Сатуев Хьусейн. Стихи | ВАЙНАХ\n22.08.2019\tЛитературное наследие, Популярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nМас йолуш, т1ам кхиъча,\nАйало х1аваэ дозанаш дара.\nхьеста ца к1ордош,\nДог ма-дду кхерста уьш\nЛахенаш, лакхенаш ерзаеш дола,\nКхерста уьш зен лууш\nАмма цхьа сингаттам дагах чекхболу,\nХьомечу шайн бенан хама бан 1емий.\nВай а ду лечарчийн зуьратах девлла,\nЛечарчийн баннашна лулахьа даьхна.\nткъесаш а девзаш,\nКху лаьттан марзонна дагарца даьгна.\nДог сема даьгна вай маршонан ц1арна,\nЮьхь1аьржа ца лехна\nСийсаза т1едеънарг осала гарна,\n1аьмма вайн 1ожаллин\nДарцах чекхдийлина, эшамаш лайна,\nДегнаш чохь екаеш къонахийн назма.\nвайн ирсан жайна,\nИ ю вайн т1аьхьенна гулйина хазна.\nИ хазна кхиорна юьхьк1айча хилла,\nТахана дош ду вайн т1аьхьенна дийца.\nКхоамза и яйъал хир дац вай тилла,\nаг1онаш-м язйина ц1ийца.\nСан ойла – озийна пха,\nОьмаршка д1ахьебеш пхьа.\nЛазам а – ду ирса сакх,\nКханенга хьажийна са.\nПондарал сема сан дог\nДу эккха д1ахьаьдда х1оъ,\nХьийзаш ду сан кийра дарц,\nКхиадеш маршонан аз.\nСан Даймохк – къонахийн туш –\nКавказан ч1аг1онан туп.\nГерза т1е диллина ка\nЦу туьпахь лаьттина ха.\nТхо х1ордийн юкъ лаьцна 1аш\nКан безза хьекъара кхаш.\nДожадеш мостаг1чун тур,\nНохчийчоь хиллера турс.\nСан моьнаш – жоп доцу арз –\nДу ц1аро диттина дарц,\nЯрташ а – бохийна некъ,\nМехашна баьстина некъ.\nКавказ ду д1адижна лом,\nЦерг йолуш, кхачоза т1ом,\nНохчийчоь цу лоьман ткъов.\nНохчийчоь – маршонан ков!\nНохчийчоь – къаръяза г1ап,\nСема гуш маршонан г1ан,\nНохчийчоь – дерзаза дов,\nЕрзаеш б1ешерийн чов.\nЗезагийн чам бохуш,\nТхан дадин къоналла.\nКъийсамехь къар ца луш,\nШерашна г1ел ца луш,\nТхан дайша идийна,\nЯра хьо, къоналла.\nМаршонан чам хиъна\nЯра хьо, къоналла,\nЯхчийна яра хьо,\nГуьйренан ковранах сан дахар техка,\nХ1ора шо-г1арг1ули – ковране оьцуш.\nКовра ю кхоьллинчу назманах тешна,\nДе-буьйса, шо-шаре д1алеста ковра.\nГенарчу дозанехь меттамотт билла.\nсо лахьте кховдон,\nЙижарех къаьстар ю весетан иллех.\nД1айовр ю ковра а боданал дехьахь,\nМерзачу дуьненна со вита хийра.\nКъоначу ковранийн т1емашща декаш,\nСан иллеш кхочур ду\nкху лаьмнийн кийра.\nЦхьа илли ала со г1ерта\nЦ1ийн лараш сайн юьтуш веъна,\nШуна т1е бог1у некъ лоьхуш.\nТхан бала шайн кийрахь 1еткъаш,\nДилхина 1ана ца доьлхуш,\nШу муха лаьттина, лаьмнаш?!\nЦу новкъахь вежарий оьгуш,\n1ожаллин кхаж а ца баьлла,\nШун лекха аматаш хьоьстуш,\nЙистера хьожур ву аьлла,\nШуна т1е ца веъна, лаьмнаш.\nКорсамо кхелинчу баккъехь\nЛазамца дай куьйгаш хьаькхна,\nСайн мукъам шун ц1арах баккха,\nХалачу хаттаро лаьцна,\nВеъна со, х1ай къена лаьмнаш!\n1ожаллех петоьхна боцу\nКъонахий аш муха кхаьбна?\nЯ илли муьлханиг олуш,\nДоьналле стаг муха кхаьчна,\nАлийша, х1ай кура лаьмнаш?\nЦхьа илли ала со г1ерта,\nЛайначух дага а вуьйлуш.\nХир ду и нохчочун кхерчах.\nЦу кхерча дег1ан чарх туьллуш,\nГ1ерта со вайн илли ала.\nНанас кхерч латтийна илли,\nКъийсамехь чов йина илли,\nТхо дендан байракх ша хилла,\nНохчолла толийна илли\nАс эр ду, х1ай нохчийн лаьмнаш!\nШийлачу арара махо чулоьхку\nдерачу з1уганех хьийзаш,\nцхьа к1ажа лоьхуш,\nЛатазчу кхерча а хуьйшура шийла.\nХьийзаш ду лайн чимаш\nЦхьа ирча г1ан хуьлий,\nсан коьрте хуьйшу,\nСан ирсан майданахь даьккхина эра.\nСайн ненан коч лаьцна, со араволуш\nЭкамчу сох йоьлла цу некъан шело\nД1аяла ца туьгуш, лайра ас г1ело.\nЦу дийно баьхьна бос\nюьхь т1е ца бог1уш,\nЭсаро човхийна г1а санна мокха,\nТахна а дуьнене хьоьжу догмола.\nХ1е-ей! Стигла кхийдаш дешех лепа\nЯлта кхиош х1ордах ловзу\nГенахь хилча со,\nГерга воьхуш со,\nГерга веъна, сан ирс хуьлу\nМаьлхан т1емаш хоьций йог1у\nОйла хазъеш, аьхна кхочу\nДаймохк хазбеш, дахар тадеш,\nИрсо яьхна эшарш лоькхуш,\nХ1е-ей! Зазца хьекъаш, б1аьсте хили,\nсийлахь, Даймохк, хьо,\nАхь кхиийна ирсан ц1а ду\nГерга воьхуш со.\nГерга веъча, сан ирс хуьлу\nДуьненах, адамех, 1аламах,\nХа хоьрцуш йог1учу заманах,\nЦхьаболчийн херцачу амалех,\nЛазамца со кхиъна вог1у.\nХалачу некъашца кхирстина,\nХарцонаш, бакъонаш листина,\nКъийсаман дарцаша цистина,\nДе-дийне со тоьлла вог1у.\nДуьххьарчу жималло айинчу\nТ1ам сихчу бовхачу кхайкхамца,\nСо г1ерта да хила сайн мехкан,\nСада1ан ца юьтуш ойла.\nАртйина ойланийн иралла,\nЙицйина дог майра жималла,\nЗаманан къизачу сихаллехь\nБицбелла кхерстачех вогу.\nМа хетта довха дош алаза,\nКъонахийн ирсан чам хааза,\nСийлахьчу даржашка кхачаза –\nЙиш яц вайн дуьненах довла.\nАьчкан г1уорех к1ара йина,\nЦу чу кхоьсси маьрша аьрзу,\nЦунна гуш яц сийна стигла,\nНека ца до кура даьржаш.\nМаршо, маршо, акха маршо!\nХьан хам хаац, хьоьца хилча.\nДаг т1е йижча 1аьржа марха,\nАьчкан чалтарш гонах йича,\nХьан мах бевзаш хилла-кх, маршо!\nАьрзун цу кийра-кхерчахь\nКъар ца елла майра амалш -\nБ1аьргаш чуьра ткъесаш кхерста,\nШега хьаьжнарг, к1ур беш ваггол, –\nЭшна хилар эшо г1ертар,\nКура яь1на малъян 1амац…\nЦадицделла маьрша дуьне:\nСтиглан кийра, мехийн иллеш,\nАреш, лаьмнаш лахахь дуьтуш,\nСихчу т1емийн синпха хилла\nМаршо йицъян дог ца туьгу.\nХ1е, хьо маршо! Акха маршо! –\nИрсан кхача аьрзун дагна.\nСтеган маршо – мехкан маршо.\nЦунах къастар – валар стагна.\nХ1ей, хьо леча, зама!\nЛохьа и хьайн т1емаш,\nМаса мехаш деко,\nСенчу лакхе волуш,\nЛовзар дара денош,\nЦхьа а г1айг1а йоцуш.\nТоллур дара мехкаш,\nИрсан 1уьйре лаха, –\nТ1ома яьлла, лечкъаш,\nЛела и д1аяха.\nСуна кхаъ ца кхечи.\nМохо мотт ца баьсти,\nГ1аре хьийзарх кет1а.\nМарзо чехка хилла,\nИ сан 1уьйре елла,\nЦхьанхьа некъах тилла.\nЦо д1адаьхьи туьйра,\nЯьхьи ненан эшарш.\nТахна шийла суьре\nКоьрте хуьйшу эсарх.\nКъарлуш, со ц1авирзи,\nНекъийн лараш листа…\nСан бераллин ирсах\nУрам бен ца бисна.\nМехаш хьоькху, к1айчу баьллаш т1ера\nСамайохуш ирсан хазалла.\nМаца яйн хьо, мичахь къайлаели,\nСо идийна ц1ена бералла?\n«Вайн б1аьстенах илли\nделахь», – аьлла,\nСуна кхио юьтуш жималла,\nЦалийринчу дорцан к1уьре яьлла,\nХьо д1аяйра аьрха бералла.\nСо-м 1уьйренан ойланех ца тилла,\nДагна генаяьккхи дералла.\nАс вайшинна б1аьстенах ди илли,\nХьан пусар деш, оьзда бералла.\nХало еъча, шийла шеко ялош,\nХьоьга орца дохуш генара,\nХьан майрачу амалех ца вала,\nКъаьхьа къурдаш ди ас, бералла,\nСан коьрта т1е шийла маша туьйсуш,\nРог1е г1ерта тиша къеналла…\nБ1аьста баьллийн к1айчу\nХьо сан мара хьерча, бералла.\nЦа винчу хийрачу анахь\nСо велча ма вита доьза.\nКху лаьмнийн сийначу к1ажехь\nСуо лаьтте кховдавар доьху.\nД1авижа ламанийн кийра\nСовг1атна ас боьху сайна.\nТ1аккха со хетар вац хийра,\nХетар вац махкана вайна.\nБуьйсанна дато нуьйр туьллуш,\nМаса бутт йорт кхехьа баьлча,\nДаймехкан даге дог дуьллуш,\nВог1ур ву набарха ваьлла.\nЛомара со араваьлла,\nЛаьмнашка д1аверза деза.\nЛаьмнаша орца а аьлла,\nВелча а г1атта деза.\nТов г1уьттуш, аренаш йогу,\nТкъа мархаш царна т1ехь йозу.\nца 1енаш лаьтта.\nЗезагийн кочарех йогуш,\nИллешка ерзо некъ боцуш\nдоьза уьш яйна.\nТийналле ладуг1уш 1иэ вай…\nГ1аречу г1аланах довдий,\nГ1а-патар дижначу дийнахь,\nДоьдучу хийисте ховший,\nВаьш тахна долчуьра дийна,\nКхоамца дегнашца ийна,\nДуьнене ладуг1уш тийна,\nТийналлах ял оьцуш 1иэ вай,\nДелан и къайленаш зиэ вай.\n1ожалло ц1еххьана 1овжош,\nВайн безнарш мел дукха байна.\nВай царах дага а довлуш,\nЛохур ю Делан и къайле.\nТ1аккха гур ду вайна, к1ентий,\nДуьнен чохь ваьш хилар хьеший…\nОйланаш Делаца е вай,\nТийналле ладуг1уш 1иэ вай.\nСан болар дазделла,\nСо некъо, са лоьцуш, сецаво.\nСайн мохь а собаре текхабо,\nСан некъ бац шерачех!\nГенахь ду ойлано кхиийнарг,\nДог сема ас мерза кхийлинарг.\nМарзонан айми чу хьаьддачохь\nСо виси х1аваэ г1аьттинчохь.\nМичахь ю тевжийла\nАс маьрша хецначу т1емашна?\nСан кийра тов хьийзош,\nНекъ туьлу г1алартийн г1енашца.\nСо-м кхерста х1аваэхь,\nГ1аречу аймане ладоьг1уш,\nСайн дагна хьааме\nСирлачу жималлин лар лоьхуш.\nАс ирсе сатуьйсу,\nАмма со къехка цу айманах.\nМарзонна га туьйсуш,\nСо кхетта сайн ирсан г1айг1анах.\nНазад: Ахмадов Муса. Дийцарш\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (52) Литература (28) Литературное наследие (35) Память (25) Популярно (424) Поэзия (288) Проза (256) Публицистика (255) Статьи (811)


ЦIавирзина Кадыровна "тешнабехк бина" ши депутат\nНохчийчохь вайна парламентан ши депутат Гаибов Идрис а, Магомаев Шамил а цIавирзина. Цунах лаьцна хаам бинчу "Росбалто" яздарехь, и шиъ "дIоггара дикачу хьолехь вац, амма церан гергарнаш хазахетта бу и шиъ дийна висарна".\nЗорбанан гIирсо билгалдаккхарехь, Гаибовн а, Магомаевн а цIерш дIаехира Нохчийчоьнан парламентхойн могIарара. Мангал-бутт чекхболуш парламентан сайта тIехь ши сацам гучубелира. \nЦу документа тIехь аьлла дара Гаибовн а, Магомаевн а депутатийн бакъонаш совцийна цу шиммо кехата тIехь динчу дехарца аьлла.\nДерриг а доладелла республикан полицин лерринчу декъан (ОМОН) буьйранча лаьттина Ахмадов Артур лацарца. Бахначу беттан 16-чохь, шоьтадийнахь, шен машенахь Соьлж-ГIалина гергарчу Пролетарское юьрта чувулуш лаьцна иза. Уггаре хьалха вевзара нахана Ахмадов эстрадерчу "Перезидент" тобан солист хиларца.\n2004-чу шеран Толаман Дийнахь (Стигалкъекъа-беттан 9-чохь) эккхийтинчу Кадыров Ахьмадан – Рамзанан ден – меттиг дIалаьцначу Алханов Iалус дарж делира Ахмадовга.\nКадыров-жимханиг Iедале веъча (2007 шеран Охан-беттан 5-чу дийнахь нисделира иза), цIеххьана юьйхира омонхочун карьера.\nОцу муьрехь леллачух тера ду Ахмадов Алхановн гонца шен хиндерг къастош. Хиндерг къаста ца делла, амма кадыровхоша шайн "Iаьржачу тептара" язвина иза.\nАхмадов сацийначул тIаьхьа, юкъа зама ца юлуьйтуш, лаьцна махкарчу парламентан кхо депутат – Ичкерин тIеман министр Iийна Ханбиев Мохьмад а, Гаибов Идрис а, Магомаев Шемал а (царех лаьцна "Кавказ.Реалиис" шуьрра дийцира хьалхо).\nГарехь, цхьана хенахь лецна массо а.\nОццу дийнахь Ханбиев дIахецна, амма цуьнан ши белхан накъост, тхан хьостанаша чIагIдарехь, висина "евзашйоцчу структурийн " карахь (иштта олу Кадыровн куьйга кIел болчу Нохчийчуьрчу массо а ницкъхойх). Тешаша дийцарехь, ницкъхоша йиттина лецначарна, церан 2007-чу шарахь Алханов Iалуца леллачу юкъарлонийн дуьхе кхиа гIерташ.\nАмма билггала хIунда лаьцна хилла ши депутат, мичахь латтийна и шиъ, дIа хIунда хецна хуущ дац.


СУЛЕЙМАНОВ Ахьмад (1922-1995) - ГАУ «Издательский дом»\nСулейманов Ахьмад нохчийн уггар тоьллачу поэтех цхьаъ ву. Амма иза поэт хилла ца Iара, говза художник а, музыкант а вара. Ша даьхна иллеш ша дIа а олура цо. Цул сов, вайн мехкан яртийн, лаьмнийн, аренийн, хийн, шовданийн, меттигийн цIерш дIаязйина жайна а хIоттийра. БIеннаш, эзарнаш шераш хьалха дуьйна хIокху махкахь даьхнарг вайн къам хиларан шеко йоццуш долу тоьшалла ду иза.\nДоцца аьлча, похIма долу стаг массо хIуманна тIехь а хуьлу похIма долуш, олуш ду-кх. Ахьмад иштта стаг вара. Амма мел доккхачу похIмах а дан хIума дац, цуьнца цхьаьна стагехь гIиллакх, оьздангалла ца хилахь. Вайн къоман и гIиллакх, оьздангалла Сулейманов Ахьмадна, уьш кхоьллинарг ша волуш санна, девзара. Уьш, шенна цхьанна лерина долуш санна, лела а дора цо. «Ахьмада схьалелочу гIиллакхо цуьнца дIа хIун лело деза а ца хууш вуьтура», – бохуш, тоьшаллаш до иза вевзаш хиллачу наха.\nХьоме бераш! «СтелаIодо» шуна йовзуьйту Сулейманов Ахьмадан «Даймахках илли» цIе йолу стихотворени.\nМассо а Iуьйранна,\nТхан беша долий,\nЛоькху цхьа йиш…\nКарара сайн къолам\nОхьа а буьллий,\nЛадугIу ас, хIуттуш\nБIаьргаш чу хиш.\nЦкъа а цу эшаран\nДош а ца кхета,\nМел чIогIа ойлаеш,\nАмма цхьа шатайпа\nСан дагна, ца кIордош,\nЦу иллин аз.\n– Алахьа, хIай хьоза,\nХьан хьоме и илли\nХIун илли ду?\nХьан даим и лекха\nДог хIунда догIу,\nСуна а и хIунда\n– Сийлахьчу Даймахках\nИ илли ду.\nЗIе йоцуш ву.


