Хинкема "Курск": "Путинан хьалхара аьшпаш"\nОьрсийчоь - 15 шо хьалха "Курск" хинкема иккхича беллачарна зезагаш дохкуш, Москох, 12Мар2015\nТIеман хинкема «Курск» иккхина 15 шо кхаьчна. Цу чохь беллачу хIордхойн гергарчийн адвоката Кузнецов Бориса сайт кхоьллина бохамах лаьцна шена хетарг даржош. Цо чIагIдо, оцу кеманан кхалхарца буьйлабелира Кремло кхуллу аьшпаш Оьрсийчохь олалла дан, бохуш.\nАдвокатан Кузнецов Борисан кхоллам лачбаьккхина, ирча хилам бу «Курск».\nХинкема муха, хьан, стенна дахийтира хибуха бохучу хаттарна жоп лохуш тIех чIиркъе хьийзарна, и жоп Кремлна ца товчу хьесапехь карорна цуьнан дийзира Оьрсийчуьра ведда, Iамеркан Штаташкахь ваха охьахаа.\nПрокуратурано хьийзо волийра иза, цуьнан талламаш ца товш а карийна. Цо «Курскан» къаьхьачу кхолламах лаьцна арахецна жайна а ду оццу Iазапна кIел тахана – даржадойтуш дац Оьрсийчохь.\nКузнецовна карийна жоьпаш иштта ду. Цхьаъ делахь, «Курск» иза хIаллакдинчу тайпанара торпедаш кхийса кечдина ца хилла – «муьстачу хIаваан» торпедаш кхийса Iамийна ца хилла хIордхой. Ткъа тIаьхьа хIиттийначу харц кехаташа-м Iамийна хилла боху.\nШолгIа делахь, и тайпа герз кхосса кема оьшшучу технологин декхаршна кечдина а ца хилла. Амма хIумма а ца лоьруш, хIордхой, шайна буьйр даре терра, кхосса гIоьртича, шена, кеманчохь, иккхина иза. Цунна бехке лору Кузнецовс хIордан эскарийн коьрта хьакамаш.\nКхозлагIа, бохам а хилла, кема хIаллакьхила доьлча, аьшпаш а буьттуш, ерриг Оьрсийчоь Iехийна Кремло, уггаре хьалха президента Путин Владимира, боху Кузнецов Владимира.\nПутин адвокато бехкево, цо халкъе телевизионашкахула хилла бохам балхош, белла хIордхой бехке а беш, шен доттагIий - хIордан тIеман эскарийн куьйгалхой - бехктакхамах хьалхабахарна. «Курскан» трагедица доьзна жоьпе ца озийна цхьа а инарла. ХIетахь дуьххьара балийра Путина шен балха кIел аьшпаш, боху Кузнецовс.\n«Курскан» экипажехь кхо дагестанхо хилла, кавказхойх дериг аьлча, масала. Царех цхьаьннан а доьзал тергоне ца эцна, кхоччуш тидам а боцуш битина Iедало.\nГаджиева Iайшат хIетахь, 15 шо хьалха, кеманчохь кхелхинчу гIазгIумкин Ахты кIоштарчу Хьруьг юьртарчу хIордхочун Гаджиев Мамедан йиша ю.\nИза а, Мамедах бисина доьзал а шайн чоьтах юьртахь хIолламбеш карийра Маршо Радиона. Ца диллина оцу наха дог: хуьлийла доцург хир доццушехь, Мамед цIаваре сатуьйсу цара. Телефонехула шайгахь ца буьжучу лазамах дийцира Iайшата.\nГаджиева: «Дера сатийсам бан ма бу. Цхьа сатийсам бу, иза могуш-маьрша цIакхачаре. И сатийсам даим а бу тхоьца. ХIетахь, декъий хIордачуьра хьаладохуш ма тийссара, сатуьйсу-кх тахана а. ...Мел боккха бохам лайна оха, иза-м дац дийцалур а.\nЦхьа а, хIара аьлла, гIо дац хилла доьзална. Iедална тхо дицделла. Берриг лазам дIабийцалур бац соьга – ца буьжу иза, 15 даьллехь а. Цхьаъ мукъане а велара къинхетамбина, вист хилла! ХIан-хIа, вац. Оха-м, бакъду, дог а ца доху Iедало тхаьшка кадам баре. Иза тхуна тхаьшна бисина бохам ма бу. ...Баркалла шуна, тахана, кху дийнахь, телефон тохарна. Хьо цхьаъ ву тахана тхоьга вистхилларг...»\nОьрсийчоьно тахана а теллина дац хилларг, бехк къастийна бац «Курск» хIалладиначеран. 200 гергга доьзал, церан гергарнаш бу Кремлна къадоьхуш.\nХIетахь, 15 шо хьалха, Iамеркарчу журналиста Кинг Ларрис шега, хIун хилла «Курскна» хаьттича, шех тахана а дуьне кхаьрда жоп делира Путин Владимира: «Иза хибуха дахана-кх»...\n"Шу дуьххьара ду-кх Мамед хьахош..."


ТIемхочун вахара никъ — Сердало\nДукха ха я Сийлахь-боккха Даьймехка тIом чакхбаьнна, хIаьта а цох дола деррига бакъдар дайза даьннадац вай. Мичахьа байнаб, дIа мичахьа бехкаб ца ховш ба бIаьш бола тайп-тайпарча къамех хьабаьнна кагий нахи мехкарийи, цхьачар тIема наькъах геттара кIезига е вIалла хIама хац, кхыметтел музее царех дола каьхаташ хьалъайдаь, цар фу йоах хьажа ха таац. ХIанз а кIезига бийца, къаьстта кагирхошта кIезига бовзаш ба тIема доакъашхой хинна цхьабола гIалгIай. Масала, ТIой-Юртара хиннав Дарбазанов Ботхий Тухан. ТIема хана цунна тийнна итташ сийлен грамоташ яйча цецваьлар со. ХIаране тIа белгалдаьккхадар мичахьа, маца тIом барах еннай. Иштта вайна кIезига бовзаш ба кхыбола тIема турпалхой а. Цхьабараш даим бада бисаб уж тIема арешка. Царех хиннаб Сурхо тIара хьабаьнна Муцольгов Охлой МаIас, Измайлов Керама Махьмад. Бакъда цар юртхо хиннача Измайлов Iисолта Хьусена кхел кхыча тайпара хиннай, из, дийна волаш, цIавенав къахетамах хIама доацаш хиннача цу тIем тIара. Цул тIехьагIа ший дезалца йIаьхача хана ваха а ваьхав, тIемо яьча човнаша дикка саготдаьдале а.\nХьусен ваь хиннав 1917 (цхьадолча каьхаташ тIа 1920) шера Сурхо тIа. Тайпан дукхагIбола нах баха урам я Гвардейская оалар. Царна юкъе кхувш венав из а, Темаркъий Iисолтаи ЦIечой Салиматеи дезале. Мехкара хьал цу хана мишта хиннад хетта дезаш дац, хIана аьлча Октябрьски революци яьннача шера нийсденнад цун дунен чу вар. Мехка моцал, деха латташ Iаьдал, дIачIоагIдаланза кердадар – иштта халонаш ловш баьхаб цу хана лоамарой. Даь дикал бокъонца йовза кхец Хьусена, хIана аьлча кIаьнка пхи шу даьннача хана кхалх Iисолта. Пхе дезалхочунца цхьаь юс Салимат. Хьусенал совгIа, цу хана кхы а диъ бер дар цун. Хьусена 5 шу мара даьннадацар цу хана. Укхаза дагайох сона Iалбаканаькъан Жабраила ноаноех – гIалгIай истех йола стихотворени, поэта белгалдоах, мел хало ярах, деналах ца бохаш, гIалгIай истий чакхбувлаш хиннилга. Сона хеташ, Салимат санна болча кхалнахах язъяьй Албаковс ювцаш йола байт. Турпала хьинар, сабар, къахьегам безаш гIулакх хиннад цу кхалсага белаж тIа IотIадижар. Цо, када ца кадаш, йоха ца йохаш, тIаийцар шийна язъяь кхел. Шоай мохк безаш, харцахьарча хIаманца доацаш, кхеду цо бераш. Хьусен кхийна нийсвенна дIаэттача хана, вай мехка качбоагIа фашисташ. Цу хана, эскаре ваха цIавена, цIагIа хиннав Сурхо тIара зIамига саг. Бакъда эттача хьало юха а мохк лорабе тIавех из. ХIанз тIем тIа ваха везаш дар гIулакх.\nЮххьанца денз цо дIабихьа тIема никъ, цо тIом баь юрташ, гIалаш ерригаш меттаоттае, дагайоха воларах хIама хургдац, хIана аьлча из ше кхелхав 2000-ча шера. Боккхий нах дийна болаш, цар леладаь хIамаш дIаяздеш, тIехьаленна уйла еш, Iаьдал дац вай. Цудухьа дуккхадар дицденна дIадаьннад, боккхийча наха шоашца дIадихьад. Иштта нийсденнад укхаза а. ХIаьта а Iисолта Хьусена тIема никъ бовзийташ йола цхьацца моттигаш дIаязъяь хиннай цу лирача шерашка тIема госпиталашка, вешта аьлча, доарахошта дарбаш деш хиннача лораша вай мехкахочоа хиннача човнех дувца тешал дисад. Наьсарерча тIема а къахьегама а сийлен музея дирктора (цу хана дийна хиннав из хьаяь вола Мальсагнаькъан Тухан) СССР герзашцарча низий Министерствонна чуйоагIача тIема-медицински музейга дахьийтача каьхата жоп а луш, 1977 шера 27 мае 5-ча отделене начальника Суворовас яздаьд: «Аз хоам бу, 1920 шера (укхаза гIалат даь хила тарлу, тIема хана кхыметтел тайпан цIераш а харцахьа язъеш моттигаш хиннай – А. С.) ваь хиннача 81 полка цIеэскархочоа Измайлов Iисолта Хьусена Даьймехка тIема юкъе 1943 шера 14 июле аьрда пхьарса, баламал лохехьа, чакхйоалаш чов яь хинна хиларах, из бахьан долаш кулга голанна а айп даь ва из. Цул тIехьагIа из дарба деш хиннав, 1943 шера 29 июлагара 1943 шера 21 октябрага кхаччалца, тайп-тайпарча тIемай доарахошта дарбаш деча моттигашка (МСБ 384, ЭГ 2783)»… ДIахо цу каьхато яхачох, чов яр бахьан долаш аьрда кулг дика лелаш хиннавац Хьусен, цудухьа СССР доазош лорадара халкъа комиссара №336 йолча амарца, тIема гIулакха пайданна цахиларах, эскаре деча гIулакхах мукъавалийтав из. ТIема-медицински каьхатий музея 1 отделе №431 ЭГ 2783 йолаш из шеддар дIаяздаь да, аьнна, белгалдаьккхад Суворовас. Кхыча дешашца аьлча, из номер йолаш хиннад чов хиннача Измайлова лазара истори. Цу хьакъехьа дувцаш да 1956 шера 13 июле мехка доазув лорадара СССР Министерствонна чуйоагIача тIема-медицински музея доарахоех, унахоех дола хоамаш деча бюро справкаш телача отделене начальника полковника Додзина дайта каьхат а. Лакхе вай мел аьннар бакъдеш да из, цудухьа цун чулоацам боалабергбац вай укхаза.\nМалагIча метте хиннав Измайлов, ювцаш йола чов цунна еча хана? МалагIа гIала е юрт бахьане лаьттача тIем тIа яьй цунна из чов? Цу хьакъехьа дувцаш, цун дезало яхачох, из чов цунна яь хиннай Сталинград лораеш лаьттача тIема юкъе. Дарба деш кхо бутт баьккхачул тIехьагIа, Сурхо тIа цIавоагIа из. Бакъда дукха ха ялале, цун бахьа безаш бола никъ тIемал чIоагIагIа цунна Iаткъаш а вас еш а хул. Даькъастенцара, ваьча цIенцара, юртацара къоаставу из. НизагIа къоаставу, мехка моастагIа ва аьле. Даьхе бахьан моастагIчоа духьаллаьттача, тIем тIа яьча човнах кулг лелаш доацача сагах, халкъа моастагIа хул. Из ца хийтача фу хетаргда хала? ХIаьта а де хIама дацар, Хьусен-м мугIарера салте мара а вацар, баламаш тIа седкъий дада, наькх тIа орденаш, медалаш яда эпсараш а бацар, эттача хьала е духьале йолаш. Сибре Iоухийтар уж а, тIема юкъера хьа а боахаш. Казахстана Кокчетавски областе кхоач Исмейлнаькъан Хьусен. Ха дIа мел йода деча дарбаех, кIеззига дикагIа хулаш доагIар кулг. ХIама ца деш Iохайна вагIа йиш йолаш дацар цун гIулакх. Балха вода из. Хьу хьокхача нахаца волаш, къахьег цо дIахо, ше а ший дезал а кхабар духьа. Атта балхаш мехках баьхача нахага кхоачаш хиннадац цу хана. Е сага сий лохдеш, е дегIа чIоагIа Iаткъаш хиннад уж дукхагIдараш. ЦаIаш эрий дада лаьтташ оахаш хиннаб, ден-бус салаIар фуд ца ховш; вожаш Жамансопка тIа кхера боаккхаш хиннаб; кхоалагIбараш – хьу хьокхаш. Вешта аьлча, нах сихагIа бовргбола хIама хиннад леладаьр. Хьу хьокхача къахьегар, духхьал хала болх хинна ца Iеш, кхераме болх а хиннаб, хIана аьлча харцахьа бежача хиво нах лозабеш а моттигаш хиннай аьнна хезад сона. Хала дале а, ваха везаш, дIахо а ший къам кIезига ца долийташ, дебаргдолча тайпара никъ дIакхахьа безаш, этта хиннад гIулакх. 1954-ча шера ГIайтакхнаькъан Iумара йоI Либихан йоалаю Хьусена. Из яьха а кхийна а хиннай Галашка. Хьахила болалу дезал. Цхьа-ши шу доаллаше а, геттара паргIато йоалл нахá. АргIанарча парте съездо могабац Сталина хьабена, шийна ца дезаш дола къамаш халчаоттадара никъ. Из зуламеча, къизача, адамал дIадаьннача сага никъ санна белгалбоаккх. Мехках даьхача къамашта, шоаш хьалха даьхача цIадаха пурам лу. Цул боккхагIа кхаъ вайнаьха сага цу хана хиннаб аьлча бакъхургдац. Дукхача наха йIаьхача хана сатийса хоам бар из. 1957-ча шера эггара хьалха шоай фусамаш хинначахьа болх 13 шера Iазапа кIалха лаьтта нах. Хьалхарчарца вар Измайлов Хьусени цун дезали. ЦIавенавале а, дезал кхаба безар. Массанена кийчдаь латташ балхаш дацар. ГIалгIай мехка вай Сибре дигале хьаяь цхьа мельзавод йоацар йоккха промышленни предприяти яцар, кIезига-мезига хIамаш тегар мара фабрика яцар. Цига а массийтта кхалсага мара къахьега моттигаш хилацар. Вешта аьлча, сискал яа моттиг лаха езача эттадар гIулакх. ТIема юкъе дакъа лаьцача, доарахо а заIапхо а волаш цIавенача цунна ший мехка болх бе моттиг хилац. Шерагара шерага дукхагIа хулаш боагIар дезал. Уж Iалашбе безар. Цу заман чухь гIалгIашта юкъе чIоагIа даьржа дар «доагорах» ухилга. БIаьсти хьаяьлча, болх булургбола къонахий, кагий нах, цхьайолча хана боккхий нах, мехка шерача доазонашка гIолла дIа-юха ухар, болх бе дагахьа. Уж дукхагIча даькъе Россе областашка е Казахстане совцар. Деш хинна балхаш дувзаденна дар хьайбай фермаш, массехк да вола цIенош хьалдарца. Халкъа йоазонхочо Чахкенаькъан СаIида ший «Трасса» яхача дувцар тIа хьоахадаьча беса, цигара цIабоагIаш, ахчал совгIа, лазараш а дахьар. ЛерттIа салаIар доацаш, бIайха хьакийчбеш кхача боацаш, цIенача бувшар-гIовттар доацаш, хулар цига йоаккха ха. Цудухьа шоай унахцIено толхайора. Иштта вIашагIкхийттача нахаца арахьа балха дIааха ваьлар тIема ветеран. ДукхагIа цо балхаш даь моттигаш яр Тюмень, Новосибирск. Дезал дукхагIа мел хул, дукхагIа эшар. Боккха дезал бар хIанз цуни Либиханеи хиннар: кхо воIи кхо йоIи – ялх саг. Белггала цIераш яьхача, уж бар (карарча хана а болаш ба берригаш) Башир, Назир, Батыр, Лида, Лиза, Люба. Фусам-нана ший маьра гIонча хилча, дезал дика а беркате а кхувш хул. Иштта хиннай ала йиш я Iумара Либихан. Ялххе бер эзделца, гIулакхаца, къахьегама тIера долаш, кхеду цо. Таханарча дийнахьа уж берригаш, шо-шоай дезал болаш, бахаш ба. Либихан ше а йолаш, ший зIамагIволча воIаца Батыраца яхаш, я. Уж бах да ваьхача коа Сурхо тIа. Йоккхача сага 83 шу дизад (1936), ший маьрал 20 шу зIамагIа хиннай из. ХIанз чу-ара йоалаш, ламаза отта могаш я.\nШе дунен чу яьккхача хана, кадай волаш, хьинар долаш хиннав дезала да. Цун воIа Батыра яхачох:\n— Ший дезткъа шу даьлча а, говра тIа хоалуш, ураэтта ворда хоахкаш вар из. Аьлга ваха, кхыметтел хьайззе гаьн тIа вала могар. Цо лаьрххIа лелаеш Iажий беш а яр. Цхьацца кулга говзал яр цун. Цу заман чухь еш хинна саьргий карт хоза йора, вордах йоахка цхьацца оатхалаш хьае Iомавеннавар. Бакъда Iаьдалгахьара хьадоагIачун аьттув кIезига болаш вар. Вай арадаьхача хана, ше тIема заIапхо хилар дIадийцача, хьо Iе, бакъда дезал-м арабоахаргба, аьнна хиннадар цунга. ТIаккха из а юхакъаста лаьрхIа воацилга хайча, цун каьхаташ, тIемхочун билет дIаийцад, водача Iокхаьчача хьалургда аьнна. Уж деррига каьхаташ доадаь, 1964 шера мара хьадаланзар цунна дIадихьа хинначоа когаметта тIема билет. Сталинграде тIом беш, шиъ чов яьча цунна цхьа шай пенси даланзар, иштта ваьха дIавахар-кх укх денен тIара…\nЗIамагIволча, цунца ваьхача воIа дувцачох, цо дика масалаш гойтар ший дезала. Уж Iимерза, барта баха Iомабора. Дергдоацар дергда ма ала, хьайна дулургдоацар дIа ма доладе оалар. Эздел, ламаз-марха хилар даим шийца долаш ваьхав из. Къаьстта а леладеш хиннав Хьусен даарца дувзаденна эздел. Дукха хIама юаш Iаьдал хиннадац цун. Iодежа е Iокхесса улла ялат дайча, цох вас хулаш а хиннай воккхача сага, ше а ший къамо а лайна меца ха дагайийхе. ДегIа тIа совлен дулха хьоаса боацаш, эздийча сага хила ма доаггIара, леладу цо ший дегI. Изи цул воккхагIа лоархIаш вола Хьасани шола баь хиннаб. Уж шоайла раьза боацаш, вIаший къовсама тIехьа бIаргабайна дагадагIац, уж бовзаш хиннача наха. ЦаI раьза воацаш моттиг нийслой а, шоллагIвар, йист ца хулаш, Iадда Iеш хиннав.\nIисолта Хьусена виIий бераш деша дагIача школе 20 шера болх баьб аз. Царех цхьабараш дикка боккха хиннаб. Масала, лакхе вай вийцача Батыра воккхагIвола воI Жабраил, школа яьккха, цул тIехьагIа Шолжа-ГIалий тIарча мехкдаьтта техникум яьккха, эскаре гIулакх даь, цIавенав. Цул зIамагIйола Залина ГIалгIай паччахьалкхен университете дешаш я. Царех тарра, шоай вахара никъ нийса дIабахьа гIерт кхыбараш а. Эггара зIамагIйола Батыра йоI Индира 7 классе дешаш я. Ший даь-да вувцаш, цо яздаьд: «19 шу да из тхоцара дIакъаьста. ДоттагIашта, лоалахошта накъавоалаш, майра, дика саг вар яхаш вувц из. ЧIоагIа безам бар са из бIаргаго».\nЮххера, цун виIий йоIа Залинас язъяьча стихотворенеца чакхдаккха безам ба са ер йоазув. «Шо ца хилча» яхача цу стихотворенена кепа техай, «СелаIад» яхача журнала тIа, соахка арадаьннача «Сурхо тIара бераш яхача» книжка тIа:\n«Дукха еза сона нана,\nДукха веза сона да,\nШо ца хилча, массахана\nДаьсса хиннад сона цlа.\nДахалда шо, дог гlоздувлаш,\nДолаш шоашка рузкъа, чот;\nГlайгlа йоацаш дег чу къувлаш,\nБувцаш наха тоам бу мотт.\nМа йоагlийла деш шо тувла,\nДегlа lаткъаш йола цхьоал.\nНаькъаш хьехаш, цlайга кхувла,\nТlехьенашта ду оаш доал.\nМассанена дезаш дукха,\nШо дахалда хоздеш ков,\nЛаьчаш санна долаш мукъа,\nЦа доалийташ наха сов».\n(аьрдехьара аьттехьа) Измайлов Хьасан,\nцун уст-йиша Хьоашалгнаькъан Лейла,\n← ТIехбола говзанчаш кийчбар бахьан долаш баркал алар\nМа йоаелаш шоай наб →


