндас.\n-Iамеркин Социалистийн парти яра дуьххьара Зударийн Де шайн махкахь кхоьллинарг. Ткъа Хьалхара Дуьненера ТIом а, большевикин революци а ялар бахьана долуш, цхьммо а лоруш боцу нах а хилла дIахIиттира социалисташ, коьртачу декъана Iамерки Цхьанатоьхначу Штаташкахь. И парти йолуш яра, амма Хьалхара Дуьненера ТIом балале санна цунна гIортор йеш нах бацара Цхьанатоьхначу Штаташкахь.\nАмма и де денлуш хиларан билгалонаш ю Iамеркехь а цхьанна. Кху шара Iамерки президенто Обама Барака дIакхайкхийна Зазадоккху бут зударийн историн бут бу аьлла. Цо кхайкхам бина Iамеркахошна Дуьненаюкъара зударийн де дазде аьлла.\nЦундела иттаннаш Iамерки вовшахтохараллаш леррина акциш вовшахтухуш ю зударийн проблемашна хьажийна йолу. Церах цхьаъ ю Зударий зударшна цIе йолу вовшахтохаралла. Цуьнан декъашхоша шайн тидамехь латтош ду тIемаш йохийначу пачхьалкхашкахь, шайна юкъахь ОвхIан-пачхьалкх а, иракъа а, Нигерия а, судан а йолуш, зударийн дахар.\nЗударийн зударшна вовшахтохаралло кечйина «Схаькхета соьх тIайтIехь» цIе йолу проект. Дуьненаюкъара Зударийн де кхоьллина I00 шо кхачар даздеш зударий цхьанкхетар бу тIайш тIехь 48 пачхьалкхехь.\nНастидт Кейт цу вовшахтохараллан британерачу декъан куьйгалхо ю. Малхбузехь цу дийнах хууш дерг дукха ледара ду аьлла хета цунна.\n-Iамерка а, Дани а, я со йехаш йолу Британи а санна йолчу пачхьалкхашкахь, дукха а хIумнаштIехь йоккха прогресс ю зударий ларарехь. ХIинца дуьхьала хIотто хала ду харжамашкахь дакъа лаца тхан бакъо ца хилар а, тхан тхайн хIусамаш ца хилар а, я тхайна ма-лиъъина и хIусам йита тхан харжам ца хилар а. Амма кху дуьнентIехь дуккха а меттигаш ю, I00 шо хьалха шайн бакъонаш къовса арабевлла хиллачу цу зударшачулла а алсам халонаш хьогуш зударий болуш.\nЗударий зударшна олучу вовшахтохараллао шен къаьстина тидам тIебахийтитина ОфхIан-пачхьалкхехь болчу зударшна. Цуьнан бахьана иштта дуьцу Настидта.\n-Цундела тахана, Дуьненаюкъарчу Зударийн Дийнахь, Кабулехь тIайтIехь лаьтташ болу зударий кхузаманахьлера I00 шо хьалха «суфражисткашс» олуш хилла болу шайна харжамашкахь дакъа лаца бакъо ло бохуш къийсам латтош хилла болу зударий бу эра дара аса. ХIунда аьлча, I00 шо хьалха Лондонан урамашкахь а, Iамеркехь а лаьттинчу зударша санна, шайн дахарна кхерам боллушехь, шайна харжамашкахь дакъа лаца бакъо яккха гIерташ арабевлла бу уьш. Цу хенахь хилларг а, хIинца дерг а цхьатерра ду.


Шемара ерриг Гута гIала Iедалан карахь ю\nОхан-бутт 15, 2018\nМасийтта шарахь кеп-кепарчу гIаттамхойн карахь лаьттина Малхбален Гута юхаерзийна хиларх хаамбина Шеман Iедало. Шеман тIеман министраллан хаам бакъбина оьрсийн буьйранчаша а. "Джейш-аль-Ислам" тобанхоша а, церан доьзалша а дIатесна Дума гIала.\nОьрсийчоьнан тIеман министраллан информацица, туркойн эскарийн Iуналлехь йолчу къилбехьарчу территори тIе Дума гIалара 20 эзар гергга стаг кхачийна. ТIечIагIдарехь, оцу хенахь дина хилла химин герзаца тIелатар а.\nМалхбузен пачхьалкхаша бехкейо Асад Башаран режим хими хецарна, ткъа Демаьшко а, Москоха а тIе ца буьту бекх.\nДина боху химин тIелатар дирзинчул тIаьхьа гIаттамхой арабевлла Дума гIалара. Гергарчу хенахь химин герз дихкинчу организацин эксперташ кхочур бу Думе, шайн талламаш дIабахьа. Шоьтадийнахь Демаьшка кхаьчна уьш.


Къилбаседа Кавказан мехкашна юкъарчу блокпосташна дуьхьал ву Кадыров\n"Чермен" блокпост, 2004 шо\nКъилбаседа Кавказерчу регионашна юкъахь йолчу блокпосташна дуьхьал ша хиларх дIахаийтина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Байначу беттан 29-чохь инстаграмехь хIоттийначу эфирехь хаттар деллера Кадыровга цхьаммо: "Кавказан республикашна юкъахь оьшуш йоцу и посташ дIа маца йохур ю?" аьлла. Цунна жоп лучу Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедира, ахчанаш а дохуш, зуламхой гучу ца боху посташ оьшуш яц аьлла.\nКадыровн дешнашна тIетайра меттигера омбудсмен Нухажиев Нурди. Мехкан урхалхочун позицина тIетайначу цо билгалдаьккхира, вайн заманахь Къилбаседа Кавказан федералан гонашкарчу республикашна юкъахь посташ латтор маьIне дац аьлла.\nБлокпосташ латтон мегарг хиларх хаттар регионехь айдо кеп-кепарчу тIегIанашкахь кест-кеста. 2019-чу шеран чакхенехь премьер-министр Медведев Дмитрий цхьаьнакхеийтира Нохчийчоьнан куьйгалхолчуьнца Кадыров Рамзанца. Регион кхиорех лаьцна хеттарш дийцаредина ца Iаш, хьахийра Къилбаседа Кавказан мехкашна юкъара блокпосташ дIаяхарх дерг а.\n2018-чу шеран ГIуран-баттахь Къилбаседа Кавказан субъекташна юкъара блокпосташ дIаяха еза аьлла, кхайкхамбира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\n"Къилбаседа Кавказан регионаша административан дозанаш дIацIандан деза блокпостех. Массо а республикашна юкъахь посташ ю хIиттийна. Царех хуьлуш пайда а бац. Зуламхой дехьа ца билийта тухуш ду и зайлаш? Царна дехьа-сехьа бийла некъаш карор ду ишта а. Вуьшта, бахархоша дукха хан йойу цу дуьхьалонех чекхбуьйлуш", - аьлла, яздира Кадыровс шен Телеграм-каналехь.\nГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а Iедалхойн бартхилла шина субъектна юкъара посташ дIайохуш аьлла, хаамбира 2018-чу шеран ГIуран-батахь, оцу заманчохь гIалгIайн куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бека.\nШаьшиннан гIулчца йоллу Къилбаседа Кавказерчу регионашна масал гайта воллу аьлла, билгалдаьккхира ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо. "Адамашна юкъахь данне а дац дозанаш ХIинццалц а санна юкъаметтигаш лелор ю кхин а тIехдика. Доллучух а кхета цхьа хан оьшу, кхиаме гIертар ду-кх вай", - аьллера Евкуров Юнус-Бека.\nКъилбаседа Кавказерчу бахархошна лазаме йолу и тема юха а меттахъяьккхира Лахьанан-бутт чекхболуш Кадыров Рамзан Медведев Дмитрийца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа. Нохчийчоьнан куьйгалхочо хаам бира, Медведев "тергаме хьаьжира Къилбаседа Кавказерчу некъашкахь низамца лелачу нахана дIасалела халонаш кхуллу, тайп-тайпана кира дIасалела новкъарло йон, ерриг а Къилбаседа Кавказна вочу агIор имиджана Iаткъам беш бакъян мегар йоцу новкъарлонаш йон блокпосташ латтарца йоьзначу цу проблеме" аьлла.\nТкъа ГIуран-беттан 6-хь Нохчийчоьнан куьйгалхо медиафоруме кхайкхинера ХIинжа-ГIала. Цига бахка безаш бара республикийн куьйгалхой а, Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказан федералан гонехь векал волу Матовников Александар а.\nЖурналисташ Кадыровга хатта дагахь бара блок-посташ дIаяха иза гIерташ хиларх а, ткъа иштта кхетор деха цуьнан позици муха йогIуш ю Дагестанан дозанца керла блок-посташ гучуйовларца бохучух.\nХьалха уьш хIиттор доьзна лоруш дара Нохчийчу "контрабанда", вуьшта аьлча малар чукхехьар халонга даккха.\nАмма Кадыров медиафоруме ца вахара, ткъа блок-постех лаьцна хаттар делира Матовниковга.\nОьрсийчоьнан президентан векало жоп делира, блокпосташ цхьанне а новкъа яц аьлла. "Низам а ца дохош, тийна вехачу лартIахь волчу стагана уьш цхьа а проблема яц", - жоп делира Матовниковс. Ткъа посташкахь ницкъаллин структурийн белхахоша ахчанаш дохуш хиларх лаьцна хаттарна жоп луш элира, "заявлени" язде аьлла.\nБлокпосташ дIаяхарарн коьрта агIонча волчу Кадыровс цхьа а реакци йоцуш дитира иза. Иза кхеташ дара, хIунда аьлча Матовниковс нисса дIахаийтира и хаттар президенто къастор хилар.


