Шайна хилча кино езара нохчашна\nПачхьалкх а, къам а кхиаме лору, нагахь санна оцу махкахь исбаьхьалла, хуьлийла иза кино я литература, театр я спорт лакхарчу тIегIанехь дIатарйина елахь.\nКъилбаседа Кавказерчу мехкашлахь, ХIирийчохь а, Ростов гIалахь а киноиндустри локхаллехь яра Советан заманахь.\nХIетахь актераш а бара похIмаллехь къаьсташ - тоьллачу доьшийлаша арахоьцу.\nНохчийн артисташа Дудаев Мусас, Марисултанов Iелас, Омаев Дагуна дуккха а васташ ловзийна хIираша яьхначу киношкахь.\nКхо шо ду Нохчийчохь «Чеченфилм» киностуди кхоьллина, коьртехь Терекбаев Беслан а волуш. Вовшахтоьхна гIеххьачул кино йоккху гIирс а.\nШен хIусам а йолуш, болх беш ша цхьаъ бен яц «Чеченфилм» Къилбаседа Кавказан мехкашлахь.\nАла догIу, Терекбаев ша лор хилар. Гуьмсерчу медицинан колледжан филиал чекхъяьккхинчул тIаьхьа, дешна цо Аштаркхнерчу пачхьалкхан медицинан университетехь.\nАмма кинога болчу безамо херво иза ша къастийначу медицинан говзаллах.\nКиностуди кхоьллинчу кхаа шерачохь дуккха филмашна тIехь белхаш болийра Терекбаевс а, цуьнан белхан накъосташа а.\n2014-гIа шо. «Лаьмнаш а санна абаделлалц» (Вечно как горы), дуккха а дакъошкахь кино. Оцу филмехь дакъалаца кхайкхира оьрсийн артисташ. Нохчийн пачхьалкхан театран артисташлахь бира харжам. ТIамо ден зуламаш, Iенаде цIий, доцца аьлча, адамийн кхолламех бара филман чулацам.\n12 декъах лаьтта «ТIеттIакхетар» (Столкновение) кино яккха йолийна аьлла бара кху Iаьнан хаамаш. Оьрсийн телевизионехь йоьдучу «Дом-2» проектан декъашхочо Гусева Евгенияс ловзор ду оцу кино чохь коьрта васт, кху аьхка Оьрсийчоьнан кинотеатрашкахь гойтур йолуш ю, яздора Нохчийчоьнан хаамийн гIирсаша.\n50 минотах цхьа дакъа а лаьтташ, сериал кхайкхийра юьхьанца. Кино чохь васташ ловзон къобалбина артисташ бацара даймахкахь цIарца я бевзаш а.\n(Бехке дац. Тоьллачу, гоьбевллачу нохчийн артистийн чкъор хийцаделла, ткъа керланаш кхиийна бац).\nКомедин жанрехь филм «Тоьлла доттагIий». Кху аьхка киностудин директоро Терекбаев Беслана доккхачу хазахетарца хаийтира, ХIиндойчоьнан тоьлла актераш юкъа а балош, берашна лерина кино яккха шайн Iалашо хиларх.\nДоттагIаллах ю сценари. Ша шена чу а воьлла, компьютерца гергарлонехь вехачул а, доттагIех а кхетта, дуьне довзар гIолехьа дуйла хоуьйтуш.\nГIуран-баттахь болх болор бу аьлла, чIагIдира.\nОхьаягарйинчу филмийн дахар дукха доца хиллера. Аьлча, хила а ца хиллера - дерриг долийначохь дисира.\nНагахь санна и кинош чекхъяха ницкъ тоьанехь а, хIун дара цара дохьург? Муьлхачу заманан турплахой бара цара гойтурш, базбийраш?\nАдин Сурхо я Жумин Акхтула, Обарг Зеламха я Ушарма Имам, Шерипов Асламбек я Нурадилов Ханпаша, Авторханов Iадрахьман я Гадаев Мохьмад-Салахь?..\nДахначу шарахь дуьххьара нохчийн маттахь «Деган аз», 12 декъах лаьтташ хинйолу филм яккха йолийра Нохчийчохь, продюсер Терекбаев Беслан а волуш.\nКинон хьалхарчу декъан презентаци баьхкира Оьрсийчохь шуьйра бевза артисташ, режиссераш.\nДуккхаъчара лахара мах хадийра цу филман. Болх а цу тIехь сецира. Нагахь санна, турпалхойн кхин дIа долчу дахарх, кхолламах хаа луурш хиллехь а телехьажархошлахь, аьтто ца хилира чакхе ган.\nЦа кхеттарг, тIаьхьакхуьур ву\nКадыров Рамзан ша а ву кино езаш дукха жимчохь дуьйна. Мехкан куьйгаллехь волчу юкъанна мосийтазза ларийна иза киношохь кеп-кепара ролаш ловзо.\n«Ца кхеттарг, тIаьхьакхуьур ву» цIе йолчу ша дакъалоцучу исбаьхьаллин кинон анонс оьллира цо шен Инстаграмерчу агIонтехь стохка.\n«Дукъа сайга дехарш динчул тIаьхьа резахилира со, дакъалаца оцу филмехь. Кинон режиссер Голливудан тоьллачу филмийн режиссер ву. Ишта дуьненчуьра тоьлла актераш бу соьца цхьана васташ ловзош», аьлла, тIе а тухуш.\nЙоцца видеоролик а яра йозанах йоьзна. Цу тIехь, карахь масатоп а йолуш, хьаьдда вогIуш ву Кадыров Рамзан. Цунна тIаьхьахахкаелла йогIу тIеман басаршкахь джипийн ковра. ЦIеххьана соций, Кадыров герз детта волало стигал, хIаваэ.\nКадыровна гонах машенаш а хоьхкуш, корах ара, хIаваэ герзаш детта буьйлало машенчуьрнаш.\n«Ца кхеттарг, тIаьхьакхуьур ву» боху Кадыровс.\nАмма цакхеттарш а, хIинца и хIун дара тIаьхьа ца кхуьурш а дуккха а бисира, шаьш шайца хеттаршкахь.\n2016-гIа шо оьрсийн кинон шо аьлла кхайкхийра Путин Владимира.\nДуккха а хеттарш дара гулделла Маршо Радион «Чеченфилм» киностудин куьйгалле.\nЦа нисделира зIе таса. ХIунда аьлча, кху деношкахь белхан визитца вахана ХIиндойчохь ву Терекбаев Беслан. Иза даймахка юхавирзича доьхур вай цуьнгара жоп.\nЦкъачунна вайна дуьсург - Голливудан киношка хьежар.


Нехча — Википеди\nНехча — нехчан мега шурех доккху дааран сурсат. Йоккху шура хьарчо муьста шуран бактерийн ферменташ а лелош я тайп-тайпана шурийн сурсаташ а, шурийн доцу аьргалла яшоран туьханаш а лелош лалоран хьесапца.\n1 Дааран мехалла\n2.1 Шоьшлан нехчанаш\nЛамастан швейцарин нехча «Эмменталь»\nНехчанаш къастало лакхара белокаш (25 % кхаччалц), шурийн даьтта (60 % кхаччалц), минералан хӀуманаш (3,5 % кхаччалц, кхехкийна туьха а ца лоруш) хиларца. Нехчан белокаш шурийнчул дика тӀеоьцу организмо. Нехчанийн экстражигара хӀуманаш дика Ӏаткъам бо кхача ахьаран екхоашна, хӀума яа дог доуьйту. Нечханца йолу дааран хӀуманаш, юьззина аьлча санна тӀеоьцу организмо (98—99 %). Нехчанашца ду витаминаш A, D, E, B1, B2, B12, PP, C, пантотенан мусталла, кхин а. Хьоналла а, белок а алсама мел хуьлу нехчан энергимехалла хаъал техкаш хуьлу. Нехча ю ала мегар ду шурийн концентрат: белокаш, хьоналлаш, минералан хӀуманаш ю цуьнца цхьатерра пропорцешкахь, лакхара ду цуьнца кальций а, фосфор а, уьш нехчанца оптимум баланс йина барамехь ю.\nКуьцаца нехчанаш екъало керлачарна, кӀеда хаза ховха чкъоьрдолчарна (кӀайн матарца), кӀеда дилина чкъоьрдолчарна, айсина матарца нехчанаш (айсина нехча), кепа тоьхна а, кхехкийна кепа тоьхна а. Кхин нехчан тайпанаш — етта шурийн-альбуминан, альбуминан, лалийна, ткъа кхин а масех категорин юкъайогӀурш. Нехчан нилха тайпанаш — муьста шурех яьккхина немцойн нехча а, норвегийн боьмаша нехча (брюнуст).\nЯран технологица нехчанаш екъало чӀогӀачарна, кӀедачарна, шовранчарна, лалийначарна.\nШоьшлан нехчанаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nШоьшлан фермент (реннин, изза химозин) — кхача охьу фермент ю дийнатех яьлла, иза йоккхура эсийн хьер чуьра (дайиначул тӀаьхьа). Ишттачу эсийн хан 10 дийнал сов ца хуьлу. Шоьшлан фермент лелайо шурех кӀалд йоккхуш а, нехчанаш йохуш а.\nГенетикан инженери кхиарца таро хилира дийнаташна чуьра химозин даккхаран жоьпаллехь йолу генаш яхар, уьш ферментаци йолуш химозин даккхийтархьама цхьаьна бактерешна, жӀалин нускалшна я совсоргашна чуяхкар. Генетикан модификаци йина микроорганизмаш дӀайовлу ферментаци йинчул тӀаьхьа, ткъа химозин доккху культуралан тӀуналлех, оцу бахьанехь нехчанца яц цхьан а ГМО компонент я ингредиент.\n↑ Chymosin(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). GMO Compass. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 26 мартехь. Теллина 2014 шеран 9 декабрехь.\nMellgren, James 2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese (2003). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 15 октябрехь. Теллина 2005 шеран 12 октябрехь.\nСырная дегустация. Ресторанный этикет(ТӀе цакхочу хьажорг)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нехча&oldid=5708911»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 22 февраль, 18:02.


Марс ТIебаха Кечлуш Бу Астронавташ\nОЬрсийчоь-Москох-Марс ТIебаха Кечлуш Бу Астронавташ 04МАНГ2010\nМарс цIе йолчу цIечу планетан тIекхача адмаш кечлуш долу дуккха а шераш ду. Амма, хIинций бен оцу новкъан гаьрга ца бахна нах. Оцу планетан тIекхача ницкъ болчу кеман а макет а кечйина, шайн новкъана оьшу хан оцу макетан чохь яккха цхьана кечбелла Оьрсичуьра а, Европера а, Китай-махкара а астронавташ.\nМарс цIе йолчу цIечу планетан тIекхача адамаш кечлуш долу дуккха а шераш ду. Амма, хIинцца бен оцу некъана герга ца бахна нах. Оцу планетан тIекхача ницкъ болчу кеманан макет а кечйина, шайн некъана оьшуш йолу хан оцу макетана чохь яккха кечбелла Оьрсийчура а, Европера а, Китай-махкара а астронавташ.\nМоскох юккъехь йолчу Дарбанан а, биологин а проблемаш толлуш йолчу институтан хIусамехь, Марс планетана тIебаха кечбеш болу астронавташ, дIагулбина болу дуккха а хан яра. ХIинца, царах ялх стаг а къастийна, оцу кеманан макетан чу ваьккхина. Царах кхо стаг Оьрсийчура ву, цхьацца Китайра а, Италера а, Францера а ву.\nОцу наха кеманан макетана чохь даккха дезаш ду мел кIезга а 520 де. Говзанчаш дийцарехь, царах ши бIе ах бIе де Марсан тIекхача дезаш ду, цигахь ткъе итт де докхур ду, дисина долу ши бIе шозткъа де цигара юха бахка деза. ДIай-схьай некъ къаьстйна хилар, кема дIадоьдуш доьттина хир ду, юха догIуш иза мелла а дай хир ду, бохуш, туьду говзанчаша.\nТалла хIиттийна йолу проблемаш а йовзийтира иштта космос толлуш йолчу институтан директор волчу Зеленый Лева:\n«Психологин проблемаш ю. Дуьненах дIакъастар IаьтIкъаш хуьлуш ду. Цхьацца хаттарш ду, адамаш вовшашца ца мегаш хиларх доьзна а. Къевлинчу хIусамах кхерар а проблема ю. Царах хIора а проблема, кхин а яккхийн проблемаш кхуллуш хила а мега. Цундела, хIинццалц иштта гена, адамаш тIехь а долуш, кеманаш лелла дац».\nЗеленый Лева кхин дIа дийцарехь, массех шо хьалха цу тайпа эксперимент ян гIоьртира дуьненаюькъара Iилманчаш. ХIетахь астронавташца Канадера цхьа зуда а яра. Экипажехь, иза а къевсина, дов а даьлла, эксперимент хадо дийзира. Цундела, хIинца зуда яц шаьш оцу экспериментана юкъатоьхна, бохуш дуьйца, говзанчаша.\nМарс планетина тIекхача йиъ бIе сов миллион километр некъ бан безаш бу.


Венначул тIехьагIа цIи хазийтар — Сердало\nВенначул тIехьагIа цIи хазийтар\nШе вахача хана чухьа моллагIа цхьа дика даьча сага цIи дукхагIча даькъе из венначул тIехьагIа ярж наха юкъе дIа-хьа. Саг ше дийна волча хана цунга эзди саг ва хьо, Iа леладер дика гIулакх да, наха эшаш саг ва хьо аьле хьоахадиц вай. Бакъда, из кхелха наха юкъера дIавахача чIоагIа вувц вай цун са дуненцара къаьста мел дукха ха яларах виц ца веш. ХIаьта дийна волча хана цхьа гIалат доале сийдоацаш саг хул. МоцагIа нохчочо аьннад яхаш да-кх, «дийна волча хана нохчо а хинна, венначул тIехьагIа гIалгIа хургвар со-м», аьнна. Венна саг вай мел во вар а чIоагIа могавендаь аьнна да цо уж дешаш.\nДикачох а вочох а Дала ше раьза вар долда, моллагIа веннача сага гешт долда. Со-м кхы хIанз цох лаьца дувца валац, дагадохарах хьалъалар мара. ДIахо аз хьоахадергда вай мехкарча наькъех вай техкаш йолча цIера хьакъе.\nВай оамал я, цхьа моллагIа саг велча, чехка оарцагIа дайле вай веннача сага цIерагIа моллагIа проспект, тIаьре е парка-сквер Iалашъеш. ДукхагIча даькъе тIаьрешта техк вай уж цIераш. ХIара, шоай веннача сага цIерагIа моттиг хилар ловш болча наха хоржар эггар хьалха Магас, тIаккха Наьсаре, цу тIехьа МагIалбика иштта дIахо кхы йола шахьараш я. ДукхагIча даькъе, ше Дала кхеллачахой цу шахьаре ваьха а воацаш, хьаштдале цига хинна а воацача сага цIерагIа лу вай цу тIаьрешта уж цIераш.\nМа мотталаш со цу гIулакха дохьал ва. Вац! Амма са кара хилча цу тайпара цIи туллаш хилча аз из саг ше ваьхача кура тIарча, е юртарча тIаьренах тулийтаргьяр. Сурхо тIа вахача сона, са цIерагIа моттиг цу со кхеваьча юрта хилча бакъахьа еций, кхычахьа со вIалла мала ва а, е укх дунен тIа ваьхавий а ца ховш бола нах бахача шахьаре тулачул? Массавар, керттерча шахьаре хьалхагIа а гIорташ чугIерт шоай сага цIерагIа моллагIа цхьа тIаьре хилийтара. ДукхагIа из саг вовзаргволча, цун хьамсарагIа хиннача, дукхагIа езаш хиннача из ваьхача метте хержача дикагIа яц-те из моттиг? Сона-м се лоархIаш, айса лоархIаш бола нах бахаш йолча метте сай цIи яха йисача нийсагIа а меттахьа а хургдар аьнна хет.\nХийлане, ше цу тайпара гIулакх дIадоладича, шахьаре моттиг кора ца йича дут из гIулакх ше айъе гIерта цIи лелаяь саг ваьхача юрта моттиг лургья аьлча ца вашаш. Из гIулакх леладеш бола нах а, царна из кхоачашдеш бола Iаьдала болхлой а сайх нийса кхетар догдоах аз укх гIулакха.\n«Саг дика ва гIулакх доаллаш вале, га дика я сом латаш яле», яхад вай даьша. Дикача сага цхьаккха хIама кхо дац, бакъда ший моттиг йолаш, доагIачул сов ай ца деш хилча бакъахьа да из гIулакх фуннагIа дале а. Нагахьа санна цхьа мехка юкъара, масса шахьарашка а юрташка а доал дIакхаьча мехка гIончал хинна, е лакха чин долаш хинна саг вале из ше да. Амма, аз-м цу мо волчоа а ше ваьхача юрта дергдар из гIулакх. Цу сага цIи яха йисарал совгIа из ваьхача юрта сийдоалаш а кхыча наха цун цIи дIахозаш а, цу юрта тIехьа дика тешал дусаш а хIама хул цох. Бакъахьа хетар сона цу гIулакхагахьа наха уйла йоре.\nМагасеи, Наьсареи тайп-тайпарча тайпан цIераш я массанахьа хьалйитта йоахкараш. Цхьайолча хана цхьан кура тIа шиъ а кхоъ а цIи нийслу цхьан тайпан цIерагIа, амма вувца саг кхывар ва шиннахьа а. Оашош зе мара дезац шоана, юрташка хьежача цига кIезига я тайпан цIерагIа тIаьреш кхыйола моттигаш. ХIана? Вай дерригаш а шахьарашка чугIертандаь. Саг ше ваьхача юрта вовзаш а везаш хилча бакъахьа вар.\nЦу тайпара гIулакх леладераш шоай саг геттара лакхве гIерт, е шоай юртарча наха из ца везандаь цигара араваккха гIерт.\n← Болгарерча музее кхыча дунен йоазонхошца цхьана хургья Базоркин Идриса цIи\nХьога хаьттача доттагIал фуд? →\nПравила поведения зрителей при проведении официальных спортивных мероприятий и ответственность за их нарушение


