Муьлхачу Набахтера бу Теза-Кхаьллахь Байъина «ТIемалой»?\nНохчийчоь, "Малхбале" цIе йолу нохчех лаьтта тIеман дакъа, 2004 шо.\n20 баттахь дIабаьхьначу тIамехь ша толам а боцуш йисар, шена бетах тоьхна тIара санна, тIеоьцура Оьрсийчоьно. КхидIа а шайн маршонах тийсалучу нохчашна салоццуш таIзар дан кечбечу рогIерчу тIеман Iалашоне йиллинера Кремло керла доктрина - и къам цуьнан шен куьйга, шех болчу нехан гIоьнца дакъаздаккха. И цуьнга, дерг ма-дарра аьлча, дан а делла...\n1999-чу а, 2001-чу а шерашкахь Республикана тIе масситта бIе эзар тонна бомбанаш, хIоьънаш, даш диттинчул тIаьхьа, тIамо бIаьхойн могIаршка баьхна цуьнан куьйгалхой а, алссам тIеман баьччанаш а шаьш хIаллакбинчул тIаьхьа, Соьлжа-ГIала а, къошташ а тIеман эпсарийн, оьрсийн коммендантийн карара а йохуш, шегахьа бевллачу, шена муьтIахь хиларх ша тешийначу нохчийн карадала долийра президента Путин Владимира.\nВаша - вешина дуьхьал\nБаккъала а, къоман цхьа доккха дакъа кхечу доккха декъан луьра мостагI а деш, герзашца дуьхь-дуьхьал даха аьтто белира Оьрсийчоьн оцу мурехь тIаьххьара а. ТIаккха долийра федералан эскарийн дакъош махкара арадаха, церан метта бухахь нохчийн кегийрхойх «Къилбе», «Къилбаседе», «Малхбале», «Малхбузе» боху цIераш техкина дакъош вовшахдетта.\nДуьне цецдалар тамаше а доцуш, шаьш нохчий а тIехь цецбохура Оьрсийчоьно, ваша вешина дуьхьал хIоттийча, тIеман эвсаралла совъяларо. Цхьана хенахь, йогIийла дац нохчаша нохчий бойъу зама, баьхна вайнах хиллира, къизаллах, луьраллах, тешнабехках герз а дина, федералан эскаршна юкъахецначу нохчийн батальонаша Путинна хьалха гойтучу хьуьнаршна кIера.\nХIинца-м цунах эргIадъэхар а дитина вайн къомо - цхьа а цец ца волу капитанан Даудов Анзоран «Къилбе», я Кадыров Рамзанан шичин Делимханов Iелимбекан «Къилбаседе» батальонашкарчу цхьана, я кхечу бIаьхочунна «Оьрсийчоьнан Турпалан» седа белла, аьлла, хезча а. Хаьа нахана и седарчий нохчий хIаллакбарна луш дуйла а, и схьаэцчначух воккхавейла доцийла а.\nБакъду, «гIиллакх», «оьздангалла», «яхь», «нохчалла» боху деза дешнаш юьстаха дуьсу тахана Нохчийчохь дела денна хIуьтту суьрташ талла воьлча, хиламийн хатI зере диллича.\nТахана нохчийн къам мел дакъаза даьлла, мел дукха баьржина халкъалахь пайда боцу нах гойту кху доладеллачу шеран цхьана хиламо а – Веданна гена йоцчу Теза-Кхаьллан а, Дишни-Веданан а хьаннашкахь хиллачу «тIематасадаларо».\nДечкен беттан 8-гIачохь Нохчийчуьрчу полицин хьостано хаам бира, Веданан кIоштахь тIеман операци ю дIахьош, ши эскархо , билгал а доккхуш аьлча, ши нохчийн эскархо кхелхина, 14 лазийна, гIаттамхойх кхоъ вийна, аьлла.\nХьаннашкахь гучуяьлла тоба итт-пхийтта стагах лаьтта, уьш гоне а лецна, бохура чоьхьарчу гIуллакхийн министралло. Оццу дийнан сарахь Кадыров Рамзана мехкан телевизионехь бакъдира хилларг, гоне лецна «шайтIарчий» Дагестанера даьхкинчух тера ду, аьлла, билгал а доккхуш.\nОпераци ерзочу 10-гIачохь мелла а шорбира хаам: кхелхина кхо эскархо а, цхьа полисхо а, тIемалойх вийнарг ву пхи стаг, аьлла.\nХаам, ша иштта дIа тIехула хьаьжча, тIематасадалар дирзича даима а хуьлучех бара. Амма байъинчу эскархойнний, тIемалойнний терахьаш, дуьхь-дуьхьал а хIиттош, Iедалхоша шозза карладаьхна хиларо а, байъинчийн цIераш юьйцуш яцаро а шеконе бехира нах. И шеко оццу деношкахь дIа а хазийра хаамийн гIирсашкахула Соьлжа-ГIаларчу бакъонашларъярхоша. Хила а ца хиллера и дар эрна.\nIедало ша тIемалой байъина, аьлла, хIаллакбинарш бовзуьйтушшехь, «Мемориал»- юкъаралло дIахьедира, вуьйцу и кхо стаг хуьлийла дац, эскаршна дуьхьал а лаьтташ, тIом биначех, аьлла. Буьйцурш бу тIаьхьо гергарчарна шаьш Соьлжа-ГIала декъешна тIехIитта полицино дIакхайкхича вевзина волу Айдамиров Iела а, Душаев Халид а, Адизов Исраил а.\nИ кегий нах гIаттамхошца цхьаьна хьаннашкахь хилла боцийла, уьш ах шо хьалха Iедало лечкъа а бина, шен карахь кхаьбнийла гойту деккъа дIа «Мемориало» тоххарехь дIасадаржийна хиллачу хIокху цхьана документо а. 2011-гIачу шеран товбецан беттан 8-гIа де. Соьлжа-ГIаларчу «Мемориалан» офисе шен воI схьалохуш гIо дар доьху мехкан шахьарахь ехачу Айдамирова Луизас ша цига яздечу кехат тIехь.\nОцу кехато а, цул тIаьхьа «Мемориало» бинчу талламаша а кхетаво, Айдамиров Iела, шеца цхьаьна Душаев Халид а, Адизов Исраил а волуш, полицино Гуьмсехь, уьш цигарчу аквапаркера арабевлча, цаьргахь паспорташ ца хилар бахьана а дина, дIалецна хилар. ХIетахь дуьйна царах хиллачунна тIаьхьа ца кхуьуш дукккха а когаш биттина церан гергарчара а, «Мемориалан» белхахоша а.\nТеза-Кхаьлларчу тIематасадаларехь уьш байъина бохург Iедало дуьйцучу хIуманашца ца догIу. Кхаа кIанте Соьлжа-ГIаларчу морге хьовса бигинчу гергарчара чIагIдо, уьш тIемалоша аьхка тIедухучу духарахь бара, гоьллелц ло лаьттачу Веданан хьаннашка церан бедарахь вахана стаг цхьа а тIом а ца оьшуш ша гIорор вара, хIоттийнарг моттаргIа ю, бохуш. Ткъа бакъонашларъярхоша шаьш кхетта боху Кадыров Рамзанан Iедало динчух: набахтехь, я тIаьхьо Теза-Кхаьлларчу хьаннашкахь вен а вийна, тIемалой бу, аьлла, халкъана хьалха охьакхийсина Айдамироввий, Душаеввий, Адизоввий.\nАдамаллина духьал дина зулам\nХиллачо мелла а шена тIе тидам берзийна кху деношкахь журналистийн а, бакъоларъярхойн а. Бакъду, кIезиг бу царалахь ша Нохчийчуьра нах. Иза а кхеташ ду стенца дозу. Яц цигахь дешан маршо, ког хецна еха массо тайпа харцонаш – хIора а кхоьру шена Айдамировххий, Душаеввххий, Адизовххий хилларг хиларна.\nТкъа «Мемориалан» куьйгалхойх волу бакъонашларъярхо Черкасов Александр теша адамаллина дуьхьал и тайпа харцонаш йоху Iедал, хуьлда и Нохчийчуьрниг, я Оьрсийчуьрниг, озалур ду жоьпалле бохучух. Цундела ду цуьнан, кхечу юкъарлонийн векалш санна, тийнна Iад ца Iаш, юха а нохчийн къомах орца дохуш хилар а.\nЧеркасов: "Гуманитаран бакъонаша тIедожадо дина зулам, адамаллина дуьхьал даьккхина тIеман зулам хилар къастош, деккъа цхьа сурт гайтина а ца Iаш, кхин а эксцессаш Iораяхар, Iуьналлера бевлла, цхьаьнгге а ла ца дугIу, акхабевлла эскархой охьабийцар.\nХьал муха ду аьлча, нах доьза бар – уьш хьалххе дIа а лецна, набахтехь а кхаьбна, байъина, цига охьакхийсина, бохург – и адамаллина дуьхьал дина зулам хилар къастало, нагахь санна иштаниг даима а деш нислуш делахь. Ткъа иза дан вуно хала ду, хилла кхелаш а йоцуш, тIетовжа сацамаш а боцуш, кху Оьрсийчохь къастон.\nТкъа ю шен сацамна муьтIахь хила Оьрсийчоь декхаре еш кхел – иза Европан адамийн бакъонашкахула йолу кхел ю. Оьрсийчохь тхан нах доьза бар толлуш дIадаьхьна кхо дов бен дацахь а, Страсбургехь еккъа цхьана Нохчийчоьнах дозуш листина даьлла 2011-гIа шарахь 134 дов. Европин адамийн бакъонашкахула йолчу кхело листина кеп-кепарчу хьелашкахь нах доьза бар къастош девнаш. Цара таро ло и тайпа зулам даьржина хилар дIагайта .\n...Ткъа иза иштта делахь, 2006-гIачу шарахь тIеэцначу нах доьза бар емал дечу Конвенцино, хIара зулам даьржинчех а долуш, адамаллина дуьхьал дина хилар билгалдаккха аьтто ло."\nПолитикан, пачхьалкхашна юкъахь лелачу гIиллакхийн шайн хатI хуьлу даима а. Черкасов Александра ма-баххара, Iедало Нохчийчохь халкъана тIехь Iазап латтош хилар, нах идор, доьза уьш байъар система юйла дIахаийта дезаш нисло, тIаккхий бен ца чIагIло дуьненан бIаьргаш чохь харцонан цIе - и санна хIуманаш мел дукха нохчашна гуш делахь а, уьш тоьшаллаш доцуш санна Iаддуьсу.\nНах охьатаIийна латтош бу Iедало\nТкъа ала дац, массо а ву кIилло, массо а Iа харцонна кIел бийшина. Масала, Нохчийчуьра аз ду хIара. Теза-Кхаьллахь хилларг хезначу Соьлжа-ГIалин вахархочо Iелас хадабо махкахь, дIаюьйшуш а йоцуш, нах доьза бойъуш, къахьоьгучу урхаллийн шена хета мах.\nIела: "Кхузахь лелош ерг доза доцу харцо ю-кх. Сан накъост Нажи-Юьртара, иза «гIагIнехь» воьлхуш ву-кх, цуьнан кIант тIемало вуй, тIемалошна гIо дина вуй, бохуш, 15-16 –за лаьцна, чохь валлийна. ХIинца, цара и билггал вуьтур воцийла хиича, кхечу пачхьалкхе дIавахийта нахера ахча вовшахтухуш ву-кх иза, дан хIума а ца хилла, и вен ца вейта, хIаллак ца вайта.\nИ кIентий, лоьций , тоьли чу а бухкий, тиш а бой, мажош а йовлуьйтий, эцца хьуьнха охьа а бохкий, «хIорш оха байъина, дуьхьало еш бара», олий, кара герз эцна а боцу... хийла меттигаш ю. Нах, ломара а, лаьмнашна генара а , «гIарчI»-аьлла, охьатаIийна латтош бу. ЛадегIамехь ду адам, «хIинцца-кхана»,аьлла, цуьнан гуш тIаьхье яц, тешаме хан-зама яц..."\nТеза-Кхаьллахь хилларг «Мемориало» ма тиддара ду, тIечIагIдо Нохчийчохь лецначу а, набахте хьежийначу а кегий нехан терго ечу «Ненан аз» - юкъарлонан куьйгалхочо Межидова Зайнапа. Цунна ша болх бечу иттех шера чохь дуккхаза а байна тахана Iедало хIаллакбинчу Айдамиров Iелин, Душаев Халидан, Адизов Исраилан а санна кхолламаш.\nОцу кхааннах цхьаъ дIаверзош хилла тезет дуьйцуш, Зайнапа дагалоьцу цунна лулахь ваьхначу кхечу кIантах дукха хан йоццуш хиларг. И тайпа хиламаш мехкан хотIехь бисина бевлла, бохуш бу бакъоларъярхочо Маршо Радионе бен латкъам.\nМужидова: "Цигарчу тезетана уллехь, кхоалгIачу-доьалгIачу цIа чохь вехачу цхьана кIантана цара хIун дина! Нана йоккха стаг ю, да вийна, йиша-ваша дац, маьркIажан ламазна гIуммагIа а эцна араваьлла и кIант, ...гIуммагIа охьахIоттийна ю, ткъа ша вац. Стенга вахана а ца хаьа, кара а ца во... И цхьа гIийла волу кIант вуй, иза дIа а вуьгий, тIе бедарш а юхий, улле герз охьа а дуьллий, воь. И хуушехь, хатта стаг вац-кх кху Нохчийчохь! Ахь нийсаниг аьлча, вен а воьй, дIавоккху."\nХьалхо Оьрсийчуьрчу «Мемориалхочо» Черкасов Александра ма-аллара, халкъана Iедалан ницкъаша шена тIехь латточу Iазапах мукъадала лаахь, гайта деза дуьненна шена ечу гIелонан тоьшаллаш. Ткъа и тоьшаллаш, веккъа ша ара а ваьлла, дIагайта воьлларг тIех гена а ца волуьйту оццу Iаьржачу ницкъаша.\nИ дерриг гаро, кхетадаро эрна хоьтуьйтучух тера ду нахана Iедалца къийсар а. Цундела а ду оццу полицин я ,аьр вай, «Малхбале» батальонан, шаьш-шайх а ца богуш, Iедалх а ца кхоьруш, муьлхха а зулам дан хIуттуш хилар, бохура «Ненан озан» хьалханчас Межидова Занапа. Амма и ца кхоьру шех Iедало дан тарлучух. Ца кхоьрийла-м дац, делахь а, шен яхь дIа ца яла гIерта-кх.\n"Кхерам боцуш-м цкъа а дацара... со ца кхоьру и Дела воцчух – Дала яздинчух стагга а вер вац. Муьлххачу а кхеташонехь,гуламехь хилча а, ас бакъдерг бен дуьйцур дац, со юьйр елахь а... Делан элчанора, со хьера йолуш-м лаьтта...\nХанкалахь декъий, тIе латта а тесна, дIадоьхкина меттиг евза суна, шина ор чохь мел декъий ду хаьа суна, и дIааьлла ас, ГРУ лаьттинчохь, уьш дIагайтина ас, декъешна талламаш бен лаборатори эца, Путина ца делча, ахча дац, бохуш, дуьсу уьш схьадаханза. Иза а ца до, суна-м ца хаьа айса хьун дийр ду а...\nЮьйр ю хьо, ма дийца, олу, хотту соьга кест-кеста, ахь иштий-иштий аьллерий – аьллера, хьуна кхерам болун дела хаьттира ас-м, бохуш, дIакхойкху соьга Нухаджиевн (Оьрсийчоьн президентан цIарах Нохчийчохь адамийн бакъонийн терго еш волу хьаькам – Ч.Л.) гIоьнчас, ...ас боху, суна хIун кхерам хир бу, ен бен юьйр юй аша со... ХIара ган а гуш, со лела ца ло-кх, Iад ца Iало-кх со... валлай, бала бу-кх..."\nКIира даьлла Теза-Кхаьллахь кадыровгIара тIом бина а, цигахь дуьхьало йинчу тIемалойх ву, аьлла, ах шо хьалха шайн карах вайна кхо стаг вийна а, уьш гергарчарна хьалха охьатийсина а. Оццул хан ю «Мемориало» Нохчийчоьн чоьхьарчу гIуллакхийн министралла а, эскар а адамаллийца догIуш доцчу зуламна бехке дина а. Амма полисхоша, я эскархоша цхьана а кепара, шаьш бехке дацар гойтуш, довзийтина дац хIумма а. Цу тIе, Iедало а ца боху хIумма а.\n"Де догIур ду оцу нахе а жоп доьхуш..."\nДелахь а, леларг а, лелларг а дицдина паргIат Iаш хуьлийла дац нах. Оцу хьокъехь Маршо Радион къамел хилира нохчийн къомах ша хIинца а жоп луш лоручу Ичкерин дозанал арахьарчу Iедалан куьйгалхочунца Закаев Ахьмадца. Цунна иштта го даймахкахь халкъана тIехь эра доккхуш лелачу Iазапан сурт, цуьнан мах.\nЗакаев: "Яздина, охьадехкина низамаш хиларал а совнаха, хIора стага шен синкхетаме, шен деган ойлане, шен оьздангалле хьаьжжина тIом а бо, къийса а къуьйсу, дов а до. Стага, шена чухула доккхий бен, леладеш дац иштаниг. Ткъа тахана тIом бечу нахана дуьхьалбевллачу нехан коьрта Iалашо шайх кхетта ямартлонан ун халкъана юкъадаржор ю. Духхьал дIа шайн син боьхаллийца доьзна хIума а ду иза, цара оцу тIехь дIахьош болх а бу иза.\nТIемалошца ойла ю, аьллий, тIемалошна гIо дина, аьллий, тIемалой болчу агIор дIахьаьжна, аьллий, доцчу бахьанашца схьа а лецна, церан набахтеш чохь бохкуш нах бу. И нах царна кIар а ца ло, уьш цаьрга кIел а ца битало, шаьш бохучу тIе а ца бахало, тIаккха уьш байъа а бойъуш, цхьана меттехь тIематасадалар делахь, царах «тIемалой» а бой, моттаргIанаш лелаечохь цхьа тардаларш а хIиттош, тIематасадалар хилча санна, уьш бойъу, Москохана хьалха дозаллаш а деш, дацахь - цаьргара, уьш арахоьцург, кхаънаш боху.\nИза тIематасадалар хилла дацахь а мега иштта нисдала, хIунда аьлча, тIемалоша, шайн меттигаш Iалашъеш, бугIуш бу минанийн гураш. Оцу гурашна тIе а нисбелла, белла хила а тарло церан нах, тIаккха цига я дийна, я байъина, набахтера кIентий схьа а кхачийна, охьатийсина.\nТахана а лома хьала а оьхуш – уьш цхьаъ вац, шиъ ву, кхоъ ву, пхиъ ву. Цхьа зама йогIур ю оцу наха, вовшашна шаьш тIе а кхойкхуш, тоьшаллаш а деш, цIий бехкенаш, куьг бехкенаш билгал а бохуш, халкъо а, махко а, махкахь дIахIуттур долчу Iедало а ма-доггIу жоп доьхург хиларан сан шеко а яц."\nДуьххьара а, тIаьххьара а яц харцонаш лелачу мехкашлахь Нохчийчоь. Ганза ца дисина цуьнан бахархошна хIумма а. Бакъ а долуш, ца тешара уьш цхьана хенахь, нохчаша нохчий бойъу зама йогIур ю, аьлча.\nАмма и еанийла а гуш, дан хIума а доцуш бехачу вайнахана хала ду тIеман керла кепаш лан – муха мега Iедална, стаг цкъа вадийна набахтехь а кхаьбна, тIаккха иза гIодаюккъелц ло лаьттачу Iай, аьхкенан духара а вуьйлина, вен а вийна, тIемало ву баха, шаьш-шайлахь цецбуьйлу уьш.\nТкъа стеган иштта цецвалар а, шайна лелачу низамашца дуьстича, кхераме дуйла а кхеташ, шайн цецдийлар Iедалх а лечкъош, дIалела, дIабуьйшу нах, хьалагIовтту – иза а ду-кх, мел-муха делахь а, дахар...\nМуьлхачу Набахтера бу Теза-Кхаьллахь Байъина "ТIемалой"?