Iамерка -- Царнаев Жовхар Бостонехь федералан кхелехь, куьйга диллина сурт. Охан 6, 2015.\nШинарин дийнахь Бостонерчу федералан суьдехь шолгIа мур болабелла Царнаев ЖовхIран тIе ечу кхелан. Хьалхо бехккъасторхоша бехке лерира иза цу гIалахь дIахьочу марафонехь бомбанаш лехийтарна. Кху муьрехь 12 коьрта бехккъасторхочо а, 6 церан меттакхелана юкъабаха мегачу бехккъаторхочо сацам бийра бу дийна вуьсур ву 21 шо долу Царнаев ЖовхIар , я вуьйр ву иза.\nЭксперташа шеко йолуш бу иза вуьйр ву бохучух. Цуьнах лаьцна яздо ББС-но. Хаамин гIирсаш дийцарехь, процесс дIайоьрзур ю хIара бутт чехбалале, амма кхелан сацам бовзуьйтур бу мелла а тIаьхьа, ши-кхо бутт баьлча.\nСуьдхочо О’Тул Джорджа сацам бира Царнаевна кхел яран шолгIа мур бехккъасторхоша вердикт кхайкхийна ши къира даьлча дIаболо. Цо иза тIаьхьта цатеттинехь кхел кхайкхор цхьаьна нгислур дар теракт йина ши шо кхачарца а, кху шарлерачу бостонерчу марафонца а.\nШолгIа мур тIаьхьаттар дийхира адвокташа а. Царна и хан оьшуш яра тешаш кхеле балор вовшахтоха.\nЦараневна тIехь еш йолчу кхело юха а айина Iамеркехь стаг вен кхел арох лаьцна долу хаттар. Цу хьокхехь йолчу дискуссешкахь дакъалоцуш бу 20I3-чу шарахь Охан=беттан I5-чу дийнахь Бостонерчу марафонехь динчу лелхийтаршкахь эшам хиллачу нехан гергарнаш а. Даханчу ПIераскан дийнахь меттигерчу коьртачу газето Boston Globe шен хьалхарчу агIон тIехь зорбане дабккхира Ричардс Мартинан ден-ненан кехат.\nЦара кхайкхам бина Iамеркин Iедалшка, Царнаев ЖовхIарна вен кхел маяхьахьара аьлла. БархI шо хилла Ричардс Мартин цхьаъ ву 2013-чу шарахь Охан-баттахь Бостонехь ши эккхийтар дар бахьана долуш вийначу кхаа стагах. Цуьнан доьзало динчу дIахьедар тIехь дуьйцуш ду, Царнаевна вен кхел яхь, латкъамаш беш кхин дIа а дахлур ду цунна кхел яр, ткъа цу гIуллакхо чакхе йоцуш юх-юха а дагатуьйсуьйтур ду шайна уггаре а дахарехь хилла кIиза де аьлла.\nРичардсанийн доьзална вуно даккха зе дина вежарша ЦарнаевгIара динчу лелхийтарша. РбархI шо долу Мартин вийна, цуьнан 7 шо долу Джейна аьтто ког баьккхина, нена цхьа бIаьрг сагуш бац, ден Биллан когаш цистинера. Цуьнан лерга наьна а батIийнера.\nЦарнаевн да-нана карарчу хенахь Оьрсийчохь ду. Уьш суьде цабахана. Цкъачунна цигахь гучабовлаза бу Iамеркехь беха йижарий ЦарнаевгIара Белла а, Алина а, ткъа иштта Царнаев Тамерланах йисина Рассел Кэтрин а. Царнаевн адвокато Принс Уолтера дийцарехь, церан бакъо ю тоьшаллаш дан видеозIенехула.\nЦарнаевн адвокташ сатесна бу шайн кллиентана вен кхел йийр яц аьлла. I988 чу шарахь дуьйна Iамеркехь кхо стаг а бен цавийна федералан кхел йина волу. Царах цхьаъ ву 20 шо хьалха Оклахома-Сити гIалахь администрацин цIа эккхийтина волу Маквей Тимоти, важа ву адамаш а дайарца вевзаш волу наркотикаш йохкархо Раул Хуан а, эскархо хьийза а йина, йина волу Кувейт маьрша йоккхуш хиллачу тIамехь дакъалаьцна волу Джонс Луис а.\nНагахь вен кхел яхь а, ша велла дIаваллалц латкъамаш беш кхел кхочуш яр дIататта аьтто хила мега Царнаев ЖовхIаран. ББС-на инетрвью еллачу Бостонерчу профессоро Блум Роберта боху «схьахетарехь, иза вен мегар бохург дукха цахила мегаш хIума ду».


Оьрсийчоь -- Къилбаседа Кавказехь Олимпиада дIаяхьа кхераме хилар гойтуш кечйина коллаж\nОфициалан кепехь Къилба Корей теша, 2018-чу шеран Iаьнан Олимпан Ловзарш шайн махкахь дIадахьа аьтто хирг хиларх. Кху аьхка Дуьненаюкъарчу Олимпан Комитето сацам бийр бу, стенгахь хир ю 2018-гIачу шеран Iаьнан Олимпиада.\nИза тIеэца лууш кхо пачхьалкх ю - Германи, Франци, Къилба Корей. Цу кепара, Къилба Корей кхозлагIа гIоьрташ ю Iаьнан Олимпиада шайн Пхёнчхан-гIалахь дIаяхьийта. Амма иза юха а кхиам а боцуш йиса мегаш ю.\nДелахь а корейхой, цуьнга хьаьжна доцуш, стадионаш еш а, Олимпиадаца йозу инфрастуктура хIайт-аьлла кечъеш а хьийза. Оццул сиха белхаш дIахьош яц 2014-чу шарахь Олимпиада тIеоьцуш йолу Оьрсийчуьра Сочи а. Кху аьхка Олимпан Комитето мухха а кхаж тасахь а, Къилба Корейхь кийча ю ала мегар ду ерриг а санна спортан гIишлош.\nКорейхоша ахча ца кхоадо. Олимпиада Пхёнчханехь дIаяхьар дехначу Корейн Олимпан Комитетан декъашхочо Мун Дэна дийцарехь, Iаьнан спортан комплексаш еш цара дайъина цхьа миллиард ах миллиард доллар ахча. Къаьсттина цара тIе тидам бахийтина некъашна. ХIинца муьлххачу а спортан объектна тIекхача ца оьшу уггар дукха ах сахьт хан бен.\nКхузахь коьрта хаттар ду, Корейно хIунда дойъу миллиардаш долларш шайна дIадахьа бакъо елла а йоцчу Ловзаршна, бохург. Цу махкарчу Олимпан Комитетан декъашхоша жоп а доцуш дуьту и хаттар. Амма цхьацца некъашца хоуьйту цара шаьш цунах дог диллина ца хилар.\nСочихь хила еза Олимпиада Пхёнчханна дIаяла езаш нислурий-те, аьлла хаттар кхоллало. Цхьаболчу аналисташна иза хила мегаш хIума ду аьлла хета\nХууш ду, цу кепара цхьанаметтехь олимпан гIишлор яр оьшуш доцийла. Сочихь еш йолу стадионаш, Олимпиада чекхъяьлча, вовшах а яьхна, кхечу гIаланашка дIасахьур ю. Амма Пхёнчханехь хIоттийначу Iалашонца дIахьош бу белхаш. Дукхахйолу спортан объекташ чекхйохур ю цигахь, Сочица Олимпиада ша къовсуш Къилба Корейно дош ма-даллара, 2014-гIа шо тIекхачале.\nТкъа меттигера бахархой тешна бу, Iедалша ахча эрна а ца дайъина, шайн махкахь Олимпиада хир а ю бохучух.\nКъилба Корейн Олимпан Комитетан гIантдас Янг Чун Пака шайна интервью луш, жоп а доцуш дитира, нагахь Сочица доьзнадерг ма-моьтту дIа ца додахь, 2014-гIачу шарахь Олимпиада дIаяхьа кийча юй Пхёнчхан, аьлла шега делла хаттар, бохуш яздо «Известия» газетан корреспонденташа шайн «Корейхь вовшахтесна йолу Сочи-2014» цIе йолчу артиклехь.\nСочихь хила еза Олимпиада Пхёнчханна дIаяла езаш нислурий-те, аьлла, хаттар кхоллало. Цхьаболчу аналисташна иза хила мегаш хIума ду, аьлла хета. Цунна массийтта бахьана а го царна. Цкъа делахь, хууш дац, кхуьур юй Оьрсийчоь 2014-гIа шо тIекхачале массо а Олимпиадана оьшуш йолу объект йина чекхъяккха. Оьрсийчоьн Iедалша дIахьедарш до, шаьш шайн Iалашонна тIаьхьадуьсуш дац, бохуш.\nОьрсийчоьн спортан министро Мутко Виталийс «Известия» газетана еллачу интервьюхь дIахьедар дира, массо а гIишлош шен хеннахь йина евр ю, аьлла. Цо чIагIдарехь, изза ойла йолуш бу Сочи сих-сиха богIуш хуьлу Дуьненаюкъарчу Олимпан Комитетан тIехьажархой.\nСочихь Олимпиада дIаяхьарна новкъарло ян мегачех шолгIа бахьана ду цу регионехь кхерамзалла цахилар. «Корейхь вовшахтесна йолу Сочи-2014» артиклан авторша Оьрсийчуьрчу кхерамзаллин сервисийн белхахошна тIе а тевжаш дуьйцу, Сочихь гуьржийн къомах болу диверсанташ гучубевлла, бохуш. Цул совнаха, оццу хьостанаша чIагIдарехь, гуьржий баха ховша гIерташ а бу цигахь, гIишлошъярхой санна балха а хIуьттуш.\nГуьржийчоь шайна кхераме хиларх лаьцна дIахьедар дира Сочи а вахана цIавирзинчу президента Медведев Дмитрийс:\n«Шу шаьш а массо а хIуманах кхеташ ду. Кхузахь цхьацца проблемаш ю тхан лулахочуьнца Гуьржийчоьнца йоьзна. Цундела къаьсттина шена тIе тидам бахийта оьшург кхочуш деш, Арахьарачу ГIуллакхийн Министралло а, низамашлардечу органаша а, ницкъаллин структураша а оьшшург дан деза.»\nБакъ а долуш, Гуьржийчоьн цхьа а аьтто бац Сочира Олимпиада юкъахъяккха, Гуьржийчоьн куьйгалхошна иза чIогIа лиича а\nГуьржийчоь дуьхьал ю Сочихь Олимпиада хIотторна, амма цунна новкъарло ян аьттонаш къезиг бу гуьржийн, бохуш дуьйцу ша Маршо Радиона еллачу интервьюхь Тбилисерчу Философин Институтехь политикан философин кафедран куьйгалхо волчу Нодия Гивис:\n«Бакъ а долуш, Гуьржийчоьн цхьа а аьтто бац Сочира Олимпиада юкъахъяккха, Гуьржийчоьн куьйгалхошна иза чIогIа лиича а. Амма цигахь проблемаш ю Къилбаседа Кавказехь хьал дика дацарца йоьзна. Оьрсийчуьрчу зорбан гIирсаша а, кхерамзаллин сервисаша а сих-сиха бехке йо Гуьржийчоь, цо диверсеш кечйо бохуш. Ткъа Сочирчу Олимпиадаца а доьзна, гуьржашна тIе бехкаш дахкар керла хIума дац.»\nХууш ма-хиллара, Къилбаседа Кавказехь къайлахалелачу тIеман тобанаша массийттаза дIахьедар дина, шаьш йойтур яц Оьрсийчоьне Сочихь Iаьнан Олимпиада, аьлла. Амма церан кхерамтийсарш тергал а ца деш дуьту Кремло. Цуьнан бахьана иштта го Нодия Гияна:\n«Оьрсийчоьнна шен лаьтта тIера схьаболучу кхерамах лаьцна дуьйцуш ца тов. ХIунда аьлча, гуш хуьлу дуккха а шерашкахь Оьрсийчоьн аьтто баьлла цахилар Къилбаседа Кавказехь къепе хIотто. Цундела атта ду арахьа мостагIий леха, Гуьржийчоьнна доцург тIе а кхуллуш, Къилбаседа Кавказехь баккъалла а йолу проблемаш бехказа яха. Иза дукхха а атта хIума ду, иза кхин дIа а дуьйцур а хир ду цара.»\nКхин цхьа хIума а ду кхузахь. Гуьржийчоьн Iедалшна хетарехь, Сочихь Олимпиада дIа а яьхьна, кхин цхьа хIума а кхочуш дан гIерта Оьрсийчоь. И дозу Абхазех а, Къилба ХIирийчоьнах а, элира Тифлисерчу «ПИК» телевизионехула вистхуьлуш, Гуьржийчоьн Парламентан арахьарачу гIуллакхашкахула йолчу комитетан гIаьнтден когаметто Канделаки Георгийс:\n«Цу Олимпиадан кхин цхьа Iалашо а ю -- Гуьржийчоьн латтанаш дIалаца бакъонан бух бало гIортар. Ткъа цу тайпа Iалашонаш цхьана а Олимпиадан а, спортан къийсадаларан а хуьлийла дац.»\nМухха а делахь а, Оьрсийчохь а, Гуьржийчохь а кхеташ бу баккъалла а Сочира Олимпиада сацо цхьанненан а аьтто бер боцийла. Цундела, корейхоша дийриг кхето мегар ду, церан къоман амалан башхалла ю дIадолийнарг чекхдаккхар а, сатийсамаш цабитар а.\nВуьшта аьлча, цхьа а вац хиндерг муха ду хууш. Цунна тIе болх а берзийина, миллиардаш долларш ахчанаш а дойъуш, къахьоьгуш бу Iаьнан Олимпиада шайн махкахь дIаяхьа Iалашо юхьарлаьцна къилбакорейхой.\nIаьнан Олимпан ловзарш


