Iедало зуда ялор дара вай лелоза диснарг .\nДIадирзи Соьлжа-ГIалин 199 шо кхачарца доьзна даздарш. Лаккхарчу тIегIанехь чекхдаьлла лору иза Iедало. Цхьана дийнахь массийтта даздар дIадахьар атта болх бац, амма Нохчийчоьнан Iедалхошка ца далуш хIума дац, цхьана стага омра дичхьана.\nЦа кхета цхьана хIуманах. Iедало ялийна зуда йита йиш юй цуьнгар пурба ца хилча?\n199 зуда ялийра селхана цхьана дийнахь. Дерриг нускалш гIали юккъе схьадалийнера, цхьатерра гIабалеш а юьйхина. Нускал хитIе даккхаран кеп йира, шиарчу Iадатех йолу.\nЦхьаболчу журналисташа сихбелла аьллера, церан куьг лаьцна богIурш нускалийн вежарий я дай бу аьлла. Царах вара Магомедов Омар цIе йолчу НТВ журналист. Юкъараллехь иштта а къобалдеш доцу, оцу тайпа Iедалан чоьтах зуда ялор, журналисто аьллачо кхин тIе а чIогIа дестийра.\nХIора кIоштахь тIедиллина хилла доьзал кхолла луурш къастабе аьлла. ХIора доьзална 200 эзар сом хилла билгалдаьккхина. Оццул дукха доьзалш цхьана дийнахь кхоллабелла хилар доккха хIума хета нахана, амма, царна юкъахь ахчанан дуьхьа динарш а кIеззиг хир бац бохуш, емалдо иза цхьаболчара.\nЦара шайн мах гайтина-кх - 200 эзар сом. Iедал-м шен дагахь гIо деш ма дай, дезде ду аьлла», - бохуш вара иза.\nНевран кIоштан вахархо Сальмурзаев Мохьмад ца кхета цхьана хIуманах - зуда-м ялийна Iедало аьлча, иза йита йиш юй цаьргара пурба ца хилча?\n«Шайн писалла а, кIезгалла а, оцу 200 эзар соьмах зуда ялийнарш а хила мега. Амма церан пурбанца бен яло а, яхийта а бакъо ца хилча, и хIума дола а ца деш, шайна паргIат Iийча дика дара-кх. Цара шайн мах гайтина-кх - 200 эзар сом. Iедал-м шен дагахь гIо деш ма дай, дезде ду аьлла», - бохуш вара иза.\nСоьлж-ГIалара вахархо Абдулаев Асланбек а ву, ахча деллера аьлла, дерриге дуьненна а гойтуш, зуда ялорна дуьхьал. Шена ца гина боху цо, селхана хилларг къобалдеш цхьа а.\n«Суна товш ца хета иза. Суна-м ца гина кIанта зуда ялочу хенахь а, царна сом эцна воьдуш ву со бохург. Дуккха а масал санна далон мегар долуш хIума ду вайн махкахь: некъаш, хIусамаш, дарбанан хIусамаш. Амма хIара сурташ хIунда, хьан даьхна вайна юккъе со ца кхета-кх. Цхьана а стага и хIума къобалдеш ца гина-кх суна», - боху Абдулаевс.\nДахаран массо а тIегIанехь бала кхочу Нохчийчоьнан таханлерчу Iедалан.\nСоьлж-ГIалара университетехь доьшучу Хизиров Саламус аьттехьа а тIе ца дитина оцу дийнахь зуда ялор. Шега аьллера ахь ялаяхь, дIадерзор ду аьлла. Шена товш хеташ хIума дац иза, элира цо.\n«Сан даго тIеоьцур дацара иза. Кхин хIума дацахь а, ялочу зудчун нахана хьалха а хаза дац иза. Тхан юьртара туркх ву бохура хьераваьлча санна лелаш, шен кIантана зуда лоьхуш, оцу юккъе иза вахийта лууш», - дуьйцу Хизировс.\nДахаран массо а тIегIанехь бала кхочу Нохчийчоьнан таханлерчу Iедалан. ТIаьхьарчу заманахь къаьсттина нехан юкъаметтигашца бала кхаьчна цхьацца гIулчаш яьхна.\nТIаьххьара динарг ду битина зударий хиллачу хIусамдайшна юхаберзор. ХIинца балийначеран кхоллам муха хир бу ца хаьа, амма царах къаста дагадеанчарна тамаш бу-кх шайна хетачу агIор иза дан бакъо хилахь.\nГIалгIайчохь нускал далорехь хийцамаш бина Iедало\nСоьлж-ГIала кхоьллина де даздан кечлуш бу Нохчийчуьра Iедалхой\nНохчийчу зуда яло воьдуш ву Бурятерчу коммунистийн хьалханчан кIант


Тезетан де дара Нохчийчохь\nВайнах махках бохош, цIерпошташ тIебохуш, Чиллан-Беттан 23-гIа де, 1944, Автор вевзаш вац.\nТезетан де Нохчийчохь белхан де санна дара. Амма иза новкъа ца хилира, ярташкахь сагIадаккха. Соьлж-гIалара болх бечу шина радио чохь а хезаш яцара самукъне эшарш. Цхьана радио тIехь дерриге а дийнахь зикарш а, нашидаш а дара. Вукху станцехь Даймахке безам хестор дара коьрте диллина. Наггахь. шинна а станцехь программаш яра, нохчаша, ширачу а, керлачу а исторехь лайна баланаш а, царех къам хьалхадаьккхинчарах а лаьцна.\nСоьлж-гIалин йистехь Iуьллучу Шина Суьйра Юккъе олучу юьртахь, оьрсийн маттахь Пригородни а олу цуьнах, сагIийна доькъуш дара дама. Цуьнах йоьттина Камаз-машен меллаша урамашкахула дIайоьдура, хIораннан кетIахь, цхьацца гали тIера охьа а тосуш. Кхечу яьрташкахь, беллачеран синошна сагIа дIакхачаре сатуьйсуш, бежнаш а, уьстагIий а дайира.\nНохчийчоь - Кадыров Ахьмадна Соьлж-ГIалахь хIоттийна хилла хIоллам, Церители Зурабан болх, хIоллам дIабаьккхира 2009 шеран гурахь.\nСоьлж-гIалахь дерриге а де шен могIарерчу боларца дIадахара. Болх беш яра базарш а, ресторанаш а.\nТелевизионан а, радион а эфирашкахь нохчий махках бохорах лаьцна яьккхий программаш елахь а, дукха наха хIара де дузу Кадыров Ахьмад дIавоьллинчу денца. И вийна де цуьнан агIончаша дIахоттош ду къоман кхечу Iаьржачу деношца.\nСоьлжа-гIалахь бехачу ХасановгIеран доьзалан а ду хIара де шайн кепехь гIайгIане. 2004-чу шарахь стадионехь хиллачу оцу эккхарехь велла цу доьзалера журналист хилла волу Хасанов Iадлан.\nЭккхар хуьлучу хенахь иза нисвеллера республикан куьйгалхой тIехь Iачу трибунана хьалхахь, суьрташ дохуш. Цигара схьакхеттачу, я гериго, я масатоьпан патармо делахь а, хадийра цуьнан дахар. Цуьнан йижарийн а, вежарийн а белла дIабоьвлалц дагахь лаьттар ду иза. БархI шо ду цара иза вер а, дIавоьллина а де билгалдоккху. Оцу дийнахь, хIоьттина тезет тхан дегнашкара дIа ца яьлла, боху цара.


Саратова: Я гIо де тхуна, я паргIат дита тхо\nГIуран-бутт 23, 2018\nНохчийчуьрчу бакъонашларъярхочо Саратова Хедас диллина кехат яздина ОБСЕ-н цIарах. Меттигерчу хаамийн гIирсаша зорбане даьккхина иза.\n"ГорхIоьттинчуьра Нохчийчоь хьалагIатта гIертачу юкъанна (тIамо йина чевнаш хIинца а ерзанза юьсу), цуьнца гома болчу наха, эхь-бехк ца лоьруш, юха а иза хоттала йолла хьийза. Ма дийца доцург, бакъонашларъярхой а, журналисташ а республикехь болх бан ца буьту бохуш. Кхузахь ца лору, эхь дайна, "со массарел а лакхара ву" бохуш, лела нах. Хатта лаьа суна центрерчу сайн коллегашка: "Цхьадолу гIуллакхаш листахьара аьлла, шайга дехар дича, хIунда Iа шу юьстах? Мичахь дара шу, Соьлжа-ГIалин юккъехь Ставрополерчу полисхоша герз тоьхна, Дадаев Джамбулат вийча? Москох адвокат Алаев Илес ирхоллавелла карийча, хIунда Iийра шу тийна? Москох вен а вийна, меженаш дIаса а яьхна Къилбаседа Кавказера кхо вахархо охьатесча, хIунда ца хазийра аш дош?\nТкъа тахана, Нохчийчоьнан вахархо Хасаев Мовсар ву Свердловскан кIоштарчу изолятор чохь латтош. Оцу регионехь хилла а воццушехь, бехкево иза цигахь стаг верна. Шуьгара гIо ма доьху цара, хIунда ца довлу шу орцах, церан бакъонаш хIунда ца йо аша Iалаш?\nТхайн проблемаш оха тхаьш ерзайо. Со тешна ю, Титиев Аюб а кхетта хир ву аьлла а хета суна, нагахь цхьаберш тарраш даьхна, нохчийн Iедална чу ца гIиртинехь, Аюбан кхоллам дикачу агIор бирзина хир бара аьлла.\nЦундела, цхьа дехар дара шуьга, я гIо де тхуна, масала, Оьрсийчоьнан президентан цIарах бакъонаш Iалашъян векал йинчу Москальковас а, президентан хьехамчас Федотовс а, берийн омбудсмено Кузнецовас а, кхечу дуккхаъчара а санна, я дитийша тхо паргIат",- аьлла, яздина Саратова Хедас.


