Бакъонашларъярхой: Майсигов политикан таIзар ловш ву\n"Фортанган" журналист Майсигов Рашид\nГIалгIайн журналист Майсигов Рашид цIера дIасавалар а дихкина, лаьцначуьра маьршаваьккхина ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело. КарадогIучу шеран Дечкен-беттан 7-чу дийне кхаччалц Майсигов чохь вуьтуш Магасан кхело бинчу сацамна дуьхьал журналистан адвокато чуелла апелляци тергоне эцна кхело. Цунна тIе а тевжина, журналист цIа вахийта реза хилла кхелахой, цунна дIасавалар а дихкина.\nЗаздоккху-баттахь ГIалгIайчохь дIаяьхьначу протестхойн митингех хаамаш Iорабохучу "Фортанга" телеграм-каналан администратор а, оцу цIарца лелочу сайтан корреспондент а вара Майсигов. Товбеца-беттан 13-чохь лаьцнера иза, баккхийчу барамашкахь наркотикаш яьхна цуьнгара аьлла.\nАдвокато дийцарехь, ток еттийтина хиллера жимчу стагна, цуьнга бехк тIелацийта гIерташ. Карарчу беттан юьххьехь Магасан кIоштан кхело тIедогIучу шеран Дечкен-беттан 7-чу дийне кхаччалц дIаяхйира иза лаьцна вуьту хан. Шинаридийнахь ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело аравалийтира Майсигов цIера валар а дихкина.\n"Голуновн гIуллакхо" тIеIаткъамбинера Майсигов маьршаваккхарна олийла дац аьлла адвокато Аушев Мохьмада "Кавказ.Реалиига".\n"Кхузахь башхалла муха ю хьуна аьлча, "Голуновн гIуллакх" листар талламаш дIахьош латтташехь сацийнера. ЦIеххьана хилира иза а - йинчу биологин экспертизано гайтарца, Голуновн цIийца наркотикийн лар а ца хиллера". Оцу минотанна юкъахдаьккхира гIуллакх таллар, цунна дуьхьал бух а боцуш гIуллакх долийна аьлла, хетачу нахана дуьхьал зераш долийра.\nИзза экспертиза а, изза жамIаш а хилира тхан а. Майсиговн дегIаца наркотикийн хьу ца карийнера. Делахь а, хIетте а гIуллакх саца ца дира", - аьлла, билгалдаьккхина адвокато. Пхеа баттахь Карабулакерчу таламан изолятор чохь латтийра Майсигов Рашид.\n"Адвокаташа даим а латкъамбора иза лацарна. Бакъдерг аьлча, адвокатийн позици бух болуш яра, цундела оха низам кхочушдар доьхура. Иза лаьцна витар доьхурш Iаламат догтешна бара, шайна жоп лур ду аьлла. Иза мича бахьанашца догIуш ду чохь латто дуьйцуш, хьесапаш ца далийнера цара", - боху Аушев Мохьмада.\nЦо бахарехь, цхьа ладам болуш тоьшаллаш оьшура, билггал Майсигов адамашна кхераме ву аьлла, тIечIагIдан. Талламчаша цунна дIасавалар дехкарехь хийцамаш бан бахьана дац аьлла, яздинера. Ткъа шайн агIор, адвокаташа чIагIдора, бахьанаш ду бохуш. "Рашид изолятор чохь латто цхьана а кепара бахьанаш дац аьлла, цхьа могIа тоьшаллаш далийра оха", - дуьйцу адвокато.\nБакъонашларъяран "Машр" организацин куьйгалхочо Муцольгов Мохьмада билгалдаьккхира "Кавказ.Реалиица" хиллачу къамелехь, Майсигов а, Зазадоккху-беттан Магасехь хиллачу протестийн кеп-кепарчу изоляторшкахь латто жигархой а санна, политикан таIзар лайначех ву.\n"Амма тхо кхеташ ду, иза а, кхинболу гIалгIайн жигархой а санна, дешан маршо бахьана долуш лаьцна вара. "Голуновн гIуллакхах" тера ду цунна дуьхьал айдинарг а. Тхо тешна ду, Майсиговн наркотикашца гIуллакх ца хилла аьлла. Тхо тешна ду, и нах бехке цахиларх, хазахета церан хьокъехь цхьацца хийцамаш хуьлуш а. Делахь а, цIера дIасавалар дехкар - иза а ма ду таIзар. Тамашен хIума ду, и стаг бехке воций тхайна хуушшехь, даккхийдоь тхо цу кепрачу таIзарна а. ЛартIахь хIума дац хIара", - элира Муцольговс.\nЛецна латточарех 21 стаг бехкзуламан кодексан 318-чу артиклан 1-чу декъехь бехкебина (Iедалан векалшна дуьхьал церан дахарна кхерам боцучу кепехь ницкъ баккхар).\n"Дукхаболчарна дуьхьал даьхна бехкаш кIаддина. Низамашца а догIуш, уьш арахеца безаш бу. Оцу бехкашца эха шарел а сов лаьцна бита бакъо яц уьш", - боху Муцольговс.\nКарладоккху, Зазадоккху-беттан 26-чохь Магасехь митинг хIоттийра, Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъара дозанаш хийцарна реза боцчу бахархоша. Цара тIедожийра, цу хенахь мехкан куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бекна, урхалхочун декхарш охьадахка аьлла.\nШолгIачу дийнахь тасадаларш хиллера оппозицехь болчарна а, полисхошна а юкъахь. Верриг а, бехкевина, таIзаре озийнарг ву ГIалгIайчуьра 35 стаг аьлла бу бакъонашларъяран "Мемориал" организацин сайт тIехь бина хаам.


Ловзар — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nИнарлина а (хIара кеп юкъа яле муха хилла-те, аьлла, теллина дац. ХIара юккъехь яржар, оьрсийн бIаьна амалш йовзарца доьзна ду), цуьнан шина накъостана а тIехь декхараллин доккха дукъ Iуьллу. Той долчу дас, ловзар инарла векал вина а цуьнан кара дIаделла а ду. Цхьана хенахь, тойнан дас инарлина тIедуьллуш хилла пондарча а, зурманча а, вотанча а, пелхьонаш а лахар, дийцар, кхайкхина балор. Ловзар шен хотIехь дIадахар, цуьнана дикалла-хазалла гучуялар инарлин корматаллах доьзна хилла. Тахана схьахIуттучу суьртехь, кегийрчу нахана шаьш муха лела беза ца хааррий, баккхийчарна ловзар дIа муха кхехьа деза ца хааррий, вай хIинца йийцина каспах (тахана – профессия, средневековый цех боху маьIна ду) йолчу нехан тоба лахъяларца доьзна-м дац-те, — аьлла хета).\nкак танцевать ловзар обычаи правила танец Хасиев хелхар Чечня


Мултимедиа, Мангал-бутт 12, 2020\nПIераскан-де 12 Мангал-бутт 2020\nТумсона тIелеттарг лаца кхайкхина, Терка чу дахана бераш лоьху\nКавказехь тIаьххьарчу буса 2 велла, кхин а 550 ву ун даьлла; Невран кIоштарчу Терк хи чохь ши бер лоьхуш ду; Блогерна Абдурахмановна тIелеттачех кхин а цхьаъ лаца кхайкхийна шведаша; Шема вахна аьлла, шеконаш кхоллаелла ГIалгIайчуьрчу вахархочух\nШа-тайпа раж йолу колонеш: хIун доллу цигахь?\nХIун хиллера 25 шо хьалха Буденновскехь: дIалацаран хроника\n1995-чу шарахь Мангал-беттан 14-хь милицин декъан белхалхойх таръелла 200 герга тIемалочух лаьтта тоба кхечира Буденновске. Масех сахьт далале эзар сов стаг закъалте а лаьцна, меттигерчу дарбан цIийнехь дIатарбелира уьш.\nМангал-бутт 11, 2020\nНохчийн поэт Яричев Iумар кхелхина; Калининградехь веха нохчо набахте хьажийна\nКъилбаседа Кавказера COVID-19: велла 2 стаг, ун даьлла 573 стагана; Нохчийн поэт Яричев Iумар кхелхина; Калининградехь веха нохчо набахте хьажийна, Нохчийчуьрчу тIамех видео аккаунте эцарна; Экстремизме аудиофайл лелорна гIуда тоьхна Гуьмсерчу вахархочунна\nСоьлж-ГIалара беза некъ\nЛуларчу мехкашкара гIуьтту кеманаш гIолехьа стенна хета Нохчийчуьрчу бахархошна?\nМангал-бутт 10, 2020\nЛянторе дов къасто воьду Делимханов, Кадыров хастийначунна - цуьнан сурт\nКъилбаседа Кавказехь 6 велла, ун даьлла кхин а 556 стагана. Лянторан арз дIакхаьчна Делимханов Адаме; ГIиргIазойчохь дижа ца дуьту Батукаев набахтера дIахецар; Кадыров Ахьмадах тоьлла коментари язйинчунна- цуьнан сурт лур ду\nУрдунера нохчийн фотограф Самдахь Мария\nСамдахь Мария 18 шо долу, къона фотограф ю. БIе шо сов хьалха Урдуне кхаьчначу нохчийн мухIажираша йиллинчу Аз-Заркъа юьртахь ехаш ю иза. Жима йолуш дуьйна сурт дуьллуш самукъа долуш яра Мария. 2016 шарахь дуьйна сурташ даха йолаелира иза. Кху деношкахь Урдунехь хилира сурташ дохучера къовсам.\nОьрсийчоьнан дозанехь вочу хьелашкахь бала хьоьгуш бу азербайджанхой\nШи бутт сов хан ю коронавирус бахьанехь бIенаш азербайджанхой чолхечу хьелашкахь Дагестанехь Азербайджанца долчу дозанехь беха. Доза къевлина хилар бахьана долуш цIа баха аьтто боцуш бисна уьш.\nТурлаевс бехкаш доху Ичкерин агIончашкара, Десантхошна кIело йинчу шина нохчочунна хенаш тоьхна\nКхилбаседа Кавказехь 6 велла, ун даьлла 568 стагана; Десантхошна кIело йинчу шина нохчочунна хенаш тоьхна; ГIирмехь нохчийн летар дIадижийтина; Кадыровн хьехамчас Турлаевс бехкаш доху Ичкерин агIончашкара\n"COVID-19 ун кхетта сихаллин гIо кхачон лоьрашна". ХIун хуьлуш ду эпидеми йолчу хенахь Кхарачой-Чергазийчохь\n"Дера, цомгаш хилла нах оццул дукха хир бу аьлла ца хетара цхьанне а. Дукха хан йоццуш керла 5-гIа дарбан хIусам схьайиллира 80 дархочун лерина. Ши де далале цигахь 40 меттиг дIалецира".\nДагестанера лоьраш “ЦIечу зонехь”\nШайн дахарна кхерам боллушехь, коронавирусан ун кхетта нах кIелхьарбоху Дагестанерчу лоьраша. Амма массера а ца болу аьтто “ЦIечу зонера” раж лан.\nМангал-бутт 08, 2020\nКавказера COVID-19, Рузба магор Нохчийчохь, Зуда яло аьтто бар\nКъилбаседа Кавказехь 12 стаг велла, ун даьлла ву -567; ТIедогIучу пIераскан дийнахь рузба маьждигашкахь дийр ду Нохчийчохь; Зуда яло таро йоцучарна ахчанаш декъна Кадыровн фондо; ГIалгIайчуьрчу жигархойх экстремисташ бина


Кремлана муьтIахь хилча...\nМангал-бутт 12, 2012\nОьрсийчоь -- Президент Путин Владимир а, премьер-министр Медведев Дмитрий а Кремлехь Оьрсийчоьнан Де даздеш, Москох, 12Ман2012\nНохчийчоь Кремлана юьззина мутΙахь юйла гайтира Кадыров Рамзана Оьрсийчоьнан Цаязаран Дийнахь. Соьлж-ГΙаларчу даздаршка лаамехь-лаамза дΙаоьзнера ярташкара белхалой, хьехархой, бераш. Муха туьду иза могΙарчу бахархоша?\nДукха хенахь дуьйна а дуьненахь зеделла хIума ду, муьлхха а гулам-цхьаьнакхетар, даздарш дIадахьа хьовсархой-публика оьшуш хилар. Беза-баккхий хьеший а кхойкхуш, шаьш кест-кеста цхьаьнатухучу конференцешкахь, фестиваль –концерташкахь, дIахьочу бен-бечу даздаршкахь, хьовсархойн къоьлла ца хуьлуьйтуш, керла-керла кхиамаш бохуш схьабогIу кху тIаьхьарчу шерашкахь меттигера Iедалдай.\nЦунна къеггина тоьшалла дира чекхдаьлла Оьрсийчоьнан де билгалдаккхаро. Урхаллехь болучара масех де хьалха барта диначу омрица, кху Мангалан-беттан 12-чу дийнахь дукха адам тIеоьзнера Соьлжа-гIала : массо тIегIан Iедалан гIуллакхъхой, юьртабахамашкара белхахой, хьехархой, лоьраш, дешархой…\nЙиллинчу хенахь адам Соьлжа-гIала дIакхачо декхарийла бинарш бара кIоштийн гIантдай а, юьртдай а, цхьацца хьукхмат-урхаллийн куьйгалхой а. Цу кепара халкъ дIа а гулдина, даздина нохчийн коьртачу шахьарахь Оьрсийчоьнан рогIера дезде.\nАмма, жима а, воккха а башхалла а йоцуш, нохчашлахь кIезиг бахархойн бу, и хIун де ду, стенна даздо хууш. И хIун де ду, аьлла, хаьттича, дуккха а беламе жоьпаш хазадо дукхахболчу вайнаха.\nОьрсийчоьнан дезачу дийнан хьокъехь могIарерчу наха лучу жоьпаша ма-гайттара, нохчашна гергара хеташ, цара шайн лоруш, церан дог-ойла хьаеш, лераме дац кху беттан I2-гIа де. Соьлжа-гIала дIагулдинчу эзарнаш адамех шайн лаамехь баханарш дукха бу ала хала ду.\n«Кхузахь йолу акхалла кхечанхьа хуьлийла а дац, Европа-м ас йийца а ца юьйцу. Сайн чоьтах автобус а лаьцна, шина ишколера ткъе итт стаг, чохь са долуш хилчахьана, милла а бен вац, вигина –кх ас гIала, дагIахьара шу, бохуш, дехарш а деш. Ас уьш ца бигинехь, со балхара воха везаш вар-кх. Иштта хIоттийна ду-кх кхузахь гIуллакх».\nИ къамел динарг ву цхьана ишколан директор. Цо дийцарехь, кхузахь, цхьа мехала низам санна, Iедалехь болучара чIагIдина, дахаре дерзийна бакъдерг ду, муьлххачу а хиламе, нагахь цигахь мехкан куьйгалхо хир велаххьа-м, ирх-пурх а, ур-аттала иза могIарера концерт бен яцахь а, цига хьовсархой кхачор, нохчашлахь ма-аллара аьлча, "лергаш а ,бIаьргаш а» тIекхиор. Цу декъехь, Нохчийчоь санна кхиамаш баьхна мохк Къилбаседа Кавказехь хьовха, сила-а йолчу Оьрсийчохь а карон хала ду.\nОьрсийчоьнан дийне могIарерчу бахархойн хьажам мухха белахь а, официалан кхайкхорехь, Мангал-беттан 12-гIа де Оьрсийчоьнан оьмарехь шатайпа зил-доза къасто, голатуху, башха де ду. И сийлахь де герга кхачорехь, боху Iедалан мукъ карахьболучара, Оьрсийчоьнан цхьаалла ларьярехь, вайнахе ирсе дакъа кховдийначех цхьаъ Кадыров воккханиг а ву, цо юьхьарлаьцна, дахар чIагIден, кхоллараллин некъ кхиамца дIахьош цуьнан кIант а ву.


Румынера Оьрсийчу депортаци яре хьоьжучу Гериханова Аминина гIо дийр ду ООН-о\nОьрсийчоьнан тIедилларца Румынин Iедалхоша дIаяла тарлучу Нохчийчоьнан яхархочун бакъонан гIо лаца юкъагIоьртина мухIажарийн гIуллакхашкахула йолу ООН-н Лаккхарчу комиссаран урхалла (UNHCR). Еххачу заманчохь Украинехь яьхна Гериханова, тIом болабеллачул тIаьхьа оцу пачхьалкхера араяла гIоьртинера иза.\n"ООН-н урхаллин векалш юкъагIоьртина тхан гIуллакхна. Тхуна цкъачунна гуттаренна а адвокат карийна цахиларна, цара бакъонца гIо латтадо. Тхуна веллачу юристаца къамел дина ас, дуьхьало йоцуш камери чохь йолчу Аминина тIекхача а, цунна юридикан гIо латтон а бакъо луш, кехатна куьйгъяздина ас. Аппеляци чу луш а, мухIажаран статус луш а цо гIо дийр ду", - аьлла, дийцина Аминин кIентан деден вашас Бахарчиев Амрудис.\nНохчийчуьра яхархочун гIуллакх дIадахьа говзалла йолу адвокат лоьхуш бу карарчу хенахь UNHCR-н векалш, хIунда аьлча, хIокху хьолахь "терроран гIуллакхаш луьсту леррина адвокат ву оьшуш". Юристана оьшу ахча хьалхо вовшахтоьхнера Евросоюзерчу нохчийн диаспорийн гIоьнца.\nКъамел динчун дешнашца, Румынин Iедалхойн векало кху деношкахь интервью эцна Гериханова Аминигара- цо дийцина, мухIажаран статус йоьхуш, кехаташ чудаларан бахьанех лаьцна.\nНохчийн бакъоларъяран "Вайфонд" (Швеци) ассоциацино дIахьедира, Украинан президентан офисо "дош делла Гериханова Амина шен кIантаца тIелаца а, цкъанцкъа а депортаци йа экстрадици ечу кхерамна хьалха иза ца хIоттон" а.


