«Мсн» чохь, «чат» чохь, йа вуьшта интернет чохь, йа телефона чухула къамелаш деш эрна хан йойъуш, хаттар юкъахь ма-аллара «сакъоьруш» болчарна массарна а – божаршна а, зудаберашна а – хьехар деш хьахо лаьа суна Имам ГIазалин – Дала къинхетам бойла цунах – дешнаш. Хьоме йиша, лераме ваша! Дикка ойла а еш деша и дешнаш, каш чохь шина малийко гIаттийна хьайга хаттам бан болийча, йа къемат дийнахь массо халкъана хьалха хьайга хаттам бан болийча, хьайн царна дала жоп хир дуй а хьожуш. Ойла йе уггар хьалха хьайн доьхьа а, хьайн доьзал доьхьа а.\nАмма ши бIаьрг: и шиъ хьуна кхоллина бу хьо боданашкахь нисвалийта, хьайн хьашташ кхочушдарехь хьуна цаьршинца гIо хилийта, хьо цаьршинца хIокху латтанан а, стигланийн а тамашаллашка хьежийта, тIаккха цаьршинна чохь долчу Делан Iаламаташ тIехь хьоьга ойла йайта. Цундела ахь хьайн ши бIаьрг ларбе диъ хIуманах: 1. Хьайна мегаш йоцучу зудчуьнга хьажарх а;\nАмма мотт: хьуна иза кхоьллина бу лекха хинволу Дела хьоьга дукха хьехавайта, Цуьнан Жайна (Къуръан) хьоьга дукха дешийта, Цо кхоьллина адамаш хьайн маттаца Цуьнан некъа тIе хьоьга нисдайта, хьан дагчура хьайн динан хьашташ а хьайн дуьненан хьашташ хьоьга схьааладалийта. Ткъа нагахь санна ахь иза ша кхоьллина болчу бахьанашца ца лелабахь лекха хинволчу Дала хьайна цуьнца деллачу ниIматана керстдо ахь, ткъа и мотт ахь а, массо кхечу наха а уггар дукха лелош йолу меже ю. Шайн яххьаш тIе охьа а кхуьссуш, адамаш жоьжахати чулестадойтур дерг и мотт лебича хьулуш долу вонаш бен дац хьуна, цундела хьайн ницкъ ма-кхоччу цунна тIехь толам баккха хьажа хьо, цуьнга хьуо жоьжахатин кIорге чу цавигийтархьама. …………


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Таравихь ламаззий, витру ламаззий суннат ду я фарз ду? Коьрта агIо\nТаравихь ламаззий, витру ламаззий суннат ду я фарз ду?\n1. Таравихь (тархь) ламаз чIагIдина суннат ду. Иза суннат хилар тIехь массо Iелам-нехан барт хилла а бу. Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Бакъдолуш, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа парз дина рамадан баттахь марха кхабар, ас суннат дина цу баттахь ламазаш дар. Рамадан бутт бакъ хиларх а, парз хиларх а теша а тешаш, шена мел хиларга дог а дохуш, АллахIа доьхьа цу баттахь марханаш кхаьбнарг а, ламазаш динарг а къинойх цIанлур ву, шен нанас ша доьххьара винчу хенахь санна».\n2. Витр ламаз дукхах болчу Iеламнаха чIагIдина суннат ду аьлла. Ткъа уггар воккха Имама, Абу Хьанифас (Дела реза хуьлда цунна, Дала къинхетам а бойла цунах) иза важиб ду аьлла. Имам Абу Хьанифас иштта аларан бахьана – витр ламаз Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) чIогIа чIагIдеш дийцина хилар ду.\nТкъа иза чIагIдина суннат ду, важиб дац, йа фарз дац аьлла болу дукхах болу Iеламнах тIетевжарг – Дала шена тIедехкина долу парзаш хIун ду аьлла цхьана асхьаба хаттар дича, цунна жоп луш Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хьахийнарг парз пхи ламаз бен ца хилар ду.\nЦундела, шен аьтту ма-ббу, тархь ламаз а, витр ламаз а дан хьажа деза бусалба стаг а, зуда а.\nТкъа дика хуург сийлахь АллахI ву.\n20.07.2012 = 01.09.1433


Керда шу дала беркате долда вай! — Сердало\nКерда шу дала беркате долда вай!\nУкх шера 11 сентябре дIадолалуш да бусалба наьха календара тIа керда 1440 шу. Уж шераш ларха доладаьд, Пайхамар (Даьла салот салам моаршал хилдв цунна) Маккара Мадинате дIавахача хана денз хьа. Элча (Даьлера салот салам моаршал халда цунна) шийна дукха езаш йола Макке йита ший тешаме новкъосташца Мадинате (Ясриб) дIавахав 622 шера (юлиански календарах). Цу ханналца чIоагIа воча хьале хиннаб хьалха им дилла нах, цIувнашта гIулакх дечара бала бар бахьан долаш.\nХIета Ясрибе (цул тIехьагIа тиллай цох Мадинат, аьнна, цIи), уж хьакхачарца дIайолалу Ислама керда зама. Цу шера тIадахкад деррига паразаш а. Цу шера даьда хьалхара маьждиг а. Iалам нах яхачогI. Календарь дIадоладаьд хьалхар халиф хиннача Iумар асхаба (Даьла раьза хийла цун).\nКерда шера хьалхара бутт Мухьаррам, беза лаьрхача биънех цаI ба. Цунга хьажжа, укх бетта махулла терко тIаяхийта еза воча хьамагIа лоравалара, дика хьамаш хьадара, къаьстта марх кхабара. Хьана аьлча, Мухьаммад Пайхамаро аьннад: «Рамадан беттал тIехьагIа эггара дезагIа марха – Мухьаррам бетта кхабар да».\nЦудохьа ер еза ха массаболча бусалба мехкашка лоархаш я. Укх хана дозалагI лаьца хьехамаш дир Назрана керттерча маьждиге а. Имам волча ЦIулой Хизаро беркате диийцар ер шу массаболча мехкахошта.\n← Агиева Л. Этнография ингушей\nКерда амбулаторе – Аьлти-Юрта →\nЦIихеза Iалама саг


Зударий а белхош кхиочу демографино ирсе дой-те къам?\nДеношкахь "Интерфакс" агенталлаца къамелдеш Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана юха а хьахийра шен махкахь божаршка шиъ я кхоъ зуда ялор хила торуш а, къобалдеш хIума а ду, аьлла.\nШарIо боьршачу стагана магадо зудчунна тIе зуда яло, бохуш, шаьш шайна дахаран некъ маьршабаьккхина хьийза тахана нохчийн дуккха а къонахий.\nТкъа гонахара бусалба къаьмнаш тергалдича, церан божарийн дац дахар оццул зовкхедаьлла. Наггахь бен а ца хаало зуда йолчу стага шолгIа зуда ялош. Динца гара-м ца бевлла-те уьш? Мегаш дуй-те къонахчунна ши-кхо сесаг йоцуш ваха? Я нохчаша динан некъ массарачул а нийса схьабохьу-те?\n... Уьш бегаш бу. Ткъа зударий дакъазабахар, царна тIехь гIелояр хIуманан меха ца хетарш алссам баьржина, бохуш уггаре дукха хеза нохчийн зударшкара.\nЦIийндас тIе зуда а ялийна, кийра марцаза йисина зуда ирсе ларало хIинца. Ишттачу зудчун берашка а буссу дукха хьолехь нене боьссинарг санна бала – дас зударий ловзор ца дуьсу царна бен-башха доцуш.\nХалкъан яздархочун Айдамиров Абузаран ду хIара дешнаш: «Бусалба динехь боьршачу стеган еанга кхаччалц зуда хила магадо бохучух нийса ца кхета нохчий, ткъа Iеламнахана уьш нийса кхето ца хаьа я ца лаьа».\nОццул дуьне бухарчу доьзална тIекIал а тухуш, церан дегнаш а делхош, ялае бохий-те ШарIо шолгIа зуда? Я боьрша стаг и ца ялийча ца Iаш велахь, ялор, бухара важа доьзал лелор муха хила догIу?\nМаршо Радио зIене елира Нохчийчуьрчу Iеламстагаца Мохьмадца. Коломна гIалахь пхеаннашна педагогин институт чекхъяьккхина Мохьмада, школан директор а лаьттина, тIаккха 20 шарахь Къоран, ШарI Iамош ваьхна Iаьрба мехкашкахь, цIахь, шен юьртахь веха а ду дуккха а шераш.\nБакъо юй-те боьршачу стагана зудчана тIе зуда ялон?\nДуьххьара 2009-чу шарахь дуьххьара долийра Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана цхьаннал сов зударий балор Iедалан низамашца чIагIдан деза аьлла.\nЦо иза дузура шо-шаре мел долу Нохчийчохь зударий божарел совбовлуш хиларца.\nХIетахь даьржира хьаькамашлахь зударшна тIе зударийн балош болам.\nЙоккха юкъ оцу юкъа ца юлуш, 2011-чу шарахь Оьрсийчуьра веанчу журналистаца интервью ша луш, юха а хьахайо зударийн тема Кадыров Рамзана. Цул совнаха цо дуьйцу, муха хила еза шолгIа зуда – иза, цо дийцарехь, хьалхарчул, аьлча а, тишъеллачул а хаза, куц тоьлла хила еза.\nЖурналисте гIо доьхуш, бохура Кадыровс, шен зудчал а хазаниг дуьхьалкхетахь, ялор йолуш вара ша, хьайна лелачухула томехь ерг хаалахь, хаам белахь, аьлла.\nТахана шуьйрра даьржина ниIмат ду боьршачу стагна Кадыровс яьккхина маршо -шаьш мискаллехь бохкуш, даржехь боцчу хенахь шаьш карийна балийна тешаме накъостий хилла лаьттина зударий а белхош, уьш буьту я иштта уьш белха а беш, царна тIе шолгIа зударий кхуьлу.\nКху деношкахь «Интерфакс» агенталлана ехха интервью елла Кадыров Рамзана. Алсам хеттарш до журналисто, зударийн тема коьртачех а йолуш.\nШен жоьпашкахь дино, ШарIо 3-4 зуда яло бусалбана магийна ду, боху Кадыровс. Декхар дац, боху цо, амма боьршачу стеган таро, могащалла, аьтто хилча, хIунда ялор яц шолгIа зуда, бохуш, ша-шена жоп а кхачош, хеттаре вуьйлу иза.\nШолгIа зуда ШарIо ма-бохху дола а яьккхина, цуьнца Iар тоьлу, маха база, шен хьалхарчу зудчунна а, доьзална а ямарт а ваьлла, къайлах цхьаьнца волавелла лелачул. Махбазчу зудчо бала бохьу, могашалла талхайо, доьзалца гамво, даима аьшпашца ваха везаш хуьлу, боху Кадыровс.\nМассо а Нохчийчуьрчу зударшка церан цIийндайх лаьцна мотт тухуш санна дара къамел. «Гайтийша суна, шайна каравахь, бохура цо, къайлах-къулах, юьстах, масех езар йоцу цхьа стаг мукъане а. Карор вац, воцу дела. Зудчунна тешаме цхьа а вац! ...Зударий ма балабе со бохуш велахь, со бусалба вац, олий, дерзадо Нохчийчоьнан куьйгалхочо шен къамел.\nТIеман шерашкахь Нохчийчохь лахъелла демографи айъен некъ бу ала тарло Кадыровс хьоьхург.\nАмма хаьттиний хетачух лаьцна зударшка? Царна хетарг халкъе дIакхачон шарахь цкъа бен догIуш доцчух тера ду - Гезгамашин-беттан кхоалагIчу кIирандийнахь, Нохчийн Зудчуьн дийнахь...\nДе тоьллачу динахь ялийна зуда - синкъерам\nШина миллионе кхаьчний те нохчий?


Пилотийн а, техникан а бехк бац кема дохарна\nЛахьан-бутт 02, 2015\nОьрсийчоьнан транспортан министралло чIагIдина Синайн ахгIаренна тIехула долуш чудеана долу А321 олу кема стиглахь доьхна хилар. Цу кеманан долахо хиллачу Когалымавиа компанино дийцарехь, техника галъяларца, я пилоташа гIалат далийтина хиларца доьзна дац кема чудар.\nЦу компанин директоран когаметто Смирнов Александра Лахьан- бетан 2-чу дийнахь дIахьедар дина кема чударан бахьана арахьара цунна тIеIаткъхам бина хилар ду аьлла. A321-200 олу аэробус чудеана Синайн ахгIайренехь ГIадужу-беттан 31-чу дийнахь.\nИза хилла Мисарара Шарм-аш-Шейх олучу курортийн гIалара Петарбухе доьдаш. Кемма тIехь хилла 224 стаг велла. Хилларг боккха бохам бу, талламхоша баккъалла а хилларг талла деза аьлла дIахьедар дина Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира.