Урок. Урокан ц1е: Ненан маттах лаьцна дош. 1алашо: Нохчийн мотт хьал долуш хилар хаийтар. Х1инцалера нохчийн литература муха кхоллаелла хаийтар. Урок д1аяхьар\nУрокан ц1е: Ненан маттах лаьцна дош.\n1алашо: Нохчийн мотт хьал долуш хилар хаийтар.\nХ1инцалера нохчийн литература муха кхоллаелла хаийтар.\nΙ.Урокан болх д1ах1оттор.\nа) хаттарш ло, 1амийнарг карла а доккхуш.\n-Ненан маттах лаьцна муьлха стихотворенеш евза шуна?\n-Д1аеша, хьан язйина уьш?\n…Йист йоцу х1орд санна,\nБу хьуна шорта\nШа хууш волчунна\nВайн нохчийн мотт.\nНохчийн мотт гуттар ширчу меттанех цхьаъ бу.Масийтта б1еннаш,эзарнаш шераш хьалха дуьйна долчу т1улгашна,чарташна,б1аьвнашна т1ехь х1инца а карадо нохчийн йозанца яздина элпаш,дешнаш,кхин цхьаьнца йоза хиларан билгалонаш. Мотт юкъараллин г1ирс бу х1унда аьлча, вай юкъараллехь дехаш ду: цхьаьна доьзалехь а, куьпахь а, школехь доьшуш болу дешархой а, балхахь цхьаьна болх беш болу белхалой а,юьртахой, гергарнаш,бовза-безарш.\nМотт г1иллакхе а, оьзда а, къинхетаме тарлуш а бу.\nМотт-ойлана дег1 ду.\n«Мотт вай 1ама а бо, дахаран т1аьххьара де т1екхаччалц,и 1амо декхар а ду»,-аьлла яздина яздархочо К.Паустовскис\nΙΙΙ.Маттах лаьцна долу хаарш к1аргдар.\n1)Дешархоша д1адоьшу 1-чу аг1он т1ера нохчийн маттах лаьцна яздинарг. Хаттаршна жоьпаш ло.Д1аязйо шайна дагайог1учех цхьа-ши байт,нохчийн маттахь йолчу масех книйгийн а,журналийн а,газетийн а ц1ераш.Юьйцу церан нийсаязъяран бакъонаш.\n2)Кхочушдо 3-г1а шардар.\nΙV.Дозуш долу къамел кхиор.\nСочинени язъяран кечам .\n1.Учебникан 2-чу аг1он т1ера хаттаршна жоп ло.\n2.Дийцар д1аязйо тетрадаш т1е, ц1е а туьллу.\n-Муха лору оьрсийн поэташа вайн нохчийн мотт?\n-Вайн поэташа муха хестина нохчийн мотт?\n-Маттах лаьцна кицанаш хьанна хаьа?\nVΙ.Ц1ахь бан болх.\n2)4-г1а шардар кхочуш яр\n2-3- г1ий урокаш.\nУрокан чулацам: Предложенин меженаш.\n1алашо:Хаа деза,муха кхоллало предложенин бух, муьлхачу меженах лаьтта и.\nЯьржина а,яржаза а предложенеш. Предложенин коьрта а, коьртаза а меженаш муьлхарш ю. Подлежащина а, сказуемина а юкъара уьйр. Къастае предложенин х1ора меже:подлежащи,\nΙΙ.Ц1ахь бина болх таллар.\nа) Дешархоша дуьйцу ненан маттах лаьцна. Даладо кицанаш, байташ а йоьшу.\nб) Г1иллакхе аларш юкъахь долуш диалогаш х1иттайо бераша. Д1аязйо диалогехь сацаран хьаьркаш дахкарх лаьцна.\n-Йиънарг а, мелларг а Дала саг1а йойла, беркат шорта латтийла ,1одика йойла.\n-Дела реза хуьйла, некъ дика хуьлда шун.\nв) Масех дешархочуьнга ,,Хазчу дашо лам башийна” ц1е йолу жима дийцар доьшуьйту.\nΙΙΙ.Керла коьчал йовзийтар.\nа)текст ешар,цунна ц1е тиллар.\n-Керлачу дешаран шарца декъал во ас хьо!Т1аьхье беркате хуьлда! Дала аьтто бойла! Дела реза хуьлда хьуна. Дешархой самукъадаларца школе бахара.Аьхка цара дика са а даь1ира,дений-нанний г1о а дира,книгаш а йийшира. Тхайга хьехархочо ма-аллара, нохчийн маттахь кицанаш а, иллеш а, эшарш а д1язйира.Х1инца уьш пайде хир ю сочинени язъеш.\n-Х1унда тиллина ю и ц1е цу текстан?\n-Муха къастадо дешнийн цхьаьнакхетарш предложенехь?\n-1-чуй,2-чуй предложенешна бе синтаксически къастам.\n-Юй кхузахь коьрта меженаш? Уьш муьлхарш ю? Сизашца билгалъяха.\n-Коьртаза меженаш юй х1окху предложенешкахь? Муьлхарш? Х1ун олу къастамах, латтамах, кхачамах?Нийса кхачам подлежащех къастош, муьлха бакъонаш хаа еза?\n-Аларан 1алашоне хьаьжжина муха ю и предложенеш? Кхин муха хуьлу уьш?\n-Шолг1чу предложенехь сацаран хьаьркаш дахкаран бакъонашйийца.\n-Кхоалг1ачупредложенехь юй цхьанатайпанара меженаш? Билгалъяха уьш.Предложенин муьлха меженаш ю уьш? Иза муха къастий аша?\n-Буха сизаш хьаькхначу дешнийн кхолладаларан некъаш билгалдаха.\n-Тетрадаш т1е д1аязъе.\nВайн мотт бу 1аламал ч1ог1а\nХьекъале цо йоьг1на лард,\nКъаьмнашлахь цо кхуллу барт.(М.Сулаев)\n-Оьшучу интонацица д1аеша байташ.\n-Муха мах хадабо воккхачу поэто нохчийн метан?Х1ун боху цо матах лаьцна?\n-Маса предложении ю байт т1ехь? Муьлхарш ю уьш?\n-Сацаран хьаьркаш х1унда дехкина?\nХ1ора предложенина бе синтаксически къастам.\n-Ч1ог1а(к1еда),хьекъале(1овдал,сонта),доккхо(жимо),къайленийн(нахаладаккха),барт(дов) бохучу дешнашна ялае антонимаш.\n-Лард,дог1а,барт бохучу дешнашна ялае омонимаш.\n-Цул т1аьхьа гайтаран диктант д1аязъе.\n1)Кхочушде 4-г1а шардар.\nЕкхна аьхкенан буьйса Орган чуьра г1еттинчу т1уьначу дахкаро кхолий(туманная облачность) . Д1дай седарчий а, беттаса а. Лаьмнийн баххьаш ца го. Органан г1овг1а ю гуттар сана,дахкаран къаръян ницкъ боцуш,схьахезаш.(М.Ахмадов)\n-Хьалхарчу предложенехь бе синтаксически къастам.\n-Муха къастайо подлежащи нийсачу кхачамах?\n-Хьалхарчу предложенехь буй нийса кхачам? Муха ду цуьнан хаттарш?\n-Муьлхачу дашах бозуш бу иза?\n-Шолг1а предложении яьржина ю я яржаза ю? Х1унда?\n-Дахкаро, дахкаран бохучу дешнаша грамматически форма я лексически маь1на хуьйцу? Муха ю оцу дешан юьхьанцара кеп?\nШаьш аьлларг т1еч1аг1деш, язъе сочинении-ойлаяр (рассуждени).\nVΙ.Урокан жам1 дар.\n1)-Предложенехь коьрта меженаш муьлхарш ю?\n-Коьрта маса меже ю? Коьртаза?\n-Доьххьара муьлха меже лоху предложенехь?\n2)Комментировать еш оценкаш д1ах1иттайо.\nVΙΙ.Ц1ахь бан болх.\n1)Предложенех а, коьртачу а, коьртазачу а меженех 1амийнарг карладаккха.\n2)Кхочушде 5-г1а шардар\n3)Учебникан 2-чу аг1он т1ера хаттаршна жоьпаш ло. Кечам бе сочинени язъян, х1окху ц1ерех цхьаъ харжа а харжий:\n,,Нохчийн мотт-йист йоцу хазна “\n,,Нохчийн мотт-г1иллакхийн хьоста”\n,.Хазчу дашо лам башийна”\nУрокан ц1е: Нохчийн маттах лаьцна сочинени язъяр.\n1алашо:Дозуш долу къамел кхиор.Ненан матте болу безам лаккхабаккхар.\nПредложени нийса х1отто хаар,пунктационни бакъонаш карлаяхар, уьш т1еч1аг1ъяр.\n1.Урокан болх д1ах1оттор.\nΙΙ.Сочинени язъян кечам бар.\n1)дешархошна тетрадаш декъар\n2)уьн т1ехь д1аязйина сочиненин ц1ераш:\nДешархоша шайна къастайо церех цхьаъ\n-Нохчийн мотт исбаьхьа, хаза, хьалдолуш, ира мотт бу. Дог-ойла ма-ярра ц1ена, нийса,юьззина д1айийца,билгалъяккха йиш ю вайн маттахь.,,Нохчийн мотт ч1ог1а къен хетар даржош берш цунах кхеташ боцу нах бу”,-аьлла воккхачу 1илманчас П.К.Услара.Дуьнен т1ехь 3000 ца кхоччуш мотт бу. Царех 3-4 хаа беза х1оранна. Нохчийн мотт хаза а, исбаьхьа а, хьалдолуш а,дазалла а гайтана дукхах болу яздархоша шайн произведенешкахь,стихотворенешкахь. Нохчийн х1инцалера литературни мотт кхуьуш бу шерачу аренгарчу нохчийн диалектан буха т1ехь. Оцу диалектехь мотт буьйцуш берш бехаш бу Грозни-г1алахь а, цунна гонаха йолчу еа-пхеа районехь а.\n-Х1инца, аша шайн тетрадаш т1ехь схьаязйийръю шаьш ц1ахь кечйина йолу сочинени.\nΙV.Дешархоша сочинении язъяр.\nV. Тетрадаш схьалахьдар.\nVΙ.Ц1ахь бан болх:\nУрокан чулацам;Шалха элпаш а,церан нийсаяздар а.\n1алашо:Шалха элпаш нийсаяздаран хаарш к1аргдар,шардар.\nΙΙ.Дика язйина сочинени йоьшу хьехархочо.\nΙΙΙ.Шалха элпаш,церан нийсаяздар карладаккхар.\nа) Хьехархочун дош.\nВайн йоза гуттара хилла дац оьрсийн алфавитан бух т1ехь.\n1920-24-чуй шерашкахь иза хилла 1аьрбийн графикан бух т1ехь, цул т1аьхьа 1925-37-чуй шерашкахь латински графикан бух болуш х1оттийна нохчийн йоза. Вайн х1инца а бу баккхий нах латински графикан бух т1ехь хиллачу йозанна школехь 1амийнарш. Царна дика хаьа латински элпашца яздан. 1938-чу шарахь дуьйна тахханалц вайн йоза ду оьрсийн графикан бух т1ехь. Вайн меттан аьзнийн х1оттам чолхе бу.Оьрсийн маттера элпаш ца тоьу царна ц1е тилла.Цундела ду вайн алфавитехь шалха мукъа а, мукъаза а элпаш. Вай уьш 5-чу классехь 1амийра. Церан нийсаяздаран бакъонаш шуна хууш ю.\nб) -Маса шалха мукъа элп ду нохчийн маттахь?Мукъазниш?\n-Тетрадашна а, уьна а т1е д1аязде уьш.\n-Муха ду церан кхолладалар?\n-Дешархочо х1окху дешнийн диктант т1ехь дина г1алаташ нисде:\nДуккха, аьккхийн, ашкал, б1ег1иг, дакъаш (даккъаш), делкъалц(делккъалц), опа(оьпа),алха, арга, баккхал (бакалея),бахьаш,ц1къоц1къам, юкъкъехь.\nУьн т1ехь хьалххе язйина байташ ю. Церан чаккхе хьехархочо книги т1ера йоьшу:\nЮрт хадош цхьа бере хаьхкина воьду,\nХ1ораммо куьг ластош, иза чувоьху,\nАмма, йорт ца малъеш,т1ехтуьлу и…\nЕха к1айн цуьнан маж мохо юхатуьйсу,\nЦецбевлла, ларарца нах т1аьхьа хьуьйсу.\n-Муьлха ц1е туьллур яра аша цунна?\n-Шу цецдевлла х1умма а дуй церан чулацам т1ехь?\n-Шаьш кегий хетий шуна иштта г1иллакхе хила?\n-Цхьанна гуш хила дезий г1иллакх?Гуттара ларъян езий оьздангалла?\nV.Дешархошка шаьшка болх байтар.\n1.Кхочушде 6-г1а шардар.\n-Муха хуьлу шалха элпаш?\n-Маца кхолладелла йоза?\n-Маса ду шалха элп?\n1.Шалха элпийн нийсаяздар карладаккха.\n2.Кхочушде 7-г1а шардар.\nДешан лард, орам, дешхьалхе, суффикс.\n1алашо:Омонимех а,синонимех а, антонимех а долу хаарш т1еч1аг1дар,уьш\nюкъахь йолуш предло-женеш х1итто хаар. Дешан лард, орам, дешхьалхе, суффикс\nбилгалъяхаран хаарш карладахар.\nΙ.Урокан кечам бар.\nΙΙΙ.Хьалххе- хаийтаран диктант.\nТ1екхечира гуьйре. Стенна делахь а,оьпано санна латта ахка йолаелира сурок(экха).Раг1у к1елахь лаьттачу сайри к1ел а, цунна жимма сехьа а аракхоьхьучу лаьттан боккха барз х1оттийра цо. Дукха хан ялале т1улг а, жаг1а а болийра аракхехьа.Уьйт1арчу жимчу ц1ийнан лард а яра цо охкуш.\nБоккха т1улг нисбелча, тоьттуш хьалабоьхьура цо иза.К1оргга лаьтта буха яхана, 1аьнна д1айижа кечлуш яра сурок.(Х-А.Берсанов.)\n-Оьшучу интонацица д1аеша дийцаран кийсак.\n-Шайн дешнашца схьайийца.\n-Билгалдаьхначу дешнашна ялае антонимаш.\n-Муха ду антонимийн лексически маь1на?\n-Вайн маттахь дукхахдолчу дешнашна ялалур ярий антонимаш?\n-Лардбохучу дешан лексически маь1на нийса я т1едеана ду?Муьлхачу шина маь1нехь лела и дош? Х1оттае цунна дошаман статья.\nКеп: лард[лардан,лардана,лардо,ларде,й; дукх.тер. лардаш,й].\n1)Ц1ийнан бух (фундамент). Лард йог1а вуьйлира х1усамда.\n2)Грамматически лард. Дешан лард билгалъяьккхира дешархочо.\n-Латта-лаьттан-лаьтта буха-х1окху ц1ердешнашна лексически маь1на я кеп хуьйцу?\n-Хан бохучу дашна ялае синоним.Муха хуьлу церан алар а, лексически маь1на а ?\nКхин дешнаш дуй кийсак т1ехь синоним яло мегар долуш?(Т1улг-чхар)\n-Билгалдаьхначу дешнашна бе дошкхолладаларан къастам.\n1)Кхочушдо 11-г1ий,12-г1ий,14-г1ий шардаш кхаа кепехь, дешархой кхаа тобане а боькъий.\n2)Дешархошка кхочушдайтина шардарш доьшуьйту,г1алаташ тодо.\n3)Кхочушдо 15-г1а шардар.Дешархошка доьшуьйту,г1алаташ нисдо.\nV.Дозуш долу къамел кхиор.\n1)Нохчаша шайна юккъехь лелочу оьздангаллех лаьцна дуьйцу дешархоша,учебникан 11-чу аг1он т1ерачу плане а хьовсуш.\n2)Муьлха эпиграф ялор яра аша иштта чулацам болчу сочиненина?\n3)Оьздангалла ца хилча, сий хир дуй стеган?\n4)Оьзда бохучу дашна х1оттае дошаман статья.\nКеп: оьзда (билгалдош)- г1иллакхе,к1еда-мерза,бакъахьара стаг.Тхан да г1иллакхе,к1еда-мерза, бакъахьара стаг ву.\n5).Учебникан т1ехь йолчу планах пайда а оьцуш, цхьана кехат т1е язъе сочинени ,х1окхарах цхьа ц1е а харжий:\n1),,Оьздангалла стеган сий ду”\n2),,Хьо оьзда хилалахь, х1ай къона нохчо!”\n3),,Уггаре хьалха оьздаверг х1унда лерина вайн дайша?”\n4),,Оьзда мотт- оьзданчун г1иллакх”.\n-Стенах олу омонимаш,синонимаш, антонимаш?\n-Произведенешна юкъахь лелайой уьш?\n-Дукха маь1наш хуьлий церан?\n1)15-г1а шардар кхочушдо\n2)Бакъо дагахь 1амо.\nУрокан ц1е:Ц1ердош легор.Къамелан дакъойх лаьцна юкъара кхетам.\n1алашо:Ц1ердешан грамматически билгалонех долу хаарш карладахар,к1аргдар.Ц1ердашо предложенехь до синтаксически г1уллакх къастор.Къамелан дакъойх лаьцна юкъара кхетам балар.\n1)Масийттамо ц1ахь язйина сочинени д1айоьшу.Дешархошка хаттарш а долуьйтуш, сочиненеш ешначарна оценкаш йохку.\n2)Дешархошка шайга болх байтар д1ахьо шина кепехь:\nа)17-чу шардарна бухахь долчу хаттаршна йозанца жоьпаш ло.Даладо масалш.\nб) Кхочушдо 17-г1а шардар.\n1)Дешархоша жоьпаш ло учебникан 12-чу аг1он т1ехь долчу хаттаршна.Даладо масалш.\n2) Х1окху мог1анашкара ца оьшу дешнаш д1адайа:\n3)Кхочушде 19-г1а шардар.\n4)Муьлха къамелан дакъош ду а хьажий,х1окху кепа нисде дешнаш:\nг) х1ара, иза,со,тхо,вай,шу,массо а.\n-Х1ора дашна х1оттаде хаттар,йийца грамматически билгалонаш.\n5)Муха къастор дара х1окху дешнаийн цхьаьнакхетаршна юккъера къаелан дакъош?\nГовран оьзда - оьзда стаг\nЧехка болар-чехка вог1ура\nЛатта ахка-арахь латта\n-Муьлха къамелан дакъа ду къасталуш ца хилча, хуур дуй шуна цуьнан грамматически билгалонаш а,синтаксически г1уллакх а билгалдаккха?\n-Вайн талламо х1ун гайти? Муха хуур ду къамелан дакъа нийса билгалдаккха?\n-Дешархошца цхьаьна х1окху предложенеш т1ера къамелан дакъош билгалдаккху:\nСтагана говза пхьпр хила дуккха хан а, ницкъ а беза.Цуьнан 1еминчу куьйгаша говза юьйцира юткъа бой.\n-Хьалхарчу предложенехь говза боху дош муьлха къамелан дакъа ду?Муьлхачу дашца уьйр ю цуьнан?\nГовза боху дош ц1ердашца уьйр а йолуш, цунах лозуш хилча, муьлха къамелан дакъа хуьлий лела?(билгалдош).\n-Шолг1ачу предложенехь долчу говза бохучу дашна иштта таллам а бой къастадо иза хандашах дозуш хилар а, иза куцдош хилар а.Куцдош х1инца а 1амош дацахь а, иштта кхетам оцу къамелан декъах белча, дешархоша предложенина синтакически къастам беш атта билгалдоккхур ду:говза боху дош ц1ердашца уьйр йолуш делахь-иза къастам бу,ткъа хандешнашца уьйр йолуш делахь-латтам бу(хаттар цхьаъ делахь а)\n1)Кхочушдо 24-г1а шардар.Билгалдаха къамелан дакъош.\nАсмарт Доккмал цхьа шой биъ бутт жима яра.Цхьайтталг1а шо дара цуьнан.Тойсам цул цхьа шой ах шой жима вара.Уггар жимачу Сацитин ши шо дара.Човка бераш дийшинчуьра г1овттале йоьдура балха.Сатоссуш оза доладора хьелий. Бажа д1абаханчул т1аьхьа ц1а а йог1ий,ц1ахь г1уллакх а дой, балха юхайоьдура иза.Ткъа шаьш дисинчу бераша чоь юха а кегайора.(Х-А.Берасанов)\n-Долахь долчу ц1ердешнашна буха сизаш хьакха.\n-Бераша бохучу дашна морфологически къастам бе.\n-Кегайора бохучу дашна дешх1оттаман къастам бе.\n-Жима,жимачу,бераш,бераша бохучу дешнаша лексически маь1на я грамматически кеп хийцина?\n-Антонимаш юй х1окху кийсак т1ехь?\nV.Ц1ахь бан болх.\n1.Кечам бе талламан диктантана.\n2.Кхочушде 25-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Талламан диктант\nХьаьмц колл ларахь а,стомма а долуш, масийтта дитт ду. Хьаьмцо заза т1аьхьа доккху. Цо заза даьккхича,гота охучуьра сацош ю.Иза аьхке юлуш хиларан билгало ю.\nХьаьмцаш гурахь шело х1оьттича хуьлу.Уьш мадбелча,сискалца бууш мерза хета. Хи чу буллий, 1алаш а бо вайнаха хьаьмцаш,царех варени а йо.\nХьаьмца к1елахь хиъна 1аш хьан тидам хуьлу, дийнахь х1аваэхь лакхахула лелаш хилла ч1ег1ардигаш,лаьттах хьакхалуш ца хьакхалуш,лахахула леларан.И х1ун ду? И дера ду дог1а дан тохаделча лакхара т1унделла сагалматаш: чуьркаш, мозий лаьттана гергга охьадаьхкина хилар.\nΙΙΙ.Текст т1ехь болх.\n1)Дешархоша шайн г1алаташ нисдо.\n2)Билгалдаха ц1ердешнаш, билгалдаха ц1ердешнаш.\n3)Шолаг1а предложени синтаксически талла.\nV.Ц1ахь бан болх\nЦ1ердашах лаьцна карладаккхар.\nУрокан ц1е:Г1алаташ т1ехь болх.\n1алашо:Даьхначу г1алаташна т1ехь болх бар.\nΙΙΙ.Дукха даьхна г1алаташ дийцаре дар.\nДешархошка шайн г1алаташь болх бо1ту.Бакъонаш карлайоху.\nΙV.Ун т1ехь болх бар.\nV.Схьаязъе г1алаташ даьхна предложенеш.\nУрокан ц1е:Къамелан дакъош(юкъара кхетам)\n1алашо:Ц1ердош,билгалдош,хандош,куцдош а карладаккхар а,\nцеран синтаксически г1уллакх довзийтар а.1амийнарг\n1.Урокан кечам бар.\nΙΙ.Ц1ера болх толлу.\n-Маца яздо вай дешан чаккхенгахь н элп?Даладе масалш.\n-Къамелехь олий вай н элп?\n-Муьлха къамелан дакъош 1амийна вай?\n-Х1ун гойту цара?Даладе масалш.\n-Кху предложенина бе морфологически къастам.\nЦ1.дош. хан.д. хуттург. Ц1.д. хан.д. ц1ер.дощ.\nКнигаш яхьар ю аьлла, дош делира ас цунна.\n-Кхин муьлха къамелан дакъа девза вайна?\nΙΙΙ.Дешнаш т1ехь болх.\nЧ1ана ю (билг.)-еда,питьё.\n1адам бу(ц1ердош)- ужас.\n1)билгалдаха къамелан дакъош.\nа)Бераша гурахь синтарш дуьйг1ира.\nб) Геннара гора йог1у сийна машен.\nв) Асет а, Разет а, Ровзан а дика доьшуш ю\n-Дуьйцу къамелан дакъойх лаьцна.\n-Предложенехь церан синтаксически г1уллакх.\n-Кхочушде 27-г1а шардар.\n-Предложенина бо синтаксически къастам.\n-Т1аххьарчу предложенина бе морфологически къастам.\n-Муьлха къамелан дакъош девза вайна?\n-Меран н маца яздо дешан чаккхенгахь?\n-Муьлхачу дожаре даккха деза дош н элп дуй хьажа?\n1. Бакъо карлаяккха.\n2.Кхочушде 28-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Билгалдош,цуьнан маь1на а,морфологически билгалонаш а.\n1алашо:Билгалдешан морфологически билгалонаш йовзар,церан синтаксически г1уллакх къастор.Билгалдош кхечу къамелан декъех къасто хаар.\n1.Кхочушдо 22-г1а шардар(4 предложени язйо)\n-Билгалдаха къамелан дакъош.\n-Ц1ердешнашна бе морфологи къастам кхаа кепехь.\nАтта некъ, аьрха говр, аьчкан маьнга, башха йоза, бес-бесара къоламаш, бецан н1аьна, боьмаша мачаш, боьрша эса, букъан даь1ахк, довха дог, довха куьг, готта урам, гергара к1ант ,дайн стака,еак1ов керт, зене болх, ингалсан мотт,деден шаьлта,вешин сахьт.\n-дийца , х1ун олу оцу дешнех.(Дешнийн цхьаьнакхетарш).\n-Муьлха къамелан дакъош ду уьш?\n-Коьрта дешнаш муьлхарш ду?Дозуш дерш а билгалдаха.\n-Муьлхачу а дешнийн цхьаьнакхетарна бе къастам.\nКеп: дайн стака\nΙV.Керла коьчал йовзийтар.\n1.Х1унда оьшу билгалдош?\n2.Муьлхачу къамелан декъаца уьйр хуьлу цуьнан?\n3.Билгалдош ша лелий, цхьаьна а дошца уьйр йоцуш.\n4.Х1ун гойту билгалдашо?Даладе масалш дешнийн диктантана т1ера.\n5.И билгало муьлхачу къамелан декъан гойту цо?\n6.Т1аккха билгалдашо ц1ердешан билгало гойту ала мегар дуй?\n7.Бес-бесара зезагаш дара бешахь.\n-Билгалдош муьлхачу дашах дозуш ду?Муха хии иза?(Хаттар х1оттийча).\nЗезагаш муха ду?-бес-бесара.\n-Муьлхачу а ц1ердашца лелий бес-бесара боху билгалдош?Бес-бесара бошмаш ала мегар дуй?(Дац.Билгалдош муьлхачу а ц1ердашца ца лела)\n8.Кхин билгалдешнаш хир дарий те зезагийн кхин а билгалонаш гойтуш?\nДаккхий зезагаш,хаза зезагаш,арара зезагаш,бешара зезагаш,лекха зезагаш.\n-Зезагийн билгало гойтий оцу дешнаша массара а?\n-Х1унда аьлла царех билгалдешнаш?Муха ду церан хаттарш?\n-Терахьашца а,дожаршца а хийцалой билгалдешнаш?\n-Легаде йоккха к1удал,яккхий к1удалш боху дешнийн цхьаьнакхетарш классан уьна а, тетрадаш т1ехь а.\n-Х1ун гойту х1окху билгалдешнаша:ц1еран серло,арахьара стаг,аьхкенан денош,дашо сахьт, мерза кхор.\n9.Дешархошка йоьшуьйту 1-ра §,ца кхетачух кхета а беш.\n1.Кхочушдо 27-г1а шардар.\n-Стенах олу билгалдош?\n-Муха кхета шу билгалдашах?\n-Муьлхачу къамелан декъаца уьйр хуьлу?\n1.1амае 1-ра §\n2.Кхочушде 29-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Мухаллин а, юкъаметтигаллин а, доладерзоран а билгалдешнаш.\n1алашо:Билгадешнийн тайпанаш довзар.Хаа деза уьш вовшех къасто,муьлхачух олу\nЮкъаметтигаллин?Доладерзоран?Цра х1ун гойту?\n1.шардар барта толлу.\nСихха хьалахьаьжира аса б1аьргаш ,Лекхачу екхначу стиглахула тийна нека деш къилбехьа оьланаш йина д1ашершара к1айн кегийн,яйн мархаш.Ц1еххьана сан коьрта т1ехула хьаьвзира кегийчу чуьркийн дийнна цхьа ж1уга.Царех масех чуьрк хааелира суна сайн метта т1ехь.\n-Билгалдешна буха сиз хьакха ,дийца церан тайпанаш.\n-Муьлхачу къамелан деъкна уьйр ю церан.\nКеп: Лекхачу екхначу стиглахула-билгалдашо гойту мухалла.\n1.Уьн т1ехь хьалххе кечйина кеп:\nХ1уманний, цуьнан билгалоний юккъехь йолу юкьаметтиг гойту.\nХ1ума хьенан я стенан ю.\n1)(доладер-н) аьттан шура,йишин бер, Эдалханан некъаш, цхьогалан ц1ока, г1умкийн мотт;\n2)(юкъам-н) аьчкан ков, таханлера де,лулара нах,хьалхалера зама,дененан туьйра;\n3)(мухаллин)хала хьесап, дуткъа к1ади, дера хьаьким,токхе гуьйре,лекха дег1.\n2.-Маса тайпа ду билгалдешнийн ?\n-Муьлха билгалдешнаш нисдина хьалхара кепа чу?\n3.Дешархошка йошуьйту 2-г1а§.\n-Муьлха билгалдешнаш яздо доккхачу элпаца?\n1.Кхочушдо 32-г1а шардар.\n2.Гуьйре ,стигал,мархаш,мох, латта, аренаш,хьаннаш,акхарой,олхазарш,г1аш,дитташ,хи, зезагаш, буц,дог1а-бохучу ц1ердешнашна уллохь язде билгалдешнаш,шайн оьшучу терахье а, дожаре а х1иттош .Билгалдешнийн тайпанаш билгалдаха.\nКеп:Хаза гуьйре,дашо гуьйре,шийла гуьйре.\n1.Муха къастадо билгалдешнийн тайпанаш?\n2.Мухаллин билгалдешнаша х1ун го1ту муьлхачу хаттаршна жоп ло цара?Даладе масалш.\n3.Юкъаметтигаллин билгалдешнаш.Даладе масалш.\n4.Доладерзоран билгалдешнаша муьлхачу хаттаршна жоп ло.Х1ун гойту цара?Муха яздо долахь йолчу ц1арах кхолладелларг?\n1.1амае 2-г1а §.\n2.Кхочушде 33-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Лааме а,лаамаза а билгалдешнаш.\n1алашо:Лааме а,лаамаза а билгалдешнаш довзийтар,\nУьш вовшех къасто хаар.\nКаталог: uploads -> doc -> 0201\n0201 -> Сабақтың тақырыбы Жетісудағы Қарақытайлар Сабақтың мақсаты