Шемара цIадалийна 11 бер гергарчийн доьзалашкахь дIатардина\nГезгмашин-бутт 14, 2020\nГезгамашин-беттан 9-чохь Шемара цIадалийна Оьрсийчуьра 11 бер церан гергарчаьрга дIаделла. КIиран сарахь бина и хаам президентехула берийн бакъонаш Iалашъян векал йинчу Кузнецова Аннин пресс-гIуллакххоша, яздо ТАСС агенталло.\n"Эххар а Дагестанерчу а, ГIебарта-Балкхаройчуьрчу а шайн гергарчийн доьзалашка дIакхачор ду цхьайтта бер. Бакъду, Нохчийчуьра а, Астраханера а, Дагестанера а диъ бер хIинца а дарбан цIийнехь дуьссуш ду. Кеста берашкара хьал а хууш, кхин дIа лелон дезачу дарбанех а дуьйцуш, уьш латточу дарбан хIусаме гIур ду тхо", - аьллачу омбудсменан дешнаш далийна цуьнан пресс-зорбанчаша.\nХьалхо Оьрсийчоьнан берийн бакъоларъярхочо Кузнецова Аннас журналисташка хаамбира, дIадахначу кхаарин дийнахь Шемара 15 бер далийна Оьрсийчу аьлла. Дара царлахь чевнашца бераш а цхьана, уьш дарбан хIусамашка охьадехкинера. Омбудсмено бахарехь, шина шарера 17 шерашка кхаччалц долу исс кIант а, ялх йоI хиллера уьш.\nБерийн омбудсменан пресс-гIуллакххойн статистикаца, Гергарчу Малхбалера тIеман конфликташ лаьттачу мехкашкара хIинцале а даймахка дерзийна 182 бер. Царех 122 Иракъера, 60 бер Шемара далийна ду.


Шен адвокаташ дIатеттина Хазбиевс\nГIадужу-бутт 23, 2018\nОршотдийнахь йоьдучу кхеташонехь адвокатийн Ибриева Хедин а, Сабинин Андрейн а гIо тIе ца эца сацамбина гIалгIайн оппозиционеро Хазбиев Мохьмада. Кхелахочо пхи де хан елла цунна, керла адвокат лаца. Нагахь оцу заманчохь цунна ца каравахь, шаьш шайн адвокат лур ву аьлла суьдхочо.\nОршотдийнахь Хазбиев Мохьмадан довхоттучу баьхкинера меттигерчу "Мемориал" офисан куьйгалхо Акиев Тимур а, Хазбиевн гергарнаш а, накъостий а. РогIера кхелан кхеташо тIедогIучу оршотдийнахь хир ю аьлла, дIакхайкхийна.\nДуккха а шераш ду Хазбиев Мохьмад ГIалгIайчоьнан Iедалца къийсало, бахархой протестан гуламашка бохуш. Цо кест-кеста емалйора махкара коррупци, шена харцонна тIехь бу аьлла го куьйгалхой, ша аьлча, ГIалгIайчоьнан лидер Евкуров Юнус-Бек.\nШен махкара ведда, Нохчийчохь цуьнан къайлавалар нисделира 2015-чу шеран юьххьехь. Ростов гIалахь ядийна, лохуш йолу Тойота Лэнд Крузер Хазбиев Мохьмадан кертахь карийна, аьлла ю полицин претензи. Иштта, машенан лоьмарш хуьйцу гIирс а, герз а даьккхина цуьнгара, чIагIдо Iедалхоша.\nЦул сов Хазбиевна бехке дуьллуш ду, бакъо а йоцуш, цIахь герз латтор а, Iедалхой аьшнашбар а. Цо бехк шена тIе ца лоцу. Бехктакхаман гIуллакх шена дуьхьал долоран бахьана хета Хазбиевна, ша дIахьош болу юкъараллан-политикан болх.


Кху деношкахь шен Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца хилла къамел довзйитина Байдена. Ша Путинна дIахаийтина Цхьаьнатоьхна Штаташ Оьрсийчоьнан шогаллах озалуш хилла хан дIаяьллийла, аьлла цо. Оьрсийчоьнера юьйлу харцонаш хьахош Байдена дагадаийтина и пачхьалкх Штатийн харжамашна юкъагIиртина а, кибернетикан тIелетарш айдина лелла а хилар.\nБайдена хаийтина гулбеллачарна Москва Американ демократина хIинца а юйла зен дан кийча. "Вай Оьрсийчоьнна ен дуьхьало эвсаре хир ю, нагахь санна вай и болх вешан партнерех дага а довлуш бахь", – аьлла президента. ДIахьедина, Вашингтон дагахь ю дуьненца и юкъарлонаш чIагIдан.\nНавальныйца боьзна хиламаш еарин дийнахь, Чиллан-беттан 4-чохь, коьртачу декъехь хиллийла вовшашца телефонехула къамел динчу Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран Лавров Сергей а, Пачхьалкхан департаментан куьйгалхочун Блинкен Энтонин а. Оцу юкъанна Москвано дIахаийтина ша Вашингтонца юкъаметтигаш тоян лууш хиларх лаьцна.\nОьрсийчоьно бакъ ца до ша Навальныйна дIовш даларна бехке хилар.


Лайша дойийла дац къонахчуьнан сий\nКаляпин Игорь: "Суна ца хаьа хIун дан деза. Ца хаьа. ХIунда аьлча, суна хетарехь, тохар дина нохчийн юкъараллина, цуьнан дилханна. Нохчийн стаг кхетар ву аса дуьйцучух. Иза ламастан юкъаралла яра, ша тайпа юкъаралла яра.\nЦуьнан дилханна, цуьнан гIиллакхашна, ламасташна, отуш тохар дина. Цу юкъараллан дегIан дIаьахкаш аьтта ю тахана. Уьш хIаллак йина ала а мегар ду.\nСуна ца хаьа мегар ду-дац нохчийн юкъаралла, цхьацца адамаш дац аса дуьйцурш, аса юьйцург доккхачу элпаца хьахош йолу Юкъаралла ю, иза яц ала. Суна ца хаьа иштта дийца мегар ду, я дац.\nАмма цу хьокъехь шеко ю сан. Гой шуна, нохчочунна ницкъ беш воллу нохчо 15 шо хьалха ирча гIенахь а хала дара суна дуьхьал хIотто.\nСуна дагадогIу шолгIа Нохчийчура тIом боьдуш дукхха а нохчаша дийцина. Оьрсийчура эскарш кху чура арадевлча, Оьрсийчоьнан Федерацина юкъахь Нохчийчоь хилахь а, нохчийн низамаш лардон органаш гучуйовлахь, дерриг а дIадоьрзур ду, цхьа а харцонаш хир яц. Нохчочо цкъа а ницкъ беш хьийзор вац нохчо, нохчийчо цкъа а хьийзор вац нохчо, дина доцу зулам дина хиларна къера хила бохуш, дийцара цара.\nТкъа хIинца вайна гуш ду и дерриг а хуьлуш. Иза хуьлуш ду Оьрсийчоьнан леррина сервисийн белхахоша цхьа а лоцуш дакъа а доцуш. Кхин да и дерриг а кхиамца деш берш шаьш нохчий бу шайн махкахошна тIехь.\nЦара иза до медалкийн дуьхьа, алапан дуьхьа, чинан дуьхьа а, даржийн дуьхьа а. Цара иза жимма а ледар ца до тIом боьдуш уггаре а вочу Оьрсийчоьнан эскаран векалша деш хиллачул а».\nКаляпин Игорь: «Хаий шуна, суна хетарехь, чIогIа хиларан доза ду муьлххачу а стеган а, муьлххачу а юкъараллан а, муьлххачу а юкъараллан чархан а. Нохчийн юкъаралла дуьхьал тийсаелла. Иза дуьхьал тийсаелла цхьана хенахь Оьрсийчоьнан империна. Цул тIаьхьа дуьхьал тийсаелла Советан Iедалшна. Иза хиллехь а, хьалха санна йиса аьтто баьллера цуьнан.\nСо ца ваьхна 30-чу шерашкахь, со цу хенахь дуьненчу валанза вара Москох. Суна ца гина Сталинан террор. Амма ас цу хенахь лаьцна книжкашкахь дешнарг иза гIийла IиндагI ду, тахана Нохчийчохь хуьлучуьнан.\nМасала, полисхоша дIалоцу 17 шо долу кхиазхо. Цара цунна бехке дуьллург ду тIемалошна мотт цатохар. И бахьана долуш полицин белхахо вийна, ткъа полицин белхахой цхьа доьзал хиларна, шаьш цунна чIир кхайкхайо олу.\n17 шо долу и жима стаг шаьш вуьйр ву олу чIир оьцуш, шайн полисхо вийна дела. Цул таьхьа и 17 шо долу кхиазхо тIепаза вов. Ткъа цу полисхоша сийсазаллица дIахьедар до шаьш, къамел а дина, иза дIахецна олий.\nИза ду-кх нохчийн Iадатах хилларг, хIара хьахийнарг схьаэцча. Кхин а оцу наха адамашна ницкъ а беш, адамаш а дойуш дуьйцуш дерг цкъа Оьрсийчоьнан бехк-такхаман кодекс хуьлу, юха шарIан низам хуьлу, я нохчийн Iадаташ хуьлу.\nЦарна башхалла а дац хIуъа а дийцича а, шаьш деш долу луьра зуламаш бакъдан аьтто баьлчхьана, ца Iебаш долу шайна ахча а, хьаькамалла а дезар бакъдан аьтто баьлчхьана.\nКхин цигахь, баккъалла а аьлча, хIумма а дац. Цигахь цхьа а терроризмаца къийсам дабахьар дац, баккъалла а аьлча. Цигахь цхьа а гIайгIа яц Оьрсийчоьнан Федерацин кхерамазалла хилахьара аьлла еш. Иза дац цигахь. Цигахь ца Iебаш ахча а, хьаькамалла а дезар ду».\nКаляпина аьлларг дагадеара даханчу Кхаарин дийнахь Соьлж-ГIалахь цунна тIелетта аьлла хезча.\nМила ву цу бесса холча хIоьттинарг Каляпина а, цуьнан накъосташа а беш болу болх бахьана долуш? ХIун дина цара цу бесса вайнах оьздангаллах а, гIиллакхах а боьхна хьийзал? Я иза нохчийн шина ламаст ду-те?\nИштта тIеоьцуш хилла-те вайн дайша махкара воцу хьаша? И хаттарш делира оха нохчийн гIарваьллачу этнографе Хасиев Сайд-Мохьмаде. Вайнехан гIиллакхашца догIуш доцу хIуманаш ду нохчаша лелош тIаьхьарчу хенахь бохуш вара иза.\nСоьлж-ГIалахь иштта веанчу хьешана тIелетта цунна йиттина. Ткъа тахана динарг осала хIума ду аьлла вист хьулш стаг вац. Тахана и делар хIума хилар кхето са олуш нах бан а бац те?\nХасиев Сайд-Мохьмадана хетарехь, зама керчина ю. ТIекхуьучу чкъурана юкъахь болу дуккха а нах вуно яккхийн къизалла гина бу. Уьш хийцабелла боху этнографо.\nСоьлж-ГIалахь Каляпинна тIелеттачул тIаьхьа вуно догдоьхна ойланаш еш ву ша элира нохчийн философо Тепсаев Аптис. Цхьа а бахьана доцуш хIумма а ца хуьлу бохуш вара иза. Каляпин Игора бечу бахана терго еш а, иза лоруш а ву ша бохуш вара Тепсаев Апти.\nОсала хIуманаш лелон нах нохчашна юкъахь дебар цхьа ша-тайпа билгало ю кху тIаьхьрчу шерийн бохуш вара иза.\nЦхьа хIума дика ду, Каляпин ша шеца лелочух кхеташ хилар аьлла хета нохчийн философана Тепсаев Аптина. Лайша дойур дац цу тайпа къонхчуьнан сий бохуш вара иза.\n2009-чу шарахь дуьйна Нохчийчохь болх беш ю адамийн бакъонашларъярхойн мобилан тоба. Цу юкъахь жигара дакъалоцуш бу «Адамашна ницкъ барна дуьхьал йолчу комитетан» белхахой. Шена тIелатар динчулл тIаьхьа шолагIчу дийнахь Каляпин Игора дийцира шаьш ку кепара болх баран бахьана.\nКаляпин Игорь: «Цхьа шеко а йоцуш, муьлхха а Нохчийчохь бакъонашларъярхоша беш болу болх кхерамца боьзна бу, кхечу Оьрсийчурча регионашкахь болчул а".\nШаьш критика еш верг Кадыров Рамзан вац, цо шаьш харцонца бехке дахь а бохуш вара Каляпин.\nКаляпин Игорь: "Оха тхайн массо а материалашкахь хьехош верг Кадыров Рамзан вац. Буьйцурш зуламаш дина шайн цIераш йолу полицин белхахой бу. Амма цуьнца доьзна Кадыровс бехке до тхо, оха террорхошна гIо деш ду а, шайтIанашна гIо деш ду, тхо ЦРУ-на болх беш ду а бохуш. Иза хьул дина доцу аьшпаш боттар а, доцург кхолар а ду, даиман а сох а, сан белхахойх а лаьцна дуьйцуш долу.\nНохчийчохь, иттаннаш оха теллина зуламаш дина гIуллакхаш далахь а, кхеле тхоьга цакхачаделла цхьа а гIуллакх. ХIунда аьлча аьчка-бетонан дуьхьало ю цигахь хIоьттийна тхуна дуьхьал. Вуьшта аьлча, адамашна ницкъ бина волу цхьа а нохчийн полицин белхахо чуволла аьтто цабаьлла тхан.\nПолицехь адамашна ницкъ бина нах чубохкийта хала ду массо а Оьрсийчуьрчу регионехь. Цунна со реза ву. Амма суна цхьа а регион цаевза, талламхошна дуьхьало еш венг а, тахллам беш накъостталла деш болчу бакъонашларъярхошна Iаткъам беш верг а, цу регионан куьйгалхо волу. Нохчийчоъхь иза даимана деш ду».\n«Цхьа шеко а йоцуш, муьлхха а Нохчийчохь бакъонашларъярхоша беш болу болх кхерамца боьзна бу, кхечу Оьрсийчурпа регионашкахь болчулла а. Тхан массо а материалашкахь хьехош верг Кадыров Рамзан вац. Буьйцурш зуламаш дина шайн цIераш йолу полицин белхахой бу.\nАмма цуьнца доьзна Кадыровс бехке до тхо, оха террорахошна гIо деш ду а, шатIанашна гIо деш ду, тхо ЦРУ-на болх беш ду а бохуш. Иза хьул дина доцу аьшпаш боттар а, доцург кхолар а ду, даиман а сох а, ,тхан белхахойн а дуьйцуш долу.\nПолицехь адамашна ницкъ бина нах чубохкийта хала ду массо а Оьрсийчурча регионехь. Цунна со реза ву. Амма суна цхьа а регион цаевза, талламхошна дуьхьало еш верг а, таллам беш накъостталла деш болчу бакъонашларъярхошна Iаткъам беш верг а, цу регионан куьйгалхо волу. Нохчийчоъхь иза даиман а деш ду».\nТкъа мел тIаьхьало йолуш бу нохчашца хилла хийцамаш аьлла хаттар кхоллало хIораза а. Этнографо Хасиев Сайд-Мохьмада жоп делира зама хийцалуш ю, тIейогIучу заманахь кхетам а болуш лелор ду нохчаша шаьш лелориг аьлла.\n«Iазапна дуьхьалояран комитетан» офисна тIелатар\nЕвропан кхеле кхаьчна Кутаев Русланан дов\nКаляпин Игоран юкъаралла "арахьара агент" ю боху кхело\nКаляпин Игоран комитет къера хилла ца Iа\nБакъонийн тергоян да воцуш юьсуш ю Нохчийчоь\nКаляпин Игорна оьшуш дац пачхьалкхан цIарах юридикан ха\nКаляпинна Нохчийчоьнан администраци хета хиллачунна бехке\nКаляпинан тобано болх бийр бу Соьлж-ГIалахь Эстемирован хIусамехь\n"Арахьара агент" цIаро шаьш сийсаздеш хета бакъоларъярхошна\nКаляпинан «Iазапна дуьхьалояран комитет» дIакъовлалуш ю\n"Iазап юхадаккхаран комитет" кхоьллина Каляпин Игора\nКаляпин дIавахана. Каляпин юхавеана.\nМила ца кхоьру Тарзанах?\nКаляпин накъосташна а, журналисташна а тIелатар дина зуламхоша нохчийн дозанехь\nСоьлж-ГIалахь пресс-конференци хIотто лерина ву Каляпин Игор