Къилбаседа Кавказера тутмакхаш, къаьстина нохчий, лерринчу тидамехь бу бекхтакхаман семийн урхаллан. Набахтийн администрацеш дукхачу хьолехь ма хуьллу чолхе алча а, кхин дIа луьра хилча ца маггал хьелаш латтадо царна. Владимир кIоштера массийта вайнех тутмакхийн цу чохь йоккху хан таръелла жоьжагIатех.\nКхолладеллачу хьолана тIехьожуш йолчу урхаллаша а, бакъонашларъярхоша а тIе тидам ца бахийтахь, валар-висар тIекхача а мега гIуллакх, боху Нохчийчуьра коьрта бакъонашларъярхойн хуькмато дина дIахьедаран чулацамехь.\nДуьххьара Владимир кIоштерачу вайнеха тутмакхийн хьал телхина хилар, гIарадаьккхинарг яра нохчийн юккъаралхо-бакъонашлраъярхо Мальсагова Асет. Царах цхьаннийн Гелагаев Лом-Iелийн адвокатаца Яшина Светланийца зIенехь а йолуш, цуьнца цхьаний оцу набахтешка яхана а хилла, и болх болийнера цо. Маршо Радиога дийцира цо, оцу татмакхийн хьолех а, цара ловчу балех а.\nМальсагова: «И Гелагаев, схьадийцарехь, хIоразза цхьана камера чуьра, кхечанхьа кхуссуш, боьхалш дIаца оьхучу метте воккхуш а, оьпарчий йолчохь а латтош, хьийзош ву. Медов Зеламха бохуш верг, прокуратуре кехат язйина, цунна терго ца йича, мацалла а кхайкхийна, хьал дика доцуш ву боху. Албогачиев Дауд бохуш верг, даиманна ШИЗО олуш йолу гIуданан изолятор чохь валлош ву пехийн цамгар долуш. Ша шена тIе куьг даххьал хьераваьккхина ву бохура иза».\nДуьххьара хуьлуш дац набахтешкара нохчийн бакъонашларъярхошка, цу чохь бахкачу оьрсийн тутмакхаша, шучарна кхузахь таIзар деш ду, цхьаъ дахьара аш, шайна царах къахета бохуш сигналаш елла. Иштта хилла Владимир кIоштерачу вайнеха тутмакхийн гIуллакхехь а. Низамехь къуй олучу наха телефон а тоьхна, шайца чохь бахкачу вайнахана гIо дар дехна цара.\nМальсагова: «Низамехь къуй» олуш бу-кх набахтешкахь цхьа нах. Цара телефон а тоьхна, тхан низамаш цигахь лелаш а дац, Конституци хIета а вета а лоруш а яц, оцу Карелехь вен дIавигина волу Гелагаев, шу махкахо а вара, аш гIо дахьара бохура. Со тIаьхьа яхара цига. 7 дийнахь, Ходорковский чохь ваьллинчу набахтехь вара иза ИК-7 олуш йолчу. Оцу 7 дийнахь, оцу неIаргахула идийра тхойшиъ, мел йолу Iедалан урхаллаш а, минстраллаш а гIаттийна. Цигахь вовшех гIо-накъосталла а деш, хIуъа а чекх а долуьйтуш долу сурт карийна».\nОцу Владимиран кIоштерачу набахтехь чохь бахкачу вайнеха тутмакхашна юккъехь Гелагаев Лом-Iелийн гIуллакх ша цхьа йистахо лаьтташ ду, низамаш дохадаран масалле дилла а мегаш. Ша цхьана хенахь Курган кIоштехь вевзаш хилла волу бизнесхо, лаккхарчу Iедалан лаамца, боцу бехк тIе а кхоьллина чувоьллина ву, бохуш кхин дIа а дуьйцу Мальсагова Асета.\nМальсагова: «Курганехь Гелагаевс кредит а эцна, тракторан завод болх бан йолаялийтинера. Хьалха хилалчу губернаторо, и завод схьаяьккхархьама, иза тешнабехкаца хIума тIе а кхоьллина, шен декхар схьадеха вахча, нуьцIкъалха ахча даккха гIерташ вара аьлла, артикалца чувоьллира.\nВукхо, ша декхар дIало аьлла тIе а кхайкхина, дIалацийтина, 7 шо ах шо кхайкхинера цунна. 4 шо дIа а даьлла, хеналла хьалха аравала хан тIе ма кхаьчнехь, Кареле чу а кхоьссина, тхуна гинчу суьртаца, иза дIаваккха аьллера. 130 кила дегIан йозалла йолу и стаг, тхо тIаьхьа дахча, 59 килий бен вацара».\nШайна къера воцу Гелагаев Лом-Iела, лан атта доцучу хьелашка а хIиттош, иза валаре сатуьйсуш Iазап латтийна цунна тIехь, бохуш билгалдоккху юккъаралхочо Мальсагова Асета.\nМальсагова: «Ирах оьллина, куьйгашна гIоьмаш а тоьхна, кога пIелгаш бен лаьттах а ца кхочуш, кIира даьккхина цо. Иштта шийалчу чохь а латтийна шелвина, кога пIелгаш а хаалуш дацара. Иза лийра вацара теша бохуш латтийна иза. 44 дийнахь мацаллехь Iийнера иза.\nГича, со елха йолаелча, оццул доьналла долуш стаг ву иза, соьга «ма елха» бохуш вара. Цунна тIекхачийтар хьокъехь оха мел язйдина кехаташ вовшех тоьхча, ши киншка язъяллал хир дара. Цунна гонахь гIовгIа яьлча, шайн дагахь иза гена ваккха, Красноярск кIоште вигира цара».\nНохчийчьурчу тутмакхашна иштта даиманна тIехь Iазап латтош долун дела, Мальсагова Асета, меттигерачу бакъонашларъярхошка а, Iедале а кхайкхам бинера, леррина массийта стаг вовшахтоьхна, тоба а кхоьллина, Владимиран кIоштехь санна долу хьелаш хааделча, цига баха а боьлхуш, талламаш байта аьлла. Амма иза тахана а хазанза ду, элира цо.\nМальсагова: «Гелагаевга хIоттийна долу хIума, дуьхххьара нохчочунна хIоттийна а дац. Вайчарна тIехь, цхьа тIехсов къизаллашца леладо цара и хIуманаш. Ас аьллера, цхьа леррина белхан тоба кхоллахьара аш, ишттачу метте йоьдуш йолу. И кехаташ цкъачуьнна схьаоьцуш дац. Вай таханлерачу дийнахь, кхечу агIора и хьал хийца аьтто бац».\nТахана Оьрсийчуьрчу набахтешкахь 30 зар ца кхоччуш Нохчийчуьра вахархо ву. 2006 шарахь, I6 эзар ву аьлла дара официалан терахьашца. 2008 шарахь, Эстемирова Наташас а, ша а бинчу талламашца, и терахь 30 эзаре хьалакхаьчна гучуделира, боху Мальсагова Асета.\nХууш ма хиллара официалан дац уьш, амма бакъонашларъярхоша, даиманна бехктакхаман системан урхаллерачу хьакамашца шай хуьлучу цхьанакхетарехь уьш далийча, царах цхьаммо а харц ца дина и терахьаш.\nХьал хийца аьтто бац


25 января в 09:37 (2010 г.)\nЧекхдели Нохчийн Республикан Президента юьртан бахаман шо, аьлла д1акхайкхийна хилла шо. Дуьйцийла йоццуш, оцу д1адолоро хьалхахьа дикка йоккха г1улч яккха таро хилийтира республикан агропромышленни комплекс кхиоран г1уллакха т1ехь. Уггар хьалха иза къаьсттина б1аьрла хааделира т1емаша шен орамашкахь х1аллакдина хилла даьхнилелоран дакъа меттах1отторехь. Дуьххьалд1а чекхдаьллачу цхьана шарахь керла йина д1ах1оттийра кхузаманан лехамашна жоп луш йолу масех комплекс, дуккха а бахамашкахь даьхни д1ах1итторна кечйира хьалха цигахь хилла фермаш. Хаъал алсамбелира г1уллакхана юкъадалийначу латтанийн барам, шоръелира юьйш-лелочу юьртанбахаман культурийн ассортимент, цуьнца цхьаьна церан хьекъар. Республикан куьйгалло оцу декъан х1ора дийнан терго еш хилар хааделира бахамашкахь тракторийн а, юьртабахаман г1ирсийн а парк дикка т1еюзарехь. Оцу дерригенна т1ехь уггар коьртаниг лара дог1ура адамийн шайга кховдийначу г1уллакхах долу жоьпалла лакхадалар. Вайн республикан Президента шена т1ера д1а а долош, билггалчу бахамна билггал йолчу министерствос, ведомствос верасалла лелор хьалхах1оттийна хиларо таро хилийтира бахамийн куьйгалхошка шайн ницкъашца къасталун доцу дуккха а г1уллакхаш къастийна цхьалхадаха: ницкъ кхечира тайп-тайпана юртбахаман культураш шен хеннахь д1аен, уьш кхио, чуерзо, бахамашна т1ехь 1аь1на хилла тоъалчу барамехь даккхий декхарш д1атакха. Цхьана декъана ша керла яцахь а, амма дуьххьалд1а оцу цхьана шаро а гайтира и кеп санехь хилар. Вовшахтохаралла лакхаяьккхина ца 1аш, алссам тидам т1ебахийтира бахамашкахь шайх пайдаэца йиш йолу ерриг таронаш г1уллакхана юкъаялорна.