"Царна яа-мала а ло, тIе а духу"\nКавказерчу махкахь леш бацабарх\n"Цхьааллин Оьрсийчоь" партин цIарах Кхарачойн-Чергазийчоьнан парламентера депутат, гоьваьлла дойлелорхо Салпагаров Хьасан бехкево лайш бацорна.\n"Альтернатива" боламан хаамашца, кхаа шарахь а, эха шарахь а алапа а ца луш, говраш яжайойтуш, вацийна цо Владимирск кIоштара вахархо Скосырев Алексей.\nШа Салпагаровс бакъ дац боху иза, я Скосырев вевзаш а вац шена бохуш, чIагIонаш йо.\nБайначу беттан тIаьххьарчу деношкахь цхьаьннан лоллахь болу нах кIелхьарабохучу "Альтернатива" боламо зорбане яьккхира 11 шарахь маьхза Кхарачойн-Чергазийчохь вацийначу Скосырев Алексейх лаьцна материал.\nОцу боламан жигархоша чIагIдарехь, Скосырев воцург а, жа дажош лаьцна хилла кхи а ши стаг араваккха каяьлла церан.\n"41 шо ду Алексейн. Цо даредарехь, цуьнан синхьийзаме истори йолаелла 11 шо хьалха, ша вехачу Владимирскан кIоштахь шена бан болх лаха иза волавелча. Чергазийчуьра веанчу цуьнан лулахочун гергарчу стага кховдийнера цуьнга болх, Iан меттиг а йолуш",- аьлла, яздина "Альтернативас" шен артиклехь.\nДогреза хиллачу Алексейс юьхьанца цементан заводехь болх бира, цул тIаьхьа Чергазийчу гIишлошъян дехьавелира. Карара кехаташ дIадаьхнера цуьнгара, луш ахча а дацара.\nМасийттазза вада а гIоьртинера иза, амма хIоразза а лоций, юхавалавора хIусамдена. Эххара а чов йира Алексейна, цуьнах ницкъ хуьлура цунна сихха водуш, цундела йита дийзира вадарх ойланаш. Лоьраш ца кхайкхира Алексейна, чевнна мехий дехира медицинаца цхьана а кепара зIе йоцчу стага.\nХIинца а шен ког хаалуш бац цунна, астагIа а висина. Хьоладайша кара-кара луш белхаш бойтура цуьнга. 3,5 шо хьалха кхечира иза болх бан вевзаш волчу дойлелорхочун Салпагаров Хьасанан хIусаме.\nСалпагаров Хьасан – "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин цIарах депутат ву Кхарачойн-Чергазийчоьнан парламентехь.\n2015-чу шарахь Оьрсийчоьнна а, Туркойчоьнна а юкъахь конфликт иккхича Life.ru хьостано ши сюжет арахийцира бизнесхочух Салпагаровх лаьцна. ХIетахь шина пачхьалкхан юкъаметтигаш ийгIича, совдегар дуьхьал хилира Туркойчуьрчу шен партнерашца контракт дан. 200 эзар долларна мах болу контракт куьйг ца яздеш, дитира депутато. Ша Оьрсийчоьнан патриот вуйла дIахаийтар дара и цуьнан.\nБизнесхочух гайтинчу видеотIехь, "Альтернативас" чIагIдарехь, тIехьарчу планехь (45 секундера 50 секунде кхаччалц) гуш ву Скосырев, говрийн божал чохь болх беш. Life.ru гIирсо ларамза ваьккхина иза видео тIе.\nТкъа Маршо Радиога Салпагаров Хьасана дIахьедина, Скосыревс шен декъа тIехь цкъа а болх бина бац аьлла.\nИза тешна ву, гурахь дIабахьа леринчу харжамашца доьзна хилар зорбанехь, ша лешбацорхо ву аьлла, материалаш гучуйийлар. Меттигера Iедал бехдан гIерта цхьаъ, аьлла бу бизнесхочун хьажам.\n"Ас прокуратуре дIахьедина, адвокат а лаьцна оцу хьокъехь. "Альтернатива" боламна дуьхьал арз а чуделла, къийсалур ву сайн-ма хуьллу", - боху дойлелорхочо. Life.ru интернет-гIирсо яьккхинчу репортаж тIехь верг кхи стаг ву боху цо. Текст зорбане йоккхучу заманчохь Салпагаровс Маршо Радиога оцу стеган телефон схьа ца кхачийра. Ша волчуьра балхара дIа а ваьлла, хIинца махкал арахьа къахьоьгуш ву иза элира цо\n– Лешбацорхо хуьлчу кепара стаг вац Салпагаров Хьасан. Бизнес ю цуьнан, говраш лелош ву иза. Оьзда, Iилма долуш стаг ву иза. Нагахь цунна дуьхьал гIуллакх а долийна, "хIара ду", "важа ду" аьлла, бехкаш дахкахь, тIаккха дерг ша ду. Латта лело мохк бу хIара: дукха нах бу-кх цIеначу хIаваэхь 10-15 эзар соьмах а бежнаш дажор долуш. Мила латтор ву кхузахь нуьцкъаша? Хабар ду иза, - аьлла Маршо Радиога Кхарачойн-Чергазийчоьнан парламентан пресс-гIуллакххойн хьукматан куьйгалхочо Соколенко Натальяс.\nБелхан юкъаметтигаш кхечу кепехь хила тарло аьлла а хета Соколенкона:\n- Шена къаьркъа доьттича аьллий-те цо (журналисташка), шегара царна хаза луург? Цу тайпан нах мел дукха бу хаьий шуна? Царна юург а ло, тIе а духу, дика лела а бо уьш. Уьш дика Iаш а бу, вокзалехь буьйсанаш йохуш лелар бар-кх уьш, - аьлла, тешна ю Соколенко.\n"Керланаш" агенталлана интервью елла Скосырев Алексейс. Шен къамелехь цо тIечIагIдо, ша Владимирскан кIоштарчу Лукново эвлара схьаваьлла хилар. Меттигерчу юьртан администрацехь а бакъдира Маршо Радиона, и цIе йолу стаг цигахь цкъа мацах ваьхна хилар.\n- Юха а вирзина дIавахчхьана дIадолу. Амма кхеташ хила деза- лаьмнашкахь цхьаъ бен некъ цахилар, оцу некъатIехула дуккха а деношкхаь дIаэха деза. Готта меттиг бу иза, цундела къаьсташ хуьлу, тIевеънарг а, бухарниг а. Хьуна тIекхиъначу машенлелорхочо хьайн хиллачу хIусамдена юха вуьгур ву хьо, я цхьа кхечунна дIалур ву вацо, - дуьцу Маршо Радиога Скосырев кIелхьаравоккхуш хиллачаьрца цхьаммо.\nЦо дийцарехь, оцу 3,5 шерачохь говраш лелийна Скосыревс. Баттахь 12 эзар сом лур ду аьлла, бартбинера цуьнца, амма цкъа а ца делира цунна ахча.\nЙийсархо лаьттинчу цуьнан дайна паспорт юхаметтахIоттош, гIо деш бу жигархой.\nЛаьмнашкахь говраш яжочу заманчохь, шен хIусамдайшца зIе латторхьама Скосыревн караелла мобилан телефон хиллера.\nЦундела юьхьанца аьтто хуьлура цуьнан шен цIа телефон тоха а. ТIаьхьо Владимирск кIоштахь лехамашка веллера иза. ТIепаза байначийн тептаре а ваьккхира.\nСкосыревца хилларг тIе а яздина, Кхарачойн-Чергазийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралле чу кехаташ делла "Альтернативан" жигархоша.\nМаршо Радиоца къамел динчо бахарехь, карарчу хенахь меттигерчу полисхоша луьттуш ю шайн каракхаьчна материалаш, тIаьхьо республикерчу Талламан комитете дIакхачор ю цара уьш.\nВуьшта кхарачойн-чергазийн полисхой дуьхьал бу Москох бахана Скосыревга а, лаьмнийн дежийлашкара маьршаваьккхинчу кхи шинга а хеттарш дан. Ткъа шайггара шайн хиллачу совдегаршна дуьхьал арз дан ца лаьа царна, амма кийча бу Скосыревн кхелехь тешаш хIитта.\nДелахь а, Кхарачойн-Чергазийчу талламхойн хеттаршна жоьпаш дала ши теш а, боламан жигархой а бахийта ахча дац "Альтернативан".\nСалпагаров Хьасанан хьокъехь чукхачийначу арзан хьокъехь комментари яла духьал хилира Кхарачойн-Чергазийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххой.\nТкъа республикан Талламан комитетан пресс-секретаро Шуваев Сергейс дIахьедира Маршо Радиога, Салпагаровх хаькхалун цхьа а метериалаш шайга хIинца а кхаьчна яц аьлла.\nЛаьмнашкахь жа дажочу Скосыревн наггахь аьтто хуьлура социалан машанашка вийла. 2015-чу шарахь дуьйнна "Одноклассникашкахь" йиллина шиъ, "ВКонтакте" цхьаъ аккаунташ ю цуьнан. Лаьмнашкахь, говрийн фонехь даьхна суьрташ ду цуьнан цу агIонашкахь. Цхьа кIезиг нах бу "доттагIашлахь", доккхачу декъанна я Владимирск кIоштарчу Лукновера я Вязниковн эвлара бу уьш а.\nВКонтактера Скосырев Алексейн аккакнт\nЦуьнан "доттагIашлахь" йолчу цхьана зудчо Маршо Радиога дийцира, Скосырев вевзаш яц ша, амма шо хьалха социалан машанерчу шен аккаунтехула шега гергарло кховдийнера цо аьлла.\nЦуьнца "доттагIашлахь" хиллачу цуьнан юьртахочо Маршо Радиона тоьшалла дира, Скосыревс гIо доьхура, социалан машанашкахь, амма иза маьршаваккха дукха хан ийшира аьлла.\n"ВКонтактерчу" Скосыревн аккаунтехула гIоьртира Маршо Радио цуьнца зIе лаца. Социалан машанех къайлах пайдаэца аьтто болура шен, амма Маршо Радиогара 15 эзар сом ахча дийхира цо интервью лург, шена финансаш оьшуш хилар билгал а доккхуш.\nСкосыревгара интервью ца ийцира оха: шаьш комментареш оьцучу нахана мах ца ло Маршо Радиос.\nТекстан автор Литой Александр, гочйинарг Димаева Лиза