Исламан арканаш - Закат далар\nКхоалгIа рукн: Закат далар\nЗакат бохучу дешан маьIна\nЗакат даларан бусалба динехь йолун меттиг\nЗакат даларан хьукм\nЗакат даккха дезаран билламаш\nЗакат дала дезаш долу даьхни\nДеши а, дети а, цаьршина метта тахана юкъахь лелаш долу кехат ахча а\nЦIахь кхобуш долу хьайбан даьхни а\nЯлтанаш а, стоьмаш а\nМаьIданаш а, хазнаш а\nЗакат дIахьажо дезаш йолу меттигаш\nМарха достуш луш долу закат. (Сахь даккхар)\nСахь даккхаран пайданаш\nСахь даккхаран хьукм\nДаккха дезачу саьхьан барам\nСахь даккхаран хан\nСаьхьаш дIахьажош йолу меттигаш\nЗакат бохучу дешан маьIна.\nIаьрбийн маттахь «Закат» бохучун маьIна кхиар а, алсамдалар а бохург ду. Хастам барах а, дикаллех а, цIандарх а олу закат. Ткъа даьхний юкъара луш долчу цхьана дакъанах закат аьлла, и дIалуш долу даьхни бахьана долуш, бухадуьсуш долчунна беркат алсамдолу дела, оцу даьхнин да цо вочу хIумнех дIацIанво дела, Делера гечдар хиларца.\nШарIехь «Закат» бохучу дешан маьIна хIара ду: Адамашна юкъара къастийначу цхьана тобанна, шен-шен хенахь даьхни тIера дIадала дезаш долу хьакъ.\nЗакат даларан бусалба динехь йолун меттиг а, иза даларан пайда а.\nЗакат далар Бусалба динан пхеа бIогIамех цхьа бIогIам а, рукн а ду. Дала дуккха а меттигашкахь ламазца цхьана хIуттуш хьахийна а ду иза. Масала:\n×Ламаз а де аш, закат а ло ашØ [Сурат «Ал-Бакъарат» 43 аят].\nЛекха хинволчу Дала аьлла:\n×…Ламаз а де, закат а ло…Ø [Сурат «Албаййинат» 5 аят].\nВайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Ислам пхеа хIуманна тIедоьгIна ду…» царна юкъахь цо хьахийра: «Закат далар а…» (Бухари, Муслим).\nДала закат даккха аьлла ду, адамийн синош а, дегнаш а сутараллех а, бIаьрмецигаллех а, дукха даьхни дезарах а дIацIандалийтархьама; мискачу нехан а, гIо оьшуш болчу нехан а дог оьцуш; шена тIера закат луш долу даьхни цIандеш, иза алсамдалийта, цунна беркат хуьлуьйтуш, массо зенах а, бохамех а иза лардалийта; хIора къоман дахарца а, иза ирс долуш хиларца а доьзна долу юкъара хьашташ кхочуш хилийта. Лекха хинволчу Дала Шен Къуръан чохь хьахийна Ша и закат даккхийтаран пайда:\n×Ахь схьаэца церан даьхни тIера сагIа, уьш цIанбеш долу, айхьа церан синош а цIандеш долуØ [Сурат «Ат-Тавбат» 103 аят].\nЗакат даларан хьукм.\nЗакат далар хIора бусалба стагна тIехь парз ду, нагахь санна цуьнан закат даккхал даьхни а хилахь, цу даьхнийца закатан билламаш кхочуш а хилахь. Шен хьекъал чохь воцучунна тIера а, берана тIера а даккха дезаш ду иза цаьршинан дас, йа цуьнан метта волчо. Нагахь санна иза дала дезаш дац аьлла цхьаъ доьхьал валахь, ша хууш а волуш Дала цунах аьлларг, оцу хьолехь иза бусалба волчара араволуш ву, керста хуьлуш а ву. Ткъа нагахь санна закат ца луш цхьаъ доьхьал валахь – дала дезаш дац а ца бохуш – делахь а ша бIаьрмециг хиларна, йа цуьнан гIулкх атта хетарна, оцу хьолехь и стаг даккхийчу къинойх доккха къа латош ву, песикъ стаг лоруш а ву. Нагахь санна иза оцу хьолехь а волуш дуьненчура дIавалахь, иза лахь, Делан лаамехь ву иза, Шена лаахь гечдийр ду Цо, Шена лаахь Iазап дийр ду, хIунда аьлча Сийлахь волчу Дала аьлла долу дела:\n×Бакъдолуш, Дала геч ца до Шеца накъост варна, цул лахара долчунна геч до Цо Шена луучуннаØ [Сурат «Ан-Нисаъ» 48 аят].\nИштта доьхьал ваьллачу стагера закат схьаэца дезаш а ду, цунна къедано цхьана агIор таIзар дан дезаш а ду, цо хьарам долу хIума дина дела.\nБеркате а, Лекха а волчу АллахIа кхерам тесна закат ца луш доьхьал ваьллачунна:\n×Деший а‚ детий а гулдеш болчаьрга‚ Делан новкъахь цуьнца харж ца еш – ахь кхаъ баккха цаьрга лазош долчу Iазапца. (Къемат) дийнахь жоьжахатин цIергахь цIе юьллур ю церан даьхнех‚ цуьнца (цIарца) дагор ду церан хьаьжнаш а‚ церан агIонаш а‚ церан баккъаш а: "ХIара ду аша шайна гулдинарг‚ Iовша шайна шаьш гулдина хилларг" - (малийкаша) олушØ [Сурат «Ат-Тавбат» 34-35 аяташ].\nАбу ХIурайрата – Дела реза хуьлда цунна – дийцина, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Шен даьхнех закат дIацалуш волу цхьа а стаг вуьтур вац\nжоьжахатин цIе цунах ца латош. Экъанаш санна кечдийр ду цунна цуьнан и даьхни, тIаккха цуьнан ший а агIона тIе а, цуьнан хьаж тIе а йохкур ю и цIеран экъанаш. Иза ишттачу хьолехь лаьттар ву шовзткъе итт эзар шарахь, Дала Шен лайшна юкъахь хьукм дина чекхдаллалц. ТIаккха цул тIаьхьа гур бу цунна шен кхин дIа болу некъ: йа ялсамане, йа жоьжахате…» (Бухари, Муслим, хIара дешнаш Муслима а ду).\nЗакат даккха дезаран билламаш.\nЗакат даккха дезаран а, иза тIедожаран а пхи биллам бу:\nХьалхарниг: Бусалба хилар. Керстанна тIехь дац иза.\nШолгIаниг: Маьрша хилар. Лай волчу стагна тIехь дац закат даккхар дукхах болчу Iелам-нахана гергахь. Иштта, Мукáтаб волчу лайна а тIехь дац иза, хIунда аьлча цуьнан ахча ца дуьсу дела.\nКхолагIаниг: Закат даккхал болу барам кхочуш хилар. Нагахь санна даьхни оцу барамал кIеззиг хилахь закат тIе ца дужу.\nДоьалгIаниг: Даьхни ша-дерг долахь хилар. Яздина долчу декхарна тIе а закат ца дужу; иштта масийттаммо барт бина юкъахь лелочу гIулкхах йолу са дIасаеккъалц цунна тIе а закат ца дужу, цхьаьнга декхар деллачул тIаьхьа стагна тIе мискалла ягIахь цуьнан декхар юха дерззалц оцу декхарна а закат тIе ца дужу.\nДикчу меттехь «вакъф» дина долчу даьхнийна а закат тIе ца дужу – гIазотан тIемалошна доьгIна долу даьхни а, маьждигашна доьгIна долу даьхни а, мискачу нахана доьгIна долу даьхни а санна долу -.\nПхоьалгIаниг: Шо дузар. Цхьа а даьхни тIехь закат ца хуьлу, цунна тIехь цхьа шо хьаладуззалц, лаьттара хьадоккхуш долу даьхни доцург – стоьмаш а, ялта а санна долу. Лаьттара хьаладолуш долчу даьхни тIера закат даларан хан и даьхни схьагулдича хуьлуш ю, шо дуззалц Iан ца веза, Лекха хинволчу Дала аьлла долу дела:\n×Аш цуьнан хьакъ дIало (шаьш) и (ялта) чудерзийначу дийнахьØ [Сурат «Ал-АнIам» 141].\nЛаьттах хьаладоху маьIданийн а, лаьтта бухахь карочу хазнийн а закат даларан хан уьш лаьтта бухара хьаладоху хан ю, уьш а лаьттах хьалайохуш йолун дела.\nХьайбанийн а, йохкаэцаран йолан а закат даларан хан - цаьршинан бухе а хьоже – цаьршинан доьххьара хиллачу даьхнин шо кхачар ю. ТIаккха шегахь долуш дерг оцу доьххьара хиллачунна тIе а тоьхна, цхьаьне закат лур ду, нагахь санна барам бузахь.\nЗакат даларехь билламе дац даьхнин да кхиъна ваьлла хилар а, йа хьекъал чохь хилар а, цундела, беран даьхни тIера а, шен кхетамехь воцчу стеган даьхни тIера а закат дала дезаш ду дукхах болчу Iелам-нахана гергахь.\nЗакат дала дезаш долу даьхни.\nЗакат дала дезаш долу даьхни пхиъ ду:\n1 – Деши а, дети а, цаьршина метта тахана юкъахь лелаш долу кехат ахча а.\nЦарна тIера дала дезачу закатан барам даьхнин иттолгIачу декъа доьалгIа дакъа ду, йа вуьшта аьлча 2,5% ду. Нагахь санна, хIокху лахахь хьахор болу барам санна дукха даьхний а хилахь, иза оцу барамехь а долуш цунна тIехь цхьа шо а далахь, цунна тIера дала дезачу закатан барам хIара бу (2,5%).\nШена тIера закат даккха дезаш болун дешин барам 20 (ткъа) «мискъáл» бу, цхьа «мискъал» 4,25 грамм ю, цундела, граммашкахь лерича 85 грамм деши долчо цунна тIера 2,5% закат дала деза.\nШена тIера закат даккха дезаш болун детин барам 200 (ши бIе) дирхIам бу, цхьа дирхIам 2,975 грамм лоруш ду, цундела, 595 грамм дети долчо цунна тIера 2,5% закат дала деза.\nТахана лелаш долу кехатан ахчан барам, цунна тIехь шо дуьзначул тIаьхьа, закат даккха хан тIекхаьчча, йа 85 грамм дешин мехаца лара деза, йа 595 грамм детин мехаца лара деза. Цундела оцу кехатан ахчан барам хийцалуш хуьлу цуьнах догIучу дешин а, детин а мехе хьаьжжина. Иза иштта хуьлу дела, шегахь ахча дерг хьажа веза, шегахь йа 85 грамм деши эццал, йа 595 грамм дети эццал ахча дуй, нагахь санна иза кхочуш хилахь, иза шен долахь а долуш цунна тIехь шо хан а ялахь, цо цунах 2,5% закат дала деза, оцу ахчанан цIераш тайп-тайпана хиларга а ца хьоьжуш – рийал, динар, франк, евро, сом, йа кхин дерг а – йа и ахча кехатах хиларга а, йа аьчка хиларга а, йа кхечу хIумнах дина хиларга а ца хьоьжуш. Ткъа вайна массарна а хууш ду ахчанан мах цхьацца хенахь хийцалуш хилар, цундела, закат луш верг хьажа везаш болчу бараман хан ахча долахь а долуш шо тIехIоьттина йолу хан ю.\nДешин а, детин а, ахчан а барам кхочуш а хилла, и кхо хIума оцу барамал совдалахь, 2,5% закат дала деза оцу совдаьллачух а. Цуьнан тешалла ду, Iелас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина долу хьадис, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Нагахь санна хьан ши бIе (200) дирхIам а хилахь, уьш хьан а долуш цхьа шо а далахь царна тIехь закат ду пхи (5) дирхIам, кхин хьуна тIехь хIумма а дац хьан ткъа (20) динар а хилла цхьа шо даллалц, тIаккха церах ах динар дала деза ахь, ткъа цул совдаьлларг и санна лара деза; даьхни долахь а долуш цхьа шо даллалц цхьанна а тIехь закат дац». [Абу Давуд].\nЗударша хазаллийна духа кечдина долу деши, нагахь санна гул а деш дIадуьллуш делахь цунна тIера закат догIу массо агIор. Амма нагахь иза зударша лелош делахь, йа леладайта эцца делахь цунна тIехь закат дац, Iелам-нехан шина кепара аьллачу хьукманах нийсачунна тIе а доьгIна аьлча. Доьххьаралерачух закат дала дезаран тешалла деших а, детих а закат дала деза олуш долчу хьадисийн юкъара маьIна а ду, Абу Давуда а, Насáийс а, Тирмизийс а далийна хьадис а ду, Iамр ибн ШуIайбан дас шен дегара – Дела реза хуьлда цунна – дийцина долу, шен йоI а ялош цхьа зуда еара аьлла, Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – волча, оцу йоьIан куьйгах стомма дешин ши хIоз а болуш. ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла нене: «ХIокхуьнан закат луш юй хьо?» Цо аьлла: «ХIан-хIа». ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Къемат дийнахь Дала хьайх и шиъ бахьана долуш цIеран ши хIоз хьовзор дезар дуй хьуна?» ТIаккха цу зудчо и шиъ хьа а баьккхина, Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дIабелла: «И шиъ Делан а, Цуьнан Элчанан а бу хIинца» - аьлла. Кхин а цхьа тешалла ду оцу хьукманна, Абу Давуда а, иштта кхечара а далийна долу хьадис, Iаишата – Дела реза хуьлда цунна – дийцина долу. Цо аьлла: «Делан Элча – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – со йолча чувеара, тIаккха цунна сан керахь детин мохIурш гира, тIаккха цо соьга хаьттира: «ХIара хIун ю, хIай Iаишат?» Ас элира: «Ас хьуна кечйалархьама дина ду хIорш, хIай Делан Элча» ТIаккха цо элира: «Церан закат дIалой ахь?» Ас элира: «ХIан-хIа» ТIаккха цо элира: «Иза тоьаш ду-кх хьуна жоьжахати чу яха».\nДеши а, дети а доцуш кхин долу маьIданаш – жовхIарш а, мехала тIулгаш а – шайна тIера закат дала дезаш дац цхьанне а Iелам-стагана гергахь. Амма нагахь санна уьш йохка-эцар лелорна дехкина делахь, тIаккха царна тIера закат дала деза, йохка-эцарна лелош долчу кхечу даьхнех санна.\n2 – ЦIахь кхобуш долу хьайбан даьхни а.\nОцу хьайбанашна юкъара закат дала дезаш дерш кхоъ ду: эмкалш а, бежнаш а, уьстагIий а. Царна тIера закат дала деза нагахь санна уьш шеран дукхах йолчу хенахь шаьш дежаш делахь, хIунда аьлча дукхах йолчу ханна ша йолу хенан хьукм хуьлу дела. Цуьнан тешалла ду Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ши хьадис:\n«ХIора ежаш мел йолчу эмкалшна тIера закат догIу». [Ахьмад, Абу Давуд, Насаий].\n«УьстагIех дала дезаш долу сагIа дежаш долчерах дерг ду». [Бухари].\nЦарна тIера закат ца догIу нагахь санна уьш ШарIо хIоттийначу бараме кхочуш ца хилахь а, уьш оцу барамехь а долуш цхьа шо ца далахь а.\nОцу даьхнийн тIера закат даллал хила беза барам а, дала дезарг а:\n1 шо кхаьчна 1 уьстагI\n1 шо кхаьчна 2 уьстагI\n1 шо кхаьчна 3 уьстагI\n1 шо кхаьчна 4 уьстагI\n1 шо кхаьчна 1 эмкал\n2 шо кхаьчна 1 эмкал\n3 шо кхаьчна 1 эмкал\n4 шо кхаьчна 1 эмкал\n2 шо кхаьчна 2 эмкал\n3 шо кхаьчна 2 эмкал\n120 совнаха яьллачунна тIера:\nхIора 40 тIера 2 шо долу 1 эмкал, йа хIора 50 тIера 3 шо долу 1.\n1 шо кхаьчна 1 эса\n2 шо кхаьчна 1 шинар\n1 шо кхаьчна 2 эса\n1 шо кхаьчна 1 эса а, 2 шо кхаьчна 1 шинар а\n79 совдаьллачунна тIера:\nХIора 30 тIера 1 шо кхаьчна 1 эса, хIора 40 тIера 2 шо кхаьчна 1 шинар\n300 совдоьвллачарна тIера:\nХIора 100 тIера 1 шо кхаьчна 1 уьстагI\nХIокху лакхахь балийначу барамашна тешалла ду Анаса – Дела реза хуьлда цунна – дийцина хьадис, Абу Бакара – Дела реза хуьлда цунна – ша Бахьрайне вохуьйтучу хенахь шега хIара кехат яздинера аьлла:\n«Къинхетаме а, Къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца! ХIара Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – бусалба нахана тIедожийна долу парз сагIа ду, Дала цуьнга цуьнца омру дина хилла а ду. Нагахь санна цхьана бусалба стаге ша ма-дарра иза дала деза алахь, юха а ца волуш дIалойла цо иза, нагахь санна дала дезачул совнаха ло алахь ма лойла цо иза. Ткъе йиъ эмкална тIера дуьйна дIа хIора пхеанна тIера 1 шо кхаьчна 1 уьстагI бу. Ткъе пхеанга хьалакхаьчначул тIаьхьа ткъе-пхийттанна тIекхаччалц 1 шо кхаьчна эмкал ю. Ткъе-ялхийттанга хьалакхаьчначул тIаьхьа шовзткъе пхеанга кхаччалц 2 шо кхаьчна сте 1 эмкал ю. Шовзткъе ялханна тIе кхаьчначул тIаьхьа кхузткъа тIе кхаччалц 3 шо кхаьчна 1 эмкал ю – бугIе еана йолу. Кхузткъе цхьанна тIе кхаьчначул тIаьхьа кхузткъе-пхийттанга кхаччалц 4 шо кхаьчна йолу 1 эмкал ю. Кхузткъе-ялхийттанга кхаьчначул тIаьхьа дезткъе-иттанга кхаччалц 2 шо кхаьчна йолу 2 эмкал ю. Дезткъе-цхьайттанга кхаьчначул тIаьхьа цхьа бIе ткъа эмкал тIе кхаччалц 3 шо кхаьчна 2 эмкал ю – бугIе еана йолу. Нагахь санна цхьа бIе ткъа эмкалал совйалахь, хIора шовзткъанна тIера 2 шо кхаьчна 1 эмкал ю, хIора шовзткъе-иттанна тIера 3 шо кхаьчна 1 эмкал ю, ткъа шен йиъ эмкал бен йоцучунна тIехь (парз) сагIа дац – церан дена иза лаъалц – ткъа нагахь санна пхеа эмкале хьалакхачахь царна тIера 1 шо кхаьчна 1 уьстагI бу. УьстагIашна тIера догIу сагIа – церах дежаш долчарна тIера –: шовзткъа уьстагI хилахь 1 шо кхаьчна 1 уьстагI богIу цхьа бIе ткъа (120) уьстагI тIе хьалакхаччалц. Нагахь санна цхьа бIе ткъаннал сов балахь ши бIе уьстагI тIе кхаччалц 1 шо кхаьчна 2 уьстагI богIу. Нагахь санна ши бIе уьстагIал совбалахь кхаа бIе тIе кхаччалц 1 шо кхаьчна 3 уьстагI богIу. Нагахь санна кхаа бIенал совдовлахь, тIаккха хIора 100 уьстагI тIера 1 шо кхаьчна 1 уьстагI бу. Нагахь сана, дежаш долу уьстагIий шовзткъа уьстагIал цхьа уьстагI хилла а кIеззиг хилахь – царна тIехь (парз) сагIа дац, церан дена иза лаъалц».1 [Бухари].\nОцу барамашна кхин а тешалла ду МуIазера – Дела реза хуьлда цунна – схьадеана хьадис, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – иза Йемене вохуьйтучу хенахь цунна омру дина хиллера аьлла, хIора ткъе-итт бежинна тIера 1 шо кхаьчна 1 эса схьаэца аьлла, хIора шовзткъанна тIера 2 шо кхаьчна 1 шинар схьаэца аьлла. [Ахьмад, Абу Давуд, Тирмизий, Насаий, Ибн МажахI].\nДежаш долчу хьайбанаша дина долу эсий, йа Iахарий, йа эмкалан кIорнеш царна тIетоха еза нагахь санна барам кхочуш а хилла закат доккхуш хилахь. Нагахь санна уьш даккхийчу хьайбанашна тIетоьхча бен барам кхочуш хуьлуш ца хилахь, уьш тIетоьхча барам буьзча хенахь дуьйна дIа цхьа шо далийта деза царна тIера закат дала.\nНагахь санна и хьайбанаш йохка-эцарна лелош делахь церан закат йохка-эцарна лелош йолчу хIуманна тIера санна дала деза, мас корта бу хьаьжжина дала ца деза. Цхьа хIума дIасаяхьа, я беш аха, я кхечу гIулкхана лелош долчу хьайбанашна тIера а закат ца догIу, Абу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина хьадис долу дела:\n«Бусалба стагана тIехь дац шен лайна а, говрана а тIера закат далар». [Бухари, Муслим].\n3 – Ялтанаш а, стоьмаш а.\nЯлтийна тIера а, стоьмашна тIера а закат далар важиб ду дукхах болчу Iелам-нахана гергахь. Цара аьлла болун цуьнан барам пхи «васакъ» бу, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьллачу дашна тIе а доьгIна:\n«Пхеа «васакъал» лахарчу барам тIехь закат дац» [Бухари, Муслим].\n«Васакъ» - кхузткъа сахь хиллал болун барам бу. Цундела ялтанийн а, стоьмийн а закатан барам кхо бIе сахь бу. Цуьнан таханлера барам буьстича иза 653 кийла хуьлу, дикчу кIаца лерича.\nЯлтийна тIера а, стоьмашна тIера а закат даккхарехь билламе дац цхьа шо дузар, Дала Къуръан чохь аьлла долу дела:\nЯлтийна а, стоьмашна тIера дала дезаш долчу закатан барам иттолгIа дакъа бу, нагахь санна цунна хитохар хало йоцуш хиллехь. Къа а хьоьгуш, ахча а духкуш кхиийначу ялтанах дала дезарг 5% ду, Делан элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьллачу дашна:\n«Стиглара а, татолаш чура а, шовданаш тIера а хи а догIуш кхиъначунна тIера, йа ша шен орамашца хи молуш кхиъначунна тIера иттолгIа дакъа ду. Цхьана хIуманна тIехь схьа а дохьуш хи тухуш кхиийначунна тIера иттолгIачу декъан ах дакъа ду». [Бухари].\n4 – Йохкаэцаран са а, йа цунна кечдина долу даьхни а.\nБусалба стага мах лело кечйина йолун массо хIума а юкъа йогIу хIокху декъана, цундела хIара дакъа уггар доккха дакъа ду, дукхах долу даьхнин тайпанаш юкъалоцуш долу. Оцу хIуманашна тIера закат догIу ШарIо биллинчу бараме уьш кхачахь. Церан барам шеца лоруш дерг дешин а, детин а бараме церан мах кхачар ду – йа ткъа динар: 85 грамм деши, йа ши бIе дирхIам: 585 грамм дети -. Махлелорна кечдина долу хIума долахь долуш цхьа шо даьллачул тIаьхьа цуьнан мах мел бу хьажа веза, тIаккха барам кхочуш белахь, мискачу нахана уггар гIолий долччу агIор закат даккха деза. Цуьнан мехе хьожучу хенахь и хIума эцна йолчу мехе хьажа ца веза, муххале а, цхьа шо дуьзначул тIаьхьа закат доккху хан тIекхаьчча цуьнан болун мах лара беза.\nХIокху декъана тIера дала дезаш долчу закатан барам ша-болчу механ 2,5% ду. Шегахь долчу коьрта ахчанна а, даьхнина а тIетоха еза шена цуьнца махлелийча хилла йолун са. Нагахь санна и са коьрта ахчанна тIетоьхча бен закат тIедожаран барам кхочуш хуьлуш ца хилахь, и тIетоьхча барам кхочуш хиллачу хенахь дуьйна дIа цхьа шо далийта деза цунах закат далархьама.\n5 – МаьIданаш а, хазнаш а.\nА) МаьIданаш: уьш лаьттах хьала мел доккху хIума ду, цу латта бухахь кхоллалуш долу, мехала а долу, орамат а доцу. Цуьнан масала ду: деши, дети, эчиг, цIаста, яхонт, мехкадаьтта, иштта кхин йолу хIума а.\nОцу маьIданашна тIера закат догIу, Къуръан тIера аятан юкъарчу маIнийна тIе а доьгIна:\n×ХIай Делах тешнарш! Шаьш даьккхинчу дикчу даьхнех сагIа луш хила, Оха шуна лаьттах схьадаьккхинчух а (сагIа ло)Ø [Сурат «Ал-Бакъарат» 267].\nОцу аятан маьIне диллича, шеко яц маьIданаш Дала вайна лаьттах схьадаьхна хилар.\nДукхах болчу Iелам-наха маьIданашна тIера закат далар тIедожарна билламе дина церан барам кхочуш хилар. Иштта цара аьлла, церах дIадала дезаш дерг 2,5% ду аьлла, деших-детих долчунах а тар дина.\nЦерах закат даларна билламе дац цхьа шо хан ялар уьш долахь а долуш, цундела уьш керакхачарца тIедужуш ду церан закат.\nБ) Хазна: Иза бусалба дин дале хьалха лаьттах доьллина хилла, йа иза деанчул тIаьхьа а, хьалха хиллачу керста наха бусалба нехан мехкашкахь, йа шайн мехкашкахь лаьттах дIадоьллина хилла мехала долу хIума ду, шена ша-долчунна тIехь, йа цхьадолчунна тIехь керстаналлин билгало а йолуш долу, церан цIерш санна йолу, йа церан паччахьийн цIерш, йа церан суьрташ, йа жаIарш, йа церан цIуш тIехь долу суьрташ санна йолу.\nАмма нагахь санна цунна тIехь, йа цунах цхьадолчу хIуманна тIехь бусалба нехан билгало хилахь – Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цIе санна ерг, йа бусалба нехан цхьана паччахьийн цIе, йа Къуръан тIера цхьа аят – иштта билгало тIехь хилахь иза бусалба нехан ян а яйна, тIаккха карийна хIума лоруш ю. Нагахь санна цу тIехь цхьа а билгало ца хилахь – иза пхьегIа хиларца, йа хазаллийна кечдина деши-дети хиларца – тIаккха а иза карийна хIума лоруш ю, дола яккха мегаш а яц дIакхайкхийначул тIаьхьа бен, хIунда аьлча иза бусалба стеган даьхни долу дела, цуьнан долара дIа даьлла лоруш а доцуш долу.\nОцу хазнех керста нехан хилар хиъначунна тIера закат догIу, цуьнан пхоьалгIа дакъа. Цунна тешалла ду Абу ХIурайрас – Дела реза хуьлда цунна – дийцина хьадис, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\n«Карийначу хазни тIера а пхоьалгIа дакъа догIу».\nДукхах болчу Iелам-нахана гергахь цунна тIера пхоьалгIа дакъа догIу, иза дукха хилахь а, йа кIеззиг хилахь а. Иза дIадала езаш йолу меттиг хIонс дIалуш йолу меттиг ю церан. ПхоьалгIа дакъа дIаделлачул тIаьхьа дуьсуш дерг и хазна карийначунна дуьсуш ду, Iумара – Дела реза хуьлда цунна – пхоьалгIа дакъа схьаэцначул тIаьхьа диснарг карийначунна дIаделла хиларна.\nЗакат дIахьажо дезаш йолу меттигаш.\nШайна закат догIуш долу нах бархI тайпана бу:\n1 – Къе нах бу, шайн дахарехь оьшуш долу хIума ца карош болу, йа цунах оьшург цхьадерг бен доцуш болу. Ишттачу нахана цхьана шарана царна тоъал закатах даьхни дала деза.\n2 – Миска нах бу, шайн дахарехь шайна оьшуш долчу хIуманан цхьа ах дакъа гергга дерг долуш болу. ХIокху тайпана берш хьалхарчу тайпанал гIоли бу дахарехь, делахь а, хIокхарна а дала деза закатах цхьадолу даьхни цхьана шарна царна тоьъачал.\n3 – Закат тIехь болх бийриш бу. ХIорш и закат дала дезачуьнгара иза схьа а оьцуш, иза лар а деш, тIаккха паччахьан омрунца иза дала дезачунна дIа а луш цу тIехь болх беш берш бу. ХIокху тайпана болчарна цара бинчу балхе хьаьжжина закат юкъара ял ло.\n4 – Шайн дегнаш бусалба динна тIедерза герга долу нах бу. Уьш шина тайпана бу: керста нах а, бусалба нах а.\n- Керста стагана закат тIера даьхни дала мегаш ду нагахь санна цо бусалба дин тIелоцур ду аьлла догдохуш хьал делахь, йа цунна иза делча бусалба нах цуьнан вонах кIелхьара боьвр белахь, йа иштта цунах тера долчу хьолашкахь. Иштта иза дала магар Хьанбалий мазхIабехь ду, ШафиIий мазхIабехь мегаш дац керста-нахана закатах дакъа далар.\n- Бусалба стагана цу юкъара даьхни ло, цуьнан дин чIагIдалийта, цо дин тIелаьцна дукха хан йацахь, йа и санна волчо дин тIелоцур ду аьлла хеташ хьал делахь, иштта и санна долчу кхечу хьолашкахь.\n5 – Лайш бу. Шен элано «ахь шена хIоккхул даьхни лахь ша хьо дIахоьцур ву» аьлла дIа а язвина, дIа дала даьхни а доцуш волу лай ву кхузахь закат догIуш верг. Ишттачу лайна закат юкъара дакъа ло, лай волчара иза паргIат валийта. Цхьа болчу Iелам-наха кхин а магийна, закат юкъара ахчанах лайш эцар, эцначул тIаьхьа уьш дIахецархьама.\n6 – Шайна тIехь декхарш дерш бу. Уьш шина тайпана бу: Ша бахьана долуш декхарийла вахнарг а, кхиниг бахьана долуш декхарийла вахнарг а.\n- Ша бахьана долуш декхарийлахь верг ву, шен сина хьашташ кхочушдархьама декхарийла вахнарг. Цунна закат юкъара дакъа ло, шена тIера декхар дIатакхийта.\n- Кхиниг бахьана долуш декхарийлахь верг ву, дика хIума дархьама декхарийла вахана верг. Ишттачунна а закат юкъара даьхни ло, цунна декхар тIерадаккхархьама, иза цхьана юкъахь хьалдолуш лоруш велахь а.\n7 – Делан некъахь луш а ду закат. Делан некъахь аьлла, юкъарчу маьIнийца аьлча цунах лууш дерг ГIазот ду. Пачхьалкхо луш ял йоцуш, шаьш шайна лаарна гIазот деш болчу тIемалошна закат юкъара даьхни дала деза бусалба нехан ахчанан цIа чура.\n8 – Некъахо ву. Иза новкъа ваьлла некъахо ву, шен махка шен цIентIе юхаверза ахча доцуш висна волу. Ишттачунна а закат юкъара ахча дала деза, иза шен махка юхаверзалур волччул.\nЛекха хинволчу АллахIа хIара бархI тайпана болу нах хьахийна хIокху Шен аятехь:\n×СагIа далар догIуш ду къечу нахана а, мискачарна а, цу (закат) тIехь болх бечарна а, дегнаш дин тIедерза герга болчарна а, лайшна а, декхарш долчарна а, Делан некъахь а, некъахочунна а; (царна иза догIуш ду) АллахIера парз хилла; АллахI Хууш а, Хьекъале а вуØ [Сурат «Аттавбат» 60 аят].\nМарха достуш луш долу закат. (Сахь даккхар).\n1 – Сахь даккхаран пайданаш.\nСахь даккхаран пайданех ду: марха кхаьбнарг, цуьнгара мархийн баттахь даьллачу вочу къамелах а, эрна къамелах а дIацIанвалийтар; мискачу нахана яа хIума хилийтар; Iийд дийнахь церан хIумма еха езаш цахилийтар. И маьIна долуш Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цаьршинна – хьадис ду:\n«Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – марха дастаран закат парз дина, марха кхаьбнарг цуьнгара мархийн баттахь даьллачу вочу къамелах а, эрна къамелах а дIацIанвалийта, мискачу нахана яа хIума а хилийта». [Абу Давуд, Ибн МажахI].\n2 – Сахь даккхаран хьукм.\nИза парз ду хIора бусалба стагна а, зудчунна а тIехь, жимчунна а, воккхачунна а тIехь, маьрша волчунна а, лайна а тIехь. Цунна тешалла ду Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцина хьадис:\n«Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – парз дина тIедиллира мархи беттан закат далар – хурманийн цхьа сахь далар, йа мекхан цхьа сахь далар – иза парз дира лайна а, маьрша волчунна а тIехь, стагна а, зудчунна а тIехь, жимчунна а, воккхачунна а тIехь, бусалба нахах болчарна тIехь. Цо омру дира иза даккха аьлла, нах Iийд ламазе арабовлале». [Бухари, Муслим].\nКийрахь долчу берана тIера сахь даккхар а мелехь ду.\nХIора бусалба стагна тIехь ду шена тIера сахь даккхар а, ша напха латто дезачарна тIера сахь даккхар а – зуда елахь а, йа гергарнаш белахь а. Делахь а, нагахь санна Iийд дийнахь а, буса а шена тоъал яахIума яцахь, я ша напха латто безачарна цу дийнахь-буса тоъал яахIума яцахь сахь даккхар тIехь дац.\n3 – Даккха дезачу саьхьан барам.\nМахкахь уггар дукха юуш йолчу яахIуманах цхьа сахь ду\nважиб дерг, масала: цхьа сахь кIа, йа мукх, йа хурманаш, йа кишмиш, йа наьхча, йа дуга, йа хьаьжкIаш. Цхьа сахь таханлерчу барамца лерича 2 кила а, 176 грамм а хуьлу.\nДукхах болчу Iелам-нахана гергахь дааран метта цуьнан мах бала мегаш дац, хIунда аьлча иза Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – омру динчуьнца догIуш доцу дела, асхьабаша – Дела реза хуьлда царна – динчунна доьхьал а долу дела.\n4 – Сахь даккхаран хан.\nСахь даккхаран ши хан ю: даккха мегаш йолун хан – Iийд дийнал цхьа де, йа ши де хьалха; даьккхича гIолий долу хан – Iийд дийнахь Iуьйре гучуйолучу хенахь, Iийд ламаз дан хан хилале цхьажимма хьалха. Оцу хенахь даьккхича дика хилар гойту Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – омру дина хиларо, нах Iийд ламазе арабовлале даккха аьлла.\nIийд ламазал тIаьхьа даккха мегаш дац иза, хIетте а, цхьамма иза Iийд ламаз динчул тIаьхьа даккхахь цунна цуьнах сагIа хир ду, делахь а иза иштта тIаьхьататтарна къа хир ду цунна.\n5 - Саьхьаш дIахьажош йолу меттигаш.\nСаьхьаш къечу нахана а, юккъарчу хьолехь болчу мискачарна а дIадала дезаш ду, уьш кхечарал совнаха иза дала хьакъ долуш хиларна.\n «Вакъф» бохург – цхьана хIуманна цIе тоьхна, Дела доьхьа делла хIума ду.\n Масала, дешин барам 85 грамм хилча, тIаккха цхьаьнгахь 100 грамм деши хилча, цо цунах 2,5% закат дала деза, 2,5 грамм деши хуьлу иза.\n Парз а доцуш, вуьшта шена мелана сагIа даккха цунна лаахь, иза доккхур ду цо, амма парз сагIа – закат – дац цунна тIехь оцу барамал кIеззиг хилахь.\n Масала, стерчий хуьлу охуна дан лелош, йа дечке дуьгуш, йа кхечу гIулкхана лелош.\n ЦIу – иза жаIарш а, тIулгаш а, дитташ а, йа иштта кхин йолун хIумнаш а ю, наха шайна сужуд деш, йа шайгара гIо доьхуш, шайна Iибадат деш йолу.\n Мархин бутт дIаболабеллачул тIаьхьа муьлхха хенахь а даккха мега иза.


