Бувайсар бакъволу бусалба вара\n20I9-чу шеран 28-чу январехь дуьненчохь йоккху хан чекхъялла, эхарта вирзира Эвтарарчу эвлаяийн Iовдин, Iелин (Велин) мурид Заурбеков Бувайсар. Жима волуш, школе вахале дуьйна, ламаз-марха долуш, цул тIаьхьа кхиъна ваьлча, зуькаре воьдуш, Делий, Пайхамаррий (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьехош Iамал-Iибадат деш, устазийн Iовдин, Iелин вирд лелош, церан муридаш бе-заш, берриге а эвлаяаш безар шеца долуш, бакъволу мурид вара Бувайсар.\n2007-чу шарахь веара Бувайсар бусалба динан «Исламан зIаьнарш» газете болх бан. БархI шарахь болх бира цо редакцехь. Шен дахар бусалба газетан дахарх хоттаделла хиларх воккхавеш вара Бувайсар. Редакцехь менеджеран болх беш вара иза. Амма газет бусалба нахана довзийтича, и царна ша дIакхачийча, тоам хеташ вацара иза. Цо уллера зIе латтайора газетдешархошца, воккхаверца дуьйцура церан газетах кхоллалуш йолчу ойланех, буьйцура церан лаамаш, ткъа царна йовзуьйтура редакцин тобанан Iалашонаш. Оцу кеппара, Бувайсарехула дуккха а болчу газетдешархоша гергарлонаш тийсира редакцин тобанца.\nБилгадаккха деза, оцу муьрехь юкъайохуш йолу газетан керла рубрикаш, теманаш, дукхахдолчу декъана, Бувайсаран хьежамаш, лаамаш бийцаре барца хилла хилар.\nДоггIучуьра ала лаьа, газета кхолладелчахьана, редакцехь хаддаза къахьегна волчу коьртачу редакторан заместитела Тимирханов Iадлана (Дала гечдойла цунна) леррина тидам беш хиллера Бувайсар цхьа ша тайпа башха кхолларалла йолуш хиларан. Оха тидам а беш, дуккха а хан йойъура цушимма цхьацца материалаш зорбане кечъеш. Iадлана воккхаверца дуьйцура цуьнан гIиллакхаш, юьйцура цуьнан амалш, къаьсттина, газетан чулацамах цо еш йолу ойланаш, цу тIехь и само еш хилар.\nДиъ шо хьалха, цIеххьана цамгаро, кхидIа ца хеца, лецира Бувайсар. ТIаьххьара цхьа шой, ялх буттий меттахь боккхуш, эхарте вирзи вайн бусалба ваша, Жимачу АтагIарчу Джунайдан кIант Бувайсар.\nДела цхьаъ веш, Элча бакъ веш, шен устаз къобалвеш, Делан Сийлахь эвлаяаш къобалбеш, берриге а бусалба вежарий, къестамаш ца беш, безаш, бакъволу мурид вара Бувайсар.\nДала декъалвойла хьо, Бувайсар! Дала Шен ялсаманин веза хьаша войла хьох!\n«Исламан зIаьнарш» изданин тоба\nMaglie Calcio Liverpool 2019 Shop On Line\nvery informative articles here. Maglie Calcio Liverpool 2019


"Дика ду-кх Кадыров воцу меттигаш йолуш а!.."\nСтигалкъекъа-бутт 02, 2013\n"Нохчийн МухIажирш", Урдунерчу суртдиллархочун Везашан болх\nМаца, муьлха хьелаш дΙахΙиттича цΙехьабоьрзур бу мухΙажирш Нохчийчу аьлла хΙоттийра Маршо Радионо кху кΙиранна хаттар. Арахь болчу а, махкахь бехачу а хийлачу нехан лазам иза буйла хоуьйту шуьгара, тхан хьомсарчу махкахошкара, кхаьчначу жоьпаша.\nМассех бΙе шо ду вайнехан мухΙажираллин. Ша дош иза хаза делахь а, къомана тΙехь ца хеддаш лаьттачу къизаллин чам беха «мухΙажир» дашца.\nМаршо Радиоца зΙене а бевлла, шайн ойланаш йовзийтира ладогΙархоша. Вайн дагадовлар цΙенна хилийтархьама хаам бо, кху нехан цΙерш, уьш шаьш ийзалуш бацахь а, цара махкахь маршо яцарх тоьшаллаш деш хиларе терра, Маршо Радиона ца лаьа царна хьовзам баккха - церан цΙерш ца йоху оха.\nМахкахь бехачарна хетарг\nБоккха лазам балхош къамел дира Маршо Радиоца хΙоттийначу хаттарна жоп луш Францехь вехачу мескархочо Ахьядов Ιисас. Шен ма-хуьллу гонаха бехачу мухΙажирех дог а лозуш, церан бакъонаш Ιалашйойтучохь къийсалуш схьавогΙу иза. Цо иштта довзийтира шена хетарг.\nЕвроперчу мухIажиран сатийсам


ГIадужу-бутт 27, 2019\nНохчийчхь маьIна дина Соьлж-ГIалин хиллачу мэро Кадыров Ислама адамашна ницкъ беш хиларх лаьцна яьккхина керланийн сюжет гайтаран. Цунах лаьцна яздо "Коммерсанто".\nШен цIе цаяккхар дехначу газетан хьастано чIагIдо, керланашкахь иза дийца бакъо елларг республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан ву бохуш. Иза дина "юкъаралла тешо, Кадыров Рамзанан гонехь бан а бац, хуьлийла а дац ямартхой, ткъа нагахь цунна юххерчу цхьанна таIазар дахь, иза хуьлу адамийн хьашташ цунна бен ца хеташ хиларна а, шена тIедиллина гIуллакх кхочуш дан цуьнан корматалла цахиларна а".\nКху беттан 25-чу сарахь Нохчийчуьрчу ЧГТРК "Грозный" телеканало сюжет гайтира, Кадыров Ислам Соьлж-ГIалин мэран даржера дIаваккхаран бахьана дуьйцуш.\nЦу видео тIехь гуш ду Iедалхочо ток етташ зударий хьийзош а, адамашна тIечехаш а, кхерамаш туьйсуш цу нахера цхьаъ даккха гӀерташ а, цара цхьаъ дина хиларан тоьшаллаш дахархьамма. Полицино таллам болийна цунна дуьхьал.\nКадыров Ислам Нохчийчоьнан куьйгалхо вен дагалаьцна хиллачийн декъахь хилла мега аьлла, яздинера шен материалехь «Керлачу газето» («Новая газета»). Цо дийцарехь, Исламан телефонаш тIехь йолчу книги тIера схьа а язйина, Кадыров Рамзанан мостагIашка цуьнан телефон елла хиллера Исламан гергарчу цхьаммо (Яхиханов Валида). Мехкан куьйгалхочо бакъдира ша вен гIортар, цул тIаьхьа гIаттийна бехктакхаман гIуллакх. Нохчийчуьрчу талламчийн версица, Кадыров Рамзан вен Iалашо хIоттийнарш бу вежарий ЯмадаевгIар.


