Мудир ШоIипан дIакхалхарх лаьцнарг - 11 Февраля 2016 - NAHI\nГлавная » 2016 » Февраль » 11 » Мудир ШоIипан дIакхалхарх лаьцнарг\nНаиб ШоIип дIакхалхарх лаьцна дуккха а дийцарш ду нохчийн а, оьрсийн а, кхин долчу къаьмнин историн а, исбаьхьаллин а литературехь а. Иза кхеташ ду, хIунда аьлча, ШоIип йоккха меттиг дIалаьцна ву, Къилбаседа Кавказехь «Имамат» аьлла, исторехь цIе дIаяхана йолу пачхьалкх дIахIоттош.\nГIараваьлла тIеман баьчча а, пачхьалкхан гIуллакххо а хилла ШоIип. Имам Шемална тешаме наиб хилла иза. Цуьнан заманхоша дечу тоьшаллашца, ша дийна висинехь, мел йоккха киртиг тIехIоттарх, цу тешамах вухур волуш ца хилла ШоIип. И лакхахь дийцина долу хьуьнарш ШоIипан хилар, мостагIаша а тIечIагIдеш хилла. ДIакхалхале хьалха, имам Шемала, Нохчийчоьнан мудир хIоттийна а хилла ШоIип: кхечу дешнашца аьлча, Нохчийчохь болчу наибийн коьрте хIоттийна хилла иза.\nНаиб ШоIипан тIеман, пачхьалкхан дахарах лаьцна дийцина оьрсийн инарлаша а, нохчийн а, дагестанан а, оьрсийн а, европин историкаша а, иштта Европера дипломаташа а [1–5]. Царна юкъахь, шайна тIе тидам бохуьйтуш бу: Хожаев Далханан «Шоаип-мулла Центороевский» (книжкин тIехь: Чеченцы в Русско-Кавказской войне), Дадаев Юсупан «Шуаиб-мулла Центороевский – сподвижник Шамиля» цIераш йолу белхаш.\nДIадолош ма-аллара, дукха дийцарш ду наиб ШоIип дIакхалхарх лаьцна, цунна гонаха а. Амма, доккхах долчу декъана, къаьстийна иза билгалдаккха луур ду, бакъдолчунна генахь долу дийцарш ду уьш. Цу тайпа наиб ШоIипах харц дийцар яздинчех ю, Дагестанера яздархо Мариам Ибрагимова . Цу авторо яздинарг, харцхилла ца Iаьш, наиб ШоIип сийсазвеш харцо а ю! Цу тайпа дийцарш церан яздан аьтто хиларан бахьанех хета, ма-дарра долу бакъдерг цIонтароша, вовшашна юккъехь дийца а дийцина, амма зорбане ца доккхуш дитина хилар. Иза кхеташ а ду, хIунда аьлча, цIонтарошна, чIогIа лазаме хилам хилла иза, хIинца а, оццул хан яьллашшехь, цу хиламо дегнашна йина чевнаш юьззина йирзина олийла а дац. И чевнаш юх-юха а меттах йохуш ду кху тIаьххьарчу заманчохь ШоIипан дIакхалхарх лаьцна долу харц дийцарш карладахар. Цу дийцарин бух бу, шен заманчохь оьрсийн тIеман куьйгалхоша пропагандин Iалашонца яздинарш. (Донесение Кастильона МИД Франции Гизо от 18 мая 1844 г. Фонд департамента Генерального штаба. Д. № 113. 12.)1 Амма цхаболчу наха и дийцарш, шеко хила йиш йоцуш бакъдерг санна, массо а агIор даржош ду.\nТхан кхузахь еккъа цхьа Iалашо ю: дайшкара дуьйна схадеана долу, цIонтаройн къанойн, ШоIипан дIакхалхарх лаьцна долу дийцарш халкъана довзийтар. Бусулбан Iилма хууш, хьекъале, майра, каде, хьуьнар долуш, озабезамаш беш воцуш, ша низаме, цу низамна кхинберш тIетеIош, амма буьрса а, сиха а амалш йолуш хилла бохуш, вуьйцура ШоIип цIонтаройн къаноша.\nШоIип, ЦIоьнтарарчу КIорни-некъен, Мохмадан кIант ву. ЦIонтарой, доккхачу кхаа гаре бекъалуш бу: иэжа-эвлахой, Iаьлбиг-эвлахой, теза-кхаллой.\nКIорни-некъе, иэжи-эвлахойн гар ду. КIорнин кIант Суьнтар, цуьнан кIант Бурнакъ, Бурнакъан кIант Чаьлбиг. Цу Чаьлбиган кIентий хилла: Бахьад, ГIазбиг, Муртаз, Хьаса, Iама. ГIазбиган ши кIант хилла: Дада а, Мохьмад. Цу ГIазбиган Мохьмадан, кIант ву ШоIип. Ткъа и Мохьмад дешна стаг а, молла а, хьаьжа а хилла. Хьаьж диначул тIаьхьа, Мохьмад-Хьаьжа аьлла, цIе дIаяхана цуьнан.\nДешна нах, нохчаша, шайн ярташка молла кхойкхуш хилла цу хенахь. Иштта, Билт-эвла молла кхайкхина, дIавигна Мохьмад-Хьажа а. Билт-эвлах, хIинца, Тухчар олу. Иза, Дагестанан, Новолакски районна чуйогIуш ю. Хууш ма-хиллара, иза, нохчийн (аьккхийн) юрт ю. Нохчийн халкъ Сибрех дигале хьалха, Дагестанан, Ауховски района чуйогIуш хилла иза. Нохчийн халкъ Сибарехара цIа дирзича, Дагестанера арабаьхначу нохчашна, шайн ярташкахь баха пурба ца делла Советан Iедало, яртийн цIераш хIинца а, юхаметтахIиттийна а яц.\nЦу Билт-эвлахь, 1804-чу шарахь, дуьнентIе ваьлла ШоIип бохуш дуьйцу историн хьостанаша. Билт-эвлахь, уьш мел Iийна ца хаьа. Амма, Гихтахь а молла хилла Мохьмад-Хьаьжа бохуш, дийцира цIонтаройн къаноша, КIорни-некъех волчу БатIалан, Абумуслиман Сайд-Мохьмада (1919–2008) а (Iаш, Соьлжа-гIалахь вара иза), Бахьин Якъубан Iалавдис (1932–1996) а (Iаш, Соьлжа-гIалахь вара иза), шайна иза, шайл баккхийчара дуьйцуш хезна бохуш.\nТкъа Гихта, нохчийн уггаре а, яккхийчу а яртех цу хенахь а хилла, хIинца а ю. Гихтахь уьш баьхна хиларо аьтто бина аьлла хета, тIаьхьо Наиб ШоIипан, Нохчийчохь шуьйрра уьйраш дIатаса.\nШемал, Нохчийчоьнан имам хьалхатеттинчех а ву ШоIип. Хууш ма-хиллара, Шемил, Нохчийчоьнан имам, 1840 бIаьстненан юьххьехь, Хьалха-МартантIехь хиллачу нохчийн къоман векалийн гуламо дIакхайкхийна ву. И гулам кечбеш а, дIахьош а, жигара дакъалаьцначарех а ву ШоIип.\nШа имам дIа ма-хIоьтти, Нохчийчоь, 4 вилайате екъна имам Шемалас. Нохч-Махкан вилайатан коьрте, ШоIип хIоттийна цо. Оьрсаша, «наибство Мичиковское», я «Ичкерийское» олуш хилла цунах.\nЯьсса (Аксай) а, Хули (Хулхулау) а, Мичикх (Мичик) а олу хиш хилла цуьнан дозанаш, ткъа наиб ШоIипан тIеман куьйгалли кIелахь хилла, Аьккхийн вилайет (наибство Ауховское) а, оьрсаша, «Наибство Большая Чечня» олуш болу мохк а. Цуьнан дозанаш хилла, Органний, Хулиний юкъахь болу мохк. Цу хьокъехь дуьззина яздина Ю. Дадаевс а, Д. Хожаевс а [1, 5].\nАла деза, Хожаев Далхана шуьйро яздина ШоIип дIакхалхаран хьокъехь а, бахьанех а лаьцна, цо яздинарш, доккхаха долчу декъана цIонтарошкара схьаэцначу информацина буха тIехь а ду. Амма цхьадерг, хийрачу нахера а ду. Цундела, баккъала хилла долчуьнца, цхьаьнадогIуш дац.\nШоIип веран бахьанаш ишта дийцира, ЦIоьнтарара къаночо, КIорни-некъех волчу Бахьин Чомакхан Салмана а (1914–1992) (Iаш ЦIонтрахь вара иза). Теркал дехьахь луьра тIом хилла, адам а дукха хIаллак хуьлуш хилла, амма ШоIип юха волуш ца хилла, юх-юха оьрсашна тIелетарш деш. ТIаккха, цуьнца девне ваьлла цуьнан девешин, Дадин кIант Оьлжа, «…хIара нах хIаллак ма байта, IадъIе, юхавала» аьлла. ТIаккха ШоIипас иза, циггахь тур тоьхна вийна. Юха хIорш цIа бирзинчул тIаьхьа, шен шичин тезет схьаоьцуш, тезетан да а хилла иза бохуш, дийцира цхьаболчу къаноша.\nТкъа хьовсур вай, оьрсаша хIун яздо цу хиламан хьокъехь: «Стохка март баттахь 1843-чу шарахь, Шуип-моллин тIеман бIоно Моздокна тIелетарш деш, полковник Циклауровн аьтто хилира, мостагIочунна баккхий ницкъаш тIеберзаро, цу тIамехь нохчий эшийра, амма ШоIип-молла юхаволуш ца хиллера, нуьцкъашха тIамна тIеберзош хилла тIемлой, цул сов, Нохч-махкара ЦIоьнтара юьртара лоруш волу стаг, тур а тIоьхна вийна цо».\nГуш ду, къаноша дийцинарг а, оьрсаша цу хиламах яздинарг а, цхьаьна догIуш хилар: тIом Теркал дехьахь (Моздокехь) а, луьра а хилла.\nТкъа вуьшта, билгалдаккха лаьа кхузахь, дIабоьдуш тIом болуш, тIеман баьччица девне ваьллачунна муьлхха а заманахь, луьра таIзар деш хилла. Изза низам, Имаматехь а хилла. Схьахетарехь, Оьлжин гонах болчара аьлла хир ду Оьлжега, иза ШоIипан шича волу дела, цо цундела, цунна хIумма а дийр дац моьттуш, и «шайн стаг сацаве, ма дайьийта ала хIара адам, юхавала ала цуьнга» аьлла. Ткъа ШоIип, лакхахь ма-аллара, цхьана тайпане озабезамаш беш ца хилла; низам, уггаре хьалха а, чIогIа а шен нахаца чекхдоккхуш хилла.\nВай тидаме эца деза, имамат пачхьалкх дIахIоьттина дукха хан ца хилла, цуьнца тIом беш ерг, цу заманахь уггар йоккха а, ницкъ болуш а пачхьалкх хилла. Оцу шен ницкъаца тоьлла долу дакъа Къилбаседан Кавказе теттина хилла Россис. И тайпа мостагIа юхатоха, дерриг дахар Нохчийчохь, тIеман низаме дерзийна хилла. И низам лардар, чекхдаккхар наибашна тIедиллина хилла, цара шаьш и чекхдоккхур ду аьлла йина чIагIонаш а хилла. Амма адамашна, къаьсттина нохчашна, даиманна а шайн лаамехь баьхна болчу, цхьана а тайпа олалла шайна хууш йолчу исторехь хилла доцчу, атта ца хилла цу луьрачу пачхьалкхан низамах бола.\nКхин цхьаъ билгалдаккха деза кхузахь, нохчаша, луларчу Дагестанера къаьмнашка хьаьжна дуьстича, бусалба дин тIаьхьо тIеэцна хилла. Цу бахьанина, бусалба динан низамо, кIоргге орамаш тесна ца хилла нохчашна юккъахь. (Докладная записка о зачинщиках убиения Шуаип-Муллы «25» Мая 1844. с. Червленная, № 868 Командующему Войсками на Кавказской Линии и Черномории Господину Генерал Лейтенанту и Кавалеру Гурко. 8) 2\nЦIонтаройн къаночо КIорни-некъен Таьмбин Джабрин Ахьъяде (1913–2000) (Iаш цу заманахь, Гуьмсан кIоштан Комсомольскехь вара иза), хаттар дича: «ХIун бахьана дара, ШоIип веран?» аьлла, цо элира: «Уггар коьрта бахьанех бахьана дара, цу заманахь болчу вайнахана, шайн Iадаташ Iад а дитина, дуьззина шариIат тIеэца цалаар. ХIинца а хийцаделла хIумма а дац цу тIехь», аьлла, тIетуьйхира цо. Лакхахь йийцина, тIом беш йолчу, хIинцца бен дIахIоьттина йоцчу пачхьалкхан низамца доьзна долу кхачамбацарш, къаьсттина хаалуш хилла цIонтарошна, хIунда аьлча, ЦIоьнтара, вилайетан коьрта шахьар хилла, наиб ШоIип кхузахь Iаш волу дела. Цундела, пачхьалкхан низаман чIагIалла, кхузахь болчарна, кхечу вилайетехь йолчу ярташначул сов хаалуш хилла.\nЛакхахь вай дийцинчу бахьанашна тIетоха деза, ШоIипан амалан сиха хилар. Оцу дерригено кхуллуш хилла ШоIипанний, юьртахошний юккъехь цакхетарш, резадацарш. Ткъа юьртарчу наха и тайпа меттигаш хилча, ШоIипан нахе бехк боккхуш хилла, шайн стаг сацаве олий.\nЧомакхан Салмана дийцира, цхьана дийнахь ЦIоьнтаран маьждиге нах гулбина, царна дов деш хилла ШоIип. Ма-дарра, муьлхачу гIуллакхна тIехула хилла ала хаац, амма пачхьалкхан низамаш кхочушдаран хьокъехь хилла и довдар. ТIаккха цIонтароша аьлла, ШоIипан маьхче, Чомакхан Салманан дайх волчу, Бахьадан Элдарханан кIанте Iалхане: «IадъIе ала цу шайн стаге, кху нахана веза ца веш». ТIаккха Iалхан вистхилла ШоIипе, кху нахан дов ма де аьлла. Амма ШоIип, лакхахь ма-аллара, сиха стаг хилла, цуьнга лан ца делла шега Iалхана бехкбаккхар, иза, тур а даьккхина, Iалханна тIехьаьдда, тIаккха, шен тур баттара а даьккхина, Iалхан хьаьдда цунна дуьхьал. Нах юкъагIоьртина: цхьаболчара Iалхан сацийна, вукхара ШоIип схьалаьцна. Царах цхьамма, иза Iалханан ненан вашас, Окин Итара [8, 506 агIон тIе, № 12], ШоIип тIехьашха схьа а лаьцна, цуьнга, тур ца лестадайта мара а воьллина, маьждиган гу тIера чуластийна. ШоIипа ша чу воьдуш хьаластийначу туьро Итаран чои тIера кийсак яьккхина хилла, боху. Мухха делахь а, кхин тIаьхьало йоцуш дIадирзина и дар-дацар.\nАмма, юьртахойн резабацарш кхин а хуьлуш хилла, ткъа цара, цуьнан верасашка олуш хилла, шайн стаг сацаве. ТIаьххьара собар кхачийнарг, ШоIип веран барт кхоллабалийтинарг хилла, цо, шен дешича волчу Хомутайн йоI, шена уллерчу стаге маре яла хьовзор.\nЗуда ялоран-яхаран хьокъехь, Имаматан низамах яздина ду, лакхахь балийначу авторша Ю. Дадаевс, Д. Хожаевс [1, 5]. Зуда ялоза висинчуьнга, зуда ялаяйтар, маре яхаза ерг, маре яхийтар тIелаьцна низам хилла, и кхочушдар наибашна тIедиллина а хилла.\nЦIонтаройн къаночо, КIорни-некъен Чаьлбиган Хьасайн тIаьхьенах волчу, ГIойтуркъин Шайх-Ахмада а (2010) (Iаш ЦIонтрахь вара иза), кхи болчу къаноша а дийцира: наиб ШоIипан уллехь хилла МIаьжиг цIе йолуш стаг [8, 502–503 агIон тIе, № 118]. ШоIипна, чIогIа муьтIахь а хилла иза. ШоIипна, МIаьжиг, Хомутайн (Чаьлбиган Iамин кIант) йоI езаш вуй хиина, боху.\nТкъа Хомутайн йоI, ЦIоьнтарахь уггар хазачех хилла, цу тIе, кура а хилла боху. ШоIипа, Хомутайга, йоI цу МIаьжиге дIаяхийта аьлла. Хомутайс жоп делла, ша дуьхьал вац, нагахь йоI реза елахь. Амма йоIа, ша реза яц, цу стаге яха, аьлла. ТIаккха ШоIипа, и йоI резаярхьама, зинданна чу йоллийтина.\nЗиндан, хIинца набахте олу цунах – цу заманахь ор хилла. И ор, Кхеташонан коьртехь хилла боху.\nАмма ша ор чу йоьлча а, йоI, юха ца яьлла. Хомутайн хIусамнанас а, бехкбаьккхина хилла боху шен цIийн дега, и йоI хьийза хIунда йойту ахь аьлла.\nЙоI ор чу йоьллича, ШоIип вен, барт кхоллабелла цуьнан верасийн. ШоIип вен сацамбеш, цунна бехке диллинарг хилла, цкъаделахь – йоI ор чу йолларо тайпанна тIе эхь даийтина бохург а; шозлагIа делахь – цо, хьалха, Теркал дехьахь тIом беш вийна волу шен шича а; кхозлагIа делахь: юьртахоша кхарна, и шайн стаг сацаве бохуш, дохкуш долу бехкаш а. ШоIип вуьйш дакъалаьцнарш бу: Элтай (Чаьлбиган Iамин кIант, ШоIипан а, и вуьйш дакъальцначеран а дешича хилла иза), Хомутай (йоьIан да), Соьлжа (Чаьлбиган ГIазбиган Дадин кIант – ШоIипан девешин кIант, цо Теркал дехьахь вийначуьнан ваша), Мишта (Чаьлбиган Бахьадан Татархин кIант, царех уггар жимахверг).\nЦхаболчара дуьйцу и Мишта юккъе озийна хилла, Бахьадан тIаьхье, ШоIип веран декъахь хилийтархьама бохуш: ШоIипан чIир лаха верасаш ца хилийта.\nШоIип, ша юьрта юхавирзича, Лаха-юккъехь ваха вахьахиина хилла. ХIинца, Эциг-некъе юккъехь, МагамалиевгIар Iаш болу меттиг, цуьнан дакъа хилла бохуш дуьйцу. Цунна, гена воцуш Iаш хилла Элтай (хIинца КIорни-некъен Дадашев Тажа Iаш волчохь), ткъа Хомутай а, Соьлжа а, Мишта а, Лакха-юккъехь Iаш хилла.\n1844-чу шеран март баттахь, Iуьйра-ламазан, хан хилла боху иза. ШоIип, ламазан гIуллакхна араваьлла хилла боху, белшаш тIетесна кетар а йолуш. Юха чувогIуш, кхара, тIекхайкхина боху иза, шайн цхьа гIуллакх ду аьлла. ТIевеъча, шаьлтанаш етта йолийна цара цунна. ШоIипан карахь гIуммагI бен хилла яц, цу гIуммагIца, дуьхьало еш а хилла цо. Цу хенахь тIекхаьчна, цуьнан гIаролан куьйгалхо Хьамза (Оки-некъе). Цо, етташ йолчу шаьлтанашна кIелхьара ваккха, чуийзош хилла ШоIип, амма, ша кхерамазалла ларош хиларе терра, шен герзаца, новкъарло ца йина цо – ШоIип дIакхелхина.\nШариIато ма-бохху хилча, Хьамза, ШоIипна тIехIоьттина, лата везаш вара. Ткъа иза, нохчийн Iадаташа ма-маггора лелла. Ткъа Iадаташа, цхьанна а тайпа бакъо ца ло цунна, цхьана цIийнах болчу нехан девнна юккъехь, цхьа а агIо лаца. ДIакъасто гIорта веза, амма ишттачу девнехь дакъалацар, Iадаташка диллича нийса ца хилла. Цунна лерина а дара, лакхахь аьлла долу, бусалба дино, кIоргге орамаш тесна ца хилла нохчийн дахарехь бохург.\nШоIип вийначул тIаьхьа, берриге КIорни-некъа юьртах бевлла. Юьртах бовлуш, ши некъ хаьржина цара: цхьаберш (Элтай), ЧагIанкхахула (цIонтаройн Яьсси-хи йистехь йолу кIотар) Яьссица охьа, Таьшкичу бахана, вуьйш, ГIоьрдалхула, Коьжалгин дукъ тIехула дIабахана.\nМассо а цIарца вийца, муьлхачу некъахула дIабахана ала ца хаьа, амма Хомутай шен доьзалца, схьадийцарехь, Мишта а, цуьнан вежарий Коьжалгехула дIабахана.\nИмам Шемал, ШоIип вуьйчу хенахь, Iаьндахь хилла кхеташо дIахьуш. Цу дивано сацамбина хилла, ШоIип мудир хIотто. ШоIип вийна аьлла, хаам шега ма-кхеччи, Шемал массо хIума дIа а тесна, дукха сиха, ЦIоьнтара ваха новкъа ваьлла хилла. ШоIип вер Iаламат чIогIа новкъадеана хилла цунна, бохуш дуьйцу цуьнан заманхоша.\nЦкъа хьалха Iаьндийн тоба, ЦIоьнтара чуян гIоьртина хилла, амма цIонтароша, юьрта чу ца битина уьш. Цара аьлла хилла боху: ШоIип шен наха вийна, ткъа уьш юьртара арабевлла, юьртахь аш дан хIума дац.\nКхузахь билгалдаккха деза: Имаматехь имам Шемала хIоттийна низам хилла, пачхьалкхан чоьхьара низам лардар, Нохчийчохь суьйлаша дIахьош, ткъа Дагестанехь нохчаша дIахьуш – озабезамаш ца байта, хIоттийна хилла и низам.\nИ чоьхьара низам лардаран тоба, тIекхиина Коьжалгин дукъа тIехь, цу агIор дIабаханчийн цхьана декъана. Ткъа цу декъо цигахь, кара ца бахархьама, луьра дуьхьало йина. Зударий, божаршца цхьаьна хилла боху, леташ. Цигахь байинчеран массеран а цIераш ца хаьа, амма, схьадийцарехь, цигахь вийна Хомутай, цуьнан, маре ца йоьдуш дуьхьал яьлла хилла йолу йоI, кхин цхьа йоI а. Миштин воккхаха волу ваша а, да а, кхин а божарий, зударий а. Цара, дуьхьал леташ, 13 суьйли вийнера бохуш а дуьйцу. Амма хила мегаш ду, цу байинчеран терахь тIетоьхна хилар а, и терахь дехьара а, сехьара а беллачийн хилар а.\nЦеран декъий, ЦIоьнтара хьаладеана боху.\nИмам Шемал, шен бIоца юьрта веана. Юьртахь талламаш бинчул тIаьхьа, жамI дина хилла боху: «ШоIип вер, юьртан бертахь хилла» аьлла. Цу бартана бехке лерина, цо, вен кхиэл йиначеран терахь а дуьйцу тайп-тайпана. Оьрсийн хьостанаша чIагIдо, юрт йохийна, ткъа мел-долу адам (100 сов), жима-воккха а ца къестош байина бохуш. Юьртахоша а даладо, цу байинчеран тайп-тайпан терахь. Цхьаболчара: 40–50, вукхара: 80–100 адам дийна бохуш дуьйцу. ЦIонтаройн къаночо, КIорни-некъех волчу БатIалан, Ташун кIанта Сайдас (1905–1996) (Iаш, ЦIонтрахь вара иза) дийцарехь, вериг а 40 стаг вийна олура. Хан дIа мел йоьду, терахь сов долу. Оьрсийн хьостанийн тIеIаткъам хила а мега иза, хIунда аьлча, хьалха, цу оьрсийн хьостанашна тIекхача массеран а аьтто бацара. (Список Чеченцам с их семействами, участвовавшим в убийстве Шуаип муллы и явившихся в покорностиею нашему Правительству. 60–70»)3\nВай массо хIума тидаме а оьцуш теллича, и имам Шемала кхиэл йина, байинчеран терахь иштта лакхара хила йиш яц. ХIунда аьлча, имам Шемала, кхиэл, шарIо бохучунна тIе а доьгIна еш хилла. ГIалат даьлла а хила мега. Схьахетарехь, имам Шемалан омрица байина бохучарна, хенан йохаллахь а, адаман иэсо а тIетоьхна, берриге а, цу гIуллакхна гонахьа кхолладеллачу кхин бахьанех белларш: Теркал дехьахь вийна Оьлжа, Коьжалги-дукъ тIехь шина агIорхьа белларш (цу юкъавогIу 13 суьйли а), иштта ШарIан кхелаца байинарш а.\nИмам Шемалан, хIора юьртахь, шен къайлах белхалой хилла, нахана юкъахь дерг схьагулдеш. Цара елла хира ю имам Шемале, ШоIипан верасашка, шайн стаг сацаве баьхначеран хьокъехь информаци. ТIаккха, кхин цхьа хIума а ду, ШоIип вийначул тIаьхьа, юьртах бевллачарех цхьамма, гу тIера чу, цIераш а йохуш мохь биттина боху, хIай хьенех-минех, и вай дийцинарг кхочушдина оха бохуш. И хаам, Шемале дIакхаьчна хила а мега.\nБахьин Чомакхан Салманас дийцира, кхиэл яран а, иза кхочушяран а хьокъехь: имам Шемала ша кхиэл еш аьлла боху, «…юьрто бертахь вийна ШоIип. Цундела, цунна бехке, ШоIип вуьйш дакъальцнарш хилла ца Iа».\nКхиэл кхочушйина Лекха-юккъехь, ишколна дуьххьал, кешнашка боьду некъ къаьстачохь, КIорни-некъен БатIалан Абумуслиман, Iабдул-Хьамидан йолу меттигна, некъал дехьа дуьххьал йолу меттигехь. Малх чубуза хан хилла боху, и кхиэл кхочушъен хан. Имам Шемал хилла, шен гоца цигахь. Резабоцучеран аьзнаш а, хилла боху. ТIаккха, вен кхиэл йинчарна юкъахь волу, Окин кIант ГIинжалха вистхилла боху, кхечу, ша санна вен кхелйинчу нахе. Цо, цаьрга аьлла боху: «ХIара, лелаш ерг Делан кхиэл ю. Делан кхиэлана реза а хилий, Деле вайн къиношна гечдар дехий, есанаш деший, Далла дуьхьалхIитта кечло» аьлла. Имам Шемалас, шена уллехь волчу гочдархочуьнга хаьттина боху, хIун бохуш ву и стаг аьлла. Цо цуьнан къамел гочдича, Шемалас аьлла боху: «И стаг, кхарна юкъавогIуш вац» аьлла. Иштта, царна юкъара, ГIинжалха дIаваьккхина боху.\nБатIалан Ташун Сайдас дуьйцура, ШоIипан чурт, имам Шемала ворхI сту а боьжна, ЧагIанкхара баийтинчу тIулгах дина ду, бохуш. И чурт хIинци а лаьтташ ду: ша дIаваллалц ШоIипан кошан а, чуьртан а дола а деш вара БатIалан Ташун Сайда. ХIоллам а богIийтина, боху цунна имамо. Шемала богIийтина и хIоллам, хенан йохаллехь дIабаьлла. ХIинца болу итт хIоллам боьгIна, ШоIипан цIийнан наха 1998-чу шарахь, БатIалан Абумуслиман Сайд-Мохьмад хьалха а волуш.\nКъаьсттина билгалдаккха луур дара, кхин а, ца хилла болу хиламан хьокъехь дерг. Хууш ма-хиллара, Кавказан тIамах яздиначара массара, Ташу-Хьаьжьа дIакхелхина хан, 1843-шо ду олу. Амма, ЦIоьнтарарчу дукхаха болчу къаноша дуьйцура, ШоIип лахьти чувилинарг, Ташу-Хьаьжьа хилла бохуш. Ша каш чуьра хьала ваьлча, цо аьлла хиллера: «Шен доьналлах воьхна вацара, ШоIип, ша бакъ дуьненчу вирзичи а».\nАла диэза, баккхийчара дийцарехь, и вуьйш дакъалаьцнарш, тIаьхьо, шаьш динчунна чIогIа дохкобевлла хилла. Изза тоьшалла до, оьрсийн хьостанаша.\nЛакхахь ма-аллара, ШоIип вийначул тIаьхьа, цуьнан цIийнан нах юьртах бевлла. ШоIип вуьйш дакъалаьцначеран вежарий а, шичой а Таьшкичу бахана. Уьш бу: Iамин тIаьхье, ГIазбиган тIаьхье, Бахьадан тIаьхье а. Чаьлбиган Хьасайн тIаьхье, цхьаберш цуьнан кIентан Маммин тIаьхьенах берш Чечана бахана. Ткъа Чаьлбиган Хьасайн ТIохIуран кIант Дасай (Датай) ву, Таьшкичу баьхкинчий списки тIехь гойтуш. Амма, схьахетарехь, цигахь дукха Iийначух тера дац иза. ХIунда аьлча, цуьнан тIаьхьенах волчу КIорни-некъен Дасай-Хьаьжин Iабдулин Мунайрас (1924–1997) дийцира (Iаш ЦIонтрахь вара иза), шена хезна дац, ТIохIуран тIаьхьенах цхьа а, Таьшкичохь хилла бохуш. ШоIип вийначул тIаьхьа, шайн да, БIаьчи-юрта вахана хилла бохуш хезна шена, элира цо. Схьахетарехь, дукха хан ялале, Таьшкичуьра, БIаьчин-юьрта кхелхиначух тера ду. Цул тIаьхьа тIамехь жигара дакъа а лаьцна цо: имам Шемала, кхо мидал елла хилла цунна. Цу кхаа мидалан кепаш, цуьнан чуьрта тIехь яьхна а ю. Цул сов, посемейный спискаш тIехь гойтуш а ву и [8, 491–492 агIон тIе, № 81].\nКIорни-некъен Чаьлбиган Муртазан тIаьхьенах волчу Межин Мидодас элира (1934– 2007) (Iаш ЦIонтара-юртахь вара иза): Шена, шайн дайх цхьа а, юьртах ваьлла олуш ца хезна аьлла. Амма, дукхахболчара дийцарехь, КIорни-некъений берриге а, юьртара, цхьана ханна арабевлла хилла. Цхьаберш, генарчу а, уллерчу а ярташка бахна, вуьш берш, КIорни-некъех волчу Барзанкъин Iабдурешида дийцарехь, ЧагIанкха чу биссина а хилла. Амма, цу хьокъехь дерг, хIинца а, дуьззина хууш доцчух тера ду.\nТаьшкичура, ЦIоьнтара уьш юхаберзар, тайп-тайпанчу заманчохь хилла. Элти цигахь кхелхина а, дIавоьллина а ву. «Цуьнан тIаьхье юхаерзалц, 25 шо хан елира», аьлла дийцира, цуьнан тIаьхьенах волчу КIорни-некъен Тимар-Iелин ГIадин Салавдис (1932–2011) (Iаш Соьлжа-гIалахь вара иза). ЦIоьнтара хьалабахкале, Мескитахь Iийна уьш нохчийн мотт Iамош. ХIунда аьлча, керлачу чкъурана, гIумкийн мотт бен хууш ца хилла.\nМишта, ЦIоьнтара ван юьхь яц шен, хIунда аьлча, ша бахьанехь юьртахошна зулам даьлла аьлла, Азамат-юьрта вахана боху Таьшкичура дIа. Цигахь, дIавоьллина а ву иза. Хомутай, лакхахь дийцина ма-хиллара, вийна имам Шемалан бIоно.\nДадин Соьлжа, 1867-чу шеран тептар тIехь, юьртахь гойтуш ву [8, 497 агIон тIе, № 101].\nНаиб ШоIипан доьзал, имам Шемала Курчалой-эвла дIа кхалхийна, тIаьхье цигахь ю. ШоIипан Iабдул-ВахIид, шен доьзалца, Соьлжа-гIалан «Калинин» посёлкехь Iаш ву.\n1. Дадаев Ю.У. Наибы и Мудиры имама Шамиля / Дадаев Ю.У. Рос. акад. наук, Дагест. науч. центр, Ин-т истории, археологии и этнографии. Махачкала: ДИНЭМ, 2009. 621 с.\n2. Дадаев Ю.У. Шуаиб-мулла Центороевский – сподвижник Шамиля. Махачкала, 2012.\n3. Даниялов Г-А.Д. Имам Шамиль. Махачкала, 1996. С. 71–79.\n4. Хожаев Далхан. Военно-политическая и административная деятельность Шуаиба-муллы Центороевского. Материалы Всесоюзной научной конференции 20–22 июля 1989 г. «Народно-освободительное движение горцев Дагестана и Чечни в 20–50 годах XIX в.». Махачкала, 1994. С. 136.\n5. Хожаев Далхан. Чеченцы в Русско-Кавказской войне. Грозный-СПб: Издательство «Седа». 1998. 250 с.\n6. Ибрагимова М. Имам Шамиль: Роман. М.: Советский писатель, 1991. 608 с.\n7. Движение горцев Северо-Восточного Кавказа в 20–50-е годы XIX века: Сб. документов. Махачкала, I959. С. 352.\n8. Посемейные списки жителей Ичкеринского округа. Нальчик: Издательский центр «Эль-Фа». 787 с.\nPS. ХIара, «Мудир ШоIипан дIакхалхарх лаьцна» аьлла дина яздар а, кхулла а, кхо кIира ца кхоччуш хьалха, кху сайта тIетоьхна «Соип-мулла Центороевский – Кизлярская операция» аьлла статья а, суна ладаме долу масех хаттар, схьакъаго санна нисделла хеташ ву со. Къахьегначарна хIун хетара ду ала-м ца хаьа суна, делахь а атлаш (скобка), цIоьмалгаш (запятая), цIоьмалгийн къовларш (ковычки) хIитторца, иштта, цу кепера долу кIезга-мезга тодаршца, сайггара хийцамаш-ам бина ас кху тIехь. Амма, маьIнаш меттахадаьхна дац. Суна, къинтIера бевриг хира бу-кх, хӀара болх вовшахтухуш и къахьегнарш.\nХIара а, кхин долу дийцарш а, зорбане дахкар сан доьзна ду, со талламаш беш хилар, ШаIами-Юртахь даха хевшиначу тайпанин, цу юьрта уьш кхачаран бахьанаш довза лерина. Суна ладаме ду иштта, кхин хаттарш а. Масала: цкъаа гуннин, тюркин, манголин Iаткъам бовзаза долчу дехийлан адамаша, хIунда аьлла цу шайн дехийлах «юьрт», я кхечара, «кIотар» а хIунда олу? Дац ткъа и ши дош, хийрачу меттанех («хутор» = «кIотар»; «юрт» = «юьрт») схьадаьлла дешнаш? «Ирзу», «кхаьла/кхаьлла», «эвла», «àлу» (эвла, Iайле), «пхьà» (пхьàтIа), нах-меттан дешнаш, цIераш, кхетамаш бу Iаламата ширалла йолу – суна хетарехь цIенна, вайнехан меттан дешнаш а ду уьш. И вайна девзу, «юьрт» олу дош, кхечаьргара тIеэцначех ду. Адамаш деха и Iайле/Iойла («àлу» /эвла/), даима хица кхуллуш хиларна а, цу Iайлехь йовхо латтош, даар кечдеш ерг «алу» хиларна а, «юрт» метта, «эвла» ала дезара вай а, йоккхачу шахьарах «пхьà», я ма-хиллара, «гIала» а олуш. Аса иза хьахий, цхьацца йолу малхбалера цIераш (малхбузехьара санна), тIеэцначех ю аьлла сайна тарадаларна. Цкъачунна, иза коьраниг дацахь а, галморзахаллаш йолало и тайпа ладаме доцу бахьанаш коьрте а хIуьттий.\nДаима доьналлехь хилла (сан шеко яц, иза, иштта хиларх), шайн исторехь, дозаллица хьахо хьакъ болу «Нохчмахкахойн тукхаман» тайпанхой, бекъабелла, кескаш хилла, хIунда беха те массо а ярташкахь, шайн латта а, мохк а ца хилча санна?» олий хетало цкъацца. Вайна ма хаьа тахана, селхана, вай махках даьхча а хиана вайна, мел хала ду, кхечу адамашна (нахана хIетте а) тIевоьссина ваха.\nТахана тхуна хаьа, нихлошна тIебиссиначу цIонтаройх, курчалойх лаьцна долу цхьадерг. Амма, хууш дац Iалерой, айткхалой, билтой, шуной, ялхой цу юьрта качаран бахьанаш ма-дарра. Изза хьал ду, кхечу, тукхамийн бахархошца доьзнарг а. Масала кей, ШаIами-юрта бахка кхолладелла хьал, чIирца доьзна ду – ненахошна тIебиссина уьш. Кхаа декъах болчу аьккхийн цхьа дакъа а, Валарг тIера деана хилар а девзу тхуна ма-дарра – «хутор» олучу къепах баьлла, пайдане сатийсар хилла, цу юьрта уьш кхачийнарг.\nЦхьанне а хууш дац (хетарехь царна шайна а) туркой муьлхачу бахьница кхаьчна цу юьрта. Иштта талла дезаш ду пешхойн, нашхойн, аргIанойн, чунгаройн, дишнийн тайпанаш дахкаран некъаш а. Ма-мотталаш, со, декъаран некъаца болх беш ву, вац! Ванне а вац.\nИ лаъмаза долу кхалхарш вайга дойтуш хилларш ду, вайн лула догIуш хилла хьогIе халкъаш. И бахархой дIасхьалоьхкуш, церан латтанаш доладохуш, церан кхетамашка шайна дезнарг дуьллуш, цу мисканин гIорадацарх пайда оьцуш, цараллехь даггара боцчу нехан гIорторг хилла лелла, кху кхаа бIешарахь, вайна уггаре а хьогIечарех йолу Росси а.\nАса кхайкхам бо, махкахошка, «Вайн халкъан истори деньеш дакъалаца!» аьлла, шайн дайшкара хезнарг дийцаре а дуьллуш, дIаяздеш, туьйранех лара а луш.\nСуна, билгалян луара дара, авторан ойла йовзийту кху иртан кийсак: «Кхин цхьаъ билгалдаккха деза кхузахь, нохчаша, луларчу Дагестанера къаьмнашка хьаьжна дуьстича, бусалба дин тIаьхьо тIеэцна хилла. Цу бахьанина, бусалба динан низамо, кIоргге орамаш тесна ца хилла нохчашна юккъахь».\nСо, цу тайпа ечу ойланна реза вац. ХIунда аьлча, «дин, тIаьхьо тIеэцна хилла» бохург тIечIагIдеш ду, Россино, нахчашна тIехь кхоьллинарг – «нохчий, бусалба дине баьхкина 400-450 шо бен дац» бохучуьнца догIуш и хиларна.\nКIезгачу барамехь, 1395-гIачу шарахь, АстагIчу Темаркъан летописаша яздина бухадитна тешалла ду, аьккхий, бусалба динехь бара бохуш. ЦIенна, цхьа аьккхи хилла хира ма-баций бусулбанаш.Теша, кхечу тукхаман дика наха а дакъалаьцна хилар, и дин нохч/нахчашна юкъахь карладоккхуш. «Карладоккхуш» аьлла ас яздар, шен бух болу хьесап ду, хиллехь а вайх берш текъам-динехь а, керста динехь а. Бусулбалла, вуьшта аьлча, монотеизман чухуле йоцуш хилла яц, вайн дахарца йоьзна синкхачанан агIо.\nЦкъацца олуш хаало «вай, дерриш хилла дац бусулбанаш». Аса хаттар до-кх, ткъа тахана дуй нохчий къам бусулбанаш бу ала томехьа? Кхузаманан аххалкъ дац ткъа вайн, бусулба а, я керста а доцуш делазхойн (атеист) новкъахь?\nДин малалуш а, иза чIагIлуш а, муьраш нисло юкъараллин дахарехь. И тайпа ант доцуш хилла яц, нохч/нахчийн юкъаралла а. Иза иштта хилар гучадаьлла, Иракъ пачхьалкх йохийначул тIаьхьа, цуьнан библиотекаш чIанайохачу муьрехь. Iорадаьлла ду, 900-1180 шарашна юкъахь Халифатехь гIарабевлла, Нохчийчуьра дIабахна, Iилманчаш хиллийла иттех сов стаг хIетте а. «Исламан дозалла», «Исламан куралла», «Сийлахь-Воккха догIанча» аьлла, уггар еза цIераш техкина и нах дакъалаьцна бу дуьненан Исламан Зуьрет кхиорца а, адамашна юкъахь Iилма даржорца а. Масала Абубакар Мохьамадан кIант Амий ИсмаIал, «Сийлахь-Воккха догIанча» цIе йолу нохчо, вина ву Нохчийчохь 904-гIачу шарахь. Харасанехь а, Багдадехь а шен Iилма совдоккхуш ша гIараваьлча, Нохчийчу юха а вирзина, ШафиIа мазабан хьалханча хилла иза.\nЦо, динан хьокъехь язбина бухабитна, дукха белхаш бу. Кхин болу Iилманчаш, цхьаъ ладаме дерг къасто дезачохь, цу белхашна тIетийжаш а хилла.\nГIазкхашха аьлча, цу белхин цIераш хилла: «Корни исламского правоведения (факиха)», «Прекрасные грани Шариата», «Толкование шафийской книги «Рисаля», «Обычай судей» ишт.кх.дIа а. Иза велла, 975-гIачу шарахь.\nКхин цулла тIаьхьабуьсуш боцуш гIарабевллачех вийца ву вайн иттех Iеламстаг, илманчаш. Уьш массо а, Динан Юкъ йолчу Багдадехь бевзина ца Iаш, йоллу Халифатехь а бевзаш хилла.\nДелахь а, 1844-гIа шарахь ЦIоьнтарахь нисделларг, цулла, 449 шо хьалха Аух махкахь а нисделла, бусулба нах шайн тайпанхошна тIехIоьттина, гIазотан новкъахь вогIачу Тимурах леташ. Цундела, вайн бакъо яц, тIехула хьежа цу хаттаре. КIоргге кхевдаш, схьаделла деза шеца бIостаналла (парадокс) йолу и тайпа хаттарш.\nКху статьян авторца со резахира вара, шарIаца, чIагIбелла хилла бац нохчий цо аьллехь. ХIунда аьлча, «динехь хилар», «шарIаца вахар» бохург, шен-шен башхалла йолу ши кхетам бу. Делахь а, ша цIонтаро хиларе терра, кхечу нахана гергахь тайпанхошкара даьллачуна, ша юьхьIаьржа хетта хира ву цунна а.\nШоIип кхелхина 13 шо даьлча, нохчаша ша охьатесча, цу гIазкхашна шен лаамехь каравахна и имам Шамал, цкъацца бехказа ваккха гIерта вай. Вайна атта ду, ваьш, я вешаниш бехке бан. Вайн а, хила ца тарало, цхьа онда бахьана, я бахьанаш и имам дIатассал билгалдаьлла? Берриш а нохчий кхерабелла, къарбелла я бохкабелла олийла ма дац, вайна цхьанне а?\nНохчаша, и Шамал тIаьхьо охьатасарца доьзна бахьана го суна, ЦIонтарахь, Шамала гайтиначу цхьана гIуллакхца дуьстича. Аса, тидаме оьцийтура ду шуьга, кху иртан кийсакан цхьа дакъа: «Резабоцучеран аьзнаш а, хилла боху… . Имам Шемалас, шена уллехь волчу гочдархочуьнга хаьттина боху, хIун бохуш ву и стаг аьлла. Цо цуьнан къамел гочдича, Шемалас аьлла боху: «И стаг, кхарна юкъавогIуш вац» аьлла. Иштта, царна юкъара, ГIинжалха дIаваьккхина боху».\nТкъа дIакхайкхина кхел мича хьо вай? И ГIинжалха вист ца хуьлуш вийнехьара, цуьнца йоьзна и кхел, нийса хира ярий АллахIана гергахь? Тахана-м эра дара вай: «Далла гергахь жоп лун дерг, Шамал ву». Ткъа вийнарг, велларг? Цхьаннан лаамца ян а, цу цхьаннан лаамца юхаяккха а мегаш йолу, Делан цIарца кхайкхийна кхел, юьй техьа адамна нийсо гойту бакъо?\nКхойтта шо даьлча, цу цхьаннан лаамца хилла хилам – каравахар, буй техьа къобалбан хьакъ болу, я Далла гергахь нийса бу ала томехь болу сацам?\nХарцонан хIо хаалучохь, Iадаташка кхевдаш хилла вайнах, и Iадат хиларна вайн дайн шира шариIат. "Шираллера ШариIат" аьлла, цIе тилла догIу, хено зийна юкъара и низам.\nМасала, ткъа шо хьалха, толам баьккхина нохчийн халкъ, шен тIемалойн гIортор йолучара дIадаларан бахьана дийца ца лаьа цхьаннина а. ГIазакхин корматалла а хьастайо вай, цуьнан герзан ницкъ а совбоккху вай, и хьогIе къам а бакъдо вай, цо вайн тIемалойх кхоьллина аьшпийн туьйранаш къобалдо вай тахана. ГIазакхийн тешнабехк, ямартло, юьхьдагаллахилла а йоцуш уьш болуш санна, и дицдина вай, доццушшехь толамний, эшамний юкъадоьлларг, кхо шо а. Иштта сиха, хийцалуш хуьлий техьа адаман, юкъараллин вадд (менталитет) хIетте а?\nХIа-хIа, мах нийса хадо беза, селханалерачу шираллин а, тахана нислочуьнан а, кханено вайга кховдо таралочух, нийса хьесап а доккхуш.\nПросмотров: 1336 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/4


