Ходорковскийн бала боцу Къилбаседа Кавказ\nХодорковский Михаил - ЮКОС компанин хилла куьйгалхо а, хьолада а. Берлинехь зорбан-конференци луш, 22ГIу2013.\nШа хьолада волуш маьхкадаьтта доцчуьнца, Къилбаседа Кавказаца бала хилла воцчу Ходорковскийс аьлла, Оьрсийчоьно шена схьаьяккхина Кавказ цунах дIа ца къастийта тIама тIе ваха а реза ву ша. Луьрчу шина тIамах чекхбевлла нохчий гIаьххьачул цецбевлла, цо диначу дIахьедарх. Цхьаболчара бахарехь, Оьрсийчура вада а ца водуш, саца везаш хиллера. Вукхара, цо ма-варра вовзийтина, боху.\nОьрсийчоьнан либерала боламан байракх а хилла лаьттинчу Ходорковский Михаила, шен политикан хьежамаш къадийначулла тIаьхь, цунна сагаттадинарш, цец ца баьхнехь а, цакхетамехь бисина. Шен доьххьарлерачу интервьюхь, цо хаийтина, ша националист ву аьлла.\nОьрсийчоьнах, масла, Кавказ дIакъастахь, оцу хIуманна доьхьала тIом бан беза, ша а гIура ву цу тIам тIе, боху, цхьана хенахь, Оьрсийчохь уггаре а дукха ахча хилла волчу цо. Интервью дIахьочу Альбац Евгенийс, хаьттира: «Кавказ? Вай ца кхеташ йолу культура ма ю иза!».\n"И латта вай тола а тоьлла муьтIахь дина ду. Дуьненахь муьтIахь дина доцу латтанаш данне а дац," жоп делира Ходорковский Михаила. Ша Берлинехь ханна нисвеллачу, цунна дицделла хила там бу, 10 шо набахтехь доккхуш, и немцойн мохк а Оьрсийчоьно шозза, ишта тола а тоьлла, муьтIахь бина хиллийла.\nХарцонна доьхьал а ваьлла, таIзар лайначу стагах нохчийн даиманна дог лезина ду. Ходорковский Михаилан маршо ло бохуш, митингашка нохчий вовшах беттабала йиша яцара иза чохь валлачу хенахь. МуьтIахьалла чIагIъян махка чудеанчу оьрсийн эскарах бала ловш бара шаьш а. Амма, дукхачу нехан цуьнах дог лозура, шинна а тIамехь, хIаллак деш хилчу къоманна дашца а тIехоьттина воцучу оцу хиллачу хьоладех. Ходорковский Михаилца шортта нохчий а хилла чохь бахкаш. Уьш боцуш-м, Оьрсийчохь цхьа а набахте яц.\nШен гергара стаг а хилла цуьнца цхьана колонехь боху нохчийн совдегархочо Рустама. Шаьш цуьнца зIене доьвлча, оцу стаган гIо дан аьтто бацахь а, цуьнан некъ мукъне а ма хадабе бохуш хьехамаш бора, аьлла тидам бира цо.\nРустам: «Ходорковский Карелехь набахте чохь валлачу хенахь, сан гергар стаг а хилла цуьнца цига чохь валлаш. Цигара къайлахь телефонаш тухуш ма яй.\nХодорковский а ву шаьш долчохь, цо аьлча, тхан невцо, цуьнан некъ ма хадабелахь, цунна вас а гIело а ма елахь, иштта ахча долуш Iедалан доьхьала ваьлла, иза историйн юккъе вахан стаг ву хьуна, аьллера. Ахча долу стаг ишшта доьнал долуш хилла меттигаш яц хьуна. Ахь цунна во болх бахь, вай нохчийн цIе бехйийра ю хьуна,бохуш хьехарш динера тхан невцо. Ткъа тахана гуш ву-кх иза. ДIаяьккхахь дIа! ХIумма а йоцург ю-кх иза».\nНохчийн совдегар волчу Рустаман, Ходорковскийс дина долу и къамел, кхеравелла деш ду аьлла хета. Набахте юха чу ца ваха, цо хIуъа а дийра ду аьлла хета цунна.\nРустам: «Путинс, ша мел долчу ахчанах а ваьккхина, ша чувоьллина волу, ара вала ах шо диссинчу хеналла хьалха, аравалийтина аьлла, цо хIинца Кавказехь а тIом бийра бу хьуна. Тахана тIом бан а , Iедална доьхьала вала а, къонахалла а, доьналла а ма оьшу. Нах набахте чу бахана а ца Iаш, тахана шай синош дIа а луш Iаш бу. Кавказехь цхьа а тIом а , хIумма а йийра яц Ходорковскийс.\nЦхьа ши бутт ма баьлнехь, кхечу агIора къамел дийра ду цо. Шен чохь воллуш, кхерийн. Бакъдерг дийцича, бехк а бац, итт шо чохь даьккхинчу стага иштта алар. Жимма майра ма ваьлнехь, кхечу агIора дуьйцура ду. Оьрсийчоь а хилла цхьан хенахь, гIезлоша-монгалаш 300 шарахь церан кога кIелахь а йолуш, царна ял луш. Кавказелла йоккха меттиг йоллушехь, уьш а паргIат ма боьвла. Цкъа Кавказ а ера ю-кх ишшта мокъа. Рицкъ а, аьтто а, хилахь».\nХодорковский Михаила, Кавказах лаьцна къамел данне а дан оьшуш дацара аьлла хета совдегархочуьнна Рустаман. Нохчийчоьнца а, я регионца а, бала болуш хилла иза цкъа а хилла вац. Шена ца кхета бохуш вара иза, цуьнгахь, и империйн ойланаш хIунда йоьвла.\nРустам: «Тахана со я Iедалан, я Путина доьхьала а вац. Ходорковский арахецча а, ца хецча а , цуьнца сан бала а бац. Со а, со санна болу сан махкахой бойучу хенахь, Ходорковский мехкдаьтта а духкуш, иза лачкъа а деш, Оьрсийчоь юуш Iийна стаг ву.\nАхча ца хиллехьарий, из цхьаммо а вуьйцура а вацара. Итт шо даьккхина набахтера араваьлча, хьой, сой, цхьанахь вокзалашкахь буьйсанаш а йогIуш, цIа вахан хира вара. Ткъа, хIара, Германера министр Геншер а веан, цхьа а паспорт а доццушехь, виза цигара схьа а еъна, ишшта дIавигна. Вайна хууш ду-кх иза, ахча долу стаг миччанхьа лелор ву.\nТкъа, иза доцуш, хьо мел чIогIа майра валахь а, хьекъал долуш валахь а, хьо велча а, цхьанна а хьоьца бала хира бац».\nНохчийчоь Оьрсийчоьнах дIакъастарна сагаттадан оьшуш дац Ходорковскийс а, кхечара а, аьлла хета, политологан Кутаев Русланан. Къомо ша хIинца ловзадойтура долуш дац, ян цуьнга а, цхьаьнге а, аьлла дийцира цо.\nКутаев Руслан: «Со цецволуш хIумма а дац. Оцу Путинс а, Ходорковскийс а, вовшах бойура бу, тешнабехкаш бийра бу цара, ямартлонаш лелора ю. Амма, церан даиманна барт хира бу кавказера къаьмнаш вахьтаIор тIехь.\nХодорковскийна а, Путинна а хаа деза, Кавказ къаьмнаш дебаш доьлхуш ду, Оьрсичоьнан дозанера арадовла лууш а дац. Ас Ходорковскийга сала-маршалла дохуьйту, цунна дIа а хоуьйту. Тхо Оьрсийчоьнан дозанера арадовла лууш дац, оха Ходорковскийна а, Путинна а, ловза ян оха юьтура яц.\nОьрсийчоьнан коьрте дан кечлуш ду, тхо ца дагIахь а. тхан бераш а, я тхан берийн бераш а. Оха Оьрсийчоь дIахоьцура яц. Мехкдаьттах а , жовхIарах а тхайн дакъа схьа а оьцуш тхо Iийра ду, цу тIера тхо даха нах банне а бац.\nСо аравала гIерташ соьца тIом бан ванн дезара дац цуьнан. Бакъду, соьца тIом бан безар бу цуьнан, Ходорковскийс хIара пачхьалкх йоха а йина, Кавказан къаьмнашна цуьнах дакъа ца кхачийтахь. Тхайн дакъ схаьдаккха оха тIом бийра бу. Оьрсийчо оха юьхуьйтура яц. Оьрсийчоь оха цхьанне а дIалура яц. Оьрсийчоь-тхна пачхьалкх ю».\nХодорковский Михаила, ша политик юккъе гIоьртура вац бохуш ду. Амма, доьххьарлерачу дIахьедаршца гуш ду, лууш болу юккъараллийн болх, цуьнга, политикех а ца хьакхалуш дIакхехьалура боцийла. Ткъа, Кавказ, иза, Оьрсийчоьнан уггаре а, лазаме чов ю, кхечарна юккъахь. Иза, даиманна, оьшучу хенахь метах а йоккху луучара а, хуучара а.\nХодорковский дIахоьцучу указана куьг таIийна Путин Владимира\nХодорковский дIавахана Германе\nХодорковский Оьрсийчу юхаван маьрша ву боху Песковс


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Ламаз аттахьият нийса муьлханиг ду?\nАссаламу Iалайкум! Цхьа хаттар дара сан хьоьга Олхазар. Ламаз аттахьият нийса муьлханиг ду – «Аттахьиййату лиллахIи» аьлла дешча нийса хир ду, йа «Аттахьиййату мубаракату» аьлла долийча нийса хир ду? И нийса хилар ца хилар далил далош жоп делчахь кхин а дика хир дара, кхечаьрга ала атта хир дара. Баркалла.\nИмам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла «Ал-Азкар» жайни тIехь: «ТашаххIудан (аттахьиятан, эттахьиган) дешнех лаьцна аьлча – иза Пайхамарера (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) схьа кхаа кепара деана ду.\nХьалхарниг: Ибн МасIуда (Дела реза хуьлда цунна) дийцинарг ду, АллахIан Элчанера схьа (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Аттахьиййа́ту лилла́хIи, вассолавáту ваттIаййибáту, ассалáму Iалайка аййухIаннабиййу ва рахьматуллóхIи ва барокáтухI, ассалáму Iалайна ва Iалá IибáдиллáхIис-сóлихьúн. АшхIаду аллá илáхIа иллаллóхI, ва ашхIаду анна Мухьаммадан IабдухIý ва расýлухI». Бухарийс а, Муслима а дийцина ду иза шаьшшинан «Сахьихь» шина жайни чохь.\nШолгIаниг: Ибн Iаббаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцинарг ду, АллахIан Элчанера схьа (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Аттахьиййáтул-мубáракáтус-салавáтут-тIаййибáту лиллáхIи, ассалáму Iалайка аййухIаннабиййу ва рохьматуллόхIи ва баракáтухI, ассалáму Iалайнá ва Iалá IибáдиллáхIис-сóлихьúн, ашхIаду ал-лáилáхIа иллаллόхI, ва ашхIаду анна Мухьаммадан расу́луллόхI». Муслима дийцина ду иза шен «Сахьихь» тIехь.\nКхоалгIаниг: Абу Муса ал-АшIарийс (Дела реза хуьлда цунна) дийцинарг ду, АллахIан Элчанера схьа (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): «Аттахьиййáтут-тIаййибáтус-салава́ту лиллáхIи, ассалáму Iалайка аййухIаннабиййу ва рохьматуллόхIи ва баракáтухI, ассалáму Iалайнá ва Iалá IибáдиллáхIис-сóлихьúн, ашхIаду ал-лáилáхIа иллаллόхI, ва анна Мухьаммадан IабдухIу́ ва расу́лухI». …\n(ТIаккха, асхьабашкара схьа деана а ду иза). Маликан «МуваттIаъ» тIехь а, БайхIакъийн «Сунан» тIехь а, кхечеран жайнашкахь а вайна дийцина ду нийсачу иснадашца, Iабдуррахьман ибн Iабдил-къоррийгара схьа, цунна хезна хиллера аьлла Iумар ибн ал-ХаттIаб (Дела реза хуьлда цунна) минбар тIехь волуш нахана ташаххIуд Iамош иштта хIокху дешнашца: «Аттахьиййа́ту лилла́хIи, азза́кийа́ту лилла́хIи, аттIаййибáтус-салава́ту лилла́хIи, ассалáму Iалайка аййухIаннабиййу ва рахьматуллóхIи ва барокáтухI, ассалáму Iалайна ва Iалá IибáдиллáхIис-сóлихьúн. АшхIаду аллá илáхIа иллаллóхIу вахьдахIу́ ла́ шари́ка лахI, ва ашхIаду анна Мухьаммадан IабдухIý ва расýлухI».\nМаликан «МуваттIаъ» тIехь а, БайхIакъийн «Сунан» тIехь а, кхечеран жайнашкахь а вайна дийцина ду нийсачу иснадаца, Iаишатера схьа (Дела реза хуьлда цунна), цо ша ташаххIуд доьшучу хенахь олура аьлла: «Аттахьиййа́тут-тIаййиба́тус-салава́туз-за́кийа́ту лилла́хIи. АшхIаду алла́ ила́хIа иллалло́хIу ва анна Мухьаммадан IабдухIу́ ва расу́лухI. Ассала́му Iалайка аййухIаннабиййу ва рохьматулла́хIи ва баракатухI. Ассала́му Iалайна́ ва Iала́ Iиба́дилла́хIис-со́лихьи́н».\nЦуьнгара схьа дийцина ду кхин а оцу жайнашкахь: «Аттахьиййа́тус-салава́тут-тIаййиба́туз-за́кийа́ту лилла́хIи. АшхIаду алла́ ила́хIа иллалло́хIу вахьдахIу́ ла́ шари́ка лахI, ва анна Мухьаммадан IабдухIу́ ва расу́лухI. Ассала́му Iалайка аййухIаннабиййу ва рохьматулла́хIи ва баракатухI. Ассала́му Iалайна́ ва Iала́ Iиба́дилла́хIис-со́лихьи́н».\nМаликан «МуваттIаъ» тIехь а, БайхIакъийн «Сунан» тIехь а кхин а вайна дийцина ду нийсачу иснадаца, Маликера схьа, (цо) НафиIера схьа, (цо) Ибн Iумарера схьа (Дела реза хуьлда цунна), цо ша ташаххIуд доьшучу хенахь олуш хиллера аьлла: «Бисмилла́хI. Аттахьиййа́ту лилла́хIи, ассалва́ту лилла́хIи, азза́кийа́ту лилла́хIи. Ассалáму Iаланнабиййи ва рахьматуллóхIи ва барокáтухI, ассалáму Iалайна ва Iалá IибáдиллáхIис-сóлихьúн. ШахIидту аллá илáхIа иллаллóхI, шахIидту анна Мухьаммадан расýлулло́хI». Ткъа дика хуург АллахI ву.\nИштта уьш ду ташаххIудах цхьадерш. …\nХьуна хаийла тIаккха, оцу вай дийцина долчу ташаххIудех шена луъург деша мегаш хилар. Иштта аьлла ду иза вайн Имама ШафиIийс а, и воцучо кхечу Iеламнаха а (Дела реза хуьлда царна).\nТкъа ШафиIийна гергахь церах уггар дезаниг Ибн Iаббаса дийцинчу хьадисехь дерг ду, хIунда аьлча цу юкъахь «ал-муба́рока́ту» аьлла долу дош сов долу дела. …\nКхин а хьуна хаийла, («аттахьиййа́ту» бохучу дашал тIаьхьа догIуш долу) хIара дешнаш: - «ал-муба́рака́ту» а, «ассалава́ту» а, «аттIаййиба́ту» а, «азза́кийа́ту» а – ташаххIуд доьшучу хенахь и дешнаш алар суннат ду, билламе (важиб) дац. Цундела, и дерриге дешнаш Iадда а дитина, цо деккъа хIара дешнаш аьлча: «Аттахьиййа́ту лилла́хIи, ассаламу Iалайка аййухIаннабиййу…», - иштта кхидIа иза чекхдаллалц, иза тоьаш хир ду цунна. Цу тIехь къовсам а бац вайн мазхIабера Iеламнахана юкъахь.\nАмма: «Ассаламу Iалайка аййухIаннабиййу…», - аьлла, иштта кхидIа иза чекхдаллалц долу дешнаш алар важиб ду, уьш цхьаъа ца олуш дита мегаш дац. …\nАмма оцу аттахьиятал хьалха бисмилла даккхар («БисмиллахI» алар) – иза вайна дийцина ду Насаийн «Сунан» тIехь а, БайхIакъийс а, и шиъ воцучара а, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) иза олуш хиллера аьлла. Ибн Iумарера схьа вай дийцинчу ташаххIуд юкъахь деана а ду иза. Делахь а, Бухарийс а, Насаийс а, хьадис Iилмангахь имамаш болчу кхечу Iеламнаха а аьлла: «Бисмилла даккхар Делан Элчанера (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) схьа нийсачу хьадисехь деана дац. Цундела аьлла вайн мазхIбера дукхах болчу Iеламнаха: «Бисмилла даккхар суннат дац». Цхьаболчара суннат ду аьлла а ду иза. Ткъа харжаме дерг иза ца даккхар ду, хIунда аьлча ташаххIуд дийцина болчу дукхах болчу асхьабаша дийцина дац иза».\nЦунах вайна гуш дерг доцца вай дийца гIоьртича, иштта хир ду иза:\n1. Имам Нававийс дийцина и дерриге эттахьигаш нийса ду, уьш муьлхха а деша мегаш ду. Бакъду, шафиIийн мазхIабехь эттахьигал хьалха «бисмилла» даккхар суннат дац.\n2. Оцу эттахьигех Имам ШафиIийс хаьржина дерг Ибн Iаббасан хьадисехь дийцинарг ду: «Аттахьиййа́тул-мубарака́ту…».\nТIаккха, оцу эттахьигал тIаьхьа дуьллуш салават ду, уггар гIолий дерг иза иштта ду: «Алло́хIумма солли Iала́ мухьаммад, ва Iала́ а́ли мухьаммад, кама́ соллайта Iала́ ибро́хIи́ма ва Iала́ а́ли ибро́хIи́ма, иннака хьами́дун маджи́д. Ва ба́рик Iала́ мухьаммад, ва Iала́ а́ли мухьаммад, кама́ ба́рокта Iала́ ибро́хIи́ма ва Iала́ а́ли ибро́хIи́ма фил-Iа́лами́н, иннака хьами́дун маджи́д».\n Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла Бухарийс а, Муслима а дийцина долчу хьадисашкахь дерг кхоъ ду боху маьIна ду цуьнан. Вуьшта, и кхоъ дийцинчул тIаьхьа Имам Нававийс ша́ дуьйцур долу асхьабашкара эттахьигаш а нийса ду, Пайхамарера схьа (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дийцича санна лоруш а ду, хIунда цара иза шайгара дуьйцийла йоцу дела.\n МаьIна: «Маршаллаш АллахIан ду, ламазаш а (Цуьнан доьхьа деш) ду, хастаме дешнаш а (Цунна ду), салам (маршалла) хуьлда хьуна хIай Пайхамар, АллахIан къинхетам а, Цуьнан массо беркате диканаш а (хуьлда хьуна). Салам (маршалла) хуьлда тхуна а, АллахIан дикчу лайшна а. Ас тешалла до АллахI воцург кхин Дела вац аьлла, Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а ву аьлла».\n МаьIна: «Маршаллаш а, даим совдуьйлуш долу дуккха диканаш а АллахIан ду, ламазаш а (Цуьнан доьхьа деш) ду, хастаме дешнаш а (Цунна ду), салам (маршалла) хуьлда хьуна хIай Пайхамар, АллахIан къинхетам а, Цуьнан массо беркате диканаш а (хуьлда хьуна). Салам (маршалла) хуьлда тхуна а, АллахIан дикчу лайшна а. Ас тешалла до АллахI воцург кхин дела вац аьлла, Мухьаммад Цуьнан элча ву аьлла».\n МаьIна: «Маршаллаш а, хастаме дешнаш а, ламазаш а АллахIан ду (Цуьнан доьхьа деш ду), салам (маршалла) хуьлда хьуна хIай Пайхамар, АллахIан къинхетам а, Цуьнан массо беркате диканаш а (хуьлда хьуна). Салам (маршалла) хуьлда тхуна а, АллахIан дикчу лайшна а. Ас тешалла до АллахI воцург кхин Дела вац аьлла, Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а ву аьлла».\n Имам ан-Нававий, «Ал-Азкар», 71-73 агIонаш.