М.Ю. ЛЕРМОНТОВ. ВЕДДАР | magas.ru\nУдар ХIарун саьла cиxaгIa,\nЛаьчагIа уда пхьагал санна,\nУдар из кхераш лирача тIемагIа,\nВежарегIа уха цIий цагуш санна.\nЦун да, нанас ваь ши воша,\nЛеташ бейнаб шой сий ца дойта,\nТIабеттача моастагIий цу гоша\nЦар цIийво дех шой цо чIир лехар,\nХIарун дицдаь ва ихь, ший декхар,\nТIемагIа кхеравенна цо Iокхоссаш,\nШий топ, ший кий, вадар чудоссаш.\nЧакхдаьлар ди, дохк дар хьалгIетташ,\nБаьдеча къовхашка дIадаьржа,\nШера кIей тIоа цунагI хьаотташ,\nМалхбоалера шийла арч хьаяьржа,\nЦу даьла сигала ше хьаотташ,\nХьакхийтар бутт дошо лир отташ,\nКIаьдвенна, хьогал кхакхар вийрза,\nБатагI дIадоахаш цIий, хьацар,\nХIаруна лоамтIара дIавийрза,\nБетта лирагIа ший юрт ейзар.\nТебаш из водар, холуш воацаш,\nГонахьа сатем ба, тата дац,\nЛирача тIем тIа дIа ца лоацаш,\nИз цаI мара цIавенавац.\nЧхара тIавод из, йовзаш йолча,\nСердал йолча, да цIагIа волча,\nСа чукъувлаш, хIама ца оалаш,\nГIабаьккхар цо цIагIа чувоалаш.\nСаламагIа цо ший доттагI оалар,\nСалам чувенар цавовзаш воаллар,\nМетта лазаро дeгI дIалаьца,\nIоажал тIагIерта, са цун лаьца.\nВоаккха ва АллахI, хьо цо лорош,\nМалайкий оарцо ваьв сий долаш,\n- Фуд вейна керда?, - Саламо хаьттар,\nСа доаца бIаргаш цо хьатIалекхар.\nБIарг сийрдабаьлар, тешам цогI бенна,\nИз хьалай велар цIий кхохкаденна,\nКъаьна тIемахо цIаьхха са чуденна,\nКхехкадаьлар унахочун цIий,\nЦа довр догдоахаш новкъоста сий.\n- Ши ди даьлар тIом беш цу бер чу,\nСа да вийра, ши воша вожаш,\nСо ведда ийра арен цу кер чу,\nЭккхадаь аькха санна водаш.\nЦIеша диза когаш къувлаш,\nКхерий, кIарцхалаш Iетталуш,\nИдар цадовзача такилгагI,\nБертий, хьакхарчий ларагI.\nВайнах боабу-моастагI латаш,\nЧувита со, са хьамсара доттагI,\nДув буъ аз КъорIа тIа отташ,\nДикай бекхам бе хьона цунагI.\nЛеш уллачо юха лу жоп,\n- ДIавала дIаго бIарга гучара,\nВаьннав хьо фусам, кхача лучара,\nХьо кIило ва, хьо кхетийла топп.\nЭхь а, бала а, кер чу бенна,\nЭгIаз ца водаш бехк цо лов,\nЦигара сиха дIагIо аьнна,\nБут цо цу фусама из тхов.\nЦхьаькха цIенна ше тIехвоалаш,\nЦхьа цIаьхха юхасецар из,\nДахача деной мерза уйлаш,\nБарт боаккхаш мо дIалаьцар из,\nЦун из шийла дола хьажа,\nЦхьа мерза сийрда даьлар хьежа.\nЦу баьдеча бусса хоза хеташ,\nДагадехар езачун бIаргаш,\nШийга хьежаш, буъаш безам,\nШе веза аьнна бир цо соцам.\n«Со вез цунна, согI са доаллаш»,\nИйча хоз йиш, дешаш цо оалаш\nКъаьнара ашара дешаш дар,\nХIаруна бос тIера дIахьош дар.\n«Сигала гIолла бутт ма бода,\nСабар-сатем шийца болаш,\nМейра кIанат ше тIем тIа вода,\nМейрал, денал шийца долаш.\nИз тIем тIа водаш топ юзаш воал,\n«Са кIорни, Iа мейра хьай,\nБолх Далла тIабилла,\nДизза кхоачашде маьхко тIадиллар».\nХьай къам Iа ма дохка,\nМоастагIех ца латаш ше кхера ва веннар,\nФуд ца ховш цогI хиннар,\nЦун човнаш лувчоргъяц, сиглара догIа делхаш,\nЦун голаш хьулоргъяц, ваь нана тIехьаелхаш.\nСигала гIолла бутт ма бода,\nСабар, сатем шийца болаш,\nМейра кIанат тIем тIа вода,\nСабар, денал шийца долаш».\nКорта чубаха, чаьхка водаш,\nХIарун ший наькъа дIахо вод,\nБоаккха тIадам бIаргех божаш,\nНаькха тIа гIолла хий Iодод.\nМихо оагIор соттадаь долаш,\nЦун хьалхашка шой цIа латт,\nДикага дог из доахаш волаш,\nКорагIа хIама ше етташ латт.\nЦига тешшаме хоза дуIаш,\nТIем mIapa воагIа воI ший вехаш,\n«НиIелла, нани, со даькъазваьнна,\nХьа зIамагI воI, хьа ХIарун ва,\nЭрсий пхорчашта кIалхарваьнна,\nСе цхьаь цIакхаьча, со цаI ва».\nМалайко са цар хьалъийцад»\n«ЧIир лийхарий Iа?»\nХьа гIийла дог хьастар духьа,\nБIаргегI уха хий дIадаккхар духьа».