Ойланаш хьерча сох...\nСаиев Махьмудан Iумар вина 1959 шеран 27 июнехь6 Нохч-ГIалгIайн АССР-н Нажи-Юьртан кIоштахь ламанца йолчу Мескитахь.\n1977-чу шарахь цо чекхъяьккхина № 4 йолу Гуьмса гIалара юккъера школа. 1977-1979-чу шерашкахь Даймахкана декхар дIалуш Советски эскарехь гIуллакх дира цо. Цул тIаьхьа, масех шарахь гIишлошъяран урхаллашкахь гIишлошъярхочун говзаллин корматалла зуьйш белхаш а бина, 1988-чу шарахь Саиев Iумар деша воьду Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан филологин факультетан заочни отделене. 1994-чу шарахь цо кхиамца чекхдаьккхира дешар. Оцу хенахь, шолгIачу шаре а ваьлла, 1944-чу шарахь Юккъерачу Азе а, Казахстане дигна, дохийна хиллачу нохчийн къоман бохаме истори толлуш Нохчийн Республикан Гуманитарни институтехь Iилманан сотрудникан болх беш вара иза.\nСаиев Iумаран яздархочун корматалла гучуелира 1976-чу шарахь «ЦIен байракх» (хIинца «Гумс») газетехь «БIаьсте» цIе йолу стихотворени зорбатоьхча. Цул тIаьхьа цуьнан стихаш кест-кеста зорба тоха юьйлира «Ленинан некъ (хIинца «Даймохк»), «Васт» газеташ тIехь, ткъа иштта «Орга», «СтелаIад», «Нана», «Вайнах» журналийн агIонаш тIехь а, кхийолчу меттигерчу а ерригероссин муьран зорбанехь а. Иштта 2001-чу шарахь Саиев Iумаран байташ зорбане евлира Москвахь арадовлучу «Объединённая газета», «Советски писатель» цIераш йолчу газеташ тIехь. 1981-чу шарахь Гуьмсан районан «ЦIен байракх» газетан редакцехь, вевзашволчу поэта Рашидов Шаида (карарчу хенахь НР-н халкъан яздархо) вовшахтоьхначу «Шовда» литературни цхьаьнакхетараллин декъашхо хуьлу Саиев Iумар. 1982-чу шарахь иза иштта юкъавоьду, вевзаш волчу поэтан Шайхиев Iалвадин куьйгаллехь Соьлжа-ГIалахь шен болх дIахьуш хиллачу «Пхьармат» цIе йолчу литературин цхьаьнакхетараллина. Оцу шерашкахь кхоччуш шарбелира цуьнан кхоллараллин некъ, кхиира говзалла, ойланийн философин кIоргалла а. 1987-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь республикан яздархойн Союзан правленис дIаяьхьначу IХ-чу къоначу яздархойн мехкан семинарехь, вовшахтохараллин комитето кхайкхина дакъалецира къоначу поэта. 1989-90-чу шерашкахь Нохч-ГIалгIайн киншкийн издательствехь поэтан Саиев Iумаран байташ арайовлу «Шерийн гуонан когашкахь», «Малхлацар» цIераш йолчу цхьаьнатоьхначу гуларш тIехь. Саиев Iумаран произведенийн тематика шуьйра ю. Цо дог тохадолуьйтуш яздо, нохчийн халкъана бийцина ца валлал бала беъначу тIамах а, даьндаргаша цистинчу Даймахкех а. Дуккха а байташ язйина Саиев Iумара Iаламах лаьцна а. Вайн лаьмнийн исбаьхьалла, церан ша тайпанара йолу хазалла, ховхалла, аьхналла - уьш дерриге а гучудолу ешархочунна, цуьнан говзарш йоьшуш. Цо ишта яздо, мехкан токхо совйоккхуш хьанала къахьоьгучу ламанхойх лаьцна а. Даймахкана тешаме байташ ю Саиев Iумаран. Цара ешархочуьнгахь кхиайо – дикалла, майралла, доьналла, Даймахке безам, уллерачух дог лазар, къинхетаме хилар а, ишта кхийолу адамаллин амалш а. Саиев Iумар масех жанрехь болх беш ву. Ишта, цо кхиамца язйо афоризмаш а.\nКарарчу хенахь цхьа могIа киншкаш араяхар тIехь болхбеш ву Iумар.\nСинтем байна буьйса\nСтигла ю дагаре хьийзаш,\nОьгIазе балда а дуьйсина…\nХоршанехь юргIа тIеийзош,\nЛаьмнашца шийла мох кхерста,\nМаьхьарца аре а Iадийна.\nТховса-м цо, шен дакъа дестарг,\nсан бIозза некъ хадийна!..\nШакарехь цо лергаш лекхна,\nЦхьаьццанхьа го иза екхна,\nМохо шен тулгIеш тIетуьйсуш,\nСтиглара мархаш дIайовдийна.\nГора-яI, ма ю хьо, буьйса!\nЦа хууш хьайга хIун кховдийна.\nДIо ломан букъ тIера хIинца-м,\nIийдало зIаьнарийн цинцаш…\nБуьйсанан Iаьржа дог хьаьстина,\nБутт стигла бели, чет яьстина…\nКхин хIинца яц буьйса хьере,\nЯьлла и тховса ша эриг…\nСадеIар ду цуьнан меллаша,\nЦамгарехь хоршане леллашехь!\nСедарчий вовшашца ловзу,\nЦа лууш кхин кхолар йовза.\nБуьйсано уозош садаьккхина,\nДIайижа ха хаьрци хьаьккхина…\nСадаьржина догIу арахь,\nСедарчех ю цIанлуш стигла.\nБоргIал хеза кхойкхуш кIарахь,\nУьйтIа яла а ца тигна...\nЛоман юрт Iа паргIат яьлла,\nЦа туьгуш кхин самаяла.\nМоьттур ду цуьнан садаьлла,\nЯ йисна да воцуш вала!?.\nНаггахь жIаьлеш хеза цIевзаш,\nНабарха луьйш дуй-те? - аьлла.\nМохо урамновкъа девзиг\nХьоькху, нускалх арабаьлла…\nБутт бу чIогIа боьхна хьийзаш,\nIуьйрено синхаам бина.\nДог ца догIуш, болар ийзош*,\nОйланашца дагахь шинан…\nМаьждиган цу момсар тIера,\nЛамазна цхьаъ кхайкха вуьйли.\nСхьагарехь ву иза берех,\nБусулбан дог некхехь къуьйлуш.\nIаламан цIеналло кийра\nБосту, дог къондича санна.\nДавала-кх, кху махкахь Iийриг,\nХIун дийр дацара ас хьанна!..\nОлхазарша шабарш долий\nМукъамаш шайн карлабохуш…\nМалх ца гIоттуш кхин цу ломах,\nПетIамат Iа, синош дохуш.\nДIогахь шенна лаьтта пхона,\nIин чу хьоьжуш…\nДолчух тера ду и къона,\nЦхьа а га шен доцуш къоьжа…\nЦуьнга хьоьжуш Iа со вехха,\nЦуьнан кхоллам сайчух бустуш.\nДахар дац-кха шейнан меха,\nШен халкъана велахь юьстах…\nЯьсси догIу тулгIеш ловзош,\nХIордах кхета новкъадаьлла.\nХIокху лаьмнийн амал йовза,\nСо-м тахана араваьлла.\nБай-тогIичохь экха кхерста,\nIин чохь шийла шовда мелла.\nМохан тулгIе гIа-буц лестош,\nЛаьмнийн цанашка гIо, лелла…\nЛаьмнаш лаьтта -\nСтиглан Iарше хьаладахна…\nКху дуьнентIехь буй-те бан а,\nХьол хаза мохк, адам даьхна?..\n* - дегазбуьйлуш\nОйланашца цхьалле вуьйлуш,\nКхерста со урамехь\nБIаьстенах а бохуш чам.\nМескита хар-хир дан юьйли…\nЭсалчу мохо сох\nХьерчабо тулгIенан тIам…\nОйланаш хьерча сох,\nМаьршачу дахаре хьегIаш…\nКхайкхадеш шайн къора аз.\nДIо седа ма гIийла хьоьжу!\nЙина-те ас цунна вас?..\nЯ бу-те гIайгIанаш язъелла\nДаг тIехь и седа?\nЯ бу-те безамо багийна\nЯ кхоллам бу-техьа\nСуна сан ирсан юьхь къедош…\nОйланехь ас сайна\nБIаьр хьалха хIоттадо сурт.\nЦунах бIаьрг тиларна кхоьруш,\nЧекх хьоьжу седане со.\nСан дагчу безаман\nХовха тхиш зIаьнарех хьоьрсуш,\nЦо суна тем бацар ло…\nТкъа бутт бу техкалуш\nАганан жима бер санна,\nСедарчашлахь нека деш.\nХьаьрчи и ламанан хьаннех,\nШовданийн шабарийн теш…\nЯьсси ду тулгIеш шен\nГIамарийн бердашца ловзош,\nДаима ша санна\nАьрхалла синпхенахь шен.\nКегий хиш тIедоьхуш,\nСатуьйсуш чухчарехь хьовза,\nТийначу шен дахарх\nЦа хуьлуш цуьрриг а тем.\nГУЬЙРЕ Ю АРАХЬ\nСадукъдеш тIехьаьвзи бода.\nБагара сахаьдда гуьйре тIегIерта,\nЦа торуш санна кху тIодах!\nНохчмахка хоттала тоьхна…\nТкъаз санна тIадийна\nДу лаьтташ кетIахь ладоьгIна.\nМохо чIуг* хьовзайи\nхьере деш лерса,\nЦкъа терса, цкъа барзах угIу…\nЦкъа боьдий лаьхьанах\nи ломах хьерча,\nЦкъа богIий суна бохь бугIу…\nха хаьрци, Iийна,\nБижна Iа бутт самабоккхуш.\nГуьйренца йогIуш тир йоккхуш.\nЖIаьлеша гIалх долий,\nВовшашка дагара дийца.\nБуьйсано седарчий теIадо чета…\nЦа лууш сибат шен хийца.\nГуьйре ю ша кхаьчний\nIаламе шен бала буьйцуш…\nБоргIал ю хан йоцуш\nЦхьанна шен дагара дуьйцуш.\nбутт стигла бели,\nПарталчу боларехь хIинца.\nБошмаша IиндагI луш\nлаьтта тIехь кхели,\nТIеIенаш зIаьнарийн цинцаш…\nЛомара юрт Iуьллу\nДуьненна къинтIера яьлла…\nхар-хир деш мер чохь…\nКхана бен гIоттур яц аьлла.\n* - гуо хьуш деш долу зукар\nIаьнан чилла юьйли ломахь,\nАрахь гlура озийна.\nНекъаш лаьтта гома-чlомий,\nБарзакъ лайн тlеозийна.\nДарцо амал гайта гlерташ\nНовкъахь лайн хlур гlиттабо.\nЮха, боьдий цхьаьнан керта,\nИза хьаьрча литтанах.\nКерташ лацаелла лаьтта,\nДlасавоьдург а ца го.\nЮ-теша юрт дахарх хаьдда?.\nОлий дагчохь хетало.\nДlогахь цхьаъ ву новкъа вогlуш,\nЯ бу теша иза бIогlам,\nДарцо хlур тlебиллина?..\nДахар боккха гlучlа хета\nИштта дарц хьавзича тlе.\nШа биллича санна чета\nДог – ойла а хуьлу къен…\nЛайн чимаш ду даккхий эгаш,\nЛо ду гоьллец диллина.\nТахна-м, боцуш цхьа а бегаш,\nЧохь lан де ду виллина!..\nЧохь lан хIусам йолуш тахна,\nХила веза оьгlазвахна,\nХилла-кха миска, –\nКхача беш сискалх,\nДахаре бIаьрг бетташ\nЦа ваьлла, гIийла,\nКхин меттиг боцуш.\nIаш хилла и шиъ шайн\nДIора шовкъ йоцуш.\nХIора де дIадоьдуш\nХилла цу шиннан,\nХилла и шиъ\nЦкъа аьлла дас кIанте\nКегош ша воллуш:\nЦхьа тIоьрмиг ахча!\nТIоьрмигга-м ца хиларх\nХIун дара, Дада,\nДелир-кха иза ах гали.\nИ кIанта олушшехь,\nДас чоь а Iадош\nКIант суна кIордийна\nХьан базарш чIогIа,\nАс доккхуш, ахь дойуш\nЦа бо ахь тIалам…\nАмма, да кхийтира\nШен карахь цхьа сом а\nЯн а юй-те нийсо?\nЦуьнга вай сатийсарх.\nЦкъа а хир яц маршо,\nНагахь бацахь ницкъ\nХьан иза харцо…\nДерриг ду цхьа ханна…\nКошан барзо лаьцна…\nЛардойла вай Дала!\nХIара дуьне-м бай\nЦхьа беккъа бала…\nХIара дуьне шайн ду\nХаза-м ду-кха, хаза…\nБу-кха деган лазам!..\nХир яц деган маршо,\nХудаели лаьттах саьнгарш\nМалхо нур тIекъарзийна.\nМохо, баьлла тIамар-тIанга*,\nIа дIалоьллу бIарздина…\nХьозано дIаболий мукъам\nТок тIехь йолчу бIогIамца.\nЛомахь бецан хелиг яьлла,\nХаза хьожа еттало.\nДог ду доьлуш паргIатдаьлла,\nОйлано тIам лестабо…\nБIаьсте, бIаьсте хаза бIаьсте\nБераллера ирсе хан.\nОлхазарша ойла хьостий,\nАз а зевне дека хьан!\nХьо-м аьхналлех ареш кхолуш,\nIалам дендеш кхечи схьа.\nДиттан гаьннаш ловзадохуш\nМохо беъна хаьрци ха.\nОлхазарша кхаьънаш дохуш\nМуьйлу ховха бецан тхиш.\nСан лаьмнашка бIаьсте йохьуш\nСамадуьйлу чехка хиш.\n* - чехка\nIуьйкъанна гIетти со тховса,\nНият ду сан марха кхаба,\nБаттаца лечкъаргех ловза,\nБуьйсанан йоькханах Iаба…\nБуьйсано догдаьхьна лаьмнаш,\nНабаран марахь дIатийна.\nБеттаса дукха тIеIаьнна\nСтиглано бос ийци сийна.\nНIаьнеша мохь бетта буьйли,\nХоуьйтуш герга юй Iуьйре.\nСедарчий цхьа коча хьийза,\nДог хьостуш, шайна тIеийзош.\nСатаса ду хIинца герга,\nIуьйрено дуьйлина лергаш…\nАнайист ю юьйлуш сирла,\nЛаьмнашка де дохьуш керла.


Чов еш долу герз дехка тарло Нохчийчохь\nНохчийчоь - хаьнтIехь леладо нохчаша герз\nНохчийн Республикехь дукхах болчара гуччехь леладо чов еш долу герз. Уьш нахехь тIехь дукха хиларна тидам а бина, цу агIора ладаме гIулчаш тIедиллина шен Iедална Кадыров Рамзана. Уьш дIайохуш хIума хилахь, гIийла-гIийлачаргара йохуш нисдала тарло.\nМуьлха а хьаша Нохчийчу веъча, цуо дуьххьара терго еш дерг ду, урамашкахь герзаца дукха нах хилар. ТIеман хиламашца Нохчийчоь хIинцачулла тIаьхь, юзийта ца луучу Iедалша хIора уза, журналисташ и хIума билгалдаьккхича олу, республикехь кхерамазалла, кхечу регионашкахьчулла лекха ю аьлла.\nНохчийн цIийца долчух тера ду герз дезар а, иза ган а гойтуш, лело лаар а. Оцу хIуманна терго йинера мацах оьрсийн гIарабоьвллачу яздархоша, Кавказехь шаьш хиллачу хенахь. Нохчийн духарца беркъа белахь а, цуьнгахь долу герз а, говра а, уггар а диканиг хилара бохуш дийцина шен цхьана хенахь Лермонтов Михаила.\nХIинцлерчу заманахь а, герзца болу безам дIа ца баьлла Нохчийчохь, къомана цунах диканиг ца даьллехь а. Цхьаболчу историкаш чIагIдеш дуйьцу, хьалхалера тIом Нохчийчохь буолабалийта, оьрсийн эскархоша, нохчашна герз мел дукха деза а хууш,иза махкахь дитинера, бохуш. Нийса цхьана шина-кхаа баттахь герзийн складаш вовшахъяьнера наха.\nТахана дукха кегий нах бу хаьнтIехь и герз лелош. 14-15 шераш долу кхиазхой а хуьлу и лелош. Абу цIе йолу жима стаг а ву царах цхьаъ. Цуо, бакъдерг дийцича, иза гуттар а ца леладо.\nМаршо радиоца къамел деш цо дийцира и герз нохчашна хIунда оьшу.\nАбу: «Кегирхошна къаьсттина дукха деза и герз. Цхьаболчара иза шайна цхьа кхерам бу аьлла хеташ а леладо. Дуккха а бераша тахана дозанал арахь доьшуш а ду. Оьрсийчохь а башха нохчий безаш ма баций. Хийла меттигаш ю, урс я тапча тоьхна кегий нах цIа балийна. Цигахь оьшу иза, кхуза Нохчийчохь чул а».\nМаршо радио: Оцу травматан герзах льцна Нохчийчохь цхьа хийцамаш бахь, ахча долчу нахах хьакхалур дац иза аьлла хета Абуна.\nАбу: «Цхьаболчара и герз оьшуш леладо, амма, иза лелочарна юккъахь бу, иза кураллина лелош. Тахана и герз дIадаккха доладахь, иза дIадоккхур дац шортта ахча долчу нахера. Маларх кхетачу нахехь и герз хилча, цунах доккха зулам долу».\nМаршо радио: Нохчашна юкъахь хIинца травмат олуш долу герз лелош дукха болун дела, оцу хIуманна терго ян езаш сурт хIоттало. ЦIахь и герз лардеш леладо кегийчу наха, амма, аренца, дукха меттигаш хуьлу, дов даьлчохь иза дIатухуш а, схьатухуш а меттигаш.\nАмма, тIаккха, Оьрсийчуьрчу низамашца магийна ду и герз хаьнтIехь лело, цунан бакъо елахь. Цул совнаха, цхьана стега, оцу кехатан бакъонца, 5 герз эца йиш ю. ТIех сов иза даьржина долун дела, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Iедалан кхеташонехь дIахьедар дина, оцу герзца долу хьал, цхьана бараме далон деза аьлла. Муьлхачу хьелашкахь хир ду иза - цкъачуьнна ца хаа, амма, кхана-лама и герз дерш сеца а беш, цаьргара иза схьа а дохуш, хIума доладахь цецволийла а дац, я аш иза хIунда леладо ала хуттуш цхьа а стаг хир вац.