Йо Маккхал! КIенташлахь кIант! Ас Iалашйо цхьа хазна. И хазна ю хьуна лерина. Хьуна бен каро а, хьо бен тIекховда а йиш йоцуш. И хир ю хьан долахь, Дала мукъалахь. Массо а хазнел мехала хазна!\nХьажал, сан гIодах дихкина ду дашо доьхка, хьалха доьхкина ду дато туьдаргаш, лергех оьхкина ю дашо хьалкханаш, куьйгех доьхкина ду дашо хIазарш, ткъа коьрта тиллина ду ездарийн йовлакх. Иштта кечло со суьйренца хитIа яха, хин коьртехь со ларъеш хьо хир вуйла хууш. Хьо воцург кхин цхьа а кIант къобал ца во сан даго. Ур-атталл, хьох тераниг а хир вац доллучу дуьненахь. Мел лаарх а хьоьга аьттехьа кхачалур вац. ГIенахь а, самах а суна хьо ву гуш. Мерза, Iийжаме бу сан лазам. И тIера Дела воцург, хьол веза, хьол вокха эла вац сан деган.\nЙо Маккхал, сан пхенашкахь сийна цIе хилла кхехка цIий! ГIушлакхе баьллла вайшиннан безаман малх! Веза хьо, яхь йолуш ву аьлла къонах хиларна. Веза хьо, хIилла доцуш, дог цIена хиларна. Веза хьо, цхьаьнгга а кура ца хьежарна. Хьо сил дукха везарна, хоьга бен сатийсам ца хиларна, Везачу Дала хьо сайна лург хиларх тешна ю со. Тешна ю, азаллехь синош кхуллуш, Дала хьо сайна велла хиларх. Мерза бу сан сатийсам.\nАс сан ницкъ хилча хьан дуьхьа дашо лаьмнаш хIиттор дара, гIиттор дара дато хиш а. Сайн дахаран мур лаьа хьоьца баккха. Хьоьца доцу дахар дезац суна. Мел товш бу хьан коьртехь чола куй. Куьце гIовтал. Юкъ язйина шаьлта. Буто, зоьрталла дегI. Хьайн белш тIехь, суна хетарехь, Башлам лалур бара хьоьга.\nЙо Маккхал! Хьуна ядо лаахь, со хьем ца беш, дайчу боларехь дуьхьалъер ю хьуна. Юьртара ара ма-веллинехь, хин Iинара ирх кхевдина лаьттачу берда кIелахь вайшинга хьоьжуш хир бу хьан йоргIа дин. Ахь хьайн юткъачу шакарца кхайкхича иза дIахIуттур бу вайшинна юххе, мохал маса бада кичча. ЧIогIа эсала, жимчохь дуьйна ахь караIамийна бу иза. Дика накъост ву хьан. Ахь хьайн голаш тIета1Iошшехь дIаэккхар бу иза, тIехьашха ленаш а лепаш. Ламанан го хазбина тIаккха декар ду безаман туьйра, сирлачу безамо кхуллур ду ирс… ХIуммаъ дац тIаьхьабовларх сан дай, вежарий – вайшиъ лечкъар ду царах. Вайшиннан хIусам хир ю ламан хьех, вайн доттагIий хир ду ламанан аьрзуш, акхарой.\nЙо Маккхал, баккъалл аьлча, стенна оьшу хьуна со ядо? Вайшиъ дуьнена а далале вайн дайн хилла барт-сацам ма бара: нагахь вайн кIанттий, йоIIий хилахь захало дийр ду вай аьлла.\nАхь со хьайн хIусаме юьгур ю. «Нус декъалйойла Дала, шуна ма-луъу», – бохур ду наха. Ловзар дийр ду, тхьамда а, цуьнан гIоьнчий а баьрчехь хIоттийначу столана гонаха Iаш. Шуьнехь хир бу тайп-тайпана кхача. Цхьана агIор – кегий нах, вукха агIор – мехкарий а болуш, хIайтъаьлла хир ду ловзаран болар.\nЭххар а кхочушхили сан сатийсам. «Декъалйойла, декъала хуьлда», – дийки юьртахь. Сийлахьдерг сийлахь а долуш, дог гург дог долуш даха хиира вайша. ДIавоьдуш – тIаьхьа йолуш, хьо цIа вогIуш дуьхьал юьйлуш, хьан сийдора ас, веза хьаша санна хеташ. И тIера Дела воцург хьол веза, хьол воккха эла вацара сан. Хьо боь ваьккхича, Дала совгIатна елча санна хеташ, ас гIажарийн кузашца, бес-бесар зезагашца хазйира вайшиннан хIусам. Иза яра шуьйра уче а йолуш, даккхий кораш а долуш синкъераме хIусам. Пенах кхозура турс, тур, шаьлта. Дуьйш-дерзош семса, хьена латта а дара. Маккхал, хьо цIа воьрзу сахьт уггаре ирсе сахьт дара сан, амма хьо цIера ваьлча, малх кхулура суна. Хьо кест-кестта волура цIера. Дукха хуьлура хьан арахь гIуллакх: тIемало, иччархо, майра бере ма вара хьо. Хьо цIа варе сатуьйсуш хан йоккхура ас. Хьо сан стигал, дуьненан юкъ ма яра…\nХьалха хилла сайн духар тIе ца духу ас хIинца. Де-дийне дазлуш ду сан дегI. Суна хIинца хала ду цIестан кIудалца хи дан. Суна йицлуш лаьтта хIинца мехкарийн эшарш.\nДукха хан ялале доьзалхо дуьнена велира. Далла бу-кх хастам! Иза кIант вара. Сан майрачун, тхан массеран а лаам кхочушхилира. Беран озо ека йолийра хIусам. Со ирсе яра. Со йоккхайийна ца йолура.\n– Цунах поп санна онда стаг хир ву. ЛадогIал, мел ницкъ бу цуьнан маьхьарца, лергашна потта хIоттал, – элира цхьана йоккхачу стага. Чу оьхура лула-кулара зударий.\n– Ирс яI хьан! – олура цара. – Хьан дуьххьарлераниг кIант ву.\nСан кIантана дика лааран ловцаш дора цара:\n– Дала беркате доьзалхо войла!\n– Дала дукха вахавойла!\n– ВорхI вешин ваша войла!\nВара аьлла дас кIантана цIе а тиллира, цунна тIера хьакъикъат а деш. Сан кIантана мотт ма Iемми «бисмилла» даккха Iамийра ас.\nЧолхе яра зама. Лаьмнашкахь дукха хуьлура тIелетарш. Гуьржи махкахь цхьана тасадаларехь валар хилира Маккхалан. Вайна ца везачунна бен ма лойла ас лайнарг. Хорам беш легашка хьалагIоьртира суна и бала. Екхна лаьтта стигал цIаьххьана къевкъича санна хийтира суна. Со холчахIоттинчуьра жимма саметта еъча, сайн кIант гира суна сан логах хьерчаш, шена кхача лоьхуш. Цуьнан дуьхьа яха сацам бира ас.\nШен болар лах ца деш, хан-хено хуьйцуш, дIайоьдура зама. Диттан орамах хьаладолу маргIал санна, хьалакхуьура сан кIант. Сихха воккха хила лууш вара иза. Пхийттара ваьлча, денна бохург санна, цо тIемалочун декхар кхочушдан кечлуш, тайп-тайпана къийсадалар, хьуьнар зер дIахьора. Шен гIодаюккъал стомма болу цIулла серийн цIов цкъа тур тоьхча хадалора цуьнга. Вара, да санна, мотт вуочу дашах, куьг-ког вуочу гIуллакхах лардеш вара. Шен да санна лууш вацара кховсамехь хьалхе яккха, мелхо а девнехь маслаIат дора. Со резайоцург шегара даьлча, сихлора къинтIера яккха. ЦIаьххьана ирча кхаъ беара лаьмнашка. МостагIийн сур, цIоз санна, тIегIерташ ду аьлла ламанхойн гIийла ярташ яго, леш бина уьш бацо.\n– Къонахий! КIентий! – мохь бели юьртахь, араяха шайн говраш! – Вайн лаьмнийн, вайн кхерчийн доладан деза вай.\nМархаш йоьлхуш догIа, ткъес а детташ, стигла этIара, мох угIура мецачу барзах, – нахаца бала боькъуш, Iалам а оьгIазъоьхура тIегIертачу гIеранна. Цу хенахь сан кIантах бIаьрла стаг, бакъволу тIемало хилира. Сан Вара лом санна каде, тур ира, куьг онда, дог майра, хьекъале а ву аьлла, цунах бIо-баьчча ван лиъна, кIант веха сан кетIа баьхкира къаной, къонахий. Баьхкира сан сийдина, оьздангалла ларйина.\n– Шу дахккхал, аш деххал доккха дац аш деъна дехар, – аьлла, цара вехча, церан сийдеш, ас велира царна сайн цхьаъ бен воцу кIант. Ша царна билггал оьшуш вуй хиъча резахилира иза, лата везачохь лата а, вала везачохь вала а. Ас айса арабаьккхира цуьнан са цIена дин. Кара Iамийна, чIогIа эсала хьайба дара иза. ДIакховдийра кIанте дегIе дерзо, цуьнан дех дисина гIагI а, турс а. Сан кIантана хIинца а ден йовхо хаалуш санна хетара цаьрца. Варас, шен туьрца ков дIа а диллина, элира:\n– Нана, йоха ма йохалахь, суна чIогIа са ма гатделахь! Дала мукъалахь, со кестта мостагIий мерцина, церан декъех саьлнаш хIиттийна, хаза кхаъ а бохьуш юхавогIур ву. – Иза а аьлла, мостагIчунна дуьхьала вахара сан кIант. Вахара, вирзина Даймехкан дола.\n– Марша гIойла. Дала ларвойла хьо. Варийлахь, юьхьIаьржо цIен тIе ма ялахь…\nКIант шен бIоца къайлаваллалц тIаьхьа хьийжира со, Деле и воьхуш. Со цIахь йисира цунга ладегIа, мацах цуьнан дега санна. Буьйсанна наб а, дийнахь тем а боцуш, бIаьрзе хьийзара со. Мичахь ву-те? Дийна вуй-те? Буьйсанаш мел шийла ю, шеллой-те хьо, сан кIант? Я ву-те, мох санна, хехкалуш, ткъес санна, карахь тур лепаш, тIемалойн дог ир-кара хIиттош. Сан кIант, оццул жима волчу хьуна, баьччаллин дарж лело ма хала хир ду. Амма со теша, баьччин куй коьртахь ахь биъна дуй къарбийр цахиларх. Толамца, сан кIант, верзалахь цIа. Хьуна ца хезий хуушшехь ас мохь бетта хьоьга: «Сан кIант, къар ма лолахь, чIагIъелахь амал».\nСо сих-сиха йолу кет1а, хьоьжу генна дIа аналле. Мохо чан айича хетало, сан кIант, хьайн тIемалошца хьо цIехьа вогIуш. Бергийн тата хезча – хьан дин богIуш хетало. Мехкарий хи тIе оьху, зударша хийистехь юьтту бедарш. Ткъа сан хIумма а дан дог ца догIу – ас сатуьйсу хьо цIа варе.\nЦIаьххьана юьртахь маьхьарий девлча, со махал маса ара иккхира. Геланчаш гучубовлу новкъахь.\n– Хьан кIант, тхан бIо-баьчча – турпалхо! Дика кIант кхиийна хилла ахь. Хьан кIант – толамхо!\nСоьга иза а олий, уьш сихло ярташкахь и хаза кхаъ баржо. Ас дозалладо сайн кIантах. Суна гуо буо – массарна а лаьа ган турпалхочун нана. Цу хенахь кIентан куьйгаша маракъовлу со. Го суна белшах йинчу чевнех кисана тIехула даьлла цIий. Сан кIант толамца цIа вар сан деза де хилла ца Iаш, мехкан деза де хIутту. БIаьрхица маар-мара хьерча адам. Хьийза гIовталш, техка гIабалийн тIемаш, хIаваъ отуш дека «Х1орс-с». ТIекхечи сан ирсан де. Ц1а вирзи сан кIант. Теша хала долуш, доккха хьуьнар, йоккха майралла гойтуш вирзи цIа. Цо ца къарби ша биъна дуй.\nНаха суна совгIатна дохьура чухта, шипон, кортали, шолан йовлакх. Ткъа ас сайн кIантана тIера сагIийна лора. Чевнаш хилла, бос баьхьна вара сан кIант. Ас айса дарба лелош ерзайора уьш. Суна дика евзара ламанца кхуьуш йолу бецаш. Царах дарба хуьлуш, дийнера де мел дели сайн кIанте гIора догIуш гуш, зуда ялор хьахийра ас. Цунна шена а хаьара, шех эшарш яьхна, бIаьрг тIера дIа ца тилош шена хаза мехкарий буйла. Цуьнан нийсархойх наггахь а вацара зуда ялоза. Ца кхиира.\nМостагIийн гIера тIелетта, юха а бала боьссира вайн махка. ТIехIоьттира юха а хала киртиг. Хьере хилла боьхна, шайн-шайн керт юьтуш, нах хьуьнан кIорге уьдура, махках буьйлура. ЖIаьлеш тIаьхьа доьлхура, бежнаш тIаьхьа Iоьхура.\n– Орца дала! ГIера йогIу! – бохуш, декаш маьхьарий хезара.\n– Нана, кхера ма лолахь, собарх ма йохалахь. Вайца Дела ву хьуна, – сан са тедеш элира кIанта, шен ка ма йоллу тIаме ваха кечлуш.\nМалх гIоттуш малхбале цIийеллачу хенахь мохк ларбан, шен коьртан сий лардан юха а йогIучу гIерана дуьхьалвелира сан кIант. Со юха а йисира ладегIа. Цул тIаьхьа дикка хан елира суна сайн кIант ца гуш. ШолгIачу батте бирзина бахбелира тIаьххьарлера тIом. Дикка хан елира сан кIантера хаам боцуш. Амма хан мел ели, сан ойла чIагIлора, сан кIант кестта толамца цIа вогIур ву аьлла. Хаьара суна, чорхо санна мостагIий отуш и вуйла.\nЦхьана сарахь сайн кIантана юьртахь уггаре а хазчу йоIаца захало а дийцина со цIаеъча, шийла кхаъ кхечира сан кетIа. Сан кIант, сан кIант – турпал къийсаман арахь воьжна аьлла. Хоьттуш ма ца кхочу бала. ЦIаьххьана ма кхочу иза. Хезначо, гIенахчул башха дагахь доцчу, сан дагах чIогIа лазар туьйхира.\n– Ва-а! Сан кIант! Ва-а нана-а яла хьан! – аьлла, шийла мохь белира сан. И мохь лаьмнийн тархаша кар-кара луш, шайтIанан мох хилла бийкира. Сан дог гIелделира. Когаш меттах ца бахалуш, голаш тIе охьаяхара со. Хаац, бухара латта дIаса а дедда со буха хIунда ца яхара. ГIоьмакхех, таррех барма а бина, тIе верта а тесна со ехачу кетIа веара кIант. Зингаташа сийсо туьйлиг санна – дукха нах гулбелла сийсош яра сан кетIе. Царна юкъахь дуккха а тIемалой бара.\nГуьйре яра. Лакхара, стиглан кIоргера хезара къилбехьа йоьлхучу гIаргIулийн гIийла мукъам. Ма тера бара и мукъам сан деган тийжамах. Сан балийна йоьлхуш яра уьш. Верта дIа а тесна, сан ницкъ кхечира кIентан юьхь-сибате тIаьххьара хьажа. Со шена гуш санна… велааьшна деш балдаш метахъхьовш санна хийтира суна. Сайн кIентан корта мара а боьллина, когаш меттах ца бахалуш, голаш тIе охьаяхара со. Наха со гIаьххьа Iийра боху иштта, садаллалц сайн дегIе.\nМаржа, сан кIант яI, хьо воцуш еса ю сан хIусам. ГIайгIано базбина корта. Мел чIогIа сирла чиркх багарх боданехь лаьтта сан са. Мел йовха хиларх сан дог шийла лаьтта. Хьо вуьйжи кхоллам баьгна. Суна белхар хеза. Уьш лула-кулара зударий бу, сан кIант, хьан къинна боьлхуш. Со а ю йоьлхуш... Елхалахь, зуда, ахь безам байина! Елхалахь, нана, ахь кIант вайина! ХIусам а хетало мелачу ладарехь йоьлхуш. БIархиша бойу сан кхерч…\nХIуммаъ дац, сан бIаьргехь тIехтийсарх лазам: со юхур яц. ХIуммаъ дац, лазамо даадарх сан синпхенаш: турпалхочун нана йоха йиш яц. Со йоьхча, дуьне а духур ду. АлхьамдуллиллахI, хастам бу Везан Дела! Реза ю-кх со Хьан кхиелана. ХIан-хIа, со кхин йоьлхур яц. Сан кIант, ас махкана велла, махко айина ма вара хьо… Башлам буьххье а яьлла, дIасахьожур ю со. Куьзганахь санна гур бу суна сайн мохк: ярташ, бIавнаш, аьрцнаш, сирла хиш. ХIара ду сан латта! Дай баьхна латта! Ирс дайна яц со. ХIара ду сан ирс! Кху юьртахь мел волу стаг сан кIант, сан ваша ву. Кху юьртахь мел йолу зуда сан йоI, сан йиша ю. Со дийна мел ю дер дац сан уьйтIа къух, шира лур бац сан керта бог1у некъ. Ламанан кху ирзехь гIаьттина Iуьйре. Цо наб йожош хьаьстина лаьмнийн баххьаш, хьаннаш. Сийна чIуг хьовзош, хелхарехь хьаьдда Iалам. Олхазарийн эшарш ека. Ас тIаьхьара олу: «ХIай сан Дела! Хастам бу-кх Хьуна! Зудчунна хила доьхна ирс гина суна. Хастам бо сайн кхолламна! Хаза хилла со бацалахь цIен зезаг санна. Сан вара сан деган эла – сан тIехьийза кIант. Соьга бен кхайкхина вацара иза юьртарчу шовдане. Цунах хилира сан цIийнада. Суна лиира сайн кIант хуьлийла – Дала велира и суна. Суна лиира сайн кIантах цIе йоккхуш къонах хуьлийла – цунах турпал-кIант хилира. Керл-керла синхаамаш гIуьттуш, тоъал мелла ас ирсан мутт. ХIара дуьне беса ца хилла суна. ХIай Везан, хIай Воккха Дела, хастам бу-кх Хьуна!»


Яшин Илья Москохан мэр хила дагахь ву\nМоскохарчу Красносельск кIоштан депутатийн кхеташонан куьйгалхочо, оппозиционеро Яшин Ильяс шахьаран мэран харжамашкахь дакъалаца сацамбина. Твиттерерчу шен пена тIехь яздина цо цунах лаьцна. Яшина бахарехь, харжамашка ваха лаам бу цуьнан "Собянин а, "Цхьааллин Оьрсийчоь" а сацорхьама а, система хийцархьама а, гIала адамашкахьа дIаерзорхьама а".\n"Коррупцино лаьцна гIала, коммуналан мафин кхерам бу цунна", - аьлла Яшина шен видеокхайкхамехь. Иштта цо билгалдоккху, мэран харжамашкахь дакъалаца лууш демократин боламан кхиболу а декъашхой хилар. Цундела царлахь а харжам бан беза аьлла хета цунна.\nМэран харжамашка цхьа кандидат хьалхататта веза аьллера хьалхо оппозиционеро Гудков Дмитрийс а. Кеп-кепарчу демократин ницкъашца праймериз дIаяхьа еза аьлла, билгал а доккхуш. Гудковна хетарехь, муниципалан возуш воцчу 10 депутато я пхеа демократин партех цхьаммо къобалвина хила веза хьалхатотту кандидат. Президентан харжамашкахь дакъалаьцна Собчак Ксения а тIетайна Гудковн инициативана.\nГезгамашин-беттан 9-чу дийнахь дIахьур бу Москохан мэран харжамаш.


Нохчочунна Иркутскерчу СИЗО-хь гIело ярна гIуллакх долон реза ца хилар тIечIагIдина кхело\nНохчочунна Хайдаев Хьумайдана тIехь Иркутскерчу СИЗО-1 чохь гIело ярна тIехула гIуллакх долон реза ца хилар низамца догIуш лаьрра Иркутскан Кирован кIоштан кхело. 2020-чу шарахь луьрачу кепехь сацийна болу Иркутскан мехкан Ангарскерчу ИК-15 набахтин тутмакхийн гIаттам хиллачул тIаьхьа валийнера иза цига.\n"Iазапашна духьало яран комитетан" юриста Смирнов Владимира дIахьедира, "кхелан сацамца цхьанне агIора реза хила йиш яц".\nМасала, муьлхачу камерехь латтош хилла Хьумайд СИЗО чу воьллина дуьххьарчу деношкахь билгалдаккха ца хьаьжна таллам, цуьнца чохь латтош хиллачаьрга хеттарш ца дина, тутмакхаш камерашкахула дIасалеларх кехаташ а дац. Хайдаевна йина чевнийн кехаташ а дац гIуллакхан материалашна юкъалаьцна.\nЦул сов, Смирновс бахарехь, Охан-беттан 10-ра 13-чу дийне кхачалц шена тIехь Iазап латтийна хиларх дIахьедира Хайдаевс, амма талламхочо луьсту кехаташ дара Охан-беттан 14-чу дийнера схьа дуьйна. "ТIакхха лартIахь таллам бина ала муха йиш ю?" – билгалдаьккхина юриста, кхелан сацамна латкъам бийр бу аьлла тIе а тоьхна цо.\nКарарчу хенахь Хайдаев Хьумид ша Iазап лайначу оццу Иркутскан СИЗО-1 чохь латтош ву.\nХайдаевс бахарехь, Иркутскерчу СИЗО валийначул тIаьхьа кхечу хантоьхначаьрца ФСИН-н белхахоша куьйгашца, мийрашца, чхьонкаршца етта а етташ, могIарех чекхвалийтинера иза а. Цул тIаьхьа цхьаьна камери чу воьллинера иза "жигархошца" - иштта олу администрацица юкъарлонаш лелочу тутмакхех. Цара йиттинера цунна, маьнгашна юккъехь когашца а, куьйгашца а ирхъоьллина, цIийбина аьчкан Iайг тIеIуьттуш вага а веш. Хайдаев тешна ву, и дерриг а СИЗО-н администрацин пурбанца лелийна аьлла. Когийн а, куьйгий а пIелгаш кегдинера Хайдаевн, дуккха а лазийна яра цуьнан дегIан меженаш.\nАнгарскерчу ИК-15 набахтехь тутмакхийн г1аттаман г1уллакхехула коьртачех цхьа бехкеверг лоруш ву Хайдаев Хьумайд. Смирнов Владимира дийцарехь, билггал цуьнца доьзна ду ницкъ бар цаталлар: "Кхин болу эшам хилларш цу кеппарчу хьелашкахь зулам лайнарш хуьлуш Iедал ду. Хайдаев Хьумайд "персона нон-грата" ву... Талламхой кхоьруш бу, нагахь ницкъ бина хилар тIечIагIдан аьтто балахь, иза жоьпе озо хала хир ду бохучух".