\n«Сацал, сацал, хьо даьла моастагI,\nМегадац хьона сий долаш вала,\nДIагIо хьайна цхьаь, хье цаI лела,\nХьа эхь тIаийца, ваьннар ДаьлагI,\nСей сий доадергдац къаеннача дийнахь,\nУйла йича кхы хьога ала дац,\nХьо лей, хьо йовсар, са воI хьо вац».\nИз дIахоадаву дош аьнна даьлар,\nНабара сатем этта баьлар,\nСардам, узам, цо ду дехар,\nКора кIал ара хозаш дар,\nТIаккха шалта тата даьлар,\nЦо дIаийцар цун са дар.\nIурра нанна бIаргадейра,\nГIийла харцахьа хьежар из,\nДаькъазадаьнна дакъа дейра,\nЦхьанне кашмашка хьоцар из,\nКIоаргача човнагIодаха цIий,\nЖIале дуъар гIигI яхаш ший.\n3Iамига бераш сердаш ма дар,\nШийла дакъа даькъаза деш,\nНаха дувцаш хабар ма дар,\nВеддачун сийдовр шоаша хьедеш.\nСа цун, Пайхамара теркам боацаш,\nШапаIата ше гаьна да,\nБаьде Iи мара ше доацаш,\nЛоамашка бийсанна лелаш да.\nКора кIала, Iурра са хулаш,\nЦIагIа чугIерт из таташ деш,\nДешача КъорIа аят хозаш, хьулалуш\nДохк долча гIерт из\nХьалха ше турагI лечкъаш санна.\nЕза сона Даьхе ший тейпара безамца,\nСа хьаькъал цунга кхоачаш дац,\nСий дезац даьккха дола цIеца,\nЕ дей кура сатем дега хьамсар бац,\nЕ къаьна шира къамаьл хьиспе дац.\nВешта сона беза, хIанад хац,\nЦун арений шийла из сатем,\nЦун хьуний гIийла из теркам,\nДаьржа хиш, фордаш-шеко яц.\nХоза хетт новкъа ворда хехкаш,\nГIийла зувш, бийсан боадо тедаш,\nСай земца бийса яккха мот лехаш,\nХьагучаювла маьлхара юртий сердалонаш.\nХоза хет кIур, ордаш доагаш тIаккха,\nАра сеца кир цигга бийса яккха,\nIажагIча кхай юкъе гув тIа багIа,\nНажай ши хи, фуд цул хохагIа?\nДукханешта цадовзача гIадвахарца,\nСона гу ялатегI йиза из хьетт,\nЦIа, тхов кхаьла чана кхаларца,\nДогам даь гаргаш, кор хоза хетт.\nЛовзарга тхир диллача сарахь,\nАх бийсан вагIа кийча ва,\nКог-шокара из халхар дучахь,\nБехача мужгешка ладувгIа ва.\nСО НАЬКЪА ЦХАЬАЬ ХЬААРАВОАЛ\nСо наькъа цхаь хьааравоал,\nБIаргаш са моакхаза никъ хьалувц,\nБийсан тем. Дуне тхьайса доал,\nСедкъо седкъага дагар дувц.\nСигала цхьа хоза тамаш я,\nСинча луре лаьтта тхьайса улл,\nСа хIана хьувз, йер фу гIайгIа я,\nСенга са тувс хозагI фу лех цул.\nТессац са аз цхьаккха хIаманга,\nУйла ма яц даха даьнначун,\nЛех сатем са тессаш ханага,\nИраз хетт из дицдаь тхьайсачун.\nЕзац наб шийлача каша йер,\nТхьовса лов сома варгвоацаш,\nЙоагIаш наб дегIо мерза йер,\nНабарагIа са даха халадоацаш.\nБус дийнахь цхьа хоза оаз хозаш,\nБезамагI хадданза лекхаш йиш,\nСона лакхе даим сийна болаш,\nНажа хи IотIалесташ яхаш шиш.\n(Сихлуш къилбаседе се кхача)\nСихлуш къилбаседе се кхача,\nНаьха гаьнарча бIайхача маьхкара,\nХьога, Беш Лоам, малхбоален баьчча,\nМоаршал тел аз сей дегчура.\nЗама мел йоал, чолбах хьаьрча,\nХьа хобаенна хьажюкъ латт,\nБирса лира тIом наха бича,\nХьа кура мохк шек боацаш латт.\nВешта дего шортта дуIа дича,\nХьа чхараша даьле из дахьа мег,\nСедкъел лакхагIа кхоачача,\nДаьла Iарше дIакхачаде мег.\nДех аз даьлера шийла фе хилар\nМаьлхо бетта дома наькъ-тIа болча,\nШийла миха фо цо сайна далар,\nДелкъийга кхерий тIа салоIаш се волча.\nДех аз даьлера йоачан ца хилар,\nБирса къувкъа ди шийца долаш,\nТирка чIожагIа се наькъа водаш,\nЭттача говраца кIал ца висар.\nЦхьаькха хIама дагадоал сона,\nДIа ала вахьац гож-са эг,\nСо маьхкагIа ваьннача укх хана,\nСей наха вицвенна хила мег.\nЦига короргбий сона хьалхара безам,\nХоаттаргдий те везаш моаршал,\nБовзарий-безарий хургбий-те лерхIам,\nХоло эзачунга фу хургда хьал?\nЕ шийлача кашмий боарзашта юкъе,\nСай безарий боарзаш тIа отт са ког,\nДика, хоза кадай гIулакх даьчар,\nСоца безаме хоза баьхачар.\nВа, нагахьа из иштта дале,\nБеш-лоам хьай дарзаца со чаьхкагIа ве,\nЦIа доацчун тIаьхкаш голаш, хьай,\nОрашка гIолла дIа эййе.