Iаьрбийн гIиллакх-амалш юьхьарлецар нохчийн юкъараллехь тIаьхьло йолуш хир ду аьлла ца хета цхьаболчу Iилманчашна а, Iеламнахана а.\nКху тIаьхьарчу шерашкахь вайнехан юкъараллехь Iаьрбийн гIиллакх-амалшна тIаьхьабазар, леларца а, къамелаца а царех тарбала гIертар тергалдаларо сагатдо, дайх дисна гIиллакх-Iадаташ, ламасташ деза а, мехала а хетачу цхьаболчу бахархойн.\nКIорге а ца вуьйлуш, кхузара Iар-дахаре тIехула бIаьрг тоьхча, мотта а ло нохчийн юкъараллехь, хIинццалц схьа русификации санна, масачу боларехь дIайоьдуш Iаьрабизаци ю.\nМел цатовш, цIармата хеталахь а, кегийрхошлахь а, кхиазхошлахь а, (божарех баккхийнаш-м бийца а ца оьшу), ког баькх-баьккхинчохь го мекх-мажош, чух-чухула ган а гуш еха кучамаш, пазата чубоьхкина хечийн когаш.\nИшта юьхь-сибат бен гуш доцуш, дегI хьулдина тIеоьзна духаршца къаьсташ бу цхьаболу мехкарий а, хенара зударий а.\nМаьждигашкахь а, вон-дика луьстуш, нахана хьехамаш бечу цхьаболчу молланашкахь а, имамашкахь а хаало, масала цара доIа деш, фатихьат я еса доьшуш, Iаьрбийчух тера аз-дешнаш кIеда ала гIертар, хьал ца хуучунна и нохчо мукъа а вуй те аьлла, шеко а кхоллалуш.\nДелахь а дуккха а бахархошна моттарехь Iаьрбийн хIумнашна тIаьхьабазар цхьа мур дIабаьлча, лекъар долуш, вайнехан дахарехь кIарглур доцуш, хIума ду.\nИшта хьажам болчех ву хьехархо, суртдиллархо, ненан меттан агIонча Соьлж-ГIалин кIоштан Чечанара Пашаев Абу.\nАбу: «Валлай тхох Iаьрбийн хира-м дац, лала а дина юха кепа тоьхча а. Тхо хIума ца лачкъош а Iийр дац, хьарцахьа дерг ца лелош а Iийр дац. Iаьрбийн хIума юьхьарлецар бух болуш дац, аьттехьа а дац. Зудабераш хиджабаш лелайо.\nСуна гергахь маре баха лууш лелош бу дукхахберш. Шаьш уьш лелийча, маре нисдаларе сатуьйсу хир ду-кх цара. Мода яц, цунна суждане эхар санна хIума дукха ишта духарш лелор а. И интернет дIа ца яккхахь гIучIа хир болуш бу-кх. Шалхонаш цалелор, аьшпаш цабиттар дар-кх суннат…»\nШен къоман мехаллаш, хазнаш йовза а ца евзаш, тIаьхьло йоцуш, цхьа модехь долу дела леладо дукхахболчара дайша ца лелийна духарш .\nУрхаллехь болчаьрга хьажжина лелош берш а бу, бедарш елахь бедарш а, хатI а, куц-кеп а, урхаллехь болчарна хIуьттаре йо шаьш бохуш, маж охьа а хоьцуш, мекхаш дIадошурш а бу.\nИшта хьажам болчех ву Нажай-юьртан кIоштера историн Iилманца Iаднан.\n"Духарца Iаьрбех тарбала гIерташ бу цхьаберш, -боху Iаднана.\n- Церан духар динан духар доций хаа дезара царна, уггаре а хьалха -иза къоман духар ду.\nЦхьаннех тарбала а ца гIерташ вайн дIабаханчу баккхийчара, зударша масала, ца лелийна дегI хьулдеш духарш? Лелийна.\nХIинца хиджаб-миджаб аьлла мода йолийна. Суна иза шен халкъах, цуьнан оьздачу духарх цабашар хета. Къоман юьхь ю (идентичность бохучу маьIнехь) мотт, йоза, духар, амалш, гIиллакхаш, Iадаташ…Уьш лардан хьовса дезара дависарг..»\nИшта жоп делира Нажай-юртан кIоштерчу вахархочо Iаднана, Iаьрбийн хьу - чулацам йолу тергамаш баьржаш-м ца хета хьуна нохчашлахь аьлла хаьттича.\nМискъал зарратал шеко яц шен боху Iаьрабизаци хьокъехь Теркйист кIоштерчу Ломаз юьртарчу Iеламстага Лечиев Шаида.\nИ кхерам бу бохург цо, ма дарра аьлча, буххера дуьйна а бакъ ца до. И кхерам муха хуьлу боху цо, динан кIорге а йолуш, тIехула девзина а, Iаьрбийн гIиллакхаш, Iар-дахар а девзаш, вистхила а, хьехам а бан а, маьждигашкахь нах а ца тоьуш къоьлла хIуттуш хилча.\nЦунна моттарехь арахьарниг хаа а, довза а луучунна уггар хьалха ненан мотт биста кхаччалц, шен къоман мехаллех кхиъна хила веза. Лечиев Шаид Хьажа ву вистхуьлуш.\nШаид -Хьаьжа: «Суна ца хета Iаьрбийн гIиллакх-амалш дахарехь чIагIлуш ду аьлла. Кху юьртахь хIутIаб деша цхьа стаг мукъана а хир вацара те бохуш сатуьйсу оха, уьш ба-м бац. Ингалсан маттахь я Iаьрбийн маттахь дош а аларх галдала хIумма а ма дац.\nСуна ца моьтту я иза стенна дуьйцу а ца хаьа. Хьайн маттахь къахьега деза, цунна ницкъ бала беза, гIо дан деза. Яздан деза, дийца деза. Хьо вахабхо вуй, капиталист вуй олу.\nОлу, хьо ца вевзачо а, ца везачо. Мел мерза бу,мел хаза бу нохчийн мотт. Бен-бечу хабаршка лан а ца доьгIуш шен меттан бала кхача беза хIораннан а".\nНохчийн Iар-дахарехь Iаьрбийн ламаст-гIиллакхаш заздоккхуш хеташ берш белахь а дукха цахилар го ахкаме ваьлча.\nХаъал алсам бу Iаьрбийн хьу-битамаш вайнехан дахарехь цхьа кхане йоцу моха, мур хетарш.


Тбилисехь – гулам: парламентан спикере, полицин, къайлахчу сервисан куьйгалхошка даржаш охьадахка боху\nЭзарнаш нах бу Тбилисехь парламентна хьалха болийначу гуламехь. Къевлина шахьаран коьрта урам – Руставелин майда.\n«Къоман Боламан» лидеро Вашадзе Григола хьалхо цхьа сахьт хан елира спикерна Кобахидзе Ираклийна, полицин министрна Гахария Георгийна, къайлахчу сервисан куьйгалхочунна Гомелаури Вахтангна даржаш дита.\nПротестхоша бехкбуьллу царна Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутат Гаврилов Сергей махка витарна а, цунна дин дийца вовшахтоьхна йолу Парламентийн Юкъара ассамблея схьаелла магорна а, иза барам боьдучу муьрехь Гуьржийчоьнан парламентан спикеран гIента охьахаийтарна а.\nДолийна къамел чекхдаккха ца витина Гаврилов оппозицин «Европан Гуьржийчоь», «Къоман Боламан» партешкарчу депутаташа. Чекх ца баккхийтина цара ассамблеян ша барам а. Тбилисера сихха дIаяхана Оьрсийчоьнан делегаци.\nIедалехь йолчу «Гуьржийн Сатийсам» партин куьйгалхоша, «гIалат ду Оьрсийчоьнан депутаташ тIеэцар», аьлла. Амма оцу дIахьедаро хиллачун бехкалара ца йоккху парти а, Iедал а.\nСарахь 7 сахьт даьлча йолийна протестан акци йоьдуш яра хIара хаам кечбечу миноташкахь а. Онлайн кепехь Тбилисера хьал гойтуш ю дуккха а информацин хьасташ.


Хьарам хIоа (Хаваж Цинцаев) / Проза.ру\nВай Сибрех дигинчуьра цIа даьхкина масех шо даьлча, тхан де вешин кIанта зуда ялийнера. Шен ненахой болчу йоссинера цо иза цу буссехь. Хьалха заманахь, хIинца санна зуда ялош волчуна цIа а ца ялош, цуьна цхьана агIор гергара болчу нахе, я доттаг1 волчу доссош Iедал дара нускал. Цигахь цхьа кIира а доккхийти, тIаккха кIант Iаш волчу керта схьаялайора. Ловзар деш а, ца деш а. Сан хIетахь иттех бен шо дацара. Амма, тахана санна дага догIа суна, тхан нанас дехарца, тхан де доттагIчуьна кIанта цхьана суьйрана тхан керта цхьа доккха, хедийна лергаш а долуш, жIаьла далийна. ЖIаьлеш дага а доьгIна, вала воллуш волчу сунна, цунах боккха кхаъ хиллера. Суна юьхьенца жIаьла тхайна делла ма моьттара. ДIаладоьгIча, иза хиллера цхьана кIирана-иттех денна тхан котамийн бун ха дан далийна. Дукха котамаш ма яра тхан нена. Царех чIогIа самукъадолуш, уьш лела а йора цо.\nЦу хенахь тхо долчу агIор Iохкуш йолчу ярташкахь ламаст дара, зуда ялийнчеран а, церан чоьхьара гергачу нехан а котамашна къола деш. «Куьг бехкечуьна» йиша-вешин а, шича-маьхчин а лачIкъина котам-москал яхьар къилахь лоруш-м мухале дацара. Мелхо а, ширачу заманахь Теркал дехьара говрийн рема шаьш ялийча санна, дозалла деш лелара и къола динарш. Ма дарра дийцича, кхин башха зора* хила оьшуш х1ума-м дацара бунчуьра котам яхьар. Цхьа кIира, ши кIира даьллачулла тIаьхьа, котам-москал ехьнарш шаьш шайна айкх а бовлура. Шаьш динарг хьул ца дора цара, къайла а ца доккхар. Амма и котам-москал йолчо шайна дина зиен меттахIоттаде ца олара, дагахь х1уъа делахь а. Ткъа наха: «Шайн зIакардаьхнийн дола дан, Iалаш дан дезаш хиллера», - олий, бегаше а доккхий д1адерзадора.\nКъола деш верг ша цхьаъ ца хуьлура. Ши-кхоъ, я кхо-виъ цхьана кхетара цу гIуллакхана. Шайна кера еана котам-москал цара урс а хьокхий, дукха хьолахь йишига я несе, я ца хуьлча тIе даьлча, нене дIалора кечъяйта, цуьнца яа гала хIума а йойтуш. ТIаккха и къола динарш а, цера накъостий а цаьрга схьагуллалора пхьор даа. Яа хIума схьайаллалц, шай юьртара хьенехан-минехан къола деш хилларг-лелларг дуьйцуш, цхьацца забар еш, луьш-олуш Iара уьш. ТIаккха, къакъ олий и яа х1ума дIа а тухий, дIасайовлара берзалой.\nЦхьа кIира даьлча, котамаш Iалаш ян тхоьга далийна жIаьла, суна мелла халахеташ хиллехь а, дIадигира шай долчо. Делан къинхетамца, къуй жIаьлех озабелла хиллехь а, мухха делахь а, тхан котамашна кхи зиен ца хуьлуш дIадирзира тхан шичин зуда ялор.\nЦулла тIаьхьа ворхI-бархI шо хан-зама елира. Шен низамца дIаоьхара дахар тхан жимачу юьртахь. Со а воккха хилира. Сайн нийсархошций тхайла хьалха хиллачу кегийча неха чкъуро леллинарг лела а деш, лело а гIерташ, схьавогIура со а. Юьртахь дика-вуо хилча, айса лаца деза дакъа а лоцуш, массара а санна.\nИштта гурахь цхьана дийнахь (кIиранде хилла хир ду-кх иза) сан ши накъост веара со волчу. Корта ластийна со чуьра ара а ваьккхина, цхьанна а ца хезачохь, оцу шинах цхьаммо элира соьга:\n- Тховса вай эвлара Хьасанера Хьамзат зуда ялош вуй хаий хьуна?\n- Ялаяхь, шен довхха Iа доккхур ду-кх Хьамзата, шек дIа а воцуш, - забаре дерзийра ас цо аьлларг. ТIаккха хаттарца тIетуьйхира: «Мичара, хьена мила ю ялош ерг, хьаьнга йоссош ю?»\nЦу шимма схьадийцарехь, нускал лулара юьртара далош дара. Хьамзатан, эвла йистехь Iаш волчу, нена вешин керта доссор долуш а дара нускал. Иштта меттиг яьлча тхуна хаза хетара. Нускал доссинчу кертахь, хIора буса олий, синкъерам бора. ТIаккха тхуна самукъа даккха меттиг хуьлара. Кегий дола дера, хьалхарчу могIарехь-м ца нислора тхо, дукха хьолахь. И дерриге дийцина тхо доьвлча, цу шиннах хьалха ваьлчо элира:\n- Тхойшинна цхьа хIума дага деана, хьо декъа вогIий?\n- ХIун ду иза? Вайна пайда бера болуш хIума дуй? – велакъежира со.\n- Вайна дийца хIума а хир ду, цкъа делахь, шозлагIа делахь, вайна яа инзаре чомахь котам а хир ю-кх! Цулла совнаха, вай дика хьовзахь, котам-гала а, тIемала чорпа а хир ю.\n- ТIаккха дера еза вай катоьхна палан хIоттаян, - гIадвахана хьалхахь лаьцна ши куьг вовшах хьаькхира ас, накъосташна цу балхана со дукха чIогIа реза вуй хоуьйтуш. Со кхийтира цу шимма т1ебеана некъах.\nДIаволалушшехь, кхузахь цхьа хIума ала догIа. Оха цхьамма а тхаьш ара даккха кечдина гIуллакх къилахь ца лорура. Нахана а иштта хетар ду аьлла тешна а дара тхо, тхаьш да юьхьарлаьцнарг дина девлча, хилларг хилла даьлча.\n- Палан ян а яц кхин… Хьамзатан цIеранаш зуда йоссочаьрга дIагIура бу. Уьш тховса котамаш дага йогIучохь а хир бац, - элира сан накъосташа. - Меллаша уьш цIера бовлуш лар а бина, еззачулла котам схьалоцур ю-кх вай!\n- Бакъахьа хир ду. ТIаккха цулла тIаьхьа хIун до вай?- хаьттира аса.\n- Котам цхьанхьа дIа а лачкъина, вай нускал доссинчаьрга синкъераме гIур ду, ткъа кхана сарахь тхан несе котам-гала кечъйойтур ю, - элира сан накъостех цхьамма.\nАйса а к1еззиг дакъа лаца лууш волчу ас тIетуьйхира:\n- Тхан йиша ю Хьамзатна гена йоцуш Iаш, котам иза йолчохь дIалачкъор ю вай.\n- Вуно бегIийла хир ду.\nИштта барт а бина, хIоккха хенахь, х1оккха меттехь вовшах кхетар ду вай, аьлла дIавахара сан ши накъост.\nБуьйсана итт дола хан яра, тхо билгалйинчу меттехь, вовшахкхетча. Нускал схьа а далийна, Хьамзатан нена ваша волчу лакхахь доссинера замойша. Дахана Хьамзатан кетIа дIахIиттира тхо. ЦIеношчуьра стогарш дIадайна дара, рагIу кIелахь доцурш. Со цIийна маьIIе ха да а хIоттийна, аннех йина йолу кертана тIехула а ваьлла, бодашкахь къайлавелира сан ши накъост, панарик а лиэтош. КIарул-Iаьржа яра урам новкъахь. Итт минот а ялале юхабаьхкира бахнарш, тIома кIелахь тап аьлла, Iаш йолу цхьа нIаьний, ши котам а яхьаш. Со тхан йиша йолчу вахара захало дийца. Котамаш хьена ю хиъча-м тхо лохкура долуш дара, цхьа шеко а йоцуш. Цундела котамийн адарс къайладахьа дийзира сан. Сайн дагахь, маслаIатний, захалонний боьттина пуьтташ къилахь хир бац-кх, - аьлла. Халла котамаш схьа ца оьцуш дуьхьал яьлла йиша берта а ялийна, вукхашинга схьакхойкхуш мохь туьйхира аса.\n- Сайчарна юккъе котам бунчу ас хIорш дIахецахь, кхана кхарех хIун хир ду а ца хаьа, - аьлла цIийна подвалчу йоьхкира тхан йишас нIаьний, ши котаммий.\n- ХIара нIаьна шина котаме сацагатдайта йеана хир ю аша, - аьлла тIе а туьйхира цо.\nТхо-м, тхайгара цхьа доккха хIума даьлла а хеташ, нускал доссинчаьрга синкъераме хьаладахара.\nШолгIачу дийнахь, са дайнчулла тIаьхьа, тхан котамаш кечйа меттиг билгала а яьккхина, тха йиша йолчу даьхкира тхо.\n- Ма дика ду шу хIорш дIайахьа даьхкина, - аьлла, йоккхаеш ша подвалчу йелира иза, тхох стаг ца волуьйтуш.\nСоьца вола цхьана накъоста элира:\n- Йиша, и цхьа котам, я нIаьна, еззарг, хьайна йитахь. Хьуна а дог1а дакъа… Тхуна шиъ а тоьаш ю-кх.\nЦхьацца кховдош нIаьна а, ши котам а тхоьга схьа а кховдина:\n- ХIан-хIан, хьарам хIума оьшуш яц со… ДIагIо шу хIинца… Кхара баржийна хIара гIурт дIасабоккхур бу аса, - аьлла подвалчура схьа йист хилира сан йиша.\nЦо аьлларг гIеххьачулла новкъа а деана уьйта девлира тхо. Амма кевне а кхачале, тIаьхьа бетташ мохь бара тхуна:\n- Собарделаш! ДIа ма гIолаш!\n- ХIун хили хIинца? Дохко-м ца яьлла хьо котам схьа ца эцна? - цецвелира со, саца а велла.\n- Ца яьллера хьаха со дохко-м. ХIа, дIахьуо хIара а, де даьхни де мера кIеллахь товш ду, - куьг схьакховдийра йишас.\n- Ахь хIун дуьйцу те, дийца, хIун ю хIара ян мукъане а, - аьлла схьадиллина сай куьг йишин куьйгана дуьхьал д1акховдира ас.\nШурула-кIайн доккха котаман хIоа охьадижира сан куьйга…\nзора* - отважный\nСвидетельство о публикации №219122901396