Мултимедиа, Мангал-бутт 08, 2019\nШоьта-де 8 Мангал-бутт 2019\nКадыровс эфире ваьккхина Даудов, шина стагана хантоьхна, Нохчийчохь марханаш кхаьбна Песковас\nДаудовга иза хIунда "дIавайна" дийцар дехна Кадыровс; Шема тIаме ваха дагахь хиллачу шина стагана кхел йина Нохчийчохь; Нохчийчохь ша марханаш кхабарх лаьцна дийцина Песковн йоIа.\nЗубаревич Наталья: Бизнесца гома бу Кавказера хьаькамаш\nМоскварчу Пачхьалкхан Университетан экономикан а, социалан георграфин а кафедрин профессора Зубаревич Натальяс ша Маршо Радиона еллачу интервьюхь дуьйцу, стенна бац Кавказерчу бизнесах лаьцна Iедало лучу статистиках тешам, стенна бац цигара совдегарш маьрша.\nПрокуроро толлуш ду зуда кхалхар, Тверехь кхел йина нохчочунна, кIархаш дIабаьхна томожнехь\nСоьлж-ГIалахь Серноводскера яхархо кхалхаран бахьана къастош ю прокуратура; Нохчийчьурчу яхархочо Истанбулехь эцна кучамаш а, кIархаш а дIаьбаьхна Соьлж-ГIаларчу таможнехь.\nМарха Досту Де ГIиргIазойчуьрчу нохчийн хIусамашкахь\nКхаарийдийнахь даьстина Марханаш ГIиргIазойчохь. Цигарчу нохчаша массарел а хьалха декъалбо шайн цомгушнаш, беза-бевзарш – уьш ган боьлху юьхьанца.\nКъона политикаш. Ширачу суьрташ тIехь бевзар барий шуна уьш?\nБашха хаза досту Марханаш Заркъехь\nМассо а араволий, Далла Iамалш еш, вовшашна велавелла, векхавелла хуьлу Марха Достучу Дийнахь Урдунехь. Нохчийн гIалахь Заркъехь шатайпа гIиллакх лела Дезчу Дийнахь.\nСоьлж-ГIалахь кхелхина зуда йийна яц, 1.6 миллион евро тIедожийна Оьрсийчоьнан Iедалшна\nНохчийчохь байначеран доьзалшна 1.6 миллион евро далар тIедожийна Европерчу кхело; тIекIелдинчу цIийнан 12-чу тIегIантIера чуйоьжна зуда елла Соьлж-ГIалахь.\nМарханаш къобал хийла!\nМарха Достучу Дийнахь керланиг, хазаниг юху бедар, мерзаниг кечдо даар. И ламаст дац цкъа а хийцалуш. Амма го тахана, заманашца дуьстича, керла битамаш а...\nМангал-бутт 04, 2019\nБеркати мархийн бутт дIабирзи, майра лулахочунна гIо гулдеш ду, Батукаевн «гIо дина» прокурор лаьцна\nДIабирзи беркате Мархийн бутт; еза чов йинчу жимачу стагана гIо гулдеш бу Нохчийчуьра бахархой; ГIиргIизойчоьнан хилла инарла прокурор лаьцна Батукаевн гIуллакхехула.\nВенера коьрта маьждиг, Iийд\nЭзарнашкахь бусалбанаш гулало Венерчу коьрта маьждиге Iийд дан. Тахана а ду цигахь дуккха адам. Церан декъахь бу шахьарахь бехачу 17 000-нах болу нохчий а. Мерза, машаре хуьлу маьждигна хьалха гулало венахой – Дезачу дийнахь бахархой, динца къестабалар а доцуш, ийна хуьлу вовшашца.\nМангал-бутт 03, 2019\nГайца оьзда хила, боху Кадыровс, ГРУ-н хилла эскархо вийна Москох гергахь\nГРУ-н хилла эскархо вийна Москох гергахь хиллачу девнехь; хIума яарехь барамехь хиларе кхайкхина Кадыровс Оьрсийчуьрчу бахархошка; Нохчийчохь газах декхар дитина боху хаамаш харцбар доьху суьдхочо.\nДепортацина резабоцчийн Ифтар\nАвстрин шахьарахь Венехь меттигерчу жигархоша, доккхачу декъанна бухарчу бахархоша, шаьш кхайкхийначаьрга церан дин а ца хоьттуш, Ифтар хIоттийра. "Тхо дуьхьал ду бусалба мухIажиршна депортаци яйта!" аьлла дара жигархоша сагIина бухадиллина маьIна.\nШен йоIана ахча даларна 15 шо хан\nНохчашна хан тохар нийсонца хуьлу аьлла хетий шуна?\nЦа хета. Кхин а яккхийн хенаш йогIура зуламаш дечу нохчашна 30 %\nХета. Динчу зуламашка хьаьжжина туху нохчашна хенаш 0 %\nЦа хета. Наггахь дукха яккхий хенаш тухуш меттигаш нисло 10 %\nЦа хета. Нохчий хиларна ца йогIу яккхий хенаш етта вайн нахана 60 %\nЕвропехь даккхийчерах маьждиг схьадиллина Шелахь\nОьрсийн эскархо вийна Нохчийчохь, Краснодарехь герз диттинарш лецна, 5 нохчо дIахецна Къилба ХIирийчохь\nМуха къийсам латта бо Кавказехь "Лирика" молханашца\nДегIаца - оьздангалла, хелхарца - яхь\nНохчийчохь оьрсийн байракх язйо 25 шо ду