Белхи — Сердало\nКъилбаседа Кавказе дахача къамий шо-шоай хозеи дикеи долаш lадаташ да, къаман оамал белгалъеш. Хlара нена ший lадат толашагlа хетт. Хlаьта сона хетачох цхьаккха къаман а хургдац гlалгlай «Белхи» яхар мо селла хоза lадат! Наха юкъера барт, безам, цхьоагlо, машар чlоагlбеш хlама да из.\nБарт яхар чlоагlа хlама да. Духхьал из барт наха юкъе миштаб хьахьокхаш, цун дозал, лерхlам гойташ да белхи яха вайнаьха lадат. Дукхагlчарна хой а из белхи яхилга фуд, ца ховш а нийсбала тарлу вайна юкъе нах, къаьстта кхувш боагlараш. Хlана аьлча, тlехьарча хана хьалха санна а доацаш кlезигагlа бу наха белхи. Цудухьа цу lадата маlан миштад кердадоаккхаргда аз дlахо цхьан-шин дешаца.\nМоллагlа юртара саг цlа де, е хьалдетта латтача цlен тхов тилла воалаш хилча, гаргарча нахага дlахайт цо цхьа ди, е ши ди хьалха: «Хlанз доагlача кlиран денна хьанаьхка цlенна тхов тlабохийташ белхи ба», — аьле. Из ди дукхагlча хана кlиран ди нийсде хьож нах, lаьдал балха бараш мукъбола ха из хиларах. Вешта хаоттамга хьежжа а бе беза из болх, ара елхаш йоацаш, йийкха хургйолаш.\nБелхи бу аьнна мел хезар диллача дийнахьа малх кхетарца цу метте хул: лоалахой, тайпан нах, кхыча юртара гаргара нах а тlехьа. Хlаьта духхьал маlача наха юкъе даьржа а ца lеш из белхи бар кхалнаха юкъе а долаш да. Белхи болча коа цу дийнахьа доккха той хул. Маlа нах гулбеларах тарра кхалнах а хьагулбеле, цу цlен наха новкъостал а деш белхашка боахкачарна даар кийчдеш хьувзаш хул.\nЮрт никъ тоабеш, хьаст цlенабеш, е хий тlадоаккхаш моттиг хилча иштта юрта мел вола саг а гулвеле геттара чехка бу наха из болх, доладаь хlама ма хулла сихагlа йисте даккха уйла йолаш. Юкъара долча хlаманна чlоагlа оарцагlа боагlа нах. Иштта, кхыча юрта маьждиг дотташ, тlий туллаш болх хилча ши-ше дукхагlа маьл баккха гlерташ боккъала чам болаш болх цига а. Селхан, тахан дага деха кхелла хlама дац ер, тхьовра хьалха денз, вай даьша вlашагlделла гlулакх да из наьха хьашташ кхоачашдара атто яр духьа.\nХlанз белхи беш дукха нийслуц моттигаш, хlана аьлча хlара юрта бахаш чуlеш моттиг а йолаш кхыча къаман нах ба, лоадам боацача ахчах моллагlа болх хьабеш. Иштта из хиларах ше хlама де воаллачо чехка царца бувзаме а ваьле уж хьабех. Хlаьта уж шоай болх сиха, дика хьа а бай, шоашта доагlа ахча а ийце дlаболх. Нах вlашагlтоха а нахага кхайка а хlанз дукха саг лоархlавиц, хlана аьлча этта зама иштта я шеварг сагота волаш. Вешта да-м эшаши волалуча хана аз ма аллара наха юкъера барт, безам, цхьоагlо, машар чlоагlбеши хlама да из. Цу масса долчул чlоагlагlа да нах шоайла тlера, lимерза, башаш хилар. Гаргалол совйоаккхаш дика lадат да из Белхи. Хала а хеташ новкъа да сона из lадат вайна юкъера дlадоалаш. Цунга хьежжа гаргара а юртара а нах шоайла бовзаш хилац. Хийла нийслу арахьа балха, деша, е дарбан гlулакха ваха ши саг шоайла дlа-хьа вайзача уж цхьан юртара хулаш. Из иштта хургдацар тхьовра хьалха мо шоайла бlарга а гуш, гlулакха а белхашка а ухаш нах йоайла вlашагlбетталоре.\nУж мо дола къаман хоза гlулакхаш юкъера дlадоале дика хургдац вай хьал. Эздел-гlулакх дlадоале мотт дlабаргба, ший мотт, lадаташ, тархьар доацачох къам хургдац.\nКагирхошка укх тайпа къамаьл дlадича: «Ай, зама хувцаеннай дlадаьнна хlамаш да уж» — оал. Иштта оалаш вай мел дувцаргдола хьехараш юкъагlа дуте, цу хьехарашца хьалхадаккха деза эздел а дlадоале, вайна юкъера дог-безам а хоза гlулакх а дlадоале вайх е къам а е цхьакха нах а хургдац. Хlаьта цу лагlа тlа овтта йиш яц вай цхьаккха дича а.\nДехар дар са ер йоазув дешача нахага. Боккъала а шоай зlамагlашта цlагlа хьехар лоаттаде. Нийсадар дlаала царга. Оаш алац яхац аз, кхы а ала, дуккхаза ала, денна дийцача а гlулакх хилча доккха хlама дар. Дегlах а сих а дlалотаде деза из. Вай даьша оалаш ма хиллара тlехках цlийх лотаде деза из. Дала шоашта денна хьехар дlаэцаргдола дика тlехье кхейойла вай массане а. Хlаьта барт, машар безам ма эшалда вайна.\n← Дика кхалсаг\nПомните: вначале огонь, потом газ →


Ассаламу Iалайкум! Цхьа хаттар ду сан хьоьга. Пайхамар (Дмхц) веанчул тIаьхьа бусулба воцург цхьа стаг ялсамани кхочар вуй? Цхьаммо элар соьга "ламаз ца деш волу стаг хира вац ялсманяхь, бусулб воцург мукъли хира вац". Ткъа вай цIахь дуьйцуш цхьа х1ума хезер суна "стаго Бусулб дин тIелаьцча, Дала цунна совгIатан шайца Ялсамани цхьа 70 гергара стаг вига бакъо лур ю аьлла (и дин тIеляццарг ша лартIахь дин лелош хиллехь нагахь санна)". Къаьстан бусулба гергар йа керст гергар аьлла дацар, просто 70 гергар стаг аьлла дар соьга. Ткъа юха а кхи хIума ду, ИбрахIим - Пайхамаран да хира ма ву даимана ЖоьжгIатахь вогуш, со гал ца ваьллехь, ткъа Дала ИбрахIимана шен дена шафаIат дан бакъо ца йелча, кхечунна муха лур ю Цо и, уьттаз и дин тIеляццарг велахь а? Иштта ца хуьлу иза? Доцца аьлча хаттар иштта ду: Человек писания мел мухха и дика хиларх даимана ЖоьжгIатахь вогар волуш ву йа цхьа послаблений хила мега, йа цхьа n-шарахь Iазапехь латтавин аравоккхар ву и Дала? ХIу эра дара кхунах лаьцна?\n2. АллахIа Шен тIаьххьарчу пайхамаре Бусалба дин деллачул тIаьхьа, Дела цхьаъ веш, Мухьаммад пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – бакъ а веш хилла воцург цхьаъа ялсамани кхочур вац, Бусалба динан кхайкхам шега кхачанза воцург. Бусалба динан кхайкхам шега кхаьчна волчо Делан тIаьххьара пайхамар Мухьаммад – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – бакъ ца вахь, иза ялсамани кхочар вац, йа цунна цхьаъа бехказло хир яц, йа Дала шена хIоттийначу Iазапах кIелхьаравалар а хир дац.\nЦуьнан тешалла ду лекха хинволчу АллахIа керстанех лаьцна аьлларг:\n[Ткъа царна пайда бийр бац шафаIат дечеран шафаIато (дехаро)].\n- АллахIа шафаIат дайта пурба далар. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Мила ву Цунна гергахь шафаIат дийр верг, Цуьнгара пурба а доцуш?!].\n[Цу дийнахь пайда бийр бац цхьаъа шафаIато, Къинхетамо волчо пурба а делла, вистхилийта Иза реза хиллачуьнан шафаIат доцучо].\nЦу юкъара къастийна ву вайн Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – деваша Абу ТIалиб. АллахIа пурба делла къаьсттина вайн Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен девешина Абу ТIалибана шафаIат дан, цIеран Iазап цунна дай дар доьхуш. Бухарис а, Муслима а дийцина Iабдул-МуттIолибан кIанта Ал-Iаббáса – Дела реза хуьлда цунна – Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттинера аьлла: «ХIай Делан Элча! Абу ТIолибана цхьанне агIор пайда биний ахь (эхартахь), бакъдолуш иза хьо лар а веш, хьан доьхьа оьгIаз а воьдуш хилла вара-кх?» Цо аьлла тIаккха: «ХIаъ! Иза коган хьорканаш тIекхаччалц цIергахь ву, со ца хиллехьара (жоьжахатехь) цIеран уггар бухарчу меттехь хир вара иза». Абу СаIид Ал-Худрийс – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шена гергахь шен деваша Абу ТIолиб хьахийча элира аьлла: «Къемат дийнахь сан шафаIато пайда бан мега цунна – цуьнан когийн шина хьоркана тIекхочуш йолчу цIерга вуьллур ву иза, оцу цIарах цуьнан коьртан хье хир бу кхехкаш».\nЖимма алсам вай хIара дийцира хьалха хIокху хаттарехь:\n«Бусалба стага шен гергарчу керстанна шафаIат дар».\nТкъа дика хуург АллахI ву!  Сурат «Ал-Фатхь», 13 айат.\n Имам Ибн Касир, «Тафси́рул-Къуръа́нил-Iази́м», 8/273.  Сурат «Ал-Бакъарат», 255 айат.


Делера совгIат » Нийсо-Дагестан\n18.11.2020 97 0 niyso\nВехаш Iаш вара цхьа чIерийлецархо. Хаза сурт-сибат долуш, жимастаг вара иза. Доьзал бара цуьнан – кхуьуш ши бер дара, даима велавелла-векхавелла гора иза. Дахарехь шена мел яккхий халонаш тIеIиттаяларх, хIуманна бIокъажор боцуш, ша догъэшна ца гойтуш вехаш вара иза. Ткъа цуьнан дахар аттачех а дацара. Дукха жима волуш дуьйна дагахьлаьттара цунна хIорда йистехь йолу шайн юрт, даима къахьоьгуш волу шайн да, эсала а, кIеда-мерза а, даима массарна гIо деш а, хаза чомехь кхача кечбеш йолу нана а.\nХIибатуллахI аьлла цIе тиллинера кIантана. Делера СовгIат бохург ду иза. Баккъалла, Дала дина СовгIат дан а дара иза. Даима самукъане вара, дена-нанна гIо деш хуьлура. Муьлххачу тобанна юкъа нисвелча а, везаш тIеоьцура хIара, делахь а кхуьнца хьагI ерш а, кхунна тIаьхьашха луьйш нах а нислора. Цхьабакъду, кхуьнца хьагI лело бахьана-м дацара.\nЦеран цIа берда йистехь дара. Лаха чохь – йистйоцу хIорд, ткъа иза паргIат а, тийна а боцуш хенаш йогIура. Таро йолуш нах бацара хIорш, амма даима хIусамехь унахцIеналла, низам дара, синтеме бехаш доьзал бара кхераниг.\nШен хIусамнана а, кIант а чIогIа дукхадезара дена. КIиранна чIерийлеца ваханчуьра ша вухавоьрзуш, хIоразза а доьзална кегий совгIаташ дохьура цо: цкъа лахьорч (раковина) йохьура, я хIордан седа, ткъа наггахь – хи бухара маржан (коралл).\nШераш дIаоьхура, ХIибатуллахI кхуьуш вара. Иштта цкъа кIиранна чIерийлеца вахана волу кхуьнан да накъосташа айбина цIа валийра. ХIорд чIогIа ловзабаьллачохь дукъо тIедоьжна, цо юкъахь Iаьвдина лазийна хилла иза. ШолгIачу Iуьйранна ХIибатуллахI тIе а кхайкхина, дас аьллера:\n– Со бакъдуьнена ваха воллу, бIаьрхиш ма гайталахь, массо а ву вала везаш: цхьаъ – хьалха, важа – тIаьхьа. ТIейогIучу хенахь а хьо хIинца хьой ма-варра вуьсийла луур ду суна – Дела дагахь а латтош, нахана везаш волуш, хьайн цIе Делера СовгIат хилар диц а ца деш – доккха ниIмат-беркат ду хьуна иза.\nЯхьах, доьналлех ца вухуш ларъелахь и цIе. Массо адам дезалахь, ларалахь, хьайна цатам биначарна а Деле диканиг дехалахь, хьо ца веза нах а безалахь. Делера СовгIат аьлла цIе муха лелор ю стага, шеца дика болу нах а бен цунна безаш ца хилча. Нах вуон ма бийца, хьо цхьаммо а цкъа а вуон вуьйцур вац хьуна.\nЦкъа а оьгIаз ма гIо, адамашца дегабааме ма хила, хIунда аьлча, адамаш ца хилча, хьайна уллохь цхьа а воцуш, цхьалха хир ма вара хьо. Муха вехар вара хьо тIаккха? Цхьанна а хьалха шалхо а, юьхьдагалла а ма лелае, цул а стагана диканиг хьеха, я цунна уллора дIавала, хьайна цо деш долу къамел ца тахь.\nХIоранна а гечдеш, къинтIера волуш хила, тIаккха хьуна а гечдийр ду. Ларамаза хьо а гIалатвала тарло; хIун хир тIаккха, ахьа гечдар дехча, оцу стага хьуна геч а ца дича?! Ахь дохковаларца Далла хьалха тоба дича, ткъа хьуна хьалха: «Ахь муха гечдира?» – аьлла, хаттар хIоттийча. Адамашка юхалург хIума луш хила, хьайгахь бухаюьсуш хIумма яцахь а.\nХьайна духадаладезарг лардеш ма хила. Юхалахь, Далла хастам бе, ткъа ца лахь – оцу стагана вуон ду иза, цунна хир ду къа. Ткъа ахьа гечде цунна, диканца хьайн доIина юкъа а лаца иза. Даима велавелла-векхавелла хила, массеран гIолаца, массо адам лоруш а, дезаш а хила.\nОцу дешнашца дIакхелхира да. Оцу сингаттаман гIайгIа-бала лайра ХIибатуллахIа а, цуьнан нанас а, ткъа шен хан кхаьчча – тезетан барам а дIабирзира. Дан хIума дацара, виснарг ца ваьхча валац-кха. ХIибатуллахIана зуда ялийра, шиъ доьзалхо хилира церан: кIанттий, йоIIий.\nДена чIогIа дукхабезара шен доьзал. Тохара шен да санна, хIорда тIе воьдура иза. ЧIерий лоьцуш, уьш духкуш хене бовлура хIорш.\nХIибатуллахIан дахарехь кIеззиг ца нислора ирхенаш, охьаненаш, хазахетарш, халахетарш, гIалаташ довлуш меттиг йогIура, амма цкъа а диц ца дора цо шен ден дешнаш: «Массо адам дезаш-лоруш а, царна къинтIера волуш а хила». Дала шена а гечдаре догдохура цо, ша нахана хIума гечдеш хилар бахьнехь.\nДела везаш а, хьанал-хьарам къастош хила а, оьзда а кхиадора цо шен бераш, ша волчу веанчунна хаза хьехам бора цо. Дахарехь нислучу диканехь а, вуонехь а нахана хаза масал хилла вехара иза.\nШирчу заманахь дуьйна олуш схьадеана: «Уггар тоьлла хьехам – шегара дика масал гайтар ду». И башха-хьекъале дешнаш дагахьлаттадора ХIибатуллахIа даима.\nС. ГЛАДЕНКО. Гочдинарг - ГАЙТУКАЕВ Асламбек\nДоккха декхар ду дений, нанний тIехь шайн доьзалхо кхиорехь, цунах шен доьзална а, халкъана а пайден стаг варехь. И декхар халкъана, махкана хьалха хилла ца Iа – уггар а