Исламан телевизион схьаеллар тайна бусулбанашна\nОьрсийчохь схьайиллинчу "Аль-ТВ" цIе йолчу исламан телевизионера сурт, 21Мар2012\nМарха достучу дийнахь дуьйна болх бан доладелла Оьрсийчохь «Аль-РТВ» цIе йолу бусалба динехь болучарна лерина телеканал, коьрта редактор Евразин Академин телевизонан а, радион а вице-президент Арифджанов Рустам а волуш.\nАрифджановс дийцарехь, и телехьожийла кхоьллина яккхийчу исламан цхьаьнакхетараллийн лаамца, бусалба динан хазнаш, синмехаллаш йовзийтархьама.\nТелеканалана тΙехь куьйгалла деш юкъараллин кхеташо хир ю. Цуьнан декъашхошлахь ю Оьрсийчоьнан муфтиятийн кхеташо а, бусалбан нехан Коьрта урхалла а, ГIезалойн мехкан а, Къилбаседа Кавказерчу цхьамогIа кегийчу къаьмнийн динан урхаллаш а, ишта кхин масех юкъараллин цхьаьнакхетараллаш а. Цу хьокъехь хаам бина «Башинформ» агенталло.\nКоьрта редактор Арифджанов Рустам къера ву, ша а, шен накъосташа а тIелаьцнарг жоьпалле гIуллакх ду, бохуш. «Исламан телеканал хуьлийла дац, - боху цо, - ца кхетарг кхетошший, цахуург довзуьйтушший бен. И дерриге тхо чулацаме а, хаза а, цкъацкъа самукъане а дан гIертар ду. Ислам - иза къовладелла, кхоьлина дин дац».\nЦо Iорадаккхарца, керлачу хьожийлехь меттиг хир ю цхьацца гаранашка декъалуш долчу бусалба динан массо векалшна. Ишта церан Iалашо ю, кхечу динех лаьцна дуьйцуш, хьовсархойн хаарш шордан а.\nКерла телеканал схьаделлар тайна дукхахболчу бахархошна. Цуьнан хьокъехь шатайпа хьажам болчех ву Теркйистера Iеламча Лечиев Шаид-хьаьжа.Цунна хетарехь, бусалбанашна а, кхечу динан векалшна а юкъа зайлаш а ца бетташ, баккъал а адамийн синлехамаш шорбеш, барт-марзоне уьш боьхуш, болх беш дIадодахь, цу теле-хьожийлан мах бан а бац.\nШаид-Хьаьжа: «Дин оццул мерза а хилча, Элчано аьлла а хилча, ΙалайхΙи салату ва салам, «вере даз ма делахь, нахана, даз а ца деш, дийцалахь, кхаьънаш дахалахь, кхерамаш ма тийсалахь», аьлла долу дин ду-кх вайн дин. И дийца нах бохкуш хилча, Далла деш доΙа ду-кх иза. Хаа деза, бΙоба ма нислахьара вайн динах, бохуш, дан деза дийриг – кΙеда-мерза дин дΙадовзийтарехь , и негат долчуьнан Дала аьтто бойла!»\n«Аль-РТВ» канал къаьсттина кхаъ хеташ тIеэцна Нохчийчоьн могIарчу бахархоша.\n«Дели а дуьхьа ма дика ду и юкъадаьккхина. Кху Нохчийчохьберш хьех кхеттера-кх, диг детташ санна, и валар дуьйцуш, эхартахь хоттур болу барт а, дендолу таIзар а дуьйцуш. Цаьрга ладоьгIча, цхьа ойла хуьлу-кх, кху дуьнентIе ваьлла а ма велар-кх со, олий».\nИшта къамел дира керлачу телехьожийлах лаьцна шен цIе йоккхийла дихкинчу цхьана Соьлжа-гIаларчу вахархочо. Цунна хетарехь, меттигерчу муфтиятана товр долуш хIума дац Оьрсийчохь бусалба нахана лерина керла телеканал юкъадаккхар.\nИсламан телевизион схьайиллина


Цхьа бутт сов хан ю, Нохчийчохь мел йолчу Iедалан урхаллана а, министраллана а, кIоштан администрацина а, интернехь сайташ кхоллар а, царна тIехь, шаьш бечу балхах лаьцна яздар а, тIедожийна\nИшшта, чIагбийра болуш бу, оцу машан майданахь, пропагандин болх а. Мехкан диндай а гулбина, царца цунах лаьцна къамел деш, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, цецваьлла вара, динах хаттаршна жоьпаш луш йолу сайт махкахь йоцийла хиъча.\nОцу дийнахь дуьйна жигара белира цу тIехь беш болу болх. Цунан жоьпалле хIоттина Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан хьехамча волу Вахидов Iилман. Цо дуьйцу и доладар уггар хьалха могIарерчу нехан аьттонна дина ду бохуш.\nВахидов Iилман: «Уггаре а хьалха юьйцуш ерш пачхьалкхан сайташ ю, царна тIехь цхьа а информаци ца хилар ду галдаьлларг. ХIун кехаташ а, справкаш а еза ца хууш хуьлу нах. Сайташ тIехь, уьш хилча, нахана атта хир ду, пилг тIе ма таIIийна, хаттарна жоп каро. Нахана пайденна хилар ду-кх иза, дукхачу хьолахь».\nМаьждигашкахь дахаро кхуллучу хаттаршна жоп каро, цхьацца бахьанашца ца хIутту, цига лелаш болу цхьаболу нах. Наггахь рагI а тIе ца кхочу маьждиган имамана тIе ваха. Нехан муьлххачу а хаттарна жоп луш долу дакъош хир ду сайташна тIехь. КесталгIа царах цхьаъ билгалйоккхур йолуш ю бохуш, кхин дIа а дийцира Вахидов Iилмана.\nВахидов Iилман: « Цхьацца хаттарш маьждиг чохь дала эхь хеташ, я кхоьруш, я хьаьнга дала деза ца хууш хуьлу нах. Эвхьаза долу хаттар ца делча а ца волу. Оцу гIулкхана хьажийна сайт ю кхуллуш. Цуьнан дикалла муха хир ю аьлча, нахана хIора дийнахь маьждиг чохь болу хьехам баре а ца хьоьжуш, сайт чу хаттар делчхьана, цунна дуьхьал жоп лур ду. Иза боккха мел хир болуш хIума ду».