"Шегара цхьанна гIо хилча са паргIат долура цуьнан"\nБелль Генрихан Фондо байначу беттан 27-28-чохь а Махачкалахь барамаш дIабаьхьира, доктор Магомедова Iайшат дагалоцуш. Цуьнан цIарах совгIат дина заьIапхойн бакъонаш къуьйсучу Дагестанерчу Сеферова Маринина.\nМагомедова Iайшат гIараелира Махачкалахь гIоьналлин дарбан хIусам схьайиллинчул тIаьхьа. Таронаш йоцчу доьзалашкарчу зударшна дарба леладора цигахь. Цхьана хенахь берийн поликлиника лаьттина, амма еххачу заманчохь тесна йитина гIишло Магомедова Iайшате дIаелира гуттаренна а. Цуьнан гергарчара а, доттагIаша битаме ялийра и хIусам. 1995-чу шарахь схьайиллина дарбан хIусам Iедалхоша дIакъевлира 2008-чу шарахь. Iедалхоша бехкейира Магомедова дозанал а арахьара ахчанаш эцарна а, экстремистийн "Ал-Къайда" тобанца уьйраш хиларна аьлла.\nТкъа Iайшат тешна яра, гIали юккъерчу латтана тIе цхьаммо бIаьрг биллинийла. Ала догIу, карарчу хенахь масех гIатах лаьтта гIишло ю цу меттигехь дIахIоттийна.\nДарбан цIийнехь болх бинчара дагалоьцу, безачу мехах эцна хилла медицинан гIирсца шаьш оцу гIишлочуьра арадахарх. Цул тIаьхьа меттахь йиссира Магомедова Iайшат. ХIетахь цуьнан догдохар бахьана долуш лазар а карзахделира цуьнан (цхьана дархочух гепатит цамгар тIеяьллера цунна). 2010-чу шеран ГIуран-баттахь кхелхира иза.\n"Кавказ.Реалиица" хиллачу интервьюхь Белль Генрихан Фондан координаторо Костерина Иринас дийцина, Магомедова елла 9 шо даьллачул тIаьхьа кино яккха а, цуьнан цIарах совгIат юкъадаккха а шайн Iалашо хIоттарх.\n"Белль Генрихан Фондан цхьа проект яра Iайшатца йолийна. Юридикан а, психологин а гIо латтадора оха цуьнан дарбан цIенна. Цомгашчу зударшна дарба лелина ца Iаш, Iайшата тIеоьцура дахаран хьелаш эшначу зударшна а цхьана. Дукха хьолахь уьш бара юьстахчу ярташкара, шайн бакъонаш ца хуу зударий. Муьлххачу а хеттаршца консультаци кхачайора Iайшата царна, церан гергарчаьрца цакхетамаш хилахь а, накъосталла дора".\nIайшат ялале 1,5 шо хьалха еара Костерина Ирина Фонде балха. ХIеттахь дуьххьара Къилбаседа Кавказе - Махачкала хьажийра иза белхан хьокъехь. Дуьххьара кхераелира ша боху Костеринас.\n"Кавказах лаьцна сан цхьана а кепара хаарш дацара, оьрсийн хаамашкахь цигахь герзаш детта, нах лечкъабо бахар доцург. Ма-дарра аьлча, хIетахь Махачкалахь и эрчонаш ян а яра".\nМагомедова Iайшата ша йолчу дIайигинера иза буьйса яккха, иштта нисделира иза уллора йовзар а дийцира Костеринас.\n"Цхьаъ ду, хьуна проектех дерг хаар. Кхин ду, оцу стеган хIусаме а кхаьчна, денна цо лелориг а, цо хьоьгург а хьуна хьайна гуш хилар – иза кхин ду. ХIетахь кхийтира со, и хIун адам ду. Нахана гIо дина ца Iаш, церан проблемаш шена чухула чекхйохура цо Со цецъяьллера цуьнан доьналлех", - дагатуьйсу Фондан белхахочо.\nЦо бахарехь, Магомедова Iайшат дагалоцуш барамаш хIитто Фондан Iалашо йолу дукха хан яра, цхьа хан ца тоьаш Iийнера хIинццалц а.\n"Кеста 10 шо дузур ду Iайшат йоцу. Кхи дIатетта йиш яцара, цундела сацамбира оха хIара конференци вовшахтоха".\nIайшатах лаьцна кино яккха Iалашо хиларх а дийцира Костерина Иринас.\n"Цкъа ойла хили тхан сайт елла, ткъа цунна дуккха а хан оьшу. ХIунда аьлча, информаци гулъеш а ер яра тхан дукха зама. Ас боху, кино яккхий вай!? ТIаккха карийра тхуна ши гIоьнча: Федоров Александр а, Срапян Елена а.\nСо догтешна яра, цара дика кино йоккхур ю аьлла. Цхьайолу филмаш хуьлу официоз йолуш, цхьа пафосе къамелаш а деш. Тхуна ишта хила ца лаьара. Цхьа а пафос йоцуш оьшура. Цхьа адамаллех кино яккхийша элира оха цу шинга. Ца оьшу Iайшатах лаьцна турпалхойн кино яккха а. Тхуна лиънарг: зударех лаьцна кино яккхар, церан дуьхьа Iайшатан къахьегарх а".\nКостеринас билгалдаккхарехь, Къилбаседа Кавказерчу а, цкъацкъа Оьрсийчоьнан зударшна а Iаламат чIогIа новкъадогIу шаьш лелориг дош цахетар. Цундела церан совгIат а ду цхьанна гIо латточу зударшна лерина:\n"Зударша дуккха а мехал гIуллакхаш до, амма цхьангара а баркалла ца хуьлу царна: йа доьзал кхиорна а, йа кхерч лелорна а, йа юкъараллехь къахьегарна а", - боху Костеринас.\nМахачкалахь йоьду конференци\nСовгIат дала хьалхатеттинчарлахь яра Махачкалахь заьIапхошна лерина кафе схьайиллина зуда а. ХIума довзаран тренингаш дIахьуриг а яра тептарехь. Шен юьртахь некъ тобина зуда а яра хьехош, амма цунах лаьцна информаци Фонде ца кхачийра.\nIайшатах лаьцначу филме хьажа вовшахкхеттера 70 гергга стаг. Царех 50-нна дика евзаш хиллера Iайшат, Костеринас дийцарехь.\n"Сан белхан партнеран Айрапетян Иннин аьтто ца хиллера Махачкала ян, ас цунна цхьайолу роликаш йохьуьйтура телефонехула, кхузахь дерг гойтуш. Ас боху: "Инна, хIара-м конференци яц, кхунах-м тезет хилла оццул шераш дIадевллашехь... Кино а чекхъяьллера, амма нах дагахь бацара дIасабоха. Миллион конференци дIаяхьарх, хIара тайпа хIума наггахь бен хуьлуш дац", - дерзадо шен къамел Костеринас.


ГIуда а тохий, ша маьршаваккхар дехна Емельяненкос\nНекъан низамаш дохийна, Кисловодскехь къайлавала гIоьртича полисхоша дIалаьцначу ийначу кепехь латархочо Емельяненко Александра кхеле дехар дина, гIуда а тохий, ша маьршаваккха аьлла. Кху беттан 1-чу дийнахь хааме даьккхира, Кисловодскехь некъан полисхойх лачкъа гIоьртина хилла Емельяненко аьлла. Кхелехь мукIарло дина хилла спортхочо, къаьркъа а мелла, машенан урхалла дан хиънера ша аьлла. Амма тIе ца дуьту цо, ша полисхошна дуьхьало йина бохург.\nШолгIапчу дийнахь итт дей, буьйсий хан а тоьхна, чувоьллира Емельяненко, полисхойн тIедиллар кхочуш ца дина аьлла. Латархо дIалаьцначул тIаьхьа RCC-н директоро Клименко Николайс дIахьедира, Челябинскехь Стигалкъекъа-баттахь хинйолчу Russian Cagefighting Championship-ан 6-чу турнирехь дакъалоцур дац цо аьлла.\nДийцарехь, латархочун лигаца контракт юкъахдаьккхина дац цкъачунна, амма сацийна лаьтта. Кисловодск гIалин кхелан сацамна латкъамбина Емельяненкос Ставрополан кIоштан суьдхошка, яздо кхааридийнахь "Новости" агенталло. Шена дендолу таIзар малдар доьху цо. Шегара даьллачунна дохковаьлла ша аьлла, бехк цабиллар дехна спортхочо, делахь а кхелахойн таIзар тIех луьра ду аьлла, хета цунна.\nСпортхо Емельяненко Александр кхераме ву адамашна, цо ладугIуш Нохчийчоьнан куьйгалхо бен кхин цхьа а стаг вац, цундела Кадыров Рамзана дIавига веза иза Соьлж-ГIаларчу клубе, цуьнан доладан аьлла дIахьедар дина ММА-н латархочо Харитонов Сергейс.


Оьрсийчоьнан олаллина кIелахь керлачу хьелашкахь баха Iемаш бу гIирмахой\nУкраина -- ГIирмерчу Симферополехь Оьрсийчоьнан "Сбербанкан" цхьана декъан хьалхарчу ахча схьалон машенчура ахча схьаэца гулбелла хIара нах. Охан 2, 2014\n„Малхбузено-м хIуъу дийцахьара, тхо Оьрсийчоьно лардийр ду“ бохучу аййеллачу дог-ойланца керлачу, шайн кхетамехь ирсечу, дахаре чу хьелхина хилла болу гIирмахой хIинца жим-жима цу керлачу дахаран зовкхаш бовза буьйлалуш бу.\nОьрсийчоьно сихонца царна паспорташ декъа долийнехь а, амма цу нехан бахамийн а, белхийн а, дешаран а документаш Украинехь бух болш ду. Царна цкъачунна хIун да деза бохург кхеташ дац.\nКхин цхьаъ дара, ГIирмехь референдум дIаяхьале цигарчу куьйгалхоша бахархошка хаддаза дуьйцуш: нагахь санна вай Оьрсийчоьнах дIакхетахь, оцу сохьта вайн алапаш мел кIезга а кхузза лакхадевр ду бохуш. Шаьш и къамелаш дечу хенахь цара, кхеташ ма-хиллара, ца хьахьадора, алапаш тIекхетахь а, амма цуьнца цхьаьна ГIирмехь сурсаташ а дазлуш хилар, петарах луш болу мехаш а ирахгIур хилар.\nЦа хьахадора цара иштта и алапаш а массеран а лакхадевр ца хилар, беккъа цхьаьна бюджетхошний бен. Ткъа бюджетхой ГIирмийн бахархойх I0 процент бен бац. Кхин дIаболчара хIун дан деза? Цара, олуш ма-хиллара, илли ала деза те бохург кхеташ дац. Цхьаболчу нехан алапаш лакхадовлахь, шеко а йоцуш, кхачанийн сурсатийн мах лакхаберг хилар тидаме эцча-м муххале а.\nСоцилан хеттарш ду коьртачу декъехь меттигерчу бахархойн корта лазош дерш бохуш дуьйцу ГIирмехь ехаш а, болх беш а йолчу журналиста Мавиле Халилс а. Бахархойн цакхетамашна жоп луш а, керлачу низамийн къухийн чолхалла царна йовзуьйтуш а цхьа хуькмат я Iедалан векалш ца хиларо чолхе доккху меттигерчу нехан дела де боху цуо.\nМавиле Халил: „Уьш пачхьалкхан олаллин хеттарш а ду, юристийн цхьацца хеттарш а ду, масала, бахамашца доьзна дерш. ХIинца дийцаре деш долу хаттарш дукхох дерш : хIун мега, хIу ца мега боху хеттарш ду. ХIунда аьлча, Украинехь маьрша Iен-баха Iемина бара массо а, ткъа хIинца а вуно дукха бехкамаш бу юккъебохуш.\nИ дерриге гIеххьачу кегарийн хьесапехьдIадоьдуш ду цкъачунна. Бахархошна хаза говза консультацеш еш нах бац, цара хIун дан деза я муха дан деха царна хьоьхуш болу. ТIехула тIе Оьрсийчоьно хьехош кхин а дуккхаъ керла нормаш ю, шаьш юккъейохур ю бохуш, масала, даймохк ларбархий,лоьрийн дарбанехий. И бохург ду шайн хIинцалерчу керлачу хьелашца дIаэн гIертачу нахана кхин а хIун хир ду те бохучунах ойл еш а ницкъ хуьлу бохург“.\nГIирмехь лелаш долу ахча дукха хан йоцуш дуьйна сом делахь а, амма цу соьмах цкъачунна цигахь эцалуш дукха сурсаташ дац бохуш дуьйцу Мавиле Халилс. Цундела наха шайн ахча Украинин гривнех хийца дезаш нисло.\nМавиле Халил: „Цхьа цакхетаме хьал хIоьттинера пенсица, масала. Иза соьмашца схьалуш дара нахана, абсурде даьллера и хьал, хIунда аьлча иза тIаккха гривнех хийцадезаш хилира, цу гривнех тIаккха оьшург оьцура“.\nЦхьаццаболчу бозуш боцучу тергамхойшна хетарехь, ГIирме цхьаьна Оьрсийчоь йоцучуо, кхечу пачхьалкхенаш кесталгIа инвестицеш ю бохург дуьйцийла а ца хиларна, тIедогIучу масех шарахь цигахь болхбоцучийн терахь вуно лакхадала там бу.\nЦу махкахь я кхиина я экономика а ца хиларна, я юьртабахамца хено довла оьшуш долу эвсаре лаьттанаш а ца хиларна, я арахьара чудеънарш бен сурсаташ а ца хиларна, бахархойн таханлера эйфори а, айбелла синхIотташ а сиха дIабовла мега. Ткъа цигара дIабаха хьаьгначийн терахь алсамдер ду.\nЦкъачунна ГIирмера уьдучийн терахь дукха инзаре лакхара дац бохуш дуьйцу цигарчу телевизионан керлачийн декъа куьйгалхо йолчу журналиста Мавиле Халилс. Коьртачу декъехь гIезалоша шайн мохк ца бита сацам бина хилар бахьана долуш. Делахь а, цуо дийцарехь, „кIур бан беза кхузара“ боху синхIоттамаш ГIирмехь кхуьуш бу.\nЦу юкъана Евроберто, хьастагIа ГIирме а, ГIирмера а кеманаш лелар дихкина йолчу, керла гIулч яьккхина, ша и ах-гIайре Оьрсийчоьнан долахь хилар къобал ца дойла гойтуш йолу. ГIирмин бахархошна шенген-визанаш лур яц цуо, хIунда аьлча царна уьш луш хилча, иза Оьрсийчурчу векалташкахула дан дезар дара, ткъа Малхбузено ГIирма Украинин лору.


Iамерка -- Конгрессан векалийн Чоьнан спикер Пелоси Нэнси\nIамеркан Конгрессо дIакхайкхийна Трамп Долналд президентан даржера дIавоккхуш процедура йолош ю ша аьлла. Бахьана ду Зеленский Владимирца телефонехула къамел деш бакъхьа доцуш лелар. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Рейтеран репортажехь.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент жоьпе озор, цунна гайта низамал лакхара цхьа а ца хилар. Иштта бахьана хIоттийна Iамеркан Конгрессехь Трамп Доналдана импичмент кхайкхоран процедура йолош.\nИ процесс дIайолош хиларх лаьцна дIахьедина Конгрессан векалийн Чоьнан спикеро Пелоси Нэнсис шен лерринчу йистхиларехь: "Президентера даьллачо вуно кхерамечу кепехь йохийна Конституци, къаьсттина "ШолгIачу артикло чIагIдо сан аьтто хилар сайна луург дан" цо аларца.\nТIаьххьарчу маситта баттахь тхан комитеташа, хьалхарчу Артикло ма бохху, схьагулбора берриг а хаамаш, мах хадабора импичментан процедура йоло аьтто хиларан.\nТкъа кху кIиранах президенто даре дира, политиканна санна шена пайденна хир йолу гIулчаш яхахьара аьлла, Украинин президенте ша дехар дина хилар. Иза дарца Трамп ямарт хилла ша йинчу чIагIонна, ямарт хилла вайн къоман кхерамазаллина, ямарт хилла вайн харжамийн системина".\nПелоси Нэнсис довзийтина долу реза цахиларш хьакхалуш ду Трамп Доналда а, Зеленский Владимира а телефонехула диначу къамелах. И къамел бахьана долуш чоьхьара таллам бира лерринчу сервисаша, цIе ца яьккхинчу лаккхарчу даржехь волчу Iедалан белхахочо латкъам бинчул тIаьхьа.\nКъамел деш, Конгрессехь чIагIдарехь, Трампа юх-юха а Украинин президентан тидам тIебохуьйтуш хилла, рогIера президентан харжамашкахь шеца президентан дарж къовса мегаш волчу Байден Джозефан доьзало Киевехь лелийнарг талла дезаш хиларна.\nДийцарехь, цунна дуьхьал тIеман гIо дийр ду ша аьлла хилла цо.\nТрампа чIагIдо, ша дина къамел оьзда дара, иза гойтуш стенограмма арахеца кийча ву ша бохуш. Цо цхьа а Iаткъам бина цахиларх лаьцна дIахьедина Киевехь а. Импичментан процедура йолийна хиларх лаьцна Трампана хиира журналисташкара.\n"Cуна ца хезна цунах лаьцна. Уьш убаршна талла эхар ду кхин дIа хьуш. Вуно генадаьлла цу тайпа адам хьийзор ду иза политикан исторехь. Вайниг уггар чIогIа пачхьалкх ю дуьнентIехь, уггар тоьлла экономикан гайтамаш бу кху дерриг а шерашкахь. Ткъа цо импичмент юьйцу.\nТIехула тIе, юккъехула аьлча, цунна охашимма дийцинарг дIаяздина кехат а ца гина. Дина къамел хила ма деззара цӀена дара. Амма цIена доцург дера дара Байден Джос шен кIант хьокъехь телефон еттар. Ткъа иза Китайра а, Украинера а миллионаш долларш оьцуш ву. Цунах лаьцна хIумма а ца дуьйцу аш. Эхь ду иза. Амма дика ду харжамхой цунах кхеташ хилар. Цхьаболчара эр ду иза харжаман кампанина дика ду, амма иза вон ду махкана", - дIахьедар дира Трампа.\nВуьшта билггала импичментах лаьцна дийца цкъачунна хьалхе ду. Йолийнарг кхун хьелашкахь импичмент ян аьтто хир бу я бац бохучун мах хадоран процедура бен яц.\nАмма бакъхьара жоп карадахь а, и хаттар дIакховдор ду республиканхой алсам болчу Конгрессан Лакхарчу Чоьне.\nIамеркан президентан харжамаш хила цхьа шо диссинчу хенахь конгрессменаш долийнарг кхиам боцуш дIадерзахь, цо чIагIвийр ву Трамп, Байденан позицеш гIел а еш -- тешна бу аналитикаш.