тlехь - Synonyms of тlехь | Antonyms of тlехь | Definition of тlехь | Example of тlехь | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for тlехь\nTop 30 analogous words or synonyms for тlехь\nГреци 3 эззар шо хьалха, вайн чагl тlекхачале, Крит алий тlехь юкъ яьлла вуно-хьекъал долуш миноян цивилизаций а, церан lилм, низам дlай-схьа дагlанера оцу дуьнена межена тlехь.\nБрюссель Гlалийн цlе bruoc (ширанедерл., «сацlар») а, sella (ширанедерл., «юрт») дешнех кхолла йелла. Гоч - «сацlар тlехь юрт».\nЯпони Ипнойн Мохк (Ипнойн маттахь, Ниппон, 日本), |日本国 — Малхбале Азехьара мохк бу, Татдайна хlордана юкъе lалаш латта дакъош тlехь мохк бу.\nКанада Кана́да ( , ) — къилбаседехьара Американ пачхьалкх ю. Шоллагlа меттиг ю Канади латт доккхалца хlокха дуьненан тlехь. Къилбехь а Къилбсед-Малхбузехь дозу ду Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташцаъ, кхидолу дозанаш ду гу тессин дакхий хlорданашцаъ, къилбседехь Арктикаца а латтан дозу кхочу Канади.\nДуби-Эвла Дуба-Юрт, Орган аьтто берд тlехь йиллина йу, Шелан къилб - малхбалехьа. Йухера ярташ: къилбседехьа — Чири-Юрт и Йоккха Атагl,къилбседа - малхбузеxь — Саlдийн - Кlотар и Олхузури-КIуотар, къилбехьа — Дойча - Борзе, къилб - малхбузехь — Чlишка, Лаха-Варанде, малхбалехь — Эгlaштlе.\nБрюссель Къoман дийцарехь, Брюссель VI бхьей шарахь Горикс (Сен-Жери) кхоьллина. Амма доьхьара Историхь Bruocsella цlе йолу юрт 996 шарахь хьахийна йу, Сийлахь Оттонан яздаршкахь. 977 - 979 шерашкахь Лахарлотарингийн Карло Сенна хин тlехь гlап а йоьгlна, юьртан гlала кхоллалуш гlулч яьккхира.\nРеспублика Косово Косовар албанош шайн маьрша пачхьалкх йеза аьла кхайкханера 1992 шарахь Саьрбех къаьстин. Саьрбийн тем ницlалхош чу бахан Косован Мохк чу ницlaкъа бинер албанашан тlехь, цигар Европан амеркъойш орцах боьвла Саьрбан ницlалхой Косовар ара бяьхнера. 2008 шарахь маьрша пачхьалкх ларийн ю дукхох болу мохкаш цхьа Рассие дохьал йолуш пачхьалх ца хилайт къастин Саьрбех.\nЯпони Ипнойн-Мохк Малхбузехь Ипнойн хlорданац а доза ду, Цийнмохкац а, Къилбседа Кореяц а, Къилбехь Кореяц а, Рассица а, гуо бекхин гунахь Татдайна хlорданац а аре йолуш латта дакъош ду. Цхьац хен "Малх Мохк" я "Малх балехь латта" аьла бовзаш бу цундела Ипнойн барайкх тlехь малх бу, ша малхбалехь мохк хилар тера.\nНохчийн Пачхьалкх Нохчийчоьнан ТӀеман НицӀкъаш 1990 шеран лахьан-беттан 26-гlа чохь Джовхар-гlалахь цхьана кхетначу Нохчийн къоман Гуламехь дхьа кхайкхийра Нохчийчоь йозуш йоцуш пачхьалкх хилар. 1991 шеран лахьан-беттан 1-гla чохь, пачахь волчу Дудийн Джовхарс Нохчийчоь йозуш цахиларан Омран тlе куьг таlийра. 1992 шеран зазадоккху-беттан 31-гlа чохь Парламенто тlе лаьцна пачхьалкхан Низам леларе делира, цу тlехь аьлла дара: «Нохчийчоь йозуш йоцуш, демократийн, бакъонийн пачхьалкх ю, нохчийн къомо шен лаамца кхоьллина». 1992 шарахь нохчийн lедало федеративнийн бертан тlе куьг таl дар йемал дира.\nБрюссель Брюсселан кеп, нийса йоцу кеп лерина йу, кхаъ декъех хотта йелла: шуьйра къилбеседа, готта йукъера, кхин готта малхбале. Гlалийна Къилбседа агlор Лакен кӀошта йу, иштта цlе йолуш Пачахьан цlа лаьтташ. Гlалийн ширачу декъо бульварийн пхикlов кхуллу, хьалха тlеман чlагlонаш лаьттинчу меттехь. Брюссель Сенна хин тlехь лаьтташ йу, амма гlалийн дозанашкахь и хи гуш дац, XIX бхьей шарахь Анри Мо куьйгаллийца белгхойн инженераш хи дхьа къовлар бахьан долуш.


