Эльдерханова Зайнап. Эхь\nЮьрта йоьдучу машенахь дара иза. ГIалара цIабоьлхуш бара нах. «Газель» маршруткин чу яьлла, хьалхарчу могIарерчу гIанта охьахиира жима зуда. Машен йоьттина яларе хьоьжуш яра иза. Цунна улле нисъеллачу зудчун карахь цхьа жима кIорни, цхьа жима адам дара. Тхин буьртигаш санна лепара беран бIаьргаш. КIайчу ахьаран хьолтIамах тера, кIайн, хаза юьхь-сибать дара беран. Цуьнан коьртах тиллинчу варкъ даьккхинчу куйца дуьстина аьлча гуш дара и бер йоI хилар. Хетарехь, 5-6 бутт, кхин дукха хан хир яцара цуьнан.\nЙоьIан нана корех арахьоьжуш яра, ткъа бер, машен чохь болу нах а, шена гуонахара дуьне а «толлуш» дIасахьоьжуш Iара. Уллехь хиъна Iачу зудчо ша хьаьстича охьахьажира йоI. Зуда дIайирзира бер шех кхин къийла ца далийта. Юкъа минот а ялале ненан пхьаьрс схьалоьцуш, цунна тIехула дIахьежа елира йоI. Ловза хьаьгна дара бер. Сема, хаза бер дара иза. Иза хьекъале хилар цуьнан бIаьргаша гучудоккхура. Еттачу шурин тIехула лацаделла тIон пардо санна, лаххьийна кхалла дог доуьйтуш хаза дара йоьIан хIуманаш. Меллаша ловзаелира иза ша хьаьстинчу зудчуьнца. ХIинца цо ша яьккхинера иза карзаха.\nБIаьргаш дIахьабош, лечкъаргах ловзаелира и шиъ. ХIинца цхьана хеннара яра и шиъ. Ша бIаьргийн ишаршца хьаьстича, беснеш тIе кIаг хIуттуш деладелира бер. Наха а тидам бира церан. Эхь хетта, ший а куьг бIаьргашна дуьхьала лецира цо. БIаьргаш дIахьаббира цо. Шена аьттонна, эхь лан атта хилийта. Эхь, иза хIинцале а девзаш хиллера цунна. Цуьнан шо а дацара, ах шо делахь бен. Я дуьне а, я адам а муьлш, хIун ду ца девзара. Цунна эхь девзара. Юьхь-бос хуьйцуьйтуш долу эхь. Адам хаздеш долу эхь. Адамехь товш долу эхь.


10 шо хьалха г1азкхаша лачкъийна Мадарова Разита зуламаш тIелаца бохуш, хьийзош, набахтехь латтош ю - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » 10 шо хьалха г1азкхаша лачкъийна Мадарова Разита зуламаш тIелаца бохуш, хьийзош, набахтехь латтош ю\nРумани: Цара (ницкъаллийн структурийн векалша) мере хIума а оьхьна, тIера хIуманашцаний, когаш Iуьйра кузана юкъа а хьарчийна, кхетам чуьра а яьккхина, машен цIийнан неIаре а ялийна, дIайигна. Тхуна лакхахь Iаш тхан лулхочуьнга гина иза. «Хьажахь, Руманин лачкъийна хIуманаш эцна боьлхуш бу-кх уьш», бохуш лаьтташ хилла иза.\nРумани: Цхьа накъост веанера тхо долче. «Иза (Разита) чохь ю шуна. Комисси еанчу хенахь, цара кевнехула араяьккхинера шуна. Цара иза чIогIа къиза хьийзош ю боху. Гуттар а «шена цхьа а хIума ца хаьа, йитийша ша» бохуш, маьхьарца йоьлха боху иза. «Цу чохь шен кIант вара цу чохь, тахана иза араваьккхина ша», элира уо. Ша мила ву а, хIун ду а, ца дуьйцуш, иза дIавахара.\nРумани: Комендатурехь болчарга, ФСБехь болчарга а «иза шуьгахь юй хаьа тхуна, мел ахча делча араяккхалур яра иза тхоьга?», аьлла хаьттира аса.\n«5 000$ делча яккхалур яра» эли. Суна и ахча дала меттиг ца хили. Петарх суна 3 эзар (доллар) ца лора. Дакъа дохка гIертах гIуллакх ца хили.


Украинерчу тIамехь кхелхина Кадыров Ахьмадан цIарах йолчу леринчу полкан шолгIачу тобан буьйранча, полицин капитан Идрисов Асвад – цунах лаьцна дуьйцу Украинан стратегин зIенийн Урхалло.\nВЧК-ОГПУ телеграмерчу канало шен хьостанна тIе а товжуш, бинчу хаамца, из Стигалкъекъа-беттан 20-хь хилла Северодонецкан кIоштахь. Идрисовца, дийцарехь, пхоьалгIачу полкан буьйранча, прапорщик Дакалов Гапур а велла, иштта Кадыровн леринчу полкан йоьалгIачу тобан буьйранчан гIовс, лакхара сержант Бетишев Iела а.\nТIеман буьйранчаш кхалхарх лаьцна, йа оьрсийн агIонна эшамаш хиларх лаьцна кхин цхьа а хаамаш дац,\nНохчийчохь официалехь тIелаьцна Украинерчу тIамехь исс стеган кхалхар: Тарамов Iабдулбекан а, Исаев Тимирланан а. Охан-беттан 7-чохь "Чечня Сегодня" агенталло яздира, регионера кхин а ворхI бIаьхочун кхалхарх: лакхара лейтенант Каимов Рахьим, сержант Автаев Шахрудди, ефрейтор Баталов Беслан, ефрейтор Висирханов Нурды, могIарера салтий Дудаев Асланбек а, Чупалаев Хезир а, полицин лакхара сержант Болчиханов Адам. Кавказ.Реалиин хьосто бинчу хаамца, Украинерчу тIамехь вийна Нохчийчуьра 60 вахархо. Карарчу хенахь и терахь кхин а сов хила тарло.\nУкраинан тIеман министраллан талламан коьртачу урхалло хьалхо Нохчийчуьра дIахьийсийна оьрсийн "лаамхой" шайх олучарлахь кхелхинарг 10 стаг ву аьлла мах хадийра.\nУкраинерчу тIамехь кхелхина Кхарачойн-Чергазийчуьра вахархо, Оьрсийчоьнан тIеман-хIаваан ницкъийн инарла-майор хилла волу Боташев Канамат. Цул сов тIамехь кхелхина Оьрсийчоьнан Турпалхочун, Къилбан тIеман гонан эскаран буьйранчан гIовсан – инарла-лейтенантан Мурадов Рустаман вешин кIант Сулейманов Салман. И хаам Кавказ.Реалиина тIечIагIбира Дербентан администрацехь - оцу юьртара бух болуш ву велларг. Иштта хиина Украинехь Оьрсийчоьнан тIеман министран, ГIалгIайчоьнан хиллачу куьйгалхочун Евкуров Юнус-Бекан гIовсан гергарчу стеган Хамхоев Адаман кхалхарх лаьцна. Стигалкъекъа-беттан 22-хь Евкуров цуьнан тезета веара.\nГражданскан жигархойн тобано – бакъонашларъяран "Мемориал" центран хиллачу белхахоша – Нохчийчуьра ницкъахой шайн тIеман накъосташа герз диттина вийна боху шиъ хаам теллина, уьш тIе а чIагIбина.\nОьрсийн эскаран мел-кIезга а 317 эпсар кхелхина Украинехь тIом боьдучу шина баттахь, кхелхиначийн кхолгIа дакъа – уьш лакхара эпсарш бу – майоран чинера, инарла-майоран дарже кхачалц чинашкахь хилла уьш, яздо "Медиазонас". Талламца а догIуш, дукха эшамаш тIеман дуьххьарчу деношкахь хилла. Беллачийн доккха дакъа – хьал кIезга долу регионашкара нах бу. Уггара дукха байъинарш шина республикера бу: Дагестанера, Бурятера.


ГΙезалойчохь хиллачу бохамна юкъа а нохчий хьекхабо...\nТовбеца-бутт 20, 2012\nГIезалойчоь --Зуламхойн карах кхелхина муфтин гIовс Якупов Валиулла дIаверзош, Казань, 20Тов2012\nПΙераскан дийнахь ГΙезалойчоьно дΙаверзийна де хьалха герзаш тоьхна вийна муфтин гΙовс Якупов Валиулла. И вер а, муфтин Файзов Илдусан машен экккхийтар а толлуш ду Ιедал. Лаьцна, левеш ву виъ гΙезало. Амма тамаше ду, хилларг талла а доладале, меттигерчу а, Оьрсийчуьрчу а политикаша а, журналисташа а зуламан лар нохчашна тΙеюьгу къамелаш долор...\nШен хΙусамехь Iашшехь вийна герзахоша муфтин гΙовс Якупов Валиулла. Цул тΙаьхьа сахьт даьлча, мехкан телевизионе Мархийн бутт болалуш нахана даΙват дан воьдучу новкъахь кΙело йина шена муфтина Файзов Илдусна а. Иккхинчу машена чохь когаш лазийна цуьнан.\nБехке хила тарло, аьлла, пΙераскан Ιуьйранна лаьцначех цхьаъ нах ХьаьжцΙа буьгучу «Идал-Хьаьж» цΙе йолчу компанин куьйгалхо Гатауллин Рустем ву. Хьаьждан арабовлу нах, аьлча а, оцу гΙуллакхехь лела ахча къевсина, дов даьлла хилла цуьнан а, муфтин а деношкахь, боху талламчаша. Гатауллина кхерамаш тийсина хиллачух тера ду муфтина.\nАмма Гатауллинний, зуламна бехке хила тарло важа кхоъ – Казанерчу маьждиге лелаш хилла Галлеев Мураттий, мехкан Высогорски-кIоштара Шакиров Айраттий, Лаившевск-кIоштара Гайнутдинов Азаттий лаццале меттигерчу политологаша а, журналисташа а яржийра нийсса дΙа нохчех хьакхалуш верси.\nСтенгахь ю Казань, хΙун бехке бу нохчий, ала догΙу кхузахь. Ткъа шаьш дуьйцучух хΙумма а шек бац версин авторш.\nМаршо Радион гΙезалойн редакцина интервью луш, ГΙезалойн къоман а, динан а талламийн центран директора Сулейманов Раиса иштта тидира Казанехь хилла бохам.\nСулейманов: «Татарстанехь хΙинца Къилбаседа Кавказан сценарий ю кхуьуш. Идал-махках юлуш, къарглуш ю и хьу. 10 шо хьалха иштта болийра Дагестанехь а вахΙабхоша кхайкхош долчу «цΙенчу динна» дуьхьаллаьтта молланаш байъа.\nГΙезалойн бусулба нахе кхерам боьссина хΙинца, царна ца моьттура ишттаниг хила тарло. Цунах вахΙабхоша пайда оьцур бу, де тхоьца къамелаш, барт бе, некъ баккха тхуна, бохуш. Кавказерчу муджахΙидийн хиджра йолаелла – хьаннашкахь къайлабевлла лелла бандиташ Идал-махка баржа боьлла, иштта ГΙезалойчу а».\nСоциолог ша лоручу Сулейманов Раисал тидаршкахь кхечу агΙор дацара «Идал-мехкан Седа» («Звезда Поволжья») газетан коьрта редактора Ахметов Рашата Маршо Радионехула дийцинарг а.\nАхмедов: «ГΙезалойн исторехь цкъа а хилла боцу, бохаме хилам бу иза. Дерриге а дуьстина ду цигахь. Шеко яц, бусулба нехан къийсам Идал-хица а баржо беза бохучу Умаров Доккин дΙахьедарца дозу хилларг. Нохчийн профессионалан лар ю кхузахь гуш. Шашаха вовшахкхетта тоба яц иза – говза кечбина нах бу. Тешна а, иза Кавказан лар ю».\nЗулам талла Ιедал дола а далале, политикашна и динарш нохчашлахь карош хилар иттанаш шерашкахь деха Оьрсийчоьнан ламаст ду. Дац Казанехь талламаш болийначу ФСБ-н а, я полицин а хьостанаша нохчех лаьцна бохуш хΙумма а. Ткъа социологна Сулейманов Раисаний, журналистна Ахмедов Рашатний стенгара кхаьчна нохчех болу хаам, кхеташ дац.\n"Сахарехь мох баьлча, бехке бо нохчий,\nГималайхь дарц даьлча, бехке бо нохчий,\nСтиглара малх леци – бехке бо нохчий,\nЛом меца, борз меца – бехке бо нохчий.\n...Нохчий, хΙай, нохчий, хIай,\nМа дукха даьржина хилла-кха вай!"\nОцу эшарера дешнаш дагадохкуьйту Татарстанехь хилларг зуьйчу хаамийн гΙирсаша а, цигарчу политикаша а.\nКазанехь баьккхинарг баккъал а бу боккха бохам. Цуьнан бахьана а, бехкенаш а карийна, кхин и саннарг ца долуьйту бух буьллучу меттана, мостагΙ генарчу Къилбаседа Кавказехь лоьхурш дикане кхочуррий-те?\nШаьш шайгара ца даьллачу хΙуманна бехке барх нохчий-м боьллера хΙета а, вета а...\nГΙезалойчохь хиллачу бохама юкъа а нохчий хьекхабо...


Нохчийчохь коронавирусан ун даьржаш хиларна могушалла Iалашъяран министралло омра дина Республикерчу Эпендиевн цIарахчу дарбан хIусамехь ялх, номер 4 йолчу гIалин лазартнехь диъ, ковид токхуш болчу нахана аьлла, керла масех дакъа схьаделла аьлла. Могушалла Iалашъяран министарллерчу шайн хьостана тIетевжина бина и хаам Кавказ.Реалиино.\nХьалхо хиллачу эпидемин тулгIе йирзинчуд тIаьхьа а, дархой лахбала боьлча а махкахь коронавирусан уьнца болчу нахе хьожуш яра 9-гIа дарбан хIусам. Делахь а, керла гIаьттина тулгIе бахьана долуш оцу дарбанан цIийнехь тоьаш дацара маьнганаш. Цундела могушаллин министралло тIедиллина кхечу дарбанан хIусамашкахь кхин а сов меттигаш кечбе аьлла.\nКху деношкахь Нохчийчохь бертаза прививкаш йира, мах а луш, вакцина ярх сертификаташ эцначарна.\nНохчийчуьрчу бахархоша денна бохург санна хаамаш бо, вакцинаци йина аьлла, карахь тоьшалла дацахь юьртара юьрта даха бакъо яц шайн бохуш.\nCOVID-19 вирусна дуьхьал махкара массо а баккхийчара вакцина яйта еза, 60 процентна тIехь совцийла дац аьлла, дIахьедира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Вирусах бахархой кIелхьарабаха цхьаъ бен боцу некъ бу иза, бохура цо.