Оьрсийчоьнца барт бохо дагахь ю Вашингтон\nОьрсийчоьно даре ца до, Шемарчу Iедалца зIе а латтош, ша шен кеманашца аьтто бо Асадан Iедална тIомбан, аьлла, Iамеркан Штаташа даржийначу дIахьедарна. Пачхьалкхан департамента официалан векало Кирби Джона кхаарийдийнахь хаамбира, Вашингтон Оьрсийчоьнца ша бина барт бохо дагахь ю, нагахь санна цо Алеппо гIалина кеманашца тIелетар ца дитахь, аьлла.\nОьрсийчоьнна пайде дара Шемахь тIом сацор, ца сацабахь, экстремисташ сахьт дац шен Оьрсийчуьрчу гIаланашкахь террор йоло а, бохура Кирбис. Цунна жоп делла еарийдийнахь Путинан пресс-секретара Песковс – Шемарчу террорхошна дуьхьал тIом сацор болуш бац, аьлла. Москох кхидIа а дуьхьал яц Вашингтонца юкъахь болхбан, Шемара кризис ерзорехьа къахьега, боху Песковс. Кирбин къамел эмоцеша айдина ду, иза терроран меха дуьллу Оьрсийчоьно элира хьалхо Кремлан дипломатин лидеран гIовсо Рябков Сергейс.\nАлеппохь тIом 7 денна сацо йиш яц, Вашингтоно дехахь а, сацабахь тIемалойн аьтто бер бу шайн ницкъахь вовшахтоха, бохура Рябовс. Кремло 48 сахьт тоаме лору тIеман паузанна, гуманитаран кир Алеппо дIакхачо, аьлла Рябовс.


Соьлжа-ГIаларчу "Северный" аэропортана реконструкцина хьажийна йолчу 15 млрд соьманна тендерехь толам баьккхина Нохчийчоьнан куьйгаллица, къаьсттина, пачхьалкхан думан депутатаца Делимханов Адамца йоьзначу "Смарт Констракшн" компанино. Аукционехь и цхьаъ бен декъашхо ца хилла.\nСтавропалан Newstracker гIирсан хаамца, 2020-чу шарахь "Смарт Контракшн" компанехь болх беш виъ стаг бен ца хилла, амма 2021-чу шеран чакхенгахь церан терахь 145 белхалочунга даьлла. Дахначу шарахь компанис даьккхина ахча 645 млн соьмал совдаьлла – иза 23-зза кIезга ду аэропортана реконструкци ярна хьажийначу ахчал.\n"Смарт Констракшно" хьалхо дакъа ца лецна пачхьалкхан заказашкахь. Амма цунан долахочун Iуналлехь кхин а цхьаъ компани ю, "Смарт Билдинг", цо Соьлжа-ГIалахь кхочушъеш цхьамогIа яккхийра проекташ ю, шайлахь 435 метр йолу "Ахмат Тауэр" стигал-бохь йолуш. Иштта "Смарт Билдинган" портфелехь ю – ТРЦ "Грозный-Молл" а, уггар еза петарш йолу "Минутка" нах беха комплекс.\n2018-чу шеран Чиллан-баттахь "Чечня Сегодня" агенталло хаамбора, "Смарт Билдинг" аэропортан керла терминал еш девелопер хир ю аьлла.\n"Смарт Констракшнан" а, "Смарт Билдинган" долахо ву Забайраев Сайд-Мохьмад, иза, гIирсо дийцарехь, сих-сиха го наханна юккъехь Делимханов Адамца а, кхинболчу лаккхара хьаькамашца а.\nХьалхо Кавказ.Реалиино хаамбора, Нохчийчуьрчу Iедалхоша тIехьарчу терахьца 14 млн соьманна "Ахмат Арена" спортан комплес ларъяран а, иштта 3,5 млн соьманна стадионан VIP-хьешашна шун хIоттон а тендераш хIиттон сацамбарх лаьцна. Цул сов, "адмийн бакъонехула йолчу агIора бакъонийн тIекхиорна" тендерна хьажийра 1,9 млн сом, иштта 4 млн сом – зезагийн курсашна а, VIP-совгIаташна а.


(Usa тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху версин 13 хийцам хьажа дезаш бу. ЧӀагӀъелла верси хьажжина (2016, 23 декабрь).\nамерикан ингалсан (де-факто)\nАмерикин Цхьаьнатоьхна Штаташ, АЦШ я (Ӏамерикин Цхьанатоьхна Штаташ) — (en. United States of America) Къилбаседa Американ мохк бу, къилбехь Мексикац къилбаседехь Канадац доза а долуш. Ӏамерикан мехкаш малхбалехьа, малхбузехь, Атлантик а кӀорга хӀордац ара болуш болун мохк бу.\n2 Административан екъаялар\nАмерикан эскар БагӀдадехь\nOpen Directory Project (инг.) · Open Directory Project (оьрс.)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Америкин_Цхьаьнатоьхна_Штаташ&oldid=5107859»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 25 август, 13:51.


Магас | НАНЕ ШОЛЛАГIА ДУВЦАР - БезФормата - Новости\nХьамсара са доттагIий! Со-м юха кхаьчай шо долча… Сатессадарий оаш сога? Аз-м чIоагIа сатессад шуга. XIa-a, xla-a… Шун къаьнара доттагI — Напсат я со-м, дуне дайнадац хьона, аьнна, сай виIий воIо дуне го цу Маске йига хинна. Дагадехарий шоана? Оля яхача шайтIо балете а галирей а сакъерда кхийла, аз дукха са а къийла. Цкъа дахача голла хий а додац, йоах. Хувцаденнад хIамаш…\nМалагIа сайт я хой шоана, интернета чу тIехьарча деношка эггара дукхагIа хоамаш долаш?\nWWW.Haпcaт.Ингушетия., даьра, я. ЦIи-м дIахезай Напсата дерригача дуненна. Иштта-м, даьра, я со.\nWWW.Напсат.Ингушетия. яхача сайтаца тасса оаш хьоашал… МоллагIа шун хатгара ответни жоп кийчча хургда-кх са. Иштта, сай доалахьа интернета чу сайт йолаш ма йий со-м. Америкера гIана кхелахьа духьалъухаргвола индеец а, Китай мехкара лоаца когаш дола китайцаш а, Азера готта бIаргаш дола японцаш а. Хьашт-дале, Иракера паччахьа а, ший соцам беш хилча, соца дагавала йишйолаш ва-кх хIанза. ТIаккха чIоагIа еций со?!. Железни Феликс хиннавац кхы чIоагIа-м. Амма бакъда, цу чIоагIленашка кхоачаш дукха халонаш лайнай шоана аз. Со дувца йоалар-м керттера дар из ма дий… «Отстаешь от жизни», зехьа яьхадацар шоана са виIий воIо. ХIанзарча наха инострани-импортни метташ дика хов, хьашт-дале, шоай наьна меттал дикагIа а. Цхьабакъда, Напсата хIанз импортни а, экспорни а, ший нанайски мотт а во хац. Даьра, шоана-м а ха мегар, из мотт бахьан аз эза Iазап шун оза дийзадаларе. Дала юха тIа ма кхоачадолда из Iазап… Ий, аз леладаьр… Маске гIалий тIа леладаьр кIориг долаш дар шоана из. Шоана ма харра, цу Маскера башха йоккха иститут йита, воккха бизнесмен хинна лелаш ма вий са виIий воI, деррига дунен спутнико мо го а боахаш. Ше-м цо из бахабалар, со йита. Гизго маза тоссаш мо, уж «связеш» яха хIамаш массанахьа дIа-юха тувсаш, лелаш ва-кх из. Находке-Чуходке, Ази, Африке из ца кхоачаш наькъа такилг диссадац. Кхаьч-кхаьчача кIал хьежаш «Джипаш-пипаш» хул хьона. Цивилизованни нани хила хьайна яхаш, цо кхы садаккха а ца йита, дIатIехьаяьлар со цу Дала гаьна яккхарга-цивилизацена. Вой, со йоацаш йиса из! Ше юха водаш киса еллай сона из сонтовый оалаш йола телефон-мегафон. Из мукъа мега хIама хиннай, моллагIа сонта вала йишйолаш… Сай беша оасар деш йоалача хана а, къамаьл де аьттув хул. Хьалха вайна дайна хIама дий из?! Цкъа ший «Джипа» чу хайна водашше-хьа, хьалтехай, пайда хьабе банк ийцай аз, аьнна.\n— Ай, хайра ма де цу банках, ях аз. Китай мехка а ваха ца ийцача, кхы вайцига цу банкай фу хаьдадар… Вай базар яьккха-м ма ядий уж, Iан замах саго «почем» ца оалаш. Кхы тIа, фу пайда бергба хьона цхьан банка? Са хаьда, вел-кх дунен дехьа йисте Iоэтта ший къаьнача даь-наьнах. Цигга эгIаз а яха, йоархIашта юкъе дIачукхессар аз трубка. Из сенах велар хIанз а тIехьа хац сона…\nСо цlaгla чуяьлча, даггара етташ цIагIара телефон я-кх. Хьалъийцай аз. Юха а са виIий-воI ва-кх:\n— Нани, хьо йоацаш дош дац. Со кIинтера варгвац хьона, аз яхар хIанз Iа ца дой. Цхьа дика «бычок» ийцай аз. Цу бычокаца аз Ванька хьалвайтав хьона. Тахан са довлехьа, вай улица тIа хургва хьона из. Встречать делахь цунна. Хьай бола гIирс цунна тIа а беттий, Iа даккха Маске хьалйола. Со укх деношка Маске хургва. Нальчике кхаччалца бычокаца хьа а яй, тIаккха самолетаца IойоагIаргья хьо. Ванька, хьо самолета тIа а хоаяь, ше бычокаца пapгlaттa, хьа гIирс бахьаш, IовоагIаргва.\nВададай-са, уйла ю аз, бычокаца маца хьалкхоачаргья со — Наьсарера яьнна Нальчике… Малхо етта, михо йокъаяь, долла дакъа хург ма дий сох хьалкхаьчача а. Цул совгIа, бычок дIа а ежа, лийнна зама дIа ма яьннайий. ДIаала дего мича ют со из. Кура яьннай нани, аьнна, хеталой мича хов…\n— Ай, из бIаьха никъ ма бий … Могаргдий цунна? — ях аз.\n— Могаргда, даьра. Мухь кхьухьа бычок я из-м, — йоах вокхо.\n— Даьра, мухь кхьухьаш яле а, хала-м хургда, йохьлургья.\n— ХIама дергдац, къона я из-м. Йохьелча, са а лоIаш, хьалваха йишъя цига-м, — ший чу тIара валац виIий воI\nХIама хургдац укхох, аьнна, сай бола гIирс кийчбаь, араяьнна, Iоэттай со. Халахетар де йиш йий, гIийла бо долаш, хьалкхеваьча виIий воIа?\nХьеж со бычокага, хьеж со…\nЯц наькъа тIа цхьаккха бычок а, е цхьаккха хьайба а дац хьагуш. Духхьал Io-хьай ухаш машинаш я. Царех цаI барайтгаза яхар сона юхе гIолла Io-хьай тIехйоалаш. ТIехьагIа мара цох со кхийттанзар. ХIанз фу дергда яхаш, со латтача хана, дагаехарий сона телефон. Футтарийна мо мара дIаяханзар из… Цигга дагаехарий сона я а ена, са цIагIа Iооттаяь хинна компутар. ЦIа мел-д дIа-юха кхайса ший аьрселгаш а долаш, ма латтарий из. Ше водаш хьалха а даьккха ма вахаварий: со эшаш хIама хуле, хIама дезац хьона, вордаца интернет сайта чу дIачуяла мара, аьнна, со волча цу сахьате хьалкхоачаргья хьо. Деррига новкъостал «мышо» дергда хьона. Компутарий руль ба хьона из. Цхьадола эрсий дешаш дика ма довзарий сона хьалха а. Масала, «мышь» дахкилг болга цу сахьате хайра сона. Цох хилар шоана эггара йоккхагIа йола проблема. Дахкилг мичахьара бахьаргба, Iан замах цун адрес лаха а ма дий, вала мо, хала. Лехача, корабоагIий бенна биларг.\nЛаттарах хIама хургдоацилг хайча, мичча беса сай виIий воIаца бувзам лаха лаьрхIар аз. ХIама хургдац укхох, аьнна, сиха яха хьа а ена, дика жIов теха, цу компутара «цискх» даь, экран дIа а ехьа, из сайт яха хIама лохаш, со дIачухьежача, «гарре» етташ ток я-кх. Уйла еш ма латтий со-м, цу сайта чу дIачу мишта яргья со, из сайт фуй ца ховш хилча?! Цул совгIа, ворда чу мишта хошаргья укх чу? Из ма йоккха тамаш я. Со мишта Iокхоачаргья укх пистонгаца? Вешта, тамашне хIамаш дукха ма дий… ВанагIа, менна хиннавол-хьогI са кIаьнк, из сона хьалха доаккхача хана!? Цигга латгаш дагаехарий сона виIий воIо йийца из дабал-ювнаш яха хIама, дIачуйоалаш ха дезаш йола. Цхьа кIира ма даьккхадарий аз уж шаьръеш.\nЮв фуй цу сахьате ма хайре сона, цхьабакъда из «дабал» яхачох дика кхетацар-кх. Из юв хьаяь материал хургда-кх из аьнна, яха юв а лаха, дIахочун уйла е эттай со. ХIана аьлча, уйла ца еш даь хIама, бала боацаш къаьстадац, ма йоахий. Цигга юха дагадехар сона цу дабалъювнашта тIехьа точка хинналга. Вешта аьлча, гIалгIай меттала тIадам ба-кх из оттабе безар. Хетаргахьа, укх ювнаца оттабе беза-кх из аьнна, компутар чу лаьрххIа дIачухьежар со. Вож-м цхьа во Iимадаш еш ма латтий, царг тоха кечбенна бIехал мо, аракхувсаш ток а йолаш. Даьра, лома тIехьашка мо мара овраца укх чу тIадам оттабе саг лоархIавой тамаш я-кх, аьнна, сона хийттача хана, йоккха бомба ийккхача мо тата даьларий са цIагIа… ДIахо хиннар ше ма дарра дагадагIац шоана сона. Лостаяь аракхесса, шоллагIа цIагIа латтача дивана тIа кхессарий со… Малейкаш оарцагIдаьнна хургдар са къина. Цкъарчоа-м, из атомни оалаш йола бомба сай цIен юккъе чутехача санна хийттар сона. ТIаккха ийккхача бомба дIандаргаша се аракхессача санна хетаделар. Цу юкъе-да сай уйлаша а готйора со-м: Ираке мичай со, ГIалгIай мехка ма йий со-м… Малав-хьогI, вайца тIом бе кулгаш кшмденнар?! Болабеш а са цIенъюккъера болабе безар из!? Сай лоIамах йоацаш йолаелар со царна сардамаш даха: «Iолега шун кулгаш, дов шун бIаргаш, хада шун юкъ», тIабала шун букъ, массагIа тайпара баьккхар… Цу дийнахьеи Маске яхача ханеи мара сайна иззал дукха сардамаш довзе а, вай багахбувцам сел бIаьхий бий а ма хайнзар сона. Цигара са дегI больнице кхаьчар-кх. ТIехьагIо кхийттар со долча хIаман бехке хиннар мотт болга. Ха безача тайпара эрсий мотт хайнадац, оалар сох. ХIанз-м аргдац саго сона из хац. Ученого не учи, майрра ала йишйолаш да вай тахан. Хьашт-дале, цу тамаш интернета хьехаргдолаш. Вешта, цу интернета хьеха деза ха ткхъяьнна дукха ха яр. Больницера чу а ена, лаьрххIа из со Iомае йолаелча, гучадаьлар сона цун гIалаташ. Цу чу бес-бесара хоамаш да. Царна юкъе мотт Iолегарий дараш а тIехь. Деррига кIалдуташ да — вай даьннта са мо йийзача Даьхен сина пхаьнаш лувцаш, цар аракхувсаш дола дохьаж. Цу шоай дохьажо деррига вахар къахь-даьд царна. Нийса яьха хиннад вай даьша: «Нанас ма волва цхьалха кIант, вича ма вахалва яхь йоаца кIант.» Из яхь а ехка, интернета чу кхаьчараш а Дала нийсболба. ХIама дергдац, цкъа тоабала мег уж а. Дикага сатувсаргда вай.\nКорта болча наха эздий хоамаш а дукха да цу интернета чу… ХIанз-м дагавала саг вар шун. Мичча хана шоашта ца ховш хатта хIама хуле, WWW. Напсат.Ингушетия. яхача сайтага кхайка мара дезац шоана. Вешта, аз лелабаьча наькъаца интернета чу довла ма отталаш.\nДахача адамашта паргIато хургьяр деш, къахьегаш хилар чIоагIа эшаш гIулакх да тахан латтача хьалах.