\nИза хаадалаза ца дисира рог1ерчу шеран ялтина бух билларехь а. 1аламан хьелаш данне а бег1ийла доцуш хиллехь а, механизаторша шайн ницкъ кхочург дерриг а дира х1у д1адерна латта шен хеннахь кийча хилийтарна т1ехьажийна. Цунна тоьшалла деш ду шеран чаккхенан жам1аш а. Оцу декъехь республикан агропромышленни комплексехь билгалйинарг 97 эзар гектар бен ца хиллехь а, 30-чу декабрана долчу хьесапашца шена т1е х1у таса кийча ерш 112 эзар гектар гергга майданаш яра. Хууш ма-хиллара, хаддаза бохург санна дог1анаш оьхуш чекхъелира д1аяхана гуьйре. Бакъонца малх хьаьжна деанчу х1ора сохьтах а пайдаэца безаш хуьлура ялташлелорхой. 1аламат чолхечу оцу хьелашкахь а церан ницкъ кхечира 69 эзар гектар сов йолчу майданашка гуьйренан ялтин х1у таса.\nКхин цхьана билгалонца къаьсташ а яра д1аяхана гуьйре. Дукхах болчу бахамашкахь элитни х1уца бух биллина хиндолчу ялтина. Республикан юьртан бахаман министерствос шен хеннахь г1айг1а бар бахьанехь таро хилира х1у д1адуьйчу муьрехь минеральни удобренех пайдаэца а. И дерриг хьесапе эцча дегайовхо кхуллу гуьйренан ялтин дикалла санна, цуьнан хьекъар а дикка лакхадаккха таро хирг хиларна.\nХалахеташ делахь а, шайна хьалхалаьтташ хиллачу декхаршца буьззинчу барамехь ларийнарг ши район бен яц республикехь. Аренийн белхаш д1абахьарехь шегара хьалхе д1а ца хоьцуш схьаеанчарах ю Невран район. Кзухахь планаца билгалйинарг 7800 гектар гергга йолуш, гуьйренан культураша д1алаьцнарг 8489 гектар майданаш ю. Ткъа ялтина лерина охана динчу латтанийн барам цхьайтта эзар гектаре гергга д1акхочу. Ларамаза дац культураш алар а, х1унда аьлча, районан бахамашкахь дикка яккхийчу майданашкахь 1аьржа к1а а (638 га), рапс а (403 га), докъарна лерина ялта а (205 га) кхиош хиларна.\nЛаттанийн барамашка диллича кегийчарах ларалуш ю Соьлжан район. Цигарчу бахамашкахь гуьйренан ялтина билгалйинарг ерриг 2,2 эзар гектарал жимма совъэккхаш майданаш бен яцара д1аяханчу гурахь. Шайна хьалхах1оттийна хиллачу декхарца кхиамца ларийна районан механизаторш – 2354 гектар майданахь кхуьуш ду пачхьалкхан бахамашкахь гуьйренан ялташ.\nЛедара къахьегна олийла дац республикан цхьамог1а кхечу районашкарчу механизаторша а. Цара шайн ницкъ кхочург дина хьалхах1иттийна декхарш кхиамца кхочушдарна т1ехьажийна. Царалахь билгалъяккха йог1у исс эзар гектар сов йолчу майданашка гуьйренан ялташ д1адийна йолу, республикехь уггар яккхийчарах йолу Грозненски район, ялх эзар гектар сов йолчу майданашка х1у тесна йолу Шелковски район, шен цигахь ялх эзар гектар гергга долчу латтанаш т1ехь гуьйренан ялташ кхуьуш йолу Теркан район. Кху шарахь республикехь гулден долчу гуьйренан ялташна юкъа шайн хьакъ йоллу хазна йилларна тоъал бух биллина Т1ехьа-Мартан, Гуьмсан, Хьалха-Мартан, цхьамог1а кхечу районийн механизаторша.\nАрахь лаьтташ 1а делахь а, аренашкара белхаш совцо йиш йолуш бац. Ма-хуьллу сиха кечдан дезаш ду б1аьстенан культурашна лерина латта. Х1ун ала йиш ю оцу декъехь? Республикехь дерриг аха дезарг 151 эзар гектар гергга латта долуш, 13-чу январана болчу оперативни хаамашца кечйинарг 112 эзар гектар гергга ю (цунна юкъадог1у гуьйренан ялташа д1алацаза дисина латта а), аьлча а, 74 процентана кхочушйина билгалйина план. Оцу балха т1ехь уггар лакхара гайтамаш болчарна юкъахь ю Соьлжан (90 процент), Шелковски (87), Курчалойн (79), билгалйинчух 70–72 процент майданашкахь оханаш чекхдаьхна йолу Т1ехьа-Мартан, Грозненски, Гуьмсан, Невран районаш.\nБилгалдаккха дог1у и белхаш бахамашкахь агротехникан ерриг бакъенаш ларъеш д1абахьарна боккха тидам т1ебохуьйтуш хилар. Механизаторша дагахь латтадо тахана шаьш дикалла ларъеш динчу оханех кхана культурийн хьекъар доьзна хирг хилар.


Гюленах "бIоба" тарйина туркошна ЭрдохIана\nIамерка -- Гюлен Фетхуллах, Пенсилвани. Заз.25, 2014.\nCNN Turk телеканалехула вистхьулуш Туркойчоьнан президенто ЭрдохIан Реджепа бехке вира Iедал карчо гIортарна Iамеркехь веха бусулба Iелим стаг Гюлен Фетхуллах. Амма Гюлена а, цуьнан агIончаша а тIе ца дуьту шаьш бехке ду бохург. Ткъа мила ву Гюлен Фетхуллах?\nМила ву Туркойчоьнан Iедалша махкахь Iедал хийца гIортарна бехке вен Гюлен Фетхуллах?\nТуркойчохь эскархой Iедал карчо гIоьртича президенто ЭрдохIан Реджепа сихха дIахьедар дира цунна бехке «IиндагIан Iедал" ду аьлла. Цу тайпа къамел хьул деш лелочу кепо кхечу пачхьалкхашкара нах Iеха бахь а, туркошна хууш ду вуьйцург Iамеркерчу Пенсилвани штатехь веха Iелим стаг Гюлен Фетхуллах а, цуьнан агIончаш а буй.\nГюлен Фетхуллах оппозицехь ву карарчу хенахь долчу Туркойчоьнан Iедалшна. Амма ЭрдохIана даиман а лоруш вацара иза шен политикан дуьхьалонча.\nГюлен Фетхуллах ву «Хизмет» олучу боламан хьалхъанча. Иза цхьана хенахь имам хилла а ву, Ислам дин Iамийна Iелам стаг а, юкъараллин жигархо а ву.\nГюлен вуно лоруш стаг ву Туркойчохь а, махкал арахьа а. Кху дерриг а дуьнентIехь миллионаш нах бу иза лоруш а, цо аьлла дош мехала хеташ а.\n2013-чу шарахь Time журнало иза юкъатуьйхира карарчу хенахь вехачу уггаре а лоруш волчу 100 стагана. Иза иштта 11-гIа меттиг дIалоцуш ву уггаре а кху дуьнентIехь лоручу бусулба нахана юкъах.\nГюленан идейш вуно гена кханене хьажийна ю. Шен къамелашкахь цо тидам тIебохуьйту юкъаралла кхиорехь Iилма а, дешар а вуно мехала хиларна. Цунна мехала хета тайп-тайпана динан векалша юкъаметтигаш латтор.\nДемократи мелла а гIоле политикан раж хета Гюленна. Махкахь дуккха а партеш хила еза аьлла а хета цунна. Iилманчо емал до радикалан олу ислам.\nГюленан идейша дог айина эзар сов школа а, университет а, културан центрш а схьайиллина цуьнан тIаьхьалончаша 150 гергга пачхьалкехь. Туркойчохь «Гюленан школаш» уггаре а тоьллачех а, кхузаманахьлерачех а лоруш ю.\n1999-чу шарахь Гюлен могаш воцуш а хилла дарба лаха вахара Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Штаташка. Цул тIаьхьа цкъа а хилла вац иза Туркойчохь.\n2000-чу шарахь Гюлен бехке вира Туркойчура Iедал хийца дагахь цо къайлаха барт бина хиллера аьлла. 2008-чу шарахь цунна духьал толлуш хилла бехктакхаман гIуллакх дIачIегIира, иза бехке цахилла аьлла.\nЦу тайпа бехк биллина хиллехь а, Гюленан боламо жигара гIортор йира премьер-министран ЭрдогIанан партина. Цу гIуллакхо аьтто бира хир волчу президентан паритина парламентан харжамашкахь толам баккха.\n2013-чу шарахь Гюленан а, ЭрдохIанан а юкъаметтигаш вуно ирйелира. Гюлена критика йинера Истанбулера Гези-паркехь гIишлонаш ярна дуьхьал болчу нахана полицино ницкъ барна. Ницкъаллийн структурийн белхахоша вийнера цу хенахь масийтта маьрша стаг.\nМашаран дуьхьалонан акцех хилира ерриг а Туркойчохь юьйлаелла йолу шуьйра демонстрацеш. Уьш вовшахтохарна бехке бира ЭрдохIана «Хизмет» боламан декъашхой.\nОццу шарахь махкахь вуно йоккха скандал иккхира. ЭрдохIанан партин 52 декъашхо лецнера, коррупци лелорна бехке а вина. Цул тIаьхьа Iедална дуьхьал бевллера махкахой Iедалхошка шайн даржаш охьадахка бохуш.