Алиев Мухтар, Акиев Апти я кхиволу нохчо вен сахьт дац набахтехь...\nОмскера №6 набахти\nАдвоката Гончарова Верас дуьйцу ша юридикан Iуналле эцначу наханна тIехь Iедало латточу Iазапах лаьцна\n"Чохь йоллу Русь" юкъараллерчу адвокатна Гончарова Верина тергонехь латто дукха хьолехь кхочу набахтешкахь бохку кавказхой. "Кавказ.Реалиина"ша еллачу интервьюхь цо дуьйцу, набахтешкахь хан такха массарначул а хала стенна ду кавказхошна.\n– Вера, Оьрсийчоьнан набахтешкахь кавказхошца къиза хьийза хьаькамаш олий хеза кест-кеста. Иза эладита ду, я бакъдерг ду?\n– Оьрсийчоьнан набахтеша нохчашца, иштта массо а кавказхошца, харцонаш лелайо аьлла хета суна. Шайна тIехь къизалла яллорах лоций дукхахболучара дуьйцу, цхьаберш низамлардечу хьукматашка а леткъа.\nШена гIело йо Омск кIоштарчу №7 колонехь аьлла арздира Бисултанов Малхос. Цуьнан леткъамашна бух лоху шаьш бохучу хьукматаша иза бехкевеш, набахтин белхахой цIанбеш дерзийра шайн сацамашкахь.\nЦа хеддаш шена ен гIелонаш елхайо оцу №7 набахтерчу Алиев Мухтара а.\nОццу Омск кIоштарчу №I изоляторехь а, №6 набахтехь а лела къизалла. Иза шена тIехь зийначех ву нохчо Акиев Апти.\nНохчий хилла а ца Iа шайна тIехь латточу къизаллах леткъарш – бу суьйлий, азербайджанхой, кхиболу кавказхой. Церан цIерш ца йоху ас кхеташ долчу бахьаница.\nОцу нахах цхьаберш ларабелла Европан кхеле аьрзнаш хьийсо. Цхьаболучара, иза шайна мел кхераме делахь а, яздо Оьрсийчоьнан инарла прокуратуре, президентан кхеташонерчу бакъоларъярхошка. Кхиберш Iа, набахтера шаьш арабевлча, цигахь лаьтта Iазап Iорадаккха ойла йолуш.\n– Набахтешкахь дукхахболу белхахой Нохчийчохь тIемаш биначех бу, цундела цара "бекхам" бо нохчашна, олу нахалахь.\n– Цхьана декъанна иза бакъ хила а мега. Делахь а, кавказхойн менталите ю аьлла хета суна ницкъхошна цатовриг. "Кхетамчу валор" набахтийн урхаллашна хетарехь, стаг набахтехь "каггор", амалца кIадвар, къарвар ду.\nАмма атта дац нохчо кагван. Ас доладечу тутмакхех цхьана нохчочо юха ца эцна ша цкъа яздина арз (я яззданне а ца яздина). Схьагарехь, набахтийн система кхоьру яьхь, шен юхь йолчу, къарлуш воцчу боршачу стагах.\n– Чохь бохкучаьрга динан хьашташ кхочушдайтарца муха ду набахтешкахь?\n– Цхьаццайолчу набахтешкахь таIзар латтадо Далла гIуллакх дар цадутучарна тIехь, меттигаш бу ницкъаша хьакха яон гIерташ а. Набахтехь ца магадо ламазан куз лело. Массанхьа яц ламазан чоьнаш (цIарна хилча а, царна чу ца буьтуш меттигаш а ю). Имамаш а ца лела тутмакхийн дог эца.\nАс кехат яздира Оьрсийчоьнан набахтийн урхалле а, прокуратуре а Омскан кIоштахь долчу оцу хьолах лаьцна. Деъна жоп, набахтийн урхалло боху, бац шен бусалба юкъараллашца бина барт.\nБакъду, ас яздинчул тIаьхьа бакъо елла бусалбанашна ламазаш дан. Ткъа оцу "аьттонна" дуьхьал хьаькамаша кехаташ яздайтина тутмакхашка, набахтешкахь шайна маьрша ду дин лело, аьлла. Делахь а, бац набахтешка кхочуш имамаш.\n– Цхьан хан хьалха Кадыров Рамзана элира, нохчех болу тутмакхаш Нохчийчуьрчу набахтешка хьийсо беза. МаьIна дуй иза дан?\n– Коьртаниг тутмакх цIенна гена цаваккхар ду. Махкалдо Сибрехарчу набахтешкахь кхобучу кавказхошна – цатов догIмашна цигара жил-Iалам. Ткъа уггаре хьалха царна Iеткъарг ду гергарнаш ган йиш яцар.\nКъена нана, масала, эзарнаш километрш дIа ца яхало генарчу Сибрех воI ган. Могашалла ца тоьу, некъанна ахча а ца тоьу. Дай-наноша Оьрсийчоьнан набахтийн урхалле таппашкахь кехаташ кхоьхьуьйту, шайгарчу хьолах лоций, меттигерчу Iедалера тоьшаллаш а дохий. Амма наггахь а ца до къанойн дехар кхочуш.\n– Ахь тергонехь кхобучу тутмакхашлахь цхьа а вуй, масала, кху муьрехь , кху деношкахь Iазап ловш?\n– Алиев Мухтар ву Омскерчу №7 набахтино хьийзош. "Со кхузахь вуьйр ву гарехь, сан цунах шеко а яц. Цара олу соьга, "цхьа дакъа совдаларх тхуна хила зен дац, оха парггIат йо наб", аьлла яздина Мухтара соьга деношкахь.\nСулейманов Русланах а сагатдо ас. Иза набахтера мукъаваьлла, Дагестанерчу ницкъхойн тергамехь ву. Дукха хан йоццуш цо набахтехь латточу Iазапах лаьцна дийцина – бакъдерг дийца цунна кхераме ду.\nАкиев Аптех дог лозу. №6 (Омск) набахтехь цунна бехкедо хьукматан балханна новкъарлонаш яр (Оьрсийчоьнан бехктакхаман 321-ра артикл). Цуьнца цхьана бехкебеш кхиболу кавказхой а бу. Талламчаша нийсонца хилларг къастадойла лаьара суна.\nНабахтешкахь лаьттачу ирчачу хьолах даима дийца дезаш хуьлу нахе. Юкъаралло бицбо шайлара а баьхна, гIело лан чубоьхкинарш. "Со цига цкъа а кхочур вац". Моьттур ду къизалла, къорза къиг санна, наггахь гучудолу хIума ду – дац, ца хеддаш лела Iазап. Пиар шайна ярхьама, набахтеш хесторхой – бакъоларъярхой а бу вайн дуккха. Къизалла лела набахтешкахула, бакъ а долуш, вуно ирча лела.