Обновлено 11.03.2019 06:49 Автор: Administrator 11.03.2019 06:44\nЛ.Н. Толстойн цIарах Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан хиллачу университетехь, филологин факультетехь суо доьшуш волчу (I977-I982-чуй) шерашкахь суна дуьххьара вевзина Ахмадов Муса. Иза а вара, со санна, филологин факультетехь доьшуш.\nСтуденташна юккъехь цхьа ша-тайпа къаьсташ студент вара Муса, дахаре шен билггал хьежам хиларца а, шен накъосташца а, хьехархошца а лераме, гIиллакхе хиларца а. Массо хенахь сиха а вара. Дукха дара цуьнан гIуллакхаш…\nИсбаьхьаллин литературехь хьалхара гIулчаш йохучу вайнехан кегийрхошна лерина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетехь болх беш яра «Пхьармат» цIе йолу литераторийн цхьаьнакхетаралла.\nЦуьнан дуьххьарлера куьйгалхо вара оцу шерашкахь а нохчийн къоман литература дика евзаш а, нохчийн мотт кIорггера хууш а, хIуманан башха хьесап дан хууш а волу къона поэт Ахмадов Муса.\nЦунна а, цуьнан накъосташна а хьалха лаьттара даккхий жоьпаллийн декхарш.\nЙовза, Iамо езара тайп-тайпанчу исбаьхьаллин произведенийн башхаллаш. Уьш Iамо а, царна тIехь белхаш бан а, церан маьIна дан а атта дацара.\nХIора беттан шолгIачу кIирандийнахь цига гуллора поэзи а, проза а езаш болу къона литераторш. «Пхьарматхоша» кхеташонашкахь йийцаре йора шаьш язйина стихотворенеш, дийцарш, очеркаш, хIор произведенин критически агIонгахьара нийса мах а хадош.\nКъоначу яздархойн исбаьхьаллин произведенеш боккха чулацам, маьIна а долуш хиларан тоьшалла деш, I976 шеран 26-чу ноябрехь арадаьллачу «Ленинан некъ» газето «Кхуьуш ю къоначеран кхолларалла» цIе йолчу статьяхь газетдешархошна йовзуьйту «Пхьармат» цхьаьнакхетараллин дакъалацархойн стихаш. Царна юккъехь яра шеца йоккха исбаьхьалла йолу Ахмадов Мусан «Даймехкан Iалам» стихотворени а.\nСо лаьтта лекхачу\nТийна ду, хаалуш,\nМеллаша шен тулгIеш\nетта шен ног.\nДIо стиглахь гIаьттина\nхьийзаш ю аьрзу,\nшен мокха тIам.\nцо ижу лоьху,\nбан гIерташ там.\nГенахь го, бацаца\nбос эбан гIерташ,\nерг сема лу.\nСо волчу агIор схьа\nсирла бIаьрг бетташ,\nИ додий чекхдолу,\nмаргIал буц техкош,\nшайн белшаш гIертош,\nМел хаза ду-кха хьо,\nХьол хьоме сан дагна\nкхин хIума дац.\nХьо хестош ловзабо\nас буйнахь къолам,\nШелвелла со вожжалц,\nи бужур бац.\nУниверситетехь деша а, яздархочун къайленаш йовза а атта дацара. Амма и халонаш лан а, уьш эшон ницкъ а, хьуьнар а, собар а оьшура. Вайн дайша олуш ма-хиллара: «Собаро лам баьккхина, сихалло са даьккхина». Халонаш эша а еш, царна дуьхьал къийсам латтош, буса-дийнахь шен исбаьхьаллин произведенешна тIехь къа а хьоьгуш, шен Iалашоне кхаьчначарех цхьаъ ву доккха похIма долу нохчийн халкъан яздархо Ахмадов Муса.\nКъона яздархой болчу богIура бевзаш болу, исбаьхьаллин кхоллараллехь доккха зеделларг долу нохчийн яздархой: Абузар Айдамиров, Ахьмад Сулейманов, Шайхи Арсанукаев а… (АллахI-Дала декъалбойла уьш). Цара дуьйцура шайн а, кхечу яздархойн а кхоллараллех, исбаьхьаллин произведенешна тIехь муха болх бан беза, яздархо хила атта цахиларх, иза жоьпаллин болх хиларх, цу тIехь вижар-гIаттар а доцуш, дуккха а къахьега дезаш хиларх, яздархочун цIе ларъян езаш хиларх а.\nШайна университетехь хьоьхучух пайда а оьцуш, лерина къахьоьгура къоначу яздархоша. Кхузахь церан хьехамчаш бара исбаьхьаллин литературехь доккха зеделларг долу Iилманчаш-хьехархой: Музаев Нурдин, Туркаев Хьасан, Джамбеков ШаIрани, Верольский Юрий а, Филькин Василий…\nНохчийн мотт а, литература а хьоьхуш бара Iилманчаш: Арсаханов Исраил а, Ваха Тимаев, Алироев ИбрахIим, (АллахI-Дала царна гечдойла); филологически Iилманан кандидаташ: Саламова Раиса, Хамидова Зулай, Овхадов Муса а.\nШайн берийн санна, церан Iуналла а деш, дозалла а деш, баккхий а беш, уьш яхь йолуш, гIиллакхе, оьзда вайн халкъана а, махкана а пайде хиларе сатуьйсуш, шайн берриге ницкъ, хаарш а, уьш кхетийта гIерташ, царна дIалуш бара и догцIена а, оьзда а, гIиллакхе а болу хьехархой. Уьш къоначу яздархошна даима дагахь лаьтта.\nЦахуург хатта а, дагабовла а даима царна юххехь а вара исбаьхьаллин литературехь зеделларг долу нохчийн яздархо Нурдин Музаев. АллахI-Дала цунна гечдойла.\n«Пхьармат» цхьаьнакхетараллин декъахошна Мусас а йовзуьйтура шен керла произведенеш. Церан лаккхара мах хадабора цара.\nРеспубликански «Пхьармат» литературни цхьаьнакхетараллин жигара дакъалацархо хиллачу Цуцаев Iалавдис сан шеца хиллачу къамелехь Ахмадов Мусах иштта элира: – «Оцу шерашкахь а Муса доккха похIма долуш яздархо хирг хиларх сан цхьана а тайпана шеко яцара».\n«Пхьармат» литературни цхьаьнакхетараллин сийлахь векал (Почетный представитель) хилла волу нохчийн халкъан яздархо Нурдин Музаев а вара Мусах вуно чIогIа бIаьрг буьзна, цунах воккхавеш, цуьнан кхиамех самукъадолуш, цо вайн нохчийн къоман литературехь шен йоккха лар юьтург хиларх дог тешна а.\nАхмадов Муса студент вара аьлла а ца Iаш, цуьнан университетехь хилла болу хьехархой а бара цуьнца боккха ларам болуш а, иза шайн юххера накъост волуш санна, цуьнга шайн дагарадуьйцуш а, цунах дагабовлуш а. Царна массарна гуш дара: Муса нохчийн мотт литература а езаш хилар а, цо нохчийн къоман литературехь шен йоврйоцу цIе юьтур йолуш хилар а.\nТахана, вайна массарна гуш ма-хиллара, церан дегайовхо кхочушхилла. Ахмадов Муса шен Iалашоне кхаьчна ца Iаш, нохчийн халкъана а дерриге дуьненна вевзаш а, везаш а яздархо а хилла. Йоккхачу Россин пачхьалкхехь евзина ца Iаш, яздархочун цIе дика евзаш ю Европехь а. Цуьнан произведенеш гочйина немцойн, французийн, ингалсан а, японийн а меттанашка.\nЦунах, вайн нохчийн къомо санна, цара а до дозалла. Лаа аьлла ма дац вайн дайша: «Бенахь дека хиндолу хьоза». Ша 6-чу классехь доьшуш волуш дуьххьара зорбане ваьлла Муса. Шуьйтахь арадолуш хиллачу «Ленинхо» газетан агIонаш тIехь арадийлина цуьнан дийцарш а, стихаш а.\n«Хьуьнаре пионераш» цIе йолуш дара цуьнан I970-чу шеран I0-чу апрелехь «Ленинхо» газетан агIон тIехь дуьххьара арадаьлла дийцар. Хиллаваьллачу яздархочо санна, йоккха исбаьхьаллла йолуш, дика чулацам болуш яздина дийцар ду иза. Оцу дийцаро а вайна гойту Ахмадов Муса бераллехь дуьйна АллахI-Дала шена вуно доккха яздархочун похIма делла, шегахь кIорггера хьекъал а, кхетам болуш, нохчийн мотт безаш, цуьнан кIоргене кхача лууш хилла хилар.\nЦхьа-ши могIа бало луур дара суна цуьнан «Хьуьнаре пионераш» цIе йолчу дийцар тIера: «Ломал тIехьара гIаьттинчу малхо серладоккхуш лаьттара дуьне. Седарчий санна, къегара бацалахь тхи…». Исбаьхьалла ю иза. Вайн нохчийн къомана шегара боккха пайда а бер болуш Муса хилар суна гуш дара, иза университетехь доьшуш волуш дуьйна. Даим цунна хьалха лаьтташ цхьа Iалашо яра: Нана-Даймохк безар, адамаш дезар, церан Iар-дахар кIорггера довзар, иза таллар, цу тIехь болх бар.\nХийлазза цо шен накъосташца-студенташца а, университетехь шена хьоьхучу хьехархошца а деш хиллачу къамелийн теш хилла ву со.\nНохчийн яздархочо Мохьмад Мамакаевс (АллахI-Дала декъалвойла иза) санна, шен къамелашкахь Ахмадов Мусас даим а коьрта тидам тIебохуьйтура нохчийн мотт лерина ларбан безаш хиларна. «Шен ненан мотт безаш стаг велахь, цуьнан кхане хир ю, амма цуьнца лерам боцуш иза велахь, цуьнан кханенга сатийсар эрна ду», маьIна долуш хуьлура цуьнан къамелийн чулацам.\nВайнехан гIиллакхех, оьздангаллах, къинхетамах, комаьршонах, Даймахке хила безачу безамах, доттагIаллах, нохчийн къоман кхечу къаьмнашца хила езачу уьйрех хуьлура цуьнан къамелаш. Иза цкъа а вацара вайнехан стагехь осалла, тешнабехк, хIилла, мекарло, ямартло езаш.\nШколехь иза доьшуш волчу хенахь «Ленинец» газета тIехь зорбатоьхна хиллачу цуьнан дийцарша: «Воккхачу стеган дагалецамаш», «ГIиллакх миччахь а дика ду»; стихаша: «Лаьар-кха», «Гуьйре», «Маяковский дагалоцуш», «ДоттагIалла» къеггина тоьшалла до вай лакхахь аьллачунна.\nШен «Лаьар-кха» цIе йолу стихотворени иштта чекхйоккху М. Ахмадовс:\nЛаьар-кха Iалам а хасто,\nГайтарца исбаьхьа сурт.\nЦа кхоош сайн деган\nХестадеш цкъа яккха\nПоэзин ирачу дашца\nАьшнаш дан цаоьшург –\nОцу цуьнан дешнаша вайна гойту поэтан лийр боцу безам хилар шен Даймахке. Цунна лаьа машар, вошалла хестадеш, дуьненчохь ваха…\nМусан мотт хаза, оьзда бу, мел ладегIарх кIордор а доцуш.\nЯздархочун дийцарш а, очеркаш а, стихаш, кхийолу цуьнан исбаьхьаллин произведенеш арайийлина (иза студент волуш дуьйна) вайн республикански газетийн агIонашна тIехь а, «Орга» альманахехь а, юкъарчу гуларшкахь а.\nНохч-ГIалгайн книжни издательствос I977-чу шарахь зорбатоьхна арахецначу «БIаьстенан хиш» цIе йолчу юкъарчу гуларехь а ду Ахмадов Мусас яздина дийцарш.\nКъоначу яздархойн исбаьхьаллин произведенеш толлуш, ша I978-чу шарахь «Орга» альманахехь «БIаьстенан хийн болар» цIе йолчу бинчу балха тIехь Муса Ахмадовн исбаьхьаллин кхоллараллин лаккхара мах хадош, довха дешнаш аьлла вайн махкахь дика вевзаш хиллачу критика Ахмадов Малика. АллахI-Дала цунна гечдойла.\nИштта яздо цо цунах: – «Муса Ахмадов билггал хиндерг долуш, шех тоьшуьйтуш корматалла а, похIмалла а долуш ву. Вайн дешархошна, хала хеташ делахь а, хIинца а кIеззиг йовзийтина цуьнан кхолларалла. Ша ткъа шаре ваьллачу хенахь иза къеггина, шен аматаш долуш яздархо, поэт, драматург, историк, критик ву нохчийн къоначу литературехь. Ондачу, баш-башхачу корматаллин тоьшалла ду иза. Вай сатийса дезарг иза куравалар, ша-шех тоам бина хилар дац, вай иштта иза хестош дош аларх».\nНохч-ГIалгIайн книжни издательствос I978-чу шарахь зорбатоьхна арахецначу «Сатийсамийн анайисташ» цIе йолчу юкъарчу гуларехь а ю Муса Ахмадовн дуккха а лирически стихаш а, ша куьйгалладеш хилла йолу «Пхьармат» дагалоцуш, цунна лерина язйина поэма «Сай» а.\nАхмадов Мусан исбаьхьаллин произведенийн мах хадо Iалашо йолуш вац со. Церан, хьакъболлу мах хадош, шен хенахь зорбанехь дош аьлла книгашъешархоша а, критикаша а.\nI983-чу шарахь араевлла «Деса цIа чохь буьйса» хьалхара книга а тоьар яра оцу башхачу нохчийн халкъан яздархочун кхоллараллин хьакъболлу мах хадо.\nЯздархочун хIор а исбаьхьаллин произведени ю ешархочуьнга кIорггера ойла йойтуш. М Ахмадовн произведенийн, литтина деши санна, цIена нохчийн мотт бу. Вайн дахарехь хиллий, леллий, вайна юкъахь тахана а лелаш долчух ю цуьнан произведенеш. Цундела цунна атта ду бакъдерг дийца, ткъа бакъдолчунна хIумма а тIетоха а, дIадаккха а ца оьшу.\n«ХIокху я кхечу произведенехь къаьсттина дика гучуйолу яздархочун корматалла», – соьга алалур дацара. Цуьнан массо произведении ю лаккхарчу тIегIанехь язйина.\nЦуьнца доьзна суна дуьхьалхIутту дерриге дуьненна а вевзаш волчу американски яздархочун Эрнест Хемингуэйн I952 шарахь араяьлла йолу цуьнан «Воккха стаг а, хIорд а» – «Старик и море» цIе йолу книга.\nШен барамехь йоккха повесть яц иза, йоьзткъе ейтта агIо бен яц цуьнан. АгIонийн бараме хьаьжна ца Iаш, шеца йоккха исбаьхьалла йолуш язйина повесть ю, цундела оцу заманчохь цуьнан лаккхара мах хадийна, I953-чу шарахь Нобелевски преми елира Э Хемингуэйна.\nАхмадов Мусан муьлхха а произведени ю Эрнест Хемингуэйн «Воккха стаг а, хIорд а» санна, шеца йоккха исбаьхьалла йолуш а, лаккхара мах хадо хьакъдолуш а.\nШен къоман дика-вон довзаро а, цаьрца цуьнан даим уьйр хиларо а, стеган дог-ойланах а, цуьнан лазамех, синхаамех кхетаро а, оцу дерригенан а цунна хьесап дан хааро а цуьнан боккха аьтто а хуьлуьйту шен исбаьхьаллин произведенешкахь а бакъдерг вайна ма-дарра довзийта а, цунах вай кхетийта а.\nАхмадов Муса, кIадвалар а доцуш, вайн къоначу тIаьхьенна а хьехамча хилла лаьтташ а ву, вайн нохчийн къоман литературехь шен йоврйоцу цIе юьтуш, схьавогIуш а ву. Шен йоврйоцу дуьненчохь цIе йитарал деза а, сийлахь а хIун хир ду?\nАллахI-Делан кхиэле бирзина нохчийн халкъан яздархой а, вайн къоман турпалхой а вайн къоначу тIаьхьенна бицбаларна кхоьруш, массо хенахь а зорбанехь дуьйцу Мусас царах лаьцна. Иза вайна оьшуш а, пайде а болх бу. АллахI-Дела реза хуьлда цунна!\nКхин цхьа хIума а билгалдаккха луур дара суна. Ахмадов Мусан исбаьхьаллин произведенеш нохчийн къоман барта кхоллараллин беркате тIеIаткъам шайца хаалуш ю. Цундела цуьнан иллеш, эшарш а халкъо дика тIеэцна. Уьш хIор денна бохург санна, вайн республикин радиохь а, телевиденехь а дIаолу, дIалокху корматаллин артисташа.\nДукха хан йоццуш нохчийн маттахь «Нохчийчоь вайн цхьаъ бен яц…» цIе йолуш I0-гIа том-гулар арахецна НР-н Iилманийн Академис. И мехала гулар доккха совгIат ду нохчийн къомана. Цу тIехь ду вайн махкахь дика евзачу нохчийн поэтийн а иллеш а, эшарш а.\nБакъду мел дукха аса лехарх, гIараваьлла волчу нохчийн халкъан яздархочун Муса Ахмадовн цIе-м ца карийра суна цу тIехь.\nНохчийн литературехь шен йоврйоцу лар юьтуш схьавогIуш ву нохчийн халкъан яздархо Муса Ахмадов, керла-керла романаш, пьесаш, статьяш а язъеш.\nАллахI-Дала вайна могаш-маьрша дуккха а вахавойла Ахмадов Муса а, и санна яхь, доьналла, гIиллакх, оьздангалла, хьекъал, кхетам мел болу вайн нохчийн къоман яздархой а!\nНохчийн халкъан яздархочунна Ахмадов Мусана лерина айса язйинчу «Шуьйра гIулч йоккхуш» цIе йолчу стихотвореница чекхдаккха луур дара суна сайн къамел:\nХьо вогIу, шуьйра гIулч дуьненчохь\nХьагI-гамо хьайн дешнашца генна\nДеза дош яздаза дисарна кхоьруш,\nАдамашка нийсоне, машаре кхойкхуш.