www.islamannur.org - Жайнийн цIа\nТАБАРАК 29-ГIА ЖУЗ\nIАММА 30-ГIА ЖУЗ\nНОХЧИЙН IАЬРБИЙН, IАЬРБИЙН НОХЧИЙН КЪАМЕЛ IАМОРАГ\nБУСАЛБА БЕРАН ГIИЛЛАКХАШ\nСТАГ ЖОЬЖАГIАТЕ ВОХУЬЙТУШ ДОЛУ 33 БАХЬАНА\nДела мостаг1чо, шайт1ано, адамашца лелош долу мостаг1алла Адам пайхамарна (Аллах1ера маршалла хуьлда цунна) т1ера дуьйна схьадог1уш ду. Наханна дагчу дин хьокъехь шеконаш туьйсу цо, мекар некъаш хаздо цо, къиношна чу эгабо цо, ирча мел дерг хаздан г1ерта иза, Дела хьег1орах хийра ваккха г1ерта иза, нехан уьйранаш йохайо цо. Вайн да - Адам пайхамар, ялсаманера араваьккхинарг ду иза, юха вай цу чу ца кхачийта шен берриг ницкъаца къахьоьгуш дерг ду иза, нийса некъах тило ва1да йинарг ду иза, хаддаза Аллах1ана 1еса хиларе кхойкхуш дерг ду иза. Цундела, Беркатечу а, Сийлахь-Везачу а АллахIа х1ора бусалбанна парз а дина тIедиллина: Аллах1а Шен къинхетамах гена даьккхинчу цу шайтIанца мостагIалла лелор. Сийлахь-Везчу АллахIа аьлла: «Боккъалаъ, шайтIа - шун мостагI ду, мостагIчуьнца санна хила цуьнца». Беркатечу а, Сийлахь-Везчу а АллахIа аьлла: «Ткъа Аса весет ца дина шуьга, хIай, Адаман кIентий, шайтIанна лолла ма де (аьлла), билггал шайн мостагI долчу?». Бараман жима делахь а, хIокха жайно бусалба стаганна а, зудчунна а хьоьхур ду: Дала, Шен къинхетамах гена даьккхинчу шайтIанах хIусам муха ларъян еза а, хIусам цуьнан вонех а, зенех а, бохамех а к1елхьара муха яккха еза а, доьзалан барт ца эг1абайтуш и гена даккха некъ а, майрачуьн а, зудчуьн а юкъара марзо а, уьйр а ца йохаяйта некъ а, цуьнан д1аьвшех берийн ц1ена дегнаш муха лардан деза а. Аллах1а х1ора адам а, х1ора доьзал а ларбойла-кх цуьнан тилорах, харцонех а, мекарлонех а!\nБУСАЛБА СТЕГАН А, ЗУДЧУН А ВИРД\nБусалба динан чулацам - пайдехь дерг хьехар, массарна диканиг лаар а ду. Цундела, диканиг хьоьгIучийн могIарехь хилар доьхьа, хIара «Бусалба стеган а, зудчун а вирд» цIе йолу мехала жима жайна вайнехан матте гочдина вай. ХIокха жимчу жайнахь шуна карор ду: шарIан бух тIера схьаэцна долу Iуьйранна а, суьйранна а доккхуш долу вирд. ХIара вирд леррина шен-шен хенахь, юкъах а ца дуьтуш, доккхуш волчунна дIахIуттур ду - массо вонах ларвеш гIап а хилла, массо зенех хьалхавоккхуш духьало а хилла, массо цатемах Iалашвеш ога а хилла, массо гIайгIанех кIелхьара воккхуш турс а хилла, массо питанех ларвеш маьршо а хилла. Массо бала байбеш собар а лур ду цунна. ХIара зуькарш доьшучу муьлхха стаганна а, зудчунна а синтем а, паргIато а, зовкх а, там а, син кхача а, токхо а карор ю. ХIара вирд доккхуш волучуьна дог доккхадедер ду, мел-ял дебар ду, чолхе девлла гIуллакххаш а девра ду цхьалха, белшашна базбелла маххьаш а байлур бу. ХIара йоле-вирд доккхуш волучунна хаддаза шен Дела а лаьттар ву дагчохь, базбелла болу дуьненан баланаш а байлур бу, даге син-паргIато а хьолхур ю. ХIара вирд доккхуш волучуьнгара дIадер ду - синтем бацар, кхерам, гIайгIа, бала, цатам, сингаттам. Цера метта хийцалур ду – хазахетар, воккхавевар, гIадвахар, кхерамзалла, синтем. ХIара вирд доккхуш верг АллахIана герга гIур ву, Цуьнан мийзан-терзан диканаш узу кад а базлур бу, шайтIа а эккхор ду цунах. Сийлахь-Везчо боху: «Кест-кестта АллахI хьехочу божаршна а, зударшна а АллахIа гечдар а, сийлахь-доккха совгIат а кечдина».\nБУСАЛБА БЕРО АЛА ДЕЗАРГ\nБерийн дегнашкахь дика г1иллакхаш, хаза амалаш, оьзда леларш, доцца аьлча, иман-исламан мехала синтарш д1адог1аран балхахь доккха дакъалоцург а, берийн г1уллакхаш низаме, къепе далоран новкъахь ч1ог1а г1одийриг а ду – юкъах ца дуьтуш, вайн элчанан Мухьаммад-пайхамаран, Аллах1ера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, суннатехь долу зуькарш дешар. Оцу т1ехь вайн берашна, дика г1онакъосталла а хилла, д1ах1уттур ду аьлла хета тхуна х1ара хьуна хьалхахь долу жайна. Шеко яц, иза ладаме а, маь1не а, хьаште а хиларан. Х1окху жайно безамечу а, самукъанечу а, берана хазахета долучу а кепара, хьалха суьрташца а гойтуш, т1аккха йозане а доккхуш, берашна 1амор ду дуккха а тайпана зуькарш. Цул совнаха, х1ара жайна х1оттийначара тидаме эцна беран кхетам кхиаран г1уллакх юьхьанцарчу т1ег1анна т1ехь хилар а, цуьнан гонахарчу дуьнене хьежар ша-тайпа хилар а. Дала мукъалахь, вайн берашна, барам боцу хазахетар-совг1ат а хилла, д1ах1уттур ду х1ара башха жайна!\nХIара хьадисаш, Хан-зама мел лаьтта лаьттар долуш, нийсачу новкъа нисвеш, куьйгалла лоьхучарна серло луш, шена чу кIеззигчу дешнашкахь дуккха маьIнийн хазна йиллина хьадисаш ду. Тайп-тайпанарчу хенашкахь а, шен-шен заманашкахь а баьхна хилла болучу Iеламнаха (АллахI реза хуьлда царна) Iаламат дукха жайнаш яздина, оцу жайнашкахь гулдина динан тайп-тайпанарчу хьажарех лаьцна шовзткъа хьадис а долуш. Веза-Сийлахьчу АллахIан гIоьнца, оцу гIарабевллачу имамийн а, Ислам-дин лардечу гIаролийн а лорах иштта кхин а шовзткъа хьадис гулдина г1арваьллачу Имама Нававис. Х1ара жайна гулдечу хенахь цо куьйгалла дина лахахь далийначу АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дешнашца: «…Шух кхузахь волучо хаам бойла кхузахь воцучуьнга». «АллахIа хазахетар дойла, аса аьлларг а хезна, (и дешнаш) шен дагахь а латтийна, (шена соьгара ма-хаззара нахе) уьш дIадовзийтиначу стагана». Дешархошна хьалха долу хIара шовзткъа хьадис, кхин болчу Iеламнаха яздинчаралла а дуккха а сов ладаме а, коьрта а ду, динан ерриге агIонаш чу лоцуш а ду. ХIокху хьадисех хIора а, Ислам-динан баккхирачу баххашха бух буьллуш ду. ХIокху хьадисашха хIор хьадис Iеламнаха «Исламан сема» ю, я «Исламан ах» ю, я «Исламан кхоалгIа дакъа ду» аьлла дийцина ду. Оцу хьадисашха хIора а бух болуш хьадис ду. Царех дукхах дерш Бухарин а, Муслиман а «Сахьихь» жайнашкахь ду. Эхарте безам болучу хIора стагана а хаа деза – оцу хьадисаша луш болу кхетамаш а, цара гойтуш долу динан декхарш а, цара шайна чулаьцна болу хаза чулацамаш.\nЛАМАЗ ЭЦАР А, ЛАМАЗ ДАР А\nБеран ворхI шо дуьзча, диканех уггаре диканиг долу - ламаз Iамо деза, цунна марздан а деза иза. Пайхамара, АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, аьлла: «Берийн ворхI шо дуьзча, омар де цуьнга ламаз де але…». Цундела вай бераш ворхI шаре а довлале царна ламаз хьеха а, царна и дIалаца атта хилийта а аьтто беш хIара жайна кечдина вай. Бераша гуш долу сурт дика дIалоцу дела, йоза мелла кIезиг а деш, берашна хаза къастош суьрташ а дохкуш кечдина хIара жайна. ХIокху жайно уггаре а аттачу кепара ламаз хьоьхур ду, вайн деган стоьмаш долчу берашна. Хьоме бераш! Лараме да-нана! Вай кхоьллина, вайна ризкъа латтош волчу вайн Дала вайна шеко а йоцуш догIун долчу эхартахь ирсе дан а, дакъазлонах лардар дуьхьа а само йеш хIара дешнаш аьлла: (ХIай иман диллинарш! Ларде (кIелхьар даха) шаьш а, шейн доьзалаш а жоьжахатех, шен латориг адамаш а, тIулгаш а хин долучу). Оцу айато тIедожадо денна а, нанна а беран Iуналла дар, жоьжахатех кIелхьара даккха къахьегар а. Имам ал-ГIазалис аьлла: «Хьуна хоийла, бер деге-нене аманат дина делла хилар. Цуьнан цIена дог – мехала деза жовхIар ду, вай цу тIехь муьлхха а сиз даккхахь а, цо къобул дой тIеоьцу и». Цундела, бераллехь дуьйна диканиг дан марздахь, диканиг дага доуьйтуш хилахь, АллахIан пурбанца, ирсе хир ду и кху дуьненахь а, эхартахь а. Диканех угаре а диканиг – ламаз Iамор ду.\nБусалба стага а, зудчо а шайн дахарехь денна терго ян езаш коьрта хIума ду: элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) суннатехь нисвелла лелар, суннатца Iар-дахар дIахIоттор - шен дерриге леларашкахь а, дешнашкахь а, гIуллакхашкахь а, дечуьнгахь а, лелочуьнгахь а - шен дерриге дахар Iуьйренгара суьйренга кхаччалц элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) суннатехь нисделла а, суннатехь низаме далийна а хилийта. Бусалба стеган дикалла а, дарж а дустуш болу барам - элчанна тIаьхьавазар мел ду хьаьжжина бу. Цо элчанан суннат сов мел леладо а, дика мел леладо а, лерина мел леладо а - АллахIана гергахь веза а, дика а хир ву иза. И бахьана долуш, аса гочдина хIара доцца жайна - бусалба нехан денна долучу дахарехь элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) суннат дендаран дуьхьа: церан Iибадаташкахь а, бийшар-гIовттаршкахь а, яар-маларшкахь а, нахаца лелочу юкъаметтигашкахь а, цIанонашкахь а, хIусамна чубахкарехь а, хIусамера арабовларехь а, тIе хIума йохарехь а, иштта кхин долучу церан леларшкахь а. Цхьамма нахе кхайкхам бича: хIара суннат лелийначунна хIоккхул ахча а, совгIат а лур ду аьлла, нах карор ма бара хьуна –Iуьйренгара суьйренга бовллалц шайн ерриге а дахаран агIонашкахь и суннаташ лелон гIерташ къахоьгуш, уьш лардан гIерташ сутара хьийзаш. ХIунда аьлча хIора суннат лелор бахьана долуш - хир йолуш са ю царна, лур долуш ахча а ду царна. Ткъа ахчано хIун пайда бийр бу хьуна - хьо хьайн коша виллича, хьуна латта тIеIена доьлча? Вай хIокху жайнахь юьхьара лоцун долу суннаташ - уьш лелийначунна ял а хир йолуш, уьш дитиначунна Iазап а хир доцуш долу суннаташ ду.