Францехь терроран эккхийтар дина\nФранцерчу Леон гIалина гергарчу Изерехь терроран тIелатар дина п1ераскан дийнахь исламхойн байракх оьллинчу машенахь баьхкинчу наха. Кху сохьтан хаамашца, цхьа стаг вийна, масех лазийна.\nПIераскана Iуьйранна Iаьржа исламхойн байракх оьллинчу машенахь ков а дохийна, Францера Сен-Кентен-Фалавье гIаларчу Air Products заводана керта иккхина карарчу хенахь Iедалхойн карахь волу 30 шо долу жимстаг.\nЦхьаццадолчу хьостанаша дийцарехь, цу машенахь кхин шиъ я кхоъ стаг хилла, амма цкъачунна и информаци официала тIечIагIйина яц. Билгал хууш дерг - газ лелон гIирсаш бечу заводан керта и хийра машен чоьхьаяьллачул тIаьхьа цу кертахь эккхийтар хилла, машен газах йоьттинчу балонех кхетар бахьана долуш. Цу эккхийтарх заводан кертахь болх беш волу масех стагана чевнаш хилла.\nЦул тIаьхьа, Францерчу АФП агенталло чIагIдарехь, шопар машенчуьра охьа а иккхина, гуонахь лаьтташ долу газах доьттина долу эчиган гIутакхаш куьйга схьаделла гIерташ хилла, хетарехь, кхин а алсамох эккхийтарш хилийтархьама. Амма цуьнан цу тIехь ка ца даьлла, цIе йайъаран сервис а, полисхой а бохам хиллаче дукха сиха кхачар бахьана долуш.\nЦул совнаха, оццу заводан керта уллохь полисхошна карийна вийначу стеган дакъа. Локал цIе йолчу меттигерчу хаамийн гIирсо чIагIдарехь, вийначуьн корта баьккхина хилла, ткъа и корт заводан керта тIе боьгIна а хилла, цуьнан хье тIехь а, уллохь а Iарбойн маттахь йозанаш а хилла зуламхоша дитина.\nАла деза, и корт баьккхинчу дакъах йолу журналистийн информаци францхойн полицино хIинца а тIечIагIйина яц, хила сахьт дац иза ДаIиш тобано шен инзаре маьттаза зуламаш кест-кеста юкхъараллийна гойтуш хиларо тIеIаткъам барна даржийна эладитта хила а.\nЦкъачунна лаьцнарг цхьаъ ву, заводан керта иккхинарг. Цуьнан цIе йоккхуш яц, амма меттигерчу BFM телеканало чIагIдарехь, и 30 шо долу МагIрибера орамаш долу жимстаг Францерчу Iедалхошна шен радикалан хьежамашца хьалхехь билгалваьлла хилла.\nКарарчу хенахь Сен-Кентен-Фалавье гIалаь бохам хиллачу метте дIагулделла ду дуккха а Iедал а, ткъа иштта Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министр Казне Бернар а. Францин премьер-министро Вальс Мануэло омра дина, йоллучу пачхьалкхехь а стратегикаллин мехалла йолу объектийн хадар лакхадаккха аьлла, керлачу террорхойн тIелатарх ларлуш. Прокуратурано долийна хиллачун таллам бар. ТIелатар динчун хила тарлуш болу накъостий лоьхуш, Сен-Кентен-Фалавье гIалин а, луларчу гIаланийн урамашка а арабаьхна бу бIеннашкахь полисхой.\nЦу юкъана Францин президент Олланд Франсуа, Евробертан куьйгалхойн саммитехь дакъалаца Брюсселе вахана хилла волу, сихонца юхавирзина, терактах хаам шега кхаьчначул тIаьхьа. Цо Парижехь вовшахкхета Къоман Кхерамазаллин Кхеташо кхайкхира пIераска суьйренна.\nБохам хиллачу метте дIагулделла адам


Кисанахь лело нохчийн-Iаьрбийн къамелIаморг - Вайнахская библиотека - Govzalla.com\nКисанахь лело нохчийн-Iаьрбийн къамелIаморг\nХIара къамел Iаморан жайна Iаьрбийн мотт Iамочу нохчашна а, иштта нохчийн мотт Iамочу Iаьрбошна а лерина ду.\nХIара къамел Iаморан жайна (къамелIаморг) Iаьрбийн мотт Iамочу нохчашна а, иштта нохчийн мотт Iамочу Iаьрбошна а лерина ду. ХIара къамелIаморг, тайп-тайпанчу темийн боккха барам шена чулацарал совнаха, дешархойн шуьй- рачу гонна хьажийна ю.\nХIокху барамехь дуьххьара арахоьцуш долчу нохчийн-Iаьрбийн къамел Iаморан жайнин дIахIоттамо иштта таро ло лексикин дакъойн къепенан гIоьнца уггаре а даьржина долу нохчийн, Iаьрбийн дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш а ладам боллуш а, кхоччуш а карадерзо.\nХIокху къамел Iаморан жайнин джумлашна, дуккхаъчу дешархошна лууш дерг тидаме а эцна, транскрипцин хьаьркаш хIиттийна. Транскрипци Iаьрбоша дечу къамелана герга ялийна, йозанехь махиллара а йоцуш. Масала: яздийриг «ма исмука» 4делахь, Iаьрбоша «ма-смук» олу, ткъа яздийриг «кам уджрату хIазихIи-ль-гIурфати ли-йаумин вахьидин?» делахь, Iаьрбоша «кам уджра хIазихIи-ль-гIурфа ли-йаум вахьид?» олу, иштта дIа кхин а.\nХIара къамелIаморг хIокху заманахьлерчу меттанийн буха тIехь хIоттийна ю. Цо йовзуьйту нохчийн а, Iаьрбийн а меттанийн карарчу хенахь уггаре а мехала йолу лексика. ХIокху жайнин коьрта Iалашо - дешархошна нохчийн а, Iаьрбийн а меттанашкахь вовшашца тIекере хиларна гIодар ю. КъамелIаморг чекхйолучохь ялийна нохчийн-Iаьрбийн дошам а, Iаьрбийн-нохчийн дошам а. Дошамийн нохчийн меттан а, Iаьрбийн меттан а дерриге а дешнаш дIанисдина алфавитан рогIехь. ХIара жайна, дуьйцийла йоццуш, кхачамбацаршший, дерташший доцуш хир дац. Амма тхо дог тешна ду: нагахь дешархочо хIокху тIехь шена гучудевлла гIалаташ а, кхачамбацарш а авторе дIахаийтахь, хIара болх юха арахоьцуш уьш дIанисдийр хилар.\nIуспин Турпалан кIант Фарукъ


Ставроплерчу Андроповн кIоштан дозана тIехь лаьцна, регионерчу номер 4 йолчу полицин зулам къасторан декъан хьаькаман гIовс волу Абовян Руслан вийна аьлла, шеконаш хилла 28 шо долу стаг. Хаам бина Ставрополан кIоштарчу Талламан комитетан урхаллан пресс-гIуллакххоша.\nЛаьцначуьнгара яьхна, дийцарехь, тапчанийн бетташ а, патармаш а. Цхьа могIа экспертизаш ян лерина бу цуьнан хьокъехь, шайлахь баллистикан а, дактилоскопин цхьаьна йолуш. Абовян Руслан верна бехке хила тарлуш болу нах а бу лоьхуш ишта.\nШоьтан дийнахь Ставрополехь машенаш дIахIитточохь вийра номер 4 йолчу полицин зулам къасторан декъан хьаькаман гIовс Абовян Руслан.


Гериевн латкъам луьстуш ю Нохчийчура Лаккхара кхел\nChechnya -- Chechen reporter Geriev Jalavdi\nШолгIа де чекхдели, журналистан Гериев Джалавдин тоьхначу ханна реза ца хиллачу цуьнан агIоно, аппеляци а йина, Нохчийчура Лаккхарчу кхелехь, журналистан гIуллакх юха а листа долийна.\nГериевн латкъам листа болийна Нохчийчура Лаккхарчу кхело\nХьалхарчу дийнахь, иза довзаран хьокъехь дIадаьхьара, ша кхелан кIелахь волу «Кавказский узел» сайтан журналист дакъа а ца лоцуш. Иза мичахь ву аьлла хаьттича, кхелхочо Горбовцов Дмитрийс, хаам бинера, иза ца валора ларамаза нисделла хIума ду аьлла.\nКхаарийндийнахь, сарахь чекхъелира кхелан рогIера кхеташо. Цигахь шаьш дийцинарг Маршо радионна довзийтира Гериев Джалавдин адвоката Мусаев Iалавдис.\nМусаев: «Процессехь, талламаш чекха а баьхна, дийцарш дира шинна а агIоно. Адвокаташ 4-5 сахьтехь дIадийцира, Гериевна тIехь латтийначу харцонех а, къизаллах а. ТIаккха, тIекхойкхучу прокуроре оха кхайкхам бира, цуьнгахь наркотиг хилла, иза узуш хилла аьлла, цхьа тоьшалла цо даладахь, оха иза тIеоьцу аьлла. Прокурора, шен хан еза элира цунна кечам бан».\nГериев Джалавдин тIехь аппеляцин кхел дIаяхьа къастинчу кхелхочо Горбовцов Дмитрийс хила ма деззара и гIуллакх луьстург хиларна шеко кхуллуш хIума дацара адвокатийн. Масех де хьалха, царах цхьаьнга, муьлша бу ца хуучу наха, имейл тIе кехат даийтина, оцу кхелхочо, ша белхан даржехь кхиъ лакхаваккхийтархьам журналистан тIехь бина сацам хийца а ца хуьйцуш буьтура бу аьлла. Цуьнах саготта хьевзина, адвоката Мусаев Iалавдис, иза хийца, кхиверг ваийта аьлла дIахьедар дина ша элира.\nМусаев: «Тахана Iуьйрана гучудаьлла иза. Адвокатан Ермолаевас бахарехь, кху беттан 14-чу дийнахь, цхьаммо кехат даийтина цуьнга, оцу процессан кхелхо Горбовцов Дмитрий хIоттора ву, иза, Лаккхарчу кхелан куьйгалхочун гIовсан дарже ваха лууш ву, нагахь санна Гериеван тIехь бина хьалхара сацам хийца а ца хуьйцуш битахь, аьлла. Оха юхатоьхна и кхелхо».\nАдвокатийн аьтто бу, низамо ма боху, шайна оьшучу хенахь, хIинца а талламан изолятор чохь валочу Гериев Джалавдин тIекхача. Тахана хиъна царна, шай санна и аьтто кхечеран а буйла. Къаьстина, къайлахьчу сервисера белхахой а кхочуш хиллийла. Уьш, цунна тIе бахаран бахьанаш толлуш ду, шаьш аьлла кхин дIа а дийцира адвокатан Мусаев Iалавдис.\nМусаев: «Хьал-де цуьнан дика ду. Тахана процессехь хиъна тхуна, ФСБ-н ши белхахо цунна тIекхаьчна хиллийла. Кхеле цара дехар дина хилла, шайн цунна тIекхача бакъо лахьара аьлла. Таханий бен хиъна дац тхуна».\nГериев Джалавди дIалаьцнера масех бутт хьалха Нохчийчохь. Гехь лелочу тIоьрмиган чохь боккхачу барамехь кIомал хилла аьлла бехке а вина, кхело 3 шо хан тоьхнера цунна.\nЙохьанца, шена буьллу бехк тIеэцначу журналиста, кхелехь дIахьедар дира, къизалша йича, ша верна кхеравела, боцу бехк тIелаьцнера, аьлла. РогIера кхелан кхеташо хира ю тIедогIучу кIирнахь лахьан беттан 22 дийнахь.\nЖурналист Гериев Жалавди - политикан тутмакх\nНохчийчуьрчу лаккхарчу суьде латкъам бина Гериевн адвокаташа