Доьхна те, дицдина те, дитина те?..\nТIаьххьара карладаккхар ГIадужу-бутт 31, 2012\nНохчийчоь – Сталинан Iедало махкахбаьхначу нохчашна хьажийна хилла мемориал, Соьлж-ГIала, 29Стиг2008\nХIун бахьанаш ду ца хаа, амма Нохчийчохь сталинан Iедалера Iазап лайначеран дагалецаман де, билгалдоккхуш доцу дикка хан ю. Стохка а, я лурчах а, я хьалхарчу шерашкахь а иза терго а ца еш дIадахийтира. Тахана, цхьадолчу лараршца, 150 эзар сов стаг ву махкахь, репрессеш лайначарах дийна висина. Церан терахь хIора шарахь лахлуш ду.\nОцу нехан дагалецамаш цхьана низамийн бухе а дуьллуш, шуьйра бина болх бац. Наггахь цхьацца юккъаралхой бовлу, шаьш шайн лаамца, оцу гIуллакхан саготта болун дела, и бакхий нах дIаязбеш. Амма цара беш болу и болх а, айми чуьра цхьа тIадам санна бен бац\nЦарах цхьаъ ву «Казахстанера бераш» цIе йолчу юкъараллан куьйгалхо Айсханов Аслан. Цо, шена ца го боху, репрессеш йинчу нахан, Iедал дуьхьал дар а, я церан гIуллакхе иза хьажар а.\nАйсханов Аслан: «Политикан репресси олуш долу дош-бехк-гуьнах а доцуш, цхьа а тайпа, бехк хилар къастийна а доцуш, нах хIаллак бар ду. Тахана а, цхьана а куьйгалхочо а, я министралло а, оцу нахе бехк ма билла аьлла а дац, я эр ду аьлла меттиг а яц. Дерринг а 122 низамо доха а дина, пайда боцучу а даьккхина, дIадаькхина ду».\nАйсханов Аслана кхоьллинчу цхьаьнатохаралло, масех шо хьалха, Казахстанан президентан Назарбаев Нурсултанан Нобел цIарах долу совгIат ло аьлла кхайкхинера. Иза нохчашкара казахашна баркаллийн кеп хир яра аьлла, хеташ ву иза. Ткъа тахана, нохчийн юкъараллан кхин мехаллаш хьалха хилар халахетарца билгалдоккху цо.\nАйсханов Аслан: «Бехк церан шай бу. ХIунда бу? Хаза, цхьана а кхетта, тхо бехк боцуш хIаллак динехь, тхуна хьалха бехказ а довла, ала деза. Таханлера юкъараллан, оцу хIуманна бала болчух тера а дац. Ша дерг гайне дирзина. Ахча хиллачхьана, ша мьарша ву аьлла хета.\nХан дIаяьлла, архиваш а ягийна, истори а дIаер ю, вай буьйцуш болу и Iазап лайна нах дIабевлача. Вайна тIехь тIейогIучу тIаьхье, шайна луучу агIора дIа а, схьа а тетта йиш йолуш, цунна юккъаралла кечъеш йолуш санна хеташ ву-кх со. Суна хIокху йоккхачу Оьрсийчохь, цуьнца бала болуш стаг ца карийна-кх, историкашна а, я политологашна а юккъахь а».\nОьрсийчоьнан исторехь, Iедалийн, шаьш динчу гIалаташна бехказадаларан гIиллакх дацахь а, оцу хIумане тахана а сатуьйсуш дукха нохчий бу боху, Айсханов Аслана. Бехк-гуьнахь доцуш, дерриге а къоман бехйина йолу цIе хIинца а цIанъянза лаьтташ ю аьлла, хета цунна.\nАйсханов Аслан: «Мухха а далахь а, къам зе хилла хилча а, и бала лайначаьрга хатта дезара, уьш стенна реза хира дара аьлла. И хаьттича, тIаккха Iедална хуура дара, хIун дан деза. Уггаре а хьалха дан дезарг-тхуна тIехь боцуш болу бехк дIабаккхар дара. 60 сов шо ду вайна тIехь, и хьост ду ямартхой хилла аьлла. Иза дIа ца йолу, низам тIеэцарх.\nКоьртехь волчу стага, бехк ма билла ала деза. Римерачу папас, керста килсано динчу вуочу хIуманех кIинтIера бовлар дихира. Иза цо аларна, иза веза лоруш ву. Коль Гельмутс, Израилехь, велхаран пена хьлалхахь гора а хоьттина, ас кIинтIера довлар доьху, фашизмо динчуьнах, аьллера. Иза а нехан дагчуваьллера, и хIума бахьанехь. Ткъа, и ала, Оьрсийчохь, куьйгалхойх цхьа а стаг ваьлла вац-кх».\nСталинан Iедало, репрессии йинчу къаьмнийн боккха гулам дIабаьхьара 11 шо хьалха ГIалгIайн махкахь. Цига дакъалаца баьхкинера нохчийн а, гIалгIайн а, балкхархойн а, корейхойн а, немцойн а, туркойн а къаьмнийн векалш. Цара оцу хенахь билгалдаьккхира, 1991 шарахь «Репрессеш лайначу къаьмнехь» долу низам кхочуш деш дац аьлла.\nТахана, ГIалгIайчохь, оцу хаттаре юхберза аьтто бац. Юккъараллийн-политикан хьал дика дац цигахь. Меттигерачу оппозицино вовшахтоьхначу «Мехк-кхел» цIе йолчу юккъараллин цхьанатохараллийн декъашхоша, республикан куьйгалхо даржера дIаваккха бохуш мацаллийн акции дIакхайхкинера Несар-гIалахь.\nЦу юккъера уггаре а жигара волу массийта декъашхо полицино дIа а лаьцна ханна чу воьллина. Оппозицийн боламан хьостанера болчу хаамашца, цу чохь а, цара мацаллийн акци сацийн яц.


Исламан рузма — Википеди\nИсламан рузма — динан Ӏийданий терхьаш билгалдахархьама бусалбачара лело беттан рузма. 2016 шо кхаччалц цхьаболчу бусалбачу мехкашкахь лелайора официалан рузма санна. Шераш дагардан долийна ХӀиджратера (16 июль вайн эран 622 шо) — Мухьаммад пайхамар а, дуьххьарлера бусалбанаш а Маккара Мадинате дӀакхалхаран тӀиера. Цундела бусалбачу мехкашкахь рузманах олу ХӀиджратан рузма (Ӏаьр. الـتـقـويم الـهـجـري, ат-такъвийму-л-ХӀиджрий).\n11/30 (Ӏаьрбийн цикл)\n3/8 (туркойн цикл)\n1 Рузман структура\n2.1 Бехкамийн беттанаш\n3 КӀиран денош\nДе-буьйса, бусулбанийн рузманца долало малх чубуьзча, григорианан рузманца санна буьйса юккъе яхача ца болало. Бутт болало неомени хилча, аьлча а, Беттан хӀоз маьркӀажа хенахь бутт кхетарехь дуьххьара ма-гиннехь. Дукха хьолахь хуьлу бутт кхетначул тӀаьхьа 1—3 де даьлча.\nСинодикан беттан бохалла хуьлу юккъера барамехь 29,53 де-буьйса гергга, цундела исламан рузман баттахь хила тарло 29 я 30 де. Нагахь 29-гӀа дийнан сарахь стиглахь Бутт гахь, тӀедогӀу де-буьйса керлачу беттан хьалхара лору. Нагахь Бутт ца гахь, тӀаккха керла де-буьйса беттан 30-гӀа хуьлу. ТӀетоьхна денош мегаш дац, цхьаъ де доцург, и де леладо бутт кхетар беттан 1-ра терахьан герга лелорхьама. И де юкъатуху зуль-хидж беттан.\nБутт кхетаран терахь лара атта делахь а, ахбутт боккъал маца кхета ала чӀогӀа хала ду. Иза дозу дукха факторех, масала, хенан-хӀоттам, атмосферан оптикан хьал, терго ечун географин хьал. Цундела хала ду керла бутт маца болало хьалххе хаьа. Цул сов, синодикан беттан бохалла, хила тарло, ялх сохьтал сов я беха цуьнан юккъерачу барамал, цундела неомени тӀекхача тарло де хьалха а, де тӀаьхьа а Бутт гаран юьхьиган лардечу юккъерачу терахьал.\nХӀинца беттан юьхьиг билгалйоккху ши агӀо ю. Цхьаболчу мехкашкахь керла бутт тӀекхачар билгалдоккху къуона Бутт гаран факт хилча. Беттан хӀоз гар тешалла дан деза, лаххара а, тешаме волчу шина бусалбачо. Амма дукхаха болу исламан мехкашкахь лелайо астрономин бакъонаш, цара таро йо неомени тӀекхачар хьалххе билгала даккха. ХӀора махкахь шайн-шайн бакъонаш ю. Терхьан, беттан, шеран цхьаьнадаран юкъара бакъонаш ца хилар, дац билгала де гайтар. Цундела и чолхалла дӀаяккха оьшу кхин а кӀиранан де а.\nИсламан рузман шо лаьтта 12 беттах, цунна чохь ду 354 я 355 де. Тайп-тайпанчу мехкашкахь лелайо бес-бесара хийцадаларан циклаш 354 де долуш а, високосан 355 де долуш а. Високосан шо юкъадаккхар кхетадо, 12 синодикан бутт нисса 354 де цахиларо. «Ӏаьрбийн цикл» лаьтта 30 шарахь: 19 шо 354 де долуш, 11 високосан 355 де долуш. Високосан шераш 2, 5, 7, 10, 13, 16,18, 21, 24, 26, 29-гӀа. «Туркойн цикл» лаьтта 8 шарахь. Високосан шераш 2, 5, 7. Кхин цхьа де тӀетуху тӀаьхьарчу беттан.\nИсламан рузман шо 10 я 11 де маьлхан шерал доца долун дела, цуьнан беттанаш дикка сиха хийцало шеран замане хьаьжча. Масала, цхьана хенахь аьхкенахь хилла, цхьа хан яьлча Ӏай хуьлу.\nТахана: шот26 Шавваль 1443 г. х.\nМухьаррам — (Ӏаьр. محـرّم) — беттан рузман хьалхара бутт. Ӏаьрбийн маттахь «мухьаррам» дош «хьарам дина», «ца магийна» ду. Оцу баттахь ца магадора тӀемаш дан.\nСафар — (صفـر) — «можа». Цхьаьна версица, и цӀе гуьйренан беттан цӀе ю, ораматаш мажлуш, якъало.\nРабиӀуль-авваль — (ربـيع الأول) — беттан рузман кхоалгӀа бутт. Таханлерачу Ӏаьрбийн маттахь «раби» бӀаьсте далахь а, ширачу заманахь иштта олура гуьйренах. И бутт иштта гуьйренан бара.\nРабиӀус-сани я РабиӀу ахира — (ربـيع الآخر я ربـيع الـثاني) — «шолгӀа Раби»\nДжумада аль-ула — (جمادى الأولى) — беттан рузман пхеалгӀа бутт. «Джумада» дош Ӏаьрбийн маттахь долу «гӀоро», «юкъйала» дешан орамах долу. Иза Ӏаьнан бутт хилла.\nДжумада аль-ахира (جمادى الآخرة), я Джумада ас-сани (جمادى الـثاني) — «ахира» дош «тӀаьххьара» бохург ду.\nРаджаб — (رجب) — беттан рузман ворхӀалгӀа бутт. Ӏаьрбийн маттахь «раджаб» дош орам болуш ду «кхера» боху дашца. Раджаб — тӀамах ларбаларан бутт.\nШаӀбан — (شعـبان) — даьлла хандешах «декъадала». Оцу баттахь тайпанаш лелабоьлхура.\nРамада́н (туьрк. рамазаан) — (رمضان) — даьлла хандешах «цӀийдина хила». Оцу баттахь малхо латта дагадора, орамаш ягайора.\nШавва́ль — (شوّال) — даьлла хандешах «метах вала». Шавваль — кхерстаран бутт.\nЗуль-къаӀдат — (ذو الـقـعـدة) — даьлла хандешах «хина Ӏие, метах ма вала». Зуль-къаӀада — дӀахӀуттийлан бутт.\nЗуль-хьиджат — (ذو الحجة) — даьлла хандешах «хьаьж дар»\nКоьрта йаззам: Бехкамийн беттанаш\nБехкамийн беттанаш (Ӏаьр. الأشهر الحرم) — джахилан заманахь КаӀбатан гуонаха виен а, тӀемаш бан а, талла а ца магийна исламан рузман беттанаш. Иштта бутт биъ бу: зуль-къаӀдат, зуль-хьиджат, мухьаррам, раджаб. Бехкаман беттанаш исламехь деза лору.\nБехкамийн бахьна дара хьаьж доьхкучеран кхерамазалла, ткъа КаӀабате богӀучара латтайора лакхара йохк-эцар а, шортта са а. ТӀом ца бича ца бевлча, Ӏаьрбаша-жахилаша дӀатоттура «бехкаман» бутт хьалха а, тӀаьхьа а, тӀаккха паргӀата тӀемаш дора. Исламан историн хьалхарчу шерашкахь бусалбачара иштта лелабора и бехкамаш. Амма, хӀиджратан шолгӀачу шарахь (Мединат кхалхар) раджаб бутт чекхболуш, Нахле хьажийна бусалбанийн талламан тобано бехкам боха а бина, тӀелетира маккахойн ковран. Бусалбачаьрца хиллачу тӀамехь вийра Ӏамр ибн аль-Хадрами, ткъа кхин цуьнан ши новкъахо йийсар вира. Маккан джахилаш бехке бира бусалбанаш юкъара тӀеэцна законаш дохорна, амма дукха хан ялале АллахӀа доссийра Мухьаммад пайхамарна\nАль-Бакара сурат юкъара 217 аят, цуо бакъо елира бехкаман баттахь тӀом бан.\nИсламан бакъончаша (факъихӀаша) боху, бехкаман беттанашкахь тӀом хьалха боло мегар дац, амма бакъо ю болийнарг дӀабахьа а, чекхбаккха а, нагахь тӀом кхечу баттахь болийнехь. Бехкам ца хьахало нагахь мостагӀ тӀелеттехь мехкан зулам дан Ӏалашо йолуш.\nКӀиран де الأحد аль-Ахьад хьалхара\nОршот الإثنين аль-Иснийн шолгӀа Марха кхабар дика ду.\nШинара الثلاثاء ас-Суласа́ъ кхоалгӀа\nКхаара الأربعاء аль-Арбиа́ъ деалгӀа\nЕара الخميس аль-Хами́йс пхеалгӀа Марха кхабар дика ду.\nПӀераска الجمعة аль-ДжумӀа гулам Бусалбачеран жамаӀатца перза ламаз даран де. Исламан мехкашкахь и де мукъа де ду.\nШот السبت ас-Сабт садаӀар\nТерахьца гоч дар бусулба диняхь йолу рузман Архивйина 2013-04-17 — Wayback Machine\nKonverter dat Архивйина 2013-04-17 — Wayback Machine\n↑ Али-заде А. А. Ашхур аль-хурум : [арх. 1 октябрехь 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — ISBN 5-98443-025-8.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Исламан_рузма&oldid=6479161»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 6 август 15:59\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 6 август, 15:59.