Нохчийчурчу Iедалан кхелана дуьхьал гIорасиз ю бакъонан кхел\nОьрсийчоь -- карикатура, Златковский Михаил, 13Охан2010\nНохчийчохь а, махкал арахьа а тIемалой а, церан агIончаш а бу бохуш, кхузарчу хиламашца доьзна, хаддаза лоьцуш болу бахархой, дукхачу хьолахь кегий нах хиларе терра, сихдина дIахьуш ду кхузахь церан девнаш суьдашкахь къестор а. Цу кепара суьдхой кхеле кхачийна ши дов ду Шелахь а, Соьлж-гIалин кIошташкахь а.\nЦарахь цхьаъ иштта ду. Кхела хьалха хIоттош ву ши а 24 шераш долу Сайгатов Бекмохьмаддий, Сидгалиева Айнаъий. И шиъ стохка Идал-хица Iуьллучу Аштаркхни- кIоштахь лаца а лаьцна, 13-12 шераш хенаш тоьхна ду.\nИ шиъ бехке дина низамца догIуш доцуш герз лелорна а, бомба а эккхийтина, полицин белхахой байа гIортарна а. Цул тIаьхьа царна дуьхьал тIемалойн могIаршкахь хиларна аьлла, керла гIуллакх а долийна, церан дов Соьлж-гIалин кIоштан суьде кхачийна кху беттан 13-чу дийнахь.\nЦаьрга кховдийна бехк къобал беш тIечIагIбина кху Товбеца-беттан 10-чу дийнахь. Талламхоша тIегулдинчу керлачу тоьшаллашца, цаьршинна Аштаркхни- кIоштахь кхайкхийна хенаш, кхин а тIетоха тарлуш ду Нохчийчохь.\nТалламхоша чIагIдарехь, кхо шо хьалха дуьйна, Гишаев Чингисхан баьчча а волуш, цо герз а латтош, гIаттамхойн могIаршкахь жигара дакъалаьцна ду Сидгалиева а, Сайгатов а. Говзанчаша кхеторехь, церан бехк базбийриг ду шаьшшиъ лаццалц, и зуламе некъ бита а битина, шайн лаамехь герз а охьа а диллина, Iедална тIебахка уьш сиха хилла цахилар.\nШелан кIоштан суьдехь, еххачу хенахь тIемалошца юкъаметтиг лелийна аьлла, бехк а кховдийна, дов хатта кечбинарш бу цигара бахархой Солтагериев Мовсар а, Исраилов Iумар а. Царна бехке дуьллург ду 2009-чу шарахь гIаттамхойн баьччанех цхьаъ ларалучу Осмаев Ризвананна юург-мерг латтор а, цуьнан герз Iалашдеш декъахой хилар а, цунна а, цуьнан накъосташна а машенахь дехьа-сехьа бовла гIодар а.\nЦеран хьокъехь талламхоша гулдина долу тоьшаллаш тоьаш ду аьлла, тешна бу прокуратуран векалш. Цу кепара тIемалойн агIончаш лецар а, жоьпе ийзор а доцуш, Нохчийчохь дIахьуш ду, дийна кара бало гIерташ, дукха къа а ца хьогуш, тIемалойн могIаршкахь бара бохуш, кегийрхой байар а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министаралло Iора даккхарца, герз карахь ши тIемало вийна кху деношкахь Нажин-юьртан кIоштан Ширди-мохк эвлана юххехь. Iожалла карийнарш муьлуш бу цкъачунна хууш дац.\nЦу шинна цу кепара кхел йинчул тIаьхьа официалан кепара гIарадаьккхина, масех де хьалха Курчалойн кIоштахь хьуьнан хехо верна бехке и шиъ хила тарло аьлла. Цаьргахь карийна боху, хьуьнхочуьнан топ а, иза Iедалан белхахо хиларан тоьшалла а.\nИ дIахьедарш мел бух болуш ду хууш дац. Ала дашна, Нохчийчохь могIарера гIуллакх а хилла дIахIоьттина, герзаца дуьхьало йинера бохуш, цу кепара тIемалой а, церан агIончаш а байар. Ма-дарра аьлча, иштта герзаца юкъаметтиг къастош итт меттиг нисъелча, нагахь висахь а, уьтталгIаниг бен вац дийна вуьтуш.\nНохчийчурча Iедалан кхелана дуьхьал гIорасиз ю бакъонан кхел


Турбина - ЧIуьлга-Юьрт: харцонан юьхь йоху лецначара\nСтаропромыслан а, Теркйистан а кхелашкара девнаш\nКху Iай герз а карахь Соьлж-ГIалахь а, Шелахь а полицина тIелетта кегийрхой байича, мехкан маьI-маьIIехь дукха нах лийцира.\n«Новая Газето» чIагIдарехь, лаххара а 27-нна тоьпаш тоьхна. Бисина иттаннаш набахтешкахь бохку я «терроризмца», я «Шема тIаме баха кечбаларца» доьзна. Уьш хIинца кхелашка кхийла болийна.\nХьалхара дов ду луьстуш Старопромыслан кIоштан кхело, Турбина юьртарчу шинна тIехь. ШолгIаниг – Теркйистан кхело, мехкан маьI-маьIIерчу 9-нна тIехь.\nШина а девнан юкъара ду дуккха хIуманаш. Ю башхаллаш а – массарна а дуьхьал яьхна 30-гIа, 208-гIа артиклаш (зулам дан кечамбар; тIеман тоба вовшахтохар, йогIу хан - 10-20 шо).\nАмма Теркйистерчу кхеле валийначу иссаннах веангара полицино герз а даьккхина, боху – 222-гIа артикл.\nТурбинерчу Тазбиевс а, Тарамовс а къуьйсу\nШаьш лецначу Дечкен-беттан 21-чу дийнахь дуьйна шайна полицин № 3 (Старопромыслан кIошт) декъан полисхоша гIелойина, аьрзнаш до Тазбиева Джамлайс а, Тарамова Мохьмада а.\nМаситтаммо, царалахь Беслан цIеерг а, бехктакхаман декъан куьйгалхо Магомедов Мамед а, волуш, ток йиттина, коьртах телатан тIоьрмигаш а дуьхкуш, садукъдеш, хьийзийна, шаьш боху цушимма.\nЦара тоьшалла до шайна хьалха иштта хьийзийра лаьцна кхобу Лабазанов а, Бекханов а бохуш. Эпизод ялайо и шиъ «шпагате» хаийна кхабарх лаьцна.\nТазбиевс а, Тарамовс а хаийтина кхелана шайца шаьш лецна кхобучу юкъанна лелийначу кхин а массех харцонах лаьцна. Таллам болош, низамо кхачош белахь а, ца белла царна адвокаташ.\nЦул совнах, Тазбиевна а, Тарамовна а духьал дов айдечу процедурехь а, дов толлуш юьллучу хенашца а маситтаза талхийна хьукматхоша бехктакхаман-процессуалан кодекс.\nТеркйистехь: 9-ннан девнаца кхин а дукха ду сакхташ\n1-ра шалхе. Кегийнах, талламо тIебаьхьначу бехкан кехаташа бахарехь, лецна Чиллан-беттан 8-13-чу деношкахь. Амма Маршо Радион хьостанаша иза харцдо – цара дийцарехь, кегийнах лецна кхин а ши кIира хьалха.\n2-гIа шалхе. Кегийнах, царех виъ, герзаш шайца а долуш, лецна боху талламо Бена-Юьрта юккъехь, Завгаев Ахьмадна хIоттийначу хIолламна уллехь. Ткъа Маршо Радион хьостанаша, иза бакъ дац, хIора а шайн-шайн цIера лаьцна вигина, боху.\n3-гIа шалхе. Талламо кегийнахера кхо тапча а, граната а яьккхина боху. Хьостанаша дийцарехь, юьхьанца «Шема тIаме баха кечлучаьргара» маса тоьпаш яьхна аьлла даржийнера, талламчас Саидов А. В.-с с тIебаьхьначу бехко цаьргахь 3 тапча а, граната карийна боху. Ткъа хьостанаша чIагIдарехь, лецначу 9-ннах цхьаьннан а хилла дац герз я шайца а, я цIахь а.\nСтаропромыслан кIоштарчу кхелехь Тарамов а, Тазбиев а талламо шайна тIебаьхьна бехкаш харцбан бахьаро ир-кара хIиттийна Теркйистерчу кхеле балийнарш а.\nЦеран цIерш: Алимханов Аслан, Асхабов Джамбулат, Алиев Шемал, Дачаев Iиса, Гайрбеков Хьусайн, Гайрбеков СаIид, Саралиев Ислам, Китаев Мохьмад, Юсупов Артур.\nШинхьа а кегийнах бехкебо, уьш Шема а бахана, цигахь тIом бан бохкуш хиларна.\n(Далийна факташ тIечIагIдеш тоъал материалаш ю Маршо Радион редакцехь).\nСтаропромыслан кIоштан кхелехь тахана дара рогIера ладегIарш, Теркйистехь хила тарло, цкъачунна болчу хаамца, кху беттан 21-чохь.


Гезгмашин-беттан 18-чу буса Telegram мессенджеро блок хIоттийна "Умное голосованиу" (Хьекъалан кхажтасар) ботана, хаам бо "Настоящее время" телеканала. Иза схьайиллича гойту цо "меттигера низамаш дохадо" йоза.\nИза дале хьалха Telegram кхоьллинчу Дуров Павела хаам бира, мессенлдеро блокаш хIиттор ю "харжамашца йоьзна агитаци йон бтоаш" аьлла.\nЦу тайпа сацам бар Дуровс кхетийра харжамаш дIабоьлхучу дийнахь агитацин ян ца магийначу "тийналлин деношца", дуккха а деношкахь кхаж тосуш Оьрсийчохь цхьа а "тийналлин денош" дацахь а, ткъа агитаци яр сацош далахь а кхажтасаран хьалхарчу дийнахь дуьйна, кху харжамашкахь билггал аьлча аьлча, Гезгмашин-беттан 17-чу буса дуьйна.\n"Умного голосование" ботана блок хIотторца йоьзна шен пост Дуровс йолийра Google а, Apple-на а критика еш, яздо "Настоящее время" телеканала.\nХьалхо "Навальный" аппликаци дIаяьккхира Оьрсийчохь Google play-хь а, App Store-хь а. Роскомнадзора бехке йинера Американ Google, Apple, Cloudflare, Cisco IT-компанеш, цара гIо деш ду "Хькъале кхажтасарна", ткъа иза Iедалша лорур ду "харжамашна арахьара юкъагIертар", дIахьедина Роскомнадзора.\nNew York Times газето бинчу хаамца, Google-а "Навальный" аппликаци дIаяьккхина шен белхахой ларбар Iалашонца.


къамелаш - Synonyms of къамелаш | Antonyms of къамелаш | Definition of къамелаш | Example of къамелаш | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for къамелаш\nTop 30 analogous words or synonyms for къамелаш\nТолстой, Лев Николаевич Толстойс ша яздархо ца лорура. Цо дакъа ца лоцура литературин тобанийн къиссамашкахь, литературех лаьцна къамелашах цуьнан самукъа ца долура. Цунна хазахетара динах а, гӀиллакхах а, нехан юкъаметтигах а лаьцна къамелаш.\nГрозни (телеканал) Нохчийн пачхьалкхан телерадиокомпани «Грозный» (доца НПТРК «Грозный») — Нохчийн Республикехь дуьххьара спутникан канал. Цуна юкъа йогӀуш ю радио «Грозный», кхин регионан а спутникан телеканалаш а. Каналехь къамелаш до нохчийн а оьрсийн а меттанашкахь.\nГазет Аналитикийн жанрийн — корреспонденци, комментари, статья, рецензи, зорбане хьажар, кехат яздар, бӀаьрг тохар — ду шуьйра хенан дозанаш, царна чохь ду факташ, нисъелла меттигаш, жамӀ дар Ӏамор а, анализ яр а. Тахана журналистикан талламхоша аналитикийн жанрийн диапазон царна юкъа къамелаш, журналистикан талламаш, эксперименташ, версеш, консультацеш, социологин резюмеш, аналитикан пресс-релиз, рейтинг тухуш шорйо.\nГазет ХӀара жанр лелайо юкъараллин дахаран ледамечу хиламах сихонца кхето. Хьалха иза лорура статьян цхьа тайпа, къаьсташ долу сиха а, хьовзо йиш а йолчу кепаца, лелайо кхайкхорхьама документ, политикан гӀуллакханчийн къамел, прессан къамелаш, кхин дӀа а. Амма и ши жанр дукха хьолахь цхьана могӀара хилар хьаьжна ца Ӏаш, царна юкъахь йоккха башхалла ю. Комментарина оьшу минимум барам, хӀоттайо цхьана фактан гуонаха (я тера фактийн зӀен). Статьях хила еза юьззина хиламан анализ, тайп-тайпана цуьнан агӀонаш дӀаеллар, тайп-тайпана планийн факташ ялор.\nНохчийчоьнан истори XVIII бӀешо долалуш оьрсийн тептаршкахь нохчашна «чеченец» боху цӀе чӀагӀйо Чечан-эвла цӀарах яьлла хила мегаш йолу. Дуьххьала Российн пачхьалкхан юкъара стратегин чудогӀуш дацара Кавказан жигара чуэхар, Ӏалашо яцара Нохчийчоь Российх схьатохар: къамелаш дара оцу хенахь империн къилба доза хиллачу Теркан тӀехь «паргӀато» латторах. ТӀелата коьрта бахьана хилира Теркан тӀиера гӀазакхийн гӀалашна нохчий даиман тӀелетар. Оцу муьрехь оьрсийн Ӏедална гарца нохчий кхераме мостагӀий бара, церан лулахалло даиман а сингаттам латтабора пачхьалкхан дозанашна.\nТолстой, Лев Николаевич Шен дагахь болу баланашна жоп кардан лууш иза керста дин Ӏамо волавелира. 1891 шарахь цо арахийцира Женевехь «Исследование догматического богословия». Иза мозгӀарашна а, баккхий нахана а тӀеоьхура, церца къамелаш а дора, динах лаьцна трактаташ а йошура. Керста дин кӀорге Ӏамадархьам цо шира грекийн а, шира жуьгтийн а меттанаш Ӏамабира. Иштта иза молоканаш а, штундисташа бечу хьемашна тӀехьакхиа гӀиртира. Дахаран меӀанан тӀехьакхиархьам цо философи а Ӏамайора, Ӏилман талламашна а терго йора. Иза вара шен дахарара шен ма-хуьллу совнах хӀумнаш дӀадаха гӀерташ, Ӏаламан улле хила лууш.\nНохчийчоьнан истори XVIII бӀешо долалуш теркан гӀазакхаллин исторехь керла агӀо еллало: хиллайолу «паргӀато» яйина, иза Российн тӀеман ницкъаш юкъаяхара, шайна тӀедиллина Кавказехь Оьрсийн пачхьалкхан къилба доза лардан декхар а долуш, тӀеман-гӀуллакхан чкъор хилира цунах. Теркехь даиман бехаш бара паччахьан воеводаш, кхузах латтара йоккха тӀеман гарнизон, Ӏалашъдора тӀеман дӀадехкина герзаш а, дуург а. Кхуза иэхара Кавказдехьара посолаш, Къилбаседа Кавказера элий. Пётр I хетара, Къилбаседа Кавказо йоккха роль ловзор ю Российн тӀеман сийлалла ойуш а, Уллора Малхбалехь йохк-иэцар даржош а. Пётр I 1722 шарахь Персийн тӀелата воьдуш сецна, дуккха а меттигерчу элашца къамелаш дича, Къилбаседа Кавказан къаьмнийн Российца экономикан а, политикан а, оьздангаллин а зӀаьнаш шоръяла юьйлира. 1722 шарахь оьрсийн Ӏедало Сулак хи чеккхенан 20 км лакхахь юьйгӀира Къилбаседа Кавказехь а, Хажар-хӀордйистехь а керла экономикан, административни центр хилла йолу керла "Сийлахь ЖӀаран" гӀап. 1735 шарахь иза дӀаяьккхира, оццу шарах кхоьллира ГӀизлар-гӀала.