"Нохчочо" йиттина Австрин политик кхеле озийна\nЧетар диттина шена нохчочо аьлла, арз динчу Австрин политикна Дёнмез Эфганина (Efgani Dönmez) дуьхьал бехкзуламан гIуллакх диллина. Ткъа цуьнан дуьхьалончо чIагIдора, шена урс даьккхина чугIертара иза, цунах ларвалархьама четарца дуьхьало йинера ша бохуш. "Кавказ.Реалии" портале полицехь дийцарца, Дёнмеза герзаца кхерамаш тийсина аьлла, шеконаш кхоллаелла Iедалан. Оцу юкъанна, цунна дуьхьал ваьллачу 23 шо долчу, нохчо ву аьлла, дIахьединчу стагна гонах а бу талламаш беш. Оьрсийчуьра ву алар доцург, иза мича къомах ву полицино дуьйцуш дац цкъачунна. Порталан корреспонденте полисхочо ма дийццара, Дёнмезна дуьхьал иск кховдийна оцу жимчу стага а. Вовшашна тIе бехкаш тоьтту шиммо а, кхерамаш тийсира, тохарш хилла бохуш. Карахь урс хиларна политикан гIуллакх чолхе ду.\nМаршо Радионо яздира, Туркойчуьра схьаваьллачу Австрин политико Дёнмез Эфганис (Efgani Dönmez) дIахьедарх, шена нохчочо йиттина аьлла. Kronen Zeitung газетано Iорабаьккхинера и хаам.\nПолитико бахарехь, Линц олучу гIалахь хилла ю и инцидент, шен жимахйолу йоI вилспет хахка кхо Iамочу хенахь. ТIехволучу цхьаммо туйнаш туьйхира шен йоIана, цул тIаьхьа иза вилспетара чутоха гIоьртира аьлла, дIахьединера политико. Австрин парламентан депутат волчу Дёнмеза, ша урс даьккхира боху, цунна дуьхьало еш. Политико чIагIдо, цул тIаьхьа зуламхо гергарчу букмекерийн гIишлочуьра четар а эцна, шена иза детта вуьйлира бохуш.\nОцу меттиге кхаьчначу полицино цхьана ханна дIалецира тIелатархо. Ткъа Дёнмез дарбан цIийне вигинера, пIелг кагбина хилла цуьнан.\nИшта хиллачух кхин верси а яра лелаш. Шеконашка эцначу нохчочо дийцарехь, политик хилла цунна тIелеттарг, дийцина "Кавказ.Реалии" портале Линц гIаларчу полицин векало. Дёнмез уьрсаца шена тIехахкавелира, тIаккха букмекерийн бюро чу иккхира ша, орца деха аьлла нохчо ву бохучо. Цу чохь карадеанчу четарца дуьхьало йира ша агрессица шена дуьхьалваьллачу политикна бохуш, дийцина бехкевинчо.\nИнцидент зуьйчу юкъанна полицин Iалашо ю талла, стенна лелош хилла политико шеца урс.\nАвстрин политикашлахь уггар а скандале лоруш ву Дёнмез Эфгани. Меттигерчу хаамийн гIирсийн агIонашкахь дукха хуьлу цунах яздина, расистийн, сексистийн къамелаш цо дарна.\nМасала. 2015-чу шарахь мухIажирш а, бусулбанаш а емалбеш цхьа могIа сийсаз дIахьедарш динчул тIаьхьа декхаре хилира иза Баьццарчийн парти юкъара аравала. Цул тIаьхьа канцлер лаьттинчу Курц Себастьяна куьйгалла дечу Австрин халкъан партих дIакхийтира Денмез. 2018-чу шарахь немцойн Социалан-Демократин парти юкъарчу Чебил Савсан сийзазвинчул тIаьхьа, дIавьккхира иза оцу партера а.


Европерчу нохчийн диаспоран хиллачу жигархочунна Мицаева Рубатина йинчу денна совгIатна автомобиль елла нохчийн Iедалан векалша. Официалехь бинчу хаамехь билгалдаьккхина, машенан догIанаш Мицаевана Кадыров Ахьмадан цIарахчу регионан юкъараллин фондан президенто Кадырова Айманис дIакховдийна аьалла. Ткъа догIанаш дIаделларг ву парламентан спикер Даудов Мохьмад а, хьалхара вице-премьер Висмурадов Абузайд а, къоман политикан, арахьарчу зIенийн, зорбанан а, информацин а министр Дудаев Ахьмад а.\nИнстаграмерчу шен агIонех Мицаевас яздина: "Иштта лору со бакъ болчу къонахаша" аьлла.\nМицаева Нохчийчу яр нисделира Нохчийчоьнан куьйгалхочун критикийн гергарнаш республикехь лецарца. Стохка ГIуран-баттахь Нохчийчохь лецна, полицин дакъошкахь латтийра пхи бIе сов Европерчу нохчийн диаспоран векалийн гергарнаш а.\nИчкерин жигархо, нохчийн политэмигрантан Закаев Ахьмадан бIанакъост, еххачу заманчохь ша Ичкерин министрийн кабинетан векал ю бохуш лелла Мицаева Рубати Нохчийчу еара 2021-чу шеран ГIуран-баттахь. Аэропортехь цунна дуьхьал баьхкинера Iедалан векалш. Оццу сарахь шен резиденцехь тIеийцира иза мехкан урхалхочо.\nБерлинехь вийначу нохчийн мухIажаран хьокъехь кхел йоьдучу заманчохь дуккха а митингаш вовшахтоьхначарлахь яра Мицаева. Цо дIахьедора, тIаьххьарчу шерашкахь ФСБ-н дуккха а белхахой Германи чубаьхкина бохуш. Оцу хеначохь пачхьалкхе мел веана хIора шолгIа нохчо оьрсийн къайлахчу сервисаша хьажийна агент ву олура цо.\nКадыров Ахьмадан цIарах Фонд Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн финансийн министраллан "Магнитскийн Глобалан актан" буха тIехь (Вашингтоно пайдаоьцу цунах адамийн бакъонаш талхийна аьлла хетачу нахана тIехь Iуналла деш) долчу санкцийн тептарехь ю. Организаци дукхазза бехкейира, фонде бертахь-бертаза ахчанаш дохкуьйту бохуш, амма мехкан урхалхочо бехкаш тIе ца дуьту.


Исторехь йиса хьакъ юй Клинтон ХIиллари?\nЦхьанатоьхна Штаташ - Iамеркан пачхьалкхан секретар къамел деш ю Вошингтонерчу пачхьалкхан департаментехь Франклин Бенджаминан цIарахчу хIусамна чохь, 01Чил2012\nЧиллан беттан хьалхарчу дийнахь Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаран даржехь болу шен болх берзийна яьлла Клинтон ХIиллари. Маршо радион корреспондента Солаш Ричарда теллира Iамеркан коьрта дипломато йитина тIахье.\nIамеркан 67-гIа пачхьалкхан секретаран декхарш дIакхоьхьуш, кхечу дешнашца аьлча – арахьарчу гIуллакхийн министр йолуш Клинтон ХIилларин рейтингаш чIогIа лакхаевлла. Президентан Обама Баракан хьесапехь цо ондда къахьегна Iамеркан васт меттахIоттош а, телхаш хилла берташ тобеш а.\nCBS News телевизионехь Клинтона а, Обамас а «60 минот» цIе йолчу программехь цхьаьний еллачу интервьюхь Обамас элира «вай мел хиллачу пачхьалкхан секретарах уггар тоьлларг санна исторехь юьсур ю Клинтон».\nIамеркан коьрта дипломатан даржехь деа шарахь 1 600 000 чаккхарма некъ бина Клинтона, 112 пачхьалкхехь а хилла.\nЦуьнан гIоьнчаша бахарехь, церан хьаькам буьйса юкъал тIехъяллалц Iара балхахь, уггар генарчу пачхьалкхашкара хьолана а ша тIаьхьа кхиъалц.\nКлинтонна гонахарчу наха дуьйцу, чолхе къамел дечу хенахь дипломатийн коьрта, къамел дан хааран а, ладогIа хааран а гIирсаш говза караберзийна Клинтона.\nГIажарийчоьнна дуьхьал ондда санкцеш кхайкхорна дуьненаюкъаралла тIеялаелира цуьнга. Либина чугIортарна гIортор яелира. Бирмица дипломатан уьйраш тесира.\nЦо карлаехира Европица йолу уьйраш. Зударийн а, зудаберийн а бакъонийн жигара гIорторхо а яра.\n2012-чу шарахь Гезгмашин беттан 11-чу дийнахь Цхьанатоьхначу Штатийн БенгIазера дипломатан миссина тIелатар динчул тIаьхьа буьйлабеллачу политикан къийсамашкахь а иэшам ца хилира Клинтонан репутацина.\nХIетте а аналисташа бахарехь, цо шена тIаьхьа юьтуш ерг дика тIаьхье ю, дIоггара баккхий кхиамаш бац. Масала, Киссинджер ХIенрин белхийн барамехь я Маршалл Джорджан теорин барамехь а. Яккхийн дуьненаюкъара проблемаш ца къастийна цо ша оцу даржехь йолуш.\nБрукингс институтехь йолчу арахьара Iилман-техникан политикан талламан директор ву О'Хэнлон Майкл. Пачхьалкхан исторехь лар йитинчу секретарах еккъа цхьа тIегIа лахара хIоттайо цо Клинтон.\nО'Хэнлон Майкл: «Хьо исторехь ца виснехь, ахьа хьайн болх дика ца бина бохург дац. Бахьанийн амалш хила тарло уьш. Цкъа-цкъа адамаш вуочу бахьанаш буьту исторехь, дика бахьанаш бахьанехь ца буьсу. Вьетнам-хенарчу пачхьалкхан а, тIеман а секретаршка (министршка) хьажа.\nВайна ма-хаъара, Бейкер Джим Боснех хьакхавала лууш вацара. Амма кхузахь даккхийчех хIума дац, амма Клинтона кIорге хийцам бина, ша белхан декхарш кхочушдан дIайолаялале хиллачу хьоле хьаьжча.»\nМаршо радио: «Клинтонан Доктрина» ца хиларан бахьана, О'Хэнлона бахарехь, цунна кхаьчначу дуьненан коьртачу проблемийн амалца доьзна ду – изараилан-палестинин хаттарна тIера, Къилбаседа Корейна тIекхаччалц. Царах дукхах дерш еххачу хенахь, меллаша къастош догIучу чолхечу хатташна юкъара ду.\nСхьагарехь, Клинтона Азехь динчух, уггар дагахь лаьттар долчух дерг ду, кIоштийн форумашкахь иза Китайн агIора хIоттар а, Бирмица юкъаметтигаш нисъяр а. Обамин администраци Азехьа ерзарна урхалла а дира цо, боху О'Хэнлона.\nИштта, секретаран цхьа моггIа къовсаман меттиг а хилира Ази. Ша дIахIоьттинчу хенахь, 2009-чу шеран юьххьехь цо юкъараллехь гIовгIа айира, Пекинна тIеIаткъам бан беза «адамийн бакъонийн декъехь», экономикехь а, кхечу тIегIанашкахь а лелочуьнца иэ а ца деш, аьлла.\nДукхах болчу адамийн бакъонашларъярхоша емалдира и дIахьедар. Ткъа "The Washington Post" газето иза «гIалате лерира».\nАмма, цо шен даржехь изза дийр ду бохург дацара иза. Ша арахьарчу махкашка йоьдуш цо гуттар а айара адамийн бакъонашца доьзна хаттарш, цхьанакхетара юкъараллин векалшца, могIарерчу нахаца.\nТелевизионна шаьшшимма цхьаьний еллачу интервьюхь Обамас Клинтон хастийра, цо пачхьалкхан департаментан Пентагонца болу цхьанаболх тобарна. И бахьанехь лагIбелира Иракъера а, ОвхIан пачхьалкхера а тIемаш. Аьтто бира Ал-Кхайдин бух гIелбан а, Бин Ладен Iусама волу меттиг къасторна а, иза хIаллакьварна а тIекхаччалц.\nВошингтонера Вудро Вилсонан центрехь арахьарчу политикан эксперт волчу Миллер Аарон Дэвида бахарехь, КIайчу ЦIийно наггахь а ца лора Клинтонна «йоккхачу стратегин архаш».\nПрезиденто хIитточу леррина векалша – ОвхIан пачхьалкхехь а, Пакистанехь а болх бина волу ХIолбрук Ричард санначара, Клинтонан башха аьтто ца балийтина. Кхечу хаттарийн уьйриг бастарна тIейирзина яра Клинтон, данза дисинарг къастош.\nВуьшта, аналистийн хьесапехь, хIинца а хьалхе ду Клинтона йитинчу лоран мах хадон. Масала, хIинца а дикка хууш дац ГIажарийчоьнна дуьхьал кхайкхийначу санкцеша гIо дийр ду-дац заррат программица доьзначу хаттаран йист яккхарна. Иза тIехьожуш а йолуш, Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш «карлаяхар» дуккха а агIонашкахь цхьанаболх эвсара белира, амма юкъаметтигаш цIеххьаша лагIйелира.\nЦул сов, хууш дац цо НАТОна а, Iаьрбийн пачхьалкхашна а юкъахь ян цо гIо дина Либин коалици кхин дIа йолчу ханна масала хир ду-дац.\nШен балхана тайп-тайпана хадош болу мах хууш ю Клинтон. Дечкен беттан 29-чу дийнахь CNN телевизионна интервью луш, ша шен белхан жамI деш цо элира.\nКлинтон: "Суна хетарехь, 2009-чу шеран Дечкен батте юхадаха деза дагадаийта - мел къие яра Цхьаьнатоьхна Штаташ. Мел чlогlа талхийна дара вайн васт. Вай хьалхара хилар шеконехь дара. Экономикан кризисо мел галбаьккхинера вайн lедале, вайн экономике, вайн пачхьалкхе болу тешам. Сан белхан дакъа дара юьхьанцара дуьйна дерриг дуьнентlехь lамерке болу тешам а, иза лидер хилар а юхадlахlоттон а."\nМаршо радио: Ша Iамеркан пачхьалкхан секретаран даржехь йолчу заманахь боккха кхиам ца баккхабаларх лаьцна цо элира, «Дипломати, цхьа ког вукху когана тIаьхьа а боккхуш, деш долу гIуллакх ду». Цо кхин а элира, «Тхо дан кхиинчух йоккхайее со.»\nХакъ юй Клинтон ХIиллари исторехь йиса?