Обновлено 20.05.2017 18:25 Автор: Administrator 23.12.2016 13:11\nДийцахьа, Яхьйа , дийцахьа суна…\nЛаманца дахар хала хуьлу-кхи, лахенца санна, хьелаш а доцуш, дерриг а шен куьйга даккха дезаш: марс а, мангал а, гуота а, я шо кхаба гуьйре гуьйренна дуьхьал а ца хIуттуш – ялтин цинц ца тоьара, Йоккхачу Нохчийчу чIана вахана ца веъча, цхьацца шира мохь а, дума а эцна, кIина цинцах я мекхан пунтах хийца.\nЯлта дерриг а ца охьура, дуо беттанашца бекъний бен, тIаьхьадисина беттанаш а лоьруш.\nХинхьера шеран коьртехь, сецна йоцуш, хьийзаш хуьлура, бутт батте хьежорца наха кхоьхьучу цу цинцашца.\nЦхьанна хала дара – хьархочунна – дей-буьйсий шенна дIакхехьа.\nХьархо шиъ хуьлура, хийца-хийцалуш, рогI-рогIана: маьркIажехь а кхочура стаг, буьйса юкъал тIехъяьлча а, шайн варрийн кожмаш тIехь кенаI бохьуш, мекхан цинц я хьаьжкIийн тIоьрмиг.\nЯлта шен-шенна ахьа дезара, хIоразза а хьера цIан а еш, жIаьло гуй ма-цIандарра, тIаьхьара мотт хьокхуш санна.\nЯхьйас де дайича, буьйса Висхас йоккхура – Яхьйа кхул воккхох вара.\nХьера-м ша а хьийзар яра, цхьа а хьархо ца хилча а, наха шайн ялтана тIера масех кана тIаьхьа а юьтуш. ХIетте а, хьер – хьер яр-кх, галъялар а, йохар а долуш, я массо а – хьера вогIург – бол буьтий а ца воьдура: болан дакъа байшна а дара, юьрто йинчу ваIдица, хIу хаьддачу къаношна а.\nВоккха ши стаг воккха вара, шайн доьзалш а, доьзалийн доьзалш а болуш, цу шиннах дозуш дисна кертахь цхьа а дезар а доцуш, дуьххьала бIаьргаIуналла доцург.\nИзза Iуналла кхузахь а дара, кху хьерахь, сингаттамна хан екъар, ялта доцуш де-буьйса деъча, хи апарера дIа а дерзош, цхьаццанхьа куьйгаш Iиттар, юха, хилларг а, лелларг а дуьйцуш, де буьйсанца Iехор а.\nЯхьйа суьпа вуьйцура наха, даим доIанашца вехаш, Пайхамаран (С.I.В) асхьабаш хьахийначохь, бIаьргара догIу хи а ца соцуш.\nВисха, ламаз-мархица, доьналла долуш стаг хьахавора, тIаьхьуо болийначу доьзалехь пхеа йоIаца цхьа кIант а волуш, иза уггар а жима а, пхийтта-ялхийтта шарера.\nКIант цхьаъ бен къеначу Яхьйан а ца хиллера, кIентан кхо кIант а волуш; мехкарийн бераш Висхин а дара.\nШайн берийн бераш кху шинна дика а девзара, шаьш вовшашка дукха дийцина, церан хабарш а, амалш а цхьаьна, дегабаамаш а, хIилланаш а.\n– Дала, малик санна, цIена кхуллу-кх бер, – велааьшна дуора Яхьйас.\n– ЦIена, ца цIена-м ца хаьа суна, бакъду, харцахьа лелаш маликаш-м ду уьш! – Висхас шениг дуьйцура.\nИштта, вовшашца ечу забаршца, дагалецамашца, Iожаллин бен, кхин кхерам а боцуш, вовшашца ийна, ши ваша санна и шиъ воллуш, Яхьйан керта вон деара, хьуьнха, хен баккха вахханчохь, тIе дечиг кхетта, цхьаъ бен воцу кIант а вийна.\nТезет къаьхьа а, йоккха а яра, къоьжа къанбелла къаной а боьлхуш.\nДуьххьара Яхьйа хьера веъча – кIант кхелхина бутт баьллера, – хIара шиъ цхьаьна вилхира, Яхьйа шен кIантана а воьлхуш, хIара Яхьйан къинна а.\nЦул тIаьхьа дуьйна, хIоразза а, Яхьйас шен кIант вуьйцура, шен кIентан хаза гIиллакхаш а дуьйцуш, цуьнан шеца хилла къинхетам а.\nВисхас хIоьттина ла а дугIура, сих-сиха корта ласторца, юккъе дош а далош, Яхьйан кIентан цIе а йохуш.\n– Дера вара – Яхьйас дIалоцура, – бер долуш дуьйна схьа-м вара иштта, цхьа воккха стаг санна, массо а хIуманна бала болуш, соьга тхан дай а, дендай а хоьттуш, гергарлонаш карладохуш, – дуьйцура Яхьйас, ша-шега санна, меллаша, кIант дуьхьал лаьтташ санна, хьажар цхьанхьа лаца а лой.\n– Дика мел хуьлу, хала ву-кх доьзалхо, – дог оьцура Висхас, цкъа а вист а ца хуьлуш, ладегIар башха гIиллакхехь а ца хетий.\n– Дика-м вара хьуна, хIета, – Яхьйас кхин а дуьйцура, – берхIиттара ваьлчахьана, шен ненахой дIаийцир-кх цо соьгара, вонна-диканна гучувалар бен, ас кхин невцалла лело а ца дезаш.\n– Дера хилла хьан кIант, дика кIант, – Висха меллаша хьалаайлора, хьерахь ша хийца веанчу Яхьйан Iодикаян ца хIуттуш, цIа ваха са а хьаьвзий.\n– Дика ву бохург дан а дацара…цкъа – Дела хьан аьлла – ша жима стаг волуш дуьйна схьа, эвлаюкъехь буса хьевелла, соьга цкъа сагатдайтина-м вацара, дера вацара, вацара-те, – бала балхабора Яхьйас, Висха хьоьжуш лаьтташ а хуьлуш.\nЯ сарахь, я Iуьйрана, Яхьйа хийца хIара хьера веъча, сахьт а, ши сахьт а долура дIа, цIа ваха ваьлла Яхьйа, кхунна дуьхьал воьрзуш, кIант вийца а хIуттий.\nХIара Iадда лаьттара, иза юкъахваккха а ца лууш, хьера баьхкинчу нехан яппарш хазарна кхоьруш, лерса а ирдой.\n– Цхьана а буса, Висха, цхьана а буса, соьга хIума а яийтина, сан гIайба а нисбина, сан гоь а тойина, сан когаш дIахьарчош, сан буьйса декъалайиний бен, шен доьзал болчу чу вахана кIант-м вацара хьуна иза, – бIаьргаш тIунлора Яхьйан, дIаваха, аьлла, охьаволавелча, юха-юха а, юха а дуьйцуш.\nХIара меллаша тIаьхьа оьхура, цхьацца ког а боккхуш, геннара ша ладегIа сецча, кхунна кIордийна моттаделла, Яхьйас шена дегабаам барна а кхоьруш.\nЮха сарахь я Iуьйрана, хIора а дийнахь вовшах кхетча (бутт а, кхо бутт а бен а доцуш), керла-керла хIума карадора Яхьяна шен кIантах дийца, цкъа а кхачалур дуй-те, аьлла а хоьтуьйтуш кхунна.\nЦкъа а кхача-м ца луора.\nЯхьйас, Дала доуьйтучу массо а дийнахь вуьйцура шен кIант кхунна, иза бер долуш дуьйна схьа – дIакхалххалц, юха хIора буса, гIенакхоьлахь, иза шена гар а дуьйцуш.\nВон-дикане дIасавахана, ша юхавеъча:\n– ХIара дуьне мел лаьтта ша ваха веъна хилча санна, хьошаллаш тийсана-м хиллера цу кIанта, Висха, кху ДегIастанахь-м…со дIакхаьч-кхаьчначу тезетахь я новкъахь, воьду-вогIуш, хьенехан да вуй хьо, бохуш, соьга кадамаш беш, сан дог хьоьстуш, оцу вайн кIентан гIиллакхаш дуьйцуш, цу наха сан оьцу дог, – салам дала а вицлой, шен кIант вийца хIуттура Яхьйа.\nХIара соцура, ша беш болу болх а буьтий, нагахь цхьамма салам делла я ламазна молла кхайкхина, шаьш юкъахваккхаре сатийсарца, Яхьйан хабар дIа а ца хедаш.\nБутт, ши бутт а, ахшо даьлча а, шен кIантах дийца хIума дохьура Яхьйас кхунна, кIентан суьлхьанаш а, пес а гойтуш, цхьамма цунна делла хилла долу киснахь лелон дато сахьт а.\n– Дела реза хуьлда-кх цунна, дика нах бу-кх, дика нах, дика совгIат делла а ма хилла, – олура кхуо, хьеран дуо цIанбечуьра болх юкъах а ца боккхуш, нагахь ша минотана а сацахь, белхан де дайний а хууш.\nИштта, Яхьйас шен кIант а вуьйцуш, хIара гIиллакхах ца вуоха гIерташ – шена цунах куьйла яьллашехь, – ладогIа а соьцуш, цхьа шо а даьлла, шолгIа шо куога дирзича, Яхьйа мелла а тийра, кIирнахь я баттахь бен, кIентан цIе а ца йоккхуш, доIанашна чу а вирзина.\nХьалха санна Iара хIара шиъ цул тIаьхьа, Яхьйан кIант кхалхале санна, цхьацца хилларш а, лелларш а дуьйцуш, жималла а хьехош, дар-дацарш карла а дохуш.\nЯхьяс кхунна, Висхина, жайни тIера хьекъале дош а дуьйцура, Нохь-пайхамара – Делера салам хуьлда цунна – шен кIантана дина весет а дуьйцуш, Лукъмана шечунна дитина хилла хаза хьехар а хьахош.\nЦхьана суьйрана, малх бузале, ламаз дина а ваьлла, уьйтIарчу тIулга тIехь хIара суьлхьанаш дохуш Iаш, ши-кхо стаг велира кетIа, салам делла, бисмилла а даьккхина: «АлхьамдулиллахIи раббил Iаламийн», – аьлла, доIа дан а волалуш.\nКхуо Амин элира.\n– Дала гечдойла цунна, Висха, вон кхаъ бохьуш даьхкина-кх тхо, Дала декъалвойла хьан кIант… ша юхалург елла хазна, хан чекхъяьлча, дIаяхьар бен, хьоьгара хIума ца яьхьна-кх АллахIа, собаре хилалахь, – элира кхуьнга, – АллахI собаре хиллачуьнгахьа ву хьуна, – аьлла.\nКIант хиллера велларг, кхуьнан цхьаъ бен воцу кIант, доттагIчун йоссийна зуда цIа ялош, замолха вахча, говр а къаьхкина, чувужуш, корта тIулгах а кхетта.\nТезет а дIайирзира, нах шайн-шайн чу а боьлхуш, ков тIекъевлча, арахьдерг, нехан вон хиларе терра.\nКхуо чохь бутт а ца баьккхира – садуьллийла яйинера наха, доIа-кадамашца хаддаза дехьа-сехьара схьахIуьттучу.\nВуоха ца вуоха хала дара, шен чохь садетта а, доьзалх бIаьрг моссаза кхета, Iана гIерта хиш сецо а.\nКхин нахала ца волуш, ши кIира даьлча, тезет дIа а ерзийна, цхьана дийнахь, волавелла, Яхьйа волчу хьера хьалавахара хIара: хьерахь дегайовхо яра, Яхьйа вара хьерахь.\nЯхьйас дог оьцур дара, дог хьостур дара Яхьйас, Iехор дара, хаза дийцина, шен кIант а вуьйцуш, кхуьнан кIант а.\n– Хьалавеа хьо, хьенех, – олуш, вист а хилла, – дIабаха-кх уьш, Висха, ший а дIаваха-кх, – элира, хьалхехь дуьйна долийна хилла цхьа шира хабар дерзош санна.\nКхунна иза ца тоьира.\nИза кIезиг дара.\nСинхьаам ца хуьлура.\nДагна Iехадала лаьара, доьлхучу дагна Iехадала.\nКхунна шен кIант вийца лаьара, Яхьйас а, кхечара а шена шен кIант вуьйцийла, шен кIентан гIиллакхаш а дуьйцуш, иза цхьаъ бен цахилар а, Делах эхь хеттал, иза кхунна чIогIа дукхавезар а.\nЯхья вист а ца хуьлура, узамаш а беш, лелара, цхьаццанхьа куьйгаш а Iуьттуш, моллала а кхойкхуш, юха кхуьнца жамIат а деш.\nКхуьнан кийра богура, кхехкара чуьра, эккха санна, гатлуш.\nКхунна шен кIант вийца лаьара, шен кийра цкъа дIабассо, дIаIано, буога санна.\nЯхьйа вист ца хуьлура, Дела хьан, аьлла, бага гIаттийна, кхуьнан кIант цавийцарх, шен кIант мукъа хьахийна а.\n– Дийцахь, Яхьйа, дийцахь суна, – олура кхуо кест-кеста, – хьайн кIентан гIиллакхаш дийцахь суна, – олий, шен кIант ала тар ца луш, цуьнга кIант хьахавайта, цхьа шо хьалха Яхьйас и шен кIант дукха вийцарна шена цунах яьлла хилла куьйла дегаIийжамца дагахь а лаьтташ, хIинца-хIинца бен ша цунах боккъал а кхетта а воцуш.\nЯхьйа вист а ца хуьлура, велааьшна деш – дIадоьвллера уьш-м, – бохуш санна, дайн куьг ластор бен, шен а, кхуьнан а кIант а ца вуьйцуш.\nХIара хьуьнха я Iин чу, дехьа-сехьа волуш, шенна велха а воьлхий, цунах тоам а ца хуьлуш, хьаьвззий Яхьйа волчу юхавогIура, шен бала цуьнца биэкъа лууш, кIант вийца лууш, хесто.\n– Дийцахь, Яхьйа, – олура кхуо – хьайн кIентан хаза гIиллакхаш дийцахь суна, – олий, Яхьйас шен кIант вийцича а, тоам хир буй хууш шена, шен кхехкачу синна гIоле а.\nЯхьйас цхьацца дош олура, Делан кхел а, зама а, олуш.\nКхунна иза ца тоьара.\nКхунна шен кIант вийца лаьара, иза шена дукхавезар дийца, иза цхьаъ бен цахилар, иза кхалхарца, шен хаьдда хIу а.\nКхунна Яхьйа дагаоьхура, шен кIант вийца шена дагадеъча, Яхьйас шена еш хилла куьйла, шен кIант цо дукха вийцар, кIорда цадар, дестор, шена цунах вада лаар, Яхьйа гича – къайлавала.\nТIаккха кхуо, гIийлла, синхьааме са а тосий, кхин цкъа а олура иштта, доьхуш санна, хьасталой:\n– Дийцахь, Яхьйа, дийцахь суна, вайн берийн бералла йийцахь, церан хIумнаш дийцахь суна, гIиллакхаш, – олий.\nЯхьйа вист а ца хуьлура, ша Iаччохь IаддаIар бен, гIийлла корта а лестош кхуьнга – Яхьйан чов лезна яьллера, лацаеллера, муо хьаьвзаш, шад хуьлуш, чIагIъеллера, хIара дуьне хIинцачул тIаьхьа молханах эккхарах, я лаза а, делха а доцуш…\nВисхин чов цIийх Iенара, чов керла яра, хIинц-хIинца хилла, чов Iийжара, даI санна, сенчу цIарах йогура чов…\n2016 шо, 17 ноябрь


Драматургна Жилкин Михаилна ницкъ бина Нохчийчохь\nМарсхьокху-бутт 03, 2017\nФейсбукерчу шен агIон тIехь драматург Жилкин Михаила пост хIоттийна, масех шарахь Нохчийчохь ша нуьцкъаша сецийна хиларх, кехаташ схьа а даьхна. Карара ваьллачул тIаьхьа кхерамаш туьйсу шен дахарна Нохчийчуьра яздо Жилкина.\nЦо бахарехь, масех шо хьалха риэлторша Iехийна Наро-Фоминскера шен петарх ваьллачул тIаьхьа Нохчийчуьрчу цуьнан накъоста Гуржиханов ИбрахIима ша гIо дийр ду аьлла, кхайкхина кхаьчна Соьлжа-ГIала. Гуржихановс карахь мел долу кехаташ а, банкан карта а дIа даьккхина деа шарахь вацийна ша боху дараматурга. Иштта декхаре вира ша боху заьIапхочун пенси цунна дIадала а, весетан кехат юхаяздан а. Оцу шерашкахь лаккхарчу даржехь вара, цо бахарехь, Гуржиханов.\nКху Iай цо йиттина, шинхьа ког а кагбина висича, «Меморил» центре орца а даьккхина драматурга. «Мемориалан» куьйгалхочо Черкасов Александра «Эхо Москвы» радиостанцига дийцарехь, кхерамаш бу Жилкинна Нохчийчуьра. «Ситуаци еккъа криминале ю», - аьлла бакъонашларъярхочо.