ГIезалойчоь -- ГIезалойн къоман библиотека\nДуьненан Хьалхарчу тIамехь Оьрсийн империн тIеман дакъошкахь кхелхинчу салтех уьтталгIа дакъа гIезалой хилла. Амма и терахь довзуьйтуш а дацара я политикаша а, я историкаша а. Стенна?\nДеношкахь Москох гайтина «Бевзаш боцчу тIеман бевзашбоцу турпалхой» цIе йолу керла документалан филм. ГIезалойх лаьцна ю иза. Цуьнга хьовса гулбеллачаралахь вара вевзаш волу историк-публицист Сванидзе Николай. Цо хьахийра, хетарехь, уггаре коьртаниг: «Историк ву бохучу суна а хиина дацара оцу 100 шо хьалха хиллачу тIамехь Оьрсийчоьнан эскарехь беллачу салтех хIора уьтталгIаниг гIезало хиллийла.\nСтенна ца хаьа я оьрсашна а, я ур-атталла шайна таханлерчу гIезалошна а, мел доккха дакъа оцу къоман къонахех дахана хилла дуьненан хьалхарчу тIаме Оьрсийчоьнна сий даккха?\n«Бевзаш боцчу тIеман бевзашбоцу турпалхой» филман режиссеран Красильников Денисан а, филм озеяьккхинчу журналистийн Шарафутдинов Максиман а, Курбангалеева Фаридин а дац оцу хаттарна кхоччуш дала жоп.\nМаршо Радионо и хаттар делира Казанан Университетан профессоре, историн Iилманийн докторе Исхаков Дамире.\nИсхаков: «ГIезалочоьно, цигарчу Iилманчаша тоам боллуш теллина дац иза. Цуьнан шен бахьанаш дара. Иза империализман тIом а лоруш, большевикаша, Советан пачхьалкхо и тIом хьехор къобалдеш а ма дацарий. Цундела дуьненан хьалхарчу тIамах дерг кIезиг девза нахана.\nКхеташ ду, гIезалоша оцу тIамехь доккха дакъа лаьцнийла гойтуш гучудевлла терахьаш – иза керланиг ду шайна дукхахболчу гIезалошна а тIехь. Говзанчашна иза хууш делахь а.\nАмма цхьа хIума ду. Оцу заманахь «гIезалой» олура беккъа Казанера гIезалой боцчех а. Революци хилале шуьйра лелла оцу дешан маьIна. Идална гонахара гIезалой боцуш, оцу цIарца хьахош хилла Сибрехара, Аштаркхнера гIезалой, я ГIирмеранаш. Иштта азербайджанхойх олуш а хилла «гIезалой».\nДелахь а, дукхахдолу тIеман дакъош тахана вай «гIезалой» олучу нахах хилла. ГIезалой даима а ма дуй тIемашца даьхна къам. ЧIагIделла лелла ламаст ду церан Оьрсийчоьнан эскаршка лелар. Цунах олийла ду, масала, 17-чу бIешарахь Оьрсийчоьнан эскарехь кхоалгIа дакъа хилла гIезалой».\nДелахь а деккъа дIа гIезалошна шайн дайша лелийначун тахана кIезиг бала хилар ду-те иза я кхин цхьа къайле ю дуьненан хьалхарчу тIамехь оццул дукха дакъалаьцна а, белла а гIезалой хилар берашна школехь а, институташкахь а довзуьйтуш дацарца, аьлла, Маршо Радионо хаттар кIаргдича, иштта ойла йовзуьйту историн Iилманийн доктора Исхаков Дамира.\nИсхаков: «Хаа дезаш цхьа хIума а ду. ГIезалой тIемашка лелла къам хиларе терра, церан демографи эцамехь лаьттина даима а. Со демограф хиларе терра, сан олийла ду, тIемаша дукха хIаллакбина гIезалой.\nКхин цхьа хIума а ду - Оьрсийчоьнан истори йолалучохь, и пачхьалкх чIагIлучохь, гIезалоша лаьцначу декъана гонах дуккха а интригаш лелаш хилар. Оьрсийн импери ша а ма кхоллаеллий гIезалой олалле берзорца. Цундела шайн гIзалошна а дац бIегIийла Оьрсийчоьнан истори кхиош шаьш доккха дакъалаьцна хилар дестийна хьехон.\nЦу тIе, иштта хьехор Iедална а хилла цатовш. Къам Оьрсийчоьнан мехкашна юккъе дIалачкъийна а долуш, цо Оьрсийчоьнан пачхьалкхалла кхиош 20-гIа бIешеран берте зама кхаччалц дакъалаьцна бохуш дийца магош дацара.\nЦул совнаха, гIезалоша пачхьалкх кхоллалуш дакъалаьцна хиларан тоьшаллаш а хилла архивашкара дIадохуш, хIаллакдеш. Шаьш гIезалой а баьхна, хил а тийна, хелигал а лахбелла. Оцу хьолах уьш мелла а боьлла. Демократи Оьрсийчохь ян ма яций, иза йоьссич,а яздан а мегар хир ду цунах лаьцна. Цундела гIезалойн бакъйолу истори цкъачунна йовзийла дац.\nЯн мега Москохна, ша оьрсийн патриотизм чIагIъечу новкъах,ь и агIо а йовзийта оьшуш зама. Иштта нислахь а йиш хила тарло гIезалойн шаьш Оьрсийчоьнан исторехь лаьцначу декъах лаьцна дийца».\nОьрсийчоьнан историографи, Оьрсийчоьнна тIе кхерам боьссича, я цуьнан паччахьашна арахьара латта, рицкъа дагадоьхча, оьрсашца цхьаьна, доьналлехь царел ца оьшуш, кхечу къаьмнийн кегийнах а, шайн говрашка а ховший, тIеман бIонашка а бетталой, арабовлуш хиллийла кIезиг дийца гIиртина даима а. Даима а кхерра оьрсех боцчу нехан сий тIех сов пачхьалкхехь дестарх. Иштта хета Казанан Университетан профессорна Исхаков Дамирна а, и санначу оьрсех боцчу кхечу къаьмнийн историкашна а.\nАмма хууш дац Оьрсийчоьнан историографин и ант, и сакхт маца дIадер ду, я дIадоккхур ду шаьш Iилманчаша а, Кремлан политикаша а. Гарехь, бакъдерг куьйга кIел латтор а Iедалан мукъ чIагIбечех цхьа гIирс бу эзар шарахь пачхьалкхалла шегахь кхобучу Кремло.\nГIезалойн сий дицдина Оьрсийчоьно


Нохчийчохь Оьрсийчоьнан Турслочун де билгалдаккхарца школашкахь мукъаденош делла, дIахецна бераш.\nХьехархой декхаре бина кху деношкахь республикехь а, кIошташкахь а сийлахь даймохк ларбархошна леринчу кеп-кепарчу даздаршкахь дакъалаца.\nАмма муьлххачу а нохчочун ойланаш кегийча хаало, Чиллан-бутт карабеачхьана церан дегнашчохь сингаттам къаьсттина чIагIлуш хилар, йочанечу дийнахь хьегIа чов санна.\nКарладолу, дайн латта дIа тосуш, лаххьийна нохчий Сибрех дIабигар, 13 шаре бахбеллачу новкъахь Iиттаелла халонаш, хилла зенаш.\nКху деношкахь Маршо Радионо дуккха а дийцина депортацех, Юккъерачу Азех, ладийгIина и де шайн бIаьргашца гинчийн дийцаршка а, карлабаьхна цигахь беллачийн тIаьхьенан дагалецамаш а.\nИштта хьлахо дийцира оха, шина декъах йозучу программашкахь депортацин шерашкахь, мостагI лерина Сибрех хьажийначу Гермчигарчу вахархочун Бетишев Хьусайнан кхолламах.\nХIетахь, 13 шо долу Хьусайн шен дай баьхначу Нохчийчу веара. ХIетахьлерачу заманан луралле а, шогалле а хьаьжча, атта цхьа а тешар а вацара, 13 шо долу бер масийтта эзар чакхарма некъ а цоьстуш даймахка кхечира аьлча.\nХIунда аьлча, дайн дийцаршкахь дукха хезна, цхьана юьртара кхечу эвла ваханчунна а тIаьхьа 25 шаре кхаччалц хенаш етташ, харц зама хилла хиларна.\nМаршо Радио юха а зIене ваьккхира тахана а Гермчигахь веха Бетишев Хьусайн.\nДукха жимчохь дуьйнна дех, нена марзонах хаьддачу Хьусайна, чIогIа дагах кхетта шена элира, Оьрсийчоьнан Iедало хIокху 73 шарахь къоме гечдар ца дехарна тIехь латтийначу гIелонна а, харцонна а.\nБетишев Хьусайн, 2016\nВайн къам къинтIера даккха дезаш дара\nБетишев: «Вайн къоманна хала де а, лазаме де а ду и. Даим а дог лаза дезаш, дицдан ца дезаш де ду. И вайн деган чов ю. И де дерзор а дагах кхетта суна.\nВайн и халонаш ца лайча санна, цкъа а ца хилча санна...\nОццул сан дагна цу дийно чов яр хIун ду хьуна аьлча, и депортаци бахьана долуш сайн ден-ненан марзо ца гина суна.\nАс даим хоттург ду: хIунда дина-те суна и? ХIун бахьана хилла-те сан къоманна тIехь оццул къизаллаш лело?\nВайн къам уггар хьалха къинтIера даккха дезаш дара оьрсийн Iедало. Вайна динчу зуламах жоп цаделла хIинца а я къам къинтIера а ца даьккхина куьгбехкечо».\nВайнах Сибрех дIабигина шо даьлча дуьненчу яьлла нохчийн халкъан театран актриса Багалова Зулай. Цуьнца а дийцаредира оха Сталинан омра бахьанехь дийнна къомо лайначух, хьегначух.\nЗулайн бералла, кхечу нохчаша ялхочу халонашка ладоьгIча, токхе хилла, къоьлла ца хьегна цо я юучуьнца-молучуьнца а, ур-атталла. Ша а, шен доьзал а баьхна меттиг а яра боху актрисас Швейцарех тера.\nХIун бахьанаш хилла-те Багалова Зулай, цо ша ма-бохху, ялсамане кхачаран?\nКхечара лайна халонаш, мацалла а суна гина яц\nБагалова: «Къам дIадохийна шо даьллачул тIаьхьа йина со. Тхуна, берашна, баккхийчара хIуммаъ дийца а ца дуьйцура. Со кхиошъерг сан ненанана яра.\nЦо цхьаболучара санна къайла а ца дохуш дора ламазаш а, дихкина дара хIетахь ламазаш дар а, КъорIанаш дешар а.\nКхоно тIаьхьа киншкаш йоьшуш, цIа даьхкинчул тIаьхьа газеташ доьшуш, юха Iедал доьхначул тIаьхьий бен суна хиина а дац, вайн наха лайна халонех.\nМасарна а халахета кху беттан 23-чу дийнахь къам махках даккхаран де Стигалкъекъа - батте дIатеттина, делахь а, тхо кху махкахь дехаш хилча, и низам ца лардича а ца довлу.\nАлма-Атана гена йоццучу меттигехь дара тхо дехаш. Сан бераллех аьлча, ирсе хан яра ас цигахь дIаяьхьинарг. Кхечара лайна халонаш, мацалла а суна гина яц».\nДаймахках хьегаш, къомо лайнарг дуьйцуш, дегнашна хилла чевнаш а йостуш, Чиллан-беттан 23-чу дийнахь Iедало шайн тергоян лаьа дуккхаъчу къаношна. Царна хетарехь, исторехь цкъа а дицдан йиш йоцу де ду и.\nТкъа, Багалова Зулайна хетарехь а, «ма хетта ца хилча, ма торру» баьхначу дайшна тIе а тевжаш аьлча, бен а дац депортацин де тахана хьахийча а я Стигалкъекъа-баттахь билгалдаьккхича а, коьртаниг, къоман иэсехь даиманна а дуьсур долуш де и хилар.


Охан-бутт 01, 2020\nВоронин Иван, Маршо Радио, орсийн сервис\n"ХIораммо шен-шена конституци язъеш хилахь..."\nКазанехь жигархочунна Шоетова Маринина геннара дIа – видеозIенехула – кхел еш, 150 эзар сом гIуда тоьхна, цо дина доцу зулам тIе а хьарчош. Кхело шен болх дIабаьхьина дистанционан кепехь, ткъа таIзардархой дIагулбелла хилла полицин декъан цIенна бухарчу чоьне.\n«Хьуна со вовза ма вевза? Ялол соьца!» - аьлла, шен машена хаийра «Э» центран белхахочо меттигера жигархо Шоетова Марина. Ша ехачу хIусамера арайоллуш лаьцна иза кIира гергга хьалха.\nПолице дIакхаьчча бен ца кхетта йоI ша стенна лоцуш ю: «нах гулбеш, рогIера барам хIотторца низам дохорна» яздина протокол. «Шоетова М.С., ша дIахьочу бараме хIоьттина, гонахарчу наханна, ша дийриг низамехь доцийла а ца хоуьйтуш, нехан кхерамзалла ша йохош юй а ца олуш», - боху полицин документо.\nБуьйцу бехк бу Шоетова байначу беттан 9-чохь Казанерчу цхьана супермаркетна хьалха цхьалхачу пикетехь лаьттачу нахаца гар. Иза ша ца лаьттина пикетехь. Амма цо гIодина плакаташ зорба тохийта типографе хьовсош, дIасалелачу нахера куьйгаш а лехьийна цо.\nИнтернетехула барт бира жигархоша пикете бовла – иза Iедале хаьттина ян езаш акци яц, ца къастийна ша пикеташна я хан а, я меттиг а, ца йина агитаци, плакат карахь ца лаьттина, пикетхошна 20 метр юьстах, нахера куьйгаш лехьийна, боху Шоетовас.\nЮьйцу конституцин хийцамашна резадацар гойту пикеташ хилале пхи де хьалха лаьцначуьра араяьлла иза – дина административан таIзар ГIезалойчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министрна Хохорин Артемна дуьхьал хIоттийначу пикетехь латтарна. Полицино хьалхо дIасалаьхкинера Казанехь нехаш ягаен меттиг ца хIоттаяйта арабевллачийн акци – цунна бевллера гIалара жигархой министрна дуьхьал гуламе.\nШоетована бехке ен тIаьххьара акци яра конституцин хийцамашна дуьхьал хIоттийна. Шена мелла а йоккха хан тухур ю тIакха аьлла хетара цунна.\nЦа баьхкина нах Шоетова Марина кхеле йига. Онлайнехула йина кхел: йоI а, цуьнан адвокат а полицехь а долуш, ткъа кхелахой – Фемидин цIийнехь.\n«Тхо полицин цIенна бухарчу чоьнаш чу дигира. Ноутбук яра цигахь, ах экранехь гойтуш вара кхелахо. Иштта дIаяьхьира кхел», - дуьйцу Шоетовас.\nГIуда тоьхна жигархочунна 150 эзар сом. Сихха кхелехула чекх ца яьккхича ца йолучу зуламхочунна санна. Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело, эпидемица доьзна, ца йича ца торуш йолу кхелаш бен ма йойла аьллехь а.\nДе хьалха оццу онлайн кепехь кхел йина «Массо а гIезалойн юкъараллин центран» куьйгалхочунна Закиева Фаритина тIехь а – стохка протестан гулам хIотторна цунна тоьхна 10 эзар сом гIуда. Къоман мотт а, пачхьалкхалла а хIаллакдеш хиларна, бусалбанаш Iедало хьийзорна дуьхьал хIоттийна бара цунна таIзаре берзийна барам.\n«Кху пачхьалкхах хIума дуьсур а ма дац!»\n«Iедал карадеъа-деанчо шен-шена констуци хьуйцуш хилча, иза хIун конституци ю. Кху пачхьалкхах хIума дуьсур а ма дац!» Путинан ду и дешнаш, зама хьалха цо аьлла. Кхеланна тоам хилла Шоетовас, цуьнгара зулам даьлла бохучу дийнахь, пикетехь лаьттачу шен накъосте плакат дIалуш гина теш валарх. Ткъа йоI къера ю шегара даьллачунна – цо хIинца а боху Путина лелориг харцо ю.