25 шо хьалха тIелетира Радуев Салманан буьйралла дечу тIемалоша Кизлярна а, Первомайское эвлана а\nКху деношкахь 25 шо кхечи нохчийн тIемалой Дагестанерчу Кизляр гIала чу а бахана, цигахь тIемаш бина. Уггар а алсам цIий Iанийначу дарех лоруш ду Нохчийчохь хьалхара тIом боьдучу хенахь дина и тIелатар. 1996-чу шеран Дечкен-беттан 9-чохь Радуев Салмана а, Исрапилов ХункIар-Пашас а буьйралла ден тIемалой Кизляре чубахара, закъалтхой а лоьцуш. Дечкен-беттан 18-чу дийне кхаччалц Iийра уьш Дагестанехь. Оцу тIеман тасадаларшкахь Кизляран кIоштарчу Первомайское олучу эвлахь вийра 70 стаг, бIеннал а сов нахана чевнаш йира.\nКеп-кепарчу хаамийн гIирсаша дийцарца, Кизлярехь а, Первомайскехь а закъалтхой маьршабохучу заманчохь вийра 153 гIаттамхо, 16 закъалтхо. ТIемалойн карахь вийра Оьрсийчоьнан 26 салтий а, эпсар а, лазийра 93.\nОфициалехь дIакхайкхийра, 2002-чу шеран Дечкен-беттан 14-чохь Пермскерчу "Белый лебедь" колонехь хьех цIий кхетта велла Радуев Салман аьлла. Гоьваьлла буьйранча Исрапилов ХункIар-Паша вийра 2000-чу шеран Iай Нохчийчохь шолгIа тIом боьдучу заманчохь.


Къилба Корейца дийцарш дIадахьа кийча ву Ким Чен Ын\nКъилбаседа Корейн лидеро Ким Чен Ына дIахьедар дина, ша кийча ву лаккхарчу тIегIантехь Къилба Корейца дийцарш дIадахьа аьлла. Ша лууш ву боху цо, шина пачхьалкхан гIоьртина йолу юкъаметтигаш мелла а малъян. И шен дIахьедар дина Ким Чен Ына Керла шо тIекхачар хьокъехь телевизионехула вистхуьлуш.\nКъилбаседа Корйн а, Къилба Корейн а куьйгалхойн таьххьара цхьаьнакхетар хилира Пхеньянехь 2007-чу шарахь. Лаккхара тIегIантехь дийцарш дIадахьа оьшуш йолу атмосфера хила еза аьлла хета Ким Чен Ынна. Амма, цо дийцарехь, цхьа а бахьана дац вовшашца юкъаметтигаш цалелон.\nКъилбаседа Корейн лидеро дина дIахьедар жоп ду Къилба Корейно 2015-чу шеран Дечкен-баттахь «Къилба-Къилбаседа» олу саммит дIаяхьа езара аьлла кховдийначунна некъана. ТIаьхьарчу хенахь Къилбаседа Корей онда Iаткъам ловш ю Малхбузенера, цу махкахь адамийн бакъонаш йохош хиларна.


Конспект урока чеченского языка 4 класс Къасторан хьаьркаш | Методистов.нет: учебно-методические материалы для учителей и преподавателей\nКонспект урока чеченского языка 4 класс Къасторан хьаьркаш\nУрокан ц1е: «Къасторан хьаьркаш».1алашо: берийн ъасторан хьаьркех лаьцна болу хаамаш шорбар. Къасточу хьаьркийн меттиг йозанехь бовза хаар.\n1.Предметни: берашна 1емар ду къасторан хьаьркийн меттиг даше бовза . уьш язъян. Берашна хуур ду масса язйо къасторан ч1ог1а хьаьрк дашехь,к1еда хьаьрк.\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн болх кхиамаш хирболчу кепара д1абахьа. Берашна хуур ду цхьаъ ша , тобанакахь а , шайн говзаллашка хьаьвсина болх д1абахьа. Берашна хуур ду шайн кхиамин бахьнаш довза , царех пайдаэца.1емар ду шайна оьшу г1ирс , книги т1ехь каро Коммуникативни: берашна хуур ду шайна т1едиллинарг кхиам болуш кхочуш дан, 1емар ду шеен балхах лаьцна вистхила , кхиниг кхето. Берашна хуур ду шайна оьшучохь вовшех дагабовла, оьшург хатта.\nПознавательни: берашна хуур ду къасторан хьаьркаша гойтуш мукъаза а , мукъа а аьзнаш уьйш ца хилар.Берашна хуур ду къасторан хьаьркаш мукъаза элпашна т1ехьа , е-ний, я-ний, юь-ний,яь-ний хьалха язъеш хилар, амма к-на т1ехьа къасторан к1еда хьаьрк язъеш хилар.\n3. Личностни: берашна евзар ю нохчийн метан хазалла , лаам хир бу и дика 1амо.\n-Бераш , де дика хуьлда шун!\n-Диканца дукха ехийла !2. Ц1ера болх таллар.\nШардар №72, аг1о 39.\n-Муьлха дешнаш билгалдаьхна аша? Муьлхачу дешнех олу чолхе дешнаш?\nД1ахаалаш иза хьаьркашУьш массарна евзаш ю.\nЦара коьрта г1уллакх до,\nМукъаза а мукъа аьзнашВовшех уьш ца эдалийта,\nЦеран маь1на ца талхийта,\nГовза г1уллакх лелош ю,\nЦеран меттиг билгал ю.\nМуькъазчарна уьш г1иллакхе ю\nТ1ехьа х1уьтту уьш мукъазчарна.\nМукъачара г1иллакх лоруш,\nШайна хьалха уьзуш тотту:\nЯ-ний,яь-ний хьалха лаьтта,\nЕ а царах ду шуна,\nЮ, Юь а аш ма дицде,\nДерриг дагахь латтаде.\nДевзий шун дешнаш:\nМалъелла я шелъелла,\nХьагъелла я мацъелла\nКъасторан ч1ог1а хьаьрк\nЛоручух уьш ду шуна.\nЗ1окьеттарг я шокьеттаргЦаьрца бертахь –к1еда хьарк.\nКхетий , хаьий шуна, берашАш уьш шайна йиц ма елаш.\n-Стенах лаьцна ю байт? (Къасторан хьаьркех).\n-Муьлха къасторан хьаьркаш евза шуна? (ь,ъ).\n-Х1ун боху байн т1ехь къасторан хьаркех лаьцна? (Мукъазчарна т1ехьа , мкъачарна хьалха я-ний.яь-ний, ю-ний, юь-ний ,е-ний хьалхахь язйо).\n-Муьлхачу элпашна т1ехьа язйо къасторан к1еда хьаьрк? (К-на).\n-Бераш, вай тахана 1амор ду къасторан хьаьркаш дешнашкахь нийса язъян.\nКъасторан хьаркийн тидам бар.\nУьн т1е д1аяздо\nРаз…яьлла, шек…яьлла, цец…яьлла, ирх…яхана, маж…елла, нис…елла, з1ок…етта, шок…етта, чекх…яьлла ,шек..яьлла.\n-Д1адеша дешанаш. Оьшу элпаш яздеш д1аязде шайн тептарш т1е.\n-Муьлха элпаш язди аша дешнашкахь? (ь,ъ).\n-Маца яздо дашехь къасторан ч1ог1а хьаьрк? К1еда хьаьрк?\n-Муьлхачу элпашна хьалха язйо къасторан хьаьркаш?\n-Д1аеша 40-г1а аг1он т1ера бакъо. Х1ун хаьа шуна къасторан хьаьркех лаьцна?\nБерашка шайга болх байтар.\nШардар № 74 , аг1о 39.\nЙозано тхан п1елгаш к1адди.\nИда, ида, к1ад ца луш.\nЙицъелла , цецъяьлла , ц1анъелла,шекьяьлла, аг1оръяьлла, сихъелла,з1ок1еттарг, шокьеттарг, лахъелла-Д1аязде дешнаш тобанашка а доькъуш. Муьлха дешнаш далийна аша хьалхарчу тобане? Муьлхачу билгалонашца далийна аша уьш цхьана тобане?\nМуьлха дешнаш далийна аша шолг1ачу тобане? Муьлхачу билгалонашца далийна аша уьш цхьана тобане?\n(Берашка карточкаш ло).\nДешнашкахь:з1окьеттарг, шокьеттарг, шекьюьйлу язйо къасторан …,х1унда аьлча оцу дешнашкахь къасторан…хьаьрк язйича церан ………………………………………\n-Мича меттехь язйо къасторан хьаьркаш?\n9. Ц1ахь бан болх таллар.\nШардар № 75 , бакъо 40 аг1он т1ера.\nКонспект по чеченскому языку 2 класс Предложенин чаккхенгахь хьаьркаш\nПрезентация к уроку чеченского языка по теме Элп Хь в 1 классе\nПрезентация к уроку чеченского языка по теме Элп Кх в 1 классе\nПрезентация к уроку чеченского языка в 1 классе Мукъаза аз [къ], элп Къ къ\nПрезентация брейн-ринга В царстве чеченского языка\nПрезентация к уроку чеченского языка по теме Элп Т1 в1 классе\nПрезентация к уроку чеченского языка по теме Элп Уь в 1 классе\nПрезентация к уроку чеченского языка по теме Элп Оь\nКлассный час «Традиции чеченского народа»