Гезгмашин-бутт 14, 2019\n"Ростех" пачхьалкхан корпорацин куьйгалхо Чемезов Сергей\n"Ростех" олучу пачхьалкхан корпорацин куьйгалхочо Чемезов Сергейс РБК-на ша еллачу интервьюхь комментари йина шен долара ара-чу ца баккхалун бахам хьокъехь Навальный Алексейс биначу талламна, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо. Цо бакъдина коррупцица къийсам латторан Фондо юьйцу петар шен Москох хилар, амма дIахьедар дина цуьнан мах 5 миллиард соьмал лахара бу аьлла – и мах аьллера Навальныйс.\n"Нагахь 5 миллиард сом цунах суна дала кийча стаг велахь, со кийча ву цунна хIинцца догIанаш дIадала а: "ДIадели, схьада ахча" ала а. Оццул мах болуш яц иза", - аьлла Ростех-ан куьйгахочо.\nЧемезовна хетарехь, ша санна лакхара дарж дIалоцучу стагана критика яр, дукхачу хьолахь бахьана доцуш иза ялахь а, мегар долуш хIума ду. Чемезовс ша хьал долуш стаг ву боху, амма чIагIдо шен "яхташ а, кеманаш а дац я гIаланаш ян дагахь а вац" ша бохуш.\nЧемезовн петарх лаьцна Навальныйн таллам арабаьллера кхушеран Чиллан-баттахь. Оппозиционеро дийцарехь, иза шина тIегIанехь йолу петар ю Кремлан уллехь йолчу "Москва" хьешан хIусамехь йолу. Чемезовн зудчуьнан декларацехь хьахийна ю, чохь адамаш дехаш йоцу 1400 соавйиъкъо метар майда йолу чоь санна.\nКоррупцица къийсам латторан Фондан куьйгалхочо цуьнан мах хIоттийнера 5 миллиард сом.\nЧемезовн интервью буьззинчу барамехь РБК-но зорбане йоккхур ю оршотан дийнахь.\nПолитологаша а, кхин болчу комментаторша а дуьйцу, Чемезов Сергей Путинан юххера стаг ву бохуш. Путин а, Чемезов а вовше вевзаш ву 1980-чу шерашкахь и шиъ Малхбален Германехь хиллачу хенахь дуьйна. Путин а, Чемезов а цхьана белхан машенах пайда а оьцуш, Дрезденехь вехаш хилла цхьана цIенна чохь.\nЧемезов ву Iамеркан санкцешна кIеллахь. Цо куьйгалла дон "Ростех" ю Оьрсийчоьнан тIеман-индустрин комплексан уггар яккхийчерах йолу корпораци.


РБК: Оьрсийчуьра 33 банк ю дефолтан кхерамна кIел\n2021 шарахь дефолт хила кхерамечу хьоле яьхкина Оьрсийчуьра 9% банкаш – ерриг а 33, яздо РБК агенталло, рейтингийн "Эксперт РА" агенталлин хаамна тIе а тевжаш.\nАналитикаша бахарехь, банкийн секторан могашаллин индекс карара шо долалуш хилла 91% (2021 шеран финансийн таронаш шеконехь яцар). Иза бохург ду, 366 банках 33 (9%) дефолте кхача тарлуш хилар, пандемино кхоьллина халонаш бахьанехь лицензех йовла тарлуш хилар.\nШаьш банкаш йовзуьтуш яц экперташа. Амма халонийн коьрта бахьана лору коронавирусан тIаьхьалонаш, цара лахйина боху банкийн бизнесан жвсаралла, оцу юкъадогIу наха ахча банкашкара юхаоьцуш хилар а.\n"Индекс хIоттийна банкийн дефолтийн зеделлачунна тIехь, цо гойту хила тарлуш долу зенаш. Амма стохка кхоллаелла банкийн терахь "шашах лахдаларан " тренд – долахоша шайн лаамехь лицензеш охьайохку, юкъайоьлху яккхийчу банкашна", — билгалдоккху "Эксперт РА" агенталлин валидацин декъан директора Беликов Юрийс. Цо бахарехь, агенталло дефолте яха тарло аьлла билгалъяьхначу банкаша лицензеш охьаяхка мега, Оьрсийчоьнан Банко уьш хьен ца йича а, шайн лаамца.\n"Эксперт РА" хадочу мехо гойту Оьрсийчуьрчу банкех 51,6% банках кредитан таронаш лахара йолуш хилар — В класс тIера ССС классе кхочуш. Цаьргара хьал ца Iа пандеми бахьанехь лахделла, аьлла хета агенталлехь.\nЭшначу хьолан бухахь ду банкийн бизнесехь са хилар лахдалар а, кхидолу а хеьлаш.


Коммерсант: Гуьжийчу ца боьлхуш совца мегаш бу 150 эзар гергга Оьрсийчуьра туристаш\nГуьржийчоь -- Тбилисера дуьненаюкъара аэропорт, 11Охан2019\n155 эзар гергга Оьрсийчуьра вахархо юхавала мегаш ву Гуьржийчу садаIа вахарх, авиакомпанешна цу махка кеманаш дахийтар а, тураш йохкар а дехкар бахьана долуш. Цунах лаьцна яздо "Коммерсан" газето, туризман индустрин векалшна тIе а тевжаш.\nЦара дийцарехь, авиакомпанийн 3 миллиард сом гергга ахча дайа дезар ду, Гуьржийчу баха дагахь хиллачу махкахошна кеманан билеташ юхалуш.\nКху беттан 20-хь дуьйна дуккха а адамаш дакъалоцу акцеш дIайоьлхуш ю Тбилисехь. Митингехь къамелаш дечу наха бехке йо Оьрсийчоь, шайн мехкан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъагIертарна. Мангалан-беттан 21-чу дийнахь, Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира указ арахийцира, шайн авиакомпанешна Гуьржичу некъахой бигар цхьана ханна доьхкуш.\nГуьржийчоьнан президенто Зурабишвили Саломес Путина бина сацам нийса бац аьлла, туристашна новкъарло а ца еш, кхочуш де политикан хаттарш аьлла цуьнга кхайкхам а беш.\nОьрсийчоьнан Федералан кхерамазаллин сервисан Дозанан сервисо бинчу хаамца, 2018-чу шарахь Гуьржийчохь хилла 1,29 миллион Оьрсийчуьра вахархо. 2019-чу шеран хьалхарчу кварталехь цу махка баханчу оьрсийн туристийн терахь алсамдаьлла 26 процентана.


Нийсо ца карийна Оьрсийчохь\nЕвроперчу адамийн бакъонашкахула кхело Оьрсийчоьнна тIедожийна Нохчийчохь шолгIа тIом боьдуш лар йоцуш байинчу нехан гергарчарна 1,9 миллион евро дала. Буьйцурш бу 2000-2005 шерашкахь лечкъийна нах. Дерриг а листинарг ду 21 гIуллакх.\n"Правовая инициатива" проектан векалш бара 5 гIуллакх кечдинарш. Бала лайна хиларна а, харжаш ярна а 600 эзар евро компенсаци елла кхеле бевллачарна.\nЕвроперчу кхеле хьажийна дисина гIуллакхаш кечдинера "Мемориало" а, "Нохчийчоьнан наной" вовшахкхетаралло а, цхьаццаболчу адвокаташа а. Кхело билгалдаьккхина, адамаш доьза дар таллар чекхдаьккхина ца хилар, цунна бехке эскархой хиларан тоьшаллаш доллушехь.\nИштта, 2000-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 3-хь Эвтарахь лаьцнера Мальцагов Мухьади. Iуьйранна сатесначул тIаьхьа МальцаговгIеран керта иккхинера 10 эскархо. Цара герз тоьхна дийра шайна дуьхьалдаьлла лета жIаьла, ткъа арахь гIовгIа хезна араиккхина хIусамда куьйгаш дихкина дIавигира цара, кетIахь лаьтташ хиллачу кхин а 50 гергга эскархочуьнца цхьаьна.\nМальцагов дIавигинера юьртан йистехь котамийн ферма лаьттинчу меттиге. Цигахь куп тоьхна яра Оьрсийчоьнан тIеман база. Страсбургерчу кхеле яьллачу Мальцаговн хIусамнанас а, цуьнан бераша а чIагIдо иза лачкъийнарш славянийн сибаташ долуш а, акцент йоцуш оьрсийн мотт буьйцуш а бара бохуш.\nОццу дийнахь Мальцаговн гергарнаш Шеларчу тIеман буьйранчийн штабе бахана хиллера. Цигахь цаьрга хаам бинера меттигерчу эскархоша Мальцагов лаьцна вац, ткъа цаьргахь цхьа а хаам бац оцу дийнахь леррина операци дIаяьхьна хиларх лаьцна аьлла. Стаг лачкъорна бехктакхаман гIуллакх долийна хиллера 7 бутт баьллачул тIаьхьа. ТIаьхьо иза таллар а сацийра.\n2002-чу шарахь Лахьанан-беттан 28-хь коьртах туьтмIаьжгаш йоьхкина герзаца хиллачу нехан тоба чуиккхинера Эрснахь АбдулкеримовгIеран хIусамна.\nГерзашца кхерам а тесна, цара нуьцкъала араваьккхина дIавигира хIусамда Абдулкеримов Ахьмад а, цуьнан кIант Абу-ШахIид а. Эвла йистехь лаьтташ хиллера динна тIеман ковра. Тутмакхаш дIабигинера Веданахь эскаран дакъа лаьттачу агIор.\nИ ши стаг лачкъор хьокъехь долийна бехктакхаман гIуллакх таллар дIадаьхьира, сиха-сиха юкъах а доккхуш. Делахь а АбдулкаримовгIерах хилларг къастоза ду хIинца а.\nГIалгIайчоьнан ши вахархо Евлоев Расухан а, Измайлов ИбраьхIим а лачкъийра 2004-чу шарахь Зазадоккху-беттан 11-чу дийнахь.\n«Волга-14» стационаран блокпостехь машенахь вогIу и шиъ лаьцна, куьйгехь гIоьмаш а тоьхна, дIавигинера Несара агIор. Некъаца лаьттачу постера полисхо юкъаэккха гIоьртинера, амма царах цхьаммо хьехар динера цунна гена валий латта, ша Федералан кхерамазаллин сервисан Магасерчу урхаллера ву аьлла.\nОфицалана доцчу хьастанашкара тIаьхьо лачкъийначеран гергарчарна хиинера и шиъ баккъалла а Магесерчу УФСБ валийна хилла хилар. Амма кхин дIа цу шинах хилларг хIун ду хууш дац.\nКхин а цхьа кIира даьлча бехктакхаман гIуллакх долийра Евлоев а, Измайлов а лохуш. Амма таллам хIинца а дIабоьдуш бу.\n"Оздоев а, Цечоев а Оьрсийчоьнна дуьхьал" гIуллакхехула латкъам бинчарна гIо деш бара "Мемориалан" юристаш. Цу гIуллакхехула Оьрсийчоь декхарелахь йина динчу зенна дуьхьал 170 эзар евро компенсаци яла.\nГIалгIайчоьнан прокуроран ФСБ-но лелочун терго йон лакхара гIоьнча Оздоев Рашид а, цуьнан доттагI, жигархо Цечоев Тамерлан а лачкъийна 15 шо хьалха.\nОздоев толлуш вара республикера адамаш тIепаза дарна ФСБ бехке хила мегаш хилар, дагадоуьйту "Мемориало". Ша лачкъавале маситта де хьалха ФСБ-н белхахоша республикехь харцонаш лелорах лаьцна Оьрсийчоьнан Инарлин прокуроран цIарах дIахаийтар эцна Москох вахана хиллера иза.\n"13 шо ду тхан байначех кост доцу"\nЦу документа тIехь дуьйцуш дара гIалгIайн ФСБ а, цуьнан хьаькам Коряков Сергей а бехке хиларх лаьцна меттигера бахархой доь доцуш бовш хиларна а, адамашна тIехь къизаллаш лелош хиларна а, йина кхел а йоцуш, адамаш дайарна а. Оздоев а, Цечоев а лачкъийнера, гарехь, лакхохьа хьахийна Евлоев а, Измайлов а лачкъийначу наха.\n2004-чу шарахь Зазадоккху-беттан 11-чу дийнахь Несарара Малгобеке боьдучу некъа тIехь прокуроран гIоьнча а, цуьнан накъост а чохь волу машенна шайн машен дуьхьал а тесна, сацийнера герзаца хиллачу наха. ТIекхетта лаьцна и шиъ дIавигинера номерш йоцучу "Газель" автобусахь. ТIаьхьо и виъ стаг доьза варна кхоьллина гIуллакхаш цхьаьнатуьйхира.\nПрокуроран гIончан дас, ГIалгIайчуьрчу Малгобекан кIоштан кхелахочо Оздоев Бориса шен таллам бира. Цунна карийнера шен кIант лачкъош дакъалаьцна ФСБ-н белхахо. Цо дийцинера Оздоевга, иза лачкъор хьокъехь омра делларг меттигерчу ФСБ-н декъан хьаькам Коряков вара аьлла.\nОздоевс и къамел дIаяздинера. Иза тIехь долу кассета дIаяла гIоьртира иза ницкъаллин а, тIехьожучу а структурашка. Амма прокуратурехь пленка йоьхна элира. Ткъа Оьрсийчуьрчу ФСБ-ра жоп даийтира Оздоевга гIалгIайн меттан гочдархо вац шайн аьлла.\n2008-чу шарахь Оздоевс латкъам бира Европерчу адамийн бакъонашкахула кхеле. Цул тIаьхьа цуьнан хIусамаш ягийра гранатомет а тоьхна. 2018-чу шеран Дечкен-баттахь Оздоев велира. Цуьнан метта эшам хилларг лоруш ю лачкъийначуьнан нана.\nСтрасбургерчу Кхелан сацамехь аьлла ду, Оьрсийчоьнан Iедало эвсаре таллам ца бина Оздоев а, Цечоев а доьза варах а, валарх а, ткъа Iедалан аьтто ца баьлла гергарчара дуьйцург тешош юхатоха аьлла.\nКхело дагадаийтина ша хьалха а жамI дина хилар, Нохчийчохь 2000-2006 шерашкахь адамаш дар эвсаран кепехь толлуш цахилар системан проблема хиларх лаьцна.