– Цхьана а адамана тосадалийта мегар дац, цIийнда, айхьа хьекъал луш, дIалелош вуйла. Уггара хьалха цунна шена а! – олий, доладора кхуьнан нанас шен хьехарш. – Даима хьехарш дарца, къайлаха, лерехь луьйш хила еза зуда. Ахь лелориг дIатосалахь, марзахой хьан бат дIасацо хьовсур бу. ХIинца зударшна тIехь доккха дукъ ма ду. Ткъа, со санна хьекъал долчунна тIехь, къаьсттина. Iовдалчунна-м шен дахар муха хила деза а ца хаьара. – олий доккха садоккхура цо.\nИштта, шен «хьекъал долчу» нанас хьехнера Набуна, жимачу зудчунна шен ирс карадерзо лаахь, цу ирсан «да», марненаца къевсина, ваккха везар вуй. Ден а, ненан а цхьаъ бен воцу кIант, уьш боцуш санна, шена тIе а верзийна, дахарехь чекхъяла шена мел хала дара дукха дийцинера цо. Цу кеппара хаьара Набуна, оцу толамах мегарг марзо эца а кхиале, кхин цхьана «тIамехь» толам баккха безар буй а, кхуьнгара я кхуо цуьнгара… хинйолчу несера. ХIан-хIа, Набус кIентан зудчунна шен хIусамехь ницкъбан лууш еш ойланаш яц уьш. Амма, къизачу тIамехь ша къиза кхоьллинчу ирсах сийна цIе яла ца лаахь, нус тIеэца хьалххехь кечам бан беза аьлла, хета кхунна. Оьшучохь сема ца хилахь, кIант воцуш йиса а сахьт дац.\nШен хенарчу зударех марнаной хила буьйлабелчахьана, цу ойланаша корта бууш, синтем а байна, еха Набу. ЙоIаршна сагатдина-м, Делан къинхетамца, елира хIара. Хинволчу невцана а, цуьнан нанна а деза совгIаташ кхийдийчахьана, даима ишта хир ду моьттуш Iехалуш хиллера, цхьадика, хIинца захалш. И шиъ-м дикачу цIентIехь дIатарйира кхуо. Амма, цхьаъ бен воцчу кIантаца дерг, ишта атта хир ду аьлла ца хета кхунна. Ткъа школера а валанза волу иза хIинца а зуда яло жима хилар, хиндолчун ойла ца ян бахьана дац… Хан оцу минотехь ма йоьду дIа.\nЦуьнан къаьсттина гIайгIа йо Набус, масех шо хьалха кIантана зуда ялийна шен кхин йолчу яхча.\n– ХIумма дац, шайн гIуллакх дичхьана, цул доккха дика дац-кх цара суна дан! – олу цо-м.\n– И чайнан стака хьалха хIоттор бен, цкъа а хьуна гонаха хьийзаш ма ца хуьлу хьан нус? – кхуо шега хаьттича.\nЧохь-кертахь луьстучу гIуллакхех, кегий ду бохуш берех я балхах бахьана дина, нус даима шен гIуллакхе хьожуш, гуонаха хьийзаш ца хилахь, ша мегар яц, аьлла хета кхунна.\nМичча хенахь а кхалла биэ-берса хIума дагайогIу воккхачунна. Кхин хIумма ца хилча а, хилларг-лелларг карладоккхуш, луьйш-олуш вистхила лаьа. Ткъа уллехь ладугIуш, балаболуш стаг ца хилча, хIун дан деза?! Шен кхин, дагара ца хоуьйтуш, несана сатухуш ю, я ша цо муха лело еза ца хууш, Iовдал ю, хIара кхеташ яц. Бакъду, кхуьнца ишта дерг чекхдер дац.\nЯ шен накъост Бату санна, кIентан бераш тIехула а лелаш, некъ къевлина, шена яла хIусам йоцуш, йиса а ца лаьа кхунна.\n– Ма паргIат Iаш ю-кх хьо, хьуна хаахь! – олу цо, дикка кхуьнга а хьожий.\nКхи а чIогIа сахьаьвзий, цуьнан метта ша хилахь, хIун дан деза, ша-шега хоьттуш, кхералой, цIа йогIу Набу. Цхьа хан дIаяьлча, шена тIе вогIучуьнца паргIат вистхуьлуш, хIума кхоллуш, Iен лаьа. Ткъа кхуо шен могашалла а хIаллакьеш, хала вовшахтоьхна хIара бахамаш, кIентан бераша хIаллакбеш дуьхьалатесча-м, Набу дог эккхаза юьсу. Масала, дукха мах белла кхуо хIиттаяйтина и неIарш кIентан бераша дIасаетта йолийча…ма ирча сурт хир дара и, тIе ма догIийла и саннарг. ХIинца наношна бераш Iамо хаъане ма ца хаьа. «Саца, IадIе!» – бере олуш хуьлий а ца хаьа. Чувеанчуьн кисана хьовсу, юург багара йоккху. ХIан-хIа, цунах гIуллакх хир дац. Цхьана кертахь белахь а, шайн неI къовлуш бехаш бакъахьа бу уьш.\n– Нус оьздачу цIентIера хилахь ша лело дезарг хIун ду хууш, массаьрца а дика чекхъер ю, – олий, хьехар до, тIаьхьа-хьалха кхо кIант хьалакхуьуш йолчу кхуьнан йишас.\n– Суна и хьесап ца хета! Вайн ден шичин, Мизанан, нус мел тоьллачу цIентIера ю, амма: «Со муьлхачу бух тIера схьаеана ю хаьий шуна?!» – олий, хаьнтIе ши куьг хIоттадой, цо марзой кхерош ца гина хьуна?! Соьга хаьттича, нус хьан цIентIехь цкъа а хьоьл тоьлурйоцург хила еза, – олу Набус.\n– Цхьана а хIуманна гуьнахь доцуш ерг а нисъелла, и дахарехь дIатекхо езахь, хIун дийр ду?! – шен йишас аьлча, кхин а гIайгIане южу Набу. Иза а харц дац. Доьзал хьала а кхиъна, дIа а нисбина, мукъаяьлла ша аьлла хеттачу дийнахь, юха кIентан доьзал а тIебожахь, хIун лелор ду? Марзошна лело доьзал дIасакхуьссуш ерг а зуда ма яц! – олий, дагадогIу кхунна.\nКху тIаьххьарчу хенахь, гуттар а санна, тховса а, цхьана а хIуманна тIехь шегара гIалат ца далийта, шех марнана хирйолчу денна ойланца кечам беш, чуйирзира Набу. Цуьнан коьрте хьийза ойланаш кIезиг яцара «Со санна хьекъал долуш марнана нисъелча, несана а хIун хала хир ду? Соьга ла а дугIуш, ас боххург а деш яьхчахьана, яьлла-кх иза!» – олий, хета кхунна. «Сан-м ца хилла и ирс. Цуьнан сина хала а ма хетийла, цхьана а хIуманна гуьнахь долуш ма яцара и миска. ЛартIехь пхьегIа дIанисъян-м ца хаьара. Со ялийначул тIаьхьа, ас дерриге а хIума сайн караэцча, чувеънарг цецволуш, цIанъелла дIахIоьттир-кха кхеран хIусам». Массо а хIума, ша-ша доккхуш, луьстуш, наб ца кхеташ Iачу Набуна, хинйолчу несе дIакховдо цIеххьана цхьа инзаре хьекъале некъ коьрте беара. Ша Iуьллучуьра хьала а иккхина, ручкий, кехат схьа а оьцуш, охьахиира иза.\n«ХIара кехат, сан хинйолу «хьоме», нус хьоьга яздо ас!\nЙоIана, тIе кIайн гIабали а юьйхина, мареяхар шена ирс дохьу туьйра ду моттахь, дIахаийта лаьа суна – со, цу хьан хиндолчу ирсан нана хилар, массо а хIуманна тIехь сема а йолуш.\nХIара къамел, хьо муха хила еза дуьйцуш дIадолийча нийса хир ду аьлла хета суна: оьшшучул Iилма долуш, тоьачул хьекъал долуш, несарийн хазалла хьахийначохь дIагайта куц долуш. ХIаъ, чохь, кертахь дан дезаш, листа дезаш дерг, хьеха ца оьшуш, девзаш йолуш. ХIунда аьлча, сан кIант, нана ма яла цуьнан, ас хала кхиийна сан кIант, ахча даккха балха лела везар ма ву. ХIусамехь куьгтоха мел деза хIума, эшахь хьостам тоха а, телевизор я и йоцург галъяьллехь, тоян а хьуна хиъча, нийса хир ду. Сарахь цу яьшкина хьалха хан ца яйича, сабIарзлуш со а ю.\nВайн гергара массо а стаг везаш, лоруш хилар хьан декхарех шолгIа дерг ду хьуна, ткъа хьалхарниг – хьайн нана санна со езар а, со ларар а… иза-м ас ца дийцича а хьайна хууш хир дара хьуна.\nСай-бодий къаьсташ, Iуьйренца гIоттуш хилла вайнехан нус массо а заманахь. И хаза гIиллакх сайн хIусаме еанчу несо дохо а луур дац суна. УьйтIе, кетIе къагийна, юург йина, марзой хьалагIовттале Iаш ша караяйтар а цу гIиллакхна юкъадогIуш ду.\nНесе доцург дуьйцур долуш яц со, амма ахь даима дагахь латто деза: марехь йолчу зудчун цхьаъ бен цIа цахилар, ткъа иза марзойн хIусам хилар. Гергарчу нахе хьажа-хIотта йоьду бохуш, йортъеттар дита деза. Уьш могуш-маьрша хилар воьду-вогIучуьнга хабар дахьийтича а хуур ду.\nУггар а доьхнарг хета суна: хIинцалерчу кегийчарна сом ларда цахаар. Цундела, дерстина даттIа доллу жижиг я тIе юху коч эца еза, ас дIаэр ду хьоьга. Бакъдерг аьлча, суна жижиг алсам деза, оцу тIелхигех-м гулйина дан хIума дацара. И-м хIунда дуьйцура, хIинца кегийчу зударшна лартIехь йолу хIума шайна тIехь-когахь эца а-м ца хаьа. Амма ахь са ма гатде, ас гIо дийр ду хьуна коч-мача къастош. Чохь лело къорза кучамаш чIогIа хазахета суна. Тишъелча а ца къаьста уьш. Ас къоналлехь лелош йисина царах цхьа-шиъ сан а ю. Царах эрна ахча дохка оьшуш дац. КIентан зудчунна, сайн хьомечу несана, хIума кхоор долуш яц со, ас дIалур ю хьуна и шиъ.\nАхь лерина ла а дугIуш, дагахь латто деза ас сайн бераллера, къоналлера, сайн, цхьанне а ца хиллачу кепара хала хиллачу, марех лаьцна мел дуьйцург. Иштта дагахь латто деза, нускалан хенахь дуьйна ас хьайга мел аьлла, айхьа соьга мел аьлла дош, хIунда аьлча, ас мацца хIоттийна а, цхьана дийнахь экзамен хIоттор ю хьуна: «Ткъа дагадогIий хьуна, ахь соьга иштта аьлла…?» – бохуш, хеттарш деш.\nЦу массо а хIуманал коьртаниг доьзал Iамор соьх тешийна хила деза. Ас сайн бераш а кхиийна, цундела суна дикох хаьа; берана дарбане лоьрийн молха ду, я цIена моз ду. Вайн дайша молханаш тIехь ма ца кхиийна шайн доьзалш.\nТаханенна тIаьххьара хьехар ду сан дисина: суна, сайн кIант даима жима бер хир ду, цундела хьуна хаа деза – ахь цуьнан хIума муха юьтту, цуьнга ахь дош муха олу, со терго еш хир ю, суо резайоцчунна тIехь хьехар деш а хир ю… дов деш хир яц, Iиттарш еш хир яц, сайна хетарг тIедаккха гIерташ хир яц, хьуна ишта моьттур делахь а, ткъа хьехарш деш хир ю, хьо сайна дукхаеза дела а, массо а агIор тоьлла хила луу дела а.\nБезамца, хIинцале а хьо дукхаезаш йолу хьан хинйолу марнана!»\n«Цкъачунна тоьр ду», – аьлла, ойла йира Набус. Ма-дарра аьлча, хьахоза дисинчуьнца дуьстича, охьадагардинарш хIумма а доцург ду аьлла-м хийтира цунна. Кхуьнан кийрахь а ма ду дилхан дог, цундела хинйолчу несах къа ца хеташ яц иза.\n«Тховса кхин а дикка ойла а йина, кхана ненах, йишех, лулахочух, накъостех дага а яьлла, язйийр ю чаккхе», – аьлла, сацам хилира цуьнан. Бакъдерг дийцича, марнаной а, несарий а кху дуьнен тIехь мел бу, хIокху къамелан чаккхе хир ю бохург бакъ-м дац. Амма, Набуна, цу агIор, ша санна, хIора зудчо а къахьегча, тIаьхье беркате хиларе сатийса меттиг бу аьлла, хета.\nСихха дIайижа метта елира иза, кхана кхочушдан дезаш дуккха гIуллакхаш хиларна. Царах уггар а коьртаниг хаамийн гIирсашкахула, довзийта дезаш дара «Марненера кехат».


