Оьрсийчоьнан газ мел оьшу Европана?\nОьрсийчоь -- Газпроман лого-васт\nМалхбузенан куьйгалхоша кест-кеста билгалдоккху, Европа Оьрсийчуьрчу газах а, мехкдаьттах а йозуш ю, цундела вай Кремлаца гергарло ца лелийча ца довлу олий. Амма кху деношкахь Берлинехь шайн талламаш бовзийтинчу энергетикан Iилманчаша дацаре до, оьрсийн газах хаьдча Европа милла лийр ю бохург.\n„Оьрсийчуьра Европе кхочуш йолу газ сацаяхь, хIун амал ду европахойн дан?“ - бохучу хаттарна жоп лоьхуш бара Германехь вовшахкхетта хилла болу энергетикан говзанчаш.\n„Нагахь санна оьрсаша шайн газ дIалакъаяхь...“ - иштта, и европахойн кхерамаш самабоху ойла юьхьара а лаьцна, гIоьртира немцойн цIеяххана болу энергетикера говзанчаш а, Iилманчаш а духе кхача, - хIун хир ду я хила там бу, нагахь Оьрсийчуьра Европано оьцуш йолу газ кхин ца хилахь, бохучу хаттарна жоп лаха.\nШина тайпана дерза йиш йолу некъан голатохар листира Iилманчаша цу хьокъехь. Хьалхарниг – Украинехула Европе кхочуш йолу оьрсийн газ сацахь хIун хир ду боху вариант яра. Ткъа шозлагIниг- иза, янне а кхин газ Оьрсийчуьра Европе ца йоуьйтуш, Кремло шен политикан а, экономикан а коьрта гIирс хилла лаьтташ долу и сурсат, Малхбузенна ца духкуш, дIасацадахь хIун хир ду бохург дара.\nАналисташна хетарехь, хьалхара вариант – Украинехула йолу транзит сацорца йоьзна ерг, - хила мегачарех ю, хIунда аьлча, Кремлан, Украинин керлачу Iедалан хIинцалца схьа ка ца даьлла, газан мехашна тIехь барт бан. И бахьана долуш ша Украине йоьдуш йолу газ сацор ю бохуш кхерамаш хазбо дела денна аьлча санна Газпром концерно.\nГерманерчу индустриян а, экономикан а юкъараллин энергетиках долчу декъан куьйгалхочуо Кемферт Клаудияс дийцарехь, Европе кхочуш йолу оьрсийн газ кхаа биргIанехула йогIуш ю.\nЦунах нийса ах ю Украинехула чекхйолуш ерг. Беларусехула Европе кхочуш ю кхин а 30 процент, ткъа дукха хан йоцуш керла йиллинчу, Балтикан хIурдана бухахула йоьдучу биргIанехула йогIуш ерг I6 процент газ ю.\nБен-бен ду тайп-тайпана Европера пачхьалкхаш оьрсийн газах йозуш хилар а. Нагахь санна Австри а, Финлянди а, Словаки а, я Балтикера пачхьалкхаш 100 процент герга Оьрсийчуьра газ оьцуш елахь, Германи, масала, - царел массарел а чIогIаха „ваа, вай оьрсийн газах дIахадахь, милла лийр ду“ бохуш,орцанаш дохуш йолу, - бакъдолчехь, уггаре а гIолечу хьолехь ю – иза ша лелош йолчу газан 38 процент бен Оьрсийчуьра оьцуш яц.\nТIехула тIе, цо оьцуш йолчу газан алсамох долу дакъа Украинехула чекхдолуш дац, керлачу Балтикан хIурдабухехула чекхдолуш ду.\n„Оха бинчу талламаша гойтуш дерг цхьаъ ду, - элира Кемферт Клаудияс шен къамелехь,- нагахь санна, Оьсрийчоьно Украинехула хьажош йолу газ сацаяхь, и эшам юхаметтахIоттон аьттонаш бу Европин. Дуьненчохь шортта хилла а ца Iа газ, Малхбузерчу Европе иза кхачон а цуьрриг а хала дац“, - аьлла.\nИзза аьлла хеташ ву Венерчу Малхбалерчу Европин форуман Iилманча волу политолог Чапханов Руслан а. Цунна хетарехь, „Европа Оьрсийн газах йозуш ю, цундела цу пачхьалкхаца йолу юкъаметтигаш экама ларон еза“ боху къамелаш политикан бух болуш долу, ткъа оьрсийн газана шортта альтернатива ю дуьненчохь.\nЧапханов Руслан: „Энергетиках волчу еврокоммиссаро Эттингер Гюнтерс олуш ду, Германино а, Европано а шийла газ яккхар карадерзон деза, олий. Лаьтта бухара йоккхуш ю иза, лаьттан экхъа йоха а йой. Иштта коча газ ю дуьненчохь шортта. Иза йоккхуш, юхкуш Норвеги а, Катар а, Къилбаседа Африка а ю. Шортта ю газ. Цигара схьаоьцур ю. Европано ша шен лаьттанаш тIехь а йоккхур ю“.\nМалхбузерчу политикаш а, пачхьалкхийн куьйгалхоша а туьйсуш болу кхерамаш а, сценарийш а кхочуш хир ю аьлла ца хета Русланна. Къаьстина, Оьрсийчоьно шен газ Европина йохканне а ца юхкуш, сацор ю бохург аьттехь а ца дуьту цуо, хIунда аьлча, Европина газ ца йоьхкича Оьрсийчоьнан шен а дан амал ца хиларна.\nЧапханов Руслан: „Вай цхьана хIумнах кхета деза уггаре а хьалха: Оьрсийчоь Европе газ йохкарх алсамох йозуш ю, Европа цу оьрсийн газахчул. Я царна мел чIогIа лиъчи а, юхкучура и шайн газ сацон церан аьтто а бац. Иза вайн исторехь а гина. Мел буто „шийла тIом“ болчу хенахь а ца сацийна цара-м и шайн газ. ХIинца а сацор яц. Церан бюджет ма ю цу газах схьаоьцучу ахчанах йозуш“.\nАмма нагахь санна, цхьа дагахь доцург а хилла, Оьрсийчоьно и шен сурсат сацош нислахь а, тIаккха а кхин хIара аьлла Далатохар цунах хир ду аьлла хеташ бац тергамхой. Дера, баз-м лур бу газан мехаш доллучу дуьнентIехь а. Амма европахойн кхерчашкахь буто шело хIуттур ю бохург аьттехь а дац.\nХIунда аьлча, вевзаш волчу немцойн энергетикан говзанчас фон Хиршхаузен Кристиана ма-аллара, дела денна коча газ яккхар а, лелор а алсам долучу Европехь шело бахархойн лан дезар ду бохург хила йиш йолуш хIума дац.\nЦо а элира, Европа оьрсийнарг газ ца хилча а, хене ялалур ю, аьлла. Коьртаниг, аналисто билгалдаккхарехь, хуьлуш дерг хилла даллалца, ладоьгIуш а ца Iаш, Европерчу пачхьалкхийн куьйгалло а, Евробертан куьйгалло а шаьшна алтернативан энергетикан тIалам бар ду.\nГаз йоцуш а мегар ю Малхбузе


1алвади Шайхиевн юбилейна лерина кхоллараллийн суьйре\nСоьлжа-г1аларчу Абузар Айдамировн ц1арах йолчу кьоман библиотекехь д1аяьхьира нохчийн вевзаш волчу поэтана 1алвади Шайхиевн юбилейна лерина кхоллараллийн суьйре. Х1окху башхачу, хазачу ц1ийно вовшахтоьхнера исбаьхьаллин литературин накъостий, кьаьсттина 1алвадин поэзи езархой… Царна юкъахь бара дуккха а яздархой, хьехархой, дешархой. Литературни суьйре д1айолош, Канта Ибрагимовс даггара баркалла элира Къоман библиотекан белхалошна,х1окху тайпа хаза мероприятешна даим а декъа хиларна. Яздархойн Союзан куьйгалхочо шен къамелехь дийцира,1алвади Шайхиев , амалца, леларца бакъволу нохчо хилар, шен дуьхьа доцуш , и къоман литературин дуьхьа къахьегна хилар .И некъ Сийлаллин грамотица билгал а боккхуш, дерзийра Кантас шен къамел. Поэтан дахарх а, кхоллараллех а чулацаме а, дагах кхеташ а дийцира дуккхамо а… Нохчийн халкъан яздархочо , поэто Исмаилов Абус доцца а , амма чулацаме довзийтира 1алвадис нохчийн мотт кхиорехь лаьцна доккха дакъа. «Заманан боккха , чолхе мур шина мог1анца гайта хаар ю поэзи.Дагара ца долу ткъе пхиь шо хьалха цу язбина ши мог1а «ж1аьлех лета маьлхан доца денош, барзах уг1у еха буьйсанаш», -дуьйцура Абус. Иштта хила еза поэзи, доцца а, иесехь дуьсуш а…» 1алвади оьшучохь доьналле накъост хиларх дийцира нохчийн къоман яздархочо Машар Айдамировас а.Уггаре а халачу муьрехь т1етовжа цуьнан белш карийра Абузар Айдамировн. «Еха буьйсанашна» бихкина дахаран некъ бастарехь доккха г1о динера Шайхиевс… Уггаре а т1е1аткьамечух миноташ яра школан дешархоша 1алвадин байташ барта йийцар. Уьш яра цуьнан дахаран коьрта маь1на достуш: Делах даггара тешар,адамалла хилар, шен кьам дезар. Суьйре ехха лаьттира,поэтана совг1аташ дира бовхачу дагалецамашца, грамоташца . Оьздангаллин ц1ийнан ц1арах Сийлаллин мидал а елира Шайхиевн, амма уггаре а доккха совг1ат -1алвади Шайхиев къомо вицвийриг цахилар а, цуьнан кхолларалло т1аьхьенашкахь цуьнан ц1е йоврриг цахилийтар а ду! Дала декъала войла хьо, 1алвади..Могуш-маьрша , кхин д1а а хьанала къахьега Дала беркате шераш а лойла хьуна.


Шина баттахь лаьцна вуьтур ву Арашуков Рауль\nКхарачойн-Чергазийчоьнан цIарах сенатор лаьттинчу Арашуков Рауфан да, Арашуков Рауль Зазадоккхучу беттан 30-чу дийне кхаччалц чохь вуьтуш, сацамбина Москохарчу кхело. Зуламхойн тоба вовшахтоьхна, курхаллаш лелийна аьлла, шеконашца лаьцна Арашуков Рауль. Бехк тIе ца лоцу цо. Байначу беттан 30-чохь Петарбухахь дIалецира Арашуков Рауль. Оьрсийчоьнан Талламан комитетехь дIахьедина, Арашуков-воккхахверг бехкехила тарло 30 миллиард соьмана "Газпром" компанин газ лачкъорна. Оццу зуламашна бехкехила тарло цуьнан кIант а.\nТалламан версица, пхеа шерачохь лечкъош хилла тарло цо газ. Талламан барамаш дIахьош бу Москох, Петарбухахь, Ставрополехь, ХIинжа-ГIалахь, Невинномысскехь, Буденновскехь, Астраханехь, ишта кхийолчу гIаланашкахь а. Арашуков Рауль воцург а, кхело дIалецна кхи а виъ стаг, шайца сенатор Арашуков Рауфан шича Арашуков Руслан а волуш.\nЙиллинчу хьосташа яздарца, "Газпром межрегионгаз" компанин директоран хьехамча а, Кхарачойн-Чергазийчоьнан халкъан собранин депутат а, "Единая Россия" партин декъашхо а вара Арашуков Рауль.\nМаршо Радионо яздира, Москох Федерацин Кхеташонан гIишло чохь байначу беттан 30-чохь сенатор Арашуков Рауф дIалацарх а. Ши стаг верна а, зуламхойн юкъаралла вовшахтохарна а, тешашна Iаткъамбарна а бехкево иза.


Transparency International организацина тIедиллина «арахьара агент санна» язъялар\nДуьненаюкъарчу Transparency International организацина оьрсийн бюрона варе дина Москохарчу прокуратуро, «арахьара агент санна» язло, аьлла. И аьлла оьрсийн хаамийн агенталле хаам бина цуьнан куьйгалхочо Панфилова Еленас.\nЦо бахарехь, шайн бюро, политикан гIуллакхаш лелош хиларе терра, арахьара кхочуш ахчанаш делахь язъяла еза организаци, аьлла ду кехата тIехь. Панфиловас чIагIдарехь, церан бюро арахьарчу ахчанах болх беш яц. Цундела уьш латкъам бан дагахь бу.\nЯханчу гурахь тIийцира Оьрсийчохь, арахьара финансаш оьцуш йолу организацеш «арахьара агенташ» санна дIаязъялар тIедуьллуш долу низам. Иза кхелашкахула дIадаккхийта Iалашо йолуш ю, Оьрсийчура харжамашна тIехьожуш йолу «Голос» организаци.\nМоскохарчу кхело 300,000 сом гIуда тоьхна цунна «арахьара агент» санна яз ца яларна.