Кхаари-де 2 Мангал-бутт 2021\nСтигалкъекъа-бутт 31, 2021\nНохчийчу ца витина Израилан журналист\nМоскварчу Шереметьево аэропортехь сацийна Израилера журналист Оьрсийчу ца витина. Коронавирусца доьзна документаш цуьнгахь цахилар лерина инцидентан бахьана. Политикан буха тIехь дара ша лаьцна латтор аьлла, хета журналистана.\nНохчийчохь чувоьллинчуьнга ца лоцуьйту адвокат – иза шайггара ло ницкъхоша\nФранцера депорт йинчу Гадаев Мохьмада тIе ца эцна адвокат шозлагIа а.\nМила хьаьнца эгIна: Франци нохчашца, я нохчий Францица?\nКъилбаседа Кавказера схьаваьлла виъ стаг лаьцна Францехь\nКадыровна критика йийраш лоьху Нохчийчоьнал арахьа бехачу нохчаша\nНохчийчоьнал арахьа диаспорашкарчу нохчаша лоьху Оьрсийчоьнан бахархойх болу, шайн мехкан куьйгаллина а, Кадыров Рамзанна а, цуьнан доьзална а вон дешнаш олуш нисло бахархой. Оцу хьокъехь дийцина URA.ru агенталле юкъараллин жигархочо Мамаков Салавдис.\nСтигалкъекъа-бутт 26, 2021\nВакцинах къаьхкинарг адаман бакъонех воккхур ву, аьлла Кадыровс\nВакцина тоьхна боцчарна, уьш цомгуш хилахь, дарба лелор дац, аьлла Кадыровс.\nУкраинера нохчий а, оьрсийн леррина сервисаш а\nШайхан Мансуран цIарахчу батальонан командира ЧIеберлойн Муслима боху: Украинехь шайн тобанна санкцеш кхайкхорна декъах хила мега оьрсийн леррина сервисаш. Украинин кхерамазаллин сервисо цкъачунна жоп ца делла Кавказ.Реалиино оцу дIахьедарх лаьцна динчу дехарна.\nКадыровс кхерамаш тийсар хорцо лору Оьрсийчуьрчу бахархоша\n"ШайтIа-флешмоб" йолийна социалан машанехь Кадыровна дуьхьал.\nУкраинехь санкцеш кхайкхийна нохчийн батальонна\nУкраинин Къоман кхерамазаллин кхеташоно санкцеш кхайкхийна Шайхан Мансуран цIарахчу шайн лаамехь вовшахкхеттачу нохчийн тIемалойн батальонан командирана ЧIеберлойн Муслимна а, оцу тIеман тобан масех тIемалочунна а дуьхьал.


Москвара цIабалийначу кегийрхошка Соьлж-гIала цIанъяйтина\nГезгмашин-бутт 05, 2020\nМосквахь низамаш хьоьшуш, харцхьалелаш бара аьлла, цIабалийна Нохчийчоьнан бахархой юкъарчу белхашка дIахьовсийна аьлла церан гергарчу наха, яздо "Кавказский узел" агенталло. Даймахка бигина дукхахболу кегийрхой къаьхкина социалан машанарчу жигараллех аьлла, дийцина Москварчу нохчийн диаспорехь а.\nАгенталле дийцина Москвара цIа валийначу цхьаннан вашас: Сан ваша а вара цаьрца, хьалхо гIишлошъечу фирме балха ваха дагахь дIаваханера иза Москва. ТаIзар такхийтира цуьнга, маьждигна хьалхара меттиг а цIанйойтуш, нехаш дIалехьош. Тхан юьртан полисхочо тIехь терго латтайора цунна. ХIинца гIишлошъечу меттиге болх бан хьажийна иза".\nМаршо Радионо яздира, байначу беттан 4-чохь Москвара цIабалийначу, "наркотикан а, психотропан а препараташ муьйлуш" бара аьлла, лецначу кегийрхошца къамелаш дарх пачхьалкхан Думан депутато Делимханов Адама а, чоьхьарчу гIуллакхийн министро Алханов Руслана а, вице-премьеро Висмурадов Абузайда а.\n"Нохчийн гIиллакхаш цхьаьнга а дохадойтур дац" шаьш боху, видео тIехь бистхуьлучу хьаькамаша. Цара дIахьедарехь, низам ца лардийраш даймахка юха а балош, цаьрга кеп-кепара беза белхаш бойтур болуш бу.


«Кремлана гΙенах а гур дац ша Кадыров вохош»\nЧиллан-бутт 18, 2013\nКадыров Рамзан, Нохчийчоьнан куьйгалхо\nОьрсийчоьнан цхьамогΙа хаамийн гΙирсашкахь даьржина, президент Путин хийца дагахь ву Къилбаседа Кавказерчу мехкийн дай, аьлла. Гарехь, бух болуш а ду и къамелаш. ХΙунда аьлча, шо гергга хан бен ца йисина Сочи-гΙалара Олимпиада схьаелла, ткъа Кавказехь лекъаш дац тΙематасадаларш, Ιедална дуьхьаллаттар.\nТΙедогΙучу шеран Ιаьнан Олимпан ловзаршна, кхеташ ду, йоккха компромат ю дуьненан спортан барамаш шен аренашкахь тΙеоьцун йолу ерриг а Къилбаседа Кавказ. Шен Краснодар-махкан бен яц Олимпиадана кхерамзалла хилийта гарантеш. Ткъа иза а тΙех кура къамел нисло, дехьа-сехьара ловзарийн баннашка боьду ломан некъаш мел кхераме бу хΙинца а, ойла йича.\nКъилбаседа Кавказ юьззина олалле ялор – иза цкъачунна хаза гΙан бен дацахь а, хΙинцале а гуш ю Кремло цу тΙе йоху гΙулчаш. Хьалхо хийцина Дагестанан куьйгалхо – Магомедов Мохьмадсаламан метта хΙоттийна Абдулатипов Рамазан. Бакъду керланиг хΙинца а чΙагΙванза ву даржехь, цунах цкъачунна ханна хΙоттийнарг бен а ца олу. Дукха а политикан тергамхойн шеко а ю иза даржехь вуьсур ву бохучух.\nСтенна? Кремлан Кълбаседа Кавказера политика шерашкахь зуьйчунна го Путин Владимиран кредо ю уггаре а хьалха кавказхой ницкъаша, тоьхна, кхерийна муьтΙахь бан. Цхьана агΙонна иза мелла а далуш схьадахьаш хΙума а ду. Амма дац дуьззина чекхдолуш.\n2014-чу шеран Ιаьнан Олимпиада тΙекхачале хуьйцур болучех лору политологаша ГΙалгΙайчоьнан а, ГΙебарта-Балкхаройчоьнан а куьйгалхой – Евкуров Юнус-Беккий, Каноков Арсенний. Царна бехке до уьш гΙаттамхошца-радикалисташца тΙех буьйда хилар, бехке до Нохчийчохь Кадыров Рамзан а санна, шаьш а герз карахь дуьхьалончий байъа лаьмнийн чΙажашка лелаш ца хилар.\nХинболчу хийцамийн прогноз иштта йо Москохарчу политикан талламийн Карнегин цΙарахчу центран куьйгалхойх волчу Петров Николайна.\nПетров: «Олимпан ловзарш тΙекхочуш Кремлана тΙоьхула дΙа хилла а, паргΙато хуьлийла лаьа Кавказехь, тΙаьххьарчу шерашкахь лагΙъелла а йоцу терроран проблема а йижош йижаяллачул. Кхетош хила деза, Кремло регионехь паргΙато а ю, халкъаш реза а ду аьлла гайта лууш, мехах оьцуш ю и цигара паргΙато. Мах ло йолуш йолчу политикан а, къоман а элиташна. И тактика ойла йина хаьржина а хила тарло, амма цо дов эккхарна кхерам а бохьу – меттигерчу политикан элиташний, бухара башхаллаш а ца евзаш юьстахара цига дΙажечочу ницкъахошний юкъахь».\nИ ши куьйгалхо хийца тарло Кремло оцу бахьанийца, ткъа берраш а куьйгалхой хуьйцу хан яц оццу Олимпиадаца доьзна – хьашт дац Кремлана рогΙера кегари эккхийта, аьлла хета Карнегин центрерчу Петров Николайна.\nЦунна хетарехь, Евкуров, Каноков я кхечу мехкийн куьйгалхой хийцича а хуьйцур вац Путина Нохчийчоьнан куьйгалхо, боху цо. Иштта ю цуьнан аргументаш а.\nПетров: «Кадыров Рамзанах дерг аьлча, Оьрсийчохь вайн беккъа шайх хьаькамех йозуш ши режим ю. Цхьаъ –Путинаниг, шолгΙаниг - Кадыровниг. Кадыров хийцар Кремлан карахь а дац. Цундела и хΙума хьехош а дац. Кадыров шатайпа гарант ву Нохчийчуьра хилла а ца Ιаш, ерриг а Къилбаседа Кавказера хьал олаллехь латтон некъ луш. Цундела Кремлна Ιовдалчу гΙан-набаршкахь а гойла дац Кадыров нийсонца я кхечу бахьанийца хуьйцуш».\nГазеташа, телевизионаша Кавказан хьаькамаш хийца болорах лаьцна иккхина гΙара яьржаш бен а яц. Амма гуш ду хьаькамаш хуьйцу аьлла хаам бинарш, оццу хьостанаша чΙагΙдарехь, ницкъаллин урхаллийн дай хилар. Меттигера мехкийн даййий, тΙебаьхкина Оьрсийчуьра эскархоййий вовшашца гамлуш дуккха а нисло Кавказехь, эскархоша халкъана тΙехь кест-кеста эрадоккхуш хиларна. Ткъа оцу къовсамехь тоьллачух тера ду ницкъахой. Хазачу дашал йоккха тоьпан гΙара тешаме накъост Кремолана хетар-м дац дуьххьара а.\n"Каыдыров вохалур вац Кремле"


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Со ламазана хIоьттича ламаз карара долуш хеталой, юха-юха а ламаз оьций ламаз до ас...\nАссаламу Iалайкум! Хьоьга цхьа хIума хатта лууш Iара со Олхазар. Ца хуучо шена хаа луург хуучуьнга ца хаттаро доккха гIалат дожадо шегара. Цундела, аса хьайга ишта хаттар дарна бехк ца биллар доьху хьоьга Олхазар! Сан хаттар ишта ду: Со ламазана хIоьттича ламаз карара долуш хеталой, юха-юха а ламаз оьций ламаз до аса. Иштта ламаз дина со ваьлча, цхьа хан-зама яьлча, юха а, "и ламаз карахь долуш дира-те аса, йа карахь а доцуш дира-те аса?"- олий, шеко а кхоллалой, и ламаз доькхуш юха а до аса, (сайн кхолла елла йолу шеко дIаяккхархьама). Цкъа-цкъа керахь долуш ламаз до аса. ПIераскана дийнахь джамаIате а воьду со ламаз карахь латта мегара олий. Цигахь ишта ладоьгIуш чомахь ца хуьлу сан хьал. Цу балхана (ламаз керахь ца латтарна) аса дарбанан-цIийнехь дарбанаш лела дайтира, амма, цигахь дарба ца карийра суна. Цу хьолехь со хилча, аса ламаз дечу хенахь рукуIехь а, сужудехь олуш дерш цкъа аьлча кхачо хира юй-те суна? И ламаз сиха дарна мела хира буй-те суна? И ламаз юха-юха дича къобал хира дуй-те сан? ДжамаIате ца вахарх суна къа хира дуй-те? ДжамIатехь ламаз дихкинчул тIаьхьа, цигахь ламаз карара даьлча аса хIун дича бакъахьа ду-те? Цу хеттаршна ахьа жоп делча, суна синтем хира бар-кха Олхазар. Дала диканца бекхам бойла хьуна!\n1) Ламаз карахь а долуш ламаз дан дIахIоьттинчул тIаьхьа дагауьхуш йолчу шеконаша ламаз гал ца доккху. Билггал хьайн ламаз карара даьллий хууш дацахь, ламазана юкъарава́ла ца веза. Хьайн ламаз карахь дара-те, йа дацара-те аьлла шеконаш кхоллаелча, айхьа билггал ламаз эцна хилар хьуна дагадогIуш делахь, ламаз доьхна хилар дагадогIуш дацахь – билггал долчунна тIетовжа веза хьо, шеко Iадйита еза ахь. ХIунда аьлча, шариIатан яккхийчу бакъонех цхьа бакъо ю иштта хIара бакъо: билггал дерг шеконо дIа ца доккху. Билггал хьуна хууш дерг хIун ду, ду йа дац ца хууш шеконехь дерг а хIун ду? Ламаз айхьа эцна хилар хьуна билггал хууш-дагадогIуш делахь, ламаз карара далар шеконехь делахь, билггал долчунна тIетевжа хьо – ламаз карахь хиларна. Билггал дерг дIадаккха билггал дерг деза. Айхьа билггал ламаз эцна хилар хьуна хууш делахь, иза карара даьлла ла́ра а билггал хууш хила деза хьуна айхьа иза эцначул тIаьхьа иза доьхна хилар. Цундела, хьой ламаз деш волчу хенахь хьайна билггал хьайн ламаз карара даьллий ца хаахь – хьайн ламаз кхочуш де, иза юха дан а ма гIерта, хьан ламаз нийса ду, Дала мукъа лахь.\n2) Ас хьоьга хаьттира, хьуна дагчу оьхурш и лакхахь вай йийцина йолу шеконаш ю-те, йа ламаз карахь ца соцуш цамгар йолуш ву-те хьо аьлла. Ахь хьайн цамгар ю элира. Иштта цамгар хуьлуш хуьлу. Масала, сих-сиха, лаамаза хьаткъан тIадамаш дуьйлуш хуьлу, йа мох ца соцуш хуьлу, йа кхийолу тIуналлаш юьйлуш хуьлу.\nТIаккха, хьан хьал шина кепара хила йиш ю: ламаз эццал а, ламаз даллал а йолчу хенахь а соцуш доцуш, сих-сиха хьан ламаз карар долуш хилар; йа ламаз эццал а, ламаз даллал а йолчу юкъана хьан ламаз карара ца долуш Iаш хилар.\nНагахь санна ламаз эццалц а, даллалц а йолчу ханна ламаз керахь лаьтташ дацахь, парз ламазан хан тIехIоьттичи хIора парз ламазана керла ламаз а оьцуш, ламаз эцначул тIаьхьа сихха ламаз дан деза, ламаз оьцучу хенахь а, дечу хенахь а ламаз карара дера делахь а. Ламаз эца волавалале, доьххьара цIано йан еза, хица бехкеметтиг цIанйан еза. ТIаккха нагахь санна цамгар тIуналла арайийларца елахь, бехкеметтигана гонаха цхьа хIума хьарчо йа йилла еза. ТIаккха, ламаз иэца деза. Ламаз оьцучу хенахь тIуналла ялахь, йа мох ба́лахь – ламаз оьцучара сацо ца деза. ТIаккха, ламаз эцна ваьллачул тIаьхьа, сихха ламаз дан деза, юккъе хан а ца йоуьйтуш. Ламаз деш лаьттачу хенахь, и цамгар бахьана долуш тIуналла яьлча, йа мох арабаьлча, ламаз доьхна лорур дац, мелхо а кхочуш дан деза иза. Иштта ламаз динчул тIаьхьа, кхин юха дан а ца деза иза, йа доькхуш дан а ца оьшу иза. Оцу кепара цамгар йолчунна магош ду шариIато иштта ламаз дан.\nТIаккха, рузбане воьдуш хилча, азан динчул тIаьхьа лакхахь вай ма-дийццара ламаз а эцна, имам хутIба дина ва́лале маьждиге дIакхуьур велахь, иштта дан деза иза. Нагахь санна азан динчул тIаьхьа ламаз эцча дIакхуьур вацахь, ша дIакхуьур волччул хьалха ламаз эца мегар ду цо.\nРузбане воьдуш хилча а, йа вуьшта джамаIате воьдуш хилча а, тIуналла ца соцуш цомгаш волчо, вай доьххьара ма-аллара шен бехкеметтиг гонаха цхьа хIума йилла еза, маьждиг бехдарах ларвала веза.\nТIаккха, иштта ламаз деш хилча, сихвалар тIехь дац, хьайн синна тоам а, марзо а хуьлччу кепара паргIат ламаз дан мегар ду, тасбихь кхокх-кхозза а олуш, йа кхин а сов а олуш.\nОцу хьолехь волчу стеган джамаIатехь лаьтташ волуш ламаз карара даьлчи – карара даьлла лорур дац цуьнан иза, мелхо а шен ламаз кхочуш дийр ду цо.\nТIаккха, доьххьара вай элира, иштта цамгар йолуш волчо хIора парз ламазана керла ламаз эца деза, оцу парз ламазан хан тIехIоьттинчул тIаьхьа. Ткъа, цкъа цхьана парз ламазана эцна долчу ламазца шена луъучул суннат ламазаш дан мегар ду, кхидолу Iибадат дан а мегар ду.\nАмма нагахь санна ламаз эццалц а, даллалц а йолчу ханна ламаз керахь лаьтташ делахь, кхийолчу хенахь духуш делахь – шен ламаз керахь лаьттар долу хан лар а йина, ламазан хан дIаялале йолчу юкъахь эца ма-дезза ламаз а эцца, дан ма-дезза ламаз дан деза. ДжамаIате ца вахарх галдаьлла хIума дац, ламаз карахь хир долчу хьоле хьоьжуш Iаш велахь, йа джамаIат дIаялале цIано йан а, ламаз иэца а, маьждиге дIакхиа а ла́рош вацахь.\n23.12.2010 = 17.01.1432


"Магнитскийн тептаре" баьхна оьрсий\nIамерко кхин а 4 Оьрсийчоьнан вахархо ваьккхина «Магнитскийн тептаре». Цунах хаам зорбане баккхина Цхьаьнатоьхначу Штатийн финансийн министралло шен сайтехь. Санкцеш кхайкхийна Оьрсийчоьнан цхьамогIа бахархошна, ву царлахь Антонов Евгений, Кибис Борис, Лапшов Павел, Урзумцев Олег.\nУкраинан вахархо Севастополера Аничин Алексей а. Аничин Алексей Талламан комитетан куьйгаллехь лаьттина ву. 2010-чу шарахь Iамерко бехкевира иза Магнитский Сергей лечу хьоле валорна. Оццу шарахь бихкинера цунна Штаташка некъ. Кибис, Лапшов, Уржумцев Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин талламчаш хилла бу. Антонов Евгений Нохчийчуьрчу «Чернокозово» набахтин хьаькамаллехь лаьттина.\nТутмакхаша даим аьрзнаш дора, шайн бакъонаш оцу набахтин хьаькамаша а, хадархоша а хьоьшу, бохуш. ХIермитаж фондан аудитор Магнитский Сергей, хьаькамаша ловзо даккхий ахчанаш 1орадохуш, толлучу хенахь, Iедална ял дIа ца елла аьлла, бехктакхаме гIуллакх хьалха а теттина, лаьцнера. Изоляторчохь лаьцна шо дузуш кхелхина иза. «Магнитскийн тептар» Iамеркан Iедалша тIеэцна иза кхелхинчул тIаьхьа. Оцу кехато доьхку цIераш кхайкхийначу, иза валарна бехкелоручу нахана шайн мехкашка бахка.