475 796 йаззам\n51 жигара декъашхой\nЙаззамийн говзанча Форум Файл чуйаккхар Йукъараллин ков Кеш\nБашкирийчоь (башк. Башҡортостан Республикаһы, йоца цӀерш: Башкортоста́н, Башки́ри, кхин лелош йу аббревиатура РБ) — Российн субъект, республика (пачхьалкх). Ийдалйистан федералан гуо, Уралан экономикин кӀоштан дакъа. Коьрта гӀала — Уфа.\nКхоьллина 1917 шеран 15 ноябрехь [28 ноябрехь] къоман-территорин автономи Башкурдистан аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе йара Башкирийн АССР цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика йу. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан йара, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе йу. Российн республикашна юккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь йу.\nДийнахь хилларг — 21 май\n1502 — да Нова Жуанан карийна Сийлахь Еленин гӀайре.\n1864 — чергазашца тӀом чекхбаларна лерина ЦӀен ирзура тӀеман парад.\n1879 — Икикера тӀом, ШолгӀа тийнаокеанан тӀом болуш Перун а, Чилин а флоташна юкъара хӀордан тӀом.\n1892 — Миланехь елла Леонкаваллон «ЖухӀаргаш» операн дуьненан премьера.\n1904 — Парижехь кхоьллина Дуьненаюкъара футболан федераци.\n1927 — Spirit of St. Louis хӀаваан кеман тӀехь Линдберг Чарльз Атлантикин тӀехулаваьлла.\n1972 — Тот Ласло таршан жӀевнца тӀекхоссавелла «Пьетан» Микеланджело (сурт тӀехь).\n1982 — Фолклендан тӀамехь Йоккха Британис йолийна хӀордан десант йоссо Фолклендан гӀайренаш тӀе.\nПхьарчхошка а, Ширча-Эвла а Ӏовхойн махкара шира нохчийн йарташ


Цхьаьна, цхьа бахам а болуш, цхьа керт а йолуш, бехаш-Iаш хилла, зударий а балийна, вежарий. Дех дисина долу дакъа а, берриге бахам а кхааннан юкъара а болуш, хаза вовшийн марзо а оьцуш, бертахь Iaш хилла кхо ваша. Цкъа цхьана дийнахь воккхах волчу вашас шен зудчунна хьалха дозалла дина:\n— Тхо санна барт а болуш, цкъа а юккъехь дар-дацар а ца хуьлуш, цхьана кертахь, цхьа бахам а болуш, хIокху дуьненахь вежарий буй-те?! — аьлла.\nЛа а доьгIна, зудчо цуьнга аьлла:\n— Шуна юккъехь болу барт, шу иштта чIогIа дика вежарий долу дела бац хьуна, хьо дукха вахарг. Оха, шун зударша, шуна вовшашца дов даккха бахьана ца ло дела ду хьуна. Шун цхьана дийнахь барт хир бацара-кх, тхуна лиънехьара!\n— И хIун ду ахьа дуьйцург?! Зударша бохор бара тхуна юккъера барт?! Кхин, хьо елла дIаяллалц, цкъа а ма далийталахь хьайн багара и санна дерг! — элира дукха чIогIа оьгIазваханчу хIусамдас.\nКхин цунах дош ала яхьа а ца яьхна, йист а ца хуьлуш, араяьлла зуда, хуур ду вайна, бакъ мила лоь, бохург, дагахь а долуш. Дукха хан ялале, жимах волчу вашас, ша жа тIера вогIуш, шеца Iaxap балийна. Цунна урс а хьаькхна, и тила а бина, жижигах кхо дакъа кечдина цо. Тоьлаш долу дакъа а, цу тIе биллина корта а шен воккхах волчу вешина дахьийтина цо. Жижиг схьадеъча, воккхах волчу вешин зудчунна цу юккъехь хьалхара гloгl гина.\n— ХIинца хуур ду вайна, бакъ мила ву! — ша-шега а аьлла, жижиг тIехь долу шун дIа а тоттуш, шен хIусамдега йистхилла зуда:\n— Хьалхарчуй, тIехьарчуй гIогIашна юккъехь башха йоккха башхалла яцахь а, делахь а, хьо ваккхах волу ваша хиларна, хьан вашас хьуна тIехьара гloгl даийта дезара. ХIинццалц хьоьца и дийца аьтто ца баьлла сан, амма дукха хан ю аса цуьнан тидам бина: хьан вежарша хьо, лара ма веззара, ца лору, хьо ле а во, — аьлла.\nЗудчо дуьйцург, цхьа «нун» долуш хIума дуйла, коьрте а ца догIуш, воккхах волу ваша чIогIа оьгIазвахана шен вежаршна. Ша волчу ши ваша схьа а кхайкхина, цо аьлла цаьрга:\n— ХIинццалц схьа ашшиммо левеш хилла со, цундела, хIинццалц ма-Iappa, суна шуьца Iан ца лаьа, со сайна вала воллу, — аьлла.\nШайн ден хилла бахам кхаа декъе бекъархьама, цо моллега а, цIийнан хьалхарчу баккхийчу нахе а ша волчу кхайкхира. ХIусамнанас, шен марвашас даийтина долу жижиг а тесна, галнаш а йина, уьш хьешашна хьалха а хIиттийна, цхьа-ши дош ала пурба лахьара, аьлла, дехар дира цаьрга. Цара пурба делира. Зудчо цаьрга элира:\n— Шух эхь-бехк дала лоьрийла, цкъа кху чуьрачо, суна хьалха дозалла деш, элира, шаьш чIогIа дика вежарий ду, и гучудолу шаьш цхьана кертахь, цхьа бахам а болуш, бертахь Iаш хиларца, аьлла. Майра а яьлла, аса цуьнга элира, шуна юккъехь барт оха, шун зударша, латтош бу, аьлла, цунна xlapa реза ца хилира. Цо соьга кхин цкъа а и санна дерг багах ма даккхалахь, элира. Цо бохург ца дича а ца яьлла, со йист а ца хуьлуш, IадIийра, амма, аса и ишта дуйла хьуна хоуьйтур ду, аьлла, ойла хилира сан. И кхочушъян меттиг а белира. Цкъа жа тIера цIа вогIучу кхуьнан жимах волчу вашас Iaxap балийра. Цунна урс а хьаькхина, и тила а бина, цунах кхо дакъа а дина, гуттар санна, тоьлаш долу дакъа цо тхуна даийтира, цу тIе корта а биллина. Жижигана юккъехь Iахаран хьалхара гloгl а гина, аса хIокхуьнга элира, хьан вашас, хьо ца лоруш, хьуна Iахаран хьалхара дакъа даийтина, шена тIехьара, тоьлашдерг а дуьтуш, аьлла. ХIокхунна и тоьира, шен вежаршца девне вала а, ден бахам бекъа шуьга кхайкха а. Цунах гучу ца долу, — элира цо, хьешашка а йоьрзуш, — со нийса хиллийла, айса хIокхуьнга шуна юккъехь барт латтош дерш тхо, шун зударий, ду, аьлча, — чекхдаьккхира цо шен къамел.\n— Цу тIехь хьо бакъ лоь, — аьлла, тIетайра хьеший.\nЮьхьIаьржа а хIоьттина, хьеший дIа а бахийтина, шен вежаршца тайна воккхах волу ваша. Цу хенахь дуьйна, цкъа а дар-дацар ца хуьлуш, бертахь баха хевшина уьш.