Хьа вийна Соьлжа-ГIалан вахархо?\nИтт дийнахь лехначул тIаьхьа вийна карийна Соьлжа-гIалин кIоштан вахархо. Цунах хилларг ца хууш, итт дийнахь лехна Соьлжа гIалин кIоштан 2-молсовхоз а, Кен-юрт олучу эвларчу бахархоша кху бетта 2-чу дийнахь доьза вайна Iаьрби цIе йолу стаг. Хуучара дийцарехь маларх кхеташ хилла хаамза вайнарг. Мелла хаабелла нах, ницкъаллин структураша дIа а буьгуш, белхаш бойтуш шатайпа махкахь ламаст хиларна, цIерачарна моттане а моьттуш ца хилла шайн стагца цхьа доьхнарг нислур ду.\nБакъду, итт дийнахь-бусий, Iедалан гIуллакхехь болчаьрга а орца доьхуш,лаьмнашкахула биста кхаччалц лехначул тIаьхьа, юьрта кешнашна юххехь кху дечке беттан 11-чу дийнахь велла карийна 60 шо долу вахархо. Юьртахоша дийцарехь муьлш бу ца хуучу наха вен а вийна, схьадеъна, охьакхоьссина ду цуьнан дакъа кешнашна юххе. Цу дийнахь низамхоша дIа а дехьна, цунна зераш дина, тIаккха 12 –чу дийнахь Iаьрби лаьтте верзийна гергарчара.\nЦхьаболчара чIагIдарца, кхузахь бинчу талламах бIо ца булуш, шайн стагах хилларг билггал хаа цIерачара кхечу меттехь экспертиза еш, докъана зераш дайтина коше кхачале. Цунах а, Iожалле кхачийначух шайна хIуъчух а дуьйцуш ду цу эвлара,шайн цIе йоккхийла ца лиъна зудий, майрий.\nБахархой: «Цхьацца белхаш беш-м вара иза йолаха, Iедалан балхахь вацара. 60 шо долуш стаг вара. 2-гIа чохь дIавигна вара,11-чу дийнахь карийна. Цу дийнахь Iедало дIавигна схьа ца велла 12—чу дийнахь бен. Цу диннахьехь дIа а верзийна. Еарийн дийнахь ду-кх иза. Кешнашкахь охьавиллина карийна. Маларх кхеташ ву бохура иза. Кхин муха хIун ду вайна хуур ма даций…»\nЦхьаболчарна хетарехь мелла хилар доцург кхин даьлла хIума а доцуш лаьцна вигинчу Iаьрбис дуьхьало йинчух тера ду шена ца богIу тIеIаткъам бан болийча. Болх ца беш дуьхьалаваьлла хила а тарло боху кхечара. Мухха делахь а, гергарчарна вуно онда дагахьбаллам а буьсуш, Iожалла карийна рогIерчу могIарерчу вахархочунна. Ницкъаллин структураш тIех шовкъе хьийзар бахьнехь нислучу бохамаша вайнехан юкъараллина дечу вонех шен хьажам бовзуьйтуш ву, ткъа шарахь сов низам,къепе ларьеш къахьегна,тахана пенсахо волу цигга Соьлжа гIалин кIоштера вахархо Мохьмад. «Цхьана агIор дахар тоделла,адамаш ирсе ду, оьшуш хIума дац,бохуш дIакхайкхош ду, ткъа вукха агIор маьрша стаг дIа а вуьгий жIаьла санна вен а воьй охьакхуссу. Молуш вара аьлла, я цу стеган шен хьажам бу олий садаккхар муха ду? Ишта таIзар даро мел дика дика дойу». Цу кепара шена хетарг довзийтинарг ву Соьлжа-гIалин кIогтера вахархо Мохьмад.\nДагахь а доцуш, олуш ма-хиллара шерачу меттехь, харц тIеIаткъам бахьнехь нисбеллачу бохамах дош аьллачу Мохьмадна моттарехь, цу могIарерчу гIайгIанечу хиламаша, адамийн дахар цуьрриг мехала цахетаро, ницкъаллин структурашкахь болчеран челакхалло, махкахойн аьттонна, дахаран хьелаш тодан тIехьажийна йоху мел беркате гIулчаш а, Iедалх тешам а бойуш, ченала а хьакхайой дIайоху. Мохьмадна хетарехь и тешам юхаберзо атта хир дац, нагахь берзалахь а.\nВелларг мел маларча хиллехь а, бахархошна дазделла бежана санна ден а дийна адам охьакхоссар. Юьртахошлахь дуьйцуш ду цхьанхьа вен а вийна схьа валийна кешнашна гергахь иза охьакхоссар. Экспертизо а тоьшалла дина боху Iаьрби миллий, мацаллий велла хилар хьокъехь.Цул сов жаIуьно а даре динчух тера ду сарахь ша уьстагIий цIа далош, цу меттехь и дакъа дацара аьлла. Цунах дуьйцуш ю лула юьртара яхархо.\nЯхархо: «Жа чулоллуш жаIуьнна а ца гина цу меттехь дакъа хьалхарчу дийнахь. Iуьйранна юха жа арадоккхуш гина цунна. Къаркъа малар доцург цхьанна а новкъа стаг ца хилла бохуш дуьйцу цуьнан гергарчу йоIа, ур-аттал чохь дов даьккхина а. Дош аьлла а политикаца бала болуш стаг хиллачух тера а дац и миска. Дуьххьара дIа шена караеъначух кепеках молуш хилла-кх цо…»\nМогIарерчу наха мукIарло дарца ишта, кховдош бехка боцуш, маьрша нах дIа а буьгуш, шайггара кхел яро ладегIам сов боккхуш, дебабо вайнахалахь кхерам а, цабезам а.


Кадыров Ахьмад-Хьаьжа дагалоцуш… — Зори Ислама\nМел дукха цунах лаьцна дийцарх, дийца дуьсуш дерг кхин а алсам хуьлу. Цунах лаьцна олуш долу дош цкъа а кхачалур дац, х1унда аьлча, цуьнан х1ора дашна т1ехьа лаьтташ даккхий а, сийлахь а г1уллакхаш хиларна… Политика ницкъаца а, герзаца а д1акхехьалуш яц. Политика д1акхехьа хьекъал, кхетам, 1илма оьшу. Далла бу хастам, и кхо х1ума шеца долуш вара Ахьмад-Хьаьжа. Хьалха дуьйна политикина юкъахь ца хиллехь а, 1едалан балхахь ца хиллехь а, куьйгаллин белхан зеделларг ца хиллехь а, Ахьмад-Хьаьжа сиха т1аьхьакхуьура мел чолхечу х1уманна. Цунна хаьара хьалха х1ун х1отто деза, т1аьхьа х1ун теттича, бакъахьа хир ду. Цуьнан къайле стенах йоллура аьлла, сайга хаьттича, ас жоп лур дара: «Цунна дика хаьара халкъана, мискачу нахана х1ун оьшу, цара сатуьйсург х1ун ду, цара лардеш дерг х1ун ду». Цуьнга хьаьжжина, дан дезачун ц1етухура цо. Ахьмад-Хьаьжа республикин куьйгалхо х1оьттича, кестта дахаро гайтира Ахьмад-Хьаьжа оцу деза-доккхачу даржана хьакъ хилар. Х1инц-х1инца кхоллалуш долчу 1едална юккъе нах озарехь, оцу 1едална хьалха декхарш х1итторехь, и декхарш кхочушдан некъ гайтарехь Ахьмад-Хьаьжас гучуяьккхира йоккха говзалла а, ша озабезамаш беш цахилар а, г1уллакхах дог лозуш хилар а. Уггаре а коьртаниг: нах бекъа ца боькъура цо, х1орш к1айн буй, х1орш 1аьржа буй бохуш. Юккъера д1адаьккхира «оппозици», «позици» бохург, «дудаевец», «масхадовец» бохург. Цо мохь туххуш д1акхайкхира: «Вай нохчий ду – дехьарнаш а, сехьарнаш а!». Цо шена хьалха х1оттийра шера 1алашо: «Цхьа халкъ, цхьа дин, цхьа мохк!». Гайтира цунна т1евуьгу некъ: машар, масла1ат. Ахьмад-Хьаьжас олура: «Сан уггаре а луьра мостаг1 – т1ом бу». Оцу шен мостаг1на дуьхьал а велира иза, хан, ницкъаш, шен дахар ца кхоош. Референдум д1аяхьар, Нохчийн Республикин Конституци т1еэцар, президентан харжамаш вовшахтохар – и дерриг йоццачу хенахь кхочушдан ницкъ кхечира Кадыров Ахьмад-Хьаьжин. И болх д1абахьа к1орггера хьекъал, ира кхетам, доккха 1илма оьшура. Цуьнца цхьана Ахьмад-Хьаьжина хиира Россица, цуьнан куьйгаллица цхьатерра бакъонаш йолу юкъаметтигаш лело, луларчу халкъашца доттаг1аллин уьйраш таса, кхечу пачхьалкхаца хила ма-еззара з1енаш ч1аг1ъян, кхио. Цо цхьамма дира, цул хьалха хиллачу нохчийн тхьамданашка б1ешарийн йохаллехь дан цаделларг. Ахьмад-Хьаьжина ша халкъах схьаваьлла вуй хаьара. Цундела иза оцу халкъана гена ца велира (цхьаберш санна). «Ас деш мел долу х1ума, ас сайна хьалха мел х1оттош долу декхар, ас даима г1айг1а беш дерг цхьа х1ума ду: халкъан хьашт кхочушдар», – иштта олура Кадыров Ахьмад-Хьаьжас. «Баккъал а, халкъан дуьхьа, мискачу нехан дуьхьа вехара иза. Муьлхха а къамел юкъадаларх, х1уъу а дийцаре дарх, Ахьмад-Хьаьжас цкъа а шена х1ума ца доьхура. Цо мел бохург, цо мел лоьхург цхьана х1уманна т1ехьажийна хуьлура – нохчийн мехкан а, нохчийн а хьашт-дезаршна», – иштта тоьшалла до В.В. Путина.\n«Нах бацахьара, со президент а хир вацара», – билгалдоккхура ша Ахьмад-Хьаьжас. Цуьнан не1 (балхахь а, ц1ахь а) даима йиллина яра, цуьнгара г1о-накъосталла эшна т1е мел вог1учу стагана. Мехкан а, халкъан а, дуьхьа болчу къийсамехь цо терзанан цхьана аг1ор диллира уггаре а дезаниг – шен дахар. Шениг диллина ца 1аш – доьзалниг а. Муьлх-муьлххачо а дийр долуш х1ума дацара иза. Бусалба динан, нохчийн халкъан сирлачу кханенан дуьхьа, юкъ а йихкина, заманан дорцехула чекхвелира Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Шена аьттонаш ца лийхира цо. Дийнна халкъан, х1ора нохчичун лазам шена т1еийцира. Шен дагах чекхбалийтира махкана т1ебеана бала. Дала ницкъ белира цунна (ц1еначу нияте хьаьжжина) и беза мохь д1абахьа. Къонах боху еза ц1е шен хьацарца а, ц1ийца а яьккхира цо. Мах хадо йиш йоцу, кхин цхьа дика а дира Ахьмад-Хьаьжас: вайна юккъера ша д1авоьдуш, шен меттана к1ант Рамзан витира цо… Шен 1ожаллица дахаран толам баьккхира Ахьмад-Хьаьжас.\n… Шарна т1аьхьа шо долуш, болар сихдина д1аоьхур ю зама. Дукха х1уманаш хийцалур ду вайн лаьттан букъа т1ехь. Ца хийцалуш дуьсур ду цхьа х1ума: къонахчун еза ц1е а, цу къонахчо динарг а. Иза гуттаренна а ду. Сулейманов Ахьмада ма-аллара, х1ара дуьне-м къонахийн белшаш т1ехь лаьтташ дай!\n← Кана-Шейх Хантиев\nГ1иллакхан мехалла →\nВрач Мухаммад Ал Крад из Сирии\nВ Сербии построят центр изучения Корана в честь 70-летия Первого Президента ЧР, Героя России Ахмата-Хаджи Кадырова


Роналдос декъалвина Нурмагомедов толам баккхарца\n"Матч ТВ" телеканалехь ийначу латарийн стилехь волчу латархочо Нурмагомедов Хьабиба дийцина, Мадридан "Реалан" футболисто Роналду Криштиана UFC чемпионатехь лата волавалале а, толам баьккхинчул тIаьхьа а телефонехула хаам баийтинера шега аьлла. "Латар хир долуш дуй аьлла, хоттуш яздира цо соьга юьхьанца. Цул тIаьхьа: "Со воккхаве хьо чемпион ваьлла" аьлла а яздира Роналдос соьга", - аьлла Нурмагомедовс.\nОьрсийчуьра ММА-н латархо Нурмагомедов Хьабиб чемпион хIоьттина UFC (Ultimate Fighting Championship) олучу латархойн чемпионатехь еарийн буса. Iамеркахо Яквинт Эла эшо аьтто баьлла цуьнан.\nОьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша яздарехь, массо а суьдхоша толам дIабеллера Нурмагомедовна.\nНурмагомедов дуьххьарлера спортхо ву Оьрсийчуьра UFC чемпионан титул яьккхинарг (яйн йозаллан категори). 29 шо долчу Дагестанерчу спортхочо 26-зза толам баьккхина шен карьерехь - цкъа а эшна вац. Цуьнан цхьа латар дIадирзина толамхо билгалваккха аьтто а ца болуш.\nРоналдоца шен кху Iай Инстаграмехь тасаделлера гергарло аьлла Нурмагомедовс. Чиллан-баттахь гар а нисделира цушиннан, вовшашна совгIаташ а деш. Нурмагомедовс португалцана чолан куй беллера, ткъа цо кхунна шен автограф йиллина, коч еллера.


Са накъост Европехь ву, цуьнан хIусамнана Нохчийчохь ю. Накъоста ша оьгIаз ваханчахь ше зудчуьнга МСН чохь "йитан ю" аьлла яздина, иза йитан ларалуш юй? ЧIогIа цушинна барт ба лаьара суна, вовшах кхетта дукха хан яц и шиъ! Эца зудчуьнгара йиттал даьлла бахьана дац аьлла хета сун, делахь АллохIу аIлам! Хьай ма-хуьллу сиха жоп лахьара ахь, АллахI реза хуьлда.\nБакъду, цкъа хьалха маттаца йита а йитина, тIаккха иза йитина хилар цунна хоуьйтуш яздина делахь, тIаккха иза йитаелла хуьлу цо хьалха аьлла долчу дешнашца.\nИ кхо агIо вай йоцца йийицича: маттаца схьа а олуш яздича, зуда йитар ду́жу; маттаца схьа а ца олуш, маттаца ша́ шен зуда йитина аьлла а доцуш яздича, йита лаам хиллехь ду́жу, ца хиллехь ца ду́жу.\n26.03.2010 = 10/04/1431\n «Ал-мавсуIатул-фикъхIиййатул-кувайтиййахI», 29/18; Шейх ВахIбат Аз-Зухьайлий, «Ал-фикъхIул-исламий ва адиллатухI», 9/343; Шейх Саййид Сабикъ, «ФикъхIус-суннахI», 2/249.


"Спартакан" фанаташна дуьхьал ницкъ баьккхина Кадыровн полкан эскархоша\nСоьлжа-ГIаларчу "Ахмат-Арена" стадионехь къепе латточу "Кадыровн полкан" белхахой тасабелла "Спартак" футболан шина фанатах. Меттигерчу "Ахматан" Москварчу футболхшца йоьдучу матчехь ловзар сацийна садоIучу заманчохь хилла юьйцу инцидент. "Осторожно, новости" телеграм-канало бина и хаам.\nЦхьайолчу социалан машанашкахь билгалдоккхура, динца доьзна сийсазо лелорна леттера шина фанатах аьлла. Оьрсийчоьнан Премьер-Лигин кхерамзаллехула волчу инспекторо Мейтин Александра бахарехь, дуьйцург латар дац, хIунда аьлча цхьахволу фанат ша лелориг хууш ца хиллера.\nДахначу кIирандийнахь дIаяьхьира "Ахматан" а, "Спартакан" а матч Соьлжа-ГIаларчу стадионехь. Ловзар дирзира "Спартака" толам боккхуш, 1:0 жамI а хIоттош, йирзира матч.\nНесарарчу "Ангушт" клубан футболхошна таIзар дира, Прохладный гIалахь меттигерчу "Энергетик" клубаца ловзар дIадирзинчул тIаьхьа суьдхойн тобанна тIелатар дарна. ГIебартойн-балкхаройн футболан тобан матч йирзира, 2:1 жамI а долуш.\nСоьлжа-ГIаларчу "Ахмат" клубан (Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа "Магнитскийн глобалан актан" буха тIехь санкцеш дуьхьалъяьхна цунна) спонсор хIоьттира, 1994-чу шарахь Киевехь вовшахтоьхна, Кипрехь регистраци йина букмекерийн PariMatch контора.


Исламан Нур - Свет Ислама - 227-гIа дакъа\nIарафат а, иштта «Iашураъ» а, «тасуIаъ» а деношкахь марханаш кхабаран дозалла\n1250. Абу Къатадата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iарафат дийнахь марха кхабаран хьокъехь дерг хаьттича, цо жоп делира: «(Оцу дийнахь кхобучу мархано) дIадаханачу а, тIедогIучу а шерийн (къинойх) дIацIанво»» (Муслим: 1162).\n1251. Ибн Iаббаса (АлллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша а кхаьбна Iашураъ дийнахь марха, (бисиначу массаьрга) и кхаба аьлла омра а дина цо» (Бухари: 2004, Муслим: 1130).\n1252. Абу Къатадата (АаллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iашураъ дийнахь марха кхабаран хьокъехь дерг хаьттича, цо жоп делира: «(Оцу дийнахь кхобучу мархано) дIадаханачу шеран (къинойх) дIацIанво» (Муслим: 1162).\n1253. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, нагахь со тIедогIучу (шаре) валахь, билггал, иссалгIа де а кхобур ду аса» (Муслим: 1162).\n Цуьнан кхетам иштта бу: пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIедожийна нахана оцу дийнахь марха кхабар, амма парз дац и кхабар.\n Вуьшта аьлча: Мухьаррам беттан иссалгIа де.