ЭВЛАЯЭХ ДИЙЦАРШ. ЧІАЬНТА-ЮЬРТАРА ІАБДУЛ-ВАХІАБ-ХЬАЬЖА\nХууш ма-хиллара, Теркаца йолчу ярташкара дуккха а эвлаяаш бевлла. Уьш а, церан дахаран некъаш а, кхолламаш а бовзуьйтуш къахьоьгуш ву журналист, публицист Духаев Адам. Цо вайн халкъалахь бовзийтинчу эвлаяэх цхьаъ ву ЧІаьнта-Юьртара Іабдул-ВахІаб-Хьаьжа. Цо дийцинчунна тІе а тевжаш, «Ан-Нур» газетдешархошна кІеззиг дийца лаьа оцу эвлаяан дахарх а, кхолламах а лаьцна. Іабдул-ВахІаб дуьнен чу ваьлла 1859-чу шарахь (Ширачу-Юьртахь) Девкар-Эвлахь, зандакъхочун Хьодин доьзалехь. Хьодин ши зуда хилла. Хьалхарчу зудчо цунна ши кІант вина. Церан цІерш Хьамад а, Ахьмад а хилла. ШолгІачу зудчо цунна ши кІант а, цхьа йоІ а дина – Іабдул-ВахІаб а, Іабдул-Шайх а, Хьазант а. Кхуззахь хьахо лаьа Іабдул-ВахІаб Девкар-Эвларчу Докка-Шайхан шича хилар. ХІХ-чу бІешеран 80-чу шерашкахь Хьода Девкар-Эвлара ЧІаьнта-Юьрта дІакхелха. Хуучара дийцарехь, Іабдул-ВахІаба бераллехь Іилма Іамийна Лаха-Неврерчу Іусман-Хьаьжа волчохь. Цигахь дешна ваьллачул тІаьхьа иза Зандакъарчу ГІеза-Хьаьжас Іамийна волчу 1алларарчу Умалт-Хьаьжин мурд хуьлу. 1831-чу шарахь Іабдул-ВахІаб ХьаьжцІа воьду. Макка а, Мединате а воьдуш цуьнца цхьаьна хуьлу Докка-Шайхин нуц, Девкар-Эвла ларъярехь шегара турпалалла гайтина волу Эду-Хьаьжа а, цуьнан хІусамнана а.\nХьаьж дина цІа веанчул тІаьхьа Эду-Хьаьжас Маккахь шайна гинчу тамашийначу хІуманах лаьцна иштта дийцира: – Тхох массарал а къона вара Іабдул-ВахІаб. Цуьнга хьаьжна доцуш, цо вуно к1оргера маьІна дора Къуръанан аятийн а, суратийн а. Церан чулацам бовзуьйтура Хьаьж дан баьхкинчу нохчашна. Цкъа цхьана дийнахь, Іабдул-ВахІаб Къуръана тІехь долчух лаьцна дуьйцуш волчу хенахь, цхьа Іаьрби веара тхуна тІе. Цо Іабдул-ВахІабе элира цуьнга кхойкхуш шайх Джамалайла ву, цуьнга шена тІевола боху, аьлла. (Маккарчу маьждиган имам хилла иза). Іабдул-ВахІаба Іаьрбичуьнга элира шен цунна тІеван йиш яц, аьлла.\nШолгІачу дийнахь а стаг ваийтира цунна тІе хьоьга шайх Джамалайлас ша волчу вола боху, аьлла. Амма шолгІачу дийнахь а Іабдул-ВахІаб и волчу ца вахара. КхоалгІачу дийнахь шега кхайкхича, вист ца хуьлуш Къуръан дІа а къевлина, шен когаш тІе боьгІначуьра ши бІаьрг дІа ца боккхуш, иза шайхийн диване вахара. (Цига воьдучу хенахь цхьаьнгга а хьежа а, дуьненан хІуманийн ойла ян а мегаш дац олуш ду). Іабдул-ВахІаб хІунда кхайкхина хьажа со а вахара цунна тІаьхьа. Хьалхахьа баьккхина ког юханехьа баккха ца хІуттуш, тІехьара ког хьалхахьа баккха ца хІуттуш сохьтехь гергга лаьттира со цу меттехь. Делахь а корах чу хьажа а, цу чохь хилларг ган а аьтто белира сан.\nДжамалайла шайх а, Іабдул-ВахІаб а голаш тІе а лахвелла, вовшашна дуьхь-дуьхьал Іаш вара. Маккарчу маьждиган имам цхьаъ доьшуш вара. Иза Іабдул-ВахІабна шайхан дарж луш хиллера.\nМакка-Мединатера Нохчийчу цІа вирзинчул тІаьхьа, керлачу шайхан устаза Умалт-Хьаьжас (Матас) а чІагІдира Іабдул-ВахІабан шайхалаллин дарж. ХІетахь дуьйна цуьнан мурдаша, сий-ларам беш, гІиллакх лоцуш Іапи олуш хилла Іабдул-ВахІабах. Хьаьж дина цІа веанчул тІаьхьа Іусман-Хьаьжас а ша волчу дІакхайкхина хилла Іабдул-ВахІаб. Шен хьалхарчу хьехархочун дехар кхочушдеш, Іапи Лаха-Невре вахара. Цига дІакхаьчча, эвлаяъ вехачу урамехь лаьтташ оцу юьртара дуккха а адамаш хилла. Къоначу шайхе хьовса даьхкина хилла и адамаш. Йоккхачу тобанна юккъехь лаьтташ Іусман-Хьаьжа а хилла. ХІара шайна тІекхаьчча цо аьлла хиллера:\n– Іабдул-ВахІаб-Хьаьжа! Суо къена хиларна хьо волчу дІаван сайн дегІах бІо а ца боьлла, хьо схьакхайкхийтира ас, хьан къоналлех тешна. КъинтІеравала суна. Хьо волчу дІаван везаш вара со. Къена шайх волчу чу вахана, вовшах марзо эцна, ЧІаьнта-Юьрта дІавахара эвлаяъ.\nЦул тІаьхьа цхьа хан яьлча, Іапис Галнера Хадишт ялийра. Церан доьзал кхоллабелира: кІант Мохьмад, йоьІарий – Хьулимат, Зезерт. Шайхан кІант дукха хьалхе кхелхира. Ткъа 1апин Хьулимат Бена юьртарчу Хьумиде яхара. Зезерт цкъа хьалха Лакха-Неврехь марехь хилира. Цигара маре доьхча Галнерчу къедане Олам-молле маре яхара.\nЭлах-Молла кхелхинчул тІаьхьа вуьрхІийтта шарахь вехира Іабдул-ВахІаб-Хьаьжа. Иза кхелхира шен 43 шо кхаьчча, 1902-чу шарахь. Дукха халкъ деара цуьнан тезета. Бусалба Іадатехь бан беза берриге а белхаш бина, докъан ламаз дина, кешнашка бахьа и тІехь волу барам хьалаайбича, мичара вели ца хууш цхьа воккха стаг хІоьттина ков-берте. КІайн духар хилла цунна тІехь. Цо адамашка дехар дина цкъа барам охьабиллахьара аша аьлла. Цо аьлларг дина барам айъинчара. ТІаккха оцу стага доІа дина. ДоІа дина ваьлча Іаьрбийн маттахь вистхилла иза:\n– Іабдул-ВахІаб-Хьаьжа! Сийсара хьан дегІах са дІакъаьстича ворхІ дуьненна а, ворхІ стигална а Іуьрг делира. Беркат дІадахара. Іабдул-ВахІаб-Хьаьжа! Хьан метта кхиверг дІахІотталц дуьненашна а, стигалашна а девлла Іуьргаш дІадукъалур дац, беркат юха а доьрзур дац. (Къаноша тоьшаллаш дарехь, оцу шарахь йокъа хІоттар бахьанехь баккъал а мацалла хІоьттина хилла. Кхузара адамаш ахьар даккха хьаьжкІаш ян ГІалгІайчу оьхуш хилла).\nІаьрби къамел дина ваьлча, наха цуьнга хаьттина хилла хьо мичара ву, аьлла. Цо ша шайхаша ваийтина ву аьлла жоп делла. Цул тІаьхьа, барам схьа а эцна, наха ЧІаьнта-Юьртана къилбехьа долчу кешнашка дІаваьхьна Іабдул-ВахІаб-Хьаьжа. Цигахь дІа а воьллина. Оцу кешнашкахь ду цуьнан зиярат тахана а.\nЗорбане кечйинарг – С. Хасанов\nОбновлено (04.08.2013 14:46)


Демократица дерг чекхдаьлла, хΙинца къовсалуш ю Дума...насвайца\nДечкен-бутт 28, 2013\nАзехь томкан хIуьрах еш йолу кIур боцу цигаьрка - насвай\nОьрсийчуьра а, цига Юккъерчу Азера баьхкина а нах насвай (нас) олучу кΙур боцчу томканах баха дагахь ю Пачхьалкхан Дума. Цунах лаьцна рапорт кечйина Маршо Радион корреспондента Рекнагел Чарлза.\nПΙераскан дийнахь Оьрсийчоьнан Думано шолгΙа ладегΙарш дΙадаьхьина насвай тасар доьхку низам дийцаре деш.\nДоккхачу декъанна, Юккъерчу Азера схьадаьлла а, цигарчу нахера оьрсаша а, кавказхоша а, кхечу къаьмнийн векалша а тΙеэцна а долу и кΙур а боцуш дегΙах дΙакхетаден томка бахархошка дитийта Ιалашо ю депутатийн.\nАзиаташ Москох а, кхийолу мегаполисаш а яьхнна хиларе терра, бале яьлла Оьрсийчоьнна насвай – аьлча а, и йийраш, юхкурш, оьцурш.\nНизам эшар а, иза тΙеэцаран гΙуллакх айдинарг а ду Думера Либералан-демократин партин дакъа, кампанин коьртехь шен лидер Жириновский Владимир а волуш. Насвай ехкаро Ιалашбийр бу оцу коьчале марзбелла оьрсийн кегийрхой, аьлла, яьккхина фракцино низаман проект кхоже.\nЖириновскийн гΙовса Носов Дмитрийс дΙахьедира, насвай тосучех 95 процент бераш ду, иза цигаьрканел йораха йолундела, аьлла. Ткъа и юхкурш бу, боху Носовс, Москох нуй мел хьоькхуш болу азиаташ – уьш цигахь беннаш эзарнашкахь хилар тΙе а тухуш.\nНасвай – томкан ченах шатайпа кеч а йой, гарголгашка ерзош коьчал ю. Иза багахь а латтайой, цунах долу никотин цΙийх дΙаоьйту и лелочара. Оьцу меттигаш яра хΙинццалц базарш, томкан туьканашка яланза яра иза.\nЦхьаболчарна хΙинца Оьрсийчоьнан Дума насвай ехка араялар а хета шатайпа национализман демарш. Иза азиаташца а юзуш, царна рогΙера гΙелояран мур боло гΙерта Жириновскийн парти а, цунна тΙетийжарш а, бохура Маршо Радиоца къамелаш динчу узбекаша а, таджикаша а, гIиргIизаша а.\nУзбекистанера ву Москох Ιаьржа белхаш беш веха Алишер. Цо ша дуьтур дац боху насвай тасар.\nАлишер: «Ас иза лелийна, лелор а ю. Кхузахь дуккха а бу тхайнаш, цара а латтор ю иза суна. Жима беттанах 5 туьма доьху. Иза цигаьрканел йораха а ю, цигарканал кΙезиг зене а ю дегΙана».\nАзехь йина ца Ιаш, Кавказехь а еш ю наха насвай. Я зен-зуламе лоруш а яц низамо и кечъеш туху ингридиенташ.\nШа насвай адамаша кхоьллина ду маситта бΙе шо. Цхьа Оьрсийчоь хилла а ца Ιа и лелор ехка лаам болчу пачхьалкхийн могΙарахь. Азерчу мехкаша а гΙаттайо цуьнца йолу проблема кест-кеста. 2008-чу шарахь Туркменистанан президента Бердымухамедов Гурбангулыс низам даьккхина насвай кечъян а, йохка а, таса а доьхкуш.\nЛоьраша бахарехь, могашаллина баккъала а зуламе хΙума ю насвай. Корта хьийзор, юучух дог даккхар, кийра мустбар, ткъа ехха иза балдаш кΙел туьйсуш бехачарна балдех рак-цамгар кхетар – лела бохамаш бу, боху медицинан говзанчаша.\nИштта довзуьйту оцу хьокъехь Оьрсийчоьнан «Анти-Рак» юкъараллан декъашхочо, профессора Левшин Владимира.\nЛевшин: «Могашаллина боккха Ιаткъам бо насвайно. Дукха мехкашкахь дихкина ду и лелор. Соьга алалур дац, цунах мел, хΙун туху и кечъечара, амма ца тухуш-м ца юьту хΙумма - томкин хΙур а, кира а. Юккъерчу Азехь иза лелочаралахь балдашна рак кхетта нах дуккха а бу».\nОьрсийчоьнан Думано низам деношкахь тΙечΙагΙдийр ду. Амма ала дац, мел пайда бохьур бу цо никотинах са Ιабош насвай тосучу бухарчу божаршна а, тΙебаьхкинчу гастербайтерийн могашаллина а.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Марханех дерг дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Марханех дерг дуьйцу дакъа\n178. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух цхьаммо а Рамадан (бутт) тIекхачале хьалхара цхьа де я ши де марханаш ма кхобийла, нагахь стаг ша гуттар а кхобучу марханийн раж ларъеш вогIуш вацахь. Ишттачу хьолехь мегаш ду и денош кхаба» (ал-Бухари: 1914, Муслим: 1082).\n179. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Марханаш кхаба ма дуьйлало - шайна цIена бутт галлалц, даста а ма даста - шайна юха а и галлалц. Нагахь (бутт мархашна я кхоларшна тIехьа) къайлабаьлла хилахь - ШаIбан беттан ткъе итт де дIадолу ларде» (ал-Бухари: 1906, Муслим: 8/1080).\n180. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сатасале хьалха Iуьйкъе е, хIунда аьлча Iуьйкъе ярехь беркат ду» (ал-Бухари: 1923, Муслим: 1095).\n181. Анас ибн Малика, Зайд ибн Сабита (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «(Цкъа Рамадан баттахь), АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна Iуьйкъе а йина, тIаккха ламазе хIиттира тхо. Анаса хаьттира Зайде (АллахI реза хуьлда цаьршинна): «Мел хан яра моллалла кхайкхарний, Iуьйкъе ярний юккъехь яьлларг?». Цо жоп делира: «Шовзткъе итт аят дешшал барам хир болуш (хан яра)»» (ал-Бухари: 1921, Муслим: 1097).\n182. Iайшата, Умму Салама (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), шен зудчух кхетар бахьанехь лийчар тIедоьжна а волуш, сахилча, лийча а луьйчий (кхиндIа) шен марха кхаба волалора» (ал-Бухари: 1926, Муслим: 1109).\n183. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь (цхьамма, багахь марха а долуш) вицвалар бахьанехь цхьаъ яахь я малахь - шен марха кхиндIа дуьззина дIакхобийла цо, хIунда аьлча, боккъалаъ, цунна яийнарг а, цунна малийнарг а АллахI ву» (ал-Бухари: 1923, Муслим: 1155).\n184. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа тхо Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучохь хевшина Iаш долуш, цхьана стага, иза волучу а веана, элира: «ХIай, АллахIан элча! ХIаллакьхили-кха со!». Цо хаьттира: «Сте вина хьо хIаллак?». Оцу (стага) жоп делира: «Рамадан баттахь, багахь марха а долуш, сайн зудчуьнца меттахь гIуллакх деана сан». Ткъа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира: «Цхьа лай лоллера паргIатваккхалур вуй хьоьга?». Оцу (стага) жоп делира: «ХIан-хIа». Цо хаьттира: «ТIекIел ши бутт марханаш кхабалур дуй хьоьга?». Оцу (стага) жоп делира: «ХIан-хIа». Цо юха а хаьттира: «Кхузткъе итт къен стаг вузавалур вуй хьоьга?». Оцу (стага) юха а жоп делира: «ХIан-хIа». Цул тIаьхьа цхьа хан яьлча Пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хурманаш чохь доккха тускар деара. ХIетахь хаьттира цо: «Мичахь ву и хоьттуш хилларг?». Оцу стага жоп делира: «Со ву». Цо элира: «ДIаэца хIорш, сагIина дIаекъа хьайна». Оцу (стага) хаьттира: «Сайл а къечунна яла езаш юй аса хIорш, хIай, АллахIан элча? АллахIан цIарах чIагIо ма йо аса: цу шина ламанна юккъехь ма бац сайчул а къен цхьа а доьзал». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), пхьар-цергаш гучу а йовлуш, вела а къежна, тIаккха элира: «ДIавало хьайна, хьайн доьзална яае уьш» (ал-Бухари: 1936, Муслим: 1111).


Тахане муха туьдур яра Политковская Аннас ша дийна хилча?\nМарсхьокху-бутт 30, 2018\nПолитковская Анна - 10 шо\nЕарийдийнахь 10 шо дуьзина Политковская Анна йийна. Москохарчу шена хIусаман лифтчохь коьртах 4-зза тапча тоьхна йийна карийра бакъдерг ца кхоьрруш дуьйцу журналист.\nЛурчаха Москохарчу кхело Политковская Анна ерна бехкевинчу Нохчийчуьрчу пхеа вахархочунна хенаш туьйхира.\nКхело иза ер дуьйзира цо дуккха а шерашкахь, Нохчийчоьхь тIом боьдуш а, сецначул тIаьхьа а лелла харцонаш Iораяхарца.\nАмма Политковская Аннин агIончашкахь тахана а Iеткъаш деха харцо толар.\nРеза бац уьш и гIуллакх кхачойоллуш таллаза дисарна, журналист ен кхачийнарш кхелан гIента ца ховшорна.\nПолитковская Аннина кест-кеста кхерамаш туьйсура муьлш бу ца хуучу наха, амма догмайрачу оцу зудчо хьесапе а ца оьцура иза.\nИза къонах хуьлий, йоьдура ша юьхьарлаьцначу новкъахула, мел луьра делахь а, бакъдерг даржош, Iедалхоша мискачу халкъаца лелочу харцонашца къийсаме а юьйлуш, адамийн бакъонаш хьешар далхош, шена чуьра садаллалц яьхна иза.\nУггаре луьра тIемаш лаьттачу заманчохь Нохчийчу, орцахйолий, йоьдура Аня, цо баккхийчу хьаькамашка луш хуьлу хеттарш даима хезара майра, доьналле.\nНохчийчуьра шайн цIераш яха ца хIоьттинчу шина зудчо дагалоьцу оьрсийн эскарша бехк-гунахь доцуш дIабигина шайн нах лоьхуш, майра журналист шайна орцахъяларх.\nШен цIйинда дIавигина, цхьа а лар йоцуш, ша цхьаъ йисинчу хенахь, хIетахь шайн юьрта еанчу Политковская Аннас шена динчу хьехарх дуьйцу Ларисас.\nЛариса: «Айса хIун дер ца хууш, йоьхна со хьийзачу хенахь, Политковская Анна яра тхан юьрта еана. Цуьнца цхьаьнакхетар хилира сан, «ахь а, хьо санначара а шайн бала балхош хиларе терра бен шун гIуллакх хир дац» аьлла, хьехар делира суна цо. Адамийн даге хьожуш, дог эца хууш, оьцуш, адам девзаш, цуьнга дийца дезарг хууш стаг яра иза».\nТIеман шерашкахь кIант вайна, иза лоьхуш кога-акхаяьлла леллачу Заретана тахана а дагахь лаьтта Политковская Аннина шен кIант карорах.\nЗарет: «КIант велла шун, цуьнан докъана дуьхьал автомат ло бохуш гIазакхиша, хьийзадора тхо. «Аш хIун дуьйцу, къанъеллачу зудчун мичара хир ю автомат», аьлла, дуьхьал яьллачу Политковскина карийра-кх сан кIант набахтичохь. Хьалха Дела, шолгIа Политковская Анна бахьанехь сан кIант цIавеара».\n«Дош» журналан коьртачу редакторан гIовс Дудуев Iабдулла дуккха а шерашкахь уьйрашкахь хилла журналистаца. Политковская Анна дагалоьцуш цхьа могIа барамаш бу Москох дIахьош.\nМаршо Радионо дийхира цуьнгара дош\nДудуев: «ТаIзар дан догIучарна масарна а ца дина. Уггар коьртаниг, иза ен омра динарг, и мила ву хууш дац хIинца а. Соьга хаьттича. нохчашна Политковскаяс бина болх,шен дахар дIадаларца гайтина хьуьнар, доккха мехал хIума ду. ХIунда аьлча, шолгIа тIом болабелча, хьалхарчу тIамехь лелийна харцонаш, зуламаш Iорадохцш лелара иза.\nМа дарра бакъдерг дIадовзийта таро йоцучу зенахь, бакъдерг Оьрсийчоьно къайладаьхьначу хенахь, и бакъдерг довзийтинарг Политковская ю».\nДуьненаюкъарчу журанлистийн бакъонаш ларъечу комитетан зерашца, дуьненахь 1992 –чу шерера кху дийнне кхаччалц 1210 журналист ву верриг вийнарг.\nКху дийнахь Оьрсийчуьрчу а, ишшта, Малхбузерчу а дуккхаъчу гIаланашкахь дагалоьцу Политковская Анна, зорбанашкахь араюьйлу кеп-кепара артиклаш.\nПолитковская Аннас болх бинчу «Новая Газета» редакцин белхахоша шуьйра видеокхайкхам баржийна интернетехь.\n«Журналисташа хоьтту тхоьга: «Муха хуьлу шун дог-ойла кху дийнахь? Жоп ло: луьралла ю тхан дегнашчохь! Луьралла сийса Политковская йийначаьргахьа а, иза ен декхарийла биначаьргахьа а. Дералла ю тхан журналист ен омра динарг карорхьама Iедало цхьана а кепара гIулчаш йохуш цахиларна.\nТхо дарло пачхьалкхийн векалша бехкечарна доггIу таIзар дина бохуш, дIахьедан хIиттича.\nЦундела ма ала, экаме, доьналла, ницкъ болу, хаза зуда Политковская Анна ерах гIуллакх теллина, листина даьлла».\nИшта бу «Новая Газета-н» белхахоша халкъе бина кхайкхам.\nЕвропан кхерамзаллехула, цхьанаболхбарехула йолчу организацин (ОБСЕ-н) хаамийн гIирсийн маршоларъяран векало Миятовия Дуньяс ша арахецначу артиклехь яздо: «Политковская ейтарна жоьпаллехь верг хIинца а маьрша ву. И гIуллакх дIакъовла йиш яц уггар коьрта бехкениг набахте хьажжолц.\nДуьненаюкъарчу вовшахтохараллаша, ОБСЕ-но а цхьаьна дижа дуьтур дац Политковская Аннин гIуллакх, оха кест-кеста дагадоуьйтур ду Iедалхошна царна тIехь дисина декхар хилар.\nПолитковская Аннина хьалха а, бакъдерг лоьхуш, шайн синош дIаделлачу кхечу журналисташна хьалха а».