Муъмин нехан паччахь волчу Абу Хьафса, ХаттIабан воIа Iумара (Дела реза хуьлийла цунна), дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) олуш хезира шена, аьлла: «Баккъалла а, (стеган) Iамалш (цуьнан) нигате хьаьжжина (лоруш) ю. Баккъалла а, хIора стагана (хир) ду цуьнан нигат хилларг. Ткъа АллахIан а, Цуьнан Элчанан а дуьхьа мухIажар хиллачун хIижрат АллахIан а, Цуьнан Элчанан а дуьхьа лорур ду. Амма шен хIижрат дар ша лоьхучу дуьненан я ша яло хьийзочу зудчун дуьхьа долчун – цо хIижрат деш лехна долччу хIуманан дуьхьа лорур ду иза». (ХIара хьадис далийна имам Бухарис).\nIумара (Дела реза хуьлийла цунна) дийцинаа хIара хьадис а: »Цхьаьна дийнахь тхо Делан Элча волчохь (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) хевшина Iаш долчу хенахь, тхуна тIевеара шена тIеюьйхина шарула- кIайн бедарш а йолуш, кIарула-Iаьржа месаш йолуш, шена тIехь цхьа а некъ баран гуш лар а йоцуш, я тхуна цхьанне а ша вевзаш а воцу цхьа стаг. Вахана Пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) улло охьахиира иза, шен ши гола цуьнан шина голанах хоьттира цо, шен ши куьг а диллира цо цуьнан шина настарна тIе. Цо дийхира: «ХIай Мухьаммад, суна Исламах лаций дийцахьа», – аьлла.ТIаккха Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «Ислам – иза ахьа АллахI воцург кхин дела вац аьлла, Мухьаммад Цуьнан Элча ву аьлла тоьшалла дар ду, ахьа ламаз дар, закат далар, Рамазан бутт кхабар, хьайн цига некъ бан ницкъ кхачахь – ХьаьжцIа вахар ду». Стага элира: «Нийса боху ахьа».\nТхо цунах чIогIа цецдевлира, цуьнга хоьттуш а ву, и бакъвеш а ма ву хIара аьлла. «ХIинца Ийманах лаций дийцахьа суна», – аьлла, дийхиратIаккха оцу стага. Делан Элчано(Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «Хьо АллахIах, Цуьнан маликех, Цуьнан жайнех, Цуьнан элчанех, къематдийнах а тешар ду, иштта хила яздинчух, цуьнан диканаххий, вонаххий а хьо тешар ду». Стагаэлира: «Нийса боху ахьа».\nТIаккха цу стага элира: «ХIинца Ихьсанах лаций дийцахьа суна». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «Хьайна и АллахI гуш волуш санна, ахьа АллахIна Iибадат дар ду; хьуна Иза гуш ца хиларх, Цунна хьо гуш ву». ТIаккха стага элира: «Къематдийнах лаций дийцахьа суна». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «Хаттарна жоп дала дезарг ма вац хаттар дечул а дика хууш (къематдийнах лаьцна жоп даларехь)». Стага элира: «ТIаккха цуьнан билгалонех лаций дийцахьа суна». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «Нанас шена эла яр ду; когашIуьйра, берзана, миска жаIуй хьуна гар ду, лекха гIишлош ярехь къийсалуш». Цул тIаьхьа и стаг дIавахара. Со вехха лаьттира. Цул тIаьхьа Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) хаьттира: «ХIай Iумар, и хеттарш динарг мила ву хиирий хьуна?» Аса жоп делира: «АллахIна, Цуьнан Элчанна а дика хаьа иза». ДеланЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: »Баккъалла а, иза Джабраил дара, шуна шун дин хьеха тIедеана». (ХIара хьадис далийна имам Муслима).\nХаттIабан Iумаран кIанта Абу Iабдуррахьмана IабдуллахIа (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) олуш хезира шена, аьлла: «Ислам пхеа хIуманна тIедоьгIна ду: АллахI воцург кхин дела вац, Мухьаммад Цуьнан Элча ву аьлла тоьшалла дарна, ламаз дарна, закат даккхарна, ХьаьжцIа вахарна, Рамазан бутт кхабарна». (ХIара хьадис имам Бухарис, иштта имам Муслима а далийна).\nМасIудан кIанта Абу Iабдуррохьмана IабдуллахIа (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина: »Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) тхуна дийцира, – иза ма вуй бакълуьйриг, ша бакъвийриг: «Баккъалла а, шух хIора а кхоллало, шовзткъа дийнахь шен ненан кийрахь хин тIадам а болуш; цул тIаьхьа кхин оццул хан йоккху цо (цигахь), шех цIийн улх (сгусток) хилла; цул тIаьхьа кхин оццул хан йоккху цо, шех дилханан цуьрг хилла; цул тIаьхьа Дала малик дохуьйту цунна тIе, оцо цунна чу са хоьцу. Оцу малике омра кхочу, цунна диъ хIума дIаязде, олий: цуьнан рицкъа; цуьнан оьмар; цуьнан Iамал; ирсе хир ву иза я декъаза хир ву. Ша цхьаъ воцург кхин дела воцчух (АллахIах) дуй буу аса, баккъалла а, шух цхьаммо ялсаманин охIланан Iамалех йолу Iамалш ма йо, шена, цу ялсаманина а юкъахь цхьа дол меттиг йиссалц, амма цунна хилаязделларг хьалха а долий, цо жоьжахатин охIланан Iамал йо, тIаккха цу чу воьду иза. Баккъалла а, шух цхьаммо жоьжахатин охIланан Iамалех йолу Iамалш ма йо, шена, цу жоьжахатина а юкъахь цхьа дол меттиг йиссалц, амма цунна хилаязделларг хьалха а долий, цо ялсаманин охIланан Iамал йо, тIаккха цу чу воьду и». (ХIара хьадис далийна имам Бухарис, имам Муслима а).\nБусалба нехан нана йолчу Iаишата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, ДеланЭлчано (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «ХIокху вайн балха тIехь (бусалба динехь) кхунах (хилла) доцург юкъадаьккхинарг – духатоьхна ду». (ХIара хьадис далийна имам Бухарис, имам Муслима а). Иштта имам Муслима далийначу кхин цхьана дийцарехь ду: «Ислам-динца йогIуш йоцу Iамал йинарг милла велахь а, и Iамал юхатоьхна ю», – аьлла.\nБаширан кIанта Ан-НуIмана (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) олуш хезира шена, аьлла: «Баккъалла а, хьаналдерг билгала ду; баккъалла а, хьарамдерг а билгала ду, амма цаьршинна юккъехь бу, дукхахболчу нахана хааза болуш, шеконаш йолу белхаш. Ткъа шеконаш йолчех ларвеллачо шен дин, шен сий а Iалашди, амма шеконехь дерг динарг хьарам долчунна чу вуьйжи. Ишттаниг ву хьаьрмана гонахьа бажа (я жа) дажочух терра, хIинца-хIинца цу чу вала герга а волчу. Баккъалла а, хIора паччахьан а ю хьаьрма, ткъа АллахIан хьаьрма – Цо хьарам динарш ду. Баккъалла а, дегIа чохь дилхан цхьа дакъа ду, – ша тоделча дерриге а дегI толуш, ша телхича дерриге а дегI телхаш; баккъалла а, иза дог ду». (ХIара хьадис далийна Бухарис, Муслима).\nРукъаййатан дас Тамим ибн Авс Дарийс (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Ислам-динан бIогIам – хьехам бу». Оха элира: «Хьенан хьокъехь?» Цо элира: «АллахIан (Цуьнга ийман дилларца, Цо де бохург дарца, ма де бохург дитарца), Цуьнан Жайнан (цунах теша а тешаш, цуьнца Iамал ярца), Цуьнан Элчанан (цуьнга ийман диллина, цо мел деанарг бакъдарца), иштта бусалба нехан куьйгалхойн (царна Дела реза волчу хIуманна тIехь муьтIахь хиларца, уьш галбевллачунна тIехь нисбарца), иштта массо а бусалбанийн хьокъехь (дуьненна, эхартана а дика долчуьнга уьш нисбарца)». (ХIара хьадис далийна имам Муслима).\nIумаран кIанта (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Соьга нахана дуьхьал тIом бе аьлла омра дина, цара, АллахI воцург кхин дела вац, Мухьаммад Цуьнан Элча ву, аьлла, тоьшалла даллац, ламаз даллац, закат даккхалц. Амма цара иза дахь, сох кIелхьардаьккхи цара шайн цIий, шайн даьхни а, Исламан бакъонца дерг доцург, ткъа царна хьесапдар – Сийлахь-Везчу АллахIна тIехь ду». (ХIара хьадис имам Бухарис, имам Муслима а далийна).\nАбу ХIурайрата, – Iабдуррахьман ибн Сохрас (Дела реза хуьлийла цунна) – дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) олуш хезира шена, аьлла: «Аса шайга ма де аьлларг дита, ткъа аса шайга де аьлларг, шайн ма-хуьллу, дан хьовса. Баккъалла а, шул хьалхарниш хIаллакбина цара (хьаштдоцуш) хеттарш дукха даро, уьш шайн пайхамаршна дуьхьалбовларо». (ХIара хьадис далийна имам Бухарис, имам Муслима а).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Баккъалла а, АллахI ЦIена ву, цIена доцург къобалдеш а вац. Баккъалла а, АллахIа муъмин нахе шен элчанашка дина долу омранаш дина. Сийлахь-Везчу АллахIа аьлла: «ХIай элчанаш, цIена долчух даа, дика Iамал е...» «Аль-Муъминуна», 51. Сийлахь-Везчу АллахIа иштта аьлла: «ХIай ийман диллинарш, Оха шайна делла долчу цIеначух даа». «Аль-Бакъарату», 172. Цул тIаьхьа, некъа ваьлла вогIу, хьирчина месаш а йолуш, ченех вуьзна а волуш, шен куьйгаш стигала а кховдийна, ва сан Дела, ва сан Дела, бохуш, вогIуш волу цхьа стаг вийцира Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна), шен даар хьарам долуш, шен малар хьарам долуш, шен духар хьарам долуш, хьарамдерг даош вузийна волу. (Иштта волчу) цунна жоп муха лур ду?» (ХIара хьадис имам Муслима далийна).\nАбу ТIалибан Iелин кIанта – Абу Мухьаммад аль- Хьасана (Дела реза хуьлийла цаьршинна), Делан Элчанан(Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) йоIан кIант, иштта цунна дукхавезарг а волчу, – дийцина: »Суна Делан Элчанера (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) дагахь Iемира: «Хьой шек верг а дитий, хьой шек воцург делахь». (ХIара хьадис далийна Тирмизис, Насаис).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Стеган Исламан хазаллах ду цо шен бала боцург дитар». (ХIара хьадис далийна Тирмизис, ибн МажахIа).\nМаликан воIа, – Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) гIуллакххочо – Абу Хьамза Анаса (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Шух цхьа а (кхоччуш) ийман диллина ма вац, шена деззарг шен (бусалба) вешина деззалц». (ХIара хьадис Бухарис, Муслима далийна).\nИбн МасIуда (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «АллахI воцург дела вац, со Делан Элча ву аьлла тоьшалла деш волчу бусалба стеган цIий хьанал дац кху кхааннах цхьаъ цуьнгара даьлча а бен: зуда ялийна а волуш, зина дар, чIиран дегIана дуьхьал дегI дер, шен дин дIатесна, бусалбанийн тобанах дIакъастар». (ХIара хьадис далийна Бухарис, Муслима).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «АллахIах, къематдийнах а тешачо диканиг олийла я вист ца хуьлуш Iойла иза; АллахIах, къематдийнах а тешачо шен лулахочун сий дойла; АллахIах, къематдийнах а тешачо шен хьешан лерам бойла». (ХIара хьадис далийна Бухарис, Муслима).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, цхьана стага Пайхамаре (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Весет дехьа соьга (суна пайда бийр болчу Iамална тIе нисвехьа со)». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «ОьгIазло гучу ма яккха». Цу стага юх-юха а бехира цуьнга, амма Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) цуьнга (хIоразза а) элира: «ОьгIазло гучу ма яккха». (ХIара хьадис далийна имам Бухарис).\nАвсан кIанта Абу ЯIла Шаддада (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: »Баккъалла а, АллахIа массо а хIуманехь диканиг дар тIедиллина ду. Цундела шаьш юьйчу хенахь ер дика делаш, шаьш урс хьокхучу хенахь урс хьакхар а дика делаш, шух хIораммо а шен урс ирдойла, ша урс хьокхучу дийнатан са атта а доккхийла». (ХIара хьадис далийна Муслима).\nДжунадатан кIанта Абу Зарр Джундуба а, Джабалан кIанта Абу Iабдиррохьман МуIазас а (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Хьой стенггахь велахь а, АллахIах кхералахь, вуонна тIаьххье диканиг делахь, цо и (вониг) дIадоккхур ду; нахаца хазчу гIиллакхехь а хилалахь». (ХIара хьадис далийна Тирмизис).\nАбуль-Iаббаса IабдуллахI ибн Iаббаса (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина хIара: – Цхьана дийнахь, Пайхамар (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) хьалха а волуш, тхойшиъ воьдуш, цо элира: «ХIай кIант, хьуна цхьа дешнаш Iамо воллу со: «АллахIа бохург ларде ахь, Цо хьо а ларвийр ву; АллахIан хьакъ ларде ахь, Цуьнан къинхетам хьайна хьалха карор бу хьуна; айхьа доьхуш, АллахIе деха, айхьа гIо доьхуш, АллахIе гIо деха. Хьуна хоийла: нах хьуна цхьа пайда бан цхьаьнакхетча, цара хьуна пайда бийриг ца хилар, АллахIа хьуна яздинчуьнца а бен; хьуна цхьа зен дан уьш цхьаьнакхетча а, цара хьуна зен дийриг ца хилар, АллахIа хьуна яздинчуьнца а бен. Къолам дIаайина, тептар дакъа а делла». Тирмизис дIаяздина доцчу, кхечу хьадисехь ду: «АллахIан хьакъ ларде ахь, Цуьнан къинхетам хьайна хьалха карор бу хьуна; паргIатонехь АллахI виц ма ве, халонехь Цо хьо а вицвийр вац. Хьуна хоийла, хьоьга кхаьчна доцург хьуна хила яздина ца хилар, хьоьга кхаьчнарг а – хьуна хиланза ца долуш хилар. Хьуна хоийла, собарна тIаьххье толам, гIайгIанна тIаьххье паргIато а хилар, халонна тIаьххье атто хилар а».\nАнсарех а волуш, Бадрунехь Iаш хилла волчу Абу МасIуд Iукъба ибн Iамра (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Баккъалла а, вайл хьалхарчу пайхамарийн къамелах нахана схьакхаьчнарг ду: нагахь хьайна эхь ца хетахь, хьайна луъург дойла ахьа». (Цуьнан маьIна ду – хьайгара эхь хьой дIаэцна велахь, Делах хьой эхьхеташ вацахь, хьайн дегIана там берг леладе ахь, баккъалла а, АллахI хьуна бекхам бийр болуш ву). (ХIара хьадис далийна имам Бухарис).\nТкъе цхьоалгIа хьадис\nАбу Iамра (иштта иза Абу Iамрат ву а аьлла) дийцина, сакъафийн тайпанах волчу IабдуллахIан кIанта Суфъяна (Дела реза хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Аса дийхира: «ХIай Делан Элча! Хьо воцчуьнга аса кхин цхьаьнгге а хатта оьшур доцу Исламах лаций дош алахьа соьга». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «АллахIе ийман дилли аса, ала, цул тIаьхьа нийса некъ бе ахьа». (ХIара хьадис далийна Муслима).\nТкъе шолгIа хьадис\nАнсарех волчу Абу IабдиллахI Джабир ибн IабдуллахIа (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, цхьана стага Делан Элчане (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) хаттар дира, аьлла: «Дийцахьа суна, нагахь санна аса фарз ламазаш а дахь, Рамазан беттан марханаш а кхабахь, хьаналдерг леладахь, хьарам долчух Iалаш а лахь, – цул совнах аса хIумма ца дича а со ялсамане гIур вуй?» Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «Ву». (ХIара хьадис далийна Муслима).\nТкъе кхоалгIа хьадис\nАшIарийн тайпанах волчу Iасыман кIанта Абу Малик аль-Хьариса (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «ЦIано ийманан ахдакъа ду, «аль-хьамду лиллахI» (АллахIна хастам бу) аларо Мийзан терза хьаладузу, ткъа «субхьаналлохIи, валь-хьамду лиллахIи» (АллахI шеца там мел боцчух цIена ву, АллахIна хастам бу) бохучо хьаладузу стигланашна, лаьттана а юкъахь дерг, ламаз – нур ду, сагIа – ийманан билгало ю, собар – гIайгIа, бала дIабоккхуш серло ю, Къуръан – (цо бохучунна тIевирзинехь) хьоьгахьа я (цо бохучух дIавирзинехь) хьуна дуьхьал тоьшалла ду, хIора стаг а Iуьйрре араволу, ткъа царех ву шен са духкург, и хьалхадоккхург (Далла муьтIахь хуьлий) я и хIаллакдийриг (Далла Iеса а хуьлий)». (ХIара хьадис далийна Муслима).\nТкъе доьалгIа хьадис\nАль-гIифарийн тайпанан волчу Абу Заррас (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, шега Беркате- Сийлахь-Везчу шен Дала элира, аьлла: «ХIай Сан леш! баккъалла а, Сой зулам деш вац Со, иштта иза шуна юкъахь а хьарам дина Аса, аша вовшийн зуламаш ма де! ХIай Сан леш, шух хIора а тилла воьдуш ву, Аса нисвинарг воцург, Соьгара лаха шаьш нисдар, Аса шу нисдийр ду. ХIай Сан леш! Шух хIора а меца ву, Аса вузийнарг воцург, Соьгара лаха шаьш дузор, Аса дузор ду шу. ХIай Сан леш! Шух хIора а верзина ву, Аса тIедуьйхинарг воцург, Соьгара лаха шайна тIедухург, Аса тIедухур ду шуна. ХIай Сан леш! Баккъалла а, дийнаххьий, бусий гIалатдуьйлу шу, ткъа Со Ву дерриге а къиношна гечдеш, Соьга деха къиношна гечдар, Аса гечдийр ду шуна. ХIай Сан леш! Суна дан цхьана а тайпанара зен дац шун я Суна бан цхьана а тайпанара пайда а бац шун. ХIай Сан леш! Шун хьалхарнаш, шун тIаьхьарнаш а, шун адамаш, шун жинаш а шуна юкъара уггаре а АллахIах кхоьруш дог долчу стагах терра хилча а, цо Сан паччахьаллина хIумма а тIетухур ма дацара. ХIай Сан леш! Шун хьалхарнаш, шун тIаьхьарнаш а, шун адамаш а, шун жинаш а шуна юкъара уггаре а Iеса дог долчу стагах терра хилча а, цо Сан паччахьаллина цхьа а иэшам бийр ма бац. ХIай Сан леш! Шун хьалхарнаш, шун тIаьхьарнаш а, шун адамаш а, шун жинаш а цхьана майдана дIагулделла, цара Соьга дехча, тIаккха Аса церан хIора дехар кхочушдича, цо Соьгахь долчунна тIера иэшор ма дац хIорда чу Iоьттинчу махано иэшоччул а. ХIай Сан леш! Баккъалла а, уьш Аса шуна ягаръеш шун Iамалш ю, Аса шуна царна дуьхьал бекхам бийр бу. ТIаккха шена диканиг карийначо АллахIна хастам бойла, ткъа и доцург кхин карийначо ша-шен бен бехке ма войла!» (ХIара хьадис далийна Муслима).\nТкъе пхоьалгIа хьадис\nИштта Абу Зарра (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) асхьабех болчу цхьана наха Пайхамаре (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «ХIай Делан Элча! Баккхийчу бахамийн дайша берриге а мелаш дIабаьхьи-кх, оха санна ламазаш до-кх цара, оха санна марханаш а кхобу-кх цара, цул совнах – шайн совдаьлла даьхни сагIина а ло цара». Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: »Вай! Ткъа шуна а ца делла АллахIа сагIина дала хIума?!» Баккъалла а, аша хIора тасбихь (»субхьаналлахI« – Шеца там мел боцчух цIена ву АллахI) алар – сагIа далар санна ял ю шуна, хIора АллахIу акбар(АллахI воккха ву) алар – сагIа далар санна ял ю шуна, хIора аль-хьамду лиллахIи (хастам бу АллахIна) алар – сагIа далар санна ял ю шуна, хIора ла илахIа иллаллахIу (АллахI воцург кхин дела вац) алар а – сагIа далар санна ял ю шуна, диканиг де алар а – сагIа далар санна ял ю шуна, иштта, вониг ма де алар а – сагIа далар санна ял ю шуна; шух цхьаммо шен зудчуьнца меттахь долу гIуллакх дар а сагIа далар санна ял ю шуна». Цара хаьттира: «ХIай Делан Элча! Тхох цхьаммо шен дегIан лаам кхочушбича, цунах цунна мела хир бу ткъа?!» Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «Аша суна дийцийша, цо иза хьарам новкъа диллича, цунна къа хир дарий? Иштта цо иза хьанал новкъа диллича, цунна мела хуьлу шуна». (ХIара хьадис далийна Муслима).\nТкъе йолхалгIа хьадис\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Шена тIе малх кхетачу массо а дийнахь нехан хIора хуттургана тIера даккха дезаш сагIа ду; шинна юкъахь нийсо йой ахь – сагIа ду хьуна и, стагана шен хьайбанна тIехууш, и цу тIе хьалаваккхарца гIо дой ахь, я цунна цу тIе цуьнан мохь хьалакховдабой ахь – сагIа ду хьуна, ткъа хаза дош – сагIа ду хьуна, ахьа ламазе воьдуш боккху хIора ког – сагIа ду хьуна, иштта ахьа новкъара нех дIаяккхар – сагIа ду хьуна». (ХIара хьадис далийна имам Бухарис, Муслима а).\nТкъе ворхIалгIа хьадис\nСамIанан кIанта Навваса (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Дикадерг – хаза гIиллакх хилар ду, ткъа къилахьдерг – нахана хаарна кхоьруш, хьо ийзалуш, хьан кийрахь шеко юьтург ду». (ХIара хьадис далийна Муслима).\nМаIбадан кIанта ВабисахIас (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, ша Делан Элча волчу (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) вахара, аьлла. ТIаккха Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) (соьга) хаьттира: «Дикадерг хоьттуш веана хьо?» Аса элира: «ХIаъ, веана». ТIаккха Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: »Хьайн даге хатта ахь; дикадерг – хьан синна, дагна а синтембийриг ду хьуна, ткъа къилахьдерг – хьан са хьийзориг, хьан даг чу шеконаш кхуьссуриг а ду хьуна, наха цунна дуьхьал долчуьнца жоп деллехь а». (ХIара хьадис далийна имам Ахьмада, Даримис).\nТкъе борхIалгIа хьадис\nСариятан кIанта Абу Нажижаль-Iирбада (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна), тхан дегнаш кхераделла тохадалуьйтуш, тхан бIаьргех хиш хьодуьйтуш болу цхьа хьехам бира тхуна, аьлла. ТIаккха оха элира: «ХIай Делан Элча! Цхьа Iодикаечун хьехамах тера хетта- кх тхуна и хьехам, весет дехьа тхоьга!» Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира: «Аса шуьга весет до, АллахIах кхера, шайна тIехь урхалла дан лай хIоттахь а, цуьнга ладугIуш, цунна муьтIахь а хила аьлла. Шух тIаьхьа вуьсур волчунна дуккха а къийсамаш гур бу. Ткъа шун декхар ду, сан суннатна а, нийсонна тIехь а болуш, нисбелла дIабоьлхуш болчу сан халифийн а суннатна тIехь хилар, аша иза дIалацалаш. Шайна юххерчу кхелашца и чIоггIа дIалацалаш! Варлаш, керла юкъадохучу хIуманех ларлолаш, баккъалла а, хIора бидIат (шарIо къобал ца деш, шарIехь бух боцург) – тилар ду шуна». (ХIара хьадис далийна Абу Дауда, Тирмизис).\nТкъе уьссалгIа хьадис\nЖабалан кIанта МуIаза (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, ша дийхира, аьлла: «ХIай Делан Элча, АллахIа, ша бахьана долуш, со ялсамане вуьгур волу, жоьжахатина генавоккхур волу а Iамал йийцахьа суна». Цо элира: «Ахьа хаьттинарг доккха хIума ма ду, амма иза АллахIа атта динчунна чIогIа атта а ма ду. Ахьа АллахIна Iибадат де, Цунна цхьана а хIуманах декъахо ца лоцуш, ламаз де, закат ло, Рамазан бутт кхаба, ХьаьжцIа а гIо». Цул тIаьхьа цо элира: »Аса диканан неIарш тIе нисвай хьо: мархано – вочух Iалашво; сагIано, хино цIе дIаяйарх терра, къа дIадоккху; буьйса юккъе яхча стага деш долу тахIадджуд (Iуьйкъа) ламаз а де». Цул тIаьхьа цо дийшира: »Церан агIонаш ийбало буьйшучу меттигашкара», – бохуш долу хIара аят. (Аьлча а, уьш тахIадджуд ламазаш деш бу). ТIаккха цо элира: «Аса белхан коьртах, цуьнан гIорторах, бухьах (вершина) а лаций дийций хьуна?» Аса элира: »Дийцахьа, хIай Делан Элча». Цо дийцира: «Белхан корта – Ислам ду, цуьнан гIортор – ламаз ду, цуьнан бухь – гIазот ду». ТIаккха цо хаьттира: «Аса хьуна дийций, оцу дерригенан доладийриг хIун ду?» »Дийцахьа, хIай Делан Элча», – элира аса. ТIаккха цо шен мотт схьа а лаьцна, элира: «ХIара хьайн мотт ларбе». Аса элира: «ХIай Делан Элча, вай ден къамел бахьана долуш, жоьжахати чу ийзор долуш ду вай?» Цо жоп делира: «Хьан вуон ма гойла хьан нанна, нах жоьжахати чу буьгучу хенахь, юьхьара текхабойтунберг – церан меттанаша дийцинарг бен, кхин хIумма а дуй?!» (хIумма а дац, бохучу маьIнехь). (ХIара хьадис далийна Тирмизис).\nТкъе уьтталгIа хьадис\nХушанийн тайпанан волчу Наширан кIанта Абу СаIлаба Журсумас (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Баккъалла а, Сийлахь-Везчу АллахIа фарзаш тIедехкина, уьш зен ма дайалаш; дозанаш а хIиттийна, уьш хеда ма делаш; цхьацца хIуманаш хьарам а дина, уьш ма леладелаш; вицвелла а воцуш, шух къинхетам бархьама, – цхьадерш хьарам ца деш а я важиб ца деш а дитина Цо». (ХIара хьадис далийна ДарукъутIнис, кхиболчара а).\nТкъе цхьайтталгIа хьадис\nСаIидийн тIаьхьенах волчу СаIдан кIанта Абуль-Iаббас СахIла (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, цхьана стага, Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) волчу а веана, цуьнга дийхира, аьлла: «ХIай Делан Элча! Аса йича, со АллахIна, нахана а дукхавезар волу Iамал хьехахь суна». ТIаккха Делан Элчано (Делера салам- маршалла хуьлийла цунна) элира: «Дуьне дIатаса ахьа – АллахIна дукхавезар ву хьо, нехан бахамашка ма хьежа хьо – нахана дукхавезар ву хьо». (ХIара хьадис далийна ибн МажахIа, иштта кхиболчара а).\nТкъе шуьйтталгIа хьадис\nАль-худрийн тIаьхьенах волчу Синанан Маликан кIанта Абу СаIид СаIда (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Хьайна зен дар дац я нахана зен дар а дац (хьайна я нахана зен ма де, бохучу маьIнехь)». (ХIара хьадис далийна ибн МажахIа, ДарукъутIнис).\nТкъе кхойтталгIа хьадис\nИбн Iаббаса (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Нахана цара аьрзнаш мел дийриг дIалуш делахьара, цхьаболчу наха шайна дIадоьхур ма дара нехан даьхни, церан цIийш хьаналдан а гIуртур бара уьш. Амма, бакъду, тоьшалла далор дов кхийдочуьнгахь ду, ткъа дуй – дов тIе ца лоцучунна кхочу». (ХIара хьадис БайхIакъис далийна, иштта и воцчо а).\nТкъе дейтталгIа хьадис\nАбу СаIид аль-Худрис (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, шена Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) олуш хезна, аьлла: »Шух цхьанна цхьаммо вониг деш хиъча, цо иза шен куьйга хуьйцийла; ткъа шен ницкъ ца кхачахь, шен маттаца; ткъа иштта а ницкъ ца кхачахь, тIаккха шен дагца – иза уггар гIийла долу ийманду». (ХIара хьадис далийна Муслима).\nТкъе пхуьйтталгIа хьадис\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Аша вовшашца хьагI ма лиэца, нах Iехо мехаш тIе а ма детта, шу вовшашна оьгIаз ма эха, аша вовшашна баккъаш а ма детта, вовшийн мах бохош тIе мехаш а ма бе; шу хила, хIай АллахIан леш, – вежарий; бусалба бусалбанна ваша ву, цо цунна зулам дийр дац, цо иза сийсаз вийр вац, цо иза харц а вийр вац, цунна иза атта а хетар вац; Делах кхерар хIокху меттехь ду шуна – Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) шен некха тIе кхузза ишар дира – стага къа лато тоьаш ду-кх деккъа цунна бусалба стаг атта хетар; хIора бусалба стагана бусалба стаг хьарам вина ву: цуьнан цIий, цуьнан даьхни, цуьнан сий». (ХIара хьадис Муслима далийна).\nТкъе ялхитталгIа хьадис\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Делах тешачу муъмин стагана тIера цуьнан дуьненан гIайгIанех йолу цхьа гIайгIа дIаайъинчу стеган къематдийнахь хинйолчу гIайгIанех цхьа гIайгIа АллахIа дIаойъур ю. Таро йоцчунна (шена тIехь декхарш долчунна) аьтто бинчунна – АллахIа дуьненахь, эхартахь а аьтто бийр бу. Бусалба стаг хьулвинарг (цуьнан сакхташ, Iаврат а) – Дала иза а хьулвийр ву дуьненахь, эхартахь а (иза эрча ца воккхуш, цунна Iазап ца деш). Ткъа АллахI лешна гIо деш ма ву, лай шен вешина гIо деш мел ву. Амма шена чохь Iилма лахар долу некъ юьхьарлаьцна воьдучунна АллахIа и бахьана долуш ялсамане вуьгу некъ атта бо. Иштта цхьа нах АллахIан цIеношха долчу цхьана цIа чохь АллахIан Жайна (Къуръан) доьшуш, иштта иза шайна юкъахь хьеха а хьоьхуш цхьаьна ма ца кхета, царна тIе синтем боьссина, царах къинхетам хьаьрчина, царна маликаша го бина, Шена гергахь долчаьрга (маликашка) АллахIа уьш бийцина а бен. Шен Iамалш эшна хилларг – цуьнан тайпаналлийн сийлаллийца иза хьалхавер вац». (ХIара хьадис далийна Муслима).\nТкъе вуьрхIитталгIа хьадис\nИбн Iаббаса (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) дийцира, Сийлахь-Везчу шен Дала шега элира, аьлла: «Баккъалла а, Сийлахь-Везчу АллахIа диканаш, вонаш а дIаяздина, цул тIаьхьа иза билгалдина Цо. Ткъа диканиг дан ойла а хилла, и данза висинчунна АллахIа Шена гергахь иза дуьззина дика а лорий дIаяздо; амма цуьнан иза дан ойла хили, цо иза дан а ди, тIаккха Сийлахь-Везчу АллахIа иза Шена гергахь итт дика а лорий дIаяздо, иштта ворхI бIе декъе, цул а дукха долчу дакъошка а совдохуш. Амма нагахь цуьнгахь вониг дан ойла хиллехь, амма цо и ца ди, тIаккха цунна АллахIа цунна дуьхьал цунна цхьа дика лорий яздо; ткъа цунна и вониг дан ойла хили, цо и вониг дан а ди, тIаккха АллахIа Шена гергахь цунна иза цхьаъ вониг а лорий яздо». (ХIара хьадис далийна Бухарис, Муслима).\nТкъе берхIитталгIа хьадис\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: »Баккъалла а, Сийлахь-Везчу АллахIа аьлла: «Сан велина новкъарло йинчунна дуьхьал тIом дIахьебо Аса; Сан лай Аса шена фарз дина долчу хIуманца Суна гергаварал Суна дукхадезаш цхьа хIума а ма дац. Иштта Сан лай суннат Iамалшца Суна гергавогIуш ма лаьтта, ша Суна дукхавеззалц. Ткъа Суна иза дукхавезча, цуьнан лергийн хазар лардеш хуьлу Со, цуьнан бIаьрса а лардеш хуьлу Со, цо кховдош долу куьг а лардеш хуьлу Со, цо боккху ког а ларбеш хуьлу Со; цо Сайга дехча, цунна лур долуш ма ву Со; цо Соьга ша Iалашвар дехахь, иза Iалашвийр волуш а ма ву Со». (ХIара хьадис Бухарис далийна).\nТкъе ткъесналгIа хьадис\nИбн Iаббаса (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Баккъалла а, Дала сан уммат къен ца лоцу гIалатдаларний, дицдаларний, нуьцкъах дайтинчунний». (Дика хьадис ду, ибн МажахIа, иштта БайхIакъис, кхиболчара а далийна долу).\nИбн Iумара (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна), шен белшаш тIера ша схьа а лоцуш, элира, аьлла: «Кху дуьнен тIехь нехан махкахо санна, аьлча а, тIехволург санна хилалахь».\nИбн Iумара (Дела реза хуьлийла цаьршинна) олуш хилла: «Хьой буьйсанга ваьлча, Iуьйрене ма хьежалахь; хьой Iуьйренга ваьлча, буьйсане ла ма дегIалахь; хьайн могашалла Iибадатна хьовзаелахь; цамгаро хьой дIалацале, хьайна чохь са мел ду валарна кечам а белахь». (ХIара хьадис имам Бухарис далийна).\nШовзткъе цхьоалгIа хьадис\nАль-Iасан Iамран кIанта Абу Мухьаммад IабдуллахIа (Дела реза хуьлийла цаьршинна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) элира, аьлла: «Шух цхьа а (кхоччуш) ийман диллина ма вац, цуьнан шен лаам аса деана долчунна (Исламана) тIаьхьа богIуш хилча а бен».\nШовзткъе шолгIа хьадис\nАнаса (Дела реза хуьлийла цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлийла цунна) олуш хезира шена, аьлла: »Сийлахь-Везчу АллахIа аьлла: «ХIай Адаман воI! Баккъалла а, хьо Соьга доьхуш, Соьгарчу къинхетаме сатуьйсуш а мел ву, хьуна гечдийр долуш ву Со, хьан къинош дукха хилар тергал ца деш. ХIай Адаман воI! Хьан къинош стигларчу мархашка кхаччалц хьаладуьзча а, цул тIаьхьа ахьа Соьга хьайна гечдар дехча, Хьуна гечдийр долуш ву- кх Со. ХIай Адаман воI! Латта дуьззина долу къинош долуш хьо дIакхелхича, амма Iибадат дарехь Суна цхьа а декъахо а ца веш хьо Суна хьалха хIоттахь, и латта дузар барамехь хьуна гечдийр ду Аса». (ХIара хьадис далийна Тирмизис).\nПоследнее изменение Вторник, 11 Декабрь 2012 09:10