Мани-Шайх — Википеди\nБаудди, Зиявдин (Тупа), Супьян, Самавди, Неби, Зайбулла\nМухьаммад – Назарха\nМани-Шайх я Назиров, Мухьаммад (1840, Цоци-Эвла, Нохчийчоь — 1824, ЧӀулга-Юрт Нохчийчоь) — къадарийн тӀарикъатан шайх, Устрада-ГӀалара ИбрахӀим-Шайхан а, Кишин-Хьаьжин а мурид хилла. Тайпана харачо.\n3 Дин Ӏамор\n4 ИбрахӀим-Шайх (Аба) вовзар\n5 ТӀарикъат даржор\n7 Гражданийн тӀом\n8 Манин доьзал\nМани вина Цоци-Эвлахь аьчиган пхеран Назархин доьзалехь. Мани-Шейхан ден да Мухьаммад (цуьнан цӀарах тиллина Манин цӀе) шина кӀентаца Назархица а, Вазархица а, Хорачара охьабаьхкина акъарин тӀерачу БӀачи-Юрта. Цигахь дукха хьен ца белира уьш, кхелхира Цоцин-Эвла, цига охьа а хевшира.\nГовзалла[нисъе бӀаьра | нисъе]\nОцу доьзалан шайн дайшкара охьадогӀу пхьола герз дар (шаьлтанаш, тарраш, кхин а) дара. Цул сов, цаьргахь яра маьӀданех металл лалоран говзалла а, дӀайиллина долара пхьолгӀа а яра церан, цуо дика са яра. ГӀарабевллачу пхьерийн тӀаьхьенах волчу Манис аьчкан пхьеран говзалла караерзийра.\nДин Ӏамор[нисъе бӀаьра | нисъе]\nДоьзалехь цхьаъ бен воцу дас-нанас ловзийна вацара Мухьаммад, дуьненан халонех коьруш вацара. Масех шарахь Манис Исламан бӀогӀамаш Ӏамийра, дагахь Къуръан доьшура, амма кхечу областашкахь говза вацара.\nИбрахӀим-Шайх (Аба) вовзар[нисъе бӀаьра | нисъе]\nСин-мехаллин бахам кхечира шен устазера УстаргӀордойн-Эвларчу ИбрахӀима-Шайхера (Абегара). Исламан серло хин волу Мухьаммадан дуьххьара шен устаз гар хаза хилира. Цхьаьна дийнахь Назарха волчу шаьлта яйта веира УстаргӀордойн-Эвлара ИбрахӀим-Шайх (Аба). Шен дена гӀо деш жима кӀант Мухьаммад гина, шайха дийхира шаьлта дар. Цул тӀаьхьа цара гергарло лелийра доьзалашца. Оццара болабелира динан-серлонан некъ Назиров Мухьаммадан. ИбрахӀим-Шайха ло цунна бакъо АллахӀан дош даржош, нийсачу новкъа кхайкха адамаш. Цул тӀаьхьа мурдаша Мани аьлла цӀе елла шайн устазан. ЧӀогӀа гергара хилла Эвтарарчу Iовдин (Баматгири-Хьаьжа).\nТӀарикъат даржор[нисъе бӀаьра | нисъе]\nXIX бӀешо чекхдолуш Мани-Шайх кхелхира Баммат-Эвла. Теркйисттехь къадарийн даржо волавелира. 1907 шарахь Мани кхелхира ЧӀулга-Юрта, шен дахаран тӀаьххьара ворхӀийтта шо цигахь даьккхира. Юьхьанца иза Ӏийра шен доттагӀа Бисултанов Солтаьргахь а, Кадиев Исраилаьргахь (Ӏуьнчиг) а. Муридаша шайн устазана хӀусам йира. Теркйисттехь цуьнан дукха муридаш хилира, иза чӀогӀа гӀаравелира. Оцу гӀуллакхах кхераделлачу Ӏедало иза лаьцна 1911 шарахь Калуге хьажийра. ЦӀавирзинчул тӀаьхьа, мани дукха гӀара ца вуьйлуш Ӏийра гражданийн тӀом хиллалц. Мани-Шайх кхелхина 1924 шарахь ЧӀулга-Юртахь. Цигахь дӀаверзо барт хилира муридийн, каш а даьккхинера. Амма авлияан кӀанта элира, Мани-Шайха весет дина ша дӀаволла Баммат-Эвлахь аьлла. Тахана а ду Манин шиъ зиярат – ЧӀулга-Юртахь а, Баммат-Эвлахь а.\nВирд[нисъе бӀаьра | нисъе]\nМанин муридаш доккху ИбрахӀим-Шайхан (Абин) вирд, хIора ламазан тӀаьхьа. Аьтту куьйган пIелгаш тIехь дагардо, цIаза пIелга тIиера дуьйна хIор пIелга тIехь кхузза олуш: боьххьехь а, шинхьа а пIелг сеттачехь. Куьг айан (цIонгел лакхахь) хила деза, «АIузу-биллахIи минаш-шайтIонирражийм, БисмиллахIиррахьманиррахьим», - аьлла дола до.\n15-за – ЛаилахIа иллаллахьу Мухьаммадан расулуллахI.\n5-за – АллохIумма солли Iала саййидина Мухьаммадин ва Ӏала, али саййидина Мухьаммадин ва селим.\nТӀаккха мел дIа ло: «Аса динчу 15-за зикран мела, диллинчу 5-за салаватан мела Дала вазвинчу Элчанна Мухьаммадан бели аса. ШозлагIа сайн устазашна Абин а, Манийн а бели аса (Дала къайле тойойла церан). АлохIумма солли Iала, саййидина Мухьаммадина ва Iала, али саййидина Мухьаммадин ва селим. Фатихьат», - аьлла Фатихьат доьшур ду куьйгаш дуIанна хьала а лаьцна. ТIаккха 10-за олу: «Везан Дела! Хьо везар, Хьо вовзар лохьа».\nГражданийн тӀом[нисъе бӀаьра | нисъе]\nГражданийн тӀом хир буй хууш, цуо НогӀамирзин-Юртарчу муридашца саьнгар яьккхира. ТӀехволучо элира шайхе: «Эрана къа стенна хьоьгуйту ахьа нахе?» Манис жоп делира: «Къинхьегам эрана хир бу нагахь мостагӀа оцу саьнгар тӀехула дехьавалахь». ХӀинца а ду и саьнгар а, Манин некъ а НогӀамирзин-Юртахь. 1919 шарахь Нохчийчу яьржира инарла Деникинан кӀайн гварди, уьш гӀоьртира НогӀамирзин-Юртахула чекхбовла хьевсира. Кхузахь Манис яхийтина саьнгарш яра. Цуо сихха тӀемалой вовшахтуьйхира, вериг 54 стаг вара, коьрте хӀоттийра оьрсийн-японан тӀеман декъашхо НогӀамирзин-Юртан Накаев. Саьнгар чу хевшина, цара тӀелатар юхатуьйхира. Аьтту ца баьлла деникинхойн дийзира Девкар-Эвлахула Соьлжа-ГӀала дехьабовла. Ала деза, Манин саьнгаран, 1942-1943 шерашкахь, дехьа ца бовлабелла немцой а.\nМанин доьзал[нисъе бӀаьра | нисъе]\nМанин кхоъ зуда яра. Хьалхарниг ЖовхӀарт. Цуо вина виъ кӀант: Бауддин, Зиявдин, Супьян, Самавдин. ШолгӀа зудчо, Ханис Абубакар вира. Кхин а Манин ши йоӀ яра, Неби, Зайбулла.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мани-Шайх&oldid=3695585»\nБинарш 1840 шарахь\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 18 октябрь, 08:06.


ГIурбан деноша цхьаьнатуху Европера нохчий\nГIадужу-бутт 28, 2012\nГIурба деш ву Европера нохчо\nДаймахкана хийраллехь бехаш бара аьлла, бусулбанийн даздаршна юьстах ца буьсу Европера нохчий. Мелхо а, шаьш ДегIастанах, цигахь бераллехь дуьйна лелийначу Iадатех а, дахаран рожах а хаьдда хиларна, уьш шаьш хIинца бехачу хийрачу мехкашкахь кхин а чIогIа бусулба динан арканаш лардан а, бусулбанийн даздаршкахь вовшех марзо эца а гIерта.\nГIурбан де Европерчу нохчаша тайп-тайпана даздо, амма иза тергал а ца деш, цу дийнахь сагIа а ца доккхуш буьсу доьзалш, лехча а, карон атта дац, нагахь санна цхьа тховкIело а, хIусам а йолуш, дIатарбелла болу вайнах вай схьаоьцуш хилча.\nБакъду, Малхбузехь беха нохчий, цигахь цхьанхьа а йоккха къелла ца хиларна, шаьш урс хьаькхначу бежанан я уьстагIан жижиг вовшашлахь декъаран метта, мелхо а, и сагIа дуьнентIехь уггаре а гIийлачаьрга, гIурбан дийнахь, хаспа дан хьовха, жижиган кийла эцар а доккха Делан совгIат хеташ бехачу мисканашна дIакхачон гIерта.\nВенехь еха Белита а иштта шайн доьзална тIера доккхучу гIурбанах гIийлачарна сагIа дан сацам бинчарех.\nБелита: „Кху Европехь меца цхьа а стаг вац. Цундела оха тхайн доьзалехь, вовшех дага а девлла, сацам бина, гIурбан уьстагI бен ахча цхьана бусулбачу нахана гIо деш йолчу фонде хьажон. Москохахь ю „Солидарность“ цIе йолуш ишттаниг фонд, масех шарахь гIийлачарна гIо деш. Йоллучу Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а дукха бу гIурба дан йиш йоцурш, царна гIо до цу фондо. Тхуна иза иштта нийса а хета“.\nГерманехь вехаш масех миллион бусулба стаг хиларе терра, цигахь гIурбанца а, кхечу сагIица а долу хIума дуккхаъ шерашкахь дуьйна, нохчийн вайнзаманахьлера мухIажиралла дIа а доладалале, Iарбийн а, туркойн а мехкашкарчу бусулбачара дIа а нисдина, цхьана хорше хIоттийна ду. Дукха бу цигахь доллучу дуьнентIехь мацаллийца бала хьоьгучу бусулбачарна а, бусулба боцучарна а сагIа дарехь къахьоьгу жигархой.\nБерлинерчу вайнехан диаспоран векал а, Немцойн-Кавказхойн доттагIаллин кхерчан куьйгаллехь а волчу Душуев Рахьмана дуьйцу, Германин коьртачу шахьарахь бехачу вайнаха гIурба даран башхаллех лаьцна.\nДушуев: „Кху Германе хIора шарахь тIеоьхуш керла-керла нохчийн доьзалш бу. Царех цхьаболчара гIурбан сагIа цIа дохьуьйту, шайн гергарчарна. Амма дуккха бу тайп-тайпанчу меттигашка гIийлачарна сагIа хьажош. Масала, Сомали я кхечу Африкерчу мацалла ловчу метте. Иштта туркойн махкахь а, Гуьржехахь а бу хала бохкуш вайнехан доьзалш, цига а хьажадо кхузарчу наха гIурбан сагIа“.\nБелгехь еха ю шен доьзалца Кагерманова Хадижат. Маршо Радио шеца зIене яьлча, гIурбанна бийначу уьстагIан чуьйраш юьлуш йоллура иза. Брюссел-гIалина генайоцчу юьртахь ехачу цо дийцарехь, оццу юьртахь дIатарбеллачу кхин а масех нохчийн доьзалца барт а бина, цхьаьна кертахь дан сацам бира цара кхушарахьлера гIурба.\nКагерманова: „Тхо хIинца урс хьаькхначу гIурбан уьстагIийн дакъош дIадерзош ду. Сарахь схьагуллур болуш хьеший а бу шортта. Шуьнехь вайн нохчийн кхачанаш хир бу, Дала мукъалахь: бIараш а, ахьаран галнаш а, далнаш а. ЧIепалш-хингал а хир ду. Бусулбачеран дезденош дукха доцу дела, оха берашна а цу денойн деза хилар довзийта лууш, царна цхьацца совгIаташ а кечдо. ГIурбан де а, марха досту де а, цIахь дацара аьлла, даз ца деш а, цу денойн хьурмат ца деш а ца Iа тхо. Изза берашна а хьоьху“.\nЕвропехь карарчу хенахь вехаш, тайп-тайпанчу хааршца, ши бIе эзар герга нохчийн мухIажар ву. Тайп-тайпана ду церан Iер-дахаран хьелаш, массо а бац, меттигерчу Iедалша кехаташ а делла, дIатарбелла. МухIажирш бехачу готтачу а, халачу а юкъараIойлашкахь хан йоккхуш берш а бу шортта, кху Европехь саца янне а бакъо а йоцуш, къайлаха леларш а бу.\nАмма, нагахь санна дахаран хьелаш мелла а цхьана хорше а дирзина, дIатарбелла вайнехан доьзалш хилча, уьш гIерта шайн керлачу Iойлашкахь къоман Iадаташ а, бусулба динан бехкамаш а ларбан.\nГIурбан дей, марх къобал до дей цу Iадатех а, динан коьртачу даздарех а хиларна, Европа мел ю дIасабаьржинчу нохчийн мухIажирша терго йоцуш ца дуьту и ши де. Вовшашна мел генахь хиларх а, тIеттIакхача а, марзо эца а гIерта уьш.\nТIекхача аьтто боцучара, мел кIезиг а, телефонийн зIенаца вовший декъал а бо. Ишттачу деношкахь кест-кеста хеза, мацах нохчийн къам Сибреха а, Юкъерчу Азе а дIадохийначу хенахь вайн дай-наноша вовшашна беш хилла болу ловца: „Юха деш, ДегIастанахь дойла вай гIурба“ бохуш болу.


Чиллан-бутт 03, 2014\nОьрсийчоь -- гIазакхий мотт базбеш диллина сурт\nГIазакхийн меттан хьехархой кхайкха болийна Нохчийчу. И тайпа сацам бина меттигерчу Iедалша, даханчу шарахь пачхьалкхан экзамен дIалуш дешархоша лахара хаарш гайтинчул тIаьхьа. Нохчийчу баха реза хиллачу гIазакхийн меттан хьехархойн дахаран хьелаш лаккхарчу тIегIана тIехь нисдо Iедалша. Карахь болчу хаамашца, 70 гергга хьехархо реза хилла оцу программин декъахь нохчийн ломан ишколашкахь болх бан\nНохчийчохь, гарехь, цхьан нохчийн маттаца хилла Iаш бац бала. Гарехь, изза хьал ду, оьрсийн маттаца а. Стохка дIаяхьанчу пачхьалкха экзаменаша гайтина, нийса ах дешархоша, и мотт кхачам болуш хьов, уггаре лаххарчу барамехь хууш ца хилар. Дешаран а, Iилманан министраллехь болчу хаамашца, стохка, оьрсийн маттан, ерриге а республикехь, цхьана йоIа бен ца елла лаккхара мах а хадош и экзамен.\nИ хьал, де дине мел долу да вокхвийра волуш доцун дела, оьрсийн хьехархой, леррина и мотт хьеха чукхайкха буолийна Нохчийчу. Республика куьйгалохочо Кадыров Рамзана бахарехь, хIинцале иштта веана ву 70 хьехархо. Уьш ша берш, ломанца йолчу яьрташка дIахьовсийна, цигарчу ишколашка. Бена-Ведан цIе йолчу оьвларчу ишколе а кхаьчна ишттачу программийца ши хьехархо. Цхьа Москохана уллерачу кIоштера ю, важа-Сибрехара ю.\nЦарах цхьаммо Шуструйская Светланас, Маршо радиога иштта дийцира, оьрсийн маттаца хIун бала бу Нохчийчохь.\nШуструйская Светлана: «Оьрсийн маттаца боккха бала бу. Ишколехь вовшах деш долу къамел а нохчийн маттахь ду. Хьо классехь болх бан йолаелча, кегий берш а ца буьйцу, юккъерачу классашкара берш схьаэцча а, чIогIа вуо кхетам бу оьрсийн матах. Цундела, чIогIа оьшуш ду, оьрсийн къомах болу хьехархой кхуза бахкар. ХIунда аьлча, и мотт лелориш бу оьшуш».\nХьелаш а тIебаьхкинчу хьехархойн дика ду. Иза алапах хьакхулуш дац, амма, чохь Iан а, баха а меттиг шайна елла царна. Цунна шаьш чIогIа реза ду аьлла, тидам бира Шуструйская Светланас.\nШуструйская Светлана: «Суна хаарехь, конференцехь 70 стаг веана аьлла дуьйцуш дара. Тхан ишколе шиъ ю тхойшиъ. Хьехархойн цIа а ду дина. Тхоьга хьоьжуш а хилла. Шиш петар ю цу чохь. Геннарчу Малхбалера Екатерина а ю иштта еана. Ас дIалаьцна ю цхьана чоьнах ерг, иштта цуьнгахь а ю изза. Ша мел долу хьелаш а ду цу чохь. Оха баркалла боху, хаза а хета. Тхуна хазахета «Оьрсийн хьехархой цIеберзор» олуш йолу и программа йолуш. Суна моьттура иза къоначарний бен яц. Амма, хене а ца хьоьжуш чукхойкхуш бу оьрсийн а, оьрсийн маттан говзанчаш».\nБена-Веданара юккъерачу ишколан директора Моллаев Салавдина дукха дика хета и ши хьехархо Нохчийчу еана. Берашна оьрсийн маттаца болу бала а, мичара бу дийцира цуо.\nМоллаев Салавди: «Оьрсийн мотт хьоьхуш бу вай махкахь, амма, муьлха а мотт бийцарх терра бен Iемаш бац. Оьрсийн мотт хьоьхуш оьрсий хилча, цуьнца лаахь а, ца лаахь а, къамел оьрсийн маттахь дан дезаш нисло. Цундела, кхечу къома хьехархоша и мотт Iамош хилча дика хуьлу. Схьагарехь берашна, шеца оьрсийн мотт буьйцуш волу хьехархо нохчий валахь, эхь хета цуьнца иза бийца. Ийзало иза бийца. ХIинца, хьалхарчу классехь 15 дешархо ву, хьехархочо бахарехь, царах цуьнца хецца оьрсийн маттахь къамел деш 10 дешархо ву».\nБухахь болу хьехархой вахь а таIош, тIебаьхкинарш ирах а бохуьйтуш хIума дац боху Бена-Веданарчу ишколан директора Моллаев Салавдис. Дустаме даьккхича, нохчийн меттан хьехархошна, кхечарначулла 25 процент алсам алап ду луш,аьлла тидам бира цуо.\nМоллаев Салавди: «Алапа-м тIебаьхкинчарна а , бухахь болчарна а цхьа терра ду. Вуьшта, дахаран хьелаш а тидамехь латтош ду. ТIевеанчу хьехархочуьнна цкъа луш ду 22 эзар сом. Кхин хIумма а дац къаьсташ. Нохчийн маттана а , оьсрийн маттана а, кIирнахь луш ду пхиппа сахьт. Нохчийн мотт хьохучарна, кхечу хьехархошначулла 25 процент алсам ду алапа».\nЦхьана хенахь, Соьлжа-гIала кхаьчча, цхьана Оьрсийчоьнана юккъерачу гIала волуш санна хеталора, нохчийн маттахь олуш цхьа дош а доцуш. ХIинца иза хийцаделла. Амма, оцу хийцаман шен бIостаналла а гучъяллла. Оьрсийн мотт ца хаар, иза бохург дац, нохчийн мотт дика хаа. Мелхо а, тахана массанхьа буьйцуш берг, цхьа ийбина, нохчийн а, оьрсийн метнех цхьанатоьхна мотт бу.\nГIазакхийн маттана - шуьйра некъ