15. 08. 2020 ш. г1. Берлин\nЕвропехь а, кхечанхьа а 1ардолу Нохчийн Мух1ажарийн Ассамблеи Баккхичийн Кхеташонан Декъахойн Гулам (скайп конфиренция).\nДицаре дина хаттарш:\n1.Францехь а, Германехь а, т1аьхьарчу хенахь, нохчашна а, кхечу къаьмнийн векалшна а юккъехь хилла зуламе хиламаш.\n2.Маршоне сатуьйсу нохчашкахь т1аьхьарчу шерашкахь х1оьттина г1ело а йолуш: Закаев Ахьмадас Ичкери Пачхьалкан бух ларбеш д1акхоьхьу политиках а, хаамийн г1ирсашкахь цхьаболчара иза сийсаздаккха жигаралла совъяккхарх а дош алар.\nБаккхичийнКхеташонан Декъахоша: шайн дегнашкахь г1айг1а – бала хилар а хаалуш, рог1ехь дош а олуш -дагадовларш дира цу шина хаттаран хьокъехь.\nДагадовларш чекхдевлча, т1еийцира лахахь д1атарбина\nI - Хьалхарчу хаттаран хьокъехь бина САЦАМ:\nДе эшначу хенахьт1е а эцна, тховк1ело а елла, кхидолу г1о а деш: Европехь а, кхийолу пачхьалкхашкахь а - д1атарбелла бу эзарнашкахь нохчий. Ша т1еэцначу пачхьалкхан: низам лардан а, цигарчу къаьмнийн пусар дан а,СОБАРЕ хилан а, нохчийн дика ц1е яккхийтан а - декхарийлахь ву вайх х1ораа!\nКъаьсттина, кегийрхошка доьху:наркотикех ца хьакхадалара, зулам схьадолучу меттигах лардалар а, шайн бехк болуш дов ца долора, Аллах1ан дашехь нисдалара, 1илма довза къахьегар а,НОХЧАЛЛА ларъяр а.\n– Дан амал а долуш,вешийна а шех бала бийр бацКЪОНАХО!Нехан диканехь дакъалацар а, оьшшучохь, бохамна орцахдовлар а нохчийн къоман ч1аг1ам бу –олуш, хьехамаш битина х1уманаш дайначу вайн дайша.\nТ1ех1оьттина дика – вон: доло а,дакхехьа а, дерзо а - нохчийн къоманкъонахий а хиллачу дайша, Аллах1ан дашца дустар а деш – кхоьллина низам (1адат) ду.И низам, дерриг, х1окху аларшца довзийтина вер а вац. Далеринчу х1уманна: хьекъал а, кхетам а, собар а, нехан лерам а болуш– хьалхаваьккхина, хьакъволу, тхьамда (воккханиг) хилавеза. Тхьамдас т1еоьцу сацам кхечарца дагаваларехь хуьлу. И сацамкхочушбан декхарийлахь ву НОХЧО.\nЛакхахь билгалдинарш а, Францехь, Германехь т1аьхьарчу хенахь хилла зуламе хиламаш а тидаме оьцуш, лахахь, д1абовзуьйту Бакхичийн Кхеташанан Декъахойн хьалхарчу хаттаран хьокъехь хилла САЦАМ:\n1.Даймахкал арахьад1атарбеллачу меттехь, нохчаша – шайна юккъехь тхьамда билгалваккха веза.Тхьамдехь хилан деза аматаш – вай лакхахь билгалдина.\nДика - вон т1едеача, НОХЧОЧО шена орцане кхайкхар - билгалвиначу тхьамдехула хилан деза. Тхьамдас билгалбийр бу шена оьшу накъостий а, долчу хьоле хьаьжжина, хоуьйтур дудадезарш а.Дешдерг - пачхьалкхан низам талхош хилийта мегар дац.\n3.Меттигашкахь билгалбина тхьамданаш шайна бовзийтар бег1ийла хета -Баккхичийн Кхеташонан Декъахошна.\n4.Лакхахь йозане дехкина аларша,бина сацамаш а: Аллах1 резаволуш а, нохчийн г1иллакх – оьздангалло ( 1адато ) къобалдеш а хиларна - Даймахкал арахьа 1ардолчу нохчашка, цуьнах низам а дина - т1еэцар доьху.И низам кхочуш ца дийриг – Зуламан да ву – олуш, д1акхайкхо веза.\nII - Шолг1ачу хаттаран хьокъехь бина САЦАМ:\nЯлх шо хьалха, Баккхичийн Кхеташонан Декъахоша – Бисмалла а даьккхина - шайн болх д1аболош, къоман МАРШОНЕ сатуьйсучу нохчашна юккъехь масла1ат а, цхьаалла а лохуш- къахьийгира.\nБиначу белхан жам1 деш, Баккхичийн Кхеташонан Декъахоша – Мостаг1о, Россис, йийсаре лаьцна Нохчийн Ичкери Пачхьалкх маьрша яккха а, къам маршоне кхачо а: Закаев Ахьмад коьртехь волу Министрин Кабинето кху аренца беш болу болх къобал а бо, Аллах1ан дашца а, Дуненаюкъараллан низамаца адустар дича, иза пайде хирг хиларх а теша – олуш, сацам т1еийцира. Цуьнах дерг, ма – дарра,довза таро ю хаамийн г1ирсашкахь.\nТ1ехьарчу хенахь, хаамийн г1ирсашкахь долчу хьоле ладоьг1ча, шайгара жигаралла гайтарца, гучубевла: Закаев Ахьмад а, цо къоман маршонан новкъахь хьоьгу къа а -сийсаздан г1ертарш.Г1азотехь д1акхелхина, цхьаболу, вайн вежарий а (Аллах1а г1азот къобалдойла церан!) тоьшалле х1иттабо цара, шайн 1алашо кхочушъян.\nКъоман маьршонан луьрачу къийсамехь, мостаг1анна дуьхьал а х1уьттуш, д1акхелхинавайнцхьаболчу вежарийн - галбовларш ца нисделлера?... – Доьша а дууш, вижина 1уьллушверггал ца волу – олуш ду нохчаша.\nКху т1аьхьарчу шерашкахь: Нохчийчохь хилларш а, тахана нохчийн къомехь долу г1ийла хьал а – девзарш бу вайна юккъехь... Ц1ераш а йохуш, дийлина г1алаташ гуча а дохуш, цхьанне а - лен 1алашо яц тхан.Дерш а, доцурш а дуьцуш, нахана лер - магийна дац Аллах1а. Вайн къоман 1адато а цхаа хьесап ца лерина нахана луьшверг. Х1ораммо шадиначух а, аьллачу дашах а жоп далан деза зама т1екхочург хиларх– теша вай.\n- Дерриг а нисделла ду Закаев Ахьмадас шен накъосташца д1ахьошболу маршонан новкъахь! – ца боху вай. Амма,кху т1аьхьарчу 30 шарахь, нохчаша маьрша хила латточу къийсамна- Закаев Ахьмадас йина г1ело- м ца карийна тхуна. Цо динарш Аллах1ана а, цунна шена а, и вевзачарна а хаьа.\nКхидерш вай ца хьехийча а:2007 шарахь, вайна девзачу бахьанашца, Ичкери Пачхьалкхан байракх тиш а йина,лаьтта йожийча, шега цхьаьна наха – Схьаэцахьара иза! – аьлча, кхераме делахь а, и байракх схьа а эцна, таханерачудийне схьаяр а,Россин Империс нохчийн къоманна т1ехь лелийначу къизаллин талламбар доьхуш, 2017 шарахь,Дуьненаюкъарллин суьде тоьшаллаш т1ехьдолукехаташ чудалар атоийта хьакъ дара маршоне сатуьйсучу нохчаша- Закаев Ахьмадан пусар дан а, иза хьалхаваккхан а.\nЦьаболчарна, нохчийн къам бажа санна ду моттар– гал ду! Иза бакъ ца хилар нохчийн къомо гайтина – б1аьшерашкахь ша бечу дахаран халачу новкъахь.\n- Езарх хуьлуш яц хьалхе а, билларх т1ехь соцуш бац горга бехк а – олуш ду нохчаша...\nЛакхахь билгалдинарш а, дазадисанарш а тидаме оьцуш, Баккхичийн Кхеташонан Декъахоша, лахахь, бовзуьйту- шолг1ачу хаттаран хьокъехь т1еэцна САЦАМ:\nЗакаев Ахьмадас а, цуьнан накъосташа а: Ичкери Пачхьалкх мостаг1ах парг1атъяккхан а, маршоне сатуьйсу нохчийн 1алашо кхочушъян аДаймахкал арахьа д1ахьошйолу политика - Баккхичийн Кхеташонан Декъахоша, кхин цкъа а, къобалйо.\n2.Закаев Ахьмаде д1ахоуьйту, белхан эвсаралла лакха а йоккхуш, нохчийн къам маршоне кхачо ахь д1ахьочу политикан: Нохчийчохь а, Даймахкал арахьа а -дуккха накъостий буйла а, уьш алсамбевриг хилар а.\nБаккхичийн Кхеташонан Декъахоша маршоне сатуьйсучу нохчашка кхойкху: собаре хиларе а, Закаев Ахьмадаc къам маршоне качо дакхоьхьучу политиканна накъосталла даре а.\nДерригге хуушверг Аллах1 ву!Баккхичийн Кхеташонан Декъахоша: Аллахйан дашца а, Дуьненаюкъараллийн низамаца а, маршоне сатуьйсу нохчашкахь тахана долчу хьолаца адустуш – т1еэцна бу лакхахь билгалбина сацамаш. Нагахь галдерг схьагайтахь – нисбалан кийча бу Кхеташонан Декъахой.\nСийлахьчу Аллах1а Ша резаверг дан, резавоцург дитан: собар а, хьекъал а, доьналла а, ницкъ а - лолда вайна!\nБаккхичийн Кхеташонан Тхьамда - Хучин Ахьмад


(Ингушетия яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nГӀалгӏайче (я) e ГӀалгӏай Мохк (ба) е ГӀалгӏай Республика (я) (эрс: Ингушетия, Республика Ингушетия) — Россе Федерацера республика. Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагӏаш я.\nГӀалгӏай Республика на́нагӏа́ла Магас я. Паччахьалкхен мотт — гӏалгӏай, эрсий ба.\nГӀалгӏай мехка гӏай (доазув) малхбузехьа гӏинбухехьа ХӀирий мехкацеи, ГӀаьбартe-Малкхарой мeхкацеи да, малхбоалехьа — Нохчий мeхкаца, зӏилбухехьа ГӀалгӏайчен гӏай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гӏайнаца.\nМехка йӏоахал гӏинбухехьара зӏилбухенга 144 км я, малхбузехьара малхбоаленга — 72 км.\nГӀалгӏай Республика кхеллай 1992 шера Этинга 4 дийнахьа.\nГӀалгӏайче арен йоаккхалах лаьрхӏача эггара зӏамагӏа йола регион я Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьанаш лоархӏаш ца хилча.\n3.8 ГӀалгӏай Паччахьалкхе\n5.1 ГӀалгӏай Республика Мехкда\nЦӀи[тоаде | тоаде чура]\nМехка цӏи хьаяннай къаман цӏерах — «гӏалгӏай» яхача дешахи «че» яхача суффиксахи. Цхьана цар «ГӀалгӏай баха лаьтта» маӏан оттаду. «ГӀалгӏай» яха дош геттара къаьна да. Ӏилманхоша цу деший маӏан тохкаш тайп-тайпара эршаш йоалаю. Царех цаӏ я «гӏалгӏай» яхача деша «ГӀалий гӏишлонхой» аьнна маӏан деш я, шоллагӏъяр я цу этнонима «Даьла нах» е «Даьла къам» яха маӏан гойташ я.\nКхыдолча оттадаьчох термин «гӏалгӏай» белгалъяь хиннай сумерой метта чу (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из яьннай сумерой метта хьалха хинна (прототигридский) метта чура. Иштта оалаш хиннад сумероша царел хьалхагӏа Сумере баьхача нахах, Ӏилма чу уж бовзаш ба «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цӏераш йолаш. «ГӀалгӏай» яхача дешо сумерой меттала белгалдеш хиннад «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маӏан долаш.\nГӀалгӏайче уллаш я Керттерча Кавказа дукъан гӏинбухерча босенаш тӏа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зӏамагӏа долча довкъашта тӏа: Тийркийи, Шолжеи, Тархийи.\nКавказа мехкасурт Кавказа лоамаш ГӀалгӏайче ГӀалгӏайчен мехкасурт\nЮкъерча бӏаьшерашка дзурдзукаш эггара хьалхагӏа Ӏарбий географаша хьоахабу IX-X бӏаьшерашка, "тайпай гуллам" ба яхаш.\n1770 шера Мутт-хьал бетта денз ГӀалгӏайче ший лоӏамца барт баь Россе паччахьалкхен лоаттама юкъе я. Онгушта гаьна доаццаш Барта-Босе яхача моттиге баьб из барт. 1810 шера эрсаша Наьсаре гӏапков диллад. Хьалдеттачул тӏехьагӏа шозза чӏоагӏдаь хиннад из — 1817-чеи 1832-чеи шерашка.\nГӀалгӏайчен лаьтта 1944 шера хьалха гӏалгӏай шоай мeхках бахалехь\nКерттера статья: ГӀалгӏайчен истори\nГӀалгӏай Паччахьалкхе[тоаде | тоаде чура]\nЭтинга 4 дийнахь 1992 шера Эрсий Федерацен лоаттама чу хьакхеллар ГӀалгӏай Республика.\nГӀалгӏай Республике йиъ шахьара юкъе 32 муниципальни кхоллам ба.\nГӀалгӏай мехка доазон тӏа 117 эйла (юрт) улл.\nГӀалгӏай Республика Мехкда[тоаде | тоаде чура]\nЛакхера законодательни маьже (парламент) ГӀалгӏай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттама юкъе 32 каь ва.\nПаччахьалкхен лакхера кхоачашдара маьже ГӀалгӏай Республика Правительство я\nГӀалгӏай Республика керттера мáзаоагӏув. Республиках лаьца\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀалгӀайче&oldid=44975»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 31 Мяцхали 2021, 18:08.


Базарахь юург оьцуш кIезиг нохчий бу: цаьргахь ахча дац\nСоьлж-гΙалин урамехь ахчанаш хуьйцуш волу стаг, 04Ман2012\nОьрсийн сом охьадожаран хьокъехь, Оьрсийоьнан кхечу регионашкахь санна йоккха ажиотаж яц Нохчийчохь. Ша ерриг а пачхьалкхан экономикех йоьзначу республикера бахархой сом оьцуш я духкуш а бац. Цхьаболчу тергамхоша цуьнан бахьана лору, нехан карахь я дIадехкина ахчанаш ца хилар.\nОьрсийн сом, долларна а, еврона а хьалха цIеххьана охьадуожаро, цкъачунна Нохчийчохь цхьа а жигаралла ца кхоьллина. Иза кеста хила мегаш хIума ду аьлла хета дукхах болчу тергамхошна. Коьртачу сурсатийн мехаш хIинца а хьаладоьвлла дац, амма, иза дан а зама гена яц бохуш чIагIдо цара. МогIарера нах а бу, ахча дерш а, доцурш а, лерг диллина Iаш, соьмо кхин дIа хIун до теша: я охьадужу, я айало бохуш. Ишшта хир ду я вуьшта хир ду ала цхьа а ца хIутту, амма, доккхачу декъана, хетарехь, кеста тIеян мегаш ю, гIодаюкъ къовла еза зама.\nЭкономикехь цхьа лестамаш буьйлабелча, юккъараллехь болу сингаттам гойтуш дерг хуьлу, ахча къасточу нехан жигаралла. Тахана Соьлжа-гIалахь, «Беркат» базарахь уьш латтачу меттехь и жигаралла йоцуш ю. Доллар а, евро а айдаларо, шай болх хийцина бац боху цара. Мовлди цIе йолчу ахча къасторхочо бахарехь, чухьаьдда, цхьанна а стага валюта я оьцуш а, юьхкуш а яц.\nАхчакъасторхо Мовлди: Ажиотаж я-м хьа яц кхузахь. Суна иза ца го. Хьалха доллар оьцуш бара, амма хIинца ца оьцу. Нахехь карахь ахча ца хиларца дузу ас иза. Наха ахча соьмашкахь латтадо хIинца. Иза а бахьана ду аьлла хета суна. Тхуна башхалла яц ахчанна мах охьабаьлча а, я хьалабаьлча а. Цкъацкъа соьмана тIехь, цкъацкъа долларна тIехь болх бо оха.\nМаршо радио: Ала догIу, хIара къамел дIаяздан, цхьана сохьтехь лела дийзира, ахча къасторхойн могIанашна юкъахь. Дуьйцуш бахьана а доцуш, реза ца хилара уьш къамел дан. Карахь, мел лаххара а, цхьа ах миллион сом хила мегаш, тIехула резенка хьарчийна йолу ахчан туп йолчу цхьаммо, къамел дан ша реза ца хиларан, гуттар а, беламе бух балийра: «ХIинца соьгара интервью а эцна, иза шай радио чохь эфирехь хазийта гIерташ хира вара хьо», аьлла.\nЖурналистаца къамел дан нах баьхьаш ца хилар, таханлерчу Нохчийчоьнан билгало ю, цундела, цаьрга хIума олийла дац. Дуккха а хIума лайна а, ловш а схьабогIуш бу нохчий.\nБазарна юкъахь, дуккха адам гуттар а хуьлу. ХIума оьцучарна юкъахь а дукха нах хуьлу, шайна юкъахь шортта хьоьжурш а болуш. Къеггинчу малхах динчу жимчу четарна кIела а яхана, ша йина йолу тайпа-тайпана салаташ юьхкуш латтачу Марем цIе йолчу зудчо дийцира, нехан карахь ахча ца хиларх а, оцу бахьанца шай мах ца хиларх а лаьцна. Экономикан кризис хIинцале шайна хаалуш ю аьлла тидам бира цуо.\nМарьям: Кризис хIокху базарахь муха ца хаало, стохка хуьлуш хилла болу мах а ца хуьлу хIинца. Суна-м чIогIа кризис хета хIара. Массо а хIума язлуш ю вайна. Наха хIун до суна-м ца хаьа. Хиллачуьнга хьаьжча, эхан ах мах а ца хуьлу. Аргуне йоьдуш а я Хасав-юьрта йоьдуш а, схьаоьцу аса сурсаташ. Куржка чохь йолчу салатах кхо туьма бен деха а ца доьху аса, хIетте а дIа ца йоьду иза. Цига юха яха хIума а йоцуш юьсу-кх со.\nМаршо радио: Нохчийчохь тахана нахехь карахь мел ахча ду олийла дац, хIунда аьлча, иза нахера оьцуш а духкуш а болх беш банкаш яц. Оцу а, кхечу а бахьанашца, пачхьалкхан Iаьржа бода санна тIейогIу экономикан кризисан керлачу тулгIено кIела хьошура болуш дукха нохчий бац. Иза чIагIдеш ала мегаш хIума ду, хIунда аьлча цаьргахь дIадиллина ахча доцун дела.\nЮург оьцуш кIезга ахчанаш дойу нохчаша