Нохчийчоьнан а, Боснин а гIаланаш гергарло тосуш ю. Стенна оьшу иза Кадыровна?\nЛахьан-бутт 06, 2021\nБоснера, Герцеговинера а, Нохчийчуьра а кхоккха гIала къастийна юкъа гергарлонаш дахка. Оцу хьокъехь дIахьедина Брюсселехь куп тоьхначу Европан бусалбанийн форумо (ЕМФ). Цхьаьнакхетараллин, цо ша бахарехь, Iалашо ю ерриг а Европерчу бусалбанашна юкъа вежаралла дилла, бухарчу халкъашца интеграци чIагIъян, дин Iамо, гIодан, боху Свобода Радион Балкананан сервисо.\nГергарлонаш тасадала тарло Сараево, Завидовичи, Горажде гIаланашца Соьлжа-ГIалин, Шелан, Гуьмсан. Хьалхо Форумо дIахьедира, ша гIодийр ду Завидовичи гIала меттахIотто инвесторш лохуш, аьлла. Цунна дуьхьал Босни декхарейора оцу гIаларчу цхьана урамна Нохчийчоьнан куьйгаллехь лаьттинчу Кадыров Ахьмадан цIе тилла.\nЗавидовичин миниципалитето дIахьедира хIетахь, шайн гIалара "тIай тодар а, Кадыров Рамзанан, Нохчийчоьнан таханлерчу куьйгалхочун, цIе лелош йолу некъан дIасакъаьстийла йиллар а ду дийцаредеш", аьлла.\nШолгIачу визитехь, ГIадужу-баттахь, Европан бусалбанийн форуман векалш цхьаьнакхийтира Сараево гIалин мэрца Карич Бейджаминица. Къамелехь дакъалоцуш вара Форуман президент Ниязов Iабдул-ВахIед – Москварчу Исламан культуран центран президент лаьтина а, Оьрсийчоьнан парламентехь 1999-2003 шерашкахь Путин Владимиран партин векал хилла а ву иза.\nСараевон мэр: хилла дац дийцарш официалехь\nСвобода Радион Балканан сервисе Сараевон мэра хаийтира, гIаланашна юкъа вежаралла диллар цхьана кепехь хьахийна дац официалехь, аьлла. Ткъа и къамел ца догIу Форумо дуьйцучуьнца.\n"Со мэр ю, ас сайггара ца бо вежараллех болу сацам. Официалехь и тайпа дийцарш ца хилла. Тхоьга цхьаммо а ца кховдийна и тайпа гергарло", – элира Карича.\nДелахь а Европан бусалбанийн форуман Фейсбукерчу агIоно хоуьйту хьехораш "массо а къаьмнел дукха тIаьххьарчу исторехь баланаш лайна долу, вежараллехь деха Боснин а, Нохчийчоьнан а халкъаш" хилар.\n"Иштта чIагIло юкъаметтигаш гIаланийн тIегIанехь! Майра Сараево, Горажде, Завидовичи доттагIалла таса гIерта Соьлжа-ГIалица, Шелаца, Гуьмсеца. Кху деношкахь боснийхойн гIаланийн мэрашца тхан хиллачу цхьаьнакхтарехь цара тхоьгахула официалехь Нохчийчоьнан лидершка дIахьебина и шайн лаам", – аьлла ю текст.\nЗавидовичи гIалин мэра Муянович ХIашима баккъал а дахьийтина Кадыров Рамзане официалехь дехар. Цу тIехь цо боху шайна гергарло деза Гуьмсе гIалица. Кехато бахарехь, мэрн лаьа шина гIалина юкъахь культуран, экономикан, Iилманийн юкъарло латтийта.\n"Ниязов Iабдул-ВахIед хьалха а волуш еъначу [Европерчу бусалбанийн] форуман делегацино довзийтира тхуна Гуьмсе гIалин ламасташ, синбахам, экономикера хьал, со а ву тхешан зеделларг шуна довзийта кийча", – боху Муяновича шен кехата тIехь.\nАмма жоп ца делира Муяновича оцу кехатан хькъехь шега Радио Свободин Балканан сервисо хьийсийначу хеттаршна.\nГоражде гIалин мэр реза ца хилла Кадыровга кехат яздан\nМуяновича яздинарг санна долу дIахьедар Кадровга дн реза ца хилла Горажде гIалин мэр Имамович Эрнест.\n"Ас кехат Европан бусалбанийн форуме яздира. Со меттигерчу юкъараллин векал бен вац, сан бакъо яц цхьана а президенте кехат яздан. Иза магош дац дуьненюкъарчу юрисдикцино", – элира Имамовича Свобода Радиона комментари луш.\nЦо билгалдаьккхира, шена мехала ду муьлхха а юкъарло, муьлхха а гIо, амма низамо магош хила деза иза, аьлла.\n"Ас пачхьалкхан куьйгаллина хаийтина Европан бусалбанийн делегаци тхаьш долчу кхаьчнийла. Цхьайолу гIулчаш оха яьхна, церна хьокъехь ду къамел а", – элира Имамовича, муьлхха а инвестици, ахчанца долу гIо бюджетехула чекхдала дезаш хилар билгал а доккхуш.\nГораждерчу мэро бахарехь, цунна уггаре хьалха оьшург ду шайн пачхьалкхерчу, Боснерчу а, Герцоговинерчу а, луларчу Сербин а гIаланашца гергарло чIагIдар.\n"Массо а хIуманал коьрта ду тхуна Лакхара Дрин регионерчу гIаланийн уьйраш чIаIъяр", – билгалдаьккхира Имамовича.\nЕвропан бусалбанийн форуман Боснерчу а, Герцоговинерчу а векало Сехич Сеада дийцарехь, цхьанакхетараллин делегаци шозлагIа махка яр дара дозу кеп-кепарчу пачхьалкхашкарчу бусалбанийн юкъаметтигаш IагIъян болчу лаамца.\n"Европан а, цул арахьарчу мехкийн а неIарш йоьллуш ду тхо", – боху Сехича.\nТкъа боснихошний, нохчашний юкъахь гергарло тасадаларца дерг? "Цуьнца дерг а хир ду дика", - тешийра цо.\nВизит йирзича Европан бусалбанийн форуман президента Фейсбукехь дитина йоза иштта ду: форуман "йоццачу хенахь аьтто баьлла юкъаметтигаш карон Боснин а, Герцеговинин а динан хьалханчашца хьовха, политикан элитица а".\nДукха хан йоццуш кхоьллинчу бусалба партица цхьаьнакхетар\nНиязовс яздарехь, Европан бусалбанийн форуман къамелаш хилла Сараевохь "Дин, халкъ, пачхьалкх" боламан векалшца. Дукха хан йоццуш кхоьллина политикан парти ю иза, коьрта лору цо шена исламан некъ а, низамаш а.\nОцу партин векалша Европан бусалбанийн форумца зIе тасаяларх лаьцна аьлла: "иза дика гIулч ю". Форумо бечу хаамца, Сараевон мэрца хиллачу цхьанакхетаралло билгалъяккха аьтто белла тIедогIучу шарахь хинйолчу "ерриг Европан конференцин тема - бусалба мехаллаш доьзалшкахь Iалашъярна" тIехьажийна хир ю иза.\nСерберчу бусалбанашца тасаделла юкъарло\nЕвропан буслбанийн форум Малхбаленан Балкане шозлагIа кхаьчча кхайкхира шен хIусаме Сербин парламенто - Халкъан Гуламо. Цигахь хьеший тIеийцира цуьнан вице-президента Зукорлич Муамера.\n"Сербе Форуман делегаци я вуно деза ду, Сербица а, цигарчу бусалбанашца а гергарло деза хьешашна. Юкъарло дезачарна йиллина ю Сербин неIарш – Европерчу бусалбаншан а иштта. Форумо хьехайо дукха а юкъара проекташ – дешаран декъахь а, синмехаллаш яржорехь а", – элира цхьанакхетар дирзича Зукорлича.\nХьалхо баьржинчу хаамо бахарехь, Форумо Серберчу Исламан юкъараллица зIенаш а латтош, Нови-Пазар гIалахь схьайоьллур ю Кадыров Ахьмадан цIе туьллунйолу хьуьжар. И дешаран хьукмат схьаеллар дехна Серберчу бусалбанаша, аьлла яра Соьлжа-ГIаларчу пачхьалкхан телеканало яржийна информаци.\nТкъа Серберчу динан урхаллашкарчу куьйгалхоша Свобода Радион Балканийн сервисе аьлла, хьужар йилла лаам къадийнарг Форум ша яра.\nКадыровгIар базбар – Кремлана гIирс?\n"Кадыровейшн: консервативан ислам - Кремлан карара гIирс" артиклехь цуьнан автора Ларуэль Марлена, профессора, Европан, Оьрсийчоьнан, Евразин талламийн Вашингтон Джорджан Институтан директора толлу адамийн бакъонаш хьешарца Малхбалено кест-кеста вуьйцуш хуьлучу Кадыров Рамзанан хьаькамаллах лаьцна.\nЛаруэла йовзуьйту Кадыровн куьйга кIел боккха ницкъ берзарца кхоллаелла феномен: КадыровгIар базбеш, культ гIаттор а, Нохчийчоьнан президентца Путин Владимирца Кадыров Рамзанан йолу уьйр а.\n"Кремло гIитточу, Iалашъечу пропагандех дIахадо йиш йоцу дакъа ду КадыровгIар базбар, оцу пропагандех гIирс а беш, дозанал арахьара бусалбанаш шена тIеберзо гIерта Оьрсийчоь. Бакъал а хила тарлуш бу иза Моквана ша экспорте хьажош болу гIирс", – яздо автора.\nБлаканашкахь, Боснерчу а, Герцоговинерчу а хьужаршна, урамашна, некъашна Нохчийчоьнан куьйгалхочун а, цуьнан ден а цIерш тахка аьтто беш хьийза Европерчу бусалбанийн форум – КадыровгIеран мах базбан гIерта иза.\nБалканерчу бусалбанаша а, нохчаша лайначу баланашна юкъа тIай тиллар, цхьабосса тIемаш лайна къаьмнаш, уьш вовшашн оьшуш хилар даима а билгалдоккху Форумо шен социалан машанашкахь. КадырогIеран бозалла билгалйохуш дара дукха хан йоцуш Боснин а, Герцоговинин а бусалба лидер лаьттинчу Черич Мустафас дина къамел а.\nКадыров Рамзанна доьзлагIа мехкан куьйгалхочун таж туьллучу веъначу Черича билгадаьккхира, " Боснин а ду, Нохчийчоьнан санна, дог а, са а". "Босни йола еза шен кхолламах, Европехь ша яха езаш хиларх. Нагахь санна шена иза муха дан догIу хаа лаахь, схьайола Европа кху Соьлжа-ГIала, хьажа, Кадыров Рамзанца зIе а латтош, Путин Владимира иза муха до", – дIахьедира Черича.\nАмма цIерачу бусалбанашна цатайра и къамел, шаьш къобал ца до и дIахьедар, бохура Боснерчу а, Герцоговинерчу а бахархоша. Карарчу хенахь оцу махкахь муфтий волу Кавазович Хьусайн реза ца хилира яхначу аьхка Европан бусалбанийн форумера баьхкинчу хьешашца къамеле хаа.\nБакъонашларъярхоша чIагIдарца, 2007-чу шарахь дуьйна Нохчийчоь шен карахь кхобучу Кадыровс репрессеш латтайо макхкахь, муьлхха а низам талхо бакъо юьту ницкъхойн карахь. Шен политикан оппоненташна гIело ярна, уьш кхерош хьийзарна, идорна, хьизорна, кхел янза нах хIаллакбар дуьллу цуьннан жоьпалле.\nКадыров Ахьмад, Нохчийчоьнан таханлерчу куьйгалхочун да, махкарчу хьалхару тIамехь, муфтий а волуш, лаьттира Оьрсийчоьнна дуьхьал.\nНохчийчохь шолгIа тIом боьдуш Оьрсийчоьнан Iедалехьа велира Кадыров Ахьмад, 2003-чу шаахь хIоьттира мехкан президент. 2004-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 9-чохь "Динамо" стадионехь динчу эккхийтарца вийра иза. Президента Путин Владимира шен омрица веллачул тIаьхьа цунах вира Оьрсийчоьнан Турпалхо.\nКавказ.Реалиица къамелаш динчу эксперташа билгалдоккху, хIинца Оьрсийчоьно Балканерчу бусалбанашца лелориг моттаргIане гергарло хилар, Югослави пачхьалкх юхучу хенахь, боснихошна ечу гIелонна Кремло цхьана а кепара дуьхьало йина цахилар.