"Нохчийн мафи" – немцойн прессина хетарг, я долушдерг?\nМуха мах хадабо шайх лаьцна меттигерчу журналисташа яздечун Германерчу нохчаша\nDer Spiegel уггар даккхийчу журналех ду пачхьалкхехь. "БКА-но нохчийн мафех ларло боху" аьлла ю цо деношкахь арахецначу дIахьедаран цIе [БKA – Германин криминалан полицин урхалла]. Артикло дийцарехь, зуламхойх яьккхина ю цигара нохчийн диаспора, бесташ бу цо махканна бохьу бала.\nТамашениг ду дерриг а хаа декхаре а, хаъалц талламаш дIакхехьа а шена тIехь долчу полицин хьукмато "кеп-кепарчу зуламийн декъахь хила тарло [редакцин билгалдаккхар] нохчий" бахар. Дешархочун тидам тIеберзош билгалдоккху цо: Германин лерринчу сервисашна зIе ца карийна криминалний, динан радикалисташний юкъахь.\nШпигелна тIаьххье, бIаьрг тIехIутту цIе а туьллуш, репортаж арахоьцу "Немцойн тулгIено" ("Deutsche Welle") шен ютуб-каналехула – "Германера нохчийн мафи: гуттар а къизачу бандитех долу къайлах дIахьедар". Авторо бахарехь, оцу мафино, шен декъашхойн барт чIагIбеш, нохчийн къома юкъадоьлла политикан дар-дацарш а тIехь дуьту юьстах. Иштта кечйинчу оцу видеоматериале къаа дийнахь хьаьжна 110 эзарза.\n"Немцойн-кавказхойн юкъараллин" куьйгалхо Эккерхард Маас реза вац "мафех" лаьцна баржочу хаамашна. Цунна хетарехь, Оьрсийчуьрчу прессо даржочу харц масалшна тIе а тийжаш, Германерчу журналисташа а, хьукматаша а "халкъ Iададо, кхерадо нохчех хIоразза а".\nТидамза ца дитина Der Spiegel-о яздийриг Соьлжа-ГIалахь. Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан пресс-гIоьнчас Каримов Iаьлвис дIахьедина, арахецна артикл политикан, экономикан бахьанашца арахецна а, "пIелгах бекхаш язйина а ю".\nНохчийн диаспорин жигархо Б. Элабек Кёлнехь веха. Ша реза вац журнало яздечунна, элира цо "Кавказ.Реалиица" къамелдеш: "2001-чу шарахь дуьйна веха со кхузахь, шеко йоццуш ала ду – доцург кхоьллина дIахьедаро. Каро мега нохчашна сийдеш доцу ши-кхо сакхт цаьргара даьлла меттиг. Амма "нохчийн мафи" а, "цуьнгара юьйлу къизаллаш" а бохуш даржор – иза нийсо яц".\nБерлинерчу Д. Рамзана – иза а ву меттигера жигархо – билгалдаьккхира, Германин миграцин урхалло нохчех лаьцна дуьйцунна нийсса бIоста ду прессо даржийнарг, аьлла. "Масала, мигранташца болхбечу говзанчаша чIагдарехь, нохчий атта меттигерчу дахарх булуш, адамашца тарлуш нах бу. Бахьана долуш а, доцуш а полице ца уьду нохчий, шайлахь, шайн кхетамца лоху барт а, машар а – цундела ца хила а мега цхьаболу полицера хьаькамаш тхуна реза", боху Рамазана.\nDer Spiegel харц ду, пачхьалкхехь "нохчийн мафи" ю баххал бух бац, аьлла шайн резадацарш дIахьедина кху юкъанна Германерчу нохчийн юкъарллаша.\nДаймахкахь лаьттачу тIамех уьдучу мухIажирех кхоллаелла, Европерчу, Iамеркарчу кхечу мехкашкахь а санна, немцошлахь нохчийн диаспора. Мигрантийн, мухIажирийн гIуллакхашкахула йолчу федералан урхаллин статистико гойту Германехь 50 эзар къилбаседа-кавказхо вехаш хилар, царех 40 000 гергга ву нохчо. Францел тIаьхьа (цигахь веха 68 эзар нохчо - Le Monde) шолгIачу меттехь ю шена чохь бехачу нохчийн дукхаллица Германи.


Германин къайлахчу сервисийн белхахочо гIо дина хила тарло нохчийн оппозиционерна кIело кечъеш\nГерманерчу Мекленбург- Хьалхара Померани (Mecklenburg-Vorpommern) олучу федералан лаьттIа тIехь йолчу конституци Iалашъяран урхаллан белхахочунна дуьхьал таллам болийна Германин федералан прокуратурано, 2020-чу шарахь къайленан хаамаш цо Iорабаьхна хила тарло аьллачу шеконашца. Дахначу пIераскан дийнахь федералан лаьттан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сайтехь хаам бина цунах лаьцна. Информацехь яздарца, таллам бечу юкъанна министралло мел оьшу гIо кхачор ду, ткъа белхахо ханна балхара цIахь витина, цуьнах шеко кхоллаяларна.\nНемцойн Der Spiegel а, MDR медиакомпанин а хаамашца, Мангал-баттахь шекойолчун цIахь а, балха тIехь а талламаш бина хилла. Цуьнан цIе йовзуьйтуш яцахь а, кхерамзаллин органашкарчу хьостанашкахула журналисташ тIекхиъна, вуьйцург хила тарло - BfV-н къайлах волчу хаамхочун куратор, Дадакаев Валиде дерриг а дуьйцуш лелла волу. Пачхьалкхехь терроризм лелийна аьлла, бехкевина лаьцна ву иза 2020-гIа шо довш дуьйна.\nГерманехь Дадакаев Валидах шеконаш ю, гоьваьллачу блогеран Абдурахманов Тумсон вешина Абдурахманов Мухьаммадна кIело кечъеш хилла ву аьлла.\nТалламчашна хетарехь, потенциале волчу киллере Аурбиев Тамерлане дехар дина хиллера цо, иза ве аьлла, амма вукхо дIадийцина хилла Абдурахманов Мухьаммаде, кечдечу зуламах. Аурбиев карарчу хенахь полицино ларвеш ву.\nТкъа BfV-н белхахочух шеко ю, Германехь вехачу Абдурахмановн адрес Дадакаевна цо дIахаийтинчух тера ду бохуш.\nДадакаевн хIусамах хьоьвсича карийна Макаровн тапча, цуьнца вен Iалашо хилла нохчийн оппозиционер, яздо Der Spiegel гIирсо. Абдурахманов Мухьаммад вен гIоьртичхьана немцойн пачхьалкхо Iалашвеш ву иза.\nШен вешина Абдурахманов Мохьаммадна вен Iалашонца дан лерина хилла тIелатар юкъахдаьккхина аьлла, хаам бира стохка Зазадокху-баттахь оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос.\nЦо бахарехь, иза вен кхайкхийна хилла Нохчийчоьнан куьйгалхочун шичас Эдельгериев Паруддис.


"Берийн бIаьра муха хьоьжур ду вай?"\nКъилбаседа Хийрийчоьне лаамза йойтуш ю мокхазбоккхийла\nОьшу махканна мокхаз боккхийла оьшу я ца оьшу? Жоп ца карадо БуьритIерачу хьаькамашна. КIира хьалха, Iедал реза дац иза йиллийта, аьллачу министрийн кабинетан куьйгалхочун гIовсо Фадзаев Ахсарбека хIинца боху, дерриг а къастийна даьлла регионехь а, федералан тIегIанахь а, мокхазбоккхийла юьллур ю.\nКхераман …лаккхара класс!\nСочерчу инвестицийн форумехь стохка дуьйна а язбина лаьтташ бу мокхазбоккхийлах барт. Маьлхан батареяш а, микрочипаш а ян оьшу мокхаз арахеца Iалашо ю цуьнан.\nПроекто 1,5-3 эзар белхан меттиг лур ю, мехкан бохча дузур ду 16 миллиард соьманна. Iедална хир яц цхьа а харж, боху проекто.\nТкъа кхин ойла ю хIирашлахь еза цIе лелачу техникан Iилманийн докторан Хузмиев Измаилан. Миллиардаш-м хир ду, амма цаьрца цхьаьна лаккхара кхерамболчу маьIдан чан а яьржар ю гонах, боху цо.\nШен махкахошкара шеко дIаяккха кху беттан I6-чохь ХIирийчу веара Москох "Кремнийтехнопром" корпорацин директор волу Пинов Ахсарбек.\nПравобережный кIоштахь цуьнца цхьаьнакхийтира Iедалан ден гIовс Фадзаев. Оцу кIоштахь йилла дагахь ду Iедал мокхазбоккхийла. Бесланехь гулбеллачу бахархоша уггаре хьалха хоьттург дара, мел кхераме хир ю объект.\nДоп бесланхошна ца делира. Массех минотехь дийцира, регионе барам боцуш дукха ахча догIур ду, бохуш. Делахь а, аьтто ца белира нах резабан. Ца оьшу цхьа а рицкъ, нагахь санна нехан могашаллина проект кхераме елахь, элира ладогIа баьхкинчара (уьш 40 гергга вара).\nМеттигерчу цхьана депутато дIахьедира: "Со реза ву йиллийта мокхазбоккхийла, амма юьллуьйтур яц кху кIоштахь-м!" Цунна тIетайра массо а гуламхой.\nМиллиардашца цхьаьна онкологи а?\nПинов Ахсарбека, доцург дийцарна, бехкевира Хузмиев. "Шуьша ший а ву Iилманча, хьанах теша деза тхо?" – хоьттура наха.\nХьешо харц ца дира мокхазбоккхийлехь цхьадолу дакъа могашаллина кхераме хир дуйла, амма бац и кхерам ма-бийццара лаккхара, чIагIдора цо.\nНагахь санна диверси я авари нислахь, болуш бу шайн кхерамзалла хилийта некъаш, бохура хьешо, Европерчу зеделларг тоьшалле а далош.\nМоккхаз бохкарца евзачу Китайрчу мокхазбоккхийлашца къовсаяла а таро йолуш хир ю хIирийниг, элира Пиновс.\nРезабоцу нах инзарбаха санна дара, цо ша Путинна а бовзийтина ша рабаьккхина некъ алар.\n"Махканна кIезиг ю "Электроцинк"? Цигахь-х нах бу онкологех леш. И мах охьа а буьллуш, тхуна ца оьшу миллиардаш", - мохь туьйхира Пиновга бесланхойх цхьамма, зудчо.\n"Хьо", "тхо" – ши гара ду, ахь хьо махкахо ву олу, амма хьо Москох веха, тхо – кхузахь, хьо дIавахчхьана волу. Кхана берийн бIаьра муха хьоьжур ду вай?"


БахIрейнан принц Нассер шех тера карийна Кадыровна\nБахIрейнан принц Нассер бин Хьамад аль-Халифа\nКадыров хилира БахIрейнан принцан говрийн божалхь а, спортан клубехь а. Принцо Насера гайтира цунна шен "дашо" тапча а, герзан коллекци а.\nБахIрейнан принц Насер шех тера карийна Кадыровна\nДукха хан йоцуш БахIрейне ваханера Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Цигахь цо юххера юкъеметтигаш дIанисйира БахIрейнан принц волчу Аль-Халифа Нассерца (Аль-Халифа Нассер ибн Хамад ).\nКавказ.Реалии сайто дийцарехь, Кадыровн визит шайн тидамехь латтош бара БахIрейнан зорбанан гIирсаш. Цара дийцарехь, дерриг де цхьаьнадаьккхира Нохчийчоьнан куьйгалхочо а, принцо а.\nЦхьаьнакхетча гучудаьлларг дара шаьшшина дукха деза хIуманаш цхьаьтера хилар, яздира принцо шен Инстаграмерчу агIон тIехь Охан-беттан 6-чу дийнахь.\nНохчийчоьнан а, БахIрейнан а экономикан юкъаметтигаш шоръярх лаьцна дийцаре деш паччахьца Аль-Халифа Хьамадца официалан цхьаьнакхетар чекхдаьлча, 29-шо долчу Нассерца (БахIрейнан паччахьан 4-гIачу кIантаца) садаIа вахара Кадыров, шен делегацин декъашхошца цхьаьна.\nНохчийчоьнан парламентан спикер Даудов Мохьмад а, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думан Нохчийчоьнан цIарах депутат Делимханов Адам а, кхин берш а болуш, Кадыров хилира принцан говрийн божалшкахь.\nНохчийчуьрча хьешашна гайтира Нассера шен герзан коллекци. Меттигерчу спортан клубехь Кадыровс ницкъ къевсира БахIрейнан спортхошца.\nБахIрейнан пачхьалкхан телевизионо бинчу хаамца, Дубаин принцессан хIусамдас, БахIрейнан паччахьан гIаролхойн буьйранчо, БахIрейнан Олимпан комитетан куьйгалхочо принца Нассера Кадыровца къамел деш билгалдаьккхира, шайн пачхьалкхана мехала хилар Нохчийн республикаца шуьйра юкъаметтигаш лелор.\nНассеран говрийн божалахь Кадыровна гайтира Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира совгIатана белла айгIар, яздо Кавказ.Реалиис.\nХаджибек цIе йолу и говр Путина еллера БахIрейнан паччахьна, Аль -Халифа Хьамад стохка Сочехь визитаца волуш.\nКадыровга шена тIе куьг Iоттийта лууш яцара говр, амма Нохчийчоьнан лидеро дуьрста схьалаьцча, дIа а тийна, цуьнах хьожа яьккхира цо, яздо Кавказ.Реалии сайто.\n"КНК ММА ТЕАМ" клубан тренинге а вигира принца Нассера веза хьаша. Цигахь цкъа-шозза буй тоьхна шен говзалла гайтира Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nЭххаре а рагI тIекхечира герз гайта. БахIрейнан принцо Кадыровна гайтира шен дашо хи диллина тапча а, масатоп а, къегаш йолу шаьлта а.\nУьш гича Кадыров ца Iан велира герз кара ца эцча. Цу дерриого а гойтуш дара баккъалла а БахIрейнан принцан а, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан а дуккха а цхьатера хIуманаш хилар билгадоккху Кавказ.Реалли.\n2014-чу шарахь ГIадужу-беттан 7-чу дийнахь Британин Лаккхарчу Кхелан сацамца дипломатийн имунитет дIаяьккхира принцера Нассерера. ХIинца Британин территори тIе иза валахь цу мехкан Iедалша дIалоцур волуш ву иза. Принцана бехке диллинарг ду БахIрейнехь 2011-чу шарахь Iедална дуьхьал митингаш йолуш дIалаьцначу кхаа стаганна ницкъ бар.\nКадыров а ву Украинехь хIоьттина хьал бахьанехь дуьненаюкъара санкцеш кхайкхийначу Оьрсийчоьнан бахархошна юкъахь.\nКадыров Бахрейне вахна\nКадыровна шун хIоттийна Бахрейнан паччахьо\nКадыров реза вац Iамерко Шемана тIелатар дарна\nСоьлж-ГIалара - Мюнхене, Дубайе, Истамуле


ГIурбана деношка ГIалгIайчен 1,5 эзар дезалла новкъостал дергда\nАьтинга бетта 16 ди 2021 шу\nРеспублика Кулгалхочун амарах, кIимарса бетта 19,20,21-гIеи денош, вай мехка гIолла салоIа денош да, уж ГIурбана денош хиларах (Ид аль-Адха).\nИз цIай долаш ГIалгIайчен 1,5 эзар таро йоацача дезалла новкъостал дергда. «Мехка сагIа» яха акци дIахьош я ГIалгIай Республика Кулгалхочо Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас тIадиллача декхарах, ГIалгIайче дегIайоалаяра Къаман фонда чотах.\nЭшаш мел дола хьайбаш вай республика доазон тIа долаш да аьнна, хоам бир «Сердало» газетага республика кулгалхочун пресс-служба.\nДукхагIча даькъе, вай мехка кхедеш дола жа да ийцараш, ГIурбана лаьрхIа. Доккхий хьайбаш «Мехка сагIа» яхача фондо ийцад, цунах хьахиннача пайдах кегий хьайбаш юха хьаэцаргда, дIахо йодача хана юртбоахам дегIабоалабара. Хьайбай цхьа дакъа моттигерча юртбоахамаш леладерашкара ийцад.\nХоам бу, юртарча администрацешка а дийшача наьха юкъарленашка а таро йоацача наха лаьрхIа дола хьайбаш дIадекъаргда, цар шоаш ГIурба дергдолаш. Цу гIулакха новкъостал де кийча ба вай мехкара волонтераш.\nДIа мел хьош бола болх эпидемиологически кхерамзле лораеш бергба.\nБелгалдоаккх, цу тайпара вай таро йоацача наха долча новкъостала аьнна, деш дола сагIа диазлагIа деш хилар, из де таро хул, ГIалгIай Республика Кулгалхочо тIадиллача декхарах, ГIалгIайче дегIайолаяра Къаман фондера ахчанца новкъостал деш хиларах.\nЦул совгIа, вай юртбоахама министерство вIашагIйохкаргъя доккхий а кегий а хьайбаш маьхалдахара йола ярмаркаш, уж дIахьоргъя 17-20 июле ГIалгIайчен районашка, шахьарашка.\nЦхьа бIаь совгIа ахархой (фермерий) боахамаш хургда цига дакъалоацаш. Цар дохка оттадергда ГIурбана доаде йиш йола ши бIаь доккхий хьайбаш, ши эзар кегий хьайбаш.