Ков:ГӀалгӀайче — Википеди\n(Ков:ГIалгIайче яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nГIалгIайче, ГIалгIай Мохк e ГIалгІай Республика — паччахьалкхе я Малхбоалерча Европе, Россе Федераценна юкъейоагIаш я. Мехка эггара дукхагIа баьржа ди ба — Ислам. НанагIала — Магас я. Паччахьалкхен мотт — гIалгIай а эрсий а ба.\nМяцхали бетта 1891 шера Наьсаре Iойилла йолаеннай цIермашеннаькъа ткъовро Берса-Юрт — Петровск. Цига Села 1 дийнахьа 1893 шера хьайийлай вокзал. Нохчиче тIом балалехь Шолжа-ГIала кхаччалца дIакхоачаш хиннаб из никъ, амма тIом бодача хана из бохабаьб, хIанз Шолжа-Пхьенага кхаччалца мара бац.\nЗаьзганаькъан Бийсолта Идрис — гIалгIай паччахьалкхен къахьегамхо, ГIалгIай Автономе область кхоллаш хьалха лаьттачарех а ва, цун хьалхара кулгалхо а ва.\nЦIейнаш Этинга 4, Мутт-хьал 1.\n■ Шолжа-Пхье ▨ ГIалме шахьари, Бурои,\nиштта кхыдола бокъо йоацаш дIадаьха лаьтташ\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Ков:ГӀалгӀайче&oldid=51494»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 18 Села 2022, 13:28.