2. ХIорш ду хIуманаш билгалдечу жайнан аяташ.\n3. Оха дуьйцу хьуна Мусан а‚ ФирIавнан а хабарех цхьадерш бакъдолчунца тешачу къамана /пайда хилийтан/.\n4. Баккъалла а, ФирIавн вазвелира лаьттахь‚ шен нахах тобанаш йира цо‚ царех цхьа тоба гIелъеш. Цо байара церан кIентий‚ дийна буьтура церан зударий. Баккъалла а, иза хилира /хIума/ толхочарех.\n5. Тхуна лиира шаьш лаьттахь гIелбина хиллачарех къинхетам бан а‚ царех имамаш бан а‚ уьш ирс оьцурш бан а,\n6. Уьш чIагIбан лаьттахь‚ ФирIавна а‚ ХIаманна а‚ цу шиннан эскарна а гайта уьш шех кхоьруш дерг.\n7. Оха хаам бира Мусан нене вакхаве иза‚ аьлла. Хьо кхерахь цунах /Мусана бохам хиларах/‚ ахьа кхосса иза хIоьрдан чу - кхера ма кхера‚ са ма гатде - Оха вухаверзор ву иза хьуна‚ хуьлуьйтур ву иза элчанех.\n8. Иза схьаваьккхира /Нил хина чуьра/. ФирIавнан доьзало цунах шайна мостагI а‚ сингаттам а хилийтан. Баккъалла а, ФирIавн а‚ ХIаман а‚ цу шиннан эскар а хилира къинош динарш.\n9. ФирIавнан зудчо элира: "Суна а‚ хьуна а бIаьргийн марзо ю-кх! Ма ве иза‚ вайна пайда бан мега цо‚ я вай доьзалхо лоцур цунах - царна хаалуш дацара…/оцунах хиндерг/.\n10. Мусан ненан дог даьсса Iуьйренга делира. Иза герга яра цуьнца гучу яла Оха цуьнан дог чIагIдина ца хиллехьара иза /Мусан нана/ хилийтархьама /Делан ваIдех/ тешачарех.\n11. Цо элира цуьнан йише: "Хьада‚ цуьнан тIаьхьа гIо". Иза хьоьжура цуьнга агIорхьара‚ царна ца хууш.\n12. Оха хьарам бира цуна и вакхон зударий хьалха. ТIаккха цо элира: "Аса нисдой шу цIийнан охIлана тIе шуна иза кхобург волчу‚ шаьш цуна хьехамчаш а хуьлуш".\n13. ТIаккха Оха вуха верзира иза шен нене‚ цуьнана бIаьрг марзбала а‚ цо сагат ца дан а‚ цуна хаийтархьама а Делан ваIда хьакъ-бакъ хилар‚ делахь а царех дукхачаьрна ца хаьа-кх.\n14. Иза /Муса/ кхиъна ваьлча‚ нисвелча‚ Оха цуна делира хьукам а‚ Iилма а. Иштта бекхам бо Оха дикачаьрна.\n15. ШахIарна чоьхьавелира иза цуьнан нах гIапал болчу хенахь. Цуна карийра цу чохь ши стаг вовшех леташ: хIара хIокхун тобанех‚ важа - хIокхун мостагIех. Цуьнга гIо дийхира цуьнан тобанех волчо цуьнан мостагIех волчунна тIехь. Мусас цуна буй туьйхира - цо иза чекхваьккхира. Цо /Мусас/ элира: "ХIара шайтIанан гIуллакхех ду. Баккъалла а, иза билгала тилавеш мостагI ду".\n16. Цо /Мусас хьаставелла Деле/ элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ аса сан дегIана зулам ма дина‚ гечдехьа суна". Цо цуна гечдира. Баккъалла а, Иза гечдийриг а‚ къинхетаме верг а ву.\n17. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ Ахьа суна ниIмат даларца сох цкъа а хир ма вац къиношдечаьрна гIоьнча".\n18. Иза Iуьйранга велира шахIарахь кхоьруш‚ сема хуьлуш. /Ша иштта лаьтташ/ селхана шега гIо дийхинарг шега мохь бетташ /гира цуна/. Мусас цуьнга элира: "Баккъалла а, ма гуш-лаьтташ тилавелларг ву-кх хьо!"\n19. ТIаккха шайн шиннан мостагI волчунна тоха цуна /Мусана/ лиъча‚ цо элира: "ХIай Муса‚ со вен лууш ву-кх хьо‚ айхьа селхана стаг верах терра‚ хьо лууш ма вац лаьттахь ницIкъ беш верг хилла а бен‚ хьо лууш ма вац дикачарех хила".\n20. Цхьа стаг веара гIалин йистера ведда‚ цо элира: "ХIай Муса! /ГIалин/ дай дагабевла хьо вен‚ ара валалахь. Со хьуна хьехамбечарех ву".\n21. Иза цигара /гIалара/ аравелира кхоьруш‚ сема хуьлуш. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ кIелхьара ваккхахь со зуламе нахах".\n22. Ша Мадйан агIоргахьа дIаволавелча‚ цо элира: "Сан Кхиош-кхобучо со нисван мега нийсачу новкъа".\n23. Мадйанан хинан коьрте кхаьчча‚ цуна цигахь цхьа нах карийра хи малош /шайн бежнашна/‚ цуна карийра царна тIехьахь лаьтташ ши зуда /шайн уьстагIий/ дIалоьхкуш /хина тIе ца дохуьйтуш/. Цо элира: "ХIун бала бу шу шиннан?" Цу шиммо элира: "Оха ца маладо и Iуй чекх ца баьлча‚ ткъа тхан да - воккха стаг ву".\n24. Цо хи малира царна шиннена /церан бежнашна/‚ тIаккха дIавирзира IиндагIе‚ элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ со Ахьа суна доссош долу диканиг оьшуш ма ву (меца ву)".\n25. Цуна тIе еара цу шиннех цхьаъ‚ эхь хеташ йолаелла‚ цо элира: "Сан дас хьо кхойкху хьуна мах балан ахь тхуна хи малорна". Иза /Муса/ цуна тIе веъча‚ цо цуьнга хабар дийцича‚ цо элира: "Хьо ма кхера! Хьо кIелхьара ваьлла зуламечу нахах".\n26. Цу шиннех цхьаммо элира: "Дада‚ мехах болх бан вита иза‚ ахьа мехах болх бан вуьтур волчех уггар диканиг ву иза - нуьцIкъала а‚ тешаме а ву".\n27. Цо /ШуIайбс/ элира: "Суна лаьа хIокху сан шина йоIах цхьаъ хьуна зуда йина яла ахьа суна болх барх борхI шарахь. Ахьа итт шо кхочушдахь - и хьоьгара хир ду‚ хьуна хало ян лууш вац со. Хьуна карор ву со‚ Далла лаахь‚ дикачарех".\n28. Цо элира: "ХIара суна а‚ хьуна а юкъахь ду. Цу шиннах муьлхха зама аса кхочушъяхь‚ довдийр дац соьца. И Дела вай олучун тIехь векал ма ву".\n29. Муса шен тоьхна хан чекх яьккхина а‚ шен доьзалца дIавоьдуш‚ цуна хааелира ТIур ламанан агIорхьара цIе. Цо элира шен доьзале: "Аша /кхузахь/ собар де‚ суна цIе хааелла‚ со ван мега шуна тIе цуьнгара цхьа хабар дахьаш‚ я цIерах цхьа хаьштиг дахьаш‚ шу дохдала мегара".\n30. Иза цуна /цIарна/ тIе веъча кхийкхира тогIин аьтту агIорхьара беркате йолчу меттигехь долчу дитт долчуьра: "Ва Муса! Баккъалла а, Со Дела ву‚ Iаламийн Да.\n31. Охьакхосса хьан Iаса!" Цуна иза гича етталуш текхарг санна‚ иза дIаведира вуха ца воьрзуш. "Ва Муса! Герга вала‚ ма кхера‚ хьо кхерам хир боцучарех ву.\n32. Хьан куьйг че долла‚ ахьа схьадоккхур ду иза - схьадер ду кIайн хилла цхьа а зен доцуш‚ хьан тIетаIаде иза кхерарах ларвалархьама. И шиъ билгало ю хьуна хьан Кхиош-кхобучуьнгара ФирIавне а‚ цуьнан элашка а‚ баккъалла а, уьш хили-кх песакъ къам".\n33. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ аса царех стаг ма вина‚ со кхоьру-кх цара со вен.\n34. И сан ваша ХIарун‚ иза соьл мелхо а говза ма ву маттаца‚ ваийтахь иза соьца гIоьнча хилла‚ со бакъ хилар чIагIдийр дара цо. Баккъалла а, со кхоьру цара со харцварна".\n35. Цо /Дала/ элира: "Оха чIагIвийр ву хьо хьан вешица‚ Оха хуьлуьйтур ю шуна шиннена бакъо‚ шуна шиннена тIекхочур бац уьш. Тхан аяташца шу шиъ а‚ шуна шиннена тIаьхьа мел ваьзнарг тоьлур ма ву".\n36. Шайга веъча Муса Тхан билгалчу аяташца‚ цара элира: "ХIара ма дац /наха/ кхоьллина бозбуанчалла бен‚ тхуна-м ца хезна оцунах хьалхалерчу дайшкахь".\n37. Элира ткъа Мусас: "Сан Кхиош-кхобушверг ву-кх дика хууш Шегара нийсачу некъаца мила веъна а‚ /дахаран/ хIусаман тIаьхье хьенан хир ю а. Баккъалла а, зуламхой баккхибер ма бац".\n38. ФирIавнас элира: "ХIай элий! Суна ца хиънера шуна со воцург /кхин/ дела‚ цIе латае суна‚ хIай ХIаман, поппарах (кибарчигаш ятта), тIаккха /лаькха/ гIала е суна, со мега Мусан делан тIе хьалавала. Баккъалла а, суна иза хеташ ву харцлуьйчарех".\n39. Куравелира иза а‚ цуьнан эскар а лаьттахь курабала хьакъ боцуш‚ царна меттара шаьш Тхуна тIе духа ца дерзор ду.\n40. Оха схьалецира иза а‚ цуьнан эскар а‚ тIаккха Оха кхоьссира уьш хIоьрдан чу. Хьажал хьо‚ муха хилла зуламхойн тIаьхье!\n41. Оха хилийтира царех /нах/ цIерга кхойкхуш имамаш. Къемат дийнахь царна гIо дийр дац.\n42. Царна тIаьхьахьажийра Оха хIокху дуьненахь а неIалт‚ къемат дийнахь уьш ма бу эхьаза лелхинчарех.\n43. Оха делира Мусага жайна‚ Оха хьалхалера тIаьхьенаш хIаллак йиначул тIаьхьа нахана гуш долу делилаш а‚ нийса некъ а‚ къинхетам а хилла‚ уьш кхета мегара-кх‚ аьлла.\n44. Хьо вацара малхбузен агIонгахь Оха Мусага гIуллакх сацадечу хенахь‚ хьо вацара /цигахь/ хиллачарех.\n45. Делахь а Оха кхиира тIаьхьенаш‚ дахделира царна тIехь дахар. Хьо вацара лаьтташ Мадъйан охIлан юкъахь царна Тхан аяташ а дуьйцуш‚ делахь а Тхо дара боуьйтурш /элчанаш/.\n46. Хьо вацара ТIур ламан агIонгахь Оха /Мусага/ кхийкхича‚ делахь а хьан Кхиош-кхобучун къинхетамца /ваийтина хьо/‚ ахьа кхерам тасан къамана‚ шена тIе хьоьл хьалха /цхьа а/ кхерамча ца веъна долчу‚ цара ойла йийр яцара-те?\n47. /Оха къурайшашка элча ца вахийтинехьара/ шайна бохам хилча шайн куьйгаша хьалха кечдийнарг бахьанехь‚ цара эр ма дара: "Тхан Кхиош-кхобушверг! Ахьа ваийтина хиллехьара тхоьга элча‚ тхо тIаьхьахIуттур ма дара Хьан аяташна‚ тхо хир ма дара тешначарех".\n48. Шайга бакъдерг деъча Тхан гергара‚ цара элира: "Цуьнга /Мухьаммад пайхамаре/ делла хиллехьара Мусага делларг". Ткъа цара харц ца дира Мусага делларг хьалха? Цара ма элира: "Ши /КъурIан а‚ Товрат а/ бозбуанчалла ду вовшашна гIо а деш". Ма элира цара: "Массох ца теша /тхо/".\n49. Ахьа ала: "Схьало Делан гергара жайна ша цу шиннал /КъурIанал а‚ Товратал а/ нийса а долуш‚ со цуна тIаьхьахIуттур ву шу бакълуьйш хиллехь".\n50. Цара хьуна жоп ца лахь‚ хьуна хаалахь уьш деккъа шайн дезаршна тIаьхьабаьлла буйла. Мила ву ткъа тиламе Делера нийса некъ а боцуш шен дезарна тIаьхьаваьллачул? Баккъалла а, Дала нис ца до зуламе къам.\n51. Оха кхачийра цаьрга дош тIеттIа цара ойла йийр яцара-те?\n52. Оха шайна цул /КъурIанал/ хьалха жайна (Товрат, Инжил…) делларш - уьш цунах /КъурIанах/ тешаш бу.\n53. Иза шайна дешча цара элира: "Тхо цунах тешна‚ баккъалла а, иза бакъдерг ду вайн Кхиош-кхобучунгара‚ тхо хилира цул хьалха бусулбанаш.\n54. Уьш - царна лур бу шайн мах шозза цара собар дарна а‚ цара вониг дикачуьнца духатухуш хиларна а‚ Оха шайна деллачу рицIкъех цара сагIа даларна а.\n55. Шайна даьсса хабар хезча‚ цунах дIакъаьста уьш‚ олуш: "Тхуна тхан Iамалш ю‚ шуна шайн Iамалш ю‚ салам хуьлда шуна‚ тхо ца гIерта жехIал неха тIе".\n56. Баккъалла а, ахьа нисвийр вац хьайна везнарг‚ делахь а дала нисво Шена луург. Иза дика бевзаш ву нисбелларш.\n57. Цара /Къурайшин тайпан наха/ элира: "Тхо нийсачу некъана тIаьхьахIоьттича хьоьца цхьана‚ тхо тхан лаьттах дохур ма ду /кхечу Iарбаша/". Оха чIагI ца йира ткъа царна тешаме хьарам‚ цига массо хIуманан стоьмаш кхоьхьуш Тхуна гергара рицIкъ хилла? Делахь а царех дукхачаьрна ца хаьа-кх.\n58. Мел хIаллак йира оха юрт‚ кураелла хилла йолу шен дахарехь. ХIорш ю церан гIишлош‚ /шайна чохь/ царел тIаьхьа кIеззиг бен /нах/ ца бехаш. Тхо хилира ирс оьцурш.\n59. Хьан Кхиош-кхобушверг ца хилира ярташ хIаллак еш церан нахалахь элча ца вохуьйтуш‚ цо царна Тхан аяташ доьшуш. Тхо ца хилира ярташ хIаллак еш‚ церан бахархой зулам деш болуш бен.\n60. Шуна делла хIума - иза дуьненан дахаран хьал ду‚ цуьнан хазалла а ю‚ Далла гергахьдерг - дика а‚ мелхо бухадуьссуш а ду‚ шу хьекъале ца хуьлу?\n61. Оха шеца /ялсамане гIур ву аьлла/ хаза ваIда йинарг иза цуьнах кхиар а волуш тера ву-й ткъа Оха шена дуьненан дахаран хьал деллачух? ТIаккха къемат дийнахь иза хир ма ву /жоьжахате/ валинчарех.\n62. Оцу дийнахь Цо цаьрга кхойкхур ду‚ олуш: "Мичахь бу Сан накъостий‚ шуна Соьца хилла моьттуш хилла болу?"\n63. Эр шайна тIехь /жоьжахате гIур бу аьлла/ дош бакъхиллачаьра: "Тхо Кхиош-кхобушверг‚ хIорш бу оха тилинарш‚ оха уьш тилира тхаьш тиладарх терра. Тхо цIандела /царах/ Хьоьга /дерзарца/. Уьш ца хилла тхуна Iибадат деш".\n64. Элира: "Схьа кхайкха шайн накъостий /шайна гIо дан/". Цара кхайкхира цаьрга. Цара жоп ца делира царна‚ царна гира Iазап. /Ма лиира царна шаьш/ нийсачу новкъахь хиллехьара‚ аьлла!\n65. Оцу дийнахь Цо цаьрга кхойкхур ду‚ олуш: "ХIун жоп делира аша элчанашка?"\n66. Iаьржа хир ду царна хабарш оцу дийнахь‚ цара вовшашка хIумма а‚ хоьттур дац.\n67. Амма тоба динарг а‚ иман диллинарг а‚ дика Iамал йинарг а - тарло иза хила баккхибечарех.\n68. Хьан Кхиош-кхобучо кхуллу Шена луург‚ хоржа а хоржу. Дацара царна харжар. Вонах цIена ву и Дела‚ гена вели Иза цара /Шеца/ накъост лацарх.\n69. Хьан Кхиош-кхобучунна хаьа‚ хIун дIахьулдина церан дегнаша‚ хIун цара дIахьедош ду.\n70. Иза АллахI ву‚ кхин дела вац Иза воцург. Цуна хастам бу хьалхарчахь а‚ тIехьарчахь а. Цуьнан ду хьукам а‚ Цуна тIе дIадерзор ду шу а.\n71. Ахьа ала: "Дийцал суна‚ Дала шуна буьйса хилийтинехьара гуттарена къематде кхаччалц‚ АллахI воцург муьлхачу делас шуна серло йоуьйтур яра? Шуна ца хозу-те?"\n72. Ахьа ала: "Дийцал суна‚ Дала шуна де хилийтинехьара гуттарена къематде кхаччалц‚ АллахI воцург муьлхачу делас шуна буьйса йоуьйтур яра‚ аша шена чохь садоIуш? Шуна ца го-те?\n73. Цуьнан къинхетамах ду-кх Цо шуна буьйса а‚ де а хилийтар аша шена чохь садаIа а‚ Цуьнан ниIмат лаха а - шу хила мегара баркалла олуш".\n74. Оцу динахь цаьрга Цо кхойкхур ду‚ олуш: "Мичахь бу Сан накъостий‚ шуна /шаьш Соьца/ хилла моьттуш болу?"\n75. Оха схьаваьккхира хIора умматах теш‚ Оха элира: "Схьадаладе шайн делилш". Царна хиира бакъдерг Далла дуйла. Царех дIатилира цара /Цуьнан тIехь харц/ кхоьллина хилларг.\n76. Баккъалла а, Къарун вара Мусан къомах. Царна зулам дора цо. Оха еллера цуна хазнаш‚ шен догIанаш цо ницIкъ болчу тобанца халла кхоьхьуш хилла йолу. Цуьнга ма элира цуьнан къамо: "Хьо ваккхи ма ве. Баккъалла а, Далла ца беза баккхийберш.\n77. Ахьа лаха хьуна Дала деллачохь эхартан цIа‚ диц ма де дуьненахь хьан дакъа а. Диканиг де‚ Дала хьуна диканиг ма ди. Ма гIерта лаьттахь пасад хIуманна тIе. Баккъалла а, Далла ца беза пасад хIума дийрш".\n78. Цо /Къаруна/ элира: "Иза /хьал‚ дехний/ суна делла соьгара Iилма бахьанехь". Цуна ца хаьа-те Дала хIинцале мел /дуккха/ тIаьхьенаш хIаллакъйина цул хьалха‚ цул ницIкъаца мелхо а чIогIа йелуш‚гулдарца (хьал‚ дехний) мелхо а алсам йолуш. Шайн къинойх лаьцна хоьттур а дац къиношдечаьрга /Далла и дика хаьа дела/.\n79. Иза /Къарун/ араваьлира шен къама тIе шен хазаллехь. Дуьненан дахар дезачаьра элира: "ЭхI! Тхуна далахьара Къаруна делларг! Баккъалла а, ма дакъа долуш ву-кх иза!"\n80. Шайна Iилма деллачаьра элира: "Декъаза ма довла! Делан ял дика ю иман диллинчунна а‚ дика Iамал йинчунна. Иза дуьхьал кхетар ма яц собар диничаьрна а бен" /и хаза бекхам/.\n81. Оха лаьттан буха вахийтира иза а‚ цуьнан цIа а. Ца хилира цуна цхьа а гIо деш тоба Делан дуьхьал‚ ца хилира иза а шена гIодечарех.\n82. Цуьнан меттиг шайна селхана езаш берш бисира олуш: "ОхI! Дала рицIкъ даржош ду Шен лех Шена луучунна‚ барам а бо /кIеззиг луш/. Дала вайх къинхетам ца бинехьара‚ /лаьттан буха/ дахна хир дара вай а. ЭхI! Баккхи ца беда /Делах/ цатешарш".\n83. И эхартан хIусам Оха хуьлийтур ю лаьттахь лакхалла а‚ пасад ца дезачаьрна. ТIаьхье /Делах/ кхоьручаьрна ю.\n84. Дикачуьнца веъначуьнна - цуна цул а диканиг ду. Вочуьнца веънарг - вонаш диначаьрна бекхам хир бац цара деш хилларг а бен.\n85. Баккъалла а, хьуна КъурIан тIе диллинчо хьо вухаверзор ма ву вухавоьрзучу меттиге. Ахьа ала: "Сан Кхиош-кхобучунна хаьа-кх нисчу новкъа веънарг а‚ билгалчу тиларчохь верг а".\n86. Хьо ма вацара дог дохуш хьайга Жайна даларе хьан Кхиош-кхобучуьнгара къинхетам хилла а бен. Хьо хилланне а ма хилалахь /Делах/ цатешачаьрна гIоьнча.\n87. Хьо духа ма тухийла Делан аятех уьш хьоьга доьссинчул тIаьхьа. Хьан Кхиош-кхобучунга кхайкха! Хьо хиланне а ма хилалахь /Делаца/ накъост лаьцначарех.\n88. Ахьа ма кхайкхалахь Делаца кхин деле. Кхин дела вац хьуна Иза бен. Массо хIума хIаллак хир ю хьуна Цуьнан юьхь йоцург‚ Цуьнан ду хьукам‚ Цуьнан тIе духа дерзор долуш ду шу а.


"Тапъаьлла ма Iе". Зударшна тIехь Iазап латточарна луьра таIзар дар доьху Казахстанерчу жигархоша\nДахначу шеран терахьашца, доллу дуьненчохь 87 эзар зуда йийна. 50 эзар гергга – 58% зуда йийна цуьнан тIехьийзачу стага, я гергарчара. Зуламашца а, наркоманица къийсам латточу Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин урхалло дина и жамIаш.\nХIора шарахь Казахстанехь хIусамехь лелхачу конфликташлахь 500 зуда ле. "Тапъаьлла ма Iе" цIе йолчу боламан жигархоша ялийна хIара статистика Астанахь.\nЦара дехар до парламентан депутаташка, хIусамехь ницкъбарх, амал дайарх низамашкахь хийцамаш бар хьоьхуш.\nШен 15 шо кхаьчча маре елла Ардак, маьждигехь там-мах беш. Зудаберан 18 шо кхачале махбар Казахстанехь дихкина доллушехь, маре яхийтинера иза. Хьалхе маре йоI йигинчунна дуьхьал бехкузуламан гIуллакх доккху.\nТахана 27 шо ду цуьнан. ЦIийндас цуьнца къаьстачу хенахь, кхо йоI схьаяьккхина Ардакера. Ша цхьаъ йиссина иза хIинца.\n"Берашна тIехь Iуналла латточу хьукмате яьллера со. Цара хан хIоттийра, суна бераш ган бакъо луш. Цаьрга бIаьргтоха со еъча, берийн дас пурба ца делира суна уьш ган. Мохь хьоькхуш, кхерамаш туьйсуш, маьттаза бага лейира соьга, урам мел бу. 6 шо долу сан жимахйолу йоI суна тIе а ца йогIу", - дуьйцу Абдугалиева Ардака.\nАрдакачух кхоллам болу зударий дуккха а бу боху "Тапъаьлла ма Iе" боламан жигархоша. Кху шарахь 2 эзар гергга ницкъ беш, хьийзина зуламаш дина зударшна а, берашна а тIехь. Царех кхеле бевлларш кIезиг бу. Баккхий нах юкъа а хьовзий, маслаIат дой, ерзайо цу кепара конфликташ.\n"ТIеIаткъам бо: талламчас а бо, ур-атталла лаьцначу адвокато а олу, хьайна луш долу ахча схьа а эций, дерзийтахьа и гIуллакх. Гергарчара а ца юьту, шаьш бохург ца дича", - дуьйцу "Тапъаьлла ма Iе" болам вовшахтоьхначу Смаилова Динас.\nСитуаци хийца Iалашонца, жигархой парламенте кхаьчна, депутате Смирнова Ирине дехар дина.\n"ХIара ловзорг гой хьуна, Ирина Владимировна, лазаме делахь а, ницкъ бина беран символ ю хIара. ХIора депутатан стоьл тIехь хир йолуш ю иза. Цу тайнигах бIаьрг мел кхета, шуна дагахь хир ду аьлла хета суна тхан дехар", - аьлла Смаилова Динас.\nПарламентан депутато Смирнова Иринас ша жигархойн агIонча ю боху, амма низамаш хийцарх гIуллакх хир дац ма хетта кеста аьлла цо.\n"МаслаIат хила йиш яц шина агIонан цу кепарчу зуламехь. Адамна дуьхьал, хуьлийла иза зуда, бер, я боьрша стаг, зулам динехь, жоп дала деза шегара даьллачух. ТаIзар доцуш вуьтийла дац зуламхо", - аьлла, билгалдаьккхина цо.\nЦкъачунна, лелачу низамашца, хIусамехь гIело латточу стагна ден таIзар - 15 дей- буьйсий чохь даккхийтар, я ахчанца гIуда тохар ду.