IАЗАП — Сердало\nМалх чубузача хана дошо беса лепаш хул тха юртана къулбехьа оагIорахьа дIаяда хьун петараш. Дувца а ала а йиш йоацаш сов хоза да Iалам. Дале а таьзета гулбенна нах чIоагIа маьлхара ба. Дукха ха яц дакъа дIа а делла, кашамашкара тхо цIадаьхка. Бакъ дунен тIа дIаваха тхоай юртахо вувцаш дагIа тхо.\n— Дика саг вар ер, — йоах молла. — Сона дагадоагIа вай СибарегIa Iодахийтача хана укхо наха даь гIулакх. Хьинар долаш вар ер, шийна а наха а накъавоалаш вар. Могаш воацаш дукха ха яьккхар укхо, Iокадаш а Iовелхаш а воацаш. Фу магар хургда Сибаре текхача сага дар?\nСай apгIa хьатIакхачарга хьежаш, сабар а даь, ях аз:\n— Магарахи цамагарахи лаьца дувца хIама долаш ва со. Бийсолта яхаш цIи а йолаш цхьа саг вайзав сона. Барайтта шу даьнна мара вацар из цар дезал мехках баьхача хана. Цхьатарра берригаш а цамогаш хилар уж. Массарел тIехьагIа вежар из ше. Сакхетам чу ца воагIаш дукха ха яьккхар.\n— Даьра, акхарга дIахьажа саг ца хуле, ераш берригаш а лерг ма ба, — оалаш хезар цунна цхьа кIеззига хьаметтавеча. Цкъарчоа из гIанахьа да мотташ вар Бийсолта. Дика ладийгIача шийна хозар сомагIа долга кхетадир цо.\n— Каси а бераш а халачахьа да, — аьлар цхьанне. — Акхарна чIоагIа эш кхатилла дахча. Шелало боабергба ераш.\nУж дешаш хьахезача тохавелар Бийсолта, метта урахайра, халла гIеттар.\n— Ай, ай! — яхаш, нах тIабетталуше а наIарга кхаччалца дIавахар, тIаккха цIагIара араваьлар. Шийна хоа а луш дижар цун дегIацара лазар. ДIагIертача, сага дуларгдоацаш хIама дац шоана.\nЦу дийнахьа лоаллагIа бахача казахашкара говр-ворда а даьк-кха, дахча Iалашдир цо, пишка чу цIи йийзар. ЧIоагIа хьежар из ший унахошка. Дукха ха ялале уж бийрзар.\nДунен чу вахаш ше йоаккхача хана кхы цкъаь цкъа цамогаш хиланзар Бийсолта. Могаш-маьрша волаш яьккхар цо шийна йилла ха. Лазар юхатехар, бакъда Iоажал юхаяккха маганзар.\nАз деча къамаьлага лерг дилла ладувгIаш вар ха яха цхьа саг.\n— Ва зIамига саг, са вахар дий-те Iа дувцар? — аьлар цо. — Хьажал хьо, шоайла тара дола хIамаш мел дукха хиннад вай СибарегIа Iодахийтача хана. Сай дийтта шу даьнначул тIехьагIа колхозе къахьега волавелар со. Из дар Павлодарски областе. ДIахо йодача хана наха леладер леладе сайна ларца цхьацца белха говзал Iомайир аз. Тха нана, цамогаш хинначул тIехьагIа, ший воша волча Кустанае яха дIаяха тохаелар. Цу облаете хьалкхийра со, дезалах кхийра. Цигарча наха сайна дунен чу волча хана дицлургдоацаш даь доккха дикаш ца дувцаш Iелуц со. Ноябрь бутт ба. Дарз хьувзаш да перроне. Ший когаш тIа уралатта низ боацаш, цамогаш я тха нана. Цунга дIагIортташ лазаро тоIаваь ва сол 15 шу воккхагIвола воша а. Сол зIамагIвола воша ва 13 шу мара даланза, цIи санна воагаш, дегIа тIа хьацар детташ, вIалла ца соцаш йIовхараш еш.\nЦIерамашен хьакхаьчай. Ахаш мухь ботташи вожаш нах дIахьа кхувлаши я вагонаш, къе я, нах дукха ба, берригаш а ше-ше хьалха вала гIерт. Низ бар хьалха воал, боацар гIopa а веш цигга латт. Тенна дегI долаш эрсий кхалсаг яр станце начальник. Цо, аз тхоай цамогаш йола нана бIаргайойтача, кхалсаг яр а къонах вар а кхувсаш дIа-хьа а баьха, дикагIйолча вагона чу даьхар тхо.\nЦигарчул халагIа дар Омске дIакхаьчача. Тха ираза, цхьан эпсаро йодаяь тIема госпитале а йига, ши дии ши бийсеи даккхийтарах лечара яьлар тха нана. Ирази сии ма довлда цун яхаш, ше яьккха ха яьккхар нане.\nБакъдар аьлча, хIанза а цу хана а эсала нах нийслу.\nКустанайски областе цхьан станце Iуйрана диъ сахьат даьннача хана цIерамашена тIара Iодаьннад тхо. Са хила нийсса диъ сахьат дисад. Хьекхаш дарз да, чIоагIа шийла я. Станци аьнна цIи хилар мара станци я ала йиш йолаш яц из. Цхьа зIамига тол мо хIамилг я диспетчер чувагIаш, хIаьта наха дIачубовла моттиг яц. Цигара тхо дIадаха деза меттиг 5-6 километр гаьна я аьлар тхога. Наха хьийхар тхона: укх станцера дIа цхьа бIаь метр сов мара хургдац шоана дIа дагIа лампаш йоага цIенош. Цу цIагIара цаI хьаара а вийхе, ала шоаш сахиллалца чудита аьле. Ер йоккха саг лерг я шун, шо даха дезача дIакхачале.\nЮрта йисте дагIача цIен корах пIелг техар аз. Цу чура саг йист хилар: «Сесаг, воа сесаг, хозий хьона?». Со чIоагIа гIадвахар, хIанз-м ак ца оалаш чудутарг ма дий тхо, аьнна. Са гIадвахар дайра: «Йоле, ниI хьа а ца еллаш, фу йоах хьажа. Чудита тхо цар йоахе, цIенда цIагIа вац а аьле, дIабахийта», — аьлар маро. HaIapгa хьа а ена, шийга цIендас яьххача тайпара оапаш бийцар кхалсаго.\n— ХьалмагIа даха тхо яхац аз. HaIapa тIехьашка а бе дацар тхона, чудита тхо, нана цамогаш я тха, ара дарз ма хьекхий вайна, — аьлар аз.\nКхы саг йистхиланзар. ШоллагIдолча цIен корах тата дир аз. Казахий меттала йист хилар кхалсаг, «бугум?», аьнна. Малав хьо яхилга дар из. Цо а чудитанзар тхо. ВанагIа акхар цхьанне а чу ца дуте, нани-м лерг ма йий шелъенна. Миччахьа а ниI йохаяь, чуийккха а, цхьа хIама ца дича варг вий-те со, аьнна, дорхвенна, кхоалагIдолча цIен корах пIелг техар аз. Украински металла йистхилар цхьа воккха саг:\n— Мала лех оаш? — аьнна, ниI хьайиллар цIаьхха кIай модж йолаш волча воккхача саго. Аз тхоашкара хьал дIадийцар.\n— Чудовла, цхьана Iергда вай, — аьнна, дIайхача цIагIа чудигар тхо цо. Чудаьнначул тIехьагIа, Iочуэза латтача фатген доагадеш йолча лампа инза хьал а эза, цIа сийрдадаьккхар воккхача саго. Iоховша аьнна, тхо Iо а ховшадаь, тха наьнагахьа а хьежа, укх миноте Iодувшийтаргда шо, аьлар цо. Пишка тархен тIара ший сесаг Iо а яьккха, тха нана цу тIа Iоюжайир. Тхо лаьтта, кIал хIамаш а ехка, дувшийтар. Сахилча гIайттар тхо.\n— Дар дуаргда вай, — аьнна, истола гонахьа тхо Iо а ховшадаь, даьттаца хьокхаяь коартол юаяь, шура теха даь гIалмакхий чай моладаь тхо дузадаьчул тIехьагIа, воккхача саго аьлар:\n— ХIанз шоай лоIам бар де мукъа да шо.\nКастта тхоай наьна веший цIагIа дIакхаьчар тхо. Цецбаьннача бисабар тха наьна веший дезал.\n— Шо мичара гуча даьлар? — аьнна, хаьттар тха наьна вошас. — Поезд ена 5 сахьат совгIа ма дий. ХIанзалца мичахьа хиннад шо?\nОахош мел леладаьр дIадийцар оаха. Тхо чу ца дитача фусамах тамаш янзар цар. Уж наха дика бовзаш хиннабар. Воккха саг а вайзар царна. Из вувца везаш вац, аьлар, из массанена бага ваха ва, цунах наха оал: берригача наьха дади ва, аьнна. Ва а вар из берригача наьха дади.\nМотт цаI лебора аьнна, цхьан къамах вар аьнна, цхьан нанас даьна ваь вар аьнна, хилац гаргало а е доттагIал а. Гаргала саг хила, воша-йиша де, доттагIа ва ала хьашт да дика дог долаш вола саг, кIалвисачоа гIo-новкъостал деш вар. Цу тайпара нах дуккха-дукха болаш ба. Кастта велар из воккха саг. Из валлалца цунца доттагIал леладир аз.\nТхо цига дIакхаьча кхо-диъ ди даьлча, тха цIагIа мел вар, со цаI мара ца вусаш, больнице Iобувшабир. Аз тхоай наьна вешийга дIахайтар, сай болх лаха безам болга. Цо цхьанне беча балхах ши дезал кхоабалургбацар.\n— Мегаргда, со хьожаргва хьона балха моттиг лаха, — аьлар наьна вошас. — Вай дахача станцена юххе йолча элеваторе гIоргва со. Дика хургдар хьо цига балха дIаэцаре.\nШоллагIча дийнахьа цу элеваторе директорага айса язйир аз заявлени, тха наьна вошас каьхат а яздир. Цига балха дIаийцар со. Балха дIаэтта кIира далале со а цамогаш хилар. Цхьа бутти шийтта дии даьккхар аз метта уллаш.\nХьагIетта дукха ха ялале аьлар аз: «Воти, со балха вода».\n— Мишта вода хьо балха? — аьлар наьна вошас. — Хьо-м Iокхаьчача хьакимашта вовзарг а мичав. Уралатта а са мичад хьа, болх мишта бе воал хьо? СалаIа цхьан бетта, кIеззига садоллалца.\nИз сога а аьнна, ший сесагага ше цIаваллца ер цхьаннахьа а ма вахийталахь, аьнна, командировке вахар из. Со лоравеш я тха наьна веший сесаг. Лечкъа а лечкъа балха ваха араваьлар со. Йиъ-пхи километр гаьна ваха везар. Мух баьлча, михо леставу со. ДегIа тIа дулхах хIама даллац, цIока мара. Хала ваха дIакхаьчача, элеваторе чувитанзар со. Пропуск хьая аьлар хаьхочо. Директора тIавахача, цунна а вайзанзар. Аз аьлар, цхьа бутт хьалха укхаза болх беш хиннав со, аьнна. ТIаккха вайзар. Хьал а гIетта, са кертах кулг а хьекха, хьакимо аьлар:\n— ХIанз фу дуларгда хьона? Хьай когаш тIа уралатта са мичад хьа.\n— Сайна дуларг дергда, — аьлар аз.\nСох къахийтар директора.\n— Цхьан бетта кIа докъадеча цехе болх бергба Iа, хьа дегIага низ боллалца, цул тIехьагIа кхычахьа дIахьожавергва хьо, — аьлар цо.\n3Iамига фусам яр со чувигар. Чуваьлча дуача хIаман хоза хьадж кхийтар сона. Ioxa, аьнна, со Iо а хоаваь, дIаараваьлар сога балха моттиг хьахьокха вена саг. Со таккхалча вагIа, се сенна воалаваьв хац сона. Цхьа ха яьннача гIолла цаI боккхеи шоллагIбар зIамагIеи ши кадилг чу а латташ доккха оаркхув дахьаш чувера из.\n— Яа хьайна, — аьлар цо.\nСога ахча дац ала эхь хеташ, хIама яа меца вац со аьлар аз.\n— Хьогара цхьан бетта ахча ма даккха, аьнна, соцам баьб директора, хьа дегIага низ боллалца. Хьона хиннар дIайха лазар да, цу лазаро цIока мара хIама дитадац хьа дегIа тIа. Дийнахьа шозза хIама дуаргда Iа мах боацаш, Iуйраннеи делкъигеи, — аьлар цу саго.\nЦецваьнна со цунна бIарахьежача висавар. «Фу бала кхаьчабхьогI акхарна со иштта ца кхаьбача?» — аьнна, хийтар сона. Са дего яхар ховш санна, саго аьлар:\n— Хьо цецвала везаш хIама дац, вай паччахьалкхе иштта къахетаме я. Хьона хаций, вай мехка мишта лелабу кIалбиса, кхаба саг воацаш бола боккхий нах, да-нана доаца бераш? КIа докъадеча цехе пишк йоаг, шелал Iаткъаргъяц хьона.\nДерзанча дегIа тIа шийла хий тIамохкадича санна, кер бизза шеко латташ, ладийгIар аз цу фаьлгага. Iаьдал иштта къахетаме дале, сенна озийташ да адамашка селлара доккха Iазап? Дале а, са къайла ца даьлча хIама дац. ДIамолача хана къахьа яле а, дIаменна яьлча, дарбане хул цхьайола молха. Керта дика доацача Iаьдало лестадеш тIой хьадетташ хилча, Iо ца тIеIача воалий?\nИштта болх беш бутт баьлча директора тIавахар со. Заявлении язъяьяр аз, кхычахьа дIахьожаве со аьнна.\nАз яздаь каьхат Iодийшача, директора секретарь йолча кхалсага бIаргех хий даьлар. Сох къахеташ яр из.\nБалха дIачIоагIвелар со.\nВай Iодахийтача кхоалагIча шера Iоажала метта йисар тха нана. Цунга хьажа Макинкера Ioepa тха йиша.\n— Нанега хьажа кхалсаг яц. Шох цхьаккха а саг йоалаяь мича ва, тха совхозе шо дIадаьхкача, дукхагIа таро хургья са цунга хьажа, — аьлар йишас.\nНана а раьза хилар цо яхар де. Царех ца воалаш, сай балхах а ваьнна, новкъостех а ваьнна, кхыча районе ваха дIавахар со. Цу лирача хана сайна дайнари айса лайнари цIаккха дицлургдац сона. Бицлургбац лазаро вожаваьча хана сай дегI хьаллоаттадаьраш. Уж бахьан долаш хIанз а вахаш ва со укх маьлха дунен тIа.\n— Кхы а цхьа хIама да дувцанза со ца Iелуш, — аьлар къонахчо. — ХIанз дукха ха йоацаш цхьан хьакима тIавахавар со. Соца цхьана са наьна шуча а вар — кховзткъеи шийтта шу даьнна воккха саг. КIалвагIар дикка тхол зIамагIа вар. Ше вагIачара меттахьа валанзар из, хьалъайваланзар, моаршал хаттанзар.\n— Шо фу эшаш даьхкадар? — яхаш, хетт цо.\n— Хьо хьан-сен ва, аьнна, хатта даьхкадар тхо-м, — ях аз.\n— Из фу къамаьл да? Кхы де хIама доацаш да шо? — яхаш, яппараш е волавелар из.\n— Хьаала йиш йоацачара ваьнна хургва ер, — ях аз наьна шучийга.\nЧIоагIа корзагIваьлар хьаким, оцха къамаьл де эттар.\n— Яхийта укхазара! — яхаш, мухь бетт цо.\nФу дергдар оаха? НаIаргахьа дIадоладелар тхо.\n— Со-м се вала веззачара ваьннав, — яхаш, тхона тIехьа цIогIа хьекх цо. — Со-м фунаьхкдаьчун воI Махьмад-Сали ва!\n— Ва ях Iа? — аьнна, сецав со. — ТIаккха-м хьога дувцанза даргдоацаш цхьа хIама да. Макинке ваь-м вац хьо?\n— Вича фуд? — чIоагIа раьза вац хьаким.\n— Тахан хилча санна дагадоагIа сона цхьа сурт. Тха йиша Iеш йолча цIалга аьтта оагIорахьа яьгIача барака чу Iимадаш а хеза, цу чу ийккхар со. Тховнага хьалъотташ арахьа илла лоа деша а деша, тIоадабаьча пенах чухьанахьа хьаьха хинна топпар хьабежабар, пена йисте латтача ага чу улла бер къайладоаккхаш. Бера баге йизза хотта бар. Шелг чухьекхаш цIенйир аз бера баге. ТIаккха мара садаха волаваланзар ага чу илла кIаьнк.\n— Из сенна дувцаш да? — аьнна, корзагIваьлар хьаким.\n— Сиха дицденнад вайна лайна Iазап. — Хьай даьга а наьнага а хоаттаргда Iа хье дийна мишта висав.\nБалха баха хиннабар да а нана а, ага чу тхьайса улла бер цхьаь а дита.\nЛадувгIаш мел баьгIараш къахетаме бIарахьежар цу воккхача сага. ТIаккха дIаьхха дуIа дир цар, юкъ-юкъе амин а оалаш.\nЧистота во всем – залог предотвращения вирусного гепатита →\nБайна етти, дIабаьккха дыи


"Москва-Сити" комплексехь герзаш диттинчу дагестанхошна кхел йина Москвахь\nЛатархойн "Скорпион" спортклубан декъашхой хиллачу Исмаилов Мохьмадна а, Хамидов Эльдарна а кхел йина Москвахь. Пресненскан кIоштан кхело бина и хаам. 2017-чу шарахь "Москва-Сити" куьпахь герзаш кхийсарна бехкелеринчу Исмаиловна 16 шо тоьхна набахтехь даккха, ткъа Хамидовна - 15 шо. Юьхьанца дуьйна прокуроро 19,5 шераш дехнера цу шинна.\nТалламан версица, "Москва-Сити" комплексан дайх цхьаъ Юшваев Гавриил ларвеш болх бен Исмаилов, дагестанхойн тобан коьрте а ваьлла, летта Росгвардин белхахойх.\nПрокуратурин версица, Хамидов Эльдар "жигара хьийзина латар марсадоккхуш", цул тIаьхьа герзаш кхийсина гIишлош чохь а, арахь а. Адвокаташа бакъ ца до иза.\n20I9-чу шарахь талламча Агаджанян Левон а, цуьнан ялх белхан накъост а дIавелира Талламан комитетерчу даржашкара. РБК-но иза дуьйзира цара довъэккхарна Росгвардин векал бехкеварца, хIинца кхеле ийзийнарш бац конфликт яьккхинарш чIагIдарца.