Ахматукаев Адам: «…Стихийн кепехь йолу искусство хета-кх суна поэзи…»\n27 августа в 12:59 (2012 г.)\n27.08.2012 /12:58/ ТIаьхьарчу хенахь интернет-сайташкахь – «Стихи.рухь», «Проза.рухь» – яздархойн кхолларалла еша а, цуьнан мах хадо а аьтто хуьлу литературица уьйр-марзо йолчу дуккха а дешархойн.\nНохчийн маттахь язъеш болу поэташ, прозаикаш алсамбовлар дикачу агIор тида лаьа: вайн литература кхиаран, юхаденъелла дIахIоттаран, керлачу, кхиамечу тIегIанна тIеяларан билгалонех а хета иза. Iаламат мехала ду кхузахь яздеш дуккха а нохчийн яздархой хилар. Царех сан тидам уггаре а хьалха шайна тIехь сецначех бара хIинца а яздеш болу Лула Куни, Хамерзоев Заурбек, Ибрагимов Лема, Ахматукаев Адам, Кацаев Сайд-Хьасан, Цуруев Шарип, Пашаев Нурди, Халикова Асет, Арсалиева Люба, Ясаева Мадина, кхин а шортта. Денна совбуьйлуш бу церан могIарш. Нохчийн литературина и боккха кхаъ а бу. Цу сайташкахь сан таро хилира нохчийн дика вевзаш а, лоруш а волчу поэтан Ахматукаев Адаман кхолларалла уллера йовза. Яздаран хатI шатайпа хиларца, заманан сурт ма-дарра стихашкахь гойтуш, вастийн дошам лелаярца а, муьлхха а ойла кIеззигчу дешнашца яста хаарца а билгалъюьйлу цуьнан дукхах йолу байташ а, йоца, амма чулацаме поэмаш а: «Къу-берзан буьйсанаш», «Хамталла». Уьш сан еша таро хилира жимма хьалхехьуо, сайн литературни терхи тIехь цуьнан ши-кхо гулар хиларна .Царех ю «Цкъа мацца а, цул тIаьхьа…» (2005), «Опыт общей беды» (2010). Царех лаьцна яздан ойла кхоллаелла, кехат яздира ас Адаме. Хье ца деш, хаттаршна дуьззина а, кIорггера а жоп даийтира цуо. Иштта, интернет-гIирсашкахула Ахматукаев Адамца сан хилла интервью-къамел дуьллу ас нохчийн поэзица а, вуьшта, литературица а, къаьсттина Адаман кхоллараллица а гергарло долчу дешархойн кхеле, цкъа хьалха цунах лаьцна боцца хаам а бина.


Асхаб Вахарагов хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Хеда Хеда Ильяс Аюбов — Salambek. Асхаб Вахарагов Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Лейла Исраилова Смотреть онлайн или скачать видео Сортировать по: Сауди — Хаза б1аьргаш M Ильяс Аюбов — Тешахьa хьо. Рамзан Ахмадов — 1аьржа буьса.\nАсхаб Вахарагов-хаза 1аьржа б1аьргаш хьа eva Смотреть онлайн или скачать видео Сортировать по: Сулумбек Тазабаев — 1аьржа б1аьргаш New [M9].\nИслам Хариханов — 1аьржа б1аьргаш M Фатима Кагерманова — Хьан хаза б1аьргаш Б1аьргал Макка Сагаипова — Б1аьргаш хьа. Ильяс Аюбов — Д1а яхна Жималла. Тимур Бисултанов — 1аьржа б1аьргаш M Сауди — Хаза б1аьргаш M Лариса Садулаева — Сийна б1аьргаш.\nСельмурзаев Сайд-Магомед — Баьццара б1аьргаш. Мага Абубакаров — Хаза б1аьргаш new Тамара Дадашева — 1аьржа б1аьргаш. Ислам Гелгоев — 1аьржа лулахо M Асхаб Б1кьргаш — Диц дийр ду хьаза б1аьргаш хьа.\nИслам Хантемиров — 1аьржа б1аьргаш. Gfgfg — 1аьржа Б1аьргаш — Ислам Хариханов.\nАсхаб Вахарагов — Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа New Асхаб Вахарагов хаза 1аьржа б1аьргаш концерт хьа Хеда Хеда Шоип — Б1аьргаш вай доьлху. Ищите, смотрите, скачивайте видео — все это бесплатно и на большой скорости. Асхаб Вахарагов — Хьан б1аьргаш хаз делла со 1еха велла.\nYB — Б1аьргаш гайта New [M95]. Хьан б1аьргаш хазделла со 1еха вела — Асхьаб Вахарагов. Пожалуйста, поддержите проект лайком или плюсом!\nСкачать песню Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа – слушать музыку онлайн на Зайцев нет\nАсхаб Вахарагов хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Хеда Хеда Асхаб Вахарагов Хьан б1ьргаш хаз делла со 1еха велла Chechen music 95 Ансамбль «Нохчо» — 1аьржа б1аьргаш M Результаты поиска можно сортировать, что упрощает поиск нужного видео. Айза Дадаева — Эсала б1аьргаш New [M95]. Ильяс Аюбов — Salambek. Ильяс Аюбов — Хаь хьо.\nИльяс Аюбов — 1аьржа б1аьргаш. Асхаб Вахарагов Хаза 1аьржа б1аьргаш хьа Лейла Исраилова Все MP3 треки бесплатные на нашем сайте. Рамзан Ахмадов — 1аьржа буьса.\nХаза 1аьржа б1аьргаш хьа супер новинка ХИТ Амина


Соьлжа-ГIалахь полицино лаьцна латточу 14 шо долчу йоIан нанас гIо дехна Кадыровга\n14 долчу Сейидова Жасминин нанас Гюльнарас видеокхайкхам хьажийна Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане. Зудчо доьху шен йоI маьршайоккхуш гIодар. И дехар шен агIоне хIоттийна Телеграмерчу 1ADAT канало.\nСейидова Гюльнарас дийцарехь, цуьнан йоI ядийна – иза дIайигна Соьлжа-ГIаларчу Октябран кIоштарчу полицин белхахоша, амма ца дитина иза лацаран хьокъехь цхьа а кехат, лаьцна латтайо 2020-чу шеран ГIадужу-беттан 13-чохь дуьйна.\nЗудчо бахарехь, Октябран кIоштарчу полицин бехктакхаман декъан куьйгалхочуьнца Анзорца а, полицин буьйранчин гIовсаца Сулиманца а – фамилеш ца евза цунна – цхьаьнакхетта иза, шен йоI Жасмина лаьцна ши де даьлча. Цара кхерамаш тесна цунна, дихкина адвокат лаца а. Амма дош делла йоI Керла Шо тIекхачале мукъаяккха.\nКерла Шо чекдаьлча полисхоша жоп доцуш йитина шайга Сейидовас етта телефон, цара дезаденош дахккале аьлла хилла цуьнга шайна тIе ма лела.\nПолисхоша шега, ша царна тIеяхна йолуш, хаьттира, боху Сейидова Гульнарас, "хьо кхеттий чIир хIун ю?" аьлла. Цо доьху Кадыровга шен бер дIахецийтар, ткъа нагахь шайн доьзал лурбоьлла белахь, йоьIан метта ша лацар.\nХьалхо хаам баржийра Кавказ.Реалиин редакцино, 2020-чу шеран ГIадужу-беттан 13-чохь Соьлжа-ГIалахь лерина операци дIахьош 4 стаг вийна хиларх лаьцна. Iедало уьш тIемалой бара, боху. Оцу тIемасадалерехь велла Iедалан ши белхахо, цхьаъ лазийна.\n14 шо долу дагестанхо Сейидова Жасмина вийначу цхьана тIемалочун шолгIа зуда хилла, цо даредина ша нохчийн тIемалошца хилла хилар, аьлла дара полицино журналистийн хаттарна делла жоп.\n2020-чу шеран ГIадужу-беттан 13-чохь Соьлжа-ГIалахь байъинчу нехан декъеш коше дерзо дIаделира Iедало.


Анализ а, Комментареш а, Дечкен-бутт 01, 2013\nШинари-де 1 Дечкен-бутт 2013\nДечкен-бутт 01, 2013\nШаро иэсехь йитина берчаш\nШо доьрзуш, иза терахьашка диллар, дустар, хилларг-лелларг, эсан тΙорказ чу дΙахьажадарал хьалха жамΙе диллар юкъара хΙума ду кху дуьненан. Шеран дохаллехь дуккха а хьехийначу хиламех коьртанаш биса боьгIна бу вайн иэсехь. Уьш дагахь совцаро таро ло вайна, адамашна, кхана селханчул дика хила, девллачу гΙалатех лар а луш, кхидIа замане гIулчаш яха.\nГIуран-бутт 27, 2012\nОьрсийчохь кавказхошна низаман хьукматаша, кхелийн биста кхаччалц, гатто латтайо. Бале ду дехьа-сехьа бовла а, кхечу нехан могIара адамаш шаьш лара а. Муха ду къаьмнаш къесторца хьал Европехь? Хала дуй, масала, нохчочунна Iедалца а, бухарчу къаьмнашца а юкъаметтигаш лелон? Оцу хаттарна жоьпаш лехира Маршо Радионо.\nГIуран-бутт 26, 2012\nБавддин Везаш: "Cан безам, сан лазам - Нохчийчоь"\nМаршо Радионо хазахетарца довзуьйту ладогΙархошна вайнахалахь хьекъалца, похΙмаллица билгалбевлла нах. Къаьсттина хазахета тхуна ишттанаш ДегΙастанал арахаьа, дуьне ма-дду баьржинчу нохчашлахь а карийча. Даймохк бΙаьрга байна вацахь а, цунна лерина дохку шен суьрташ Урдунерчу говзанчас Бавддин НаΙима.\nIиса-Пайхамар вина де даздеш ю Европа\nΙиса-Пайхамар вина де билгалдоккхуш ю кху деношкахь Европа а, Ιаьмерка а. Европерчу славянийн, немцойн, ингалсхойн, францойн, скандинавахойн мехкашкахь муха дΙахьо дезде зийра Маршо Радионо\nКерлачу Шарна кечлуш ду бераш а, ...полици а\nКерла шо ду Юлианан рузма лелочу дуьненна тΙекхочуш. ТΙаьххьарчу хенахь маьΙ-маьΙнехь бусулба къаьмнашлахь яьржина лела Керла шо даздар керста гΙиллакх ду, иза даздойла дац бусулбанийн боху ойла. Амма хΙуъа а, мухха а делахь а, Нохчийчохь Керла шо даздар тΙкъадео цигарчу Ιедало.\nГIуран-бутт 24, 2012\nОьрсийчоьнан президентан цΙарх Нохчийчохь адамийн бакъонийн терго ечу векала Нухажиев Нурдис лецначу къилбаседа кавказхошца Оьрсийчоьнан кхелаша лелае харцонаш ялхош кехат дахьийтина пачхьалкхан Лакхарчу кхелан куьйгалхочуьнга Лебедев Вячеславе.\nГIуран-бутт 20, 2012\nФранцойн актера Депардьё Жирара, ша даймахках къаста воллу аьлла кехат а яздеш, шен паспорт дΙаделла Ιедале. Иштта йоьрзуш ю премьер-министра Эйро Жан Марка Депардьё, Ιедална ял ца яла, луларчу Бельге ваха охьахаар декъаза хΙума ду аларца иккхина скандал. Оцу юкъанна оьрсийн хаамийн гΙирсаша даржийна, Нохчийчоьнан администратор Кадыров Рамзан кийча ву Депардьёна тховкΙело яла аьлла.\nТIемалойн керла, ткъа Iедалийн шира леларан кеп\nКъилбаседа Кавказера тIемалоша шайн леларан кеп хийцина, ткъа цуьнан бахьана ницкъаллин структураша баьхна толамаш бу аьлла, дIахьедар дина кху деношкахь Оьрсийчоьнан кхерамазаллин кхеташонан куьйгалхочо Патрушев Николайс. Шен агIора чоьхьарчу гIуллакхийн министралло а далийна шаьш байинчу тIемалойн терахь. Амма Iедалан векалша дечу жамIашца догIуш дац бакъонашларъярхошна хетарг.\nГIуран-бутт 17, 2012\nБюджет – рогΙера «къаман къайле»\nНохчийчоьнан парламенто билгалъяьккхина тΙедогΙучу шина шеран бюджет. Финансийн министра Расуханов Ιусмана депутаташна бовзийтина Ιедалан каракхочур долчу ахчан а, ен йолчу харжийн а барамаш. ТΙедодогΙучу а, харже доьрзучу а ахчан терахьаш дуьстича, 2 миллиард сом гергга дефицит хΙутту бюджетехь. И хьал муьлхачу таронашца дΙанисдийр ду а дийцира финансийн министра.