Ахмадов Муса. Нохчийн гIиллакх-оьздангалла | ВАЙНАХ\n28.04.2016\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nМассо а дуьненчохь долчу хIуманан бух а, цуьнан боккъал долу маьIна а ду «ЛаилахIа иллАллахI МухьаммадаррасулуллахI» боху дешнаш. Иза АллахI\nвоцург кхин Дела цахилар а, Мухьаммад Делера салам-маршалла хуьлда цунна бакъ пайхамар, Дала бакъ дин кхайкхо ваийтина элча хилар а чIагIдар ду. Цундела стеган я халкъан оьздангалла йоьзна ю, и бакъдерг цара мел къобалдо бохучуьнца.\nДуьххьалдIа и дешнаш аьлча чекхдолуш дац стеган декхар. Дела цхьаъ хиларх тешар шен дерриге дахарехь ша дIа мел боккхучу когаца, дIа мел олучу дашца, дIа мел тухучу куьйгаца тIечIагIдан деза стага. Цунна иштта ган еза таухьидан билгалонаш шена гонахарчу Iаламехь а: сел тайп-тайпана долчу оцу Iаламехь массо хIума а ду шен-шен меттехь. Цхьа а галморзахалла йоцуш, шен-шен дахаран некъ а, маьIна а ду массо а хIуманан: стигларчу седарчашна тIера лаьттарчу зингатана тIекхаччалц. И ерриге Iаламан тайп-тайпаналла цхьана низамехь, цхьана кепехь, цхьааллехь а ю. Дела цхьаъ хиларан кхин а цхьа билгало ю иза.\nБоккъал а Дела цхьаъ хиларх а, Хьесап дечу, Кхиэл ечу дийнах а тешаро кхуллу бакъйолу оьздангалла, бакъдолу оьзда гIиллакхаш а. Нагахь и тешар суьртана лелочохь я Iесачу динехь (язычествехь) долчу къаьмнийн оьздангалла, церан ламасташ, дукха хьолахь, цIерахазамна, суьртана, моттаргIина лелош хуьлу. Цундела шайн цхьана аьттонна я хала киртиг тIехIоьттича, гIиллакхаш атта охьа а туьйсу цара. Ткъа лелош дерш а нахалахь шайн цIе яккхийта, гайта, балха тIехь я рицкъи тIехь аьтто хилийта доцца аьлча, дуьненан хIума бахьанехь хуьлу.\nОьздангалла иза кхечу садолчу хIумнийн хила йиш йоцуш, синкхетамечу адамийн вовшашца а, гонахарчу Iаламца а йолчу юкъаметтигашкахь хила догIу дозанаш, барамаш, кепаш а ю.\nХIара «Нохчийн гIиллакх-оьздангалла» боху жайна яздина ду вайнахана шайн къоман гIиллакхаш кIорггера довзийтаран а, царах диканаш дахарехь лело, вонаш дIатаса аьтто хилийтаран а Iалашонца. Ийманца догIучу гIиллакхашца цхьаьна, вай кхузахь хьахор ду цуьнца ца догIурш а церан нийса цахилар билгалдаккха а, уьш дIатаса вайна атта хилийта а.\nОьздангалла а, дахарехь цо лело маьIна а;\nНохчийн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш;\nАдам а, цуьнан гIиллакхаш а;\nДоьзал а, бераш кхетош-кхиор а;\nНохчийн оьздангаллехь Iаламца а, къинхьегамца а йолу юкъаметтигаш;\nИслам а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла а;\nЗама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а (ши дакъа).\nХIара жайна лерина ду нохчийн гIиллакх-оьздангалла йовза луучу массо а стагана.\nОьздангалла а, дахарехь цо лело маьIна а\nКъамел дIадолош, уггар хьалха билгалдаккха догIу «оьздангалла», «гIиллакх» бохучу дешнийн маьIна. Тхуна хетарехь, «оьздангалла» бохучу дешан маьIна шуьйра ду «гIиллакх» бохучу дешанчул. ГIиллакх иза адамаша вовшашца лелочу юкъаметтигийн, гергарлонийн кепаш, куьцаш, дозанаш ду. Ткъа уьш «оьздангалла» бохучу кхетаман чулацаман цхьа дакъа ду. Цул сов, оьздангалла Далла ечу Iамалца, гонахарчу Iаламца, шен дегIаца, дагца, ойланца стаг цIена хилар а ду. Оьздангалла дуьххьалдIа хIора стеган леларехь, амалшкахь гучуяьлла ца Iаш, цуьнан сица, синкхетамца хила езаш а ю.\nМуха кхоллаелла оьздангалла? Оцу хаттарна тайп-тайпана жоьпаш ло тайп-тайпанчу Iилманчаша, шайн кхетаме а, шаьш беха юкъаралла кхиъна хиларе а\nхьаьжжина. Иттех шо хьалха йоьхначу советски империн Iилманчаша, къоман гIиллакхаш дуьйцуш, шайн къамел гуттар а дIадоладора: «Халкъо бIешерашкахь кхоьллина шен оьзда гIиллакхаш…», олий. Кхечу кепара цара ала таро а яцара, хIунда аьлча, церан дуьнене болу хьежамаш кхоллабеллера, хIара дуьне а, Iалам а, адам а ша-шах кхолладелла я адамо кхоьллина, бохучу харц философин (материализман) буха тIехь.\nЗамано а, хIора дийнахь хуьлучу Iилманан кхиамаша а тIулга тIехь тIулг а ца битина цара харцонах, моттаргIанех йоьттинчу гIалех. Иштта ца хила йиш а яцара, хIунда аьлча, церан оьздангаллех болу Iилманан бух, заманан йохаллехь къахьегар бахьанехь маймалех кхолладелла адам, бохучу туьйранех лаьтташ бара.\nЦундела оьздангалла а ша-шах, заманан йохаллехь, адамаша шаьш кхоьллина ю бохуш, чIагIдора цара, ткъа «дино» оцу халкъан «кхоллараллех» пайдаэцна, нах Iехоран, уьш боданехь латторан Iалашонца. Иза бакъдерг нийсса бIостанехьа дерзоран къеггина долу масал ду.\nТкъа бакъдерг иштта ду. Дуьненан къаьмнийн ерриге а оьздангалла, церан дика гIиллакхаш Дала шен пайхамаршкахула лаьтта диссийна ду, шен динца\nцхьаьна. Ткъа и дин цхьаъ бен а дац бусалба дин, ислам. Уггар хьалха и дин Дала Адам-пайхамаре Делера салам-маршалла хуьлда цунна делла. Дин иза лаьтта тIехь адамашна муха даха деза Iамош, Дала лаьтта диссийна дахаран-Iеран дозанаш, ламасташ ду. Хан-хене яларца уьш диц а дой, адамаш Iесалле оьгуш хилла, шайгара керл-керла Iеса гIиллакхаш а кхуллуш. ТIаккха\nШен дин юха а адамашна карладаккха, дIакхайкхо, Iамо Дала Шен элча воуьйтуш хилла дуьненчу. Царах тIаьххьарниг Мухьаммад-пайхамар Делера салам-маршалла хуьлда цунна элчанийн мухIар. Гуш ма-хиллара, лаьтта тIехь мел долу адам цхьа да-нана долуш ду, дуьненчохь Дала доссийнарг цхьа дин (ислам) бен дац; цундела гуш ду лаьтта тIера адамаш, мел тайп-тайпана хетахь а, цхьана стагах схьадевлла а, цхьана дуьненахь дехаш а, царна тIе доьссинарг цхьа дин а хилар. Иза кхин а цхьа билгало ю Дела цхьаъ хиларан.\nМассо халкъийн оьзда, дика гIиллакхаш Делан динера ду; ткъа вуон, къиза, Iеса гIиллакхаш халкъаша шаьш кхоьллина ду. Цундела оцу я кхечу халкъан оьзда гIиллакхаш дуьйцуш, нийса хир ду «халкъо кхоьллина» бохучу дешнийн метта «халкъо лардина» аьлча.\nЦхьадолчу халкъан аьтто хилла оцу динан гIиллакхаш алсам Iалашдан, вукхара кIезиг Iалашдина. Цхьадолчу къаьмнаша шайгара кIезиг кхоьллина Iеса гIиллакхаш.\nМасала, нохчаша. Цундела карладаьккхина долу и бусалба дин шайн лаамца тIеэццал хьекъал кхаьчна вайн дайн. Кхидолу къаьмнаш генадевлла Iесаллехь я галдаьккхинчу динехь. Цундела цара дIатеттина Дала юха а лаьтта доссийна цIена дин.\nКхузахь хаттар хIотта тарло: йиш яц ткъа адамаша шайггара дика гIиллакх кхолла? Наха кхоьллина массо а гIиллакх Iеса я харц хуьлуш ду? Дац. Нийса гIиллакхаш а ду адамаша шайггара кхоьллина, амма церан бух а бакъдинан хьехамашкахь бу. Делах а, Кхиэл ечу дийнах а тешарца кхоьллина муьлхха а керла гIиллакх нийса ца хила йиш яц.\nИ лакхахь дийцинарг дерриге а тидаме эцча, кхеташ ду: «ГIиллакх ялсаманера схьадеъна», боху дешнаш.\nАдамашна юккъехь лела оьзда гIиллакхаш Делера диссина бохург ду иза. Цхьаболчара и кица кхидIа а дахдо: «ГIиллакх ялсаманера схьадеъна а ду, ялсамане духадерза дезаш а ду, ша лелочу нахаца цхьаьна». Оцу дешнаша гойту: мел доккха маьIна гуш хилла нохчашна гIиллакх-оьздангаллехь.\nДелан Элчас Делера салам-маршалла хуьлда цунна аьлла: «ГIиллакх динан ах ду». Ткъа цхьана назманчас хьекъална а, гIиллакхна а юкъара зIе иштта йийцина:\nIаж Iожана буха божар хууш ду,\nТкъа хир барий Iаж, ца хилча Iожан дитт?\nГIиллакх дитт ду, ткъа хьекъал цу диттан стом,\nГIиллакх доцчохь Iилма хила тарлуш дуй?..\nКхузахь «гIиллакхах» дозуш хIоттийна «хьекъал».\nИза нийса а ду, нагахь дуьйцург адамашна пайде долу хьекъал делахь.\nАмма кхечу кепара «хьекъал» хила а тарло адамехь гIиллакх доцу хьекъал, оьзда доцу хьекъал, зуламе хьекъал. И тайпа хьекъал долчу стеган мах хадош, нохчаша олу: «Iилма-м шайтIанехь а ду». Цундела вайн къоман философехь хьекъалал а, говзаллел а, Iилманал а лакха хIоттош хилла оьздангалла.\nБилгалдаккха деза и тайпа хьал массо а къаьмнийн хьежамашкахь цахилар. Стаг шен говзаллехь ларош, шен гIуллакха тIехь кхиамаш бохуш хилчхьана, цуьнан оьздангаллин сурт-сибат мухха хилча а, сий деш а, лоруш а хуьлу, масала, цхьадолчу Европерчу къаьмнийн.\nНагахь стаг дика поэт велахь, нахана дегнех кхета байташ язъеш, иза харцахьа лелар, цо къаьркъанаш мийлар, и оьзда цахилар кхин чIогIа тидаме а ца оьцу цигахь. Шен говзаллехь пхьар хилар коьрта ду, кхидIа дерг мехала а дац бохург ду иза, бер харцахьа лелар санна хIума лоруш.\nТкъа нохчийн къоман философехь иштта дац. Стаг мел говза велахь а, цуьнгара мел доккха хьуьнар даьллехь а, цунна тIехь ду муьлххачу а кхечу стагана тIехь доллу декхарш, оьздангаллин бехкамаш. Халкъалахь цIе дIаяханчу стага кхечарачул а чIогIа ларбан безаш хилла уьш, хIунда аьлча, адам цуьнга хьаьжна ду, цуьнгара масал эца я цхьа осалниг далахь кхарда кийчча.\nГIиллакхашка хьаьжжина, стеган мах хадорехь «къиза» а, дуьххьал дIа а хилла вайнах. И деш, цара тидаме оьцуш ца хилла цуьнан хьалхалера дика гIуллакхаш, цуьнан цIе, говзалла. И дерриге а дайдеш, дагош хилла цхьана осалчу хIумано. Махкахь а дIаяхна цIе, махкана а гуш, южуш хилла. Иза боккха бохам а, юьхьIаьржо а хилла, оцу стагана шена хилла ца Iаш, цуьнан гергарчарна а, тайпанна а, юьртана а, цуьнан ворхI тIаьхьенна а.\nИ хууш, стаг Iаламат чIогIа ларлуш хилла шегара цхьа ледарло яларх. Оьздангаллин бехкамаша, гIодаюкъ къовлуш дихкинчу доьхкано санна, стаг гуттар чIагIвина латтош хилла, дикачу гIуллакхашна, нийсонна орцахвала кийчча. Цундела цхьаволчу къонахчо шен гIодаюкъ буьйсанна вуьжуш а йостуш ца хилла, гуттар а оьшучу дIахахка кийчча дин а латтош хилла.\nШа воьжча, шен цIе йоьжча, дегIана там лехна цхьа ледарло ша ялийтича, шех къинхетам бан, ша хьалаайа цхьа а воцийла хааро латтош хилла стаг гуттар а сема.\nИ нохчийн гIиллакх дика девзаш ву «Эвтархойн Ахьмадах долчу илли» тIехь вуьйцу гIалагIазкхи. Цу иллин боцца чулацам иштта бу.\nЭвтархойн Ахьмад воьду аренца лела. Цхьанхьа, паначу махкахь, шен динна баргол а тоьхна, и бажа лаьллина, «чергазийн юткъа нуьйр гIевлинга йиллина, чергазийн ва чоа даржош тIе ва тесна, чал дера герзаш, нанас бер ва санна, шен мара къуьйлуш», набарна вуьжу Эвтархойн Ахьмад. Иштта лела араваьлла цхьа гIалагIазкхи кхочу цига. Шен дин иштта бажа лоллий,\nЭвтархойн Ахьмадана юххе, цунна тIера ах верта шена тIе а озадой, набарна тевжа гIалагIазкхи а. Вуон гIан-набарш гина, самаваьллачу Ахьмадна шена юххехь вижина Iуьллуш гIалагIазкхи а го, шен дин чехош лелаш цуьнан гила а го. И ца лалой, Эвтархойн Ахьмада олу:\nДакъаза ма вала, хIай гIалагIазкхи!\nАхь суна ца бина тешнабехк,\nАс бийр бац хьуна!\nХьан дино кхерий-кха сан жима расха дин!\nСо кхерор варий-те дин болчу динан дас?\nХIинца лата веза вайша кху бутон раьгIнашкахь!..\nЛатарна кечам бина ваьллачул тIаьхьа, гIалагIазкхичо Эвтархойн Ахьмаде олу:\nДакъаза ма вала, Эвтархойн Ахьмад!\nАхь сема ладогIа, собаре хилий:\n«Нагахь хьан хьалха каяьлла, ахьа со вийча,\nЦхьа гIалагIазкхи вийна Эвтархойн Ахьмада»,\nАьлла, дIадоьрзур ду, тамаша бийр бац хьох;\nНагахь сан каяьлла, сан карах хьо велча,\nМахкахь цIе йоккхуш дика кIант хьо хилча,\n«Цхьана гIалагIазкхичо вийна Эвтархойн Ахьмад»,\nАьлла, цIе южур ю хьан, Эвтархойн Ахьмад…\nКъонахчун валар а, вахар санна, цхьана дикчу, оьздачу, лекхачу Iалашонна хила дезар билгалдолу оцу иллехь.\nХьо мел оьзда ваьхнехь а, хьан валар декъаза хилча, доха тарлуш ду дерриге а, йожа тарлуш ю мел йоккха цIе а.\nЦундела стага и цIе Iожалло ша лаццалц ларъян езаш а ю, тIаккха цуьнан тIаьхьенна тIедужу изза декхар.\nНохчийн юкъараллехь уггаре а лекха дарж нахалахь дIайоьду и дика цIе хилла. Иштта дика цIе яьккхинчу къонахчунна вуон болх хила лууш а, и цIе цунна йогIуш ца кхаьчна бохуш, тайп-тайпана эладитанаш дуьйцуш нах нислуш а хилла. Цунах лаьцна ду халкъан кица:\n«Лекхачу ножана хьоькху мох ца эшна». Амма хьаьгIнаш лелочу нехан эладитанаш бахьанехь, шен оьздангаллин декхар тесна дита бакъо яц цхьаьннан а. «Деши, мел хоттала хьекхадахь а, бехлур дац», – олуш а ду вайн халкъан кица.\nОьздангалла халкъ шех лаьттачу хIора стеган шен-шен хуьлу. Вайн йиш яц цхьа халкъ оьзда ду, важа дац ала. «Халкъан оьздангалла» боху дешнийн цхьаьнакхетар даладахь а, уьш кхето догIу оцу я кхечу «халкъан оьздангаллех болу хьежамаш а, цо тIелаьцна оьздангаллин бехкамаш а» бохучу маьIнехь. Бакъ а долуш, оьздангаллех болу кхетамаш тайп-тайпана нислуш а хуьлу тайп-тайпанчу къаьмнийн. Масала, дустур вай цхьадолу нохчийн а, оьрсийн а гIиллакхаш (оцу къоман гIиллакхаш массарна а бохург санна девза дела даладо вай уьш). Нохчийн доьзалехь гIиллакхехь дац да-нана а, йоI а, кIант а, нус а, цхьаьна охьа а хевшина, хIума кхоллуш. И иштта хила деза аьлча а, акха ду вайнахана. Ткъа оьрсаша, иштта охьа а ховший, хIума а юу, мала а молу, я церан къомана осал хIума а дац иза. Цхьана агIор, иза доьзна ду оьрсийн къам кериста динехь хиларца а.\nАмма нохчийн гIиллакх-оьздангаллин шатайпа билгалонаш гучуйовлу вайна, бусалба динехь долчу кхечу къаьмнийн гIиллакхашка хьаьвсича а. Масала, вайн лулахь бехаш бу гIебартой, балкхарой. Цара салам, боьршачу наха вовшашка делла ца Iаш, зударша вовшашка а, божаршка а ло, иштта божарша а ло зударшка. Ткъа, хууш ма-хиллара, вайн нохчийн боьршачу наха вовшашка бен луш а дац, жимчу стага воккхачуьнга луш а дац салам.\nИ тайпа гIиллакхийн шатайпаналла муьлххачу къоман оьздангаллехь а карайо. Амма шайн дикчу гIиллакхашкахь дерриш а вовшех тера ду уьш. Кхечу кепара хуьлийла а дац. ХIунда аьлча, массо а дикчу гIиллакхийн бух Дала шен пайхамаршкахула лаьтта биссийна хьехамаш бу. Амма хIора а къомо шен дуьнене хьежаме, шен дахаран хьелашка, ша дехачу мехкан Iаламе хьаьжжина, оцу хьехамашна тIе а доьгIна, шен-шен гIиллакхаш кхоьллина. Цхьадолчу къаьмнаша\nДелан хьехамашкахь болу и бехкамаш мелла а шайна лело аттачу кепехь тIеэцна, ткъа кхечу къаьмнаша, дегIан паргIато кхин тIе а йоьхкуш, шайна халонга бохуш тIеэцна уьш.\nМасала, бусалба дино боху адамашка шайн дегIана хьулам бе духарца. Боьршачу стеган хьулам бан беза меттиг (Iоврат) иза цIонгера гоьле кхаччалц йолу меттиг ю. Иза къайлаяьккхичхьана, ламаз дан а магадо. Амма цхьа а нохчо хIуттур вац ишттачу духарца Iамал ян, я ишттачу духарца адамашна юккъе а вер вац, я шен доьзалехь а лелар вац (бакъду, хIинца-м нисвала а тарло цу тайпана шен доьзалехь паргIат леларг а, амма вай дуьйцург нохчийн Iадатехь хила дезарг ду).\nЦуьнца доьзна цхьа масал далор вай.\nХалкъан яздархочо Айдамиров Абузара дуьйцура, цкъа гIала ваханчуьра, гучувала ша аьлла, Мамакаев\nМохьмад волчу ваханера ша бохуш. Шеца исс-итт шо кхаьчна шен йоI а яра. НеI елла веъна Мохьмад, аьхка хIусамехь тIех йовха йолу дела, шена аттачу духарехь вара. Амма оцу йоIах бIаьрг кхетча, ша цунна ца гойтуш, кхин могаш-паргIат хаттар доцуш, дехьа чу а вахна, шен духар хийцинера цо; ша боккъал а чIогIа цхьана боккхачу гуламе воьдуш санна, кечвелла схьавеънера.\nЦецваьллачу шега Мамакаев Мохьмада эли, бохура\nАбузара, мел жима елахь а, йоI бехке ма ю, гIиллакх хила ма деза цуьнца аьлла.\nМассо къаьмнийн а ду воккха стаг ларар. Амма массеран а дац, воккхачу стеган некъ ца хадош, сацавалар. «Некъ цахадор» боху кхетам а бу шатайпана.\nГенара схьавогIучу стагана хьалхахула тIехваларх, некъ «хедаш» я цунна новкъарло хуьлуш хIума дац иза. ХIетте а оцу воккхачу стаге болу лерам, цуьнан а, цуьнан шерийн а сий дар ду иза. Хаза гIиллакх а ду.\nШатайпана лерам беш хилла воккхачу стеган йоIстага а, къоначу зудчо а. Нагахь хи тIера йогIу йоI воккхачу стагана дуьхьал кхетахь, шен кIудал охьа а хIоттайой, букъ а берзабой, дIахIуттуш хилла иза, и стаг тIехваллалц. Нагахь шен жима бер карахь а долуш йогIуш зуда хилча, и бер некъа йисте охьадуьллий, юьстах а йолий, дIахIуттуш хилла, воккхачу стагах бехк лоций.\nИштта, и гIиллакх дуьйцуш, вайн къоман иэсехь дисина цхьа дийцар ду. Говрахь вогIучу Исмайлин\nДудина шен бераца дуьхьал йогIу цхьа жима зуда, и бер охьа а диллина, букъ а берзийна, дIахIоьттина. Говрара воьссина Дуда, оцу берана тIе а веъна, иза кIант вуйла а хиъна, цунна юххе совгIатна шен ворхIазза йолу тапча охьа а йиллина, «Дала беркате доьзалхо войла кхунах,\nДала дукха вахавойла хIара», аьлла, дIавахна. ТIаккха и гIиллакх хIоттийна стаг мила ву а хиъна, оцу жимчу кIентан дас Исмайлин Дудина совгIатна дин бигийтина.\nИштта керла гергарло кхолладалийтина оцу хазчу гIиллакхо.\nВай далийначу масалша гойту халкъийн юкъара гIиллакхаш дегIана хьулам бар, баккхий нах ларар нохчаша мел чолхе даьхна шайна, мел даздина цара уьш, мел чIагIбина цара шайна и бехкамаш. Юкъаметтигийн, гIиллакхийн атталла а ца лоьхуш, мелхуо а уьш ма-хуьллу чIогIа, хала лелор иза ю вайн къоман оьздангаллин башхаллех цхьаъ.\nАьллачунна жамI деш, билгалдоккхур вай.\nНохчийн къоман дика гIиллакхаш шайн коьртачу билгалонашца кхечу къаьмнийнчаьрца догIуш ду (цуьнан бахьана лакхахь вай далийра). Амма кхечу къаьмнех схьакъаьсташ, шен ша-тайпана синмехаллаш а кхоьллина нохчийн халкъо. Царах цхьаерш шайн оьздангаллин мах лакхара болуш, кхечу къаьмнашна а, массо адамашна а йовзар пайде хир долуш а ю. Цхьаерш вай кхузахь йовзийтира, вуьйш кхидIа а юьйцур ю. Къоман гIиллакхаш хиларх ца тоьа, уьш довза а деза. Йоза-дешар ца хиллачу къаьмнийн гуттар а дас воIе дуьйцуш, чкъурера чкъуре дуьйлуш схьадаьхкина уьш.\nАмма наггахь нислуш хилла, цхьа баккхий исторически хиламаш бахьанехь (тIом, цIерадахар, цунах тера кхин а), чкъурашна юккъера и зIе хедаш а. Цундела цхьадолу гIиллакхаш дицдина, дIадевлла нохчашна юкъара. Амма йоза-дешар вайн къоман долу а бIе шо гергга зама ю, хIетте а хIинццалц схьа гIиллакх-оьздангаллина лерина цхьа а жайна ара ца даьлла, билггалчу теманашна лерина цхьаццайолу Iилманан статьяш ца лерича.\nГIиллакхаш довзийтарх а ца тоьа, нагахь уьш лелош ца хилча. Вайн къомах волу наггахь а стаг хир вац вайн гIиллакхех коьрта дерш ца девзаш. Амма уьш дахарехь лелор гIеллуш ду дийнера де мел дели, царах цхьадерш\nдIадовлуш а ду. Масала, нохчийн дахарера дIадаьлла ала мегар ду боьршачу стага коьртахь хIума лелор. Ткъех шо хьалха цхьа а жима стаг коьртахь хIума йоцуш, эвлаюккъе стенна дуьйцу, шен кетIа а, хьешана дуьхьал а вер вацара. Иштта, наггахь бен нислуш дацара божарша коьртахь еха месаш лелор а. Тахана и гIиллакх, цкъа а хила а ца хилча санна, дIадаьлла. Бакъду, коьртахь хIума йоцуш тезета-м ца боьлху нохчийн божарий хIинца а.\nКоьртахь хIума лелор дуьххьалдIа кечваларан кеп хилла ца Iа. Иза шен кIорггера маьIна долуш хIума хилла. Сан схьавалар цIена ду, со оьздачу нахах ву бохург хилла иза.\nНохчийн дахарехь гIиллакх-оьздангалло мел йоккха меттиг дIалоцуш хилла гойту халкъан барта кхоллараллин произведенеша. Иштта, цхьана халкъан узамехь ду хIара тайпа могIанаш:\nШайца шуьне ва ховша хьеший боцчу буьйсанна,\nМерза шун ца долош пхьуьйраза бисина,\nШайна уллохь дажа хьешийн дой доцчу буьйсанна,\nДIайиллинарг ца юуш, уьйтIахь дой тирсина,\nЧохь хьешан аз ца хезча, йоьттинарг ца юуш,\nУьйтIахь жIаьлеш угIуш – оццул хьеший хетта\nХьалха хилла къена дай, и дика къонахий\nБиц ма белаш, доттагIий, Iаьржа латта мел хьоьшу…\nКхузахь адамийн гIиллакхаш долуш гайтина говраш а, жIаьлеш а. Оццул лакхара хила езаш хилла нохчийн цIийнан оьздангалла, оцу кертахь долчу хьайбанаша а лелош.\nЦунах лаьцна шен цхьана стихотворенехь иштта яздо Сулейманов Ахьмада:\nКхин а чIогIа тамашийна сурт хIутту халкъан цхьана туьйранехь. ГIиллакхах кхетам бу оцу туьйранехь, юьртан цхьаъ бен доцчу шовдана гонаха а бижина,\nхIоразза а шена яа цхьацца къона йоI ца елча, юьртахошка хи ца оьцуьйтуш болчу саьрмикан а. Оцу махкара воцу кIант шозза хи тIе веъча, хIумма а ца деш, хи оьцуьйту цо. КхозлагIа веъна, хи эцна дIавоьдуш олу цо:\n- Ас, хьаша волу дела, гIиллакх лелош, вити хьо, кхузза хи тIе веъча а, хIумма а ца деш, кхин ма воьллахь. Кхин вагIахь, дийна дIагIур вац хьо.\nОцу масалша а гойту, нохчийн къомана шен дахаран маьIна хьал-бахам совбаккхарехь, я яккхий тIулгийн гIаланаш ярехь, я кхечу къаьмнийн мехкаш схьалецарехь ца гуш, дуьххьалдIа хIокху лаьтта тIехь хьанала къа а хьоьгуш, гIиллакх-оьздангаллин бехкамаш ларбеш дахарехь гуш хилар.\nНохчийн гIиллакх-оьздангалла, васт далош аьлча, цхьа лекха бIов ю. Вайн къоман хIора а чкъуро цхьацца кхериг буьллуш йоьттина, лакхаяьккхина. Цундела хIора нохчочун декхар ду и бIов Iалашъяр, иза кхин а лакхаяккхарехь дакъалацар. Нагахь жима стаг, ойла а ца еш, дайн гIиллакхаш емалдеш, дIатийса волалахь, я уьш кхечу Малхбузера я Малхбалера еъначу хийрачу амалшца хийца гIортахь, цо оцу бIаьвна юккъера тIулгаш дIадоху. Ткъа и тайпана нах алсамбевлча, и бIов чухарцарна кхерам а бу. Оцу хьокъехь поэта Супаев\nХьо ма сихло шира туьйра харцо,\nДега-нене восе дош ма ала.\nУьш дIахьур бу заманан цу дарцо,\nХьуна дагахьбаллам битарца.\nКнигаш тIехь ца Iамийна Iалам цара\nЛатта аьхна, летта дарцаца!\nСих ма ло хьо йохо шира гIала,\nЗамано а отур ю и атта.\nПхенийн шеддаш долчу куьйгийн йовхо\nХьан ден куьйгийн йовхо ю иза!\nНенан мIараш кIелахь дисна латта\nХьан Даймехкан латта ду иза!..\nНохчийн гIиллакх-оьздангаллин гIала замано а йохор яц, нагахь вайх хIорамма а иза Iалашъяхь, шен леларца, вистхиларца, дечу гIуллакхца. Иза лаьттар ю, нохчийн къам мел деха.\nТ1аьхье хир ю.\nДень Чеченского языка\t2016-04-28\nНазад: Петирова ПетIмат. Шира хабар\nВперед: Тимбулатов Мовсар. Стихи\nРоза Межиева. «Книга счастья», или Что делает нас лучше и добрее


Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен куьйгкIеларчаьрга Соьлжа-ГIалара "долахь доцу" латтанаш леха а лоьхуш, церан дайшна таIзар даре кхайкхина. ГIалан Висаитовскан кIоште ша веъча дина республикан куьйгалхочо и дIахьедар.\nИштта латтанаш лехар шен гергарчу стагана, Соьлжа-ГIалин мэрана Кадыров Хас-Млохьмадна тIедиллина цо.\n"Иштта низамехь доцу хIуманаш тидам боцуш дита йиш яц вайн", - яздина Кадыров Рамзана шен "ВКонтактерчу" агIонехь.\n"Долахь ца хилар" муха къастор ду, схьадаьккхина латта хьаьнга кхочур ду, регионан куьйгалхочо ца хьахийна.\nИшттачу дIахьедарца Нохчийчоьнан куьйгалхо 2020-чу шарахь вист хилира. Долахоша тидам ца беш дитина Соьлжа-ГIалара латтанаш схьадаха аьлла тIедожийнера цо. ГIалин мэран декхарш кхочушдеш хиллачу Халжимурадов Iийсаца хиллачу цхьанакхетарехь цо дIахьедира, долахой харжамна дуьхьал хIоттон беза: йа шайн латтан дакъа битаме далон, йа и даьхний кхечунна каралуш, йа схьадоккхуш кехаташ кечдийра ду.\nКавказ.Реалиино къамелдинчу юристаша иза лелор "низам ца хиларан кхин а цхьа масала ду" элира.\nКху шеран Iай Нохчийчохь беха гергарнаш лечкъорах лаьцна дуьйцуш бакъоларъярхочо Янгулбаев Абубакара билгалдаьккхира, цаьргара иштта хIусамийн кехаташ а схьадаьхна хилар: "Нохчийчохь йолу бакъонийн нигилизм а, юридикан "бермудскан кхосаберг" а тидаме эцча, тхан даьхнех хIуъа хила мега. Цхьахволчу кадыровхочунна кара кхача мега".


Украинера бакъонашларъярхой дуьхаьл бу нохчо Илаев Оьрсийчоьне дIавалийта\nУкраинан Инарла прокуратуре кхайкхамбина бакъонашларъярхоша, Оьрсийчоьно къиза зуламаш лелийна аьлла, бехкевен нохчо Илаев Ахьмад дIацавалар доьхуш. Цара чIагIдарехь политикан бух тIехь ду иза дIавехар.\nШинаридийнахь "Интерфакс-Украина" агенталлан адвокато Ангелов Ивана дийцина, карарчу заманчохь Украинан Инарла покуратура толлуш ю Илаевна экстрадици яр доьхуш Оьрсийчоьно дахкийтина кехаташ, ткъа Илаев ша цкъачунна лаьцна ву аьлла.\nИлаевн адвокато бахарехь, Украинехь лецира иза Нохчийчохь стаг вийна цо, бакъо йоцуш герз а лелийна аьлла бинчу хаамна тIехь. Ангеловс дийцина, шен клиент 2008-чу шарахь дуьйна Украине сехьа а ваьлла, Харьковн кIоштахь вехаш хиларх.\n"Оха хеттарш динера Интерполе а, Инарла прокуратуре а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралле а, царех цхьана инстанцино информаци ца елира тхуна Илаев лаца кхайкхорах лаьцна. И бохург хIун ду, иза дIалоцучу хенахь а, йа хIинца а лехамашкахь вац иза", - аьлла адвокато.\nАдвокат кхоьруш ву, ша Iалашвийриг нагахь санна Оьрсийчоьне дIалахь цунна тIехIотта аьтто цахиларна а, цунна тIехь ницкъбарна а.\n"Иза дIа ца валийта тхайга далург дийр ду оха", - аьлла адвокато.


Нохчийн "нийса ца лелачу" зудаберашна тIаьхьабевлла лела социалан машанашкара жигархой\nИнтернетехь "оьзда ца лелачу" мехкарийн суьрташ даржочу "Карфаген" цIе йолчу вайнехан пабликана буха язвелла вара 50 эзар стаг. Стохка аьхка, шаьш даржочу суьрташтIера зудабераш аьшнаш дан уьш боьлча, Роскомнадзоро пабликан агIо дIакъевлира.\nДелахь а, "нийса ца лелачу" мехкаршна тIаьхьабевлла таллархой бисира. Нохчийчохь Iаламат яьржина ю "ВКонтакте" социалан маша, цуьнца къовсаяла де ду цхьана Инстаграман.\n"Карфагенах" тера пабликаш кIезиг яц цу чохь. Къаьсттина жигараллица дика евзаш ю стохка аьхка юкъаяьлла "Зульфикар" тоба. ХIинцале а 4700 декъашхо ву цаьрца цхьана.\nШен хотIаца "Зульфикар" тера ю "Карфагенах". АгIонан администраторшна хетарехь, духарца "маьттаза" лелачу кегийчу зударийн суьртех публикацеш йо цара. Оьздангаллин гурашкахь кегийн зударий хилийтархьама къийсаме арабевллачу цара, мехкарша гайта ца еза аьлла хета меттигаш басаршца дIахьулйо.\n"Шен дегI дIаоьхьуш лела рогIера цIока ю хIара. Комментарешкахь масаьрца а екаш хуьлуш ю, и стаг муьлххачу къомах, динах велахь а". Иштачу йозанашца зорбане яьхна Мусаева Мадинин агIонан скриншоташ (кхузахь а, кхи дIа а орфографи а, пунктуаци а ша ма ярра йитина артиклан авторо).\nОцу йоIехьа гIо дохуш, цунна тIехIуьттучарна администраторша блок етта. Негативе а, нейтрале йолу комментареш гучохь юьту.\n"Цуьнан ден, вешин яхь, сий дан а дац-те? Шен доьзалхо иштта цхьалха муха волуьйтур ву чуьра ара?"- бохуш, эргIаде цецбуьйлу ресурсан модераторш Элина ник йолчу цхьана йоIа коьртахь йовлакх а доцуш, йоца коч йоьхна даьккхинчу сурта бухахь.\nКхузахь а изза хьал ду: йоIа а, цуьнан агIончаша а дитина йозанаш дIадаьхна. Ткъа дитина цаьрга дуьхьал дахкийтина жоьпаш.\nЦо шен къам бехдо, "оцу цIокан берашна" тоьпаш тоха езара бохуш, чIагIонаш йо йоIана дуьхьал бевллачара.\n"Цуьнан комменташкахь а гуш ду, эрна ду цуьнга хIуммаъ а бахар. ЦIока – цIока ю-кх ша ма ярра", - аьлла, тIетоьхна оьгIазвахначу цхьаммо.\nИштта пабликехь буьйцу "харцахьа лела" божарий а, амма дукхачу хьолахь зударшна дуьхьал болийна тIом бу и. 16 шо долчу хиджаб тиллинчу йоьIан сурта бухахь яздо: "Оцу йоьIан нах шайна бовзахь, дIахаийтиша цаьрга, иза кхузахь юйла. Тхоьца зIене довла а ала цаьрга".\n"Зульфикарна" буха язвеллачу Муслима карладоккху, "КъорIано хазалла дIаэхьа магош доцийла"."Нагахь йоIа хиджаб тIейоьхнехь, ша динехь хиларан билгало гойтуш мая й и. Шена тIерачу духаре терра хила деза цуьнан лелар а", - яздо "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте, хIун бехк бу оцу зудаберан аьлла, шега деллачу хаттарна жоп луш.\n"Хетарехь, ша шена пиар еш хилла иза. Цуьнан Iалашо хилла шортта доттагIий гулбан шен агIон тIехь. Цу кепара амбициозе мехкарий бахьана долуш дуккхаъчу нехан Исламах харц кхетам кхоллало. Бакъдолчу бусулба дино пропаганда йийриг оьздангалла ю".\nЦунна хетарехь, "Зульфикаран администратора" а, цуьнан жигарчу агIончаша акъийсам латтабо муьлххачу а оьзда доцчу леларца".\nКарара зама хала хиларна тIе тидам бохуьйту Муслима "кхузаманан технологийн, маьрша интернет чу валаваларан, хаамийн гIирсаша бечу тIеIаткъаман а) бохуш. И дерриге а цхьана чIогIа герз ду аьлла хета Муслимна, "адаман хьекьална тIехь урхалла дан", "ткъа группан Iалашо ю, цу кепарчу леларан бехкбаккха".\nКхиболчу "Зульфикаран" агIончаша башха ловза а ца йира "Кавказ.Реалиин" корреспондент. Аслан цIе йолчо: "И хьан гIуллакх дац. И тхан, нохчийн вежарийн гIуллакх ду" аьлла, дIахьедира.\n"Зульфикаран" администраторан цIе хьулйина ю. Цуьнца зIе таса тхо гIертарх а, аьтто ца белира. Тхан хаамаш а жоп доцуш битира.\nБакъду, "Кавказ.Реалиин" журналисто, группех дIакхета лаамца хаттам бахьийтича, Амагов Зелима хаттар динера цуьнга, стенна оьшу хьуна "Зульфикар" юкъаяр аьлла. "Карфагенца цхьана а агIор и паблик йозуш цахилар дIа а хоуьйтуш.\n"Карфагенан" публикацеш бахьана долуш, цхьаболчу нахана тIаьхьабевлла леллийла хаьий хьуна аьлла, шега хаьттича, Амаговс жоп деллера: "ТIаккха? Хьуна хIун моьттура? Кхузахь Вася вац)) Тхоьца чекхдуьйлур дац цу кепара хIуманаш".\nЦо бахарехь, Оьрсийчоьнан низамаш "Нохчийчохь кехат тIехь бен лелаш дац". Ресупубликехь "шен низамаш" ду. "Хьайн цIахь дерг листа ахь" аьллера "Кавказ.Реалиин" корреспонденте Амаговс.\n"Цкъа делахь, и хьан гIуллакх дац, ас кIедда дIабоху хьоьга. ШолгIа делахь, оха лоьхурш оцу зудаберийн дай-наной бу. Церан йоIан леларх дIахоуьйту оха цаьрга, цхьаъ де олу. Нохчийчохь оха могуьйтур дац телхина лелар а, гIазакхех тарбалар а", - аьлла, билгалдаьккхина Амаговс.\nТхан болчу хаамашца, "Зульфикаро" гучубохучу мехкаршлахь цхьанна а тIаьхьаваьлла ца лелла цхьа а. Бакъду, оха группехь суьрташ даржийначарна машанашкахь кхерамаш-м тийсинера.\nШен цIе йовзийта ца лиъначу Соьлжа-гIаларчу вахархочо дийцира: "Сан доттагIчуьнга яздора, иза сийсазвеш. Вай цхьанакхетийта аьллера цо оцу нахе, цкъачунна цуьнца кхи зIене ваьлла стаг а вац. "Зульфикара" шен агIон тIе оьллинера сан кхи цхьана накъостан сурт. Цо шен телефон а язъеш, бухахь комментари йитинера. Иза а дIаяйинера цара".\nАртиклан автор Нерозникова Екатерина. Гочйинарг Димаева Лиза.


Хангошвили верна куьгбехке хила мега Оьрсийчоьнан вахархо лаьцна Берлинехь\nМарсхьокху-бутт 25, 2019\nБерлинехь Маобит кIоштахь нохчийн къомах волу Хангошвили Зелимхан верна бехке хила мега аьлла шеко йолуш лаьцна Оьрсийчуьра вахархо. Цунах лаьцна хаам бина Берлинан прокуратуро шен Twitter-хь.\nБолчу хаамца, лаьцнарг латтош ву талламан изоляторехь. Цуьнан ду 49 шо. Немцойн "Берлинер-курьер" зорбанан гIирсо яздо и стаг Нохчийчуьра ву бохуш.\nМаршо Радионо яздина ма хиллара, Германехь тховкIело елла Хангошвили Зелимхан вийна ПIераскана дийнахь Берлинерчу Моабит кIоштахь. Рузбанан маьждиге воьдучу цунна коьртах тапча а тоьхна къайлаваьлла вилиспетахь хилла зуламхо.\nХангошвили Зелимхан вевзаш волу нохчийн тIемало вара. Иза схьаваьллера Гуьржийчуьрчу ПIаьнгаза чIожера. 2015-чу шарахь Тбилисехь гIалин юккъехь машенахь схьавогIучу цунна вен дагахь 4-зза герз тоьхнера муьлш бу ца хуучу наха. Амма чевнаш хиллачу Хангошвилин аьтто белира уллерчу дарбанан цIийне дIакхача. Цигахь Iожаллах кIелхьарваьккхира иза лоьраша.\nЦул тIаьхьа Хангошвили дIавахара Гуьржийчуьра, цкъа дуьххьара Украине, тIаккха Германе. Цигахь политикан тховкIело ехнера цо немцойн Iедалшка.\nНохчийн хилла тIемало гIарвелира 2012-чу шарахь Гуьржийчуьрчу Лопота чIожехь хилларг бахьана долуш. Цигахь Марсхьокху-бутт чекхболуш гуьржийн ницкъаллин структурийн белхахоша тIом бира нохчийн тIеман тобанца. Хангошвили юкъарло лелош вара шина агIонна. Цул тIаьхьа дукха хан ялале иза дуьненаюкъарчу лехаме велира Оьрсийчоьнан Iедалша.\nШа Хангошвилис цкъа а ца лечкъадора ша Нохчийчохь Оьрсийчоьнан эскаршна дуьхьал тIом бина хилар. Тбилисехь ша вен гIоьртинарш Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисашкара нах бу аьлла хетара цунна.