КХОАРТОЙ МАЖИТА МУРАД воккхача йоазанхочун кхолламах дола дош\nСедкъий, Седкъий! Уж мича́ра\nХьагулденнад сона-м ха́ц;\nСо г1озваьнна лаьтта лел...\nСедкъий-б1аргаш сога дел.\nЛа́тт со лаьттан а́бат дешаш,\nБ1аргаш загг1е делакъеж...\nК1ормац, к1ормац, саб1арзденна,\nЛел тха ц1аг1а готувсаш;\nДагадеха́, цхьанне ла́мпилг\nЛелаш да из, йиш а еха́,\nСа ца ло1аш, готувсаш.\nДуне миссел долча ц1аг1а\n1оха моттиг ца корош.\nСогатденна хьувз из к1ормац,\nГонна т1ехьа тувсаш го.\nВа, ма ч1ог1а готта я хьо,\nПено къайла па́рг1а́то.\nЦхьаболча́р хиннадаьннад а яхаш, цхьаболча́р хиннада́ла кхийнада́ц укхан а яхаш да г1алг1ай литература. Цхьаболча́р в1алла да́ц а йоах. Ба иштта «к1оарга» х1ама ховраш а цу шоашта ховчунца хьахинна кхетам бараш а.\nЦхьацца тхо да а́ла г1ертача на́ха цхьацца оалача иштта оалаш сайна хазандаь, карара кара а телаш, лела цхьацца балхаш сайна дайнадаь ду аз е къамаьл ишта.\nЦхьабакъда г1алг1ай литература кхоллараш, моллаг1а а кхыча къаман литература кхоллараш мо, вешта аьлча, литературах литература дераш нах ба, йоазув деш бола нах, цхьацца дуккхача а наьха ча́м бола, ца́рна деза, т1ехьа т1ахуббарашта а дезаргдола балхаш в1ашаг1дехка нах.\nТхо да шоана, тхога хьажалаш, тхо зелаш, тхога б1арг лакхалаш яхаш, шорта хьекхе а ч1оаг1а хьекхе а, ц1оаг1а хьекха е мухь бетта нах ба́ц уж, бовзе, на́ха́ болга а ховш бовзаш а, беце тхо довз-довзац ца а яхаш, цунна а цу муг1арах долча дуккхача кхычоа а сагота а боацаш шортта шоай болх беш бола нах ба, деза а дезаш, керттера а шоашта, шоай дерех-дечох боахка.\nЯле й1аьха а яле лоаца а шоашта еннача ха́на.\nЦу на́хах ла́тт литература, нийссаг1а аьлча, ца́р кхолламах.\nГ1алг1ай литература а ла́тт цу мо болча наьха кхолламах.\nТ1аккха, цу тайпа бола нах хиннабий-беций яхе, к1еззига хьажа́ а т1ехьашкахьа юхахьажа ма́ра везац.\nДаьра кора-м бергба, хьоже, хиннараш.\nЛаьттан букъ т1а хьалла а 1оа а хиннаб а́ла хиннарашца нийсбе тоам а болаш бола нах, вайна ма хетта дукха беце а, хиннаб хьалха д1аяхача ха́на г1алг1ай литературе. Вай доккхал а ду цу наьха. Малав Мута1алнаькъан Хьажбикара, Зязиканаькъан Бахьаудина, Осминаькъан Хьамзата, Янданаькъан Джамалда, Ведажнаькъан Ахьмада, Боканаькъан Ахьмада, Чахканаькъан Са1ида, кхыбарий ц1и йоаккхаш хазача, дог г1оз ца дийннар а ца доалар а меттел дарий-доацарий уйла ца ер, мерзача мезал а мерзах болча морзона ка́д ший кара ба-кх аьнна ца хетар?\n«Сийнача лоам керте к1ай кхокха боалаш мо, хьо а́ра йоаларе цу да́де коа т1ара…» («Моакхаза лоамаш») аьнна Чахканаькъан Капитона мо г1алг1ай йо1, хьашттдале моллаг1а йо1, аййаь а малув, аййе а малув?\n«Пхьег1а́ т1ара йоахараш гулдаьда́ц шоана, Шун синош чувхадеш к1ома бурч хьерца. «Ца хиннар да дувцар», - аргда́ц сох кхоана, Яздаьд ер сай дега 1откъамий ц1ерца…» («Балан ди») аьнна долалуш дола лаьттан букъ т1а геттара а лоаца ха а яьккха́ д1аваха́ча ший доттаг1чун Чахканаькъан Капитона меттах ч1оаг1а ва́шаш хиннача Пхьилекъонгий Махьмад-Са1ида дар мо къамий а къаман а ба́ла кодабеш дола роман яздаьр а малув, яздергдар а малув? Хьаштдале, Гёте а.\n«Хьанна могаргда д1адаха́р юха метта оттаде, Укхаза хьалха мел даьха́р ц1ераш хайна хьоахаде…» («1ажаг1еннача 1арждакхий…») яхача Хьоашалнаькъан 1аьлий дешаца, на́ха́ дезе а ца дезе а, хиннадаьннача а кхы т1ахулаш ла́ттача а хувцамий к1оарга уйла ергйоацар а е воацар а малув?\n«Кийнаш т1а мел техкараш Хьаькъал долаш хилча…» («Кийнаш т1а мел техкараш…») яхача Гаьгенаькъан Гирихана дешаца са ца къердалур малув, сона доаг1ий-хьоаг1 е 1отташ дола дош аьнна хеталургдоацар малув?\nТ1аккха моллаг1а цу тайпа дуккха а тешалаш вайна дала дола литература дий-деций яхачо фу йоах? Къа да́ц цун, моллаг1а из вале а, селла х1ама ца ховш Да́ла вита́ча.\nЮха а ях аз, ба шоана цу тайпа нах!\nДаьра ба́ц, цхьацца дарех-доацарех шоаш боахк ца́р яхе а, цхьацца долчун-доацчун хьалхале шоашка ярех уж бале а, дешар дийша́и е дешачунца ча́м хиннеи лувш-м уж. Т1аккха хиланза ца доалачун саготон лувш бий уж? Бац! Сенна лув а ца ховш, шоашта цхьацца хов а́ла г1ерташ, лувш ба-кх, шоай дола-доаца хьинар а лоаца кхетам а оарцаг1а а боахаш.\nТахан, вайна дайза́ даьнна ший балхаш дукха деце а, боккъонца йола поэт а хинна ла́тта «Воагавеш ба дог1ан малх, Шийла да майданна хий…» яхача деша́шца йолалуш йола стихотворени язъяь Коазой 1ашат меттел, «Укх лаьттан бухешкара аьшк доаккхаш доацал-те, вай к1антий дега́шка сийг биса́ боацал-те…» яха цхьа дош а́ларах а, Бешлоама дегг1ал шийна алам бекъа бог1а боаг1аш вола, дагар даь ца ва́ллал дукха йоазув даь а кхы т1а деш воалла а Коазой 1ийса́ в1алла а вувцаш хаза́в а́ла боацача цу на́хах вай фу ду т1аккха?\nДаьра цу на́хага вай яха ма яхац г1алг1ай литературах цхьаккха а, укх тахан вай вувцашволча, духхьал вай лакхе хьоаяь лоаца ши стихотворени язъяь хилар бахьан а воккха поэт хиннавар а́ла воаг1ача Кхоартой Мажита Мура́дах ца́рга а́ла а ма да́ц вай цхьаккха.\nЦхьабакъда кхы д1а́ха болча на́хага, г1алг1ай литература дезаш а, довзаш а, ца довзар довза г1ерташ а болча на́хага-м ях: ладувг1а, теркалде, хьажа, деша, уйла е, сакъерда, шоай дог а са а хьа́ста.\nХьаь чу шод хинна ла́ттар да́ста Мура́да дешага, цун кхолламга, цун йоазошка, цун балхашка кховда. Вижача ца вуташ, г1аттача ца вуташ дега юккъе къувлача, мича́ра денад ца ховча к1арцхилга ду лазар дайде, дошаде цун лоацача дувцарашка кхайде.\nД1аьхеи шереи, дарий-доацарий орг а хинна, ла́ттача дуккхача наькъашта юкъе х1а́ране алхха ший ма́ра доаца наькъа та́килг лохача г1о хургда моллаг1чоа а цо ший доккхача дега к1оаргача к1оаргаленашка а кхувдаш, дийхка́ча суртех.\nОалар хаза волча, гур деша волча моллаг1чоа ях аз-м!\nДикеи вои, хозеи ийрчеи дарашта юкъера г1ай миштад гургда, г1алг1ай ковнаш-карташ мишта хиннад гургда, везачоа е езачоа везар е езар мишта вийза́в е йийзай, тохачоа тоаханза а ца йоалаш тохаш йола баргал мишта тохаш хиннай, адамашта йикъера, ер хийреи ер кхоачареи аьнна доацаш дола, хьашташ-ча́маш гургда, шоайцунца бола наьха безам мишта боккха а ч1оаг1а а хиннаб гургда Мура́да тайп-тайпа́рча жанрех дола дале д1аьха а дале лоаца а долча дувцарий сурташка хьежачоа.\nМохк ба шоана гургбар Мура́да кхоллам бовзачоа! Къам да шоана довзаргдар цун боккъонца йоазанхочун бар санна болча хозача меттага г1олла. Ший дуккхача оамалашца, кхетамашца, декхарашца, дехкамашца, наькъашца, наькъа такилгашца тхьовре а хинна даьнна къам.\nХиннарий-тиннарий юхьигаш-духьигаш, цар етта ч1овгаш, хьувзаду ткъа́маш, хьалла-1оа кхувдар гойт Мура́да ший лоаца а д1аьха долча балхашца, уж хиннараш-тиннараш хиннад вайга тахан яхача наьха сибаташ гойт.\nЦхьацца дарашка хьажача г1алг1ай литература хозаг1а йолча оаг1онашца дувзалуш а цхьацца дарашка ладег1ача г1алг1ай литературе керда да а́ла дола дош оалаш а, уйла хьоаеш а, бокъонца волча йоазанхочо-духлохамхочо довзийташ дола кхетамаш кхоллаш а долча Мура́да кхолламах кхе, кхета декхар волаш санна хетт сона тахан воккхеи з1амгеи аьнна къоаста ца веш ше г1алг1а́ ме вар. Х1ана хет? Воккхача йоазанхочун кхолламах йоаллача хьоаналах 1аба г1ертарал ча́м болашаг1, толашаг1 х1ама хургда аьнна ца хетандаь. Ше г1алг1а ва аьнна хетачоа, ше г1алг1а ва ала г1ертачоа.\nВ1алла а дагардаь ца валлал дукха да а́ла йиш я Мура́да ший балхашца хьеду а дувца а х1ама́ш. Т1аккха дувца а мишта дувц?\nЙоккхача говзалца, к1оаргача кхетамца!\nЦудухьа ях аз: Кхоартой Мура́д боккъонца вола йоазанхо ва.\nЦхьан цун лоацача дувцарга кховдаргда вай, из дош даьссса текъа ца дита.\nДуккхача ха́на денз таксист а волаш болх беш хьавоаг1а Осма́н. За́лиха́н а яйза́яр цунна цкъа моцаг1а ший балха т1а г1олла. Хоза дезал а кхийна таравер д1атар а ваь маьре яха езаш йиса́ цхьа йо1 а йолаш ва́хар из ший сесагаца. Цхьабакъда цхьан дийнахь нийсданнача цхьацца дарий-доацарий юхьигаш ер ший йо1 Лейла́ йига воаг1а з1амига саг а цун новкъост а воалавеш бус ха яха́ча ха́на ший коа кхоачаваьвар. В1алла а дага ца хинна ка шийх йийттаяле а, даьра д1а-м бигар йодаяь юга ший йо1 ийца́ болха кагий нах баха беззача Осма́на. Дукха ца говш йодаяь йига́ча сага́ тоама баьхкача на́ха́ йи1ий да́с, Осма́на, в1алла а г1арта ца г1арташ жоп а ма дадар.\nЦхьаккха а г1алг1а́чун кхетамца хила йиш яц укх тайпа х1ама а́ла мег хийла сага. Хаза́да́ц, а́ла, е мо дар цхьаннахьа а ц1аккъа хиннад аьнна, хила йиш я, аьнна. Бокъо а я цу наьха ишта хета а иштта а́ла а.\nЦхьабакъда автора дувцашдар хиннада́ц аьнна-м хетаргда́ц цун йоазонга кхайда́чоа.\nХургдар хинна а даьнна, водар шо-шоай чу а ваха́ шоаш цхьаь бисача, к1еззига везвала мегацарий хьо йоах, в1алла а дага ца хиннар даь яха яле а, йоа1ах дог лазача За́лиха́на ма́рага. Тоама баьхкача на́ха́ укхо денна жоп а́тта а сиха а деннад аьнна хеташ я из. Осма́на х1аьта из х1ама хьат1аэцац, со санна везлора из раьза а йолаш д1аяхача, яхаш. Йо1 ше раьза а йолаш яхай яха дош на́нна мегац. Х1аьта вокхо, сона из хов, айса д1а а йига́ йоддача 1ояьккхандаь йоах. «Саг къавелча, хьаькъалах талх яхар бакъхиннад хьона», - йоах За́лиха́на дувцара т1еххьарча дешаца, ше т1еххьара хиларца Осма́на къайле на́ха́ йовзарг ца хилара тешал мо долча.\nГ1алг1ай 1аьдалах найц уст-даьна гучавоалача мичав. Цул сов хиннаваьннача найца новкъост а ва́ц юхь т1ара ер шийна б1аргавайнав а́ла йиш йолаш, вайна вале а укхан-м мекхаш ма дий, кхоана юха «хьат1адохка» дезаш. Т1аккха мишта ховргда кегийча на́ха́ йо1 югаш акха́рца хиннар акха́р йига́чун да́ хинналга.\nМа1ан к1оаргеи чулоацам боккхеи-м даьра ба, ше доккха деце а, укх «Совг1ат» ц1и йолча дувцара. Дуккхача ха́на денз, мар-сесаг а хинна ши саг в1ашаг1кхетача метте, хийла хила ца дезар хулаш хиннарий уйла йича, в1алла дувцалга а доацаш боккха ба а́ла боаг1а мах.\nКерттера а овхота вайга а́ла г1ертачун уйла: йо1 кхийна да́ мел сабаре хила веза, мел хьаькъал эш цу сага́ ц1аьхха́ долчунца йи1ий ираз ца доаде а, эшараш цаэшараш хьалха доахаш а, ца доахаш а, хаьтта́и аьннеи доацаш дена х1ама бахьан нах даькъазба́ха тарлучох лоравала а.\nВешта аьлча, ираз а долаш ба́ха ховша г1ерта нах кега ца бе даьра доккха хьаькъал ма эш! Из да, ма дарра аьлча, овхота, ха́ддаш, ший дешах кхетаргволчунга а́ла г1ертар!\nКхолламхочун йоккха говзал я Мура́да «Совг1атаца» вайна гур. Юххьанца из дувца воаллар Осма́неи За́лиха́неи дог-безам ма дий аьнна хеталу. Цхьабакъда кхасташ ла́ттар дуккха к1оаргаг1а а чоалханег1а а да. Лейлай даьи- наьнеи в1а́шаг1кхетар а, цар ма́р-сесаг а хинна ба́ха ховшар а, кхебаь баьнна дезал д1атарбир а дувцара юхьиг ма́ра яц, Лейлай д1аьхача ва́хара юхьигага кхоачавеш йола. Ма дарра оале, багенца дукха вейна ше хьайовзийттал еце а, Лейлай ва́хара юхьигах дола дувцар да ер, иразе а беркате а ше хург хилара тешал дола.\nК1езига-м да цу х1амах дешашвар кхетавеш а цу уйланга из вугаш дар а дувцар т1а, дизза ше дале а.\nДеша́ш к1езига да ях аз, уйла к1оарга а йоккха йолча дувцара.\nХьадагадохал, За́лиха́н Осма́на́ йовзар мишта хилар. Т1аккха д1а́ цхьа за́ма яьлча, дуккха а шераш д1аихача Лейлайх кхийттача з1амигача сага оамалаш миштий хьажал. Даьра я саг визза́ хилар гойташ-м. Мишта сагота ва из шийга йоаг1аргья аьнна дош а денна, хьежаш яг1а йо1 йолча кха́ча, фухха хуле а, ший дош кхоачашде мел кийча ва из. Осма́на́ дика ма хой, ший ха́на йо1 еза а енна, ше мишта кхийстар. Т1аккха Лейла́ шийга хьежаш вар а веций иштта ший ха́на ер мо сагота. Водача д1а ца кхаьчача Осма́на́ мича хов ше мича вода, йо1 йодаеча водалга хой а. Т1аккха а, хьажал, малий ховш йоаца йо1 йигийта а из раьза ца хилар гаций, цо, 1а со 1ехавой, аз хьай нихь доккхаддолга ха́лахь яхача дешаца.\nЦхьабакъда йо1 йодае водача з1амигача сага́ «нихь» а фуд?\n«Х1анз са дег чура сурт хьона горе, «ак» аргда́цар 1а сога», - йоах цо, цхьаккха да́ла оарц а доацаш виса́ча, ше йодаяь йига г1ертача йи1ий даьга. Мича хов цун из малув. Малув ховш воацча сагага из къамаьл з1амигача сага дир, цун сагота хилара тешал ма дий. Ше хьоча наькъа сакхувш воаца Осма́н халла новкъа воал, з1амигача сага боага кер шийна гундаь. Цу сурта йоаю йодаеш яр ший йо1 йолга хейча Осма́нах яьнна бирса-дарха ц1и а.\nФуд ер? Даь мелал йий ер?\nЯнне а яц. Да́, йи1ий да́, боккъонца ший хила дезача доккхача к1оаргача хьаькъала да́ хилара тешал да, да́ вола саг, моллаг1ча а дезалхочун да́ вола, лакхача ла́г1а́ т1а воаха куц а сибат а да.\nЦу тайпа сурт диллал хинна Мура́д воккха йоазанхо ва ца аьлча нийсса а дац!\nМура́да йита́р йоккха т1ехьле я: «Дошо ц1ий», «Тени» яхача романел совг1а, повесташ, массехк б1аь д1аьха а лоаца а дувцар, эссеш, фаьлгаш, стихаш. Ший чулоацамга, кепага, к1оаргача уйланга, адамий дегашка дужаш хиларга хьажача х1анз вай дувца «Совг1ат» мо, дийца́ а ца дусаш, дуккхача а ха́на дувцаш, да́шха дезаргдарех хетт сона х1ара цун кхоллама дош. Тайп-тайпа́рча цун балхий духхьала ц1ераш а ма йий дукха х1ама хьалхадоахаш я а́ла йиш йолаш. «Т1олхажа Т1егал», «Шаькъалоатторг», «Наьна дог», «Томии Тамии», «Дайна ираз», «Хьайра», «Можах а ваьлар, йо1ах а ваьлар», «Сонтало саг воагаву», «Юхаваха ца везаш», «Чопилг», «Денал», «Лампочка», «Сога хьахьежар», кхыдараш. Цул совг1а, духхьал дувцарий турпалий ц1ераш яха эттача а, диц а данна, д1адаьннад аьнна хета х1ама́ш укхо мел хьеду-м в1ала дувца а мича деза.\nМура́да эрсий метта долча балхашка ца кховдаш лаьрхх1а 1а со. Цхьабакъда цун «Стройная песня камней» яхача балхага ца кхайдача нийса хургда́ц. Къаьстта́ а цу юкъерча укх дешага: «Великий Рим увековечил себя не только великими творениями, но и тем, что вознес до небес имена творцов…»\nФуд со укх дешаца а́ла воаллар? Кхоллар кхоллаш хиннарий ц1ерашца вай гаргалол еце, лоха дусаргдолаш санна хийтта а ца 1еш, вай цхьаккха х1ама а доацаш, дусаргда аьнна хетт сона. Х1аьта кхоллар кхоллаш вар а́ллал хиннарашта юкъе Кхоартой Мура́даца нийсбе бараш дукха хиннаб а хургба а яхац аз.\n«Фаьлгаш дукха дезаш вола саг во хила йиш яц, зовза хила йиш яц. Дикадар котда́ларга сатувсаш ва́х из» , - йоах Мура́да.\nКхоартой 1ашата Мура́да «Хержараш» яхача кинишка́ ше язъяьча хьалхаленца къаьстта теркал даьд из дош цун фаьлгаш хьоадаьча метте. Цунах д1ахетта ях аз, сай къамаьл дерзадеш: Кхоартой Мура́да кхолламах кхета а вакха а вар визза́ саг а визза́ г1алг1а́ а ва́ц а́ла йиш яц.\nЯндакъонгий Мувса, Россе таржамхой Юкъарчен доакъашха, юридически 1илмай кандидат