Мах бац цун… — Сердало\n«ЙIовхала-м хала дале а сатохаргдар вай, бакъда хий доацаш хилча хала да-кх вахар. Укхаза-м вала а йиш яц хий деце. Дакъа сенца лувчадергда?». Уж дешаш сона хезар укх деношка хьоалчагIа долча нийсвеннача. «Ма чIоагIа йIайха я-кх вайна», аьнна шийга леткъача сагага аьлар уж дешаш воккхача сага. Бакъдий цо яхар? ДIа уйла йича бакъда, харц хIаьта а дац. Iаламца дувзаденна мел дола хIама хица хоттаденна, цунца бувзам болаш да. Хий ца хилча вахар хала хул, цхьаккха хIама хьаде аьттув балац. Из доацаш висача мара хац цун хам. Хьаькъал долча сага дика кхетаду хий яхар фуд, цун дозал, мел мах болаш да из. Цул совгIа, хица дувзаденна да сага деррига вахар. Саг ше а дукхагIча даькъе хих латта, укх дIайхача деношка хIаьта а.\nИнтернете, е нах вIашагIкхийттача хаза йиш я вайна, хий дагIац яхаш нах кадаш, леткъаш. Фу дергда цар, бехк бац мала а, цIагIара коара гIулакхаш даха а хий доацаш хилча. Гурахьа, Iай, бIаьсти цхьаккха хало а йоацаш хьадоагIаш дола хий, бIаьстан тIеххьара бутт чакхбалале мича дахар ца ховш дай дIадоал, бокъонца дIаэзача санна, е кхычахьа дIадилча санна. БIарчча ахкан кхы хьа а долалуц из.\nХьалха ханаш яр вай ноаной, цар ноаной ишта кхы дIахо а кхалнах, мехкари хи тIа ухаш, кIудалашца, ведарашца, е канистраца цар хий кхохьаш. ХIаьта хIанз цу тайпара хи тIа ухаш кхалнах кIезига гу. Бакъда, укх шера геттара дIайха даьхкача деношка наггахьа го йиш я хий дагIац аьнна цIи хезача Пхьилекъонгий-Юрта цу тайпара хий дахьаш боагIа кхалнах. Фу дергда цар, 21 гесард дале а хий ца мелча, шоай гIулакхаш ца даьхача барг мича ба уж.\nКхаь даькъе екъа мегаргйолаш я вай мехкара цхьайола юрташ хицара гIулакх доашхаш. Цхьайолча юрташка ахкан замалахьа дийнахьа а буса а хьадоагIаш да хий, хIаьта цхьайолча юрташка, дийнахьа дагIац, бийсанна доагIа, цхьайола юрташ я, доагIаргдац со аьнна дув биача мо мара е дийнахьа а е бийсанна а хи тIадам хьа ца боагIаш. Цу кхоалагIча даькъе болча наха хала да, уж моргаш ба дIаяхача халача замашкахьа санна хий кхахьадезаш бола нах.\nЦхьаькха да хьоаде дезаш, ца аьлча нийса а хургдоацаш. Фуд оаша хетте, дIахо дувцаргда вай. Хий хьадоагIача хана а из доацаш вай дисача а цу хин хам бара дукха тIера хилац вай. Аз-м лораду хий, аьнна дагадоссаргда хIанз хийла ер къамаьл дешачоа. Бакъле деза вай. Вай къоабала дой а ца дой а, хьаштдоацаш, лоадам боацача гIулакха дукха хий доаду вай. Хьаштдале боаггIача боараме цун мах а биц.\nМоллагIа керда ваха ховшвола саг хий дола моттиг а лахе цига хов. ХIана аьлча, хий доаца вахар хала да. Барзкъа диттар, кхача кийчбар, беш лелаяр, унахцIено Iалашъяр – уж деррига гIулакхаш хица дувзаденна да, хий ца хилча кхоачашдулург а доацаш. Хий доацаш ма дусалда вай, яхаш вай лелар пайда бац воашка из долча хана вай из лора ца дой. Бакъда, из лорадара дукха тIера хилац вай. ХIаране дIа уйла е мара езац мел хий доаду ше дийнахьа. Цхьаволчо геттара дукха доаду хий, цхьавар наькъа тIа из Iо а ухийташ вах, цхьавар шийна боарамах мара из кхы доа ца деш хул. ХIаьта бешара е коара хин краник хьа а йийле из деннеи бусеи Iо а ухийташ цу гIулакха дукха сагота боацараш а нийслу, вIалла цунгахьа дIа а ца хьожаш. Вайна новкъа дале а, хала хете а долаш да уж хIамаш. Даьра вай жоп дала дезаш а-м да.\nЦаIаш даггара, «…хий дагIац тхона, оарц дала…», яхаш кхайкамаш деш лел, хIаьта шоллагIбараш хIара дийнахьа шоай наIаргара наькъаш доша деш хий Iоухийташ, хьаштдале ший гIулакх даьлча а краник дIа ца къовлаш багIа. ХIаране из гIулакх ший леладе доагIача боарамах леладеш хилча ца хила мегар вайга уж халонаш. Дукха нах ба укх доккхача дунен тIа хин кхоачам боацаш, из доацаш хиларах шоай хицара хьашташ ма хетта кхоачашде аьттув боацаш. Хьалха цу тайпара халонаш вай мехка хургья аьлча теша хала дар. Бакъда хIанз хьаэтад из хьал хий долаш а доацаш а. Мел кIезига дале а, мел дукха дале а лораде деза хий. ДукхагIа мел вола саг из хьалха даккха ца дезаш дика ховш ва. Даьла салам хилда цунна, вай Пайхамара аьннад: «Форда тIа хье вагIе а хий ма доаде». Цу хин мах лакха хилар а, цун хам бе безаш хилар а вайна хьахайтардухьа аьнна да из. ХIаьта воай кер чу Iочухьажача ховргда вайна, воаша хий вай Пайхамара ма яххара лораду, е лорадиц.\nНах дика бовзаш, из гIулакх иштача хьале – хий лора цадара тIехьа отта доладенначул тIехьагIа, деррига теркал а даь, 1993 шера ООНа Генеральни Ассамблеяс хьакхайкадаьд Дерригача дунен тIара хин ди. Ший резолюценгахьа цу юкъарчено массайолча паччахьалкхешка дIакхайкадаьд хIара шера хий лорадеш а, керда цIена хий дола моттигаш белгалйирца гучайоахаш а вIашагIкхетара балхаш дIакхахьа деза, аьнна. Бакъда, из цар белгалдаь дале а деце а бусалба саг, хьаькъале саг ха декхарийла вар зехьа хий доаде мегаргдоацилга а, из Дала адама хьаденнача доккхача ниIматех цаI долга а.\nЦхьаккха къайле йоацаш ховш да наха, нагахьа санна хий децаре укх дунен тIа вахар хинна хургдоацалга. Хий доацача – вахар дац. Дале а деце а хий доадара тIера хул цхьабола нах. Хий мел чIоагIа эшаш хIама да а, цун лоархIам мел лакха ба а бусалба дингахьа хьадоагIача къамаьлашка чIоагIа хьоадаь да. Из доашхаш наха хий лорадича бакъахьа хеташ йоах бусалба Iилма дийшача сага: «Оашош молаш дола хий гой шоана? Оаша доссадаьд из морхашкара, е Со ва из доссадаьр? Сайна лайнадаларе Аз къахьа даь хургдар из, хам ца беш хIанад шо?», йоах, Дала сийдолча Къуръана чухьа. Цхьаькханахьа Къуръана чухьа йоах Дала: «Аз цIена хий моладаьд шоана». Кхы а йоах Дала дIахо: «Цо́, сигалара хий Iодайт боарамагIа, цунца Аз денна лаьтта дийнду. Цу тайпара Кашара шо гIовтта а дергда». Хий чIоагIа лерхIаме хIама да, ма дусалда вай хий доацаш, – йоах ГIалгIай Мехкда волчара дин гIулакхий урхален гулгалхочун гIонча волча Манкенаькъан Iийсас.\nИштта дIахо хий лораде дезаш хиларах а, цун мах ховш хьурмат де дезаш адам хиларах а дувца дийшача сага: – Даьла солот-салам хилда вай Пайхамара, цун асхьабех волча Iумара воI IабдуллахIа хьадийца къамаьл да, цкъа ламаз эцаш воаллача СаIада юхе гIолла тIехвоалача Пайхамара аьлар, аьнна: «Ай фу исраф да из, ва СаIад? Вокхо хаьттад: «Ай хигахьа а исраф да?» Пайхамара жоп деннад цун: «Да даьра, Iододача доккхача хи чу хьо воалле а-м». Иштта Пайхамара къамаьлашкахьа хьадоагIаш да, ламаз эцача хана дIахьокхалуш болча хIара хи тIадамо саг къиноех цIенаву, аьнна. ТIаккха хулий вай хий лора де дезаш? Даьра хул, Даьла доккхагIдолча ниIматех да хий, — йоах дIахо Iалама сага Iийсас.\nХIанз хаттар да са нахага, аз доадар бахьан долаш, кхыбола нах хий доацаш бусаргбий-хьогI, аьнна вIалла дагадохий вайна? Вай хIаране хий эшача боарамах мара доа ца доре хий таа мегар. ХIаьта тахан нийсхо йоацача хьал тIехьа да вай гIулакх, цхьабола нах шоашта ма тов хий доадеш ба, хIаьта шоллагIбараш цун кхоачам боацаш ба. ХIара саг декхарийла ва хий доа ца деш, цунгахьа кхом беш из лораде. Нагахьа санна вай лорадой, долаш хургда вайга хий.\n«Хий хьадагIац тхона, боккъала оарцагIа довла» яхаш кадаш болча наьха кхайкамаш тIа гIолла Пхьилекъонгий-Юртарча бахархошта хий Iалашдара гIулакх мишта дашха йиш йолаш да хьажа ваха хилар ГIалгIайчен Мехкда Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бек. Аьлти-Юрта скважин-резервуараш йолчара Пхьилекъонгий-Юрта хий Iочудилла аьттув бий хьожаш хилар уж.\nИз хаттар доашхача дакъалоацаш хилар Мехкдаь администрацен кулгалхо Яндакъонгий Мухьмади, правительства тхьамада гIонча Ужаханаькъан Мухьмади, иштта хьоахачьча юртий дайи, шахьараи, районии дайи. Пхьилекъогий-Юрта бахархошта хий Iалашдарах массехк хаттар айдир гулбеннараша.\nВIашагIкхетара доакъашхоша лаьрхIар эггара дикагIа лерттIа хий дIаозаргдолаш низ болашагIйола кхоъ водозаборашка насосаш овттайича аьттув хургба Пхьилекъонгий-Юрта бахархошта хий дIадала. Мехкдас цигга тIадиллар, кхы юкъ ца йоаккхаш из хаттар юстардаккха, укх деношка, аьнна.\nЦу гIулакха нах вIашагI а теха яь кхетаче йодача юкъа Баматгире Юнус-Бека ГУП «ИнгушрегионВодоканала» кулгалхо Дзейтанаькъан Муслим балхара мукъавитар. Мехкдас яхачох, хьалххе а аьхкий наха хица халонаш хургйоацаш Iалашо е езаш бар цу гIулакха тIабахкараш.\n«Наькъа карта» кхоачашдара ха тIехъяьлийтай Iа. Мехка юрташка хина кхоачам боацаш хилара хаттар, апрель бетта кхоачаш а даь юстардаккха дезаш дар шо», — аьлар Баматгире Юнус-Бека, балхара мукъавитачунга.\nБусалба дин леладеш, дизза бусалбаш да тхо яхаш ма дий вай. Цудухьа юха а кердадоаккх аз, вай Пайхамара къамаьл, Даьла салам хилда цунна: «Форда тIа хье вагIе а хий ма доаде». Ма доаде хий, лораде, вай вахар ма дий из.\n← Про дедушку Ахмеда\nПенси дагадоагIий шоана? →


Дегабаам бина дешархо а, картолаш а\nЦкъа шен хьехархочуьнга аьлла цхьана дешархочо:\n– Хьо чIогIа хьекъале ву. Даима а велавелла-векхавелла, цхьанна а оьгIазло ца еш ву хьо. Иштта хила гIо дехьа суна а.\nХьехархо реза а хилла, дешархочуьнга чекх са гуш болу тIоьрмиг а, картолаш а я аьлла.\n– Нагахь хьо цхьанна оьгIаз а вахана, дегабаам хилла меттиг ялахь, – аьлла хьехархочо, – хIара картол схьа а эций, цхьана агIор хьайн цIе а, вукху агIор айхьа дегабаам бинчун цIе а язъяй, и картол тIоьрмиг чу таса.\n– Кхин хIумма а дан а ца деза? – цецваьлла дешархо.\n– ХIан-хIа, – аьлла хьехархочо. – Ахь даима а тIоьрмиг хьайца лелон беза. ХIоразза а хьуо цхьанна оьгIаз мел воьду, картол тIе а тосуш.\nМелла а хан яьлла цул тIаьхьа. Дешархочун тIоьрмиг чохь кхин а масех картол совъяьлла. ХIинца базбала боьлла и тIоьрмиг биллина шеца лелон хала хила а доьлла. Цул сов, цо дуьххьара чутесна картол яхкаяла а йолаелла. Силам а тесна, вон хьожа а оьхуш йолу и новкъа хилла дешархочунна.\nХьехархочунна тIе а веана аьалла цо:\n– ХIара тIоьрмиг кхидIа соьга текхалуш бац. Цкъа-делахь, беза бу хIара, шолгIа-делахь, вон хьожа а йогIу кхуьнах. Цхьа кхин хIума хьехахьа суна.\nАмма хьехархочо дуьхьало йина:\n– Изза хьал хьан сица а хуьлу хьуна. Хьо цхьанна оьгIазвахча, ахь дегабаам бича, хьан даг тIе цхьа беза тIулг уллу. Юьхьанца хьуна хаа ца ло и. Жим-жимма довлуш аласамдовлу и тIулгаш. Хьан гIуллакхаш гIиллакхашка доьрзу, гIиллакхаш – амале. ТIаккха телхаш ю амал. Даима хьайца текхон беза мохь бу и, охьатесча, хьуна чIогIа паргIато а луш. Цу картолашца ас хьуна гайтинарг масал дара…\nХIоразза а айхьа цхьанна халахетар дан я дегабаам бан дагадеъча, ойла ехьа, оьший хьуна и тIулг?


Ницкъ баран керла тулгIе яьржина Иракъехь\nИракъан коьртачу БагIдад-гIалахь а, цуьнан йистошкахь а машенашна чу йоьхкина бомбанаш лелхар бахьанехь иттаннаш белла, ши бIе сов нахана чевнаш йина. Иракъан Iедалша бечу хаамца, мел лаххара а цхьайтаза эккхийтар дина гIалин исс кIоштахь.\nЦхьа эккхийтар гIалин йистарчу Махьмудийехь хилла ду. Важа шиъ Кут гIалахь дина. Самавахь дина кхин ши эккхийтар. Цхьа- Басрехь. Уьш массо а пачхьалкхан къилбехь дина ду. Хиллачу зенашна хIинца а хьесапдеш ду.\nАмма официала Iедалша хьалхара динчу хьесапца велларг 48 стаг ву. ВуьрхIийтта эккхийтарехь чевнаш йина 226 стагана. Иракъерчу хьолана тIехьожучу Тобан Кхеташоно дийцарехь, хIокху цхьана Товбецан-баттахь динчу лелхийтаршкахь вийнарг ву 800 стаг.\nКерла яьржинчу ницкъан тулгIено кхерам кхоьллина, пачхьалкхера шиIаташний, суннашний, курдошний юкъахь долу дов карла а даьлла, ирдаларна.


Баккхал — Википеди\nХӀокху версин 2 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2018, 13 июнь).\nБаккхал Алабамехь (1936)\nБаккхал (турк. bakkal — хасстоьмаш духкург, Ӏаьр. بَقْلٌ — бецаш, хасстоьмаш) — бахамехь уггаре хьалха оьшу декъа сурсаташ, ахфабрикаташ, консерваш, ткъа иштта цхьайолу бахамехь ца хилча ца долу сурсаташ (саба, хӀуманаш юьтту порошок, сирникаш). Дуа сурсаташ дохкаран агӀора хьаьжчи, баккхалан сурсаташ къаьсташ хуьлу алсама латтарца, лело атта хиларца, нисса дуьхьала гастрономинчарна, уьш даа кийчча хуьлу, деза а хуьлу, латто башха хьолаш а деза.\nРеволюцил хьалхарчу Россехь баккхал чохь духкура декъа дуа сурсаташ — хьалха стоьмийн аьхкаш, кхагарш, тӀаьхьа чай, шекар, къаьхьуо, дама, Ӏов, чам бийригаш. Цул тӀаьхьа баккхал ала долийра иштта сурсаташ цхьацца духкачу жимачу туькнах я йоккхачу туькан декъах. Баккхалан я туькан дех олу баккхалхо.\n1950-гӀа шерашкахь дуьйна Советийн Союзехь бахархошна баккхалан сурсаташ духкура ССРС Йохк-эцаран министраллин юкъара Коьртабаккхало. Советийн законашца хӀоттийра баккхалан белхалочун белхан меттиган, гӀирсан таран, кхечу йохк-эцаран аспектийн жоьпалла, тӀедожадора зуламан сагалматашца а, дехкашца а тӀом латтор.\nТаханлерачу йохк-эцаран классификацица дааран баккхалан сурсаташна юкъа догӀу: Ӏов, дама, гарзнаш, шекар, крахмал, юурган концентраташ, совсорг, чай, чайн маларш, къаьхьуо, къаьхьуон маларш, бецан даьттанаш, туьха, къонза, чам бийригаш. Шелдаран гӀирс бахьнехь, таханлера цӀера туькан чохь юхку баккхал а, иштта гастрономин сурсаташ а, царна юкъахь жижиган а, шуран а сурсаташ, ткъа иштта керла даьхна стоьмаш а, хасстоьмаш а.\nБаккхал Ӏоманера эвлахь\nБаккхал ХӀиндера Талипарамбехь.\n1916 шарахь дӀайиллина баккхал Piggly Wiggly хилира ша шен гӀуллакх дарехь дуьххьарлераниг.\nБаккхалан туьканаш Ванкуверехь, 1909 шо гергга\nДетройтехь, Мичиган, 1922\nГонконгера Cheung Hong микрокӀоштера баккхал\n1936 шарахь АЦШхь дохка совдевлла дааран сурсаташ\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Баккхал&oldid=5215505»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 20 октябрь, 02:19.