Нохчийчохь Керлачу шеран даздаршкахь "никаких этих снежинок!"\n2006-чу шарахь дуьйнна Нохчийчохь зударшца, церан духар бахьанехь, болийна къовсам, тахана а дIахьош бу.\nНаггахь, ша бакъболчу тIамехь санна мороторий лаьтташ, цкъацкъа керлачу ницкъашца марсаболуш, чIагIлуш, маллуш…\nХетарехь, политикехь уггар коьртчех проблема ю и.\nМеттигерчу телевизионан эфирашкахь дукхе дукха дуьйцура, зударий чохь-арахь, балхахь духарца оьзда хила дезарх, хIора доьзалехь боьршачу нахана шайн зударшна тIехь сема Iуналла дар тIе а дожош.\nТерахьашкахь карладоккху Маршо Радионо.\n2010 шо. Нохчийн зудчун денна леринчу Соьлж-ГIалин театран-концертан хIусамехь дIахьочу тойне ца буьтура зударий, церан коьртахь йовлакх дацахь а, доллу дегI хьулдеш тIехь духар дацахь а.\nХIетахь ярташкара кхайкхина балийначу дуккхаъчу а зударийн чам байира цу дийнан.\n2011-гIа шо. Дийнан делккъахь Путинан цIарахчу проспектехь, коьртахь йовлакх доцу зудабераш лоьхуш, царна нийсалла тIе а хьежош, тоьпашчухула басарш детта буьйлабелира леррина арабаьхна «иччархой-снайперш».\nВидеош яра хIетахь социалан машанашкахь яьржина, «оьзда хила, хьайн коьрта йовлакх тилла, эхь дац и», бохуш, божарша маьхьарий а детташ, зудаберашца тIом дIахьош гойту.\nБакъонашларъярхоша даредарца, масех зудабер, лазийна, чевнашца дарбан цIийне далийна а хиллера хIетахь.\n2012- гIа шо. Берийн бошмашкахь, школашкахь, лакхарчу доьшийлашкахь дешархошна а, педагогашна а, пачхьалкхан белхашкахь болчу зударшна тIедожийра шайн хатI битаме далор.\nЦхьа мас ца гойтуш коьртахь йовлкх лелон а, коган хьорка къайла а йоккхуш еха коч юха а.\nЦул совнаха, лакхе кIайн, лахе Iаьрчажу басахь аьлла, билгалбаьккхира школашкахь духаран барам.\nДуккхаъчара тIеийцира и духар. Цхьаболчара лаамца, вукхара ца боьвллачу денца.\nIедална хетарехь, нохчийн довш лаьтта гIиллакх-оьздангалла, нохчаллин мехаллаш кIелхьараяха декхаре ерг еккъа цхьа зуда ю.\n2013-гIа шо. Меттигерчу «Грозный» телекомпанин белхахошна-зударшна а дихкира коьртахь хьиджаб йоцуш балха бахка, резабоцурш балхара шаьш дIабохур хиларца, кхерамаш а туьйсуш.\nИ догIуш дац нохчийн Iадаташца\n2015-гIа шо. «ТIаьххьарчу хенахь нохчийн гIабалин юхучу метта, европахойн хотIехь кучамаш лело девлла вайн маре доьлху зудабераш. И догIуш дац нохчийн Iадаташца».\nИштачу кепехь шога дихкира Кадыров Рамзана туьканийн долахошна махка эвхьазе кучамаш йохка кхехьар.\n«Спортехь шен духар ду, синкъерамехь кхечу кепара, балхатIехь белхан хатI лело деза. Я балха веана и стаг я хийисте лийча веана къаьсташ хила деза.\nИ ду ас бохург, ткъа зорбанаша иза дестийна дуьйцу» аьлла, ша бохучун дуьхье кхиорхьама, яздира Инстаграмехь Кадыровс.\nКху деношкахь, Керлачу шарна кечамаш бечу муьрехь, Нохчийчоьнан министраллан омраца юьхьанцарчу классашкахь дуьйнна зудаберашна дихкина барамашка пхьуьйшаш доцу а, чекх са гун а, тIелетта а кучамаш йохар.\nИ кост дIакхачийна кIоштийн массо а ярташкарчу дешаран хьукматашка а.\nМасала, Шела кIоштахь официалехь ца магийна хьалхарчу классашкарчу берашна «снежинка» олучу кучаца дахка.\nИ дIахиинчу туьканашкарчу йохкархоша, шайна зен ца хилийтархьама, масех де а ду, шаьш цIен мах а белла чуоьзначу кучамашна тIе пхьуьйшаш тоьгуш, тегарш ден.\nТкъа Веданан кIоштийн эвлашкахь, Керлачу шеран барамашкахь цхьана а тайпана туьйранерчу турпалхойн духарш берашна тIехь ма хилийта аьлла, бехкам бина.\nТаро йоьхна берийн нанойн. ХIинццалц мегаш хилларг, тахана а хIунда ца тарло-те хила бохуш, ца кхета уьш.\nВатс Апп олучу а, кхин а бес-бесара интернетан гIирсашца кара-кара оьцуш, дIасакхоьхьуьйтуш бу дешаран министраллан векало бина кхайкхам.\nЦхьа а "снежинкаш" ма хилийта\nАз: «Лераме коллегаш! ДIакхетийталаш хIара къамел дайшка а, наношка а. Керлачу шеран школашкахь дIахьонболчу барамашкахь берийн духар вайнехан этикаца догIуш хила дезаш хилар. Царна тIехь оьзда духар хила деза, цхьа а «снежинкаш» а йоцуш.\nХьалххе дIахаийта наношка, кхана-лама «суна ца хаьара», «оха кучамаш эцна», «тхуна хьалххехь хиинехь» боху къамелаш ма хилийталаш юкъараллехь».\nИштта дIахьедар социалан машанашкахь лела ши кIира хан а ю.\nШела кIоштан Сирж-Эвларчу школехь хьехархо йолу Зарган дуьхьала яц, наноша хIуъа а бахарх а, оцу бехкамна.\nЦкъа делахь, дай-наношна бала хир бац, шолгIа делахь, цатовра шена боху цо, маре доьду нускал санна, къагийна бераш наноша шайна, хьехархошна, хьалха далор.\nМаре йоьдуш а ца кечъелла со-м оццул лерина.\nЗарган: «Дика хета суна. Щен школехь лелочу духарца доьхна, эцца шайн стих йийцина, дIагIур ду и бераш. ЮьхьтIе хIуманаш хьоькхий, гIабалеш юхий, басарш, пударш хьоькхий, кечбора оцу наноша и шайн 2-чу, 3-чу классера йоьIарий.\nНускалш санна кечбора наноша йоьIарий. КIажош долчу мачаш буьххье а бовлий.\nМаре йоьдуш а ца кечъелла со-м оццул лерина. Берашкара церна бералла дIаэцар ма ду и. Тхайна хьалха ишта бераш дахкош ца тара».\nДоцца аьлча, зударшца тIом бу тахана махкахь саццаза дIахьош. Хуьлийла иза хIинцца когадоьду бер я гIеметта хIоьттина зуда…\nЮьйцуш яц цуьнан адмаллин бакъо, ненан бакъо, нохчийн йоьIан бакъо, беран бакъо.\nАмма хууш-м дац, кхана-лама хIун мода юкъаер ю, хIун карчамаш хир бу духаре болчу хьажамехь Iедалан коьртехь болчийн…\nТкъа тахана «никаких снежинок»!\nКерла Шо эвхьазчу духаршкахь ма хьолда!\nКадыров: "Дуьйла Керла Шо даздан Нохчийчу!"


Туркий-мехкарча гIалгIай диаспоро, вай къаман библиотека, делар боккха мах бола книжка «Истинг»\nАрдара бетта 13 ди 2021 шу\nТуркий-мехкарча «ГIалгIай юкъарлен» кулгалхочо, Бештой Селмано къаман библиотека делар «Истинг» цIи йола книжка. Из арадаьннад Истмале (Стамбуле), 2015 шера, туркий меттала. Книжка дувц тхьовра денза хьадоагIача кIувсай гIаьрчоех (орнаментах).\nТахан, из болх геттара дегIабоалабе гIертача вайна, из доккха совгIат да. Къаман библиотеке ший моттиг хьалаьца дIаэтта из книжка довза таро я ший къаман селхане йовза безам барий. КIоарга чулоацам а тохкам а болаш оттадаьд книжка.\nЭггара лоархIамегIа дар да — хьалха дIабахача вай мехкахой оамал цо хьахьокхар. Шоай мехках къаьста лийнача цар, боккхача безамца лорадаьд даьй хинна гIулакхаш, Iадаташ. «Тахан вайна ца довза дуккха а хIамаш да, мах баь варгвоацача цу книжка тIа.\nДайнад аьнна хийтар, даха дисад из книжка бахьан», — аьлар «Сердало» газетага къаман библиотека пресс-служба. Истингаш тIа, кIувсаш тIа, вай къаман дIадаьнна догамаш меттаоттадеш ба гIалгIай говзанчаш. Къаьстта царна доккха совгIат хиннад, селхана кхеллар хьагойташ долча, цу книжках.


Вуно сема хир бу Нохчийчура орцанхой даздарш дIахьочу деношкахь\nСтигалкъекъа-бутт 06, 2017\nРейхстаг схьайоккху кеп а хIотош, даздира стохка Толаман де (9 май) Нохчийчохь.\nНохчийчуьрчу орцаллан министраллан белхахошна омра дела вуно сема хила аьлла, Стигалкъекъа-баттахь даздарш дIахьочу деношкахь, хаам бо орцаллан министраллан Нохчийчоьнехула йолчу урхаллан зорбанан сервисо.\nСтигалкъекъа-беттан 5-чохь йолийна 10-чу кхаччалц лаьттар ю и раж. Коьрта тидам тIебохуьйтур болуш бу цIе ца ялийтарна. Цул сов вуно сема хила безаш бу орцанхой, цIеххьана хенахIоттамца доьзна кхераме хьал хIоттахь а аьлла.\nНохчийчохь хIора денна балха арраволу 1700 орцанхо. Царах 280 ву федералан орцаллан министраллан белхахо. Оьшуш меттиг нислахь и терахь алсамдаккха аьтто бу бохуш, хаам бо орцаллан министраллан Нохчийчоьнехула йолчу урхаллан зорбанан сервисо.


Товбеца-бутт 04, 2015\nНохчийн иллиалархо Усманов Iимран\nИлланча, яздархо, актер муьлххачу а къоман хазна, бахам, юхькIам бу. Цо кхиайо адамашкахь синан чIагIо, дикалла, хьекъал. Нохчийн къоман илланчаш, иллиалархой хьахийча уггаре хьалха дагаоьккхучу цIерех ю Усманов Iимранан цIе.\nИллиалархо, байтанча Усманов Iимран тIех дика вевзаш ву Нохчийчохь. Цуьнан кхолларалла цхьа хьоме адам санна, юххера гергара а хеташ, къомо тIеэцна иттаннаш шераш хилла ца Iа. Ма-дарра аьлча 40 шо а сов зама ю.\nИллиалархочо ша даре а деш, гIар ца вала амал а доцуш, иза махкахь гIарваьлла шен 2I шо бен хан йоцуш, цо дуьххьала «Дарта» илли дIааьлча. Стенна аьлча, боху Усмановс, нохчийн литературехь а тоьллачех ларалучу цу «Дарта» байтан автор хилла гоьваьлла сийлахь исбаьхьаллин дешан говзанча Гадаев Мохьмад –Салахь.\nБу бохачу говзанчаша мукIарло а деш, хазачу,лерехь аьхна декачу озаца эшар лакхарал сов,илланча кхиаме кхачориг ду тIех дика кхета а беш, цуьнан сих-дегIах боьлла ненан мотт хилар а, ша ладогIархойн кхеле дохку иллеш уггар хьалха церан маьIна а кхетош, цо луьттуш шен дагах чекхдаьхна хилар а.\nТахана нохчийн эстрадехь кIезиг бац бийца нохчийн мотт а боцуш, нохчийн маттахь эшарш екош болу мехкарий а, кIентий а. Жимма охIла волчу ладогIархочунна вуно сиха тусало и беламе сурт: хийрачу маттахь эшар локхуш волчух тера цо беко мотт.\nГовзанчаша ма-аллара аьлча иза нохчийн мотт аьшнаш беш,лахбан гIертар санна хIума ду. ТIаккха а царна мехала совгIаташ а до, хIинцца бен тIармаIа йиъна бевлла боцурш а,даржашка лакха а боху.\nУсманов Iимран и санначаьрца вустар стенна дуьйцу и «хьарам» ойла кхетамехь ластар а хир ду доккха къа. Иза халкъах схьаваьлла,нохчийн маттана «нуьйр» тиллина, тIаьхьара тоьттуш а, я некъ гойтуш а стагга а воцуш, ша-шена къилба лехна, шен говзалла зуьйш, кIаргьеш, хьаннал къахьегна,гуттар а лехамехь вахчавелла кхоллараллин стаг ву.\nИза халкъах ийна, цуьнан «дега юккъехь» кхоллавелла илланча хиларан лач делахь тоьшалла ду, гарехь, «деллахь,хьенех,хьо хьашт ма вара тхуна, гIо дан йиш хир ярий те ?», - аьлла цхьаъ дехаре ваьлча, цо цхьа цатору гIуллакх кIелдуьйсуш ца хилча, «хIан-хIа» цаалар.\nШа Ставропол махкахула гобаьккхина, беха некъ гезбина воггIушехь цхьа бутт хьалха могIарерчу нехан дехарна жоп луш ХIирийн мехкан Мазалк гIалахь масех сахьтана сацавелира Iимран шен гIуллакхаш кIел а дитна. Иза а ду аьлла хета цуьнан адамаллин шатайпа мах хадош масал. Цигахь бехачу вайнехан аьллар тIехь сацарал сов, цу дийнахь ша дуьххьала караэцначу, бекар кхин даладелла а боцчу кехат пондарца иллеш декийра Iимрана,юкъ-кара къамелаш а деш.\nХIинцца цо дех лаьцна аьлла илли санна дукха ду цуьнан репертуарехь цо ша язйинчу байташ тIехь даьхна иллеш. Цу3 могIарера ду «ДоттагIа» а. Цу иллех а, артист санна дас ша тIе цаэцарх а дуьйцуш ву Усманов Iимран.\nЦо мукъаме дерзийна массо бохург санна илли къомо тIеэцаран шен цхьа къайле хуьлчух тера ду. Масаллина аьлча, нохчийн эстрадехь дукха даьсса, маьIне доцу иллеш ду зударех. Абат чекхъяллалц дагардан йиш йолуш ду цу могIарера кIорге йоцу иллеш.\nАмма шатайпе ойлане воккхуш, безамал а хьалха Iар-дахарх ойла йойтуш дека Iимрана олуш дерг.\nМахкахь шен чуьра гаргара адам санна къомо тIеэцна,вайнахана дош а,дозалла а хеташ, башха иллиалархо ву Усманов Iимран. Цунна ,бIаьрганегIар ца тухуш къаро йо цуьнан ладогIархоша. Ойтархо Хьасан ву Iимранах дош олуш.\nХьасан: «Цуьнан кхиаман къайле евзар яц, халкъан къайле ца евзича. Цуьнан иллешца, мукъамашца ду къоман сий а,оьздангалла а, шатайпаналла а. ЧIогIа олу цуо .дела реза хуьлда цунна!»\nЖимачу АтагIарчу Муслима ишта дуьйцу цуьнан кхолларалло шена бинчу тIеIаткъамах.\nМуслим: «Тахана цо олучу иллеша карладоху мацахлера Iадаташ. Дуьненна а вевзина Iимран и бахьнехь нохчийн къоман оьзда гIиллакхаш а. Массарна а везаш ву иза . Дала къоман дуьхьа а хан яхъйойла цуьнан!»\nШа кхузткъара ваьллехь а, халкъо даггара тIеоьцучу иллешна пебетта дагахь вац Усманов Iимран. ХIинцца ткъе иттара ваьлча санна йохку цо кхоллараллин кханеш, исбаьхьаллин дашца махкахойн дегнаш оьцуш,кхолла лоьруш ву оьздангаллех ,гIиллакхех дуьзна керла васташ а.\nДика илланча - къоман бахам