Дешар дика ду... Iаматаш делахь...\nГезгмашин-бутт 10, 2015\nДешаран шо дIадолалучу муьрехь Нохчийчуьрчу школашкахь 350 хьехархо тIе ца тоьа, бохуш кхайкхадора зорбанан гIирсаша. Вукху агIор оьшуш мел дерг долуш ду, мехаза дешаран киншкаш берашна ялар биста кхаччалц аьлла кхайкхийра дещаран а, Iилманан а министралло.\nКерла дешаран шо долалуш ишколашкара хьал дийцаре деш йоккха интервью елла дешаран а, Iилманан а министаро Байханов ИсмаIала.\nЦо дийцарехь карарчу хенахь дешархой Iамор,кхетош-кхиор кхузахь Оьрсийчохь санна а, цхьаццайолчу доьшийлашкахь кхин а дикахо дIахIоттийна ду.\n«Тхан боккха кхиам бу массо ишколашка тоъал мехаза киншкаш кхачор. Мехкан куьйгалхочо тIедилларца 20I4-чу шеран юьххьехь I миллион сов киншка а эцна, церан кхачо йинера оха».\nИшта дIахьедар дина министаро. Бакъду, кIарг а ца луш, тIехула динчу зераша гойту ишколашкахь дуккха киншкаш ца тоьаш хилар. Цхьана ишколехь бIаьрг кхетта сан кху тоьуш йоцу киншкаш дIаяздинчу кехатах. И ду ас доьшуш дерг. Дийцарехь 8-гIа класс ю хIара жайнаш ца тоьург.\nХьехархоша шаьш коьртах а яьхна шайлахь йийцаре еш ю тоьуш йоцу киншкаш. Цара бегашена а хьахош дац Iедало уьш маьхаза лур ю бохург. Мелхо а цара даре до дай-наноша теттина ахча а луш уьш эца езаш хилар. Шелковск кIоштерчу цхьана ишколера хьехархо ву цу хьокъехь дуьйцуш.\nХьехархо: «Киншкаш тоьаш яц хьуна делахь. Суна цхьана классехь 12 киншка еза-кх. Эца воьлча мел еза ю 700 сом доьху цхьаннах. Дай-наноша уьш муха эца еза?»\nДешаран а, Iилманан а министарна Байханов ИсмаIална кхачо йоллуш ма-дарра девзаш хуьлчух тера дац ишколашкара хьал. Цу доьшийлашкара хьал-де чуьра дуьйна девзачара дийцарехь, кIоштан дешаран урхалло а, ишколан директорша а, библиотекехь йолчу жарганех ерг а, йоцург а бакълена а билгал ца йоккхуш дешаран министаралле харц хаамаш дIакхачабо, йоцург а ю бохуш.\nХIуъа дийцарехь, цара иза до, и киншкаш эцар маьхькIамхоша шайна тIедожор долу дела, шайн чоьтах уьш цаэцархьама. Министро массо хIума ишколашкахь тоаме ду бохуш зевне дIахьедарш дахь а цхьаццайолчу кIошташкахь ишколаш ю дийнна классашкахь цхьа киншка а йоцуш.\nII-чу классан исбаьхьаллин ирташ тIехь йолу хрестоматеш йоцуш масала. Цу кепара кхачо йоцурш кIезиг хуьлчух тера а дац, схьагарехь. Цу хьокъехь дуьйцуш ю Соьлж-ГIалин кIоштера Медент аьлла шен цIе яьккхина яхархо.\nМедент: «Соьлж-ГIалин кIоштехь ГIуларахь керла ишкол схьайиллина. Эвла йистехь, нацкъара ярал совнаха кхоччуш чохь охьаховша гIанташ а дац, киншкаш а яц. Сан кIантана елларг тишьелла, тIелхиг яьлла ши киншка ю-кх.\nКхиерш эца езаш ю-кх. Дешаран министараллехь киншкаш тоаме ю бохуш кхайкхош ду. Мила хьанна пуьташ буттуш ву-м ца хаьа. Iехош верг мила велахь а, эшам хуьлуш дерш бераш ду».\nХьехархоша а, дай-наноша ечу къароца дешаран а, Iилманан а министаро басарш ца кхоош хьестинехь а ишколашкара хьал, цуо шен хастамечу къамелехь хIиттийна цхьамогIа айдаран хьаьркаш,церан метта тIадамаш а дохкуш хийца мегар ду.


Лор кхочур вац\nХIунда ца тоьа Къилбаседа Кавказехь медицинан белхахой? ГIебарта-Балкхаройчуьрчу дарбан хIусамашкахь къаьсттина дефицит лаьтта лоьрийн.\nМахкахь тIе ца тоьа 468 лор, республикехь оьшучех 10-12 процент хуьлу и терахь, хаамбо "Регнум" агенталло.\nЙоллу Оьрсийчохь тIе ца тоьачу лоьрийн терахь 9 % ду.\nКъилбаседа Кавказерчу мехкашца зIе хилира Кавказ-Реалии порталан таллархьама, муха лаьтта церан регионашкахь хьал, тоаме бу я бац лоьраш.\nКъилбаседа ХIирийчоь юкъара яьккхича, къаьсттина ледара хьал гучуделира массо а республикашкахь.\nБакъду, ХIирийчохь а санна тоаме бу лоьраш аьлла дIахьедира ГIалгIайчохь а.\nМехкан могашаллин министраллан пресс-гIуллакххоша бахарехь, бахархойн терахье хьаьжча, хаалуш а дац лоьраш тIе цатоар.\nДагестанехь 1200 гергга лор оьшу аьлла, хаамбира могашаллин министраллан векало.\nЙоллу регион схьаэцча, Iорадаьккхина терахь мел а хийцалуш ду.\nМасала, ХIинжа-ГIалахь янне а яц лоьрийн къоьлла, амма цомгашчунна сихаллин орца кхачочу хIусамашкахь лаьтта и проблема.\nКъаьсттина хьал ледара ду Дагестанан яртийн кIошташкахь. Делахь а, дагестанхойн дегайовхо ю республикерчу медицинан университето кху шарахь а дуккха а говзанчаш шайна кхачориг хиларх.\nКхарачойн Чергазийчуьрчу Iедало а далхийра, шаьш а ловш хилар лоьраш цатоаран проблема. 355 лор таханлерачу дийнахь оьшуш хьал лаьтта цигарчу дарбан хIусамашкахь\nАдыгейхь тIеоьшу 326 лор-говзанча. Цу махко жигарадаьккхина, школа яьккхинчул тIаьхьа шайн кегийрхой Краснодаран а, Ростовн а медицинан доьшийлашка хьийсор.\nСтаврополан кIоштан могашаллин министраллина ца хаьа билггал маса лор шайна тIеоьшу.\nДелахь а, къайла ца даьхьира цара, лоьраш цатоаран бахьана, церан алапа дукха лахара хилар ду аьлла. Ставрополан могашаллин министро Мажаров Виктора хьалхо шен интервьюхь билгалдаьккхира педиатраш тIехсов тоьаш хилар регионехь, 72 процент бу уьш.\nНохчийчуьра медицинан урхаллан белхахой ца хIуьттира цхьана а кепара хаамаш бала.\nМуьлхха а шайн хьукматан информаци конфиденциале ю элира могашаллин министраллан векалша.\nМедицинан говзанчийн къоьлла латтаран проблемаш шайн ма-хуьллу кеп-кепара ерзон гIерта мехкийн Iедалш. Амма доккхачу декъанна, лакхахь ма аллара, медицинан доьшийлаша арахоьцучу говзанчех тешна ду церан гIуллакх.\nИштта, кхечу республикашкара специалисташ а кхуьйкху цара юкъ-кара.\nШайн гIаланашкахь дешна ца Iаш, кавказхоша доьшу Астраханерчу а, Самарерчу а, Ростоврчу а, Москохарчу а, иштта кхечу а гIаланашкарчу медицинан университеташкахь а, институташкахь а. Кхечу гIаланшка деша бахийтархьама кегийрхошна лерина квоташ латтайо.\nДелахь а, мел дукха говзанчаш доьшийлаша арахецахь а, Iабор яц цара регионаш лоьрех, нагахь санна, церан алапаш жимма хьала ца дахахь.\nМасала, юккъерачу барамехь аьлча, Къилбаседа Кавказерчу лоьро Москох болх бечу шен коллего оьцучу алапан ах бен ца оьцу.


Гуьржийчоь -- Восток батальонан командир Ямадаев Сулим (юккъехь) Гуьржийчохь тIом боьдуш, Къилба ХIирийчоь, Марс.2008\nМарсхьокху беттан 8-чу дийнахь Цхинвалехь а, цуьнна гонаха а доладелира тIеман тасадалар. Шина а агIор эскархошна а, маьрша бахархошна а юкъахь зенаш а хуьлуш, хилира и тIом, цхьана агIор Гуьржийчоь а йолуш, вукха агIор хIирий а, царна хьалхабевлла оьрсийн эскархой а болуш.\nОцу деношкахь цигахь нисвеллера вевзаш волу нохчийн сурташдахархо, журналист Царнаев Сайд-Хьусейн. Цуьнан дагалецамаш иштта бу.\nЦарнаев: «ТIом бохуш долу дош вайна девзина. Вайн цIахь хилла тIом а даима дагахь лаьтташ бу вайна. Цига (Цхвинвале) со кхачар цхьа цIеххьана нисделла дара. ТIаме воьду аьлла а ца ваханера со.\nЖурналисташ хиллехь а, оцу кхаа дийнахь цхьана тоьлан чуьра арадовла йиш а йоцуш Iийр тхо. Кху тоьлан чуьра тхо дийна арадевр дуй теша аьлла хетара. Кхо де даьлча, цу чуьра ара а девла, цхьана дийнахь болх бира оха. Суьйранна гуманитаран цхьа некъ а биллина цигара иштта арадевлира. Цкъа а дицлур доцуш денош ду уьш».\nОцу деношкахь со Несар-гIалахь вара. Хьой, Узаковий (Узаков Сергей ИТАР-ТАССан фотокорр) цига ваха новкъваьлла гира суна. Шу цига дахар ларамаза нисделла хIума дара, я редакцино гIо а аьлла ваханера? Цига дIакхаьчча шортта журналисташ бара бохуш ма дуьйцу?\nЦарнаев: «Тхойшиъ Цхинвали гIур ву бохуш волу дукха а хан яра. Цигахь Iаламан сурташ даха лууш вара со. Тхойшиъ цига иштта нисвалар, дийцича цхьа а тешар воцуш хьал ду. Цигахь дуккха а телехьожийлашкара а, яздеш болу а журналисташ бара. Иштта нисделлера иза дерриг».\nКъилба-ХIирийчоьнний, Гуьржийчоьнний юкъаметтиг талха йолаеллера Товбеца-беттан тIаьхьарчу деношкахь. Цхьацца кхиссарш вовшашна йора шинна а агIоно. Цхинвали шен эскарш шортта тIеоьзнера Оьрсийчоьно.\nГуьржаша буьйсана гIаланна тIе яьккхий тоьпаш йиттина аьлла, цунна дуьхьал, хIета Оьрсийчоьнан президент хиллачу Медведев Дмитрийс омар а дина, болийра «машар хIотторан операци» олу шуьйра тIом. Гуьржийн эскарш юха а тоьхна, Тбилисин 40 чакхарма уллехь севцира оьрсийн эскархой, шайна юкъахь нохчийн салтех лаьтташ йолу «Восток» батальон а йолуш.\nЦул тIаьхьа а хилла Царнаев Сайд-Хьусейн Цхинвалехь. И конфликт, бIеннаш шерашкахь уьйраш а, гергарлонаш а долуш лаьттинчу гуьржашна а, хIиришна а ша-шех хилла яц. Уьш леррина, хаа а хууш йохийна ю, цундела, хан оьшу уьш меттахIотто, аьлла кхин дIа а дийцира цо.\nЦарнаев: «Цул тIаьхьа а хилла со цигахь. 2010 шарахь хилла тIаьххьара, харжамашкахь. Питан а тесна, талхийна ю оцу шина къоман юкъаметтиг. Замано бен нисдийр доцу хIума ду царна юкъахь хилларг. Ехха зама яла еза. Ткъа политикаш хIинца лелош дериг эрна лелош хIума ду».\nГуьржийн-хIирийн конфликт аьлла цIе тиллина тIом 5 дийнахь лаьттира. Марсхьокху-беттан 16 дийнахь шина агIоно куьйг таIийра машар хIоттош бу аьлла.\nАмма беха ца лаьттинехь а, Кавказехь баккхийн хийцамаш бина цо: Оьрсийчоьно йозуш йоцу пачхьалкхаш ю аьлла къобал йина тIеэцна Къилба ХIирийчоь а, Абхази а. Цунна дуьхьал, масех де даьлча, Гуьржийчоьно дипломатийн уьйраш хадийра Оьрсийчоьнца. Иштта, Гуьржийчоь Къилбаседа атлантикан тIеман альянсана юкъаяхаран гIуллакх а тIаьхьатеттина.\nГуьржийчохь жоьпе озийна рогIера хилла тIеман министр


Хамхоев Альберт маьршаваьккхина ГIалгIайчоьнан кхело\nГIаттамхошна гIо латтийна аьлла бехкевина, кху гурахь лаьцна ГIалгIайчоьнан вахархо Хамхоев Альберт маьршаваьккхина, кхи дIа йолчу ханна шен цIахь лар а веш. "Мемориал" олучу бакъонашларъяран юкъаралло шен сайтехь бина и хаам.\nШинаридйинахь кхелан кхеташонехь чоьхьарчу гIуллакхийн Назранан кIоштарчу талламан декъан белхахочо Евлоевс кхи а цхьана баттана Хамхоев чохь сацаве аьлла, дехнера суьдхошка. Кхело цуьнан дехар дIа а тоттуш, сацам тIеийцира, Хамхоев шен цIахь вуьтуш.\nКхелахоша бахарехь, талламчийн тоьшаллаш тоъал дац кхи дIа а иза лаьцна латто. Иштта суьдхоша тидаме эцна, дахарехь цкъа а Хамхоев Iедалца гIуллакх деана цахилар а.\nОрсийчоьнан спортхо Хамхоев Альберт дахначу шеран гурахь лецира ша вехачу Яндарерчу хIусамехь. Оццу гурахь некъан полисхошна тIелатар диначаьрца бертахь хилла аьлла, шеконе эцнера иза полисхоша. ТIелатар диначарех цхьаъ вевзаш хилла Хамхоевна.\n"Мемориале" гIо дехнера кIентан дас, шен кIант лоцучу заманчохь полисхоша тапча кхоьсина хилар а, цул тIаьхьа масех сахьтехь етташ, хьо гIаттамхошца уьйрашкахь а хилла, и тапча а хьайн ю ала бохуш, цунна тIаьхь ницкъ бина хилар а дуьйцуш.


Киевехь лаьцна Нохчийчоьнан Украинехь хиллачу векалан кIант - СБУ\nГезгмашин-бутт 19, 2018\nУкраинин къоман полицино Киевехь лаьцна Оьрсийчоьнан вахархо, дийцарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна юххера стаг. Украинин кхерамазаллин сервисерчу хьастано (СБУ) бинчу хаамца, иза ву Нохчийчоьнан Украинехь хиллачу векалан кIант Цицулаев Адам.\nУкраинин ницкъаллин структурийн белхахоша чIагIдарехь, цара Цицулаев лаьцна, цхьаъ айкхвалар бахьана долуш. Полице хаам бина хилла йцхьаммо телефонехула наркотикаш дIасакхоьхьуш хила мегачу машенах лаьцна.\nИ машен сацийна полисхоша. Цу чохь, Цицулаев воцург, кхин а ши жима стаг хилла, 24 а, 22 а шераш долу. Церах цхьаъ хиина Iачу метта кIеллахь карийна чохь кIайн хIур болу телатан тоьрмиг. И хIур экспертизе хьажийна.