\nЦунна жоп луш, цу хенахь премьер-министр волчу ЭрдохIана дIахьедар дира, коррупцина дуьхьал йолу кампани леррина йолийнарг Гюленан болам бу аьлла.\n«Хизмет» терроран организаци ю, элира ЭрдохIана, Iедал дохо Iалашо йолуш кхоьллина йолу. Цо омра дира Гюленан школаш дIачIагIа аьлла.\nГюлена тIе ца дитира цу тайпа бехкаш шена бахкар. Шен интервьюшкахь цо билгалдаккхара ша экстремизмана дуьхьал хилар а, политикана юкъагIерта ша лууш цахилар а.\nАмма 2016-чу шарахь бIаьста ЭрдохIанан а, Гюленан а конфликт кхин а къоргечу елира. Зазадоккху-баттахь Iедалша шайн куьйгакIел ийцира шаьш Гюленан агIончийн лоруш долу Туркойчохь угггаре а даккхийчерах долу Zaman газет.\nОхан-баттахь туркойн полицино «Хизметаца» уьйр хилла аьлла дIалецира 90 гергга стаг. Стигалкъекъа-бутт чекхболуш ЭрдохIана дIахьедар дира Гюлен Фетхуллахан болам терроран лорур бу шаьш аьлла.\nКху беттан 16-чу дийнахь Туркойчоьнан премьер-министро Йылдырым Биналис журналисташка дIахьедар дира Гюленна гIортор еш йолу муьлхха а пачхьалкх доттагI хир яц Туркойчоьнан аьлла.\nЦо билггала цIе ца яьккхира Цхьаьнатоьхначу Штатийн, хьалхо Iамерко Гюлен схьаваларе сатуьйсуш ду шаьш аьлла туркойн Iедалан векалша дIахьедар дина хиллехь а.\nХилла дараш зуьйш ю Туркойчоь\n8 эзар полисхо а, 30 провинцин губернатор а балхара дIаваьккхина Туркойчохь\nЗуламхо верах низам юхадало дагахь ву ЭрдохIан\nТуркойчоьно схьавоьху Iамерке Гюлен\nГюлена шен эстрадици цаяр доьху Iамерке


Шаьш шайн махкахь гидроэлектростанци юьллуьйтур яц боху паьнгазхоша\nБиркиани юьртана гергахь, Алазани хи тIехь, йилла йолош яра гидроэлетростанци. Дуьхьалбевллачу наханий, полициний юкъа дов доьлла болийна белхаш бахьанехь.\nГIожмаш, тIулгаш дара бахархойн "герз". Царна дуьхьал резаьнкин даьндаргаш, бIаьргех хидоккху газ йиттира полицино. Иттаннаш лазийна шина а агIор.\nПаьнгазхой Iедалан проектна – хи тIехь юьллучу жимачу гидроэелектростанцина – дуьхьал буйла хьалхе дуьйна а хаьара Тбилисехь. Алазани тIехь белхаш бан боло беза хан тIехъиккхинера тоххара – 2018-чу шеран Iай болор бу аьлла дара, амма ханна тIехьатеттинера халкъ реза доцийла хиича.\nСтохка гурахь Паьнгазерчу зударийн юкъаралло, масала, дIахаийтира шайн ярташкара бахархой дуьхьал буйла хи а, Iалам а "хIаллакдайта". Амма ца сацабелира протестхошка станци еш болийна болх.\nЛаьмнийн ирхенех, пурхенех лаьттачу пачхьалкхехь ца хилча ца йовлу алссам гидростанцеш. Хадори хи тIехь станци йиллира 2004 шарахь. 30 миллион китайхойн долларш, аьлча а, Малхбаленан-Сынчуанан электрокомпанин ахча дара цуьнан декъадиллина. Ишта станцеш Гуьржийчохь дуккха а яхка Iалашо шена тIеийцира китайхойн компанино.\nШи бутт хьалха паьнгазхойн Биркиани юьртахь "Ходори-3" станци юьллу аьлла долийра Iедало. Гуламашка бевлира дуьхьалончаш. Уьш богу станцино шайн Iаламна зен дарх, боху, хи доцуш юьсур ю Дуиси, Биркиани. Iедал гIерта нах кхето: 5 мВт бен ток луш йоцу станци хуьлийла дац кхераме.\nПротестхошка собаре хилар доьхуш, паьнгазхошка вистхилла Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр Гахария Георгий. "90% бахархой резахилча бен йийр яц гидростанци - ишта бу тхан сацам", дIакхайкхийна цо протестхошца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа. Барамехь дакъалецира мехкан Iаламан министро Давиташвили Левана а, регонаш кхиоран министра Цкитишвили Майяс а.\nПолици, бахархой вовшахтийсабеллачу Паьнгазахь хадеш лела ницкъхой. Царех доккхахдолу дакъа дIадигина Ахмете – кIоштан центре. Iедалан белхахойх леттачарна таIзар дийр ду, аьлла Iедало.\nПаьнгазах лаьцна язйинчу книгин авторна, блогерна Дишнийн Тумина хетарехь, таIзар тIех шога хилахь, Iедало бехкбоцурш хьабахь, "гIовттур бу Гуьржийчуьра массо а нохчий". Iедална дуьхьал бац паьгазхой, дуьхьал бу Iалам шайн талхадарна, элира Тумис.\nГуьржийн политолог Васадзе Гела тешна ву "Iедалан меттигерчу векалша тоъал болх ца бина бахархошца, ца кхетийна нах хьолах" бохучух.\nИнвесторша хьалххе барт бан безаш хиллера юьртан администрацица, кхин ду нагахь санна Iедална цуьнца къамелдан ца лиинехь, ца даьшнехь, боху политолого. "ХIинца полици шен ницкъ гайта гIерта, ткъа Паьнгазан проблема яц гучуяьлларг, халкъаца Iедало шен хенна къамел дина дацарна ду дерриг ", аьлла хета Васадзена.\nСоциалан машанашкахула хьал тергалдо вуно дукха наха, паьнказхошка а, царна орца эцна баха тарлучу Нохчийчуьрчу бахархошка а собаре хилар доьхурш а бу дукха.


Хьаькаман амалш шашах гойту ГIалгIайчоьнан куьйгалхоша\nШайн хьаькамаллин башхаллаш шатайпа гайтина деношкахь ГIалгIайчоьнан шина куьйгалхочо махкахошна.\nПIераскана, балхахь йоьдуш кхеташо а йолуш, шена вон хилла аьлла, дарбан цIийне телефон тоьхна мехкан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. 8 минот яьлча схьакхаьчна медикаш, аьлла цаьрга, ша могуш-маьрша ву, уьш зуьйш вара!\nМедйишин Денца декъал а бина, сиха орца кхачорна баркалла а аьлла, д1абахийтина лоьраш.\nТоламан дийнахь Несарахь, цхьана урамехь авари а хилла, ремонт ечу юкъанна 400 хIусамера газ дIалакъо дезна коммуналхойн. Газ йоцуш бисинчу бахархойн декъа ша а вуьгуш, маьршша шен хIусаме кхочуш хилла газ дIалакъаяйтинна ханна Несаран мэро Тумгоев Iалихана а.\n«Со кхета бахархойх, газ йоцуш хала ду. Амма дан хIума дац, иккхинчохь биргIа тояллалц, юкъара газ ца лакъийча ца йолу. Оха дерриг а дийр ду иза сихха схьахириг», - аьлла Тумгоевс гIалин бахархошка, церан газ хуьлуш ца хилча, деха ца дуьйццуш, шен чуйогIург а сацош.\nК1ира ду несархой а, шен лаамехь Тумгоев а цIахь газ йоцуш беха. Кхин а массех дийнахь хир яц ягориг.


Украинан ТIеман министро Оьрсийчоь бехке йина, цо тIеман агресси ярна\nЗазадоккху-бутт 01, 2014\nУкраинан ТIеман министро Тенюх Игора Оьрсийчоь бехке йина, «Украинера даьккхина пурба а я, дина варе доцуш, Москохо, дозанаш ца хедоран принципаш йохош, Украинан ГIирма-кIоште пIераскан дийнахь 6,000 салти а, 30 гIагI-диллина машен а хьажорна.» Шоьтан дийнахь Киевехь дIаяьхьначу Iедалан кхеташонехь и дIахьедар дира Тенюх Игора.\nГIирма-гIайренна тIехь юкъаметтигаш гIоьртина ю оьрсийчоьнехьа теIачу гIирмахошна а, Киевехь керла чIагIделлачу Iедалехьа болчарна а юкъахь. Москохана муьтIахь волчу ГIирман премьер-министро Аксенов Сергейс дIахьедар дина шоьтан дийнахь, оьрсийн Iаьржачу ХIурданера эскарш цу кIоштан коьрта гIишлошна ха деш ду, аьлла. Цул а хьалха, цо Путин Владимире кхайкхам бинера, машар а, синтем а хIоттош, гIо дахьара, аьлла.\nОцу юкъанна, Симферополера дуьненаюкъарчу кеманийн портана тIедогIу хIаваан доза дихкина ду. Украинера тIеман хьостанаша бечу хаамца, оьрсийн эскарша урхалла деш Севастополна уллера Белбек кеманийн порт а, Кировскера кеманийн порт а ю.