\nХаттар-жоп олучу оцу сайтийн дакъошкахь зударшна лерина жоп луш, зударий хир бу. Иза деш ду, луш долу жоп кхетачу агIора хилийтархьамма аьлла, билгалдаьккхира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан хьехамчо Вахидов Iилмана.\nВахидов Iилман: «Кхечу сайташка хьаьжча а гуш ду зудабераша а, божабераша а цхьатерра хаттарш луш хилар. Вай кхузахь иштта дац. Сайташ тIехь зудабераш лучу хаттаршна, жоп луш берш божарий хуьлу.\nЦундела, и хIума талла а теллина, сацам бина, вай долчохь а иштта жоп луш йолу зуда хила езаш ю аьлла. Зудаберийн шайн цхьацца хаттарш ма-хуьлий, ожарш жоп лучулла а зударша иза делча гIоле долу. Иза дага а деана, билгалъяьккхина цхьа сайт ю- «Нохчийчоьнан дог» олуш ерг. Цу тIехь зударшна лерина шен агIо хир йолуш ю».\nЮккъараллехь дика тIеоьцу муьлххачу а хаттарна жоп луш йолу сайташ Нохчийчохь хир ю аьлча. Мумадис шен а ду бохура цига дала хаттар.\nМумади: «50 шо кхаьчна хан йолуш ву со. Дукха хан йоцуш хезнера суна, иштта хаттарш дала мегаш йолу цхьа сайт хир ю аьлла. Цхьадолу хаттарш, дуьхьал дIа а вахана, хатта карх а ца долу. Дуккха а хIуманаш ду хетта. Карх ца долу сан, хан ца хилар бахьана долуш».\nЦу тайпа хаттарш а, жьопаш а луш йолу сайт хIинццалц Нохчийчохь йолуш яра. Амма цунна куьйгалла деш хилла волу Iелам стаг-даржхо, Хашханов Ваха, нахана ца хуучу баханица дIаваьккхича, иза дIакъоьвлира. Цигахь, барам а боцуш, муьлххачу а стеган динах лаьцначу хаттарна жоп каро аьтто бара.\nДинах жоп карор ду serdce-chechni.ru. тIехь


Цхьаболчу Iелам-наха веллачунна тIера делча дIакхочуш долу сагIа бераша шайн дена-нанна тIера даьккхинарг бен дац аьлла, оцу хьадисашкахь деана хаттарш дех-ненах лаьцна бен доцу дела. Иштта аьллачу Iелам-нахах ву Имам Аш-Шавкáний а, хIокху заманара Шейх Ал-Албáнú а – Дала къинхетам бойла цаьршинах. Делахь а, нийсаниг – кхиболчу массо Iелам-наха ма-аллара – муьлхха бусалба стага веллачу бусалба стагана тIера сагIа делча дIакхочуш хилар ду, хIунда аьлча Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – хьахийна болу барт муьлххачо даьккхича а дIакхочуш хилар бу. Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Ровдатут-ТIóлибúн» тIехь: «Амма веллачунна доIа дар а, цунна тIера сагIа даккхар а – цаьршимма цунна пайда бо, цу тIехь цхьа а хилпало яц. ДоIа дар тIехь а, сагIа далар тIехь цхьатера ву верас а (веллачух ирс оьцуш верг а), гергара воцург а. ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Лекха хинволчу АллахIан комаьршалла совдоккха хиларна, сагIа деллачунна а мел бала мега Цо». Имам Ибн Таймиййас – Дала къинхетам бойла цунах – шега динчу цхьана хаттарна жоп луш, олу: «Ткъа нагахь санна и зуда шен (веллачу) майрачунна пайда бан лууш елахь, сагIийна дIалойла цо и ахча… бакъдолуш, сагIа (сагIанан мел) веллачуьнга дIакхочу, имамийн барт хилла хIума а ду иза, цунна пайда хуьлу цунах». Гуттаренна а болчу Фатван Гуламо а бах уьзза: «Амма сагIа далар – иза дала мегаш ду бусалба стагана тIера, цуьнан гергарачара а, уьш боцучара а, шайна луъучу хенахь».


Литвас санкцешна юкъа вахийтина Кадыров Рамзан\nЛитван миграцин Департаментан пресс-центран векалша еарийдийнахь зорба тоьхна "Магнитскийн тептаран" шайн аналогна. Оьрсийчоьнан 49 вахархо ву цу юкъахь, Вильнюсна хетарехь, коррупцин зуламашна а, ахчанаш даарна а, адамийн бакъонаш хьешарна а бехкеболу.\nОцу нахана дихкина ду Литва бахка. Департаментан сайта тIехь кхозу санкцийн тептар. Iаьржачу тептарехь верриг а 49 Оьрсийчоьнан вахархо ву. Ву царлахь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, Талламан комитетан куьйгалхо Бастрыкин Александр а, Магнитскийн гIуллакх листина Бастрыкинан гIовс, генерал-майор Логунов Олег а, Магнитскийн хьокъехь сацам тIеэцна кхелахой Сташина Елена а, Криворучко Алексей а, Ухналева Светлана а, Подопригоров Сергей а, иштта кхи дIа а.\n"Магнитскийн низам" лелаш долу 4-гIа пачхьалкх ю Литва. Хьалхо изза сацам тIеийцира Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа а, Канадано а, Эстонис а.\nМагнитский Сергей, оьрсийн адвокат, Ιедална йоггΙу ясакх дΙа ца елла аьлла, лецира 2008-чу шарахь, набахтехь кхелхира шо даьлча. Набахтехь дуккхаза а йиттинера цунна, лоьралла а ца динера. Ткъа ша чуволлале, цо Ιорабаьхнера 230 миллион долларна пачхьалкхана къоладина хьакамаш.