Chechnya -- Djokhar Dudayev during his inauguration as Chechen President in Grozny, Nov1991\nТкъе кхо шо хьалха, Прибалтикерчу Эстонехь а, Литвахь а Латвехь а цхьамогIа хиламаш хилира церан маьршоне болчу некъехь. Царах лаххара а шиъ чIогIа мехала бара Советан Пачхьалкх йохар сихдарехь. Цара йолийра Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа Оьрсийчохь хилла процессаш бохуш, яздо шен блогехь Вашингтонерчу политолого Window on Eurasia цIе йолу блог лелочу Глоб Пола.\nГлоба дийцарехь, цхьа хилам дика дагабогIу массанхьа а. Амма шолгIаниг тидам а боцуш битина бу. Хьалхара хилам бу Вилнюсерчу телецентрна хьалха Советан Эскаро 13 демонстрант вер.\nЛитва -- Вилнюсехь парламентана хаьлха Iаш бу хIара маршо яккха арабевлла нах.16Деч1991\nШолгIаниг бу Дудаевца а, Ельцинца а боьзнарг.\nЦу хенахь РСФСР-н Лаккхарчу Кхеташонан президиуман гIантда волу Ельцин Борис кеманца Таллинне ваханера, Прибалтикерчу республикийн куьйгалхошца цхьаьна а кхетта, Эстоница а, Латвица а документаш тIеэца. И документаш бухе дехкира Москох а, Таллиннан а Ригин а юкъаметтигаш дIанисйеш.\nЛитовцаш цига бахканза бисира цу дийнахь. Таллиннехь Ельцина кхайкхам бира Советан Эскарехь болчу Оьрсийчоьнан эпсаршка а, салташка а машаре демонстранташна а, маьрша хьаржинчу Iедалшна а герзаш ма детта аьлла. Цу гIуллакхо дохийра Советан Пачхьалкхан президент Горбачев Михаил ницкъах пайда эцарна тIевалар. Ельцинан кхайкхамо сацийра Советан Пачхьалкх цIий Iенош йохар.\nАмма массо а вацара реза Ельцина динчу дIахьедаршна. Политолого Глоб Пола дийцарехь, КГБ-но кхоьллинчу "Интеболаман" декъашхой дуьхьал бевлира цунна Таллиннехь.\nЦу хенахь Ельцинан хьехамча хиллачу Старовойтова Галинас дийцира журналисте Сили Роберте цигахь хиллачу гIоьртинчу хьолах лаьцна. И интервью Силис ялийра шен «Оьрсийчоьнан а, нохчийн а конфликт 1800-2000» цIе йолчу книгин тIехь.\nСили Роберта яздо. «Старовойтовас элира Вильнюсехь машаре нах байинчул тIаьхьа Ельцина а, ша декъшхо йолчу цуьнан тобано а сацам бира кеманца Эстоне даха. Оцу дийнахь Дудаевс, Эстонин къоман радио а вахана, шена дош а дехна, дIахьедар дира, ша Тарту-гIаларчу кеманийн дивизин буьйранча ву, ша дохкуьйтур дац цу махка Советан Эскаран тIеман дакъош хIаваэхула аьлла.\nЦуьнан баккъалла а ницкъ а бара, таронаш а яра иза ца дайта. ТIаьхьо Ельцине хаам бира, иза Москох ваха дагахь волу кема духур долуш ду Таллиннера дIадоьдуш аьлла. Цуьнан накъосташа сацам бира Ельцин кеманца Москох гIур вац аьлла. Иза Таллиннера машенахь дIавахара Лениграде. Ельцинан машен яцара. Цундела Дудаевс шен инарлин машен елира цуьнга, иза кхерамазалла а ларйеш Лениграде дIавига аьлла.\nЕльцин Борис. 1991\nПолитолого Глоб Пола яздарехь, Тартун мэр хиллачу Веетоусме Антса боху, Эстонино цкъа а дицдийр дац цу дийнахь шайн мохк ларбеш Дудаевс динарг.\nКхеташ дара, Дудаевс динарг бахьана долуш иза Советан Армехь вуьсийла доций. Цундела иза цIавахара Нохчийчу. Дудаев ЖовхIар ойлане ваханера, нагахь Эстони санна йолу пачхьалкх а, цуьнан лулахой а маьрша хила йиш йолуш хилча, цу тайпа бакъо ю нохчийн а аьлла.\nГлоб Пола билгалдоккхарехь, цул тIахьа хиллачу цхьана а хиламо, шайна юкъахь йозуш йоцу Нохчийчоь дIакхайкхор а, Оьрсийчоьно цуьнца тIемаш бар а, 1996-чу шарахь цхьа а оьшуш а доцуш Дудаев вер а долуш, ца хуьйцу Дудаевс Ельцинна а, Прибалтикерчу пачхьалкхашна а динарг.\nГлоба дийцарехь, цхьаболу Оьрсийчура нах, цхьадолчу кхечу къаьмнийн а иза ма хиллара, истори аттачу яккха лууш бу, шаьш тоьлаш иза ян гIерташ. Царна хьехо ца лаьа шайн версица догIуш доцург.\n«Церан оппоненташ церан бIаьргашца ша ма-дарра цIенан зулам ду. Иза хьакхалуш ду истори мелла а чолхе процесс хилар хууш болчерах а. Вилнюсехь трагеди хилла 23 шо кхочуш мегар дац хьулдайта Дудаевс яхь йолуш лелийначо Ельцин КГБ-х ларвина хилар а, ткъа Прибалтикера пачхьалкхаш Горбачевх къелхьар яьхна хилар а» - бохуш яздо шен блогехь Вашингтонерчу политолого Глоб Пола.\nНохчийчохь хьалхара тIом болабелчхьана таьхьаевлла яра Оьрсийчоьнан леррина сервисаш Дудаев ЖовхIарна. Кхузза кхиам боцуш гIоьртира уьш нохчийн президент ве. 1996-чу шарахь Охан-беттан 21-чу дийнахь лерринчу сервисийн аьтто белира Дудаев ЖовхIара къамел деш йолчу спутникан телефонан сигнал лаца. ТIема даьккхинчу кемано ракета туьйхира Дудаевна, цу сигналах пайда а оьцуш.\nНохчийчоьнан хьалхара президент Дудаев ЖовхIар Оьрсийчоьно шен мостагI лоруш валахь а, цуьнан сий до дуккха а пачхьалкхашкахь.\nХьалхара дагалацаман у гучуделира Эстонерчу Тартухь 1997-чу шарахь Товбеца-беттан 20-чу дийнахь, «Барклай» олучу хьешан хIусаман пенан тIехь.\nПолтавехь Никитченко урамехь долчу цхьана хIусаман тIехь схьадиллира Дудаевна хьажийна шолгIа у. Боснехь а, Герцеговинехь а Горажде олучу гIалахь бу Дудаев ДжовхIаран цIе тиллина урам. Латвин коьртачу гIалахь Ригехь ю Дудаев ДжовхIаран аллей (1996). Литвахь, Вилнюсехь ю Дудаевн цIарах сквер.\nДудаев ЖовхIаран цIарах Ригера аллей.\nПолшехь, Варшавехь майда ю Дудаев ЖовхIаран цIе лелош (2005).\nУкраинехь Ивано-Франсковскехь а, Львовх а бу Дудаевн урамаш. Львовхь болчу ураман нохчийн президентан цIе тиллина 1966-чу шарахь.\nТкъа Вилнюсехь хIоттийнчу дагалецаман тIулган тIехь яздина ду хIара дешнаш: «ХIай кIант! Нагахь, тIедогIучу бIешаре а ваьлла, лекхачу Кавказе а кхаьчна, хьо гонаха дIасахьаьжча, диц ма делахь, къам а гIаттийна, лараме маршонан Iалашонаш ларъян кхузахь а арабевлла къонахий хилла хилар».\n23 шо хьалха Дудаев ЖовхIара КГБ-х къелхьарваьккхира Ельцин Борис, ткъа Прибалтикера мехкаш - сове


Дагестанехь тIом бина 80 стаг чувоьллина 1999-чу шарахь дуьйна - Талламан комитет\nМарсхьокху-бутт 21, 2019\n1999-2019-чу шерашкахь лаьцна, кхелаш а йина, 80 сов стаг чувоьллина Дагестанерчу БотIлихан а, Цумадан а кIошташна тIелатар дарна. Цунах лаьцна хаам бо Оьрсийчоьнан Талламан комитето. Цу нахана хенаш тоьхна 3-нна тIера 19-сса шаре кхаччалц колонешкахь яккха.\nКарарчу хенахь дуьненаюкъарчу а, федералан лехаме велла ву 28 стаг. 7 тIемалочун дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх, шайна юкъахь Басаев Шемил а волуш, сацийна уьш кхалхар бахьана долуш.\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан Къилбаседа Кавказехула йолчу коьртачу урхалло кху деношкахь теллина чекхдаьккхина Бегельдиев ТахIирна а, Отепов Нариманна а дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх. И шиъ бехке веш ву эскархой байа гIортарна.\nТаллам беш 70 сов эскархо а, церан гергарнаш а лебина шаьш, боху талламхоша. Зулам гуш долчу хьелашкахь ца динехь а, талламо тоъала тоьшаллаш гулдина и шиъ кхеле озо, хаам бо Талламан комитетан зорбан сервисо.\nТаIзар ца дича ца долуш хиларан кхетам бухе биллина Талламан комитето Оьрсийчоьнан ФСБ-н белхахошца цхьана кхин дIа а жигара болх бийр бу Басаевн а, Хаттабан а тобанера кхин болу декъашхой схьалаха, аьлла ду Талламан комитетан хаамехь.


ХьакхлагӀаш — Википеди\nХьакхлагӀа́ш я саьлнаш — йохийна йисина гӀишлош, церан тобанаш я дийнна эвла, гӀала. Цхьацца гӀишлох хьаклагӀаш хуьлу лар ца валар бахьнехь (шен рожехь хьажа а хьожуш, туо ца ярна) а, ткъа иштта лууш йохийчи а. ГӀаланех а, эвланех а хьакхлагӀаш хуьлу бахархой дӀабахар, тӀом я Ӏаламан бохам бахьнехь. Къовла ма-еззара дӀа ца къевлича хьакхлагӀаш хенан заманехь хенан-хӀоттаман факторийн Ӏаткъамца а, наха шайн гӀишлошъяран гӀирс меттана вовшахйоху.\nТӀулгийн килсан хьакхлагӀаш Шотландехь\nХьажа иштта: йитина эвланаш а, гӀаланаш а\nШирачу заманан Ӏаламан бохамаша йохийна гӀаланаша, археологашна оцу хенан хӀора дийнан сурт дитина меттигаш ю. Классикан масала ду Помпей а, Геркуланум а, йохийна 79 шарахь Везувий Ӏаьттош\nКерла заманахь даккхий дохарш дина гӀаланаш, дукха хьолахь юха йо. Дуьххьала тойина Лиссабон 1755 шарахь мохкбегийначул тӀаьхьа. Наггахь гӀала юхаечу заманахь гӀерта хьалха хилла гӀишлош ма-хиллара юха ян (масала, ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи Варшава а, Дрезден а, Нохчийчуьра тӀом чекхбаьлчи Соьлжа-ГӀала тоеш). Дукха хьолахь гӀала ерриг а юха йо (иштта, масала, тойира Гавр а, Кёнигсберг а). ГӀалах хьакхлагӀаш яр диц ца далийтархьама, цхьаъ я масех йохийна гӀишло юьту саьлнаш кепара: масала, Лиссабонера кармелитийн килс, Берлинера Кайзер Вильгельман мемориалан килс, Волгоградера Павловн цӀа.\nТӀаьхьарчу заманахь тӀемашкахь, ерриг я цхьа дакъа, йохийна гӀаланаш - Сараево, Къабул, Соьлжа-ГӀала, БагӀдад, Халеб. Соьлжа-ГӀала йоцуш Нохчийчохь йохийна Буммат, СемаӀашка, СоӀдин-КӀотар, Дади-Юрт, кхин а.\nЦхьацца гӀишлойн хьакхлагӀашНисйе\nМоскохан гергарчу Пущино-на-Наре кертан хьакхлагӀаш (XVIII бӀешо)\nЕвропин историн бевза бӀенаш, эзарнаш гӀишлош йоцачу заманахь дӀа а тесна хьакхлагӀаш хилла дуккха а муьраш. Иштта, Генрих VIII Тюдора дӀакъовлийтина ингалсан килсаш Ӏу воцуш йисира, эвланашкахь ерш муххале а. Паччахьо доькъура килсера схьадаьхна латташ шен агӀончашна, цара юха тойора готикан аббаталла аьтту болу цӀенош деш я вовшах йохура гӀишлошъяран гӀирсанна. ДӀатесна килсан гӀишлон тӀиера уггаре хьалха схьаоьцура механ беза болу металлан тхьов, цуо йохаран процессаш сихйора.\nХьакхлагӀаш Викиларма чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ХьакхлагӀаш&oldid=6084888»


Америко 10 млн доллар кхайкхийна DarkSide тобан лидерех лаьцна хаамбинчунна\nАмерикан Пачхьалкхан департамента мах балар кхайкхийна 10 миллион доллар барамехь, Американ Федералан талламан сервисо (FBI,ФБР) Оьрсийчоьнца юзучу DarkSide хIакерийн тобанан муьлхха а лидер мила ву къасто аьтто луш болу хаам бинчунна. Цул сов 5 миллион доллар гергга кхайкхийна, муьлхха а муьлххачу а пачхьалкхехь оцу трбан декъашхо лаца аьтто беш информаци еллачунна.\nКхушара Стигалкъекъа-баттахь DarkSide тобанан хIакерш тIелатар дира Американ биргIанаш тосу Colonial Pipeline компанина. Цхьана кIиранна шен биргIанийн машанан болх а сацийна, хIакершна биткоинашкахь 4,4 миллион доллар дала дийзира оцу компанин.\nТовбеца-баттахь (июль) Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iедало мах балар кхайкхийра 10 миллион доллар гергга барамехь, кхечу пачхьалкхаша де а аьлла, америкахойн объекташна тIелетарш дина киберзуламхой болу меттиг каро гIо динчунна.\nМасех ладаме кибертIелатар динчул тIаьхьа, шайна юкъахь Colonial Pipeline биргIа болх бечуьра сацийнарг а долуш, Цхьаьнатоьхначу Штатийн официалан Iедалхоша жоьпалла тIедожийра Оьрсийчоьнан территори тIера зуламаш дечу хIакерийн тобанашна. Америка-Оьрсийчоьна саммитехь Мангал-баттахь Джо Байдена кхайкхам бира Путин Владимире, цара дийриг сацо гIулчаш яхахьара аьлла. Делахь а, Оьрсийчуьра дечу хIакерийн тIелатарийн терахь лахлуш дац.


Gulagu.net проектан авторо дIахьедина, набахтешкахь ницкъбарх 40 Гб видео кхаьчна шега аьлла\nБакъоларъяран Gulagu.net проект кхоьллинчу Осечкин Владимира дIахьедина, Оьрсийчуьрчу колонешкахь тутмакхашна тIехь лелочу шогачу къизаллех къайлахчу сервисийн (ФСБ) "къайлаха" йолу видеоархив кхаьчна шега аьлла. Юьйцург ю шовзткъа сов гигабайташкахь йолу видео.\n"Медиазоне" (арахьарчу агентийн могIаре яьккхина ресурс)кхачийна бакъоларъяран проекто кхо видео.\nИшта ресурсо яздо, видеоархив Осечкинан кара муха кхаьчна а. Gulagu.net кхоьллинчо бахарехь, цуьнан коллегийн аьтто баьллера, пхеа шерачохь ФСИН-н цхьахйолчу набахтехь хан яьккхина Оьрсийчуьра цхьа стаг араваккха. Осечкина ца юьйцу цуьнан цIе, амма билгалдаьккхина иза программист хилар, юьхьанца "етташ, Iазап хьегийтина цуьнга, цул тIаьхьа говзанча иза хиларе терра цунах пайдаэцна". Иштта аьтто хилла цуьнан 2018-чу шарера 2020-чу шаре кхаччалц хьукматан компьютершна а, видеорегистраторшна а тIекхача.\nОсечкина бахарехь, видеоархив хьакхалуш ю Владимирскан а, Саратовн а, Иркутскан а кIоштарчу ФСИН-н кхаа белхахочух.\nGulagu.net проект вовшахтоьхначо чIагIдарца, 200 сов стаг чекхваьлла Iазапех а, амма видео тIехь дIаязвина царех балахьегна 40.\nGulagu.net бакъоларъяран проект кхоьллина Осечкин Владимира 2011-чу шарахь. Цуьнан белхахоша Iалашйора тутмакхийн бакъонаш, ишта кеста-кеста зорбане йоккхура колонехь ницкъбарх информаци.\nКху шеран Товбеца-баттахь, ФСИН-н а, ФСБ-н а тIедилларца, Gulagu.net сайт дIакъевлира. Осечкина дIахьедира, проекто шен болх кхин а дIа а бийр бу, амма боллу шайн белхахой, церан кхерамзалла Iалашъярхьама, Оьрсийчуьра ара а баьхна аьлла. Ша а дIавахара иза Оьрсийчуьра.