Цхьанатоьхна Штаташ - Браун Лестер, Лаьттан политикин институтан куьйгалхо, 2011\nЛаьттан политикан институтан куьйгалхочун Браун Лестеран хьесапехь маьIне йиъ гIулч ю яккха езаш дуьненахь кхачанца йоьзна проблемаш къастон.\nЦо шен «Дуьне – бердан йистехь» цIе йолчу керлачу жайнехь дуьнене беш болу хаам – яахIума ю иза, тентак! – бохуш бу. Шен цхьа доза долчу дуьненахь тIех дукха дебаш лаьтта адам дузорах проблема хилла, боху цо.\nБраунна хетарехь, кхин хьем а ца беш, сихонца яха езаш маьIне гIулчаш ю, климат хийцадаларца а, латта хьандарца а, хиш лардарца а йоьзна йолу.\nБраун Лестер: Эшна схьа а йогIуш, эххар а йоьхначу цивилизацешна таллам беш суна гучудаьлларг дара, яахIуманца хилла халонаш, дукха хьолахь, цу гIуллакхна бехке хилла хилар. Ас тIе ца йитина, юухIума, вайн таханлерчу заманахь йолчу цивилизацица йоьзначух йолу, цхьа уьйр ю иза боху ойла.\nАмма ас цуьнан ойла дукха мел йо а, сан тешам алсамболу, иза ледарчех йолу уьйр хила таро ю аьлла ца Iаш, иза ю бохучух. Хiинца вайна гуш ду дерриг а дуьненахь лакхадовлуш долу мехаш а. Кхачанна а, латтана а, хина а тIекхача гIерташ, вай латтош болу къийсамаш а.\nRFE/RL: ХIун дан деза оцу проблемашца вай ларадалийта? ХIун гIирсаш лелон беза уьш къастон? Ахь хьайн жайнахь ма-аллара, план «В» муьлханиг ю?\nБраун Лестер: Вайна дуьхьала лаьтташ йолчу проблемашка вай хьаьвсича, кхузахь, Лаьттан Политикан Институтехь, тхо тешна ду, дан дезаш маьIне диъ хIума хиларх.\nХьалхарниг, кIорамуьстан газ хIаваэ кхийссар 2050 шо кхаччалц а ца Iаш, 2020-гIа шо кхачале 80 процентана лахдар ду.\nТхоьга хаьттича, кхоччуш ладаме гIулчаш яха еза, масала, Баьццара Латта тIера шенан пардо а, Гималайшкара шеш а, Тибетера тIаплам а ларбеш. Цигахь дешачу шеша дузуш ду Азехь хи дуьллучу системина тIедоьлху хиш.\nШолгIаниг, популяцина къепе хIоттор ду. Цкъа а кхачор доцчу дуьненахь дехаш дац вай. Адам дебар соцучу биста кхаьчна вай. Цу тIе догIур ду вай хIете-вете а.\nИ чекхдер ду, хIунда аьлча, тIаьхь-тIаьхьа доьзалш кегий хуьлуш бу, я хIинца а дIаяккхалуш йоцчу мацалло баларш алсам дохур долун дела.\nКхоалгIаниг, дебарна къепе ярца доьзна къелла дIаяккхар ду. Иза вайга далур долу хIума ду – гIирсаш а бу вайн иза дан. Цуьнан дика агIо хIун ю аьлча, вай доьзалш жимбар эвсара даьккхича, къеллица къийсар а аттачу дер ду. Къелла дIаяьккхича ахь доьзалш жимбар эвсардоккху. И ши хIума вовшашца доьзна ду.\nДоьалгIа вай дан дезаш долу хIума - йолуш йолу, экономикан гIорторийн системаш меттахIиттор. И бохург ду – хьаннаш ер, латта хьандар, лаьтта бухарчу хин тIегIа меттаялор, хIурдашкахь чIерий лецарна тIехьажар, мангал-аренаш ларъяр . Иза чIогIа маьIне ду, хIунда аьлча, вайна хууш ду, экономикан гIорторийн системаш а йохош, цхьа а цивилизаци йохорах кIелхьара ялаелла ца хиларх лаьцна. Вайниг а ер яц.\nХIинца, и дерриг муха дийр дара-те аьлла, вай хьовса дуьйладелча, тхуна хетарехь, кIорамуьста газ хIаваэ кхоссар лахдар а, ял эцаран система хийцар а ду. ТIейолучу санах дIалуш йолу ял лахъеш, кIорамуьста газах йоккху ял лакха а йоккхуш. ХIора итт шарахь юх-юха дан деза иза.\nТIаккха нах дебарехь къепе хIоттош а, къелла дIайоккхуш а, хьаннаш дIайоьш а, латтанаш хьандеш а, хин кхачо еш а хуьлучу харже хьовсур ду вай. Цхьана шарахь ши бIе миллиард доллар барамехь ахча хуьлу цунах. Иза дукха ду.\nАмма Iаьмиркан тIеман бюджетан кхоалгIа дакъий бен дац иза. Я дерриг а дуьненан тIеман бюджетан ворхIалгIа дакъа. Тхан хIун жамI хилла аьлча – сайн «Дуьне бердан йистехь» цIе йолчу жайнехь аса дуьйцург – кхерамазаллина юхахьесапдар ду. Кхерамазаллица боьзна кхетам вайна даханчу бIешарах бисина бу – боккха ши тIом а, шийла тIом а хилла бIешо дара иза. Ахь къоман кхерамазалла юьйцучу хенахь , наха ойла йо керлачу герзийн системех а, тIеман системе инвестицеш ярах а.\nАмма вай тахана шадерриг а карладаккха гIерташ делахь, даханчу бIешарера вайна кхаьчнарг дицде. Кехат а эцна, охьа а хевшина, цивилизацин кханенна болчу кхерамийн цIен йоза хIоттон деза. Оцу цIен йозанна юкъахь хир бу климатан хийцамаш а, адам дебар а, хин кхачо лахлуш хилар а, кхачан мехаш лакхадовлар а, политикан къепе ца хилар а, пачхьалкхийн режимаш юхуш хилар а.\nКхерамазалла ларъеш лелош йолу герзийн агресси, я герзаца агрессех ларвалар – оцу цIен йозан коьртачу итт хIуманна юкъахь хир ду. Амма иза хир дац цуьнан коьртачу пхеа хIуманна юкъахь. ХIокху 2I-чу бIешарахь лаьттачу кхерамашца доьзна хила деза кхерамазалла ларъяр. Даханчу бIешарахь хиллачу кхерамал дуккха а къаьсташ бу уьш.\nRFE/RL: Хьайн «Дуьне бердан йистехь» цIе йолу жайна Оьрсийчоь а, Пакистан а йийцарна тIера йолайо ахь. Къоман кхерамазаллин концепт муьлхачу агIор хийца еза аьлла хета хьуна оцу шина пачхьалкхехь?\nБраун Лестер: Яханчу аьхка Оьрсийчоьнан малхбузехь цIерш евлча, исторехь хиллачух уггаре а чIогIа зе динчех яра уьш. Мангал бутт бовш юьйла а елла, Марсхьокхучу беттан юьххье кхаччалц дела денна 300-400 керла цIе йолара. Оьрсийн карахь цхьа а гIирс ца хилира цIарца къийса.\nДуккха а пачхьалкхийн а хир бацара, дуккха а меттигашкахь, цхьанаметта евллачу цIершца къийса гIирсаш. Хиллачу зен барам инзаре боккха бара – 300 миллиард доллар. Оьрсийчоьнна хаза неха санна доккха ахча ду иза.\nМарсхьокху бутт болалуш, хIора дийнахь, бIеннаш цIерш юьйлучу хенахь президента Медведевс элира, «климат хийцалуш хилар тхуна ладаме ца хеттера. Цунна дуьхьал болчарна юкъахь дара тхо», аьлла. ТIаккха цо элира: «ХIинца тхо кхийти иза бакъхиларх а, оха цунна цхьаъ дан дезаш хиларх а». Вала воллуш меттахь Iуьллучун къарваларх тера дара иза. Хьо баккъал а цхьана хIуманна тIеIоттавелча, тIаккха цхьаъ дан волало хьо.\nПакистанах лаьцна аьлча, цигахь вуно чIогIа дукха догIанаш ихира. Цкъа а ца хиллачу кепара ихира уьш. Пакистанан юккъерчу меттигашкахь 58 градус йовхо лаьттира. Сан хьесапехь,Азехь цкъа а ца хиллачу кепара лакхара ю иза . Пакистанан малхбалехьа долчу Гималайшна тIера шеш а, ло а дашийтинчух цхьа бахьана иза дара. И дешна шеш а, лайш а Индусийн хин системана чу доьлху. Нийсса оцу Пакистанан экономикан даг тIехь ду иза.\nОццу хенахь, хьаннаш хьакхаран проблемана тIе а Iиттало вай. Пакистан кхуллучу I947-чу шарахь цуьнан латтанийн 40 процентана тIехь хьаннаш яра. хIинца уьш 2 процент бен яц. Иштта, цундела шеш а дешна, хи охьадогIучу хенахь, иза сацон цхьа а меттиг яц.\nRFE/RL: Нагахь санна, 2015-чу шарахь а, хIинцачух терра , вай Iаш хилахь, план "С" хIун хир ю?\nБраун Лестер: Вай сихха меттах ца довлахь, бердах дахарна кхерам хир бу вайна. Со ала гIерташ дерг хIун ду аьлча - ерриг дуьненан экономикан систем йоха йолаелла.\nАс цхьа масала далор ду хьуна. Массо а сингаттаме вожийнера даханчу шарахь Оьрсийчоьн малхбалехь евллачу цIерша. Цхьа бIе эзар тонна тIера, кхузткъа эзар тонна тIекхаччалц лахбира Оьрсийчохь гулдан кечдинчу кIен барам. 40 процентана лахдира. Цу тIехь а дуьненан ирс хилира, хIунда аьлча, цIерш йовларца доьзна Москохах а ца хьакхалуш, Чикагох а хьакхаелла.\nЦхьанатоьхначу Штатийн 400 миллион тоннах 40 процент кIа дайнехь, дерриг а дуьненан эшам I60 миллион тонна кIа хир бара. Вайна дага а догIур доцчу кепара лакхабохур бара цо кIен а, кхечу кхачан а мехаш. Оцо мехкадаьтта а, кIа а духкучу пачхьалкхашка и шайн кIа маьхкадаьттана дуьхьала хуьйцуьйтур дара.\nДисина дуьне, маркетехь йисинарг эцар бен, кхин дан хIума а доцуш дуьсур дара. Кхераме хьал хIуттур ду иштта иза нислахь. Со шек ву дуьненан экономика цуьнца ларалур ю бохучух.\nRFE/RL: Дерриг а дуьненан проблемаш йийцаре ян а, къастон а хIун тайпа форум оьшу? Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацига хьоьжуш ду шу я Джи-20-но куьйгалла шена тIеэцаре хьоьжу?\nБраун Лестер: Суна хетарехь, цхьа тIаьхьало а йолуш хIума дан вай гIерташ делахь, Цхьанатоьхна Штаташ ю, меттах а евлла, куьйгалла дар тIелаца дезаш. Цхьанатоьхначу Штаташа иза дой, дерриг дуьне а тIаьхьахIуттур ду.\nСо башха тешаш вац, I90 декъашхочух лаьтта Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организаци я кхийолу организаци и тайпа хIума сиха а, каде а дерзон ларалур ю бохучух. Джи-Ткъане иза далур ду бохучух а шек ву со.\nТамашена дара францахойн президентан Саркозин принцип, кхачан мехаш тIекхетар дуьйцучу хенахь, спекуляцина хIун дан деза, бохург хилар.\nИза маьIне хIума ду да-м, делахь а, оцу проблеман билгалонаш ю цо тидам тIеозош ерш, ша проблема яц. Климат дохдалар а, хин хьостанаш жимдалар а, адамаш тIех дукха дебаш хилар а, латтанаш хьандарца а догIуш хIума дац кхачан мехаш хьаладахарца къовсар.