Ассаламу Iалайкум! Лараме бусулба ваша, бакъалла дукху хIума хуьлу динех лаьцна деша вола велча, хатта дезаш, со воцург дукху хила тарло хьоьга йаз еш. Делахь, АллахIа диканца бекхам бойла хьуна, тхан хаттаршна жоп луш волчу.\nХьадисаш юкъахь карийна суна и цхьа хьадис, и нийса дуй хаа лууш вара со! Сайна гинарг, кхечуьнга хотту ас, мацам нийса олий-те аьлла. Цундела ахь сан хаттарна тIе тидам бахийтича, доккха совгIат хуьлу суна хьоьгара. И ас буха сиз хьаькхначух дика ца кхета со, маттаца далош санна со кхетар волуш язйан лур ярий хьоьга?\n«Пхьуьйра-ламаз диначул тIаьхьа къамелаш дар дика цахилар\n1748. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) тхо пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьоьжуш Iийра. Буьйса юккъе гергга яханачул тIаьхьа, тхо долучу схьа а веана, тхоьца цхьаьна (пхьуьйра) ламаз дира цо. Цул тIаьхьа тхуна хутIба деша воьллачу цо элира: «Боккъалаъ, (биссиначу берриге) наха ламазаш дина, цул тIаьхьа дIа а бийшина уьш, ткъа шу, ламаз дIадоладалале, хьоьжуш (яьккхиначу оцу ерриге) хенахь хаддаза ламазехь лаьттина» (Бухари: 572, Муслим: 640)»\nХIара ахь далийна долу хьадисаш Имам Нававийн «Рийа́дус-со́лихьи́н» жайни тIера ду. И ахь буха сиз хьаькхна долу хьадис нийса ду, иза гочдинчо ма-аллара Бухарийс дийцина ду иза.\nТкъа вай цуьнан маьIна дан гIоьртар ду, хьадисехь деана долу дешнаш дийцина ца Iаш, хьуна кхета атта хилийта.\nЦкъа цхьана буьйсанна Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дикка хьевелла хилла, буьйса юккъе йаххалц, пхьуьйра ламаз дан маьждиг чу схьа ца вогIуш. ТIаккха цхьаболу асхьабаш иза схьаваллалц цуьнга хьоьжуш собар деш маьждиг чохь Iийна хилла, пхьуьйра ламаз цуьнца жамаIатехь дархьама. Цхьадолчу хьадисашкахь царна набарш озийна хиллера аьлла а деана ду. ТIаккха ша́ маьждиге схьавеъча, цаьрца ламаз а дина, тIаккха аьлла цаьрга Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна): шу доцурш, кхиболу нах хьалххе шайн ламазаш а дина дIабуьйшина. Ткъа шу со схьаваллалц собар деш Iийна, пхьуьйра ламаз соьца жамаIатехь дархьама. Аш иштта оцу ламазе хьоьжуш собар деш яьккхина йолу хан Дала шуна ламаз деш яьккхича санна лорур ю. Ламаз даре хьоьжуш аш яьккхина йолу хан – шу ламаз деш долуш аш яьккхича санна лорур ду шуна иза Дала, цундела, цу ерриге хенахь аш ламаз дича санна ме́л лур бу шуна Дала, оцу хена чохь аш ламаз дина дацахь а.\nИштта и маьIна ду оцу хьадисан. Масала, ламаз хан хилале маьждиг чу вахана, ламаз даллалц ахь цу чохь хан яьккхича, цу хена чохь ахь ламаз дича санна ме́л бу хьуна. Ткъа ахь баккъалла а ламаз дахь – кхин а дукха мел бу хьуна.


Нохчийчуьра школаш дийнахь кхузза болх беш хила ца еза, аьлла Оьрсийчоьнан премьер-министра\nНохчийчу ша вахар жамIе дуьллуш, Оьрсийчоьнан премьер-министра Мишустин Михаила тидаме ехкина оцу махкахь дийнахь кхузза болх беш йолу школаш.\n"Бераш кхаа декъехь школе лелачу регионех ю цкъачунна Нохчийчоь. И проблема ма-хуьллу сиха дIаяккха еза, Оьрсийчоьнан кхечу субъекташкахь а санна. И гIуллакх цхьалхадаккха гIодеш ду Iедал", – аьлла хьаькамо вице-премьерашца дIаяьхьначу кхеташонехь.\nКавказ.Реалиино яздина ма-хиллара, берашна деша меттигаш ца тоарна ира лаьтта дийнахь кхаа декъехь бераш школашка лелар Къилбаседа Кавказехь. Диъ шо хьалха Iедало Iалашо кхайкхийра 136 школа йилла, доккхачу декъанна юьйцург яра ГIалгIайчоь, Нохчийчоь, Дагестан.\nНохчийчуьра школаш селхана а, тахана а\nШколаш яхкар дуккхаза а хьехийнехь а, Нохчийчохь кхуьуш ду дийнахь кхузза болх бан декхаре юьсучу школийн терахь. Масала, 2018-чу шарахь иштачех яра 73 школа, ткъа 2019-чохь – 83.\nМишустин Соьлжа-ГIала веъча, цунна хаийтира гIалахь 1224 берийн меттигна еш школа хилар. Иза Гезгмашин-беттан 1-чу дийнахь болх бан йолалур ю, яздо РИА "Новости" агенталло. Премьер-министра дегайовхо къадийра, и школа схьайиллича, дийнахь кхаа декъехь бераша школехь дешарца йолу проблема лахлург хиларх.\nЗазадоккху-баттахь Роспотребнадзоро Оьрсийчуьрчу школийн башхаллаш гойтуш хIоттийначу рейтингехь уггаре эшна хьал дара ГIалгIачуьрчу, Дагестанерчу, Нохчийчуьрчу школашкахь.


Шаурмах 19 стагана дIовш даьлла Нохчийчохь\nШинариндинахь дарбан хIусаме кхачийна дIовш даьлла 19 стаг. Соьлж-ГIаларчу инфекцийн дарбанан хIусамера лоьраш бинчу талламца, къастина цара массара а цхьана меттехь шаурма йиъна хилар. Дарбанан хIусаме охьабехкинчарна юкъахь ду 7 бер. Дарбан хIусаман векало даре дира цаьрна дIовш шаурмах даьлла хилар а.\nЛор: «Кхаьчна уьш тхо долчу. Тхуна ца хаьа цара мичахь йиъна шаурма. Цаьрга хатта деза иза».\nШаурмаш а, бургерш а олий тIе йоза а яздой кегий ларёкаш Нохчийчохь йоцуш меттиг яц. Соьлж-ГIалахь уьш жигара схьайоьллуш ю. Доккхачу декъана цигахь болх беш хуьлу Азера баьхкина белхахой.\nЦхьана стагана чохь дIасахьовза меттиг йоцучохь 3-4 белхахо хуьлу болх беш. Чухьаьжча а гуш хуьлу цIаналлийца гергарло церан кIезиг хуьлуш хилар. Исаева Липа дуккха а хан ю кхача кечбеш болх беш йолу. Цо а билгалдоккху шаурмаш юхкучу меттигашна Нохчийчохь чIогIа паргIато елла хилар.\nИсаева: «ТIаьхьарчу хенахь шаурмаш юхку ларёкаш массанхьа схьайоьллуш ю. Царна бакъо а ло уьш хIитто. Шаурмаш муха еш ю а ца хаьа. И жижиг тIехь латта а дой, дIадохка кадолу церан. Шайн лаьттина сурсат дIадахийта хаьа царна. Коьртачу декъана бераша а, баккхийчара а дIаоьцу иза».\nШаурмаш юхку меттигаш ишколашна а, берийн бошмашна а, нах дукха гуллучу меттигашна уллехь хуьлу. Тамашийна дерг ду хIинццалц нахана царех дIовш даьлла ца хилар, бохуш кхин дIа а дуьйцу Исаева Липас.\nИсаева: «И нах могуш буйла а ца хаьа вайна. «Беркатехь» ларекаш ю дIахIиттина. Арахь цIанъеш ю цара картол а, хох а. ДIовш ца даьлча долий тIаккха? Соьга хаьттича оцу балхана тIаьхьа а ваьлла хьажа везаш вара-кх».\nШаурмаш а, бургерш а юьхку кхин цхьа кхачанан чоь а йиллина Соьлж-ГIалахь. Селхана цуьнах дIовш даьлла нах дарбан хIусаме бигинчу хенахь Путинан проспектехь схьайиллира кхин цхьа цу тайпа кафе. Цуьнан долахо ву Оьрсийчохь вевзаш волу Тимати олу йишлакхархо. Иза схьаеллар хилира леррина далийначу эскаро и меттиг гоне а лаьцна. Иза динера зулам ца хилийта.\nКестта "Тиматин бургерш" юур ю Соьлж-ГIалахь


Нохчийчуьра министр: "Цхьа а буьйса а ца хилла, цхьаммо а цхьанне а тоьпаш а ца тоьхна»\nТовбеца-бутт 10, 2017\nНовая газето зорбане баьккхина хаам бух боцуш хета Нохчийчуьрча Iедалша.\nНохчийчуьра министр: "Цхьа а буьйса а ца хилла. Цхьаммо а цхьанне тоьпаш а ца тоьхна».\nКхушеран Дечкен-баттахь 26-чохь буса иттаннаш нах байина Нохчийчохь. Церан терахь хила мегаш ду 56 стаг. Биллггала хууш ду царах 27 стаг вийна хилар. Иштта хаам беш артикл зjрбане яьккхина Товбеца-беттан 9-чу дийнахm «Новая газето».\nЦо зорбане яьхна 27 стеган цIераш. Новая газето дийцарехь, и нах лецна хилла тайп-тайпанчу Нохчийчуьрчу кIошташкахь, стохка ГIура-баттахь Соьлж-ГIалахь полисхошна тIелатар динчул тIаьхьа.\nГазетехь болчу хаамца, цу нахе бехк кховдийна ца хилла, лецна хиларна протоколаш хIиттийна а ца хилла, цуьнан метта уьш чубоьхкина хилла лецнарш латто кечйина йоцучу полицин декъашкахь йолчу цхьацца чоьнашна а, гIишлошна бухахь йолчу меттигашна а.\nШайн информаци бух болуш хилар чIагIдеш Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчоьнехула йолчу урхаллера а, Нохчийчоьнан куьйгалхочун администрацера а ши хьаст доллушехь, шайн аьтто бац и нах байина хилар чIагIда, шаьш доьхург таллам бар ду боху Новая газето.\nТIаьхьо кIирандийнахь Оьрсийчуьрчу омбудсмено Москалькова Татьянас хаам бира, Нохчийчохь адамаш дайина аьлла Новая газетера кехат кхачарца ша иза талла аьлла дехар дина талламан комитете аьлла. Цу комитетан белхахоша таллам болийна амма иза дукха меллаша дIахьош бу бохуш яра омбудсмен.\nМоскальковас дийцарехь, Нохчийчохь таллам а, кхел а ца еш байина бохучу нехан цIераш цо дIаелла Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире а. Карарчу хенахь шегахь болчу хаамашца, талламан дуьххьарлерчу жамIашца Новая газетан артиклехь буьйцучерах ши стаг вехаш ца хилла Нохчийчоьнан территори тIехь бохуш чIагIдо омбудсмено.\nНовая газето билгалдаккхарехь, шаьш буйцучу нахах хилларг хIун ду ца хаьа церан гергарчарна. Газето яздарехь, Iедалшка шайн стагах хилларг хIун ду аьлла нах бахча, царна луш долу жоп хуьлу «уьш Шемахь хила мега», «шаьш ларбан беза шайн гергарнаш» олий.\nМухха далахь а, Новая газето зорбане баьккхина хаам бух боцуш хета Нохчийчуьрча Iедалша.\nИштта Нохчийчоьнан къаьмнийн политикехула а, арахьарчу уьйрашкахула а, зорбанан а, информацин а министро Умаров Джамбулата боху, Новая газетехь зорбане яьллачу артиклан авторо Милашина Еленас дуьйцург бакъцахилар гайта и хаам а толлур болуш бу.\nУмаров: "И цо багарбина болу ирс доцу нах.. иза дерриг а толлур долуш ду. Цара и дерриг динчул (дийцинчул) тIаьхьа тхо таллам бан безаш хуьлу. Федаралан а, арахьара а, чоьхьара а, журналистийн а и талламаш беш бу. Кхузахь берш хуьлу, лерринчу сервисийн а, МВД а куьйгалхошна тIера дIаболийна адамийн бакъонаш ларъярна терго йеш йолчу Москалькована тIекхаччалц".\nНохчийчохь болх беш Талламан комитет ю боху Умаровс, дIоггара цхьангехь а безам боцуш йолу.\nУмаров: "Тхо долчехь болх беш ю Оьрсийчоьнан Талламан комитет, ас тоьшалла до, цхьангехь а дIоггара безам болуш йоцу. Ткъа и орган цхьанге а озабезаме цахиларца ша гойьуш болх беш ю, кху тIаьхьарчу шерашкахь цо иза гайтина ма хиллара".\nУмаровс дийцарехь, Новая газето хилла бохуш яздинарг баккъалла а хилла дац. Мел лело мегар и демагоги бохуш, хоьтту цо.\nУмаров: "Цхьа а буьйса а ца хилла. Цхьаммо а цхьанне а тоьпаш а ца тоьхна. Цхьаммо а цхьа а цхьанха а чу а ца воьллина, цхьанна а гатто а ца йина. Мелла лело мегар ду и демагоги?.."\nБуса хиллачу тIематасадаларо лецарш марсадохуш ду\nСоьлж-ГIалахь тIелатар динчу тобан хьалханча билгалвьалла\n4 вийна, 2 лазийна Соьлж-ГIалахь полисхошна тIелеттачех (видео, аудио)\nГIаттамхойн гергарнаш лаьцна кхобу Нохчийчоьнан Iедало\nПригороднерчу бахархоша махкахбахар доьху Бахарчиевн гергарнаш\nНохчийчуьрчу Iедало маьршабаьхна гIаттамхойн гергарнаш\nАлаудинов балхара дIаваккхар харцдина Кадыровс\nНухажиев юха а хаьржина Нохчийчоьнан омбудсмен\nИнарла Алаудинов Апти дIаваьккхина балхара


Инфоурок › Родная литература ›Конспекты›Конспект урока на тему "Коран ангали"( 3 класс)\nТема : «Коран ангали» Ж. Махмаев.\n1алашо: Ж. Махмаевн дийцар « Коран ангали» довзийтар. Нийса а ,кхеташ а , шера а дийцаран тексташ еша 1амор. Ойлаяр ,хьекъал , къамел кхиор.\nБилгалбаьхнакхиамаш: берашна 1емар думеллашаешарна т1ера ч1ог1а ешаре е боьрзушдийцарантексташеша. Берашна 1емар дутекстанчулацамахкхета, хьехархочун т1едилларца къастошеша. Берашнахуурдувонигца дан ,дикачухкхета.\n1 . Ц1ера болхталлар.\nБераша д1адоьшу Хь. Саракаевн «Тхойшиннаэсийдажолаьа « ц1е йолчудийцаран 2- г1а дакъа.\nБерашадехкинасуьрташталларХьехархочо х1ораннан суртхьа а оьцушвукхарна т1едуьллу суьртана к1айдарг кара а йина д1аешар.\nДог1а дог1у, дог1а дог1у,\n-Д1аеша ч1ог1а цхьанаэшарехь\n-Стенах лаьцна ю стихотворени? (Дог1анах)\n-Х1ун до бераша?\n-Муьлхадийцардувайнатахана 1амо билгалдаьккхина? («Коран ангали»)\n-Мила вуцуьнан автор? (Ж. Махмаев)\n-Х1ун болхбийрбуаша и дийцар дика 1амийта? Х1ун кхиамашхирбуаьллахеташуна? Х1оттае план.\n-Вайнатаханадевзарду Ж. Махмаевн « Коран ангали» ц1е йолудийцар. Шуна 1емар дунийса а ,кхеташ а дийцарантексташеша.\nа) Хьехархочо д1адоьшу Ж. Махмаевн «Коран ангали» ц1е йолудийцар.\nБода лоллуш, серло ели.\nПолла г1оттуш, т1емабели,\n(Байташт1ехь дуьйцургкхочушдобераша: голашт1е хевшина1а,кортош охьа а дахийтина, б1аьргаш хьекхош, самадовлу, меттахъхьоь, зезагсанна, леста, техка и. д1. кх.)\n6. Керла тема кхинд1а а хьехар.\nа) Берашацхьанаэшарехьмеллашаозацамассарацхьана д1адоьшу Ж. Махмаевн «Коран ангали» ц1е йолудийцар.\nаь)Берашацхьанаэшарехь ч1огачу озацамассарацхьана д1адоьшу Ж. Махмаевн «Коран ангали» ц1е йолудийцар.\nб)Берашацхьанаэшарехь ч1ог1ачу озацамассарацхьана д1адоьшу Ж. Махмаевн «Коран ангали» ц1е йолу дийцар.т1адам болчохьсоцунга а ешкхетош.\nв) Чулацамахкъамел дар.\n-Муха дуьйхиракоранангали? Д1аеша и меттиг.\n-Коран ангалийдохийначошегара х1ун ледарлоялийтира? (Цошакордохийнацахууаьлла д1а цаэлира)\n-Иза муха к1ант ву? (Ледара)\n-Аша х1ун дийр дара шайгараишттанигдаьлча? Берий жоьпаш.\n-Х1ун хьоьхуцудийцаро? Къастадежоп.\nЛедарама хила боху\n-Шайнахазъеллачу к1айдаргана суртдилла.\n-Муха яра вайн план ?Берийнжоьпаш.\n-Х1ун дан ницкъкхечишун?\n-Мила вуцьнан автор?\n-Муьлханигхеташунауггаре хаза ?\n9. Ц1ахь банболхбалар.\nШера д1адеша Ж. Махмаевн «Коран ангали» дийцар.\nХазъеллачу к1айдаргана суртдилла.\nНомер материала: ДБ-1376642


Политикан репрессеш лайначу нехан де дагалоцуш, хьалхара юкъараллан мемориал схьайоьллур ю тахана, ГIадужу-беттан 30-чу дийнахь, Москох. «ГIайгIанан пен» олу и хIоллам хIоттош бу Академикан Сахаровн а, «Садовое кольцо» а некъаш вовшахкхеттачехь.\nШозза тIекъалдина цIанан локхалла йолу монумент хир ю масийтта арканах лаьтташ. Цуьнан пенашна тIехь тайп-тайпанчу меттанашкахь яздина ду «Диц ма де». ХIолламна гонах йолчу территорина тIехь охьадехкина ду ГУЛАГ-ан хиллачу лагершкара а, набахтешкара а деана тIулгаш.\nХIоллам схьабоьллуш дакъалаца дагахь ву Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир.\nСоветан заманахь хиллачу диссидентех а, политикан тутмакхаш хиллачу нахах а лаьттачу тобано ша дуьхьал хилар хаийтина и хIоллам Москох хIотторна. Царна хетарехь, монумент схьаеллар шен хеннахь а дац, сийсаза а ду.\n«Iедалан шалхонаш къобул яр оьзда доцу хIума ду», -- яздина Советан пачхьалкхехь демократин боламан хиллачу декъашхоша Каспаров.ру. сайта тIехь зорбане баьллачу кхайкхамехь.