"Кунаки" - ГIалгIайчу тиллина тIай\nГIалгIайн махкахь дуьххьара дIахьош ду, «Кунаки» олучу доттагIаллан клубан декъашхойн цхьанакхетар.\nХIинцалца иза хилла кхечу мехкашкахь.\nТахана, хьеший тIелаца рагI кхаьчнера гIалгIайн. Иза, цара шайна а, тIебаьхкинчарна а йохкIамехь дан а дира. Несар-ГIалан йистехь, йоккхачу ресторанан комплексехь хилира иза.\nБаьхкина, Къилбаседа Кавказерчу массо а аьлча санна республикашкара векалш бара.\nШортта дийца а, ала а хIума дара, нохчийн а, дагестанхойн, хIирийн, гIалгIайн, гIебартойн, чергзойн.\nДуьххьара, массара а тIе тидам бохуьйтуш дерг- Кавказехь дайша лелийна долу доттагIаллийн ламаст юхаметтахIотто дезаш хилар дара.\n«Кунаки» клуб кхоьллинарг ву Мазлакх-гIалара нохчо Успанов Юни. Ша дуьххьара нахаца тарлуш, уьйраш езаш хиларе терра, шен мел волу доттагI а, интернетехь вевзинарг а цхьана ресторанехь вовшахтоьхначулла тIаьхьа доладелла ша дерриг.\nХIинца, иза къаьмнийн болам, церан дипломати ю, ала мегар ду.\nМаршо радиога вистхуьлуш, цо иштта билгалдаьккхира «Кунаки» клубан Iалашо а, цуьнан шена гуш болу некъ а.\nУспанов Юни, "Кунаки" вовшахтоьхнарг, бизнесхо.\nУспанов: «Вай ваьшша кху Кавказехь барт ца бахь, вайн меттан иза дан цхьа а вогIура вац. Хьалха вайн ворхIе дайша лелийнарг лело деза вай. Iедалшка а ца хьоьжуш».\n«Кунаки» боламан могIарш, хIора кхеташо мел хуьлу, стамлуш бу. ХIинца а баьхкинчеран терахь 150 хила мега. Цундела, и долийна гIуллакх дика хилар а, иза яьрьжийта езаш хиларх а дуьйцу гIалгIайн вевзачу бакъонашларъярхочо Муцольгов Мохьмада.\nМуцольгов: «ХIара тайпа цхьанакхетарш а доцуш доккха зен хилла вайна. Республикашна юккъахь, пачхьалкхашна юккъахь санна дозанаш ду декъна блок-посташ а хIиттина. Вай хIинца, барт а беш хIума долийча, вай муха ду дIадовзийтича, тIаккха, ерриге а Кавказехь а барт бан некъаш лохура ду вай».\nАдыгийн махкара веана Борей Марат а тIетов, иштта цхьанакхетарш оьшуш хиларна. Цо иштта элира.\nБорей: «Со воккхаве, со кху тобан декъашхо волуш. Вай кхузахь иштта цхьанакхетаро гойту, хIра гIуллакх дика хилар а, иза тIаьхьало йолуш хирг хилар а. Ас сайга далуччуьра накъосталла дийра ду. Вайн дайша лелийнарг вай лело деза».\nХIирийн махкара юкъаралхочо Татаров Алана, ша вистхуьлуш билгалдоккху, Iедалшка а ца хьоьжуш, наха, шаьш вовшашна дегнашна тIебоьду некъаш лехча, кхана-лама тIекхуьучу чкъурана иза карора ду аьлла.\nТатаров: «Коьртаниг ду, барт бан хаар а, лаар а. Вайна хаа деза иза. Лакха тIехь барт бан хууш бац. Вай бан беза и барт тIаккха. Каддафи Муамар цкъа аьллера Израильца тIом дIабаьлча: «Барт вайна ца оьшу. Иза вайн берашна оьшу. Цундела, мел халонаш хилахь а, вай духь-дуьхьала а хьовсуш барт бан беза».\nАла догIу, «Кунаки» клубан декъашхой цхьанакхеташ, Iедалхой ца бевллла бен ца богIу.\nХIинца а хилира иштта. ГIалгIайн махкарчу къаьмнийн юкъаметтигийн министраллера могIарера цхьа векал бен вацара веана.


ГIалмакхчоьнан коьрта гIала Элиста\n"Яблоко" партин гIалмакхойн декъан гIантдас Боромангнаев Бытыра хаттам хьажийна ГIалмакхчоьнан куьйгалхочуьнга Хасиков Батуга, кадастран картица хIоьттинчу хьолах лаьцна, яздо Кавказ.Реалиино. Оцу карти тIехь гIалмакхойн жимачу республикан территори жимъелла эзар сов еъкIо километарна - 75,9 эзарна тIера 74,7 эзарна. И территори хIинца гойтуш ю Астраханан областан йолуш санна.\nХасиковн цIартIе дахьийтинчу кехата тIехь дуьйцуш ду, 1943-чу шарахь ГIуран-баттахь ГIамакхойн АССР дIаяьккхинчул тIаьхьа цуьнан территори дIатоьхна хилла хилар Астраханан областах. Республика юхаметтахIоттийначул тIаьхьа цуьнан цхьа дакъа хIинца а дуьсуш ду Астраханан иза долуш санна.\nОбластан Iедалша дуккхазза а кхайкхамаш бинера мехкан Iедалшка шина субъектана юкъахь доза хIоттадахьара бохуш, олуш ма хиллара "баккъалла а латтанаш лелош ма хиллара", вуьшта аьлча иза Астраханан ларахьара бохуш. Хьал кхин а ирдеш дерг ду къовсаме долчу латтанашна тIехь Басы олу йоккха эвла а, Каспин биргIанан консорциуман мехкадаьттан биргIа а хилар.\n"Тайп-тайпанчу сервисаша а, шайна юкъахь пачхьалкханаш а йолуш, хаамийн базанаша а гайтарехь, ГIалмакхойн Республика даккхийн лаьттан дакъойх хилла Астраханан областан дакъа", - аьлла ду ГIалмакхчоьнан куьйгалхочуьнга яздинчу кехата тIехь.\n"Яблокон" партин республикерчу декъо доьху регионан куьйгалхошка, хьал а таллий, къастор ГIалмакхчоьнан керла территореш Астраханан областан административан дозанна чоьхьа муха йисна бохург.\nКавказ.Реалиица къамел деш Боромангнаев Батыра хаам бина, кадастран карта толлуш гира шена аьлла, хаьлха шина субъектана юкъахь къовсаме хилла территореш йоцурш "Астраханан областе дехьадевлла хилар керла латтанаш а".\n"ХIунда хилла иза? Кхузахь масех фактор ю. Луларчу регионан Iедалийн экспанси а, республикан куьйгалхойн бала цахилар а, федералан низамийн башхаллаш а. И тайпа конфликташ хуьлуш ю кхечу меттигашкахь а. ГӀалмакхчоьнан Iедалш – хьлха хилларш а, карарчу хенахь дерш а - оцу гIуллакхана реакци еш дац, уьш маьрша доцун дела, уьш Кремлах дозуш ду, регионера повестка иръян ца лаьа царна. Царна пайденна ду и гIуллакх доцуш санна дитар", - дийцина жигархочо.


Коронавирусан эпидеми бахьанехь болх бечуьра совцийна той хIиттон хIусамаш юха схьаеллийта дагахь ву Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. "ВКонтактерчу" шен пена тIехь бина цо иштта хаам.\n"Социалан дистанци ларъеш, ловзарш хIиттон банкетан хIусамашка болх болабайта сацам бина ас, махкара бакъхьара динамика чоьте а эцна. Оцу гIишлошкахь стоьлаш а, охьаховшу меттигаш а нийсса ах лахъян еза", - яздина Кадыровс.\nЦо бахарехь, тIаьххьарчу буса а, дийнахь а республикехь 9 стагаца къаьстина коронавирусан инфекци. "Карарчу хенахь 550 стаг ву цомгаш. Эпидеми яьржичхьана ун даьллера 1 795 стагана, царех 1 220 пациентана дарба хилла", - аьлла, дийцина Кадыровс.\nХьалхо дIахьедира мехкан куьйгалло, коронавирус бахьана долуш тоьхна дозанаш лахдеш кхоалгIачу муьре дерзарх. Доккхачу декъанна, изоляцин раж а, регионехула дIасалеларна тоьхна дозанаш а юхадаьхна. Иштта болх болийна кафеша а, хьешийн хIусамаша а.


Швейцарехь Лаьцна Езачу Туьканашкахь ХIумнаш Лечкъош Хилла Тоба\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2010\nЕвроперачу муьлххачу а пачхьалкхехь кест-кеста нисло, оьрсийн къомах болчу зуламхоша къоланаш деш я кхин долу, низамца догIуш доцу, гIуллакхаш лелош. Амма уггаре а дукхах цу зуламех бала Альпашкахь Iуьллучу жимачу Швейцарина кхочу. Схьахетарехь и пачхьалкх Европехь уггаре а таро йолчух ларалуш хиларца доьзна хила мега.\nДеккъа цхьана тIаьхьарчу шарахь маситтаза иккхина Швейцарехь Оьрсийчурчу куталхоша динчу зуламашца йоьзна йолу IалагIож. Ткъа цу могIарера тIаьххьарниг – Женеверчу луксус –сурсаташ духкучу туьканашкахь къоланаш дарна гучу а яьлла, оьрсийн туристийн дийнна цхьа тоба схьалаьцна Швейцарин полицин белхалоша. Ши зудий, ши боьрша стаггий ву схьалаьцначарна юккъехь. «Трибьюн де Женева» цIе йолчу меттигерчу газето дийцарехь, Iедалхоша Женева-гIалин уггаре а езачу кIоштахь йолчу цхьана хьешан цIа чохь куьйга-буржалш доьхкира къоначу оьрсашна. Ткъа уьш чохь Iаш хиллачу хьешан цIийнан номер чохь полицина карийра шортта, уггаре а дезачарех сурсаташ - Диоррий, Фендий, Прадий - луксус-туьканашкахь лачкъийна ларалуш хилла долу. Масала, ткъа эзар швейцархойн франк мах болу зударийн каралоцу тIоьрмиг я ткъе итт эзар франк мах болу тIаьрсиган куртка.\nКъолахойн ларашна тIе полици ялар, цу тобанех цхьаъ йолчу ткъе кхоъ шо кхаьчначу оьрсийчуо иштта цхьана Рю де Рон – урамерачу езачу бутикан чохь къола деччохь схьалаца ка ялар бахьана долуш нисделира. Иза шовзткъа эзар герга франк мах болу куртка лачкъон гIерташ гучуяьллера туькан белхалошна. Цара сихонца схьакхайкхинчу полицино шега хеттарш дан ма доллийна, зудаберо мукъарло динера, ша-а мичахь сецна ю а, шеца декъехь кхин мила ву а дуьйцуш. Ткъа цигахь, зуламхойн тобанна юкъахь болчарех кхин кхо къолахуо карийнера.\nМеттигерачу Iедалхоша билдаьккхира и тоба Швейцаре дуьххьар еъна ца хилар а, иштта, уьш баханчу март баттахь Женеве баьхкинчу муьрехь, меттигерачу туьканашкара иттанаш уггаре а дезачарех духарш а, тIоьрмигаш а, мачаш а лечкъийна хилар а. Карарчу хенахь Iедалхой и тоба шех «оьрсийн мафи» олучу зуламан юкъараллийн декъа ю я яц къасторна тIехь болх беш ю. Ткъа эзарнаш франкаш мах болу лечкъийна луксус-тIелхигаш лелон Iеминчу Оьрсийчурчу хьешийн гергарчу хенахь цхьа дIаьвше можа бос болу, меттигерчу набахтера тутмакхийн духар лелон дезар ду.\nИ хIинцалерниг дуьххьара хилам бац Швейцарехь оьрсийн махкарчу зуламхошца боьзна берг. Кхузахь кест-кеста ойъуш ю цу махкарчу мафица я зуламечу туристашца, я кхузахь доьшуш я болх беш ларалуш болчу керлачу оьрсийн совдегарийн коча Iамийначу берашца доьзна долу тамбоцу гIуллакхаш. Уьш къоланашна тIера дIа стаг вер-ваккхарна тIе кхаччалца ду. Иштта, масала, баханчу февраль-баттахь Берн-гIаларчу цхьана дашо хIуманаш юхкучу туьканна тIелатар а дина, цу чура онда хIонзаъ а лачкъийна, вада гIертачохь схьалецира пхи оьрсий.\nШо хьалха оццу гIалахь, иштта ювелиран туька яхьа гIоьртинчохь Iедалхойн каравахара кхин къоъ Оьрсийчура зуламхо. Ткъа яханчу гуьйранна йоллучу Европерчу хааминй гIирсаша шуьйра дийцаре деш дара, Швейцарерчу Лозанниний, Женевиний юккъерчу трассин тIехь оьрсийн кегирхоша йина хилла авари. ХIетахь оьрсийн миллионерий доьзалхой болчу кегийчу наха, корта бахон маларш а мийлина, буьйсанна шайн Ламборджинешций, Порш-Каеннашций урамашкахь чехкалла къовсуш, машенаш хихкинера. Ткъа, меллаша, шен новкъа дIавоьдуш волчу цхьана немцочун машен тIе а тоьхна и стаг лазийнера царах цхьаммо. «Керла оьрсий ахчано хьерабаьхна!», «Оьрсийн мажоран бераш Швейцарехь зуламаш деш ду», «Совцабе эххар а, оьрсий!» - ишта яра цу деношкахь Швейцарехь араюьйлучу артиклийн цIераш.\nЕвроперчу туьканийн белхахойн хьунар а ца тоьу куталчийн говзаллица ларабала\nАла догIу, къоланашца а, кхин долчу зуламашца адоьзна долу цатаме гIуллакхаш Швейцарехь лелийна ца Iа Оьрсийчура схьабевллачу зуламхоша. Германехь а, Францехь а, Италехь а Iедалхошна дика евзаш ю и проблема. Иштта, масала, Германехь кху деношкахь коьртачу пачхьалкхан телеканало АРДс гайта йолийна, оьрсийн мафех йолу сериал. Цу чохь гойтуш ду, кху махкахь орамаш тесначу цу зуламечу юкъаралло лелочу низамца доцучу гIуллакхехь лаьцна. Бакъду, беккъа цхьа оьрсий хилла ца Iа, Германехь зуламаш дечарна юккъехь а, оьрсийн мафих лаьцна кхузахь гойтучу сериалан турпалхошна юкъахь а.\nЦхьана хенахь Советан пачхьалкх юккъехь хиллачу, массо а аьлча санна, республикашкара а бу кхузахь зуламе хьеший. Къаьстина дукха бу, туьканашкахь къоланаш я куталш деш берш. Церан шайн шерашкахь шарйина, Iамийна дийна цхьа къоланийн система ю, де дийне мел долу кхиаъ еш, лелош. Уггаре а шуьйра яьржинарг - муьлхачу а къола дан Iалашо йолчуо туькана а воьдий, цигахь шена ез-еззарг схьа а хоржий, тIеюха хIума гIехь ю-яц хьожучу кабиний чу а воьдий, цу чохь шена тIера тиша хIумнаш охьа а тоссий, олуш ма-хиллара, ша-а эпсар санна кеч а велла, ара а волий, дIавоьду. Яккхийчу туьканашкахь белхахой ца тоьу, хIора а эцархочунна тIехь тидам латтон. Ткъа туьканара лачкъийна хIума а эцна араволуш бекаш болу горгали ца бекийта, зеделларг долчу муьлххачу а къуьнехь, цхьа лерина сканерш хуьлу. Цундела, муьлхха а стаг кога юхучу пазаташна тIера дIа волавелла кетарна тIе кхаччалц, мехаза кечвала аьтто хуьлу метигерчу туьканашкахь.\nКхин цхьаъ ю къаьсттина, Оьрсийчура орамаш долчу, курчу зударша вовшашна хьеха а хьоьхуш лелош йолу, хIума лачкъоран говзалла. Кхузарчу туьканашкахь муьлха а хIума эцна, ши кIира дIалале ша эцнарг, бахьанаш а ца дуьйцуш, юхаяла я хийца йиш ю. Ткъа, хIилланечу оьрсаша, цара шайн цхьаццайолчу интернет-форумашкахь мукIарло деш ма-хиллара, шайн цхьацца вина де я марел даздар, я кхин долу дезде тIекхочучу хенахь тоьллачух духар оьций, цкъа-шозза тIе а духий, юха ши кIира дIадале иза юха ло.\nИ тайпа хIилланаш хIума лачкъон карах долучунна дуккха а карадо. Ткъа Европерчу туьканийн белхахойн я фантази а, я хьунар а ца тоьу, цу куталчийн говзаллица ларон.