1-01-2012 Просмотров: 6 571Комментариев: 0\nПеревод на чеченский язык знаменитой сказки Братьев Гримм “Бременские музыканты”.\n- Хьо хьуьхьдоьлла Iуьллуш ма ду, хьуна хIун хилла? – аьлла, хаьттина виро жIаьлига.\n- КIадделла со, – аьлла жIаьло. – Дехха дедда деана со, цундела кIад а делла.\n- Хьо хIунда догIура цу тайпана дедда? – хаьттина виро.\n- Къинхетам бехьа сох, вир, – аьлла, дехар дина жIаьло. – Еххачу хенахь таллорхочун хIусамехь Iийра со. Аренашкахула а, уьшалш чохь а лийлира со, цо лаьцначу экханашна тIаьхьадаьлла. Ткъа хIинца со къанделла, толлуш лела таро а яц сан. Цундела хIусамдас со ден сацам бина. Цундела со иза волчуьра дедда арадаьлла. ХIинца айса хIун дийр ду а ца хаьа суна.\n- Дало соьца, Бремен-гIала гIур ду вайша, – аьлла виро. – Цигахь урамнекъашкахула эшарш а лоькхуш, лелар ду вайша. Ахьа чIогIа мохь а хьокху, аз а дика ду хьан. Ахьа йиш а локхур ю, вота а тухур ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду.\n- Дика ду хIета, – аьлла жIаьло, – доьду вайшиъ Бремен-гIала.\n- Хьо хIунда ду оцу тайпана сингаттаме, ва цициг? – аьлла, хаьттина жIаьло.\n- ЭхI-хIай, – аьлла цициго, – къинхетам бейша сох. Дукха хан яьккхира ас цхьана хIусамехь. Дехкий а, мукадехкий а лоьцура ас. Ткъа хIинца со къанделла, сан цергаш а артъелла. Иза шена хиъча, сан хIусамнанас со хи чу кхосса сацам бинера. Цундела со дедда дIадахара иза йолчуьра. Кхин дIа айса хIун дийр ду а ца хаьа суна, сайна юург муха лохур ю а ца хаьа суна.\n- Дало тхоьца Бремен-гIала, цигахь урамнекъашкахула иллеш а олуш, лелар ду вай. Аз а хьан дика ду, ахьа иллеш эр ду, Iадхьокху пондар а ловзош, жIаьло йиш а локхуш, вота еттар ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду.\n- Дика ду хIета, – аьлла цициго, – дIадогIу со шуьца.\n- Ахьа ма чIогIа мохь бетта, ва нIаьна! Хьо лаа юй? – аьлла, хаьттина цуьнга виро.\n- Хьуна хIун хилла? – хаьттина жIаьло.\n- Хьуна цхьаммо бохам-м ца баьккхина? – хаьттина цициго.\n- ЭхI-хIай, – аьлла, доккха са даьккхина нIаьно, – къинхетам бейша сох! Кхана сан хIусамдай болчу бахка безаш хьеший бу. Царна шун хIоттош, со ен а йийна, сан жижигах кечйина йолу чорпа яла бохку уьш царна. Дийцийша, ас хIун дан деза?\n- Яло, нIаьна, тхоьца Бремен-гIала. Цигахь урамнекъашкахула иллеш а олуш, лелар ду вай. Аз а хьан дика ду, ахьа иллеш эр ду, мерз-пондар а бекош, цициго, йиш а локхуш, Iадхьокху пондар локхур бу, жIаьло, йиш а локхуш, вота еттар ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду.\n- Дика ду хIета, – аьлла нIаьно, – йогIу со шуьца.\n- Серло го суна! – аьлла, мохь тоьхна нIаьно.\n- Хьажа деза вай, и хIун серло ю. Генахь доццуш лаьтташ цхьа цIа хила а мега.\n- Цу цIа чохь жижиг хила а мега. Ас иза дуур ма дара.\n- Цу цIа чохь шура хила а ма мегара. Ас иза молур ма яра.\n- Цу цIа чохь кIен буьртигаш хила а мега. Ас уьш дуур ма дара.\n- ХIун го хьуна цу чохь, вир? – аьлла, хаьттина нIаьно.\n- Суна го стоьла хьалха дууш-молуш Iаш болу талорхой.\n- Ма чIогIа яахIума юур яр-кх ас! – аьлла жIаьло.\n- Ма чIогIа хьагделла-кх со! – аьлла цициго.\n- И талорхой цу чуьра ара муха бохур бара те вай? – аьлла, хаьттина нIаьно.\n- Ма бала беана вайна тIе! Вайн цIа чохь кхераме дIуьтIанаш баха хевшина. Цара суна тIехь ца деш хIума а ца дити: цхьаммо шен дехачу пIелгашца сан юхь тIе мIараш теси, вукхо, урс тоьхна, сан ког лазийна, кхозлагIчо сан букъ тIе цхьа йоккха хIума туьйхира, ткъа воьалгIачо, со араиккхича, суна тIаьхьа мохь хьаькхира:\nСибрех хилла долу хIуманаш Варандара Изнавр


Къоначарна дика масал да, ший деррига вахар культуранна дIаденнача Хамхой Бориса кхоллама никъ\nНаха накъаваьннар замашца ваха вус\nКIи-марса бетта 23 ди 2021 шу\nХораца илли оалаш ва Хамхой Борис\n(аьрдехьара аьттехьа) Россе культуран гIорваьнна болхло ГIаппархой Мухьмад, Хамхой Борис.\nГIорваьнна пандарча ДимаевгIар Iумар, (шоллагIвар) Хамхоев Борис\nЕр йоазув эрсий меттала а де йиш йолаш дар, хIана аьлча вай къаман дукхагIбола нах, наьна мотт хьабувца хойя а, бакъда шаьра деша могаш хилац. ХIаьта а гIалгIай меттала аз ер яздара керттера ши бахьан да: хьалхардар — аз вувца саг даим къаман меттаца вувзавенна хиннав, шоллагIдар — цох хIанзалца мел даь йоазош эрсий меттала даь да, цудухьа цаI мукъагIа къаман меттала цох даь йоазув хилча харцахьа хургдац аьнна хет сона. ВIалла йоазув цох ца дойя а, наьсархошта а кхыча районий бахархошта а дика вовзаш вар Макшарипа Борис. Со, вай Сибрера цIадаьхкача хана денз, Наьсарен юккъе кхувш венав. Цудухьа укхаза мел хинна культураца, вахара кхыча доакъошца, цига къахьегаш хиннача нахаца дувзаденна хIамаш дика дагадоагIаш а ва.\nОндаваьнна кIаьнк вар со (дика хIама дагадоагIаш, хIаман хьисап де ховш), Наьсарен района культура отделанна керте а латташ, цо къахьегача хана. Из зама культура хIайт аьнна дегIаахарца белгала яр. ХIара юрта ший артисташ бар, иллеш доахаш, халхабувлаш. Районни хьажара (смотра) юкъе дакъа лоацаш хулар уж. Белггаларча дийнахьа, Наьсарерча культуран цIагIа Iо а баьхка, шоашта ховр хьахьокха дезаш бар уж. Цхьадолча деношка шин-кхаь юртара артисташ боагIаш а нийслора шоай говзал гойта а, вIаштIехьадоале котбала а дага болаш. Котваьннар республикан хьажаре вохийтар. Дукхаза цу тайпарча, шоаш Iомабеннача иллиалархошка, халхарчашка ладийгIа а хьийжа а ва со. ХIара юртара кагий нахи мехкарийи сцена тIа арабоалаш, шоай гIулакхаца боагIаш бола гIирс бувхаш хулар. Иштта театраш дар болх беш, кхыметтел бе-беча урамаш тIа даха бераш театрах ловзар, из гIулакх районе дезаденна а даьржа а хиларах. Цу тайпара беча балхо гIо дора тIехьа тIайоагIача хана культуранна накъабаргбола нах зе, царна гIо де, хьалкхебе. Культуранна геттара нах тIаберзара фу бахьан дар? Цунна керте латташ вола саг, ший болх бийза ца Iеш, хьабе ховш а хьабеш а хиннилга дар эггара хьалха. Райисполкома культура отделанна кулгалдеш хиннар Хамхой Борис вар. Къаьстта теркам тIабохийтар цу хана хораш вIашагIъехкара. Сона дагадоагIа, со ялхлагIча-ворхIлагIча классе волаш, района школашка дIа а ухаш, уж вIашагIъехкаш, царца болх беш, оазаш хила езача тайпара дIаоттаеш, иллеш Iомадеш музыканташ лийнна. Шоаш дирижёраш а болаш, кулга оамалга гIолла ашарий мотт бовзийтар цар берашта. Масала, со дешаш хиннача Наьсарерча № 1 йолча юкъерча школе хор ваIашагIйолла яйтаяр Инаркъанаькъан Хасолта Мадина. Из ше ашарий школе къахьегаш яр, хора дирижёра дешар дийша а, из болх дика ховш а яр. Оахош цунца эстоний илли Iомадаь дагадоагIа сона. Школе йоккха спортивни зал яр, цу чу цхьан оагIора цун шорал мел да хьалъовттадора бераш. ЛакхагIдараш хьалхашка латташ хулар, лохагIдараш тIехьашкахьа дIаьхача лохача гIанда тIа овттадора. Мел эша оазаш йола бераш вIашагIкхийттачул тIехьагIа, дикка ха йоаккхар царех цхьа оаз хьаеш, тIаккха мара Iомаде доладацар иллеш. Хала а дукха низ дIабала безаш а болх бар из. Хорашта юкъе а районий а республикан а хьажараш хулар, цига котвалар чIоагIа деза а сий долаш а лоархIар. Цхьайолча школашка а культура цIеношка а вIашагIъехкар вокально-инструментальни ансамблаш. Наьсарерча РДК а яр цу тайпара ансамбль, цхьа ха яр сайрийна цига халхарашка кагирхой, мехкарий гуллуш. Кагий нах дукхагIа хулар, кIезига бале а, мехкарий нийслора цхьадолча деношка цига сакъерда баьхке.\nХамхой Бориса культура дийнъяра болх дика вIаштIехьабоалар, цунна уллув къахьегаш дика гIончий, новкъостий хилар бахьан долаш. Цу хана районе гIорбаьнна бовзаш бар пандарча Йовлой Рая, цун зIамагIйола йиша Люба, халхараш хьехаш вола ГIаппархой Мухьмад, иллиалархо Меданаькъан Мустафа, халкъа театра актёр ГIайтакханаькъан Хьусен, суртанча Iабенаькъан ТIахьир, культура цIен директор Кхоартой Iазит, кхыбараш. Тахан хIара цIагIа телевизор, компьютер, интернет я. Клубе кино ухаш саг вац вайцига. Ювцача заман чухьа берий а цхьаболча боккхагIчар а деррига са доаллар хьокхаш долча кердача кинофильмаех. Борис районе балха волаш, дийнахьа шиъ е кхоъ сеанс кинофильмаш хьокхар Наьсарерча РДК. Кхы вIалла ца хилча а, цу фильманна язъяь афиша сов хоза хиларах а ваха безам хулар кино хьажа. Цу заман чухьа уж язъеш хиннарех цаI вар къаьна художник Iабенаькъан ТIахьир. ХIанз а дагадоагIа сона цига хьокхаш хинна, зIамигача наьсархошта чIоагIа дезаш хинна исбахьален фильмаш. Царех дай «Мальчиш-Кибальчиш», «Кхойтта», «Гаьнарча бердаш тIа», «Щорс», «Чапаев», «Фантомас», «Зизеи кхереи». Каст-каста хулар эрсий халкъа фаьлгаш ларде дада кинофильмаш а. Берашта чIоагIа дезаденнадар «Морозко», «Кхерах даь зиза» яхараш, кхыдараш. Массахана «тIанк» аьнна йиза хулар Наьсаре цаI мара йоаца, йоккха, хетаргахьа, паччахьа замангара хьайоагIаш йола люстра улла зал. Цу люстрах уйла еш цхьа ха йоаккхар аз даим. Из IотIайоже-м, кино баьхкарех нийса ахаш лозабергба аьнна хетар сона. ЗIанараш а ядаш, еза хIама яр из. Шедар кинотеатрашка хила дезача беса дар. Билеташ дохкаш зIамига коргаш дар: цаI — уйча чуваьлча, вож арахьара тIава везаш. НаIарга латташ билеташка хьожаш, уж эттIадеш кхалсаг хулар. Районерча культуран юкъе доккха дакъа дIалоацаш моттиг яр кино.