Париев, хьо вала хlунда ца ле?\nСоветан пачхьалкх -- къиза дайинчу адамийн мачаш хlинца а ю Гулагерчу цхьана Бутугычаг цlе йолчу лагерехь lохкуш, Гlу1989\nНохчийн актрисина Багалова Зулайна ларамаза карадаьхкинера Бексултановн дийцарш. Масех уьш дешначул тIаьхьа ойла кхерстира коьрте - кIезиг йоьшу вай вешан яздархойн книгаш.\nЮьззина интервьюга аудио-версехь ладогIа.\nКазахстане а, ГIиргIизойчу а дIахьовсийначехь I3 шо даьккхича кIезиг нохчий берзабелла шайн хиллачу хIусамашка. Таро хиллачара ахча а делла, юха а эцнера, цIерабахале шаьш чохь Iийна хIусамаш.\nДерриг къоман хIинца а Iийжаш, лозучух лаьцна яздина нохчийн яздархочуо Бексултанов Мусас.\nБагалова Зулай: «Дуьххьара аса ешнарг "ТIаьхье воцу цIа" яра. ТIаьхье воцу цIа бохург - вай Сибрех дIадахийтича вай цIенош кхечу къаьмнашна дIаделлера.\nНана, да дала а делла ша хьалакхиочу кIентан кIанте дедас юх-юха а дуьйцуш хилла гIали чохь дисина цIенош. Цу уьйтIа доьгIна кхо баIар.\nСибрехара цIавеъча - денда велла - ша студент волчу хенахь, цу цIеношна уллехула волу гуттар а керта хьоьжуш хилла иза кевнан Iуьргехула.\n"Мацца цкъа оьцур ду ша хIара цIа" бохуш ойла еш хилла цо. "Продаётся" аьлла яздича, оцу керта лела волавелла иза.»\nМаршо радио: ХIора а доьзалехь ала мегар долуш, хезна хир ду баккхийчара шаьш даьхначу, Советан Iедало хийра нах чу ховшийначу хIусамех лаьцна. Дукхах берш белла, шайн дай баьхначу хIусам чуьра ца гуш.\nБагалова Зулай: «Сан марнанас дийцара соьга (шайн хиллачу) цIенойх лаьцна. I0 чоь йолуш хIусам хилла иза, веранда а йолуш. Цу тIехь хIиттийна тускарх дина гIанташ долуш. Кест-кеста йоьдуш хилла иза царга кевнан Iуьргехула хьажа. Массо а веллера цуьнан - бераш, сан цIийнда воцург. Майра, политикан тутмакх вина, генна дIахьажийнера. Гергарнаш беллера... Ша яра иха, цхьа а ца висинера цуьнан.»\nСоветан пачхьалкх -- Кlайчу хlурдан тlехь - Балтик канала тlехь - белхаш беш бу Гулаган тутмакхаш\nМаршо радио: Нохчийн яздархочо Бексултанов Мусас Iаламат дика яздина Сталинан заманахь ЦIечу Эскарехь фашистех леттачу нохчашна йинчу репрессех лаьцна. Цунах лаьцна ду яздархочуьн рогIера дийцар.\nБагалова Зулай: "Крест бухта" бохуш, Магадан, Тайшан... Гулаг хилла-кх и нах дIабохуьйтуш. Бехк боцу нах хилла цигахь дукхах берш. Бехк берш-м дика Iаш хилла набаштешкахь. Бехк боцурш хилла хьийзош берш.\nОцу "Крест" бухте дIавахийтина и Алхаст.\nОцу Алхаста лайнарг... Хаза нехан санна чIогIа чекхваьлла иза фашисташца хиллачу тIамехь. И майра хIунда ву, вала хIунда ца ле бохуш, командиро дукха хьийзина иза. Цуьнан и дийцар деша деза. Оьрсийн матте а даьккхина иза, делахь а, нохчийн маттахь чIогIа яздина ду...\nАлхаст дIахьажийначу набахтера цхьа а дийна стаг юха ван йиш йоцуш хилла. Ха деш болу цигара салтий а хIорш бойуш хилла. ТIаьххьара, велла воцуш, дийна воцуш, хIара Iуьллуш Iаш, улле цхьа салти охьахиина (декъий схьалехьош хилла иза) махорка оза. Iункара Iуьлллучу Алхастан кисанахь хIумма а юй хьажа куьг хьаькхча, хIара вовха карийна цунна. Госпиталесь самаваьлла иза. ГIорийна хилла чIогIа. ГIораа беш леш хилла цигара нах. Царна бала лууш а хилла. Оццул Iазап ловш хилла цара.\nЦигахь цхьа немцо лор хилла, цо аьлла Алхасте вайнах цIерабаьхна хиларх. "Хьол а хьалха 6 нохчо вара кхузахь. Уьш и дIо ийтсах баьхна, хIордан йистехь тоьпаш йиттина, чу кхийсина" аьлла.\nТхан немцой а бойуш бу. Оьрсийчура немцой хилла уьш. Ша лор волун дера дийна висна, аьлла цо. Амма ша вуьйр вуй хаьа шена, аьлла цо. "Цхьа стаг мукъа а хIокху махкара аравалийта лаьа шена, ша мехий деттар ду хьуна. Ахьа аса аьлларг дан деза" аьлла. Ур-атталла, цигахь дIаволла а кхераме ву аьлла, дIахьажийна цигара.»\nМаршо радио: Оцу дийцарехь дагах кхеташ дерг ду, къемат де, дийна воллушехь лайна стаг велха хIоьттина бахьана.\nБагалова Зулай: «ТIаьххьара Iаьткъинарг хIун дара Алхастана... Казахстане воьдуш эшелонна тIе цхьа сагIа доьхург чу ваьлла. "Схьавола, аса лур ю хьуна," аьлла тIекхайкхина цо иза. Тонка хилла хIокхуьнгахь, сухар хилла. Лакха тIехь хиина Iаш хилла иза. ДIахьаьжча, шайн юртара Макшарип вевзина цунна.\n"Макшарпи! Машарип" - аьлла мохь баьлла цуьнан. Алхастан эвлара хилла бехаш хиллачу нехан. Вукхунна хIара а вевзина. "Алхаст" Алхаст" аьлла иза а вилхина. СагIа доьлхуш шен эвлахо гича холчу хIоьттина иза хаза нехан санна.\n"Хьан вала хьайн дай-ваший, Дела вала хьан хьайн дай-ваший. ХIокхучу къизачу 8-9 шарахь сох кхета кхуза кхаьчначу!"\nИ тIаьххьара оцу меттехь... со суо а Iийна йолун дела цу меттигехь, цкъаа сагIа доьхуш нохчо сайна ца гина дела, чIогIа цунах кхийтира со."\nСоветан пачхьалкх - Гулаган тутмакхаш леррина тужуркаш лелош хилла букъа тlехь шен терахь долуш. Сурт маца даьккхина хууш дац\nМаршо радио: Тамашийна хеталахь а, яздархочуьн турпалхо волуш ву хIинца а.\nБагалова Зулай: «Дукха йилхира со оцу меттехь, дог доьхна. Аса Мусага телефон тоьхна хаьттира «Муса, оцу хьан дийцаран турпалхо... волуш вуй иза? – аьлла. "Иза-м оцу метта дIа Iаш ву, дийна а ву" элира соьга Мусас. 92 шо а долуш, хIинца а дийна ву иза.\nОццул лагершкахула чекхваьллачу стагана, хIинцца дIахьаьжча, Iедалша цунна дина цхьа а совгIат хир дац. Цунна йогIург цхьа хIума елла хир яц. ТIаккха, цунна а, и санначарна а дан гIо сан а дац. Даиманна а исаннарш дагахь бохку..."\nМаршо радио: Елла, елла Париевна Нохчийчура Iедало жигули-тайппа машен. Амма, таханлерчу дийнахь тIекхуьучу чкъурана майрра масаллина хIоттон мегар волу стаг, шен 92-чу шарахь кхин ца эшна къомана а, Iедална а.\nЦул сов, Бексултановс яздина дийцарш, Париев Алхастах дерг а цхьана, Москох зорба тохийта хьаьжча, нохчийн-оьрсийн доттагIалла дохорна кхераме а лерина, юхатоьхна. Делахь а, немцойн маттахь уьш зорбане девлла.\nБексултанов Мусан книгаш йоьшуш...


Нохчийн мотт - къоман мотт\nХууш ма-хиллара, оханан (апрель) беттан 25-гIа де нохчийн меттан де ду аьлла дIакхайкхийна ду. Нохчийн меттан де тIекхочуш хиларца доьзна, тхан къамел хилира Нохчийн Республикин хьакъволчу журналистаца Дадаев Сайд-Хьасанаца.\n– Сайд-Хьасан, нохчийн меттан де мел мехала ду вайна?\n– Нохчийн меттан де юкъадаьккхина башха дукха хан яц. И де вайн махкахь вуно хаза билгалдоккхуш а ду. Нохчийн мотт вайн ненан мотт бу. Цундела, мотт кхиор – иза вайн декхар ду.\nНохчийн меттан мехалла массарна а хаийтархьама а, цуьнга массеран а марзо кхоллархьама а юкъадаьккхина ду нохчийн меттан де. Вайн маттаца доьзна хуьлу вайн къоман Iадаташ а, ламасташ а.\nВешан мотт бицбан йиш яц вайн, хIунда аьлча, вай иза бицбахь, вайн къоман культура йицъян а кхерам бу. Масала, зуда ялийначе даханчохь, тезета я хьошалгIа дахначохь шен-шен гIиллакхаш ду вай лардеш. Ишттачохь вовшашка къамел а, вовшашна хетарг а вайн ненан маттахь ма-дарра алало вайга. Хийлазза, кхечу къоман маттахь алалур доцург вайн маттахь хаза алало.\n– Нохчийн мотт Iалашбарехь а, кхиорехь а хIун деш ду вайн республикехь?\n– Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана боккха тидам тIебохуьйту нохчийн мотт Iамабайтарна а, Iалашбарна а, кхиорна а. Вайн республикехь пачхьалкхан 2 мотт бу – оьрсийн а, нохчийн а. Вайн къоман ламасташна а, Iадаташна а, маттана а вай ваьш тIаьхьакхиа лууш ца хилча, тIекхуьучарга иза дIакховдо а хуур дац вайна. Мотт Iалашбархьама а, иза кхиорхьама а кхоьллина леррина комисси ю.\n– Оцу комиссин балхах лаций дийцахьа.\n– Шуьйрачу хаамийн гIирсашкахь нохчийн меттан орфографи ларъярна тIехь терго латтайо комиссин декъашхоша. Иштта, комиссин декъашхойн тергонехь хуьлу зорбанан изданешкахь нохчийн маттахь араюьйлуш йолу материалаш. Цул сов, кегийрхойн нохчийн матте марзо кхолларехь а къахьоьгу комиссехь болх бечу говзанчаша.\n– Нохчийн мотт кIорггера Iамош болчу кегийрхошна хIун хьехар дийр дара ахь?\n– Уггаре а хьалха, муьлхха а хIума Iамочу хенахь оьшург собар ду, хIунда аьлча, иза ца хилча хIумма а дIагIур дац. Муьлххачу а кхечу къоман мотт Iаморехь санна, нохчийн мотт Iаморехь а нисло шатайпа халонаш. Цундела, собаре хила веза. Иза ду уггаре а коьртаниг.\n– Нохчийн мотт Iалашбарехь уггаре а коьртаниг хIун ду аьлла хета хьуна?\n– Берана жима долчу хенахь дуьйна марзбан беза нохчийн мотт. Масала, берийн бошмашкахь кест-кеста берашна лерина нохчийн маттахь ловзарш дIадаьхьча дика хир дара. Иштта, нохчийн маттахь йолу передачаш кхин а алсам хилча а, кегийрхойн ойла тIейоьрзур яра аьлла хета суна. Берийн нохчийн матте йолу марзо цуьнан дех, ненах йоьзна а ю дукха хьолахь, хIунда аьлча, цара кхолла еза цаьргахь ненан матте марзо.\nВай нохчий хиларе терра, вовшашка нохчийн маттахь дистхила деза вай, ойла а нохчийн маттахь ян еза, вайн бевзаш болчу яздархойн говзарш еша а еза. Вайн бераша а, кегийрхоша а нохчийн мотт буьйцийла а, кIорггера иза Iамабойла а лаьара суна. Иза иштта ца хилахь, ненан мотт бицбала а генахь дац, ткъа иза бицбича, цуьнца цхьаьна вайн къоман Iадаташ а, ламасташ а дицдаларна кхерам бу.\n– Сайд-Хьасан, Дела реза хуьлда хьуна.\nОбновлено (25.04.2018 11:45)


Нохчашна бен карор йоцу урамийн цIерш\nГIадужу-бутт 17, 2017\nИчкерин Iедало махкарчу урамашна техкина ерриг аьлча санна цIерш хийцина тахана.\nУрамийн а, цхьайолчу яртийн а цIерш дукхачу декъана хьалха ма-хиллара лаьтташ ю Нохчийчохь. Коьртачу урамашна, миччахь делахь а, Кадыровн цIерш тохку, цхьана юьртахь шиъ а туьллуш, ткъа, йистошкахь долчарна мухха тиллича а, бен ца хеташ санна, дIатоьхку.\nХIинца а шортта ду урамаш: "Степная", "Выгонная", "Автоматчиков", "Автобусная", иштта кхин дIа а, цхьана а кепара маьIна я бахархойн дагалецамаш билгалбохуш йоцу цIерш йолуш.\nГуьмсан кIоштахь, масала цхьана эвлахь, керла дакъош декъначу меттехь урамийн цIерш техкина суртдиллархойн Рубенсан, Рерихан а, композиторан Вердин а цIарах. Меттигерчу бахархойн кхетам лакхабаларе сатесна хила мега и цIерш хаьржинарг.\n1993-чу шарахь Iедало Соьлжа-ГIалин дуккха а урамийн цIерш хийцира.\nХьалха нохчаллаца догIу хIума ца хилчхьана мегаш техкина вайн урамийн а, яьртийн а цIерш, ткъа тахана вайна луъург дан йиш йолуш ду, цундела вайн турпалхойн а, вайца догIучун а цIерш тахка еза, аьлла хета шена бохуш, къамел дира адвокато Касумов Султана.\nКасумов: «ХIинца вай тохкуш йолу цIерш муьлш бу а ца хуучу нехан цIерш ю. Авторханов Iабдурахьаманан цIарх хIунда ца хуьлу урам? Иза ма ву Советан Iедал идеологин тIегIанехь хIаллакдинарг. Вайн махкахь а бу шортта тIамехь белларш. Советан Iедало къайлаяьхьна церан цIерш. Церан цIерш тахкийта лаьара суна».\n1993-чу шарахь Iедало хийцира Соьлж-ГIалин дуккха а урамийн цIерш. Царна техкира нохчийн ширачу турпалхойн цIерш. Масала, гIали юккъахь болчу машаран проспектана БойсагIаран цIе тиллира. Советан Iедал хIоттош, нохчийн цIий Iенийнчу Ушаев Мазлакан цIарахчу урамна "ГIазотан урам" аьлла цIе тиллира. Жуковскин урам - Адин Сурхон, Маяковскин урам - Дадин Айбикин цIарах. ХIинца цуьнан цIе лелош бу хьалха хилла Никитина урам.\nОьрсийн турпалхойн цIарах а техкинера цхьаболчу урамийн цIерш. Масала, микрорайонехь хIинца Дьяковн цIе лелош берг, оцу хенахь хийцинера Алпатов Якован аьлла. Иза Мазлакъера гIалгIазкхи хилла, шаьш дацочу хьоладайшна дуьхьал а ваьлла, къийсам латтийна волу.\nТохкуш йолчу цхьайолчу цIершна дукха нах реза а бац. И цIерш йолчерах цхьаберш вай хIаллакдеш дакъалаьцнарш бу.\nТахана и цIерш дагахь латто еха хета цхьаболчу бахархошна. Амма шен мехкан истори Iамо атта хир дара иштта урамийн цIерш хилча, аьлла дийцира Соьлжа-ГIалин вахархочо Сатуев Анзора.\nСатуев: «Дукхахйолу цIерш суна товш а яц. Цхьадика, уьш цхьаерш дIа а яьхна. Бакъду, еха цIерш хала хуьлу. Масала, Дадин Айбикин урам. Амма и цIерш техкича, наха иза мила хилла талла а толлуш, истори толлур ю».\nНохчийчохь урамийн цIерш хийцар, хьалха санна даз а деш ца до. Тахана цхьа цIе ю, кхана-лама кхин цIе хуьлу. КIезиг дац оьрсийн Iедалан цIарах герзаца Нохчийчу баьхкинчеран цIарах урамаш а: десантхойн, эскаран инарлан Трошевн а, ФСБ-инарлан Угрюмовн а. Царна реза болуш дукха нах ца гина шена бохуш дуьйцу Соьлжа-ГIалин вахархочо Умалатов Гиланис.\nУмалатов: «Тохкуш йолчу цхьайолчу цIершна дукха нах реза бац. Царах цхьаберш вай хIаллакдеш дакъалаьцнарш бу. Церан цIерш ю вай ирхъяхийтина лелош».\nДудаевн Iедало Соьлжа-ГIалахь хийцина цIерш ца магош кхин цIерш техкина царна тахана. И йозанаш тIехь долу аннаш дIадиттина, гарехь, еххачу ханна.\nIедал Кадыровх мукъадаьлча хийцалур юй Нохчийчохь урамийн цIерш?\nХIун цIерш хила еза Нохчийчохь урамийн, майданийн?\nДудаев ЖовхIаран цIарх урам хила тарло Киевехь\n"Латтайойла нохчашна Европа!"\nБексултанов Муса. Бераллера хьан бералла\nЯндарбиев Зеламха. Суьйренан элеги\nХьаькамашна "экологи" хIун ю а ца хаьа


Нохчийн спортхо Хатаев хьалхара номер ву Олимпан тобанехь, Гоша шолгIа вара, боху Кушиташвилин тренеро\nОлимпиадан квота бахьанехь боксер Кушиташвили Георгий лацийтина боху верси бух боцуш хета цуьнан тренерна Батуев Батона.\nРосгвардин эскархочунна тохарна а, наркотикаш лелорна а Кушиташвили дIалацарца "дукхха а наха хIинца хьехош волу нохчийн спортхо Хатаев хьалхара номер ву Олимпан тобанна юкъахь хила хьакъдолчерах. Билггал иза ву Олимпиаде ваха мегаш. Гоша шолгIа вара. Суна хетарехь, иза "кIелхьоттийна" ницкъаллин структурийн белхахоша. Кегий нахера ахча даккха дагахь хилла хила а мега уьш.", - даладо тренеро аьлларг gazeta.ru сайто, "МК" Бурятия газетана тIе а тевжаш.\nКушиташвили вина а, кхиъна а ву Бурятехь. ТIаьхьарчу хенахь иза вехаш а, тренировкаш еш а ву Москван кIоштарчу Одинцовохь.\nРосгвардин эскархочун тохарна лаьцна Кушиташвили леррина бехке вийр волчу хьоле хIоттийна хилла аьлла хета цхьаболчу тренершна а, цуьнан накъосташна а. Церан хьесапехь, иза дина хила мега "Ахмат" спортан клубан декъашхочун, нохчийн боксерна Хатаев Имаман конкурент дIаваккха а, Оьрсийчоьнан Олимпан тобанехь цунна меттиг яккха, хаам бинера "Эхо Москвы" радиостанцино.\nБоксер Кушиташвили Георгий дIалацарна ша декъа ву бохург харцдина Хатаевс. Шеца а, Георгийца а цхьа бала бац Кадыров Рамзанан, спортехь кхиамаш Дела пурбанца бохуш ву ша, шена халахета Кушиташвилица иза хилла, яздина Хатаевс Инстаграмехь.\nОфициалан версица, Кушиташвили а, цуьнца цхьана хилла кхин цхьа боксер Оганнисян Овик а лецира Москвахь Фрунзен хийистера урамехь Росгвардин белхахоша. Кехаташ толлуш Кушиташвилис, мара а кагбеш, буй тоьхнера цхьана эскархочунна. Цул тIаьхьа ши а спортхо дIавигнера полицин декъе. Цигахь, тIехьожуш тешхӀиттийнарш а болуш, Оьрсийчоьнан чемпионехь карийнера ах грамм кокаин.\nКушиташвилина дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийна Iедалан векална ницкъ барна. Иза цхьана баттана лаца бакъо елла кхело. Оганнисян цу гIуллакхна юкъахь ву теш санна.