Нохчийчура беза хьаькамаш\nМарсхьокху-бутт 20, 2013\nОьрсийчоьнан финансийн министро Силуанов Антона критика йина Къилбаседа Кавказера республикашкарчу хьакамашна машенаш дукха езарна а, пачхьалкхана йогIуш йолу ял схьалахьорехь жигаралла ца гайтарна а.\nЦо дийцарехь, царна юкъахь хьалхара меттиг дIалоцуш бу Нохчийчура Iедалан белхахой. ТIехула тIе, министро дийцарехь, Къилбаседа Кавказехь санна дукха хьаькамаш болуш меттиг яц Оьрсийчоьнан Федерацехь.\nОьрсийчоьнан премьер-министро Медведев Дмитрийс Пятигорскехь Оршотан дийнахь дIаяьхьира Къилбаседа Кавказан федералан го кхиаран Iедалан комиссин рогIера кхеташо. Цигахь дакъалоцуш бара цхьамогIа Оьрсийчоьнан министрийн кабинетан декъашхой а, меттигера Iедалан белхахой а, шайн коьртехь Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказан федералан гонехь векал волу Хлопонин Александр а волуш.\nОьрсийчоьнан премьер-министр Медведев Дмитрий.\nКоьрта рапортер вара пачхьалкхан финансийн министр Силуанов Антон. Цо цIеххьара критика йира Къилбаседа Кавказера республикашна пачхьалкхан белхахой латтош яккхий харжаш ярна а, оьшучул а алсам Iедалан чоьтах машенаш латторна а. Ткъа иштта цо хьехар дира цу республикийн куьйгалхошна ял схьагулъяран болх жигара баккха безаш хиларх аьлла.\nМинистро Силуановс царна юкъахь а къастийра Нохчийчоь, иза уггара кхоам боцуш пачхьалкхан ахча дойуш йолу республика ю аьлла. Цуьнан тидам тIебаханарг дара цигарчу хьаькамаша пачхьалкхан чоьтах лелош дукха машенаш хилар.\nНагахь цу регионехь юккъерчу барамехь цхьана хьаькамна елла 0, 06 машен ялахь, Нохчийчохь и терахь ду 0, 27 аьлла, статистика ялийра цо Къилбаседа Кавказан федералан го кхиаран Iедалан комиссин кхеташонехь.\nНохчийн полицин Mercedes\nСилуановс дийцарехь, ерриг а Къилбаседа Кавказерчу Iедалан белхахошна елла машенаш схьаэцча, царах ах Нохчийчурча хьаькамаша хьоьхкуш ю.\nАмма Кадыров Рамзанна а, цуьнан гонна а Силуановс йина критика дIоггара лазаме хир ю аьлла ца хета.\nДаханчу шеран Мангал-баттахь зорбан гIирсаша хаам бира, Оьрсийчоьнан финансийн министралло дехар дина 2013-чу шарахь дуьйна Нохчийчоьнна федералан центро нисса дIа ахча далар сацо деза, кхечу субъекташна санна дала деза цу республикана а ахча аьлла.\nАмма Силуанов Антона Соьлж-ГIалахь хиллачул тIаьхьа хийцира шен ойла, цу гIуллакхехь сихдала ца деза аьлла. Республике шена тIелаьцна декхарш кхочуш далур дац, нагахь иза вай дахь бохуш вара иза.\nОьрсийчоьнан финансийн министр Силуанов Антон.\nХIинца Къилбаседа Кавказан федералан го кхиаран Iедалан комиссин рогIерчу кхеташонехь Силуановс ларлуш йиначу критико а Нохчийчура хьал хуьйцур ду ала хала ду. юкъаметтигаш хилар хууш ду.\nНохчийчоьнца доьзнарг политикан хъаттар ду, экономикаца къезиг юкъаметтигаш йолу аьлла хеташ бу экономикан говзанчаш. Царах ву, масала, Оьрсийчура вевзаш волу экономикан эксперт Горбунов Илья. Кадыров Рамзана а, цуьнан Iедало а машенаш хехкар аьлла цига ахча хьежоран кеп а, цуьнан барам а хийцалур бу аьлла ца хета цунна.\nНохчийоь -- Оьрсийчоьнан премьер-министр Медведев Дмитрий Къилбаседа Кавказан федералан го кхиаран Iедалан комиссин кхеташо дIахьош ву Соьлж-ГIалахь,19Манг2012\nГорбунов Илья: «Кавказан регионна гIортор яр дитар, ша аьлча Нохчийчоьнна гIо дар сацор, цIий Iедалуш йолчу чевнна тIера иза дIайихкина киса цIеххьана тоьхна дIадаккхар санна хIума ду. Иза вай дахь, аса лоьрийн терминашца эр ду кхин дIа а, цIий Iенар ду цигахь. Ткъа федералан гIо лахдарх лаьцна дийца мегар ду, цигахь индустри болх бан йолаелча».\nСилуановс, гIийла ялахь а, критика йинехь а, Кадыров Рамзана шаьш во болх беш ду аьлла ца хета. Кху беттан 7-чу дийнахь Ново-Огоревехь президентца Путин Владимирца шен цхьаьнакхетар долуш Кадыровс рапот дира шаьш баьхна кхиамаш буьйцуш.\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир цхьаьнакхетта Кадыров Рамзанца Ново-Огаревехь, Марс 7, 2013\nОьрсийчоьнан президент, гарехь, реза вара Кадыровс бечу балхана.\nТIехула тIе дерриг а Нохчийчурча Iедалша шайна дIасалела машенаш латтош дойуш долу ахча а, цара Iедалан бюджете дIа ца луш юьтуш йолу ял а беламе ахча ду, цигахь кхечу хьашташна дойучуьнца дуьстича аьлла хеташ бу аналисташ.\nАмма иза дац цара республикера бахархошкара ял схьагулйеш яц бохург. Маршо Радион корреспонденто Султанов Ахьмада цунах лаьцна иштта дуьйцу Соьлж-ГIалара.\nОьрсийчоьнан финансийн министро далочу терахьашца, хьаькамаш а дукха баьржина Къилбаседа Кавказехь. Нагахь Оьрсийчурча кхечу регионашкахь хIора эзар вахархочунна I,8 хьаькам кхачахь, Къилбаседа Кавказехь хIора эзар стаганна 2,I хьакам кхочу. Ткъа ГIалгIайчохь и терахь шозза алсам ду ала мегар ду. Цигахь хIора эзар стаганна тIехIоьттина ву 4 Iедалан белхахо.\nИ нах латто дойуш долчу ахчанан барам а бу алсам Къилбаседа Кавказехь. Нагахь и терахь Оьрсийчоьнан регионашкахь I 500 сом делахь, ГIебартойн Балкхаройчохь иза ши эзар ду, ткъа Нохчийчохь иза ду кхо эзар сом.