Адамах адам дийриг ду гIиллакх\nГIадужу-бутт 12, 2012\nНохчийчоь -- "Нохчийн меттан де" даздар, Соьлж-ГIала,25Охан2012.\nТахана нохчийн яздархочо Уциев Абус дуьйцур ду зуда ялийначу жимчу стага а, маре яханчу жимчу зудчо а лелочу а, ткъа иштта кхин долчу а нохчийн гIиллакехь лаьцна. Цо дуьххьара хьахийнарг дара доьзал кхолла кечлучу нохчийн кегийрахойн гIиллакхаш.\nТахана нохчийн яздархочо Уциев Абус дуьйцур ду зуда ялийначу жимчу стага а, маре яханчу жимчу зудчо а лелочу а, ткъа иштта кхин долчу а нохчийн гIиллакех лаьцна. Цо дуьххьара хьахийнарш дара доьзал кхолла кечлучу нохчийн кегийрахойн гIиллакхаш.\nУциев Абу: «Вайн дайн хенахь захало деш, иза дийнахь чиркх а латийна де олуш хилла. Йоьдург а, йогIург а мила ю а хууш дан деза захало бохург, ду иза. Захало уьш белла дIабовллалц баха дагахь деш хилла, цкъа делахь. ШозлагIа делахь, оцу динчу захалонах кхууьш йолу тIаьхье чIогIа мехала хилла.\nКIант шен гIиллакхца а, оьздангаллица а билгал ваьлла хила везаш хилла. Нахе шен лерам байта безаш хилла иза, дика цIе яккхийта езаш хилла. Оьрсаша олу-кх, Иван Иванович олий. Нохчаша Ахьмад Бетерсултанович ца олу, хIунда аьлча, оцу Ахьмадан шен цIе хила еза.\nДайн цIершна тIехьа лечкъина ваха амал ца хилла нохчийн кIентан. Эвтархойн Ахьмад аьлла, иза Эвтарара вуй хаийта. Мадин Джаьммирза аьлла, кхин а Джаьммирза хиларна, иза цунах къасто.\nИштта, оцу къонахчо ша шен хьацарца а, шен цIийца а, шен гIиллакх-оьздангаллийца а, шен хьекъалца а, кхетамца а яккха езаш хилла шена цIе».\nТкъа муха хилла жима стаг зуда яло аравалар? Уциев Абус дуьйцу.\nУциев Абу: «КIант волчу а, йоI йолчу а дайша хьахош хилла захало. ЙоьIан 18, 17 шо кхачча дийр дуй вай захало олий, шайн йиллина хан хилла церан. Оцу кIентан наха йоьIан да волчу нах бохуьйтуш хилла, шаьшшиъ доттагI велахь а, и стаг шаьш лорий хаийта.\nИза доцуш, вайн олуш ду, йоI едда маре яхана олий. И тайпа захало а лелеш хилла, йоIа кIант къаста а вой, шен захало безамца ду олий».\nДерриг а къаьмний аьлча санна гIиллакх ду зуда ялочу стага ловзаргахь эвххьаза дакъа лоцуш. Нохчийн гIииллакх кхин ду. Нохчийн Iедалехь зуда ялийнарг лечкъина хила везаш ву. Цуьнан бахьана иштта дуьйцу яздархочо Уциев Абус.\nУциев Абу: «Зуда ялор чIогIа экаме хIума лоруш ду вайнехан. Цундела, зуда ялийча, кIант шен дех а, ненах а, баккхийчу вежарех а, шена бехке болчу лулахойх а, тунцахойх а лечIкъаш хилла. Цу кепара гIиллакх лелош хилла-кх цо, шен доттагI волчехь хан йоккхуш, шен гергарчарна маьршо юьтуш.\nШа цIеххьана воккха хилар хаийта эхь хеташ лелаш хилла иза. Воккханиг да ву, ткъа ша хIинца а жима ву бохург, ду иза. И агIо экаме лору-кх халкъо».\nТкъа хIун юкъаметтигаш лело еза хIусамдас а, хIусамнанас а гергара нах болчехь? Уьш хала ду аьлла, хеталахь а, хаза а, шен чулацам болуш а гIиллакхаш ду бохуш, дуьйцу Уциев Абус.\nУциев Абу: «Шаьш гучудевлла далахь а, чувеъча зудчуьнга дIахьежар а, дIахьажахь а, тIех сов вист ца хилар а, да а, воккхах волу ваша а волчехь, чай дотта, я иза-важа алар ша ду, амма эвхьаза вистхилар ца хилла».\nНохчийн гIиллакхаш дуьйцуш, хаьхош Iедал ду бере хьажа йиш йоцуш хуьла нус, чохь бехке стаг хилар бахьана долуш олий. Яздархочо Уциев Абус шеконе дуьллу и гIиллакх. Иза дийцар шен Iалашо йолуш ду бохуш, дуьйцу цо.\nУциев Абу: «Советан Iедалан заманахь дестийна а, даздина а вайн къоман гIиллакх-оьздангалла хIаллак дан, емал дан дийцина хIуманаш ду уьш. Бер делха доладелча марнанас а, мардас а иза схьаоьцуьйтуш хилла. Шайн йоIе а схьаоьцуьйтуш хилла. Вайн вархIе а дайша аьлла ду, шуьне хуур вац оьздан стаг, бер дуза а ца деш аьлла.\nХьаша веъча, хьаша-дас а олуш хилла, хьенех, пурба дац шуна, берашна юург а ца луш, шена иза яла олий. Вайнаха шайн дайн гIиллакхаш лардеш хилла, амма уьш лардеш болчара алсам дуьхьал лелош хилла.\nСоветан Iедал долуш, къаьсттина вай махках даьхначул тIаьхьа, и къам махках доккхур дацара, нагахь церан акха амалш а, акха гIиллакхаш а ца хиллехь ала дийцина ду. Цу хенахь а лелла уьш, махкахь русификаци ян гIерташ».\nДерриг дуьнентIехь дIасабаьржина нохчий. Царна тахана гуш ду кхечу нехан гIиллакхаш. Цаьрца дуьстича, нохчийн гIиллакхаш лело хала ду аьлла, хетало. Амма вайнехан гIиллакхех кхера оьшуш ду аьлла, ца хета шена бохуш кхин дIа а дуьйцу «Дицдина жовхIарш» цIе йолчу книгин авторо, яздархочо Уциев Абус.\nУциев Абу: «ГIиллакх лелор оьзда ду, муьлхха а къомера схьаэцча а. ГIиллакх массо а диканийн бохь бу, баьхна вайн дайша. ГIиллакх лелош делахь деза а ду, сийлахь а ду, хаза а ду. ГIиллакх ца хилор ду доьхнарг.\nВайн махкахь кхун тIаьхьарчу 25 шарахь баккхийн хийцамаш хилла. И йоккха топ оьрсаша хьан хьолана а, бахаманна а, хьан махкана а тоьхна яц. И йоккха топ хьан гIиллакх-гIуллакх а, оьздангалла а, хьан яхь а, доьналла а, хьан къонахалла а йохо тоьхна ю. Маттах а, эсах а воха а вина, хьо Оьрсийчоьнан юкъара гражданин ву аьлла, юкъара стаг ван тоьхна ю и йоккха топ.\nХIаваъ ца хилча а, юург ца хилча а дахар хир дацара. Иштта мотт а, култура а ларъеш ца хилча, къам хир дац, иза делла ду».\nШо шаре мел долу а хийцало адамийн дахар а, цу дахаран кеп а, нехан гIиллакхаш а. Муха хийцаделла нохчийн гIиллакхаш тIаьхьарчу хенахь. Цунах лаьцна дийцахьара аьлла, дийхира оха 70 шаре яьллачу, амма тахана а сема а, дуьззина дахар дIакхоьхьучу Зараъ цIе йолчу йоккхучу стаге.\nЗараъ: «Нус керта еъча вуно хаза а хетара, оьзда а дара, гIиллакхе а дара. Дала иман а, беркат а дохьуш яийтина хуьлийла олий, декъал а йора декъал ян баханачара. Марзахошца ларам болу нус, яъал езара массерна а.\nХьалха неслара йолура чохь 2, 3, 4 кIант хилча. Йоккхах йолу нус а, кIант а шайна даккхара. Кхин кIант ца хилча зуда ялийна кIант цхьаьна кертахь хилара. Делахь а шайн-шайн чоьнаш хилара.\nХIинца марнана а, марда а ца дезаш, нисса дIа и цIийнада хилчхьана, цо чукхоьхьуш долу ахча а хилчхьана тоьаш ю цхьайолу зуда. Ткъа цхьаерг хIинца а, Делан къинхетам бу, дика ю хIинца а.\nЛулара стаг чувеъча а, я генара стаг веъча нус а, цуьнан цIийнада а къамеле ца далара. Цхьамма къамел деш, вукхо ла а дугIуш, уггара хьалха чувеъанчунна кхача хIотто гIайгIа бора. Цхьа а эвхьаза гIуллакхаш дацара. Марнанна а, мардена а хьалха бер схьа ца оьцура тохаралерчу зударша. Хьалхалера гIиллакхаш дика дара.\nКегийра нах гIиллакх доцуш бу бахар бакъ дац бохуш, кхин дIа а дуьйу 70 шаре яьллачу Зараъа.\nЗараъ: «Кегийчеран гIиллакх дац олу хIинца. ВаллахIи-биллахIи, кегийчеран гIиллакх а му ду, гIуллакх а ма ду! Баккхийнаш бу-кх галбевлла. Ша вьуз-вуьзнарг галваьлла-кх воккханиг. Шена ахча а, бохча а хилчхьана гIиллакхашна тIера доьхна долуш доллу адам. Хьалхалерчу замане хьажча, аьттехьа а дац хIинца дерг».\nНохчашна юкъара цхьадолу оьзда гIиллакхаш дIадолуш хиларна саготта ю Зараъ.\nЗараъ: «Юург а, мерг а ...ЧIогIа барт бара. Цхьаьна охьа а ховший, хIума кхаллар. Дерриг а дика дара хьалхалерчу заманахь. Кхачанах схьадолуш ду дерриг а, иман а, беркат а. Цхьаьна шуьне хиинчу доьзалан барт чIогIа хуьлу. Уьйр хуьлу. Марзо а цуьнца ма ю.\nБарт чIогIа хилара хьалхазаманчохь. Чохь мел верг цхьаьнакхетара. Нана-доккха шун хуьлура. Даккхийн чоьлпанаш хуьлура. Хаза, и шун дуззий, цхьана шуьнан чу галанаш а йохкий, вукху шуьнан чу жижиг а дуьллий, я кIалдаьтта дой, я хIоа кхорзий...\nСхьалаца корта а болуш, уьш лелош болчарна чIогIа мехала хIуманаш дара хьалха хилларш. ХIинца уьш дукхах болчергехь аьттехьа а дац».


Машенаш чехка хихкинарш "дIакхаьчна"\n"Стритрейсинг" бохург хIун ду дуккхаъчу нохчашна ца хаа мега. Амма хаа царна, шеко а йоцуш, гIалин а, яртийн а урамашкахь цхьа а бакъо а ца ларйеш, чехка машенаш хехкар хIун ду. Цу чехка хоьхкучу машенаша нахе бахьаш болу баланаш а, бохамаш а.\nАмма чехка машенаш хоьхкуш, шаьш уьш хаьхкинчехь бехк боцучу некъахошна тIе а тоьхна, уьш байъа я лазон йиш хилар бен а ца хеташ, цу машенах вайн заманахьлера кхераме герз а дина лелар цхьана нохчашларчу кхетам боцучу кегирхойн цамгар хилла ца Iа. Европехь а бу и хIума лелош болу кегий нах шортта.\nКъаьстина, бусалба орамаш долчу, я аьр вай, туркойн, Iарбойн мехкашкара орамаш долчу, чехкачу говрах а, чехкачу машенах а, кхечу цхьанна а хIумнах ца дечу кепара дозалла дан Iеминчу културин гонашкарчу нахалахь. Германехь, масала, дуьненчохь тоьллачех автобанаш а, гIаланашна юккъера машенан некъаш а хиларна къаьстина дукха хуьлу цу махкахь кегирхоша вовшийн машенийн чехкалла къийсар.\nШех стритрейсинг олучу цу къийсамашкахь дакъалаца лерина кхечу мехкашкара кегирхой а оьху Германе, оццу Туркойчуьра а, Эмираташкара а, хьалха Югославин декъа хиллачу мехкашкара а, амма иштта генарчу Цхьаьнатоьхначу Штаташкара а, Китайра а.\nЦу наха шайн чехка машенаш автобан тIехь бен ца хехкахь-м иштта даккхий зенаш а ца хила мегар цера ша-башхачу ловзарех, амма кегирхошна юккъехь даьржина ду и машенаш чехкаллина хехкар дийнахь делкъа хенахь а тIаьхьа яккхийчу гIалийн урамашкахь лелор, гондIа лелачу гIашнекъахошна а, кхечу машенашчуьрчу нахана а шайх кхерам а кхуллуш.\nМасала, стритрейсинган цхьа кеп ю, вовшашна бевзаш а боцучу наха спонтане еш ерг. Аьр вай, цхьана сонтачу машенахь светофорехь сецна лаьтташ цхьа жимстаг хуьлу.\nЦунна уллохь соцу цхьана кхечу сонтачу машенахь цхьа кхин жимстаг. Цу шинна цхьаьна мIаьргонна вовшашка бIаьрг кхетар тоьу, аьлла дош а доцуш, машенаш дIа а лелхийтина, спонтане гIалин юккъехь вовшашца чехкалла къовсуш машенаш хахка. Ишттачу хахкаршкахь амма шаьш хьанна а машен тIетоха йиш хилар тергал ца до цара. Ткъа цу иллегалечу къийсамийн закъалташ дела денна аьлча санна алсамдуьйлуш ду немцойн урамашкахь.\nДуккхаъчу нахана хетарехь, закъалташ алсамбийлар а, кегирхоша меттигера низамаш а, я шаьш лазон а байъа а тарлучу некъахойн дахар а тергал ца даран бахьана немцойн кхелашкахь цу кепарчу хехкаршкахь машен тIетоьхна шен карахь стаг вийнарг хIинцалца схьа „ларамаза стаг вер“ я „вен Iалашо а йоцуш шен карах стаг валар“ бохучу артиклашца цхьаъ я шиъ шо а тухий, ткъа цунах а ах арахь яккха а тухий, буьтуш хиларца доьзна дара.\nИштта, масала, яханчу бIаьста Коьлнехь кхел йира сонталлина чехка машенаш хахка а вахана, вилспетехь йоьдуш йолу 19 шо долу йоI йийначу шина туркойн къомахчу жимчу стагана. Царех цхьанна арахь яккха 2 шой 2 бутт хан туьйхира, вукхунна иштта арахь яккха цхьа шой, ах шой.\nШаьшшиъ а иштта атта кIелхьарвер ву аьлла тешна хиллачух тера дара оршот дийнахь Берлинехь кхелана хьалха хIоьттина хилла волу къона ши турко – 28 шо долу Хьамдий, 25 шо долу Марвиний. Цу шиммо даханчу шарахь Берлинан уггаре а дукха адам дIасалелачу Курфюрстендамм урамехь чехкалла къовса а вахана, шен машенахь дIавоьдуш волчу 69 шо долчу воккхачу стагана тIе а тоьхна, иза вийнера.\nЦу шиннех цхьаннан машен дукхачехка йоьдуш хилла машен тIекхеттачул тIаьхьа кхин саца ца луш 100 метар герга дIатакхийнера цара воккха стаг чохь волу джип.\nХIинца кхело цу шина жимчу стагана велла дIаваллалца набахтехь яккха хан тоьхна, дуьххьара немцойн кхелан исторехь цу кепарчу зуламана иштта лакхара таIзар а тухуш. Шайн сацамна бух балош, кхелахоша элира, и ши кIант цхьа а вен Iалашо йолуш ца хиллехь а, амма и шиъ ца хууш вацара, шаьшшимо лелочунах муьлхачу а мIаьргонехь адамаш дала йиш юйла. Ткъа цу шиннан машенех прокуратурин векало кхелехь „нах бойъуш долу герз“ элира.\nИзза аьлла хеташ ю Берлинехь ехаш йолу Астемирова Луиза а. Ца хууш вийна бохург нийса дац боху цо, хIунда аьлча гIалин юккъехь шаьш иштта чехка машен хохкучу хенахь царна шал шера хаара, иза мел кхераме ду.\nАстемирова Луиза: „ЧIогIа нийса ду. Зулам ду цара лелошдерг. Чехка шаьш и машен хаьхкича, цунах хиндерг ца хууш ма бац уьш. Ца хууш карах вийна бохург бакъ дац. Тротуар тIехула дIавоьдуш ца хууш белш кхетта карах велла ма ваций иза церан, хьерваьлча санна 100-200 чакхарма сохьтехь чехкалла тIе а таIийна, тIетоьхна вийна ву. Нийса тоьхна хан ю“.\nХьалхех дуьйна и тайпа зуламаш лелош болчарна иштта лакхара хенаш тухуш хиллехь сел дукха нах церан карах лийр бацара аьлла хета Германехь ехачу Гацаева Сацитина а. Иза ехачу Коьлн гIалахь даханчу шарахь масийта стаг велла цу сонтачу нехан карах. Цундела цунна нийса хета эххар а Iедало цу нахана шен чIагIалла гайтар.\nГацаева Сацита: „Вуно нийса тIеэцна сацам бу. Лерина и стаг вен лууш цара ца вийнехь а, шаьш иштта чехка машен хаьхкича царна хаа дезара цуьнан хIун тIаьхьло хир ю. Шен новкъа дIавоьдуш волу стаг вийна цара.\nЦуьнан хIун бехк бу? Цунна хIун бен ду цара ша лерина вийча а, хьерабевлла машен хаьхкина, ца хууш вийнехь а. Цунна валар хилла, цуьнан доьзална шайн да вер хилла. Иштта лакхара хенаш тухуш елахь кхечара а ойла йийр яра, шаьш иштта хIума дале хьалха“.\nАла догIу, кхелехь шаьшшиммо динчух хIумма а дохко валар гойтуш и ши жимстаг ца хилар. Царех цхьаъ шена тоьхна йолу хан схьакхайкхича Iадийча санна латта висира.\nТкъа важа, Хьамди цIе йолу кIант, маьттаза мотт а буьйцуш, кхелахошна лен а, кхерамаш тийса а волавелира. Шаьш вийначу стеган доьзале, иштта цу кхелехь хиллачу, цу шиннах цхьаммо а ша дохковаьлла я шена къинтIера довла ца элира.