Евкуровна махкахоша къаьркъа ца молийла лаахь а...\nМахкахь малар дохкар юкъ-кара лагIдеш, шатайпа низаман проект чуелла шайн парламенте Евкуров Юнус-Бека. Мархийн баттахь а, уьш достучу дийнахь а, Бераш Iалашдаран а, Хаарийн а, школашкарчу дешархойн «тIаьххьарчу горгалин» а деношкахь малар духкийла ца лаьа ГIалгIайчоьнан куьйгалхочунна. Доьхкинчунна 4-50 эзар сом гIуда а тухур долуш.\n«ТIунтIин мур» тIехIуттуш бу бусалбанашлахь нислучу маларчашна\n…ТIунтIа, юьртахь тоьлла пхьар вара дуккхаъчу корматаллийн, амма батт чуйиллина къаьркъа молура. Бакъду, Марханаш лоцуш, тухий, кIунзалволура, дуьтура къаьркъа.\nИштта малар ша дитинчу цхьана мархийн баттахь, шен сагатлуш вахханчохь, Мазалкехь, гинера иза базара баханчу юьртарчу зударшна. Шен тобанахь йогIучу Кайпас некъал дехьа, букар а воьлла вогIучу ТIунтIига мохь тоьхнера: «ТIунтIа, ва ТIунтIа, ахь малар дитина аьлла хезна суна, Дала къахь дойла хьуна иза!»\nТIунтIас дуьхьал мохь хазийнера: «Кайпа, ва Кайпа, хьуна а дойла Дала къахь...». СоцунгIа а хилла, тIетоьхнера: «…ХIара дуьне».\nОьрсийчуьрчу къаьмнашлахь уггаре кIезиг малар духкурш-оьцурш бу нохчий, гIалгIай. Царел шозза дукха молу къаьркъа дагестанхоша.\nЕвкуровн проекто хIун лоьху\nМаларх бетталурш шайлахь дукха бацахь а, берш а новкъа бу гIалгIашна. Стенна эшна царна, малар дохкар-эцар тергоне а эцна, берийн деза деношкахь а, Мархийн баттахь а иза лелор дехка?\nЕвкуровн проект йийцаре йийр йолчу парламентан пресс-гIоьнчаллан куьйгалхочуьнга Манкиев Якъубе делира Маршо Радионо и хаттар. Иштта хилира къамел.\nМаршо Радио: Маларш дохка ца магочу дезаденойн могIарахь стенна дац мархийн а, берийн а денош бен? Масала, мегаш дуй къаьркъа Толаман дийнахь, я Лахьан-беттан 4-чохь догIучу Халкъан цхьааллин дийнахь мала?\nМанкиев: «Мала мега, ца мега бохург ма дац иза. Мала доьхкуш дац цхьанна а. Мала луучо оцу деношкахь а мер ма дуй. Бохург ду оцу деношкахь цадохкийтар. Дуьцурш Хаарий де, дешар кхечдалар бераша дазде суьйренаш ю. Оцу деношкахь кегийрхой хуьлу арахь, Дала тIе ма даийтойла уьш меллачу стага лелочу машенна кIел лелхар. Уьш чкъургашна кIел ца нисбалийта».\nЛуучо оьцур ду-кх Марха даста де дуьсуш, ша ца хилча мегаш вацахь\nМаршо Радио: Аш шайн сайтехь боху, Мархийн баттахь, уьш достучу дийнахь бусалбанна ган тарло туьканчохь духку къаьркъа? Ткъа гича?!..\nМанкиев: «Оцо цуьнан, бусалбан, сий хьадо. Исламо доьхку малар. Луучо оьцур ду-кх Марха даста де дуьсуш, ша ца хилча мегаш вацахь, бутт хьалха эца а тарло, масала!\nМаршо Радио: Нохчийчохь шу долучохьчул кIезиг даьржина ду малар. Мохк маллане а ца молуче кхачо дагахь-м дац шун Iедал?\nМанкиев: «Цкъачунна и ойла яц. Ерриг а республикехь, хетарехь, кхо туька бен а яц малар духкуш. Республиканна яц иза йоккха проблема. Некъахьовзамаш, дукхахберш, машенлелорхой бехна а хуьлий нисло. Цундела еанна и ойла, бераш мукъане а Iалашде вай, дешар чекхдалар даз ма дой цара, аьлла».\nНийсонан дуьхьа ала деза, шашах ца нисделла вайнехан шина махкахь малар дитинчу хьоле даккхар. Ца лаахь а, лууш санна къамелаш а деш, охьаехкира Нохчийчуьрчу бизнесхоша стохка а, кхушара а шайна малар дохка магош Iедало цхьа мур хьалха елла лицензеш.\nИзза сурт лаьттира ГIалгIайчохь а. Iедало къехкош а боцуш, бовзаза буьсучу кегийрхоша ягайора къаьркъа чохь карийна туьканаш, еттара маларш духкучу махкахошна.\nТкъа ала дац, хIора гIалгIа я нохчо ву малар дитина. Иштачара «маларан тураш» латтайо шайна мехкан дозанашна гергайолчу «нехан» гIаланашкахь – ХIирийчуьрчу Мазалкхе я Дагестанерчу Хасу-Юьрта лела уьш, масала.


Юха а бодане лаьтта Парижера Эйфелан бIов\nФранци, Треб, Заз. 23. 2018.\nЗазадоккху-беттан 23-чохь Францера Од цIе йолчу департаментехь Требе гIалахь 4 стаг вен а вуьйш, 15 лаза а веш теракт хилла.\nПолисхойн хаамашца тIелатар динарг хилла Францин а, Мароккон вахархочуьн статус йолуш хилла волу, 25 шо долу Редуан Лакдим.\nИ теракт ДАIИШ тобано шайна тIелаьцна, аьлла схьакхайкхадира Францин хаамийн гIирсаша.\n2016-чу шарахь Францехь набахти чувоьллина хилла ву Редуан Лакдим. Амма цуьнан чуволлар радикале хьежамаш бу аьлла, я цунах хьакхалуш долчу бахьанашца хилла дац.\nЦундела, Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министро схьадийцарехь, Iедалан белхалойн цунах шеконаш ца хилла.\nАдамаш а дойъуш, иштта теракт хилча, Францехь бехаш болчу бусулба нахана чIогIа халонга долу. Адамаш дайъар халонга даьлла а ца Iаш, Ислам-динан цIарах иза лелош хилар а ду бусулбачарна Iаьткъаш дерг.\nТIом а, "теракт", "терроризм" боху дешнаш а хьех-мерах девллачу нохчашна хIете а ца деза шаьш Iаш долчу мехкашкахь иштта хIума хилча.\nОцу хьокъехь къамел дира Маршо-Радионо Ниццехь маьждиган имам а волчу, диаспоран жигархо а волчу Магамадов Рамзанца: "Тахана хIокху Францехь хилларг вайна массарна а хезаш ду. Динехь бехк боцу стаг а, я ша - ша вер, Дала КъорIан чохь магош цахилар дукхачу Iеламнаха билгалдаьхна ду. Дала КъорIан чохь боху, шайн бакъо йоццушехь са ма доьйла аш.\nХьуо вер а, бекк боцу нах байъар а мегаш дац. Оцу Аяташ тIе а тевжаш Iеламнаха схьабохуш а ду и. Бехк боцу стаг, кериста велахь а, бусулба велахь а, вен бакъо яц. Шеко яц иза бусулба динехь мегаш цахилар.\nТахана оцу туькана вахна хуьлда и, я шен гIуллакхе цхьанхьа араваьлла воьдуш-вогIуш хуьлда, и санначу метте хьо нисвала а тарло, муьлхха зуда а нисъяла тарло, йижарий, вежарий, вайн бер, вай ваьш нисдала тарло цигахь. Цундела бехк боцу неха стаг вийча, хьайн стаг вийча санна хила деза вай."\nРедуан Лакдим Шемахь хиларан тоьшаллаш шайн цкъачунна дац, боху Францин Iедалхоша.\nТалламаш шен караэцна йолу Парижера терроризмаца доьзнарг толлу полисхойн сервис цу тIехь лехамаш беш ю.\nМагамадов Рамзана кхин дIа а дийцира, интернетехула тIеIаткъам а беш, неха кхиъна а, кхианза а бераш дех-ненах къайллаха Шеман цIерга кхуьйсучара деш долчу зуламах лаьцна а: "Вайн доьзалш вай ларбан беза. Уьш дIакхуьйлуш болу нах Iедална билгалбаха беза. Вай вешан доьзалшна тIекхийдийта ца беза. Вайн дукха мехкарий бу Шема дIакхийлина. Тахана шайн йоI мича яхна, кIант мича вахна ца хууш дукха нах бу. Уьш дIаэхийтинарш муьлш бу вай хьовса деза.\nХIокху метте схьа а даьхкина, ваьшна чу садаийта гIерташ, вайн доьзалш иманехь хьалакхион гIерташ дохкуш ду вай. Вайна оьшуш дац вайн доьзалш Шема дIаэхийтар. Вайна тоьуьш ду вайна тIехь лаьттина а, латтош долу а Iазап.\nЦундела ваьш Iаш долчу пачхьалкхехь вайн позици билгала хила езаш ю: ваьш оцу зуламан декъехь доцийла дIахоуьйтуш хила деза. ХIунда аьлча, оцу зуламхоша бусуба нахана беш берг боккха бохам бу. Царна моьттуш хир ду шаьш беш берг пайда бу. Иза пайда бац, зулам ду. Уьш зуламхой бу. Уьш зуламхой хилар дIакхайкхон дезаш ду."\nТребехь хилла йолу теракт полисхоша Редуан Лакдим вен а вуьйш дIайирзина.\nОцу Iуьйрана шен жимахйолу йиша ишколе дIаэцна вахна хилла иза.\nТкъа буьйсана Парижерчу Эйфелан бIаьвнан стогарш терактехь беллачеран сийнна дIадайъира.\nСалахь Абделсалам тахана Белгино Францина дIавелла\nХарц-орцано гIаттийна бIо\nФранцехь лаьцна тоба ДаIишца йоьзна хилла\nЗуламхочо закъалтана нах лецна Францерчу Треб гIалахь\nТреберчу теIелатаран декъашхо хила мега зуда лаьцна Францехь


Ламанхойн Республикан президент, бизнесхо-нохчо\nМарсхьокху-бутт 28, 2017\nавтор - Вачагаев Майрбек, Парижера историк\nЧермоев Iабдул-Межид (Тапа) вина шен тайпанхоша йиллинчу Орцин-Юьртахь (Устрада-ГIалин агIор йолу Соьлж-ГIалин йист) 1882-чу шарахь вевзаш хиллачу оьрсийн инарлан, Георгин ЖIаран кавалеран Чермойн Исхьакъан Орцин доьзалехь.\nКъомах нохчо а волуш, «дворянин» хьолехь хилла иза. Чекхъяьккхина БуьритIехь «реальное училище» а, Петарбухахь Императоран Николайн дошлойн доьшийла а (1901 шарахь).\n1901-1906-чу шерашкахь гIуллакх дина Императоран Локхаллин ханехь. 1905-чу шарахь ялийна БуьритIехь бехачу азербайджанхойн доьзалера Ибрагимбекова Хьава-Ханум. Иза яьхна цуьнца цуьнан оьмар кхачаяллалц, цуьнца яьлла 1919-чу шарахь дозанал ара а.\n1906 –1914-чу шерашкахь мехкдаьттадоккху бизнес лелийна Чермоевс – дегара доладевлла маьIданаш йолах нахе а луш. Оцу бизнесехь нохчех иза ца хилла дуьххьара, амма хилла массарел а дика аьтто баьлларг.\nДуьненан Хьалхара тIом баьлча, кхиболу ЧермоевгIар а санна, шен лаамехь вахана эскаре. 1914-1916-чу шерашкахь «Акха дивизин» («Дикая дивизия») Нохчийн дошлойн полкехь эпсар лелла. 1916-чу шарахь штабс-ротмистр волуш лазийна, дарба лелийна БуьритIехь, тIеман совгIаташ делла а хилла.\n1916 шарахь Чермоев Тапас кехат хьажийна Оьрсийчоьнан Iедале нохчашна 1860-чу шарахь Кавказерчу оьрсийн эскаран буьйранчас Барятинскийс ша яржийначу «Нохчийн халкъе йолчу прокламацехь» лур ю баьхна лаьттах доладан бакъо ялар доьхуш.\nДехар Кавказерчу Iедало зийна, паччахьо къобал а дина, 1917-чу шерахь кхочушдан а дезаш дисина.\n1917-чу шеран Зазадоккху-баттахь Чермоев Тапа Нохчийчоьнан цIарах хоржу Ханна къастийначу цхьаьнакхеттачу ламанхойн Юкъарчу Комитете (Временный ЦК объединенных горцев). Оцу хьукмате болх болабайта ахча а хьажадо цо.\nПолитикан кхетамца Чермоев герга хилла федералисташна: 1917-чу шеран Октябран Революци йолаялале Оьрсийчоьнца федеративан юкъаметтигаш хIитторехьа хилла иза, иштта, федеративан юкъаметтигаш хила еза гIалгIазакхашца а, Кавказерчу кхаа пачхьалкхца а, баьхна цо. Къийсина Къилбаседа Кавказехь Оьрсийчоьнах йозуш йоцу пачхьалкх йилларехьа.\n1917-чу шеран Стигалкъекъа-беттахь Къилбаседа Кавказан а, Дагестанан а цхьанакхеттачу ламанхойн Гонан 1-чу гуламехь Чермоев хоржу оцу Гонан Юкъарчу Комитетан куьйгалхо. Иштта, хилла иза Теркан мехкан а, Нохчийн а гIуллакхлелоран комитетийн а декъашхо.\n1917-чу шеран ГIадужу-баттахь вуьгу иза Къилба-Малхбаленан цхьанатоьхначу Iедалан гоне а (ламанхойн, гIамаран мехкашкарчу къаьмнийн, Къилбан гIалгIазакхийн цхьаьнакхетаралла). Бутт баьлча, оцу хьукматах «Ламанан Iедал» хилча, шегара дарж дуьту Чермоевс, амма вуьсу Нохчийчоьнан цIарах цуьнан декъахь.\nЛаманхойн Республикан лидер\n1918-гIа шо долалуш юха ламанхойн пачхьалкхан лидер хIутту Чермоев Тапа – цуьнга ло Ламанан Республикан министран-куьйгалхочун дарж. Йозуш йоцу Республика кхоллаяларх бертан кехат тIечIагIдо цо Батумерчу дуьненаюкъарчу конференцехь Стигалкъекъа-беттан 11-чу дийнахь.\nПарижерчу машаран конференце хьажочу делегацин коьрте а хIоьттина– 1918-чу шеран ГIура-бутт – цига воьдучу муьрехь а вуьсу иза Республикан коьртехь.\n1919-чу шарахь делегацин коьртехь Париже дIакхаьчча дуьйна Чермоев ваьхна цигахь. Ламанхойн республиканна хьалхара куьг яздина Кубанан Iедалца бертан кехат хIоттош 1919-чу шеран аьхка.\nЛаманхойн Европерчу эмиграцин жигархо а волуш Чермоев Тапа ваьхна Парижехь а, Лондонехь а. Францин коьртачу шахьарахь «Дашо тха» («Золотое руно»), «Прометей» («Пхьармат») олучу Къилбаседа Кавказан «масонийн ложашкахь» а хилла иза 1924-1930-чу шерашкахь, царна ахча кхачош а, церан декъахь а.\nПолитика дIатесна Чермоевс 30-гIа шераш дуьйлалуш. 1932 шарахь Лондонан Лакхарчу кхело банкрот ву аьлла кхайкхийна иза.\nЧермоев Тапа кхелхина 1937-чу шеран Марсхьокху-беттан 27-чу дийнахь Лозаннехь (Швейцари). Цуьнан дIавалар цIеххьашха нисделла лорура иза уллера вевзинчара а, цуьнца лечу дийнахь а зIе латтийначара а. Оцо шеко йитина цуьнан гонехь иза Советийн Iедалан агенташа вийна хила тарлуш хиларх.\nПарижна гергахь, бусулба нехан Бобиньи кешнашкахь дIавоьллина Чермоев Iабдул-Межид-Тапа.