\nРайона сий доаккхаш, ше дIаяхачара дика тешал долаш цIаухар ГIаппархой Мухьмада кулгалду «Асса» яха берий халхара ансамбль. Москве, Соче, кхыча йоккхача шахьарашка хиннача яхьашка котбийннабар цун юкъера кIаьнкаш а йиIигаш а. Наха могаеш а езаенна а яр Йовлой Раяс пандар Iомабеш хинна йиIигаш а. Каст-каста боагIар районе боккхий артисташ а. Цар концерташта мел эша хIама вIаштIехьадаккха а дацар атта. Масала, ЭсамбаевгIар Мухьмудага хьажа ловраш геттара дукха хулар массахана. Цунцара вIашагIкхетар боаггIача боарам тIа чакхдаккха дукха къахьега дезар. Бориса из дика карагIдоалар аьнна хет сона, хIана аьлча каст-каста Наьсаре воагIаш, укхазарча наьха хьашташ довза гIерташ, ший халхараш гойташ хулар Махьмуд. Кхыбола артисташ: АйдамировгIар Марем, ДагаевгIар Валид, МагамедовгIар Султан — хулар районе баьхке, наха салоIам беш.\nЦу хана вайцига цирк, зоопарк йоалае геттара хала дар. ХIаьта а йоккхача базара юххе (хIанз Малсагнаькъан базар оал цох) шоай чаьтараш Iо а техе, цига мотоциклаш хехкаш дола цирк хулар, гIалгIай болча хьоашалгIа дайя. Зоопарк йоагIаш а нийслора. Бакъда зуламерча наха деррига толхадеш а моттигаш хулар. Сона дагадоагIа, цкъа иштта енача зоопаркерча чан лерг даьккхад яьха. Цох тара моттигаш нийслой а, района культура чарх дIахьалхайодаш яр. Цу шерашка Москверча пластинкаш хьаеча заводе арайоахар вай иллиалархой бовзийташ йола пластинкаш. Тха цIагIа яр къаьстта Цицкиев Идриса кхоллама хетаяь пластинка, кхыяраш. Уж шедоа хIама Хамхой Бориса кIеззига даьлла а дакъа доаллаш дар. Цо йоакхо еш хиннача гIулакхех дар библиотекаш лелаяр, шеръяр, книжкаш дешарий хьашташ ма хулла диззагIа кхоачашдар. Доккха культуран цIа Наьсаре хьалдилехь, укхаза, сона дагадоагIаш, кхоъ библиотека яр: гIалий тIара (городской), берий, цхьаькха яр наьха коара цIа а лаьца, цу чу хьайийлла. Из Наьсарерча школанна-интерната юххе яр. Тахан санна боацаш, книжкаш деша ловраш цу заман чухьа дукха бар. Къаьстта а цар хьашташ диззагIа кхоачашде таро хилар, доккха культуран Элгац хьадийллачул тIехьагIа. Борис районерча культуран отдела керте латтача хана, Наьсарен района библиотекараша доккхий толамаш даьхадар. Республике яьржача яхье хьалхара моттиг яккхарах, царна еннаяр карара кара тела ЦIе байракх. Цу хана болх баьча библиотекарех яр районе дика йовзаш хинна ГIазданаькъан Марем, цунца къахьегаш хинна кхалнах а мехкарий а. Хьалхаваьнна водачо нийса лостам теларга хьежжа хул, тIехьабоагIарий гIулакхаш а. Макшарипа Бориса ховра, беча балха тIа доахаш дола толамаш дукхагIа хилийтара фу де деза а мишта де деза а. Бакъда цу балха кIоаргаленашка кхачале, бIаьха а хала а никъ хьаба бийзабар цун.\nБорис ваь хиннав 1933-ча шера январь бетта ийслагIча дийнахьа Хамхой Муртуза Макшарипеи Коазой МаIе Лейлайи дезале. ДIаязвеча хана 1932 шера ваьв аьнна, харцахьа язваь хиннав из. Ваь моттиг я вайна массарна дика йовзаш йола Буроче (Крепость). Хьалха иштта оалар цох, таханарча дийнахьа из дIатехай Дошлакъий-Юртах. ХIаьта а дукхагIболча гIалгIаша цун къаьнара цIи йоаккх, из юрт ювцаш хилча. Iаламга диллача, хоза моттиг хиннай из ваьр. Цхьан оагIорахьа, лохе гIолла Iододаш Шолж а долаш, юкъ-юкъе хьу тIайолаш Шамала-гувнаш да. Цу хьунагIа кIотаргаш санна, цхьацца акха сомаш бола гаьнаш а нийслу: хьачаш, хьандаргаш, хьамискаш, кхыяарш. Вокх оагIорахьа гIолла Iодода Наьсар, цигахьа я Аьлтий-Юрт. Цхьан хана чкъаьрахой гора укхаза каст-каста, цхаралца чкъаьрий доахаш. Хетаргахьа, Борис а хинна хила тарлу цу тайпарча ший нийсархошта юкъе. Гаьна доацаш дагIа Ужахьнаькъан ТIешалá дегIа чурт. Укхазарча наха шейхашта нийса лоархIаш, динах воаллаш саг хиннав из. Илисха-Юртарча хьажас белгалваьккха хиннав, яхаш, дувц цох. Лоацца аьлча, уж шедола хIама бIаргадайча, безам беце а илла ала догдоагIаргда, селлара хоза моттиг я Крепость. Имам Шамала духьала тIом беш, паччахьа Iаьдало яьча гIапо геттара цIи дIахазийтай цун.\nШи вошеи йишеи хиннад бувцача дезале: Тухани, Бориси, Лидаи. Карарча хана уж берригаш боацаш ба. Цар да Макшарип а нана Лейла а Буро тIа хинна индустриально-педагогически техникум яьккха хиннаб. Вайна хов, ший хана цу техникуме деша ваьгIав халкъа поэт Янданаькъан Жамалда, цига хьехаш хиннав гIалгIай литература (къаьстта поэзи) кхелла вола Беканаькъан ДордагIа Тембот. Вешта аьлча, дийша, хьаькъалаш долаш нах хиннаб Макшарип а Лейла а. Вай мохк бохабале, школе хьехархо йолаш къахьийгарех я Бориса нана. Цо хьехаш яьккха хиннай цо хьалхара класс. ДIахора дешар Казахстане мара хилац цун. Цига а яккхац цо ворхI класс мара. Кустанайски областе бахаш бола уж, тIом чакхбаьнначул тIехьагIа Фрунзе баха болх. Цига вахаш хиннав, вай арадахале иллиалархо санна вовзаш хинна Хамхой Элмарзий Ахьмад. Къаьстта а наха дезаденна хиннад 1936-ча шера цо яздаь «Лорса Лида» яха илли. Из илли, вайна ховча тайпара, тахан а дуккхача артистий репертуарашка долаш да. Пхийтта шу даьлча гIоне, бIаргса доацаш хиннав Ахьмад. Киргизе Паччахьалкхен филармоне балха дIааха, чуааха цунна хала доландаь, Борис раьза хул гаргарча сагá гIо де. Дукха ха ялале, оаз во йоацаш вола зIамига саг а цигарча хора артист санна балха дIаэц. Иштта дIаболабеннаб цун иллиалархочун никъ. Балхаца тардеш дийшад цо суртанчий студе а. Цул тIехьагIа дукха халонаш лайнай, бе-беча моттигашка балхаш даьд вай мехкахочо. Iоахарганаькъан ГIапура цIерагIча завода цехашка къахьийгад цо, Дошалкъий-Юртара сайранара школа яьккхай (11 класс), ашарий училище дийшад, хIирий илле а халахара ансамбле хиннав, ГIаьбартой-Балкхарой паччахьалкхен университета исторически факультет яьккхай, ТIой-Юртарча школе хьийхад. Юххера а, лакхе белгала ма даккхара, района культуран кулгалде оттаваьв из. Цига цо баьча балхах, вай кхоачам боллаш дийцад.\nДIахо Макшарипа Борис ший дезалца ваха дIавода Шолжа-ГIалий тIа. Цига «Вайнах» ансамбла солист хул цох, тIехьагIо Х. Нурадилова цIерагIча театран директора заместитела гIулакх лу цунга. Бокъонца бакъдар аьлча, из театр (гIалгIай труппа) вIашагIдоллача эггара хьинарегIа дола дакъа лаьцад Макшарипа Бориса. Ленинграде деша бахийтараш а, Тбилисе Ш. Руставеле цIерагIа театральни институт яьккхараш а хержача наха юкъе хиннавар из.\nБорис сона дика вовзаш, къамаьл доагIаш вар. Къаьстта гаргагIа вайзар тхо шиъ, 70-гIа шераш чакхдоалаш. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете дешача хана, моцагIа Борис ше санна, Хамхой Ахьмада гIо-новкъостал деш хилар со шин-кхаь шера. КIиранденгара дIаийккхача деношка болх беш хулар тхо, цо хьадувцаш, аз дIаяздеш. Цига чувоагIар хийла Борис а. Ши артист вIашагIкхийтача, цар къамаьл сенах хургда ха хала дац. ДукхагIа цар дувцаш хиннараш иллеш дар. Белггаларча иллей къаьстта йола моттигаш дIа мишта ала еза хьехадора, цкъаза къовсар, ше-шийна хетар бакъахьа хеташ. ХIаьта цар балхах дукха хIама ховш воаца со, шортта царга ладувгIаш Iара. Сакъердаме а теркам тIаозаш а хулар цар къамаьл.\nБориса фусам-нана ТIой-Юртарча Зовранаькъан Саварбика Раиса я. Цо хьехархо йолаш къахьийгад Наьсарерча №№ 2, 3 йолча юкъерча школашка, цул тIехьагIа театра таржамхо а суфлёр а хиннай. Цар масса дезалхо кхеваьв хайча, даь-наьна хьинарах, низах цецваьлар со. Борисеи Раисайи цхьайтта бер хиннад. Царех итт тахан а долаш да. Мухьмад яхаш вола цхьа воI къаьстав царех. Шоай да-нана мо, шоашка караденна гIулакх дика кхоачашдеш, вахаре шо-шоай моттиг хьалаьца хьабоагIа уж. Масала, Фатима филолог а юрист а я, Малсагнаькъан Т. цIерагIча мохк тохкача музеера гIирсаш леладу керттера болхло я из. Мухарбик суртанча ва. Из Австре вах карарча хана. Мадина а республике йовзаш йола суртанча я, из я Илдарха-ГIалий тIарча изоискусствай музеера гIирсаш леладу керттера болхло. Цо суртанчий факультет яьккхай Шолжа-ГIалий тIарча хьехархой институте. Марина МВД мугIарашка къахьегаш хьайоагIа. Iалихан, Индира, Милана, Лейла, Люба юристаш ба, Тамара — химик-биолог. Дуккхача тайпашца гаргалолаш хетта, хоза боахк цу дезалера кагий нах а мехкарий а. Цар цIенца гаргалол яьй Iоахарганаькъан, Ховтанаькъан, Малсаганаькъан, Ваделанаькъан, ГIоандалоша, иштта кхычар.\nХамхой Борис, Нохч-ГIалгIай республика ехачул тIехьагIа, ший дезалца Илдарха-ГIалий тIа ваха воагIа. ДукхагIа цо баь болх ба, ГIалгIай Республикан паччахьалкхен филармоне лакхарча категорех вола артист-вокалист волаш. Цо тайп-тайпарча шерашка хьийга къа белгалдоаккхаш, цунна еза-йоккха цIераш тийнна хиннай. 1972 шера цунна лу «Нохч-ГIалгIай республикан культуран гIорваьнна болхло» яха цIи. Цу шера СССР культура министерствос «ТIехдика болх барах» яха наькх тIа боаллабу седкъа-хьарак лу вай мехкахочоа, 2002 шера «ГIалгIай республикан гIорваьнна артист», 2003 шера «ГIалгIай республикан халкъа артист» яха цIераш лу цунна. Кхелхав Макшарипа Борис 2006 шера май бетта 22-ча дийнахьа.