Полицино масех бехктакхаман гIуллакх долийна Москва гIалин юккъехь Гжельски переулкехь герз детташ, ши стаг лазош, латар хиллачул тIаьхьа. Цигахь дакъалаьцнарш Нохчийчуьра а, ткъа иштта махкал арахьара ГIиргIизойчоьнан а, Узбексиатана а махкахой хила мега аьлла шеко ю.\nЛатар хилла де цхьа де хьалха Iуьйранна сатоссуш. Цкъачунна болчу хаамашца, тасадаларан бахьана хилла леттачерах цхьаннан куртки кисанара телефон лачкъор, хаам бо ТАСС агенталло.\n"Хилларг бахьана долуш лазийна ву ши стаг, уьш госпитале кхачийна дегIана йина урс хьекхна, диттина а чевнаш а йолуш. Хеттарш дан вочу хьолехь бу лазийнарш. Кхо стаг дIавигна полицин декъе, хилларг къасто", - дала до агенталло шен хьастано аьлларг.\nЦарах цхьаннах шеко ю, цо чевнаш йинчарна урс диттина, травматикан тапча а чIакъийна, гIовгIа а хезна, ураме араваьллачу цхьана туьканан белахочунна кхерамаш а тийсина хила мега аьлла.\nБехктакхаман гIуллакх долийна леррина адаман могашаллина дайн зен дарца а, герз лачкъорца а, вуьйр ву аьлла, кхерам тасарца а йоьзначу криминалан кодексан артиклашкахула. Полисхоша леттачаьргара дIаяьккхина травматикан тапча а, патармаш а, ши урс а. Латарехь дакъалаьцнарш бехке бина иштта харцхьа леларна.\nМосквахула МВД-н а, Талламан комитетан урхаллин а официалан сайташна тIехь хиллачух лаьцна хаамаш бац.\nСтохка ГIуран-баттахь Москварчу "Славянский базар" олчу метрон социйлехь уьрсан чов йира Нохчийчуьрчу 29 шо долчу Темирхаджиев Рамзанна. ТАСС агенталлан информацица, къайлавала кадаьлла тIелеттачуьнан. Низамаш лардон органаша лоьхуш ву иза. Полицерчу хьастано агенталле хаам барехь, урс тохаран бахьана хила тарло, царшинна юкъахь дов далар.\nГIадужу-беттан юьххьехь Дагестанерчу кхаа вахархочо йиттинера Москварчу метро чохь, йоIехьа гIо даьккхинчу цхьана пассажирна. "Стаг вен гIортарна" а, "Iедална векалшна дуьхьал ницкъбаккхарна" а аьллачу артиклашкахь бехкаш дехкина царна. Лазийначу Ковалев Романна мидал елира "Сийлалла, майралла" аьлла, ткъа полици кхайкхинчу пассажирна – "ГIо лацарна" аьлла мидал елира. Метрополитенан чоьтера Ковалев Романна 2 миллион сом ахча ло аьлла, тIедожийра Москван мэро Собянин Сергейс.


НовостиГлава Ингушетии посетил редакцию старейшего издания Юга России газету «Сердало»\nГалгай республика Мехкда Калиматанаькъан Махьмуд-аьла ваха хилар "Сердало"ци йолча ширача газета редакце\nГалгай республика Мехкда Калиматанаькъан Махьмуд-аьла ваха хилар "Сердало"газета редакце, ши сахьата совга ха яьккхар цо цун болхлошца къамаьл деш.\nВашагкхетар дахьош, республика кулгалхочо аьлар журналисташка галгай мотт лорабара хаттара къаьстта йоккха терко е, аьнна. Наьна мотт лебер, кхувша йоагача техьена юкъе из боаржабер, культура лакха лоаттаяр хьалхарча метте да вай мехка.\nКалиматанаькъан Махьмуд-аьлас ма алара, бера наьна меттацара безам совбоаккхаш доккха дакъа лоац цагарча наха. Цудухь цу хаттара бехказло даьне-нанне талатт.\nДийцар иштта интернете голла, тайп-тайпара приложений гонца, хара дийнахь наьна мотт леберца галгай дош доаржадера наькъаш.\nВашагкхетаре йоккха меттиг далаьцар галгай исторически турпалхой къаман корт ба яхача дешо. Бувцараш ба паччахьа хана хинна инаралаш, офицераш санна, таханара лакха паччахьалкхен толамаш даьха белгалбаьнна къаман къонгаш. Калиматанаькъан Махьмуд-аьла хетачох, царех лаьца яздер, массанен уж бовзийтар боккха лоархам болаш да.\nГалгай республика Мехкдас ший вахарера дукха истореш дийцар. Къаьстта йоккха терко йир берашта кхетам балара, замига болча хана денз шоашта пайдане хургдола гулакх харжа уж омабера. Хара да-нана декхарийла да, химикаташ геттара чоага яржача хана чухь, шоай берий унахцено лорае, къаман кхача бицбаь, уж ханзарча даарца чам болаш хург боацаш.\nКалиматанаькъан Махьмуд-аьла хетачох, министерствашта, ведомствашта хьалхашка латт дукха ценхашта социальни а экономически декхараш кхоачашде йиш е цхьана барт тайна къахьегарца.Дагайохийтар юртбоахама отраслеш , дукха ха йоацаш уж пайда беш хинна еце, тахан беркате къахьегаш йолчарца нийсса латт предприятеш.\nКарарча хана Галгай къаман дукха оагонаш шийна мишта го дийцар региона кулгалхочо. Уж да экологи хаттараш, алама ресурсаш геттара чоага лораяр, патриотизм, ший балха техьа къахьегар.\nВашагкхетар дахьош Калиматанаькъан Махьмуд-аьлас раьза волаш хьаллаьцар "Сердало"газета болхлой дукха инициативаш, къаьстта къаьнарча издане музей кхоллар. Ховша ма хилара, газета хьалхара номер араяьнна касттлуш баь шу дуз. Цул совга Мехкда раьза хилар гаджеташта лаьрха галгай меттала дошлорг -справочник арахецара.\nХоам бара средства викалий Мехкдаьца хиннача къамаьле хьалхара меттиг далаьца лаьттар массо метте къамандар дакхайкадер, доаржадер.\nКалиматанаькъан Махьмуд-аьлас белгалдир хоам бара а юкъарлен а белха техьа нах къестабеш, бехкебеш, царна юкъе юкъ ехкаш меттигаш е йиш яц белхаца мо мара, дешаца а. Цунах юхаозалуш хила вез харавар.\n«Галгай республика хьалхашка геттара дукха ценхашта декхараш латт, хара дийнахьа юстардаха дезаш дукха кхоачамбоацараш да. Из наьха сатем, сабар, лерхам эшаш чоалхане никъ ба. Дале а, мехкахой цох дика чакхбарга хилара догтийша ва со, къаман кхоане йизза,беркате хурга йолаш», - аьлар Калиматанаькъан Махьмуд-аьлас.\n28.12.2021, 1628 просмотров.


Стенна оьшу Путинна Къоман гварди\nОьрсийчоьнан президенто кхоьллина йолу керла ницкъаллин структура – Къоман гварди- цу пачхьалкхехь халкъан а, элитийн а гIаттамах ларвалархьама кхоьллина аьлла хеташ бу Малхбузера тергамчаш.\nАсхабов: "Оьрсийчуьра хьал карчам хила герга доьдуш ду..."\nПутин Владимира кхоьллина йолу Къоман гварди – иза цуьнан шен долара, цуьнан цхьаннан буьйранна кIелахь долу эскар кхоллар лору дуккхаъчу Малхбузерчу аналисташа.\nЦу хиламах лаьцна дуьйцучу артиклехь The Financial Times газетано Оьрсийчоьнан президент Ширачу Римерчу императорца вусту, шена кхераме хьал хIоьттинчу муьрехь халкъана а, шен гуонна а тIехь йолу терго шен карара ца ялийта шена цхьанна муьтIахь долу эскар кхоьллина волчу.\n„Путин Владимира Оьрсичоьнна тIехь шен ницкъ чIагIбархьама гIулчаш йоху. Масех эзар стагах лаьтташ йолу керла Къоман гварди кхоьллина цуо, „стероидашна тIехь лаьтта гварди“ шех ала йиш йолу“, - иштта язло артиклан авторша.\nУьш тешна бу, Кремлан коьртачу гIентан да кесталгIа шен махкахь бахархоша гIаттам барх кхоьруш ву, аьлла.\nАмма могIарерчу бахархойн резадацарел а чIогIа Путин Владимир ларлуш хета Файненшнл Таймсан журналисташна шена гуонахьарчу финансийн элитийн гIаттамах.\nХIунда аьлча Путинан политикана дуьхьал Малхбузено яьхна санкцеш бахьана долуш цу элиташна даккхий зенаш хилла, хIинца а хуьлуш а ду. Керла кхоьллинчу Къоман гвардин коьрта Iалашо – иза Оьрсийчуьра адамаш буржалшкахь латтор хилла ца Iаш, элиташ а буржалшкахь латтор ю бохуш яздо хаамийн гIирсо.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташкара Стартфор цIе йолчу талламийн-аналитикан центран белхахоша а яздина шайн рапортехь, Путин Владимир керла нуьцкъаллин структура кхолларца а, цуьнан куьйгалхо дукха хенахь дуьйна шена муьтIахь волу инарла Золотов Виктор хIотторца а „шен администраци пачхьалкхан карчаман кхерамах ларйан дагахь ву“, аьлла.\n„Цу хIумано ойла кхоллайолуьйту, Кремлан да шена кхин дIа йолу нуьцкъаллин структурш, масала, къайлаха сервисаш, я чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин эскарш, ур-атталла тIеман министралла а муьтIахь дуьсурий -те, нагахь санна карчам хуьлуш хилахь бохучух шек ву, аьлла. Хетарехь, Путин шел хьалха Оьрсийчоьнан президент хилла волу Елцин Борис санна кхераме хьолехь цхье ца виса гIертачух тера ду“, - иштта ду аналистийн жамI.\nГерманерчу тIеIаткъамечу Франкфуртер Аллгемайне Цайтунго а яздо, Путин Владимир хIинца керла структура кхолларца шен карахь кхин а алсамох Iедалан архаш сацон дагахь ву бохуш. Цуо цу гвардин куьйгаллехь шена муьтIахь болу нах хIитторна цу наха кесталгIа Оьрсийчохь хила тарлуш йолу социалан протесташ а, къепедацарш а юхатухур ю аьлла тешна ву цу газетин аналист Фезер Райнхард.\nОьрсийчохь нуьцкъаллин структурин къелла янне а йоцушехь, ткъа юкъараллин милитаризаци яккхийчу гIулчашца йоьдуш йолшехь цу пачхьалкхан президенто кхин цхьаъ Гварди кхоллар иза шен кхерамазаллех шек хиларца доьзна хиларх шеко яц элира Маршо Радиоца къамелехь Европерчу стратегикаллин талламийн центран белхахочуо политолого Асхабов Хьамзата.\nЦунна хетарехь, цу гIулчано гойту, Оьрсийчохь кхераме хьал кхоладелла хилар.\nАсхабов: „Нуьцкъаллин структураш Оьрсийчохь шортта ю, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь а хилла ца Iаш я полисхойн ницкъаш хилла ца Iаш. Ткъа уьш оццул дукха йолшехь Путинс хIинца керла Гварди кхолларо гойту, Оьрсийчуьра хьал карчам хила герга доьдуш дуйла.\nЦу гвардина цуо елла йолу бакъонаш вуно шуьйра ю, амма цуьнан коьрта Iалашо, хетарехь, Iедална резабоцуш арабевлла болу нах юхатохар хир ю“.\nХьахон догIу, Охан - беттан 5-чу дийнахь Оьрсийчоьнан президенто шен омрица кхоьллина йолу керла Къоман гварди терроризмаца а, корта бахон молхнаш лелорца а къийсам латторан Iалашонан кхочуш еш хир ю.\nЦуьнан куьйгалхо хIоттийна волу инарла Золотов Виктор хьалха Путин Владимиран кхерамазалла ларйеш вара, иза Оьрсийчоьнан президентан уггаре а муьтIахьчу гергарчу гуонера стаг ларалуш ву.


"ТIехьийзачу кIантана тIаьхьа яхана". Шемара йоI цIаялош гIо доьху дас\n"ТIехьийзачу кIантана тIаьхьа яхана". Шемара шен йоI цIаялош гIо доьху Iедалхошка дас\nМатериал язйинарг ву гIиргIазойн Азаттык сервисан автор Калматов Руслан\nШемара шен 25 шо долу йоI цIа ялош гIо дехна Сузакскан кIоштарчу вахархочо Iедалхошка. Орца доьхуш иза цхьаъ хилла ца Iа гIиргIазошлахь. Ткъа ГIиргIазойчоь – Юккъерчу Азерчу мехкашлахь цхьаъ ю тIемаш лаьттачу меттигашкара шайн нах цIаберзон йолаяланза.\nДеа беран да ву Чырмашев Зияйдин. Шен 19 шо долчу заманчохь Iехаелла дIаяхна Шема цуьнан йоI Мамурхан. Гечдахьара аш шен йоIана аьлла, дехар дира дас махкахошка.\n"2014-чу шарахь болхбан аьлла, Оьрсийчу дIавахара со. Цу хенахь Джалал-Абадан медицинан колледжехь шолгIачу курсехь доьшуш яра Мамурхан. Зазадоккху-баттахь доьшийлера телефон а тоьхна, йоI колледже лелаш яц аьлла, хаамбира соьга. Сузаке цIа телефон туьйхира ас, цигахь иза яйна, карош ца хиллера. Сайна бевзачу ницкъаллийн структурашкарчу нахехула хиира суна, Заздоккху-беттан 20-чохь "Ош-Стамбул" рейсаца иза махкара араяьллийла. Социалан машанашкахула цхьа хан яьлча бен аьтто ца белира сан цуьнца зIене вала. Шемарчу Раккехь Iаш ю ша элира цо. Ишта цо дийцира, Аваз цIе йолчу жимчу стага Туркойчу а кхайкхира ша, некъана ахча а цо делира аьлла", -дийцина Чырмашевс, Шема лестарх дийца вовшахтохначу гуламехь.\nЯлх шо а ду да шен йоI цIаерзо гIерта, амма цкъачунна аьтто ца хуьлу цуьнан. ТIаьххьара бутт хьалха гIо дехна Мамурхана дега. "Дечкен-беттан 26-чохь къамел хилира тхан, - кхи дIа дуьйцу Чырмашев Зияйдина. – Шен шина йоIаца Шемара араяьлла ша, карарчу хенахь Туркойчоьнна уллорчу мухIажирийн куьпахь ю ша бохура цо. Берашна яа-мала эца ахча оьшу шена элира цо. Цо яийтинчу чоьта тIе жимма ахча даьккхира ас. ГIиргIазойчу юхаян лууш ю сан йоI, амма оцу куьпара араяла бакъо яц цуьнан. Уьш цIаберзош гIо дахьара аьлла, дехар дан луур дара суна Iедалхошка".\nДинан экстремизмех лаьцна дийца Сузакан кIоштахь хIоттийначу гуламехь бистхилира кхин а Шема дIабахначийн дай а, наной а. Верриг а вовшахтоьхначу барамехь дакъалаьцнарг ву 300 меттигера вахархо а, меттигерчу Iедалхойн цIарах хьаькамаш а, Iеламнах а.\nДжалал-Абадан кIоштарчу чоьхьарчу гIуллакхийн урхаллан зерашца, кху шеран Дечкен-баттахь регионехь исс зулам Iорадаьккхина, экстремизмца доьзна. Цхьа гIуллакх дIакъевлина, дисинчийн хьокъехь талламаш дIахьош бу.\nВерриг а кIоштара Шема дIавахана лоруш ву 116 вахархо, царех 100 гергга Сузакера ву. Стохка цхьа стаг юхавеара. Кхелехь толлуш ду цуьнан гIуллакх. Ткъа Шемара ГIиргIазойчу верриг а юхавеана 12 стаг.\nСузакан кIоштан куьйгалхочо Омошев Эрмека гулбеллачаьрга кхайкхамбина, нагахь санна, экстремимзе хIуманаш лелош шайна тусалахь, меттигерчу полисхошка а, Iедалхошка хаамбе аьлла.\n"Халкъана юкъахь ма ду шу. Экстремизмех, терроризмех къамелаш деш шайна хаалахь, уггар а хьалха тхоьга а, полисхошка а дIахаийта декхаре ду шу. Вайн бераш а, вайн доьзалш а маьрша хилийтархьама оьшуш ду и. Маьждигашкахь пIераскан рузбанехь а гулбеллачийн дегнаш дикаллех дуза дезаш ду аш. Кху чохь дийцинарг ара ма девлли диц а ца деш, шайн гергарчарех а, бевза-безачарех а дIатоха", - аьлла, вистхилла гулбеллачаьрга хьаькам.\nХьалхо ГIиргIазойчоьнан Iедалхоша дIахьедира, шайн бахархой цIаберзо Iалашонца дуьненаюкъарчу организацешца а, Шеман Iедалшца а дийцарш ду шаьш дIахьош аьлла.\nОфициалан зерашца, Шемарчу а, Иракъерчу а террорхойн тобанех ГIиргIазойчуьра дIакхетта 800 гергга вахархо. Царех дукхахберш бахна, радикалхойн идеологех тешна, цхьаберш ахча даккха Iалашонца. ДIабахначарех 150 зуда ю. Цхьаболчара шайца дIадигина шайн бераш, вукхара цигахь дуьненчу даьхна. Шема а, Иракъе а дIабахначарех 200 ца кхоччуш велла цигахь,