125 сов нохчо вийна Украинерчу тIамехь - бакъоларъярхой\nМангал-бутт 10, 2022\nУкраинерчу тIамехь 125 сов Нохчийчуьра вахархо вийна – беллачийн "консервативе" мах хадорца кхаьчначу хаамех уьш уггаре кIезга ду. Цунах лаьцна дуьйцу "Полный ПЦ" телеграмерчу канало, кхелан сацамца йохийна йолчу Бакъоларъяран "Мемориал" центран тобано лелош ю иза.\nМах хадош бакъоларъярхой тIе тевжина нохчийн юристо Янгулбаев Абубакара дIахьочу статистикана, иштта Украинан ТIеман министраллин талларан Коьртачу урхаллин хаамашна а. 123 вийначу Нохчийчуьра вахархочух дуьйцу Янгулбаевс, ткъа Стигалкъекъа-бутт юкъабаьлча украинхойн талларо кадыровхойн а, Нохчийчухула тIаме хьийсийначу Оьрсийчоьнан кхечу регионашкарчу "лаамхойн" а цIерш тIехь йолу тептар арахиийцира. Леринчу сервисо бахарехь, 2 425 стагах велларг баьI гергга ву, царах 68 – республикан вахархо (церан цIерш Янгулбаевн тептарехь а ю).\nОцу хаамашна тIе а тевжаш, бакъоларъярхоша Нохчийчуьра 16 юьртан бахархошка хеттарш дина, цигахь вехаш хиллера 27 тептарехь хьахийнарг. Ерриг цIерш меттигерчу наха тIечIагIйира, цул сов, Гуьмсехь хаам бира, Пашаев Асхьабан кхалхарх, Ойтрахь – Убиев Раджабан. Кхин а шина юьртахь бакхоларъярхошка дийцира, тептарехь воцу кхин а виъ стеган кхалхарх, амма церан бакъйолу цIерш ца алаелира цаьрга.\nИштта "Полный ПЦ-н" белхахоша биллинчу хаамех пайда а оьцуш, Нохчийчуьра байъинчу нехан терахьан ⅖ дакъа тIечIагIдира – оцу бух тIехь бакъоларъярхоша сацам бира, цигара хаамаш бакъхилар, ткъа беллачийн консервативан мах хадорца, церан уггара кIезга терахь – 125 сов стаг хилар.\nКъилбера а, Къилбаседа Кавказера байъиначу нехан шен тептар ду Кавказ.Реалиино хIоттош – зорбанашкарчу хаамашна, Iедалан дIахьедаршна, церан хьостанийн хаамашна тIе а тевжаш хIоттийна иза. Карарчу хенахь цигахь хьахийна 113 вийначу Нохчийчуьрчу вахархочун цIерш ю – Убиевн, Пашаевн, иштта Олхазар-КӀотарара вийначу Чупалаев Хизаран цIерш яц цигахь хьахийна.\nНохчийчохь официалехь тIелаьцна Украинерчу тIамехь исс стеган кхалхар. Зазадоккху-беттан I-хь республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дийцира шина стеган кхалхар: Тарамов Iабдулбекан а, Исаев Тимирланан а. Охан-беттан 7-чохь "Чечня Сегодня" агенталло яздира, регионера кхин а ворхI бIаьхочун кхалхарх: лакхара лейтенант Каимов Рахьим, сержант Автаев Шахрудди, ефрейтор Баталов Беслан, ефрейтор Висирханов Нурды, могIарера салтий Дудаев Асланбек а, Чупалаев Хезир а, полицин лакхара сержант Болчиханов Адам.\nНохчийчуьрчу Веданан кIоштара Дишни-Веданахь дIавоьллина меттигера ши вахархо, Украинана дуьхьал бечу тIамехь вийна волу. Дебишев Казбек а, Мурадов Аслудди а ву и шиъ.\nBaza телеграм-канало дийцина, Мангал-беттан 1-чохь Украинехь веллачу Кадыровн цIарахчу лерринчу полкан 4-чу батальонан куьйгалхочух Димаев Заурах. Димаев воцург а, вийна кхин а нохчийн полицин кхо белхахо, чевнаш йина веанна. Церан цIераш Кавказ.Реалиина цкъачунна къаьстина яц.\nМангал-беттан 10-чу дийнахь Кавказ.Реалиина евза Къилбера а, Къилбаседа Кавказера байъиначу нехан 702 цIе.\n"Оьрсийн Би-би-си сервисо" динчу зерашца, Стигалкъекъа-беттан 30-хь долчу хьолаца, Украинехь кхелхинчу 3052 оьрсийн эскархочух хиина, царах 152 стаг – лакхара эпсарш бу. Журналистийн хаамашца, меттигерчу администрацийн а, зорбанийн а хаамаш кешнашкахь дIабоьхкинчу нахаца буьстича, билггал хууш долчу эшамашкахь 40-60% кIезга беллачийн цIерш хила тарло, баккъала а Оьрсийчохь дIабоьхкиначул а.\nОьрсийчоьнан тIеман министралло шозза гIаръяккхира эшамех лаьцна информаци: Зазадоккху-беттан 2-хь дуьйцура 498 стеган кхалхарх, Зазадоккху-беттан 25-хь – 1 351 стеган. Украинхойн агIоно чIагIдо, оьрсийн эскаршна хилла эшамаш кхин а дукха ду. Охан-беттан 20-хь хиира, Оьрсийчоьнан тIеман министралло Украинехь кхелхинчу эскархойн гергарчу нахах лаьцна хаамаш къайладахьа сацам бина хилар.


Францехь а, Европерчу муьлххачу а махкахь а террорхой юха а тIелата там бу аьлла, даржийна Францин куьйгалхоша. Парижехь йинчу терроран акташна тIехьа лаьтташ ларалучу, "Исламан пачхьалкх" олучу тобанна дуьхьал тIом бар масадаккха деза аьлла, тешна волу Францин президент йоккха коалици кхолла лууш ву цу Iалашонца.\nМоренс: "Тхан коьрта приоритет – таллам бар хье ца далийтар ду...“\nФранцера талламхой бовлуш бохку Парижехь динчу тIелатарийн декъах хилларш а, царна уьш дан гIодинарш а, омра делларш а муьлш бара бохург.\nМоренс Франсуас тоьшалла дира, массо а терроран тIелатаршкахь декъа хиларш а, царна гIодинарш а кеста гучубохург хиларан.\n„Тхан коьрта приоритет – таллам бар хье ца далийтар ду“, - элира цуо, хIинцале а Iедалхойн дуккха а хIуманна тIаьхьа кхиа кадалар а хьахош.\nПолисхошна евзина, мел кIезга а, кхаа террорхочуьн цIераш. Царех цхьаъ 28 шо долу францхо ву, Амимур Сами цIе а йолуш, Парижан Бобиньи олучу кIоштахь вехаш хилла волу.\nКхин цхьаъ Мустафа ИсмаьIал Iумар цIе йолу Мароккора орамаш долу францхо ву. КхозлагIниг шемахо волчух тера ду, цуьнгахь карийначу паспорте хьаьжча, Аль-Мухьаммад Ахьмад цIе йолчу стагана делла долу.\nХаамийн гIирсашкахь даьржина, и стаг кху муьрехь Шемара Европе схьаоьхучу мухIажаршца сехьаваьлла хилла боху эладитта, амма Францерчу полисхоша иза тIе ца чIагIдо, талламаш хIинца чекхбевлла ца хиларна а, шемахочуьн паспорт эцна хилла мегаш хиларна а.\nИсханов Хьусейн: „Вайна тIехь а иштта къизаллаш хилла дена, цигахь хилларг вай къобал ца дойла хаийта баьхкина бу кхуза Венера нохчи. Вай кхузахь Iаш хилча, кхузарчу нахах Iоттабелла сингаттам – иза вайн сингаттам а бу, вайн лулахой а, накъостий а хилла кхузарчу нахах.\nМуьлхачу а лортIехьчу адаман декхар ду цхьанна бохам тIебеъча, цуьнга кадам бар, цунах къахетар. Нохчийчохь тIом болчу хенахь уггаре а алсамох вайн къомах кхахеттарш а, тIамна дуьхьал гуламаш а, боламаш а беш гIевтина хилларш а францхой бар, инзаре дукха вайнах тIе а лецира цара шайн махкахь.\nВайн тахана цара динарг дина ца аьлча, вай тахана вайга лацалучу агIор церан бохамехь дакъа ца лацахь, оьзденгаллех духу вай, осала хуьлу вай. Вайн цхьаболчу махкахошна юккъехь цхьа хIума ду тIаьхьарчу хенахь даьржина, нагахь санна цхьа стешха стаг нахана юккъехь ша гайта а, вистхила а кхоьруш велахь, цо шен стешхаллина бахьанаш лоьхуш, бусулба динах паспорт а дой, бусулба динехь магийна дац хIара я важа бохуш, кийтарлонаш лелайо.\n„Терроризм вайх летта, кхин а лата кечлуш а ю кху деношкахь а, тIедогIучу кIиранашкахь а. Ас иза нах кхерорхьама бохуш дац, францхой цу хIуманах кхеташ хилийтархьама бохуш ду“, - элира цо. - Ехха хан яккха езар ду вайн цу терроран кхерамца“, - аьлла тIе а тухуш.


КужуловгIеран доьзал юха а юьхьарлаьцна Нохчийчуьрчу Iедалхоша\nОхан-бутт 29, 2018\nГIаттамхо лоручу шен марвешина цхьаммо ахча даийтина хиларх полицига ца хаийтинчу Кужулова Iашатна бехк биллина Соьлжа-гIалин кхело. Талламчаша даредарца, лехамашкахь волчу тIемалочух шена бевзачу хаамех мукIарло ца дина цо полисхошна аьлла, дийцина Нохчийчуьрчу Талламан комитетан векало "Кавказан узел" агенталле.\n"Шен цIийнден жимахволчу вешина Кужулов Собур-Iелина 2500 Iамеркан долларшкахь ахча тесний ца хаийтина цо ницкъаллийн структурашка. Кхелан сацамца, ахчан барамехь гIуда хьарчийна цунах", -аьлла, дийцина талламхочо.\nОьрсийчоьнан зуламан кодексан 205.6 артикло 100 эзар соьме кхаччалц гIуда тоха кхачадо бехкеечуна я цхьа шо набахтехь яккха хан.\nМаршо Радионо шен агIонашкахь яздира КужуловгIеран доьзалх лаьцна. 2016-чу шарахь гIаттамхойн декъехь лаьттина аьлла, кхел йинчу 60 шо долчу Кужулов Iаббазан доьзалера 5 стаг лачкъийна дIавигинера полисхоша.\nЦхьа могIа бакъонашларъярхоша гурахь даржийра, Кужулов Iаббазан кIант а, ши йоI а мича буьгу а ца дуьйцуш, къайлабахарх. Иштта Iаббазан воккхаволу ваша а, цуьнан зуда а – Iилман а, Iайшат а дигинера.\nИ хаам Iорабаьккхина кIира даьлча, Веданан кIоштарчу хьуьнхахь талламхоша эксперименташ дIахьочу хенахь мина а иккхина веллера Кужулов Iаббаз.Эккхийтарехь чевнаш йинера шина полисхочунна а.\nКужулов Iаббаз веллачул тIаьхьа цхьаболу цуьнан гергара нах маьрша баьхнера, ткъа цуьнан кIентан Илесан кхолламах хууш хIуммаъ дац хIинццалц схьа.\nГIалгIайчуьра вахархо валарна Оьрсийчоь бехкейина Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело\nИсс эзар сом дехьадаккхарна набахте хьажийна Нохчийчуьра вахархо\nМацалла кхайкхийначу Саакашвили Михаилера хьал талла консилиум вовшахкхетар ю Гуьржийчохь\nМоскварчу метро чохь лелхийтарш дарна бехкевина дагестанхо кхин дIа а лаьцна вуьтуш ву\nКазанерчу кризисан центрехь лечкъина хилла Дагестнера ши йоI дIайигина полицино\nCOVID-19 вирусан ун даьлла ву Оьрсийчохь 8 миллион сов вахархо\nМоскварчу метрохь пассажирна дагестанхой тIелатарх лаьцна ша йинчу забарх кхетийна Нурмагомедовс\nСтаврополехь нохчийн спецназца летар\nНекъан бохамаш алсам хуьлучех ю Нохчийчоь


Гезгмашин-бутт 25, 2017\nСоьлж-ГIалахь лачкъийнарг арахеца боху бакъоларъярхоша\nШи кIира гергга хьалха Веданна уллерчу Эшалхотехь бехачу КужуловгIеран доьзалера лачкъийра пхи стаг. Царех зударий а, къаной а дIахецна деношкахь. Амма каронза вуьсу пхоьалгIаниг – 28 шо долу Султанов Илес.\nХIун даьлла КужуловгIаьргара?\nСтохка бIаьста 6 шо хан тоьхна, Басаев Шемалан тобанехь тIом бина аьлла, набахте хьажийра Веданан къоштан кхело Кужулов Iаббас.\nЦуьнан ваша, вешин зуда, йижарий, воI а ду хьийзораш.\nСултанов Илес,Iаббасан воI, пхийттара валале дуьйна схьа хьийзаво ницкъхоша да бахьанехь, лоцуш, дIахоьцуш, юха а лоцуш.\nПхеаннах виъ, 70 шаре кхоччуш лаьтта Кужулов Iилман, цуьнан зуда Iайшат, СултановгIар,ТIаус а, Марха а, дIахеццале вон кхаъ баьржира прессехь Нохчийчоьнан чоьхьарчу министраллан цIарх. Харачоьнна гергарчу хьуьнхахь мини тIехь иккхина, велла тIемало хилла цхьа стаг, лазийна герз къайладаьккхина меттиг цуьнга гайтийта вахана ши полисхо, аьлла.\nIедало ца яьккхира юьхьанца веллачун цIе. Ткъа тIахьо гучуделира иза Саратоврчу набахтера Нохчийчу а кхачийна, тIемалоша хьуьнхахь герз дIадиллина меттиг гайта вигина тутмакх Кужулов Iаббас хиллийла – Султанов Илесан да.\nКужулов Iаббасна, Iедал мел бакъ делахь а, харц делахь а, геннарчу набахтера схьа а валийна, хьуьнха виггинчохь валар нисделла. Ткъа стенна хьийзабо цуьнан гергарнаш, цаьргара даьлла зен-зулам а ца хилча, боху кху муьрехь диллина дIахьедарш даржочу бакъоларъярхоша.\nСултанов Илесна орцахбевллачех ю Швецехь вехачу Тарамов Майрбекан дуьненанюкъара йозуш йоцу бакъоларъяран тоба а. Цо Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуре а, Талламан комитете а дIахьедар дина Кужулов Iаббасан кхалхар а, цуьнан воI вар а таллар доьхуш.\n«Низамхоша 2004-чу шарахь дуьйна, да тIамехь хилла хиларца доьзна, вуьгий, тIехь ницкъ беш, хьийзаво Султанов Илес» - боху Тарамов Майрбекан тобано шен дIахьедарехь.\nОцу тобано тоьшалла дарехь, жимчу стеган гергарчара 2009-чу шарахь, масала, Соьлж-ГIаларчу бакъоларъяран «Мемориал» центре дехар дина хилла кIант ма хьийзавайтахьара аьлла. «Тхо ца кхета, Илесера хIун оьшу низамхошна, иза жима бер дара цуьнан да хьаннашка дIавоьдучу заманахь. Жимачу цуннна хала ду лан шена бен Iаткъам, кхоьру иза хIаллакхиларх. Илеса ша рогIехь лаьцча элира, «уьш со а хьунхарчу тIемалойх дIакхетийта гIерта, иза дийр дац ас».\nКужуловгIар шайн доьзалшкарчу божарех баьхна махкахь лаьттинчу тIемаша. Деношкахь иккхина Iаббас а санна, тIамехь дакъалацарна цуьнан ваша Эмир-Хьасан а хьажийра, 5,5 шо хан а тоьхна, набахте.\nСултанов Илес хIинцца мини тIехь иккхинчу Iаббасан цхьаъ бен вац воI. «Йижаршна а, нанна а гIортор ю иза. Амма … хууш дац цкъачунна, маца иза дIахоьцур ву вигинчара, стенга вигина, дийна ву я вац», - боху Оьрсийчоьнан урхаллашка дIахьедар динчу тобано, шен декъахь Политковская Аннин фондан куьйгалхо Пупко Виктория а, Эстонерчу бакъоларъяран боламан жигархо Пладо Майю а, Францерчу дуьненаюкъарчу «Машар а, адаман бакъо а» цIе йолчу боламан президент Ибрагимов Сайд-Эми а, цхьацца хаамийн гIирсашкара журналисташ а болуш.\nМаршо Радио зIене а яьлла, дийицийта гIоьртира КужуловгIарех дерг мелла а алсам хьехочу вежарех карарчу хенахь дозанал арахьа вехачу цхьаьнга – Собар-Iелига. Амма цунна маьIна ца гира, бакъоларъярхой орцахбевлла а лелаш, лаьцначу пхеаннах виъ дIахецна а волуш, тхоьца къамелдан.