Саакашвили лаьцна Гуьржийчохь, дIехьедина премьер-министра Гарибашвилис\nПIераскана сарахь гуьржийн премьер-министра Гарибашвили Ираклийс дIахьедина леррина хиллачу брифингехь Гуьржийчььнан кхоалгIа президент Саакашвили Михаил Гуьржийчохь дIалаьцна МВД-но а, Пачхьалкхан кхерамазаллин сервиса цхьаьна дIаяьхьначу операцехь аьлла.\nГарибашвилис дийцарехь, гуьржийн лерринчу сервисаша тидамехь латтош вара Украинера Гуьржийчу вогIуш экс-президента беш болу некъ. Саакашвили Батумехь ву аьлла хаамаш баьржира пIераскана Iуьйранна. Иза иштта хилар тIечIагIдина экс-президент дIалацарца. Иза махка муха кхаьчна хIинца а хууш дац. 8 шо дара Саакашвили даймахкахь хиланза.\nХилла президент дуьхьала а воцуш Тбилисерчо кхело бехке вина ву шен даржо лучу бакъонел тIехваларна, хаам бо Радио Свободан корреспондента Кобаладзе Георгийс. Цунна набахтехь даккха тоьхна кхело 3 а, 6 а шераш.\nПIерасакана Iуьйранна Саакашвилин фейсбукерчу агIонехь видио гучуелира, ша Батумехь ву, бохуш къамел деш Саакашвили а волуш. Цо кхайкхам бинера нахе ГIадужу-беттан 2-чу дийнахь хир болчу харжамашкахь дакъалаца дуьйла аьлла.\nВидео дIаязйина ю буьйсанна. Цу тIехь гуш йолу гIишлош тера ю Батумерчу хIордан йистехь йолчерах. Иза зорбане яккхале Саакашвилис яздинера: "Iуьйре дика хилла хьан, Гуьржийчоь, 8 шо даьллачул тIаьхьа". Хилла президент махка ванза дара 8 шо.\nТIаьхьара шераш Малхбузенехь а, Украинехь а даьккхина волчу Саакашвилис хьалхо дIахьединера, ша Гуьржийчу цIавоьрзур ву меттигерчу Iедалан органашка харжамаш болчу дийнахь, ГIадужу-беттан 2-хь сарахь аьлла. Цо сурт зорбане даьккхинера оцу дийнахь цIаваха ша эцначу кеманан билетан.\nBaza: футболистана Канчельскисна кхерам тесна Кадыровн юххерчу "авторитета"


Францерчу Тулузехь вийна нохчо Бараев.\nТулузехь вийна нохчо Теркйистера ву\nДукха хан яцара Тулузехь оьрсийн футболхой ловзуш Оьрсийчуьра баьхкинчу фатанаташа Марселехь гайтина йолу шайн шовкъ шолгIа гайтахь а, аьлла арабевлла Тулузан полисхой шайн чубирзина. Тахана Европера нохчашка кхаьчначу шийлачу кхаъно юха а арабаьхна уьш...\nХIокху беттан 21-чохь буса 11 сахьт даьлча Францерчу Тулузехь 32 шо долу нохчийн жима стаг вийна герз а тоьхна, 28 шо долу кхин цхьа нохчо лаза а вина.\nБельфонтэн олучу кIоштехь нохчашна юккъе герз а тоьхна скутор хаьхккина дIавахна зуламхо, гиначара схьадийцарехь.Iедало социалан хIусамашка тIебаьхкина нах дIатарбина меттиг ю Бельфонтэн.\nЦигахь Iаш берш дукха хьолахь Къилбаседа Африкера Iаьрбой бу, нохчий дукха бац. Кхелхинчуьн (и Дала декъала войла!) зуда а, бер а дисина.\nЛазийнарг(Дала маршалла дойла!) дарбанцIийнахь ву, карарчу хенахь цуьнан хьал дахарна кхераме доцуче даьккхина ду, лоьрийн дарба шен хеннахь дина хиларна.\nЕвроперчу нохчашна чIогIа дагах кхетта шайн махкахо вер. Цунах лаьцна дуьйцу Францера вахархочо:\nВахархо: "Нахана чIогIа халонга даьлла хIума ду иза. Дала маршалла дойла чевнаш йинчунна а. ДIаваьллачунна Дала гечдойла. Дала цуьнан чуьрачарна Иманца собар лойла..."\nИштта дара вай зIене девллачу Францера вахархочо дийцинарг.\nТкъа хIинца, тхайга схьакхачийна долу цу меттехь хиллачуьн къамел довзуьйту оха, цуьнан аз хазийта аьтто цхьацца бахьанашца ца хиларна:\n"Кхоъ тIехь волчу машенна новкъахь тIе скутор хоьхкуш карзахваьлла вара и долийнарг... Цунах дов хилира. Цига тIекхаьчна вара кхелхинарг а, лазийнарг а... Вуьш кегийрхой бара... ТIаккха цхьа воккхо Iарбочуьнга уьш совцабе а аьлла вуьш дIатийча, цIеххьана скуторца тIе а хахкабелла герзаш туьйхира ..."\nИштта дара цигахь хиллачо дина тоьшалла.\nЦкъачунна полисхошна каравина вац ден-ненан кIант а, йиш-вешин ваша а, доьзалан да а вийна волу зуламхо. Амма цу тIехь низамхоша и зулам хилча дуьйна дIахьош болх бу, хье ца луш уьш тIаьхьакхуьур бу аьлла а хета.\nАмма юхаверзалур вац цхьангге а ишттанехьа вийна волу ден-ненан кIант а, кегий бераш долчу доьзалан да а.\nМиччхьа а шайн зуламе говзалла гойтучу, шайна юккъехь нахана бу-бац ца хуучу провокаторийн цигахь цхьа кIур хьовзон аьтто бериг ца хиларх теша лаьа...\nТеша лаьа вайн махкахо вийначу зуламхочунна Iедалша каравеъча шена хьакъ долу таIзар дийриг хиларх а.\nАмма дуьненан кхелах кIелахьаравалахь а, Делан кхелах кIелхьаравер вац цхьа а зуламхо...