Брестерчу нохчашка: Цхьана куьйга ши хорбаз ца лацало\nБрестера дела денна Полшин дозахе а оьхуш, белла а , бисина а Европе кхача арабевлла, шело, мацалла хьоьгучу нохчийн мигрантех дог лозучара шайна торручул ахчанаш хьежадо Австрехь юкъаралла лелочу Садулаев Мансура кхайкхийначу банкан хьостане.\nМухIажиршна хIун гIо дина ахь?\nБут сов хан ю ахча гулдан долийна. Шозза Фейсбукехула, Ютубехула, кхечу социалан машанашкахула гулделлачу ахчан барам а, и сагIа кхача дезачаьрга дIакхаьчна хилар а хаийтина Садулаевс.\nМаршо Радиога а дийцира цо ханна болхбечу Берестерчу мухIажиршна леринчу фондах дерг.\nСадулаев: «Европехь, дозанал арахьа 300 000 ву боху нохчо. Цуьнга хьажча, кIезиг ду кхаьчна гIо. Делахь а, динчу гIоьнах а воккхаве торуш хьал ду. Цецвоккхуш ду мискачу наха мискачарна накъосталла деш гар – Нохчийчуьрчу а, Шемарчу а нохчаша а дахкийтина ахчанаш. Нохчий боцучара а дахкийтина. Иза оха дIа а делла уггар доьхначу хьолехь тхайна карийначу Брестерчу нахе. Амма дика хир дара болам шуьйрра баьржича».\nМухIажиралле бирзина, Европе кхаьча хьаьгна, я цIахь а, я цигахь а боцуш, Брестаний, Полшин дозанний юккъехь балахьоьгучу эзарнех доглозурш дуккха бу. Ткъа бац и тайпа нах Iедалхошлахь. Цундела могIархойн, юкъархойн, деккъа дIа шайггара царна дан накъосталла лоьхучу нехан карахь дисина гIо лехар а.\nИштачех ву Францино политикан тхов-кIело а елла, Страсбургехь веха жигархо Ахъядов Iиса а. Иза виллина а хьийза гIелонехь бохкучу мухIажиршна а, даймахкара шайн могашаллина сагатдеш, Европе кхочучу махкахошна а гIодеш.\nIиса кху муьрехь шега далуччул накъосталла деш хьийза Европе бахка арабевллачу нахана. Стенна ца болу аьтто церан Полшин дозанал чоьхьабовла, стенца ю церан юкъара ледарло, хIун дан деза Брестехь лаьттачу оцу наха? Оцу хеттаршна жоьпаш Ахъядов Iисас иштта делира Маршо Радиона.\nАхъядов: «Массех бахьана ду Европан ков мухIажиршна схьаделла: дин лело нах ца буьтуш хилар, къоманна социалан бохам тIебожар, адамаллин бакъонаш хьешар, политикаца гIелояр, цамгар къоманна тIетаттаялар. Кхидерг чекх ца долу, тхов-кIело иштта дIа, со меца ву аларх луш яц. Брестера адамаш цхьана могIане хIитта беза, ша-ша чекхвала а ца гIерташ. Политикан бахьанаш хьалхадаха деза массара а цхьаьна. Ткъа вайн адамаш цунах ца кхета. Оцу наха Кадыров дашо а ву, тхуна Европера тоьлла дахар а деза бахарх гIуллакх хир дац».\nЦкъачунна дерриг а могIархоша дуьйццучохь лаьтта. Цкъа церан бац я цхьа а ницкъ а, я дуьззина, маьIна а долуш, дан хIума а Брестехь балахьоьгучарна.\nКъомах жоп лучара дуьйцург а, царна хетарг а – иза а ду кху муьрехь даьржжина хезаш. Кадыров Рамзана и нах бац мухIажирш, царех къахета оьцуш а дац боху. Я дуьне а, я эхарт а доцуш буьсучу нохчийн некъ муха боьрзур бу, цаьрга цара хIун дан деза я олуш а, я церан дог а хьаьстина, уьш цIабоьхуш а дац Нохчийчуьра Iедал.\n...Ткъа арахь-м дуьйладелла нохчочунна шен дахарехь цкъа дIадолуш а доцу догIа, гуьйренан ткъарш, цунна даима а лаьттина, лаьтташ йолу шийла шело.


Товбеца-бутт 07, 2014\nНохчийчоь -- политик Кутаев Руслан,11Чил2013.\nНохчийчохь чекхъялла политикна, Кавказан къаьмнийн ассоциацин лидерна Кутаев Русланна тIехь еш хилла кхел. Нах цецбуьйлу хиллачух...\nКутаев Русланан тIехь йолу кхел оршотдийнахь дIайирзина. Цхьа сахьт ца кхоччуш хан ийшира, Хьалха-мартан кIоштерачу кхелхочуьнна Дубков Владимирна, ша бина болу сацам дIабовзийта. Набахтехь чохь даккха 4 шо ду, цул тIаьхьа, кхиъ цхьа шо, шен цIахь даккхар а ду цунна кхайкхина. Оццул дехнера Кутаев Русланан оцу процессехь бехкбиллархо волчу прокурора. Кхелхо, шен сацамехь,тIетайна цуо бохучуьнна.\nКутаев Русланан адвоката Заикин Петра, бахарехь, кхело цхьанна а тайпан, шаьш далочу тоьшаллехь пайда ца ийцира, сацам хIоттош. Оцу бахьанца, шена, цхьацца ойланаш ю, элира цуо Маршо радиога вистхуьлуш.\nЗаикин: «Кхело цхьанна тайпа, мах ца хадийра, тIехуттучу агIоно далочу тоьшалшна. Тхан шеко яра, цара буьйцуш болу тешш, 20 дийнахь, уьш оцу юртахь хилла аьлла. Яккхий башхаллаш йолуш тоьшалш дара, амма, кхело терго ца йира царна. Суна, сайна хетарехь, кхело, шен болх я дика ца бина, я цхьана бахьанца, биниа цуо и сацам. Кхин ойланаш сан яц, уьш я хила а йиша яц».\nНаркотикаш лелийна аьлла, шен дахарехь, я молуш, я узуш хилла воцу, чувоьллинчу Кутаев Русланан, цхьанна а тайпа, дегйовхо яцара, и кхел, нийсонна тIехь хира ю аьлла. Цуо иза билгалдаькхкинера пIераскан дийнахь, шен тIаьххьарчу къамелехь. Цундела, 5 шо тохар- цунна а шена а цецволуш хIума дацара, бохуш кхин дIа а дуьйцу адвоката Заикин Петра.\nЗаикин: «Русланий шеко яц, Оьрсийчоьнан бехкъастархойн система, нохчийн кепера хийцалура ю аьлла. Цундела, иза, йохьанца дуьйна, тIехоттархойн ойланашка а ца хьоьжуш, цуо бохура, нийсонца кхел хира яц аьлла. Хууш вара иза. Со адвокат хиларе терра, суна, моьттура, соьга и сацам байталура бац аьлла. Амма, иза хила ца хили».\nХьалха-мартан кIоштерачу кхелан хьалхахь, тахан сацам бийра бу аьлла хьоьжуш, Кутаев Руслани накъостий а, гергар нах а бара гулбелла. Церан, жимма а сатийсам бара, Русланан тIера мел болу бехк дIа а баьккхина, иза мокъ волуьйтура ву аьлла. Амма, кхайкхинчу хено, шаьш чIогIа цецдаьхна бохуш дийцира, Кутаев Руслан коьртехь волчу «Кавказерачу къаьмнийн ассамблеийн» президентан гIовс волчу Хизриев Iабдула.\nХизриев Iабдул: «Кхузахь мел лаьтташ верг, коьртахь хIума тоьхча санна Iаш ду-кх оцу сацамех цецдоьвла. ХIуа а дича а, иштта сацам хира бу аьлла ма дацара тхуна. Оха иштта дуьтура дац иза. лаккхарчу кхеле дIалура ду».\nКутаев Руслан дIалецира хIокху Iай, Гихтахь, шен гергар стаг волчохь хьошалгIахь волуш. Иза далаьцначу полисхошна карийна бохуш дара, цуьнан киснахь, 3 грамма наркотик. ДIалаьцначулла тIьахьа, цунна йиттина, цуо ша дийцарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнна администрацийн коьртехь волчу Даудов Мохьмада а, Лорд олучу а, чоьххьарчу гIуллакхийн министрийн гIовс волчу Алаудинов Аптис а.\nБакъонашларъярхочуьнна, цуьнан белхан накъостий тIекхаьчча, царна гинера, Русланийн дегIа тIехь, йиттина ларш. Оцу ша долчу хIуманна терго ца йина кхело. Мелхо а, иза йолалучу хенахь, кIеда-мерза химлла волу кхелхо, цхьа цIеххьана хийцавеллера.\nКутаев Руслан воьвзучеран, цхьанни а шеко яц, цунна доьхьала долийна долу гIуллакх,политикан бух болуш ду аьлла. Кхелан тIаьххьарчу кхеташоне баьхкинера, цуьнан накъостий, политикаш а, космонавт а. Амма, цара а лаккхара, цуьнан мах хадор новкъарло ца хилира, тахана кхайкхинчу сацамна. Ткъа, Iедалшна Кутаев Русланехь ца атйнарг, дара цуо, нохчийн къам дIадохорна лерина юккъаралхой а, политикаш а вовшах а тоьхна конференци дIаяхьар.\nХан кхайкхинчулла тIаьхьа, адвокатийн бакъо ю гергарчу I0 дийнахь, кхелан сацамна аппеляци ян. И хIума дийра долуш ду, кхана дуьйна. Амма, мел хуьйцура бу и сацам республикан лаккхарчу кхело, гойтура ду замано.\nКутаевна - 4 шо