КадыровгIара бух биллина Кавказехь теологин Iилма даржорна\nХууш ма-хиллара, карарчу шарахь, товбецан (сентябрь) беттан 1-чу дийнахь, 30 шо кхочу Курчалойн-Эвлахь Исламан институт схьайиллина.\nРоссин къилбехь а, Къилбаседа Кавказехь а Ислам-дин Iаморан декъехь дуьххьарлера дешаран хьукмат йиллинарг вара, Дала гIазот къобалдойла цуьнан, Хоси-Юьртара Iеламстаг, Нохчийчоьнан муфти лаьттина, Нохчийн Республикин хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа.\nИсламан теологин лаккхара Iилма шегахь долчу Кадыров Ахьмад-Хьаьжас йиллинчу дешаран хьукматан цIе «Аль Хадж Насухан цIарах йолу Курчалойн исламан институт» хилла.\nОцу институте дуьххьара деша ваханчу 500 сов волчу мутаIелиман могIарехь хилла ца Iаш, оцу 500-х и чекхъяьккхинчу 18-нна юкъахь а хилла ву Нохчийн Республикин Правительствон вице-премьер – финансийн министр Тагаев Султан.\nТхоьца хиллачу шен къамелехь цо дийцира Ахьмад-Хьаьжех а, цо йиллинчу институтах а, ша цигахь дешарх а, цунах шена а, иштта, шеца дешначарна а даьллачу беркатах а, шена цу шерех бисинчу сирлачу дагалецамех а лаьцна.\n– Султан, Ахьмад-Хьаьжас Россин къилбехь дуьххьара йиллинчу Ислам-дин Iаморан хьукматах лаьцна хIун эр дара ахь?\n– Россин къилбехь а, Къилбаседа Кавказехь а лаккхарчу тIегIанехь Ислам-дин Iаморан учрежденех дуьххьарлерниг яра Кадыров Ахьмад-Хьаьжас йиллина йолу «Аль Хадж Насухан цIарах йолу Курчалойн исламан институт».\nНасуха-Хьаьжин цIарах и институт йилларан Iалашо хIун яра – оцу заманахьлерчу Iедалан лехамашца догIуш дара и хьукмат цхьаьнан цIарах хила езар. Цундела, Ахьмад-Хьаьжас, и хьуьжар шен чоьтах яйтинчу Насуха-Хьаьжин цIарах йиллинера и.\nКхузахь билгалдаккха догIу оцу институтан цIе, Ахьмад-Хьаьжа (Дала гIазот къобалдойла цуьнан), кхелхинчул тIаьхьа, цуьнан цIарца хийцина хилар, хIунда аьлча, Насуха-Хьаьжас билгал ма-даккхара, «юьллучу муьрехь, цхьаьннан цIарах хила езарца доьзна, Ахьмад-Хьаьжас и сан цIарах йиллинехь а, хIинца, иза бакъдуьнена вирзинчул тIаьхьа, цунна Ахьмад-Хьаьжин цIе тилла езаш яра».\nТаханлерчу дийнахь Ахьмад-Хьаьжин цIарах дуккха а гIишлош а, учрежденеш а, урамаш а, комплексаш а елахь а, дуьххьара цуьнан цIе тиллинарг цо ша йиллина хилла йолу Курчалойн исламан институт ю, вуьшта аьлча, дуьххьара Ахьмад-Хьаьжин цIе тиллина дин Iаморан хьукматана. Иза мехала ду! Цул сов, кхуззахь билгалдаккха догIу оцу хьукматехь доьшуш Дагестанера а, Къилбаседа ХIирийчуьра а, ГIебартойн-Балкхаройчуьра а, Кхарачойн-Чергазийчуьра а мутаIелимаш хилла хилар.\n– Хьо цига деша вахарх а, оцу муьрехь хьайн хиллачу хьежамех а лаций дийцахьа, Султан.\n– Оцу муьрехь, бакъдерг дийцича, ойла ян а, хIоьттинчу хьолах, суьртах кхета а, оцу мехалчу хиламан мах хадо а хало дара, хIунда аьлча, цкъа делахь, къона вара, шолгIа делахь, хан-зама дIаяхарца, зеделларг гулдаларца бен хадалуш а ца хилла цхьадолчу хIуманийн мах. Сан цига деша вахарх аьлча… Кхечанхьа деша хIотта кехаташ чу а делла, цIавеана вара со, нанас тхан эвлахь, коьртехь Хоси-Юьртара Ахьмад а волуш, дин Iаморан хьукмат схьайиллина аьлча.\nНанас «оцу Ахьмада деша дIахIоттарехь гIо-накъосталла а до боху, гIой хьаьжахьа» аьлла, сайга дийцича, цигахь долу хьал довзаран Iалашонца вахар а нисделира сан цига. Гуьмсера Ахьмад-Хьаьжа вара цигахь Къуръан Iамош. Цо, со а шен мутаIелам ву моьттуш, класса чу хьажийра со. Цуьнга со мутаIелам вац ала бегIийла а ца хетта, со чу а вахара, цхьана дарсехь а Iийра. ЦIавахча ас хилларг нанна довзийтича, цо, «иза цхьана диканна хир ду» аьлла, дог а тешийра сан.\nЦхьа-ши де даьлча, со юхавахара цига. Дуьххьара со проректор волчу Гуьнарчу Мохьмад-Хьаьжина тIекхечира. Цо хьажийра со Ахьмад-Хьаьжина тIе, сан кехаташ кхечанхьа чуделла доллушехь. И волчу ма-кхеччи, со деша ван лууш хилар хаийтира ас. ТIаккха, Ахьмад-Хьаьжас, вела а велла: «Деша лууш велахь-м хала вацара хьо», – элира соьга.\nКехаташ тIедан барт а хилла, заявлени яздайтира цо соьга, цунна тIе «омранан» виза а хIоттош. Иштта нисделира сан цига деша хIоттар.\n– Дешна меттиг, мел дукха хан яларх а, синна а цхьаьна гергара, юххера хеталуш ю. Аш, и институт чекхъяьккхинчара, хIун гергарло, хIун зIенаш латтайо цуьнца тахана?\n– Республикин Куьйгалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзанна гуонаха дуккха а дешна нах бу, шайна юкъахь беккъа цхьа мутаIеламаш хилла ца Iаш, маьждигийн имамаш а, хьафизаш а, кхиберш а болуш.\nДелахь а, тхо, АхьмадХьаьжа тхайн ШарIан устаз лара йиш ерш, даккхийдедо цуьнан куьйгаллийца тхаьш Делан дин Iамийна хиларх. Цигахь деша аьтто хиларца доьзна лору ас тахана сайна а, сайн гергарчарна а Дала делла беркат. Иштта, тахана оцу институтехь волу ректор а, хьехархой а бу оццу институтехь дешна.\nМассеран а цхьатерра ца хиллехь а, цигахь дешар беркате, кхидIа долу дахар къагош, хаздеш хилла тхуна. Карарчу хенахь, со Iедалан балхахь хиларе терра, сих-сиха ца нислахь а, шина-кхаа кIиранах а, баттахь а цкъа-шозза вахар нисло сан цига. Цигарчу мутаIеламашца къамел а хуьлу сан, хьехархошца цхьаьна мовлад дешар а нисло. Суна мехала ю айса оцу хьукматца латтош йолу зIе а, цуьнца йоьзна йолу сайн сирла ойланаш а.\n– Хьуна Ахьмад-Хьаьжа политик санна вевзина ца Iаш, Iеламстаг а, хьехархо а, дуьненан Iилманийн говзанча а санна вевзина. Дийцахьа, Султан, муха амал йолуш вара иза.\n– Ахьмад-Хьаьжа денна а дарсаш луш вацара тхуна. Делахь а, хьехархочун меттана чувар нислора цуьнан наг-наггахь. Цкъа а мутаIеламна довдар я и човхор дацара цуьнан.\nХууш ма-хиллара, Ташкентехь дешна вара иза. И хууш дара тхуна а, массарна а. Амма, 5–6 шарахь дешарна лерина программа 2 шарахь цо кхиамца чекхъяьккхина хилар массарна а ца хаьара. Ткъа тхуна иза а хаьара. Цундела, Делан динах доьзначу хааршкахь и говзанча хилар а хууш, кхин башха вуон лелар а дацара тхан.\nМухха делахь а, тхоьгарчу кхачамбацаршна, гIалаташна я тхан цакхетарна, цо, масаллех пайда а оьцуш, кхачаме жоьпаш лора.\nКхин а и муха амал йолуш вара хьуна аьлча?! Муьлхха а хьайн лазам эцна цунна тIеваха маьрша вара хьо. Цкъа а, цхьа а мутаIелам дIадеттина вацара цо. Нагахь санна хьехархочо тхоьгара бехк боккхуш я довдеш шена хааделча, хьехархочуьнга: «МутаIелам ойла ян вита, сиха ма ве» олуш Iедал а дара цуьнан.\nИза массо хенахь а хьехархо, оцу институтан куьйгалхо хиларал сов, хIора а мутаIеламан дика, тешаме накъост а, къинхетаме да а, цхьа сирла, оьзда, нохчаллех вуьззина къонах а вара. Ахьмад-Хьаьжина хаьара адамашца тарвала, хIора а адаман синкхетаме кхача некъ а карабора цунна.\n– Султан, Ахьмад-Хьаьжа Iеламстаг а, политик а, дуьненан Iилманийн говзанча а хилла. Делахь а, хьуна хетарехь, кхин а шуна, цуьнан хиллачу мутаIеламашна бен евзаш йоцуш хIун говзалла яра, аьлла хета хьуна цуьнгахь?\n– Суна хетарехь аьлла а доцуш, шен тоьшаллин бух а болуш долу цхьа хIума билгалдаккха луур ду суна – Къилбаседа Кавказехь а, Россин къилбехь а Исламдинан теологин декъехь долчу академин дешаран бух биллинарш КадыровгIар бу.\nЕккъа и цхьа Курчалойн исламан институт вай схьаэцча а, лакхахь билгал ма-даккхара, иза бусалба дин Iаморехь Россехь шолгIа а, Россин къилбехь а, Къилбаседа Кавказехь а дуьххьарлера а хьукмат яра. Цигахь Кадыров Ахьмад-Хьаьжа ректор вара, тахана Къилбаседа Кавказан Iеламнехан кхеташонан куьйгалхо волу Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжа декан вара, Хож-Ахьмад-Хьаьжин ваша, Ахьмад-Хьаьжин шича Хас-Мохьмад-Хьаьжа хьехархо вара.\nСоветийн Iедал тIедале а дин Iамийна вай, и Iедал тIедеъча а Iамийна. Оцу муьрехь Делан дин Iамийна Кадыров Ахьмад-Хьаьжас, Хож-Ахьмад-Хьаьжас, ХасМохьмад-Хьаьжас. Юха, Советийн Iедал доха герга даханчу муьрехь, Ислам-дин Iамор лаккхарчу, Iедалан тIегIане даьккхина цара.\nТахана, шен дас а, дехоша а дIаболийна некъ дIакхоьхьуш ву Ахьмад-Хьаьжин кIант, Нохчийчоьнан Куьйгалхо, Россин Турпалхо Кадыров Рамзан. Бакъдуьнена вирзинчу шен дас лаккхарчу Iедалан тIегIане даьккхина долу Ислам-дин Iамор кхидIа а нохчийн махкахь даржоран Iалашонца, Рамзанан дIадолорца, денна а бохург санна, деш ду маьждигаш, йохкуш ю хьуьжарш, хьафизийн ишколаш. Вайн дайша даима а сатийсина маршо а, паргIато а ю Нохчийчохь дIахIоьттинарг.\nТкъа, сайн къамелан чаккхенехь Кадыров Ахьмад-Хьаьжас Россин къилбехь а, Къилбаседа Кавказехь а лаккхарчу тIегIанехь Ислам-дин Iаморан дуьххьарлера хьукмат схьаелларан хьокъехь аьлча, Веза-Воккхачу Делан дуьхьа а, нохчийн къоман серлонехьа а, маьршачу дахарехьа а дуьххьара яьккхина нуьцкъала гIулч яра иза.\nИнтервью дIаяьхьнарг – И.ХАСАХАНОВ\nОбновлено (04.09.2018 12:22)


Бераш духкуш хилла зуламхойн тоба лаьцна Нохчийчохь\nЛахьан-бутт 12, 2012\nСоьлж-ГIала -- Бераш духкуш хиллачу зуламхойн тоба лаьцна Нохчийчохь.\nТIаьхьарчу хенахь хаъала тодела Нохчийчохь криминалаца доьзна долу хьал. Амма наггахь цигара кхочуш болу хаамаш чIогIа дог дохош хуьлу. Царах бу республикехь бераш духкуш хилла тоба лаьцна аьлла болу хаам.\nТахана дерриге а дуьненна дIакхайхкина ду, Нохчийчохь, бобераш чохь Iедало кхобуш йолу меттигаш махкахь яц аьлла. Республика Iедалша, массийта шо хьалха дуьйна тIедожийнера да а, нана а доцчу кегийчу берийн де агIора гергар болчарна, уьш кхабар-кхиор а. Iедалан агIора шай далуш долу гIо а хуьлуш ду царна.\nКхечу дашца, аьлча, нуьцкъахь нисло, уьш ишшта лелор. Тахана урамашкахь, тIехь Iуналла доцуш бераш лелаш дац. ХIинцалца, кегий бераш мешанийн ягорг юьхкучу станцешкахь лаьттара, шайна 5-10 сом делча, машенлелархошна гIо деш.\nИ бераш а дIалаьхкина ала мегар ду цу меттигашкара. ХIинца уьш мичахула лела, бакъдерг дийцича хууш дац, амма, ша токхо йолчу юккъараллехь санна сурт хIоттаделла.\nКхин цхьа хIума а ду, Нохчийчоьнна, цуьнца ца догIучу зуламашца цIе яьккхар. Бераш дохкар-эцарш тIаьххьарчу массийта шарахь хуьлуш схьадогIуш ду. ТIаьххьара цу тайпа зулам деш дIалаьцна 60 шарелла тIехь яьлла йолу зуда. Цуо массийта де кхаьчна волу шегара кIант воьхкина ах миллион соьмах. Адам дохкар-эцаран мах Соьлжа-гIаларчу цхьана ресторан чохь хилла. Эцархо ю ша бохуш полисхо йолу зуда хилла боху.\nДIакъасто дуолийча, билгаладаьлла, и бера, Дагестанерачу Цумадан кIоштера 30 шо долчу нанас ша доьхкина хилар. Иза хIинца а лоьхуш ю Iедалш. Оцу Дала а, Iедалша а , неIалт аьллачу махбаран, юккъа хоьттина хилла Хасав-юьртарчу бераш даран клиникера зударийн лор а. Иза а дIалаьцна ю. Талла долийча, къаьстина, оцу тобано, тIаьххьарчу эха шарахь, Дагестанера а, Нохчийчуьра а I2 бера Оьрсийчу а, Турци а доьхкина хилар.\nОцу зуламан некъ тIехь ка йолуш хиллачу оцу тобано, дукхачу хьолехь берийн наной Iехош хилла, хIинца дуьне чу даьлла долу берийн, могашаллийна даккхий сакхтш ду бохуш. Ишшта дIакъастош хилла боху, цара дукхахдолу бераш ашйна нанойх.\nТахана Нохчийчохь, кхечу меттигашкахь санна дуккха а доьзалш бу, бераш а доцуш. Дуккха а меттигаш ю, цара къайлахь а къулахь а бераш эцна. Амма, и хIума, мел къайладахь гIиртича а, иза нахах а, лулахойх а къайла ца доьду. Дала, хьарам динчарах хIума ду, неха бера шен дола а даькхкина, шен долуш санна иза лелор. Оцу хьокъехь аят а ду боху КъорIан тIехь дешначу наха. Шела кIоштерачу Iелам стага Ризвана, ишшта дийцира цуьнах лаьцна.\nРизван: «Бусулба динехь, бера дола даккхар, шен ду бохуш лелор-хьарам ду. Пайхмара а хилла Зайт бохуш, дола а ваьккхина лелош, шен ву аьлла. Цул тIехь, и санна хIума хьарам ду аьлла, КъорIан аят доьсча, цо, иза шен доллара дIаваькхкина. Бахьан АллахIан дика хаа, иза мегаш хиллехьарий Цо могуьйтура дара иза».\nЗударшка хаьттича, бер эцар а, дохкар а, доккха къа ду бохуш цара шаьш дуьйцу. Амма, дукхачу хьолехь, цу тайпа кIоршме зуламаш деш берш, шаьш зударий хуьлу. Бера кхио а, лело а, иза шен хилар а, муьлхачу зудчуьнна Дала чу диллина хIума ду боху, ша а диъ берийн нана йолчу Зулихана. Амма, ша цкъа а кхетар а яц, ян къинхетам а хира бацара шен боху цо, ишшта бера доьхкинчаьрца.\nЗулихан: «Наний Берий вовшах а къастина, уьшиъ вовшах мичахь ду ца хаийтар, иза а къа лерина ду. Оьрсийчн Iедалехь а, луьра таIзар деш ду цуьнах. Уьш чу бокха а , тоьпаш тоха а мегар дара и хIумш лелочарна. Бера муха духкура ду, иза делла аьлла нана Iеха а йина. Мел чIогIа и бера шен ду бохуш лелийча а, иза гучдолу.Иза хира ду-кх иза. Цунна хуьлуш йолу вас а , чов а. Иза хила мега жайнешкахь дуьйцург. Берана ша докка хилча хуура ма дуй ша дерг».\nХьалха-Мартан кIоштера цхьан вахархочо, шен цIе яьккхийта ца луучу, Маршо радиога дийцира, шеца шалла вина ваша хиллера бохуш. Кегий долчу хенахь, Оьрсийчоьнан цхьана махкахь бехаш хилла церан доьзал.\nНана туькан чу яханчу хенахь, арахь цо йитинчу коляски чуьра лачкъийнера цуьнан ваш. Шен да а, нана а, оцу вайначу кIантан ца доьлхуш цхьа де ца далар сов, 50 шаре ваьллачу ша а, лоьху, доьхьал мел кхеттачу шен нийсархойшна юккъахь шеца догIуш долу йохь-сибат. Иза амале а дирзина, велла дIаваллалца дIадера дац шен боху цо.\nБераш духкуш хилла зуламхой лийцина Нохчийчохь