Уггаре а кегийчарна — Зори Ислама\nХастам бу Iаламийн да волчу АллахIана. Делера салам-салават хуьда Iаламех къинхетам беш Дала ваийтина волчу вайн элчанна Мухьаммадна, цуьнан доьзалшна, асхьабашна, царна тIаьхьа мел баьзначарна а.\nВайна ма-гарра, къоман кхетам кхиоран, цуьнан барт чIагIбаран муьрехь еха тахана Нохчийчоь. Къоман кхетам кхиор, цуьнан кхачамбацарш дIадахар атта гIуллакх дац я цхьана дийнахь бича чекхбер болу болх бац иза. Делан дуьхьа, хIора дийнахь, сохьтехь къахьега дезаш болх бу иза. Веза-Сийлахьчу АллахIа боху Къуръана чохь: «Шух хуьлийла дикане кхойкху уммат, диканиг де а олуш, вуониг ма де а олуш, уьш декъал хилларш бу» («Алу Iимран»,104).\nОцу сирлачу, мехалчу Iалашоне вай кхочур ду, нагахь санна вай динехь нислахь. Делан къинхетамца, вешан дин Iамо, гIиллакхаш, Iадаташ дендан а маршо ю вайна тахана. Бусалба хилийша, нохчаллех ма дохийша, шайн доьзалан, юьртан, мехкан дай хилийша бохуш, хIора дийнахь вайга кхайкхамаш беш Нохчийчоьнан Куьйгалхо а ву.\nТхо тешна ду, къам кхиоран, иза динехь нисдаран болх берашна тIера дIаболо безаш хиларх. Бераш вайн къоман кхане ю. Царах доьзна ду вайн халкъан хиндерг. Царах вайна накъостий хиларх догдоху вай, уьш сил дукхабезаш кхиа а бо. ХIора ден-ненан декхар ду шайн доьзалхочунна бусалба дин Iамор. Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Шух хIора а Iу ву, хIораммо а жоп дала дезар ду шен Iуналлех» (Бухари, Муслим).\nШколе дахале беро масех шо берийн бешахь доккхуш нисделла таханлера хьал. Беро массо хIуманан тидам бен, цунна керла хIума девза, и тIаьхьакхиа гIерта долалун шераш ду уьш. Цундела, оцу хенахь дуьйна боло беза царна дин довзийтаран болх. Тахана къаьстина мехала бу кхетош-кхиорхоша бен болх. Делан дуьхьа лерина бахь, мела хир болуш, ледарло яхь, Делан оьгIазло хиларна кхерам болуш болх бу иза. Берийн бешан кхетош-кхиорхочунна (воспитатель) гIоьнна, берашна шайн динехь уггар хьалха хаа дезарг дуьйцуш вовшахтоьхна ду хIара жайна. ХIокху жайнина (Iаматна) юкъадогIу хIара дакъош:\nБерийн бешан кхетош-кхиорхочунна Исламах, Ийманах кхетам балар;\nБерашна Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) вовзийтар;\nБерашна Къуръанах кхетам балар;\nДелан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дахарх ирс эцар;\nКъуръанан цхьадолу сураташ, салават Iамор, Дела хьехор.\nIалашо: кхетош-кхиорхочунна Исламах, Ийманах кхетам балар, церан арканаш (бIогIамаш) довзийтар.\nХьалха ала догIу, берашца къахьоьгург ша хила веза (еза) динан орамаш (баххаш) бевзаш, шен духарца, леларца берашна масал гойтуш.\nИслам – Веза-Сийлахьчу АллахIана муьтIахь волуш, Цуьнан шариIат къобал а деш, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) деанчунна тIаьхьавазар ду. Муслим (бусалба) – иза болх АллахIана карабелла, Цунна муьтIахь хилларг ву. ШариIат – иза Далан Элчанехула (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) адамашка дIахьедина церан тешарца, дахарца, синхаамашца дозуш долу омранаш ду.\nИслам пхеа рукнанна (бIогIамна) тIехь лаьтташ ду. Рукна (дукхаллин терахьехь – арканаш) хIума латтаран бIогIам, хIуманна тIетовжар, гIортор бохург ду (Iаьрбийн маттера гочдича). Рукна кхочуш ца хилча, Iибадат къобал ца хуьлу. Масала, Бисмилла дешар ламазан арканех цхьа рукна ю, и ца дешахь, ламаз къобал хир дац.\nИсламан арканаш хьахийна IабдуллахIа бин Iумар (Дела реза хуьлда цаьршинна) дийцинчу хьадисехь. Цо элира: «Суна хезира Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) олуш: «Ислам (бусалба дин)пхеа хIуманна (бIогIамна) тIехь лаьтташ ду:\n1 – (дагца къобал деш, маттаца) АшхIаду алла́ ила́хIа иллалло́хIу, ва ашхIаду анна Мухьаммадар-росу́лулло́хI (Iибадат дан хьакъ верг цхьа АллахI бен кхин дела вац, Мухьаммад – АллахIан Элча ву) аьлла, шахIадат далор ю;\n2 – ламаз дар;\n3 – закат далар;\n4 – хьаьж дар (ницкъ кхачахь);\n5 – Рамадан бутт кхабар»\nОцу пхеа арканах муьлхха а цхьаъ я масех рукна къобал ца йийриг керсталли чу вужуш ву.\nЛамаз уггар деза Iибадат лоруш ду бусалба динехь. Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Массо хIуманан корта Ислам дин ду. Цуьнан бIогIам ламаз ду, Делан новкъахь къахьегар цуьнан бохь бу». Иштта Муслима далийначу хьадисехь ду: «Ламаз дитинарг куфр (керсталла) динарг ву», – аьлла.\nДала уггар хьалха тIедиллина Iибадат ду ламаз. Веза-Сийлахьчу АллахIа Мухьаммад-пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ворхI стигалел лакха ваьккхина, Жабраил-маликал (Делера салам хуьлда цунна) Шена герга а вигна, омра дина цуьнга, ламаз де аьлла. Ламазна тIера долалур ду адаман Iамалийн хьесапдар. Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Къематдийнахь адаман Iамалех хьалха хьесап дийр дерг ламаз ду. И нийса хилахь, йисина Iамалш нийса хир ю, гал хилахь, йисина Iамалш гал хир ю».\nЛамаз эцаран кеп\n1 — «БисмиллахIиррохьманиррохьим. Ас нийят ди, ламаз эцаран суннаташ кхочушдан, Делан дуьхьа» – аьлла, ши куьг дуьлур ду (кхузза);\n2 — Бага хи кхорзур ду аьтту куьйга (кхузза);\n3 — Мера чу хи кхорзур ду аьтту куьйга, мара аьрру куьйга цIанбийр бу (кхузза). Бага, мера чу цхьаьна хи кхарзар бегIийла лерина.\n4 — «Ас нийят ди, ламаз карара далар дIаайа, Делан дуьхьа» я «Ас ният ди, ламаз эцаран фарзаш кхочушдан, Делан дуьхьа», – аьлла, нийят деш, юьхь юьлур ю (кхузза); Юьхь юьлуш, хьаьжа тIе, лергийн йистошка, чIенги тIе, лога тIе хи кхачийтар важиб ду. Юьхь йила хьаьжа тIера волалур ву (лакхара охьа). БIаьргийн сенаш хьакхор дика лерина ду.\n5 — Голаш цхьаьна аьтту пхьарс буьлур бу, хьалха пIелгийн яккъаш хьакхош (кхузза);\n6 — Голаш цхьаьна аьрру пхьарс буьлур бу, хьалха пIелгийн яккъаш хьакхош (кхузза);\n7 — Коьртана масхьу деш, керлачу хица тIадийна ши куьг коьртах хьокхур ду (кхузза);\n8 — Юха а ши куьг тIадийна, чухула (хьажо пIелгаца), тIехула (нанапIелгаца) лергаш дуьлур ду (кхузза);\n9 — Хьорка а цхьаьна аьтту ког буьлур бу, пIелгийн яккъаш хьакхош (кхузза);\n10 — Хьорка а цхьаьна аьрру ког буьлур бу, пIелгийн яккъаш хьакхош (кхузза).\nЛамаз эцна ваьлча, хIара доIа дар суннат ду\nАшхIаду ал-ла́ ила́хIа иллалло́хIу вахьдахIу ла́ шари́ка лахIу, ва ашхIаду анна Мухьаммадан IабдухIу́ ва росу́лухIу. Алло́хIуммажIальни́ минат-тавва́би́на, важIальни́ миналь-мутатIоххIири́на (Ас тоьшалла до, АллахI воцург, кхин Дела вац аьлла; Ша цхьаъ ву Иза, Шеца накъост воцуш. Ас тIаккха а тоьшалла до, Мухьаммад Цуьнан лай а, Элча а ву аьлла. Везан Дела, со тоба диначарах а, цIано йиначарах а вехьа).\nЛамаз еза Iамал ю. Цундела цунна кечам беш, ламаз лерина эца деза. Дика лерина ду, ламаз къилбехьа (ламазе воьрзу агIо) вирзина эцар, ког-куьг хьорканел сов долуьйтуш дилар.\nТкъа ламаз оьцуш дукха хи Iенорах ларвала веза, ламаз оьцуш волуш къамел дар дика дац. Ша ламаз эцалуш волуш, кхечуьнга шена гIо дайтар (хи доттийтар, …) дика дац, юьхьах (тIараш детташ) хи деттар дика ца лерина.\nЛамаз карара долу шен гIуллакхна хьаштагIана чу вахча я мох арабаьлча, наб кхоьтуьйтуш, дIавижча, хьекъала чуьра ваьлча, яло хьанал йолчу зудчух хьакхавелча. Ламаз карара даьллачо, ша ламаз дан валлахь, юха а ламаз эца деза.\nЛамаз деш волчо\nлардан деза ламазан гIиллакхаш\nАдам шен дахарехь гIиллакхе хила дезаш ду. Цуо гIиллакх лело деза шена гонаха мел долчуьнца: нахаца, дийнаташца, Iаламца. Дика адам вуочух гIиллакхо къастадо.\nЛамаз деш волчо шен дагахь хилийта деза ша АллахIна гуш хилар. Ламаза тIехь меттахъхьуьйр вац, ламазана хьала-охьатаIар доцург, я аьтту, я аьрру агIор хьожур вац, я куьйган пIелгаш лестор дац, кхийолу меженаш меттахъхьейийр яц цуо, ламаза тIехь меттахъяккха езаш ерг бен. Ламаз деш верг стигала, дIаса хьоьжур вац, ша сужда дечу метте хьожур ву.\nЛамаз деш верг шен дегI нисдеш дIахIуттур ву; цхьана кога тIера вукху кога тIе а хIуьттуш, ловзур вац иза, хIунда аьлча и меттахъхьеро Делах кхерар дIадоккху цуьнан даг чуьра. Иштта бусалба стага, шен духар тIехь я ламаз дечу меттехь адамийн я хьайбанийн сурт долуш,ламаз дар дика дац. Цул сов, ламаз деш йолу меттиг, тIера бедар цIена хила езаш ю. Ламаз, сих ца луш, хьала-охьа таIарехь, нисваларехь тем беш дан деза бусалба стага.\nЛамаз дохош долу хIуманаш\nЛамаз духур ду хIокху тIаьхьа догIучарах цхьаъ ламаз дечуьнгара даьлча:\n1) Лаамана вистхилча я, шина элпах лаьттарг даьлла а, дош даьлча. Амма, вицвелла, дош аьллехь я лаамза велар иккхинехь, ламаз духуш дац;\n2) Дуккха а меттахъхьийча я рукнанийн кеп хийцича. Цхьана рукнехь тIеттIа кхузза меже меттахъхьайича я кхо меже цхьаьна меттахъхьайича, ламаз духуш ду. Масала, Бисмилла доьшуш, корта, куьг меттахъхьадина, ког баккхахь, ламаз духуш ду. Амма цхьана куьйгаца коьртара пес нисъяро, я шега салам делча куьйган эшарца и схьаэцаро ламаз ца дохадо;\n3) Цуьнан дегIа тIе я бедар тIе нажас (боьхалла) хьакхаелча;\n4) Iавратах цхьа хIума гучуяьлча;\n5) Цхьа хIума кхаьллича я мелча (хууш я вицвелла);\n6) Дуьххьарлера салам далале хьалха цуьнан ламаз карара даьлча;\n7) Ахьан-ахьан аларца и велавелча я вилхича;\n8) Динах араваьлча;\n9) Хуушшехь, рукна хадийча (кхочуш ца йича). Масала, рукуIе охьакхаьчна валале хьаланисвалар;\n10) Ламазан рукна йитича;\n11) Хуъушехь, рукнийн рогIалла хийцича.\n1) Хьалхарниг – 2 ракаIатехь долу Iуьйра ламаз ду (ши «Бисмилла», цхьа «Этхьиг»). Оцу ламазан хан Iуьйранна малх кхетале йолу хан ю. Iуьйра ламазехь ший а Бисмилла чIогIа доьшур ду. Iуьйра ламаз иштта дийр ду:\nАльхьамду лилла́хIи роббиль-Iа́лами́н.\nСыро́тIоллази́на анIамта IалайхIим,\nгIойриль-магIду́би IалайхIим валаддо́лли́н. (А́ми́н).\nАйхьа ниIмат деллачеран новкъа дигахь тхо,\nма дигахь тхо Айхьа оьгIазло йинчеран, тилабеллачеран новкъа.\nЦул тIаьхьа, ши куьг юха хьалаойбуш Алло́хIу Акбар олуш, рукуIе гIур ву (куьйгийн пIелгашца когийн голаш лоцуш, букъ, ворта лаьттаца пурхнехьа нисъеш, охьатаIар). Оцу рукуIехь тем беш, ша сужда дийр долчу меттиге (корта тухучу) хьаьжна волуш, кхузза «Субхьа́на роббияль-Iазы́м(ЦIена ву Сийлахь волу сан Дела)» эр ду. Цул тIаьхьа, ши куьг ойбуш, СамиIалло́хIу лиман хьамидахI олуш, рукуIера хьаланислур ву. Хьаланисвеллачохь тем бина (пауза), Алло́хIу Акбар олуш, хьалха шина коган голаш, тIаккха куьйгаш лаьтта дохкуш суждане гIур ву. Сужданехь ворхI меженна тIевазлур ву (хьаж-мара, ши куьг, шина коган голаш, шина кога пIелгийн геш). Ши куьг, пIелгаш герга хьабдина долуш, белшашна дуьхьал лаьтта диллина хилар суннат ду. Пхьаьрсаш агIонех цахьакхалучу барамехь, дегIана херадаьхна долуш, гай варех ца хьакхадолуьйтуш сужда дар суннат ду. Амма зудчо, пхьаьрсаш дегIана тIеоьзна (стага санна меженаш ца яржош) дийр ду сужда. Сужданехь тем беш, кхузза «Субхьа́на роббияль-аIла́ (ЦIена ву, Веза-Сийлахь волу сан Дела)» аьлла, Алло́хIу Акбар олуш, охьахуур ву. Охьахиъча, тем беш, «РоббигIфир ли́ вархьамни́ (Сан Дела, гечдехьа суна, къинхетам бехьа сох)»эр ду.\nЮха а (шозлагIа) Алло́хIу Акбар олуш, суждане гIур ву, цигахь (тем беш) а кхузза «Субхьа́на роббияль-аIла́» эр ду. Сужданера охьахаарца жимма соцунгIа а хуьлуш, Алло́хIу Акбар олуш, ирахIуттур ву. Ирахь волуш, хьалха санна, шолгIа Бисмилла дешна, рукуIе ваханчуьра хьаланисвелча ши куьг лаьцна, шена хезачу барамехь аз ойуш, махIдин доьшур ду: «Алло́хIуммахIдини́ фи́ман хIадайта, ва Iа́фини́ фи́ман Iа́файта, ва таваллани́ фи́ман таваллайта, ва ба́рик ли́ фи́ма́ аIтIойта, ва къини́ шарро ма́ къодойта, фа иннака такъды́ вала́ юкъдо́ Iалайка, ва иннахIу ла́ йазиллу мав-ва́лайта, вала́ йаIиззу ман Iа́дайта, таба́рокта роббана́ ва таIа́лайта, фа лакаль-хьамду Iала́ ма́ къодойта, ва лакаш-шукру Iала́ ма́ хIадайта, астагIфирука ва ату́бу илайка. Алло́хIумма ахрижни́ минад-дунйа́ маIаль-и́ма́ни, ва соллалло́хIу таIа́ла́ ва саллама Iала́ хойри холкъихIи́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́лихIи ва асхьа́бихIи́ ажмаIи́н».\nЛерамаш, беркаташ, ламазаш, дика Iамалш, дешнаш а АллахIана ду. Маршо хуьлийла хьуна, хIай Пайхамар, АллахIан къинхетам, Цуьнан беркаташ а хуьлийла хьуна. Тхуна а, АллахIан дикачу лешна а хуьлийла маршо. Ас тоьшалла до, АллахI воцург, Дела вац аьлла, Мухьаммад – Делан Элча ву, аьлла. Я АллахI, Мухьаммадах (иза вазварца), Мухьаммадан доьзалх а къинхетам бехьа, Айхьа ИбрахIимах, ИбрахIиман доьзалх а къинхетам ма-барра. Я АллахI, Мухьаммадна, Мухьаммадан доьзална а беркат дехьа, Айхьа ИбрахIимна, ИбрахIиман доьзална а беркат ма-дарра Iаламашкахь. Баккъал а, Хьо Хастаме, Сийлахь ву.\nЭтхьигехь аьрру ха лаьтта дуьллуш, лаьттах гIортийначу аьтту когана бухахула аьрру ког дIахоьцуш охьахуур ву (таваррук кепара охьахаар). Этхьиг дешна ваьлча, салам далале хIара доIа дар суннат ду: «Алло́хIумма инни́ аIу́зу бика мин Iаза́биль-къобри, ва мин Iаза́би жахIаннама, ва мин фитнатиль-махьйа́ валь-мама́ти, ва мин шарри фитнатиль-маси́хьид-дажжа́л (Я АллахI, баккъал а, Хьоьга суо Iалашвар доьху ас кошан Iазапаххий, жоьжахатин Iазапаххий, дахаран а, даларан а баланаххий, Масихь-Дажалан питанаххий)». И дешна ваьлча, корта аьтту агIор дIаберзош, шена хезачу барамехь аз ойуш, Ассала́му Iалайкум ва рохьматулло́хI (Делера салам, къинхетам хуьлийла шуна) аьлла, салам лур ду, юха аьрру агIор корта берзош а эр ду Ассала́му Iалайкум ва рохьматулло́хI. Ала деза, Iуьйра ламазехь хьала-охьатаIарехь олуш долу Алло́хIу Акбар шена хезачу барамехь аз ойуш ала деза. Иштта дина волу Iуьйра ламаз.\nЦуьнан хан малх делкъенга баьллачул тIаьхьа хуьлуш ю. Цунна нийят иштта дийр ду: «Ас нийят ди, сайн фарз диъ ракаIат делкъа ламаз Далла дан», – аьлла. Iуьйра ламаз деш санна, ши Бисмилла, Этхьиг дешна ваьлча, салам ца луш, юха а ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна лур ду салам. Ламазехь мел доьшуш дерг шена хезачу барамехь доьшур ду.\n3) КхоалгIа ламаз – 4 ракаIатехь деш долу малхбуза ламаз ду (диъ Бисмилла, шиъ Этхьиг). Цуьнан хан – малх делкъалтIаьхьенга лестина, мажбала болабелча хуьлуш ю. Малхбуза ламаз, делкъа ламаз санна, деш ду. Цаьршинна юккъехь йолу башхалла – иза ниййат дар ю. Малхбуза ламазна ниййат иштта дийр ду: «Ас нийят ди, сайн фарз диъ ракаIат малхбуза ламаз Далла дан», – аьлла.\n4) ДоьалгIа ламаз – 3 ракаIатехь деш долу маьркIажа ламаз ду (кхо «Бисмилла», ши «Этхьиг»). Цуьнан хан малх чу ма-буьззи хуьлуш ю.\nЦунна нийят иштта дийр ду: «Ас нийят ди, сайн фарз кхо ракаIат маьркIажа ламаз Далла дан», – аьлла. Iуьйра ламазехь санна, ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна, хьалагIаьттина цхьа Бисмилла дешна, рукуI, сужданаш дина, шолгIа Этхьиг дешна, аьтту агIор салам лур ду, юха аьрру агIор салам лур ду. ХIокху ламазан хьалхара ши Бисмилла хозуьйтуш, юккъерчу озехь доьшур ду, ткъа дисина цхьа «Бисмилла» шена хезачу барамехь доьшур ду.\nЦунна нийят иштта дийр ду: «Ас нийят ди, сайн фарз диъ ракаIат пхьуьйра ламаз Далла дан», – аьлла. Цуьнан башхалла – хьалхара ши Бисмилла, маьркIажа, Iуьйра ламазашкахь санна, чIогIа доьшур ду, ткъа дисина ши Бисмилла шена хезачу барамехь доьшур ду.\nТерго ян еза, делкъа, малхбуза, маьркIажа, пхьуьйра ламазашкахь, хьалхара Этхьиг иштта деша дезаран:\nЛамазал тIаьхьа доккхучу тасбихьан кеп иштта ю:\nЛамазан салам ма-делли, кхузза АстагIфирулло́хI аьлла: «Алло́хIумма Антас-сала́му ва минкас-сала́му таба́рокта йа́ заль-жала́ли валь-икро́м (АллахIе гечдар доьху ас. Я АллахI, Хьо маьрша ву, Хьоьгара маршо ю, беркате ву Хьо, хIай сийлаллин, лараман Да)».\nЦул тIаьхьа эр ду: «Ла́ ила́хIа иллалло́хIу вахьдахIу́ ла́ шари́ка лахI. ЛахIуль-мульку ва лахIуль-хьамду, йухьйи́ ва йуми́ту ва хIува Iала́ кулли шай-ин къоди́р (Цхьаъ бен воцу, Шеца накъост воцуш волу, АллахI воцург Дела вац, Цуьнан ду паччахьалла, Цунна бу хастам, Цо ден а до, са а оьцу, Иза массо а хIума дан ницкъ кхочуш Ву)».\nЦул тIаьхьа Айатулкурсий доьшур ду:\n«Алло́хIу ла́ ила́хIа илла́ хIуваль-хьаййуль-къоййу́м. Ла́ таъхузухIу́ синатув-ва ла́ навм. ЛахIу́ ма́ фис-сама́ва́ти ва ма́ филь-ард. Ман зал-лази́ йашфаIу IиндахIу́ илла́ биизнихI. ЙаIламу ма́ байна айди́хIим ва ма́ хольфахIум, ва ла́ йухьи́тIу́на бишай-им-мин IильмихIи́ илла́ бима́ ша́ъ. ВасиIа курсиййухIус-сама́ва́ти валь-ард, ва ла́ йау́духIу́ хьифзухIума́, ва хIуваль-Iалиййуль-Iазы́м».\nЦуьнан маьIна: «АллахI, И воцург Дела вац, даима дийна волу (Шен лен доладеш), даима лаьтташ волу. Иза набаран таро дIа ца лоцу, я набаро а. Цуьнан долахь ду стигланашкахь мел дерг а, лаьттахь мел дерг а. Цунна хьалха гIо доккхун дерг мила ву (цхьа а вац), Цуьнгара пурбанца а бен. Цунна хаьа, царна хьалха хилларг а, царна тIаьхьа хиндерг а. Уьш тIе а ца кхуьу Цуьнан Iилманах цхьана а хIуманна, Цунна лиънарг доцчунна. Цуьнан Iаршо чулоцу стигланаш а, латта а. Я Цунна хала а дац и шиъ Iалашдан, Иза ву Лекха, Веза».\nЦул тIаьхьа, Йа́ Iазы́му йа́ кари́м, зуль-жала́ли вал-икро́м (ХIай, сийлаллехь уггар лакхарчу даржехь Верг, беркат-хайр дукха Дерг, хIай сифаташ Сийлахь, кхоччуш Дерг) аьлла, 33-зза Субхьа́налло́хI (ЦIена ву АллахI) эр ду.\nЦул тIаьхьа, Iамма́ йасыфу́на да́иман шукрухIу (ЦIена ву АллахI Шена тIе кхуллучух, даима а шукра ду Цунна) аьлла, 33-зза Аль-хьамду лилла́хI (хастам бу АллахIна) эр ду.\nЦут тIаьхьа, Роббиль-Iа́лами́на таIа́ла́ шаънухIу ва ла́ ила́хIа гIойрухIу (Iаламаш кхобуш, кхиош ву Иза, Шен возаллехь Лекха ву, АллахI воцург кхин Дела вац) аьлла, 33-зза Алло́хIу Акбар (АллахI Воккха ву) эр ду.\nЦул тIаьхьа, Каби́ров-вальхьамду лилла́хIи хьамдан каси́ров-ва Субхьа́налло́хIи букротав-ва асы́ла́.Ла́ ила́хIа иллалло́хIу вахьдахIу́ ла́ шари́ка лахI, лахIуль-мульку ва лахIуль-хьамду ва хIува Iала́ кулли шай-ин къоди́р (АллахI Воккха ву, дуккха а болу хастамаш АллахIна бу, ЦIена ву Иза даима. Цхьаъ бен воцу, Шеца накъост воцуш волу, АллахI воцург Дела вац, Цуьнан ду паччахьалла, Цунна бу хастам, Иза массо а хIума дан ницкъ кхочуш ву), – эр ду.\nЛамаз динчул тIаьхьа хIара доIанаш, Къуръанан сураташ, аяташ а дешар мелехь ду:\n«Ала́ инна авлия́алло́хIи ла́ ховфун IалайхIим ва ла́ хIум йахьзану́н. Аллази́на а́ману́ ва ка́ну́ йаттакъу́н (ЛадогIа, баккъал а, Далла гергабахана нах (эвлияаш, устазаш) – царна кхерам хир бац, я уьш гIайгIане а хир бац. Деле ийман диллина, Цунах кхоьруш берш бу уьш)».\n«Роббана́ золамна́ анфусана́ ва ил-лам тагIфир лана́ ва тархьамна́ ланаку́нанна миналь-хо́сири́н(Тхан Дела, оха зулам дина тхайн догIмашна; Ахь тхуна геч ца дахь, Ахь тхох къинхетам а ца бахь, баккъал а, тхо хир ду дакъаза девллачарах)».\n«Алло́хIумма инни́ асъалука Iильман на́фиIан, ва ризкъон тIоййибан, ва Iамалан мутакъоббалан (Я АллахI, баккъал а, Хьоьга доьху ас пайде Iилмий, хьанал (цIена) рицкъий, къобал хуьлу Iамаллий)».\n«Къуль хIувалло́хIу ахьад. Алло́хIус-сомад. Лам йалид ва лам ю́лад. Ва лам йакул-лахIу́ куфуван ахьад (АллахIан цIарца, Къинхетаме Волчу, Къинхетам бийр болуш Волчу. Ахь ала: Иза АллахI ву, Ша цхьаъ волу. АллахI даима лаьтташ ву, Цуьнан доьзал бац, я Иза Ша а вац вина. Цунах тера цхьа а вац)».\n«Къуль аIу́зу бироббиль-фалакъ. Мин шарри ма́ холакъ. Ва мин шарри гIо́сикъин иза́ вакъоб. Ва мин шаррин-наффа́са́ти филь-Iукъод. Ва мин шарри хьа́сидин иза́ хьасад (АллахIан цIарца, Къинхетаме Волчу, Къинхетам бийр болуш Волчу. Ахь ала: Ас суо Iалашвар доьху сатасаран Деле Цо кхоьллина долчу хIуманан вуонах. Цо дуьне дIахьулдинчу хенахь (хуьлучу) буьйсанан боданан вуонах а. Шеддашна тIе хIуп бохучу (холмач юллучу) зударийн вуонах а. ХьагI лелочо хьагI лаьцча, хуьлучу вуонах а)».\n«Къуль аIу́зу бироббин-на́с. Маликин-на́с. Ила́хIин-на́с. Мин шарриль-васва́силь-хонна́с. Аллази́ йувасвису фи́ суду́рин-на́с. Миналь-жиннати ван-на́с (АллахIан цIарца, Къинхетаме Волчу, Къинхетам бийр болуш Волчу. Ахь ала: Ас суо Iалашвар доьху адамийн Эле, Адамийн Паччахье, Адамийн Деле. Даг чу вуон ойланаш а туьйсуш, АллахIан цIе яьккхича, додий, къайладолучу шайтIанан вуонах, адамийн дегнаш чу вуон ойланаш туьйсуш долчу жинеххий, адамеххий долчу)».\nТIаьххьара ши куьг лаьцна, Деле шена гечдар доьхуш, шена гIо дар доьхуш, доIа дийр ду. ДоIа деш – хьалха Далла хастам бийр бу, Альхьамду лилла́хIи роббиль-Iа́лами́н аьлла, тIаккха Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) салават дуьллур ду – Алло́хIумма солли Iала́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́ли Мухьаммадив-ва саллим. Цул тIаьхьа шена, шен гергарчарна, берриге а бусалба нахана гечдар доьхур ду, ламаз, марха къобалдар доьхур ду, дуьненахь шена лууш дерг деха мегар ду. ДоIа дерзош, юха а Делан Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) салават диллина – Алло́хIумма солли Iала́ Мухьаммадив-ва Iала́ а́ли Мухьаммадив-ва саллим, Бисмилла (Фатихьат) дешна, дерзор ду доIа.\nЛамаз карара долу бахьанаш\nДелан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Ламаз карахь доцуш дина ламаз Дала къобал дийр дац» (Муслим).\nЛамаз карара долу деа хIуманца:\n1) бехке меттехула (хьалхахула, тIехьахула) хIума (боьхалла, хьатI, цIий, мох) араяларца;\n2) Хьекъал чуьра валарца – эгIийна я хорша еана хилча, я вехха, я цамгараллица, я тевжина а волуш наб кхетарца. Амма хиъна волуш наб озаярх ламаз карара ца долу;\n3) Стаг шен зудчух я кхечу арахьарчу (хийрачу) зудчух (юккъехь пардо а доцуш) хьакхаваларца. Амма стеган я зудчун мIара, месаш, церг хьакхаяларх, ламаз карара долуш дац. Дуккха нах гулбеллачохь, куьг кхеттарг стаг я зуда (муьлхарниг ду) ца хиънехь а, ламаз карара ца долу;\n4) Стаг шен я кхечун бехке меттигах куьйган кераюькъца, пIелгийн чоьхьенашца хьакхавелча а. Башхалла яц – стаг жима я воккха, дийна я велла хилар (и хIинцца дина бер делахь); цуьнан бехке меттигех хьакхавелча (хаа хууш я вицвелла), ламаз карара долуш ду. Ламаз карара дер дац, куьйган тIехула йолу агIо, пIелгийн буьхьигаш, я (куьг доцург) кхийолу дегIан меже бехкечу меттигах хьакхаяларх. Иштта, ламаз карара ца долу, хьайбанан бехкечу меттигах хьакхавелча.\nФарз ламазашца деш долу суннат ламазаш\nШена мел алсам безачо фарз ламазашца суннат ламазаш дан деза.\nСуннат Iамал Дала вайна фарз йина тIейожийна яц, амма е аьлла дIакхайкхийна Iамал ю. Цул сов, фарз ламазийн кхачамбацарш дIадоху суннат ламазаш даро. ХIора фарз ламазца деш суннат ламазаш ду:\n– Фарз Iуьйра ламазал хьалха деш долу ши ракаIат суннат ламаз.\nИ ламаз иштта доьхкур ду: «Ас нийят ди, фарз Iуьйра ламазал хьалхара ши ракаIат суннат ламаз Далла дан». Ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна, салам делла дIадерзор ду и ламаз.\n– Делкъа ламазал хьалха шишша ракаIатца деш шиъ суннат ламаз ду. Иштта делкъа ламазал тIаьхьа а ду шина ракаIатах долу шиъ суннат ламаз.\nДелкъа ламазал хьалхара суннат ламаз иштта доьхкур ду: «Ас нийят ди, делкъа ламазал хьалхара ши ракаIат суннат ламаз Далла дан», – аьлла. Ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна, салам делла дIадерзор ду и ламаз. Цул тIаьхьа, хьалха санна ниййат деш дийр ду делкъа ламазал хьалхара шолгIа ши ракаIат суннат ламаз а.\nДелкъа ламазал тIаьхьара суннат ламаз иштта доьхкур ду: «Ас нийят ди, делкъа ламазал тIаьхьара ши ракаIат суннат ламаз Далла дан», – аьлла. Ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна, салам делла дIадерзор ду и ламаз. Цул тIаьхьа, хьалха санна ниййат деш, дийр ду делкъа ламазал тIаьхьара шолгIа ши ракаIат суннат ламаз а.\n– Малхбуза ламазал хьалхара шишша ракаIатца деш шиъ суннат ламаз ду. Малхбуза ламазал хьалхара суннат ламаз иштта доьхкур ду: «Ас нийят ди, малхбуза ламазал хьалхара ши ракаIат суннат ламаз Далла дан», – аьлла. Ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна, салам делла дIадерзор ду хьалхара суннат ламаз. Цул тIаьхьа, хьалха санна, ниййат деш, дийр ду малхбуза ламазал хьалхара шолгIа ши ракаIат суннат ламаз а.\n– МаьркIажа ламазал тIаьхьа деш ши ракаIат суннат ламаз ду. Иза иштта доьхкур ду: «Ас нийят ди, маьркIажа ламазал тIаьхьара ши ракаIат суннат ламаз Далла дан», – аьлла. Ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна, салам делла дIадерзор ду и суннат ламаз.\n– Пхьуьйра ламазал тIаьхьа деш ши ракаIат суннат ламаз ду.\nПхьуьйра ламазал тIаьхьара суннат ламаз иштта доьхкур ду: «Ас нийят ди, пхьуьйра ламазал тIаьхьара ши ракаIат суннат ламаз Далла дан», – аьлла. Ши Бисмилла, цхьа Этхьиг дешна, салам делла дIадерзор ду и суннат ламаз.\nЦул тIаьхьа витр суннат ламазаш ду. Кхо ракаIат дина а, витр ламаз дар суннат ду. Хьалха ши ракаIат дина, салам делла ламаз дIа а дерзийна, юха цхьа ракаIат дийр ду.\nВитр ламаз иштта доьхкур ду: «Ас нийят ди, ши ракаIат витр суннат ламаз Далла дан», – аьлла. Ши Бисмилла а, цхьа Этхьиг дешна, салам делла дIадерзор ду шина ракаIатан витр ламаз. Цул тIаьхьа – цхьа ракаIат долу витр ламаз иштта доьхкур ду: «Ас нийят ди, цхьа ракаIат витр суннат ламаз Далла дан», – аьлла. Цхьа Бисмилла, цхьаъ Этхьиг дешна, салам делла дIадерзор ду цхьа ракаIатан витр суннат ламаз.\n← ТАСАВВУФ И ДУХОВНОЕ ВОСПИТАНИЕ\nВажное о семье →