950 стаг чохь волу кема хи буха дахана Италин бердашца\nОхан-бутт 21, 2015\nИтали --ХитIехь хилла бохам, 19Оха2015\nХIора кIиранахь бIеннаш адамаш ле, Африкера Европе кхача гIерташ хIурда чу а боьлхий. КIирандийнахь Лаьттаюкъарчу хIурдалахь хIурдакема тIекIелдаьлар бахьана долу велла мел кIезга а 700 стаг. Амма и бохамаш мел инзаре белахь а, Евробертан мухIажаршца йолчу политикехь хуьлуш хийцам бац.\nЦхьаьна агIор мухIажарш Европе ца кхачийта гIерташ, дела денна керла низамийн новкъарлонаш юккъе йохуш болу, амма вукху агIор оццул дукха адам далар кхин дIа тергал ца деш Iен йиш йоцу Малхбузерчу политикаша хIинца рогIера дийцаре даьккхина, эзарнашкахь Африкера хIурдахула Евроберта кхача гIертачу гIаддайначу нахана хIун дан деза боху хаттар.\nДахана кIира долалуш дара Лаьттаюкъерчу хIурдалахь бохам а хилла, 400 сов мухIажар хи чу а вахана велча. Амма я телевизионашкахула а, я газетийн хьалхарчу агIонашкахь а башха даздина ца дийцира цунах лаьцна, беккъа масех могIа бара массанхьа а базбинарг, керлачийн декъехь.\nКIирандийнахь официала хааршца 700 сов, ткъа дийнабисинчу тешийн дешнашца, мел кIезга а I000 мухIажар чохь волу хIурдакема тIекIел далар бахьана долуш хиллачу тIаьхьарчу иттанаш шерашкахь хиллачех уггаре йоккха катастрофа хиларо, эххар а самабаьхна ала мегар ду Евробертан куьйгалхой.\nДаима а ишттачу хьелашкахь хуьлуш ма-хиллара, уьш массо а, цхьаъ вукхунна тIехь, шайн инзарбовлар, шайна цунах хуорам хилар а кхайкхош бу интервьюшкахь а, дIахьедаршкахь а.\nИштта немцойн канцлеран Меркел Ангелин векал волчу Зайберт Штефана дийцира журналисташка, Германин куьйгалхо вуно вас хилла а ю, и санна болу бохам кхин ца хилийта гIулчаш яха езаш хиларх тешна а ю, аьлла.\nБакъду, Германин арахьарчу гIуллакхийн министр волу Штайнмайер Франк-Вальтер, хилларг шена халахета бохуш чIагIдеш велахь а, бехк Евробертана тIера дIататта сихвелира Люксембургехь Цхьаьнакхеттачу Европерчу пачхьалкхашкара шен коллегашца цхьаьнакхетарехь. «Дукхаъчарна хIинцале а бехкенарш карийна, цхьаболчарна моьтту Евроберто тоъалла болх ца бо и проблема дIаяккхархьама. Амма уьш, суна хетарехь, кхета беза, тхуна хьалха лаьтташ берг мел боккха болх бу бохучух“, - элира цо.\nБакъду, немцойн арахьарчу гIуллакхийн министро ца хьахош дитира, Евроберто мухIажарш шайна дозанна тIе ца кхачийтарна хIора шарахь мел даккхий ахчанаш дойъу бохург а, ткъа хIурдалахь бохамаш а ловш, леш болу нах кIелхьарабахарна хьажош хилла долу ахчанаш тIаьхьарчу шина шарахь мел лахдина бохург а.\nИштта цуо ца хьахош дитира, Италино массийта шарахь бекъа шен ницкъашца иттанаш эзарнаш мухIажарш хIурдан бохамах кIелхьарабаьхна хилар а, Евробертера кхин хуьлуш гIо а доцуш.\nМасала, Mare Nostrum аьлла цIе тиллинчу леринчу операцехь дийна шарахь италхойн Iедалша Лаьттаюкъерчу хIурдалахь лечуьра бехира 80 эзар герга Африкера хIурдакеманашца Европе кхача гIерта мухIажарш. ХIетахьлерчу италхойн премьер-министро Ренци Маттеос элира цу хьокъехь: „Лаьттаюкъера хIорд адамийн кешнаш хилла дIахIоттийта бакъо яц вайн. Евробертан бакъо яц, шена и бохам ца гуш санна Iе“,- аьлла.\nАмма Евроберто цу Mare Nostrum программина кхин гIо дан а ца тигина, Италин иза дIакъовла дийзира. Цунна метта Евроберто, шен агIор, цхьа кхин программа юккъеяькххира, мухIажаршна орца кхачорна метта царех Евробертан хIурдан дозанаш кхин а чIогIоха лардан хьажийна йолу, Фронтекс аьлла цIе а тиллина. ХIетахь дуьйна кхин а алсамох мухIажарш хIурдалахь хуьлучу бохамашкахь хи чу а бахана, кхелхира.\nТкъа хIун ду-те Машаран Нобелан совгIатан да йолу, адамийн бакъонаш а, адмаллин мехаллаш а сел язйина юйьцучу Евробертан пачхьалкхаш эзарнаш нах хIурдалахь леш хилар сел атта тIеэцаран бахьана? ХIунда ца сихло-те Цхьаьнакхеттачу Европин куьйгалхой адамаш кIелхьарадаха?\nПолитологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, цуьнан масийта бахьана ду, амма коьртаниг – экономикца доьзна дерг ду. ХIунда аьлча, Европера экономикан хьал хийцаделла тIаьхьарчу шерашкахь, ткъа цуьнца цхьаьна- тIеоьхучу нахе болу хьежамаш а.\nАсхабов: „И нах Евробертахь хьалха тIеоьцуш хиларан бахьанех цхьаъ дара, кху Малхбузерчу экономикана белхан куьйгаш оьшуш хилар. Кхузахь къонаниш кIезга а болуш, пенсихой алсам а болуш хьал дара. Амма тIаьхьарчу хенахь Европерчу пачхьалкхашкара, масала, Румынера я Полшера белхахошна кхечу, кхиинчу мехкашкахь болх бан бакъо Евроберто еллачул тIаьхьа, и генара схьаоьхуш болу мухIажарш кхин оьшуш бац. Европана санехь ду гергарчу, Малхбузерчу мехкашкара болх бан а богIуш, цул тIаьхьа шайн цIа а боьлхуш болу нах тIеэцар, генара схьаоьхуш болу мухIажарш Iалашбечул а“.\nМухIажарш эзарнашкахь хи чу а боьлхуш баларца Евробертан куьйгалхой сел бендоцуш хилар, политологна хетарехь, уггаре а хьалха Европано дуьненна а дIакхайкхош йолу мехаллаш цо ша уггаре а хьалха хьоьшуш хиларан тоьшалла ду.\nАсхабов Хьамзат: „Цо гойту, дуьненна а ша кхайкхош йолу мехаллаш Европано ша тергалъеш ца хилар. Дуьненчохь и мехаллаш йовш хилар а, адаман дахар кхин сийлахь ца хилар а. Массо а адам цхьатерра бакъонаш йолуш ду бохуш йолу европахойн мехалла мехаза йолу, нагахь санна цунах Европина кхин дIа са а йоцуш, зе хуьлучу хьал даьлча. И хIума вайна массо а меттехь гуш а ду карарчу хенахь“.\nЦу юкъана, хIара материал эфире кечйечу ханна гучудаьлла, кIирандийнахь Лаьттаюкъерчу хIурдалахь хи чу а бахана, беллачу мухIажарийн терахь 950 стаге кхочуш хилар. Бохам лайначу хIурда кеманна тIехь хиллачу эзар герга стагах дийна кIелхьараваьккхинарг 28 стаг бен вац. Иштта орцакхачорхошна хIинцалца схьа хIурдалахь схьакарийнарг 24 дакъа бен дац.\nХетарехь, даханчу шарахь италхойн премьер-министр Ренци Маттео кхийринарг хилла даьлла – Лаьттаюкъерчу хIорданах адамийн цхьа доккха цIе йоцу каш хилла.\nИталин бердашца хилла бохам


Мултимедиа, Стигалкъекъа-бутт 11, 2020\nОршот-де 11 Стигалкъекъа-бутт 2020\nCOVID-19 Нохчийчохь; Карантин ца ларйо; Тоьках ахча доьху; Европехь маршо яьлла\nКарантинан раж ца ларъен регионаш билгалъяьхна чоьхьарчу гIуллакхийн министралло, Дагестан а ю царлахь. Тоьках ахча схьагулдеш болх жигарбаккхар тIедожийна нохчийн Iедалхоша. Европерчу цхьайолчу пачхьалкхашкахь карантин лагIйина. Масала, Чехехь, Францехь, Швецехь.\nШа тIелаьцначу Францина пайде хилла Тамерлан\nБераллера схьа дуьйна Францерчу Ниццехь вехаш ву Беркханов Тамерлан. Дика дешна, цхьа говзалла кара а ерзийна, адамашна шегара пайда хилийта лууш вара иза жимчохь дуьйна. Шена тховкIело еллачу пачхьалкхана ша дикачу агIор гайтар - уггар а коьрта дара цунна.\nМуха дуьйцу зорбан гIирсашкахь COVID-19 уьнца Швецехь бечу къийсамах\nЯ нахана тIехь зераш дар, я адам доьхна хьийзаран хӀорда юккъехь кхетам чохь хиларан гIайре – шолгIа бутт а бу дуьненера зорбан гIирсаш тIаьхьа ца кхуьу, шведаша COVID-19 уьнца къийсам латторан кепан муха мах хадо беза бохучунна.


Кадыров волчу ведда?\nИдрисов Махи а, Кадыров Рамзан а\nМатериалан автор Абдуллаева Зайнаб, "Кавказ.Реалии"\nЦIера дIасавалар а дихкина, латтош хилла Дагестанан футболан "Анжи" клубан экс вице-президент Идрисов Махи веддачул тIаьхьа федералан лехамашка велла аьлла, дийца даьккхира кху кIирнах. Baza телеграм-канало бира и хаам, тIаьхьо Дагестанан чохьарчу гIуллакхийн министралло (МВД) тIе а чIагIдеш.\nКарарчу беттан юьххьехь ведда Идрисов. Телеграм-канало дийцарехь, Нохчийчохь шен "вежарий" болчахь лечкъина ву иза. Стохка Гезгмашин-баттахь лецира иза. ХIетахь дуккха а герз карийра цуьнгахь. "Кавказ.Реалиис" ма-яздарра, "Анжин" вице-президент лаьттинчуьнга гIо даьккхира Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан гоно.\nМасала, Идрисов лаьцначу шолгIачу дийнахь Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовсо Алаудинов Аптис Инстаграмехь зорбане даьккхира шен цуьнца а, Кадыровца а цхьана даьккхина сурт. "Вежараллех" а, "цхьана ханна Iиттаеллачу халонех" а пост хIоттийнера цо.\nДагестанерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххоша дийцира "Кавказ.Реалиига", Идрисовгахь карийначу герзан цхьа дакъа лело бакъо йолуш хиллера аьлла. Ткъа бакъо йоцуш хиллера ши тапча а, 50 гергга хIоьъмолха а.\nБехкзуламан гIуллакх диллира цунна дуьхьал 222-чу артиклехь (бакъо йоцуш герз а, тIеман гIирс а латтор, лелор).\nBaza хьостан информацица, герз карийна бохург "бахьана" хиллера, ма дарра аьлча, иза лаьцнера хьарамлонаш, курхаллаш лелийна аьлла, шеконаш кхоллаелла. Ткъа "Кавказ.Реалиига" чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь аьлла, шайна хууш хIуммаъ дац Идрисовх лаьцна юьйцучу шеконех.\nЛаьцначу дийнахь дуьйнна, когах электронан хIоз а тоьхна, цIахь вуьтуш вара иза, дIасавалар а дихкина. Дагестанан МВД-пресс-секретаро Ибрагимгаджиев Руслана бахарехь, билггал Идрисов волу меттиг цкъачунна хууш бац, иза лоьхуш ву. Нохчийчохь лечкъина ву бохург "хабарш" ду аьлла цо.\n"Цуьнан хьокъехь талламаш бар сацийна ду, иза лоьхуш хиларна", -аьлла пресс-секретаро, Идрисов вадарх жоьпалла полисхошна тIехь дац, цIера валар доьхкуш лацарх сацамбар таIзар кхочушдаран федералан хьукматан компетенцехь хилар билгалдоккхуш.\nДагестанерчу ФСИН-ан пресс-гIуллакхоша шаьш комментари йоуьйтур ю аьлла оцу хьокъехь, шайн куьйгаллица дага а девлла.\n"Черновик" газетан обзорхочунна Магомедов Магомедна хетарехь, Идрисов Оьрсийчуьра араваьлла хила тарло. "Гуттар цIера дIасавалар а дихкина ша вуьтур воцийла а, гIуллакхан материалаш кхеле кхачор юй хиъна цунна. Бакъо йоцуш ши тапча латторна - деа шаре гергга хан кхачайо. ТаIзар кIеда хир ду аьлла, гарантеш цхьаммо а ца еллачух тера ду цунна, цундела хIара шога республика дIатасар гIоле ду шена аьлла, хетта хир ду цунна. Вехха лечкъина Iойла а дац стаг, цундела суна хетарехь, Оьрсийчохь хир вац иза", - аьлла бу Магомедовн хьажам.\nОццул дукха герз даьккхинчу стагца сил кIедалла лелорна дукха нах цецбевллера боху политолога Эседов Альберта.\n"Идрисов лаьцначул тIаьхьа информаци яьржира, луларчу республикан урхалхошца цуьнан доттагIаллин уьйраш ю аьлла. Ткъа хIинца оццу хаамца керла верси гучуяьлла, цу агIор иза ведда бохуш. Суна ца хаьа, билггал ишта дуй иза", - аьлла Эседовс.


Нанойх лаьцна дийца мегар ду чаккхе йоцуш\nСан нана, Бахьарча-Хьаьжин Имсан йо1 Лайса, йина Шуьйтан к1оштехь 1937-шарахь, Хильдехьаройн ломара, Луьнка юьртахь. Вайн халкъ махкаха доккхучу хенахь иза ворх1 шо кхаьчна хилла. Сан нена иесиехь дисна, дика дага а дог1уш 1944-шеран 23-г1а февраль, и къаьхьа ирча де шийла 1уьйре, кхоьссина дог1уш хилла ло а долуш.\n«Кхаа баттахь 1ийра, – бохуш дуьйцу цо, – салти шайн юьртахь. Цара шайгара яй баьхьнера, яа х1ума ян безара шайна аьлла. Цу 1уьйранна и яй схьа а беара цара. Баркалла аьлла бахара уьш, кхин х1умма а ца олуш.\nЦул т1аьхьа дукха хан ялале, шайна юххехь лаьттинчу салтишна юкъахь воккхах волу эпсар веара не1аре. Иза шайна вевзаш а, шайга массо хенахь хьал-де а, могаш-парг1ат хоттуш хуьлуш вара. Цо элира: «Плохи дела», – куьйгаца ишар а еш. Цу хенахь шайн нанна, Байсарина, оьрсийн мотт ца хаьара.\nШен дененан шаьш диъ бера дара. Да ц1ахь вацара, иза набахтехь хан йоккхуш вара. Куйбышевехь.\nЮха а цу оьрсийн эпсаро элира, шена ган а гуш, шен нене куьйга-эшарехь «вас высылают», шайга д1аяхьалур йолу х1ума схьа а эций сихха арадовла аьлла. Шайн нана, мухха делахь а, кхийтира цо бохучух. Сихха шайна т1е х1ума а юьйхина шаьш кечдира. Шен кортали ц1енкъа а тесна, т1еюха х1умнаш цу юкъа гулйина, цунах шад а бира. Цул т1аьхьа ара а иккхина, катоьхна вир т1е кож а тиллира. Чу цуй, сискаллий, дакъийна жижиггий дуьллуш кечдина гали а катоьхна виран кож чу диллира. Шаьш арадевлча боьлхуш лулара зударий а, маьхьарий хьоькхуш бераш а, ч1ог1а боьхна лаьтташ баккхий нах а гира.\nЦул т1аьхьа юьртара массо а стаг, ведча а ваьлча а ца вуьтуш, цхьана майдана гулвина, божаршна герз дуй хьожуш дег1ах хьаьвсина, карош ерг схьаяьккхира: шаьлта, тур-тапча, мукх.\nХилдехьаройн обаргаша, цхьацца болчара, дуьхьало йира.\nДелкъхан хуьлуш охьадаха долийра тхо, – бохуш дуьйцу тхан нанас тахана а, елха а йоьлхуш. – Ирча де дара иза. Т1аьхьа 1оьхуш хьайбанаш, леташ-ц1ийзаш ж1аьлеш, ц1е тоьхна йогуш цхьацца х1усамаш, боьлхуш зударий, бераш.\nШозлаг1чу дийнахь, Итон-Кхаьлла охьакхечира. Цигахь кичча лаьтташ, 1амаркиера ю бахар уьш, охьадига хьалаяхкина яккхий машенаш яра. Цу сохьта машенашна т1е а ховшийна 1алхан-Г1ала охьадахкийра. 1алхан-Г1алахь ши де даьккхира, нах схьагулбаллац. Дуккха а адам схьагулдинчул т1аьхьа, даьхни лелош йолу вагонаш т1е а даьхна, вагони ние1аршна дог1а а тоьхна, д1ахьовсийра. Мацаллий, шелой ца ловш, новкъахь хийла адам делира.\nИтт дийнахь некъ бинчул т1аьхьа д1акхечира Казахстане, Кустанай г1ала. Цул т1аьхьа, говраш йоьжна салазахь Миндагоринск ц1е йолчу районе далийра, цигара д1а Татьяновка олучу юьртахь совцира.\nЦу юьртахь кхойтта шарахь 1ийра, – кхин д1а а дуьйцу нанас. – Цу юьртахь, тайп-тайпана къаьмнаш дара: бохийна украинцаш, немцой, оьрсий бухара казахаш. Хьалхарчу хенахь ч1ог1а хала дара, яа х1ума ца тоьара, чохь шийла хуьлура, дечигца а къоьлла яра.\nЦхьана казахин х1усамехь д1атардира тхо. Ч1ог1а вуон бара тхоьца казахаш. Г1о-м тешна а ца дора, т1ехбеттам бора шу бандиташ, шу къуй бохуш. Луо к1елара к1ен-кенаш лехьош, мацалла ца дала г1ерташ, ма йоккха хало лайра шаьш».\nТхан нанас 1956 шарахь тхан дега Мазуров Сапибулига еара ша боху. 1959 шарахь Даймахка ц1а доьрзуш, догг1ушехь Хьалха-Марта к1оштара Олхазар к1отарахь охьа а ховшу.\nСуна, кхеттал хилчахьана дагадог1у даьхни лелошший, лаьтта т1аьххьий къахьегна сан нана. Тхо ворх1 бер хилла цуьнан. Уггаре хьалха, суна дагадог1у 1969 шарахь кертахь саьрамсекх бийна. Цул т1аьхьа, тхан дас кхин ши керт ийцира. Цхьаъ тхуна дуьхьларий, важа юьрта йистерий. Цу шарахь дедас Хьажбекара гомаш а ийцира, цунах доккха беркат делира.\nДас-нанас кхетийна а, 1амийна а ду тхо, массо а х1уманна т1ехь. Нанас нуй схьа а оьций, охьалегна к1ен буьртигаш схьагул а дой, тхоьга массаьрга шена т1е а кхойкхий, х1уп олуш уьш ц1ан а деш олура: «Кхоам хила беза, кхоам хила беза массо а х1уман».\nЛаттаца уьйр-марзо хила, иза муха лело деза нанас 1амийна тхуна. Ма ч1ог1а ц1ена, дика лелайора цо керт. Уьш кхоъ яра лелош. Х1ора шарахь саьрамсекх боьра, юкъа хьаьжк1а а, кхуоь а тосуш. Цул совнаха картол а йоьра, кхин йолу х1ума а йоьра. Тхан жима а, йоккха а ткъайоьссана бежана яра, узуш биъ еттий, ши гомашший йолуш. Цу хенахь, наха даьхни леладора. Даьхни леладан хала ду, кхузахь хаддаза къахьега деза.\nГуьйрана ялта чудерзинчу хенахь тхан ненан ши до буьззина хьаьжк1а а, ткъе иттех гали картол а, кхо-диъ гали кхоьа а, шортта г1абакх а хуьлура. Юьртара наха олура, Лайси саьмарсекх дика хуьлу, хьаьжк1а дика хуьлу, ахьар дика хуьлу. 1аьн т1ехь, массо а шарахь, тхан нанас хьаьжк1ех шийтта гали ахьар доккхуьйтура, ши гали хьаьжк1ийн цу, кхорин цу, хьаьмцийн варени, хьуьнан хьечин варени, чуйоьхкина наьрс, помидор хуьлура.\nЦхьа доккха дечиган шелиг дара вайн. Базарара копаста а оьций, ж1онка шен хуьлура, уьш ата а отий, ие а йой, шелиг чу а юллий, т1е боккха ши т1улг буьллий д1акъовлура. Цхьа боккха наштара яй бара. Цу чохь хьаьжк1ий, кхоьййий ие а йой, т1е якъина мохь а тухий чорпа йора. Иза к1ирнах юура, лулахошна саг1ийна а лора. 1ай цхьа а цомгуш ца хуьлура, я цхьаммо а йовхар ца тухура.\nСарахь-суьйренца, ша даьхьана г1уллакх дина чуеъча, ламаз а дой, жимма х1ума а кхоллий, юха а йолалора цхьаъ дан. Т1арг1а къажбой, цунах пазаташ йора х1ора шарахь.\nТхан нана Лайси, шена мел ч1ог1а хало хиларх дагара ца хоуьйтуш чекхъяьлла.\nХьалха вайн дайша, кертахь дешна а дацахь, даьхни лелош а хьо вацахь, зуда йохуьйтуш ца хилла бохуш хезна ю ша олура цо.\nЮьртхошца а, лулахошца а г1иллакхе, к1еда-мерза, елаелла, забаре яра. Наггахь цхьаъ хьашт хилла, шегара цхьаъ эца аьлла ша йолчу бог1учаьрга, ша йохка-иэцар лелош яц, саг1ийна луш ю олура цо. Д1а а лора.\nИштта, тхо ворх1 бер а, марнана а, марда а, ц1ийнда а, даьхни а, латта а лелош, хьанал-хьарам а къастош чекхъяьлла ю иза. Тхан мел дерг тхан ненан беркат ду. Шен могашалла эшшалца къахьегна цо. Тахана иза йолуш ю тхуна, хьалха санна могаш яц-кх.\nДала дукха бахабойла вайна, вайн сийлахь Наной. Дала церан вуон ма гойтийла вайна.