ХӀокху версин 3 хийцам хьажа дезаш бу. ЧӀагӀъелла верси хьажжина (2020, 3 февраль).\n11 Мокха ГӀарагӀули\n12 Хин олхазар\n13 Мокха хин олхазар\n14 КӀайн лаг долу хин олхазар\n15 КӀуж болу хьоза\n17 ЦӀога лесто хин олхазар\n19 Аренашкара аьрзу\n20 КӀайн корта болу аьрзу\n21 Ӏаьржа аьрзу\n22 Лаьхьарчий дуу аьрзу\n23 Маж йолу аьрзу\n24 КӀайн цӀога долу аьрзу\n25 Можа беснеш йолу аьрзу\n26 Можа тӀуьска олу аьрзу\n29 Ӏаьржа гӀиргӀа\n30 ЦӀиэн гӀиргӀа\n31 ЗӀугарчий йуу гӀиргӀа\n33 Жима куьйра\n34 Къорза куьйра\n35 КӀайн куьйра\n43 Жима бухӀа\n44 Лергаш долу жима бухӀа\n45 Акха боргӀал\n57 Ӏаьржа корта болу селаст\n59 Баьццара жӀалин-къоьрг\n61 Баьццара хенакӀур\n62 Къорза хенакӀур\n69 Буьйсанан мокха хьоза\n73 КӀайн ХӀуьрцӀалдиг\n74 Хьуьнан эшар хьоза\n75 Ӏаьржа хьоза\n76 Ӏулга гӀайренашкара хьоза\n78 ЦӀик-цӀик хьоза\n80 Бешара хьоза\n81 Хьажа. кхин\nХьийзина масаш йолу пеликанНисъе\nЦӀиэн бос болу пеликанНисъе\nМокха акха гӀазНисъе\nӀаьржа акха бадНисъе\nМокха акха бадНисъе\nМокха хин олхазарНисъе\nКӀайн лаг долу хин олхазарНисъе\nКӀуж болу хьозаНисъе\nЦӀога лесто хин олхазарНисъе\nКӀайн корта болу аьрзуНисъе\nЛаьхьарчий дуу аьрзуНисъе\nИ тайпа аьрзунаш ю Европан декъехь а Къилбаседехьа Ленинграде а, Рыбинске а, Казани а кхаччалц, Сибрехьа къилбаседа-малхбузехьа кхаччалц болчу мехкашкахь а, Юккъерчу Азехь а, Кавказехь а, Закавказехь а, дозанал дехьа къилбехьа Европехь а, Африкехь а къилба-малхбузехьа Азехь а. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь и тайпа аьрзунаш ю ламанца а, лаха аренашкахь а, хьаннийн хотешкахь а, хин тогӀешкахь а. Баннаш нилха синтарш а дохкуш, диттийн баххьашкахь до цара. Цхьа хӀоа до апрель я май баттахь. Иза кӀай хуьлу. Тойна 45 дийнахь доккху. КӀорни хӀоьачуьра схьаяьккхинчул тӀаьхьа шиъ бутт баьлчи, тӀемашца гӀотту. Ядар атта ду цуьнан. ХӀаваэхь тӀам ца ластош готуьйсу цо. Ижонна лаьтта охьа хьоьжуш, тӀемаш а лестош, цхьана меттехь лаьтта иза. ТӀома гӀаьттина иза йоьдучу хенахь, дика го некъа тӀехь Ӏаьржа томмагӀ. Екаран аз дахдеш ду. Масала, иштта «хиий-о». Цуьнан коьрта даар лаьхьарчий ду. Наггахь моьлкъа а боу цо, пхьид а йоу. Уьш кӀезиг хиларна ларо езаш ю.\nМаж йолу аьрзуНисъе\nКӀайн цӀога долу аьрзуНисъе\nМожа беснеш йолу аьрзуНисъе\nМожа тӀуьска олу аьрзуНисъе\nЗӀугарчий йуу гӀиргӀаНисъе\nЛеча (Falco peregrinus) Оьрсаша лечанах «Сокол» олу. Вай ламанан леча олу, лаьмнашкахь леча хуьлу дела. Амма леча лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а хуьлуш ду. Ира а, деха а ду цуьнан тӀемаш. ЦӀога деха ду цуьнан. Когаш тӀехь месаш яц. ЗӀок хӀотталучохь чохчаман шед бу. Ядар сиха ду, чехка тӀам а тухуш. ХӀаваэхь накха тухий дожадо цо муьлхха а олхазар, къиг а, бад а, кхокха а. Бен ламанан даккъашкахь тӀулган бердашкахь бо лесано. Дукха хьолахь кхоьчу олхазаран бен схьабоккху цо. ХӀоьаш апрель-май баттахь до я шиъ, я кхоъ, я диъ. ХӀоьаш, цӀиэлла а етталуш, ал басахь хуьлу. Ӏаьржа а, сира а, бероза а, ал а бос болуш хуьла лечарчий. БӀаьргаш кӀелахь Ӏаьржа томмагӀ хуьлу цунна микх ду а моьттур долуш. Когаш можа бу. Леча — олхазар зуламе лерина дац. Цундела иза ларор вайн декхар ду.\nЖима бухӀа (Athene noctua). Жимачу бухӀанах оьрсаша «Домовой сыч» олу. Вукха бухӀанийн басахь ю иза. Даккийра бӀаьргаш а, бӀаьрган хӀазарш а ду цуьнан. Амма лергаш дац. Къора а, тийна а яьсса меттигаш еза царна.\nЛергаш долу жима бухӀаНисъе\nQ́orakuotam, Къоракуотам (инг. Tetrao urogallus, оьрс. Глухарь) — НӀаьна лог кӀело Ӏаьржа а йолуш, къокханан басахь накха а болуш, ал тӀемаш а долуш ю. ЧукӀело кӀай тӀедарчий а долуш, къорза ю цуьнан. ЗӀок кӀай бос болуш ю. Котам Ӏаьржа тӀедарчий а долуш хьаьрса ю. КӀезиг ю уьш. Ламанца а, лахенца а хьаннашкахь хуьлуш ю уьш. Шишша цхьана кхеташ Ӏедал дац церан. Баннаш диттийн кондаршна кӀелахь до. Тойна май баттахь доккха. ХӀоьаш ал тӀедарчий а долуш хуьлу 5-9. ДӀай-схьай кхелхаш дац церан дахар. Цхьана меттехь хуьлу уьш. Котам тойна хиъначу хенахь меттах а ца йолу. Бос дӀадаханчу шеран екъчу бацах, гӀах дӀатарлой хуьлу цуьнан. Цундела атта бӀаьрг тӀе ца кхуьу цунна.\nLeq́, Лекъ (инг. Common Quail, оьрс. Перепел) — Котамийн тайпанах уггаре а жимах дерг лекъ ду. Ӏаьржа тӀедарчий а долуш, ал бос бу цуьнан. ЦӀога доца ду. ЧукӀело сирла ю. НӀаьнин лог кӀело Ӏаьржа ю. Меан хаьндарг къорза ю. Лекъаш ялтийн аренашкахь, цанашлахь хуьлуш ду. Шиъ цхьана кхетий ца лела уьш. Бен бацалахь а, ялташна юккъехь а бо лекъо, жимма ор а доккхий, чу бецаш а йохкий. Тойна май баттахь доккху. ХӀоьаш даккхийра тӀедарчий а долуш хуьлу 7-I5. Дукхах йолу хан лаьттахь йоккху лекхаша. Бацалахь лечкъий хуьлу уьш. Дитташ тӀе ховшуш Ӏедал дац церан. ТӀома гӀаьттича гена далале охьахоу лекъ. ТӀемаш тохар чиха а, дадар чехка а ду. Декар иштта ду боьршачу лекъан «пит-пипить, пить-пипить». Лекъийн даар коьртачу декъана бецан хӀу ду. Садолу хӀумнаш а йоу цара.\nQoqa, Кхокха (инг. Rock Pigeon, оьрс. Голубь) — Горга, дуьзна дегӀ а долуш, луьста, шера дегӀа тӀе йийшина месаш а йолуш ду кхокхий. Кхаа тайпана а, шийтта беса а ду уьш.\nӀаьржа корта болу селастНисъе\nБуьйсанан мокха хьозаНисъе\nХьуьнан эшар хьозаНисъе\nӀулга гӀайренашкара хьозаНисъе\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нохчийчуьра_олхазарш&oldid=5035252»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 18 июнь 18:41\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 18 июнь, 18:41.


Корах чу герз тоьхна, ларамза йоI ер юха талла долийна Нохчийчохь\nЦхьа могIа кхачамбацарш дитина полисхойн декъехь лаьттинчу Нохчийчуьрчу вахархочо ларамза корах герз а тоьхна, йоI ер толлучара аьлла, дIахьедина еаридийнахь прокуратурано.\nМаршо Радионо яздира, кху керлачу шеран буьйсанна корах чу тоьхначу герзо Соьлж-ГIаларчу школан 9-чу классера дешархо Д ерах.\nМаршо Радион хьостано дийцарца, микрорайонерчу шайн хIусамехь хIума кхоллучу чоьнахь гIентахь хиина Iен йоI корах чукхеттачу молхано йийра.\nДуьххьалчу цIачуьра керла шо даздеш, герзаш деттачу 20 шо долчу Росгвардин декъан эскархочун карах ларамза кхеттера герз. ТIаьхьо Росгвардин куьйгалло дIахьедира, и кIант инцидент хилале балхара дIаваьккхина вара аьлла.\nГIуллакхан материалашкахь билгалдаккхарца, цу буса бехкевечунна новкъахь ларамза карийнера Калашниковн автомат. Иштта ларамза масийттазза кхийсинера цо герз. Тилкхаза даьндарг кхозлагIчу гIат тIерачу корах чу а кхетта, йоьIан садолуче кхеттера аьлла, дийцина "Кавказан узел" агенталле прокуратуран векало.\nПрокуратурано бахарехь, талламаш дIахьочу хенахь герз карийна меттиг биглалъяккхаза ю, ситуацин экспертиза а, я талламан эксперимент а ца йина.\nЦул тIе, баккъал а цуьнгара даьлларг ма дарра теллина а даланза, дуьйцийла яц таIзаран барамах аьлла прокуратуран белхахочо. ГIалаташ нисдеш, талламчашна юха листа тIедиллина и гIуллакх.\nЛарамза стаг вийча зуламан кодексо я пачхьалкхана маьхза шина шарахь гергга белхаш байтар тIедожадо, я шина шарна набахтехь яккха хан туху. Оцу гIуллакхан хьокъехь гIуьттучу хеттарех элира махкарчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу хьостано.\n"Хетарехь, Соьлжа-ГIалин урамашкахь хьенан, мичара ду а ца хууш, тIеман герз хуьлу-кх Iуьллуш, хьанна а тIехьажийна, тоха йиш а йолуш? ШолгIа делахь, ша лаьттара герз схьаоьцучу заманчохь, ларамза нисделлий-те цуьнан дуьххьалчу цIийнан кхолгIачу гIатан корах масийттазза герз тохар?\nКхин а дуккха а деталаш ю цигахь, бакъ хила йиш а йоцуш", - аьлла "Кавказан узел" агенталле полицин эпсаро.


Бохамна цхьа гIулч гергахь\nБер ирхъолладелла ХIирийчохь - ца мегна нана уллехь йоцуш\nКъилбаседа ХIирийчохь ирхъоллавелла ненах къаьстина кIант\nСтенна хьо беро шена тIе куьг?\nКIира хьалха ерриг а ХIирийчоьнна дагахьбаллам хилла - ирхъоллавелла Зелги юьртара 9 шо бен а доцу къона вахархо. Гергарчара школа йо бехке, юьртахоша – доьзал. Москох балха яхана кIентан нана массех шо хьалха. Иштта баха тIедоьжна дукхахболучарна – бац ярташкахь белхаш.\nХуучара бахарехь, сагатдина 3-чу классехь волчу кIанта нанна, амма иза дац ша-шена тIекховда бахьана. Ирхъоллавала доккха бахьана оьшу.\nБерийн психолого Козинская Надеждас, ца ваьлла цIераволучо шеца дига деза шен бер, боху. "Шен шо бен дацахь а, беро сагатдо ненах даьлча. Ша жоьпе юйла хаа деза нанна", - билгалдоккху цо.\nДелахь а, еккъа цхьа нана бехке яр а дац нийса, тешна ю Козинская. Боккхачу доьзалехь вехаш ма хиллий кIант.\n" Цхьа проблема берах хьакхаелча, иза цуьнца цхьаьна кхуьш лела. Иза эца деза тидаме. Нагахь санна бер ша-шена чудоьлла, гонна дегабаамаш беш лелахь, школерчу психологна мукъане а тIедига деза. Амма менталитето ца торуьйту иза дан а", - боху Козинскаяс.\nГовзанчаша бахарехь, беранна бен-башха дац, ша муьлхачу бахьаница дас я нанас дIатесна – цунна цхьаъ ду, ахь болх карийна ша дIатесча а, керла доьзал кхоьллина дитича. Доккха бер кхета а тарло, жиманиг – ца кхета, цунна нана оьшу, бахьанаш ца оьшу.\n"Тхан ненан кхин дан хIума дацара, - дуьйцу 25 шо долчу кхечу доьзалерчу, шен нана а Москох болх бан яхна, цигахь яьхначу йоIа Ленас. – Сой, сайн йиший тхаьш дисира. Мамина тхаьш ца дезара ала а дац сан: цо дерриг а дора тхан дуьхьа. Москох болх бан а яхара тхо кхабархьама".\nЙоьIан нана хIинца БуьритIехь еха. Бераш кога шега ма хIиттаделли, цIаеана иза.\nБарт, чIана тоьаш йоцу доьзалш тидамехь кхобу берашца болх бечу полицин урхалло. Доьзалера хьал царна довзуьйту лоьраша а, куьпах жоп лучу полисхоша а.\n"Иштачех 229 доьзал бу БуьритIехь, 432 бер, - дуьйцу кхиазхойн гIуллакхехула йолчу полицин урхаллан куьйгалхочо Урумова Джульеттас. Цо бахарехь оцу доьзалех 60% тIехь я да, я нана йоцуш ду".\nШена тIе куьг а даьхьина, амма Iожалле кхача аьтто ца хилла бераш а ду. Уьш леррина тергалдо полицино. "Ларамза беро шена оьшуш доцу молха меллехь, иза а тидаме оьцу оха. Наггахь бен ца хилахь а, нисло иштаниг. Кхушара БуьритIехь хааделла дац ша-шен ден гIоьртина бер", - хаамбира Урумовас.\nКхиазхой муха ларбан беза суицид шена ярх? Цунна дац дуьззина дала жоп. ХIора доьзал латтабойла дац полицин тергонна кIел, кхечу гIаланашка балха эхар а дац церан дай-наношна доьхкийла. Статистиках теша бен а ца дуьсу цкъачунна – цо бахарехь, Кавказехь цхьа наггахь бен ца ле бераш кхетамчохь а долуш лехначу Iожаллах.