ПIаьнгаз-чIажара тIеман амир аш-Шишани Iумар\nТовбеца-бутт 08, 2014\nИракъ -- Аш-Шишани Iумар ву Исламан пачхьалкхан эскархошна юкъахь вогIуш al-Itisam Media олучу хьосто даьккхинчу сурт тIехь. Манг 29, 2014.\nДукха хан йоцуш гIаттамхойн карахь йолчу Шеман а, Иракъан территореш тIехь кхоьллинчу Халифатан тIеман амир хIоттийна вайнехан къомах волу ПIангаз-чIажара аш-Шишани Абу Iумар. И бахьана долуш иза уггаре а ницкъ болу стаг вуй- те аьлла дIахIоьттина иза Шеман президентан Асад Башаран агIончех летачу тIемалойн хьалханчашна юкъахь.\nДоьалгIачу шаре а баьлла Шемахь боьдучу махкахойн тIамо тIеозийна эзарнаш кху дуьненан массанхьара а тIемалой. Цхьаболчу хаамашца, таханлерчу дийнахь 10 эзар гергга кхечу пачхьалкхашкара тIемалой бу цигахь.\nАмма Оьрсийчоьнца хиллачу тIемашкахь бахчийна болу нохчий уггаре а тоьлла тIемалой лоруш бу. Царна юкъахь а гIарваьлла ву ПIаьнгаз-чIажара нохчо аш-Шишани Абу Iумар (Батирашвили Тархан).\nИза дика вевзаш ю Гуьржийчура вайнехан жигархо, журналист Хангошвили Тумиша. Цо дуьйцу Батирашвили Тарханах лаьцна.\nKhangoshvili Tumisha 1\nКхузахь ала деза. Iамеркан NBC телеканало бечу хаамца, Гуьржийчоьнан полицино чувоьллина хилла Батирашвили Трахан, бакъо а йоцуш герз лелорна.\nАш-Шишани Абу Iумар гоьволу стаг ву тIемлошна юкъахь, бохуш яздо Малхбузерчу журналисташа.\nБусулба нах тIаьхьарчу хенахь цхьацца тобанашка бекъабелла бу. ХIун ойланаш яра Батирашвили Тархана Шема кхачале, олуш ма-хиллар, радикалан олу хьежамаш болуш-м вацара иза аьлла шега хаьттича, Хангошвили Тумишас иштта дийцира.\nKhangoshvili Tumisha 2\nАссошиэйтед Пресс агенталло дийцарехь, Исламан Пачхьалкхан (Даулят ал-Исламиййа) амир ал-БагIдади Абубакр санна, камерех къехкаш вац аш-Шишани. Цу кест-кета д1ахьедар до телекамерашна хьалха цхьацца хаттаршна жоьпаш луш а, шаьш юьхьар лаьцна некъ буьйцуш а.\nЛаххара а шозза-кхузза интернетехь хаамаш баьржина аш-Шишани Iумар вийна аьлла. ТIаьххьара (баханчу баттахь) цу тайпа хаам бинарш бара аш-Шишанин тобанашца тIом беш болу Иракъера курдаш.\nБатирашвили Тархана шен гергара нахаца зIе латто йо. Бутт хаьлха телефон а тоьхнера цо шен дега бохуш дуьйцу ша а ПIаьнгаз-чIажара йолчу Хангошвили Тумишас.\nNBC News телекомпанино дийцарехь, дуккха а шерашкахь Оьрсийчоьнах тийсабелла болу нохчий уггаре а кхераме нах бу Шемахь болчу тIемалойх. Ткъа цу компанина интервью еллачу Иракъан а, Шеман а исламан пачхьалкх олу тоба толлучу аналисто Скиннер Патрика дийцарехь, аш-Шишанин тобано мичча яхача а тоьлла жамIаш гойту.\nДжихаде арабеллачу нахана юкъахь шайн-шайн тIегIанаш ду кхераран а, лараран а. Ткъа нохчий уггаре а лакхара тIегIанаш дIалаьцна бу боху Скиннера.\nШема а вахана, тIамера шен воI цIаверзийна дас\nАвстрехь дIахецна нохчийн имам\nШема вахарна - кхел\nГIазкхий телхина тIаьхьарчу 20-30 шерашкахь. Нохчий Шемарчу тIамехь\nАвстрера кхин цхьа нохчо кхелхина Шемахь гIаттамхойн могIаршлахь


МагIалбикерча «Слава» яхача Мемориальни комплексе дIайихьар, Коталон ди кхаьча 77 шу дизара хетаяь, йоккха митинг. Цу митинге дакъа лоацаш хилар вай Мехкда, Келматанаькъан Махьмуд-Iаьла.\nПарке йоагача вIалла дIайовш йоацача цIера юхе гулбелар: хьакимаш, Iаьдала болхлой, депутаташ, бахархой. Мехкдас хозача дешашца доккха баркал оалаш даькъала бийцар, Коталон ди даккха гIерташ лаьттараш, цар цIагIара нах.\n«Аз доккха баркал оал шоай вахара уйла ца еш Коталон ди гарга доаладе гIерташ лаьттарашта. Ер маьрша вахар вайна даккха гIерташ тIом баьрий хам баь даргдац вай цIаккха а. Коталон ди — Россе хIара вахархочунга кхоачаш дола доккха, беркате ди да! Укх дено дицдалийтац вайна тIема истори, даьша фашист вохавеш хьабена хала никъ. ТIема шерашка вай къаман наха дIахьекхад шоаш мел чIоагIа Даьхенах дог лазаш, цун га Iодуларгдоацаш нах ба. Вай тIема истори дIаьхийи, сийдолаши да! Цу майрача наьха цIераш вай дегашка яхаргья массе хана», — белгалдир Мехкдас.\nИштта Мехкдас хьоахабир таханарча дийнахьа денал гойташ латта вай кагирхой. Шоай декхараш дизза кхоачашдеш хьабоагIа уж Россе тайп-тайпарча миIингашка. Геттара чIоагIа лоархIаме да вай кхувш латтача тIехьенна из истори довзаш хилар. Гулбеннарашта юкъе дукха кагирхой, бераш дар. Мехкдас доккха баркал аьлар цар хьехархошта, даьшта, ноаношта. Из деррига хьалхадоаккхаш, шоай селхане йовзаш уж кхебар доккха гIулакх да аьнна тIатехар. ТIема шерашта хетадаьча гойтама белхашка хьожаш чакхваьлар Мехкда. ХIара сага дог сомадоаккхаш дар гонахьара сурт. Митинг йисте йоалаш «ГIалгIайче Россех дIакхийтта 250 шу» яхача юбилейни майдилгаца белгалбир вай мехкара афганцаш. ГIалгIайчен гимнага ладувгIаш лаьттар берригаш. Беркате хилда вай къаман вахар, массе шерашка!


Стамбулехь герзаца летачохь вийна нохчо. Дакъалаьцна девнехь "тутмакхийн элано" Ахмадов Хьусайна\nСтамбулехь Зазадоккху-беттан 31-чохь, сарахь, герзаш а детташ, вовшахлетта нах, лазийна масех нохчо, велла царах цхьаъ. Кавказ.Реалиин информацица, дов иккхина ахчан декхар бахьана долуш гуьржашний, нохчашний юкъахь, гуьржийн агIоно шайца ахча дIадеха кхайкхина хилла "Хусейн Слепой" шех олуш волу "тутмакхийн эла" Ахмадов Хьусайн а.\nЦхьана агIоно декхар юха цадалар телефонехула дийцинчул тIаьхьа, сарахь, чайн а молуш, юкъаметтиг къасто барт бина хилла агIонаша.\nГерзашца леташ вийна нохчо Iабдул-Малик, шолгIачу нохчочунна – цуьнан цIе Хайрулла ю - еза чов йина. Билгалбаьлла боцчу хаамца, герз кхеттачу гуьржех цхьаъ велла тIаьхьо. Еза чов йина чохь дов иккхинчу ресторанан дена а.\nТIаьхьарчу 10-15 шарахь дукха а байина нохчий Туркойчохь. Иштта 2008-чу шарахь цигахь вийра Эдильсултанов Хьаьжи а, Джанибеков Ислам а. РогIерчу шарахь вийра Асаев Iела. Махаев Берг-Хьаьжа, Альтемиров Рустам, Амриев Зоврбек вуьйжира киллерийн карах 2011-чу шарахь. 2013-чу шеран бIаьста вийра Ичкерин Туркойчуьра консул, цигахь дай баьхна а, ша вина а волу нохчо Унлю Медет. Эдельгириев IабдулвахIид вийра 2015-чу шарахь, Исраилов Руслан – 2016-чохь.