Хьинар дола саг — Сердало\nЦхьавола саг хул ший дега цIеналца, оалача дешаца цу сахьате везаволийташ. Цу тайпарча нахах ва Эккажкъонгий-Юртарча №3 йолча юкъерча школан хьехархо Албогачиев Сулейма Салман. МоцагIа денз зийна да цхьа хIама, цу юрта баьха Салмана тайпах бола вежарий къахьега ховш, доккхий толамаш доахаш хиннаб даим. Цунна дола масалаш дика довзаш да. Воккха революционер хинна ТIоха Ювсап цIермашений депо балха хиннав. Цу тайпара къахьегама никъ хержа нах вай къаман геттара кIезига хиннаб цу хана. ХIанз а бац уж тIехбаьнна дукха. Къахьегама турпал Албогачиев АртагIа а берригача мехка вовзаш ва, шийна саг тIехьа ца кхуйташ, ахархочун сий лакха лоаттадеш, чакхваьннав из, ше мел вахача хана. Цар овлан тIара саг ва Сулейма Салман а. Даиман газетий, книжкай оагIонаш тIа; радио, телевидене гIолла вувцаш веце а, хIаьта а хIара дийнахьа хьалхашка латта балха декхараш ма хулла дикагIа кхоачашде гIерташ, кхувш йолча къонача тIехьенна кхетам луш, цIена тIехье кхееш лаьттарех ва из.\nХьехархочун болх, вай фуннагIа дувце а, атта бац. Цхьан классе 25 саг – ткъаь пхиъ оамал хул. Царех хIаравар ше леладер нийса хеташ, шийдар оттаде гIерташ хул. Уж берригаш лá, цар оамалаш кхетае, царца бувца беза мотт ховш хила веза хьехамча. Ишттача хьехархоех хиннав, хIанз а ва Албогачиев. Аз школе болх бу а я дукха ха, бакъда Салманаца къамаьл деш моттиг нийсъелча, дилла тамаш ю аз цун сабарах, оалача дешах. Сих ца а луш, эза-диста, цох даккха цхьаккха гIалат хургдоацача тайпара оал цо ше оалаш дола хIама. Цу хана сона из тара хет йоккха поалхам йолча гIишлонхочох. Геттара нийсъяь Iоюлла кирпишк санна, хул цун хIара дош. Иштта дешашца цо бетта «пен» хоарцалургбацар боккха низ тIабахьарах. Цудухьа ладувгIа догдоагIа хьехархочун къамаьлага. Дуккхача моттигашка зийнав аз Салман: новкъа кхийтача, яхьашка дакъа лаца дешархой боалабеш веча, телевидене яьккхача передачага гIолла. Массаза наха товр де гIерташ, кхыча сага вас яргйола хIама ца де, ца ала гIерташ хул из. Цудухьа цунцара безам, эша ца луш, даим совбувлаш хул.\nАлбогачиев Салман ваьв 1941 шера 12 декабре Джанал-Хьажий Сулеймаи Дошоклоев Махьте Iабеи дезале. Ноанахой лоалаха уллача Сурхо тIара хиннаб цун. Нана дийша, балха тIа лийна саг хиннаяц, бераш кхедеш, цIагIа, коа-карта хьожаш, яьлла саг я. Бакъда Салмана да, хала ха яле а, дунен дешар деша гIерташ, цу даькъе цхьацца аьттув болаш саг хиннав. Буро чура юртбоахама техникум йоаккх цо, цига директор Дахкильгов ХьакIаьша Ахьмад волча заман чухь. Цул тIехьагIа Буро тIарча реальни училище деш. Вай Сибре дигале, ялат хьаийдеча метте болх беш а хиннав хьехархочун да Сулейма.\nМохк бохабеча хана, Салман 2 шуи 3 бутти баьнна, зIамига кIаьнк хиннав. Цар дезал баха буг Казахстана Акмолински областа Новочеркасски района Аксаковка оалача юрта. Эггара хьалхара дешара шу а цига хилар цун. Бакъда еррига школа чакхъяккхале царна Даькъасте цIабахка мукъа лу. 1957 шера уж шоай мехка кхаьчар. ВорхI класс яьккха, бархIлагIча дIачуваьннавар Салман цу хана. Бакъда дег тIа Iувжаш, ерзаргйоаца чов яр цун а цар дезалерча кхыча наьха а. Из чов ювзаенна яр дезала нана Махьте Iаби царех къаьста хиларца а, Казахстана лаьтта аллийса хиларца а. Нана йоацаш, бисабар дезал.\nОалаш ма хиллара, висар ваха везаш ва. ДIахо деша, школа чакхъяккха лаьрхIар кIаьнка. Цу уйланца вода из Эккажкъонгий-Юртарча №1 йолча юкъерча школе. Из школа хIанз а йолаш я. Юртарча школашта юкъе эггара къаьнагIа я из. Цу хана, хIанз мо йоацаш, кхыча тайпара хиннай из а цун куц-сибат а. Цу къаьнарча школах юкъе дагIа, кирпишках даь, басар хьекха цхьа цIа мара дисадац. Цунна гонахьа дуккха гIишлош хьатIаяьй ха дIа мел йода, из школа дIашеръеш. Пхийтта-ялхайтта шу даллалца гIалгIай метта грамматика, къаман литература Iомадеш йола урокаш хиннаяцар цун. ЦIагIа бувцаш хезар мара, наьна мотт Iомабаь вацар бархIлагIча классе деша волавенна Албогачиев. Цудухьа кхыча Iилмаел халагIа бар цунна из, юххьанца денз Iомабеш. ХIаьта а бIа ца къожабеш, цу меттаца ший боккха безам хиларах, из лоаццача хана Iомабу цо а, цунца дешаш хиннача кхыча новкъосташа а. Ала деза цу юртара хьабаьнна, гIалгIай мотт шаьра ховш, вай къаманна накъабаьнна дукха нах хиннаб аьнна. Масала, Муталиев Хьажбикар яха йоазонхо цигара хиннав, РСФСР дешара отличник хинна, гIалгIай метта, литературан хьехархо Картоев Мухьмад цигара хиннав, иштта цу юрта кхийна, дийша хиннав журна-лист, поэт хинна Угурчиев Азмат-Гири, халкъа йоазонхо Хамхоев Ваха. Цу юртара вар гIорваьнна журналист хинна Костоев Башир, кхыбараш. Сулейма Салмана мотт дика кхетабора, Iомабора, цудухьа цунна геттара йоккха халонаш нийсъяланзар, из Iилма Iомадеча новкъа. Цу хана школан директор вар Льянов Арскхе-молла воI Мухьмад. Ала деза из геттара къаьнара вай къаман хьехархо вар аьнна. Буро тIа хьехархой техникум йолча хана, цига дийша а дийша, Пригородни районе болх бе дIаволавенна саг хиннав из, вай мохк бохабале. Цунна наьна мотт, литература хьийхарех хиннав Беков ДордагIа Тембот. Иштта цун воша Арскхе Яхья а вар из техникум яьккха а, вай цIадаьхкачул тIехьагIа Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе хьехаш а. 1960 шера Салманага а цунца дешаш болча кхыча кагийча нахага, мехкарашка а Льяновс дувц, вай къаман хьехархой кIезига хиларах, цудухьа Шолжа-ГIалий тIа лоаццача ханна (1 шера) дешаш йола хьехархой курсаш хьайийлла хиларах. Цига баха раьза бола нах къоастабу цо. Уж верригаш 8 саг хул: ворхI зIамига саги цхьа йоIи. Царна юкъе вар Албогачиев Салман а. ХIаьта царца цига деша ена йоI Кодзоева тайпан цIи язъеш хиннай. Старая Сунжа оалаш моттиг яр цар деша дезаш хиннар. Доккхий цIенош хиннад, хургболча хьехархошта эшаш мел дола хIама чу а латташ. Кхыча беса аьлча, дешара хьалаш во хиннадац цар. 1961 шера уж курсаш яьхе, Шолжа-ГIалий тIарча №18 йолча юкъерча школе балхаца хьакхаштабала, шаьрбала бохийт уж. Вешта аьлча, цига хила езаш яр хьехархой практика. Цхьа иттех ди доаккх цар цига къахьегаш. Цар гойтача балхага, хьехархой хьаькъалга хьежжа, оценкаш оттаю царна. Салмана яхачох, цунна йиъ оттаяьяр. ХIанз наьна мотт а дика ховра цунна. Школе цунна из хьийхар вар лакхе аз белгалваьккха Картоев Мусий Мухьмад. Салмана санна бIаьш болча кагирхошта хьехаш хьавена саг вар из. Цо болх баьбар Наьсарерча дикагIйолча школашка а. Цо хьийхар кIоаргдир, метта ганз дикагIа яйзар Эккажкъонгий-Юртарча зIамигача сага лоаццача курсашка вагIаш. Цига царна къаман мотт хьийхар а ший гIулакх дика довзаш вола хьехархо Льянов Хьаж-Iумар хиннав.\nХьехархой курсаш яьхаяле а, доккхагIча дешарца са латташ бар хьехархой. Цхьабараш хьехархой института физико-математически факультете деша айттар, хIаьта Салман – исторически факультете. Болх а беш дешар духьа, заочно воал из. Бакъда хьатIакхаьчаяр эскаре ваха веза ха. КхоалагIча курсе вагIача хана, 1963 шера ноябрь бетта эскаре амал де тIахьех Сулейма Салман. Цу замалахьа хIанз санна шин шера гIулакх дича воалаш вацар зIамига саг. Кхо шу даккха дезар эскаре. Ленинокан яхача городе 29-ча радиотехнически тIема даькъе кхоач вай мехкахо. Цига дика ха йоаккх цо, бувзамхочун говзал Iомаеш. Юххера, цох хул 2-ча классах вола радист. ТIема хана радисташ мел накъабаьннаб, мел кхераме хиннад цар кхоачашдаь декхараш вайна дика довзаш да кинофильмашка гIолла. Ши шуи итт бутти баьлча, воккхагIволча сержанта чин долаш, ше ваьча юрта цIакхоач Салман. Исторически факультете деша юхаваханзар зIамига саг. Цу хана юхьанцарча школе директор хиннача Р. Албогачиевас балха хьех из, курсаш яьха, хьехархо из волга ховш. Хил дехьара школа аьле, цIи йоаккхаш яр из. 1966-ча шера дIаболабир цо из болх. Цхьан шера болх бича кхийтар хьехархо, саг вIаьхий хургвола хIама цу балхара ца доагIилга. Цудухьа ший хьал-таро кIеззига тоадар духьа, из балха вода Архангельски областе. Цига деш хиннараш дукхагIа гIишлонхой балхаш дар. Цхьан шера доагорах вахачул тIехьагIа, хьехархочун балха юхавоагIа из.\nДIахо, 1967 шерагара денз 1992-ча шерга кхаччалца, юхьанцарча школе хьехаш хул Сулейма Салман.\nЦу юкъа из деша отт (1967 -1969) Ленинградерча юртбоахама техникума агрономически отделене. Цу сахьате кхоалагIча курсе дIаэц из. Цу хана ше мишта къахьегар дувцаш, ше а цецвувл Албогачиев. Техникумера хьалъухийтача декхарашта жоп луш, бIарчча тетрадаш яздеш хиннад цо. Уж цаI, шиъ хинна ца Iеш, 7-8 хулаш хиннад. Лаьттанца болх бе, сомаш, баьцадаараш кхеде дика Iемавар из, хIаьта а школацара безам котбаьлар. Хьехархо хила дегIа хиннилга хургдар-кх из. ХIанз хьалхара школа йолча коа хьаелл Эккажкъонгий-Юртара №3 йола школа. ЭгIахьара хьатIахетта, дIаьха Iодаьча цIеношка яр из, юртсовет йолча оагIорахьа дIа а ласташ. Цига директоралла хьожаваьвар Берсанов Iумар. ДIахо из школа С. Осканова цIерагIча улица тIа хьаю. Цигахьа хьалчудаха бераш дукха дар. Кхаь сменах дешаш 900 бер дар цига. Хьехархошта хулаш йола хало а, цунга хьежжа яр. Iуйран денз, сарахьа боад боллалца болх беш хулар дешархой кхебеш дола цIа.\n1992 шера денз йоккхагIйолча классашка хьеха волалу из. Берсановс дехар дарах хьаэц цо уж. «Хьона миссел наьна мотт ховре-м, кхетам бала ховре-м Iа хIана яхар», -оалаш хиннад Берсановс, фуннагIа даь а, ше волча Салман балха вар дезаш. ХIаьта тIехьагIа цо директорга оалаш нийслора: «Iа со витаваларе, сай кхай тIа лелаш хургвар-кх со». Хьехархо везавеннавар, цунца болх баьча наха санна, дешархошта а. ЙIаьхача хана 5-9 классашка хьехаш хиннав Салман. Аз а хьийхаб гIалгIай мотт, литература 20 шера цу классашка. Чоалхане декхараш да царца къахьегача хьехархочоа хьалхашка латтараш. Массадола метта дакъа довзаш: фонетика, орфографи, морфологи, синтаксис, дошкхоллар, лексика – довзаш хила веза из болх бу саг. Меттах а литературах а де деза йоазон балхаш а да дикка хало хургйолаш, хIаман хьисап хилар дIадехаш. Цхьайолча хана хьехархочо ше тоаде дезаш хIамаш а нийслу, наьна мотт хьехача новкъа. Масала, юкъедите хаттараш хул, цкъаза уж харцахьа яздаь моттигаш а нийслу. ДагадоагIа, причасте хаттар харцахьа яздаь моттиг яр 7 классе; кхетадайтара маьженаш ерригаш хьайоалаяьяцар 8 классе, дефис вIалла хьоахадаьдацар 9 классе. Кхы а да цу тайпара гIалаташ вай меттах долча книжкаш тIа, литературан хрестоматеш тIа. Говза хьехархо уж зе а тоаде а ховш хила веза. ХIанз-м аз лакхе хьоахадаь гIалаташ хьатоадаьд, книжкаш кепа теха юха арадоахача хана. Духхьал Iилман мотт хайна ца Iеш, къаман мотт ховш саг ва Салман. Уж ши хIама вIашагIкхийтача, цох хьахулаш я хоза Iи. Миччахьа новкъа кхийтача, хоза хеташ, цунга ладувгIаш латташ хул со. ПхелагIчеи иттлагIчеи классашка хьехаш хилар Албогачиев йIаьххача хана. Ховш ма хиллара, иттлагIча классе литература урок мара яц. Мотт Iомабийя боал ийслагIча классе. Вешта аьлча, цо дукхагIа мотт хьийха классаш я пхелагIъяраш. Карарча хана, ше 1996 шера денз пенсе вахавале а, Эккажкъонгий-Юртарча №3 йолча школе иттлагIча классашка литература хьехаш ва из. Укхаза дукхагIдараш доккхий йоазош да: Б. Зязикова повесташ, А. Бокова, С. Чахкиева романаш, стихаш, дувцараш. Царца бувзабенна моллагIа йоазон болх бе а (изложени, сочинени) кийча хила беза дешархой. Цул совгIа уж йоазош тахка ховш а, хила беза уж. ХIаьта царца цхьана эхь, эздел, гIалгIай гIулакх Iомаде деза. Уж хIамаш дика карагIдоаларех ва Сулейма Салман.\n1974 шера, ший 33 шу даьннача хана, Пхьилекъонгий-Юртара саг йоалаю хьехархочо. Из яр Ажигов (Пугоев) Iаьлий Дебихан. Цу хана денз, цун новкъост йолаш, цIенче лелаеш, дезал кхебеш, хьайоагIа из. Вешта, уж-м кхийна баьннаб ала мегаргда. Кхо воI, кхо йоI да цу беркатерча а барт болча а дезале кхийна. Берригаш вахаре дIанийсбеннаб. Мадина маха баккха ховш я. Яхаш Мочкъий-Юрта я Салмана йоккхагIйола йоI. Хади, медицински колледж яьккха, Сурхо тIа ях. Марема вай университета доазол арахьара метташ Iомаду факультет яьккхай. Дезалца дIаяха, Ставрополе ях из. Ший мара болх беча онкологически больнице регистратуре къахьегаш я карарча хана. Къонгаш а, шо-шоай моттигаш хьалаьца, дIабахаб. Абабукара бусалба дешар дийшад, вайцигарча сиха гIо деча лорий машена тIа болх беш ва. Або-Муслим Долакха-Юрта участкови ва, капитан яха чин а долаш. Абу-ТIалип, лейтенанта цIи а йолаш, бокъонаш лораеча наьха мугIарашка ва.\nОаха къамаьл даьча дийнахьа, юрта диънахьа таьзета а хинна чувенавар Салман. Вешта аьлча, дикан тIа, вон тIа волаш, юртахошта накъавоалаш ваха гIерт вай мехкахо. Цул совгIа 20I4 шера ХьажцIа ваха а хиннав из, ший вешийца Бекханаца цхьана. Царца вар цу хана вай паччахь хинна Ю-Б. Евкуров, муфтий хинна I. Хамхоев. Паччахьаца цига даьккха сурт да Салмана. Аз цкъа телефон техача, Салман зерате ваха цIагIа вацар, шозлагIа техача, из зерате вига вена саг вагIар. Далла а наха а гIулакх деш, шийх во дош ца оалийташ, хьавоагIа Албогачиев. Цу тайпара вахачох, бакъахьара саг ва, оал наха.\n← Глава Ингушетии принял участие в проводах батальона военной полиции в Сирию\nМ. Калиматов подписал указы о назначении ряда министров Правительства РИ →


Президентан дарж дита дагахь волчух тера дац Путин\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир, Гезг. 2, 2016\n2018-чу шарахь Оьрсийчохь хин болчу президентан харжамашкахь дакъалацар хьокъехь цкъачунна сацам ца бина ша аьлла дIахьедар дина президенто Путин Владимира. Амма ша ца хилахь цу дарже хIуттур волу стаг муха хила веза дийцина цо Блумберг агенталле.\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир хIинца а ойла еш волчух тера ду, юха а президентан харжамашкахь дакъалаьцча хIун дара-те бохуш. Мухха делахь а Блумберг агенталлана интервью луш цо элира цкъачунна цу хьокъехь сацам ца бина ша аьлла.\nКарарчу хенахь шаьш парламентан харжамаш дIабахьа кечлуш ду. Цу харжамех чекхдола деза, жамI муха хир ду хьажа деза, боху Путина. Цул тIаьхьа а ши шо ду президентан харжамаш хила. Цундела царах лаьцна дийца хьалхе хилла ца Iаша, кху хьаьдда йоьдучу заманахь цуьнах лаьцна дийцар а зене ду элира Путина, бохуш хаам бо Блумберг агенталло.\nНагахь Путина цу харжамашкахь ша дакъалаца ца оьшу аьлла сацам бахь, цуьнан метта харжамашкахь дакъалоцуш хир ву цо билгалваьккхина стаг. Путина дийцарехь, иза хене вахаза жима стаг хила веза, амма кхиъна ваьлла стаг хила веза иза.\nЦул сов, Путина ша дIадала гIоьртар ву боху цу стаге Оьрсийчоьнан кхане муха хир ю бохург шена гар, шена реза ца хила цу стагехь бакъо а юьтуш.\nКху тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчоьнан масийтта регионан куьйгалле хIоттийна ницкъаллин структурашкахь болх бина нах. Цунна комментари еш Путина элира, махкахь лаккхарчу даржашка лерринчу сервисийн белхахой хIиттор вон ца хета шена аьлла.\nКоьртаниг стаг кхиа лууш хилар ду, шен махкана гIуллакх дан лууш хилар ду мелла а яьккхийн бакъонаш йолчу даржехь, аьлла хета Оьрсийчоьнан президентана.\nСовиологин сервисаш чIагIдарехь, «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин рейтин цIеххьана лахъяларх лаьцна шега хаттар делча, Путина элира харжаман процессехь алсам партеш ю дакъалоцуш, церан векалш телевизионехула, зорбанан гIирсашкахула, газеташкахь шайна хетарг дуьйцуш хуьулу.\n«Цара массара а критика йо Iедалшна. Цара, бакъдерг аьлча, ца дуьйцу гIоле муха дан деза», - элира Путина.\nПутина хьалха а дийцара 2018-чу шарахь президентан харжамашкахь ша дакъалоцур ду-дац ца хаьа шена бохуш. КхозлагIа а президентан дарж ша дIалаца лууш хиларх лаьцна цо дIакхайкхийра 2011-чу шеран Гезгмашин-баттахь, харжамаш хила ах шо дисча.\nОбамас телефонехула къамел дина Путинца\nПутинна баркалла аьлла Туркойчоьнан Iедалша\nПутинна я Кадыровна мега "доьза ван", ткъа Меркелна ца мега...\nСловене вахана Путин\nПутинна туьйсу кхерамаш "деса къамелаш" лору Кадыровс\nПутин ца воьду ловзаршка\nМуьлш бу Кадыровца гIант къовса хIуьттурш?\nНазарбаевна баркалла боху Путина


Декхар хьайна тIехь делахь, хьайн цIахь Iе!\nНохчийчура 10 эзар сов вахархо ву пачхьалкхера аравала бакъо йоцуш. И терахьаш далийна Нохчийчурчу кхелан пурстопийн урхалло.\n10 эзар сов стаг пачхьалкхан дозанал аравала бакъо ца хилар-кIезга терахь дац цхьана республикан. Низамашца 10 эзар гIуда, я кхидолу декхар хила деза стеган тIехь и декхарш цунна дуьхьал дакха. Иза а, кхелан сацамца хила деза.\nЦундела, пачхьалкхан дозанал ара лела нах, сема хуьлу. Шайн дуьхьал даккха мега и хIума дIадерзадо цара сихонца.\nАла догIу, хьуна пачхьалкхан дозанехь гIуда, я декхар ду аьлла некъан хьовзам баьккхича, циггахь ахь ахча дIаделча а, хьо чекхволуьйтура вац. Системан мел лаххара а ши кIира оьшу, ахь дIаделла ахча, чуязъян а, стаг списки тIера дIаваккха а, доцца дийцича, бюрократин машене болх байта.\nНохчийчохь, тахана уггаре а кхоьруш дерг ду гIуда, я кхечу агIора Iедална хьо ахча дIадала дезаш хилар. Цундела, хIора банкан декъан хьалхахь, даима яьккхий рагIанаш хуьлу.\nИштта хьал ду коммунала хьаштех ахча дIаоьцучу меттигашкахь а. Хийла йоккха стаг, я гIора доцу воккха стаг хуьлу, йовлакхан юккъе хьарчина соьмаш вовшах а тухий, касси чу иза дIалуш. Шайга схьало аьлларг, кехатан тIехь язйинарг дIа а ло наха.\nМискачу а, могIарерачу наха, шайна тIехь декхар атта ца дуьту. Хаьа, Iедалца забарш дика йоцийла. Цуьнца къевсича а, шаьш толам боккхура боцийла.\nМашенийн гIуданашца боккха кегар бу Нохчийчохь. Хийла машен йоьхкича, керла долахочо иза лелайо, хьалхалерачунна цIарца. Мел дохочу некъан низам жоьпалла, цуьнга кхочу. Даккхий девнаш дийлина меттигаш а ю цу тIехула. ГIалаташца а тIеяздо гIуданаш машенлелархошна, аьлла, Маршо радиога дийцира Соьлж-ГIалара вахархочо Абдулаев Хьамзата.\nАбдулаев: «ГIуда, сацийначу меттехь схьало бохура соьга. Ас, кхана дIалура ду, сайгахь хIинца дац аьлча а, могуьйтуш дацара. И гIуда а сан дацара. Машен схьа эцна, ас и гIуда дIаделира, со сеца ца вайта. Урамехь лаьттачу аппарата тIехь, ас ахча дIаделча а, со бази чура дIаволуш вац бохура цара. Карахь лело еза даима квитанци. Ткъа, оцу аппарато квитанци ца лахь хIун дан деза ас?».\nОьрсийчоьнан дозаналла арабовла бакъо йоцучу 10 эзар сов нохчийн, кхечу декхаршна а, гIуданашна а юккъахь йоккха меттиг дIалоцу, цара шайн берашна ца луш долу алименташ а.\nIедалан хьов, хьанна а тIехь декхар далахь, иза дIадала догIуш ду, сиха мел ло-дика а долуш, аьлла дуьйцу меттигерачу диндайшна. Дешначу стага Шарипов Вахьида, иштта элира Маршо Радиога.\nШарипов: «Декхарах лаьцна, Къоръъан чохь цхьа аят ду. Декхар волу стаг, цуьнгахь иза схьадала дацахь, иза готта ма ховзаве, аьлла ду. Ахь цунна иза гечдахь-м, гуттара а хьуна меле дуьллура ду. И декхар схьадала дан а долуш, эхь а ца хеташ лелачу стагаца, кхин некъ бу лело безаш.\nХьо декхар тIехь долуш велахь, хьан буьйсана наб а хир яц хьуна, ян дийнахь тем а хира бац, и декхар дIадала гIерташ валахь. ДIадала иза дан а долуш, дIалуш вацахь-Далла хьалхахь цо къа латош ву».\nЛакхахь ма дийцара, декхар тIехь дуьтура долуш бац тахана, могIарера нохчий.\nМогIарера боцурш, Iедалца цхьана а ийна, болх бечу, миллионашкахь ахчанаш лелош берш мел-масс стаг ву, кхелан пурстопийн урхалло, декхарш долчарах хаам бинчу списки тIехь-хууш дац.\nЦарна-м хала а хира дац, дозаналла ара а, чу а бахка.