Iамерка -- Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш а кхайкхош, Украинин эскарна герз далар доьхуш бу хIара нах Нью-Йоркехь , 19Товб2014\nОьрсийчоьнан дуьхьал керла санкцеш хайкхо барт хилла Евробертана юкъайогIучу 28 пачхьалкхан. Уьш хIинца хьакхалуш хир ю Оьрсийчоьнан экономикан секторех. Цу сацамца Евроберто лахдеш ду, я кхоччуш доьхкуш ду пачхьалкхан долахь долу рицкъ шайн рынкашка кхачар.\nОьрсийчоьнна герз дохкар а доьхкуш ду. Мегаш дац Оьрсийчоьнна дохка тIеман хьашташна пайда эца мегар долу сурсаташ.\nИза баккъалла а лазаме хила мега Оьрсийчоьнан экономикана аьлла, хета цхьаболчу эксперташна. Ткъа вукхара цу тайпа гIулчаш тоьаш яц бохуш дIахьедарш до. КхолагIчара дуьйцу, Евроберто а, Iамерко Оьрсийчоьнна духьал йохуш йолу санкцеш беламе ю бохуш.\nИсханов Хьусайн Ичкерин парламентан декъашхо хилла а, шина тIамах чекхваьлла а ву. Цунна дика евза Оьрсийчоьно лелош йолу политика. Iамерко а, Евроберто а кхийкхош йолчу санкцеша хуьйцур юй Оьрсийчоьно Украина хьокъехь лелон политика аьлла, шега хаьттича Исханов Хьусейна иштта жоп делира.\nЛедара санкцеш Iаткъам бийр бац Оьрсийчоьнна


Гадаев Мохьмад-Салахь. Догдоцург\nГадаев Мохьмад-Салахь. Догдоцург.\nКарахь аьчка шада а долуш, кертара араиккхира Салман. Коьрта Iуьйра. Цхьалхха кучаца. Туьйдинчу мачашца. Ара аиккхина, урамехула дIаведира. Шен гIоре-гIоддах. Мачаш а охьаийгира. Цкъа цхьаъ, тIаккха важа а южуш. Амма Салман мачийн терго ечохь вацара: Асланбекан цIенойх цIе яьлла бохучу орцанна хьаьдда вара и.\nГена ваха везаш а вара – эвлан йисттера дIа эвлан юккъе. И орца шена ма-хеззи, ара иккхина вара Салман. ХIетахь ша хиллачу суьртахь. Шена хьалха нисбеллачу гIирсах ка а тухуш. Ша-шега деш къамел а дара: «Цхьа дика вахар тоделла воллура и. Шен дайша а ца бина бахам дIахIоттийна. Леккха йиначу тIулгийн ларда тIехь ханнийн цIенош динера. Мохкбегийча ца талхийта динера уьш ханнех, яккхий харжаш а еш. Хаза дIахIоьттина, башха товш гIишло яра. Цунах яьлла хир ю и цIе. Дукха йийбар а ю, бохура, чохь. Кхоам бу». Иштта ваданза дукха зама яларна делахь а, къанваларна делахь а, бIагор хьийзара. «Охьа ма кхетахьара», – бохург а лелхара дага. ХIетте а болар ца лагIдора. Шегара гIо хир долуш санна хеташ, сихха дIакхача лаьара. Кегий бераш а дарадагахь.ТIуканеш санна, горга, цхьа нисделла а дара. Дерриш а божабераш. ТIех мосазза волу а гуш хуьлура уьш. УьйтIах ьловзуш. «БIаьрг ма хила шу берашна а, хьо бахамна а», – бохуш лелара…Ког лазийра Салманан. Юьхьар кхетта. ЧIогIа а лазош. Довха зуз хьаьдира озачу дегIе. Охьа бIаьрг тоьхча, цIий а гира пIелгаш тIехь. Амма болар ца дохийра тIаккха а. Цу сохьта цуьнан дагахь верг ша вацара. Асланбек а, цуьнан доьзал а, цуьнан бахам а бара. «Цхьаболчара-м цхьацца ала а, дера, олура цунна, – бохура Салманан даго. – Хозмаг юуш ву. Дог вон долуш ву. Кхин, кхин а. Вуьшта, суна хааделла хIума дацара, мелла-вехна а ца гора. Юьртан а, нехан а вонехь-диканехь а вара. Гуттара велавелла-векхавелла, кIеда-мерза, гIиллакхе-оьзда гуш вара.\nСуна и тоьаш ду стагера. Ткъа вахалуш хилар а, юьхьарлаьцна болх дIакхехьалуш хилар а – иза стогалла хета суна стеган». Дагаран хьожа кхийтира Салманна. Кхин а чехкадаьккхира цо болар. Шен ойланаш а еш:«Бакъду, верстина воьдушву Асланбек. Эрчаваьлла. Кертахь мел верг ву иштта. Дуьйхина кечвелла ву массо а. Дукха механ гIирсаш, кхиерш ю. Дукха нах бу, хьанал белхаш а беш, амма и хьелаш а доцуш…Хьанна хаьа? Ца гуш дерг – ца гуш ду». ДIакхечира Салман. Дукха адам дара гулделла. ЦIенош даьгнера. Дисинчу пенийн аьхкех хиш детташ хьийзаш нахбара. Кегий бераш бен, цIахь стагга а воцуш яьлла хиллера цIе, муха яьлла а ца хаьа, берийн ловзарех шек белахь а. Чохь мел долу хIума а даьгна. Иза-м хIета а хIун дара, ши кIант а ваьгна. Церан нана а яьгна. Ша цIа ма-кхоччура, ши кIант чохь висар а хиъна, чуиккхина хиллера миска. Оццу минотехь тхевнаш тIекхеттера. И кхо дакъа дара уьйтIа охьадиллина. КIожамаш а хилла. Цара дог Iовжийра Салманан. Кхидерг дерриг дицдинера цу ирчачу суьрто. Туьканахь ма-хиллара, шен халат а тIехь, Асланбек. – Воха ма вохалахь. Дог ма дохийталахь. Ша мал ца далийтичахьана, мел доккха вон ловш хIума ю, хьуна, хIара адаман дог. Цхьа башха лерина а хьожуш, цхьа тамашийна оьгIазе Салмане хьаьжира Асланбек. ТIаккха иштта оьгIазе бIаьрг нахе а кхарстийра. Вист а ца хуьлуш. Воьхна висираСалман: «Меттахь доцуш хилла те ас аьлларг? КIоршаме хили те? Я дукха дагах кхеташ хили те?» И ойланаш еш Салман воллучу хенахь, кхуьнгахьа букъ а тоьхна, цIе яйа гIерташ бохкучаьрга мохь туьйхира:– ХIай! Йитал хIинца и пенаш! Яга йитал! ТIаккха, Салманехьа схьа а вирзина, амма хIара тергал аца веш, массаьрга а хьоьжуш, дера вистхилира:– ХIара-м дош, дера, ца хетара суна. Хеттане а! Вуьшта, кхунах нахана хилла там… И новкъа бу-кх! Бакъду, бахамбацара и. ХIумма а гена бер бацара. ЦIенош-м кхин гур дара нахана кхузахь.\nДогу доццурш! Амма цкъа кху сохьта…Нехан луур даьлла. Нахана синкъерам хилла. И ду новкъа дерг. Кхин хIумма а дац! Иза а аьлла, чехкка волавелла, хьуьлла божалш долчу хьадIавахара Асланбек.Ткъа Салман, Iадийча санна, лаьттара. Цу ирчачу къамело вохийна. ХIун эр ду ца хууш, висинера. «Хилларг дош ца хета,тов! – бохура дагахь. – Даьгна Iохкуш адамаш а долуш! Кхул доккха хIун хир ду? Мел ойла йича а? ХIара-м ирча сурт ма ду. БIаьргана ган хьовха, дуьйцуш хаза а! Там, синкъерам хуьлу, ткъа, кхунах? дера хир бац, кийрахь адаман дог долчунна-м. Нахана кхунах синкъерам хилла моьттуш волчу Асланбекан кийрахь адаман дог а ма дац…» Кех ара а ваьлла, цIехьа воьдуш карийра Салманна ша. «Тезета а ца хIуттуш…» – тесира дага. Амма тезете кхаьчна дацара гIуллакх. Шен верзина хилар дага а деара. ХIинцца дIакхетча санна, ког а лазабелира. ЦIийша а, чевнаша а буьзнера ког, цхьана пIелган мIара дIа а яьлла. Бистина а бара, эккха санна. ЧIогIа астагI а лелхаш, гIожан меттана шада а гIертош, цIехьа охьаволавелира Салман. Шен ойланаш еш:«Ой! ХIай! И хIун къамел дара?.. Нехан луур. Нахана там. Нахана синкъерам! ЦIенош кхин гур ду нахана!.. Ой, ткъа, цIенош хьехош хуьлу, тIаккха, даьгна Iохкуш адамаш а долуш?! Iаьржа кIоржамаш хилла, Iохкучу декъашна тIе а хIоьттина:«ХIара-м дош, дера, ца хетара суна», – бохург хIун ду? «Хеттане а» бохург тIе а детташ?! Шена хуьлуш дерг хIун ду а ца хууш, аганахь маьхьарца даьгна бер! Шега «вада» баьхча а цаводуш, цу шен вешина гIо дан гIерташ, цунна гонах хьийзаш, ваьгна важа. Диъ шо дерг! Ши кIант иштта чохь висар а хиъна, цIерга иккхина нана! Цул доккха вон мичхьа ду? Цу даккхийчу хIуманийн ойла йича, логе шад ма хIутту. Дуьйцуш хезча а, велххал ирча хIуманашма ду уьш-м. Ярташкара ярташка дуьйлуш, хенашкара хенашка дуьйлуш, нехан дегнашкахь деха дерш ма ду. Хийла бIаьрг хица а башош… Там хуьлу, ткъа, цунах? Синкъерамхьехабо цуьнца?»\nЧIогIа холчахIоьттинера Салман. ХIинцца шена бIаьрга дайнарг, хIинцца шен лергана хезнарг лан ца даллал дазделла вара.«ХIан, – бохура цо дагахь. – Ши кIант-м кхуьнан шен ву. Велча, дош хета а, ца хета а. Ткъа цаьршиннан нана ма ю цхьана хийрачу нехан стаг. Цуьнан да, нана, вежарий, йижарий лаьтта уллехь. ЦIерга гIиртина, бедарш а, яххьаш а мерцина. Царах эхь хета ма деза ткъа, беллачех къа ца хетча а. Иштта, бедар яьгна, ког-куьг дагийна кхин а бу. Беллачех лозучу дегнаша шайн лазарш а дицдина, хьийзаш. Массо а ву, хиллачо Iовжийна, къурдаш деш лаьтташ. Цаьрга бетташ бу хIинца и дера мохь: шуна синкъерам хилла, амма ас генаболуьйтур бац шуна иза, цIенош дийр ду! Шуна хIуьттаренна! Ваша ватIа хьо къамелан!Адам дац Асланбек. Адам хилла дацара и. Нийса олуш хиллера цунна олуш дерг. Воне-дикане хIуьттуш, нахана къежаш, цуьнан лелар моттаргIа хиллера. Нахана хIуьттаренна дина хиллера цо и хьалхалера цIенош а. Цо дIа мел боккху ког а хилла нахана хIуьттаренна. Шен бахам боцург, кхин хIумма гуш цахилла…ЖIаьлина! Даьгна кIоржамаш хилла Iохкуш долу шен бераш а ца го цунна-м. ЖIаьла аьлла а вуьтийла дац и…» Циггахь, Асланбекана ала жIаьлел а вониг лехначохь,Салманна хааделира шен дог дарлуш доьдуш хилар. Ткъа дарделлачу даго хьекъал эшадойла хууш а вара и. Цундела Асланбек вицван гIоьртира Салман. Шен лозуш болчу когебIаьрг а бетташ.Важа-м вицвала ца туьгура. Цкъа, дикка жима волуш,эвлан йистерачу коьллашкахь барзана тIеIоттавелира хIара. Цахууш. Эса дууш йоллуш хиллера борз. Ерриг муцIар цIийша а юьзна. Оцу берзан суьртахь дуьхьалхIуьттура кхунна Асланбек. Баьгначеран кIоржамашна юккъехула.«Ванах, хIай, – бохура дагахь, – хIара бахамашна чухахкабелларш берриш бу те иштта… дегнаш доцуш?» Шен эгначу мачашна тIекхечира Салман. Кех воллушехь эгна хиллера. Уьш схьа а эцна, чувахара хIара. Дуьненах а чамбайна.\nМохьмад-Салахь Гадаев вина ГIуран-беттан 6-чу дийнахь, 1909-чу шарахь. 1928-чу шарахь иза Ростовехь рабфаке деша дIехIутту. 1930 шерашкахь иза Нохчийчохь историн а, меттан а, литературин а Iилман-талламан институтехь болхбан волало иза. Лермонтовн а, Толстойн а, Пушкинан а, Некрасовн а, Шевченкон а дийцарш нохчийн матта гочдо. Цу хенахь цуьнан ши киншка арайолу “Ши стаг”, “Буьйсанан дошло”, “Нус”, “Гуьржи”, “Акхалла”, “Хазман”, “Накъостий”, кхиерш а.\n1942-чу шарахь иза антисоветан агитаци лелорна а, национал-троцкистийн тобанан декъашхо хиларна а бехке а вой, пхийтта шарана набахти чувуллу. 1957-чу шарахь иза набахти чуьра араволу. 1957-чу шарахь иза Iедало юха а лоцу, нохчийн къам сийсаздина, яздорхо вийна, аьлла, бехке а во. Амма тоьпаш тоха дина таIзар хуьйцу, цуьнан метта 25 шо набахти чохь даккха хан туху цунна.\n1972-чу шарахь набахти чуьра ара а волий, Даймахка юхавогIу иза. Араваьлча, псевдонимах пайда а оьцуш, цо дийцарийн гуламаш язбо. 1972-чу шеран ГIуран-баттахь Мохьмад-Салахь кхелха.