Ӏаьрбийн мотт — Википеди\nХӀокху версин хийцам бина кепаш/файлаш теллина йу. ЧӀагӀйелла верси теллина йара 2021, 15 май.\nӀаьрбийн мотт (Ӏаьр. اللغة العربية, al-luġa al-ʿarabiyya) — юкъабоьдуш бу афразийн меттан тайпан семитийн генан юкъа. Ӏаьрбийн мотт буьйцуш берш 240 млн гергга стаг ву (ненан мотт), кхиъ 50 млн стага лелош бу Ӏаьрбийн мотт шозлагӀа мотт санна. Классикан Ӏаьрбийн мотт Къуръанан мотт бу. Иза лелош бу динан гӀуллакхан. Дуьненахь 1,57 млрд стаг ву бусалба.\nШа-шена тиллина цӀе:\nДукхах болу нах\nӀаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ\nНехан доккха дакъа\nЮккъерчу Африкин Республика\nКъилба Американ цхьайолу пачхьалкхаш\nСаьхьаран Ӏаьрбийн Демократин Республика\nОрганизация Исламского сотрудничества,\nЛига арабских государств,\nСовет сотрудничества арабских государств Персидского залива,\nМароккон Паччахьан Академи (Марокко),\nӀаьрбийн меттан Академи (Мисар),\nӀаьрбийн меттан Академи (Димашкъ, Шема),\nУрданийн Ӏаьрбийн меттан Академи (Урдан),\nӀиракъан Ӏилманан академи (БагӀдад, Ӏиракъ),\nӀаьрбийн меттан Академи (Хартум, Судан),\nФонд «Хьекъалаллин цӀа» (Тунис),\nӀаьрбийн меттан Академи (Джамахири, Ливи),\nИсраилин Ӏаьрбийн меттан Академи (Исраил).\n260 - 323 млн.\nӀаьрбийн мотт дӀасабаржар\nЙоза Iаьрбийн абатан бух тӀехь ду. ВКЪКХ Инарлин ассамблейн а, Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан (ВКЪКХ) кхечу меженийн а ялханнах официалан а, белхан а цхьаъ мотт бу. Ерриг Ӏаьрбийн пачхьалкхийн (Iиракъехь — кхурдойчуьнца цхьаьна) официалан мотт бу. Цул сов, официалан цхьа мотт бу Исраилан, Чадан, Эритрейн, Джибутин, Сомалилендан, Сомалин, Коморийн ГӀайренийн.\n1 Меттан геннаш\n2 Семитийн меттан тобанера Ӏаьрбийн меттан меттиг\n4 Дошаман хӀоттам\n5.1 Элпаш алар\n8.1 Дешан орам\nКоьрта йаззам: Iаьрбийн меттан кепаш\nТаханлера буьцу Ӏаьрбийн мотт бекъало 5 тобан меттан геннашна, лингвистика агӀора хьаьжчи къаьстина меттанаш ду уьш:\nМагIрибан тобан меттан геннаш\nМисран-суданан Ӏаьрбийн мотт\nШеман-месопотамийн Ӏаьрбийн мотт\nӀаьрбийн ахгӀайренан тобан меттан геннаш\nЮккъераазин тобан меттан геннаш\nМагӀрибан мотт юкъабоьду малхбузан тобан, диснарш — малхбален тобан Ӏаьрбийн меттанашна а, меттан геннашна а. (Хьажа Бала «мотт я меттан га»); ГӀоле хуьлу Ӏаьрбийн мотт Ӏамочу Ӏилманехь лелош долу термин «меттан га» (Ӏаьр. لهجة) леладар.\nЛитературан мотт (малхбузан Iаьрбийн меттан Iилманехь лелайо термин инг. Modern Standard Arabic — хӀинцалера стандартан Ӏаьрбийн мотт) — цхьаъ бу. Литературан матто хӀинцалерачу дуьненахь а, Ӏилманехь а дукхах долу хӀуманийн дошаман тӀаьхьало цхьаьнатуху, амма оццу хенахь цхьацца Ӏаьрбийн пачхьалкхашкахь чӀогӀа кӀезиг лелабо къамелехь.\nӀаьрбийн меттан геннашна тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь чӀогӀа къастало вовшех, цкъаццӀа буьйцурш а ца кхеташ.\nФильмаш, телевидени, газеташ, кхин ерш а дукхах дерг хӀора Ӏаьрбийн пачхьалкхехь Ӏаьрбийн литературан маттахь ю.\nИслам, хьалхарчу рогӀехь, Къуръан, хилира цхьанатуху фактор юкъара литературан мотт кхиарехь. Мальтийн меттан масаллийца хаалур ю мотт кхиарехь йолу исламан роль. Мальтехь, керсталла долчехь магӀрибан меттан кепах кхиина ша болу мальтийн мотт.\n«Къуръан доьссина эзар сов шо доллушехь таханлера дешана Ӏаьрбаша, цӀахь шайн меттан кепаш а лелош, юкъараллин дахарехь литературан мотт буьйцу, грамматика атта а еш, дошам карла а йоккхуш. Къуръан санна дика литературан меттан масала ду, исламал хьалхара поэзин классикан мотт а, бедуинийн мотт а».\nСемитийн меттан тобанера Ӏаьрбийн меттан меттигНисйе\nКлассикан Ӏаьрбийн мотт кӀезиг къаьста шира Ӏаьрбийн маттах. Дукхах долу семитийн меттанийн орамаш ду Ӏаьрбийн маттахь. Семитологехь хьалха классикан Ӏаьрбийн мотт уггаре ширачех семитийн меттанех лара тенденци хилла. Амма хан мел йолу, афроазин меттанашца дустарца, хиира, дуккха а классикан Ӏаьрбийн маттахь иштта шира а ца хиллий.\nКоьрта йаззам: Iаьрбийн меттан истори\nХьажа иштта: Iаьрбийн литература\nБӀешерашкахь мотт тӀехь-тӀехьа хийцало, амма иза йозанехь кӀезиг хаалора, хӀунда аьлча доца мукъа аьзнаш, Къуръан доцучехь, текстехь яз а ца до.\nКлассикан Ӏаьрбийн мотт тахана ненан мотт бац Iаьрбийн. Амма тахана а, хийцина дошаман хӀоттамца, иза лелабо дерриг аьлчи санна газеташкахь а, жайнашкахь а, Тунис, Марокко, кӀеззиг Алжир а дӀаяьккхичхьана, цигахь Ӏаьрбийн меттан литературан меттан роль лелайо французийн матто. Ӏилманан а, техникан а литературехь кхечу Ӏаьрбийн пачхьалкхашкахь, нагахь ца тоахь дешан ресурс лелабо ингалсан мотт.\nХӀинцалерачу Ӏаьрбийн литературан меттан дошаман хӀоттаман амалехь ду, цуьнан коьрта дакъа деккъа Ӏаьрбийн хилар. «Ӏаьрбаша лакхара мах хадабо шайн меттан дош кхолларан таронан, го бохалла а, нийсалла а дош кхолларан парадигмийн закъалт хилла долу Ӏаьрбийн литературан мотт таханлерачу юкъараллин хьоле нисбарехь. Цу тӀе билгалдаккха деза, таханлерачу номинацин процессашкахь уггаре жигара хилар жамI дина моделаш. Иштта, тӀаьхьарчу хенахь Ӏаьрбийн литературан меттан дошам хаъал юьзина ية- суффикс тӀе а тухуш тӀекхоьллина цӀераш бахьнехь, цуо кхуллу дериватан могӀа жамI даьккхина маьӀна долу хьолашца: استقلالية лаамалла; حركية динамизм, динамика; شمولية максимализм; тоталитаризм; اشكلالية — новкъарло». Дошаман хӀоттаман цхьадолу дакъа юкъарасемитийн ду, кӀеззиг дерг — кхечу меттанашкара ду, масала, дешнаш: «телевидени» — تليفزيون, دكتورة докторан дарж, سكرتير секретарь, فيلم фильм. Дерриг схьаэцна европан меттанашкара дешнаш дукха дац, цхьаъ процент гергга бен дац.\nӀаьрбийн литературан меттан билгалдоккху диъ доккха вокабуляр кхиаран синхронан дакъа: исламал хьалхара юкъараллин-тайпанийн дошам (VII бӀешо чекхдолуш VIII долалуш); дошам шоръялар, юккъера бӀешерийн Ӏаьрбийн цивилизаци кхоллаялар а, кхиар а, къагар а бахьнехь (XII бӀешо кхаччалц); киар сацаран мур а, Ӏаьрбийн литературан мотт лелабаран диапазон лагӀъялар а бахьнехь (XIII—XVIII бӀешераш), керла мур болабалар а (XIX бӀешеран юкъ).\nШуьйра кхиина Ӏаьрбийн маттахь синоними а, дешнийн чолхаллаш, омоними а. Дош кхолларан коьрта кепаш ю: морфологин — дош кхолларан моделашца а, формулашца а, синтаксин, семантин.\nДошаман кхане чӀогӀа йоккха хиларе ца хьоьжуш, дукха хьолахь иза доза тоьхна бац, меттан селханеца тӀех буьзна а бу. Масала дац дош, нийсса догӀуш дешца къам. Оцу дешан метана леладо дош (أمة, уммат), билгалйоккхуш хилла долу хьалха, динан контекстехь а, хӀинца «бусалбачеран юкъаралла». Дош «къомалла» (قومية, каумиййа), схьадаьлла юьхьанцера кхерсташ лела Ӏаьрбийн дошаман юкъара къаум, цуо билгалдоккху «тайпа» дош «кхерсташ лела тайпа».\nИштта кепара иэло цхьаьна дешехь чӀогӀа шира а, чӀогӀа керла а концепцеш, кӀеззиг а хьакхалуш доцу дешнех дешнаш а хуьлуш.\nАрамейн маттара а, желтойн маттара а, кхин дуккха а керла терминаш ингалсан маттара схьаэцна Ӏаьрбаша.\nФонетикан агӀора литературан Ӏаьрбийн мотт шуьйра кхиина мукъаза фонемийн системан амал йолуш бу, шен башхалла йолуш къомкъаргийн, эмфатикан, цергаш юкъара элпаш а долуш.\nГрамматикийн белхашкара фонетикан дакъошкахь дуьцура я деккъа Ӏаьрбийн аьзнийн артикуляцех, я кхин а церан комбинаторан хийцамех. Боккха Ӏаткъам бина Ӏарбашна хӀиндин системан аьзнийн классификацеш. Лелайора артикуляран а, функционалан а юкъаметтигийн аьзнаш дустар. Аьзнаш юкъара юкъаметтигаш нисъярхьама Авиценнас корреляцин кхетам юкъабаьккхина. Геминацин меттигийн квалификаци йора прогрессиван а, регрессиван а контактийн ассимиляцин дуьззина жамI санна. Гойтура дакъошца а, дистанцица а йолу ассимиляци.\nТеллира мукъа а, мукъаза а аьзнийн юкъаметтигаш, мукъаза дерш хийцар, метатеза, хьамза дар, элизи, дехкаран мукъаза аз кхолладалар, палатализаци, веляризаци, озан символизм.\nДукхах долчу Ӏаьрбийн мехкашкахь хӀинца боккха болхбо стандартан Ӏаьрбийн меттаца алар нисдан гӀерташ. Бух бу Къуръан дешар (Ӏар. tilāwa تلاوة). Иштта аларан хатӀ динан контекстехь бен ца леладо.\nБакъ долуш ала мегар ду, лакхараӀаьрбийн хьалхалера алар билггала хууш дац. Масала, цхьа барт бац билгалза цӀердешнашкахь чеккхе ун аларх (китабун — китаб). Шинне а вариантан аргументаш ю, ткъа ширачу куьйга яздинчу зорбанехь ца хилла мукъа аьзнаш (хьаьркаш тохар), цундела шеек а воцуш ала йиш яц иза муха доьшура.\nКоьрта йаззам: Iаьрбийн йоза\nӀаьрбийн йоза яздо аьтту агӀонера аьрру агӀорахьа. Кхин тӀе, Ӏаьрбийн йозанехь кхечу абаташкахь санна (латина, кириллица), даккхий элпаш дац, цундела долара цIераш а, преложенин хьалхара дош а кхин муьлхха дош санна яздо.\nХьаьркаш дохку хьовзийна кепара, аьрру агӀонера аьтту агӀорхьа.\nБуха сиз хьакхаран я курсиван меттигана Ӏаьрбаша лелабо тӀехула хьокху сиз. Дош могӀан дехьадаккхар ца магадо; могӀанера есалла дӀайоккхуш элпаш озадой дахдо. Сиха яздарехь могӀана юкъа ца хоьъна дош хьаладерзадо.\nКоьрта йаззам: Iарбийн цӀе\nӀаьрбийн цӀераш ламастаца нийса дӀаяздо.\nКоьрта йаззам: Iаьрбийн меттан грамматика\nӀаьрбийн меттан Сводешан исписка\n1 أنا со\n2 أنت хьо\n3 هو иза\n4 نحن тхо\n5 أنتم шу\n6 هم уьш\n7 هذا хӀара, иза\n8 ذلك хьуьллар\n9 هنا кхузахь\n10 هناك дӀогахь\n11 من мила\n12 ما хӀун\n13 أين мичхьа\n14 متى маца\n15 كيف муха\n16 لا,ما ца\n17 كل ерриг, дерриг\n18 كثير дуккха а\n19 بعض масех\n20 قليل кӀеззиг (масала قبل قليل — кӀеззиг хьалха)\n21 آخر кхин\n22 واحد цхьаъ\n23 اثنان шиъ\n24 ثلاثة кхоъ\n25 أربعة диъ\n26 خمسة пхиъ\n27 عظيم,كبير доккха, воккха, йоккха\n28 طويل деха, веха, еха, лекха\n29 عريض, واسع шуьйра\n30 سميك стомма\n31 ثقيل деза, еза, веза\n32 صغير жима\n33 قصير доца, воца, йоца, лоха\n34 ضيق готта\n35 رقيق дуткъа, юткъа, вуткъа\n36 امرأة зуда\n37 رجل стаг\n38 رجل, إنسان адам\n39 طفل бер\n40 زوجة зуда\n41 زوج майра\n42 أم,والدة нана\n43 والد, أب да\n44 حيوان экха, дийнат, хьайба\n45 سمك чӀара\n46 طائر олхазар\n47 كلب жӀаьла\n48 قملة миза\n49 ثعبان лаьхьа\n50 دودة нӀаьна\n51 شجرة дитт\n52 غابة хьун\n53 عصا гӀаж, сара\n54 فاكهة стом\n55 بذرة хӀу, хӀуш\n56 ورق гӀа\n57 جذر орам\n58 قشرة чкъор\n59 زهرة зезаг\n60 عشب буц\n61 حبل муш\n62 جلد цӀуока\n63 لحم жижиг\n64 دم, دماء цӀий\n65 عظم даьӀахк\n66 دهن мохь\n67 بيضة хӀоа\n68 قرن маӀа\n69 ذيل цӀога\n70 قلم мас (яздаран гӀирс)\n71 شعر месаш\n72 رأس корта\n73 الأذن лерг\n74 عين бӀаьрг\n75 أنف мара\n76 فم бат\n77 سن церг\n78 لغة мотт\n79 مسمار мӀар\n80 قدم кӀажа\n81 ساق ког\n82 ركبة гола\n83 يد куьг\n84 جناح тӀам\n85 معدة гай\n86 في الداخل чоьраш\n87 عنق лаг\n88 ظهر букъ\n89 صدر накха\n90 قلب дог\n91 كبد доӀах\n92 شرب малар\n93 أكل яар, даар, ваар\n94 عض катохар\n95 مص цӀубдар\n96 بصق туьй кхоссар\n97 تقيؤ Ӏаьттавар, Ӏаьттаяр, Ӏаьттадар\n98 ضرب етта, детта\n99 تنفس садаӀар\n100 ضحك велар\nӀаьрбийн Ӏилманчаша йоькъура грамматика синтаксисна, морфологина, фонетикна, дуккха а терго йора дошкхолларан, цунах доьзна этимологина а. Иза бахьнехь XI бӀешарахь лакхарчу тӀегӀане кхечира ораман теори. Синтаксис а, морфологи а уггаре оригиналан дакъа ду Ӏаьрбийн грамматикехь, цуьнан хьост дац я желтойн, я хӀиндин белхашкахь, уьш нисса Ӏаьрбийн маттахь специфика йолуш ду.\nСинтаксисан Ӏалашо ю предложенин структуран-семантикан анализ яр. Цуьнца постулат хилла ю шина цӀеран я цӀеран а, хандешан а субъектан-предикатан юкъаметтигаш. Предложенеш екъалора кегийра/элементаран а, иерархи еш яккхийра а; предложенеш цӀеран, хандешан, латтаман — доьзна ду предложении йолалуш долчу дашах. Къаста а дой, хӀора меженца классификаци йора предложенин чолхе дакъошна.\nМорфологехь Ӏамадора меттан дакъош, церан башхаллаш, уьш кхолладаларан кепаш. Оцу юкъа дагӀара иштта хаттарш: меттан дакъош (цӀе, хандош, дакъолгаш 27 кепара), ораман структура, цӀераш а, церан дуккха а аспекташ йолу тайп-тайпана хьолашкара классификаци, хандешнаш а, шинадожаран а, кхаадожаран а цӀераш, кхечух яьлла цӀераш кхоллар, композиташ кхоллар, терахьан а, тайпан а кепаш кхоллар, деминутиваш кхоллар, дешан кеп хийцар, нагахь орамехь гӀийла мукъаза аьзнаш делахь, сацаман кепаш, кхин дӀа а. Кхуззахь дийцара масдарех дериг а.\nБаккхий кхиамаш бехира фонетикехь (Халиль ибн Ахьмад; Абу Ӏали ибн Сина — Авиценна, 980—1037; Сибавейхи).\nӀаьрбийн мотт чӀогӀа кхиина флективаллан амал йолуш бу. Семитийн а, хӀиндоевропан а меттанийн флективалла а, флективалла тера хилар а цхьаболчу меттан талламхоша доккхачу хаттаре хӀоттийна. ХӀиндоевропан меттанийн флективалла къаьстина хилам бу семитийн меттанийн флективаллах, хӀунда аьлчи таро ю кхин а чӀогӀа юкъаметтиг латто ораман флексица. Ӏаьрбийн меттана амалехь ю агглютинаци. Цхьаболчу Ӏилманчаша, масала, А. А. Реформатскийс, лору, семитийн меттанийн фузи — агглютинацин башха кеп хилар, хӀунда аьлчи семитийн дешан фузи — шен луьра формулашца йоьду процесс ю, иза Ӏаьрбийн авторшна хазахета гойтуш кхоъ элп долу орамца فعل дар маьӀна долуш, ткъа шеш фузи кхуллу мукъа аьзнаш, орамах мукъа ду. Цунах тера, амма иштта дац, семитийн боцу меттанашкахь а хаало, масала, германийн. Иштта ду, масала, дешнаш цхьааллин а, дукхаллин а терахьашкахь ингалсан маттахь: foot — feet, tooth — teeth я ингалсан харц хандешан ораман мукъа аз хийцар я немцойн маттара онда хандешан мукъа аз хийцар, амма германийн меттанашкахь дац гуттаренна а фузин формулаш лелаяр. Ӏаьрбийн меттара дукхаха долу дешнаш дуьххьарлерачу кепан тӀедалало.\nМотт буьйцучун хьекъале орам бекъа ца лахь а, орамаш бовзар пайдехь ду Ӏаьрбийн меттана оццул шуьйра делла дешан орамаш дагахь латтийта.\nКоьрта йаззам: Семитийн орам\nӀаьрбийн орам дукхахдерг кхаа элпан хуьлу, наггахь шиъ я диъ элп долуш, кхин а кӀезга пхиъ элп долуш; амма диъ элп долчунна бехкам хӀоттабо, цунна юкъахь цхьаъ мукъане шера мукъа аз хила деза аьлла (vox memoriae (дагахь лаьттарг): مُرْ بِنَفْلٍ).\nГӀараваьлла волу Ӏаьрбийн меттан говзанчо С. С. Майзелас дийцарехь, таханлерачу Ӏаьрбийн литературан маттахь кхаа мукъаза элпех лаьтта орамаш 82 % дерриг а Ӏаьрбийн дешан орамашлахь.\nОрам юкъахь муьлхха а мукъаза аз хила йиш яц: цхьадерш царех догӀуш ду оццу орамехь (нийсо аьлчи, оцу декъехь; хьажа лахуо: б), кхиндерш ца догӀу.\nКъомкъаргернаш: Ӏаьрб. غ ع خ ح (Ӏаьрб. ع а, Ӏаьрб. ء дагӀахь)\nӀаьрб. ب а, Ӏаьрб. ف م\nӀаьрб. ت а, Ӏаьрб. ث\nӀаьрб. ث а, Ӏаьрб. س ص ض ط ظ\nӀаьрб. ج а, Ӏаьрб. ف ق ك\nӀаьрб. خ а, Ӏаьрб. ظ ق ك\nӀаьрб. د а, Ӏаьрб. ذ\nӀаьрб. ذ а, Ӏаьрб. ص ض ط ظ\nӀаьрб. ر а, Ӏаьрб. ل\nӀаьрб. ز а, Ӏаьрб. ض ص ظ\nӀаьрб. س а, Ӏаьрб. ص ض\nӀаьрб. ش а, Ӏаьрб. ض ل\nӀаьрб. ص а, Ӏаьрб. ض ط ظ\nӀаьрб. ض а, Ӏаьрб. ط ظ\nӀаьрб. ط а, Ӏаьрб. ظ ك\nӀаьрб. ظ а, Ӏаьрб. غ ق\nӀаьрб. غ а, Ӏаьрб. ق ك\nӀаьрб. ق а, Ӏаьрб. ك غ\nӀаьрб. ل а, Ӏаьрб. ن\nӀаьрбийн ораман оцу хӀоттамо дикка аттайо тӀадамаш а доцуш йоьшучуьнан Ӏалашо; масала, яздар حعڡر хила деза جَعْفَر\nДешнийн кепкхоллаялар хуьлу коьртаниг дешан чоьхьара структуран хийцаман чоьтах — чоьхьара флекси. Ӏаьрбийн орам лаьтта, дукха хьолахь, кхаа (наггахь шиъ я диъ, гуттара а кӀезга пхиъ) ораман мукъаза аьзнех (радикалех), цара трансфиксийн гӀоьнца кхуллу оцу ораман ерриг парадигма. Масала, хандешах كَتَبَ (яздан) «К-Т-Б» мукъаза элпаш лелош кхоллало лахара дешнаш а кепаш а:\nكَتَبَ — КаТаБа — цуо яздина\nأَكْتُبُ — аКТуБу — аса яздо\nكِتَابٌ — КиТа: Бун- жайна\nكُتُبٌ — КуТуБун — жайнаш\nكَاتِبٌ — Ка: ТиБун — яздархо\nكُتَّابٌ — КуТТа: Бун — яздархой\nӀаьрбийн маттахь кхоъ дожар ду: цӀерниг (подлежащи дожар а, цӀеран предикатив а), доланиг (урхаллин преложни дожар) и винительни (нисса дузу дожар). Доланиг дожарца кепа туху уьйр йоцу бакъо — идIофа.\nТерго ян еза, дожараш гочдар الرَّفْعُ, الجَرُّ а, النَّصْبُ билламе ду, хӀунда аьлчи Ӏаьрбийн меттан доланиг а, винительни а дожарш юкъаялайо, гочйича муьлххачу йисинчу дожаршкахь хирйолу цӀераш:\nقَطَعَ زَيْدٌ اَلْحَبْلَ بِالسِّكِّينِ — الجَرُّ Зейда хадийна муш уьрсаца (коьчалниг дожар).\nتَكَلَّمْنَا عَنْ اَلدِّرَاسَةِ — الجَرُّ Оха дешарах лаьцна дуьйцура (предложни дожар).\nقُلْ لِمُحَمَّدٍ — الجَرُّ Ала Мухьаммаде (лург дожар).\nقَاوَمَ اَلشَّعْبُ اَلْمُسْتَعْمِرِينَ — اَلنَّصْبُ Халкъо къовсам латтабора колонизаторца (коьчалниг дожар).\n೦ ௧ ௨ ௩ ௪ ௫ ௬ ௭ ௮ ௯\n၀ ၁ ၂ ၃ ၄ ၅ ၆ ၇ ၈ ၉\n↑ Доклад Pew Research Center о распространённости ислама в мире" (2009 год) Архивацийина 5 февралехь 2012 шеран.\nАрабский язык и арабская литература // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nГустерин П. В. Арабский язык в современном мире / О значении арабского языка\nГустерин П. В. Использование информационно-аналитических телепрограмм в изучении арабского языка (Методические рекомендации)\n«Википеди» тӀехь ду дакъа\nВикидоьшам дешнаша могӀам бу арабского языка хӀокху категори чохь «Ӏаьрбийн меттахь»\nВикитекехь ду йозанаш\nӀаьрбийн мотт а, Ӏаьрбийн литература а темин\nArabic.ru Архивацийина 25 июлехь 2015 шеран. — арабский язык и арабский мир\nLearn Colloquial Gulf Arabic Language — начальный курс арабского диалекта Персидского Залива (ингалс.)\nLookLex / Course / Arabic(ТӀе цакхочу хьажорг) — курс арабского языка (ингалс.)\nТӀебуза йаззам (йаззам тӀех боца бу йа дошам кепара бу).\nХьост — «https://ce.wikidark.org/w/index.php?title=Ӏаьрбийн_мотт&oldid=5877032»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 15 май, 22:00.