Дег1астанах бевлларш ца буьйхира стогаллах - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Дег1астанах бевлларш ца буьйхира стогаллах\nНохчийчуьрчу бахархойн мелла а тΙекхочийла ду шайн къоман историн агΙонашна. Цундела цигахь гΙеххьачул бевза къоман турпалш, мехкан дахарна тIеΙаткъам беш хилла къонахий а, иштта мостагΙий а. Амма вайна кΙезиг хаьа хΙун лелийна, муха шайгара нохчалла ца дожош схьабаьхкина, Оьрсийчоьно нохчийн дахарх 19-чу, 20-чу а бΙешерашкахь дамар-дарц дича, мухΙажирш бевлла нах. Юьсийла дац и агΙо а, нохчийн иэсах а хаьдда, юьстах.\nВайнехан латта дIалаьцначу Оьрсийчоьно дин леладойтур дац, аьлла, шайн доьзалшца цхьаьна я цхьалха, даймахкара хIижарат дина, бусулба Туркойчоьнан олаллехь хиллачу Урдун-махка кхечира цIеяхна нохчийн къонахий. Церан цIерш кхоччуш дагахь латтайо Урдунерчу нохчаша.\n1901-чу шарахь Даймахкара гIаш арабевлла кхаьчна Урдуне дуьххьара нохчий. Махках боьхнехь а, къар ца луш, дахаран дакъа лохуш а, къахьоьгуш а баьхна уьш керлачу меттехь.\nУрдун Туркойн олаллера а яьлла, Ингалсан Iедалх йозучу муьрехь вуно дика дара кхузарчу нохчийн хьал.\nХIетахь Хункар-мохк олуш хиллачу Туркойчоьно Урдунехь нохчех дуьххьара дарже хIоттийнарг Бено Ойб вара. Ойба шена дика туркойн а, Iаьрбийн маттанашкахь деша а, яздан а Iамийнера. Цундела дика дIакхийхьира цо Урдунерчу нохчийн гIуллакхаш.\nХьалхарчу суьрта т1ехь: Урдун — Дуьххьара Урдуне кхаьчна нохчий, Суеле, 1958 шо.\nОйб шен деца Iабдаллица гIаш веанера ДегIастанара. Урдунехь дуьххьарлера Суеле олу нохчийн юьрт хIоьттинарг ву иза. Туркойн Iедало цигахь юьртда винера вира цунах 1904-чу шарахь.\nОцу хенахь Урдунан паччахь Iабдалла Хьалхарниг сих-сиха хуьлура Ойб волчохь. Махкара туркойн Iедал дIа а даьлла, Ингалсан Iедал хIоьттича, Ойбана, ша хьекъале стаг хиларе терра, дика хаьара керлачу Iедалца ларавала. Цундела цо тIаьхьа тIебаьхкинчу нохчашна дуккха а аьттонаш а бира.\nЦо Ингалсан Iедалца юкъаметтигаш дика лелор нохчашна пайде хилира. Иштта дахарехь аьтто цо биначех цхьаъ вара Султан Идрис . Султан лекхарчу дарже а ваьлла, Ингалсан эскарехь эпсар вара.\nСултан Идрисах лаьцна цуьнан тIаьхьенах йолчу Мухьмад Салвас иштта дийцира Маршо Радиога .\nМухьмад: «Идрис Султан сан ненада хуьлу. Цуьнан, сан нана бен, кхин доьзалхо хилла а вац. ХIижарат деш, схьабогIуш, некъахь вина ву иза. 6 ваша а, да а велла цуьнан некъахь. Ненан цхьаъ бен воцуш, нанас ша бахам а лелош, Суелехь кхиийна ву. Говр хахка а нанас Iамийна хилла цунна.\n16-17 шо кхаьчча, Ингалсан эскаре ваха гIортича, жима ву, аьлла, дIа ца оьцуш хилла иза, ткъа говр хохкуш гича, кхунна-м хIумма а Iамо а ца оьшу, аьлла, дIаэцна.\nИгалсан эскарехь шена игаласан мотт а Iамийна цо. Туркойн а, Жугтийн а меттанаш хууш а вара и. Жималлехь дуьйна нахана гIо дан лууш, дуьненан хIуманна тIехь са доцуш вара, чIогIа адамалла долуш вара.\nИгалсан эскарехь капитан кхаччалц дIавахара тхан ненада. Игалсан Iедал дIадолуш, жуьгташа и мохк къовсуш, цигара юхавала ца туьгуш, дукха гатвинера иза. Шеца 5-6 стаг бен ца вуьсуш, дохийра цуьнан эскар.\nЦул тIаьхьа, Iаьрбийн эскарехь полковникан дарже кхаччалц дIаихира, ша цигахь мел ву, нахана гIо дан гIерташ лийлира. Дуьненан хIуманна тIаьхьаваьлла цкъа а хилла вац иза.\nПенсе ваьлча, шен а беш лелаеш, Iийра иза. ЧIогIа нахана везаш вара. Хийлачо а олура, шен хьекъалца нахал хьалха ваьлла стаг ву иза, олий. «Кавказ» клуб елла дагадеанарг а иза вара. Клубах хIоьттина школа яра, дукха кегийнах бу цигахь деша-яздан Iаьмна.\nДегIастанахь гергара нах бара Идрис Султанан, шича вара Сусар бохуш. Коммунистийн Iедал долчу хенахь, цуьнан сурт Сусара, цхьана хIуманна юкъа а хьарчийна, лаьттах доьлина, Iалашдеш хиллера ДегIастанахь.\nШа дийна волуш, ДегIастанах а, цигахь бехачу гергарчех а чIогIа дог Iийжаш вара иза. ТIаьхьа Сусаран кIант Урдуне схьавеара, юкъаметтигаш а лелийра оха. Дада 1985-чу шарахь дIавелира. 85 шо дара цуьнан дIаволуш.\nСултан Идрис Игалсан эскарехь хилар бахьана долуш цхьа нохчо велира ирхъуллучуьра. Иза дара туркойн Iедал дIадоллуш, Игалсан Iедал хIуттуш. Кавказерчу эрмалошна а, нохчашна а юкъахь тIематийсдалараш хилира. Эрмалой Игалсан Iедалехьа бевллера, ткъа нохчаша бусулба Туркойчоьнехьа бевллера. Цу юккъехь, нохчаша массех эрмало вийнера.\nИнгалсан Iедало и эрмалой байинарш Букар Якъуб цIе йолчу нохчочунна бевза аьлла, иза кхеле хIоттийча, цо уьш хIуъа а дарх бийца ца бийцина, церан меттана иза ирхъуллуш вара. Султана, юкъа а гIиртина, кхел хийцитира цу нохчочунна. Делахь а 13 шарахь Мисар-махкахь, набахтехь Iийра Букар Якъуб, кхело къасторца хала белхаш а беш».\nЦу заманахь Мисар-махкахь «Лекха ЧIинг» олу чIинг еш, тIулгаш кхоьхьуш, хан текхира Букар Якъуба. Маршо Радиога цуьнан кIанта, Букар Iабдаллас дуьйцу шен дех лаьцна:\nБукар: «Тхан да ДегIастанара 15 шо долуш шен деца Букарца ара ваьлла ву. Букар Шамалан-Имаман наиб хилла волчу БойсгIаран вешин кIант вара. Туркойн заманахь Урдуне схьабаьхкина уьш. Юьхьанца Суелехь Iийна иза. ТIаьхьа Заркъе кIоштарчу Азаркъе-юьртахь ваха охьахиина.\nАзаркъе вале, Суелехь, доккха дов хилла, эрмалой байинера нохчаша. Цул тIаьхьа цхьа хан яьлча, Къуьдсе вахна хиллера Якъуб, йохк-эцар лело. Къуьдсехь цхьана эрмалочо, кхунна бевза шайн нах байина нохчий, аьлла, цигара дIалаьцна, дIавигира Ингалсан эскаро, Палестинехь, Iака олучу гIалахь 3 шо ах шо чувоьллина кхебира. Шега эрмалой байинарш хаьттича, «АллахIо АIлам» олий, кхин уьш ца буьйцуш Iийнера.\n«АллахIо АIлам» бохург «Далла хаьа», шена ца хаьа бохург дара цуьнан. Уьш кхин гуча а ца бевлира Iедална. Цул тIаьхьа, 9 шо а ах шо хан тоьхна, чувоьллина Iийна иза. Араваьлча, Суелехь, юха шен бахам болийра цо. Юха Азаркъехь юьртда лаьттира. 1975 дIакхелхина».\nБено Ойб а, Султан Идрис а, Букар Якъуб а саннарш дукха бу Урдунерчу нохчашлахь. Царах лаьцна, тIаьхьа кхиъ-кхиачунан дахар дагалоцуш, царех лаьцна яздеш хуьлу кхузара нохчий.\nТаханалерчу дийнахь хийцалуш, чолхе доьрзуш долчу хьелашкахь, шайн Декъастанара дIабахначаьргахь хилла хьуьнар а, похIма а оьшуш зама тIекхаьчна Урдунерчу нохчашна юха а…\nРоссийское хакерство: Месть за Рио?\nШеф контразведки Якоб Шарф: В Дании идёт вербовка боевиков на войну в Сирии