Вежарша-кадыровцаша дакъазабаьккхина доьзал маьрша бу хIинца\nКотар-юьртахь бехаш хилла Тазуркаев Саламан доьзал, ма-дарра аьлча, шайн эвлара когаакха бевлла. Полисхойн декъахь болчу шайн кегийчу вежарша шаьш даха ца дитарх дийцина Салама. Ткъа ницкъаллийн структурашка орца доьхийла яцара.\n"Адамийн бакъонаш ларъярца Нохчийчохь хьал Iамеркехьчул а тоьлаш ду" бохуш, меттигерчу Iедалша дIахьедечу республикехь хиллачу ирчачу исторех дуьйцу "Кавказ.Реалии" портало.\nТIемалой – кадыровцаш\n…Тазуркаев Якъуб а, Адам а 2004-чу шарахь полисхойн караваханера: и шиъ гIаттамхошца лелла ву аьлла тептарехь вара. Цул тIаьхьа 6 шо даьллачул тIаьхьа гучудолу, цхьана хенахь тIемалошца хилла ши ваша Кадыров Ахьмадан цIарахчу леринчу полкан могIаршкахь вуйла.\nПолисхошца болх бан аьхна ду вежаршна: масала, 2010-чу шарахь шен белхан накъостий чохь болчу машенна тIе герз детта Тазуркаев Якъуба, ткъа цунна дуьхьал айдина гIуллакх дIадижадо, хан яьлча.\nТазуркаевгIеран доьзалехь юкъаметтигаш галйовлу. Вежаршлахь шолгIаниг ву Салам, цуьнан ца ваьллачу денца дезна Котар-Юьртара аравала, шен хIусамнана а, доьзал а эцна.\nШен жимахволчу шина вешо лелочунна реза вацара иза, цо ийза а ца луш дуьйцура, полисхоша бехк-гунахь доцуш кегийрхой дIалехьор ша емалдеш хиларх. Амма и къамелаш ца товра я Адамна а, я Якъубна а.\nТкъа хIунда даймахкара арабаьлла Саламан доьзал?\nДахначу шеран гурахь герзах боьттина нах, хьалхаваьлла Адам а, Якъуб а волуш, воккхахволчу вешин керта лилхинера - шайн вешин йоI Хеда шайга схьало аьлла.\nВежарий – "террорхой\nПолисхойн ТазуркаевгIеран" шайн тайпанарчу зударшца юкъаметтигаш чолхе яра. Гергарчара дийцарехь, шайн йижаршна а, вешин зудаберашна а тIехь Iазап латтадора цара.\nТазуркаевгIеран йишин ТIаусан цIийнда Тааев Iаьрби тIепаза вайра 2012-чу шарахь.\nШолгIа маре яхана яра ТIаус. Дуьххьарлера цуьнан майра кхелхинера, цул тIаьхьа цхьа хан яьлча, шен вежарий дар а беш, кхечуьнга маре динера цо.\nДас, Iалавдис, шен йоIана маре яха пурба деллашехь, вежарий дуьхьал бара. 2013-чу шарахь Iалавди дIакхелхира. Оццу шарахь вайначу Iаьрбин дакъа карийра тIехь ницкъ бина, лараш йолуш.\nХIун хилира ТIаусах? Гергарчара чIагIдарехь, вежарша йиттина, хIусамана бухарчу ларми чу йоьллинера, цуьнан шинхьа а дисина бераш шайн дехошка дIа а луш.\n2014-чу шарахь вашас Салама гIо до ТIаусна шен кIантаца Рамзанца йодуш. ГIалгIайчохь лечкъина хан йоккху цо.\n2016-гIа шо карадаллалц гергарчарна хиина дацара, ТIаус Германе дехьа а яьлла, цигахь цо шена тховкIело ехнийла.\nИштта, цул а къаьхьа ала мегрр долуш нисбелира Саламан йоьIан Румисин кхоллам. Шозза марехь хилла яра иза, кхоалгIа а нехан цIен тIе яха кечъеллачу хенахь, да дуьхьал вацара, амма девежарша-полисхоша новкъарло йира.\nМаре яха кхо де дисинчу хенахь, тIепаза яйра йоI. Цуьнан диъ бер Салама хьалакхиош ду хIинца. Цо бахарехь, шаьш бохучунна тIехъяьлла Румиса, шаьш йийна аьллера цуьнга.\nКоьрто схьалоцуш дац Амнатах хилларг а.\nТазуркаевгIеран цхьахволчу вешин, Iалвин йоI ю иза. Такси тIехь шен гIуллакхе Амнат йоьдучу хенахь, некъан бохам иккхинера. Цуьнан дена а, девежаршна хиира, иза боьршачу стагца машенахь хиллийла. ОьгIазбахначу цара йиттира йоIана, ткъа дас Iалвис аьрру агIорчу куьйган юккъера а, цIе йоцу а ши пIелг баьккхира.\nСтохка юха а къизачу ТазуркаевгIеран доьзалан кхолламехь сингаттамаш тIетаьIира.\n"Чохь вовшашца даьлла дов"\nСаламан 23 шо долу Хеда яра маре яха кечамаш беш. Массо а реза вара цо арабаьккхинчу некъана, вежарий-кадыровцаш биссалц.\nСтохка ГIадужу-беттан 16-чохь Тазуркаев Якъуб а, Адам а вогIу шайн вешин хIусаме, цуьнан йоI Хеда хоттий. ЙоI царна ца карайо цIахь. Хедин ваша Исрапил вуьгу цара цуьнан метта шайца дIа.\n"Кавказ.Реалии" портало цу дийннехь яржийра Саламан хIусамехь долчух видео. Цу тIехь халла къаьсташ ю, бIаьрса доцу ТазуркаевгIеран нана- Лиза. Цо доьху шен кIентан йоI кIелхьараяккхар. Видео дIаязйина Саламан цхьахйолчу йоIа.\nШолгIачу дийнахь Саламан хIусаме, хьалхабевлла Кадыровн полкан хьаькамаш а болуш, делегаци йогIу полисхойн. Саламан кIант Исрапил шайца цIа валаво цара.\nТкъа доьзалан дийзира пачхьалкхан телехьожийлан камерана хьалха шайна гечдар деха. Шайн доьзалехь вовшашца иккхина дов дара аьлла, дерзийра цара къамел.\nОцу репортажехь дуьйцу, вежарий Адам а, Якъуб а Кадыровн цIарахчу полкехь бац бохуш. Амма ца дуьйцу, оцу полкехь и ши ваша ца хилча, муха веана и шиъ, шайна тIаьхьа хIоттийна доккха орца а долуш, шайн воккхахволчу вешин керта, муха дина цара "операци" дIахьош куьйгалла а.\nСалама дийцарца, съемка йинчул тIаьхьа доьзалан цхьа дакъа Нохчийчуьра араделира, жимахволчу шина вешо шайца дIайигира шайн нана Лиза а.\nМасех денна республикехь бисинчу Саламан доьзална а, вешин берашна а тIехь ницкъ латтийнера вежарша-полисхоша. Масала. Саламан йоIана Айсетна йиттина хиллера, Исрапил ваша стенгахь ву дийца, бохуш. Иштта йиттинера цуьнан хIусамдена а.\nЭххар а Саламан боллу доьзалан аьтто хилира махкара арабала. Карарчу хенахь маьршачу меттехь беха уьш.


Америкехь къаьсттина чолхе хьал кхайкхийна президента Трампа\nАмерикехь къаьсттина чолхе хьал юкъадаккхарх лаьцна дIакхайкхийна президента Трамп Доналда\nАмерикан президента Трамп Доналда дIахьедина, коронавирусца къийсам дIабахьа махкахь кIоман тIегIанера къаьсттина чолхе хьал юкъадоккхуш хиларх лаьцна. Цо аьтто бийр бу Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан, бюрократин халонаш а йоцуш, федералан бюджетера COVID-19 вирусца къийсам латто 50 миллиард доллар хьажо.\nТрампа хаам бина шена коронавирус хьакхаелла хиларан билгалонаш ца хиларх лаьцна. Цул сов, Американ лидеро дIахьедина, Цхьаьнатоьхна Шататаша шен стратегин тIаьхьалонна лаххара мехах дуккха а мехкадаьтта оьцур хиларх лаьцна. Ткъа цо, президентана хетарехь, аьтто бийр бу Американ бахархошна миллиардашкахь долларш кхоо а, индустрина гIортор ян а.\nХьалхо къаьсттина чолхечу хьолан раж юкъаяьккхира Американ 33 штатехь, ткъа Зазадоккху-беттан 12-хь президенто Трампа хаам бира Евробертан пачхьалкхашка кеманаш лелар юкъахдоккхуш хиларх лаьцна.\nАмерикан вице-президенто Пенс Майка дийцарехь, карарчу хенахь вирус хьакхаелла нах бу 46 штатехь. Коронавирусан ун даьлла велла Цхьаьнатоьхначу Штатийн территорина тIехь 33 стаг, ткъа вирус хьакхаелла ву 1200 гергга вахархо.


ГIадужу-бутт 28, 2021\nГIалгIайчоьнан Халкъан гулам\nГIалгIайчуьрчу Халкъан гуламан (парламентан) депутатийн а, регионерчу Конституцин кхелан куьйгалхочун Гагиев Аюпан а барт хилла, федералан низамца а догIуш, Конституцин кхел дIайохо. Гагиевс карладаьккхина Оьрсийчоьнан конституцехь яздина цахилар, пачхьалкхан кхелан системехь регионашкахь конституцин кхелаш хила езарх, яздо "Интерфаксо".\nДе хьалха Халкъан гуламан пачхьалкхан гIишлошъярехула а, низамаш дахарехула а йолчу комитетан урхалхочо Гадиев Ислама (ЛДПР) "ГIалгIайчуьра Конституцин кхел дIаяккхар" аьлла низаман проект йиллира депутаташка йийцареяйта.\nФедералан низамашкахь бина хийцамаш бахьана долуш, 2023-чу шарахь дуьйна пачхьалкхерчу мехкашкахь конституцин кхелаш болх беш хир яц. Оьрсийчоьнан 17 регионехь хIинцале а дIайохийна конституцин кхелаш.\n2020-чу шарахь Дечкен-баттахь тIеийцира федералан низам, регионашкара конституцин кхелаш дIаяхар тIедожош. Ша низаман проект Пачхьалкхан думе кховдийра президенто, Конституцехь бина хийцамаш бахьана долуш. Конституцин кхелийн метта республикашкахь кхуллуш ю парламенташкахь конституцин кхеташонаш, амма церан функцеш хIинца а билгалъяханза ю.\nФедерализмана тIехь хаалур ду, конституцин кхелаш юкъара дIаяхар аьлла, билгалдоккху, хIунда аьлча, шайн лаамехь сацамаш тIеэцаран бух дIаболу регионийн.\nКавказ.Реалиино хеттарш динчу эксперташа негативе тIеоьцу и гIулч, ткъа кхелашкахь болх дукха бу олу, йа реза ца хуьлу Пачхьалкхан думан сацамах лаьцна комментарий яла.


Магас | ТIемца лорадаь ков - БезФормата.Ru - Новости\nДенгара денга чIоагIагIа хьовш латтача къовсамо юкъеоз из. Каста Туле вода. Сенна вода? Цигарча революце уйла йолча эрсий болхлошца хьоашал тессе, кердача болама моастагIашта тоха герз да вода. Набахта воаллаш ха йоаккх. Фу бахьан долаш? Юха а революцен гIулакх бахьане. Кхыча дешашца аьлча, хIанз цун вахара кертера гIулакх хинна дIаэттадар сийрдача кхоаненга, ираз долча вахарга бода никъ боаккхилга. Албогачиевца, Орджоникидзеца вIаший уллув нийслу Мандре. Вала везе, вала кийча ва из, мискай бокъо йоаккхаш. Цудухьа ший вахар вIалла дагадохац, ка аьга юхавалац казакий ГIизлаьрски полкá, Буро тIа хьайнача контрреволюценна, Долакха-Юртá тIабенача А. Деникина бIуна духьала тIом беш. ХIанз хьалха мо шийх, ший дезалах, ший цIенах хинна Iацар цун уйлаш. Ерригача юртах, берригача мехках, къамах яр уж. Цох хов вайна, Мандречох визза революционер хиннилга.


Iожалхошо эккхийтар дина ОвхIанистанехь\nОвхIанистанехь Iожалхочо эккхийтар дина Забул олучу провинцехь. Цу тIелатарехь цхьа стаг вийна, 40 - чевнаш йина ву. Iедалша бинчу хаамца, масийтта тонн саьмгар хилла Калат олучу гIалахь Iедалан гIишлонна уллехь цо дIахIоттийначу машенна чохь.\nХаамийн гIирсаша дийцарехь, беллачу нехан терахь алсамдала мегаш ду, дуккха а еза чевнаш йина нах хилар бахьана долуш. Цкъачунна и эккхийтар шаьш дина аьлла гучуваьлла стаг вац. Дукхачу хьолахь цу тайпа тIелатарш деш берш бу Талибан олучу боламан декъашхой.


Зазадоккху-бутт 06, 2019\n1953-чу шарахь Зазадоккху-беттан 5-чу дийнахь велира Советан Пачхьалкхана 30 шарахь куьйгалла деш хилла Сталин Иосиф.\nСталинан гергара нахах муха хьакхаелла репрессеш. ХIун Iаткъам бира Cталин валаро церан кхолламашна\n1953-чу шарахь Зазадоккху-беттан 5-чу дийнахь велира Советан Пачхьалкхана 30 шарахь куьйгалла деш хилла Сталин Иосиф. Цуьнан цIарца юзу Советан Пачхьалкхехь адамашна репрессеш яран истори: дIалецар, каторгехь къахьегийтар, доьзалех хадийна бахийтар, кхелан а, кхелан йоцу а органаша сацамаш беш байар. Тоьпаш тоха бинчу дуккха а сацамашна кIеллахь ду Сталинан куьг.\nНаггахь а бен доьзал карор бац репрессеш хьакхаяланза болу. Сталинан доьзал а бу цу юкъахь. Тайп-тайпана шерашкахь НКВД-н белхахоша лецира Сталинан дуьххьарлерчу хIусамненан ваша а, йиша а, шолгIачу зудчуьнан йиша а, цуьнан майра а, цуьнан йоьIан хилла майра а, цуьнан кIентан зуда а – Сталинан нус.\n"Настоящее Время" портало материал кечйина Сталина шен гергарчу нахана тIехь репрессеш ярх а, иза веллачул тIаьхьа церан кхоллам хийцабаларх а лаьцна.\nСванидзе. "Иосиф массо а хенахь кӀеда-мерза велара"\nСталинан дуьххьара хилла зуда Сванидзе Екатерина гуьржийн элийн доьзалера хилла ю. Цуьнан ваша Александр доьшуш вара Джугашвили Иосифца (иза бакъйолу цIе ю Сталинан) Тифлисерчу килсан семинарехь. Екатерина ялийра Иосифа 1906-чу шарахь. Кхин а цхьа шо даьлча дуьненчу велира цу шинан кIант Яков. Иза шо а кхачаза вара нана, чоьнан ун а кхетта, лечу хенахь. КIант кхиийра цу шинан дуккха а болчу гуьржийн гергарчу наха.\nДуьххьарлерчу зудчуьнан ваша Сванидзе Александр а, цуьнан хIусамнана Мария а дуккха а шерашкахь юххера доттагIий бара Сталинан. Александр – вевзаш волу большевик, Гуьржийн ССР-н финансашкахула волу нарком, тIаьхьо Госбанкан гIаьнтден когаметта вара (партин псевдоним "Алеша Сванидзе").\nМария - опералакхархо. Сванидзе Александр а, Мария а баьчча волчу хьошалгIа боьлхура, тIеоьцуш а хилла цара Сталин шайн хIусамехь, вовшашна совгIаташ деш а хилла цара.\nСванидзе Мариян дневник йисина, цо 1934–1937 шерашкахь лелийна йолу. 1935-чу шарахь Марсхьокху-баттахь цо иштта яздина шаьш Сталинца цхьаьна керла йинчу метрохь хахкадаларх лаьцна: "И (осиф). массо а хенахь кӀеда-мерза велара, цуьнан бIаьргаш боьлаш а, кIеда-мерза а бара. Суна хетарехь, массо а хIуманах кхеташ иза хиллехь а, халкъан шайн баьчче безам а, терго а хилар тара цунна. <...> Цо цхьана дийнахь шена тIараш детташ овацеш ярх лаьцна элира – халкъана паччахь оьшу, царна стаг оьшу корта бетта а, цуьнан дуьхьа баха а, болх бан а.\n1936–1937 шерашкахь шен дневникехь Сванидзес дуккха а оьгIазе йозанаш дитира: цкъа дуьххьара Киров вийначу нахах лаьцна, цул тIаьхьа – Йоккха террор йолаелча кхелаш йинчу "троцкистех". Сталин къамел деш радиоэфирехь новкъарлонаш хезча, иза а зулам дар ду аьлла хетара Сванидзе Марияна.\n"Ткъа хIинца и хамелеонаш революци хилла 20 шо даьлча гучуевлла шайн аьшпийн духаршца. Жимма а дог цӀеналла а, патриотизм а, дийтантийн хилла шайн мохк безар а ца хилла цаьргахь", - яздина Сванидзес 1937-чу шарахь Марсхьокху-беттан 7-чохь. Кхин а биъ бутт баьлча цу тайпа "хамелеон" хилла аьлла дIакхайкхийра цуьнан майра.\nЦуьнан гIуллакхехула таллам бахбелира 1940-чу шаре кхаччалц. Сванидзена бехке дуьллуш дара Испанерчу троцкисташна гIо дар а, Германехьа шпионаж лелор а. Кхел йира тоьпаш тоха. 1941-чу шарахь аьхка кхочуш бира кхелан сацам. Реабилитаци еш Сванидзена йина кхел харц лерира 1956-чу шарахь.\nСванидзена дуьхьал бехктакхаман гIуллакх толлуш а долуш, НКВД-н белхахоша лецира цуьнан зуда Мария а, йиша Маро а. Цу шинна тоьпаш туьйхира 1942-чу шарахь Зазадоккху-беттан 3-чохь, НКВД-н кхаа стагах лаьттачу ша-тайпачу кхеташонан сацамца.\nАллилуевгIар. " ДӀовш лурш" итт шо даьлча\nСталинан шолгIачу зудчуьн Надеждин да вара белхало Аллилуев Сергей. 12 шо долуш дуьйна Тифлисехь цIерпоштийн пхьалгIехь болх беш вара иза, цут тIаьхьа – цIерпоштлелорхочуьнан гIоьнча.\nСталин 1917-чу шарахь Петарбухехь лечкъина Iийра АллилуевгIаргахь къайлахчу петарехь. Цигахь дуьххьара гира Сталинна цу хенахь 16 хилла Аллилуевн йоI Надежда. Кхин а цхьа шо даьлча цо ялийра иза.\nАллилуева Надеждас кIант а, йоI а – Василий а, Светалана а – дина Сталинна, ткъа 1932-чу шарахь ша шена тапча тоьхна елира иза. Надежда ша цхьаъ ца хилла АллилуевгIеран доьзалехь. Цуьнан воккхаха волу ваша Павел ЦIен армин буьйранчаллан декъашхо хилла. Цо куьйгалла деш хилла автобронетанкийн бюрона, юкъаметтигаш лелош хилла ОГПУ-ца.\nЙоккха террор шен болар эцна йоьдуш а йолуш, Аллилуев Павела а, кхечу армин командираша а кхайкхам бинра Сталине, ЦIен армин могIаршкахь репрессеш яр сацор доьхуш. 1938-чу шарахь иза велла карийра шен кабинета чохь – цуьнан дог сецнера. Хабарш лелаш дара, цунна дIовш малийна бохуш.\nПавелан зудчун Аллилуева Евгенияна тIаьхьабаьхкира НКВД-н белхахой 1947-чу шарахь, майрана дIовш малорна иза бехке а йина, иза велла 9 шо даьлча. Дакъа схьадаьстича дIаьвшан ларш ца карийра, амма Аллилуева дIахьажийна лагере. Дукха хан ялале лецира цуьнан шолгIа майра, Молочников Николай. И шиъ чекхделира лагерехула, амма цигара арадаьлча дIасакъаьстира. Цу шинна а йина реабилитаци.\nАллилуева Кира – Павлан а, Евгениян а йоI, Жимачу театран актриса – чекхъяьлла лагерх. Иза лаьцнера 1948-чу шарахь Дечкен-баттахь. Цо тоьшаллаш дира шен гаргарчаьрна дуьхьал, шайна юкъахь нена йиша Реденс Анна (Аллилуева Анна, Павлан а, Надеждин а йиша) а йолуш. Реденс бехке йира шпионаж лелорна. Масийтта шо даьккхира цо набахтехь. Еалла 1964-чу шарахь.\nАнна дIалоцуш цуьнан майра – Полшера большевик Реденс Станислав, Дзержискийн накъост – 10 шо а хилла тоьпаш тоьхна вийна. Йоккхачу терроран шерашкахь цу стага дукха адам хIаллакдина Москох кIоштахь. 1956-чу шарахь Реденс бехказвитина цо динчу зуламех, дийцарехь, Хрущев Никитас омра а делла. Бисинчу АллилуевгIарна а реабилитаци йина.\nХьоме йоI а, безам боцу кIант а\nАллилуева Светлана, Сталинан жимаха а, хьоме а йолу йоI, дуьххьара маре яхара студент йолуш 1944-чу шарахь. Цо хаьржинарг вара шен вешица школехь дешна волу Морозов Григорий. И шиъ цхьаьна дехира кхаа шарахь. Аллилуевас тIаьхьо яздира, шен да реза вацара ша Морозовга маре яхарна, иза жуьгти хиларна аьлла. Григорийгара, паспорт дIа а даьккхина, керланиг делира зуда ялийна аьлла тоьхна мухIар а доцуш.\nСталинан карахь ю цуьнан йоI Светлана.\n1957-чу шарахь Аллилуева Светлана маре яхара Сванидзе Джоннига. Иза вара Сталинан доттагIий хиллачу Сванидзе Александран а, Мариян а кIант. 1938-чу шарахь да-нана дIалаьцначул тIаьхьа Джонни кхебира цуьнга хьожуш болх беш хиллачу зудчо. 16 шо долуш иза охьавиллира психиатрин дарбанан хIусаме. Цигара дIахьажийра набахте, цул тIаьхьа Казахстане ссылке вахийтира Сванидзе Джонни. 1956 шарахь цунна бакъо елира Москох цIаверза. Хьехархочуьнан болх бира цо МГУ-хь. Аллилуеваца цхьаьна дукха ца вехира иза.\nСталинан воккхаха волу кIант Джугашвили Яков йийсаре лецира тIамтIехь 1941-чу шарахь. Кхо шо дара цо балетан артист Мельцер Юлия ялийна. Цхьа шо даьлча дуьненчу елира цу шинан йоI Галина. Джугашвили Яков кхелхира 1943-чу шарахь бIаьста Берлинана гергахь йолчу ЗаксенхIаузен концлагерехь. Цул тIаьхьа арахийцира цхьа шо ах шо набахтехь даьккхина цунах йисина Мельцер Юлия. Аллилева Светалас яздора, иза дIалаца аьлла омра делларг шен да вара бохуш. Сталина бехке еш хиллера иза, Яков йийсаре вахарна.\nКIанта дех жоп ца ло. Сталин Василийн гIуллакх\nСталинан жимаха волу кIант Василий ша цхьаъ бен вац баьччан гергарчу нахана юкъахь иза веллачул тIаьхьа репрессеш лайнарг. 1953-чу шарахь Зазадоккху-беттан 26-чу дийнахь, да велла кхо кIира даьллачул тIаьхьа, Сталин Василий, инарлан лейтенантан чинехь а волуш, дIаваьккхира балхара. Амма цхьа бутт балале иза лецира, пачхьалкхан бахам шен долабаьккхина аьлла а, Советан Пачхьалкхан куьйгалхойх лаьцна эладита даржорна а бехке а вина.\nБархI шо хан а тоьхна, Сталин Василий дIахьажийра Владимирский централ олучу набахте. Иза цигахь латтош вара пачхьалкхан ахча дайарна чувоьллина прораб санна Василий Павлович Васильев цIарца. Набахтера аравелира Сталинан кIант 1960-чу шарахь, амма кхин а шо далале иза лецира Китайн векалалле вахана цигахь Советан даймахках лаьцна эладита дийцарна.\nСталин Василий, Власик Николай, Сталин Иосиф, 1935\nКазане ссылке вахийтира иза, кхело сацам а бина. Амма Сталинан кIант дукха ца вехира цигахь. 1962-чу шарахь иза велира, маларх дIовш а даьлла. Шен дахарехь тIаьххьарчу шарахь Василийна дихкинера Сталин фамили лелор, Джугашвили фамили тIехь йолу паспорт а делла.\n1999-чу шарахь Оьрсийчоьнан Лаккхарчу кхело цхьана декъана реабилитаци йира Сталин Василийна.