Дуьненан футболан чемпионат Оьрсийчохь ца хилийта...\nДуьненан футболан 2018 шеран чемпионатан васт\nКху деношкахь Германехь Украинан президента Порошенко Петрос дIахьедира, Оьрсийчоьхь 2018-чу шарахь дIаяхьа леринчу дуьненан футболан чемпионатана пачхьалкхаша бойкот яре сатуьйсу, аьлла. Цу кхайкхамна реза бу немцойн цхьамогIа тIеIаткъаме политикаш а.\nНемцойн хаамийн гIирсашкахь ша Германехь официала визитаца веана волуш Украинин президента динчу дIахьедаршца, Малхбалерчу Украинера Оьрсийчоьнехьарчу сепаратисташа Мискехь бина болу герз тохар сацорах болу барт банне а ларбеш бац. Сепаратисташа кху тIаьхьарчу кIиранашкахь 1100 сов бохийна и барт, элира цуо ша немцойн уггаре а йоккхачу тиражца араболучу Билд газетина еллачу интервьюхь.\nПорошенкос билгалдаьккхира, нагахь санна Киево хIинцалца схьа Минскехь бинчу бертан хIора а хьарк лардеш делахь, сепаратисташа шаьш даккхий герзаш юхадаьхна боху харц дIахьедарш а деш, амма бакъдолчехь и дIахьедарш талла шаьш долче Евробехь кхарамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а юкъараллин тергамхой кхочуьйтуш ца хилар.\nЦундела Украинин президент тешна ву, Оьрсийчоьнна дуьхьал керла санкцеш юккъе ца яьхча, гIуллакх хир дац бохучух. Ткъа и санкцеш, Порошенкон хетарехь, хIинцалчул а лазамех хила езаш ю Оьрсийчоьнан экономикана а, цуьнан сонталлийна.\nМасала, цуо кхайкхам бира Евробертан куьйгалхошка, 20I8-чу шарахь Оьрсийчохь дIаяхьа лерина йолу дуьненан футболан чемпионатана бойкот яре я и чемпионат кхечу пачхьалкхахь дIаяхьа сацам тIеэцаре.\nХIинцале а цхьа могIа тIеIаткъамечу немцойн политикаша кхобалдарца тIеэцна Порошенкон футболан чемпионатах долу дешнаш. Нагахь санна Москохано шен Украинера питане политика хийца ца хийцахь, дуьненаюкъарчу футболан ассоциацийн федерацино, я вуьшта аьлча, ФИФАс Оьрсийчоьнера дуьненаюкъара чемпионат дIаяхьара бакъо схьаяккхаран хаттар айдан деза аьлла дIахьедар дира Меркел Ангелас куьйгалла дечу, карарчу хенахь Германехь Iедалехь йолчу Кериста-Социалистийн партин цIарах Бундестаган депутат волчу Штеффель Франка.\nШинарийдийнахь оццу Билд газетехь араяьллачу шен интервьюхь цуо элира: „Нагахь санна Путинас шен агресси саца ца яхь, Оьрсийчохь дуьненан футболан чемпионат хир яц. Демократин пачхьалкхаш цу чемпионатана бойкот йийр яц, иза кхечу пачхьалкхана дIалур ю“, - аьлла.\nИзза аьлла хеташ ву кхин цхьаъ гIарваьлла волу немцойн политик, ХIессен лаьттан чоьхьарчу гIуллакхийн министр волу Бойт Петер а. „Оьрсийчоьно а, цуьнан президента Путин Владимира а Украинерчу конфликтехь лоцучу декъе хьажча, хала ду, цу махкахь дуьненан футболан чемпионат дIаяхьа йиш ю бохург къобалдан“, - элира цуо журналисташка.\nКхин цхьаьна доккхачу а, мехалчу а немцойн бундестлаьттан – Баварин - чоьхьарчу гIуллакхийн министро ХIерман Йоахима а, ткъа иштта немцойн Кериста-демократийн партин кхерамазаллин эксперт волчу Майер Штефана а хаийтина, шаьш Оьрсийчоьнера футболан чемпионат дIаяхьаран бакъо схьаяккха еза аьлла хеташ хилар.\nБакъду, дуккхаъ тергамхой ца теша, Дуьненаюкъарчу футболан ассоциацин федерацино, я вуьшта аьлча, ФИФАс цу тайпана сацам тIеоьцур бу бохучух. ХIунда аьлча, цхьаннена а къайле а йоцуш, цу цхьаьнакхетараллехь лелаш долу гIиллакхаш демократица а, чекхчагучу финансийн политикца а цхьаьнадогIуш дац.\nДуккхаъчу шерашкахь цу ФИФАн куьйгалла деш волу Блаттер Йозеф шен Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца долчу доттагIаллийца вевзаш ву, ткъа иза ша а, цо куьйгалла до цхьаьнакхетаралла а хийлаза коррупцина а, куьйгана цIена ца хиларна а бехке вина ву журналисташа а, тергамхоша а. ХIетте а, цкъа а кхеле озийна а, я низамашна хьалха жоьпалла такха а ца дезна цуьнан.\nЦундела, Дуьненаюкъарчу футболан ассоциацийн федерацино, хIуъу хилла лаьттахь а, Оьрсийчоьнера футболан чемпионат дIаяхьаран бакъо дIайоккхур яц аьлла тешна ву Соьлжа-гIаларчу Терк футболан тобан декъахо хилла волу, ткъа карарчу хенахь Берлинехь вехаш волу Сатуев Адам.\nЦунна хетарехь, футболан чемпионат ищза спортан хилам хилла ца Iаш, политикан маьIна долуш хилам а бу, амма ФИФА Оьрсийчоьнна дуьхьал ер ю бохучух иза ца теша.\nСатуев Адам: „И ФИФА а, УЕФА а цхьа шайн башхаллаш йолуш, Iадаташ долуш цхьаьнакхетараллаш ю, цара Оьрсийчоьнера дуьненан чемпионат дIаяхьа йолу бакъо дIайоккхур ю аьлла ца хета суна. Соьга хаьттича, и бакъо цуьнгара дIаяккха-м йогIура.\nХIинца Оьрсийчоь уггаре а чIогIа адамийн бакъонаш а хьоьшуш, кхечу къаьмнийн маршонаш а хьоьшуш лелачу хенахь, цигахь футболан чемпионат дIаяхьара суна нийса ца хета. ХIунда аьлча, футболан чемпионат – иза спортан хилам хилла ца Iаш, политикан а хилаам бу“.\nСатуев Адаман дешнаш тIечIагIдо Германехь Оьрсийчуьра футболан чемпионатан бойкот яр дийцаре долушехь Дуьненаюкъарчу Олимпийн Комитетан куьйгалхочуо Бах Томаса оцу сохьта цунна дуьхьал шен аз айдаро а.\n„Бойкот боху дош цу кепарчу спортан даздаршца данне а доIуш дац. ХIунда аьлча футболан чемпионат – иза къаьмнашна юккъехь тIайнаш дохку хилам бу“, - элира цуо, чемпионат дIаяхьаран бакъо Оьрсийчоьнера схьайоккхур ю бохург аьтте а ца дуьтуш.\nУкраинан президентан дехар\nФутбол юьхьIаьржахIоттийнарш бу лоьцуш\nОьрсийн спорт тIаьхьарчу шерашкахь вуно ийна политикаца\nАрахьарчу пачхьалкхийн къайлахчу сервисийн карах леш бу нохчийн блогерш аьлла Кадыровс. Ткъа хьалхо "сий дойу" нах байа беза бехира цо


Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Москварчу векала Салливан Джона кхаарин сарахь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралле Малхбузенан цIарах яздина жоп деъна оьрсаша тIе дожорца йоьхучу "кхерамазаллин гарантешна" дуьхьал.\nЦуьнах лаьцна цкъа дуьххьара хаам бира зорбан-гIирсаша, цул тIаьхьа иза бакъдира Оьрсийчоьнан арахьаран политикан хьукмато а. Цуьнан сайта тIехь гучубаьллачу хаамехь дуьйцуш ду, Салливан, цуьнан дехарца, тIеэцна хилар Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн минстран когаметто Грушко Александара.\n"Цхьаьанакхетар дIахьуш америкахойн дипмиссин куьйгалхочо схьаделира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн администрацино йозанца кечдина жоп, хьалхо Оьрсийчоьнан агIоно кховдийначу кхерамазаллин гарантех лаьцначу шина агIоннна юкъарчу бартана", - аьлла ду сайта тIехь.\nАмерикахойн дипломат реза цахилира комментари ян ша МИД-е веъча а, цу чуьра араваьлча а, билгадоккху ТАСС агенталло. Оьрсийчуьрчу хаамийн агенталлаш дийцарехь, Салливана МИД-хь яьккхира ах сахьт гергга хан.\nВашингтонехь журналисташна хьалха вистхуьлуш Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретара Энтони Блинкена тIечIагIдира, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн жоп Оьрсийчоьне дIаделла хилар Дечкен-беттан 26-хь. Цо билгалдаьккхира документ кечдина хилар Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн бертахошца а, партнерашца а цхьана, шайна юкъахь Украина а йолуш.


Майра к1ант Ахьмаддий, бос хаза Азий\nКадиева Мадина, 7 класс\nЦхьана заманахь, маьрша беха нехан махка цхьа боккха бохам беъна. Мичхьара деъна хууш цхьа а воцуш, динна махкахь ког биллал меттиг тешаме йоцуш, цхьа ешап кхаьчна.\nЦа дича ца долучу г1улкхана юьртах волург шен сих-дег1ах дог а дуьллий волуш хилла ц1ера ара, ша юха кхочур ву-вац ца хуу дела.\nБерашна а ч1ог1а кхераме хилла хийисте лийча даха а, ловза кет1а довла а.\nНах ч1ог1а холча х1иттина цо.\nДукха к1ентий г1иртина цунах мохк кхелхьара баккха.\nАмма цуьна ницкъ эшо ницкъ ца тоьаш, йишйухий к1елабуьсуш хилла.\nЭххара, шен г1иллакх, майрал бахьанехь г1араваьлла цхьана наьрт-аьрстхо волчу дехаре бахана уьш. Т1ема г1уллакх дика девзаш а, цулла тур говза лелош а, сека-1ад нийса тухуш а цхьа а ца хилла.\n– Хьо тхох г1оле верг а, тоьлларг а ма вара. Тхо хьуна дехаре даьхкнера-кх, г1о дахьара ахь, орцах валахьар хьо, дахахьара ахь тхо ешап балех, – аьлла.\nНаха шега бохучуьнга ла а доьг1на наьрт-аьрстхочо дехарна жоп делла:\n– Ас дош ло шуна, ас и ешап дуьйр ду я цо со вуьйр ву.\n– Хьуо ца вала хьажахьара хьо. Хьо велча тхо ешап балех хьалха довлалур дацар-кх, – аьлла цара.\nШа ешап лаца новкъа валале, дуьненна а дала хьекъал хир долу цхьана воккхачу стагах дага вала вахара наьрт-аьрстхо. Воккхачу стага хьехар дина:\n– И ешап баттахь кхаа дийнахь адми хьесапехь хуьлу, вукху деношкахь саьрмак я цхьа экха хуьлу. Ешапах адам хуьлу х1айт лар а йина, сина метта тоха еза ахь цунна. И дист хила кхиале корта а баьккхина лаьттах долла а деза. И дист хила кхиита мегар дац. Иза сардам болла кхиахь, цо боьллина сардам г1ура бу хьуна.\nНаьрт-аьрстхо цунна баркалла а аьлла новкъавелира. Ешап лоьхуш, болуш бай а, дитта т1е даьлла г1а а, акхаройн лар а, хезаш олхазарийн эшар а йоцуш цхьана юькъа якъаелла хьун йолчу кхечира х1ара.\nЕлахь-яцахь х1ара хир ю-кх и ешап 1ен меттиг аьлла дагадеара цунна. Ешап ца хууш гучудалахь а аьлла, шен лачкъа меттиг а кечйина, иза лардан сецира наьрт-аьрстхо. Цхьана баттахь гергга 1ийра и ешап лардеш. Ц1аьххьана стиглахь бода а х1оьттина, ц1ера хаьштиг даьтташ, цхьа боккха саьрмак лаьтта боьссира. Ша болчохь кхо гуо а баьккхина адми хьесапе бирзира и. Эццигахь озийна сека-1ад а тоьхна ешпа дожа а дина, корта бакха т1ехьаьдиара наьрт-аьрстхо. Кхо тоьхначу пхан чевнах ешап далаз хиллера. Вог1уш наьрт-аьрстхо а гина, и корта баккха кхиале, шен т1аьххьара ницкъ т1е а белла, мохь тухуш сардам боьллира ешапа:\n– Хьайн дуьнена валавеза доьзалхо маьлх-бетта серло кхетталц бен ма вехийла хьан, – аьлла.\nЕшапан балех девлийла хиъна, махка боккха кхаъ беънера. Наьрт-аьрстхочунна баркалла баьхна ца бовлура нах. Амма наьрт-аьрстхо ша-м ч1ог1а г1айг1ане вара. Ешап диний массарна хаьахь а, амма цхьанна а ца хаьара наьрт-аьрстхочун сардам боьллиний.\nД1аоьхура денош, дуьненчу елира наьрт-аьрстхочуьна йо1. Чиркхан серло бен ца гойтуш кхиайора дас, шен бос-хаза Аза. 1амадора г1иллакх-г1уллакх, дуьне 1алам муха ду дуьйцура. Дахарехь йо1ан мел оьшу дерг 1амадора. Делахь а, и дерригге дийцарехь, хьехарехь бен хууш дацара Азина. Ма ч1ог1а сатуьйсура цо маьлх-беттан серло ган а, нахана юкъа яла а, нийсархошца дагар дуьйцуш 1ен а.\nГ1ийла 1ара и, маьлх-бетта серло чу кхетарх лардечу корехь х1уо луьйцуш, шен эшар а олуш. Цкъа а йо1 гина а йоцуш, цуьна хаза, исбаьхьа аз цкъа хезна кхетам д1абехьна, коре ладог1ог1а вог1ура цхьа жима стаг. Ахьмад яра к1ента ц1е. Шен йишйолчу аг1ор хоттуш хаа-хьажа велира иза, и йо1 мила ю, иза цкъа а чу-ара йолуш гуш а ма яц аьлла т1аьхьа кхиа. Эххара хиира цунна, йоь1ан дас ешап дер а, цо боьллина сардам хилар а. Шена бакъдерг хиъначул т1аьхьа, Ахьмада 1алашо лецира йо1 сардамах хьалха йоккху некъ лаха.\nДукха лилира Ахьмад Аза сардамах яккха х1ума хуу стаг лоьхуш. Хийла юьртах чекх велира, хийла нехан кет1а х1оьттира. Иштта х1ара лелаш цхьамми йийцина хиллера кхуьнга, жинашца тайна цхьа зуда. И йолчу вахара к1ант. Ца тайра цунна и зуда: чуччу хьуьйсуш б1аьргаш а, говр кхес санна месаш, хьала хьийзана лерга т1илдигаш а йолу иза ч1ог1а дегаза яра. Делахь а, дог эшна лелаш хилар хьалха а даьлла, Ахьмада ма-дарра дийцира цуьнга ша деъна г1уллакх.\nСамукъдалар хааделира к1антана цу жирга зудчуьна юьхь т1ехь, х1ара шен къамел дина ваьлча. Йо1 1ен юрт схьа а йийцитина, кхин д1а дан дезарг ша дийр ду, сардаман ницкъ эша а бийр бу элира цо. И зуда дукха куьцаза хилар х1инца маь1не ца лоцуш, хаза кхаъ хилла ц1а вахара Ахьмад.\nДукха сиха кхечира и жирг зуда йо1 ехачу кет1а. Ков тоьхна йоь1а да ара а ваьккхина элира цо:\n– Ша жинашца тайна ю. Цара кху кертахь шега дарба далур долу цомгуш йо1 ю боху. Хьо реза велахь, маьлх-бетта серлонах лачкъина кхиош йолу хьан йо1 то а йина, кхин д1а цуьна йисна хан, маьлх-бетта серло цунах хьоьгуш яккхийта говзалла ю шегахь.\nЙо1 дуьнена яьлчахьана макхъелла хилла де юьхь, дегйовхон къамел а хезна, екхаелира. Хезначо 1ехийна, эцциехь кхуо а тергал ца дира зудчуьна дукха жирг хилар. Сихонца йигира цо хьаша шен йо1 йолчу.\n– Х1ара цамгар тамашийна а, ч1ог1а а ю. Йо1 тоелла яллалц тхойшинца кхин адам юххехь хила мегар дац. Дарба лелош хилча суна цхьа а новкъа г1ерта мегар дац, – бохуш хьаьвзира и зуда. Нарт резахилира. Цо бох-бохург а дина, и шиъ шаьшшиъ а йитна ара велира иза. Амма дукха хан ялале, мел къахко г1ертарх г1уллакх ца хуьлуш, шеконо хьовзо ваьккхира х1ара. Ц1аьххана вагийча санна, цхьана деглацамо хьечу ов тоьхна, йо1 ехачу оти чу иккхира наьрт-аьрстхо. Чоь еса яра. Йо1 я дарбанча чохь яцара. Наьрт-аьрстхочуьна дог лазаделира. Мичара ели а, мила ю а ца хууш кет1а х1оьттинчу зудчух, цуьна хат1 шена гушшехь, сел чухьаьдда тешна хиларо, шен бехк хеташ йишйоьхнера цуьна.\nКхин дан х1ума а ца хилла, юха а хьехар эшна Воккха стаг волчу вахара йоь1ан да.\nДуьнена а, эхарта а хьал девзаш 1елам стаг вара иза.\nК1езга нах бара и вевзаш, мил-милла а цо т1е а ца оьцура.\n– Сан йо1 яйна. Мацах ешапан ка елира, дуьнена ялаза йолчу цунна сардам болла. Маьлх-бетта серлонах ларъеш кхиош яра шен иза. Ша сардам ницкъ эшор бу аьлла кет1а еанчу цхьана зудчух тешна ледарло яьлла шегара. Цо лачкъийначух тера ду иза. Шена хьан хьехар оьшура, цо и х1унда дина а хаьа лаьара шена, – элира Наьрт-эрстхочо. – Муха яра и зуда? – хаттира 1еламчас.\n– Чуччу хьуьйсуш б1аьргаш а, говр кхес санна месаш а, хьала хьийзана лерга т1илдигаш а йолуш ч1ог1а дегаза яр-кх, – д1адийцира цуьна хат1.\n– Ахь дийначу ешапи са х1инца а ша дожиначу меттехь ду. Ткъа шуьга еъна зуда цуьна йиша ю хьуна. Цунна оьшург хьан йо1 ю. И лоьхуш дукха лаьлла иза. Цуьна дег1а кхолла г1ерта и цуьна са. Аьзни ен а йина, ахь дийна ешап денда дагахь ю иза. Айхьа ешап д1адоьлланчу меттехь ларъян еза ахь и.\nВоккха стаг волчуьра ара ваьлла наьрт-аьрстхо ч1ог1а г1айг1ане вара: къуоналла д1аяьллера, шен г1орах б1о-къежна-а вара. Х1етте а, сихонца новкъа вала кечвелира. Къайлаха, ма-дарра сурт девзана хилла Ахьмад, наьрт-аьрстхо гена валале т1аьхьа кхиъна элира:\n– Со г1ур ву, хьо ваха ца оьшу.\nАхьмад а вара Аза ярах шен бехк хеташ юьхь-1аржа.\nКхо ма дийцинера йоь1ан ков-керт цу вочу зудчунна. Цундела шен декхар хетара кхунна йо1 к1елхьара яккха езар. Цо и яккха а яьккхира.\nЙо1 ялош йог1учу йилбаз-зудчул хьалххе д1акхаьчнера Ахьмад, ешап лаьттах доьллинчу метте.\nБ1аьргаш бихкина Аза ялош йог1учу зудчух б1аьрг ма кхитти, ойла ца еш, чухьаьдда син-метта тоьхна йожира ешапи йиша Ахьмада.\nЙо1 кхуза ялаян сардамах хьалхаяьккхина хиллера цо. Цундела маьлх-беттан серлонах ца къаьхкаш, мелхо а цунах зовкх оьцуш ц1а кхечира Аза.\nЦул т1аьхьа, дукха хан ялале, Ахьмади кертахь ловзар а хилира. Хаза, ирсе и шиъ даха а хиира.