Миллиард еврона къола дина Дрезденерчу музейна\nГерманин канцлер Меркель Ангела ю "Баьццаран нартал" музейхь\nЕвропехь уггар йоккха бароккон мехаллаш чохь латто Дрезденера немцойн пачхьалкхан музейра хIуманаш яьхна оршотан дийнахь, хаам бина полицино, хаам бо France.24 зорбан хьастано. Зорбан гIирсаш яздарехь, динчу зен барам бу 1 милиард евро.\nBild газето дийцарехь, зуламхой чубоьвлла Дрезденан музейна Iуьйранна, тоькан тарсформаторна цIе а тесна, ток дIа а яьккхина. Талорхоша дIаяьхьна ювелиран хӀуманаш, мелла а яккхийн экспонаташ Iад а йитина.\nСаксонин премьер-министро Кречмер Михаэла яздина твиттерехь, музейхь латтош хилла мехала хIуманаш а йоцуш, цу федералан лаьттан историна хьесапдойла дац аьлла. Полицино лоьхуш бу къола динарш.\nДрезденерчу Баьццаран нарталехь латтош ю пилан даьIкех а, дешех а, детех а, мехала тIулгех а йина 4000 экспонат. Коллекци кхоьллина Саксонин курфюрсто Авгута Ондачо 1723 шарахь.\nШолгIа Дуьненан тIом боьдуш зен ца хуьлуш йисинера иза. Амма тIеман трофей ю аьлла коллекци дIаяьхьнера Москох. Делахь а 1958-чу шарахь иза юхаерзийра Дрездене.\nХаамийн агенталлаш дийцарехь, цу коллекцин уггар еза экспонат – 41 карат долу "Дрезденан баьццара бриллиант" ца лачкъош дисина, иза карарчу хенахь "Нью-Йоркерчу Метрополитен-музейхь гайтамехь хиларна.\nОршот дийнахь музейна къола дар шолгIа гIовгIане талор дар ду Германехь тIаьхьарчу шерашкахь дина долу. 2017-чу шарахь Берлинерчу Боде музейра лачкъийра 100 кила йозалла йолу дашо ахча.\nБерлинерчу Боде музейра лачкъийна 100 кила йозалла йолу дашо ахча


Йоккха ши топ а карахь Кадыровс зорбане даьккхинчу суьртах лаьцна комментари йитина Песковс\nОьрсийчоьнан бахархойн бакъо ю герз лело а, Iалашдан а. Де хьалха шиъ йоккха топ а карахь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо зорбане даьккхинчу суртах лаьцна, цу кепара комментари йитина Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс.\n"Нагахь санна, низамашца а догIуш, хьан герз а делахь, иза цIартIе а даьккхина, лело а, латтон а бакъо елахь, кхузахь цхьа а проблема яц", - аьлла, журналисташка дIахьединчу Песковн дешнаш далийна "Интерфакс" агенталло.\nИштта билгалдаьккхина Песковс, "бен дац, хьо могIарера вахархо велахь а, губернатор я президент хилахь а" аьлла.\nДе хьалха Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто керла санкцеш кхайкхийра Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал, цо махкахь лелон харцонаш бахьана долуш. Иштта санкцеш хьакхало аьллера цара, цуьнан хIусамненах а, йоккхахайолчу шина йоIах: Iайштах а, Каринех а.\nШен телеграм-каналехь Кадыровс йоккха ши топ карахь а йолуш даьккхина шен сурт хIоттийнера: "Помпео, оха тIом тIелоцу!", - аьлла.


Мусаева Лайлаъ — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nМусаева Лайлаъ (Нажаева) йина 11 – чу августехь 1948 – чу шарахь Алма – Ата г1алахь Казахстанехь.\n1965 – чу шарахь школа чекхъяьккхина деша йоьду Грознерчу музыкальни училище.\n1969 – 75 – чу шерашкахь дешна Московски Музыкально – педагогически Гнесини ц1арахчу институтехь.\nИ институт чекхъяьккхинчул т1аьхьа 1975 – чу шарахь Нохч – Г1алг1айн пачхьалкхан филармоне солистка балха йог1у, иштта цигахь болх беш, Мусаева Л., телерадион инструментальни ансамблехь солистка хуьлу, (1977 – 92) шерашкахь.\nЦуьнан репертуарехь нохчийн халкъан эшарш ю, иштта вайн нохчийн композиторша мукъамаш баьхнарш а: Паскаев Рамзан, Кантаев Муса, Димаев Саид, Димаев 1ела, оьрсийн композиторш: Юрий Долгов, Кирилл Хрисаниди.\nМусаева Лайлаъ – Нохч – Г1алг1айн а (1989), ДаАССР (1977г) – хьакъ йолу артистка а, иштта Нохчийн республикан халкъан артистка а ю.


2012- чу шарахь кхаа бераца Германехь тховкIело ехнера цхьана нохчийн доьзало, Полшехула немцойн махка а баьхкина. Кхаа берах шиъ заьIап ду цу доьзалера. Церан тховкIелонах долчу дехарна дацаре жоп деллера меттигерчу Iедалхоша, Дублин-бартаца догIуш ма-хиллара, уьш Полше юхахьовсо сацам а беш.\n2014-чу шарахь и сацам кхочушбан хьажийна Берлинера полисхой, и омра кхочуш ца далуш дIабахнера, заьIап берех шаьш каеттар яц, уьш ницкъаца депортацин набахте дигархьама, аьлла. ХIетте а, меттигерчу кхело тIечIагIбинера доьзал Полше дIахьажорах болу сацам, Полшехь а бу цу берийн лоьрийн Iуналлехь хила аьтто аьлла.\nДоьзалан да Нохчийчохь Iедалша лаца а лаьцна, къизачу таIзаршца хьийзина хилар а, и доьзал полшхойн Iедало Оьрсийчу дIахьажон сахьт доцуш хилар а, ткъа уггаре а коьртаниг нохчийн доьзалерчу заьIапчу берашна Германехь долийна хилла дарбанаш, Полшехь церан лело аьтто ца хилар бахьана долуш, церан Берлинерчу адвокато кхеле латкъам бинера, и бераш шайн деца-ненаца Германе юхабахка бакъо йоьхуш.\nМаршо Радионе цу доьзална гергарчу хьостано дийцарехь, кхаа шарахь талламаш дIабаьхьначул тIаьхьа, эххар а Берлине юхаберза бакъо елла кхело нохчийн доьзална. Бакъду, адвокато кхелаца бинчу бартаца политикан тховкIело шаьш ехар юхаоьцу доьзало, цунна дуьхьал цу доьзалера жимах йолу заьIап йоI цкъа а Германера Iедало арайоккхур йоцуш, ткъа цуьнца цхьаьна цуьнан да-нана а, йиша-ваша а цу махкахь даха йиш хир йолуш.\nИ керла кхелан сацам вуно мехала бу кхечу цхьаццаболчу Нохчийчуьрчу мухIажаршна, Дублин-барт бахьана долуш Германера Полше юхахьежош болчу.\nБакъду, доьзалехь цомгуш бераш долчарех бен хьакхалур яц и прецедент


"Титиев лацар президентана дуьхьала йина диверси ю"\nАдвокат Заикин Петр.\n"Титиев лацар Оьрсийчоьнан президентана дуьхьала йина диверси ю"\nНаркотикаш карийна аьлла, лаьцна волчу бакъонашларъярхочуьнан Титиев Оюбан адвокатана Заикин Петрна терго еш тIаьхьахIиттина лелаш нах бу Нохчийчохь, дIахьедар дина "Мемориало".\nКху тIаьхьарчу шина дийнахь цуьнан машен доьазза сацийна некъан патрулан сервисан (ДПС) полицино. Некъан инспекторша, кехаташ теллина ца Iаш, адвокатан а цуьнца машенахь болчеран хIуманаш а кегийна.\nЦу хьокъехь а, Титиевн гIуллакхах лаьцна а дийцира адвокато Заикин Петара, Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь.\n- Хьуна тIаьхьабаьхна нах лелийтарца хьо "бакъонашларъярхоша лелориг бахьана долуш дарбеллачу бахархойх" Iалаш ван гIерта Нохчийчуьра Iедалш я хьуна Iаткъам бан гIерта уьш?\n- Цкъа делахь, кхузахь бац дарбелла бахархой. Кхузахь дерг вуно чIогIа диканиг луу нохчийн халкъ ду. Ткъа кхузахь леориг со араваьлча суна тIаьхьа терго яр ду. Цу терго яран Iалашонех со цкъаччунна кхеташ вац. Низамашца догIуш доцург цхьа а хIума деш дац тхо.\nСхьахетарехь, иза дан деза аьлла омра делла нах кхоьруш хир бу, Титиев Оюб кIелхьарвоккхуш оха информаци лахьош, царна там бийр боцу хаамаш тхуна каро мегара аьлла. Цундела оха лелориг шайн тидамехь латто гIерта уьш.\n- Ткъа вуьштта, кхин кхерамаш туьйсуш хIума-м ца леладо хьуна Нохчийчохь?\n- Бакъдерг ала деза суна дуьхьала болчерах. Билггал суна кхерамаш тасар я кхерам тосур бу аьлла къадор хIинццалц хилла дац.\n- Муьлхха а лортIехь волчу стагана вуно доккха тохар ду Iедалша лаьцна чуволлар. Муьлхачу хьолехь ву Титиев Оюб?\n- Цхьана юкъана юкъана вуно гӀийла дог-ойла йолуш вара иза. Шена беш онда Iаткъам хиларна, шен гергарчеран кхоллам бахьана долуш саготта вара иза. Амма бехктакахман гIуллакх долор ду бохуш, кхерамаш туьсуш хьийзийна хилла шен гергарнаш кхерамазаллехь бу хиъча, мелла а сапаргIат делира цуьнан. Кхеташ ма хиллара, гергарчу нехан кхолламана сагатдар муьлхха а лортIехь долчу адамехь долуш ду.\n- Оьрсийчоьнан Iедалшка Титиев дIахецар дехна цхьамогIа пачхьалкхаша а, дуьненаюькъарчу вовшахтохараллаша а. Кадыровс дIахеца мегий иза?\n- Шина декъе доькъур вай иза. Юридикан агIор цуьнан бакъо яц иза дан. Амма Нохчийчохь хIоьттина хьал тидаме эцча, цхьа шеко а йоцуш, Iедалша бечу сацамашна, шайна юкъахь полици а йолуш, республикан куьйгалхочунна хетачо Iаткъам бийр хилар долуш ду. Нагахь Кадыров Рамзан Ахмадовича мелла а тидам тIебохуьйтуш хьажа деза вай хIоьттинчу хьоле аьлла, Титиевх лаьцна шена хетарг аьлча, тIаккха хьал, шеко а йоцуш, дукха чIогIа хийцалур дара.\n- Ткъа Кадыров дагахь вуй Титиев дIахеца?\n- Сан вуно йоккха шеко иза хир ду бохучух. Титиев Оюба, кху хIоьттинчу хьолехь, цхьанна дагна Ӏаьткъарг диначух тера ду. Цо шена дуьхьалбаьхна Iедалан векалш. Иза ду кху хIоьттинчу хьолан бахьана.\n- Делахь а, ши бутт баьлча президентан харжамаш хир бу Оьрсийчохь. Уьш дIаберззалц чувоьллина а латтийна, амнисти йина, Титиев дIахеца мегаш ву аьлла ца хета хьуна?\n- Дала лардойла и гIуллакх суьде кхачарх а, иза бехке веш кхел ярх а, амма суна ца хета, наркотикаш лелош зулам дарна чубоьхкинчу нахана амнисти хир ю аьлла. Ткъа харжамашца доьзна аьлча, бехк ма биллалаш, тIекхочуш харжамаш а болуш, бакъонашларъярхо лацарал а доккха Оьрсийчоьнан Федерацин президентана дуьхьала дина боьху хIума хIун хир ду ала хала ду.\nНагахь иза Нохчийчоьнан полицин векалша, кхета а кхеташ, динехь, иза вуно йоккха диверси ю Оьрсийчоьнан Федерацин президентана дуьхьала йина йолу. ХIунда аьлча, хала ду цул тIехдаьккхина цхьаъ дан, Оьрсийчоьнан Iедалх нохчийн тешам байа, тIекхочуш Оьрсийчоьнан президентан харжамаш а болуш.