ГӀалгӀай къаьнара ханорг — Википеди\nГӀалгӀай къаьнара ханорг\nЕр оагӀув ОлгатӀа ваьхача Евкуранаькъан Зейн-Ӏабида 2010-ча шера Чанта́р бетта хьабийцача гӀалгӀай къаьнарча ха́на оттамах лаьца я. ДӀа а яздаь цкъа 2011-ча шера «Ангушт» радио тӀа кхайкадаьр, тӀаккха 2015-ча шера «Сердало» газета тӀа кепатехар Матенаькъан Ильяс ва.\nДи ткъаь диъ сахьатах латт. КIиран денош хьалхарча хана пхиъ мара хинна дац вай къаман:\nХьатIайоагIа ха белгалъеш цIийоаккх вай хургдолча деноех, уж:\nХIаьта яха ха белгалъеш а да гӀалгӀаша оалаш денош:\nЦу пхе денна, хьалхашка а тIехьашкахьа а даха йиш я пхе денах латта кIира кхоачадаллалца долча деноех цIераш а йоахаш. ХIаьта пIаьраска, шоатта, кIиранди яха денош ховш ма хиллара тIаийца цIераш йолаш леладеш да.\nКIира пхе денах латт. КIираш а шо-шоай цIераш йолаш да:\nКIиран цIераш ворхIанега кхаччалца хIана дIахо дувцаргда.\nБутт пхерах а, ялхарах а, ворхIалах а латташ хул. Пхерал кIезигагIа кIира долаш хилац бутт, хIаьта эггара дукхагIа дола бетта кIираш ворхIалга кхаччалца да. ГIалгIашта берригаш а бийтта бут ба. Царга хьежжа да денош а, кIираш а.\nШу бийтта беттах латт. Цхьаццадола бетташ къовсам тIехьа латт наха юкъе. ХIана аьлча дукха тайпара йоа́х наха цу беттай цIераш. Из дувзаденна да мехка юкъареи, чарахьийи, готалелаярийи шо-шоай цIераш йолаш уж бетташ хинна хиларца. ХIаьта мехка юкъара наха леладу бетташ бийтта бутт хиннаб. Уж аргIах доашхаргда дIахо.\nНажгамхьов бутт – декабрь бетта тIеххьара 4 дии, январь бетта хьалхара 19 дии да. Из бутт 23 денах латташ ба. ХIаьта укх беттах из цIи йоаккх нажа тIера гам гӀо́р а йий хьахьовш хилар бахьан долаш. Цу хана баьккха нажа хи ма хетта дика хул. «Укхазахьа лоамма-м наж хилац. Цудухьа шаьрачахьа Iоъара а дахе цига бийсаш а йоахаш уж хенаш доахар оаха. Цу хана баьккха нажа хи дукхача хIаман маьхе лоархIар. Ший бутув хулар из», - йоах Зейн-Iабида.\nМутхьов бутт – март, бетта тIеххьара 23 ди. Цун денош кхы вIашкатоха ца дезаш ховш да вайна мелад. ХIаьта цу бетта цIи ишта я цу хана бӀаьсти яьларца масса йолча гаьнашка, баьцовгӀашка мутт йоссаш хилар бахьан долаш.\nБекарга бутт – апрель бетта тIеххьара 3 дии, май бетта деррига деноши да. Уж 34 ди да. Цу хана чухьа цIа а яй, геттара маьрша яле, ма хетта ший болх беш къахьегаш хул Бекарг. Бакъда, ший бӀи болаш, ше таьлме доаккхаш оамал яц цун. Миччахьа кхыча оалхазарий бIенашка фуаш а деш, царга ший кӀоригаш хьайоахийт цо.\nКIимарса бутт – июнь бетта тIеххьара диса 4 дии, июль бетта хьалхара 24 дии да уж. Из бутт 28 денах латт. ХIаьта вай кхетадеш ма хиллара цу беттах из цIи йоакх марсаца кӀа хьокха ха из йоландаь.\nТов бутт – октябрь бетта тIеххьара 15 дии, ноябрь бетта хьалхара 7 дии да. ВIашкатехача уж денош да 22. Гуйре дIайохаш, Ӏано ший болх болабеча цу хана еррига баьцовгIаш Iовкъарча беса ерз, цудухьа оал цох Тов бутт.\nЧантара бутт – декабрь бетта хьалхара 27 ди да. Iа даккха лаьрхIа дIаюжаш йола ча ший къорга чу та́р а кхийтте тхьовсаш йола ха йоландаь оал цу бета иштта Чантар бутт.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀалгӀай_къаьнара_ханорг&oldid=44590»\nПоследний раз редактировалась 22 Этинга 2021 в 20:38\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 22 Этинга 2021, 20:38.


Чехино юхаяьккхина къома юкъара карантин\nЕарин дийнахь Чехин Iедало тIеэцначу сацамо юхаяьккхина коронавирус яржарца доьзна Зазадоккху-беттан юккъехь ерриг пачхьалкханна кхайкхийна хилла карантин.\nБахархойн Охан-беттан 24-чу дийнахь дуьйна бакъо ю Чехехула дIасалела а, дозанал арабовла а (амма дуьсуш ду юхавеанарг шина кIиранна карантинехь Iар). Нахана магадо 10 стаге кхочучу тобане гулбала.\nЕвроперчу мехкийн хьалхарчу могIарахь кхайкхийра карантин Чехехь, дехкарш юхадохучу пачхьалкхийн хьалханчех а ю иза.\n"Транзит-стаг". Пандеми а, тамашина адамийн истореш а\nЧехин министрийн кабинето керла кеп йовзийтина ша малдечу хьелийн. Туьканаш а, нехан хьашташна лерина йолу фирманаш а схьайоьллуш ю хьалха къастийна йолу хан тIе а кхачале.\nОршотан дийнахь, Охан-беттан 27-чохь, йоьллур ю 2500 еакӀов метре кхочуш йоцу йохк-эцаран центраш. Хьалха бинчу сацамца уьш чIагIна хила езаш яра кхин а баттахь. Схьайоьллуш ю хIинца фитнес-центраш, зоопаркаш. Деша буьйлалуш бу студенташ.\nСтигалкъекъа-беттан 11-чу дийнахь схьайоьллур ю яккхий базарш, туьканаш. Оццу беттан 25-чу дийнахь болхбеш хир ю кафеш, ресторанаш, юхадохур ду кхидолу дехкарш. Амма цкъачунна хууш дац, маца схьадоьллур пачхьалкхан дозанаш арахьара чубогIучу хьешашна.\nТIаьххьарчу муьрехь лахлуш ду Чехехь коронавирус кхеттачийн терахь, арабуьйлуш бу дарбан хIусамашкара оцу уьнах цомгуш хилларш. 5000 ца кхоччуш бу махкахь ун кхеттарш. Ерриг а хенахь COVID-19 лаьцнарг вара пачхьалкхехь 7 эзар сов стаг, товелла ши эзар сов, велла 210.\nОфициало бахарехь, Охан-беттан 23-чохь ерриг а Чехехь коронавирус ца хааелла 6 стагаца а бен.\nКарантин малъеш ю Чехина гонахара пачхьалкхаш а. Австрехь а, Германехь а кху кIиранах схьайиллина туьканаш. Базарш, сов яккхий маркеташ, адамашна хьашташ латтош йолу фирманаш йоьллур ю тIебогIу бутт болалуш. Оцу мехкашкахь а ду коронавирусах цомгуш хиллачийн терахьаш лахлуш.\nИспанехь, Италехь, Францехь а, шен лакхене кхаьчна а яьлла, лахлуш ю вирус, гарехь. Оцу махкашкахь уггаре даккхий дара коронавирусо нехан дахарна дина зенаш. Карантин юхаяккха и мехкаш буьйлалур бу тIебогIучу беттан юьххьехь.\nЕвропан Бертан лидерша еарин дийнахь видеоконференци дIаяьхьира. Пандемино шайн пачхьалкхийн экономикашна дина зен юкъахь меттахIотторах лаьцна дара церан къамел.