Бехк бацара ненан, дуьззинчу шина шарахь лоьрашка ца къасталора йоьIан цамгарх дерг. ХIинца а яра и, наркозах ясталуш, харцлуьйш. ШолгIа а таллам бан, екхоъ яьккхинера йоьIан логах. Схьахетарехь, диканиг ала ца бохкура лоьраш, оцу шеконо хеназа къанйинера и.\nКогайоьдучу хенахь, хаза бер дара олура суна массара а: «Хьийзина кIужалш, юьхь-чкъор кIайн, боккха Iаьржа ши бIаьрг а болуш. Ши бIаьрг-м хIинца а бара, кхин а боккха хиллий-те, эр долуш. Амма хазалла-м яцара аьттехьа а. Лазаран халоно дагийнера дилха, бIаьрган кIелонаш Iаржъеллера. Суна-м ца хаьа, иштта дукха хууш со хIунда яра а, аьлча а, хаьа суна, со сайн нийсархошца йоцуш, (цаьрца лела а, ловза а сан де а дацара, когашкахь са а дацара) ненан карахь-марахь хиларна, ткъа цо баккхийчаьрга далхош дерг дIалоцура сан коьрто. Цхьана а агIор товш дацара лоьрийн дарба, харцахьа долура и, кхин лазарш гучу а дохуш: даI, йовхарш, дагар, кхин а масане дара уьш. Доллучул а холчухIоттайора нана юучуьнгахь сан боцчу безамо. Даго тIе ца оьцура цхьа а хIума, саццаза бIагор хьийзара. Больницехь яра берийн чоь, юьззина чохь ловзоргаш а йолуш. Цамгарца делахь а, самукъане ловзура цу чохь бераш, амма суна новкъа хуьлура церан гIовгIа. Шен марахь шозза а нанас йигира со цу чу. Кхин со ма йигахьара аьлла, дийхира ас нене.\n– Малика, мама лолда хьан, цкъа кхаллахьа, хIара мел мерза ю хаий хьуна, – олий, цо дехарца олучу оцу дешнаша легашка гIоьртина сайн дог къардойтура соьга. Ца лаьара, и кхаьллича сайна хирг хаахь а, нанна халахетийта, амма кхин а чIогIа сан ненан дог а дохош, кхаьллинарг саца-м ца соцура чохь.\nМассо а тайпа стоьмаш тIаьхьа бохьура дадас. Царна юккъера сайна лоьраша баа ца магийна цIазам безара суна. Дестар хир ду аьллера, и баахь. Ас и ца буура, цунах хьегна а тояла, сихха цIа яха, сайн йишица а, вежаршца а ловза лууш. Уьш мел хаза Iаш хир бу, олий, дагатосура суна, лечкъаргах, тахьтаргех, тIаьхьаидарх, тIамах ловзуш. Шайца цара ца ловзийтахь а, со жима ю бохуш, цаьрга хьоьжуш а самукъадолура сан. Сол воккхахволчу вашас шеца тахьтаргех ловзуьйтура со, сан ницкъ ца тоьара, цо санна, поппар лаьттах тоьхна, эккхийта. Кедан кепехь то а бина, бертал тоьхча, даьллачу Iуьрга тIе хьайгара поппар билла безара. Тхойшиннан ловзарехь сан поппар сиха кхачалора. Со йоьлхура юьхьаьнца, тIаккха, цо кхин шеца ловзуьйтур яц аьлча, кхин ца елха чIагIо йира, делахь а сайгара ловзаран гIирс чекхбаьлча, холчахIуттура, кертахь, божална аьлла, деана цхьа машен можа латта доллушехь.\nИшттачу ойланашца берийн маьнги тIехь Iуьллура со, тхоьвне а хьоьжуш. Дада а вара мамица къамел деш:\n– ХIара хIумнаш хIунда еана ахь хIоккхул, – элира мамас дега, – цо хIумма а кхоллуш а ма яц.\n– Цунна тIера сагIина лохьа уьш чуьрчаьрна а, лоьрашна а, – вистхилира дада.\n– ХIинца оцу анализан жоп маца хуур долуш ду-те? – елхаран къурдаш дора мамас.\n– Иза Нальчике яхьийтина ю, лоьре вистхир ву со, жоп схьадан суо маца ваха веза хоттуш. Схьахетарехь, и анализ а, кхул хьалхарниг санна, цхьана баттахь бен кийча хир яц, – элира дадас. Суна ца хазийта меллаша:\n– ХIара-м йоI хуьлучуьра яьллера, – аьлла, гIийла елха йолаелира мама. Бакъдерг аьлча, и хIун бохург ду ца хаьара суна, амма мамин елхаро дагна диканиг ца хьоьхура. Дада амална буьрсо стаг вара, коча хIумнаш ца дезаш. Делахь а, шен буьрсаллица цхьаьна догкIеда а вара. И ца кхеташ вацара мамех, ша а вара и холчохь.\n– Иштта ма ала. Хьуна хIун хаьа, Дала хIун боху? Гур ду-кх хьуна цунна дика гIоли хуьлуш. Хьалха яьккхинарг шеко йолуш хиларна ма яьккхина цара и екхоъ шолгIа – аьлла, кIедо вистхилира дада.\n– Хаац, гIоли хиларе са-м туьйсу – аьлла, сатийра мамин а. Иза тешара дадас аьллачух. Лаьар-кх теша. Со а тешара дадас бохучух. Дадина дика ма хаьа массо а хIума. Цо мел дукха книгаш ешна. Тхан лулара нах а богIура, дадега цхьацца хIума хатта. Бераш Iамош школехь балхахь а ма ву и, хьехархо. «Дадина дика хаьа» – айса-сайга а аьлла, сатедира ас. Мама ю-кх массо а хIумнах кхоьруш. Нийсса-м олу хьох дадас наггахь «пхьагал», аьлла гIийла елаелира со. Суна гинера мультфильмашкахь кхоьруш йолу пхьагал. Мама махах а, догIанах а кхоьрура. Ас, елалуш, «хьинкъ» аьлча, со йоьлху моьттуш, суна тIе хьаьдира ший а. Сан елар дIадайра, и шиъ схьахьадча.\n– Хьо йоьлхуш-м яцара? – хаьттира соьга дадас.\n– Яцара, – элира ас.\n– Дада хIинца дIаваха веза, Малика, хьуна юхавогIуш хIун я ас? – аьлла, хаьттира дас. Со шена йоьлхуш ца карийча, дадас еана хIумнаш сагIина екъа хIоьттира мама. Цхьа а хIума суна ца еза дукха хан елахь а, дадас хаьттича, ойлане елира со, ас еза аьлларг сихонца цо сайна йохьур юй а хууш. Цкъа мамица больницин паркехь йолуш, цхьана йоьIехь тамашийна тайниг яйра суна. Цкъа а гина яцара суна и тайпа тайниг. Охьайижийча, юханехьа ша ма-хиллара дIахIуттура и, цунах «неваляшка» олура. Ас хаьттира нене: «Цунах дукха ахча доьхий?» – аьлла. «Доьху», – аьлла, жоп делира мамас. Цхьадика, мама шек а ца елира, тайниг ас сайна хазъелла аьлча. Хаьара суна и сихха кIордор ярий, цундела и дукха ахча доьху тайниг эцийта ца лиира суна, мел и дезаделлехь а. Юха, больницерчу зударша сих-сиха нене олуш хезара: «Ма бос бац оцу йоIанна тIехь, ма кIайн ду цуьнан ши балда!», мамас чIогIа хала ловра цара иштта аьлча. Ас ойла йора: «Хилча хIун ду балдаш кIайн, децас санна басар хьокхур ду-кх» – бохуш. Деца кечлуш хазахетара суна: басар хьала а хьовзадой, дайн бесни тIе а Iуттий, даржадора децас, цул тIаьхьа цхьа хаза бос оьцура беснеша. Балдашна а бора иштта бос. Шега лерина хьоьжучу суна а хьокхий, тIоьрмиг чу и дIа а дуьллий, тIоьрмиг белшах а тосий, тупленаш а юхий, арайолура деца, университете яха. Суна йоккхахилча, децех тера хила лаьара. И санна кечъяла луучу суна, бен а дацара, сайн ши балда кIайн хилча а. Мамина хетара-кх хала. ЦIаьххьана и дагатесначу ас, мамина а ца хозуьйтуш, сайна басар деза элира дадега. Иштта хIумнаш ца дезачу дадин юьхьа тIехь мелла а оьгIазаллин IиндагI тесира. Сан дагахьа-м, мамина ца хууш деана басар а хьокхуш, сайна гIоли хилла моттийтар, басар дезар а дара.\nДIаоьхура денош, чукхоьхьура мехий, молханаш, капельницаш. Доьлхура бераш чоь а гIаттайой. ЧIикъ ца боккхура ас. Я со лаза а ца йора, къаьсттина медйишас Салитас. Мел дукхаезара суна и! Салита юккъерчу дегIехь, Iаьржа еха чIаба а йолуш, даима елаелла, елаелча бесни тIе ши кIаг а хIуттуш, хаза йоI яра. Цо маха пхенах бохуьйтуш, леррина хьажа лаьара суна, мамас ма хьежа аьлча а. «Со лор хир йолуш ю, суна Iама лаьа», – аьлла, сацам бира ас. Салитин дикалло, эсалалло а безабалийтира суна лоьрийн болх.\nЖимма гIоли яра суна. ХьалагIаьттина, йола а лора. Сени чухула йолалой, медйижарий болчу гIертара со дукха хьолехь. Суна хазахетара цаьрца доьзна долу массо а хIума: кIайн халат, молханех дузу мехий, дархошна хIотто кечъеш йолу капельницаш, ур-атталла цхьанна а ца еза молханийн хьожа а езара суна. И хуучу цара со шайца «процедурни» чу юьгура. Нана наггахь со лоьхуш а хуьлура. Юучуьнца а жимма гергарло тасаделира сан, амма цIазам баа йиш яцара. (ТIаьхьаоьхучара бохьура и, суна бехкаме буй ца хууш), со-м и болчу агIор дIа а ца хьожура, сайна ца безаш санна, мамина хала ца хетийта.\nТхойшинна тIаьхьаеара тхоьца цхьаьна палати чохь шен йоьIаца Iиллина зуда. ЧIогIа вон амал яра оцу йоьIан, баккхийчу зударшка кIоршаме йистхуьлура и, вон дешнаш а дуьйцуш. Сан хеннара хила мегаш йоI яра иза, амма сан цуьнца гергарло ца тасаделира. «Баккхийчарна дуьхьалйистхилча, эхь ду», – олура мамас даима а, цундела и эхь доцуш йоI хетара суна. Паркехь дара тхо, и зуда тIейогIуш. Цхьацца хеттарш дина яьлча, мамас йоьIан хьал-де хаьттира цуьнга:\n– ЙоI хIунда ца ялий ахь, гIолехь ярий и?\n– Яла ма елла сан йоI, – аьлла, бIаьргех хиш хьаьвдира оцу зудчунна. Суна цкъа а хезна дацара «валар» боху дош, я и хIун ду а ца хаьара. Мама а елха йолаелча, цхьа тамашена йовхо хьаьдира сан дегIе. Со меллаша, цаьршинна гонаха хьийзачуьра, нанна улле охьахиира. ЙоI елла, дог доьхначу ненан гIайгIа-бала байбан гIерташ, тIегулбелира зударий. Суна чIогIа вон дара. Суо а ца кхета ойланаш хьийзара сан коьрте. Уьш иштта хьийзаро со кхетайора, цхьа хила цадезарг хилла хиларх.\nНанас со ма-дарра кхетийра, хьул а ца деш, «елла» бохучу дашах. Вай дерриге а Дала дала кхоьллина хиларх а. «Муха? Массо а кхин юхавогIурвоцуш дуьненчуьра дIавер ву? Сан дада? Сан вежарий? Сан йиша? Ткъа мама?!!! Мама а йоцуш муха хир дара? ХIан-хIа! Хила йиш яц! Муха хир дара хIара дуьне, и йоцуш?!» Цхьа тамашеначу ойланаша йиш йохийра сан. ЦIаьххьана ненан марахьаьрчира, цуьнан логах куьйгаш тесира ас, чIоггIа и тIе а къуьйлуш. Суна бIагор беара, даг чу тесначу кхерамо когаш чуьра са гIелдира.\nДIаюьжуш а дуьхьалтуьйсура и жима йоI:\n– Мама, и йоI вон йолу дела елла? – хеттарш долийра ас нене.\n– Ца елла, и хIунда яра вон? – элира мамас.\n– Цо баккхийчу зударшка вон хIумнаш ма дуьйцура.\n– Шен лазарна дера ма яра и, – элира мамас, суна оцу дешан маьIна хууш санна.\n– «Дера» яра бохург хIун ду? – хаьттира ас, йоI яларан бахьана хаа лаарна.\n– Са ца тохалуш, лазар совдалар ду-кх, – жоп делира нанас.\nЧIогIа Iаьвжира и дешнаш, суна суо сайна ца езара, суна суо хетара хIинца вон, массарел а вон… Хьажахь, ойла йора, баккхийчарна дуьхьал вон хIумнаш дийццал са ца тохалу, цхьаъ лозуш хилла-кх цуьнан, ас ма ца дуьйцура, тIаккха сан, цуьнан санна, ма ца лезна хIумма а. Ас хIунда ца тесира цуьнца гергарло? Со хIунда ца йоьдура цунна тIе? Ас айса хIунда ца лора цунна, маме а ца йолуьйтуш, дадас еанарг? – бохуш, дуккха а хеттарш хIуьттура хьалха. И цкъа а юхайогIур йоцуш дIаяхарх кхетча, дог Iийжара, сайна бехказло а ца карош. Дуьххьара иштта бевзина суна адаман мах… Дерригенах а кхетаза, хадо мегар ца хиллера адаман мах, дохкояларо къахьонца хьо хьийзо ца лаахь.\nСо масех дийнахь Iиллира, хьалха санна, лазар тIе а таьIна, маьнги тIехь, тхоьвне а хьоьжуш. Йоьхна хьийзара нана а. Дада больнице веара. Шаьашшиннан цхьацца балхамаш а бина, юха а суна тIе хIоьттира дада, хIун я ша хьуна, аьлла. Янне а дагахь хилла а йоцург, берашкахь ловзош гина а йоцург, вуьшта, дуьненчохь юйла-м хаьара, пийл-ловзарг сайна яхьара аьлла, дадега дехар дира ас. Суна чIогIа пийл дагадуьйгIира. ХIетахь нохчийн маттахь цунах хIун олу а ца хаьара суна, цундела сайна «слон» деза, элира. «Дика ду, и-м халадоцург дара»,– аьлла, дIавахара да. Яхъеллера, пийл схьа ца кхочуш, хан. Дада ца вогIуш, ши де а дIаделира. Ненан лерера долуш дацара хаттар: «Мама, дада ма хьевелла?» – боху. Юууш хIума яцара, дагар хьаладуьйлуш дара, пийл дара гIан-набаршкахь а дуьхьалтуьйсуш. Дада вогIуш вацара. Ца езара цхьа а хIума, еха кIайн кIажарш йолу тайниг а, «неваляшка» а, хIара дерриге дуьне хьалха дуьллу аьлча а, езарг пийла яра суна. Ненан са дуура, мичахь ву дада бохуш. Суна бен дацара и мухха хилча а: жима я доккха, дийна я ловзорган сурт-кепехь, тиша я киша. Суна пийл езара. Иштта сайн сатийсамца масех дийнахь ца йиначу набарна кIелйисна, дагаро еттина гIелйинчу суна цу буьйсанна набкхеттера. Дукха Iуьйре а доцуш, самаяьлча, палати чохь мамица къамел деш дада гира суна, цуьнца соьца тахьтаргех ловзуш волу сан ваша Саламбек а, йиша Мадина а деанера. Ха хорцуш, со меттахъхьайча, суна тIехьаьдира и шиъ:\n– ХIан, хьажал, оха хьуна хIун еъна! – олуш. Соьга схьакховдийра пийл. Со мелллаша охьахиира, цу деношкахь охьахиъна а йоцу. Iаламат чIогIа самукъадаьллера сан. И туьканашкахь ца карош, хьевелла хиллера дада. Делахь а, цхьамма ловзийна, баса а даьлла долу и шена карийча, Iуьйрре араваьлла, больнице схьавеанера и. Суна-м и мегаш дара, пийл хилчахьана, цуьнан меран буьхьиг баабелла белахь а.\nМама чIогIа йоьхна хьийзара оцу Iуьйранна, ткъа со пийлаца ловзуш, самукъадаьлла яра. Палати чуьра зударий а шайн берашца хIаваэ парке арабевлера, тхойшиъ ца яхара цаьрца, цхьа сингаттам бара ненан коьрте хьийзаш. Синтем боцуш, чухула дIасалелара и, наггахь хIуманаш а нисъеш. Со сайн пийлах самукъадаьлла Iара.\nШуьйрра дIайиллинчу палатин неIсагIехь гучувелира дада. Дада самукъане вара. Мама, гIорийча санна, цуьнга а хьожуш, сацаелира. Чохь цхьа а ца гича:\n– Цкъа а ца хиллачу кепара ирсе ву-кх со тахана! – элира дадас. Цаьршингге а хьаьжира со, сайн ловзар а сацийна. Елар, елхар а цхьаьнаийна мама маьнги тIе охьалахъелира.\n«Я вас поздравляю, нет унеё этой болезни, скажите своим врачам, чтобы они не мучали ваше дитя!» – эли-кх соьга оцу профессоро. ХIинца хIунда йоьлху хьо? Сацадехьа хьайн белхар! – аьлла, мелла а кIеда вистхилира дада мамега. «Профессор», «поздравляю», «чтобы не мучали дитя», – дешнех ца кхетахь а, «нет болезни», дешнех кхийтира со. Лор хIири яра. Цо суна дарба дечу, ши шо гергга йолчу хена чохь со мелла а кхета йоьллера оьрсийн маттах. Мамас а доккха са даьккхира. Иштта тхо кхоъ палати чохь а долуш, чубаьхкира лоьраш.\n– Нуу… даже не знаю, что и сказать, – элира лоьро, юх-юха кехаташ а кегош. Цуо а «поздравляю» бохуш, къамелаш дора мамега. Нет у вашей малышки рака! Нет! Это самое главное, будем дальше обследовать, надо же разобраться в чем дело, – бохура лоьро.\nТхойшиъ цIа яхийта сиха бацара лоьраш, юха а, хьалха санна, пIелгах, пхенах а цIий ийцира медйишас.\nIуьйранна чуеанчу, горгам хьокхучу йоккхачу стага, гуттар а санна, хьал-де хаьттира тхоьга:\n– Муха Iа шу? Муха ю анализаш? Схьакхаьчний уьш? бохуш, хеттарш а деш. Цо даима а дора деха къамелаш, йоьлхуш йолу мама, ма елхахьа, сан йоI, бохуш, букъ тIе куьг хьоькхуш, тен а еш, хьеста а хьоьстуш. Цуьнан йоI сан ненаца цхьана классехь дешна хиллера. Цхьана юьртара яра и шиъ. Мамас цуьнга дийцира лоьраша аьлларг.\n– Вай! Ма дика ду и, ма хаза кхаъ бу и! Ас ала ма олура хьоьга, дика хир ду дерриге а, Дала мукъалахь, Дела къинхетаме ма ву! – бохуш, куьйгаш вовшах а детташ, йоьлура йоккха стаг.\n– Хаац суна-м, хIара могуш а йолуш-м дац гIуллакх, лоьраш а бац тхойшиъ цкъачунна дIайохуьйтуш. ДIа а муха йохуьйту, цIеххьана дагар а хьаладолу.\n– Хьажахьа, сан йоI, суна хетарехь, оцу хьан йоIана бIаьрг хилла-кх,– элира йоккхачу стага. Ма хьийзаяйтахьа и лоьрашка, моллина тIе йигахь и, зен хир дац хьуна, – аьлла, шен горгам шершо-ош, араелира и, мама ойланашка а яхийтина.\nЦу дийнахь тхойшинна тIаьхьа денана еара. Йоккха-мама лохочу дегIехь а йолуш, тIахъаьлла стаг яра. И сих-сиха йогIура тхойшинна тIаьхьа. Цкъа-м, со наркозах ястаяла хьеелча, со елла моьттуш, лоьрашца боккха тIом бина хиллера цо, марчо а дохьуш, еана, «одай мой туруп, резит не дам» бохуш, корах буй а бетташ.\n– Со нана яла хьан, Зараъ, жимма а са ца тийна хьан?! Iумара анализ дика ю ма бохура, – аьлла, кIеда-мерза мама хьаьстира йоккха-мамас. Цо и даима а хьостура иштта, мама тIехь да-нана доцуш кхиъна буо ду бохуш, чIогIа къинхетаме яра и цуьнца.\n– Жимма тийна са-м, мама, са а, вуьшта, кхунна гIоли хуьлуш-м яц. Сийсара а дагар дара. Шаьш дуьйцу лазар ца карийча, лоьраш а хьийза карзахе, юх-юха а пIелгах, пхенах а цIий оьцуш. ХIокху чу горгам хьокхуш йолчу йоккхучу стага цхьа шеко а теси сан даг чу.\n– ХIун шеко?\n– БIаьрг-м ца хилла-те кхунна, аьлла.\n– Ойн?! – аьлла, цецъелира йоккха-мама, – къоръанора, вайл хьекъале ма ю и йоккха стаг.\nIаьнан шелонах едда, кIелхьарайолий, бIаьсте схьакхочуш, шен тIаьххьара денош тIейогIучу заманца бертахь хила лаарна, нисдеш, аьхкене рагI кховдош, и чекхйолуш, гуьйренна караяха ца лаахь а, Дала нисдина низам дохо ницкъ ца кхочуш, аьхке дIайолуш, заманаш вовшашца къийсалуш, дIаоьхура шераш. Дагна Iаткъам а беш, серий санна догIа доьлху гуьйре яра шен рогIехь тIееанарг. Балхахь мукъа денош а нисделла, книга еша охьахиира со. Базоркин Идриса язйина «БIешерийн боданера» роман, шеран заманца нисйина, схьаэцна хиллера. Романан турпалхоша ловчу халонашна стигал йоьлхуш санна, кхевсина догIу арахь догIа. Вайнаха лайначу халонийн а, харцонийн а ойла еш, книгин айса еша йолийначу агIонан лакхара маьIиг чу а саттийна, уллерчу жимачу стоьла тIе охьа а йиллина, айса муха латайо а ца хууш, телевизор хьалалатийра ас. Кхин, хIара ду аьлла, дагахь хIума а доцуш, пультан кнопканаш тIе а теIош, Iара со. «Культура» канала тIехь хьалхалера кинофильм яра гойтуш. Сан тидам, ойла а чIогIа шена тIеберзийра цу чохь гойтучу суьрто. Цецйолуш, дегIе шелонан зуз хьаьдира суна: «Ойн! ХIара-м сох лаьцна ма ю! ХIара хIун ду-у?! Мила ву-те сох лаьцна цхьанга дийцинарг?» – аьлла. Делахь а, хаьара, цу хенара актераш болуш фильм сох лаьцна хила йиш йоций. И фильм чекхъяьлча, А.И. Купринан «Пийл» дийцаран бух тIехь яьккхина хиларх хаийтира йозано. Со дуьненчу а ялале, яздина дийцар дара и! Сан цецъяларан доза дацара. Жим йолуш ас санна, цомгашчу йоIа шен дега пийл йоьхура цу чохь! ЧIогIа сатуьйсура цо цуьнга. Бакъдерг аьлча, цо йоьхург циркера дийна пийл яра, ткъа суна-м цхьа а башхо а яцара, пийл хилчхьана. Бераллехь дуьйна книгаш ешарна тIера елахь а, суна хьахош а ца хезнера и дийцар. ХIетахь, со больницехь йолуш, суна деша а ца хаьара, сан йоза хаа хан йоцу дела. Ткъа цу «Пийл» дийцарерчу йоьIан лаам сан хиларх цецъяьллера со.\n– Цхьанна а цамоьттург хилла, тайна йоI хили-кх хьох, Делан къинхетам хьалха а баьлла, Хьусайн-моллех бахьана а хилла! – олура йоккха-мамас. ЧIогIа каде хьаьвзира и хIетахь, суна моллане дарбанаш дойтуш.\n– Хьо яцахьара, ас хIун дийр дара, соьга мила хьожур вара, – олий, йоьлхура и. Шел хьалха доьзал баьллачу ненан даг тIера яккхий чевнаш гора цуьнан юьхь тIехь. Йиъ йоI, цхьа кIант а ков-кертара барам тIехь арабохуш, царна тIаьхьахьежаро Iуьйдура цуьнан дог. Дахар деха хиллехь а, мерза чам кIезиг эцна, Делан кхиэле йирзира йоккха-мама а…\nСуна мел безарш гуьйрана дIакхелхира. Цундела Iаткъам бо цо сан дагна. Къаьсттина догIа догIуш. Жималлехь айс сайна деллачу хаттаршна: «Сан дада?», «Сан мама а йоцуш, муха хир дара дуьненчохь?» – жоьпаш а карий суна… Маьлхан къагар а кхолош, цхьа шатайпа, хьуна мел ца эшахь а, хьуна деззане ца дезахь а, жоьпаш луш а хиллера дахаро…\nЦIазам а баа йиш ю сан хIинца, амма…