Шена хьалхха летта куьйгалхо даржера вохийна Евкуровс\nМарсхьокху-бутт 02, 2013\nЕвкуров Юнусбек Москохарчу зорбан-конференцехь, 16Сти2013\nРогIера республикан кегийрахойн комитетан кьуйглхо даржера вохийна гIалгIайн президента Евкуров Юнусбека. Президентца долчу цхьанакхетарехь, шена ца тов къамел динчу стагах летта и стоьлан да.\nНеIалт кхайкхича санна, товш дац, ГIалгIайн мехка Iедалан кегирхойн комитетера куьйгалхочуьнна дарж. Йоцучу заманахь, кхозлогIа хьаькам хийцина цигахь. ТIаьххьарниг Цечоев Ислам а дIаваьккхина оцу даржера. Официала бахьанаш- иза балха тIехь ларош ца хилар а, кегирхойн доьзьалшна гIонна Iедалша доькъуш долу ахчанаш цаьрга дIа ца кхачийтар а.\nИ хIума дийца а, цуьнах йист яьккха а, гулбинера, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека оцу комитетера белхахой а, царна арз деш болу бахархой а. Евкуров Юнус-Бекан моьттина а хира дацара, оцу даржхочо, шена хьалхахь, баьхкинчу нахаца дов доккхура ду аьлла. Цечоев Исламан, цо болх дика ца бина аьлла, дов дечу хенахь, кхайкхинчу бахархойх цхьаберш тIекхайкхина цунна.\nЦу меттехь, собар а ца тоьина, министр тIе а кхетта летта царах цхьанах. Уьш дIасакъастийначулла тIехь, цу меттехь, Цечоев Ислам балхара вуохош омран кIела куьг таIийна мехка куьйгалхочо. Ала догIу, кхеташонехь летта волу Цечоев Ислам, дукха лаккхара, Оьрсийчохь шелла кхин лаккхара хила йиша йоцуш йолу МГИМО яьккхина ву. Амма, гарехь, дуьненаюккъера юкъметтигийн говзалла йолчу цунна, шен махкахь дIабийца мотт ца карийна, буй-тIарий бен.\nГIалгIайн махкахь, даржхой балха хIоттора а, уьш дIабахара а , политика, Евкуров Юнус-Бека дIахьош ерг, цхьанна тайпа, кхетамо тIеэца атта яц, боху цхьабочлу аналисташ. Политолог волчу Акиев Тимура, ишшта элира цуьнах.\nАкиев Тимур: «Хала ду, мехка куьйгалхочуьнна Iедалхойн политиках лаьцна хIума ала. Соьгахь башха дукха хаамаш а бац оцу хьокъехь. даржхой дIабахарх а , дIахIитторах а, лаьцна комментарии ян атта дац. Ткъа, кегирхойн комитетан куьйгалхочуьнах аьлча, иза нийса ваьккхина ву аьлла хета суна. Иза летта, ша гIо дан дезачу стагах. Оцу хIуманна Iтехь, суна цхьа а хаттар гуш дац. Амма, кхечу хиламах аьлча, Iедалхойн политика, суна цхьа доккха хIетал-метал хьесапехь ду».\nГIалгIайн мехка куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека, дIахьочу Iедалан белхахойн политиках цхьаберш кхеташ бацахь а, кхечара тидам бо, доьххьара дIа, даржхошкара оьшуш дерг, иза нийса валахь а, вацахь а, шен хьакамна муьтIахь хиларна. Ишшта хета масла, юккъаралхо волчу, ша а цхьана хенахь министрийн даржехь лаьттинчуц Манкиев Бамтгирин.\nМанкиев Бамтгири: «Ас эра ду-кх хьоьга и политика муха ю: балхах кхеташ, говзанча а волуш а, стаг вац кхузахь хьалхатоттуш. Ламазий, вирдаший, туркхаший, тхамдаший бу. Цхьацца болу юьртдай набахтехь чохь баьхкина а бу хьуна. Туркх ву аьлла, балха дIахоттина а бу хьуна. Шай фамили а, цIе а, ден цIе а язъян а хууш нах а бац хьуна уьш. резолюции мичахь хIотто еза хууш нах а бац уьш. Кхиболу белхахой бела а боьлуш бу уьш. ХIуммаа ца хууш болу нах бу-кх дукхачу хьолехь дIахIиттош».\nДукха хан йоцуш ГIалгIайн махкахь дешначу нехан кхеташо дIаяхьара. Цигахь сацам бинера, ехна йолу йоI ядийначарна доккха гIуда тухура ду аьлла. И хIума, дукха ладаме ца хета, махкахь хуьлучу кхечу чолхенашна хьалхахь нахана. Цуьнах лаьцна, шена хетарг аьллера, махкахь а , дозаналла арахь а воьвзуш волчу Насыр-корта маьждиган имама Чумаков Хьамзата. Иза, новкъа деъна Iедалшна, цундела хIинца иза хьийзош ву боху Манкиев Бамтгирийс.\nМанкиев Бамтгири: «Кхара конференции йинера Евкурован омрийца. Чумаковс аьлла: хIара бохам ма бац. Шена везачу стаге йоI маре яхна аьлла. Иза мехка бохам ма бац,мехка бохам бу, кхузара дIа а кхуьллуш, керста наха хьийза а беш, лар а йоцуш зудабераш довш хилар а, ишшта дIа а кхуьллуш, кегий нах бойуш хилар а. ЦУ гIуллакхан ян еза боху конференци».\nГуш йолу харцонаш бахьнехь, махкахь цхьа чолхалла эккхарна кхоьру Манкиев Бамтгири. Цунна шорта бахьанаш ду, царна терго еш а яц цхьаммо а, элира цо.\nМанкиев Бамтгири: « Цхьа эккхар хира долуш, хьал ду махкахь. Вай кегий нах буй, I5 шара тIера 30 шаре кхаччалца,муфтиято дIахIоттийначу имамашна реза бац. Царах ца теша, уьш имамаш а ца хета, уьш бусулба а ца хета. Дална букъ берзийна нах бу уьш боху. Дика ма дац иза».\nЦхьа бутт сов хан яьлча, гезмашийн беттан 8 дийнахь дIабахь безаш бу Оьрсийчохь цхьанатоьхна харжамаш. Оцу дийнахь ГIалгIайн махкахь а, Нохчийчохь а, Дагестанехь а, ишшта дуккха а кхечу мехкашкахь хоржура бу хьалхара куьйгалхой.ГIалгIайн махкахь, наха кхаж тосура бац,иза дийра долуш ду Парламенто. Оцу хIуманна, реза боцуш, шайгара харжа а, кхаж таса а йолу бакъо дIаяькхкина бохуш, йолуц ойланаш есташ ю гIалгIайн юккъараллехь.


Новкъа воьдуш-вогIуш — Зори Ислама\nТIаьхьарчу шерашкахь хаъал лахделла Воккха-Дадин вахар-вар. Цунах дерг хьахаделча: «Дадин голаш язъелла», — олу цо, леткъамаш бар доцуш, ша къаналле лестина хилар хоуьйтуш. Шен дахарехь дукха некъаш гездина цо Нохчийчохь а, махкахь ваккхича Казахстанехь а. Дукха гина вуонаш, халонаш. Баланаш, Iазапаш, мацалла, шело, гIело лайна. Амма цкъа а иза нохчийн гIиллакхех, собарх, стогаллех воьхна меттиг ца еана.\n«Голаш язъяларна» хIинца, дукха хьолахь, цIахь, ков-кертахь хуьлу иза. Тахана а Iа иза, лохачу гIанта а хиъна, дага еш. Балхана «чувоьллачу» цунна хаа а ца делира луларчу урамера Хьасан а, Хьусайн а шена тIевогIуш. И шиъ кест-кеста вогIура Воккха-Дада волчу, кхуьнга гIиллакхех, вайн дайн Iадатех лаьцна хаза хабарш дийцийта.Тахана а веанера некъан гIиллакхех дер мелла а алсам довза, цо довзийтинарг дахарехь лело лиъна. ТIаьххьара, гIордаз а хьокхуш, дага шарйина иза ваьлча, Хьасана дийхира Воккха-Даде шаьшшинна жимма некъан гIиллакхех лаьцна джийцахьара, аьлла.\nШен белхан гIирсаш юьстах охьа а бехкина, шина кIента бIаьргаш чу хьаьжна, церан ойла евзича санна долийра:\n— ГIиллакх экаме хIума ю. Иза лар ца деллачохь херло адамийн юкъаметтигаш. Ткъа иза ларделлачохь адамашна юкъахь уьйр-марзо хуьлу, беркат лаьтта. Вайна массарна а хууш доллушехь дуьйцу ас цунах лаьцна. Дуьйцу, вай – къоначара а, къеначара а – массара а гIиллакх лардар сайна дезарна. Вайн къоман гIиллакхаш эзарнаш шерашкахь нохчаша шайн дахарехь зийнарг а, зеделларг а ду, цхьана низаме, къепе дерзийна долу. Вайна иза денна хаало некъаца дIасалелаш, балхахь, юкъараллехь – массанхьа а.\nЦхьанхьа ваха новкъа ваьлла хилча я новкъахь цхьаьна нисвелча, воккхачунна, дешначунна, говзалла лакхара йолчунна, хьешана, ненахочунна, стунцахочунна, гергара йоцчу йоккхачу зудчунна, аьрру агIор, цхьа гIулч тIехьа озавелла хила веза. Кхоъ цхьаьна воьдуш хилча, юккъехь хила беза вай лакхахь хьахийна болу (ларам бан беза) нах. Церан аьтту агIо кхочу уггаре а жимачунна. Иза хьадалчин меттиг лерина. ДIаяханчу заманашкахь некъан хьовзамаш кест-кеста хуьлуш хилла. Цундела доьналлица, ницкъаца тоьлла верг юккъехь вогIучунна аьрру агIор хуьлуш хилла. И гIиллакх ларделла вайна юкъахь. ХIинца новкъа вогIуш хилча а и лардар тIехь ду.\nЗудчуьнца дIасавахар нисделча, юккъерчу гергарлоне хьаьжжина хила деза дIахIоттар. Нагахь санна стагаца араяьлларг цуьнан йиша, шича, маьхча елахь, иза аьрру агIор, ах я цхьа гIулч тIаьхьа ян еза. Цо массарна а гойту цуьнца верг цунна бехке стаг хилар. Нагахь санна стагаца новкъа йогIуш ерг йоккха стаг, я хийра зуда (йоI) елахь, иза цунна аьтту агIор ян еза, кIеззиг юха а озаелла. Цхьана могIаре хIоттар гIиллакхе дац.\nВайн гIиллакхашца ул-улле хIоьттина кхоъ вар – уьш зен-зуламна арабевлла цахиларна билгало хилла. ВорхI-ворхI цхьана могIаре нислуш новкъадовлар – нускал цIа дало боьлхуш хиларан я нускал далош богIуш хиларан билгало хилла. Ткъа исс-исс цхьана могIаре хIуттуш тоба новкъа йогIуш хиларехь, хууш хилла, и нах стаг витийта боьлхуш хилар. Вайна юкъара дIадевллачу новкъа ду и гIиллакхаш. Делахь а шуна хаийта, шуьга шайна тIаьхьа богIучаьрга дIакхачадайта хьахий ас иза.\nТайп-тайпанчу цхьаьнакхетаршкахь а, мажлисашкахь а хиттийна вай гIалин маршрутийн автобусашкахь хIокху заманахь лелон догIучу гIиллакхех лаьцна. Автобуса тIе хьалаваьллачу воккхачу стагана (йоккхачу стагана) охьахаа меттиг яла еза боху вай. Бакъду иза. Делахь а, даима хуьлий — те царна меттиг яла езаш, уьш охьаховшийта безаш хьал? Наггахь, воккха стаг хьалагIаьттина а йоI, къона зуда охьахаийта езаш хьал ма нисло. Автобус йоьттина ирахь богIуш кегийрхой, божарий хилча, йоI, зуда хьала а гIаттийна воккханиг, къано охьахаар, цунна гIиллакх цадовзар я цо гIиллакх цалардар ду. Муха мегар ду, ха хонах а хьекхалуш, йоI кегийрхошна юкъахь латтийтар? Маггане а мегар дац! Эхь ду!\nЦхьана дийнахь иштта сурт гира вайна. Йоьттинчу автобуса чохь ирахь лаьтташ берш берриге а божарий бара. Цхьана социйлехь автобуса тIе хьалаелира цхьа йоккха стаг. Цунах бIаьрг кхетта йоI, чухула дIасахьаьжира. ЦIиелира, эхь хетта. Хьала гIаьттича кегийрхошна юккъе дIахIотта езара иза. Ца гIаьттича гIиллакх доцург хуьлура. Холчохь яра йоI. Кхин Iа а ца елла: «Деца, схьайола, кхуза охьахаа», — аьлла, хIалагIаьттина, кегийрхошна юккъе дIахIоьттира иза, хIоттаза а ца яьлла. «Деца-м» дукха сиха охьахиира, ур-атталла «Дела реза хуьлда» а ца олуш. ГIиллакхе дацара «децас» динарг.\nГIиллакх цадовзарх ду иза. Я ша мухха лелча а бенцахетар ду. Йоккхачу стагана гуш ма дара йоIмел къийлалуш, эхь хеташ лаьтта. Шеца хIоттийнарг гIиллакх хиларан ойла а ца йо. ГIиллакхна дуьхьал хIоттийначу гIиллакхал хаза хIума дан а ма дац. Цо оцу йоIе ала догIура: «Хуур яц дера со-м охьа. Хьо бакъахьа ю хиъна Iийча. Суна божаршна юххехь латтарх хIумма а хир дац я со гена яха езаш яц». Цо и ца дира. ТIех йоьттинчу автобуса тIе иза хьала ца яьллехь а дацара хIумма а, нехан меттиг ца йохо. Иза а хир дар-кха хаза гIиллакх.\nОцу йоккхачу стага хIоттийна тамехь доцу сурт гуш хиллера тIехьарчу гIантахь хиъна йогIучу кхечу цхьана йоккхачу стагана. Меллаша шен меттара хьалаайелла, йоI шена тIеехна: «Кхуза охьахаал, йоI», — аьлла лохха, амма хадам боллуш, цунна охьахаар тIедожийра. Эхь хетта, кхохкаелла йоI, «Дела реза хуьлда», — аьлла охьахиира. И шиъ вовшах кхийтира. ГIиллакхо гIиллакх лехира. Ма хаза дара и. Ши-кхо социйла тIех яьлча, йоккха стаг машенара охьайоьссира, водительна «Дела реза хуьлда», пассажирашка: «Некъ дика хуьлда шун», олуш.\nНаггахь автобуса тIехь иштта хьал а хIутту. Жимачу бераца лаьтташ йоI хуьлу. Цунна охьахаа меттиг ялар тIехь ду вокхачунна а, къоначунна а. Вайн гIиллакхца догIуш дац иза ирахь латтийтар. Иштта гIиллакх хIоттон деза, шух долу эхь-бехк дала лардойла, пхорачу зудчуьнца а. Амма, халахеташ делахь а, нисло цаьрца гIиллакх ца лелош, царна машенахь охьахаа меттиг ца луш, некъ ца буьтуш меттигаш.\nКхечу халкъийн векалша а хестош ду вайн воккхачунна некъ битаран, цуьнан некъ цахадоран гIиллакх. Иза, Делан къинхетамца, вайн кегийрхоша лардеш ду, къаьстина ярташкахь. ГIали юккъехь башха ца нисло уьш лардар. Жима а, воккха а цхьанхьа сихвелла хуьлу кхузахь, стенна делахь а.\nХIокху заманан сихаллица болар нисдан гIерташ санна, хьаьвдда-девдда лелаш долчу вай, мелла а, дицдан долийна воккхачунна новкъахь тIаьхьакхиъча, хьалхаваьлла дIавахаран гIиллакх. Шен боларехь воьдучу къаночунна тIаьхьакхиъча, вист ца хуьлуш, тIехваьлла дIавахар-м стенна дуьйцура, Iуьйре, де, суьйре дика йина, хьалхаваьлла дIавахар кхачаме дац. Де дика диначул тIаьхьа, цунна аьрру агIор а волуш, цхьа гIулч тIаьхьа а сацавелла, цуьнца болар нисдина ван веза, цо хьалхаваьлла дIаваха пурба даллалц. Цо иштта (я герггарчу хьесапехь иштта) пурба дала догIу: «Жима къонаха (кIант, йоI), хьо сиха хир ву. Вайшиннан болар цхьаьна догIур дац. Дела резахуьлда хьуна, хьайн гIуллакхе дIагIо»… ТIаккха, къаночуьнга: «Со хьажа, саца оьшуш хумма а дуй?», — аьлла хоттур ду. Цкъа а, цхьана а нохчийн воккхачу стага жимхе саца а, шен гIуллакхе хьажа а эр дац оцу хьолехь.\nУьш а, кхин а ду некъаца воьдуш-вогIуш вайн дайша лелийна, лелор вайна тIехь долу гIиллакхаш . Уьш лелон, лардан Дала хьекъал, кхетам, ийман, собар лойла вайна», — дерзийра Воккха-Дадас шен къамел.Цуьнан Iадика а йина дIавахара Хьасан а, Хьусайн а.\n← Салам далар а, cхьаэцар а\nФонд Кадырова восстановил разрушенную от пожара мечеть →\nМИНСПОРТ ЧР ДЕЛАЕТ АКЦЕНТ НА РАЗВИТИЕ ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ В РАЙОНАХ\n13.09.2020 02.10.2020 Administrator\nЭкологический час «В мире добрых поступков»