Марсхьокху-бутт 22, 2017\nЛеррина оьрсийн къомахчу я Оьрсийчуьра орамаш долчу талорхошна оьрсийн маттахь йозанаш детта Малхбузерчу туьканашкахь а, хьешийн цIеношкахь а церан долахоша, хIума лачкъор дихкина хилар а, хIора а хIума лачкъор Iедале доккхур хилар а дIахьедеш.\nГерманехь а, Испанехь а, Италехь а, Австрехь а уггаре белхан меттигаш алсамйолучех бу оьрсийн маттера меттигерчу матте гочдархойн болх, хIунда аьлча хIора денна аьлча санна оьшуш нисло и мотт буьйцу нах полицино Оьрсийчуьра талорхой лаьцча я кхелехь Оьрсийчуьра орамаш долчу нехан дов хоттучу хенахь.\nХьастагIа интернетехь шуьйра дийцаре даьккхира Испанерчу цхьана туьканахь дIатоьхна хилла дIахьедар. „Лераме эцархой! ХIума лачкъор дихкина ду низамца".\n"ХIора а къу, цо дина къола мел жима делахь а, полице дIалуш ву“- аьлла яздина дара цу дIахьедар тIехь. Кхеташ ма-хиллара, кхин цхьанна а кхечу къомахчу туристийн маттахь яздина дацара цу туькнахь иштта йоза, оьрсийн маттахь бен.\nТуркойчохь а, Италехь а садоIуш болу Оьрсийчуьра цхьаццаболу хьеший а бовлу кест-кеста криминалечу леламашца гIар. Иштта, Римини гIаларчу дуккхаъчу хьешийн цIеношкахь пеношна тIехь дIадиттина йозанаш ду, оьрсийн маттахь яздина.\n„Лераме хьеший! Лоьмарчуьра пхьегIаш а, тударгаш а, халат а шайца дIадахьа магийна дац. Уьш лоьмарчохь лелон делла ду“ я „Лераме хьеший! Буьйсанна 10 даьллачул тIаьхьа маьхьарш ма хьекхахьара аш! Шайн нехаш учи чу охьа а ма кхийсахьара аш“ аьлла яздина ду царна тIехь.\nИнтернетехь хьовха, ур-атталла оьрсийн коьртачу телевизионан керланашкахула а чекхъелира хьастагIа туркойн махкахь шаьш садоьIна цIабоьлхучу хенахь чамдеш юьззина отел чура лечкъийна гатнаш а, тударгаш а, къаьркъанаш а, ур-аттала кехат а, стоьмаш а эцна баха кечбелла гучубевлла оьрсийн мехкарий.\nТкъа цул тIаьхьа масех де далале иштта гIарделира зудий-майрий, иштта шайн тIоьрмигаш а, чамдеш а юьззина хьешийн цIийнара юург-мерг а лачкъош гучудаьлла долу. Цул тIаьхьа, ала дашна, Туркойчуьрчу отелаш шога даькхина Оьрсийчуьрчу хьешашна тIехь терго яр.\nГерманехь а, Австрехь а нисло Оьрсийчуьра туристаш а, Оьрсийчуьра цу шина махка баха схьабаьхкина нах а кест-кеста криминалечу хроникийн турпалхой. Наг-нагахь беламе а хуьлу и хроникаш мелла а. Иштта кIирандийнера оршоте йолчу буса 4 оьрси цхьана буса шозза къола дан чуваьллера Терезиенфелд олучу жимчу гIаларчу цхьана киоскана.\nЦкъа хьалха буса кхозлагIчух ах даьлча неI йохийна цу киоскира чуьра къаьркъа а, цигаьркаш а лачкъийна дIавахана волу и виъ сахуьлучу хенахь шаьш даьхьнарг дIамелла ваьлча юхавирзинера шаьш талор динчу метте. Юха а чу а ваьлла, къаьркъа а, кхалла хIума а лохуш уьш цу чохь бохкуш, царех цхьанна тартеснера.\nМаршо Радионе Лахарчу Австрерчу полицин декъехь бинчу хаамца, уллехула тIехволу цхьана меттигерчу вахархочунна гинера и сурт. Цо Iедалхошка дIа а аьлла, полици схьакхаьчча, кхо оьрси веддера, веалгIаниг, тар озийна хилларг, лаьцнера Iедало. Цо даре динчул тIаьхьа важа кхоъ а сихонца схьакарийнера полисхошна.\nМалхбузерчу нахана ца магадо ОвхIанистане баха\nТурист вийнарг вийцинчунна миллион сом ло Абхазин милицино\nГIирме садаIа баха протест йо украинхоша


Телекоммуникацеш: диканиг а, вониг а\nВайн заманахьлерчу адамийн дахар доккхачу декъехь интернетой, мобилан телефонаший билгалдоккхуш ду аьлча харц хир дац. Ткъа шо хьалха цхьанна а бевзаш ца хиллачу коммуникацин гIирсах цIеххьана Африкера дIа Нохчийчуь кхаччалца адамийн дахарна тIеIаткъам бен хьоста хилла.\n26 шо хьалха дуьххьара эфире елира „Хиндолчухьа юхаверзар 2“ цIе йолу ХIолливудера фантастикан жанрера филм. Цу чуьра ши турпалхо, Мартиний, Докий, хенан машенан гIоьнца 2015-чу шеран гIадужу баттахь нисвелира цIеххьана, аьлча а, кху вайн карарчу деношкахь.\nФилмехь гойтура хIетахьлерчу, I989-чу шеран дахарера схьа тергалдича, мел бакхий а, теша йиш йоцу а хийцамаш 2015-чу шарахь хилла хир болуш санна.\nМасала, филман турпалхой тешна бара, 2015-чу шарахь некъаш цхьанхьа а оьшур дац, хIунда аьлча машенаш хIаваэхула лелар йолун дела. Цу некъашца долчунна филм яьккхинарш мелла а галбевллехь а, къаьстина Оьрсийчуьра некъаш хIетахь 1989-чу шарахь чул мискъаразаталла тоделла ца хиларна, амма кхин дIа долчех дуккха а хIумнаш кхочуш хилла филман авторийн шайхаллех.\nМасала, цу чуьрчу турпалхочуо хIуммаъ хала а доцуш, шен къаналла къайлайаккхархьама юхьтIера чкъор хуьйцура. ТIаккъа, хIора шарахь дуьненчохь вайн заманахь мел еш йолу юхь-кедиг къона а, хаза а хетийта еш йолу пластикан операци а тидаме эцча, олийла дац филм яьккхинарш галбевллера аьлла.\nАмма майра, мел дозанаш доцуш хиндолчух лаьцна филм яьккхинчеран фантази хеталуш хиллехь а, делахь а, вайн заманан уггаре а доккха бозбуанчалла – интернет боху хIума кхолла йиш ю бохург дага ца деънера царна.\nКхоллина ца Iаш, цуо адамийн дахарехь йоццачу хенахь сел йоккха меттиг дIалоцур ю а, боккха тIеIаткъам бийр бу а бохург.\nТкъа мел боккха интернето а, цу чуьрчу социалан машанаша а, цуьнца йоьзначу мобилан зIено а нохчийн дахарна беш болу ницкъ бу бохург дела денерчу тоьшаллаш гойту.\nДIогахь хеза хьенехо шен хIусамнана цуо дукха сов хан интернетехь яккхарна йитина яхийтина бохуш. Хьуьллахь го хIусамнанас шен цIийнда кхечу зудчуьнца социалан машанехула къайлаха захалонаш дуьйцуш гучу а ваьлла, ша цуьнгара дIаяхале цуьнан боллу бахам бохош, кечбеш.\nТIаккха цунна тIаьхьахIоьттина догIу кхин цхьа интернет – коста: цу кепара хIусамнанас витинчу боьршачу стаго мобилан камерца яккхина видео, шена дIаяханчу хIусамнанас дина зенийн барамаш а гойтуш, хьовсийша цуо лелийнарг, бохуш, даккхий синош а дохуш. Иштта дIа кхин а, кхин а.\nЦхьаммо аудиокхайкхам баржабо ватсаппехула, „бусулба вежарий“ бохучу дезчу дешнашца дIа а волалой, зударийн бехке духарш дуьйцуш. Цунна дуьхьал зударша шайгара жоьпаш даржадо, божарийн маьттаза лелар охьадагардеш. ТIаккха, хьо хьайна хиллачу шоках меттавеана валале, кхочу „хьовсийша кхуза, марда ву шен нус марелаца декъалйеш!“ олий видео. ТIаккха кхочу хьерабевллачу гIалгIайн зударша цхьана йоIана етташ йолу видео.\nИза ший а йицйо цул тIаьхьа хьан телефоне я емайл адресе тессинчу Шемахь дайъинчу берийн ла ца даллала къизачу сарташ. Царна доллучарна а тIу мухIар туху цхьа къила бахана узаме мукъамца кечдина долчу даIаваташа, дукхахьолехь жоьхатин цIе а, цу цIаргахь богун болу зударий а буьйцуш долчу.\nДоцца аьлча, мацах классико аьлларг жимма хийцина далийча, „массо а хIума кегаделла нохчийн кхерчахь“. Интернетах беркат а даьлла. Я аьлча а зулам а даьлла.\nХетало, нохчийн къомера гIаж такхол верг цу глобалан машанерчу виртуалан дахаре дирзича санна, ков-керт а, Iалашдан деза хьелий а, чу дерзон деза ялтанаш а, кхетам-кхион деза бераш а, бузон беза доьзалш а битина.\nТкъа муха ду-те кхечу къомалашлахь интернет лелор? ДIасакхоьхьий -те цара шайна юкъехь иштта и пайда мел боцу видеош а, аудиош а. Я деккъа нохчийн лазар ду-те иза? Цкъа а цхьанна а кхечу къомах болчара шега интернетухула я мобилан зIенехула цу кепара видеош я сарташ я аудиохаамаш баийтина бац бохуш дуьйцу Германехь социалан белхахо йолчу Дадашева Элизас.\nЦундела хетало шена вайнах санна интеренетах цхьа а маьIна а доцучу хIумнашна пайда оьцуш къам дан а дуй- те олий бохуш.\nДадашева: „И хIума вуно чIогIа даьржина вайнаха юккъехь, интернетехь социалан машанашкахь а, телефонашкахула а и цхьацца пайдабоцу видеош а, аудиош а, сарташ а дIасатийсара.\nАс оьрсашца а болх бина, хIинца немцошца а болх беш ю со, соьга-м ца тессина царех цхьаммо а цкъа а и тайпа хIумнаш. Нохчий бен иштта и хIума лелош нах бу моьттуш яц со.\nЦара оцу сохьта телефон хьалаюзу. Ахь цхьанге ма тийсахьара хIорш соьга аьлча, дегабаам а бой, оьгIаз а йоьдий, хьо сийдоцуш ерг а хуьлий дIадоьрзу иза“.\nНохчийн къоман ловзорг хилла дIахIоьттинчу интернетой, мобилан зIеной, къаьстина цуьнца лелош йолчу ватсаппо а, вайберо а мел доьзалаш бохийна я мел зе-зулам дина бохучунна чот-барам бустуш цхьа а статистика яц.\nБилгал хууш дерг амма цхьаъ ду – оццул пайдехьа а, оццул атта а, аьхна а гIирс болу и цивилизацин кхиамаш дар дайна лелачу нехан карахь эвхьазло а, маьттазло а яржоран гIирс хилла дIахIоьттина.\nХилла цунах иштта шаьш дуьйцург цкъа а шаьш кочуш ца дечу керла бевллачу молланийн а, шен чохь а, доьзалехь а доллург ца гуш, нах буьйцучу нехан а майда.\nДадашева: "Нохчий бен иштта и хIума лелош нах бу моьттуш яц со..."