Оьрсийчоь -- Император Николай ШолагIниг шен кIантаца Алексейца, 1915\nНохчийчуьра шина вахархочо, шаьшшиъ Оьрсийчоьнана тIаьххьарчу пачьан кй шозлогIчу тIехьенах ву аьлла дIахьедар дина. 1918 шарахь, цIечу коммисараш кIелхьарвалийтина боху, паччахьан кIнат волу Алексей. Цуьнана кIант ву ша боху Мусаев Нажмудди.\nЧечнара цIера а волуш, ша хIинца, Астрахань кIоштехь вехаш волчу Мусаев Нажмуддинан, цуьнан вешан Сесбекан, цхьа а шеко яц шаьшшиъ Оьрсийчоьнан тIаьххьарчу паччахьан, тIаьхьенах хилар. Цуьнна суьрташ а, шай доьзалан кхоллам а, шай денна, Николай шозлогIачуьнна кIента Алексейн кхоллам а балабо тоьшаллийн.\nДукха хан йоцуш Соьлжа-гIалахь дIаяхьанчу зорбан-конференцехь дIакхайкхинера и хIума. Большевикаш тоьпаш а тоьхна хIаллак йинчу Николай шозлогIачуьнна тIаьхьенах ву бохучу нахахь, 82 ву Мусаев Нажмудди а, цуьнан ваш Сесбек а.\nЦу тайпа шаьш Оьрсийчоьнан тIаьххьарчу паччахьан уллера гергарло долуш бу бохучу, нахахь хIун башхаллаш йолуш ду, аш далош долу тоьшалша, аьлла хаттар делира Мусаев Нажмуддига, Маршо радионо.\nМусаев Нажмудди: « Алексей-Николай шозлогIачуьнна кIант-тхан да ву. Тхоьца иза ваьхна а ву. Иза дийца йиша йоцуш, дикка хан дIаяхна. I983 шарахь, ша хIинца къанвелла, ша кхин хене ца вала волу, аьлла ша ишшта а ву шуна, аьлла къамел дина тхоьга. Францийн а, ингалсан а, немцойн а мотт а буьйцура цо. Вай фамилии Романовна хийцахьара аш, вай нехан фамилийца дехаш ду,иза вай ларйинера. Ша кхаьбначеран в уша, Мусс лелийна иза. Ишшта ду хьал».\nI9I8 шарахь, Екатеринбург гIалана йистехь тоьпаш а тоьхна байина лоруш бу паччахьана доьзал а, церан лай а. Амма, Мусаев Нажмуддис дийцарехь, Николай шозлогIачьунна кIента Алексейн аьтто баьлла цигара дIаваха, аьлча а, шайна тIехьожучу цIечу коммисаран ахча а делла, иза кIелхьарваккхийтина Николай шозлогIачо. Ша дIаваха лууш вацара, амма, цо тIе а чоьвхина, омра а делла, шега иза дайтира бохуш дийцина, Мусаев Нажмуддина дас, Алексей ву бохучо.\nМусаев Нажмудди: « Шен дас, ша тIе а кхайкхина, элира боху, хьо дIаваха веза аьлла. ша муха гIура ву, аьлла, доьхьалваьлча, шена омра деллера боху цо. Шен гIадюккъе, дашо ахчанаш а дихкина, шен могIар а делла цо. Шена омра делча, ша чин долуш волун дела, дIавахар ша боху цо. Адама доццучу вахьвелара ша. ХIинца, хьан ма лаара ваха, аьлла, дIавахийтира ша боху оцу коммисаро. Ишшта цигара схьадогIуш ду-кх, Алексей тхан да хилар».\nВеха лелла боху, Iожаллах кIелхьара ваьлла волу паччахьан кIант Алексей. Цхьаннахь иза тIеэцна ца хилла, амма. Нохчийочхь доьххьара тIеIоттавеллачу стага, иза шеца дIа а вигина, цунна шен тайпан цIе а, фамили а елла, лелийна, боху Мусаев Нажмуддис.\nМусаев Нажмудди: Дозаналла дехьвала а аьлла цуьнга оцу стага. Амма цуьнах гIуллакх ца хилла. Украинехь а Iийна иза. Чу вахханчохь вуьтуш а ца хилла. Нохчийчу кхаьчча,ша дуьйцург кхеташ цхьа а вуй кхузахь аьлла, хаьттича, цунна Мусс тIевалийна. Шен къа бала белхийча, цо иза шен вордан тIе а хаавой, Ведан кIоштехь, Заозерное олучу оьвла дIавигина хилла. Цигахь I2-I3 шарахь, кхиина цо иза, шен кхечанахь вина кIант ву бохуш».\nШайн цхьа а шеко яц, шаьш Николай шозлогIачуьнна кIента бераш хиларна Мусаев Нажмуддинан а, цуьнан вокххохчу вешан Сесбекан а. Амма, дуьненна иза дIадовзийтархьам, Японехь ДНКан экспертиза яьккха а дагахь а бу уьш.\nМусаев Нажмудди: «Цхьана юккъана, ца хIуттуш лийлира тхо. Амма хIинца бакъо яьлла РомановгIеран тIаьхьенах, юхбахка. Ша верг ву алар эхь долуш хIума а дац. Цхъана агIора, нохчашна, тхо ишшта ду аьлча, ма дог дера ду-кх тхох, тхан нахана, ма чам бера бу-кх тхох бохуш, ишшта хенаш а яьлла.\nТIаккха, зама сиха йоьдуш а ю.Японехь Оцу Нагай бохуш ву цхьа профессор. Цо Оьрсийчохь бина болу талламаш даре ца бина. СО жзима валхьарий, со лелара вара, амма, цигахь лаккхарчу тIегIан тIехь ю цу тайпа экспертиза.\nЯпоне ваханчу хенахь, Николай шозлогIчуьнна тIелатар дина хилла. Цхьана японхочуьнца дов а даьлла, тарраш тIехь летта иза. Цигахь чов а йина тхан дедена. Цигахь цIий а долуш хIумш музейхь ю.Циггахь анализ айо цара. Иза цигахь дIаелчхьан, долуш ду-кх хIара хIума. Тхуна иза бакъ дуйла хууш ду»\nДоьххьара оцу МусаевгIеран доьзалах лаьцна хзIума гIардаьккхинарг ву, нохчийн фотограф Садулаев Муса. Шена Мусаев Нужмуддис дуьйцучуьнах хетарг, элира цо.\nСадулаев Муса: «Дуьххьара суна моьттинарг дара, коьртан галваьла-м вац теша аьлла дара. Амма, цхьа галваьлча а, ши ваша галволийла ма дац аьлла дара. Дечу къамелашца, цецвала хIума дара. Уьш могуш хилар а гуш дар. Цесаревич жима волчу хенахь хилла долу сурт а, кхеран суьрташ а, чIогIа цхьана догIуш ду. Цецвала хIума ду иза».\nХIокху исторехь, дуккха а хIумш ду, къастонза. Атта цу тайпа, хиал ца мегачу хIумнех ца тешачу нохчашна, цхьа хIума хаа, шай билгала нохчийн орамаш а болучу стага, шен къомах иза дIахедар вац, иза мел сийлахьчу паччахьан тIаьхьенах ву бахахь а.


Дошо оаз — Сердало\nГIалгIай мехка йовзаш йолча Ахциева Розай масса шу даьннад дIаяздеча хана, айса цунна ши пхиъ оттаеш санна хетаделар сона. Бокъонца бакъдар аьлча, цо хьабена вахара никъ ба-м ба пхиаш оттае мегаргйолаш, хIана аьлча даим нийсача хIаманца хила гIерташ, къахьегаш, наха товр де гIерташ, яьккхай цо ше хIанзалца яьккха ха.\nРоза яьй 1963 шера 10 апреле къаьнарча МагIалбике. Цар дезале 12 бер хиннад. Дерригаш хIана дац аьнна иллеш аларца, хоза халхар дарца белгалдаьнна а хиннад. Роза царна юкъе 8-гIа хиннай. Шоай гIалий тIарча №18 йолча юкъерча школе дешаш йолаш, гучайоал цун иллиалархочун говзал. ПхелагIча классе мара яцар йиIиг, эггара хьалха сцена тIа арайоалаш. Цул тIехьагIа, районерча пионерий цIен директора Тамара Степановнас каст-каста хьехар зIамига артистка бе-беча вIашагIкхетарашка, цIайшка илли ала. Иштта дIайолаенна, шерагара шу мел доал дегIайоагIаш, къаманна дукха езаеле, дIайода Жабраила Роза.\n1982 – 1984 шерашка из дешаш хул Шолжа-ГIалий тIарча кооперативни техникуме. «Юртбоахама кхачан товаровед» яха болх Iомабу цо цига. Из балха говзал цунна дикка накъайоал, къаьстта ший дезал хьахинначул тIехьагIа. 1987 шера ГIажарий-Юртарча Горданов Хьасанага маьре йода Роза. Тюменски областа баха дIабахе, тайп-тайпарча районашка болх беш, пхи шу доаккх цар. Цигара цIабаьхка цхьа ха яьккхачул тIехьагIа, кхы а пхе шера юхаболх. Розай цIен-да совхоза директора гIишлошеярах вола заместитель хул, Ахциевас ше бухгалтера болх бу. Бакъда Роза моттигерча наха къаьстта дукха езаелийтар дар, цо иллеш хоза оалаш хилар. Дезача деношта хетаяьча моттигашка, массаза цо илли аларга сатувсаш хиннаб цу кIалха баха нах. Цу хана яь я цар цаI мара йоаца йоI Фатима.\n2005 шера шоай мехка цIабоагIа уж. Кхы а цхьа шу даьлча (2006), Роза балха дIаэц Хамхоев Ахьмада цIи лелаеча республикан филармоне солистка йолаш. Дезала ираз сов дIаьха хиланзар цар, 2008 шера цIаьхха валар нийсделар фусама-даь. ХIанз йоI кхеер а IотIадижар наьна белаж тIа. Школа а университета аграрно-инженерни факультет а йоаккхийт цунга нанас. Соахка ткъаь итт шу дизад Фатимай, ший дезал а болаш, Аьлтий-Юртарча Мержошка маьре а йолаш, диъ бер кхедеш йоалл из. Цун ши воIи ши йоIи да, царех цхьа кIаьнк, наьна-даь цIи а лелаеш, Хьасан яхаш ва.\nХIаьта Ахциева Роза вай республике хулача бе-беча концерташка дакъалоацаш го йиш я. Иштта дакъалоацаш хиннай из республикал арахьа хулача фестивалашка а яхьашка а. «Шатлакъ, Котало» яхаш яр Ростове хинна, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа баьккхача толама хетаяь фестиваль. Цига бахача вай артисташца яр Роза а. 2009 шера «Дошо микрофон» яха СКФО яхь хилар, цигара дена совгIат а – лакхе хьоахаяь микрофон – тахан иллиалархочун цIагIа латт. Из енна кхо саг мара вац вай къаман артисташта юкъе: Барахоева Люба, Эсмурзиев Iалаудин, Ахциева Роза. 2014 шера Соче хилар халкъа кхоллама фестиваль, цига вай мехкахочо даьккха «Салам хьога, ГIалгIайче» яха илли хоза хеташ тIаийцар ладувгIа баьхкача наха.\nТаханарча дийнахьа Розас доаха иллеш тайп-тайпара чулоацам болаш а, бе-бе автораш болаш а да. Царна юкъе да Евлоев Илеза «Ма дувца», Султыгова Лемкай «ЛадувгIа, кIант», Кодзоев Асланеи Мальсагова Заремайи «Наьначе-ГIалгIайче» яхараш а кхыдараш а.\nКарарча хана Ахциева Роза ший маьрцIаьшта юкъе ГIажарий-Юрта ях. Цо хьегаш дола къа зийнад къамо а, культуран болхлоша а, паччахьалкхено а; цудухьа цо деча дикача хIаман мах беш, цунна еннай «ГIалгIай республикан гIоръяьнна артистка» яха цIи. Ала деза вайна массанена йовзаш йола Ахциева Хадижат цун нанас яь йоккхагIйола йиша я, аьнна. Вешта аьлча, ашарий хам ховча цIагIа кхийна я Роза. Из кхы а дуккхача шерашка, ший иллешца наьха дегаш хьесташ, яхилга ловргдар сона.\n← Шахматный турнир на кубок президента ФИДЕ Кирсана Илюмжинова прошел в Сунженском районе\nIалама йоакхо яр →\nТуризма доазув тохкаш


Бац, виза а йоцуш, Европе кхача некъ\n«Брестан Газето» интервью эцна кхаарийдийнахь меттигерчу бакъоларъярхочуьнгара Кисляк Романера. Цо а, цуьнан накъосташа а бинчу тидамца, 1500 сов нохчо ву Полшин дозане а лелаш, тховкIело йоьхуш.\nДозанхошка шаьш мухIажирийн дукъ стенна юьхьарлаьцна дуьйцуш даладе бахьанаш хIорш бу инах, боху Кисляка: лечкъа а беш, гергарнаш байинарш, Iедало лоьцуш, террорхошна гIодина, бохуш, баха ца буьтурш, лурбоьлларш...\nОцу нахана яц кхерамзалла я Нохчийчохь а, я ерриг Оьрсийчохь а, бакъоларъярхочо бахарехь.\nМухIажирш шайн махка цабитар – иза Полшин гIалат ду, цуьнан бакъо яц, хьал дозанхойн кара а делла, цаьрга нах литтийта, муьлххарг а, цо ша азуль йоьху бахахь, чекх а ваьккхина, деанарг зуьйчу миграцин хьукмате дIавала декхаре бу дозанхой. Ткъа лелориг харцо ю, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин мухIажиршна яздинчу низамашца ца догIу, эргIадбуьйлу бакъоларъярхой.\nВаршава мухIажиршца шагъялар, Беларусерчу бакъоларъярхочунна Кисляк Романна хетарехь, дозу Iедале «Бакъо а, нийсо а» олу популистийн парти кхачарца, царна тIебаьхкинарш цабезарца. Хьаькамаша, шайна Полшехь тховкIело яла ца лаахь, пачхьалкхера низам хийца деза, мухIажиралла лоьхучарна тIехь гIело а ца латтош, боху «Брестан Газетехь» Кисляка.\nДозанехь балахьоьгучу мухIажирийн къинна боьлхучийн могIарахь банне а бац даймахках, цигарчу бахархойх жоп дала тIебехкинарш. Кадыров Рамзана Брестехь Iечарех уьш емалбеш бен ца олу ша телевизионехула эриг.\nШи-кхо кIира хьалха Европе гIертачу нохчийн къадалхош, Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин мухIажиршкахула йолчу комиссариате кехат дахьийтина Ичкерин Iедалан цIарах Закаев Ахьмада.\n«Нах, шайн миска бахамаш дIа а бухкуш, Беларусан-Полшин дозане богIу. Берашца, беркъачу духарахь, шийла гуьйре ловш, эрна арахь сатуьйсу дозанах чекхбовлийтаре эзарнаша. ЦIахь царна дуьхьаллаьтта террор, гIело, латтош долу Iедал, ткъа Полшин дозанехь – цакхетам. Оха доьху мухIажирийн бакъонаш талхош хилар тидаме эцар», - боху Закаевс.\nКехатна дуьхьал цкъачунна жоп деллачух тера дац Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино.\nБрестера схьалестачу нахе кхайкхамбеш вистхилла кхаарийдийнахь Австрехь веха жигархо, кху аьхка а, гурахь а мухIажиршна гIодоьхуш виллина хьийза Садулаев Мансур. Цо доьху махкахошка, Брестехула Полше кхачало бохучух а тешна, бале некъ юьхьара ца оьцуш, цIахь совцар.\nСадулаев: «Брестера хьал хийцаделла а дац, цигара некъ биллина а бац. Тахана-кхана боьллур бу ала а дац. Эрна цига схьа ма гIертахьара шу! Шело дIаяллалц мукъа а собар де, оцу юкъанна хьал хийцадала а тарло!»\nСадулаев Мансуран кхайкхам мухIажиршка\nТергамбечарна бIаьраетталуш башхалла а ю Брестехула кху муьрехь Европе гIертачу нохчашца. Шераш хьалха тховкIело йоьхучу наха далхадора тIамо я цунах бухайисинчу къизалло шаьш лаьхкина хилар. Таханлерчу мухIажирашлахь цхьа дакъа бен дац и тайпа къизалла Полшерчу миграцин хьукмате елхош. Доккхахчу декъо дуьйцу шегарчу къоьллах, болх-некъ ца карош хьоьгучу къинах лоций. Амма политикан бахьанаш бен дац мухIажирна Европерчу мехкашкахь сацо некъ луш.\nСадулаевс Европехьа, аьлча а, Полшин дозане цагIертар доьхуш дина дIахьедар, ала деза, шен хенна дина а, новкъабуьйлучу мисканех къахеташ дина а ду. Некъ дагабоьхначарна синтем кхачош дацахь а, вуно яккхий халонаш ша хьега а, шен доьзале хьегийта а араволуш ву, Шегенан виза а йоцуш, Полшехула Европе кхача леринарг.