\n2012-чу шарахь 2025-чу шаре кхаччалц Къилбаседа Кавказ кхиоран программа тIеийцира Оьрсийчоьнан Iедало. Цуьнца а догIуш, и программа кхочуш ян цу регионе хьажор долуш ду 2,5 триллион сом, царах 90 процент бюджетера доцу ахча хир ду.\nТкъа кху шара дуьйна 2020-чу шаре кхаччалц Оьрсийчоьн бюджетера Къилбаседа Кавказе хьажор ду 235 миллиард сом. Амма пачхьалкхехь шуьйра коррупци хилар бахьана долуш хала ду ала и ахча ша кхача дезаче дIакхочур ду аьлла.\nЦундела Пятигорскехь кхеташо дIахьуш волчу Оьрсийчоьнан премьер-министро Медведев Дмитрийс элира и ахча дайаран гIуллакх Iуналлехь латто леррина белхан тоба кхолла еза аьлла.\nКъилбаседа Кавказерчу республикийн куьйгалхошна бахам гулбийраш бу церан зударий\nМуха болх бо бусулба банкаша?\nМинистршна критика йина Путина


"Арахьара агенташ бац, журналисташ бу". Оьрсийчоьнан зорбанаша акци йолийна\nГезгамашин-беттан 8-чохь, журналистийн цхьааллин Дуьненаюкъарчу дийнахь, Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсийн журналисташа акци йолийна "Иноагенташ бац, журналисташ бу" аьлла. Свобода Радионо яздо цунах лаьцна.\n"Арахьарчу агентех" долчу низамна дуьхьал юкъаяьккхинчу акцехь дакъалоцуш ю 40 сов хаамийн ресурс. Оьрсийчоьнан Iедалхоша "Зорбанаш –" арахьара агенташ" тептаре яьккхина "Дождь" телеканал, "Медуза", "Важные истории", The Bell, "Медиазона", Republic, "Новая газета", "Мох", "Бумага", "Тайга.инфо", Doxa, "7×7", "ОВД-Инфо", The Village, "Юга.ру", "Свободные медиа", "Псковская губерния", Sota, "Холод" а, ишта кхин ерш а.\nДийно сарралц акцин декъашхоша сайташкахь а, социалан машанашкахь а шайн публикацешца цхьаьна гойтур ю, юстицин министралло "арахьара агенташ" хилар билгалдоккхуш хIоттон тIейожийначу маркировкех тера "плашка". "Медиазонас" яздарца, "тапъаьлла Iен дагахь доций а, шаьш кхоьруш цахилар а, шаьш дуккха а дуйла шайна а, шайн ешархошна а дIахаийта" Iалашо ю церан.\nIедало кхуллуш бу "арахьара агенташ", саццанза дIаюзуш ю царех тептарш – бу оцу юкъабетташ бакъоларъярхой а, коммерцица йоьзна йоцу организацеш а, политикаш а, жигархой а, дийнна хаамийн гIирсаш а, цхьаболу журналисташ а. Оцу тептаре нисбалар - болх сацор санна ду журналисташна. Оцу йоллу тептарийн Iалашо ю – кхерор, бохор. Уставца ца догIург мел дуьйцучун Iа лакъон хьийза уьш, дIахьедо акцехь гулбеллачара.\nГезгамашин-беттан 8-чохь долчу хьолаца, юстицин министралло лелош долчу "арахьарчу агентийн" тептарехь 47 стаг а, организаци а ю билгалъяьккхина.\nДуьххьара "Зорбанаш - иноагенташ" боху дош гучуделира Орсийчоьнан низамашкахь 2017-чу шарахь. ХIетахь реестре яьхначу хьалхарчу хаамийн гIрсашлахь яра иштта Свобода Радио а, цуьнан регионалан проекташ а.\nРСЕ/РС медиакорпораци дуьхьал ю Оьрсийчоьнан оцу сацамна. "Зорбанаш – арахьара агент" статусо шога дозанаш детта хаамийн гIирсашна а, цаьрца белхаш бечу бахархошна а.


Немцойн газето "нохчийн мафех" дуьйцург бух боцуш ду - Каримов\nНемцойн "Шпигель" газето яздарехь, Германерчу нохчийн тобанаша шайн караэцна цу махкара ерриг а криминалан сфераш. Цунна комментарий еш Нохчийчоьнан куьйгалхочун зорбан секретаро Каримов Iаьлвис дIахьедар дина, и хаамаш цхьа а бух боцуш бу аьлла.\nГерманин ницкъаллин структурийн белхахоша цхьана шарахь тидамехь латтийна нохчийн мафи, яздо газето. Гучудаьллачо гIайгIане дахийтина мехкан Iедалш. Уьш, массо а криминалан сферашкахь, шайна юкъахь наркотикаш йохкар а, адамашна талораш дар а, нуьцкъала ахча даккхар а долуш, коьртера бу бохучо.\nКаримовс билгалдоккху, нохчий и зуламаш дарна я чубоьхкина, я махках баьхна цхьа а меттиг еана ца хилар. Цунна хетарехь, нагахь нохчашца проблема баккъалла а хиллехь, Германин векалша Соьлж-ГIалаца зIене бевр бара.\nЦу хьокъехь цхьа а дехар кхаьчна кхаьчна дац шайга боху Каримовс.


Шамсудинов Бувайсар. Йоьхна гIала... | ВАЙНАХ\n…Эххар а кхачабо ницкъ. Кхачадо собар. Хилларг д1адолу, дерг а хуьлу цкъа д1адер долуш. Иза ма-дарра кхунна х1инца хаьа. Хаьа тахана ша г1орасиз, орца ала стаг, мохь тоха накъост, дагара дийца нана йоцуш висча…\n…Дагахь а доцург кечдеш хиллера замано. Я кхуьнан, адамаша хьуна цкъа а дагацадеънарг кхуллуш а, хьуна къемата а дийр дац моьттинчо х1уъа деш а.\nИза кхунна ца хиънера. Кхо х1оранна а динера накъосталла. Х1оранна, вела а воьлуш, г1уллакх дора, я ша динарг, иза ша дина, олий дага а ца доуьйтура. Кхунна иштта хила деза моьттинера гуттар а. Моьттинера xlapa дуьне кхоьлличхьана иштта схьадеана а, иштта чекхдер ду а. Амма дерриг а ца хиллера ма моьтту, я ма хеттара таханлера дахар а, я ма лаъара xlapa адамаш а.