Казахстанан къоман кхерамзаллан Комитетан (КНБ) белхахоша шаьш герз а тесна, лаьцна ялх нохчо а, ши гIалгIа а. Ткъа хIинца шаьш зуламаш дина алий, бехкаш тIелаца бохуш, хьийзош бу уьш.\nКавказ.Реалиига бина цунах лаьцна хаам лаьцначийн гергарчара.\nТалламна герга йолчу хьосташа бахарехь, лаьцначех цхьаъ Нохчийчуьра орамаш долу, Казахстанехь вехаш хилла 51 шо долу Джамалдиев Расул ийначу кепехь латаран Азин "Ахмат" лиган сий долу президент ву. Бакъо йоцуш герзаш лелорна Алма-Атарчу къоман кхерамзаллан Комитетан талламан изоляторехь иза латтош волу биъ бутт сов бу. Оцу артиклехь цунна кхачайо кхаа шарера бархI шаре кхаччалц набахтехь яккха хан.\nЛецначийн гергарчарлахь а, церан адвокаташлахь а цхьана Вытнова Натальяс бен - Джамалдиевн хIусамнана- шен цIе яьккхина яц. Бисинарш кхоьруш бу, къоман кхерамзаллан комитето гIуллакх нахала даккхарна бекхам барна а, шайна тIаьхьабовларна а.\nВытновас дийцарехь, кху шеран Чиллан -беттан 10-чохь церан цIа баьхкиинчу бевзаш боцчу наха кхарна тапча а, патармаш а, психотропан препараташ а тесна, дIавигинера цуьнан цIийнда.\nХIетахь дуьйна чохь латтош ву иза, "адамашна хьарам долчу хьелашкахь, тIехь шога ницкъ а беш, Iазап а латтош".\n2007-чу шарахь Казатком олучу эвлахь хиллачу къепедацаршкахь вийначу кхаа вешин воккхахволчу вешина Махмаханов Шемална дуьхьал мукIарло де аьлла, тIедожийна цунна.\nХIетахь хиллачу зуламехь нехан бахам хIаллакбарна арахь даккха кхо шо хан тоьхна Ахметов Нурлан вийра стохка аьхка. Кавказ.Реалиин хьосташа дийцарехь, Ахметов вийнарш цхьана эхашерачохь ца карийча, меттигера ницкъхойн ойла хилира - Махмаханов Шемал бехкеван.\n13 шо хьалха, и сингаттам иккхинчул тIаьхьа, оцу эвлара МахмахановгIеран доьзал Казахстанера дIабахча, цара лецира Джамалдиев, цунна герз а, наркотикаш а тесна. Ткъа хIинца декхарево иза, Махмаханов вара гIалгIана Боковна Ахметов ве аьлла, тIедожийнарг ала бохуш.\n"14 шо хьалха Моловоднехь хиллачунна цхьа цуьрриг а гунахь вац сан цIийнда. Оцу юкъахь хилла нах а ца бевза цунна. Амма цунна тIехь къизаллица ницкъ бу латтош", - боху Вытновас.\nЦо далхорехь, Расул волчу СИЗО оьху цхьа нах, ницкъ бечу номер 35 йолчу камера чу вуьгу иза, когаш тIера а лоций, ирхуллу иза, тIаккха цуьнан корта хи чуьрчу ведар чу Iуьтту. Цул тIаьхьа цуьнан коьртах тIоьрмиг буллий, етта цунна. Нагахь санна, шаьш бохург цо ца дахь, иза шаьш хьийзор ву, я цунна йоккха хан тухур ю бохуш, кхерамаш туьйсу цунна, Вытновас бахарехь.\n"Доллу дегIа тIехь Расулан чевнаш ю. Цунна йиттина, ала тарло, раз-пурх хедийна иза- коьртах, логах, куьйгех, когех. Коьртан лазарша хьийзаво иза, лакхара мочхал дохийна цуьнан, аьтту ког текхош бу, даим а пхенаш ду цуьнан ийзош, хье бу цуьнан чIогIа лазийна. Оха латкъам бинера Казахстанан президентан цIарах а цхьана, амма эрна ду", - дуьйцу Вытновас.\nКарарчу беттан 4-чохь Алма-Атан пркуроран цIарца адвокато Сеидовас а, Вытновас а динчу арз тIаьхь билгалдаьккхира, талламан изоляторехь Iазапаш а ца лайна, Стигалкъекъа-беттан 21-чу буса ша шена тIе куьйг дахьа гIоьртина Джамалдиев аьлла.\nЦара арз дарх мессенджерашкахула гIарадаьлла масех де даьллачул тIаьхьа КНБ-н белхахоша лецира вуьйцуш хилла Боков а, кхин цхьа гIалгIа а.\nНохчий а, гIалгIай а лецарх а, Джамалдиевна тIехь къизаллаш лелорах лаьцна а комментари еш Казахстанан къайлахчу сервисан хиллачу белхахочо, шен цIе яккха ца лиира цунна, билгалдаьккхина, "оцу кепара садизм а, къизалла а лелор - КНБ-но деградаци яр ду, оцу сервисаша цкъа а магийтина дацара шайна лецначара а, бехкебечарна а дуьхьал оцу кепара методаш лелон" аьлла.\nБакъо йоцуш нах лецарна а, царна тIехь ницкъбарна а жоьпалла тIехь долу КНБ-н лаккхара даржхой "ва-банке гIура бу, иштта хIуъа дина а, цаьрга бехкаш тIе а лоьцуьйтур ду" аьлла, шен позици йовзийтина къамел динчо.\nЦеран оцу позицица дузу цо, Алматинскан чоьхьарчу гIуллакхийн урхалло Джамалдиев ша вен гIуртучу хьоле валорна дуьхьал айдина бехкзуламан гIуллакх тIаьхьо тапъаьлла дижийтар.\nКазахстанерчу Алматинскан кIоштарчу Казаткомехь а, Маловодное а эвлашкахь нохчашна зенаш а деш, къепедацарш хиллера 2007-чу шарахь Зазадокху-беттан 18-19-чохь.\nМахмахановгIеран хIусамна цхьа тоба тIелеттера, шайлахь мел лахара а 300 стаг а волуш. МахмахановгIеран машенаш а, церан цхьахдолу цIа а дагийра, оцу доьзалера кхо ваша вийра. Меттигехь бехачу нохчаша тIаьхьо дийцарца, тIелеттачара къоланаш дира церан туьканашкахь а, хIусамашкахь а.


Росси библиотекан ди — Википеди\nРосси библиотекан ди\nРосси библиотекан ди — май бетта 27-ча дийнахьа ерригача Росси библиотекан хетадаь ди да. Библиотекаца бувзам мел болча наьха ц1ай лоарх1аш да из ди. Цул совг1а, Халкъан библиотека а цу чурча болхлой а ди оалаш да из ц1ай.\nИстори[тоаде | тоаде чура]\nЕрригача Россе из ц1ай дезде оттадаьр Росси хинна паччахь Ельцин Николая Борис ва, 1995-ча шера цу г1улакха ше хьалха а ваьнна кульг а яздаь из д1ач1оаг1дарца. Из ц1ай цу дийнахьа нийсдар а ший ма1ан долаш да. Къаьстта цу дийнахьа тхьоврача 1795-ча шера Русси паччахь хиннача шоллаг1ча Екатеринас амар деннад, гучахьа йола паччахьа библиотека хьаелла аьнна. Дукха ха ялале, Екатеринай амар кхоачаш а деш цу г1улакха болх д1аболабаьб дешара ц1а хилда укхох, аьнна.\nИз г1ишло хьалъе йолаяьй духхьал книшка лоаттадер духьа а доацаш, моллаг1а дог эттача сага шийна бакъахьа хетача дешах ляьца деша аьттув а моттиг хургйолаш. Г1ишло хьалъеча юкъа Екатеринас ше доккха дакъа лаьцад, цу чу 1одахка книшкаш кхоачашдарца. Цу хана дукха нах дешара а 1илманна а т1акхе баьннаб. Тахан из библиотека, дунен т1арча эггар йоккхаг1йолча библиотекех лоарх1аш я.\nБелгалдаккхараш[тоаде | тоаде чура]\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Росси_библиотекан_ди&oldid=25378»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 1 Села 2018, 11:31.


Астероид ю Лаьттана улле йогIуш\nАстероид. Гайтаман сурт.\nEA2 цIе йолу йоккха астероид уллехула ера ю Лаьттана 300-304 эзар километар гергахь, хаам бо ТАСС. И юкъ йоца ю Лаьттана а, Баттана а юкъахь йолчул а. Цунах лаьцна хаам бина Iамеркерчу NASA-ан стигалара дакъош толлучу центро (Пасадена, Калифорния штат).\nЦу центран сайтана тIехь билгалдоккхуш ду астероид 18-40 метр шуьйра хилар. Латтана тIейогIучу цуьнан чехкалла ю 5 километр секундехь. Вайн планетана улле йогIур ю астероид кху беттан 22-чу дийнахь 8 сахьт 53 минот яьлча. Дагадоуьйту Лаьттана а, Беттана а юкъахь 384 эзар километр юкъ хилар.\nЧиллан-беттахь Лаьттана уллехула елира 2 астерод. Хьалхара яра Чиллан-беттан 11-чу дийнахь 118 эзар километр уллехула яьлла 2019CN5, ткъа шолгIа яра 2019CS5. Иза Лаьттана 400 эзар километр герга еара Чиллан-беттан 15-чохь.


Эрзашкара цициг — Википеди\nнох. Эрзашкара цициг (лат. Felis chaus) олу. Акха цициг ду иза а. Когаш тӀехь жимма лекхо ду иза. ДегӀан дохалла 50-90 см. ЦӀога 20-30 см. Лергаш тӀехь чо бу ирах бахана. ДегӀа тӀехь морсо чо бу. Бос можо-мокха бу. ДегӀ лахара сирло ду, букъ мокха бу. Букъа тӀехула таьӀно мокха сизаш ду.\nБухара тоба: Feliformia\nБухара доьзал: Felinae\nКуц: Эрзашкара цициг\nIUCN 3.1 Least Concern : / 8540\nУьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, Юккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкин цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, хӀурдан йистошца, хин тогӀешкахь ду.\nИжо буьйсанна лоха цара. Дийнахь а лела уьш ижонна тебаш. Акха нӀаьнеш, котамаш, акха бедаш, гӀезаш, лекъаш кхин долу олхазарш доу цара. Олхазарийн тойнеш а дохадо, кӀорнеш а йоу. Боларахь лела иза долалой. Дечиг тӀе хьала а долу. Ша ор даккхар к1езиг хуьлу цуьнан. Цхьогалан, кхин долчу экхано д1атесна бен схьалоцу цо. Январь-март баттахь оре дог1у иза. К1орнеш апрелехь-июнехь йо. КӀорнеш 2-10 хуьлу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Эрзашкара_цициг&oldid=6074579»


АЙДАМИРОВ АБУЗАР ДАГАЛОЦУШ\n…Хьан дуьхьа къахьега, 1ожал т1еэца\nЦалуу долу к1ант дена ма войла!..\nАбузар СССР-н Лакхарчу Совете депутат хаьржина денош дара уьш. Вай долчу хьошалг1а нисвеллера Иорданера нохчо. 1абдулхьаьлим Бено яра цуьнан ц1е. Вайнехан г1иллакхаш, г1уллакхаш девзаш, дезаш, даггара уьш лоруш, цхьа ч1ог1а эхь-бехк, иман долуш къонах вара иза. Х1ан-х1а, цуьнца дацара цхьана а кепара х1уьмалгаш. Вайгара дин а шаьш лелочул ц1ена хетара цунна. Вай 1амо, вай нисдан веана вацара. Вай ган, вай довза, дайн кешнаш т1ех1отта, дайн лаьттана барт баккха веанера. Дас, ден дас т1едиллина зерат кхочушдеш.\nНохчийчу вале 1абдулхьаьлима ешна хиллера “Еха буьйсанаш” ц1е йолу роман. Иза дика евза бохура шайн цигахь бехачу вайнахана. Нохчийн стаг и бакъдерг яздан вахьарх цец а вуьйлура, Айдамиров Абузар шен махкахо хиларх дозалла а дора.\nДай баьхна юрт гина вухавирзича, “И Айдамара Абузар гойла хир дарий вайн?” - хаьттира. “Ехачу буьйсанийн” автор волчу вахар доккха зерат хетара сан хьешана.\nМасех де хьалха А. Айдамиров вайн махкахоша СССР-н Лакхарчу Совете шайн сенатор (депутат) харжар хаийтича, иза гург хиларх дог диллира цо: “Со кхийти, - элира 1абдулхьаьлима, - вай цунна т1екхачалур дац бохург ду-кх и”. “Дера дац,- хоуьйту, - Абузар цига харжарх кхаъ баккхар ду-кх. Ахь буьйцучу нохчех вац тхан керла сенатор. Ц1ахь велахь, вахана, сарале цуьнца цхьаьна юхавог1ур ву “.\nМичара, 1абдулхьаьлим теша ца туьгура оццул йоккхачу, оццул нуьцкъалчу пачхьалкхан сенатор, ша мел доккха дог долуш нохчо велахь а, арахьара веанчу, цу хенахь 1едало хийра а, луьра а лоручу хьешана дуьхьалх1уттур ву бохучух. Меската ваха новкъа ваьлла со-м тешара. Суна дика вевзара Абузар. Даржех, я хьолах 1ехалучу к1езигчу нахах вацара иза.\nСо д1акхаьчча, делкъ-ламаз дина, парг1атваьлла 1аш карийра Абузар. Маршалла хаьттинчул т1аьхьа, даим санна, иза хьовзо: “Ахь йина 1амал дала къобалйойла хьан, воккха стаг”, - забар йой, цунна юххе диван т1е охьалахло со. “Дийнахь цкъа-шозза Соьлжа-Г1ала кхочу со вац воккха стаг, баттахь цкъа а Меската ван де доцу хьо ву”, - дог ц1ена велало иза. Со варах кхаъ хуьлий, юург вовшахтоха д1ахьоду хьаша-да лара хиъна Мух1ажар (и яллаца вайна диканиг дог1ийла, Дала цунна геч а дойла). Абузаран х1усамнана хилла ца 1ара иза. Иза цуьнан дийнна цхьа аг1о бара, цуьнан тешаме накъост.\n“Дийцал, х1ун дара Шелахь? - х1оразза со веача деш долчу хеттаршка волу, - ши Муса гиний хьуна (Бексултановвий, Ахмадоввий)? Леча х1ун деш ву (Абдулаев)? Сан ц1архо гойла хуьлий хьан (Сумбулатов Абузар)? Рамзан, 1абдулхьамид болх беш вуй (Ахмаров, Хатуев)? Сан доттаг1 Хьамзат ларавой (Юнусов)? Вовшехкхетарш хуьлий шун? Варелаш, барт хилалаш…”\nСих-сиха воьдийла ца нислахь а, х1ара т1аьхьара т1ом балале баттахь цкъа-м муххале а хуьлура со Абузар волчохь. Цхьацца йоза деш цуьнгара 1ама, цунах дагавала. Дуьххьала д1а иза ган а, цуьнца охьахаа а. Цкъацкъа Юнусов Хьамзат а хуьлура соьца. Абузарна ч1ог1а дукхавезара иза.\nЮххерчу г1анта т1ехь кхозучу Абузаран костюмах, аьлча а, цунна хьалха латийначу депутатан седанха б1аьрг кхетча, стенна делахь а, цхьа вохар иккхира сан даг чу. Айса деанарг д1аала ца х1уттуш 1ара, цуьнан хеттаршна жоьпаш а луш. Иза цунна туоса а делира.\n“Х1ара, Мух1ажар, дуьххьара веанчу невцах тера хетий хьуна тахана вайн шелахо (забаре ваьлча, ишта а, бено а олура сох) - воьлуш, б1аьца йо юург охьах1оттош йоллучу х1усамнене, - цхьаъ доцуш-м дац хьуна иза”.\nОцу забаро меттавалавой, кхин къийлавалар доцуш, айса деанарг охьадуьллу. “Хьан йиш хир ю-яц-м ца хаьа суна… Ца хилахь, цхьана дийнахь хьаладог1ур ду тхо”, - т1е а тухуш.\n“Йиш хир яц бохург дага а ма даийталахь, - забарна доцуш элира Абузара, - со цхьа стаг, цхьа къонах, цхьа дош хетта, кхин х1умма а ца хилча, сох б1о булуш, сох тешна, Меската кхаччалц хьала ца веана хьо? Соьгара ледарло яьлча, юьхь1аьржа х1уттург вайшиъ хилла ца 1а, берриг мохк а бу. Генара веана хьаша вац вайга хьоьжург. Хьуо ца вог1уш, цхьа бер даийтинехь а вог1ур ма вара со-м цига… Хьажахьа оццул бехке хьаша Шела охьа а хаийна, чайнаш муьйлуш 1ийриг. Схьалолахь, Мух1ажар, сан ши мача. Ван а ма ву бакъволу бено”…\n“Жима ма ву иза, Бузар, дов ма дехьа цунна,” - майрачо суна тоьхна барт забарехьа боккхуш, елаелла, сан аг1о лоцуш д1ах1оьттира догц1ена Мух1ажар.\nТхойша кех волуш, Абузарца г1уллакх хилла, кхин цхьа ши накъост а кхечира цига. Юхавола аьлла, д1а ца хьажош, и шиъ шеца чу ца веача, некъана хьем ца бан, цара деанарг довза, Гуьмсе кхаччалц машенахь цаьрца веара иза. Абузарца дацара, хила йиш а яцара наха шех тешна, шена т1едеана г1уллакх юхатохар.\nБухахь 1аш волу сан хьаша цецваьлла а ца волура со Абузарца д1акхаьчча. “Хьажахьа, СССР-н сенатор… Къоман яздархо… Къонаха Нохчо бохура, б1аьргаш хих буьзна, иза мара а воьллина. Цо шен оццул боккха лерам бина хазахеттера 1абдулхьаьлимна.\nЦунах ч1ог1а самукъадаьлла, вицвелла, сан машен чу кхоьссинчохь хьа ца еш йитира ша сел лерина кечйина суртдоккхург. Сан лулахочо д1аязйина видеокассета а, ас даьккхина масех сурт а ца хиллехь, ц1а вахча, цигарчу нохчашна гайта х1ума йоцуш виса мегара.\nСурташ гайтича а, уьш-м башха тешна а ца хиллера яздархо, СССР-н сенатор волу Айдамиров Абузар леррина х1ара ган Мескатара Шела веана бохучух.\nЦул т1аьхьа шо-ши шо даьлча Нохчийчу бахка аьтту баьлла Иорданера, Хонкарара Шемара нохчий лоррий ас болх бечу “Даймок” газете бог1ура Айдамиров Абузар Мескатара Шела кхаччалц 1абдулхьаьлим Бено ган вар бакъдуй хаа. Цунах лаьцна цара хиттина хиллера СССР-н Иорданерчу посольствехь г1уллакхдеш хиллачу Гарсаев Хожа-Ахьмаде а. Иза а, сан накъост волу цуьнан ваша Гарсаев Леча а вара вайгахь Абузар 1абдулхьаьлим ган веача. Царшиннан а ма дарий А. Айдамировца доккха гергарло.\nИштта, вежаршна Гарсаевг1арна Иорданехь вевзина хиллера 1абдулхьаьлим Бено а…\nЦкъа а бицлур бац суна Мух1ажара Абузаран бина лерам. Шуна моьтту адам дацара иза. Дала дика дина стаг яра. Ца хилча, иштта лелалур а яцара.\nГуттар санна, делкъал т1аьхьа кхечира со Меската. Керта ваьлча, цхьацца шен зударийн г1уллакхаш деш йоллура Мух1ажар. Абузар, ламаз а дина, аг1орваьлла хиллера.\nВовшашка маршалла хаьттина, тхойша чоьхьадаьлча, наб озийна вара иза. “Жимма сада1ийтича х1ун дара-те цуьнга, сиха г1уллакх-м дацара хьан?” - хотту аз лаг1 дой. Иза меттах цаваккхар доьхуш. Сайна х1оттийначу г1анта охьалахло. Мух1ажара хьалхарчу стоьла т1е х1оттабо суна дукхабеза т1оберам, куьйга бекъна бовха хьокхам. Схьадахьа сан г1алмакх-чай а (цунна хаьара Абузаран накъостех хьанна х1ун еза). Хан тилале олий, ламаз эца х1утту.\nДуьххьара тергам хилира сан оцу суьртан. Абузарна г1овг1а ца ян, ша ламаз оьцуш, тесана а, г1умг1анна а к1ел гатий, горгаммий дуьллуш хиллера цо. Когийн тата ца хазийта, к1еда к1архаш а лелабора. Цуьнга цхьа х1ума де, я цхьанхьара цхьаъ олуш а, бер санна бехкала йоьдура. Шар1о ма-бохху, вовшийн лоруш, вовшийн дезаш, вовшашна чу садиллина дара зуда а, мар а. Цундела Дала шаьш лелочух царна беркат а дора.\nХийла хьаша-да вевзина, хьеша-ден дог хьаьстина, доттаг1аша вовшашна дегнаш даьстина, юххера а, хийра а адам лаьттина х1усам яра Абузар ган, цунах дагадовла тхо Меската листинарг. Цига-м иза цавезарш а бог1ура, дуьххьалад1а ц1арна, я шайн хьаькамашна хьалха йолчу “юьхьана”. Массарна а цхьатерра диллина дара яздархочун-къонахчун мекха йоцу оьзда дог.\nМостаг1чунна а вон болх хьоьхучех вацара Айдамиров Абузар. Шена во динчунна а дика дой, иза ша динчунна дохковоккхура. Нагахь дохко ца валахь, т1аккха а цунна гечдан, шена хилла вас йицъян… цунах къахета меттиг карайора.\nД1авахча бен ца кхийти Абузар сайна мел ч1ог1а хьашт хиллера. Мел ч1ог1а оьшура тахана а цуьнан собарх, йохьах, юьхьах, доьналлех, хьекъалх болу кхетам. Дех санна, цунах дагавийлар. Цуьнгара догъэцам. Сайн ледарлонашна чов йоцу барт тохар. Цуьнан геч а…\nИза кхин хир дац. Х1инца хеди, х1инца чекхбели ас а, кхечара а, даггара я дегаза, Меската бина некъ. Д1абай дийнахь а, буса а, хан ца лоьруш, эвххьаза т1едисса цигахь иза везачийн хилла бовха кхерч. Цхьа чурт дисина-кх, т1улгах дина. Кошан барз а - и хьулвина. Тхуна белхолахь доьлхуш, дагадийла, базлахь бала - и т1ебилла…\nИза-м д1аваха, кхин цкъа а вай цецдохуш, шел т1аьхьа тамашийна билгалонаш юьтуш. Хьажахьа, валар а хилинца п1ераскана дийнахь, Дала стигланаш елхош. Соьналло хьаьстина латта-м доккхадеш ма хийтира суна, Абузар санна волу къонах шен кийра вог1уш. Иза д1аволла баьхкинчу нахана дегазло ца хилийта санна, уьш кешнашкара юхаберззалц д1атейира Дала йоьлхуш хилла Шен стигланаш а. Мох боцуш, 1ожалло 1адийна, мехкан тезетахь тийна лаьттара 1алам. Йист йоцуш ю Делан къайленаш. Боккха бу цуьнан къинхетам а…\nЦхьа дагахьбалам бисина суна тахана: иза схьаволчу хенахь дийнахь цкъа мукъа а Абузар ган ваха аьтту ца хилла… Наггахь вахар - хервалар хиллера, суна гергарло хеттехь а. Бакъду, цуьнца т1аьххьара къаста, т1аьххьара цуьнга хьажа чу-м ца вахавелира со, иза сайна мел ч1ога дазделлехь а. Д1а ца дойтуш, сайн кхетамехь, б1аьргаш хьалха юх-юха карладаха, дийна волуш гина цуьнан оьзда юьхьсибат лардан лиира...\nШа везначарна, ша вевзинчарна, шеца хьаьг1наш лелийначарна а вицлур вац нохчийн къоман сийлахь к1ант Айдамиров Абузар.