Доьзал вовшахтоьхначунна мел ял кхочу хиича...\nДоьзалан дуьхьа хила деза мел лелориг а\nЦхьацца бахьанашца вовшахбевлла доьзалш юхацхьанатохар айдира ши кIира хьалха Нохчийчохь. ХIора юьртахь боьхна зударий, божарий билгал а бохуш, церан барт бар тIедиллира Кадыров Рамзана диндайшна а, Iедалан векалшна а.\nИштта къастабелларг 134 доьзал бара. Царех хIинцале 6 цхьаьнатоьхна.\nШаьш и болх муха бо а, цуьнан жамIаш а Маршо Радиона дийцира Шелан кIоштарчу моллас Аюбов Ясраил-Хьаьжас. \nАюбов: «Цу тIехь болх бан волавелла молла а, шаверриг а. Зуда юха ялош, я бераш гойтуш дац олий, моллина тIебогIу нах. Цо нагахь санна магош елахь - схьаялайо, яцахь - дIаолу иштта. И программа ю Нохчийчохь. ДIадаханчу кIирнах Невран кIоштехь цхьаъ юхаялийра, СаIди-кIотара 10 шо кхаьчна кIант а волуш, 7 шарахь цIахь Iийна зуда а ялийра юха».\nБоьхна доьзал цхьаьнатоха чIогIа хала хилар даредо «Зударийн кхиамехьа» цIе йолчу юкъараллан куьйгалхочо Базаева Липхана.\nДукха хьолехь къастарна зуда а, стаг а, хан яьлча, дохкобевлла хуьлу. Царна цхьажимма гIодичхьана, уьш юха а цхьаьнакхета реза хуьлу, юкъахь бераш хилча муххале а, - боху юкъархочо.\nБазаева: «Пайда боцчу хIуманна тIехула, яхье а бовлий, дIасакъаьста нах. 10-12 шо даьлча, шу хIунда къаьстинера, аьлла, хаьттича, хийла зуда нисъелла тхуна олуш, дера къаьстинера хьекъал ца хиларна а, уллехь хьехам бан нах ца хиларна а. Цундела ишттачу нахана гIодича, тIаьхьалонна а дика хир ду».\nБоьхна доьзал юхацхьанатохар чIогIа меле лоруш гIуллакх ду бусулба динехь. Беррий, наний цхьаьнатохар, ХьаьжцIа вахча санна, деза ду, боху, тоьшалла даладо моллас Аюбов Ясраил-Хьаьжас.\nАюбов: «ХьаьжцIа нах бахначу хенахь, цаьрга аьлла бохура, оццул гена доьгIучул, наний, берашший цхьаьнатоьхча а бу шуна оццул мел, аьлла, бохуш, дуьйцура баккхийчара. Доьзал дика хилча, дин а, ийман а хуьлу. чохь. Нанас ша цхьамма кхобу бер шатайпа хуьлу. Ткъа, да а нана а цхьаьна хилча, кхечу кепара хуьлу».


"Оха санна дукха ахча цхьаммо а ца дойъу". Олимпиадах чамбаьлла Кадыровн\nКадыров Рамзан (архивера сурт)\nОлимпиадехь лулахоша баьхна толамаш бу Нохчийчуьрчу спортхоша баьхначул дукха – оцо догдохийна Кадыров Рамзанан. ГIалгIайчоьно а, ХIирийчоьно а цхьацца деши даьккхина Токиохь, ткъа Дагестан-м ю юьззина рекордсмен – кхоъ дашо мидал.\nКхачаме доцу жамIаш\nНохчийн спортхоша Олимпиадера деъна совгIаташ дагардина меттигера Iедал даьлча, даржера дIаваьккхина мехкан спортан министр Кадыров Хьамзат – республикан куьйгалхочун вешин кIант. Керла спортан министр ву хIинца – хIинццалц мехкан куьйгалхочун а, министрийн кабинетан а администрацин буьйранчин хьалхара гIовс Iийна волу Ибрагимов Турпал-Iела.\nЯ хилларг а, я хIинца хIоьттинарг а вац цхьана а кепара спортца гIуллакх деана стаг. Делахь а Кадыров Хьамзат ву, масала, спортан тренершна Iамант арахеца а тIехь.\nТхан Даймохк а бу, дай баьхна латта а ду! Нохчийчуьра цхьа спортхо гIур вац нейтралан байракхна кIел\n2017-чу шарахь Кадыров Рамзана, цхьа нохчо гIур вац нейтралан байракхна кIел, элира.\n"Оьрсийчоьнан бахархошна оьшу шайн байракх. Тхан Даймохк а бу, дай баьхна латта а ду! Нохчийчуьра цхьа спортхо гIур вац нейтралан байракхна кIел", – аьлла дара дешнаш. Амма Оьрсийчоьнан спортхойн олимпан тобанехь вара Нохчийчуьра исс стаг.\nИссаннах цхьана дзюдо латархочо Башаев Тамерлана а, боксеро Хатуев Имама а яьккхира йоьзан мидал. Нохчийчуьра схьаваьлла волейбол ловзархо Куркаев Илес а хIоьттира Оьрсийчоьнан тобанца цхьаьна детин даьккхинчийн могIара. Цуьнан толамах лаьцна цхьа ларамза санна бен а ца хиира Нохчийчохь.\nАвстрина кхоалгIа меттиг баьккхира кхин а цхьана нохчочо – дзюдо латархочо Борчашвили Шемала. Ша Нохчийчоьно ахча делла Токио хьажийна ца хиллашехь, цо а бехира баркаллаш Кадыровна шегахьа доглазарна. Иза ца тайра Австрерчубахархошна, Кадыровна баркаллаш бохуш иза велахь, шен толам цо цунна тIехьош белахь, тховкIело оьшуш ца веана Австре, бохура.\nВешин кIант даржера вохийна Кадыровс\nНохчийчоьнан куьйгалхойн кхеташонехь Кадыров Рамзана дийцира, стенна воккху ша спортан министр Кадыров Хьамзат даржах мукъа. Кхеташонан гулам дукхахберг бара Олимпиадехь нохчийн спортхоша шаьш ледара гайтарна тIехьажийна.\n"Ши йоьза мидал – ду иза-м оьшуш жамI юкъарчу гIуллакхна, амма вайгарчу таронашца дуьстича, вуно ледара жамI ду. Кхузарчу спортхошка далундолчуьнга хьаьжча, кIезиг баьхна толамаш", – дIахьедира республикан куьйгалхочо.\nКадыровс бахарехь, махкарчу спортан федерацийн куьйгалхойх, тренерех, спортхойх берраш а бац шайн гIуллакхна чу садиллина къахоьгуш, ткъа мехкан куьйгалло спорте бюджетан ахча хьежийна ца Iаш, Iедалера доцу ахча а хьежадо кхоа ца деш. Оцу юккъехула цо хьийхира, спортхой дуьненаюкъарчу турнирашка баха Нохчийчоьнал арахьа а ца кечбеш, махкахь кечбар.\n"ГIолехьа хир ду кечамаш цIахь, республикехь бар. Дерриг а долуш ду вайн цунна. Федерацеша бух балийча бен ца оьшу махкара спортхой турнирашна кечамаш бан кхечу регионашка бахийта", –элира Кадыровс.\n"Цхьа да вац, вай санна дукха ахча дойъуш, амма дац суна гуш жамIаш, тIаккха ахчанца дозуш дац-кх хьал, гарехь. Ткъа жамI, ма-дарра аьлча, ноль ду", - билгалдаьккхира мехкан куьйгалхочо.\nЕмельяненкос тIеэцна Кадыровс ша латаре кхайкхар\nКерла спортан министр Ибрагимов Турпал-Iела декхаревина Кадыровс атлеташ кечбар бухера дуьйна дIа юхаталла, юхалиста.\nГергарнаш дехьа-сехьа хIиттор\nИбрагимов Турпал-Iели шича ву Кадыров Рамзанан (шиннан наной йижарий бу). Керлачу дарже хIоттавале мехкан куьйгалхочун а, министрийн кабинетан а администрацин куьйгалхочун хьалхара гIовс вара иза, цул хьалха вехха Iийра Шелан кIоштан коьртехь.\nУггаре хьалха Ибрагимов ву вевзаш Нохчийчохь хиллачу цхьана некъахьовзамца доьзна – шен "мерседесахь"вогIуш, ша иза лелош а волуш, 2018-чу шеран ГIура-беттан 4-чу буса Устрада-ГIалара Соьлжа-ГIаличу боьдучу новкъахь нехан "жигули" машен йохийра цо. "Жигули" чуьра нана а, цуьнан йоI а елира циггахь, дарбан хIусамехь дIавелира доьзалан да а. Ца далийтира дов Iедале, нохчийн Iадатехь дерзийра.\nХIора спортхо тергоне эца а, вела а, висина а, спортан олимпан кепаш тидаме лаца\nЦул совнаха, пачхьалкхера веддачу, Кадыров Ахьмадан цIарах йолчу полкехь сержант лаьттинчу Гезмахмаев Сулимана тоьшалла дарехь, 2017-чу шарахь, тIехь йина кхел а йоцуш, лецна нах бойъуш дакъалаьцна а ву Ибрагимов.\nКерлачу министра йовзийтина Кадыровна "спортан статистика". Спортан министраллин бюджет ю 2 миллиард сом гергга, махкахь ву 1778 тренер, цара Iамош ву карарчу хенахь 93 214 спортхо. Спортхойх спортан мастеран кандидат ву 1307, мастер – 2250, дуьненаюкъарчу спортан мастер 20 ву. Кадыровца шецца бина барт а болуш. Махкахь дIабаьхьна кегийрхой кхетош-кхиоран 861 барам. Дакъалаьцна оцу барамашкахь 23 эзар спортхочо.\nМахкахь хила дезаш ма-хиллара, керлачу министра дош делла мехкан куьйгалхочун ден некъанна муьтIахь хила а, "хIора спортхо тергоне эца а, вела а, висина а, спортан олимпан кепаш тидаме лаца а".\nОлимпхочуьнца Хатаев Имамца къамел хьош керлачу министра билгалдаьккхира массо а Кадыровна баркаллаш баха декхаре хилар: "Хьанна а ца лаахь а, гуш ду нохчий Олимпиаде хиллийла а, вайн мехкан куьйгалхо ву уьш цига кхачийнарг".\nПолитика а, йоккха спорт а\nЕвроперчу нохчийн ассамблеян президент Муртазалиев Аслан тешна ву "дукхаболчу политикаша спортах шайна пропаганда еш пайдаоьцуш хиларх, масала, дагалоцур вай 1936-чу шарахь Берлинехь хIоьттина Олимпиада, я 1980-чу шарахь - Москвахь".\n"Къайле яц,- боху Муртазалиевс – дукхаболчу спортхойх депутаташ хуьлуш хилар, масала, латархой Сайтиев Бувайсар, Таймазов Артур, самбо латархо Хасанов Мурат, футболхо Газзаев Валерий, дуккха а кхиберш, хууш хIума доццушехь. Цу тIе, санкцеш шаг мел йо а, пропаганда жигаръяккха езаш а хуьлу церан, цундела гергаийзабо цара бевзаш болу нах, царалахь спортхой а. Ткъа шайна спортхошна а деза хаа, цкъа оцу гIурта юкъа шаьш боьлча, цунахцкъа а мукъабовлалур боцийла".\nЦуьнца шеца а бу цхьа ницкъ – хьагI, нехан толамашка хьогам, ца тов цунна цара шега баркаллаш ца бохуш\nНохчийн "Вайфонд" ассоциацин Германерчу векала Абдурахманов Мохьмада билгалдоккху "тIаьххьара Олимпиада Кадыровн догдохош йирзина" хилар – цуьнан "Ахмат" клубо ца даьккхина деши.\n"Иза цунна вуно хала ду лан, репутаци йоьжна цуьнан, Кадыровх а, цуьнан "Ахмат" клубах а къехкаш лелачу спортхоша яьхна дешин мидалш", – чIагIдо Абдурахмановс.\nЦунна герехь, шен имидж ирхъяккха оьшу цунна и тайпа толамаш, иза ша дина алархьама.\n"Шена Малхбалехь дуккха а пачхьалкхаша тоьхна латтачу санкцешна юккъехула дуьнентIехь шен цIе айъян гIерта иза. Цуьнан гIора ду оцу агIонца. Бакъду, цуьнца шеца а бу цхьа ницкъ – хьагI, нехан толамашка хьогам, ца тов цунна цара шега баркаллаш ца бохуш. Ша цаларар санна хIума ду цунна иза, спортсменех милла а, цхьа таро ерг, шен "Ахмат" клубе дIаозаво цо", – аьлла хета Абдурахмановна.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана баккъал а дика лелабо "шен" спортхой: 2017-чу шарахь цхьацца федерацешкарчу спортхошна шен ден цIарах йолчу фондан ахчанах эцна машенаш йийкъира цо. Оццу шарахь Нохчийчуьрчу футболан "Ахмат" клуберчу кхаа ловзархочунна а елира Mercedes машенаш.\nСпртанна тIекарло еш, дуккха а бевза нах кхойкху цо цхьацца барамашка. Малхбалерчу цхьаболчу визитерашна тIаьхьо тIедужу шайн цIахь оцу бахьанийца бехказбийлар – Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Евпран дуккха а мехкийн санкцешна кIел воллучу Кадыровца хьан-сан лелор эхье лору Малхбалехь.\nМасала, 2015-чу шарахь Нохчийчохь хиллачу гоьваьллачу Америкерчу латархочоУайдман Криса тIаьхьо дIахьедира, ша ванне а вац Кадыро Рамзанца юкъарлонашкахь, аьлла.\nБехкаш бохуш хьийзийра Соьлжа-ГIала вахарна Мисарара футболхо Салахь Мохьаммад а. Кадыровца суьрташ дахарна а юьхь ехира цуьнан бакъоларъярхоша.\nСпортхой боцчийн а нийсло Кадыров волчохь шаьш нисдаларна бехказа бийла безаш. Америкера актриса Суонк Хилари, масала яханера 2011-чу шарахь Соьлжа-ГIала кхоллаелла а, Кадыров вина а де даздечу барамашка, тIаьхь цуьнан дийзира оцу бахьанийца шен махкахой къинтIерабаха.\nЦхьаболучара лечкъа а ца дора шаьш Кадыров волчу кхачаран бахьана – цо яккхий гонорараш ло.