2015-чу шарахь Шемахь йолчу террорхойн организацех дIакхета гIоьртинчу Дагестанерчу вахархочунна Ибрагимов Зурабана тIехь битина бехк Ростов-ГIаларчу тIеман кхело. Шогачу рожехь йолчу колонехь даккха ворхI шо хан тоьхна цунна.\nКхело тIечIагIдина, 2015-чу шеран Охан-баттахь Оьрсийчуьра Стамбуле а вахна, цигара дIа туркойн-шемахойн доза цо хадийна хилар, Туркойчоьнан бакъоларъяран органаша циггахь лаьцна в ву иза. Цул тIаьхьа Кишиневе араваьккхира иза, ткъа Молдован Iедалша оццу шеран Стигалкъекъа-баттахь Оьрсийчу экстрадици йира цунна, хаамбо "Интерфаксо".\nОьрсийчоьнан Зуламан кодексан кхаа артиклехь бехкаш дехкина Ибрагимовна - "Террорхойн организацехь дакъалацар", "Бакъойоцучу герзашца вовшахтоьхначу тобанах дIакхета гIортар", "Терроран тохарш дан Iамар".\nРостов-ГIаларчу Къилбан гонан тIеман кхело кололнехь даккха 11 шо кхайкхийра 27 шо долчу Магомедов Батырна, хьалхара кхо шой, ахшой набахтехь а доккхуш, хаамбира кхелан пресс-гIуллакххоша.\nАпелляцин тIеман кхело хийцам боцуш битина Дагестанерчу вахархочунна Абдуллагаджиев Мурадан хькокъехь бина сацам. Хьалхо 11 шо хан туьйхира цунна, Оьрсийчохь йихкинчу террорхойн "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанна байIат дарна. ТаIзар тIех луьра хеттачу адвокаташа доьхура, иза малдар, хIетте а хьалхарчу инстанцин кхело бина сацам ма-барра битира.\nАдвокаташа а, бакъоларъярхоша а дечу тоьшаллашца, тIемалой хиларна бехкебеш жоьпе ийзиначу наха дукха хьолехь кхелашкахь хаам бо, шайга ницкъаша дареш дайтина, олий.


Кадыров санна куьйгалхой оьшу Кремлна\nГIалгIайчоь -- (Аьаьр - Аьтто) Кхарачой-Чергазойчоьнан куьйгалхо Темрезов Рашид, ХIирийчоьнан хьалханча Битаров Вячеслав, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, Ставрополан кIоштан губернатор Владимиров Владимир, Магас, ГIад. 21.2016\nКху деношкахь Оьрсийчохь дIадирзина цкъа а цахиллачу кепара дукха губернаторш хийцар. «Кавказ.Реалии» интернет проекто дийцарехь, церан аьтто ца баьлла стохка Гезгмашин-баттахь хиллачу парламентан харжамашкахь «Цхьааллин Оьрсийчоь» парти шайн регионашкахь толийта. Кхеташ ду, иза ша цхьа бахьана хилла Iаш цахилар.\nБаьсса бу Кадыров даржехь витарца боьзна "сатохаран кад"\nКерла хаьржина губернаторш юккъерчу барамехь 21 шо жима бу, цара хийцинчарел а. Цунах лаьцна дуьйцу политикан эксперто Бианки Валентина кечдинчу рапарт тIехь.\nБианкин талламца а догIуш, хIара шо чекхдалале хийца мегаш бу Приморьен а, Самаран кIоштан а, Петарбухан а губернаторш. Ткъа гергарчу цхьана шарахь эха шарахь хуьйцур ву 18-20 регионан куьйгалхо.\n«Коммерсант» газето дийцарехь, «Политурхалла» проект кхочуш еш дуьххьара кечдина рапорт бу Бианки Валентинан экспертийн болх.\nБианкина хетарехь, элита цIинъяран логика юьсур ю тIейогIучу хенахь а. Ткъа иза иштта хилахь къона нах губернаторш хIиттор а дуьсур ду Оьрсийчохь тIейогIучу хенахь. Цу гайтамца хийца мегачу губернаторшна юкъахь ву 11 стаг.\nЦул сов, Биянкин талламца а догIуш, хуьйцур бу шайн рейтингашца харжамашна зе деш болу а, регионехь долу хаьл шайн куьйгакIеллахь латталуш боцу а куьйгалхой.\nГубернаторш хийцар кхетош Бианкис «cатохаран кад» аьлла кеп ялон мегар ду боху. И кад бузучу бахьанех ду боху цо губернаторийн могашалла ца хилар а, цара коррупци лелор а, регионехь дуьхьалонан ацеш хилар а, регионера элиташца дов хилар а, куьйгахочун гонаха болчу наха коррупци лелор а.\nЦуьнца цхьаьна, эксперто дийцарехь, «сатохаран кад сихонца тIекIалкхосса» мегарг ду ши хIума – могашалла ца хилар а, Iедалшна а, никъаллин структурийн белхахошна а гучу а волуш, куьйгалхочо коррупци лелор а.\nГубернаторийн шайн даржехь биса болу аьттонаш а бац куьйгалхойн цхьатера. Иза дозуш ду президентаца йолчу юкъеметтигех а, лаккхарчу даржехь болчу наха ларвеш хиларх а, регионна политикан урхалла далуш хиларх а.\nИ билламаш тидаме а эцна, жамI дина политикан эксперто Бианкис хIара шо чекхдалале Приморьен а, Самаран кIоштан а, Петарбухан а куьйгалхой дIабохур бу аьлла. Ткъа 2017-чу а, 2018-чу а шерашкахь хуьйцур бу аьлла хета цунна кхин а 24 регионан куьйгалхой. Царна юкъахь ю Къилбаседа Кавказера Дагестанан.\nВадим Муханов Къилбаседа Кавказехула политикан эксперт ву. Нагахь федералан центрна регионан куьйгалхо муьтIахь а, тешаме а велахь иза цу даржехь вуьтур ву, цхьа тIех сов хIума ца далахь бохуш дуьйцу цо.\nМуханов: "Коьрта барам бу федералан центрна герга а, тешаме а хилар. Нагахь и стаг мегаш велахь, нагахь стаг кийча велахь оьшург кхочуш дан, тIаккха иза магаво Оьрсийчоьнан федерацин субъектан куьйгалхо хIотто.\nНагахь тешаман тIегIа тоъал лекха делахь, цхьа тIех сов хIума дала дезаш ду стагера иза сихонца дIавакхха. Амма, кхузаманахьлерчу Къилбаседан Кавказан историно ца ло вайна цу тайпа дукха масаллаш".\nХIинца хьовсур вай, Биянкин рапорт тидаме а эцна, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан Кадыров Рамзанан кхоллам муха хир бу бохучуьнга.\nКадыров ханна жима ву, цуьнан рейтин лакхара ю (стохка бинчу талламца Оьрсийчохь 8-гIа меттиг), республикера хьал шен куьйгакIеллахь латтош ву иза, могашлла дика ю Кадыровн (спорт, жигара садаIар), коррупци лелийна аьлла хьахийна вац иза я Iедалан векалша а, я ницкъаллин структурийн векалша а. Вуно дика юкъаметтигаш ю Кадыровн президентаца Путин Владимирца.\nВуьшта аьлча, эксперто Биянкис буьйцу «сатохаран кад» баьсса бу ала мегар ду Кадыров Рамзанан. Цхьа хIума во ду. Иза ду, эксперто Биянкис хьехош долу «сатохаран кад» цIеххьана тIекIелбала мегаш хилар.\nХьенан карахь буьсур бу Нохчийчоьнан "дашо тIам"?


Дицдойла дац къомо лайна къематде\nЧиллан-бутт 23, 2015\nОьрсийчоь - Соьлж-ГIала, 2015.\n15- 20 шо хьалха шайгахь юьсуш хилла бакъонаш а яц тахана нохчийн карахь. Уггаре а лазамечух ду вайнах махках бахар Iедало хьахо а дихкина хилар. Делахь а, даккхалур дац я Кремле а, я цуьнан Нохчийчуьрчу Администрацига а адамийн коьртера шаьш, шайн дай-наноша Юккъерачу Азехь депортацехь лайнарг.\nЦхьана агIор Iедало юха а дай-наноша махках бохуш а, Азе кхаьчча а хьегна баланаш бицбе а бохуш, вукху агIор, хIора юьртахь пIелгаш тIехь багар балла дийна бисина депортаци лайна нах а боцуш еанчу заманахь дицдала тарло жимчу чкъорана нохчийн Бохаман де.\nАмма дицдойла дац. И доцийла гойтуш шайн бераш уьйтIа гуламе а даьхна, царна доцца дериг дIадийцина кху муьрехь, масала, Веданарчу шолгIачу школехь.\nЦигарчу хьехархочо Гучигова Азас иштта бовзийтира шаьш хIоттийна гулам.\nГучигова: «Оха 23-гIа февраль даима а тергоне оьцуш ду, хIунда аьлча и дицдан йиш йолу де дац! Вайн дайша-наноша лайна бала тIаьхьарчу тIаьхьенна а дIахаийта, вайн къоман истори йовзийта, цара хIун лелийна, хIун бахьана долуш махках баьхна хилла хаийта. Тхан школехь кхайкхийна конкурс яра депортацех лаьцна сочинени язъян.\n5-чу классера дешархочо шен деден дагалецамаштIехь язъйина сочинени тоьллачех яра, и сочинения тхан гуламехь цу йоIа дIа а йийшира, массеран а бIаьргех хи а доккхуш, даггара язъйина сочинени яра иза. Цул совнаха, тхан хьехархой дукхахъберш депортацехь бина бу, цара шайн дагалецамаш а бийцира».\nКIезиг бисинехь а, цкъачунна хала гойла дац I944-чу шеран къематде дайнарш. Веданхочун Магомадова Совдин 80 шо ду.\nЦо иштта дагалоьцу дайнарг, хьегнарг.\nМагомадова: «Тхан доьзалехь пхи бер дара, нанас тIехь да а воцуш кхиош Сибрех дуьгучу шарахь. Сибрехахь дуккхаъчу наха шайн доьзалаш лела ца балуш детдоме дIалора. Тхан нене а олура хьоьга тIехь цIинда воцуш бераш кхиалур дац, дIало детдоме, олий. Тхан нанас лур дац, сайн йоIах метишка а йийра яц ша, кIантах гIазкхи а вийра вац, сайн когаш лелаш мел бу, сайн доьзал кхабалур бу шега олий, жоп лора. Нанас дола деш, дика лела а дора тхо.\nАьчган некъа тIехь балхахь яра тхан нана. Цигахь шельялар бахьана долуш и цомгуш хилла, уггар жимахволчу сан вешийн 7 шо а долуш, нана кхелхира тхан. Дай-наной, йижарий, вежарий, дуккха а нах Сибрехахь белла бисира тхан. И де дагахь латто деза, лаьттар а ду хьалхарчарна, тIаьхьарчашна дицлахь а».\nГенарачу Сибрехахь лайна къиза Iер-дахаран хьелаш, цамгарш, баларш, хьегна мацалла цкъа а дицдан мегар дац бохуш далхийра Чиллан-беттан 23-чу дийнан тешо Устарханова Тумишас.\nУстарханова: «Караэцнарг бен хIума доцуш, мича дуьгу а ца хууш, I8 дийнахь-буса некъ бина, дIакхачийра тхо цавезачу метта. Юха байтамант олучу метте дIадигира тхо, казахашна юккъъе. Уьш тхох кхоьруш, тхо царех кхоьруш хан ехьира оха. Кхе тилла дацара, яа-мала яцара, юха яцара. Iаьржа хьал дар-кха, Iаьржа хьал! Уггар сан доьхна де- мацаллин, шелонан бала бар-кха. И де дицлур дац я дицлойла а дац»!\nБаккхийчеран дийцаршка ладоьгIча, хала киртиг хилла нохчашна хIетахь тIехIоьттинарг.\nИ Iазап лайначарна-м ца оьшу вайгара я леткъамаш а, я тийжамаш а. Церан хIумма а ца дов, я тIе а ца кхета вай дийцича а, я дицдича а.\nАмма оьшу иза тIаьхьенашна, оьшу къоман тай ца хадийта, селхаленаш таханеца а юзуш гIолехьа кхане кхоллархьама, шаьш вайл а дика хилийтархьама, вайн гIалатех ларбалархьама.


Мискачунна мархадосту де а хуьлу беркъа\nКийча дуй шу Iийданна?\nМарха даста кечлучу Нохчийчохь, кхана-лама иза къелур ду аьлла хаам бича санна, кху деношкахь уггар чIогIа дIаоьцург жижиг ду. Бахархоша иза эцар ша тайпа гайтам бу аьлла а хета нехан йоцчу таронан.\nСоьлжа-гIалин юххерчу юьртах, жижиг духкучу туьканахь ду хIара сурт.\n-Лург дала йиш яц хIара жижиг. Тхуна а ма дац хIара маьхаза луш.Тхан нахана ахча дIадала ма деза.- Наха хIун дан дез? Марха а ца достуш Iад Iа беза? - Кевнаш дIа къевлина арабовла беза-кх…\nКхушара тергаллуш долу хьал шена цкъа а дайна дац боху, жижиг дохкарх болх-некъ а бина, хаспаш дойуш волчу Соьлж-ГIалин кIоштарчу Хасанов Мухтара а цуьнан накъосто Сайпис а. Цара дийцарехь, дукхахверг лург жижиг дахьа гIерташ ву.\n«Ах сов тIедиллина дахьа гIерташ бу жижиг.\nМухтар: «Кхушара къаьсттина чIогIа ледара хьал ду нахехь. Ахчанца хала доллуш ду адам. Лург луш хилча мел дукха а дIадолу жижиг. Ахча схьадаларан дегайовхо кIезиг ю».\nСайпи: «Ах сов тIедиллина дахьа гIерташ бу жижиг. Тхан таро ма яц ишта дIадала. Давуьсийла,елара и таро. Я-м яц…»\nМархин бутт юьххье мел гIерта а гучуйолу бахархошна юкъара бен-башхаллаш. Цхьаболчара 40-50 эзарнашкахь харж йо марха достучу дийнахь сол кечьеш. Цу гIуллакхна бIе эзар духкуш берш а бу. Iедалан балхахь,лакхарчу даржехь кхин хIара ву ала стагга а воцуш,юккъерчу барамехь таро йолчарех бу Гуьмсан кIоштера Дадаева Хатимат а, Магамадова Тумиша а. Шаьш мархина бечу кечамах цара ишта дийцира.\nХIатимат: «Ткъа,ткъе итт эзар ахча лаххаре а дезар ду сол кечьян. Валлай гIийла бохкурш а ма бу дукха. Суна бовза а бевзаш 5 эзарна харж ян йиш хиларх баккхийбуьраш а бу».\nТумиша: «Тохара таронаш йоцчу хенахь 5-6 кийла оьций а Iад Iара. ХIинца дийнна меженаш оьцу цхьаболчара. Селхана цхьамма тхойгара бежана ши меже яьхьира… Стол а дика хуьлу нехан хIинца».\nХIинцца къамел динчу Хатиматера а,Тумишера а санна кхечеран таронаш ю бохург бакъдолчунна аьттехьа а дац. Нехан таронех дуьйцуш ю Новр кIоштера могIарера яхархо Асмаъ.\nАсмаъ: «Хьайна ма луъу стол хIотто лууш хилча ахча шортта деза. Тахана нехан таро я-м яц. Къиза-балица досту-кх наха марха! Декхаре а оьхуш марха даста кечлуш бу-кх нах.Ишта Iаш ду-кх адам».\nЦхьанхьа декхаре дахна а цхьа лол тухур бу бохуш-м Iа со.\nЧохь пхиъ доьзалхо а волуш,пехийн цамгар йолуш заьIапхо ву,цуьнан дехарца ас мичара ,мила ву ца дуьйцуш вуьту 53 шо долу МагIарби. Ма-дарра аьлча шегарчу хьолах дуьйцуш волу иза,легашка шад а хIоьттина, къамел дан а ца делла,цхьа гIорасизе, гIаддайна хилар гойтуш, куьг а тесна, юьстахвелира.\nМагIарби: «Деллахь ца хаьа суна-м. Цхьанхьа декхаре дахна а цхьа лол тухур бу бохуш-м Iа со. ХьастагIа веъначу юьртахочо 5 эзар деллера. Цунах цхьа амал бийр бу-кх. Ас чуьрчуьнга аьлла, гIирс вовшах а тохий, цхьаъ-шиъ торт е. Ца даьстича дала ма ца долий марха… Iинца хьалха санна чуоьхуш лела а ма ца лелий. ХIусамнана а.кхо йоI марханаш кхобуш бу. Чохь даа-мала латто а ницкъ бац…»\nБахархоша даре а деш, хIинцца къамел динчу МагIарбин санна мискалла,гIелалла ловш берш махкахь чот-барам а боцуш дукха бу. Дахарехь зеделла ма-хиллара,Iедалхоша къамелаш деза а,даккхий а дахь а, Нохчийчохь шо-шаре мел долу,амал доцу пекъарш дебахь бен лахлуш бац. Цу декъера бахархошкара хьал ма-дарра гойтуш шатайпа куьзга лору тергамхоша чекхбала герга бахана мархин бутт.