Нохчийчоьнан аэропорт – ца ваьлла бен некъ\nЭкономика ледара йолчу махка ца лела кеманаш а\nСоьлж-ГIалара аэропорт шоръян сацам бина Iедало. Мехкан премьер-министра Хучиев Муслима дийцарехь, мах бу оцу белхан 15,5 миллиард сом.\n"Лакхара хир ю керлачу аэровокзалан таронаш, шарахь цигахула чекхвалалур ву 1,5 миллион пассажир", - хаам бина Хучиевс Мангал-беттан 3-чу дийнахь.\nБалханна бух кечбина бер бу шо гергга хан яьлча, ткъа ша реконструкци яхлур ю 2024-чу шарралц.\nПроекте инвестицеш яхка лаам къадийна масех дуьненаюкъарчу фондо, шайлахь, масала, Iаьрбийн Эмираташкара совдегарш а болуш.\nАмма массо а бац аэропортан хьокъехь Нохчийчуьрчу Iедалхошка кхаьчна хазахетар кхетош. REGNUM-ца къамел хиллачу эксперташа билгалдоккху мехкан экономика ледара хилар а, оцу бахьаница дуккха а шераш девлча бен пассажирийн дукхалла 1,5 миллион стаге хьалакхачайойла дацар а.\nХIинжа-ГIаларчу "Уйташ" аэропортан терахьашка кхачо а атта хир дац Соьлж-ГIалара аэропорт, ткъа Минводы гIаларчу аэропортал эвсара иза цкъа а хир яц, тешна бу эксперташ.\nНохчийчоь – пассажираш ца кхочу 100 эзарне а, ГIалгIайчохь - 333 эзар\n2019-чу шарахь Нохчийчохь хилла 100 эзар турист. Царах Оьрсийчоьнал арахьара ца веана 2400 стаг бен а. Ткъа махке хьовса кхаьчначу наханна атта хилла, беза мах а луш, Соьлж-ГIала кеманахь богIучул, кхечу траспортаца бахка.\nДустар: ГIебарта-Балкхаройчуьрчу аэропорто дIасавигина 2019-чу шарахь 120 000 гергга пассажир (махкарчу бахархойн терахь – 870 000 гергга).\nУггаре «къона» аэропорт ю регионехь ГIалгIайчуьра «Магас». Ах миллионал совъоьккхуш бу мехкан бахархой, ткъа аэропортах пайдаэцна стохка 333 эзар стаго, царалахь уггаре дукха нохчий а болуш.\n700 000 герга стаг вехачу хIирийн мехкан БуьритIерачу аэропортехула дIасавахана оццу шарахь 565 581 пассажир.\nХIинжа-ГIаларчу аэропортехула 2019-чу шарахь чекхваьлла 1,5 миллион пассажир (Дагестанехь веха 3 миллион гергга стаг).\nКхин а дукха ду стохкалерчу пассажирийн терахь Минеральные Воды аэропортан – 2,5 миллион.\nДоцца аьлча, уггаре ледара ю Къилбаседа Кавказехь пассажирийн дукхаллица Соьлж-ГIалара аэропорт. Ала тарло, хилла тIемаш бу бехке. Амма иза нийса ца хуьлу – регионехь массанхьачул а дукха федералан ахча лела меттиг ю тахана и гIала.\nСтенна а делахь, "Къилбаседанера" олучу Нохчийчуьрчу аэропортера (яц махкахь "Къилбанера" аэропорт) гIоттуш дац дийнахь 4-5 кема бен.\nРекламехула йийцина Мюнхене доьдучу кеман рейс шо ду юкъахъяьлла. Иштта сецна рекламехула хазъеш хилла "Петербург - Соьлж-ГIала" рейс а. ХIинжа-ГIалара лела Петербурге кема. Сецна Сочи доьдург а. 2017-чу шарахь бехира Казане лелаш кема хир ду – амма яц и рейс а. Бакъду, Бишкеке лела кема долуш ду таханенна.\nСоьлж-ГIалара ца хеддаш лела рейсаш Стамбуле а, Москва а. Уьш ю цкъачунна Нохчийчуьра а, цига а дукха нах дIасалелош йолу рейсаш.\n"14 шо ду Соьлж-ГIаларчу аэропортан болх, тIом чекх а баьлла, меттахIоьттина. Амма дац цигахь пассажирашна могIара хьелаш а, ур-атталла багаж дIалуш йолу транспортер а яц вокзала чохь. Цундела вехха латта веза хьайн чамда схьакхачаре хьоьжуш", - элира "Кавказ.Реалиига" кест-кеста Соьлж-ГIаларчу аэропортехула Москва лелачу бизнесхочо Бахаев Ризвана.\nЦо дийцарехь, терминалера кеманна тIекхача 200-250 метр бен йоццушехь, автобусца вуьгу цунна тIе. Ткъа дукха хьежа дезаш хуьлу оцу автобусе, аьхкенан бурконехь къаьсттина хала хуьлу и кеп, дийцира Соьлж-ГIаларчу аэропортера хьелаш девзачу Нохчийчоьнан бахархоша "Кавказ.Реалиига". Цундела лела вуно дукха нохчий Магасерчу я БуьритIерчу кеманашца дIаса – "Некъ бораха бу, комфорт алссам ю".\nКадыровс ахча дехна Путине\n4,7 миллиард сом лур ду Оьрсийчоьно Нохчийчоьнна керла аэропорт ян


сочинени 1аьнан зама4класс нохчийн мотт 10 декабря 2017 года -\nhttp://eqon.ocype.xn----7sbbehpagt9befzq.xn--p1ai/engine/s.php?q=сочинени 1аьнан зама4класс нохчийн мотт&uri=9476b58ea0bd98773db622603ec795a0\n13 дек 2012 ... Боккхачу ломах яьккхина тоьла, цу чохь ах шана юккъехь лаьцна воллуш Пхьармат, ломана . лахахь кегийра дитташ лакхахь ло, хьоькхуш мох. 1аьржачу мархашна юккъехь Селан юьхь-сибат гучудолу. ○ Ялсмана г1ур долу диъ х1ума:Эхь хеташ хилла йолу юьхь, бакъ луьш хилла болу мотт, ... 28 ноя 2012 ... Нохчийн мотт. Дагин безам. Тхан лулахь цхьа воккха стаг вара. Оха цунах Дага олура, ц1е ца йоккхуш. Цхьана к1иран дийнахь, Шела етт бохка вахнера х1ара, х1усамнана къар а ца елла. Вон амал йолуш бара и етт. Шела кхаччалц хала сецош д1абигира Дагас и. Етт ийзош базара юкъа ...\nсочинение 1адат бикату яларсочинение 10-15 предложений с деепричастными оборотами на тему зимасочинение 4 класс лучший день из летних каникулсоставленный план сочинения путешествие на поле славысочинение 15.3 выбор по тексту гридинсочинение 15.2 а точно было одно на том берегу огонь и людисочинеие на тему сэ ф1ыуэ слъагъу нарт л1ыхъужь 7класс кабардинский язык\nсочинени болат г1ала йожар 7 класссочинени дашо гуьйре на чеченском языкесочинени 1аьнан суьре 7класс ш.арсанукаевсочинение 15.2 объясните как предложение 14\nИштта, 1 аьнан каникулашкахь Соьлжа-Г1алин мэрин дешаран Департаментан 1илманан методически Бакъду, нохчийн мотт т1орказ чу боьллина и т1орказ даго г1ерта зама -м яра иза. Таханлера дай-наной, оцу заманан бераш хиларе терра, нохчийн матте кхин шовкъ йолуш а бац.\n8 окт 2011 ... Сайд-Хьасан Кацаев IАЬНАН СУЬЙРЕ Суна дукха езаpг-м аьхкенан суьйpе ю. Амма ченалла, гуьйpенан хатталла а гIоли ду Iа. Массо хIума а кIай. Дай догIуш ло. Мох боцуш. Автобусаш, тpоллейбусаш йоьттина ю, неIаpш тIе а ца чIагIалуш. Халла, цхьаьннан-шиннан пальто, плащ юкъахь а ...\n«Ненан мотт - деган хьоста»


Нохчийчу ахча хьажоран кеп хийца лууш ву Оьрсийчоьнан финансийн министр\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а (Аьт), финансийн министр Силуанов Антон а (Аьр) финансийн министраллан коллегехь, Москох 17Охан2012\nНохчийчоь кхечу Оьрсийчурча регионех дIанисян сацам бина Оьрсийчоьнан финансийн министралло, бюджетера цу республике хьажош долу ахча саца а дина. Цу хьокъехь сацам тIеэцийта дагахь ю министралла хIара шо чекхдалале. Амма Нохчийчоьно, шен агIора, мелхо а алсам даккхар дехна шена федералан бюджетера деш долу гIо.\nЦхьаболчу Оьрсийчурча бахархоша латкъамаш бо, Нохчийчоьнан экономика юхаметтахIотто ахча далар, тIамехь эшначул тIаьхьа, толамхочунна эхье йолу ясакх ялар санна хIума ду бохуш. Соьлж-гIалахь стигала ирх дахана тIекъелдина цIенош гуш, шайн кисанара делла цу гIуллакхана ахча бохуш, реза бац уьш. Шайн дахаран къелла гуш, гуттар а оьгIазе хьожу оьрсий, къизчу шина тIамах чекхяьллачулла тIаьхьа, керла чиркхех йогучу Нохчийчоьне.\nТкъа хIинца Оьрсийчоьнан финансийн министро Силуанов Антона хьалхататтар дина, Нохчийчоьнна ахча латторан кеп хийца еза, кхечу регионех иза дIатареш аьлла.\nОьрсийчоьнан регионашна федералан бюджетера ахча латтор къастош ду хIора регионо доккхуш долу а, дойуш долу а ахча тидаме а оьцуш. Ткъа 2000-чу шарахь дуьйна Нохчийчу ахча хьажош ду нисса социалан хьашташна хьажийна йолчу объекташна инвестициш ян.\nФинансийн министарна хетарехь, хIинца цига ахча хьажош тидаме эца еза республикехь гулйеш йолу ял. ТIехула тIе цу хьокъехь сацам тIеэца безаш ду Оьрсийчоьнан Iедал хIара шо чекхадалале.\nОццу хенахь, нохчийн Iедало дехар дина Оьрсийчоьнан куьйгалхошка ша тайпа йолу бюджетца йоьзна йолу юкъаметтигаш йитина ца Iаш индустрин объекташ меттахIиттон а, керланаш ян а керла ахча латтор доладахьара федералан бюджетера аьлла. Нохчийчурча Iедалан векалшна хетарехь, республикан хазна юза ахча даккха алссам индустрин хьостанаш дезар ду. Ткъа уьш кхолла 5-8 шо дезар ду.\n2008-чу шарахь Товбеца-баттахь Оьрсийчоьнан Iедалша федералан Iалашонан прграмма чIагIйира «Нохчийн Республика 2008 -2011 шерашкахь социалан а, экономикан а кхиор» цIе а йолуш. Цу программица а догIуш, цига хьажо лерина дара 120 миллиард 600 миллион сом. Цуьнан цхьа Iалашо яра 2012-гIа шо тIекхачале Нохчийчохь белхан меттигаш шозза алсам яха.\nЦул сов, цу программица а догIуш, республикехь юхаметтахIотто езаш яра 200 сов хIусамийн коммуналан бахаман а, могашалла ларйон а, дешаран а, Iилманана а объект. И ахча хьажийра некъаш тадан а, махкахь телефонийн зIе таян а.\nОьрсийчоьнан финансийн министралло хIинца юьхьарлаьцнарг бахьана долуш, хаттар кхоллало, баккъалла а шен Нохчийчоьнца йолу политика хийца дагахь ю Москох олий. Цу хьокъехь йолчу комментаришка ладоьгIча, Нохчийчоьнан кьйгалхой кхера оьшуш хIума долчух тера дац.\nИштта ойла йолуш ву, масала, Москох йолчу Глобализацин проблемашкахула йолчу институтан директор Делягин Михаил. Цуьнах лаьцна цо дуьйцу Свободная Пресса олучу интернет-газетана ша еллачу интервьюхь.\nДелягинна хетарехь, Оьрсийчоьнан финансийн министралло юьхьарлаьцнаг бу бюрократин некъ. Цуьнан куьйгалхочунна Силуановна хета, нагахь контртерроран раж дIаяьккхина хилча, Соьлж-гIалара дуьненаюкъара кеманпорт, ларйеш а йоцуш, болх беш а хилча, формалан кепара ялахь а, болх беш суьдаш а хилча, Оьрсийчоьнан низамашца дIахьуш харжамаш а хилча, могIарера бюджетан юкъаметтигаш хила еза цу республикица аьлла.\nАмма Делягина дийцарехь, Москох цхьа а лаам болуш яц Нохчийчоьнца йолу бюджетан юкъаметтигаш хийца. Цуьнан коьрта бахьана Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца юкъаметтигаш дика хилар ду аьлла, хета цунна.\nМинистр Силуанов Антон Кадыровс эшор хиларх шеко йолуш вац вевзаш волу политолог Белковский Станислав. Оццу Свободная Пресса интернет-газетана ша еллачу интевьюхь, Белковскийс чIагIдо, дуккха а эскаран буьйранчаш а, политикаш а бара, Казанцев Викторна тIера Хлопонинна тIекхаччалц, шайн хьам а ца хуьлуш Нохчийчоь караэца аьтто хир бу моьттуш, амма цу тасадаларшкахь дукха сиха толам баьккхинарг вара Кадыров Рамзан, бохуш.\nБелковскийна хетарехь, аппаратчик волу Силуанов дукха гIийла ву Кадыровца вуьстича. Тахана, шена хетарехь, Кадыров ша шолгIа федералан политик хеташ ву, Путин дIаваьккхича, бохуш дуьйцу цо.


Аух меттахIоттош гIодар дехна аьккхаша Кадыров Хожа-Ахьмаде\nШайн мохк меттахIотто некъ лоьху Дагестанерчу нохчаша\nДагестанерчу Новолакскан кIоштарчу нохчаша Аухан кIошт меттахIотторца йолу проблемаш йийцарейина Къилбаседа Кавказан Iеламчийн кхеташонан хьалханчица Кадыров Хожа-Ахьмадца (Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан дешича ву иза). Къамел доьрзуш сацамбина гулбеллачара гIуллакх Iеламнехан кхеташоне даккха – Къилбаседа Кавказан республикашкара динан дай бу цунна юкъахь.\nЦхьанакхеттачара латкъам бира Дагеснерчу Iедална – 1944-чу шарахь нах махках а бохуш, йохийна кIошт меттахIоттор низамо 30 шо хьалха къастийна делахь а, шен декхар кхочушдан сиха бац мехкан куьйгалхой, бохура цара. (Аухерчу ярташна кхин цIерш а тохкуш, уьш Новолакскан а, Казбекан а кIошташка дIасайийкъира Сталинан Iедало берриг а нохчий ша махкахбаьхча).\nКадыров Хожа-Ахьмад шаьш долчу кхайкхар Дагестанерчу нохчаша дуьйзира я меттигерчу хьаькамаша а, я Iеламнаха а шайна кIошт меттахIотто гIодеш дацарца. Цара шайн республикерчу Iеламнахаца а дийцина и гIуллакх, амма «конфликт лаьтташ ю цIаре ерза кийчча». «Низам кхочушдайта» гIодахьара шайна, бохура Кадыровга гулбеллачара.\nКъамел доьрзуш Къилбаседа Кавказерчу Iеламчийн хьалханчас дош делира Дагестанерчу нохчийн хьал тергонехь латто а, церан проблема Iеламчийн рогIерчу кхеташонехь йийцареян а.\n"Кавказ.Реалиин" корреспондентан къамел хилира юкъараллин «Аух» кхеташонан лидерех волчу Мачаев Адамца.\n– Къилбаседа Кавказерчу Iеламчийн кхеташоне хIун гIо далур ду, Аухан кIошт меттахIотторца хьем бийриг а, новкъарло йийриг а Iедал хилча?\n– ТIаккха дагадаийта дезар ду хьалхо лелларг. Нохчий депортацера цIабаьхкича, Новолакскан кIошта ховшийна хиллачу адамех цхьа дакъа шайн ярташка юхадахара, нехан хIусамаш дIалецна Iар къехьа дуйла а хууш. Амма бу нохчийн цIенош шаьш-шайгара, шайн лаамца дIалецнарш а. Масала иштта дIалецна нохчийн бахамаш Казбекан кIоштарчу Калининаулехь а, Ленинаулехь а (1944-чу шеран хьелашца Аухан кIоштан Юрт-Аух а, Акхташ-Аух а – ред.).\nИ нах бац Iедало ницкъаша тхан керташка хийшийна. Ницкъаша нохчийн хIусамаш дIалецийтина хилла Казбекан кIоштарчу 8-9 юьртан бахархошка. Ткъа уьш шайн ярташка юхабахана, нохчий цIа ма кхеччи. Важа дакъа дуьхьал а даьлла, дисина нохчийн хIусамашкахь. Оцу ярташкахь нохчий а, суьйлийн а бехар бу, цхьа а цхьаьнхьа а ца воьду, вайна барт беза, амма меттахIоттош йолчу Аухна юкъагIур ю и ши юрт, аьлла бара 90-чу шерашкахь хилла барт. Бакъду, Калининаулера а, Ленинаулера а цхьаболу бахархой хьийза, ца хиллера и барт, бохуш. Цундела хьал гIоьртина лаьтта оцу ярташкахь.\nНохчий дуккха гIиртина цаьрца барт каро, Iеламнах юкъабаьхна а хьийзина. Дерриг а эрна ду. Дагестанан ларамечу муфтица Абдулаев Ахьмад-Хьажица а хилла тхан къамел. Цунна дика девза хьал. Амма цкъа а, цхьа а ца гIоьртина гIуллакх бусалба динехь листа. Мелхо а, шайна хьалал (исламехь магийна – ред.) ду и латта бохуш, къар ца ло нехан дакъош тIехь бехарш. Цундела бахара тхан Iеламнах массара а, бусалба дин Iамийначара а тIехь, лоруш волчу Кадыров Хожа-Ахьмадна тIе. Проблема дIасаяккха лууш боцчу нехан дегнашна тIекхачархьама ду оха лелориг. Вай массара а ма бохий ваьш бусалба ду, Далла Iамалъеш ду. Iедало проблема, кханене а тоьттуш, яхйина хилча, дика хир дара иза Iеламнахе яьккхича, цара листича. Далур дуй иза таханлерачу хьелашкахь? Хаац, ала хала ду.\n– Оцу хьокъехь Кадыров Хожа-Ахьмада хIун хьоьху, хIун аьлла цо делегацига?\n– Наха чIоггIа лоруш стаг ву иза. КадыровгIеран хьалханча а ву, дешна стаг а ву. Масала, дукха хан йоццуш аьккхийн цхьана юьртахь стаг вийна пхьа буьтуьйтуш бара. Цига а веара иза. Тхан нах, хьехам эшча, боьлху иза волчу. Амма Аух меттахIотторах долчу гIуллакхна юкъа оха иза дуьххьара вехна, лаьа цо Дагестанан муфтига доккхийла тхан гIуллакх. Иза гергарлонаш лелош ву кхузарчу Iеламчашца. Хожа-Ахьмад декъахь волчу Кишин Кунта-Хьаьжин вирд лелош дуккха а бу дагестанхой. Уьш вовшашна бевзаш а, тIеттIалелаш а бу. Дагестанан динан урхаллица а ду цуьнан гергарлонаш. Цо тхуна хьоьху даима а санна, собаре хилар, сатохар. Вай массо а вовшашна герга ду, цхьа бусалбанаш ду, цхьа бух-орам, цхьа оьмар ю, дац, боху цо, вайн вовшашлахь къийса хIума.\n– Байначу баттахь хиллачу гуламехь Дагестанерчу нохчаша сацамбира протест дIаяхъян. ХIун хуьлуш ду рогIерчу гуламах?\n– Кху беттан 22-чохь бан дохкура тхо гулам. Чуделлачу кехатна жоп делла – гулам бан ца мега, аьлла. Оха оцу дехарехь яздинера гуллушверг 20 эзар стаг ву аьлла. Iедало тхуна, оха гулдала ехна меттиг ца луш, кхин меттиг ло ша бохура – Новолакскехь, центрехь, амма цига 2 эзар стаг бен ца тарло. Ван мел лууш волчунна жима ю и меттиг. ХIинца коронавирусо а йо дуьхьало, Дагестанан Iедало дехкарш арахецна.\nIедалхойн сацаме ладоьгIуш бу Дагестанера аьккхий а, гIазгIумкий а\nЮристаш шайн болх беш бу, оха кхидIа а доьхур ду тхаьшка митинг яйтар, оха ца доьху низамехь доцург, далуш доцург. Нийсо ю оха йоьхург.\nСан цхьа уллера доттагI ву Казбекан кIоштара, Алмак. Цуьнан дас, беркат хир дац нехан чохь Iарх, олура. Цул тIаьхьа шен доьзал а эцна, Хасу-Юьрта дIавахана иза.\nСо ала гIертарг хIун ду? Бекъа цхьа нах схьаэцча, яц царна юкъахь гамо. Хуьлийла а дац. Чуьчча гергарлонаш ду, маренаш дина, зударий балийна, я, сан санна, доттагIий бу вовшашлахь. Тхо кхета, могIара нах ма буй тхан дакъош тIехь бехарш. Цхьана харц ницкъаша латтош ю хьарамло – политика, карьера шайн хьашташка ерзийначу наха. Цара ир-кара хIиттабо бахархой, Аух меттахIоттийча, тхо Нохчийчоьнах тхешан кIошт дIатоха гIертар ду, бохуш. Иза дан тхо гIортахь, хуьлу-кх тхо харц, низамах духуш. Дан а ма дац иштаниг Оьрсийчохь далуш. Оха цкъа а ца аьлла тхаьш Нохчийчоьнах дIакхета дохку, и ойла янне а яц тхоьца. Хила тарло цхьа массех провокатор, амма яц тхоьца и ойла. Со реза ву Дагестанерчу дахарна, суна кхузахь дика ду.\nАухан проблема гIаьттина 1944-чу шарахь нохчашна депортаци ярца. 1957-чу шарахь дуьйна доьху Дагестанерчу нохчаша шайн кIошт меттахIоттор. Аух Терскан областан Нагорни округехь лаьттина Оьрсийчохь паччахаь воххолц, цул тIаьхьа – Хасу-Юьртан округехь. 1921-чу шарахь яхийтина Аух Дагестанна юкъа. Уггаре боккха къовсам лаьтта Казбекан кIоштахь: Калининаул (Юрт-Аух) а, Ленинаул (Акташ-Аух) а хуьлийла лаьа аьккхашна низкамца а догIуш меттахIоттош йолчу Аухан кIоштахь. Нохчийн шина тайпано – Аьккхаша а, Пхьарчхоша а - ехкина ю и ярташ.