«Баьццара зона» олучу дипломатийн а, пачхьалкхан гIишлош а лаьттачу куьпа ракеташ йиттина БагIдадехь. Кхерамзалла чIагIъян полицин а, эскаран а дакъош хьовсийна цига. Цхьа ракета йоьжна Цхьаьнатоьхначу Штатийн векалтна герга. Амма лазийна вац стагга а, полицино бечу хаамца.\nМинаш йиттина шахьарарчу Джадрия кIоштахь а, чевнаш йина лаххара а 5 стагна.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто бинчу хаамца, цуьнан куьйгалхочо Помпео Майка Иракъера хьал дийцаредина Туркойчоьнан дипломатин куьйгалхочуьнца Чавушоглу Мевлютца. Помпео тешна ву ГIажарийчоьнан режимна дуьхьаллатта оьшуш хиларх – ТехIеран талхо гIерта йоллучу а Малхбалера хьал, аьлла хета цунна, боху «Iамеркан Аз» радионо.\nПомпеос билгалдаьккхина, президентан Трампан администраци кийча ю шайн пачхьалкхан а, цуьнан уьйрийн а хьашташ Iалашдан, аьлла.\nCNN-но БагIдадера бечу хаамца, иракъхойн демонтрацешкахь бу кху деношкахь – гIажаройн инарла Сулеймани Къасем ракеташ тоьхна Iамерко верна реза боцурш а, ГIажаройчоьнан политиках кхаьрдарш а бевлла гуламашка.\nКху кIиран юккъехь, президента Трампа къобал а деш, дронашца ракеташ йиттина вийра БагIдадерчу аэропортехь ТехIерано веза лору инарла. Хьалхо Iамеркан базина ракеташ тоьхна, цигара эскархо верна бина бехкам бара иза – Сулеймани ву базина тIелатар дайтинарг, чIагIдо Вашингтоно. Иштта, бехкево Трампан гоно Сулеймани Iамеркан эскаршна дуьхьал дахначу шарашкахь тIелетарш кечдарна а, цуьнан гIоьнца масийтта бIе салти кхалхарна а.\nАмма цхьана дагахь бац Цхьаьнатоьхначу Штатийн куьйгалхой берраш а. Векалийн Палатин спикера Пелоси Нэнсина хетарехь, Iамеркахой кхерама кIел буьгу провокаци ю Сулеймани вер.


Урдунера нохчийн берашна нохчийн мотт Iамон лаьа, амма церан нохчийн жайнаш дац\nУрдун - Нохчийн а, Iаьрбийн а бераш ду Заркъерчу Салахь Iалавдин школехь шайн нохчийн хьехархочуьнца, 2011\nДаймахкана арахьа Iаш болчу нохчийн гIайгIа, шайн ненан мотт биц а белла, нохчалла шайгара дIадаларца йоьзна ю. Дуьненан маьI-маьIIехь бехачу нохчийн доьзалийн карахь ненан маттахь берийн а, кхиазхой а литература яц. Мотт хьоьхуш долу тептарш дац. Цхьаъ дог а лозуш, нохчийн мотт хьеха школа йилла воьлча а, цунна гIортор ца хуьлу.\nДаймахкара хIижараташ деш арабевллачу нохчашна юкъахь, Урдунехь севцинчара нохчийн шира мотт а, култура а дика Iалаш йина, кхечу мехкашкахь долу Iедалш санна иза дIаяккха гIерташ, Урдунера нохчашна Iаткъам ца хилла дела, амма цхьа орца ца хилахь иза а хийцалуш ду таханлерчу дийнахь.\n1900 шерашкахь, Дела вац бохуш тIедогIуш хиллачу коммунистийн Iедало дин лела дойтур дац аьлла, Даймахкара ара а бевлла нохчий Туркойчу а, цу заманахь Туркойн олаллехь хила болу Iаьрбийн мехкашка а дIабирзира. Туркойчохь а, Иракъехь а, Шема махкахь а нохчийн мотт а, култура марша лела ца яийтира цигара нохчашка цу мехкашийн цу заманахь хилла йолу политика бахьанехь.\nУрдуне кхаьчна нохчашна и Iаткъам бацара хIунда аьлча, Урдунехь хIоьттина ХIашимайт пачхьалкхо нохчий Урдунан коьрта низамах цхьа дакъа лоруш бара, нохчий бусулба дин бахьанехь Урдуне хIижрат дина нах хилча, Дела салам хила Дела элчанан тIаьхьенах волу паччахьан тешаме уьш ца хуьлийла доцу дела. Иштта уьш бан а бара.\nУрдунера баккхий нах, 100 шо хьалха хилла болу нохчийн мотт, гIиллакхаш а, ламасташ лелош маситта шарахь схьа ихира. Ур-атталла иштта паргIато нохчийчохь а яцара цу заманахь. Амма таханлерачу дийнахь, нохчийн ишколаш я центраш йоцу дела, и хьал бIостанехьа дерзаш ду аьлла хеташ сагатдо цхьа болу Урдунера нохчаша. И хьал дуста, хIинца тIе кхуьуш долу нохчийн бераш вайн мотт муха бийца хьаьжча, цу хиламан гайтам хIутту иштта Урдунера берашка, церан дай-наной пурбанца, нохчийн маттахь къамелаш дича:\nМурад: Мурад ву со.\nМаршо Радио: Доьшуш вуй хьо?\nМурад: ХIаъ. Сама а волий, яахIума юу ас.\nМаршо Радио: Маса даьлча самаволу хьо?\nМурад: ВорхI. ЯахIума а юуий, кечлоий (Iаьр.мадрасе) ишколе гIо-кх.\nМаршо Радио: Iаьрбех доьшу ахь?\nМурад: ХIаъ, Iаьрбех а Ингалсах. Нохчех ца доьшу. Царна ца хаьа нохчех.\nIамадан: Нохчех дешар хила лаьа тхуна, кхин атта хир ду вай нохчий долу дела. ЦIахь нохчийн мотт буьйцу, нанас а, дас а, массара а.\nМаршо Радио: Хьан цIе хIун ю?\nИйна: Йина ю. Сан шо нохчех хьесап дан гIерташ ер со.\nМаршо Радио: Маса шо дели хьесап? Дукха хIунда Iийр хьо хьесап деш?\nИйна: БархI. (Аккад) хила йолуш ер со. (Iаьр. Аккад: билгала). Мадрасехь Iаьрбийн а, хьесап до дешар Рйадйат а ингалеш а, Ижтимашйат а, МихIани а, Iулум а (Iаьр. Матматик, Ингалс, юкъаралла, Iилма) Iамадо. Нохчех далхьара кхин дика хир дара. ЦIахь массара нохчийн буьйцу. Нохчех цхьа (Iаьр. Хьарфь) элп яздан хаьа суна.\nМаршо Радио: ДегIастане хIунда яха лаьа хьуна?\nИйна: (эццахь) Цигахь нохчий бу, нохчийн маттахь Iамадо.\nСулайман: Сулайман ву со. Сан шо 11 ду. Iуьйранна хьала а гIоттий, ламаз дой, кечлой мадрасе воьду со.\nНуран: "Сан цIе Нуран ю. Сан кхойтта шо ду. ЦIахь сан нанагIара буьйцуш нохчийн мотт Iамма суна. Нохчийн мотт кхин атта хета суна дуьххьара Iам мотт болу дела. Iалаш бан лаьа суна сан нохчийн мотт нагахь нохчийчу дIагIахь. ДоттагIашца нохчийн мотт буьйцу ас, цкъа наггахь Iаьрбийн маттаца эн бо. Деша а яздан а Iама лаьа суна".\nШайн берашна ненан мотт дика Iамабан тIехьа елла леллачу Надьяс цу хьокъехь шайна зеделларш иштта дуьйцу. ХIун бахьана ду аьлла хета хьуна вайн нохчалла Iалаш дар?\nНадьяс: "Нохчийн дагахь дара, вай цкъа-цкъе вай цIа доьрзу ду, вайн мотт хаьа беза цигахь болу гергара нахаца мотт бийца а, вай юха дIатардала а деза. Иштта схьа ихна уьш хIинццалц. Ткъа, Iедало башха Iаткъам ца бина нахана мотт ца бийцийташ. И ду-кх бахьана".\nМаршо Радио: Мотт дика ца буьйцу тIекхуьуш долу чкъоьрнаш. Цуьнан бахьанаш хIун ду аьлла хета хьуна?\nНадьяс: "Бакъдерг аьлча, хIокху заманахь Iама дезаш долу хIуманаш дукха ду берашийн. Компютр Iама ен еза, ингалс мотт Iама бан беза, нохчийн мотт, вайниг, и бийца ца хууш хилча, эхь хета. Ишколахь Iаьрбийн бийца беза. Уьш берриш кара лаца хала хула. Массо адамаш ма ца хула мотт тIелоцуш говзаллаш йолуш. Цхьацца верг дислексия а дисграфии йолуш хуьлу, хIума Iамадан хало йолуш. ХIара зама муха ю, хьуна деша а яздан а ца хиъча, цхьаьллиг цхьа гIуллакх дIа ца долало. И хир ду-кх иза".\nМаршо Радио: Нохчийн бераш эхь хеташ хула. И эхь хетар, ша-шех бIоболла ца хилар, нах хьалха хIоьттина хабар дийца, ши култура хилар дуй и эхь хетар?\nНадьяс: "Хила тарло. Чохь буьйцуш берг нохчийн мотт бу,- нохчийниг бийца, Iаьрбийн ма бийца бохуш и да а нана а чIогIа и Iалаш бан гIерта, амма аьттонаш бац и Iалаш бан. Масала, ингалсан маттахь дукха хаза жайнаш а туьйранаш хула-кх Интернет чухула берашна хаза а лерг хьостуш амма нохчийн маттахь, бакъдерг аьлча, ас чIогIа лийхира, дукха кIезиг ду иштта туьйранаш. Цхьа туьйра хула, баккхийчаьрна яздина долуш санна берийн маттахь.\nИштта туьйра яздан цхьа ша тайпан говзалла а барамехь хула. Иштта нохчийн маттахь кIезиг ду. Сан бераш кегий долуш чIогIа лаьара суна бераш дIадийшале нохчийн маттахь цхьа туьйра деша царна. Хьере хулур со, суна и мотт шера ца хаьа. Жайнаш ца хулур цу тийран и дийца.\nСайн ма-хуьллу, дага мел догIу туьйранаш гулдой, царна нохчийн маттахь уьш дийца гIерташ чIогIа къахьегна ас. Суна уггар хьалхара хета берийн мотт нийса балар. И мотт нислур бац, ненан мотт олу вай, и нана чIогIа чIагIъяла езаш ю мотт бийцарна тIехь.\nЧохь шай ма-хуьлла, вовшах хиттина цуьргех йина хIума санна, эн ца беш шера цхьа мотт бийца беза гIел ца балийта. Гуттар ас берашка олуш дерг,- юккъе ингалсан мотт, Iаьрбийн мотт ма эн бен, аша бийцахь шера цхьа мотт бийца. Цхьа-терра гIеллур бу аша мел буьйцуш болу меттанаш. Дозалла а говзалла хьайн мотт бийцар ду. ШолгIа, ахь мел Iамабина хийра мотт эн ца беш шера дIабийцар ду".\nШайн ненан маттахь берийн литература яц Урдунерчу нохчийн берийн