ГлавнаяХоамашЙовлой Заьлмах: «Цхьацца гӏа а боаккхаш гӏоргда вай дӏахьалха»\nЯндарера наькъаш тоадара а из юрт социальни хьакъехьа дегӏайоалаяра а дешаш дийцар Парламента спикер волча Йовлой Заьлмаха юрта совета депутаташца вӏашагӏкхетаре. Цу вӏашагӏкхетаре дакъалоацаш бар Наьсарен района да Латыранаькъан Исроапали юрта да Паданаькъан Исмаӏали.\nКъамаьл дӏадолалуш цар дийцар кӏирандийнахьа чакхдаьннача Россе Президента хоржамех шоашта хетар. Депутаташа белгалдир, шоай юрта хоржамаш дика вӏаштӏехьдаьха хилар. Паччахьалкхен кулгалхо харжара лоархӏам лакха болга ха а ховш, кхадж тасса бокъо йолча юрта бахархоша хьинаре дакъалаьцар хоржамашка. «Са цӏагӏарча берригача дезалхоша дакъалаьцар хоржамашка. Кхадж тасса бокъо йолаш виъ саг ва уж. Хӏанз ала йиш ма йий из, аз а са дезалхоша а тхой кхадж Путин Владимира дӏабелар, хӏана аьлча, из хьатӏавеначул тӏехьагӏа Росси лархӏа болабелар дунен тӏа, цо низбола паччахьалкхе хьайирвай даьхенах», – аьлар депутата Гӏанажанаькъан Солтмурада. Яндаре хулаш латтача хувцамашка хьежача тоъаргда, федеральни центро Гӏалгӏайченна беш бола теркам бовза, цудухьа вӏалла тамаш а яц, Гӏалгӏайчене бахача наха Путин Владимира кхадж тассар», – аьлар вокх депутата Китенаькъан Бембулата. Юрта имам волча Даурбеков Микаила белгалдир, Россе Президент волча Путин Владимира кхадж ӏочутессача хоржамхоша вай республика Мехкада волча Евкурнаькъан Юнус-Бека дӏахьош йола политика а хьаллоацаш хилар, уж нах цох тешаш хилар.\nМарт бетта 18-ча дийнахьа Йовлой Заьлмах ше а хилар кхадж тоссаш укх юрта. Цо тешал дир, кхадж тасса нах дукха хьабахкара. Цо яхачох, нах тӏехьа хиларо таро лу Путин Владимира вай паччахьалкхе чӏоагӏъяра, Россе берригача гражданий хьал тоадара тӏаерзаяь ший политика дӏахояхьа. «Цу тӏехьа тессаб вайх хӏаране кхадж», – белгалдир Йовлой Заьлмаха.\nЮрта депутаташа дӏаелар республика парламента кулгалхочунга юртахой обращени. Цу каьхата тӏа цар белгалдаьд юрта эггара лоархӏамегӏа дола дешаш, цхьаццадолча наькъаш тӏа асфальт билар а долаш. Парламента спикеро дош делар гулбеннарашта, укх шерара а 2019-ча шерара а республикански программаш вӏаштӏехьйоахача хана Яндарерча бахархой дехарашта къаьстта теркам бе. Йовлой Заьлмаха баркал аьлар юртахошта, шоашта эшараш лечкъа а ца деш дувца уж кийча хилар бахьан долаш, шоашта дулургдар а, бюджета ахчанца мара дулургдоацар а, е кхычахьара ахча вӏаштӏехь а даьккха шоаш де лерхӏар а. «Района а юрта а бюджеташка хьежжа цхьацца гӏа а боаккхаш гӏоргда вай дӏахьалха», – аьлар къамаьл чакхдоалаш Йовлой Заьлмаха.


Къена-Хи — Википеди\n42°38′26″ къ. ш. 45°56′54″ м. д.HGЯO\nХӀокху версин 13 хийцам хьажа дезаш бу. ЧӀагӀъелла верси хьажжина (2016, 29 май).\n↗1579 адам (2016)\nКъена-Хи — Нохчийн Республикан Шаройн кӀоштан эвла ю.\nИза ю Къена-Хин юьртан меттиган административан центр.\n2.2 Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом\n2.3 2016 шо\n1552 ↗1611 ↘1606 ↘1571 ↘1568 ↗1579\nШира истори[нисъе | нисъе чухулара]\nЛаманца Ӏуьллуш йолчу Шаройн кӀоштехь ю Кенхи юрт. Шарой-Орга хина уллехь, Дагестанан дозанца ю иза. Кхунна гуонаха ю: Дагестанан республикера ГӀодобери, ГӀаигӀатла, ткъа дозанал сехьа Бути, ХӀима, Чадра, Кири ярташ. Юрт маца йиллина билггал хууш дацахь а, XVI-XVII-чуй бӀешерашкахь Умма-Ханан керахь хиллачу жӀайхойн олалли юкъайоьдуш хилар хьахийна меттигаш ю. Дагестанан Цумадан кӀоштан Цумада юьртара корабалли тайпанах болу жӀайхойх къомах нах бу дуьххьара юрт йиллинарш. Цул тӀаьхьа Дагестанан БотӀлихан, Цумадан кӀошташкара 8 тайпанах жӀайхой а, иштта вайн республикин Итон-Кхаьллан кӀоштера хьачарой а, гуьржийн махкара нах а хевшина кхуза баха. Юхьанца дерриге а тайпанаша шайн-шайн мотт буьйцуш хиллехь а хан-зама яларца массара а цхьа мотт бийца болийна, жӀайхойн чамалин диалектехь буьйцу цара мотт.\nДӀаихначу шерашкахь тайп-тайпанчу округашна, республикашна юкъайоьдуш лаьттина Кенхи. 1924-гӀа шо тӀекхаччалц Дагестанан Ӏаьндийн округа юкъахь лаьттина, цул тӀаьхьа 1944-гӀа шо тӀедаллалц НГӀАССР-н Шаройн кӀоштана юкъайогӀуш хилла. Ткъа 1944-чу шарера 1957-гӀа шо кхаччалц Дагестанан Цумадан кӀоштах дӀатоьхна лаьттина, ткъа цул тӀаьхьа НГӀАССР-н Шуьйтан кӀоштана юкъахь лаьттина. 1992-чу шарахь дуьйна, Шаройн кӀоштана юкъахь ю.\nБӀешераш хьалха дуьйна а даьхни, латта лелорца хилла Кенхирчу бахархойн хене бовлар. Бакъду дӀаден пайдехь долу латтанаш кӀезиг ду ламанца, цундела оцу лаьттан пусар деш гӀишло а дӀаден мега долчу лаьтта тӀехь ца еш тӀулгаш тӀехь еш хилла гуттар а.\nДуьххьара 1929-чу шарахь Кенхи, Чадра-шина юьрта юккъехь Школхе олучу меттехь йиллина кхузахь школа. Нохчийн, жӀайхойн, оьрсийн къаьмнех бара хьехархой. Вайнах махках баххалц болх беш яра и школа. 1937-чу шарахь йиллира колхоз, кӀоштехь хьалхарчу меттехь яра иза.\nСийлахь-боккха Даймехкан тӀом[нисъе | нисъе чухулара]\nТӀаьхь-тӀаьхьа толуш схьадогӀуш дара юьртан дахар, амма цӀеххьана цхьанна а цамоьттург хилира — Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болабелира. Оцу тӀаме 60 стаг вахара хӀокху юьртара, цхьаболчу доьзалшкара шишша-кхоккха а ваханера тӀаме. Масала, АбуевгӀеран доьзалера кхо ваша ваханера тӀаме, АлибулатовгӀеран, ДубаевгӀеран, МагомедхановгӀеран, ОмаровгӀеран, УмаровгӀеран, БаталиевгӀеран доьзалшкара шишша ваханера. Тайп-тайпанчу фронташкахь тӀемаш беш царах 38 бӀаьхо кхалха а кхелхира. Брестан гӀап ларъеш кхелхира Алибулатов Шихабудин, Гасанов МуртазӀели, Гошдадов Иман-Ахьмад, Исмаилов Сулейман, Салимов Анаб. Алссам нах бахара кхузара хӀетахь къинхьегаман эскарехь гӀуллакх дан а. 108 стагана «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945гг.» мидалшца совгӀаташ дира, ворхI стагана «За оборону Кавказа» мидалш елира.\nКарарчу хенахь Кенхехь 300 сов ков-керт а, 2000 гергга стаг а ву Ӏаш. Юьртахь юкъарадешаран 3 школа, 2 библиотека, 2 культурин цӀа, жӀайхойн культурин туш, куьпан больница, дохнан лоьрийн учреждени ю.\nХьалха ледара хиллехь а, некъаш тодина хӀинца, Шарой-Орга хи тӀехула тӀайш а техкина, дика болх беш ю телефонан зӀе а.\nХӀинцалерчу лехамашца богӀуш болчу гӀирсашца кечйина ю школаш, культурин, медицинин учрежденеш.\nМассанхьара санна кхузара а бевлла дика говзанчаш, пачхьалкхан гӀуллакххой. Царах ву медицинин Ӏилманийн доктор, профессор Абдулаев Алигаджи, Российн Федерацин юкъарчу дешаран сийлаллин белхахо, Дагестан республикин хьакъволу хьехархо Ражабова Хьава, Федеральни суьдхо Алимирзаев Агамирза, Дагестан Республикин хьакъйолу лор Сулейманова Сагират, Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо Магомедов Ахьмад, кхиберш.\nВайн республикехь дӀахьочу юкъараллин дерриге а гӀуллакхашкахь дакъалоцуш бу Кенхира жӀайхой, царна массарна а нохчийн мотт а хаьа. Кхузара, берриге а кегийрхой долуш ламаз, марха долуш бу. Вовшашца, нахаца лело гӀиллакх, гӀуллакх долуш бертахь беха кхузара нах.\n↑ 1 2 Чеченская Республика. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2008-2016 годов\n↑ Кенхинская сельский округ (Юьртан меттиг)* (Шаройский район)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Къена-Хи&oldid=2572108»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 11 февраль, 18:26.


Къудс гIалара Аль-Акса маьждигана тIехула гуттар дов лаьтта Израилна, Урдунна юкъахь\nКъудсера Аль-Акхса маьждиг\nУрдунера ХIашимайт паччахьаш гуттар бусулбанан динехь еза йолу Палестинера Къуьдс гIала а, цигахь долу Аль-Акса маьждигана шаьш дола дан а хьалхара хетта бу. Амма Израилан карахь иза хиларо къовсам латтабо гуттар Урдунна а Израилна юкъахь\nУрдунан Паччахь Абдалла ШолгIаниг Къудсера Бусулбанан дуьххьаралера къилба, Акъса Маьждиган верас ву аьлла дIахьедар дича, Жуьгтийн эскаро Бусулбанаш маьждиган чу ца буьтуш хIума лелийна.\nХIокхy 2013 шеран Стигалкъекъа беттан 7-чу дийнахь Къудусан Бусулбанан кхеташоно Урдунан Паччахьан, Абдалла ШалгIачуьанан, Палистийнера Акъса Маьждиган дола дара тIекаре доьхкуш сацам арахийцира.\nШолгIачу дийнахь, цу сацамах цабаша, цуьнан реза ца хилар гойтуш Жуьгтийн эскар Маьждиган уьйтIа чуьхьа а даьлла нахе ламаза ца дойтуш лаьтта.\nИза новкъ деана, Урдунан парламенто Амман гIалар Жуьгтийн векал экхавара кхоже диллича, 80 парламент векало къобал бира и сацам.\nПалестина - Палестинахой бу Аль-Акхса маьждигана арахьа мархийн баттахь ламазаш деш, 20Мар2010\nСтигалкъекъа беттан 9-чу дийнахь, Амман гIалахь, Израилан векалаллин хьалха хIиттина лаьттира Урдунера бахарой Жуьгтийн векаллега Урдунера аравала бохуш.\nСтигалкъекъа беттан 11-чу дийнахь СаIудера Ал-Шаркъ олу газето ара хийцира, Урдунан Паччахьо, Израило и Iиттарш саца ца ехь, Урдунан эскаре саца яийтира ю ша аьлла. И хабар Урдунан цхьаллига цхьана официал зорбанан хьостанаш тIечIагIа ца дира.\nАл-Шаркъо бахарехь, Паччахь Абдаллан жуьгтийн эскар Акъса маьждиган уьйтIа хецара шайна дуьхьал дича санна хета ша Къудсенан верас ву аьлла дIахьедар дина шолгIачу дийнахь.\nУрдунан паччахьо иза аьлла хила тарло бохуш дуьйцу тергамхоша, хIуна иза паччахьан нисса дуьхьал хIума ду, Урдунан махкан я Iедална дуьхьал доцуш. Иза хIунда дац Урдунан Iедална Дуьхьал аьлча, цу сацамо Паччахь ша пайхамаран тIаьхьех ву аьлла верас веш ву, Урдунан Iедалин официал цхьа а гIуллакх доцуш. ХIокхул хьалха а Израило шаьш палестинхошна Палестина меттан Урдунан мохк дIабала гIерта аьлча паччахь Абдаллас элира.\nПаччахь Абдалла ШолгIаниг: "Суна цкъа а ца хезна Малхбузера президенташ я Iамеркан президенташ, Клинтона а, Буша а, Обамас ишта къамел деш я Урдунан кханенна тIеIаткъам бийр бу бохуш. Со цец волу Iамеркаш соьга и дехха бохуш хабарш даьржича.\nСо тIаьххьара Iамеркера цIавеъча соьга Обамас иза аьлла бохуш эладитанаш дара махкахь. И хилла ма дац. И хабарш даьржорш жуьгтий хила мега. Вай теша сихло. Ас паргIат боху шуьга, Палестинин мохк муха хIотто вай долчохь, вайгахь чIогIа эскар ма ду. Цул сов, вайн Израилац массоза тIом ма бина. Сагатдан ца деза вай. Ишта хабар дуьйцург саца ван веза вай. Суна къонахой оьшу, ишта хабарш дуьйцурш ца оьшу."\nИза дара Урдунан паччахьо аьллирг, Урдунан махкана кхерамаш туьйсучарна дIахаийта. Паччахьо тIаьххьара аьлла дош «Суна къонахой оьшу, ишта хабарш дуьйцурш ца оьшу» Урдунера нохчий дика кхеташ дош ду. Урдунан эскарехь уггар хала хенашкахь Нохчийн инарлаш доккха дакъа лаьцна мохк Iалаш беш.\nБусулба нах чу ца бахийта, Къудсера маьждигехь салтийн ха хIоттийна жуьгташа