Къинхетамечу АллахIан цIарца\nМассо а буоберашна лерина\nХIора шарахь, аьхкенан тоьвно тIехьехна битамаш бицбеллачу хенахь, гуьйре юкъал тIех а йолуьйтий, шеца хьуьнах вуьгура со Дадас, ша воьдуш. Кхечу хенашкахь а, дера, вуьгура цо со шеца хьуьнха, делахь а, суна хьалха и хан хазахеташ хилла хиларал сов, ишттачу цхьана дийнахь сайна тIекхаьчначуо кIоргга мухIар таIош, дагахь дитна суна цу гуьйренан башха сурт…\nМа хаза а хуьлура моттахь хьалха сой, Дадий цхьаьна цига оьхучу хенахь гуьйренан хьуьнхахь!.. Тхан юрт лакхахьуо Iуьллуш ма юй – лаьмнийн когашкахь ала а мегар долуш. Хьуьнхахь дерг-м хIунда дуьйцура, тхан юьртара дIа оцу лаьмнийн агIор дIахьаьжча го сурт а-м тоьр ду! Декхна деанчу дийнахь са дIа а лоций вуьсура со хIоразза а, лаьмнаш долчу агIор дIахьажавелча гучудолучу Iаламан цхьа тамашийна хазачу суьрто Iадавой – гонаха мелдерг а, суо а виц а лой!\nСо хийла вахлора, хьуна, иштта латта. Тахана а вара, хьуна, со иштта Iадийча санна кепакхетта, тхайн бешахь гурахь хуьлуш болчу кхура буьххье а хиъна, сайн ойланаша пана вигна, генара сайга кхойкхуш долчу лаьмнашка а вирзина Iаш. Иштта кхин мел вахлур вара а ца хаьа, хьуна, со эццехь Дадас мохь тоьхна «кхетам чу» ца валийнехьара.\nДадин ши бIаьрг даим боьлуш хетара. Дов деш валлахь а цхьаьна. Дов-м цуо атта дан а ца дора, я ас сайна дов дан бахьана а ца долуьйтура суо вала а волуш. Цуьнан боьлучу бIаьргех эхь хетара суна…\nВуьшта, нана гIали чохь тIом болуш кеманаша чуетташ, гийригаш еттаелла, йийча дуьйна, Дада я самукъадаьлла гIадвахна а, я готтар оьгIазвахна а, я сингаттамо кIелавитна а суна гина а вацара. Нана ерзийна яьлла-ца яьлла бохучу хенахь, со юьртахь Бабица а витина, цхьанхьа дIавахара Дада. ХIун нисдан вахана, сан цхьаъ бен вацара-кх хьо, наха, шайн шортта болучара а, ца ловра-кх, бохуш Баба цкъа лиэн а юлий, юха елха хуура, Баба яла хьан, бохуш, соьга схьа а хьоьжуш.\nЦул тIаьхьа тIом дIа а баьлла ша цIа вирзича, кхин гIалитIа Дада ваха а ца вахара, мел доккха гIуллакх хиларх гIур волуш а вацара…\nНана хьахийча Баба гуттар а елха йолалора, цундела иза хезачохь а йолуш асий, Дадасий нана хьеха а ца йора. Баба елхарна кхоьрура тхойшиъ. Охашимо-м юьйцура иза гуттар а тхаьшшиъ цхьа волчу хенахь. Со велха а ца воьлхура, Дадин даим боьлуш болчу шина бIаьргах эхь хетар хилла а ца Iара цунна бахьана – суна иза Дадас юьйцучу хенахь мелхуо а, и тхаьшшинца цхьаьна йолуш санна хаза хуьлура. Дадас цунна со гуш ву олура. Цундела со даим а массо а хIуманна тIехь и йоккхаенйолчу агIор хила гIертара.\nДадас мохь тухуш хезна, сихха кхура тIера охьа а иккхина, ведда уьйтIа вахара со. Иза къаьсттана самукъане вара тахана:\n– Хьо кийча вуй, жимастаг!? – сан агIор цхьа тамашийна лиэпа ши бIаьрг кхарстийра Дадас.\n– Ву дера!!! – дукха резахилла жоп делира ас.\n– IийтI берзан кIеза-яI дадин, суйнах схьабаьлла суй, – олуш велааьшна дира Дадас. Иштта хьостура цуо со даим, жима къонах ву а олура, бIотIа а…\nДада цIа вирзина дуьххьара гуьйре яра. Тхойшиъ хьуьнха ваха кечвелла вара. Ас суо кийча ву а аьлла, тхойшиъ, тхайн, Баба а цIахь йоцуш, дассаделлачу цIенна тIоьхула догIа а тоьхна, и тхаьшна гIийла тIаьхьахьежа а дуьтуш, эвлайисте хьалаволавелира. ЦIийнан корашка юхахьаьжначу суна цхьа деза хийтира церан хьежар, хорш еъча санна сан ший а белш а егош… Амма и дицделира дукха сиха – ламанца Iуьллучу, гуьйрено макхъйинчу хьаннаша яьккхинчу регIа тхаьш хьала мел гIурту а.\nХьаьъна догIу хи, сирла шабарш деш, дуьхьал уьдура тхуна. Дитташа, баххьаш лестош, шайна юккъе дIавоьхура. Цхьацца кегий экханашший, олхазарший гой, чIогIа самукъадолура сан. Сайн самукъа сайна цхьаьнна дита кхоам хеташ, Дадица и декъа гIерташ, со цуьнан бIаьрахьожура сих-сиха со дуьхьала уьдучу, тхаьш арабаьккхинчу новкъана суо ведда воьдушехь букъбетташ, ткъа Дада, даим а санна, цхьа тийна-таьIна велакъиэжара сан самукъадаларх шиэха воккхавеш.\nХьуьнхахь дуккха а гурахь хуьлу стоьмаш а бара. Хьаьмцаш а, куоканеш а, акха кхуораш а, муьргаш а яра. Оха уьш тхайгарчу таьлсаш чохь гулйора.\nЦу дийнахь нана елча дуьйна дуьххьара хезира суна Дада, аз а хозуьйтуш, велалуш. Цуьнан веларо дог ира-кара хIиттадора сан, кхин цкъа а везачуьн вуо гург ца хиларе цхьа хьере са а тосуьйтуш…\nСо, самукъадаларо вадийна, хьийзара, ткъа Дадас, со човхо ца лууш, со цхьа кIеда вухаийзавора. Ца хаьа оцу ирсечу мIергуонуо чу лаьццарг мел хан яра а. Я цкъа а и тайпа самукъне миноташ сайна гур ю я яц а. Тхойшиъ хIума кхалла а кхиира, Дадас делкъа ламаз а дина цхьа хан а яьллера, малхбузаханна герга дара моьтту суна иза.\nЦIаьххьана, со кхосса ма веллинехь, цхьа къаршт олуш санна хийтира суна сайн когаш кIелахь.\n– Меттах ма валалахь! – шен стоммачу озаца ондда мохь туьйхира Дадас, йилбазмахьаро цуьнан мохь цхьа тамашийна юха а, юха а карла а богIуш, гонаха мел дерг, кинолента озийча санна, текхна а гуш. Сан дерриг самукъа, ламанийн баххьашкара чухьаьдда, Iина чохь къайлайолу лайн чалх санна, охьакхетта дIадижира. Дог детталора, Дадина а хезий-те аьлла, чIогIа.\nСуна, цу юккъехула, тхан луларчу жIаьлех едда, схьаиккхинчу тхайн цициган кIорнин дог деттадалар дагадеара, и сайна тIетасаделлачуьра дIа а ца даккхалуш, цуьнан кхерадалар а. Со суо а-м вара хIинца, цу хенахь и цициг кIорни сайна санна, Дадина тIекхетар волуш. Амма со даго ца вуьтура. Юха, Дадас, меттах ма валалахь, аьлла тоьхначу махьарехь Нана Iовжийначу дийнахь Дадин озехь, сайна даг чу леташ, бисина и бохаман лазаме мукъам карла а баьлла, цхьана керлачу, къаьхьа-мерза чам бетталучу, кхерамо дог Iовжийна, Iадийна латта висира cо суо волчохь:\n– Эккхар ву тIаккха вайшиъ?– хаьттира ас, сайн когаш кIелахь хааделлачу «къарштан» цусохьта сайн хьесап дина, дешнаш легашкара халла, пхьегIи чу шура мел йоьтти а хьалайовлу, сискалан гIорзолгаш санна, шогачу къурдашца ара а догIуш, цхьана шеконо Iаьвдинчу дегайовхонца. – ТIаккха вайшиъ Нана йолчу кхочур вуй, Дада?\n– Кхуьур ву хьо, дукхавахарг, цига кхача, хьо-м дуккхуо а ваха везаш вай… кхера ма лол хьо-м, ас хIокху сохьта...\n…Дада веха ваьллира сан когашкахь. ОхьатаьIна воллучу цуьнан юьхь тIехь суна цкъа а ца гина пхенаш дара дусаделла, со уьш лелхарна кхоьрура. Иза, тебна-а хьала а хьожий, велалора, соьга бIаьрг а таIабой: «хьайн шек дIа ма вала хьо, дадин къонах, ас хIинццалц схьа текхийна куогаш эрна ца текхийна хьуна!» – олуш.\n…Хьацарех вуьзначу Дадас эххар а сан ког мукъабаьккхира, юха меллаша хьала а таьIаш, цхьа тамашийначу сингаттаме доьлучу хьажарца – нанна хIоттийна тезет дIа йирзина, со Бабица вуьтуш, ша дIавоьдучу дийнахь гинера суна и тамашена хьажар – леррана сан бIаьра вуогIавелла масех сиконд а яьккхина, меллаша: «хIинца дIаваьл, кхузара», – элира.\n– Вай ший а дIавахийтахьа, Дада, – шекваьлла, дегочу озаца халла дийхира ас.\n– ДIавало ца боху ас хьоьга!.. – тIечовха гIоьртира Дада, шен гIийла боьлуш болу ши бIаьрг дехаре схьа а хьажош.\nСо нана елча велха ца велира, цхьа тамашийна кийра шелбелла висира, ткъа хIинца, Дадех эхь хеташшехь, сайна дан хIума а доцуш, кийра лазош, велхар ара гIоьртира сан къамкъаргахула, бIаьрхиша башийначу бIаьргашна гуш долу сурт а арахь догIа догIучу хенахь кораха ара хьаьжча ма гарра гора.\n…Суна Дадин бIаьргаш тIунбелла гира…\n– Вадахь, кхузара, дIа гена валахьа! – я дийхира, я омра дира цуо, – сан ши куьг тхьоссаделла-кх, дIавалахьа кхузара!\n– Хьо а волахь, Дада!!! – воьлхура со.\n– Цкъа хьо валол, валал!..\n– ТIаккха хьо вогIур вуй? Вай цхьаьна хир дуй? Алахь, Дада! – суна хаьара Дадас бакъдерг бен эр доций, Бабас цуо цкъа а харцдерг ца дийцина ма олура.\n– Хир ду, БIотIа, Дала мукъ лахь, дIаяло сан берзакIеза, сан суйнах схьабаьлла сан суй!.. – корта Iоьттира сох Дадас, гуо лахе со чу а тоттуш.\nСо, велхаро кийра батIош, юхавелира…ког тасабелла, суо бердах чукерчачу хенахь, лерганIаьна батIо санна, цхьа ирча гIовгIа эккхаш хезира суна, диттийн баххьаш тIехь тебна Iа къийгаш гIоргIачу махьашрца хьала а гIовттош, цул тIаьхьа Iаьршашка гIаьттина и эккхар, Iалам Iадийна, тийналла а хилла, дуьнентIе, Iаьнан гIура санна, охьа а дуьжуш. Оцу тийналла ятIийначу гIовгIане эша ца белла мохь а Дадин кийрара: «АллахIу Акбар!!!»\nЦхьа мIаьрго елира: дуьне, хи буха таIийча санна, къарделла дIатийна, цхьа мIаьрго елира: со, меттахъхьан ца ваьхьаш, даго хьоьхург бакъ хиларна кхоьруш, лацавелла, хебна, лаьттах дIаийна – сикондал ца хила а мегаш, амма сан кхетамуо чу ца лаццал еха а, дукха а, шорта а мIаьрго... И инзара яхъелла мIаьрго чекхъяьлча, дехьуо узарбеш хезна, хьалаиккхина, велхар сица лелхаш, йовхараш етташ, когаш тIера гал а вуьйлуш, Дада Iуьллучу агIор дIатасавелира со.\nДада некха тIехь Iуьллура…\nСо бакъдан ца ваьхьара цунна бухахь, гуьйрено иэгийна гIаш хьандеш, Iам хIоттийна даьржинарг цIий хилар – хи хила ца мегара и, Iам хила даватIаг!?.\n– Дада!!! – ницкъ мичара баьллера-м ца хаьа, цуьнан ондда ши белш, тIекхетта схьаозийна, иза аркъала карчийра ас.\nСо махьарца мара хьаьрчира цунна, цуьнан накха бовха-тIуьна бара.\nШи чиркх хьалалетча санна ши бIаьрг схьабиллира Дадас ас шен юьхь тIера хатташ дIадохуш, цуьнан тIулган юьхь серла йолуш хийтира суна цуьнан хьажаран нур хьала а летта – уьш, гуттар а санна, гIийла боьлуш бара:\n– Ма велха, сан къонах, хIумма а дац хьуна вай доха. ДагадогIий хьуна, ас хьайна муха Iамийра: рицкъа, хан кхачар, Иэлсамани а… – кхин цхьаьннан а хир доцчу кIоргачу озаца меллаша вистхилира Дада.\n– Суна хаьа хьуна, хьо нана йолчу дIаваха гIертий… суна ца лаьа хьуна суо цхьаъ виса… ма витийша со цхьаъ, ваЛлахIи, со дика кIант хир ма ву, шуна!.. – йишхаьдда, сайн эхьъхиэтар диц а делла, мохь беттара ас.\n– Тхан дегнаш ма дохаделахь, тхойшинна хьо гуш хир ву хьуна, хьо тхан къардайна берзан кIеза ма ю, виц ма лолахь…– олуш а хезара…\n…Тата хезна, схьабевддачу цхьана наха, тхан юьртахой хиллера уьш, тIекхетта, со мара ваьхьира, белха а боьлхура: «миска-яI, буо виси-кха… Дала кхуьнан къих ма бовлийла!..» бохучу дешнашца.\nЦу хенахь-м со цу «буо виси» бохучу дешнех башха кхета а ца кхетара, хIинца-м кхета, нах мел чIогIа дика белахь а, да-нана ма мерза а ду-кх…\nАмма сан воьхна лела йиш яц – со Делина гуш ма вуй!\nДадас Iамийна ма ву со!\nСайн чIогIа сагаттаделча суна Дада, боккъал а долуш санна, багахь мукъам а балош, шен гIийла боьлучу хазачу бIаргашца сайна тIехьоьжуш, тIараш детташ вехаш дуьхьалтосу, тIаккха со дукха маса хьала а эккхий, суо а сайна виц луш, шовкъ йохий хелхахьаьвза.\nМассо а сан хелхарах тамашбеш хуьлу, хIунда ца хаьа, со бакъволу нохчи ву, сайн ден хьакъволлу воI ву, берзан кIеза ю, суйнах схьабаьлла суй бу олу тIаккха массара…