Вы здесь » Ингушский Тейп » Люди Тейпа » Чахкиев Беслан\nЮвлача бомбаша деча таташа сомаваьккхар со. Из дар сецца.\nАз кхетадир хулаш дар фуд, - аьнна дувца волавелар Беслан. - Иштта д1аболабелар сона Сийлахь-боккха Даймехка т1ом. Сона цох хетацар дагадоацаш ц1аьхха хинна х1ама. Из хургба аьнна хеташ хиннадаь.\nКомандира приказаг1а тхо т1ехьашка даьлар. Польшецарча доазон т1а Ливни яхача моттиге латтачара. Х1аьта доазув лорадеш латтача вурийттлаг1ча полкаца вар со, командир Юдини штаба начальник Чемильгаи а волаш.\nЦу дийнахьа колхоза кхай т1а хьажк1ашта т1еххьара оасар деш ший лоалахошца цхьана йоаллача Чахкиев Беслана нанна Х1ажирийна хацар цу 1уйрийна ший во1а фу т1аэттад.\nСатийна, безаме къамаьл деш, цу малх хьежача хозача дийнахьа болх беш яр из а цунцара кхалнах а.\nБакъда, Х1ажар сел сатийна яри-хьог1, х1ана аьлча эскаре волча во1агара к1ира хьалхаг1а денача письмо т1а "сатийна яц укхаза" аьнна яздаьчо г1айг1а яйтар цунга.\nДелкъийга, х1анз-х1анз сало1аргда вай цу кхалнаха яхача ханна вена хьакхаьчар бригадир.\nХ1амах дика сакхеташ йолча Х1ажара дегабуам бир бригадира цхьа халахетар хинна хиларах, цунна б1ара ма хьежжанге а. Массаза безаме, елакъежа хинна цун юхь х1анз г1айг1ане яр. Цун дош ала кхелехь,\n-\tХьона цхьа халахетар хилча санна ма хетий сона, - аьлар Х1ажара.\n-\tХиннад сона а вайна массанена а, - йистхилар из. - Германе т1ом болабаьб вайца, - аьлар цо цхьа г1айг1айне.\nЦу дешаша бос бахийтар Х1ажара. Из 1еткъар цунца болча мехкарашта Чахкиев-г1ар Сахратаи Совдатаи, Торкоева Маржанаи.\nЦар вежарий а бар, Беслан санна, эскаре г1улакх деш.\n-\tТхоай аьттув болча моастаг1чоа юхадухьал т1ом а беш т1ехьашка дувлар тхо, - д1ахо дувца доладир Беслана. - Халахетар мохк д1алувцаш немецки оккупанташ хьачубоаг1аш, сина ч1оаг1а 1аткъар. Гаьнна т1ехьашка довла дийзар.\n-\tДагадоаг1а сона, Воронежски областе Уткино яхача юрта йисте хьунаг1а го бир тхона фашисташа. Селлара к1оарга хьачу ма баьхкабарий уж. Кхераме хьал эттар. Тха полкацара нах цу хана эскара кхыча доакъошца д1а-юха бийкъа бар. Со 175-ча стрелкови дивизе 373-ча полкаца нийсвелар. Тха дивизиона командира майора Степанчука кхайкадир вай го баь да, цхьан тайпара из бохабаь к1алхара ца даьлча даргдац. Цудухьа аьттув баргбола оаг1ув лаха беза вай. Разведка яхийта еза. Мала г1оргва-хьог1? Со раьза хилар. Соца бахка раьза хилар сержанташ Лозгочев Семени Бумагин Федори.\nМишта ховргдар аьттув баргбола оаг1ув лаха? - гонахьа немций ма барий.\nГо мичахьара бохабе аттаг1а ба ха ма дезарий. Цу гонга хьожаш лела а йиш мича ер. Массехк дийнахьа лечкъаш, немций зувш хилар тхо. Юххера а аьттув баьлар немций эскарцара саг лаца. Из хилар тха ираза немций т1ема разведчик.\nЦо дувцачог1а, аьттув баргболча моттиге го бохабе йоккха топ етта волавелар со. Тхона а дов доладир немций эскаро.\nНемцашка доадайта дезаш е царна д1акарадаха дезаш ма дарий тхона т1аэттар. Цудухьа бора оаха х1аьта т1ом. К1езига бисар б1ухой тха дивизецара, фашисташ а хургбар-кх боабаь. Го бохабир оаха, дийна бисарашта гона юкъера арабовла никъ баьккхар. Йоккха топ а ийца дохалургдолаш дацар тхо, цудухьа етта пайдана хургйоацаш цун загал, кхыйола оатхалаш аз хьаяьха д1акхайсар. Из х1ама караг1далараг1а тха командоване Степанчуки сои Советски Союза Турпал яха ц1и яла оттавир. Из ц1и елар Степанчука, сона - "Красная Звезда" яха орден.\nЕвропера мехкаш д1а а лийца хьадоаг1ача немецки фашистий эскара го бохабар к1езига х1ама дацар х1аьта. Из боккха т1ом болабенна бутт боалаш - 22 июле Москвана бомбаш етташ хилар 250 немецки самолет. Москвана т1ата1аш бар фашисташ. Москвана гонахьарча городашкеи юрташкеи беш т1ом бар. Масала, боккха т1ом хилар Еленя яхача городе. Цига вай эскаро эшабир немецки оккупанташ. Дохадир немецки эскар цхьаннега а эшалургдац яхаш дийцар. Из дохадеча а вай эскаро Москвана гонахьа котало йоаккхача а дакъа лацар санна лоарх1аме х1ама дар Воронежски областе вай эскаро фашисташа баь го бохабар.\nМосквереи цунна гонахьареи д1адоладелар Советски мохк д1алоацаш хьачубоаг1а немецки оккупанташ совцабари уж т1ехьашка бахари. Цу Коталоно т1ом бира дог айдир вай б1ухой.\nЦул т1ехьаг1а Беслан нийслу Елец яхача городе немецко-фашистски эскара духьал т1ом беча. 1941-ча шера 5-ча декабре вай эскаро мукъайоаккх немецки оккупанташа д1алаьца хинна город Калинин. Йохаю Москва д1алаца оттаяь хинна "Тайфун" яха план.\nМосквеи цунна гонахьеи немецко-фашистски эскара духьал этта вай эскара каяларо хьахьекхар моастаг1а эшаве йиш хилар. Немецки оккупанташ гаьнна т1ехьашка боах. Бакъда, селлара шоаш эшабешше а, цар дог диллац котбовла йиш хургхиларах. Т1ехьашка дувлаш немецко-фашистски эскаро ч1оаг1ало лоац Курско-Орловски дуга оалача. Цунна духьал эттача вай эскарца хул Чахкиев Беслан а.\n-\tДуккха б1аьш йола самолеташ, танкаш, йоккхий топаш в1аши духьал оттаяь беш т1ом бар из.\nЮвлача бомбашеи йоккхийча топашеи эгадора лаьтта, деча таташа къордерзадаьдар лергаш, бувлача к1урои, херцадеча лаьттои б1аьддерзадора малх хьежа сийрда ди. Ша тохаш санна 1от1алегар тхона массе а тайпара пхорч, яхаш дувц Беслана. - Цига саг дийна вусаргва ала хала дар. Лаьттеи сиглеи йоагаш санна хетар.\nФашисташта духьал айса еттача йоккхача топах фу хул хацар сона, е из б1аргаго йиш йолаш а дацар. Цига дийна вусарг ма вий аьнна дагадацар. Сай нахага хабар дохийтаргдола саг кхетарга дог доахар аз. Сох из кхийтта а кхийтар. Из вар Халухаев Соандрой Султан. Аз доаккхал дора цох, нагахьа санна вуй а, сайна вовзаш вола саг ма кхийттавий сох, яхаш. Д1аьхдаланзар са г1адвахар: дег1ала а ваха фашисташца леташ вийра Султан.\nДег1а са доацаш санна, майра з1амсаг вар из. Дала къахетам болба цох.\nДала къахетам баь дийна висар со цу т1ем т1а.\nНемецки г1аьрхой т1ехьашка боах, эшабу Сийлахь-боккхача Даймехка т1ема эггара къизача, в1ашдухьал эскараша баьча т1емех йолча цу моттиге.\nБакъда, шоаш ийша бале а т1ом бу г1аьрхоша, т1ехьашка боаххаше, духьалъувтт.\nКурско-Орловски дугера ваьлча Чахкиев Беслан хул Чернигов, Виннеца яхача городашка, Сош, Десна яхача хий т1а т1ом беча. Из дар 1944-ча шера. Цунна моттар иштта вай эскар кот а дувлаш, т1ом чакхбаргба, маьрша ше ваьча, хьалкхийнача Мочкъий-Юрта ц1авоаг1аргва, шийца цхьана бера хана денз хьалкхийна шоай улицаг1ара кхоачара кагий нах Чахкиевг1ар Исраил, 1аьла, иштта Торшхоев Хизар, кхыбараш б1аргагургхиларга догдоахар. Цунна хацар ший да, нана, воша, йиша, веший дезал Сталина халкъа моастаг1ий ба аьнна бахачара бохабаь бахийта Казахстана шийлача ара 1окхайсабий. Цунна хацар шелалеи моцалеи 1азап озаш ший даи вошеи цига веннавий, кхай т1ара к1и канаш лехьадеш, моцала уж дуаш ший нана, веший сесаг, цун бераш дий.\nСоветски мохк г1аьрхоша д1алаьцачара мукъабоаккхаш т1ом беш вар из. Немецки оккупанташ вай мехкара арабоах, бакъда т1ом царна духьал д1ахо а беш ба, немецки фашисташа д1алийцачара Европера мехкаш мукъадоахаш д1ахо беш ба т1ом, цунна юкъе дакъа лоац Беслана, ц1ихеза полководец Жуков командующи волча шоллаг1ча Белорусски фронта эскарца а волаш.\n- Польша столица Варшава мукъаяккха тхо т1адолхаш, хьуна юкъе г1олла т1ехдоалаш, пулемет етта йолайир тхона, - аьлар цо. - Из етташ яр вай эскар чакх ца далийта яьча к1ийлен т1ара.\nОаха т1ом юхаболабир. Х1аьта соца вар Бумагин Федор, ялх заряд йола миномет еттар тхона. Оаха йоккха топ етта йолайир, тха йоккхача топа пхо кхийттачара хьалхьоадаь лаьтта т1акхийта к1айлаяьккхар немций миномет, немций виъ салте а вийр. Варшава мукъаяккха т1адода вай эскар соцаде маганзар фашисташта.\nПольша мукъаяьккхачул т1ехьаг1 тхо Германе доазон т1а даьлар.\nМа къиза духьалъайттар тхона немецки фашисташ шоай городашка.\nДойч-Кроне, Шпандау, къаьстта Потсдаме т1ом беча. Иштта къиза т1ом хилар Одер хи т1а а. Ма дукха байра цига шинна а оаг1орахьара нах.\nБакъда, со нийсвеннача цхьаннахьа а хинна т1ом бац Берлине хиннар санна къиза: х1ара улица, х1ара ц1а т1ема яь ч1оаг1ало я, х1ара немце т1ом беш ва аьнна хетар. Еррига Берлин т1ом латта аре яр.\nЦхьан оаг1орахьара тхои вокх оаг1орахьара американцаши бар Берлин яккха т1ом беш. Герз кхийтта ча дорха хул оалаш хезад сона вайнаха. Иштта къиза духьалъайттар тхона Берлине немций. Берлина 1очуеттача бомбашеи цунна чуеттача йоккхийча топашеи из город еррига аьта хила йоаг1ар, цхьаккха х1ама дийна ца дуташ.\nЭльба яхача хи т1а сона б1аргадайнар тамаше сурт дар: йиъ машен цхьан оаг1орахьеи йиъ машен вокх оаг1орахьеи цхьан ханна в1аши т1ехйоалаш шера т1ий дар, дехьеи сехьеи гез даьккха яь хоза карт а йолаш. Из т1ий хьа ца кхоачаш хьалдиза, цун карта т1ара дехьареи сехьареи хи чу ухаш бар нах, американцашкахьа бовла г1ерташ. Хетаргахьа, Советски эскарах кхераш удар уж, - аьлар Беслана.\n- Берлин хьаяьккхар, тхои американски б1ухойи в1ашаг1кхийтар. Мотт в1аши бовзаш беце а оаха кхетадора дувцаш дар. Дагалоацама в1аши цхьацца х1амаш телар, - аьлар Беслана.\n- Из доккха зерат дар шинна а эскара б1ухошта: шинна а оаг1орахьара миллионаш бола нах байнача цу боккхача т1ем т1а дийна висар тамаше х1ама дар, доккха ираз дар.\nЮкъарчал доаццаш цу т1ем т1а лаьттача тхона хинна ца 1еш, дуккхача мехкашкара миллионаш болча наха а доккха деза ди дар б1аьхбенна лаьтта из т1ом чакхбалар.\nАдамий х1анзалца хиннача а х1анзчул т1ехьаг1а хургдолча а дезача деношта юкъе эггара дезаг1чарех долаш латтаргда цу т1ем т1а яьккхача Коталон ди.\nХ1аьта, Сийлахь-боккха Даймехка т1ом болабеннача хьалхарча дийнахьа денз из чакхбаллалца цунна юкъе дакъа лоацаш хиннача Чахкиев Беслана а иштта цу т1ем т1а хиннача кхычарна а къаьстта деза да из ди.\nЭльба яхача хи т1а американцашца в1ашаг1кхийтта хинначул т1ехьаг1а, Берлине юха а вена, эскаре г1улакх деш хилар Беслан. Сийлахь-боккхача Даймехка т1ем т1а денале дакъа лоацаш хиларах Чахкиев Беслана еннай "За взятие Берлина", "За освобождение Варшавы" яха а кхыйола а медалеш, Советски эскара лакхехьарча Керттерча Командоване баркалаш кхайкадир. Бакъда, цун а иштта цу т1ема юкъе хиннача эзараш болча г1алг1ай кагийча наьха а т1ем т1а караг1даьннача турпалча г1улакхий боагг1аш бола мах бинзар, Сталина 1942-ча шера март бетта "т1ем т1а г1алг1ашеи нохчашеи денал дола г1улакхаш дирах царна совг1аташ ма тела" аьнна ерригача фронташка каьхат дахьийтар бахьан долаш.\nИштта Советски Союз моастаг1чох лораеш т1ом беш хиннача г1алг1ай кагийча наха, дерригача халкъий да а воацаш, цох х1аьта оалаш хинна ма хиллара, дерригача халкъий моастаг1а хиннача Сталина кийчдаьдар ийрча сурт: цар къам дахачара дохадаь Сибарег1а дахьийтар, цун доалахьа мел дола х1ама д1а а доаккхаш. Т1ем т1ара ц1ауха г1алг1ай кхыбола кагий нах а санна, 1947-ча шера январь бетта Чахкиев Беслан а ц1авера Казахстане бовнза биса ший нах болча.\nЦарна дас санна доал а деш, къа а хьегаш д1аволавелар. Х1аьта, Нохч-Г1алг1ай республика меттаоттаярах дола Указ арадаьлча, эггара хьалхабоаг1арашца, ший Даймехка ц1авера. Бакъда, укхаза а цунна доккха халахетар хилар-ший да ваьхача ц1аг1а ваха йиш хиланзар цун. Из кхычарга дар, е 1аьдало хьа а далийтанзар.\nШе пенсе ваха воллаше а дуккхача шерашка халкъа беркат даргдолаш къахьийгар Беслана. Боккха мах баьб вай Президента Зязиков Мурада цо т1ема юкъе дакъа лацареи цун вахара нийсача наькъеи - цунна еннай "Ока" яха машен.\nШий Даймехка беркате г1улакх дира хьокхам ба Чахкиев Бексолта Беслана вахар.


ТIекхуьучу чкъурана нийса некъ гойту – Керла Дахар\nТIекхуьучу чкъурана нийса некъ гойту\nВайн республикехь кхочушъеш т1екхуьу чкъор ийманехь кхетош-кхиоран программа хиларе терра, цуьнан х1ора аспектехь, декъехь болх д1ахьош, дешархошна шайн хаарш д1алуш къахьоьгуш бу 1елимнах. Хьехархо-вовшахтохархо аьлла билгалдина ду церан белхан дарж.\nВедана к1оштан дешаран хьукматашкахь и болх д1ахьош болу хьехархой вовшах а тоьхна, церан хаарш лакхадахаран а, дагадовларан а кхеташо д1аяьхьира.\nЦхьаьнакхетар д1адаьхьнарг к1ош тан дешаран декъан куьйгалхочун заместитель, хьехархой-вовшахтохархой курировать беш волу Дакашев Шедид а, к1оштан ийманехь кхетош-кхиорехула юкъараллин кхеташонан председатель волу Чагаев Ваха-1ела а вара.\nЮкъараллин кхеташонан председатела Чагаев Ваха-1елас шен къамелехь билгалдира, х1ора педагоган ша волчу школехь берашна хьехна ца 1аш, хьехархошца болх д1абахьа безаш хилар а. Массо бер цхьабосса амална к1еда а, дешарна т1екхуьуш а ца хуьлу, юкъара хьехамаш бича, уьш цхьабосса д1алоцуш а ца хуьлу. Цундела, 1елимнаха шайн декъехь а, дуьненан 1илма хьоьхучу хьехархоша шайн декъехь а леррина болх д1абаьхьча, цу беран амал нислур а ю, дешарехь мелла а кхиамаш а хир бу.\nДинан баххаш довзуьйтуш, нохчийн 1адат, г1иллакх-оьзданагалла марзъеш, болх д1абахьар х1ораннан а коьрта 1алашо хила езар а билгалдира цо.\nШен рог1ехь вистхуьлуш Дакашев Шедида билгалдаьккхира, шайх тешийначу балхахь къаьсттина жигара къахьоьгуш гуш Дишни-Веданара №2 йолчу школера хьехархо Куразов Юнус, Марзой-Махкарчу школера хьехархо Цикиев Казбек, Элистанжарчу школера хьехархо Такалашев 1альви, Ц1е-Веданарчу школера Ахаев 1ала, Веданарчу №1 йолчу школера Аюбов Адам а хилар. Уьш баркаллин кехаташца билгал а бехира.\nКхеташо ерзош, хьехархойн хаттаршна жоьпаш а делира, кхид1а бан безачу белхан 1алашонаш а билгалйира.\nPrevious Бахархойн Iар-дахаран хьелаш\nNext М.Доскаев: «Ас Далла хастам бо бусалба динан мерза чам бовзийтарна!»


Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Роснефтан куьйгалхо Сечин Игор а, Кремл, Чиллан-беттан 25 де, 2017-гIа шо\nТоьур ду 'Роснефть' кхаба!\n‘Тоьур ду Кавказ кхаба’ боху лозунг яра масех шо хьалха муьлххачу а оьрсийчунна дика евзачех цхьаъ.\nНохчийчохь жигара тIематийсадаларш лахделчхьана, махкахь хьалайина масех гIишло а, тодийна некъаш хааделча, уьш дотацийн ахчанех дина ду, бохуш реза ца хиларна хьалхатеттина яра и шатайпа лозунг. Тидаме ца оьцура и дешнаш айина лелочара Нохчийчоьнан мехкадаьттах а, цунах йоккхучу продуктех а пайдаоьцу хилла экономика шина тIамехь Оьрсийчоьнр ерриг хIаллакйина хилар.\nСовет пачхьалкхехь уггар эвсарачу экономикан дакъа хилла Нохчийчуьрчу мехкадаьттах бензин а, кхийолу продукт а йоккху заводаш бомбанаш йитиначул тIаьхьа, саьлнашка ерзийнера республика ‘кхобучу’ Кремлино.\n2000-чу шарахь Нохчийчохь боьдуш луьра тIом болуш, Нохчийчоьнан мехкадаьттан урхалладар дораха карадерзо каелира Питербухехь бух болчу мехкадаьттан кампанинан ‘Роснефт-о’. Цу хенахь дуьйна Нохчийчохь доккхучу мехкадаьттах пайда оьцуш хиллехь а, кепек ял ца елла цу кампанино Нохчийчуьрчу бюджетана. "Тхуна федералан Iедалашкара ахча ца оьшу, тхуна Нохчийчоьнан мехкадаьтта республике дола схьалахь." бохуш дIахьедора Нохчийчоьнан цу заманехь куьйгалхо хIоьттийнчу Кадыров Ахьмадс, амма цуьнан кхайкхамаш ца хезара Кремлина.\nБелхан меттигашна къоьлла йолчу Нохчийчохь мехкадаьтта а доккхуш, Налчикехь мехкадаьттах пайдаоьцу индустри кхолла Роснефтан Iалашо юйла хиъча, Кадыров Рамзанс изза индустри Соьлжа-ГIалахь ян еза, аьлла дIахьедира. Цул тIаьхьа, къийсам болабелира цу кампанина а, Нохчийчоьнан куьйгаллина а юкъахь. Масех бутт баьлча, и завод Нохчийчохь йийр ю, аьлла сацам тIеэца дийзира ‘Роснефтан’ куьйгаллин. Цу къийсаман жамI Нохчийчоьнан куьйгаллин пайде дирзина хиллехь а, 2010-чу шарахь йола а йина, 2018-чу шарахь чекхъяккха еза завод тахана а йолоза лаьтташ ю. Дуьххьара далийнчу терахьашца, цу заводо шарахь чекхдаккха дезарг миллион тон нефтан барам бара. Проектан мах хIоттийна бара 78 миллиард сом герга.\nМаситтаза Кадыров Рамзанс Кремлига арз дира завод хьалаяран хьокъехь шена тIеэцна декхарш ‘Роснефть’ компанис къочуш ца дина аьлла. 2015-чу шарахь гIуран-баттахь хаам баржийра Оьрсийчоьнан ‘Коммерсантъ’ газето, Путинс Нохчийчоьнан мехкадаьттан Iуналла дечу Роснефтан ‘Чеченнефтехимпром’ филиал республикан урхаллин дола яккха сацам къобал бина аьлла. Сацам бинехь а, цу чолхедийрзинчу хаттарх йист ялаза яра хIинццалц. Чиллан-беттан 26-чу дийнахь Роснефто мах хадийна шен Нохчийчуьрчу ‘Грознефтегаз’ филиалан долахь болчу бахамана. Цу компанин хьесапашца, иза бу 12 миллиард герга сом. Хетарехь, цу мехах дIайохка дагахь ю ‘Роснефт’ 51 процент ‘Грознефтегазан’ шен долахь йолу активш Нохчийчуьрчу куьйгаллина. 'Грознефтегазан’ активш Нохчийчоьнна йохка Iалашо юй шу, аьлла шайга хаттар дича, цу хаттарна жоп даларан метта кехатца жоп лур ду шаьш, аьлла тIаьхьатеттира Роснефтан Пресс центро тхуна жоп далар.\nНохчийчоьнна мехаза дIалур ду мехкадаьтта бохург бакъдолчу дирзинчух терра дац. Мелхо а, федералан бюджетан ахчанах тешна йолчу Нохчийчоьнна тIера цIока яьккхина ца Iаш, неI даккха дагахь ю цхьана хенахь хьонка мехах карадеанчу цу мехалачу маьIданах Роснефт.