Халкъо тIом бина, Кадыровс - бахам гулбина - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Халкъо тIом бина, Кадыровс — бахам гулбина\nХалкъо тIом бина, Кадыровс — бахам гулбина\nХьенан ю Нажи-Юьртарчу Бенахь юттуш йолу исбаьхьа гIаланаш? И хаа атта а ца хиллера. Гобаьккхина полицино ларъеш ю масех гектар йолу мармаран керт. БIеннашкахь бу къахьоьгу белхалой. Сурт даккхар а ца дисира ницкъахошна хаанза — халла, хьеста а велла, кIелхьарвелира телефон гIишлойн агIор дIахьажийнарг. Делахь а, аьтто белира, хьаькамаша шайн къоманна хIинца а къаьхьа лаьтта хIара дуьне муха дуу гойтуш, тоьшалла Маршо Радионе схьакхачон…\nНохчийчоь — Къайлаха юттуш йолу гIаланаш, Бена, Нажи-Юьртан кIошт, 20Гез2012\nБенахь бахархошна хууш дац шайн эвлахь, тоьллачу меттехь, дукъ тIехь, 2-3 гектар майда чу а ерзийна, еш йолу вуно яккхий, Iаламат хаза, куьце гIишлош хьенан ю. Цхьаболчара уьш Iедалан цIарх еш ю боху, кхечара церан долахой хIорш бу, бохуш, урхаллехь болчеран цIерш йоху.\nБакъдерг мухха делахь а, бегаше гIаланаш яц Бенахь югIуш ерш. Цунна тоьшалла до цигахь тергаллучу хьоло. Герггарчу барамехь ишта сурт дара цигахь масех де хьалха: маситта ков долуш, 2-3 бIе метр еха, кхо-йиъ метр лекха керт. Цу керта йохалла, арахь а, чохь а бIеннашкахь, накхармозий санна, шовкъе болх беш адам, зевне маьхьарий, белхан кIуркIамане, массо тайпа тракторш, машенаш…\nКог баькх-баьккхинчохь Iедалан герзахой. Церан бIаьрган Iуналлехь ду дерриге а. ДIа ладоьгIча цигахь маьрша дац ур-аттала сурт даккха а. Малхбузен хотIехь еш йолчу гIишлошна хьалхахула, некъаца вайнехан масех бIав ю йоьгIна . Церан сурт доккху кеп а хIоттийна, видеокамера лато гIоьртира тхо, амма гIаролхочо кхерам а тесна, оха сиха йитира и ойла.\nВуьшта аьлча, Нажи-юьртан кIоштарчу Бенахь еш ерг цхьа пачхьалкхан къайле йолу, тIеман гIишло йолчуха, цхьа бIе метр геннара ца даккхахь, кхузахь сурт доккхуьйтуш а дац. Массо агIор хьалха а, тIехьа а олалла деш бу Iедалан герзахой. Цигахь югIу гIаланаш «гарайовларна» кхоьру а хаац, я цхьа бомба, фугас, кхин эккха тарло хIума йолларна кхоьру а хаац. Амма само чIогIа еш ю.\nОха цигарчу бахархошка хаьттира, оццул йоккха майда чу а ерзийна, гIишлошна дерзийна латтанаш деса лаьтташ дара я Iедало нахера уьш схьаэцна, аьлла. Бакъдерг бакъ хила деза, бахархоша даредора, долахочо-хIусамдас, цIе тоьхха мах а дIа а луш, схьаэцна ду латтанаш нахера, бохуш. Беноша дийцарехь, цхьаболчара шайна циггахь керла хIусамаш йина цу ахчанех, ткъа цхьаберш лаьмнашкара гIаланашка а бирзина.\nАла догIу, меттиг говза, дика хаьржина ю. Цигара дIасахьаьжча, кера юкъахь санна, схьаго, Нажи-юьртан кIоштара хьовха, Веданан кIоштара а цхьамогIа ярташ. Цигара, бIаьрса хьостуш, кура го мархех хьекхалуш лаьтта къоьжа лаьмнаш а, хьаннаш а, царна юккъехула чуIена хиш а, некъан тачанаш а.\nЙина евлча и гIишло -гIаланаш хьенан долахь хир ю бохучу хаттаро кIезиг сагатдечух тера ду бенойн. «ХIун бен ду уьш хьенна елахь а? Ги а йоьхкина, дIа уьш а хьур яц. Юха а тIом баьлла, оьрсаша йоха ца яхь, кхуззахь лаьттар ю. Хаза хIума хаза дац? Кертахь мел хаза ду, хаьий шуна?» Ишта къамел дора цу гIишлойх лаьцна цхьана могIарерчу вахархочо-беночо.\nГIаланашна хьалхахула чекхдовлуш, гуш дара — исбаьхьа хазалла кхуллуш ю цу кертахь а. Хиш Iийдалучу чахчарех тера киртигаш еш, дитташ дугIуш, некъаш деш, битаме ялийна кертара басеш. Кехат тIехь сурт диллича санна, схьаго кертара цIенош а, царна гонахара хьал а. Царех дийцар тоаме дац — кхоччуш мах хадо и сурт ган деза.\nБахархошна мичара, хьаьнгара хиина ала ца хала ду, амма цара чIагIдарца, диъ ах миллиард сом харжйина и гIишлош-Iаламат кхуллуш. Хьан йина и харж ? Иза а къайле ю.\nМаршо Радионо шеггара бинчу талламан жамI: Нохчийн администрацина гергарчу хьостанаша чIагIдарехь, еш йолчу гIишлойн ши да ву — мехкан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан шича, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутат Делимханов Адам а.\nAmnesty International требует от Канады арестовать Буша-младшего во время визита\nХасан Бакаев: Большое спасибо ингушам!


7 апреля в 15:27 (2010 г.)\nКху шеран 5-чу апрелехь Нохчийн Республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министерствохь схьайиллира нохчийн меттан денна лерина Нохчийн маттахь дика ешархойн берийн «Нохчийн мотт – сан ненан мотт» конкурс. Республикерчу ерриг а ишколашкара дешархоша дакъалоцур ду конкурсехь.Таханлера цхьаьнакхетар дIадолош къамел дира конкурсан жюрин председатела Юсупов Iусмана. Цо а, цул тIаьхьа бистхиллачу Нохчийн Республикан халкъан артистас Кагерманова Раисас а, министерствон къоман политикин департаментан куьйгалхочо Хатуев Ислама а, поэта Уциев Абус а нохчийн маттах а, вайн халкъан дахарехь цуьнан маьIнех а лаьцна дийцира. Конкурс схьайоьллуш дакъалаца даьхкинчу бераша шайн зевнечу эшаршца а, исбаьхьачу хелхаршца а самукъадаьккхира гулбеллачеран.\nНохчийн къоман духарш дуьйхина хаза кечбелла бара къона артисташ.\nЮсупов Iусмана, цIен лента а хадийна, конкурс схьайиллира.\nЦуьнан болх кхана дуьйна дIахьур болуш бу. Конкурсах а, цуьнан дакъалацархойх а лаьцна оха дуьйцур ду газетан тIейогIучу номершкахь.\nНохчийн меттан денна леринчу даздаршкахь шатайпа меттиг дIалоцуш ю тахана схьайиллина конкурс – цу юккъехь бераш хиларна а, уггар хьалха иза царна лерина хиларна а. Ишттачу конкурсаша а, цхьаьнакхетарша а самабоккху берийн ненан матте болу безам, йовзуьйту цуьнан хазалла.\nТкъа иза ду уггар а мехалниг.


Чернобыло заьIапбинчу нохчийн бала бац\nБеларус - Чернобылна гена йоццуш лаьттачу Вохар-юьртахь, 25Оха2014\nЧернобылехь зарратан станци иккхича, бохаман ларш йойъуш гIо а дина, цIабаьхкина нохчий Iедале шайна низамо къасточу барамехь пенсеш далар доьхуш хьийза ду дуккха а шераш. Амма уьш хезаш вац стагга а.\nКху беттан 26 –чу дуьзна 28 шо дуьзна Чернобылехь зарратан 4-гIа реактор а иккхина бохам баьлла. Хуучара даре дарца хIетахьлерчу куьйгалхочо Брежнев Леонида дуьнентIехь уггар йоккхачех аьлла яйтина реактор хилла иза 60 шарна хьесап долуш чудиллина уран а долуш. И бохам къарбарехь жигара дакъалаьцна нохчаша а.\nБелларш боцуш тахана а махкахь вехаш ву 300 гергга Чернобалехь дакъалаьцна вахархо. Церан сий-ларамна цхьаьнакхетарш дIадехьна массо кIошташкахь. Даарх-маларх юьзна стоьлаш хIиттош хьошалгIа дарал сов, тIеюха цхьацца бедар-хIума луш совгIаташ дина чернобалцашна.\nНохчийчуьра Чернобылехь дакъалаьцнарш кIезиг ца хиллехь а, уггар эшам хиллачех бу кхузарниш. Стенна аьлчи, хьалха а дийцина ма хиллара, 1994 шарахь дуьйна лакхара пенсеш оьцуш бу кхечу кIошташкара цу Iожаллина кхерамечу меттехь хилларш. Ткъа кхузара и санна кхаж баьлларш дукха бац. Царех ву Новр кIоштера Хасуев Абубакар а. Цо шайн, чернобалцийн, барт цахиларца а дузу цкъадолчунна, Iедалера шайна хьакъдоллу гIо цахилар.\nАбубакар: « Со 1988 шарахь хилла Чернобалехь. Тхан хьалхаваьлла лелачу Заурбеков Iелина дика хуур дара ала дезарг а ца дезарг а. Цхьаболчарна пенсеш лакхара хIиттор вукхарна лахара хIиттор –иза доза облученица доьзна ду. Цара шайна луъург бен да ма ца до. Кхузахь дукха бу лахара пенсеш дерш. Барт бац. Ша-ша ,тийна таьIIа шайн гIуллакх дан гIерташ бу, барт бац.\nБарт хиллехь шадерг дика чекхдер долуш ма дара. Сан пенси 7 эзар ду-кх. Къайлах-къулах лелош хIуманаш дацахьара ,цхьа таьжгенаш лелош яцахьара гIуллакх ишта хир дацара. барт белхьара оха аьлларг дийр долуш ма бара Москохарниш а. Росси реза ма яра хIокху сохьта а тхан гIуллакх дан. Суна масала чернобалцана санна, луш дерг ши ботт чай а. шекар а, ши ботт гарзанаш а ло-кх кхаа баттахь цкъа…»\nШайна лакхара пенсеш цадалар хьокъехь нохчийн чернобалцаша гIо даре сатуьйсуш, хеттарш делла хьалхо, ма ярра эфирехь жоьпаш луш хиллачу Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире. Амма цул тIаьхьа ши кIира гергга хан яьллехь а цкъачунна хийцаме даьлла хIумма а дац бах Чернобылехь хиллачара.\n"Чернобылхойн" а бу кеп-кепара мах


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Ас ламаз дан мегий...?\nСан цхьа хаттар дара, дуьйцуш товш дацахь а, эхь хетахь а ца хаьттича ца йолу со.\nСо хIокху баттахь 9 бутт кхочуш доьзалхочух ю. Тахана бехке меттера цхьа хи-тайпа цхьажимма цIийца розовый хIума гуча а яьлла, со больнице яханера, бера дан хан герга кхаьчна моьттуш. Лоьро иза бера дан герга кхаьчча хуьлуш кечам бу, делахь а тахана хьалхе ду, кхана юхайола аьлла цIа яитан со. Делахь а, и хи санна хIума розовый йолуш йа хи санна кIай йолуш гуча юьйлуш лаьтташ ю, тIаккха иза кIеззиг а ца хуьлу. ХIинца суна ца хаьа со ламазана цIена юй. Со иштта хьолехь хилча, ас ламаз дан мегий?\nСихха жоп делча чIогIа доккха гIуллакх хуьлара суна. Дела реза хилла.\nБухарийс а, Муслима а дийцина, Умм Сулаймас – Дела реза хуьлда цунна – Пайхамар волчу а еана – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «ХIай АллахIан элча! АллахI вац-кха эхь хеташ бакъдолчух! Зудчунна гIенах шен эвхьаза юкъаметтиг хуьлуш гича лийчар тIеду́жий?». ТIаккха АллахIан Элчано – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Дужу, нагахь санна цунна (арадаьлла) хи (оралла) гинехь».\nТIаккха, хьан хаттарх лаьцна аьлча…\nШафиIий мазхIабера Iелам-наха аьллачунна тIедоьгIча, ахь хьайн ламаз дан деза. ХIунда аьлча бер дале хьалха арадолуш долуш долу и хи ламазах зуда йохош долу хи ца лору цара, цундела ламаз дан дезаш хуьлу цо.\nШайхул-Ислам Закариййа Ал-Ансо́рийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла:\n«Бераца арадолуш долу цIий а, бер арататтадала долалучу хенахь арадолуш долу цIий а – цаьршиннах цхьаъа хьайд (зудчуьнан беттан рожехь догIуш долу цIий) лоруш дац, хIунда аьлча и шиъ бер дарца доьзна ду, цуьнан асар ду. Нифа́с (бер динчул тIаьхьа арадолуш долу цIий) а лорур дац и шиъ, хIунда аьлча и шиъ бер арада́лале хьалха хуьлуш ду. Муххале а, и шиъ «эрна» цIий ду (шаьшшинца доьзна цхьаъа хьукм доцуш)».\nИмам Аш-Ширби́нийс а, Имам Ар-Рамлийс а – Дала къинхетам бойла цаьршинах – аьлла:\n«Нифас (зуда ламазах йохош, бер динчул тIаьхьа арадолуш долу цIий) – иза берацIа чура бер дIакъаьстинчул тIаьхьа, берацIа дассаделча арадолуш долу цIий ду. (Иза иштта цу хенахь арадолург хиларца) юкъарадо́лу бер арататталучу хенахь арадолуш долу цIий а, бераца арадолуш долу цIий а – и шиъ хьайд дац. ХIунда аьлча иза бер даран асарех цхьа асар ду. Нифас а дац кхузахь, хIунда аьлча (и вай дуьйцуш долу ши цIий) бер арада́лале хьалха хуьлуш ду. Муххале а, иза «эрна» цIий ду».\nЦхьаболчу Iелам-наха, и хи бер динчул тIаьхьа арадолуш долуш долу цIий санна ду аьлла, цундела ламаз дан мегар дац аьлла. Иза аьллачерах бу хьанбалий мазхIабера Iелам-нах.\nМасала, Имам Ал-Марда́вийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла:\n«Зудчунна ша бер дале ши де хьалха, йа кхо де хьалха цIий (арадолуш) гахь, иза нифас ду. Ши де хьалха дерг бен нифас ца хуьлу аьлла а ду».\nХьанбалий мазхIабера Iелам-наха аьлларг тIечIагIдинчул тIаьхьа, Шейх Ибн Iусаймина – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла цу хьокъехь:\n«Цхьаболчу Iелам-наха аьлла: нифа́с ца хуьлу бер дечу хенахь бен, йа цул тIаьхьа а бен. Бер дале хьалха зудчунна гуш дерг – бер арататталучу хенахь иза хилчи а – нифас дац. Оцу дашна тIедоьгIча, зудчо ламаз а дийр ду, марха а кхобур ду, цIий арадолуш доллушехь, бер арататтадала доладелла а доллушехь. … Иза шафиIий мазхIабера Iелам-наха аьлларг ду. Ас иза хьахоран бахьана – иза чIогIа (тешалла, далил долуш) хилар ду».\nТкъа вай жоп луш дерг доьххьаралераниг ду – хьайга далахь ламаз дан деза ахь, ца далахь юха хьой цIанйелча доькхуш дан деза.\n Шайхул-Ислам Закариййа Ал-Ансо́рий, «Аснал-матIо́либ шархь ровдит-тIо́либ», 1/114.\n Имам Аш-Ширби́ний, «МугIнил-мухьтадж», 2/25; Имам Ар-Рамлий, «НихIайатул-мухьтадж», 3/82.\n Имам Ал-Марда́вий, «Ал-Инсо́ф фи маIрифатир-ро́джихьи минал-хилаф», 1/255.\n Шейх Ибн Ал-Iусаймин, «Аш-Шархьул-мумтиI Iала задил-мустакъниI», 1/507.


UFC-латархо Чимаев Хьамзат Швецера доларчу кеманца дIавигина Кадыровс\nСоьлжа-ГIаларчу аэропортехь Швецера махка валийначу UFC –латархочунна Чимаев Хьамзатана ша дуьхьал вахна Кадыров Рамзан. Доларчу бизнес-джетца иза махка кхачар Нохчийчоьнан куьйгалхочо гайтина ша нехан цIарах лелочу инстраграм-агIонехь. Кадрашкахь гуш ду кеманца спортхочуьнца цуьнан ваший бен цахилар.\n"Йоццачу хенахь гIараваьллачу, похIма долчу нохчийн латархочо шена боккха ларам баьккхина Нохчийчоьнан бахархошлахь а, дуьне даьккхина болчу ММА езархойшлахь а. Амма могашалла бахьана долуш хIиттинчу проблемашца доьзна шен карьера ерзо дагахь вара Хьамзат", – яздо видео бухахь Кадыровс.\nКема гIаттале Швецехь цунна уллехь сурт даьккхина Чимаевн. Иза ца тайна цхьаболчу хьовсархошна.\n"Кхузза бен летта а вац, ткъа лела чемпион санна, ишттаниг шена МакГрегора а ца магадо (ирландхо, UFC-хь чемпион лаьттина спортхо – редакцин билгалдаккхар)", - боху суьрта буха комментари хIоттийначу цхьамма.\nХьалхо хаамийн гIирсаша даржийра, Хьамзата халонца лайна коронавирус, оцу бахьаница шозза юкъахдитина латар, аьлла. Зазадоккху-беттан юьххьехь нохчийн спортхочо дIахьедира, ша спорт юьту, аьлла, могашаллица дуьйзира иза.\nАмма Нохчийчоьнан куьйгалхочунна профессионалан тIегIанехь виса веза аьлла хета Чимаев. Цунна пайде хила декхар ду "цIена хIаваъ, даймохк, токхе кхача, говзанчийн терго".\n"Дерриг а нохчийн халкъ дара цунна сагатдеш, суна а ца лаьара Хьамзат иштта атта юхаволийла, октагоне вийлар дуьтийла. Со цуьнца ву, ас аьлла цуьнга, ницкъ гул а бе, куьйгаш охьа ма дахийта. Делан лаамца цамгар ерриг а юхаер ю, толур ву кхоччуш, аьлла ас цуьнга. Со теша, лоьрех чекхваьлча, реабилитаци йича, иза хьалхалеррачу кепе вогIург хиларх, юха а цо толамаш бохург хиларх", - комментари йина Кадыровс спортхо махка кхачоран хьокъехь.