Ший вахар балха хетадаьр — Сердало\n22.03.2019 22.03.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nХьехархо хилар – атта болх бац. Наьна мотт хьехаш вола хьехархо Дала белгалваьккха саг ва. Наггахьа сагага мара кхачац цу тайпара совгIат – ший мотт эзди хар а, хайна ца Iеш, из дIабала магар а. Цу къаьста белгалбаьннача нахах я Ведажнаькъан Хоасбота Марем.\nМарема вахар а лелар а доладеннад Наьсаре, из яьй 1963 шера. Пхьилекъонгий-Юртага кхаьчад цол тIехьагIa Марем денна бIаргагорца дувзаденна дола ираз. Рузкъа хиннад ший дикал а, хозал а цу юртарча нахаца дукхагIа екъа. ХIаьта ше цу юрта болх бе йолаеннача хана денз цо шийл кхы йоккхагIa йоаца дегагIоз кхеллай берий дай-ноаной дегашка. Цун хьехархочун болх болалу Пхьилекъонгий-Юртарча шоллагIча ишколе 1984 шера. ЗIамигача берашта хьехаш къахьег цо цу юкъа. Марема балха бехктокхам а, лоархIам а дика кхетабора шийна массаза дас-нанас хьалхадахар бахьан долаш, дешар эшаш хилар а, къахьегам хьаьнала ца хилча Дала тIаэцарг цахилар а.\n2008 шера Марема чакхъяьккхар ГIалгIай Паччахьалкхен университет, гIалгIай мотт хьехаш йола хьехархо а хинна дIачIоагIъеларца. Цун вахаре дукха хиннаб эздий хьехархой, хIаьта цо массаза къаьстта белгалйоаккх Кхоартой 1айшет цун кхоллама никъ а, хьехам а хьоабирца. «Наьна мотт бовзаш, цун кIoаргленаш тохкаш, дукха хIама дайзад сона», — йоах Марема. – Метта лард чIоагIъе гIертарах массаза гарга хиннаб сона цун болх».\nТахан цхьаккха олимпиада а, яхьараш а, флеш-моб а дIайодац Марема дакъа ца лоацаш. Наьна мотт берашта бовзийта гIерташ, мотт шийла тIаэцачарна безабалийта гIерташ, керда наькъаш юкъекхувлаш, хоза уйла-нигат совдоахаш ма даггара къахьег дикача хьехархочо. Раьза бола дешархой ди массаза дала дуккх-дукхагIа ба. Дешара ха чакхъяьлча а, уж цунцара къасташ бац. Дийша баьнначул тIехьагIа а уж хьоашалгIа ух цунцарча безамо дIабехаш.\nМарема болх министерство а, ИПК, НИИ болхоша а дуккхаза белгалбаьхаб, цунгара хьабоала пайда лакхача маьхе увттабеш. ХIаьта укх деношка йолалуш ЕГЭ я, гIалгIай метта хетаяь. Цун Дала низ лулба дешархой Iомабе а, уж нийсача новкъа баха а.\n← Мах боацаш цхьаккха а хIама дац


Хи йистехь ,малх кхеттачу басехь, схьа а ястаелла, Iуьллуш Зу хилла. Мичара йолу а ца хууш, коьллаш юккъера схьаиккхина Пхьагал. ЧIогIа кхераеллачу Зуьнна, шена хьалха лаьттарг цхьа дера доккха экха ду моьттина . Юьхьанца, сихха хьаьрчина деккъа цIена кIохцIалш а хилла, дIахIоьттина иза, дуьхьало ян кеч а елла. Кхано, Пхьагал йовза а евзина, дIасахьаьжна, гонах кхин цхьа а кхерам а ца хаабелла, хьаьрчинчуьра хеца а елла, кIохцалш нисдан хIоьттина Зу. Пхьагална хиъна Зу шех озаъеллийла.\n– Стенах кхераеллера хьо, Зу? – Со-м сайл кхоьруш цхьа а экха хир дац моьттуш яра. Жимма гIовгIа яьлча а , йодий дIалечкъа со. Кхано, хан яьлла , дIа ладоьгIна хьаьжча, дитта тIера гIа хуьлу охьадоьжнарг…\n– Со кхоьру бохург-м дац хьан иза? – олий, резайоцуш йистхуьлу Зу. Хьуна ца хаьа, сох массо а акхарой кхоьрий. Сан кIохцалшна тIегIорта ца яьхьа я борз а, я ча а. Ткъа Цхьогало-м заахало хьахийнера соьга , хьоьца гергарло таса лаьара шена аьлла. Цунна дика ма хаьа, хьуьнхара акхарой соьх кхоьрий, – бохуш , даккхий къамелаш долийна Зуьно.\n– Доьзаллаш дийриг ! Кураллаш йийриг! Стенна до ахь и сонта къамелаш. Суна дуккха а меттигаш хаьа, кIохцалаш ду аьлла, зуьнаш кIелхьара ца йовлаелла. Ур-атталла – олхазарех а. Цхьогал-м хIунда дуьйцура вай. Цо-м, бIаьрнегIар тохале, ши дакъа дийр дара хьох,– бохуш, карзахйолу Пхьагал. – Ма елахь кхин дIа еса куралла! Со-м къера ю хьуна! Со-м кхоьру. Амма, цхьа догдохийла ю сан – чехка ядар. Цист! Схьахетарехь, коьллашна юккъехула цхьаъ ву схьагIерташ!\n– Ван а-м ву! ХIа,иза-м хьан нускал – цхьогал ду хьо йолчу догIуш. Iодика йойла! Пхьагал дIатилира алалахь цуьнга,– олий, дIатасалой, коьллаш юккъе оьккху Пхьагал.\nЦхьогал тIекхачале дIаяха ца ларайо Зу.Цхьогал тIе ма деанна, хьаьрчина, уьйриг хилла Зуьнах. КIохцалш ира а хIиттийна, мерах шок етташ, къийсаяла йоьлла иза.\n- ХIун хилла хьуна, сан хьомениг ? – хаьттира тIедеанчу Цхьогало. Цомгаш-м ца хилла хьо? Хорша-м ца еана хьуна? Са ма гатде ахь, со хьожур ю хьуна хьоьга, – бохуш, Зу Iехо дагахь къамел долийна Цхьогало, тIаккха, меллаша ког а Iоьттина, хи чу кхоьссира цо Зу: «Лийча – м ца лаьа хьуна!», – аьлла. Хи чу йоьжна Зу, хьаьрчинчуьра хеца а елла, тIекIелйолу, гай тIехула а долуш. Цхьогало иза хи чуьра схьа а йоккхий, шена цунах ижу йо. Ша-шех дозаллаш деш, Зуьно йинчу кураллех хьуьнхарчу акхарошна дийца хIума дисира.


Ламаз ца дечуьнга, ламаз дойтун долу дешнаш - Форум\nОршотан де, 28.09.2020, 04:31\nФорум » Основной Атагинский форум » Ислам » Ламаз ца дечуьнга, ламаз дойтун долу дешнаш\nЛамаз ца дечуьнга, ламаз дойтун долу дешнаш\nisa-muslim Дата: Шинарин де, 26.01.2010, 09:59 | Сообщение # 1\nАссалáму Iалайкум, ва рахьматуллáхIи, ва баракáтухI\nСан бусулба ваша, сан бусулба йиша, шуна хаьий дела – Беркате а, сийлахь – веза а ву Иза, ламаз цадечух дIакъаьстина а, Цо и дIатесна а вуй?\nАллáхIан элчано – IалайхIис-салáм, аьлла: «Варийлахь, хуъушехь ламаз ма диталахь. Хуъушехь ламаз цадина волу стаг, АллáхIера а, Цуьнан элчанера а къинхетамах а, чIагIонах а дIахаьдда ву хьуна». И бохург Цаьршинца цуьнан дисина цхьá вáзар (зIе) дац бохург ду.\nШуна хаьий, сан бусулба йиша а, ваша а, пайхамара – IалайхIис-салáм, ламаз цадеш волчунна керста ву аьллий?\nАллáхIан элчано – IалайхIис-салáм, аьлла: «Къонахчунна а, керстаналлийна а юкъахь ламаз цадар ду».\nХьуна хаьий, ламаз цадеш волу стаг а, зуда а делча уьш бусулбанийн кешнашка дIацабухкий, дIабохка мегаш доций?\nЛамаз цадеш волчунна кошахь Iазап муха ло хаьий хьуна? (АллáхIа лардойла вай цунах).\nАллáхIан элчано – IалайхIис-салáм, аьлла: «…Вижина Iуьллуш волчу цхьана стагана тIекхечира тхо (асхьабашна шена сийсара гина гIан дуьйцуш. Пайхамаршна гина гIан бакъ ду, вахьйу ду). Цунна тIехIоьттина карахь боккха чIогIа тIулг болуш кхин цхьа стаг вара. Цо и тIулг цуьнан коьрта тIе а буьллий цуьнан корта кагбора. ТIаккха чукарчара и тIулг. Цо воьде и тIулг схьаэцара, юха иза хIокхунна тIевеъча, корта хьалха санна хIумма хилаза карбора цунна. Цул тIаьхьа цунна тIе схьа а вогIе, хьалха ша цунна динарг дора цо цунна. ТIаккха аса элира: СубхьáналлáхI! ХIара шиъ мила ву? ХIокху шимма дийриг хIун ду? ТIаккха Джабрáила – IалайхIис-салáм, элира: Иза перз ламазна набарха сама ца волуш волу стаг ву».\nАллáхIан хьаькъашха массарал хьалха жоп доьха дерг а, лорун дерг а ламаз дуй хьаий хьуна, сан бусулба ваша, сан бусулба йиша?\nАллáхIан элчано – IалайхIис-салáм, аьлла: «Къематан дийнахь массо хIуманал хьалха шеца лен хьесап ден дерг ламаз ду. И мегаш хилахь, цуьнан кхин йолу Iамал а мегаш хир ю. И телхина хилахь, цуьнан кхин йолу Iамал а телхина хир ю».\nХьуна хаьий ламаз цадеш верг къематан дийнахь фирIовнаца хир вуй?\nАллáхIан элчано – IалайхIис-салам, аьлла: «Ламазан гIайгIа еш а, и лардеш а волчунна нур а, билгало а хир ду и къематан дийнахь. Цуьнан гIайга еш ца хилларг, и лардеш ца хилларг, цуьнан нур а, билгало а, хьалхавалар а хир дац и. Къематан дийнахь Къáрỳнца а, ФирIовнаца а, ХIáмáнаца а, Халафан кIантаца Убаййаца а хир ву и».\nХьуна хаьий, ламаз ца дийриг жоьжахатахь бохамаш биначаьрца (преступники) хир вуй?\nАллáхIа – ТаIáлá, аьлла: «Массо стаг а ша йиначу (вочу) Iамалан закъалт ду (жоьжахатахь шен вон Iамал бахьанехь таIзар дийр ду цунна), аьтту агIорниш боцурш. (Уьш муьъманаш бу. Уьш цунах хьалхабевр бу). Ялсаманан бошмашкахь вовшашка хьоттур ду цара бохамаш, къинош динчера хьокъехь (АллáхI цхьаъвинарш жоьжахатара арабаьхна шайха схьатоьхча). ХIун бахьана долуш дахийтинера шу жоьжахати чу? Цара эр ду: «Ламаз дечех дацара тхо».\nХьуна хаьий, сан бусулба ваша, сан бусулба йиша, АллáхIа ламаз де аьлла хьайга омра деш дуйла?\nАллáхIа – ТаIáлá, аьлла: «Ламазийн а, юккъерачу ламазан а (Малхбуза ламаз) гIайгIа еш а, уьш лардеш а хила, ламазе а хIитта АллáхIана муьтIахь а долуш».\nХьуна хаьий, ламаз пайхамаран -IалайхIис-салáм, дуьненара ша дIаволуш тIаьххьара весет хилар?\nАллáхIан элчано – IалайхIис-салáм, аьлла, ша тIаьххьара садоьIуш волуш: «Ламазна, Ламазна ледар ма хилалуш. Шайн карахь болчу лешна а, гIарбашна а (рабыня) дика хилалуш».\nХьуна хаьий, ламаз массо а дикачу хIуманан догIа дуй?\nИбнуль Къаййим аль-Джавзийс – АллáхIа къинхетам бойла цунах, аьлла:\nЛамаз: рицкъа тIедáран бахьана ду.\nМогшлла ларъеш ду и.\nХалахетар, цатам дIакъахкош ду и.\nЦамгарш, лазарш дIаэккхош ду и.\nДог чIагIдеш ду и.\nЮьхь кIаййеш ду и.\nСина самукъа ду и.\nМало йойуш ду и.\nМеженаш жигар еш ду и.\nГIор латтош ду и.\nВоккхавевеш ду и.\nСина кхача латтош ду и.\nДог нуьре деш ду и.\nНиIмат Iалашдеш ду и.\nБáла бухатухуш ду и, беркат тIедохьуш ду и.\nШайтIанна гена воккхуш ду и.\nАр-Рахьмáнна (Къинхетамечу АллáхIана) герга вáлош ду и.\nМассо бусулба нахана а, зударшна а пайда хилар дог дохуш яздина хIара дешнаш.\nСийлахь-воккха а, Лекха а волчу АллáхIан бен ницкъ бац дикачунна тIеверзо а, вочух дIаверзо а.\nШоьгара доIане сатуьйсуш а долуш чекхдоккху оха хIара пайде а, чулацаме а дешнаш.\nВасслáму Iалайкум, ва рахьматуллáхIи, ва баракатухI!\nШун бусулба ваша ИбрахIим


Мажо вен а сахьт дац нохчо - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » Мажо вен а сахьт дац нохчо\nСалафийян сибат долчу нахана гIелонаш ян йолийна Нохчийчохь. Тергоне оьцу мажош а, дIадаьшна мекхаш а, хьалакарчийна хечийн когаш а. Цхьайолчу меттигашкахь полисхой лела шайца маж йошу машенаш а йолуш.\nСалафийян сибат долчу нахана гIелонаш ян йолийна Нохчийчохь. Тергоне оьцу мажош а, дIадаьшна мекхаш а, хьалакарчийна хечийн когаш а. Цхьайолчу меттигашкахь полисхой лела шайца маж йошу машенаш а йолуш. Еха маж лелор дика лоруш хIума дац Нохчийчохь.\nТахана Нохчийчуьра иттаннах цхьаъ бен хир вац маж-мекх ца лелош. Иза, божарийн цхьа билгало санна ю. Иза моде дирзина хан дага а ца йогIу. Наггахь бен вац дийнахь шозза хьалнехьа маж йошуш. Карарчу замано чIагIйина, дIахIоттийна и билгало — гIехьчулла маж йитар а, коьртахь пес лелор а.\n30-х шо долу Эльдар Соьлжа-гIалахь машенаш таяран станцехь болх беш ву. Ша иман долуш бусулба хиларна цо Пайхамаран суннатца лелош ю, мекхаш дIа а лергина, еха маж. Ламаз а, марха а долчу цунна дукхачу хьолехь тIеоьху машенашлелархой.\nАмма цхьа ши де хьалха иза ца вевзинера белхан накъосташна. Маж а яьшна, мискан метта, Iатаран хьожа а йогIуш, жима стаг шайна гича, цецбевла хилла уьш. Маж дIаяьккхина ша, урамашкахь дIаваха а, схьаван а ца вуьту дела. ТIаккха, цхьа бала шена а, шен гергарчу нахана а тIебахьачул, маж дIаяьккхар гIолехьа хетта шена, аьлла, бакъдерг дийцина цо цаьрга.\nКхин деха хеттарш дан а дог ца догIу стаге, иштта сийсазваккхарна, оза а велла, и хIума динчуьнга.\nДукха хан йоцуцш Москохара хьажахIотта цIа веана вара Iела цIе йолу жима стаг. Дукха жима волуш дуьйнаохьтохаран спортхо волчу цуьнан ши а лерг кагдина ду, ша вочу зудчо йинчу пельменех тера а долуш.\nИ сакхт ца гайтархьама, месаш мелла а еха лелайо цо. ГIалахь машенца иза схьавогIуш сацийначу полисхоша хьехар дина, и месаш еха лелор дика лоруш дац хьуна, уьш дIаларгахьара ахь, аьлла. Цо а иза дина, кхана-лама девне ца вийла.\nДIадийцарх кхеташ боцучарна, «вахIабхой» олучу нахана дуьхьал болу къийсам чIагIбина Нохчийчохь. Цкъачунна еха мажош йолучарна тIера болийна иза. Цунах лаьцна дуьйцу Нохчийчуьрчу вахархочо Абубакара. Иза дерриг а белхаме дацахьара, беламе лорур дара, боху цо.\nАбубакар: «Шортта «машинкаш» а йолуш, рузбанера арабовлучу хенахь, «таблетка» (Уаз) чу а хаош, мажош дIайохуш яра. «Джентльмены удачи» чохь ма-аллара: «ХIинцале лергин хьо» боху сурт дара. Чухиина валале, ларга а лоргий, охьвоккхура. Духьалваьлларг, цхьа жимма муьшка а йой, араволуьйтура. Маж ма лелае боху. Маж ерш дIа а бигина цара. Иштта бигина Соьлжа-гIалахь «Беркат» базарара а. Схьа-м бахкийтина, къамелаш-хьехамаш а бина».\nДинан агIонаш чIогIа экаме лоручу Iедалша бан болийна Iаткъамаш ца лайча ца бовлу нах. Цундела, оцу хьола тIе а ца доккхуш гIуллакх, хIора а шен-шен цIахь Iийча гIолехь хета шена, боху Абубакара.\nАбубакар: «Я дехьа а, я сехьа а воцуш, юккъехь хила боху кхара. Тхоьца воцург тхуна доьхьал ву бохург ду иза. Суна-м ца хаьа, я иштта хилча а, вуьшта хилча а магош дац. ГIийла чохь Iийча тоьлу, цхьанхьхьа а ара а ца волуш».\nНохчийчохь жигара тIемаш боьлхучу хенахь, масала, «Кавказ» блок-постехула тIехвала вуно хала дара, хьан коьртахь пес а, тIера духар а бусулбаниг делахь. Саца а вой, бехха талламаш бора, тIерачу бедарех хьожа а йохуш, цIарна уллехь-м ца Iийна теша, бохуш. Ткъа циггахь, мелла тIуртIуз-ваьлларг хецна чекхволуьйтура оьрсаша.\nЦундела хийла малар бете даьхьан доцу нах а мала буьйлабеллера, шайна некъахьовзам ца хилийтархьама. Тахана мел хIун кхерам го божарша лелочу мажах — и ала хала ду. Амма ницкъаша борша стаге шен тIера духар а, сибат а хийцитар — иза, цIийца бен йоьрзур а йоцу чIир а хилла лелла хIинцалц нохчашлахь. ХIинца хIун хир-м хаац…\nОбращение татарского правительства в изгнании к VII форуму Свободной России!\nПерешептывание Обамы с Россией создает опасный прецедент