Хьиджаб лелочу бусулба зудчо дакъалоцур ду дуьненан Чемпионатехь\nЙозаллаш уьйучу атлетикан дуьненан Чемпионатехь кху шарахь дакъалоцуш йолу пакистанхойх схьаяьлла Iамеркан спортхо бусулбашлахь хьиджаб тиллина дуьххьарлера декъашхо хир ю. Юьхьанца тхэквандохь яра Iабдулла Кулсум, амма тIаьхьо йозаллаш ийба йолаеллачу цо хийцира спортан кеп.\n2010-чу шерашкара схьа дуьйна ю хьиджаб лелон спортхо Iабдулла Кулсум олимпикан ловзаршкахь дакъалоцуш. Делахь а спорто новкъарло ца йина цунна лакхара доьшийла чекхъяккха а. Инженеран диплом ду цуьнан, ишта ю иза Iилманийн кандидат а.\n2010-чу шарахь пачхьалкхан чемпионате ца йитира Кулсум, коьртахь хьиджаб лелорна, амма оцу хьокъехь цо кхеле бинчу латкъамехь толам баккхира зудчо. Цундела Гезгамашин-баттахь Таиландехь дIахьочу дуьненан Чемпионтехь дакъа лаца бакъо ю цуьнан.


Харжамийн Кампанино Кхоьллина Эшарш Хеза Оьрсийчохь\nЧиллан-бутт 08, 2012\nОьрсийчоь -- Толибжон Курбанханов, таджик, карарчу хенахь веха Оьрсийчохь, Путинах лаьцна йиш локхуш.\nОьрсийчохь бутт гергга хан яьлча хинболчу президентан харжамаша шайна гергаоьзна гоьбевлла политикаш, яздархой, театран, кинон векалш. Къаьсттина жигара дакъалоцу харжамийн агитацехь иллиалархоша. Дукха хьолехь, самукъне хилла ца Ιаш, беламе а нисло кандидаташ хестабеш яржае эшарш. Кху деношкахь уггаре а дукха наха ладугIучех ю хΙара йиш.\nМассара а цхьаьна дагалаций вай\nИ воцуш дIадахна шераш –\nБеккъа цхьа гΙайгΙанаш,\nМохк кризисехь бара,\nХалкъ - балехь.\nОцу муьрехь и Дала ваийтира,\nХааделира и Ιедале кхаьчча,\nБIешеран юьххьехь веъна,\nЭзар шарахь цкъа вогΙу\nДелан геланча ву иза.\nЦо дукха беркат кхачор ду,\nЦуьнца толуш ду дерриг а.\nДика стратеги ю цуьнан,\nДекхарш а дац хΙинца\nВайна гайтина цо\nШен дош ша\nВВП, цо гIо до хьуна,\nВВП-но Оьрсийчоь денйина,\nАлссам кхиош а ю.\nВВП-но халкъ кΙелхьарадаьккхина,\nВВП-но и Ιалашдо,\nВВП-но, ша Ιедалехь а волуш,\nИза коьртехь а волуш.\nМахко оццул атта\nИ хьуна кхин муха\nМассарел а чΙогΙа тешаме\nМахкана иза ву.\nагент а Ιийна,\nТоьлла спортхо а,\nКъоман воΙ а,\nИ махкахь уггаре тоьлларг ву.\nДерриг а жоьпалла\nШегахь цо кхобу,\nмохк бина цо.\nХΙинца юха а\nЮтубехь кху деношкахь уггаре а дукха ладугΙучех ю йиш. ХΙинццалц Оьрсийчохь цхьанненна а вевзина воцу таджик Курбанханов Толибжон ву и лоькхург.\nДешнаш, кхеташ ду, профессионало яздина дац - маьΙница беркъа, поэзин низамашца дуьстича, ледара ду. Церан автор хила тарло ша Курбанханов я кхин цхьа могΙара оьрси. Бакъду, тахана иллиалархойн вуно дукха нисло поэзина аьттехьа дуьтийла доцчу дешнаш тΙехь лоькху эшарш.\nЮтубера таджикан йиш нахала ялар дац дешнийн кIоргаллица дозуш, тергам тΙеузу церан маьΙано. ТΙекхочучу харжамашкахь Путин Владимир президент харжа кхойкху халкъ иллино. Дала воссийна пайхамар, Делан геланча а вина, вазво Курбанхонов Толибжона кхозлагΙа а пачхьалкхан да хила гΙерта лидер.\nДΙабоьдучу президентан харжамийн муьрехь ша-тайпа меттиг дIалоцу эшарийн жанро, цуьнан хастамбаран кепо. Ткъа башхалла ю и тайпа эшарш веккъа цхьана Путин Владимирна бен яьхна а яцар. Оцу хьоло дагалоцуьйту Советан заманахь яьржина лелаш хилла эшарийн Лениниана. Оцу агIор хьаьжча, Ленинал, Сталинал тΙаьхьа уггаре а дукха эшаршкахь хестош верг изза Путин бен а вац.\nКху заман кхетамехь хьалакхиинчу оьрсаша, Оьрсийчоьнан бахархоша тΙе ца оьцу, цхьа беламе гар доцург, Путин Владимир вазвеш лоькху эшарш. Цара нахана аьтто ло, селхана шеко а йоцуш лидераллехь ваьхна хьаькам, тахана аьшнашка ваха а, илланчина хьовха, цунна шена тΙехь бела а.\nКурбанханов Толибжонан йиш Ютубе юьллушехь, шайна хетарг комменташкахь яздан буьйлабелла ладогIархой. «Со таджик ву, Оьрсийчохь вехаш а вац, амма суна эхь хета сайн махкахочо дечух». «Дукха хан яра со оццул велаза, цо санна дика аьшнаш ца вина Путин цхьаммо а». « Цхьа ким-ир-сеналла ю-кх!». Иштта бу илланчин а, цо лоькхучу эшаран а къастийна мах.\nШен къоман векалех, доцу бахьана а даккхина, Москох а, ерриг Оьрсийчоь а бутт хьалха дикка дIацΙанйина волу Путин вазвеш йиш таджико лекхаро а беларшка боху оьрсий, Ютубехула эшаре ладоьгΙу кхечу къаьмнийн векалш. Путин Владимирна дуьхьал, мел лиъча а, кхоллалур яцара оццул дика антиреклама. Дика до а моьттуш, ша лоькхучу эшарца таджика Курбанхановс Оьрсийчоьнан бахархой къехкабо "коьртачу кандидатах", боху Ютубехь йозанаш дитинчара.\nХаржамийн Компанино Кхоьллина Эшарш Хеза Оьрсийчохь


ГIебарта-Балкхаройчуьра вахархочунна гIуда тоьхна Муцураевн илли даржорна\nБард Муцураев Тимур\nСтаврополан кIоштан Лермонтов гIалин кхело бехкевина ГIебарта-Балкхаройчуьра вахархо Кадыкоев Туган экстремистийн материалаш яржийна аьлла. Дуьйцург ду, экстремистийн лерина, федералан тептаре даьккхина нохчийн бардан Муцураев Тимуран илли.\nОфициалан версица, "ВКонтактерачу" социалан машанехь Кадыкоевс зорбане даьккхина "12 эзар муджахIид" аудиофайл. 2017-чу шарахь Охан-беттан 18-чохь Калининградан кIоштарчу Гусевскан кхело и композици яржор дихкина ду.\nСтаврополан кIоштарчу ФСБ-н урхаллина гучудаьлла дуьйцу илли интернетехь мониторинг дIахьочу заманчохь. Бехк тIелаьцна Кадыкоевс. Экстремистийн материалаш яржорах йолчу артиклехь гIуда кхачадора цунна цхьа эзар соьматIера кхаа эзаре гергга, йа 15 дей-буьйсий чохь даккхар. Лермонтов гIаларчу федералан кхелахочо Курдубанов Юрийс ши эзар сом гIуда хьарчийна ГIебарта-Балкхаройчоьнан вахархочух.\nКху беттан 28-чохь "Одноклассники" социалан машанахь нохчийн бардан Муцураев Тимуран "ДжихIадан доьхкина тIемаш" илли зорбане даккхарна бехкевира Гуьмса гIалин кхело Нохчийчуьра вахархо Дускуев Ахьмад. Йихкинчу контентах Дускуевна аккаунтехь тергойинера Нохчийчуьрчу ФСБ-н белхахочо. Федералан суьдхочо Дускуев Ахьмадна лаххара таIзар дира - эзар сом гIуда а тухуш.\nКест-кеста кхелаш йо Оьрсийчохь социалан машанашкахь Муцураевн иллешка ладугIучарна, ишта Нохчийчохь а цхьана.


Юсупов Ибрах1им. (1958–1982) | ВАЙНАХ\n17.09.2013\tЛитературное наследие Оставить комментарий\nРодился 10 ноября 1958 г. в Павлодарской области Казахской ССР в семье депортированных чеченцев родом из села Хаттуни Веденского района Чечено-Ингушской АССР. Писать стихи начал с 14 лет. После армии готовился поступать в Литинститут им. Горького в Москве, где в мае 1982 г. успешно прошел творческий конкурс, а в августе должен был сдавать вступительные экзамены. Но 27 июля 1982 г. жизнь Ибрагима Юсупова трагически оборвалась.\nКорталица хьайн букъ тIе дIавоьхкий,\nНана, ахь со лелавора гехь.\nНана, и сан дечган ага техкош,\nСоь наб яйта, наб ца йора ахь.\nХьо-м таханаъ юьжуш яц хьайн хенахь,\nСагатдо ахь. Йо ахь ойланаш.\nРеза яц хьо хиларна со генахь,\nХьело бохуш новкъахь кехаташ.\nСуьйре еъча, цу вайн корах цIийнан\nДетташ хьочо шен баьццара га,\nТIам кагбелла хьоза санна, тийна,\nСоне хоий, хьо гIайгIане Iа…\nХьан цIаро бен ца бохби сан когаш,\nНана, ахь латий сан дагчохь цIе.\nАс сайн хIара салтичун погонаш\nХьоь наб яйта тегна белшаш тIе.\nХитIара йогIу хьо -\nду суна и хазахетар.\nВедарш чохь ирс ду хьан –\nхи дац ахь дахьаш дерг цIехьа.\nХьомениг, цу ирсах дуьзна хьайн\nи кIайн ши ведар\nСан дагчу ца дуттуш,\nэрна дIа ма Iанадехьа…\nТкъесан лазар сих сан кхетта,\nНана, хьоьх со гIийла хьоьгу.\nIаьржа къинош дагах летта,\nЙоьза стигал кийра оьгуш.\nКIомарш санна, мархийн кховра\nДеган чевнна тIе лацало.\nСиха йоьду денойн ковра,\nХьо къежлуш соь ма ла ца ло.\nАс хьан дика лардо, нана,\nДуьхьал тIом беш къизаллина.\nАхь доIанна лаьцна кана\nСан кхолламан сизах ийна.\nСинпхенех сан шерша-шеддаш\nСингаттамо хьерчош къиза,\nНагахь со лахь хьаьдда-ведда,\nХьан дезар ду цхьалха йиса.\nКъора йолош зевне байташ,\nМекха долахь иллийн догIа,\nАйхьа суна гечдар гайта\nКоштIе сийна зезаг догIа.\nКхочуш ца ди\nСуна дела дош ахь:\nХьо ца еа.\nМожа бошхап беттан\nКIайнчу тIулгах кхетта…\nКхийдац со кхин ирсан цIаре.\nСуо Iаш ву со,\nкху тийналлех буьзна бIаьрг.\nХIетте а, со-м ву сатуьйсуш\nцхьа йоI гаре,\nЦа хууш ерг сан дахаран\nцхьа а хьаьрк.\nЦуьнан дуьхьа сайн\nгIуллакхаш дIа а тесна,\nСо шайх хьегна дерриг\nхьашташ довлуш сов,\nЦунна коч ян тоьлла дари,\nКхочур вара и Iаш йолчу юьрта со.\nЦунна тIаьхьа, гезъеш луьста,\nГIур вара со,\nдорцехь техкош ага син…\n…Хир вара со тоьаш,\nАс цкъа мацах бехках\nлар ца йинчух и…\nДика а, вон а сан кхин хьоьца дац.\nЦа оьшу гIерта со тIехIитто дуйнна.\nДIаяхна марзонаш схьайогIур яц.\nСуна хьо йицъелла Iуьйранна дуьйнна.\nХила а там бу-кха хьо – бакъ, со – харц.\nДелахь а, безаман хи лекъна даьлла.\nМажбелла шовданна уллера арц.\nХьо суна хIинцале йицъелла яьлла.\nМа гIерта, пIелгаш а сеттадеш хьайн,\nМархаша дIалеци беттаса кIайн.\nТахханехь сацам би ас хьоьх дIакъаста.\nДицди ас хьо сайна евзина шо,\nКхолламо сайн даг тIе хьаьрсича туьха.\nБалха тIехь, пхьоьханехь ма леха со.\nХьо суна йицъелла… хьо галлац юха.\nдаим а Нохчийчохь диссалаш,\nТхьамда веш ловзаран я да веш тезетан,\nЦа хаьа мел вуьтур кхиэло ИбрахIим.\nЦундела диц ма де\nдешнаш сан весетан:\nНохчийчохь диссалаш даим».\nХебарша юьхь-сибат оху хьан, нана,\nШераша месаш йо хьан тIеттIа сир.\nСиркхонийн халбата хьо хиъчахьана,\nХаьдда сан къоначу синтеман тхир.\nКомаьрша догучу хьан дагна гонах\nДикалло яьккхина шен дашо тир.\nАс дагахь Iамийна хьан амат къона,\nКъизачу хене и ца дайта шир.\nСан нана, мел жима яр-кха хьо хIетахь.\nМа сиха дIаели и мерза хан!\nХIинца-м хьо хеназа алсам Iа меттахь,\nХорам беш йогучу ойланна сан.\nХалла бен ца йолу уча я ара,\nШеконца хьайн дегIе ладоьгIуш Iа.\nАс хIун дан дезар-те хьо яцахьара?\nХIун дийр ду-техьа ас хьо йодахь дIа?\nХьо лаза хьакхийча, ас бала лов-кха,\nГу санна, лахло-кха сан хьаштийн лам…\nХьоьл хьалха вер ву со\nХьоьл тIаьхьа дуьненах ца баккха чам.\nСедарчийн буьйсано биллинчу бIаьрго\nТийналлин IиндагIна ца бетта пе.\nСайн дагалецамехь ас лоьху мIаьрго\nДуьххьара ялийнарг хьо сайна тIе.\nМархаш а кIад ца ло беттаса къийса,\nХIавао шайна тIехь мел бугIу бохь.\nХьан вастан бIарлагIа тховса а хьийза\nМохтиле ца карош сан бIаьргаш чохь.\nБуц а ю, зезагий оьхкина коча,\nБохь-генаш уьйтIарчу хьаьрсачу хьочан\nЛоькхуш Iа сан дагна\nхьоьх лаьцна йиш.\nIаламан аьзнаша буьйсанан карахь\nХьо дагатийсарна кула ца йо.\nСан чIогIа садукъло гIайгIанан марахь,\nОйланийн куьг кочехь ца хилча хьо.\nБаттана юххера седарчийн хорха\nМаццалцца хир ю-те\nсан бIаьргийн стом?\nЭхарта йоьдуш сайн оьмаран йоргIа,\nДин хийца йиш йоцу бере ву со-м…\nНазад: Исмаил Хабаев. Слово о языке.\nВперед: Ахмет Денисултанов. Из цикла рассказов «Бригада № 6».