Хардинг Люк (Luke Harding) 2007-2011-чу шерашкахь The Guardian газетан корреспондентан болх бина ву Москвахь.\nОьрсийчохь ша болх барх лаьцна дуьйцу Британерчу журналисто\nВевзаш волчу Британерчу журналисто Хардинг Люка (Luke Harding) 2007-2011-чу шерашкахь The Guardian газетан корреспондентан болх бина Москвахь. Шен Оьрсийчоьне болчу безамах а, цу пачхьалкхе вар шена дихкина хиларна шена халахетарх а, лерринчу сервисийн белхахошца ша Iоттаваларх а, Кавказехь шеца хиллачух а лаьцна дийцира Хардинга "Кавказ.Реалии" корреспонденте.\n- Москва воьдуш со вуно кӀоргенза вара. Ингалс пачхьалкхаца я Швейцарица юьстича Оьрсийчоь демократи йоцу пачхьалкх юй хаара суна, амма суна некъ бу аьлла хетара цуьнан маьрша хила. Делахь а со тилвелла хиллера. Кхузаманахьлера Оьрсийчоь мафиозин репрессийн пачхьалкх ю, лерринчу сервисийн Iуналлехь йолу.\n- Хьо муха кхийтира цунах?\n- "Резабоцучеран маршашкахь" наха дийцара Кремло дуьйцучуьнца догIуш доцург. Нохчийчуьрчу тIаманна дуьхьал хIора кIиранах акцеш хилара Пушкинан майданехь. Амма гуш дара Каспаров Гарри а, Немцов Борис а санна болу цу акцийн лидерш маргиналаш санна тIеоьцуш хилар. Царна бакъо ца лора пачхьалкхан телевизионехь къамел дан, Iедало тайп-тайпана хIуманаш лелош сийсазбора и болам. Официалан оппозици санна хьалхатеттина яра коммунистийн парти. Амма иза Iедалехьа яра. Системина баккъалла а дуьхьал берш юьстах буьсуш бу.\n- Оьрсийчоьнан Iедалшца халонаш маца юьйлаелира хьан?\n- Со Оьрсийчу вахара Лондонехь ФСБ-н хилла белхахо Литвиненко Александр вийна цхьа бутт ах бутт баьллачул тIаьхьа. Шина пачхьалкхан юкъаметтигаш гIоьртина яра. Ас яздора талламах лаьцна. Цхьана дийнахь сайн доьзалца со вехачу петарчу, со цIахь а воцуш, стаг ваьллера ша цу чуваларан ларш а юьтуш. Британин векалаллехь соьга элира иза динарш Оьрсийчоьнан леррина сервисаш хила мега, соьга ладогIа гIир битина хила мега а цара аьлла.\n- Хьайн балхаца дуьйзирий ахь хилларг?\n-ХIаъ. Кестта со Лефортово "къамеле" кхайкхира, The Guardian газетехь араяьллачу Березовский Борисан интервью хьокъехь. Цо ша Путинна дуьхьал революци йийр ю аьллера. Iедалан дагтIера воьжначу олигархо ша хьалха а дийцинарг дара аьлларг. Со левира лерринччу сервисийн белхахоша пхоьалгIачу тIегIантIехь. Амма массерна а хаьа цу чохь подвал хиалрх лаьцна. Цу хенахь кхин тIаьхьало йоцуш дIадирзира сан гIуллакх.\n- Ткъа 4 шо даьллачул тIаьхьа?\n- 2010-чу шарахь Лаьхьанан-баттахь МИД-ан (Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан) пресс-департаменто тIекхайхира со. Цара шаьш реза цахилар хаийтира сан публикацешна, кхерам тесира махкара аравоккхур хилар хьокъехь. Ас жоп делира, дика ду, амма сан бераш школехь доьшуш ду, дешаран шо юккъедаьлла доьдуш а долуш, сан цIаваха аьтто бац аьлла. Суна бакъо елира Стигалкъекъа-бутт тIекхаччалц махкахь виса. Дукха хан ялале со Лондоне вахара. Wikileaks-ах а, Асанж Джулианах а лаьцна книга язйира ас. Иза кечйеш Оьрсийчоьнах а, хиллачу Советан Пачхьалкхах а лаьцна эзарнаш сихонца бина дипломатийн хаамаш бийшира ас. Книга араелира ткъа 2011-чу шарахь Чиллан-баттахь со Москох вахара сайн доьзална тIе. Амма со дIа ца кхечира. Дозанехь соьга хаам бира "Оьрсийчоь хьуна дIакъевлина" аьлла. Виза дIаяьккхира, ткъа со цIахьажийра.\n- Ахь яздора Путинах а, Кремлан ахчанах а, дуьненаюкъарчу компроматех а, дуьненерчу политикан къайленех а. Кавказехь муха нисвелира хьо?\n- Дуьххьара со цига вахара Думан харжамаш хиллачул тIаьхьа. Кавказерчу цхьайолчу республикашкахь "Цхьааллин Оьрсийчоь" партино гулдинера 100-102 процент кхаьжнаш. Гарехь, меттигерчу харжамийн комиссешна 100 процентал сов кхаьжнаш хуьлийла доций ца хууш хиллачух тера дара. Нохчийчохь цхьа беламе хIума хилира. Меттигерчу харжамийн комиссин векало элира тхоьга 96% нохчаша "Цхьаалин Оьрсийчоьнехьа" кхаж тесна аьлла. ТIаккха цхьана репортеро хаьттира, ткъа хIун дийр ду аш рогIерчу харжамашкахь и йисина 4% схьаэца аьлла. Кадыровца цхьаьнакхийтира тхо. Тхан автобус сецира нисса некъаюккъехь. Тхуна тIееара цуьнан ковр. Массо а нисса некъа тIехь лаьттира, Кадыровс къамел дира 5 минотехь.\n- ХIун дара цо дийцинарг?\n- Суна дицделла. Иза мехала къамел а дацара. Дика оьрсийн мотт хууш болу корреспонденташ а ца кхийтира цо дийциначух. Меттигерчу журналисташа гочйора тхуна цуьнан репликаш, аммма тхан аьтто ца хилира цуьнга Нохчийчуьрчу хьолах лаьцна догIуш долу хаттарш дала.\n- Ткъа мичара схьаэцара ахь Нохчийчоьнах лаьцна хаамаш?\n- Суна бевзаш бара бакъонашларъярхой, Эстемирова йовзара суна. Иза йийна маситта де далале Нохчийчу вахара со. Официалан органашна хууш а доцуш, цуьнан хIусаме вахара со. Лулахошца къамелаш дира ас. Царах цхьаммо дийцира соьга иза герзашца хиллачу наха лачкъийна хиларх а, цо мохь хьекхна хиларх а лаьцна, гIо доьхуш. Наталья дIайоьллинчу эвлахь а хилира со, цхьаьнакхийтира цуьнан йоIаца. ЦIена ингалсан маттахь йоIа дийцира соьга шен ненаца хилларг. Иза чIогIа сингаттаме дара. Билгалдаккха догIу, Нохчийчохь хуьлучух лаьцна дуьйцурш беккъа зударий хилла хилар. Эстемирова Наталья а, Политковская Анна а, кхиберш а. Со сатесна ву Москвахь а, Соьлж-ГIалахь а Эстемирован цIарах урам хирг хиларе, иза бакъйолу турпалхо хиларна.\n- Республиках лаьцна хIун ойланаш йисира хьан?\n- Цигахь дицло хьо Оьрсийчохь хилар. Кхин культура, кхин кхача, ламасташ, кIеда климат, лаьмнаш. Амма Нохчийчохь Сталинан атмосфера хааелира суна. Массанхьа кхозуш ду КадыровгIеран портреташ. Да а, кIант а. Нохчий тIехдика халкъ ду, амма буьззинчу барамехь Iедалан Iуналлана кIеллахь ду.\n- Кавказехь болх бан новкъарло-м ца йора хьуна ницкъаллин структурийн белхахоша?\n- ГIалгIайчохь тIемалойн а, федералийн а рогIера тасадалар хиллачул тIаьхьа тIемалойх лаьцна репортаж ян сацам бинера ас. Сан цхьаьнакхета Iалашо яра гIалгIайн бакъонашларъярхошца. ТIом хилла меттиг гоне лаьцна яра, цига цхьа а ца витара. Амма ас къамел дира сайн Iалашонехь хиллачу нахаца. Тоъал материал а гулйина Владикавказе дIаваха новкъавелира со. ГIалгIайчоьнна а, ХIирийчоьнна а юкъахь йолчу постехь, кехаташ а теллина, лецира со. Лерринчу сервисийн белхахоша дIавигира со юханехьа Несара. Суна хаарехь, оццу дийнахь лаьцнера кхин цхьа корреспондент-зуда. Со левира, со шпион ву бохура. Амма ас цхьа а низам ца дохийнера, документаш а, виза а дерриг а хила ма деззара дара сан. ТIаккха эпсаро керла низамаш арадевлла элира цу регионехь, ткъа уьш ас дохийна аьлла.\nСо сийсазвеш процедурех чекхваьккхира. ПIелгийн таммагIаш дохуш пхьарсашна басарш хьекхнера. Куьйгаш дила бакъо а ца луш, маситта сохьтехь полицин декъехь латтийра. Со юха а цу постехула чекхволуш салти соьгара ахча даккха гIоьртира.\nГIалгIайчоь а, Нохчийчоь а, Дагестан а ахкъевлина зона ю, къаьсттина кхечу пачхьалкхашкарчу нахана. Цигахь, соьца ма хиллара, шуьца хIуъа а хила мега мичча хенахь.\n- Цул тIаьхьа Кавказехь хиллий хьо?\n- ХIаъ. Москварчу метрохь эккхийтар динчул тIаьхьа иза динчу йоIан да-нана долчу вахара со. Со тIаьхьакхиа гIертарг дара, хIунда дина цо иза бохург. Дас дийцара, шен йоI хьекъал долуш яра бохуш.\n- ТIаьхьакхиа аьтто белирий хьан?\n- ШахIидийн гергарчара дуьйцург талла хала ду. Суна хетарехь, экономикан хьал а, хала дахар а ду кегийрхой радикалех дIакхетаран бух кхуллург. Iедало цу нахана дуьхьал вуно кIоршаме кепаш лелайо. Оцу проблеман мелла а кIорга орамаш ду, динан экстремизм хилла ца Iаш.\n- Оьрсийчу ваха аьтто ца хилар дагахь доллуш вуй хьо?\n- Ву. Суна билгалдаккха лууш ду цхьа хIума. Iедалан векалша бехке бо, со а, со саннарш а, русофобаш бу бохуш. Амма дерриг а нисса бIостанехьа ду. Суна Оьрсийчоь еза, цуьнан халкъ а, тетар а, Чехов а, Бунин а, Довлатов а, шун тIеххаза мотт а. Со цкъа а ца хилла шпион. Амма пачхьалкхо… И патриотийн "let's make Russia great again" боху ритрика, нахана хьалха моттаргIа ю. Ткъа Iедалан долара проект ахча а, Iаламан ресурсаш а лачкъор ю. Оцул тIаьхьа и ахча Малхбузехь охьадилла. Лондонан банкашкахь, масала. Оьрсийчуьрчу Iедалехь болчу нехан бераш доьшуш ду тходолчехь уггар езачу доларчу школашкахь. И школаш дукха еза ю тхуна а, амма оьрсийн Iедалхойн аьттонаш бу.\n- Кавказах лаьцна яздеш вуй хьо хIинца а?\n- Вац. Суна хетарехь, мехала ду хьо цигахь хилар, яздан хьо лууш хилча, тIаьхьакхиа Iедалан зорбан гIирсаш ечу пропагандана, билггала кхета бакъдерг хIун ду, харцдерг хIун ду, ахбакъдерг хIун ду бохучух. Со хIинца а хьакхало Оьрсийчоьнца йоьзначу теманех. Ас яздо олигархех лаьцна, Оьрсийчоь кхечу пачхьалкхашкарчу харжамашна юкъагIертарх лаьцна. Амма Кавказ мелла кIорге тема ю.


Нохчийн поэтесса дагалацаран суьйре » Нийсо-Дагестан\n04.03.2020 85 0 niyso\nКху деношкахь Соьлжа-ГIалахь Къоман библиотекехь нохчийн поэтесса, журналист, гочдархо Жумалаева Лула дагалацаран суьйре дIаяьхьира. Иза вовшахтоьхнера Нохчийн Республикин Культурин министерствос а, Айдамиров Абузаран цIарахчу Къоман библиотеко а. Суьйрене баьхкинера поэташ, яздархой, Iилманчаш, журналисташ, НР-н юкъараллин гIуллакххой, студенташ, поэтессин похIмалла дезаш берш. Цхьаьнакхетар дIахьош йолчу Республикин хьакъйолчу журналисткас Газиева Азас Лулех а, цуьнан кхоллараллех а дийцира. «Иза дика адам а, доккха похIма долу поэтесса а, говза журналистка а яра, амма иза сан уллера доттагI а яра, шех муьлхха а къайле тешо мегар долуш», – дийцира Азас.\nКегийрхоша хIоттийначу композицехь хьовсархошна хезира Лулин стихаш а, цуьнан автобиографи тIера дакъош а.\nСуьйрене баьхкинчарна юкъахь Лулица университетехь дешна а, цхьаьна болх бина а дуккха а нах бара. Массарна иза дагахь йиснера чIогIа оьзда а, эхь-бехк долуш а, даггара лела а адам санна. Шен халкъ а, Даймохк а безаш яра иза, цуьнан стихашкахь а, дахаран новкъахь а гуш ду иза.\nЛадугIучарна къаьсттина дагах кхеташ дара НР-н Iилманийн Академин вице-президента, профессора Дадашев Райкома дина къамел.\n«Со гуттар а воккхавера Лулех, иза доьналла долуш а, собаре а яра. Шен кхоллараллехь а, балхахь а, муьлхха киртиг тIеIоттаелча а нохчийн юьззина йоI ша хилар гойтура цо. Цуьнан 50 шо кхочуш хиллачу юбилейни суьйренехь вистхуьлуш, ас элира:” Cан нанас йина йиша яц, со чIогIа ирс долуш хир вара, тахана дуьйна Лула сайн йиша хилча”. Цул тIаьхьа тхан гергара, уллера юкъаметтигаш хилира. Ас сайн йиша лорура Лула. Дала декъалйойла иза, – элира Райкома.\nФилологин Iилманийн кандидата Гайтукаев Казбека шен къамелехь билгалдаьккхира Лулин кхолларалла нохчийн литературехь шатайпа меттиг дIалоцуш хилар. Шена студентка йолуш дуьйна дагайогIу иза, элира Iилманчас, иза эхье яра, кхечеран къийсаршахь дакъалоцуш яцара. Амма цо шен стихаш йоьшучу хенахь массара а леррина ладугIура, хIунда аьлча дагах кхеташ, ойла гIаттош дара Лулин говза дош. Шена тайра таханлерчу суьйренехь кегийчара поэтессех йина композици, элира Казбека, Лулин дог-ойла гайта, стихийн мукъам бовзийта аьтто хили церан.\nШена дика евза Жумалаева Лулин кхолларалла, элира цул тIаьхьа къамел динчу профессора, филологин Iилманийн доктора Туркаев Хьасана. Цуьнан кхолларалла нохчийн литературехь хилла ца Iаш, ерриге а Кавказан литературашкахь боккха хилам бу. Иза йоккха, шен кхоллараллин куц а долуш поэтесса ю. Вайн цунах доккха дозалла дан йиш ю, аьлла жамI дира Хьасана.\nПоэтессин кхоллараллех а, дахарехь шайн цуьнца хиллачу юкъаметтигех а лаьцна дийцира философийн Iилманийн доктора Мазаева Тамарас, журналиста Гудаев Лоьмас, яздархочо Эльжуркаев Мохьмада, яздархочо Юсупов Iусмана, Iилманчаша Серганова ТIауса а, Натаев Сайпуддис а кхечара а.\nСуьйре дIахьош йолчу Газиева Азас Лулин стихийн дешнаш далийра ша йистхуьлуш: «Не надо бороться с темнотой, зажгите просто свечу». (Боданца къийса ца оьшу, дуьххьалдIа чIурам латабе). Нохчийн къомах болу лазам бара цуьнгахь. Иза нохчийн къонах зуда яра».\nСуьйре ерзош, баьхкинчарна баркалла а олуш, йистхилира Къоман библиотекин директор Исраилова Сацита. Лулас шен кхоллараллин суьйре ян бакъо ца лора тхуна, элира Сацитас, иза чIогIа бехке яра. Шен стихаш мичча конкурсе яхьийта а, муьлххачу тIегIанехь гайта а хьакъ йоллушехь, цо бакъо ца лора ша хасто, шена тIе тидам бахийта. Лула чIогIа оьзда адам дара. Вайца цуьнан исбаьхьа стихаш ю, цуьнан кхоллараллин мах цкъа а бовр бац, элира Сацитас.


Нохчийн зудчуьнга расистийн къамелаш дина немцо лаьцна Берлинехь\nЛахьан-бутт 08, 2017\nБерлинерчу Фридрихсхайн кIоштахь сурсатийн туькана йоьдучу нохчийн зудчунний, цуьнан ялх шо кхаьчначу йоIаний эвхьаза мотт а лебеш, расистийн хабарш а дуьйцуш, некъ хедош хилла цхьа меттигера вахархо. Цкъа хьалха иза тергал а ца веш, шайн новкъа дIаяха гIоьртина и шиъ, амма агрессиве берлинхо тIаьхьара волуш ца хилла. ТIаккха и сурт гуш болчу тешашка шайна орца дехна зудчо, полисхошка телефон а тоьхна.\nХье ца луш Iедалхой схьа а кхаьчна, шега шен расистечу леламах хеттамаш бича, 47 шо долчу немцочо ша шек а вац расист хиларх аьлла.\nБерлинерчу полицин прессица болхбаран декъехь Маршо Радиога тIечIагIдира, и стаг Iедалхоша шайца полицин декъе дIавигина хилар а, къаьркъа а, корта бахон молхнаш а мелла хиларна, иза толлуш, цIий схьаэцна хилар а.\nГерманехь расизм вуно шога йихкина хиларна расизмаца доьзна талорш къайлахчу сервисаша толлу. Цундела цу стагана дуьхьал полисхоша бехкталламан гIуллакх схьадиллина ца Iаш, цуьнан гIуллакх шен тидаме эцна меттигерачу Пачхьалкхан Кхерамазалла ларъяран къайлахчу сервисо.