Ирландехь бусулба зудчунна эшам барна гIуда тоьхна туьканан долахочунна\nГIадужу-бутт 01, 2012\nТуьканан корехь лаьтташ ю бусулба духар гойту манекенаш.\nЦхьана бусулба зудчо Ирландера туька кхеле елла, шега коьртахь, дино ма-бохху, тиллина йовлакх долуш болх ца бойту аьлла. Дукха хан яц цу пачхьалкхехь цхьана нохчийн мухIажаро, ша коьртахь хIума а йолуш туькана яхча, шеца ларам боцуш хилла аьлла, кхеле а яьлла, толам баьккхина.\nКху деношкахь хаам баьржина, Ирландехь цхьа бусулба зуда кхеле яьлла, ша болх бечу туьканара дIаяьккхина ша, шен коьртахь хиджаб хилар бахьана долуш, аьлла. Таворайте Лорета цIе йолу и зуда Ирландерачу „Даннес Сторз“ туьканийн машанахь болх беш хилла, ша бусулба дин тIеэцале.\nЦхьана дийнахь, ша им диллинчул тIаьхьа, коьртахь, бусулба дино ма - яздара, хиджаб а йолуш, балха еана хилла иза. Ткъа туьканан куьйгалло шайн туьканийн машанехь лелош дерг цхьана кепара юкъара духар ду, цуьнца коьртахь хIума лелор догIуш дац, аьлла, дихкина цунна мас къевлина балха яр.\nИ санначу хьолехь оццу Ирландехь цхьана нохчийн мухIажаро, кхеле а яьлла, толам баьккхинера. Масех шарахь дуьйна Дублинехь ехаш йолу Бисаева Хеда цхьана дийнахь шен кIантаца мачаш юхкучу туькана яхана хиллера.\nКоьртахь бусулба Iедалехь тиллина хиджаб а йолуш йолу хIара, шен кIанта мачаш тIеюхучу юкъана уллохь собар деш а йолуш, туьканан хехо тIевеана, цу чуьра сихонца араяьла аьлла кхуьнга. Иштта дуьйцу Бисаева Хедас цу дийнахь шеца Iоттаделлачух лаьцна.\nБисаева Хеда: „Бахьана хIун ду аьлла ас хаьттича, хехочо шена ца хаьа, хьаькамо хьо араяккха аьлла соьга, элира. ТIаккха кIанте, иштта боху кхара соьга, аьлла, дIа арадели тхойша. Ара а даьлла, схьавалаве хIинца шайн хьаькам, эли оха".\nИза схьавалийча, цо а цхьа а хIара ду аьлла бахьана ца дийци. Мелла а къовсамаш а, дIасааларш а хилира тхан цигахь. Эххар а, хIара шуна иштта дуьсур дац, аш юьйцург харцо ю, шуна моьттург бакъ дац, аьлла дIадахара тхо“.\nИнгалс мотт дика хууш йолчу Хедас а, цуьнан кIанта а шайца цу кепара кIоршаме хиларан бахьана даладе аьлча, цхьа а хIара ду аьлла, дийца бахьана ца хиллера туьканан белхахойн. Амма эххар а кхеташ хилира, цу туькан долахочо бекъа цхьа бусулбачаьрца болчу цабезамна хIорш цу чуьра арабаха аьлла шен белхахочуьнга омра динийла.\nХеда: "ТIаьххьара а элира цо, масех кIира хьалха кхузахь лелаш цхьа зуда яра, коьртахь хIума а йолуш, цуьнца цхьа кIант а вара, ткъа цу кIанта шега цхьа хьашт доцу хIума элира, тIе а веана, аьлла. Доцца дийцича, шу кхуза кхин дахка ца магадо ша, аьлла элира цо. Кхин цхьа а хIара ду аьлла бахьана а дацара. Царна ца тайнарг йовлакх дара“.\nЦхьа а даьлла хIума а доцуш, шайца и кеп хIотторна вас хилла нохчийн мухIажар кхеле яьллера, шен дин а, динца догIуш долу духар а бахьана долу гIело йина шена, аьлла.\nХеда: „Кхеле делча, вовше къинтIера а девлла, хIума дан деза вай, аьлла, кехат даийтинера соьга. Шу ас сайна къинтIера даха, соьгара даьлла хIума а дац, аьлла, жоп дахьийтира ас. Цу юкъахь масех статья ю, рассизм а ю, дискриминаци а ю, йовлакх бахьана долуш гIело яр а ду, дуккхаъ хIума ду цу юкъадогIуш. Юха кхеле-м уьш дикка кечам а бина, баьхкинера, ма-дарра аьлча, юьхьенца мелла а тхох ца бешаш кеп а лелош бара уьш.\nШайца шайн адвокаташ а бахкийнера цара. Тхо-м, тхаьш бехке ца хиларх терра, паргIат дахнера цига. Пхеа сохьтехь хилира и процесс. Харцдерг тола йиш яц, Даламукълахь, цундела уьш ийшира. 1500 евро гIуда туьйхира царна. Тхуна лаахь, кхин а алсамох компенсаци цаьргара яккхархьама кехаташ чудала йиш ю а элира кхелахочо“.\nИрландехь ехаш йолчу нохчийн мухIажаран Бисаева Хедин масало гойту, кхиинчу юкъараллашкахь муьлха а стаг шен бакъонехь къовса а, цу къийсамехь тоьлла аравалала йиш юйла.\nМасех адвокат а, кхелашкахула девнаш къасторан доккха зеделларг а долчу Ирландин уггаре а яккхийчарех йолчу туьканийн машанца иккхинчу къовсамехь толам баьккхина Хедас, шена белшаш гIортон ярабевлла цIеяххана адвокаташ а, я хаамийн гIирсийн векалш а ца хиллехь а. Цу тIехула дIа бIаьрг тоьхча, туьйранерачу Давидан, Голиафан къовсамехь террачу девнехь бакъдерг тоьлла.\nДукхахьолехь нуьцкъалчийн агIо лоцуш йолчу Оьрсийчуьрчу кхелех болчу дагалецамашца бехаш болчу Европерачу кхечу вайнехан мухIажаршна доккха масала ду и Бисаева Хедас гайтинарг, ша-башха прецедент лара мегар долуш. Нагахь санна хьо бакъвелахь, амма хьайца харцо а, гIело а йийцинехь, иза ловш а ца Iаш, кхеле валар а, хьайн бакъо къовсар а жамIа доцуш ца дуьйссийла гойтуш долу масала ду иза.\nИрландехь бусалба зудчунна эшам барна гIуда тоьхна туьканан долахочунна


Казанехь короновирус карийна кхаа вахархочуьнца. World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nWorld News in Chechen » 27.02.2020 » Казанехь короновирус карийна кхаа вахархочуьнца\nТуристаш лелочу "Даймонд Принсесс" хинкеманца хилла нах Японера дIасабахийтина цхьацца мехкашка а, гIаланашка а. Оцу тIехь хиллачу Оьрсийчоьнан 24 вахархочух 8 стаг хьажийна Казане, 7 – Владивостоке.\nКазане кхаьчначу бархIаннах кхо стаг короновирус лаьцна ву, хаамбо "Интерфакс" агенталло, могашаллина тIехьожучу Роспотребнадзор урхаллин куьйгалхочунна Попова Аннина тIе а тевжаш.\n"Даймонд Принсесс" Японех чекхдолучу юкъанна ун гучуделира цуьнан пассажирашкахь, кема Иокогама гIалахь сацийра. 50 махкара 4 эзар пассажир вара оцу чохь. МаьI-маьIIерчу экперташа харцо лорура короновирус кхетта иттех стаг бахьанехь могуш болу эзарнаш а дуьненах дIакъастор. Хенан йохалла, вовшашка ун дIаса а луш, цомгуш хилира лайнер чохь болучу нахах дуккха а.\nХIинца мукъабевлла нах оцу лайнеран йийсарера. Цомгушберш дIасахьийсийна шайн-шайн мехкашка, Оьрсийчоьнан а, Украинан а бахархойх цхьаберш баххане а ца бахана шаьш бехачу цIа – кхоьру цамгарх ийзалучу наха даймахкахь шайна гIело ярна.\nОьрсийчоь, кхиболу мехкаш а санна, короновирусах Iалашбан гIерта шайн бахархой. Масала, Iедало Итале, Иране, Корее, Китай цабахар хьоьху кху муьрехь бахархошна – оцу мехкашкахь луьра хьийза ун.\nКарарчу хенахь короновирус лаьцна ву дуьнентIехь 80 эзар сов стаг. Белларш бу 2700. Оьрсийчохь короновирус лаьцна хиларх шеко йолуш лоьраша тергоне эцна 8 эзар сов стаг.


Президент хила яздина йоцу кандидат\nБусалба политикаш хьашт бац Оьрсийчоьнан Iедална\nОрсийчоьннан Харжамийн Коьртачу комиссино тIе ца чIагIйина Дагестанан муфтин цIийннана, цуьнан хьехамча Гамзатова Iайнаъ президентан харжамашка кандидат хIоттаяйта араяьлла хилла инициативан тоба.\nЦунна кхо бахьана карийна комиссина – Гамзатован доьзало мел хьал дебийна тIаьххьарчу шерашкахь гойту кехат чуцадалар а, кандидат хьалхатоттуш инициаторша шаьш бечу гуламах лаьцна комиссина, пхи де хьалха хоуьйтучу метта, диъ де хьалха бен хаийтина цахилар а, оцу гуламе баьхкинчу нехан эханнанний бен белхан меттигаш йовзийтина яцар а.\nЙинчу дуьхьалонца инциативан тоба яц къовса лерина. Ткъа хIинца-м арздан елла хан а яьлла чекх. Латкъам бечу меттана, инициаторийн хьалханчас Микаилов Микаила социалан машанашкахула видео яржийна, шайгахьа хиллачарна баркалла а олуш, нах хиллачу цатаманна къинтIера а бохуш, "дерриг а рицкъ, дика а, вон а Делера ду", аьлла.\nФейсбукехь "Расиева Алина" ник лелочу зудчо – цхьаболчу тергамчашна хетарехь, иза ша Гамзатова Iайнаъ ю – яздина регистраци цаярх лаьцна:\n"Лелийнарг, Далла хьалха, ваьшгара хьал хийцархьама дара, харжамийн комисси яц къастам бинарг – Веза Воккхачо бахьана делла царна дуьхьалбовла… Йина ишар вай кхетайо-кх). Вай баккъал а Делах тешаш бусалбанаш ма дуй, дац къам бусалбачех ду аьлла бусалба хилларш".\nДагестанехь дукха нах Iа, Гамзатова Iайнаан кандидатура хьалхататта араяьлла тоба стенна тIе ца чIагIйи бохург туьдуш.\nЧиллан-беттан 5-гIа де тIекхаччалц, "мегаш дуй муфтин зудчунна президенталле гIерта" боху хаттар леллехь нахалахь, хIинца, "Гамзатова ха а хууш кхачийний-те комиссино а, Москох адвокаташа а гIалатлоне, цуьнан кандидатура юхаяккхархьама" бохуш хоьтту цара вовшашка. Муфтин зудчо хьовзийнарг пиар-кампани яра, боху кхечара.\nИнициаторийн тобанах волчу цхьамма – цунна ца лаьа шен цIейоккхийла – "Кавказ. Реалиига" дийцира, Гамзатован кандидатура йийцареян нах гулбелира Керла Шо тIекхача цхьа де дуьсуш, мел оьшу документ цигахь тIе а чIагIдира, аьлла. Оцу гуламехь хилла ша Дагестанан харжамийн коьртачу комиссин куьйгалхо Дибиров Мохьмад а.\n"Кавказ.Реалиица" къамелдинарг тешна ву: Гамзатован кандидатурана регистраци цаяр юридикан орамера дац, кхечу бахьанех ду. Оьрсийчоьнан Iедал кхоьру бусалбанех волчу, наха баккъал а шегахьа кхаьжнаш тосур болчу кандидатах, аьлла хета цунна.\nИзза ойла ю политологан Курбанов Русланан а.\n"Ислам халкъанна гергахь политикан тIегIане кхочийла ца лаьа Оьрсийчоьнан Iедална. Цунна оьшуш дац пачхьалкхан ораме кховда тарлуш йолу политикан проект кхоллаялийта, цунах халкъ долийта", - элира "Кавказ.Реалига" Курбановс.\nИштачех цхьа проект йолуш ю, иза тоаме а ю, боху цо - ша-тайпа, пачхьалкхалле дерзийначу бусалба динан кеп, Нохчийчоьнан куьйгаллера Кадыров Рамзан. Цкъачунна цхьаъ бен йоцу прецедент. Ткъа цунна дуьхьал а латтайо йоккха критика – ницкъхоша, либералаша, Оьрсийчоьнан юкъараллин доккхачу декъо.\nКурбановна хетарехь, и тайпа кхин а цхьа проект хьашт яц Москох. Стенна? Нохчийн проект ши луьра тIом берзош кхоллина, нохчийн маршонан болам шайн, нохчийн, куьйгацша дIалакъорхьама. Ткъа Дагестанехь оццул кIаргъелла, яхъелла яц конфликт, Москохна цундела ца оьшу цигахь исламах пачхьалкъан мукъ бан.\n"Цундела со цецвер вара Оьрсийчоьнан Харжамийн Коьртачу комиссино, Кремло къобал а еш, Гамзатова Iайнаан кандидатура тIечIагIйинехь" – боху Курбанов Руслана.\nБакъду, Гамзатован кандидатура инициаторийн тобано кечдина кехаташ чулучу муьрехь дIалакъор ю, иштта доьхкур ду бусалбанийн тобанна политикан майдана яла, аьлла хетара экспертна. "Амма комиссино хадийна дерриг а, кхин а гена гIулч яккхарца", - элира Курбановс.\nЦунна гарехь, бусалба кандидат президентан харжамашка вита пачхьалкхерчу оьрсийн а, либералийн а, ницкъхойн а хила тарлучу реакцех кхоьру Москох.\nКхин цхьа хIума а дара Дагестанехь хаалуш. Оьрсийчоьнан Харжамийн Коьртачу комиссино Гамзатова хьалхатоттуш хьийзачу иницаторийн тобанах дерг дIалаккъолц, нахана хетара Гамзатова Кремло хьажош ю харжамашка аьлла. Амма хIинца массо а кхетта иза иштта цахиллийла.