"Дика кIант вара шун, амма экстремист ву-кх"\nСтаврополерчу "Кегийрхойн Яблоко" (Молодежное Яблоко) партин декъахочо Бобро Кирилла цхьа шой, ах шой набахтехь даьккхина. Баккхийчу барамашкахь наркотикаш яьхна цуьнгара аьлла, бехкала воьллинера иза.\nЦул хьалха Ставрополан кIоштахь политикан дукха акцеш хIиттайора Кирилла: Шемарчу тIамна дуьхьал, Къилбаседа Кавказерчу зударийн бакъонашна тIехIуьттуш, ишта ша цхьаъ меттигерчу ФСБ-н гIишлонна хьалха хIуттий, цхьаалин пикет хIоттайора цо, къайлахчу сервисийн белхахоша жигархой дIалоьцу бохуш.\nКириллан гергарчара а, цуьнан адвокато а чIагIонаш йора, цо лело оппозицин гIуллакх бахьана долуш, кIантана наркотикаш кхийсина ю бохуш. 1,5 шарахь а дIатийна хан яьккхира Кирилла, шен герагарчарна а, шен дахарна а кхерам лаьттий хууш.\nМасех кIира хьалха Европе дехьаваьллачу жигархочо интервью елира "Кавказ.Реалии" портална. Цо дуьйцу, мича бахьанашца шена тIаьхьадлаьллера Iедал а, шена цара дуьхьал даьккхинчух а.\n"Iаламат беламе а ду, Iаламат боьха а ду"\n– 2014-чу шарахь дуьйнна хIун лелош вара хьо? Стенна тIера доладелла хьуна Iаткъамбар?\n– ХIетахь йоллу пачхьалкхехь а акцеш яра дIахьош – Болотная олучу набахтерчу тутмакхашна маршо йоьхуш. Кеп-кепарчу гIаланашкахь цхьааллин пикеташ хIиттайора. Ставрополехь акци хIотто дагахь хиллера со.\nИшта нисделира, цу дийнахь тхан гIала Путин Владимир вогIуш. Йоллу центр дIакъевлинера, схьакхаьчначул тIаьхьа бен ца хиира суна, иза веанийла. Сайн Iалашо хийца ца лиира суна. Коьртачу майдане велира со. Сайн карара кехат схьаделла со хIоьттича, полисхо веара суна тIе. Соьга хеттарш дина, кехат схьа ма делла элира цо. Цул тIаьхьа "бобик" олучу машен чу а хаийна, полисхойн декъе дIавигира со.\nШа цхьаъ дIа а хIоьттина, пикет еш хьо велахь, Iедалера бакъо оьшуш яц хьуна. Ас низамаш ца дохийнера. Полисхойн декъе суна тIе кхайкхира доьзалхочух йолу сан хIусамнана. Полисхочун кабинет чохь акци хIоттийра охашиммо, плакатца суьрташ а дохуш. Цул тIаьхьа соьца дехха къамел дира.\nАла догIу, дуьххьара дацара соьца цу кепара къамелаш дар. Iедална реза воцуш дош мел аьллачуьнца деш ду цу кепара къамелаш.\nЦара хьоьга телефон тоьхча, моьттур ду шу дукха хенахь дуьйнна девзаш, доттагIий ду. Маршалла, муха ду хьан гIуллакхаш, вола тхо долчу, чай мер ду вай. Iаламат беламе а хуьлу и, Iаламат чаьмза а хуьлу.\nДагара даьллера суна тхаьш цхьанакхетар. Цхьа ах бутт хна яьллачу заманчохь юх-юха телефонаш етта буьйлабелира соьга. Лакхарчу хьаькамех цхьанна ца тайна хир дар-кх, Путин вогIучу дийнахь со аравалар.\n– Хьо волчу балха тIе а баьхкинера уьш?\n- ХIаъ, сан балха тIе телефонаш еттара, суна зуламе даккха гIерташ. Ессентукехь гIуллакх деш вара со, цигара Ставрополе дехьавала лууш вара со, цигахь университетехь доьшуш яра сан доьзалхочух йолу зуда. Цуьнах пайда а эцна, сан куьйгалле бевллера уьш. Москохарчу а, Ставрополерчу а "Яблокон" куьйгалле дийцира ас, тIаккха оха сацамбира, нагахь ас низамашкахь йина акци бахьана долуш уьш тIаьхьабевллехь, хаамийн гIирсашна хоуьйтур ду аьлла.\n–Хьан доьзална а, дена -нанна а муха бале евлира хьан акцеш?\n- Сан да волчу балха эха бевллера полисхой. Хьан дика бизнес а ю, дика воI а ву хьан, амма экстремист ву-кх. Хетарехь, набахте кхача там бу иза аьлла хиллера цара. Сайн дахарехь низамаш талхош, цхьа хIума дина вац со.\n- Муьлхачу акцино собар кхачийра церан?\n- Стохка Чиллан-баттахь ду-кх иза, "Репрессеш хуьлийла дац, дIабаха чекисташ" аьлла, Ставрополерчу ФСБ-н гIишлонна уллохь ас пикет хIоттийча. Дуккхаъчу даккхийчу даржашкахь болчу нахана ца тайнера и. Со дуьхьалваьллера, цIоьмалгаш юкъахь олу ас "Оьрсийчохь уггар а коьртачунна". Кхи цхьа хIума а ду, 2016-чу шеран аьхка Ставрополерчу кегийрхойн "Яблоко" декъе жигара цхьа нах эха буьйлабеллера. Хьалхо со суо цхьаъ вара кегийрхойн партехь, ткъа хIинца организаци шоръелла- 20 гергга жимстаг ву цигахь. Масех бIаьрла акци вовшахтоьхна, дIаяьхира оха: Шемарчу тIамна дуьхьал, Къилбаседа Кавказерчу зударийн бакъонашкахьа а.\nКъепе йохийна аьлла, хIетахь гIуданаш а диттина, дитира тхо. ПаргIат барам дIабахьа ца дуьтура тхо гIалин администрацино, цхьацца бахьанашца дуьхьалонаш латтош. Охьадиллина а доцу ло дIадоккхуш ду шаьш аьлла, ца магийра цкъа. Ло дIахьокху машен хихкира ессачу майданехула, оха видео а яьккхира, гIалин кхелахоша, низам хьоьшуш тхуна новкъарло йина аьлла, даре а дира.\n"Путин волчу хенахь ваьхна а хилла, тапъаьлла а Iийнера"\n– Политика юкъа ваха стенна лиънера хьуна?\n– Суна цкъа а ца хетта суо политик. "Яблокон" митингашкахь а, акцешкахь а сайна хетарг дIаолур-кх ас. Суна хетарехь муьххачун а бакъо ю-кх шена ца товриг дIаала. Путин волчу заманчохь вехаш а вара, вистхуьлуш вацара аьлла, кхана-лама сайн доьзална хьалха, сайн хиндолчу берийн берашна хьалха а юьхьIаьржа ца хила лууш араваьллера со. И дар-кх сан коьрта бахьана. Юьхьанца суна моьттура тхан акцеша адаман кхетам самабоккхур бу. ТIаьхьа кхийтира со, коьртаниг – ца хуьлчу далахь кхузара вада кхио со везаш хилар хиллийла. Амма со ца кхиира.\n– Хьайна тIаьхьа полисхой баьхкина де дагадогIий хьуна?\n– Дукха дика дагадогIу. Политикан тховкIело еха со Бельги дехьавала везачу муьрехь дара иза. Даима сайна бечу тIеIаткъамо ницкъ бора суна. ХIетахь 26 шо дара сан, ойла йора ас - нислуш, хийцалуш хIуммаъ дац, кху махкара вада веза со, аьлла. Шозза административан жоьпе озийнера со оха ечу акцешна тIехула. Ткъа кхоалгIа – бехкзуламан гIуллакх доьллийла дара. Дадин Ильдар набахте хьажийра ишта.\nСарахь дуьйнна цхьа синхIоттам бара сан, сайна тIаьхьабевлла нах лелаш санна. Iуьйранна Москох билеташ эца везаш вара со, циггахь виза яккха кехаташ чудала. Исс сахьт даьлча дека дезаш сахьт дара сан, ткъа 8 даьлча неI туьйхира.\n15 минотехь неI йиттира, тIаккха кхийтира со, уьш ницкъахой буйла. Уьш неI ца йиллича дIагIур бу моьттуш, суо цIахь воцуш санна тийна Iийра со. НеIарера схьахезачу гIовгIанашца со кхийтира, цигахь дуккха а нах хиларх. Соьга телефонаш еттара, ас жоп ца лора. ХIуъа а вониг хила йиш юйла хууш вара со, амма дагахь доцург хилира.\n– Метта ван кхиирий хьо?\n– Лулахой теш хIиттор бу аьлла, суна аьттехь а дагахь дацара. Нене орца даккха кхиира со. 1,5 сахьт даьллачул тIаьхьа йиллира ас сайн неI. Сайн къайлаяккха цхьа хIума хиллехь а, со бIозза ларор вара уьш къайлаяха.\nУьш чухула дIасалелачу заманчохь, царна тIаьхьа а ваьлла лелара со. Хьалхара тIоьрмиг сан тIеюхучу куртки кисанара яьккхира цара. Дукха хан яра ас и тIейоханза. Сан куртка схьа а эцна, чутухучун бухахь цхьа хIума ю, хьажа элира соьга. Iуьрг даьллачу кисанара цу чохь тасаделла диссина мерах хьокху йовлакх хир ду аьлла, тешна вара со.\nСуна хаьара, уьш хIун адамаш ду а, амма цу чохь наркотикаш ир ю аьлла, суна ца моьттура. Кисана куьйг дахийтина, чутухчуьра ас хьалабаьккхинарг жима тIоьрмиг бара 13 грамм кIомал чохь йолу.\nВидео тIе дIаязйира цара, ас и хьалайоккхуш. ШолгIа тIоьрмиг шкафа тIехьара схьаийцира цара. Соьга пакет схьаэца элира, оцу мIаьргонехь кхетам хилира сан, куьйгаш ца Iуьттуш, юргIан йистца а лаьцна, схьаэца. Цу тIехь сан куьйгийн таммагIаш ца карийнера. Ткъа муха дIалачкъийнера ас и тIоьрмиг, куьйгаш а ца Iуттуш?.\nСан цIийца а ца хааеллера наркотикаш.\n- Хьо дIалаьцна 1,5 бутт баьллачу хенахь Ютюбехь яржийра хьуна компромате, цIахь яьккхина видео. Хьуна тIеIаткъамбан дагахь яржийра иза?\n- Сан телефон а, компьютер а дIаяьхьнера полисхоша. Церан бакъо яцара сан долара цу чуьра цхьа а хIума цхьанхьа а гайта. Со наркоман а ву, тентиг а ву аьлла, гайтичхьана бовлуш бара уьш. Цхьайолчу видеош тIехь со мелла ву. Амма со мел вевзачунна хаьа со спортаца гергарло долуш вуйла а. Сайн зуда а евзина суна марафонехь.\n– Кхерамаш тийсирий хьуна?\n- Со лаьцна кхо кIира даьллачу заманчохь, суна вевзаш воцу цхьа стаг веара со волчу СИЗО. Телефон яра цуьнгахь, цу чохь телефон лело дихкина ду адвокатна а, прокурорна а цхьана. Шегарчу телефон чуьра видеош гайта аьлла хьуна элира цо соьга, ойла яйта. Хьоьца чохь бохкучу нахана хIара видеош гахь, хьайх хIун хир ду хаьий хьуна элира цо. Хьуна урс хьокхур ду, я хьийзор ву хьо, нагахь кху видео тIера скриншоташ СИЗО мел ю дIасаяржаяхь элира.\n"Дада, сок эцахьа суна"\n– Бехк тIе стенна лаьцнера ахь, хьайна наркотикаш кхийсина ю бохуш, чIагI а до ахь...\n– Оцу мIаьргонехь со дика тIекхуьуш вацара, лецначеран юкъаметтигаш муха лаьтташ ю. Дадин Ильдарна диннарг сайна а дийр ду моьттура суна: еттар ю, со Iехо нах чу а оьхуьйтуш. Нагахь политика Iад а йитина, ас бехк тIелацахь, шаьш видеош кхи цхьанна а гойтур яц элира соьга. Суна туху йолу хан а лаххара хир ю элира. Нагахь ас и тIе ца дитахь, наркотикаш оьцуш, юхкуш хилла аьлла, таIзар луьро хир ду аьлла, кхерам а тосуш.\nИтт шо хан ма ю цу артиклца, мел лахара а. Масех де делира суна ойлаян, адвокатехула жоп далар тIе а дуьллуш. Кхаа дийнахь ойла йира ас. Ши шой, ах шой дара хIетахь сан кIентан. Цуьнан 13 шо кхаччалц набахтехь хан яккха ца лаьара суна. Цара бохучунна куьйгъяздира ас, амма дIахьедира, сайн доттагIашна йоцу цIераш ас кхуллур яц аьлла.\n- Хьайца чохь болчаьрца юкъаметтигаш муха нисъелира хьан, хьо мича бехкана лаьцна дIахиинчул тIаьхьа?\n- Дукхаболчара гIо лецира сан. Царна интересе дара, муха нисделла хIара гIуллакх. Оцу меттигехь нах сингатттамна хьере хуьлу, цундела сайн историю юх-юха юьйцура ас. Сох пIелг ца Iуттура, хIунда аьлча, гIовгIа эккхийтарна кхоьрура уьш.\n- Уггар Iаткъаме мIаьрго муьлха яра хьуна дага а догIуш?\n- Цхьа хан яьллачу заманчохь аьтто хилира сан хIусамнене телефон тоха. Сан кIанте елира цо телефон. Ши шой, ах шой дара цуьнан хIетахь, кхи башха хабар дийца хууш а вацара иза. Со мичахь ву а, суна хилларг а ца хаьара цунна. Папа, хьо цIа вогIуш суна сок ялахь элира цо. Оццу минотехь сайгара бехкаш дохура ас, совнах дерг а ца лелош, сайн кIантаца хан ца яхьарна.\n- Дагахьбаллам лаьттий хьуна, хьайна 1, 5 шо дарна?\n- ХIан- хIа! Ца лаьтта. Цхьадолчу хIуманах кхеташ хила веза. ПаргIат хьайн чохь хьо Iачу хенахь, Фейсбукехь хьайна хетарг яздан, я митинге вала атта хуьлу. ТIаккха хьуна хьо цхьа воккха революционер а хета. Амма хьо кхета веза, мичча хенахь а хьайн неI тухург хиларх.\n- Нагахь хьайна тховкIело лахь, хьайн кIант а, да-нана а дIадига аьтто хир буй хьан?\n- Хир бу. Нагахь Оьрсийчохь кхи дIа а, я суна, я сан гергарчарна Iаткъам бан буьйлалахь, ас кхеле лур бу со набахте воьллинарш а, сох лаьцна яржо бакъо йоцу информаци яржийнарш а.\n- Хьо набахтера араваьлча хIун хилира?\n- Со маьршаваьккхинчул тIаьхьа цхьа бутт баьккхира ас Оьрсийчохь. Сан цIа баьхкира "Э" Центран белхахой. Суна ца евзачу лоьмарца телефон а тоьхна, меттигера полисхо ву ша, уьйтIа валар дийхира соьга. Араваьлча суна гира: со лоцуш хилла нах бара лаьтташ.\nМаршалла а хаьттира, со шайн накъост волуш санна. Информаци гулъеш бара уьш, со кхера а веш.\nШайна новкъарло ян дагахь вуй хьо, хаьттира соьга. Нагахь со дуьхьалонаш ян волалахь, сайна хетарг а дуьйцуш, шаьш юха а сан пролемаш хуьлуьйтур ю элира.