Делан Элчанан тур "Зул-Фикъор"\n- Делера салават а, салам а хуьлда цунна -\nТУР - ЗУЛ-ФАКЪОР\nВайна юкъахь девзаш долу «Турпал Iелин тур» Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – исс туьрех цхьаъ хилла ду, царна юкъахь уггар гIарадаьлла тур хилла ду.\nИ тур, Марзýкъ Ас-Сойкъал цIе йолчу аьчка-пхьеро, КаIбатана уллохь лаьттах доьллина карийна хиллачу цхьана аьчках дина хилла аьлла деана ду цхьадолчу терахьан жайнашкахь. Иза динарг Ас-Сойкъал хилар дийцина цуьнгара шегара схьа Имам ТIабаранийс, цхьаболчу Iелам-наха ма-аллара - нийсачу иснадаца.\nЦуьнан мукъ а, кIужал а, гIад а дато хилла аьлла деана ду масийтта дийцарехь. Амма и тур дахлуш а, шорлуш а хилла, цо цкъа тоьхча массо хIума йоькъуш хилла, иштта дIа кхин а дуьйцуш долу дийцарш бакъ дац, кхоьллина ду, Имам Ибн Таймиййас ма-аллара.\nЦуьнан цIе «Зул-Факъóр», йа «Зул-Фикъóр» хилла. Цуьнан и цIе, иза Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – даккхале хьалха хиллачух тера ду, хIунда аьлча, Ибнул-Мусаййибера схьа деана ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – и тур даьккхинчул тIаьхьа цуьнан и цIе ша ма-йарра йитира аьлла. Амма оцу цIеран маьIна: «кIаьгнаш дерг» а, «букъдаьIахкан даьIахкаш ерг» а ду. Иштта цунах аларан бахьана, цуьнан букъ тIехь масийтта жима кIаг хилла хилар ду, букъдаьIахкан даьIахкийн хуттургийн куьцехь, цундела «кIаьгнаш дерг» а, «букъдаьIахкан даьIахкаш ерг» а аьлла – «Зул-Факъóр» а, «Зул-Фикъóр» а цIе тиллина цунна.\nИ тур, Бадр тIом хилале хьалха, Ал-Iáс ибн МунаббихI цIе йолчу цхьана мушрикан хилла аьлла ду, кхечу шина мушрикан хилла аьлла а ду, делахь а дукхах долу дийцарш Ал-Iáс вуьйцуш ду. ТIаккха мушрикаш Мединате тIом бан баьхкича, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Бадр тIамехь даьккхина хилла иза, оцу Ал-Iáс ибн МунаббихI цIе йолчу мушрикера. Иза Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – къастийна схьаэцна хилла цу тIеман хIонса юкъара.\nАхьмада а, Тирмизийс а, Ибн Маджас а, Хьакима а дийцина, Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен тур «Зул-Факъáр» хIонс дина даьккхина Бадрехь тIом хиллачу дийнахь».\nАбуш-Шайх Ал-АсбахIанийс а, кхечара а дийцина, Iикримас аьлларг: «Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тур «Зул-Факъóр» Ал-Iас ибн МунаббихI (цIе йолчу мушрикан) дара, тIаккха иза вийра Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Бадрехь тIом болчу дийнахь».\nЦхьадолчу терахьан жайнашкахь деана, и Ал-Iас вийнарг Iалий (Iела) ву аьлла, делахь а суна иснад ца карийра оцу дийцаран.\nТIабаранийс дийцина Ибн Iаббасера схьа, «Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Ал-Хьадджадж ибн Iуказа совгIатана делла хилла Зул-Факъóр тур», делахь а Хьафиз Ибн Хьаджар Ал-Iаскъоланийс хIара дийцар гIийла ду аьлла.\nЛакхахь дийцина долчу хьадисо гойту, цхьаболчу наха – шийIаташа масала – и тур стиглара доьссина ду бохург нийса ца хилар, йа иза бакъ а ца хилар.\nПайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – даим бохург санна шеца цхьаьна лелош хилла иза, Макка йоккхучу хенахь иза Макка чувоьдуш цуьнгахь хилларг а иза ду, массо тIамехь цо лелош хилларг а ду бах цхьаболчу терахьхоша.\nПайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – гIенах гина а хилла и шен тур. Бухарис а, Муслима а, кхечара а дийцина, Ухьудехь тIом хиллачу дийнахь, тIом болабалале хьалха, Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дагаваьлла хилла шен асхьабех, мушрикашна доьхьал арадовлу вай, йа Мединат чохь совцу вай аьлла. Цунна шена чохь севцча гIолий хеташ хилла, ткъа цхьаболчу асхьабаша арадовлийта аьлча, цара аьллачунна реза а хилла, аравала кечвелла иза. Ткъа ша аравалале хьалха, цо дийцина царна шена гина гIан. Абу Муса Ал-АшIарийс – Дела реза хуьлда цунна – дийцина цо аьлларг иштта: «Суна гира сайн гIенах, айса тур ластош. ТIаккха иза юккъех кагделира, иза (кагдалар) – АллахIах тешаш болчарна Ухьудехь хилларг дара. ТIаккха ас юха а ластийра иза, тIаккха иза ша хьалха хиллачул кхин а дика нисделла дIахIоьттира, иза (юха нисдалар) – АллахIа белла толам а, АллахIахх тешаш берш цхьанакхетар а дара». Тирмизис а, Ибн Маджас а дийцинчу хьадисашкахь и гIан кхин а алсам а ду, шена гинчу оцу туьран цо «сан тур Зул-Фикъóр» аьлла цIе яьккхина аьлла а ду.\nАмма цу туьрах лаьцна долу хьадис: «Iела воцург къонах а вац, Зул-Фикъóр доцург тур а дац» аьлла кхайкхар хезна хилла Ухьуд тIамехь – аьлла долу, и хьадис заьIап ду аьлла Имам Ас-Сахóвийс «Ал-Макъóсидул-ХьасанахI» тIехь, заьIап хилла ца Iаш кхоьллина ду а аьлла Имам Ибнул-Джавзийс «Ал-МавдýIáт» тIехь.\nТерахьан Iилманчийн а, Iелам-нехан а барт хилла хIума ду, и тур Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Iелига делла хилар, иза хьахийна дуккха а Iелам-наха а, Iилманчаша а.\n«Мусаннаф Ибн Аби ШайбахI» тIехь а, «Макаримул-Ахлакъ» тIехь а деана ду: Iела – Дела реза хуьлда цунна – халиф хIоьттинчул тIаьхьа, Сиффúнехь тIом болчу дийнахь, тIом беш вара, шегахь Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тур Зул-Факъóр а долуш.\nЦул тIаьхьа, и тур Iелигара – Дела реза хуьлда цунна – цуьнан тIаьхьенга кхаьчна. Имам Ибн Касúра – Дала къинхетам бойла цунах – дуьйцу, шен терахьан «Ал-Бидáйату ваннихIáйахI» цIе йолчу жайни тIехь, оцу туьрах лаьцна: «Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – туьрех цхьа тур кхаьчна хилла Iелин тIаьхьенга. Iелин кIант Хьусайн – Дела реза хуьлда цаьршинна – Карбалáэхь вуьйчу хенахь цуьнгахь хилла иза, тIаккха иза схьаэцна Хьусайнан кIанта Iелас, Зайнул-Iáбидúн олуш волчо. Ша Дамаске МуIавийатан кIант Йазид волчу воьдуш шеца цига даьхьна цо иза, цул тIаьхьа шеца Мединате юха а деана цо иза». Цул тIаьхьа вай хIинцца дуьйцур долу хьадис дийцина Имам Ибн Касира – Дала къинхетам бойла цунах.\nИмам Бухарис а, Муслима а, Абу Давуда а, Ахьмада а, кхечара а дийцина, Хьусайнан кIанта Iелас – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Тхо, (сан да) Iелин кIант Хьусайн – Дела реза хуьлда цаьршинна – вер хьокъехь Дамаске МуIавийатан кIант Йазид волчу даханчура Мединате догIучу хенахь, суна доьхьал кхийтира Михраматан кIант Ал-Мисвар – Дела реза хуьлда цаьршинна – тIаккха цо соьга элира: «Соьга омру дан дезаш, ас дан дезаш цхьа а хьуна оьшуш хIумма а дуй?» Ас цуьнга элира: «Дац». ТIаккха цо элира: «Ткъа, Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тур схьалой ахь соьга? Бакъдолуш цхьана наха хьоьгара иза даккхарна кхоьру со. Ас АллахIаца дуй буу хьуна, ахь соьга иза схьалахь, цунна тIе цкъаъа цхьа а кхочур вац-кх хьуна, сан са хьаладаллалц!»\nХIокху хьадисан маьIна деш Хьафиз Ибн Хьаджар Ал-Iаскъоланийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Схьагуш дерг и тур Зул-Фикъóр хилар ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Бадрехь тIом болчу дийнахь даьккхина долу, Ухьудехь тIом болчу дийнахь цунна гIенах гина долу». «Ал-Мисварна лууш хилларг и тур лардар ду, цуьнан хьакъ ца девзачуьнга иза кхочуьйтучул а шега далар дехна цо, иза Iелина лардархьама».\nЦул тIаьхьа, Iелин – Дела реза хуьлда цунна – тIаьхьенах и тур шегахь хилла бохуш терахьан жайнашкахь вуьйцуш верг Iелин кIентан Хьасанан кIентан Хьасанан кIентан IабдуллахIан кIант Мухьаммад ву – Дела реза хуьлда царна массарна а. Мухьаммадна а, паччахьан эскарна а юкъахь тIом хилла хилла. Цу тIамехь и тур цуьнгахь хилла олий хьахадо масийтта терахьан жайнахь. Ткъа ша лечу хенахь, Мухьаммада и тур тIе а вазвелла кагдина олий дуьйцу цхьаццанхьа. Делахь а, нийсох дерг, цо и тур ша вала герга вахча, ша 400 динар декхарийлахь волчу цхьана совдегархочуьнга делла хилар ду олу кхечу Iелам-наха. «Iабдул-МуттIалибан тIаьхьенах хьуна муьлхха стаг каравахь, цо хьоьгара схьаоьцур ду хIара тур, хьан декхар юха а дерзош» - аьлла, цуьнга делла бах цо иза. Мухьаммад цул тIаьхьа оцу тIамехь кхелхина – Дала къинхетам а бойла цунах, Дела реза а хуьлда цунна.\nЦул тIаьхьа и тур оцу совдегархочуьнгахь диссина цхьа хан яллалц. ТIаккха иза Iелин тIаьхьенгара Iаббасан тIаьхьенга дехьадаьлла. Иза дехьадалар бахьана дуьйцуш, терахьана Iилманчаша дуьйцу, Iабдул-МуттIалибан кIентан Iаббасан кIентан IабдуллахIан кIентан Iалийн кIентан Сулайманан кIант ДжаIфар Мединатехь а, Йеменехь а паччахь хIоттийначу хенахь, цуьнга дийцина хилла Мухьаммада и тур совдегархочуьнга далар, цунна тIехь декхар хилар. ТIаккха ДжаIфара и совдегархо схьа а кхойкхе, цуьнан декхар 400 динар дIа а лой цуьнгара схьаоьцу иза.\nИштта ДжаIфарехь лаьтта иза, Мансуран кIант Ал-МахIдий халиф хIотталц (иза халиф хIоьттина шен да велча, хIижратан терахьца 158 шарахь). Иза халиф хIоьттича цуьнга цу туьрах лаьцна хабар кхочу, тIаккха цо ДжаIфарера схьаоьцу иза шега.\nЦуьнгара иза Муса Ал-ХIáдú (169 хI\_ш) халифе кхочу.\nЦуьнгара цуьнан вешига, халифе ХIáрýн Ар-Рашúде (170 хI\_ш) кхочу. ХIáрýн Ар-Рашúда иза шеца лелош хилла аьлла дуьйцу дуккха а терахьан жайнашкахь. Ал-АсмаIийгара схьа масийтта, тайп-тайпана дийцар ду и тур ХIарун Ар-Рашидехь хилар дуьйцуш:\n- «Суна гира ТIýс-гIалахь ХIарун, оьллина тур а долуш. Цо соьга элира: «ХIай АсмаIий! Зул-Фикъóр гайта ас хьуна?» Ас элира: «Гайтахь суна иза!» Цо элира: «Схьадаккха баттара хIара сан тур!» ТIаккха ас иза схьадаьккхира баттара, суна гира цу тIехь берхIийтта кIаг». («Вафайáтул-АIйáн»; цунах терра дийцар ду «Сийар АIлáмин-Нубалáъ» а, «РобúIул-Абрóр» а тIехь).\n- «Со цкъа ХIарун волчу чуваханчу хенахь, цо тхоьга элира: «Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тур Зул-Факъóр гайтий ас шуна?» Оха элира: «ХIаъ». Цо иза схьадеанчул тIаьхьа – цкъа а и санна хаза тур гина дацара суна!» («Ал-Макъóсидул-ХьасанахI»)\n- «Цхьана дийнахь ХIаруна шеца деара Зул-Фикъóр, тIаккха ас дийхира цуьнга сой хьажийтар. Ас иза дIасахьовзийра керахь. Цуьнга хьевсича, со а, соьца хилларш а декъаделира, цу тIехь вуьрхIийтта кIаг бара, йа берхIийтта бара аьлла». (Уьзза жайна).\nКхин а цхьацца жайнашкахь дуьйцу, ХIаруна ша шен эскаран куьйгалхо Йазúд ибн Мазúд Ал-Валúдана доьхьал тIаме вохуьйтуш, и тур цуьнга делла хилла аьлла – «Схьаэца хIай Йазúд, бакъдолуш хIокхуьнца толам хир бу хьуна» - а олуш. ТIаккха Йазид иза а эцна тIаме вахана, цо Ал-Валúдана тIехь толам а баьккхина. (Ал-Валúд Йазúда вийна хIижратан терахьца 179 шарахь).\nЦул тIаьхьа цунах хилларг билггал долчу хабарца дуьйцуш цхьанххьа а ца карийра суна. Цхьацца жайнашкахь деана масех дийцар ду, цу туьрах лаьцна, амма уьш билггал, баккъалла а хилла ду йа дац ала хаац.\nОцу дийцарех цхьаъ ду: и тур Iаббасан тIаьхьенга дехьа даьллачул тIаьхьа, церах цхьамма иза жIаьлина тоьхча кагделира аьлла. Делахь а, и каглучу хенахь тоьхна хилларг ХIарун Ар-Рашидан да Муса Ал-ХIáдú ву аьлла деана ду цхьадолчу терахь-жайнашкахь («Ал-Кáмил фит-тáрúх»). Оццу жайнахь деана ду иза ХIаруне а кхаьчна хилла аьлла. Ткъа нагахь санна, иза кагдалар дийцинчу кхечу терахьан Iилманчаша вуьйцуш верг Муса Ал-ХIáдú хиллехь, иза бакъ ца хилар гойту вай лакхахь Мусанал тIаьхьа халиф хилла волчу ХIарунера дийцинчу дийцарша. Амма нагахь санна цара дуьйцург цхьа кхин хIума делахь, иза бакъ хила а тарло, ца хила а тарло.\nОцу дийцарех шолгIаниг ду: ХIижратан терахьца 402 шарахь – Имам ЗахIабийс ма-аллара – Ал-Хьаким халифана доьхьал ваьллачу цуьнан цхьана гIоьнчано меттахвоккху Iелин тIаьхьенах волу Маккин паччахь ДжаIфаран кIант Ал-Хьасан, «цуьнан тайпанан цIе нийса ю, цундела иза наха тIелоцур ву, цундела цунах имам ван веза» олий. Шена бевзарш меттах а бохий, цунна тIе нах а бохуьйте, цунна ахча а гулдой, цунна муьтIахьаллин чIагIо йойту цара. ТIаккха иза кхечу махкашка дIасавоьду шен имамалла кхайкхош. Иза вуьйцучу массо терахьхоша олу: цуьнгахь цхьа тур дара, Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тур Зул-Факъóр ду бохуш, цхьа Iаса а йара, Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Iаса ю бохуш. Иштта хьахадо цара и тур цуьнан цIарца, шеконан дешнашца, иза баккъалла а хилла хилар тIе ца чIагIдеш. Ткъа иза цуьнгахь баккъалла а хилла хила а мега, ца хилла хила а мега.\nОцу дийцарех кхоалгIаниг ду: ХIижратан терахьца 460 шерашкахь халиф хилла волчу Ал-Мустансирна доьхьал бевллачу нехан кераяхана хилла цуьнан хазна, олий дуьйцу терахьан жайнашкахь. Цара и хазна йохийча, халифана доьхьал ваьлла хиллачу итт эскархочух цхьанна – Тáджул-Мулýк Шáдú – керадахана Зул-Фикъóр тур, вукхера карадахана кхидолу тарраш, бохуш дуьйцу Ал-Макърúзийс, «Ал-МавáIизу вал-Iибар» цIе йолчу терахьан жайни тIехь. Иза а билггал бакъ ду йа дац аьлла чIагIдойла яц.\nИштта ду хьалхалерачу терахьан жайнашкахь цу туьрах лаьцна суна гинарг.\nТкъа таханлерачу цхьацца яздархоша схьадийцарехь, Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тур Зул-Факъóр а, цуьнан кхидолу тарраш а Истамбулехь йолчу Топкапы-музей чохь ду бах, цуьнан а, Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – кхидолчу туьрийн а ду бохуш суьрташ а ду интернетан цхьацца агIонаш тIехь.