Керла схема юккъеяьккхина Нохчийчохь, тоьках долу декхар декхар лахдархьам. Цуьнана маьIан ду, ахча лучаьргара а, ца лучаьргара а, цхьа террачу барамехь из схьадаккха.\nНисса 5 шо хьалха, Нохчийчоьнан тоьках долу декхар 5 миллиард сом ца кхоччуш дара. ХIокху шарахь и терахь лакхдаьлла ах миллиардан соьман. Стохка регионехь ток латточу «МРСК-Северный Кавказ» урхаллан куьйгалхочуьнца Сельцовский Петрца, шен хилалчу цхьанакхетарехь, Нохчийчоьнан премьер-министро Эдельгериев Абубакара, хаам бира, бахархоша шен хеннахь ахча дIалуш ду тоьках, амма, иза, оцу урхалле дIа хIунда ца кхочу хууш дац аьлла. Нохчийн даржхочо талла деза аьллера, иза мичахь Iалаш деш ду.\nБахархошкара-м дIаоьцуш ду ахча. ХIинцалца, коммунала хьаштех ца доьвлий бен ца лучу нахана, дукха хIума ца эшнера, шайгара догIуш долу ахча дIадала. Хетарехь, Нохчийчохь санна яьккхий рагIанаш хира яц, коммунала ахчанаш дIалучу меттигашкахь. Хаа, хIинцлерачу Iедалца, забар, ахчанах хьакхлуш ерг-м муххале а, гена ца йолийла.\nХIара шо дуоладеллачу дуьйна Нохчийчуьра дукха бахархой цец-акъ боьвла, шайна тоьках дIадала дезаш долчу ахчанийн квитанцеш схьакхаьчча. Соьлжа-гIалара яхархочо Тамарас дуьйцира Маршо радиога.\nТамара: « Со ахча дIадала яхча, дечкен батана суна I944 сом тIетоьхна, чиллан баттан-2400 сов дина, зазадоккху баттан-I055 сом дина. ХIара хIун ду аш деш дерг, со инвалид а ю, ас баттахь 400 сом бен луш дац аьлча, иза шу цIенна ша мел долу декхар ду элира соьга. Муха хIоттина аш иза, аьлла хаьттича, цхьана гIишлоно мел дойу а хьожий, тIаккха, вовшахъ доькхъу мел йолчу петарна элира.\nТхан цIа чохь 70 петар ю, тIаккха-м иза, баттахь 280 эзар сом ма хуьлу».\nМуха, маца, бохучу хаттаршна жоп ахча схьаоьцучу кассирашна а ца хаа. Iедалан сацам бу, алар бен. Цундела, дукхачу къанойн санна, Путин Владимира шай масех де хьалха бахархошца дечу къамелехь, терго йира оцу коммуналан хьаштех дуьйцучуьнна. Оцу бахьанца шеко яц, Тамарийн шен а, шен махкахойн, оцу хIуманна тIехь бакъонаш йохош хиларна.\nТамара: «ДIадийцича а , схьадийцича а, иза Оьрсийчоьнан Iедалан сацам бу боху цара. Путинан къамел долчу хенахь, цуьнга хаттар делира Тюменера цхьана кIоштара яра моьтту суна и зуда,шайна I00, 200 соьмаш тIетоьхна коммунала хьаштех, цIенойн харж ю бохуш. Иза нийса дац.\nАш дала дезаш дац иза. И болх бечу организацеш дан дезаш ду иза, бохура цуо. Сан пенсии 6 бIе туьмий бен дац сан. Кхин дан хIума а ца хилла, ас дIаделира иза хIокху баттах. Цхьанна а агIора нийса дац иза. Путинс а бохура иза нйиса».\nШай бакъонаш йохош ю, оцу хIуманна цхьа терго яхьара аьлла, наха деш долу аьрзанаш а схьаоьцуш дац республикерачу прокуратурехь. Шай лулахо йолчу зудчуьнгара иза схьа ца эцна, аьлла кхин дIа а дийцира Тамарас.\nТамара: «Кхеле лура ду, прокуратуре а лура ду аьлча, шайна лучу ло олу тхоьга. Сан лулахочо Iайнаъ прокуратуре яхнера арз эцна, амма, цигахь а схьа ца эцна цуьнгара, шай ма эца аьлла аьлла. Ткъа, хьан аьлла иза, олуш а дац. ХIинца массо а баттахь тIедетталура ду боху иза».\nНахера ахчанаш схьаоьцуш цхьайолу урхаллаш а ца хилла куьйгашна цIена. Кхо шо хьалха, иштта гулдина долу 3I6 миллион сом лачкъийнера РКЦ олучу Iедалан урхаллан счетан тIера. Гарехь, тахана а, и кIоршме лоруш долу зулам динарг мила ву хууш дац.


Оьрсийчоьнца цхьаьна гIуллакхаш дар сацийна НАТО-но\nОхан-бутт 02, 2014\nБелги -- НАТО-н инарлан секретар Расмуссен Фон АНДЕРС, Охан2, 2014\nБрюсселехь шина денна вовшакхеттачу НАТО альянсан куьйгалхоша сацам бина Оьрсийчоьнца тIеман а, машаре а цхьаьнаболхбар сацон.\nОьрсийчоьнца юкъаметтигаш совцор коьрта сацам хилла Къилбаседаатлантикан тIеман альянсан хьалхарчу дийнахь тIеэцначарех. „Тхайн Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш юхера дуьйна схьа листарх а, хийцарх а болу сацам тIеэцна оха“, - элира цу хьокъехь НАТО инарла секретар волчу Расмуссен Фог Андерса.\nЦу Оьрсийчоьнна лазамечу гIулчаца цхьаьна алсамбоккхур болуш бу альянсо Украинин а, йоллучу Малхбалерчу Европин а кхерамазалла лакхаяккхарна лерина болу болх. И бохург ду уггаре а хьалха Украинин эскарий эвсаралла лакхаяккхарна а, церан тIамна кийча хилар Iалашдарна а, - хIунда аьлча альянсо динчу дIахьедарца, „цу пачхьалкхан тIамна гуьнахь долу эскар хилар НАТОна мехала ду“, - ткъа и дерриге а кхочушдан оьшуш йолу харжаш цигарчу урхалле дIакхачор а уггаре а мехалчу гIуллакхийн тIегIанна тIехь хир ду бохург.\nЦуьнан тоьшалла санна, НАТОн куьйгалхоша шайн сацамаш дIакхайкхинчул тIаьхьа масех сахьт а далале баьржира Цхьанатоьхначу Штатийн Конгрессо Украинин гIодарх болу сацам тIечIагIбина боху хаам. Цхьа миллиард долларна меха кредиташ цу пачхьалкхенна Iамеркано лург хилар а, Оьрсийчоьнна дуьхьал керла визийн а, экономикан санкцеш яхар а ду цу сацамехь билгалдаьккхина.\nНАТО тIеман альянсан куьйгалхоша иштта шинари дийнахь лерина кхайкхам бира Оьрсийчоьнан Iедале. Цу тIеман цхьаьнакхетараллин официала сайта тIехь зорбане баьккхина болу и сацам дIаболош яздина ду, НАТОн пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министраш цхьа ойла йолуш бу, низамца йоцу Оьрсийчоьнан Украине тIеман интервенци емалйарехь а, Украинин суверенитет а, цуьнан территори а цуо хьашар къобал ца дарех а аьлла.\n„Оха низамца доцуш лору Оьрсийчоьно ГIирмана аннекси яр. Оха кхайкхам бо Оьрсийчоьне сихонца дуьненаюкъарчу бакъоне а, низаме а юхаерзаре а, цуо дуккхаъчу дуьненаюкъарчу берташкахь шена тIеэцна хилла йолу жоьпаллаш кхоччуш дIакхехьаре а“, - бохуш яздо НАТОн куьйгалхоша. Цара бовзуьйту иштта Оьрсийчоьно ГIирма шен долаяккхар юхаддакхаре болу шайн сатийсам а. Амма и сатийсам кхочуш хилахь тамаша бу.\nХIунда аьлча, дукха хан йоцуш дуьйна керлачу пачхьалкхехь самабийла буьйлабелла болу гIирмахой карарчу хенахь кхин башха тешаш бац, цхьа Делан тамаша ца хилахь, шаьш Украинин куьйгакIела юхабоьрзур бу бохучух. Кхаарий дийнахь Евробертан сацамца совцийна ГIирмехула Европера кеманаш дIасалелар. Евробертан навигацин системано я ГIирмера догIу кеманаш тIе а дуьтур дац, я ГIирме даха шайн кеманашца а магор дац.\nИ сацам нуьцкъале бирзинчу сахьташкахь дуьйна цу хьолера некъаш лоьхуш бу меттигера бахархой. Симферополехь Iаш а, болх беш а йолчу журналиста Мавиле Халилс дийцарехь, Европе дIасабаха безаш болу меттигера бахархой Украине а боьлхий, цигарчу кеманийн порташкара арабовлу.\nМавиле Халил: „Симферополерачу дуьненаюкъарчу кеманийн портера, - аьлча а хIинцалца схьа-м яра иза дуьненаюкъара кеманийн порт, - цигара карарчу хенахь еккъа цхьаьна Москоха йоьлхуш рейсаш ю, кхин цхьа а рейс цигара еш яц. ХIинцалца шен хила йиш йоллучу объемехь цуо болх бинехь а, даха лууче массанхьа а тхан цигара даха йиш хиллехь а.\nХIинца цкъачунна кеманца новкъа вала аьтто луларчу гIаланашкарчу Украинин кеманийн порташкара бен яц – Одессерий, Харковерий, Днепропетровскерий я Киеверий бен. Ткъа цига цIерпоштица кхача йиш ю. Цкъачунна Украиница цIерпоштан зIен йолуш ю, цуьнца цкъачунна дерриге а дика ду.\nЦундела нах иштта лела. Тхан тхешан коллегаш а, масала, Брюсселе баха арабевлла хила боллу, цIерпоштица Киеве а бахана, цигара кеманца новкъа бевлира“.\nЦу юкъана Брюсселерчу НАТО саммитан декъашхоша шозлагIчу дийнахь дийцаре дира Оьрсийчоьно Украинина дуьхьал йинчу агрессино йоллучу Европехь а кхерамазаллин хьал керлачу тIегIане даккха езаш хилар гайтина бохург.\n„Доллучу дуьненна а дIагайта деза, – элира шен къамелехь цу альянсан куьйгалхочуо Расмуссен Андерса, - НАТОн дуьхьал туьйсуш болу кхерамаш диканца боьрзур боцийла. Вешан партнерна Украинина дан йиш йолу массо а гIо, политикан а, практикан а хьесапехь, вай цу пачхьалкхица цхьаьнаболхбарца билгалдоккхур ду“, -элира цуо.\nУкраинера хьал дуьйцуш ю НАТО\nНАТО саготта ю Оьрсийчоьно лелориг бахьана долуш\nНАТО: Оьрсийчоьно эскарш юхадахаран тоьшаллаш дац


Австрино бехкаш дехкина Оьрсийчоьнна\nАвстрин Iедалхоша Москохца шпионажалла лелийна аьлла, шайн пачхьалкхан эскаран хилла полковник бехкевеш динчу дIахьедарана дуьхьало йина Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло. Оцу шеконаша шина пачхьалкхана юккъе херо еана аьлла хета урхаллехь.\nАвстрин векал пIераскандийнахь тIекхайкхинера оьрсийн дипломатин векалалле. Венас цу кепара бехкбилларо "цецдаьхна" шаьш аьлла министраллехь.\nАвстрехь пIераскандийнахь дIалаьцна 70 шо долу полковник, иза Оьрсийчоьнна болх беш хилла аьлла, шеконаш кхоллаелла.\nЦIарца вуьйцуш воцчу полковнико 1990-чу шеран чакхенера дуьйна Оьрсийчоьнан тIеман талламчашка информаци кхачош хилла, пачхьалкхерчу миграцин кризицех а, Австрин тIеман авиацех а, артиллерийн системех а. Австрин эскаран штабехь бIаьрла доцчу даржехь хиллачу цо, хIора ши кIира мел долу Оьрсийчуьрчу шен кураторца цхьана а кхеташ, дан дезарг тIелоцуш хилла.\nАвстрин канцлеро Курц Себастьяна шога емалйина Оьрсийчоь. Нейтрале пачхьалкхна дуьхьал шпионажалла лелор хила йиш йоцург ду аьлла цо.\nКарабогIучу баттахь Австрин арахьарчу гIуллакхийн министран Кнайсль Каринан Оьрсийчу вахар а юкъахдаьккхина. Нагахь Австрино дохку бехкаш тIечIагIдахь Оьрсийчоьнца юкъаметиигаш телхар ю аьлла дипломато.


Шайн барамца даккхий а, кегий а эзарнаш къаьмнаш ду дуьненахь. Эзарнаш меттанаш а ду, хIора къомана а шена-шена делла. Меттан гIоьнца бIешерийн кIоргенера таханлерчу дийне схьаеана къаьмнаша шайн башхалла, вуьшта аьлча шайн-шайн ламасталлин культура. Цхьаммо ца къуьйсуш, дахаран бакъдерг ду, шен мотт боцуш къам хуьлуш цахилар. Къам хиларан коьрта билгало ю мотт. Дерригенан бух бу и. Мотт боцуш хуьлийла дац къоман культура, литература, оцу къоман шен гIиллакх. Иза дIабаьлча, лар ца бича, довш ду къам.


Бугаев Жамалай: Кхуьуш ю бIаьвнашка терго\nНохчийчоьнан альпинизман, спортан туризман федерацин вице-президент ша а ву бIаьвнийн фанат...\nОьрсийчуьрчу зорбано, чалахь байна маха карийча санна, дуьйцу кху деношкахь Нохчийчохь археологашна а, мохк толлучу жигархошна а лаьмнашкахь 300 шира бIов, маьлхан каш, ширачу заманера зил-хьаьркаш гучуевлла бохуш.\nХьехориг ю Нохчийчоьнах цхьа жима дакъа бен дIалоцуш а йоцу Iаьшха-Мартан лаьмнашкара Нашха. Дахначу шарахь Iилманчаша, мохкбезархоша, лома хьала а оьхуш, бинчу талламийн зераш ду дуьйцурш.\nХууш ма-хиллара, 1957 шарахь депортацера цIабаьхкийтинчу вайнахе Iедало ницкъаша дIатийсийтина шайн дай баьхна ломан ирхенаш. Цундела дукха ярташ йисина шаьш-шайна, цхьаллехь ширъяла, тишъяла, хIаллакъхила.\nМоцIара, ЧIармаха, ТIайсте, Хьайбаха… тесна дитина къоман аганаш, иттаннашкахь, бIеннашкахь.\nТахана алссам хеза лаьмнашка некъаш бу бохуш, бохкуш бу туристашна некъаш, тоеш ю бIаьвнаш, олий.\nОцу боламе шалха ду вайнехан хьажар. Цхьана агIор, вуно дика ду къомо шен бералла дIакхехьначу лаьмнашка, баннашка тIаьхьенна некъаш бахар. Вукху агIор – оьшурий-те, гIуллакх дерг а, доцург а хьала а кхуьйлуш, нохчийн лаьмнашца эвхьазваккха?\nДенъеш ю бIаьвнаш. Стенна? Туристан бIаьрг цецбаккха я къамо кхуьуш йитина ларш бIаьрлаяха? Реставраци ю еш цхьайолчу бIаьвнашна. Ткъа буй и экаме гIуллакх девза говзанчаш махкахь, диканиг до а бохуш, хIаллакдеш-м дац-те иэсан ниIмат?\nОцу доллучух а лаьцна Маршо Радионо къамелдира Нохчийчоьнан алпинизман, лаьмнаш талларан, спортан туризман федерацин вице-президентца Бугаев Жамалайца.\n- Сенсацех тардина боху Итар-ТАСС агенталло, 12-15-чу бIешерашкара бIаьвнаш, маьлхан кешнаш, шира зил-йозанаш карийна. Iилманна, археологина йовзаза оццул дукха объекташ хуьлийла дуй, я мохк цабовзарна ду-те и хаам баржор?\n- Мохк ца бовзарна боху хир ду агенталлаша – шайна хезнарг бен церан дуьйцийла ма даций. ТАСС-ан векалш махка а баьхкина, аренашкахула, лаьмнашкахула лела ма ца леллий.\nБакъду, тIемаш, депортацеш, кхидолу бахьанаш дуьхьал а дуьйлуш, вайна довзаза а дисина дукха. Амма бIов къайлаяккхалур яц. Иза къаьсташ, гуш ю. Хьалха, Советийн заманахь дукхахдерг теллина, билгалдаьккхина ду.\nДеккъа дIа, зама луьра а еана, цхьадолу хIуманаш дицдина вай, цхьадерш дага ца догIу. Хьалха баьхна археологаш, историкаш а бац тахана дийна. Цундела тIекхуьучарна шайна тахана гиннарг керла хета.\n- Сталинан депортаци йирзича цIабаьхкинчу нахах дукхахберш ца битина лаьмнашкахь баха, шера аренашкахула дIасабаржийна. БIеннаш километрш ю дайх дисинчу лаьмнашка, кхерчашка хьовса кхача. Цундела дукхахболучарна моьтту шайн дай баьхна бIаьвнаш йисина а яц. Дукха юй лаьмнашкахь бIаьвнаш?\n- Ю, Дала мукъалахь. Леллачу гамоне хьажча, дерриг а доха дезаш дара, делахь а, йисина дуккха а – тIе стаг ца кхачарна, масала, Нашхахь, цига нах ца буьту, некъаш бац, цундела а йисина дуккха бIаьвнаш, кешнаш, йозанаш, петроглифаш.\nБакъ дац и тайпа объекташ тидаме ца эцна, реестре ца хIиттийна бохург. И дерриг а дина ду. Ткъа дицдина. Тахана карладоккхуш ду дерриг а. Шайн болх беш бохку къона Iилманчаш, историкаш, археологаш. Масална цIейоккхур вай – Ильясов Леча, цуьнан хIинцца араяьлла "Петроглифы Чечни" ("Нохчийчоьнан зил-йозанаш"). Мехала жайна ду иза. Цо гойту шира бахам бевзаш хиллийла а, болуш буйла а.\n- Рееестре яьхна, эшахь реставраци ян а тарлуш йолу бIаьвнаш дукха юй махкахь?\n- Рееестр хIоттош а, цуьнца болх беш а, бIаьвнаш тергоне йохкуш а ю "Органца болчу ширачу бахаман даладархо" олу Iедалан хьукмат. Тхан тхан федерацино цуьнца цхьаьна бо болх, юкъахь кхоьллина оха къоначу Iилманчийн, мохкталлархойн "Евзашйоцу Нохчийчоь" тоба. Цара цхьаьна хIора шарахь а йоху реестре керла-керла бIаьвнаш, маьлхан кешнаш, зил-йозанаш, лаьмнашкара кхиболу шира бахам.\n- Сайна цIено дан хаьара, кибирчиг йотта хаьара, аьлла, шира бIов тоян а воьлла, иза хIаллакхйича, сох реставратор ма ца хуьлий! БIаьвнаш денйо бохуш, мехкан шира бахам хьебар ахь муха туьду, говза реставраторш буй махкахь?\n- Вай хIинца цхьацца хIуманашна тIаьхьакхуьуш ма дуй. Кхул хьалха йичу реставрацешна ( керла министр ву синбахамаллин, цул хьалха кхин вара), Итон-Кхаьллахь, кхечашхьа а – Iилманчаш реза бац, цара мага а ца дора бIаьвнаш иштта хьеян. Низамаша, Iилмано а бохург ца лар а ца деш йолийра ян хьалха йина реставрацеш.\nАмма тIаьххьарчу хенахь балха эксперташ, лицензеш йолу говзанчаш кхайкха болийна. Цунах кхаъ хилла тхуна а. ХIунда аьлча, и болх кIоргга Iилма девзачаьрга ца байтахь, вай бIаьвнаш юхаерзочу метта, йойур ю.\n- Туризм яржош, хIайт-аьлла беш белхаш бу махкахь. Оцо бIаьвнашна кхерам бохьий-те?\n- Дуьненан масалш схьаэцча, Рим, Карфаген, туристийн маршруташ дуккха а йолушшехь, уьш ма ю хьанна а ган мегаш. Нийсса, хила ма езза маршрут а йиллина, гайта ма-езза меттиг туристашна дIа а гайтина, цунах оьцучу пайданах вайна доладан хаахь, зен хир дац, пайда хир бу.\nВай вешан синбахам бовзийта беза дуьненна. Цуьнга хьаьжжина низам а, маршо а кхочур ю вайга ваьшка а кхана. Дуьненна Нохчийчоь евзаш хилча, хIинццалц латтийнарг нохчашна тIехь латто аьтто хир бац – вай девзаш хилча, вайн къоман исбаьхьалла, синбахам адамашна безаш хилча, вайна а хир ду дуьненахь даха атта.\n- Лаьмнаш теллина ахь, хьуна уьш дика девза. Нохчийчуьрчу бIаьвнийн яртех хьуна къаьсттина хазахетарг муьлха ю?\n- Массо а бIаьвнаш хаза ю, шайн-шайн башхаллаш а ю церан. Сайна хетарг эр ду ас, суна айса накъосташца теллина йолу уггаре шира бIаьвнаш хаза хета. Замано адамо йохоза тхуна карийнаш Шуьндахь ю, Итон-Кхаьллан макахь, уггаре шираниг юй те аьлла, чIогIа хаза бIов лаьтта цигахь.\nХьаркаройхь а ю, Веданан кIошт, генарчу заманера бIов, бакъду, тIамо дараш-м дина цунна – иза а ю хаза. Шира меттигаш, тайна меттигаш дукха ю вай, уьш талла еза, церан кхоччуш доладан деза, вайна царех пайда а, са а схьаоьцийла ду-кх.