Мултимедиа, Охан-бутт 02, 2020\nЕари-де 2 Охан-бутт 2020\nКадыровс чехийна совдегар, Молханаш детта урамашка, 328 млн делла Нохчийчоьнна (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nГерманерчу Эрфурт гIаларчу кондитерна некъ карийна коронавирусо хIусамашна чубоьхкинчу нехан самукъадаккха. COVID-на гонах ду цо ша йоттучу десерташна ялош йолу кепаш, тIе дохку суьрташ.\n«Легион» Ниццера боксан клуб ю. Дуккха латархой кхиийна Францина, кхачийна мехкан а, Европан а толамашка оцу клубан тренеро Асхапов Мохьмада. …Бакъду, «ловзар ду массарна дерг» - тахана коронавирусо юкъахбаьккхина Мохьмадан а, «цуьнан берийн» а болх.\nКоронавирус кхетта зуда елла, Дархойн терахь алсамдаьлла, Кадыров реза вац губернаторшна, Песков: Путин генаваьлла (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nПандемина дуьхьало еш, Европерчу мехкашкахь дехкарш юкъадовларца доьзна лахделла хIо бехдар.\nУрамашкахь нах лоьцур бу Нохчийчохь, Бехк цабиллар дехийтина "цавашарна", ТаIзар дийр ду карантин йохийча, Кадыров: тхуна хаьа хIун дан деза (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nТезет хIоттор хьокъехь хьехарш дина муфтис, 9 стаг коронавирусан ун кхетта, Цхьа кема бен дацлелаш, Нехан телефонан номерш дIа а язйеш, документийн сурташ дохуш ду Соьлж-ГIаларчу аэропортехь (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nУрдунерчу Iедало юург екъа йолийна хала бохкучу доьзалшна. Эскаро 30000 доьзале дIакхачор ду совгIатийн тIоьрмигаш. Комендантан сахьт кхайхкийна пачхьалкхехь, дихкина бахархошна дIасалела.\nКоронавирус яьржинчу пачхьалкхашкахь тоьаш яц антисептик. Хьайн цIахь хьоьга муха ялур ю 1 литр антисептик, хьоьху Дуьненаюкъарчу могашаллаIалашъяран организацино.\nГIалгIайчохь муфтий хаьржина Хамхоев Iийса


Товбеца-бутт 19, 2014\nНохчийчоь - Полисхо вуьш яьккхинчу видео тIера сурт, Соьлж-ГIала, 22Манг2014\nНохчийчохь дийнахь делкъа хена, камерашна хьалхахь, полисхо веро кхоьллина къийсамаш а хIинца а тийна бац. Европе а кхаьчна цу къийсамийн йилбазмохь.\nМасех кIира хьалха Соьлжа-гIалахь полисхо веро ира-кара хIиттийнера Нохчийчохь Iедалан, халкъан юкъаметтигех долу къийсадаларш. Цхьаболчара и вийна волу полисхо цхьа а бехк-гуьнахь а доцу, маьршачу нехан синтем а, паргIато а ларйан араваьлла хилла Делан лай санна вуьйцура, цхьанна а стагана новкъа а воцуш, шен доьзална алапа даккха шен болх беш воллучуьра цхьана ямартхочуо, букъ тIехьара тешнабешкаца герз а тоьхна, вийна-кх иза бохуш.\nВукхара бехк-гуьнахь а доцуш верг и полисхо вийнарг лорура, иштта „цхьанна а новкъа а воцуш, шен дIа а хIоьттина, туннелан корехула арахьоьжуш лаьттачу цу мисканна тIе а вахана, кхуьнан хIун гIуллакх дара, цуьнга кехаташ хетта, цуьнан тIоьрмиг чу хьежа, ша санна волу нохчо сийсаз ван гIерта, преми яккха араваьлла хилла хир ву иза, хуур дара-кх и кIант церан каравахнехь, цара дийна воллушехь тIера цIока доккхур ма яра цуьнан“ - иштта туду цуьнан агIончаша хилларг.\nЦу хиламан гонахьа лилхинчу къийсадаларш гойту нохчийн къомана юккъехула даьлла долу харш мел кIорге ду бохург.\nКхузахь хьахон догIу, оцу сохьта, полисхо вийна хилар гучудаьллачу дийнахь дуьйна, цунна дуьхьал и талор дина волу зуламхо вила ву хууш ду бохург чIагIдира меттигерачу Iедалхоша. Цу зуламхочун цIе Магомадов Мохьмад а ю, иза Iалхан -юртара а ву аьлла дара полисхоша массо а меттехула даржийначу кехаташна тIехь яздина. Иштта цуьнан накъост санна вазвина вара оццу Iалхан-юртара Усманов Мансу а.\nАмма дуккхаъ деношкахь талла а теллина, эххар а мархийн бутт болалуш вен а вийна, куьгбехкенарг санна юкъараллийна схьаоьхьнарг кхин вара – СоIди-КIотарара Дахтаев Хьасан. Нагахь санна бакъволу бехкенарг Дахтаев велахь, оцу вукху лоьхуш хиллачу шиннах, Iалхан-юртарчу Магомадовх а, Усманов а хIун хилира? Карийрий уьш? Я хиллерий цхьанна а хуманна бехке? Я, ца хиллехь, уьш шаьшна къинтIера баьхний-те Iедалхоша? Царна цхьанна а кепара компенсаци йиний-теша, иттех дийнахь къоман коьрта зуламхой санна и шиъ вийцарна? Дийна мукъане а вуй-те и шиъ?\nАла догIу, милцой, полисхой я къайлахчу сервисийн белхахой цхьанна а къомалахь я цхьанна а пачхьалкхахь а бац нахана башха дукхабезаш. Ши шо хьалха Германехь дIабаьхьна хиллачу хеттамашкахь дукхахболчу респондетанша шуна уггаре а гома йолу професси муьлхарниг ю аьлла хаьттича, полисхойн а, билеташ таллархойн ерг ю аьлла жоьпаш деллера. Амма Оьрсийчохь полисхой ца безар цу полисхоша нахана тIехь латточу харцонашкий, Iазапей хьаьжжина доза доцуш доккха ду. Багахь хIуммаъ ала ца бохьахь а, амма полисхой шайна гIо-накъосталла дан Iалашо йолу нах бу бохучух тешаш атта нах бац цу махкахь.\nМелхо, хIораммо а кар-кара а оьцуш дуьйцу, полисхоша лелочу къизаллех лаьцна, цара шаьшна статистика лакхара хилийтархьама бехк боцу кегирхой лийца а луьйцуш, царна тIехь Iазап а деш, цаьрга шаьш ца дина долу зуламаш шаьшна тIелоьцуьйту бохуш. Кху деношкахь социалан машанашкахула а, телефонашкахула а баьржина лела кийрахь дог долчуьн муьлхачун а дог Iовжон долу хIара кхайкхам. Нана ю шен лаьцна дIавигна кIант лахарехь гIо доьхуш. Полисхошка ца доьху цуо и гIо, цаьргара шена иза хила меттиг боцийла хаарна делахь а, я иза зулам цара шаьш дина аьлла тешна ша хиларна делахь а. Цуо и гIо доьхург ду республикан куьйгалхочун йиша Кадырова Зарган.\nНенан аз: „Хьоьга дехар дара-кх сан, Зарган. Хьо а нана яра, со а нана яра. Сан кIант 26-чохь спортзале воьду аьлла араваьлла вара. Юха итт долуш, иза чуван хьевелча, ас телефон тоьхча, цуо ша хIокху сохьта чукхочу хьуна, юург охьайилла мегар ду хьуна аьллера. Амма цу кхачанна тIе ца кхечира сан иза, Зарган. Цул тIаьхьа кхин телефон схьа ца ийцира цуо. ШозлагIчу дийнахь цуьнан массо а накъоста орцах ваьлла, лехча, наха дийцира, „хIара кIант сийсара, пIераскана буьйсанна, иза спортзалера цIавогIучу хенахь, дуьхьал а бевлла цхьана наха, шаьш Iедалан белхахой ду, хьо наркоман ву, хьо анашист ву“, бохуш иза хьийзош вара, аьлла. Делдаш, АллахIа дуьхьа, со наркоман а ма вац, ма вигахьара аш со, со кхана шуна луучу полисхойн декъе дIа а вогIур вара, аьлча, цкъа шен нене телефон мукъане а тохийтахьара аш шега, шен нана сагатдеш хир аьлча а, ца тухуьйтуш, ца вуьтуш, цара иза дIавуьгуш гина нах бу.\nБожарий а, зударий а цунна гIодан гIоьртича, цхьа а стаг улло а ма гIорта, тхо Iедалан белхахой ду аьлла цара, Зарган. Делдахь, Зарган, хьо нана хиларе терра, хьоьга дехар ду-кх сан, суна орцах ялар. Харцонца бен кхоьллина ма яц цара цу кIантана и цIе. Деши санна цIена кIант ма ву иза, Зарган. Орцаха ялахьа суна, Зарган, гIо дехьа суна!“\nIедална метта республикан куьйгалхочун йиша-веше, Деле санна, дехар дечу нах бевлла хилча, гуш хуьлу, полисхошка цигахь мел тешам бу бохург.\nКхин хьал ду Европерчу пачхьалкхашкахь. Цигахь полисхой меттигерачу нахана башха безаш бацахь а, амма вуо-дика хилча, Iедалан векал шен накъост вуйла хаа хIоранна а. Цхьана нохчийн мухIажаро дуьйцура: масех шо хьалха Германехь, ша хIинца-хIинца схьаеъначу хенахь, ша шен 5 шо дочлу бере, иза волелча, цIахь, хIора а полисхо мостагI волчехь шена багадирзина ма-хиллара, „Iад Iе, хьо вуо лелахь, ас полисхочуьнга дIадуьйцур ду хьуна“ олура бохуш.\nЦхьана дийнахь и къамел хезна йолчу немцочуо, цец а яьлла, аьллера: „Айхьа цунна Iамош дерг вуно тешнабехке хIума дуйла кхеташ юй хьо? Кхана-лама цхьа дагдоцу хьал нислуш хилахь, полисхочуьнгара орца деха йоьхьар ма яц иза. Ма Iамаделахь иштта, мелхо а, хIуъу нислуш хилахь а, полисхочунна тIе гIо, цуо гIо дийр ду хьуна олуш Iамайе иза“, - аьлла.\nИза ю коьрта башхо европахойн, Оьрсийчоьнан бахархойн, шаьшна юккъехь нохчи а болуш, полисхошца йолчу юкъаметтигашкахь. Цундела кхузахь кхета хала ду дийнахь делкъа хена, летта камераш а йолуш, герз тоьхна Iедалан белхахо муха вуьйр ву бохучух. Иштта хала ду европахошна кхета, полисхочуо стагана тIе а вахана, жоьлгано санна, цуьнан тIоьрмиг чу ка-мIараш хьекха йиш ю бохучух. Иштта хала ду кхета, цхьа стаг вийнарг лохуш виъ стаг верах а.\nАмма зуламна куьг бехкеверг вийначул тIаьхьа цуьнан да-нана а, йиша-ваша а махках даккхар уггаре а кхета халчех ду. Кху лаьттан муьлхачу а низамца хьаьжча, бусулба динан я керистачуьн, я Iедалан конституци схьаэцча, ваша вешех я да кIантах жоп луш вац. Хила-м хилла ишттанарг исторехь, хIинцачул 70-80 шо хьалха. Нохчийн къам дохийна махках даьккхинчу Сталина юккъедаьккхина лелош. Амма иза цхьа кхин тема ю.


"Тайпан сий ца дойуш" полисхошна тIевахар доьху Кадыровc Джамбековга\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана кхайкхам бина Москох, ши адам а дуьйш, некъахьовзамна юкъанисвеллачу стаге, "тайпан сий а ца дойуш", полисхошна тIегIо аьлла. Дийцарехь, адамаш кхалхарна бехке веш ву Нохчийчуьра вахархо Джамбеков Муслим. Кадыровс бинчу хаамца, цо омра делла ницкъаллин структурийн белхахошна и стаг схьалаха аьлла.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо билгалдоккху, берриг а республикерчу бахархоша санна ша а емал деш хилар, некъахьовзам хиллачу меттера къайлаваьллачу стага динарг.\nБохам хилла кху беттан 24-чохь. "Нива" а, Mercedes Gelandewagen а дуьхьдуьхьал кхетта Можайское некъа тIехь. И бахьана долуш "Нива" машенан чохь хилла зуда а, бер а дийна, цунна урхалла деш хилла стаг охьавиллина дарбанан хIусаме.\nMercedes-ан хьалха хиинарг къайлаваьлла некъобохам хиллачу меттера. Хьалхо хаам баьржинера цу машенан долахо Нохчийчьура ММА латархо Дудаев Iабдул-Рахьим ву, ткъа бохам хуьлуш цунна хьалха хиина цуьнан накъост Джамбеков Муслим хилла аьлла. И стаг талор дарна хан текхна ву, бохуш яздо Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсаша. ТIаьхьо Дудаевс дIахьедар дира, и машен ша йоьхкина 1 шо а ду аьлла.


Кадыров: Церан Iалашо яра ГIурбанан дезаде кхоло\nНохчийчохь тIелетарш динчу нехан Iалашо яра "дезаде кхоло, юкъараллехь даккхийн хабарш дийцита, Нохчийчуьрчу бахархошна ГIурба дарца йоьзна мероприятеш дIаяхьа новкъарло ян", тешна ву республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан, хаам бо "Чечня сегодня" агенталло.\nПолицин белхахой сема хиларна и нах цу Iалашоне ца кхаьчна аьлла, хета Кадыровна. Цуьнан версица а догIуш, цхьана стага ша эккхийтина, амма иза, дийна а висина, дIакхачийна ву дарбанан хIусаме. Шелахь лазийна ву ши полисхо, Соьлж-ГIалахь а лазийна некъан полицин белхахой.\nКегийрхой галбаьхнарш "иблсовцаш" бу, амма хиллачо гойту республикехь царна гIортор йоций, боху Кадыровс.\nСоьлж-ГIалахь а, Нохчийчохь а хьал маьрша ду, чIагIдо Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nРИА Новости агенталло бинчу хаамца, Соьлж-ГIалахь герз диттина вийна полисхо. Цул сов Соьлж-ГIалахь тIе машен тоьхна лазийна некъан полисхо. Машенлелорхо вийна герз диттина.\nШелахь вийна ши стаг. Цу шимма, полицин ши белхахо а лазош, арсашца тIелатар дина Шеларчу полицин декъана.\nМескер-Юртахь вевзаш воцу стаг иккхина полицин постана уллехь. Иза велла. Кхин вийна-ваьккхина стаг вац.\nЦу кепара цкъачунна болчу хаамашца, вийна лаххара а тIелатар дина 4 стаг. Полисхошна юкъахь 1 стаг вийна, лаххара а 3 лазийна.\n"Исламан пачхьалкх" тобано шена тIелаьцна Нохчийчохь оршотан дийнахь дина тIелатарш, хаам бина France Presse агенталло, цу тобанан агIончаш дечу дIахьедаршна мониторинг ечу SITE хьастана тIе а тевжаш.


Iамерка -- Телевизионехула къамел деш ву Обама Барак, 10Гезг2013\nШемара дIаьвше герз дуьненаюкъаралле Iуналла дайта дIадала деза аьлла Оьрсийчоьно дина хьалхататтар некъ карор хила мега аьлла Iамеркан президенто Обама Барака.\nЦунна хетарехь, иза дича Цхьаьнатоьхначу Штаташа цхьана ханна тIаьхьататта мега Шеманна тохар дар. Цу дIахьедаро сатийсам кхоьллина дуккха а Шема-пачхьалкхехь Iамерко тIеман опtраци дIаяхьарна дуьхьал болчу неха.\nIамеркерчу масийтта телеканалана интервью луш, Обама Барака элира, тохар, цхьа а шеко а йоцуш, тIаьхьатоттур ду шаьш, нагахь Асад Башаран Iедало шен дIаьвше герзан тIехь Iуналла дар дуьненаюкъаралле дIалахь аьлла.\nОбама Барак: «Шемарчу режимо даре дина хIинца, и герз шен хилар. Цул сов, иза лелор доьхкучу дуьненаюкъарчу конвенцина юкъабаха а дагахь бу уьш. Цкъачунна дукха хьалхе ду цара дуьйцург хир ду ала. Муьлхха а барт беш вай тешна хила деза Асадан режимо шена тIелаьцнарг кхочуш дийра ду аьлла.\nАмма и хьалхататтар, ницкъах пайда а ца оьцуш, дIаьвше герз лелоран кхерам дIабоккхуш кхиаме хила аьтто болуш ду. ХIунда аьлча Оьрсийчоь Асадан уггаре а ницкъ болу бертахо йолун дела».\nЦуьнга хьажна доцуш, Обамас элира ша омра делла Iамеркан эскаршна, нагахь дипломати кхиаме ца хилахь, Асадана тIеIаткъам бан кийча хила аьлла. Кху беттан 9-чу дийнахь йовзийтинчу Оьрсийчоьнан планаца а догIуш, Шема хьажор бу дуьненаюкъара тергамхой, тIаьхьо хIаллак дийр долу цу махкара дIаьвше герз шайн Iуналлан къел эца. Димашкъ реза хилла цу плананна.\nОбамас элира, Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца цхьанакхетарш а дийр ду ша, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан кхерамазаллин кхеташонан резолюци кечйеш шайн бертахошца Францица а, Британица а цхьана Оьрсийчоьнца а, Китайца а дага девр ду шаьш аьлла.\nIамеркан пачхьалкхан секретар Керри Джон Еарин дийнахь цхьаьнакхета дагахь ву Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министрца Лавров Сергейца.\nВашингтоно дIахьедарш до, Асадан режимо Димашкъан йистехь Iуьллучу кIоштIашкахь гIаттамхошца кIийсам дIахьош зарин олу дIаьвше герз лелийна хиларан тоьшаллаш ду шайгахь бохуш. Iамерко далочу терахьашца, и бахьана долуш вийна 1400 гергга стаг. Царах 400 бер ду.\nТелевизионехула вист хуьлуш Обама Барак дагахь вара Iамеркан юкъаралла тешо гIорта Шемарчу режима тохарш дар Цхьанатоьхначу Штатийн кхерамазалла ларйеш оьшуш хиларх. Цуьнан метта Обамас элира, ша дехар дина конгрессан куьйгалхошка «ницкъах пайда эцарх лаьцна долу хаттар дийцар тIаьхьататта, дипломати лелон меттиг йисийта аьлла.\nДелахь а цо шен къамелехь алссам дийцира Шеманна тохарш дар хIунда оьшуш ду бохучух лаьцна.\nОбама Барак: «Нагахь вай хIумма а ца деш Iахь Асадан режимана бахьана гур дац дIаьвше герз а ца лелош Iад Iан. И герз лелор дехкар дохош хилча кхечу тиранаша а дукха ойланаш йийр яц и герз шаьш оьцуш а, иза лелош а. Хена йохалла вайн эскаршна дуьхьал лело а там бу дIаьвше герз. Ткъа терроран тобанийн аьтто бала мега и герз эца а, иза маьрша бахархошна дуьхьал даккха а».\nОбамана хетарехь, хIумма а ца деш Iаро ир-кара хIотто мега, Малхбузено зарратан герз дан гIертарна бехке еш йолу Шеман бертахо ГIажарийчоь.\nХIуа а хилахь а Iамеркан эскарш Шеман территори тIе девр дац, ткъа тохарш билгалъяккхина хан а, барам а болуш хир ду элира Обама Барака.\nЦхьаболу Iамеркан Iедалан векалш Оьрсийчоьно лелош дерг хан яхъян лелош хила мега аьлла шеко йолуш а болуш, гуш ду Шемах лаьцна резолюци кечъян атта хирг цахилар.\nШинарин дийнахь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацехь Францино кечйинчу резолюцин проектана шаьш реза ца хилар хаийтира Оьрсийчоьнан векалша. Кхечара хоьтту, тIеман гIурт боьдучу махкара дIаьвше герз ара муха доккхур ду бохуш.