Шаьш лела машенаш юкъайовларо хуьйцур ду адамийн дахар\nSouth Korea -- Google Chief Executive Eric Schmidt speaks during a news conference to launch its new tablet PC, Nexus 7, in Seoul on 27Dec2012\nШа шена урхалла деш йолу машенаш ярехь баккхийн кхиамаш баьхна цхьамогIа компанеш. Уьш юкъайовларо вуно чIогIа хийца мегаш ду адамийн дахар а, машенийн индустри а. Амма говзанчаша дийцарехь, хIинца а дуккха а халонаш ю цу тайпа машенаш шуьйра юкъаяха новкъарло еш.\nМасала, хьо урамехь лаьтташ ву, цIа ваха дагахь. Хьайн телефонехула машен схьакхойкху ахьа. Цхьа минот ялале иза схьайогIу. Хьо чухиъна. Машен дIайолало такси санна. Амма урхалла деш стаг вац цунна.\nЦу тайпа машен ю аьлча Iилманан фантастика санна хIума хета иза. Амма технологи шуьйрачу гIулчашца кхуьуш хиларо и хилам герга балийна.\nАвтономин кепехь лелаш йолу транспорт юкъаяларо баккхийн хийцамаш бохьур бу адамийн дахаре. Цу гIуллакхо вайн хан а, ягориг а кхоор ю. Цул сов, гIаланаш яран планаш а хуьйцур ю цо. И машенаш юкъаевлча дIасалела атта хир ду заьIап нахана а, тIех сов садаьIна къадбелла дIасабаха арабевллачу нахана а.\nКомпьютеро урхалла деш йолу машенаш юкъаевлча уьш дIасалелар цхьана кепе дерзийна хир ду. Уьш вовшахъетталур яц. Дуьхьалонна улле гIоьртича совцур ю уьш хьалххе.\nПейдж Ларри Google компанин болх кхочушбаран директор ву. Google ю и белхаш барехь хаьлхе дIахьош йолчу фирмех цхьаъ. Керлачу цу технологех лаьцна иштта элира Пейдж Ларрис.\nПейдж Ларри: «Ойла яйша, мел хуьйцур ду ша лелачу машено вайн дахар а, гонахара Iалам а. Дитташ а, зезагаш а кхин дерг а алсам дера ду. Машенаш дIахIитто меттигаш кIезиг оьшур ю. ДIасалелар аттачу дер ду. Некъан хьовзамийн терахь вуно чIогIа лахлур ду.\nХьан гIуллакх дан маьрша хир ву хьо. Машенна хьалха а хиина хан йойъуш Iан дезар дац. Юкъъерчу Iамеркахочо 50 минот йойъу балха воьдуш. Ойла яйша, и хан кхин гIуллакх деш яйъа аьтто хир бу неха».\nМашенан компьютерца урхалла дан а, цуьнан чехкаллана урхалла дан а, сацо а аьтто баьлла леррина а, дIасалеларна терго яран а, автоматан кепехь машен дIахIоттон а, спутникан навигаци яран а системаш юкъайовлар бахьана долуш.\nШаьш лела машен хилийта и системаш вовшашца йоьзна хила езаш ю. ТIехула тIе, машен тIехь хила еза цхьацца гайтамийн сенсорш а, видеокамераш а, радар а, радар санна болх беш долу лидар олу лазер а.\nЦу гIирсаша хаам бийр бу компьютеран программе машенна гонах хуьлуш долчух лаьцна. Цара тидам бийр бу некъан йистошна, йоьшур ю некъан симболш, светофораш, тидаме оьцур бу гIашлой.\nБаккъалла а кхерам боцуш хилархьамма, массерна а хетарехь, кхечу транспортца юкъаметтигаш латто аьтто болуш хила еза и тайпа машенаш.\nУоллес Ричард Iамеркера Мичиган-штатехь йолчу транспортан системашна анализ ечу центран директор ву. Цо дуьйцу, масала, некъ морзух болучу меттехь оьшуш долчух лаьцна.\nУоллес Ричард : «Нагахь хьо гIьртинчу хьолехь гIалахь валахь, радиолокацин а, оптикан системашна гуш ца хуьлу голатоьхча дерг. Дуьхьал цIенош хуьлу, некъ керста болуш хилча машенаш вовшахъетталур ю вовшашца радион зIе ца хилахь».\nШа лелачу машенийн хьалхара масаллаш хIинцале долуш ду. Амма, эксперташа дийцарехь, мел лаххара а 10 шо оьшур ду, шуьйра уьш юкъаяха.\nУоллес Ричард : "ХIинца йолчу индустрина тIе а тоьвжуш аьлча, 2018-чу шарахь аьтто хир бу ша лелаш йолу транспорт юкъаяккха. И машенаш некъан доккхачу декъехула шаьш дIаяха аьтто болуш хир ю.\nВуьшта аьлча, хьайн некъан тIе а ваьлла, тIе нуьйда а таIийна, дIагIур ву хьо. Нагахь кхечу новкъа вала, я саца лууш хьо валахь ахьа урхалла хьан караоьцур ду. Шаьш лелачу машенашна кечдина некъаш гучудевр ду 2025-чу шарахь»,\nGoogle-компанино дийцарехь, цара йинчу шаьш лелачу машенаш 700 эзар километр некъ бина, цхьа а некъахьовзам а ца хуьлуш. ДIабаханчу баттахь Mercedes-Benz-компанино а гайтира шайн цу кепара йолу компьютеро урхалла до 100 эзар доллар мах болу S-классан машен. Иза 200 километр сохьтехь чехка йоьду, урхалла деш стаг а воцуш. Британера Оксфордан университет а ю Apple-компанин IPad-о урхаллао дон машен еш.\nЛеш долу меттанаш Iалашдеш, дакъа лаца дагахь ю Google\nКитайн бизнесхой - нохчийн лаьмнашкахь


МалагIа пайда е зе доал «WhatsApp» яхача приложенех? — Сердало\nНаьха дукхалга а хьажача, тахан латтача вахара хьалага а хьажача вайна юкъе чIоагIа эшаш хIама я телефон. ХIаьта цунга низ ба, моллагIдолча хIамангахьа дика а во а дIа-хьа доаржаде. Пайда а зе а эца йиш я цунгара.\nТахан дунен тIа эттача хьала тIа телефон йоацаш мегаш бац дукхагIбола болх а кхыдола гIулакхаш а. ХIана аьлча чIоагIа накъайоалаш хIама я из, цунга гIолла дукха хIама кхоачашдеш. Доккха ниIмат деций кхыча паччахьалкхе ваха хьай гаргара саг фу деш ва, могаш-маьрша вий хьажа хьога йиш хилар, из волча ваха машен оттаъе а цох фу хиннад ца ховш из дагавала а ца везаш хилча!\nДуххьала дIа-хьа тохаш къамаьл дар а доацаш цу телефонаца кхы а дуккха низаш да, массала ВацАпп яхаш цхьа приложения я. Сага сурт-сибат а сага оаз а, саг хьахьокхаш видео а го йиш я цу чу гIолла. ХIаьта, моллагIа хIама диканна лелаерах тарра вонна а лелае аьттув ба сага. Мишта аьлча, уж сурташ, видеош дIа-хьа кхахьийтарца во дала йиш йолаш да нахагара царна шоашта ца а ховш. Нагахьа цу сурта тIа, е видео тIа, тоам боаца хIама дале, нах шоайла айхьаза боахаш, тIехьенна во дар Iомадеш хIама да из. Цудухьа уж сурташи, видеоши дIа-хьа кIезигагIа кхахьийтача бакъахьа хургьяр наха. ХIана аьлча, бусалба Iилма дийшача наха хьаяхачох, царех хIара къа хулаш долча хIамах из дIа-хьа мел тессачунна а иштта цунга мел хьежачунна а хулаш дола къа хилар кхерам ба, нагахьа цо из доарждар духьа тоссе.\nЦкъа тика чу хьачуенача йоIо: «Интернета карташ дий шуга», — аьнна хаьттача, из дIахезача цу чу нийсвеннача воккхача сага аьлар: «Даьллахьий, йиIиг, хьо моргача кагирхошта ма эшаш хIама яц-кх из вацапп», — аьнна. БоккхагIашта массаратна а мотт из вацапп яхар духхьал во хьадоалаш хIама я. Цар а бехк бац, моллагIа хоам хезача, «Вацаппача сообщени яйтаяр» ма оалий вай, хIаьта хоамаш дерригаш а хоза дараш хезац, тIехьарча хана хIаьта а, цудухьа унзара хетт царна из вацапп яха дош. Бехк баккхац аз цу воккхача сагах, фуннагIа даь а вай кагирхой воча хIамах лорабе гIерт уж.\nХIанз моллагIа хоам минот ялалехьа дIа-хьа бода дерригача дунен тIа вацаппа чу гIолла. Иштта водар а дода сиха. Со цецвоалаш цхьа хIама да айхьаза, тоам боаца хIамаш сенна кхувс наха шойла дIа-хьа? Вайга хаьттача вай къаман нах цIаккха а мича хиннаб во къамаьл деш, ийрча гIулакхаш леладеш. Дукха дайнад сона боккхий истий, цар моарой бела а белаш, сакъердаме а хеташ цу тоам боацача хIамашка цу приложенешка гIолла дIа-хьа кхувссаш багIаш. Цхьаькха а доладаьд кагирхоша, цадоагIа во ловзар а деш, из телефона тIа хьатIа а доахаш, из дIа-хьа тувсса болабеннаб массанена а гургдолаш. Ма дарра аьлча эсала, кIезига гIулакх да-кх из. хьоа ма дарра вай къаманга доагIаш хIамаш дац-кх уж. Бакъахьа дар воашта эшар хьа а ийца, ца дезачох лоралоре. МалагIа хьехар да дас-нанас дезалашта дер. Наха юкъера эхь дIадаьлча, къа ма хулий иштта хьувзарах адама.\nСакъердама ший да, нана, даь-да, даь-нана хьатIа а боахаш из дIа-хьа тувссар фу гIулакх да, мегаргдолаш хIама дий из?! Из сурт дайча хьо дика ца вовзачо «Даьллахьий къавеннача дийнахьа укхо леладер фуд? — аьле, е кхыдар аьле хьона а шийна къа ма дой. Иштта гIийбат а ма даржий вайна юкъе. Шуга хетт аз хьамсара «Сердало» дешархой, бусулба наха юкъе мегаргдолаш хIама дий из?!\nДукхача хIаманна накъа йоалаш хIама я Вацапп. ХIаьта, цох хьабоалача пайдал дукхагIа Iа къа деш хилча сенна эш из? Селла сагота доацаш сенна хьувз вай, цу хIаманна уйла ца еш. Ер Iодийшача, боккъала дехар да са, тесса а ца дуташ, теркам а бий, шоай цIен нахага кхайкарал де, къинош кIезигагIа дергдола оагIув е.\nТIехьарча хана нохчаштеи гIалгIаштеи юкъера доазув къоастадирах вай мехка латташ дола хьал дика хов вайна. Митинге арабайнача наха а, кхычахьа болчар а, боккхийча наха а дукханеш шо-шоашта хетар оалаш къамаьлаш даьд. Тешаш хургда вай хIаравар мехка дикадар хилча бакъахьа хеташ хинналга. Бакъда, наьха къамаьлашта юкъера адамашта юкъера барт бохаргбола къамаьлаш хеда а деш, уж доаржадеш а нах ба уж наха дегазабоахаш, ийрча боахаш. Цох вайна зе доал. Даьла къахетамца, барт-цхьоагIонца, кхы саг лозаваь хIама доацаш чакхяьннай уж митингаш, амма цхьаццабола нах дегаза боахаш роликаш еш уж, вацаппе гIолла йоаржаеш дукхаш ба хIанз а.\nЦхьаькха цхьа хIама да даьржа. Мичара ба а ца ховш бай хоам хьаотт, «…хьай Дьала духьа массехк сага дIачу-хьачу тасса ер, ялсмала гIоргва хьо, Iа ца тоссе къа дергда Iа», яхаш. Из а, ца эшаш во гIулакх да. Нах кегабу цу хIамаша. Бокъонца маьлбар къадар фуд ца ховчо ца кхийсача бакъахьа ба из мо бола хоам дIа-хьа. Воай дезал лорабе беза вай воча хIамах.\nВай хIаране ше леладеча гIулакхага хьежжа уйла йоре бакъахьа дар. Диканна а вонна а хьалхара Далла хьалхашка жоп дала дезар вайх хIаравар ма вий.\n← ГIалгIай юрта\nТехнический прогресс и окружающая среда →


Iамеркера бусалбанаш кечлуш бу харжамашна\nТрамп Доналд Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент хIоттахь, шайн маршонаш а, бакъонаш талхорх кхоьру цу махкахь беха бусалба нах. Цунна ду цара дукхачу хьолахь Клинтон Хиларина кхаж тосур хиларан бахьана.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь хин болу президентан харжамаш тергонехь латтабо дерриге дуьнено.\nРеспубликанхойн кандидат волчу Трамп Доналдо бусалба нахах ечу комменташа сингаттам кхуллу Iамерикехь бехаш болчу бусулбачу нехан дегнаш чу. ХIинццалц маьрша бехна хилла уьш хIинца саготта бу Трамп толахь, Iамерикехь баха шайна мел маьрша хир ду бохучунна.\nШайн кхолламана сагатдаро Iамерикерчу бусалбачу нехан ойла тIеярзийна хин болчу харжамашкахь жигара дакъалацарна.\nТIебогIучу президентан харжамех лаьцна а хаттарш делира ас КЭАР олучу бусалбачу нехан уггаре а йоккхачу адамийн бакъонашларъечу тобанан декъашхочуьнга, Мако Ф Робертига. Иза КЭАРан Iедалан гIуллакхехула директор ву.\nIамеркерчу бусалбачу наха хьана кхаж тосур бу аьлла хаьттича, иштта жоп делира Мако Роберто:\n"Cхьахетарехь Iамерикерчу бусалбачу наха демократийн партин кандидатана гIорто йийр ю. Оха кхаж таса бакъо йолчу бусалбачу нахана юкъахь таллам дIабаьхьира Зазадоккхучу - баттахь.\n67 процент наха шаьш демократийн кандидатана – я Хилари Клинтона, я Берни Сандерсана – кхаж тосур бу элира.\nЦу хенахь Сандерс а вара президентан дарже кхача къовсамехь дакъалоцуш. КЭАРан йиш яц цхьанна а кандидатана гIорто ян, амма оха нахе доьху ара а довлий, шайна бегIийла хетча агIор, шайн дог ойла цхьаьнайогIучу кандидатана кхаж таса бохуш".\nХьалха хиллачу харжамашкахь бусалбачара дукхачу хьолахь республиканхошна кхаж тосура церан консерваторе мехаллаша шайна герга хетарна, ткъа хIинца хIунда хийцаелла церан дог ойла аьлла деллачу хаттарна ишта жоп делира Роберто:\n"2000 чу шарахь дуьйна республиканхойн парти исламофобин политикан эпицентр а хилла, дIахIоьттина Iамеркехь. Харжамийн компани дIахьочу юкъана дукха бусалбачу нахе цабезам кхуллу тобанаш дIакхета цу партин президентан кандидаташна гIорто ярхьама.\nТхо теш долуш, тхуна гина бусалбачу нахана дуьхьал йолу реторик республиканхойн коьртачу политикан дакъ хуьлуш юйла а, цара и партин платформа санна тIеоьцуш хилар а, бусалбачу нахана вончу агIор тIеIаткъам бе сацамаш тIеоьцуш хилар а.\nТкъа и бахьанехь дукха бусалба нах цу партина юкъара дIабевлла. Цу хьокъехь дагадаийта догIу 40 эзар бусалбачу стага Джордж Бушана кхаж тесира 2000-чу шарахь цхьана Флорида штатехь.\nЦу харжамийн жамIана тIеIаткъам бинарг масех эзар кхаж бара. Хала хеташ делахь а, 2016-чу шарахь хин болчу харжамашкахь цу кепара гIорто гур яц республиканхошна, Трамп бусалбачу нахца къаьстина цабезам лацар бахьанехь".\nЦхьайолучу бусалбачу пачхьалкхашкара нах Iамерке чу ца бита ша сацам тIеоьцур бохург кхочушдийр ду аьлла хетий хьуна Трампо аьлла хаттар дича, ишта жоп хезира тхуна:\n"Трампо хуьйцу шен дог ойла муьлхачу пачхьалкхашкара бусалба нах ша террорхой лору бохучун хьокъехь. Ши кIир хьалха Германерачу бусалба нах а чубахкийтаран хьокъехь бехкамана юкъабогIийтур бу ша аьлла цо.\nТрампо схьадийцарехь бусалба экстремисташ юкъабахана пачхьалкх ю иза. Тхуна билгал ца хаьа Трампо хьалхатоттур политик хIун хир ю, амма билгал хууш ду и бусалбачу нахана дуьхьал озабезам болуш хир юйла.\nIамерикан могIарара вахархо хиларе терра, со саготта ву нагахь санна Трамп президент харжахь, сайн кIантана шен Къилба Азера ненан да а, ненан нана а Iамерикехь уьш ган йиш ца хиларна".\nТрамп бусалбачу нахана сел чIогIа лер а, дуьхьал хилар а стенца доьзна ду аьлла хета хьуна аьллачу хаттарна а жоп делира Роберто.\nТрампан гоно Исламафобин хьежам болу нах тIеоьзна Iамерикан Исламофобин машина юкъара. Царна юкъавогIу керстачу тIемалойн декъашхо хилла волу Валид Ферас.\nИза ву Ливанехь цигарчу бахархошна юкъахь хиллачу тIамехь бусалбачу нахана тIелатарш де баьхна хилла волу стаг. Цул совнах, цхьана хенахь керста Дела бусалбачу Делал воккхах ву аьлла кхин цхьа а инарла а ву Трампана хьехамча.\nЦо бакъдира Iиракъе эскар дахийтар а. Амма тхуна Трампан бусалбачу нахана дуьхьал болу хьехамчаш бусалбачу нахах дуьйцучу туьйранех тешаш буйла-м хаьа. Цара харца туьйранаш даржадо бусалбачу нахах лаьцна.\nЦарах цхьамма 'Бусалба Вежаралла' тоба террорхойн ю аьлла дIакхайкхира, амма карарчу хенахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iедало иза террорхойн тоба ца лору. Цара Iамерикан бусалбачу нехан арарчу бусалбачу тобанашца йоцу уьйранаш ю бохуш туьйранаш кхуллу.\nУьш теша ‘Бусалба Вежаралла’ тобано Iамерикерчу бусалбачу нехан политикан инфраструктуран мел йолчу агIонана Iуналла до бохучух. Ткъа иза бакъ дац.\nХьуна муха хета кху харжамашкахь Iамерикерчу бусалбачу наха жигара дакъалоцур дуй аьлла а хаьттира оха Роберте:\n"Цу тIехь цхьа шеко яц. Бусалба нах кхаж таса алсам дIаязалуш бу Iамерикехь. 2012 –чу шерца дуьстича, бIеннаш эзар алсам бусалба нах бу кхаж таса дIаязалуш. ХIинца кхаж таса дIавазвелла 800 000 бусалба стаг ву.\nОха дIабаьхьначу талламо гойту царах 60 процент стаг ву харжамашкахь дакъалаца дагахь. Ткъа хьалха 15 проценто бен ца лоцура харжамашкахь дакъа.\nТхо тешна ду кху харжамашкахь дуккха а бусалбачу наха дакъалоцург хиларна. Ткъа хIинца кху харжамашкахь бусалбачу нехан юкъараллин аза хезаш декар ду".\nIамерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь хин болчу президентан харжамийн жамI билгалдер ду кху шеран лахьан баттахь.\nСхьагарехь, цу жамIана тIеIаткъам бан дагахь бу хIинццалц дукхачу хьолахь харжамийн юьстах лаьттина хилла болу кху махкахь беха бусалба нах а.