Алеппора Омейядан маьждиган фонехь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. (коллаж)\nЭзар шераш хьалха Алеппохь дина хилла Омейядовн маьждиг юхаметтIахIотториг цхьа Кадыров хилла ца Iа. Нохчийчоьнан муфтиято дуьненчуьрчу бусулбанашна хьалха цхьа нохчийн урхалхо волуш санна дуьйцу маьждигна ахча хьежориг.\n"800 шо дацара Омейядовн маьждиг дина, 1300 сов шераш дара иза лаьтта. Парижера Нотр-Дам санна, доллу дуьнено меттахIоттош дац и маьждиг, цхьана стеган ницкъашца – Кадыров Рамзана хьаладеш ду", - яздина муфтийс Межиев Салахьа Инстаграмехь, гоьяьллачу францхойн килсехь цIе яьллачул а тIаьхьа.\nЮккъерчу оьмарехь дина хилла маьждиг хIаллакдира Шемахь, пачхьалкхан президентан Асад Башаран эскарна а, цуьнан агIончашна а, шайлахь Оьрсийчоь а йолуш, оппозицина а юкъахь тIемаш буьйлабелча. Конфликтан шина а агIоно вовшашна тIе бехкаш тоьтту исторехь мехала гIишло йохорна.\nШемара мел лахара а 47 маьждиг хIаллакдарна бехке Асадан ницкъаш бу, 19 дохорна Оьрсийчоь, кхи а 10 маьждиг охьахарцийна Оьрсийчоьно, йа Асадан эскарша аьлла, тоьшаллаш карийнера Iамеркан эксперташна.\nОцу юкъанна аьлча, цу пачхьалкхерчу динан гIишлошна дина хилла 17 процент авиатохарш, маьждигашкахь ламазаш дечу юкъанна кхочушдина ду, оппозицин тIемалой (бусулбанаш-сунниташ) оцу маьждигаш чохь гулбеллачу заманчохь.\nТалламчаша билгалдаьккхира, шайн мостагIчун тIеман ницкъаш эшорхьама, Асада а, цуьнан агIончаша хаа а хууш тIеетташ хилла бомбанаш маьждигашна.\nАла дашна, 2016-чу шеран ГIуран-баттахь Асадан эскарша схьаяьккхира Алеппо гIала.\nЦул тIаьхьа, шолгIачу гурахь Кадыровс дош делира, оцу гIалара уггар шира, девзаш долу маьждиг меттахIотто ша 14 миллион долларшкахь ахча кхачор ду аьлла. Хаамийн гIирсашкахь а, социалан машанашкахь а оцу хаамна реза хилларш хиллехь а, кIезиг бацара и дIахьедар емалдинарш а. Реза цахилар билгалдаьккхира масех тезисашкахь.\nЦкъа делахь, оццул "инзара" ахча маьждиг юхадан хьажор тIаламе хIума дац, оцу гIалахь йохийна школаш, дарбан хIусамаш, мацалла хьоьгуш бахархой а болуш.\nШолгIа аьлча, Нохчийчуьра ахча маьждиг юхадендеш болчу реконструктарийн кара луш дац, Асадан урхалле кхачош ду. Оцу бахьанашца, оппозицина гучуевллера Кадыровн совгIат бахьана долуш "къайлаяьхьна Iалашонаш".\nКхоалгIа делахь, интернетехь хеттарш хIиттадора: стенна ца духку и миллионаш Нохчийчуьрчу бахархойн хьашташна? ТIехула тIе, дукха хан йоццуш нохчийн муфтиятан векало латкъамаш бира, "ахчанца хало" хьегарх.\nАга Ханан фонд\nШемахошна Кадыровс гIодарх Нохчийчоьнан муфтиято чIагIдечу юкъанна, оццу 2017-чу шеран гурахь кхи а цхьаммо дIахьедира Омейядовн маьждиг меттахIотто лаам бу шен аьлла. Дуьненаюкъара гIоьналлин Ага Ханан Фонд яра иза (АКДН, или Aga Khan Development Network).\nШиитийн 49-гIа имам ву Ага Хан. Великобританин вахархо ву иза. Цуьнан хьал масийтта миллиардаш долларшкахь дуьйцу. Юккъерчу оьмарехь цуьнан дайша урхалла дина Къилба Африкерчу Фатимидан халифатан.\nИсбаьхьа архитектура Iалашъечу дуьненюкъарчу хьукмато (ЮНЕСКО) ша терго ечу меттигий могIара эцна Шемара кхийолу а историкан гIишлош а юкъа а ерзош, шуьйрачу проектийн гурашкахь, Ага Ханан Фондо стохка дIаболийра Шемахь гIишлош юхаметтахIитторан белхаш. ХIетахь дIакхайкхийра, Фондо шен чоьтера ахча ду цига хьажош аьлла. Дуьйцург дара 470 миллиард Iамеркан долларш.\nПроектах жоьпалла хьучу Хаватми Радвана Италерчу Палермехь йоьдучу презентацехь билгалдаккхарца, оцу хьахийначу ахчанах дохийначу маьждиган цхьа мимар меттахIотто оьшу 25 миллион доллар. ГIишлон дисина дакъа 8-нна тIера 12 миллиард долларш гергга мах бу.\nГIоьналлин Фонд кхоьллина Ага Хан\nКадыровс ша хьажийна боху ахча а юкъадохуьйтий-те Ага Ханан Фондо? Аьтто ца хилира "Кавказ.Реалиин" фондаца зIе таса, цунах дерг хатта Iалашонца. Амма бакъду:\n- цкъа делахь, Ага Ханан гIоьналлин организацино цкъа а хьахийна дац Нохчийчуьра кхаьчначу ахчанах, йа шайн официалан сайташ тIехь а, йа хаамийн гIирсашца Шемахь болийначу белхех хиллачу къамелехь а. Мелхо а цара къаьсташ билгалдоккху, Фондо шен ахча бен дойур дац бохуш. Ткъа стохка аьхка дуьненан юкъаралле орца дийхира фондан векалша, билгалъяккхинчу сметаца чекхдовла шайн ницкъ ца кхача там бу аьлла;\n– шолгIа делахь, фондан сайт тIехь билгалбаьхна бу кеп-кепарчу мехкашкара шайн финансийн партнераш, амма Кадыров Ахьмадан фонд стенна юьйцура, яц царлахь Оьрсийчуьра цхьа а организаци а ур-атталла.\nКадыровгара цхьана а кепара гIо хилла дац бохург дац иза. Масала, 2017-чу шеран гурахь Алеппон муфтийс Акем Махьмуда тIечIагIдира, маьждиг тодан аьлла, 14 миллион долларшкахь ахча Шема сехьадаьккхина аьлла.\nРеконструкци йоьрзур ю цхьана шарахь, 2018-чу шеран Марсхьокху-баттахь маьждиган неIарш схьайоьллур ю аьллера Соьлжа-ГIалахь. Хетарехь, белхаш барехь цхьаъ ца нисделлачух тера ду.\nОмейядовн Алеппора маьждиг, 2018 шо\nАла догIу, Шемахь Омейядан халифатан заманара, Алеппона гена йоцчу Аль-Баб гIалара важа маьждиг меттахIоттош ерг Туркойчоь ю.\nГуш ду-кх, Iарбойн пачхьалкхера хIаллакдина маьждигаш меттахIотто Кадыровс ахча хьажийнехь а, иза цхьаъ хилла ца Iа ахчанца гIо динарг.


Гацаев СаьIид. Хьо хене дIаваха... World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nWorld News in Chechen » 24.02.2020 » Гацаев СаьIид. Хьо хене дIаваха...\nХьо хене дIаваха,\nТIаккха а – маржа яI!\nТIелаца ца лаьа.\nМел жима вара хьо,\nМел хаза вара хьо,\nДуьненан ирсан да\nХьо хеташ вара хьо.\nСатийсарх юха ян\nЖималла ца хуьлу,\nИрс дайна виссинчун\nКхин ирс а ца хуьлу.\nХьайн дийнах воккхавеш\nДог доьлуш вара хьо.\nДIаяьлла жима хан\nТуьйранах тера ю,\nДагаян тIера ю,\nДог мичахь дара хьан.\nХIинца хьан са леста\nГенарчу цу шаре,\nХIинца ахь ладуьйгIу\nТам хила вара хьо.\nДа-висса хьан, дуьне,\nХьо дуьссуш хила-кха!\nОйла еш хьаьвза хьо\nЦу къизчу гIуллакхан:\nЖиманиг кхуьуш ву,\nВоккханиг къанлуш ву,\nКъанвелларг цу коша\nКхана дIавоьдуш ву.\nДуур-кха хьо, дуьне,\nИ ойла кхин ца еш,\nМехкаршца йоккху хан\nЖималла дIагIур ю,\nКъаналла йогIур ю,\nВайн дагахь юьссу ерг,\nИ хаза зама ю.