МОТТ IАМОР » Нийсо-Дагестан\n14.04.2021 157 0 niyso\n«Нохчийн мотт уггар а хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу,\nнагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь».\nМотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гIирс бу. ХIора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна ю. Ненан мотт хIора къоман а, хIора халкъан а оьздангаллин бух бу. Иза кIорггера дика Iамор вайн декхар ду.\nМотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш юкъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гIирс бу. Юкъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Iилма а, оьздангалла а — адамашна а, юкъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гIодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чIогIа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дIадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегI ду, ткъа ойла меттан сурт ду.\nХIума хааран а, хIуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Iаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хIуманах вайн болу кхетам бу.\nДуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.\nIилманчаша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лерина, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХIора меттанийн а тIехь, тайп-тайпана башхаллаш ю. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана юкъадогIуш ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана юкъадогIуш нохчийн, гIалгIайн, кIистойн меттанаш. Нохчийн мотт баьржина Нохчийн Республикехь, ГIалгIайчохь, Дагестанехь, Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитетехь а. 2010 шарахь ларарца Россехь 1 354 705 стага буьйцуш бара вайн мотт.\nРоссехь нохчийн мотт шен барамца пхоьалгIа меттехь бу (оьрсийн, ингалсан, гIезалойн а, немцойн а меттанел тIаьхьа). Нохчийчоьнан (оьрсийн маттаца нийсса) официалан мотт а, кхин Дагестанан литературан меттанех цхьа мотт а бу иза. Iилманчашна хетарехь, нохчийн йозанан истори шен орамашкахь дукха генара схьайогIуш ю. Кхо-диъ эзар шо хьалха баьхначу хуррой, урарташ олучу къаьмнийн йоза туьдуш, Iилманчаша пайдаоьцу хIинцалерчу вайнехан меттанех а.\nНохчийн маттах лаьцна язйина ю дуккха а байташ вайн г1арабевлачу яздархоша: Б. Саидовс, М. Мамакаевс, Ш. Арсанукаевс мел бу уьш нохчийн маттах лаьцна довха дешнаш аьлларш. Нохчийн маттах лаьцна дуьйцуш суна маттаца цхьаьна нана дага йог1у, х1унда аьлча, нана ю вайна дуьххьара нохчийн маттахь довзуьйтуш аганан илли, цул т1аьхьа да ву нохчийн маттан «1у» хилла лаьтташ. Цунах лаьцна дало лаьара суна М. Мамакаевн «Даймехкан косташ» ц1е йолу стихотворени т1ера мог1анаш:\n«Челакха ойланаш шен коьр\nЧохь ч1ана эшийна, шун\nдагна вас ца еш,\nМассаннхьа 1у хила, шаьш\nИ къена шайн дада\nтергалве», -боху цо.\n«Хеназа самъюьйлуш, шун\nМерзачу набарна агана\nДоьзалан хьашташа хеназа\nХьомсара шайн нана йиц\nма е», - боху цо.\nИштта х1инца санна нохчийн меттан тидам беш вай массо а хилахь, Дала мукълахь, нохчийн къам лийр дац. Мотт шен боцу къам делла ду. Цуьнан массалш гина ду исторехь. Къам дуьненчохь дехаш хиларан тоьшалла ду-мотт. Нохчийн меттан г1оьнчий дуккха а бу. Меттан сий дечунна, оьзда бийца а хууш, ша говза буьйцучуьнга ладог1ар к1ордор доцуш, хаза бу-кх нохчийн мотт.\nСан дагчу дижина Ш. Арсанукаевн «Ненан мотт» стихотворени т1ера мог1анаш:\nГ1иллакхе, оьзда бу\nМостаг1е вистхуьлуш - ду\nХьомечу езаре, безам ахь\nБека и, шех хуьлий хьан\nВайн меттан дешнаш к1еззиг ду, церан маь1нех кхета хала ду бохуш дуьйцучаьрга ала лаьара суна, муьлххачу а вайн яздархойн, хуьлийла и стихотворени я дийцар, еша уьш меттан дошам алсам даларан бен, меттан к1оргалла, оьздангалла, нохчийн меттан исбаьхьалла карор ю царна. Нохчийн мотт ца оьшу дахарехь сан доьзална бохуш верг, соьга хаьттича, тилвелла, шен доьзална хьалха а сий дайна ву иза. Ло Ахь Везан Дела цунна шен мотт а, къам а деза иман! АллахI Дала т1аьхье беркате йойла!\nХасавюрт гIалин №14-чу\nишколан ненан маттан\nлакхарчу категорин хьехархо\nАвтор: САИЕВА Айна\nДуьненан юкъара ненан меттан де кхоьллина 1999 шарахь ЮНЕСКОн 30 Генеральни сессехь. И де даздо хlора шарахь февралан 21-чу дийнахь. И де массо а къаьмнашна биглалдаккха\nТ1аьххьарчу шерашкахь вайн къомах доглозуш а, вайн дахаран некъ нийса хилахьара бохуш а нах вайна юкъахь к1еззига хилча санна хета суна. Дагестанехь бехаш болчу массо а


Ша карзахваьккхинера питанчаша аьлла Нурмагомедовс Путине\nВладимир Путинца Ульяновскехь цхьанакхетар хилла Дагестанерчу латархочун Нурмагомедов Хьабибан а, цуьнан ден а, хаамбо Кремлан сайтехь. Хьабибан дас Нурмагомедов Iабдулманапа дийцира президенте, шен воI ша хала кхиорах. "Хала бер дара хIара", - аьллера дас. "Атта хиллехь, ишта латархо кхунах хир вацара", - жоп делла Путина.\nЦул совнах, Оьрсийчоьнан куьйгалхочо шена хетарг аьлла, латарш дирзинчул тIаьхьа Нурмагомедовс хьовсархошлахь скандал ярх. Шена питанаш динера, цундела са ца тохаделира шега аьлла кIелхьаравала гIоьртинера Хьабиб.\n"И провокацеш лерина лелош ма яра, хьо чуьра ваккха. Вай боккха цхьа доьзал бу, кеп-кепара къаьмнаш чохь а долуш. Доьзалехь хIуъа а нисло. Нагахь арахьара вайна цхьаъ тIелеташ велахь, хьо-м хIунда дуьйцура, вай массо а ду кхийссадала кийчча. ТIаккха царна моьттург бакъ дац", - аьлла Путин Владимира.\nНурмагомедов Хабиба эшийра Макгрегор Конор Лас-Вегасехь хиллачу UFC латарехь. ЙоьалгIачу раундехь цо садукъочу кепехь лецира ирландхо.\nЛатар дIадирзинчул тIаьхьа йоццучу хенахь тасаелира Нурмагомедовн а, Макгрегоран а тобанаш. Летарш дIасабехира сихха юкъалилхинчу хадархоша а, оцу сарахь леташ хиллачу кхечу спортхоша а.


Шемара бераш цIа далорца хьарамлонаш лелийна аьлла, шеконаш ю "Кадыровн бакъонашларъярхочух"\nНохчийчоьнан Iедалхоша Иракъера цIа ялийна шо кхаьчна йоI\nДагестанера яхархо Эрэжебова Дженнет а, кху шеран Зазадокху-баттахь кхелхина Нохчийчоьнан куьйгалхочун цIарах адамийн бакъонаш ларъечу Кхеташонан декъашхо Саратова Хеда а йоьзна хила тарло, Шемара а, Иракъера а бераш цIадалорца лелийначу хьарамлонашца. Масех шарахь Эрэжебовас а, Саратовас а ахчанаш гулдеш хилла бераш цIа далон, амма оцу юкъанна билггал беш болх ца хилла цу тIехь, чIагIдо РЕН ТВ телеканало.\nКарарчу беттан 7-чохь канало репортаж арахецна, ХIинжа-ГIалахь дIаяьхьначу лерринчу операцех лаьцна, цу чохь дуьйцу Эрэжебован цIийнах талламбарх. Керлачу хаамашкахь гойту цIийнах хьовсуш а, полисхоша шеконашка эцначуьнца къамел деш а, цо чIагIдо, "криминалехь долу цхьа а хIума лелийна дац" ша бохуш.\nЭрэжебован йоI а, нуц а, пхи беран бер а хилла Гергарчу Малхбалехь, тIаьххьара цаьрца зIе хилла цуьнан 2016-чу шеран Лахьан-баттахь, хIетахь даIишхойн куьйгакIел хиллачу Иракъерчу Мосулера.\nРЕН ТВ-н версица, Дагестанерчу зудчо масех тоба лелош хилла мессенджерашкахь, Гергарчу Малхбале берашца дIабахначу церан гергарчарна орца кхачор ду ша бохуш, чIагIонаш а еш. Царна гIо кхачош тIелаьцна хилла бераш схьалаха а, уьш даймахка дерзо а. Цкъа хьалха пхи эзар сом доьхуш хилла цо, цул тIаьхьа хIора баттахь охьабилла безаш хилла и мах. Ткъа оцу юкъанна, Шемахь а, Иракъехь а берийн хIусамашкахь а, мухIажарийн каппашкахь а хила тарлуш долу бераш баккъал а лоьхуш ца хилла.\nОьрсийчоьнан Iедалхоша бераш даймахка далийна меттиг нисбелча, юкъаралхочо шен къинхьегам лоруш хилла.\nОцу схемехь "гIоьнан" гарант санна хьалхаяьлла хила тарло Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан герггара бакъоларъярхо лаьттина Саратова Хеда, чIагIдо телехьожийлан сюжетехь.\n"Кавказехь гоьяьлла бакъонашларъярхо яра Саратова Хеда. Талламан версица, иза хилла Иракъера а, Шемара а бераш цIа далош гIо дийр ду а бохуш, ахчанаш вовшахтохуьйтург", - дIахьедо федералан телеканало.\nЭрэжебова Дженнетан хьокъехь бехкзуламан гIуллакхах а, оперативан барамех а карарчу хенахь Дагестанан бакъоларъяран а, талламан а органийн сайташ тIехь информаци яц. Комментарий эца аьтто ца белира шеконеэцначуьнца а.\n"Шемахь Оьрсийчуьрчу берийн проблема билггал йолуш ю, дукха хьолахь, кехаташ дац церан, ткъа дайн-нанойн цIа бохкийла дац, хIунда аьлча, террорхойн организацешкахь латтарна царна яккхий хенаш кхачайо. Гергарчех, йа дех-ненах цхьахволчунна (йа дас, йа нанас Шема дIадигина хилла бер) бераш кIелхьардаха лаахь, атта теша уьш курхалчех. ТIемаш лаьттачу меттигашкара церан цкъа а аьтто хир ма бац бераш кIелхьардаха, оцу берийн документаш цахиларна", - дIахьедина Кавказ.Реалиига "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" юристо Янгулбаев Абубакара.\nНохчийчохь шен 55 шо долуш кхелхина республикан куьйгалхочун гонерчу адамийн бакъонашларъяран кхеташонан декъашхо Саратова Хеда. Охан-беттан 7-чу дийнахь инстаграмехула регионан информацин, зорбан министра Дудаев Ахьмада бинчу хаамца, Саратова кхелхина "ехха цомгуш Iийначул тIаьхьа".\n2018-чу шарахь тIемаш лаьттачу Иракъан а, Шеман а дозанаш тIехь юьсуш яра Оьрсийчуьра ши эзар гергга зуда а, бер а.\nКху шеран Охан-баттахь Оьрсийчоьнан тIеман министраллан кеманахь Шемара даймахка далийра шина шарера ялхийтта шаре даьлла 44 бер.


Дагца нигат дийр ду: «Ас нигат до, сан устазо Кунта-Хьаьжас сайна тIедиллина вирд даккха, Делан дуьхьа, АллахIу Акбар», – аьлла.\n15-зза АстагIфируллохI эр ду;\n100-зза ЛаилахIа иллаллохI эр ду.\n4-зза Пайхамарна салават дуьллур ду.\nВирд даккхаран мела дIабалар\nАс даьккхинчу зуькаран мела Делан Элчанна (Делера салам-салават хуьлда цунна) бели аса, цунна тIера охьабогIуш болчу цIена а, меттара а болчу шайхашна а, эвлияашна а, устазашна а бели аса, сайн устазана Кишин-Хьаьжина бели аса. Везан Дела, Воккха Дела, эшнарг меттахIоттабай, беркате бай, къобала бай дIакхачабе Ахьа.\nТIаккха, Пайхамарна салават дуьллий, Фатихьат доьшу.\nОпубликовано в Кунта-Хьаьжина вирд


Америкехь 2001-чу шарахь динчу терактехь эзарнашкахь байинарш дагалоьцур бу тахана дуьнено\nТкъа шо хьалха, 2001-чу шеран Гезгмашин-беттан 11-хь ткъесна террорхочо-Iожалхочо, исторехь хиллачех уггар а доккха теракт дира, пассажирийн диъ кема а дадийна. 3 эзар гергга нах белира оцу зуламехь.\nДуьненан йохка-эцаран центран шина бIаьвнах кхийтира тIаьхьий-хьалхий ши кема. Вашингтонна гергахь йолчу Пентагонан гIишлонехьа дерзийра террорхоша кхоалгIа кема. ДоьалгIачу кеманахь хилла пассажираш а, экипаж а дуьхьало ян гIоьртира террорхошна, амма кема дуьйхира Пенсильвания штатан аренца.\n102 минотехь хилла уггар а къиза хиламаш бара уьш.\nДинчу терактна духьал Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, церан Британерчу агIончаша а 2001-чу шеран ГIадужу-баттахь "Йохалур йоцу маршо" операци йолийра. Операцин Iалашо яра тIалибийн раж йохор а, террорхойн организацеш, уггар а хьалха, Гезгмашин-баттахь Американа тIелатар дина "Аль-Къайда" а хIаллакъяр.\nЦул тIаьхьа 30 шо даьллачул тIаьхьа, 2021-чу шеран Марсхьокху-беттан 31-чу дийнахь, Афганистанера Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарш арадаьхна девлира.\nАмерикан тIеман министралло дIахьедира, Афганистанехь тIемаш боьлхучу шерашкахь 2325 Американ эскархо вийна аьлла.\nШоьтан дийнахь Американ президент Джо Байден кхочур ву кхаа иэсаллин меттиге. American Airlines авиакомпанин кема Дуьненан йохка-эцаран центран къилбаседанерчу бIавх кхетта, цул тIаьхьа 17 минот яьлча United Airlines-н кема къилберчу бIавх кхеттачу Нью-Йоркехь хир ву президент. Нью-Йоркехь тIелатарш хиллачул тIаьхьа ах сахьт даьлча тIеман министарллан гIишлох кема кхеттачу Пентагоне а кхочур ву Байден цул тIаьхьа.\nПенсильвания штатан Шанксвиллерчу майданахь хIоттийначу мемориалехь а хила дагахь ву Джо Байден а, вице-президент Харрис Камала а. Цигахь дуьйхира террорхоша дадийна доьалгIа кема.\nТахана, Гезгмашин-беттан 11-чохь уггар а яккхийчех йолчу дуьненчуьрчу медиаша шайн репортажаш а, документалан филмаш а, аналитика а "9/11" темина хьажор ю.


Халкъага сердал кхувдаю кечал — Сердало\nХалкъага сердал кхувдаю кечал\nДилла газет дешаш хиннача наха хала да, тахан газет а доацаш Iе. ХIанз вайна латташ йолча хана из вайна эшаш а да. ХIара къаман кепайоазош ше-ший никъ бихьаб цу балха тIагIолла. Юстара вай къаман газет а диссадац. Эггара хьалха гIайлгIай къаман хинна газет да «ЦIе гIалгIайче» яхаш, эрсий Iаьдало яздаь. ТIехьагIа цун цIи хийцар «ГIалгIай къел» аьнна. «ГIалгIай къел» яхача газето, ший дIахьош хиннача наькъ тIехьа, дуккха гIалгIай къаман пайда хьабоалаш хIама карагIдалийтад. ХIаьта а уж газеташ дукха гаьнадаьннадац.\nСоветски Iаьдал долча хана аргIа оттаяьяр газет ше-ший къаман меттал хилийта аьнна. Цигара доладелар вай газет гIалгIай меттал язде. Из язде атта дацар, вайна къаьстта алфавит дезаш хилар бахьан долаш. Дукха из дийца а дийца, шоайла дага а баьнна, цар тIеххьара дош сецар из газет латински алфавита бух болаш алфавит оттадирца хьаде деза аьнна. ГIалгIай къаман из аттагIа хург хилар бахьан долаш дар из.\n1923 шера май бетта 1 дийнахьа араяьлар г1алг1ай къаман «Сердало» яхача газета хьалхара номер. Цох вай къама доккха товр, боккха ловца а хилар. Цу газета кепатеха, вIашагIделла из арадаькхачарех, хьалхале лелаяр ва – гIалгIай эггара хьалхара латински алфавит хьакхелла Iилманхо, йоазанхо хинна Малсаганаькъан Кураза Зоврбик. Цунца балха доакъашхо а волаш, цун оагIо хьал а лоацаш болх баьр ва, газета бехктокхаме секретарь, йоазанхой корреспондент, таржамхо хинна Беканаькъан ДордагIа Тембот. Эггар хьалхара газет арадаьннад, 5 бIаь экземпляр йолаш.\n1944 – 1957 шерашка кепа ца тохаш соцадаь лаьттад «Сердало». Из соцадар бахьан хиннад, вайна ховш ма хиллара гIалгIай къам мехках а даьккха СибарегIа Iодахьийтар. ХIаьта гIалгIай къаман хьалхара тоабаш мехка яьлча дIаболабаьб «Сердало» юха меттаоттадеш дийндарах бола никъ.\nЭггара хьалхара «Сердало» газета номер кепа а теха араяьнний Буро тIа. ТIехьагIа Нохч-ГIалгIай керттера шахьар хиннача Шолжа-ГIале кепа йиттай цун. Таханарча дийнахьа из кепа а тохаш арахецаш да ГIалгIай мехка, Наьсарен шахьаре. Дукха майдилгаш, грамоташ, «Знак почета» яха цIи йола орден а еннай «Сердало» газета, хьинаре къахьегар бахьан долаш.\nХьалха дIаяхача ханашка бе дIакхаьчачунга мара хоам ца беш хинна вай «Сердало» газет хIанз деша, а из довза а аьттув ба дерригача дунен, вай мехка долча хувцамех бола хоам беш интернете ший хоза сайт а йолаш из хиларца. Цо хоам бу вай мехка долча кердадарех, керттерча хIамах, хувцамех. ХозагIа а дикагIа а мелдар, пайда болаш мелдар цо хьабелгал доаккх.\n«Сердало» да а да, хург а да, ший къаман дикагIа мел дола хIама белгалдеш, нахага из дIакхайкадеш!\nДахалда хьо хьамсара газет «Сердало», хьай сердал яхь Iа тхона!\n← «Сердало» газета 95 шу даьннад!\nХьалхара редактор →\n«Региональный час» в Минприроды РФ\nОбъединяющий форум «Территория смыслов на Клязьме»