Иштта хул юрта вахача — Сердало\n23.08.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nIуйранна балха ваха араваьнна, тхоаш дахачара новкъа со Iоводаш, тхона гаьна воацаш вахача лоалахочун наIарга, гаьн кIала техача гIандаш тIа Iохайша багIаш боккхалгахьа ласта нах байра сона. ГIаш вар со, се царна IотIа ма кхаьччанге лаьгI а венна, аз ди дика дийцача боккхий нах шоаш багIачара хьалъайбелар:\n— Дукха вахалва хьо, Илез. Фуд цу лакхе, могаш доахкий шо, боккхийча нахага фу хьал да? сенна ваьннав хьо ара? ГIаш хIана ва хьо?\nМассехк хаттар дар сога баьгIачарна юкъе воккхагIа цар тхьамада а волча сага. Царга юха йист а хулаш, сайга хаьттача хIаманна духьал жоп а луш аз яьккхача хана чухьа вокха шинне, «дика да, дукха вахалва хьо» мара кхы дош алацар. ГIалгIай эздел, гIулакх, сий да из. Цхьанне къамаьл деча хана вокхарна сабаре хила а, юкъе ца лелха а, шоай тхьамадан сий де хар а да из иштта юртара вахар довзача а леладеча а.\n— Балха ваха ваьнна хургва хьо? – дIахо а хаттараш деш вар лоалахо. – Фуд вайна, хьо лелача гIолла, керда? Фу хет хьона мехка доаллача гIулакхах? – дукха дар воккхача сага хаттараш.\nСол дикагIа шийна из деррига гIулакх довзе а, соцара къамаьл хьаллаца, сона шоашца сагота ца хетийта дувцар воккхача сага из къамаьл. ДIахо цхьацца дувцаш, хьалха шоаш леладаьраш а дийца юххера аьлар тхьамадал деш хиннача къоаночо:\n— Дукха вахалва хьо. Жи, тIехьа ма висалахь. Тхоца латте-м говргва хьо. Саг балха а волаш, наха накъа а воалаш, мехка гIулакх а ховш, шийна хIама хьа а деш хьаьнала ваха веза. Хала дар аьнна юхавала мегаргвац, Даьла раьза хургвола напагIа хьатIадоагIе шийна Iалашо ца еш. Дезал кхаба беза, нахаца гIулакх леладе деза, гаргалол лелае еза, массагIа да гIулакхаш. Цу гIулакхаша хьалоаттадаьд вай къам массаза а. Дикача наькъ тIа хилва хьо.\nХьалха вай зIамагIа долча хана дукхагIа го йиш яр ишта багIаш боккхий нах. Цар хьаькъал а, хьехам а лора моллагIчоа. Вай хана кIезига да цу тайпара Iадат, фуннагIа даь а юкъера дIадалийта йиш йоаца гIулакхаш да уж. Аз шоашта доккха хIама дича санна, лоам Iобеча мо товр хинна, гIадбаха бар уж, лоацача юкъа аз шоашка ладувгIарах а цхьацца керда хабараш дувцарах а. Дукха эшац воккхача сага дог хьаста а нахаца безаме ваха а.\n№ 124 (12259), шоатта, 24 август, 2019 шу / суббота, 24 августа 2019 года\n← ЖIайрахьара хьехархо\nЯндарера гIулакхаш →\nХалкъа духьа ваьха йоазонхо\nТигрА в машинА


Аннекси йинчу ГIирмехь Дагестанерчу кхаа вахархочо дина питана бахьана долуш летарш хилла аьлла, яздина "Российская газетано". Оцу латаршкахь вийна, барехь лезгинка хелхавала дуьхьал хилла меттигера 34 шо долу вахархо.\nПолисхойн версица корта бахо маларш мийлинчу кхаа дагестанхочо бар чу веанарг хьовзийна хилла: "Вало хелхавала" аьалла.\n"Хелха вала оцу 34 шо долчу жимчу стага дуьхьало йича, "и зуда" ялийта хелха бохуш, кочабахна хилла цуьнца хиллачу цуьнан хIусамнанна. Оцу бахьанашца летта цу чохь уьш", - дийцина газете чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь.\nМасийттазза уьрсан чевнаш йина хилла жимстаг велла шен зудчун карахь. Чевнаш йина ишта конфликтехь дакъалаьцначу кхи цхьанна а. Латаршкахь хилла кхи а кхоъ каравеана полисхошна. Къастийна, Дагестанера ГIирме а баьхкина, гIишлош еш, белхаш беш хилла уьш.


Кассетийн бомбанаш кхуьйсу шен махкахошна тIе Шеман режимо\nОппозицица къуьйсучу Шемара режимо сих-сиха лелайо кассетийн бомбанаш. Оцу хьокъехь дIахьедар дина дуьненаюкъарчу адамийн бакъонашларъяран Human Rights Watch организацино.\nЦо динчу хьесапца а догIуш, тIаьхьарчу 6 баттахь Iедалан ницкъаша пачхьалкхан бIе сов кIоштахь 156 кассетан бомба кхоьссина. ТIемаш дIахьучу меттигашкахь бинчу талламийн жамIашна а, наха шайггара интернете ехкинчу видеошна а тIе тевжина бакъонашларяърхой, шайн рапорт кечдеш.\nHuman Rights Watch организацин хьалхалерчу рапортехь билгалдаьккхинера, и кассеташ Оьрсийчохь йина хилар. Ша Оьрсийчоьно, дуьненахь лелор дихкина йолу и кассетийн бомбанаш Нохчийчура тIемашкахь шуьйра лелийна.\nЗазадоккху-беттан 15-чу дийнахь ши шо дуьзна Шемахь Iедална дуьхьала гIаттам болабелла. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин хьесапехь, Шемарчу девнехь велла 70 эзар стаг. 4 миллион стаг шайн хIусамаш дIа а тесна, махкара ведда.


Венерчу 5-чу кIоштехь хилла дагалецаман суьйре. Чилл.23.2018.\nВенерчу 5-чу кIоштан урхаллин кхерчарчу йоккхачу зала чохь цхьа а мукъа меттиг ца биснера. Нохчийн къам дIадохорна леринчу суьйрене баьхкина австрихой а, вайнах а дукха хиларна. Охьаховша меттигаш ца кхаьчнарш пеношца лаьтташ бара. Тамашийна а дацара иза. Нохчийн мухIажарш Австре а, Европе а схьаиха буьйлабеллачу ткъех шарахь цу кепара цхьаьнакхетар дуьххьара дIахьош дара Австрехь.\nЦкъа делахь, иза пачхьалкхан кхерчахь дара, 5-чу кIоштан урхалло шен уггаре а тоьлашхо йолу чоь а, цу чоьнахь мел оьшуш йолу техника а елла, и техника лелош гIодан шайн белхахой а белла. Ала дашна, цу кIоштан куьйгалхочо, магистро Шефер-Виерис гулбеллачарга маршалла хаттарца дIайолийра суьйре.\nШозлагIа делахь, Австрера политикаш а, тайп-тайпанчу хьукматийн а куьйгалхой, цу махкахь шуьйра бевзаш болу юкъараллин жигархой а, Iилманчаш а бара нохчийн бохамах лаьцна ладогIа баьхкина.\nЦхьаьнакхетаран программа масех баттахь нохчийн, австрихойн жигархоша вуно дукха къахьегарехь вовшахтоьхна а, кечйина а яра. Австрихойн агIор журналист Андерл Габриэле а, антрополог Никнафс Каролине а яра суьйре вовшахтохарехь дакъалоцуш, нохчийн агIор ши цхьаьнакхетаралла – „Австрерчу нохчийн нанойн юкъаралла“ а, „Ичкери“ а.\nШех программех аьлча, нохчий, гIалгIай дIабохорах лаьцна рапорт йира Венерчу университетан профессоро Шмидингер Томасас.\nЦо дуьххьара юкъараллина хьалха хьахийра нохчий, гIалгIай дIабохорехь хIетахьлерчу нацийн Германин а, цуьнца декъа хиллачу хIетахьлерчу Австрин а ролах лаьцна.\nСталинна къам дохон бахьана делларг фашистийн Германи Советашна тIелатар дара. Немцоша шайн эпсарийн десант Кавказехь йоссорий а дара, элира цо. Цу кепара, нохчийн бохамна бехке цхьана декъана вайн пачхьалкхаш а, вайн дедай а бу, аьлла.\nВуно чIогIа гулбеллачарна тIеIаткъам бира Венерчу нохчийн кхиазхоша йовзийтинчу арт-проекто. „Тхан дайн –нанойн кхолламаш“ цIе йолчу проектехь иттех кхиазхочо беттанашкахь теллинера шайн доьзалийн истореш. Юха уьш перформансан кепехь йовзийтира гулбеллачарна. Зала чохь гулбелла нахах доккхах долу дакъа, къаьстина австрихой, ахIинехь боьлхуш бара нохчийн 14 шарера 18 шаре кхаччалца долчу нохчийн бераш шайн доьзалийн, шайн дедайн-денанойн кхолламех дуьйцучу хенахь.\nИштта суьйренан программехь кхин цхьа рапорт а яра, „Нохчийн кешнаш сийсаздаран истори“ цIе а йолуш, къам дIадохийча нохчийн чартех советан Iедало некъаш а, хьакхийн фермаш а, гIишлош а ярх лаьцна.\nПрограмма дIахьош уггаре а евзачех австрихойн журналист, Пачхьалкхан културехь, Iилманехь лакхарчу орденан лауреат Шолль Сюзанне яра.\nШолль Сюзанне ю нохчийн бохамах лаьцна дуьйцуш.\nДуккхаъчу шерашкахь австрихойн коьртачу телеканалан Москохарчу бюрон куьйгалла деш хилла йолу Шолль дуккхаза а Нохчийчохь хилла а, нохчийн истори а, карарчу хенара хьал а дика девзаш ю.\nШен къамелехь цо элира, нохчийн къоман коллективан кхетамехь цкъа а ца йоьрзу чов а хилла йисина ю депортаци аьлла: „Сталинан къиза лелам нохчийн къоман коллективан иэсехь даиманна бисина. 90-чу шерашкахь а, 2000-чу шерашкахь нохчийн бераш оьрсийн бомбех дIалевчкъина гIишлошна бухарчу бункерашкахь Iачу хенахь церан дедайша, денаноша цаьрга дуьйцура депортацех лаьцна дийцарш. Коллективе травма ю иза, йицъян хала а йолуш. Цхьана чкъурера вукху чкъуре а юьйцуш, дайша-наноша берашка дIа а луш йолу“.\nВенерчу цхьаьнакхетарехь иштта Австралерчу журналисто Трейл Кимс яьккхина шиъ йоца филм гайтира. Хьалхарниг депортаци ша лайна волчу Венерчу нохчочух Висханов Iарбих лаьцна яра. Ткъа шозлагIниг – Политковская Аннах лаьцна.\nОфициале программа дIайирзинчул тIаьхьа нохчийн зударша кечбина, депотацехь кхелхинчарна тIера сагIина беана къоман кхачанаш а бууш, кхин а масех сохьтехь дIаса ца боьлхуш Iийра суьйренан хьеший.\n"Хелхаршкахь Дендалар" - махкахдахар дагалоцу фестивал