Австрерчу Герасдорф набахтехь кхетамчу балош бу къона нохчий\nМарсхьокху-бутт 12, 2017\nНабахтехь нохчийн кхиазхойх дика адамаш дархьама\nАвстрерчу набахтехь нохчийн кхиазхошца дIахьош ю Европехь масала доцу проект. Цу проектехь цхьацца къепедацарш а, зуламаш а лелорна чубоьхкинчу кхиазхошца болх бо Венерчу нохчийн диаспорин векалша а, набахтехь болх беш йолчу социалан белхахоша а. „Кавказхойн тоба“ цIе ю цу проектан.\nШи шо сов хан ю Лахара Австри олучу бундеслаьттарчу кхиазхойн набахтехь и болх дIахьош болу. Цу юкъана иттанашца кегийчу нахаца белхаш бина проекташ авторша.\nЦхьаццаберш цу дIабаьллачу муьрехь набахтера маьрша а баьхна, цхьаццаберш керла тIе а баьхкина. Уьш дерриш а божабераш ду, и набахте боьршачу кхиазхошна лерина хиларна. Ткъа цаьрца болх берш Венера цхьа боьрша стаг, цхьа зудий ду, цу гIаларчу „Ичкерия“ а, „Австрерчу нохчийн нанойн маша“ а цIераш йолчу юкъараллин векалш болу. Набахтин куьйгаллица а, Австрин юстицин министраллица а цхьаьнаболх а беш кхоьллина ю и проект.\n"Воркшопехь" нохчо веш дерш хIун ду дийцаре до\nМуха хIун болх бо шаьш нийсачу новкъахь галморзах бевллачу Австрерчу нохчийн кегирхошца бохург Маршо радионе дуьйцу „Кавказхойн тоба“ проектехь дакъалоцуш йолчу набахтин социалан белхахочо Петерлин Александрас.\nПетерлин: "Воркшопехь" къоначу божаберашца йийцаре еш ерш тайп-тайпана теманаш ю. Масала, церан шайн жоьпалла йийцаре йо. Сох нохчо веш дерш хIун ду дийцаре до. Пунктуале хилар. Бусалба динан а, бусалба хиларан а баххаш, дин. Бакъволу нохчо муха ву?\nАвторитеташ я Iедалан белхахой къобал бар ца бар, иза вуно лазаме хаттар ду цу кегирхойн. Интенсиве иза а дийцаре до оха. Нохчийн култура а. Цул совнаха, цу къоначу божаберашна вуно мехала ду, нохчийн доьзалехь а, юкъараллехь боьрша стеган рол муха ю бохург.\nИштта доьзалшца дерг а дийцаре до, ницкъ бар, гIийлачаьрца муха хила веза. Иштта мехал ду, цаьрца оха къайленаш а ца еш, ма-дарра цаьргара дийлинчу талорех а, зуламех а къамел дар, цаьрга шайга цунах лаьцна дуьйцийташ. Иштта дийцаре до набахтехь а кхечаьрца ларам хила безаш хилар, масала, хехошца“.\nНохчийн берашца набахтехь дIахьош болу болх болабелча дуьйна схьа цу проектехь дакъалоцуш вара 4 шо герга хан тоьхна чувоьллина хилла волу хIинца 19 шо долу Адам. Да воцуш кхуьуш волу Адам 15 шо долуш шел дикка баккхийра болчу нохчийн накъосташа масийтаза къоланаш дан а, нахера телефонаш а, ахчанаш а схьадаха а вигнера иза.\nСо тIедогIучу кIирнах араволу, дуккха а хан яра суна кху чохь Iама а, ойла ян а\nБер долуш набахте кхаьчна волу Адам цу чохь кхиина жимстаг хилла. Масех де даьлча хенал хьалха дIахоьцуш ву иза, ша дикчу агIор гайтарна. Маршо радиоца интервьюхь цо дийцира, дукха ойланаш йина ша набахтехь ша лелийначун а, шен дахаран а, арахь шегара гIо-накъосталла а доцуш бехачу шен ненан а, йиша-вешин а бохуш.\nАдам: „Со тIедогIучу кIирнах араволуш ву. Дуккхаъ хан яра сан кху чохь Iама а, ойла ян а. Кхечаьрца къамел дан а. Эрна летарш ца оьший кхетта со, масала, футболах ловзучу хенахь цхьаъ хьайга хьаьжча, хьо соьга хIунда хьоьжу аьлла цунах латар, уьш лелон ца оьшу.\nСайн доьзалх а дукха ойла йина ас, сан да ма ваций кхузахь, тIаккха со кху чохь воллуш волшехь уьш арахь бехаш бу, ас царна деш цхьа а гIо дац. Ваьлла со и хIума лелийна. Ас хIун эр дарий арахь болчу сайн хенарчаьрга. Со а вара хьалха оцу паркашкахь лелаш.\nТхоьл баккхийха болу цхьацца нах тхуна тIе а богIий, аш хIара дан деза, шайга къамел ма дайталаш, иштта делаш, вуьшта делаш бохуш. Уьш шаьш а бара набахтехь хилла арабевлла. Цаьрга ладогIа мегар дац. Шайн доьзaле ладогIа деза, дас-нанас, вашас оолуш дерг схьаэца деза“.\nПетерлин Александра Герасдорферчу кхиазхойн набахтехь болх беш йолу дуккхаъ шераш ду. „Кавказхойн тоба“ санна проект шен белхан зеделлачохь хиллар яц шен боху цо, ткъа набахтерчу кхиазхошна цунах болуш болу пайда вуно боккха го шена.\nНохчийн тренерша гIо ца дича, суна цунах лаьцна берашна дийца хуур а дацара\nПетерлин: „Суна иза вуно пайдехьа проект йолуш санна хета. Уггаре а цу проектехь дикох дерг хIун ду аьлча, иза дIахьош берш цу берийн къомах болу нохчийн нах хилар ду. И бахьана долуш цара ийза а ца луш, эвхьаза дуьйцу шайна хетарг, царех теша а тешаш, шаьш дийцинарг цара даржор доцийла а хууш.\nИза чIогIа мехала момент ю. ХIара проект оха йолийча дуьйна схьа суна цу нохчийн берашца болх бан а, царех кхета а дуккхаъ аттох ду. Цаьрца къамел дан а атта ду. Цу берийн шайна шайн орамаш а, култура а ца евзаш хилар а гуш хуьлу цу проектехь, цу тIехь а болх бо оха. Ткъа нохчийн тренерша гIо ца дича, суна сайна цунах лаьцна цу берашна дийца хуур дацара.\nЦундела вуно мехала ду тхуна и болх тхайца бан нохчийн диаспорера векалш хилар. Суна и воркшопш бахьана долуш вуно дукха хIума а хиина, цу берашца юкъаметтигаш вуно то а елла сан“.\nНохчийн кегирхошца набахтехь „Ичкерия“ а, „Австрерчу нохчийн нанойн маша“ а цIе йолчу цхьаьнакхетараллийн векалша беш болу болх бийцаре бо кест-кеста Австерчу хаамийн гIирсаша а, иза Европехь а масала доцуш хиларна а, галмморзахбевллачу кегийрхошна иза вуно пайдехь хиларна а. ХIинцале а кхечу цу махкарчу набахтеша шаьш-шаьш долчохь ян лерина я ян йолийна, проектан авторшца цхьаьна а кхетта.


Нехан гIишлош «охьаотуш» ду Iедал\nIедалера къинхетам байна го нахана\nХIусам ерг мелла а ирсе ву, йоцург – декъазчул а декъаза ву, массо а къамнашлахь а санна, вайнехан кхетамехь а.\nТкъа халачул а халаниг ду, тIемашций, къам хIаллакдешший, лилхадоккхушший тIедеанчу Iедало, ша хIаллакдинчу Iедалан низамаш хуьйцуш, нехан кхолламаш а кегбеш хилар.\nДудаев ЖовхIаран а, Масхадов Асланан а заманахь бахархошна елла петарш, лаьттан дакъош, царна тIехь йина гIишлош, церан долахой бехке болуш санна, долара а баьхна, баккхий мехаш а бохуш, хIусамаш ахчанех юхатIеязъян йолийра Нохчийчохь цигара шолгIа тIом боьрзу мур тIекхаьчча. Керлачу хьакамаша ма-доьхху, кехат-орам боцучу гIишлойх баьхна дукха нах 2000-лагIчу шарера охьа схьа.\nЦхьана а дега я орца даккха а йиш йоцу категори ю воI я йиша-вешалахь тIемало хилла стаг доьзалехь волу нах. Цара даха а ца доху орца. Ур-атталла, шаьш схьакарийча, журналисташка я бакъоларъярхошка дерг дийца а ца баьхьа уьш. Царех ю, масала, Европехь ша а, шен ши воI а веха ПIетамат. Шен аз хазийта я еха мохк бовзийта а ца лаьа цунна.\n2007-чу шарахь, школа ма-яьккхи, хьаннашка вахана, тIемалойх дIакхетта ПетIаматан воккхахволу воI, куьг даьккхина. Кадыров Рамзанна тIе а йигина, ен санна хьийзийна иза. Цул тIаьхьа Соьлж-ГIаларчу хIусамах яьккхина. Деккъа дIа, бахка а баьхкина, ордер дIа а эцна, араяьккхина шен петарчуьра. 9 шо даьлла цул тIаьхьа, амма Кадыров Рамзан хьахийча а, я цуьнан сурт гича а мегаш яц ПетIамат, шен дог вон хуьлу, боху цо.\nПетIамат санна, хIусамех а бохуш, нах бIеннашкахь белхийна Нохчийчохь. Сецна дац, гергарчийн селхане тIех а етташ, хIусамех нах бахар тахана а.\nОцу декъанна тIекхетта хIинца вуно дукха кхиболу бахархой. Оьрсийчоьнан Iедало шен низамца керла кеп тIеэцна нахана хIусамаш долахь латто торуьйтуш. Керла «пачхьалкхан реестр» аьлла цунах. Цуьнца а догIуш, цIенош шайн хилар тIечIагIдан рогIера кехаташ вовшахтоха деза нехан. Ткъа и кехаташ даха я бух ца карабо, я даккхийчу ахчанашца яккха еза долахочун бакъо.\nИзза хьал лаьтта шайна цIенош ца дича ца бовлучу къоначу доьзалшна хьалха а.\nКхеташ ду, деррин а хила деза низамехь, беш ехар а, гIишлош цу тIехь йоттар а. Амма бюрократин хIазарший, къайлах-къулах бохучу мехаший садукъдиначийн ца тоьа цхьацца хьелашкахь я собар а, я ахча а. Уьш карахь дуьззина кечдина кехаташ а доцуш буьйлало хIусамаш йогIа. Амма хан ялале кхочу Iедалан цIарах тракторш, булдозерш. ДIахьокху дина девлла а, довлаза а цIенош, гонаха боьлхуш долахой а лаьтташ.\nИштачех сурт хIоьттина Шелан, ТIехьа-Мартанан, Гуьмсан, кхин а массех къоштан ярташкахь. ГIуларара даьржина хIара аьзнаш масала.\nГIулархочун аз: "Шайна бевза-бевзачаьрга дIаала, трактор ю кхуза ялийна лаьтташ, иза лаа дац. Вайн само йовшшехь, цiенош дIахьакха долор ду. Шелахь а хилла изза, нехан бIаьрг тIера боллушехь, гергахь лаьттинчу технико цIенош дIахьаькхна. Сема хила!"\nКов-керташ юхадоладаха декхаребина хIинца Нохчийчохь хIора а санна доьзал. Леткъамаш баржабо наха социалан машанашкахула цуьнца доьзна, и дан шайна кхераме доллушехь. Царех бу де-ши де хьалха Ютубехула евзаш йоцчу зудчо баржийна латкъам а.\nЮтубера аз: "ЦIенош доладаха бохуш делахь, уьш доладохург тахана шортта ахча доьху. Нехан и ахчанаш дац. Тохара вайн дайшна, дедайшна керт-кевнаш и хIума а ца лелош, тIера ял а оьцуш, селсоветехь тIеяздора. ХIинца массо а агIор нахера сом даккха гIерташ, сахаьдда массеран а.\nТахана нехан дан ма дац и ахчанаш. Тахана нах чохь яа хIума а йоцуш бу, таронаш йоцуш бу. Балхахь бац нах, некъахь бац. Белхан меттигаш яц кегийрхошна, уггар хьалха сан чуьра дуьйна дIа. Сан ши кIант ву зударий а болуш, доьзалш а болуш, бан белхаш а боцуш".\nШи бакъдерг лела махкахь массо а хIуманца. Нехан логикий, Iедалан бакъой. ВорхIа а дегара схьа шаьш чохь деха цIенош юха а стенна хьедо, ца кхета уьш. Ткъа Iедална раж еза, лаьа пачхьалкхехь хIора а адам шен бага хьаьжначуьра дIаса ца долийла, шен бохча дузуш дехийла.\nАмма Iедал шен декхарш кхочушдечу новкъахь а малонча хилча, галдолу дерриг. Дашна ала, Куьршалан къоштан прокуратуран сайта тIехь лаьтта цхьа хаам.\n«Бахархойн хIусамна йолчу бакъонийн меттигерчу Iедалша муха тIаламбо теллина прокуратурано. Гучудаьлла, кIоштан кхеташонан депутаташа бахархоша ечу гIишлойн барам къастийна цахилар. Оцу хьоло низам талхочу новкъабоху бахархой. Цуьнца доьзна депутатийн кхеташонан куьйгалохочуьнга дIахьедар а дина кIоштан прокуроран гIовсо Ахматов Джабраила», - боху сайто.\nМел мухха а делахь а, могIара бахархой хуьлу бехке. Шаьш-шайггара йоьттина бохуш, охьаотуш ю керлайина гIишлош. Эрна хIаллакхдеш ду, охьадилла деза ахча а кхоийна, доьттина цIенош, лардаш.\nРеза бац нах. Амма кхин леткъамаш бан меттиг а яц церан, цхьа ватсап, фейсбук я уьш санна болу, массара а дог дассош лелабе машанаш боцурш. Царна тIера йозанаш доьшу дукхахболучара, цхьаболучарна – Iедална неIалт алархьама, Iедалхоша – и нах леца а лоьцуш, Кадыров Рамзанна хьалха белхорхьама.\nКхин цхьана зудчо а балхабо нахера баланаш Ютубехула\nЛаттанашна тIехь хьарамлонаш лелийна юртда чуволла хьийзош ву Нохчийчохь\nIалашонаш, проекташ, инвесторш, ишта кхин дIа а...