ГIадужу-бутт 14, 2014\nМоскох, цигарчу Iедална лаахь а, ца лаахь а, алссам бусулба нах беха гIала хилла яьлла. Ткъа башхаллаш а ю цигахь бIешераш хьалха дуьйна бехачуй, тIебаьхкинчуй бусулбанашна юкъахь а. Оцу башхаллах лаьцна зорбанехь дийцадаьккхина Москох белхаш бечу гIезалойн говзанчаша.\nБусулба Динан дезчу деношкахь ламазна маьждиге баьхкинчу нехан сибаташа кхерам а, цабезам а боссабо Москох бехачийн дегнашчу. Шо шаре мел долу стамлуш ду тIебаьхкинчийн терахьаш. Амма яц цаьрца уьйш хьалха дуьйна бухахь бехачу бусулбанийн.\nМоскох беха бусалба нах хьахабалле хаттар кхоллало: масса бусалба стаг веха-те цигахь? Хаттар чолхе ду, хIунда аьлча, ца кхета ма-дарра, мила ву веккъа ша схьаэцча бусулба? Дин Iамош, хьоьхуш, дуьззина иза лелош верг, я деккъа дIа шен схьавалар бусулба къомах дерг?\nСтатистийн терахьашца, 2010-чу шарахь Москох дехачу бусулба къаьмнийн терахь 360 эзар ца кхоччуш дара. Царалахь бара Къилбаседа Кавказан, Юккъерчу Азин, Идал хица дехачу къаьмнийнвекалш. Шеконаш кхуллу цу терахьо. ХIунда аьлча, гIезалоша дийцаредо Москох цхьа шайн къомах долу адам а ду миллион гергга, бохуш. Ткъа статистийн чоьтехь гIезалой 149 эзар бен вац. Ткъа уьш берраш а бац дин дуьззина лелош а.\nМоскох Дин хьоьхучу Университетан ректора Хайретдинов Дамира бинчу талламашца, I0 процент бен Москохбеха гIезалой бусулба динехь лелаш бац. Стенна а делахь а, хабар лела Москох шовинисташний, бусулба динан чIагIо лоьхучу наханий юкъахь: пачхьакхан коьрта шахьарахь ши миллион гергга бусулба нах беха, бохуш.\nБусулба къаьмнийн юкъаметтигах лаьцна хьахадале, ала догIу дуккха а шерашкахь Мосхох бехачу бусулбанех а, цигарчу гIезалойн исторех а лаьцна.\n1980-чу шерашкахь бусулбанех Москох бехарш доккхачу декъанна гIезалой бен бацара. Маьждиг а дацара цигахь цхьаъ бен а. Тахана хьал хийцаделла.\nХХ-гIа бIешо доьрзуш кхиина тIебаьхкинчу кавказхойн а, болх лоьхуш цига гулбеллачу Юккъерчу Азин бахархойн а чот. ТIебаьхкинчу неханний, бухахь хьалха дуьйна бехачу гIезалойнний динлелоран башхаллаш, ламасташ вовшех къаьсташ ду. Москохара гIезалой шайн дайша лелийна мишари-мазхьаб лелош бу. Цундела тIебаьхкинчеран башхаллашна уьш реза а ца хуьлу.\nТахана Москох маьждигехь хьехамаш кхаа маттахь бо: оьрсийн, гIезалойн, Iарбийн меттанашкахь. Ткъа хьалха беккъа цхьа гIезалойн мотт бен ца хуьлура маьждигехь буьйцуш. Маьждигашна тIехь Iуналла дар а гIезалойн карахь ду, имамаш а бу царех.\nЮкъаметтигаш, тергамчоша чIагIдо, бухарчу гIезалойн тIебаьхкинчаьрца гIоьртина го, бохуш. ХIунда лаьтта цхьа дин лелочу къаьмнийн векалшна юкъахь херо?\nМоскох дин хьоьхучу коледжан директора Арсланов Марата ша кегийрхой зийна болх бовзуьйтуш хаам бо цу хьокъехь. Цунна башхаллаш кавказхойнний, гIзалойнний амалшца йозу аьлла хета. Амма кIера ву иза гIезалойн кегийрхой кавказерочу бусулбанашна тIера хиларх а.\nАрсланов: «ТIаьххьарчу шерашкахь ас тидаме эцна, Кавказера тIебаьхкинчарех бухарнаш тарбала гIерташ мода яьржар Москох кегийрхошна юккъехь. Духарца, боларца, тIеюхучу бедаршца хилла а ца Iаш, дин лелочу ламасташца а хаало иза. Масала, ламазна дIахIоттарехь, куьйгаш леладарца а къаьсташ хуьлу тIевеънарг. Сан цу кегийрхошца хиллачу къамелашца а, церан лелар гарехь а, суна хета, шайн ма-хуьллу тIебаьхкинчеран хатI схьа а эцна, царех тарбала гIертаран бахьанаш, Къилбаседа Кавказера тIебаьхкинарш цхьабарт болуш, даима цхьана хьаьрчина лелар ду аьлла хета суна царна масал».\nЦхьана ширчу Москохарчу маьждиган имама Ахметжанов Руфата зорбанехь дуьйцу: «Хьалха маьждиге веъначу стагана аьттонаш бара. Масала, хьалхарчу могIарехь охьахаа меттиг хуьлура, ткъа тахана юькъа хуьлу чохь». И бахьана хила а тарло юкъаметтигаш бIостанехьа ерзийнарг, боху цо.\nТергамчаша дийцарехь, ламазна дIахIоттаран кепаш а ю башха. Шаьш гайта гIерташ, шаьш-шайх дозалла деш, кура лела къилбаседа кавказхой.\n«Иман» цIе йолчу юкъараллан куьйгалхочо Измайлов Раиса боху прессехь, дукхахболчу кегийрхойн ламазе хIоттаран кеп Юккъерчу Азин къаьмнашна а, гIезалошна а хийра ю. Нохчаша а, гIалгIаша а, дагестанхоша а шаьш-шайх дозалла дечу, шайх тоам бечу стеган кепехь дIхIуьтту ламазна - ши ког шуьйрра дIасатасарбой, куьйгаш цIонге ца дохкуш, некхан уьнтIе дохку. И сурт гучу кхечу къоман кегийчара схьаоьцу цаьргара масал, -дуьйцу Измайлов Раиса.\nКхин цхьаъ коьрта агIо а ю, оьрсийн мотт бусулба дин дуьйцу мотт хуьлуш бу Москохарчу гIезалошна. ТIекхуьучу гIезалоша шайн мотт ца хаарна, имамаш декхаре хуьлу маьждигашкахь хьехамаш уьш кхетачу оьрсийн маттахь бан. Ишта кхоллало «бусулбанехан оьрсийн мотт».\nБакъду, гIезалойн къаноша маьждигехь тIе ца оьцу оьрсийн мотт. Царна хетарехь, оьрсийн мотт кхечу динан мотт бу. Оьрсийн мотт бийца ца беза маьждигехь, боху цара. Цундела хила а там бу дукхахболу гIезалойн къаной маьждиге оьхучара совцаран бахьана.\nСоветан заманахь маьждиге эхар дихкинера идеологино, делахь а наха шайн цIахь йора Далла Iамал. Тахана а жимлуш ду маьждигашка лелачу хьалха дуьйна а Москох бехачу бусулбанийн терахьаш. Иза дозу, тергамхошна хетарехь, бухара бахархой тIебаьхкинчу нахах къехкаш хиларца.\nАмма кегийчашна бен а дац, цара шаьш вай заманан толеранталле нах лору.\nМоскох беха гIезалой а, тIебаьхкина нах а


Франци -- Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан чоьнашкахь, Страсбург, 3Деч2013\n«Пицаева а, кхиберш а Оьрсийчоьнна дуьхьал» аьлла дара 90 нохчочо дина арз луьстуш теллина дов. Тоьлла ларалуш бу Нохчийчоьнан маьI-маьIIера бахархой.\nЦарех ю, масала, Соьлж-ГIалара Ягаева Хеда. 2006-чу шарахь, паспорташ толлучуха, баьхкинчу герзахоша виггарха, вайна цуьнан майра Аюбов Зайнди. Цхьаммо а, цкъа а даре ца дина иза вигарх, я цуьнгара даьллачух. Адамийн бакъонех йолчу дуьненан конвенцин иттех низам талхийна Оьрсийчоьно. Ягаева Хедина хIинца иза охьадилла декхаре йина Страсбурго 45000 евро.\nТолам баьккхинчаралахь бу СемаьIашкахь 2002-чу шарахь шен цIера виггарха вайначу Баршигов Мулатан гергарнаш. Царалахь бу иштта Кхошкхаьлдахь 2003-чу шарахь оьрсийн эскархоша вигина вайинчу шина вешин ЭскиевгIеран – Iисан а, Iусманан а гергарнаш.\n...Иштта дIа кхин а цIерш, цIерш, цIерш. Соьлж-ГIалара а, ткъеха кхечу меттигера а нах бу шайн гергарнаш доьза байарна Европан кхеле леткъинчаралахь.\nЕвропан кхеле уггаре дукха аьрзнаш дечийн хьалхе охьайилланза ю Оьрсийчоь хIинца а – дерриг а девнех ткъеха процент кхочу цунна. Статистика ялош аьлча, стохка Оьрсийчуьра Страсбурге дина 17000 арз.\nТIаьххьарчу шерашкахь адамашца лелийна харцонаш Iорайохуш Европан кхело бинчу сацамашна дуьхьал Оьрсийчоьно текхна вуно дукха ахча. Ткъа кхелан уггаре коьрта лехам – нийсо яр, зуламхой схьа а карийна, царна таIзар дар – иза дуьсуш ду доллучохь.\nЦундела нисло шена тIехь гIело ярна, Оьрсийчоь оццу Страсбургехь эша а йина, 55000 евро цуьнгара схьадаьккхинчу Норвегерчу бакъоларъярхочо Гисаев Ахьмада ма-дийццара.\nГисаев: «Ахча даларх долуш дац. Стаг вийнехь, стагна ницкъ бинехь иза талла а теллина, куг бехке волчунна таIзар дар ду кхелан сацамехь коьртаниг. Бехкенаш лахар, бехкечарна таIзар дар – цкъа а хилла хIума дац Оьрсийчохь.\nДинчу зуламна дуьхьал ахча а лой, дерриг а дойуш ду оцу пачхьалкхо. Ткъа ахча-м цуьнан шортта ду, и хьарам ахча. Пачхьалкхан Думано хенал хьалха, хIора шарахь бюджете а дуьллу Страсбурго хьарчондолчу гIуданна ахча.\nСтеган мах 50-10 эзар ма бац. Иза волучарна цуьнан мах дуьненнал ма бу. Ткъа зуламна бехкеверг, схьа а валийна, Оьрсийчоьно чувоьллина бац цхьа а меттиг».\nНохчийчохь байнарш кеп-кепарчу хьукматийн барамашца кхочу 3000 тIера 6000. Дийна бисинехь а, Кремлан массо тайпанарчу ницкъаша тIехь гIело латтийнарш-м хир ду бIеннаш эзарнашкахь. Адамашца Нохчийчохь лелийначу а, лелочу а Iаламат яккхийчу харцонашка хьаьжча, хIумма а йоцург ю Кремло, Страсбурган сацамаш кхочушбо ша бохуш, ен харж.\nТкъа харцонаш цкъа а ца саца ду пачхьалкхо йина хIора ямартло наха Iораяккхалц, цунах кхера а ца кхоьруш, шайн бакъонаш ма-доггIу къийса адамаш Iаммалц, даххьалц.\nЕврокхелехь тоьлла, ткъа кхин дIа?..


Парсихойн паччахь волчу Къуреша паччахьалла дечу хьалхарчу шарахь, Ша Ярми-ЯхІугахула ваІда динарг кхочушдархьама, Везачу Эло Къурешан са карзахдаьккхира цхьа сацам дІаязбан а, ткъа и сацам дерриг а цуьнан пачхьалкхехула дІасакхайкхабайта а:\n«Иштта боху парсихойн паччахь волчу Къуреша: стигалийн Дела волчу Везачу Эло дуьненан ерриг а пачхьалкхаш схьаелира суна, ткъа Цо тІедиллина суна, ЯхІуд-махкахь йолчу Ярушалаймехь Шена цІа де аьлла.\nВеза Эла – Исраилан Дела ву, Ярушалаймехь волу Дела ву. Шуна юкъахь Везачу Элан халкъах мел болчаьрга аса боху: шун Дела шуьца а хуьлийла, шу ЯхІуд-махкарчу Ярушалайме а гІойла, аша Везачу Элан цІа а дойла.\nДийна бисина болу исраилхой болчу меттигашкарчу бахархоша гІо дан деза цу нахана. Царна дети а, деши а, бахам а, кира лело даьхни а, шайн лаамца делла совгІаташ а ло, Ярушалаймехь долчу Делан цІенна лерина долу».\nХьалагІевттира Ярушалайме баха кийча болу ЯхІудан а, Бен-Яманан а тайпанийн тхьамданаш а, динан дай а, левихой а. Царах волу хІора стаг а Ярушалайме Везачу Элана цІа дан воьдуш вара. Иштта Дала шена чохь и лаам кхоьллина волу массо стаг цига ваха кечвеллера.\nМассо а лулахоша шайн лаамца гІо дора царна совгІаташца. Цара детин пхьегІашца а, дешица а, бахамца а, кира лелочу даьхница а, шайн лаамехь деллачу совгІаташца а гІо дора царна.\nКъуреш-паччахьо Везачу Элан массо а хІума арадаьккхира, Набухди-Нецара, Ярушалаймера ара а даьккхина, шен харцделанийн цІа чу охьадиллина долу.\nПарсихойн паччахь волчу Къуреша шен хазна карахь йолчу Митрудатина тІедиллира и хІуманаш цигара араяхар. Митрудатис уьш ЯхІудан эла волчу Шишбацаран кара дІаелира.\nЦигара араяьхна йолу хІуманаш хІорш ю: дешин бошхепаш – ткъе итт; детин бошхепаш – цхьа эзар; арсаш – ткъе исс;\nдешин кедаш – ткъе итт; кхидолу детин кедаш – биъ бІе итт; кхидолу кедаш – цхьа эзар.\nЕрриг а цигахь хилларг пхи эзар йиъ бІе детиххий, дешиххий йина пхьегІа яра. Шишбацара и хІуманаш йийсархой Бавелера Ярушалайме юхабоьлхуш шеца дІаяьхьира.


Тангиев Тимурна дина таIзар дийцаредина Европан Кхеташонехь\nТIебогIу бутт болабалале Нохчийчоьнан лакхарчу кхело Соьлж-ГIалин вахархочун Тангиев Тимуран дов хоттуш бинчу сацаман копи шега дIакхачор дехна Европан Кхеташоно. Хьалхо Европан адамийн бакъонашкахула йолчу Страсбургерчу кхеле шен бакъонаш талхорах лаьцна арздинера Тангиевс.\nПхи бутт хьалха 21 шо хан туьйхира Нохчийчуьрчу кхело Тангиев Тимурна, цо махкахь тIом боьдуш дуккха а зуламаш дина аьлла. Ткъа Европан кхело хIинцачул кхо шо хьалха къастам бинера, кхел хьочу юкъанна Тангиевна тIехь Iедалан белхахоша низамехь йоцу гIело яллийна, аьлла, Iедал цунна 45 эзар евро дIадала декхаре а деш.\nЕвропан Кхеташоно шен дIахьедарехь кхойкху Оьрсийчоь шен политикан лаккхарчу тIегIанехь «адамна гIелояр, ницкъаша цуьнгара даренаш дахар харцо хилар кхеторе». Деношкахь Европан Кхеташонна юкъайогIучу 47 пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министрийн цхьанакхетарехь, Европан кхелан сацамаш мехкаша муха кхочушбо дуьйцуш, вон масал санна хьахийра Тангиев Тимуран дов.


2009 Шарахь Кху ДуьнентIехь Машар Хилар Кхин а Лахделла.\nЦКЪВ -- Цхьаьнакхетначу къаьмнийн вовшахтохараллан Инарла-Ассаблейб Нью-Йорк, 09 НОЯБ (ЛАХЬ)2009\nКху дуьнентIера пачхьалкхаш машар безаш хилар гойтуш терахьаш довзийтина «Vision of Humanity» «Адамаллин хьажар» олучу организацино. Цу талламца а догIуш I49 пачхьалкхана юкъахь, машар безарца, I43-чу меттехь ю Оьрсийчоь.\nЦулла а девне Израил а, Пакистан а, кхин а карарчу хенахь тIемаш доьлхуш йолу йиъ пачхьалкх бен ца лаьрра «Адамаллин хьажаран» рапорто.\n«Адамаллин хьажар» цIе йолчу вовшахтохаралло теллинарг дара, муха лаьтташ ду кху дуьнентIехь адамашна тIехь ницIкъ бар а, зуламаш дар а, терроран тIелетарш дан мегар аьлла долу хьал а, тIкъа иштта лулахошца йолу юкъаметтигаш а.\nГовзанчаш и таллам беш пайда эцна Цхьаьнакхетначу къаьмнийн организацино а, «Дуьненаюкъарчу амнистино» а, кхин йолчу адамийн бакъонашларйон организациша а гулбинчу хаамех.\n«Vision of Humanity» олучу вовшахтохаралло бинчу талламашна IатIкъам бинарш яра тIаьхьарчу хенахь хилла йолу а, хIинца а дIайоьлхуш йолу а конфликташ. Иштта, Оьрсийчоь а, Гуьржийчоь а уггара машар ца безачу пачхьалкхашна юккъехь юйцуш ю. Оьрсийчоь ю I43-чу меттехь. 2008-чу шарахь иза яра I36-чу меттехь. Гуьржийчоьно дIалаьцна I42-гIа меттиг. Цхьа меттиг лакхахь ю иза Оьрсийчоьналла.\nЦаьршинналла а лахахь Иракъ хилар, кхеташ ду. Цигахь, дIабоьдуш тIом хилар бахьана долуш, бала хьогуш бу меттигера маьрша бахархой. Пакистан I45-чу меттехь ю. Цуьнан машар безаран индекс лахйелла кху тIаьхьарчу шарахь.\nЦу кепара Оьрсийн пачхьалкхалла а къезиг машар безаш ю Израил а, Пакистан а, Судан а, ОвхIан-пачхьалк а, Сомали а, Иракъ а. Казахстан 95-чу меттехь ю. Iамерки Цхьанатоьхначу Штаташа дIалаьцна 85-гIа меттиг.\nУггара машаран пачхьалкх ю Керлан Зеланди. Цу гайтамехь иза хьалхара меттиг боккхуш йолу шолгIа шо ду. Цунна тIаьхьа йогIуш ю Исланди а, Япони а. Бинчу талламо гучудаьккхина машар безаш хилар Китай а, Куба а, Сьерра-Леоне а санна йолу пачхьалкхаш.\nТалламан авторша билгалдаккхарехь, экономикан кризис бахьана долуш, дукхах йолу пачхьалкхаш машар къезиг безаран новкъа йевлла. Цу хеннахь, цара дийцарехь, глобалан кепара пачхьалкхаш вовше дуьхь-дуьхьала латтар лахлуш ду.