\nЖимма хало хиллера цхьадерг. Я боккъал а диканиг, хьоьга лан ца даллал деза а, юха экама, цхьа атта, маьттаза долий духуш а – я, кхара иэрча доккхий дохош а…\nИза кхунна тховса, тахана, шен ткъе ялхалг1ачу шеран юьххьехь хаало. Хаало ша мила ву а, ша лехнарг х1ун хилла а. Кху, царна хьо эшарна, хьайна безначу нехан гергарло хьайца меллалц хилла а, я кху.суьйренца адамех хьега юьсучу г1алина ша санна верг мел ца оыну а цхьана…\n–…Делкъалт1аьхье т1ейогг1ушехь, хьайн юьрта ваха деза ма олу ахь?! – и хаттар дуьззина, я къамел кхачош а доцуш хуьлу. Я цхьа атта, деса, бен доцуш… – Иштта д1а олу-кх. Ц1аваха деза. Аса х1ун дийр ду кхузахь, делкъалт1аьхье… суьйре, буьйса, я xlapa дуьне дуьззина болу бода… – кхуьнан мотт тийсало… Дагадог1у дерриг a: xlapa хилла г1ала а, кхуьнан суьйренах самукъадолуш хилла дахар а, я ша, шен накъостий, шайн хилла урамаш – безамаш, церан цхьа коча, эсала г1аланаш-б1аьргаш а…\n– К1орда ца дина хьуна…??? – Xlapa вист а ца хуьлу. Цхьа синтем боьхна д1асахьийзар дуьсу эххар а. Д1аволало, ша дикка гена ваьлча, йо1 т1аьхьа хьоьжуш хилар а хаалуш.\n…Лиза евзина х1инца цхьа бутт хир бу. Цул т1аьхьа–м иза xlopa дийнахь а гора. Делкъалт1аьхьа вовшахкхетий, цхьацца дуьйцуш, цхьаццанхьа хуий а 1ай, д1асадолура xlapa шиъ. Аьлча а, д1асадалар гуттар а, тахана санна, цхьа шийла, бендоцуш а хуьлура…\n…Кхунна дуьххьара шайн белхан цхьана рог1ерчу гуламехь гира иза, аьлча а, Лиза кхунна нийсса т1ехьа хиллера хиина 1аш. Кхо къамел деш, чохь болчу на– къосташца баьллачу къовсамехь, дош шега а эцна, дуьхьала яла дагадеънарг, кхо дуьйцург шена х1ун ду а ца хуу, цхьа безамехь йо1 яра, цхьа мокха, къегаш ши б1аьрг а, белшаш т1екхочуш месаш а йолуш, йолу. Кхо цхьаъ дуьйцура, ткъа вукхо – кхин, цхьа цу нахана массарна а томехь хеталург а.\n– Х1инца со хьийзон, кхарна т1е хьо мукъане а стенгара ели-те? – Гулам боьхначул т1аьхьа, ша жимма мукъа ваьлча, цу йо1ана т1евирзира xlapa. Ма дарра аьлча, цо а, вукхара а х1уъа туьйра дийцарх шена бен доцийла, я цунах жоп ца оьшийла, шена шерра хуъушехь.\n– Х1а?.. – Йо1 шен и тамашийна, баккхий б1аьргаш т1е а боьг1на, дуьхьал къежира. – Ахь ма ч1ог1а хьайх тешаш къамел до… – Кхунна дагахь а доцург элира йо1а. Xlapa цецвелира, эхь хийтира, я моьттира шена и хеташ санна.\n– Б1аьргаш бац шун, я къора???… – бехк ма биллалахь, кхузахь хийранаш буйла ца хаьара суна. – Шен метта т1ехь хиллачух цхьа боккха къурд а беш, xlapa велавелира, шен хьалхо хилла ши-кхо дош йо1ана дицдан, я ша ала воьлларг д1адайа санна.\n– Со–м яц хийра, со шун телевиденера ю хьуна. Хьо цхьана кхечу дуьненчохь волуш санна дуьйцур-кх ахь. Хьо а ма ву кхузара – адам … тхо санна… – Хетарехь, йо1а цхьа бехк боккхура. Я хьехарш, я дов, я ца тешар…\n– Т1аккха ц1е муха ю хьан? – цо дуьйцург ша тидаме ца оьцуш санна, велакъежира xlapa юха а. – Соьгара бехк-м баьккхира ахь.\n– Х1ун до ахь цунах? Д1аг1о, со балха кхета дезаш а ю. – Йо1 д1айолало, цкъа цхьана юкъана xlapa цец а воккхуш.\n– Цкъа цхьана минотана сацаехьа и хьайн говр!\n– Х1ун бах аьхь х1инца? – иза сецира юха а йоьрзуш.\n– Хьан ц1е х1ун ю а, хьо мила ю а, кху базара хьо муха кхаьчна а дийцахьа? – Xlapa велало юха а, жимма дехьаяьллачу йо1ана т1аьхьа а кхуьуш.\n– Кхунах базар йинарг-м хьо ву моьтту суна? Аьлча а, хьуна х1ун оьшу соьгара х1инца?\n– Хьан ц1е хиъначул т1аьхьа, ас хьо тахана кхин д1а сецош яц-кх, – xlapa къамел кхана а, лама а хила мегийла д1ахаийта санна, къежа дуьхьала.\n– Яцахь, Лиза ю хьуна сан ц1е, 1одикайойла. – Кхин дуьхьал вист а ца хуьлуш, д1айоьдучу йо1ана жимма т1аьхьахьоьжуш лаьттира xlapa.\n…Шолг1ачу дийнан делкъалт1аьхье яра xlapa церан балха т1е кхаьчча. Лиза муьлхачу кабинета чохь ю а гайтийтина, жимма не1 д1атеттира кхо. Йиллина яра:\n– Ой, Анзор, хьо стенгара вели? Марша вог1ийла!\nКхунна цкъа эхь хийтира, юха къежира чоьхьа а волуш. Дуьхьалъяьлларг, кхуьнца цхьаьна дешна йолу, кхузара белхало Тамара яра. Дехьо хиъна 1аш хилла йолу Лиза а, ша чоьхьаваьлча жимма къежаш а, хьалаайалуш а хааелира кхунна. Иза цхьаъ деш йоллура. Юха, иза кхузахь карийна ч1ог1а хаза а хийтира кхунна.\n– Кхуза ца вог1уш ма 1елахь, баьхнера соьга, со–м вог1ур волуш а вацара сайгара дош ца даьккхинехь. – Xlapa охьахуу, г1антах куьг а г1ортош.\n– Деллахь ца аьлла аса-м. Сан х1ун бала бу хьоьца. Я хьо кху чу а муха витина? – Лиза ша кегош хилла кехаташ юьстах а тоттуш, хьалатаь1ира, цхьана бехкала ша яхча санна, аз а дегош.\n– Хьо воккха маца хила дагахь ву, Анзор? Лиза, xlapa вара ахь суна селхана вийцинарг? – Цкъа кхуьнга, юха кхо аьллачо йохийна laш йолчу Лизега а хьоь– жуш, елаелира Тамара. – Селхана шун хилларг кхо дуьйцуш, хьо дагахь а ма вац суна. Кхунна шу довза а ма ца девза. Лиза керла еана ю тхуна…\nТамара ца соцуш, цхьаъ дуьйцуш яра. Ткъа xlapa цхьацца дагаоьхуш, вухуш, г1еллуш ойлане волуш… Хинца кху минотехь xlapa кхаьчнарг кхин дахар дара, кхин дуьне, кхин адамаш дара – кхин, кху шайт1анан мохо лекхна, батт а йоьхна, г1елъелла лаьттачу кху цхьалхачу г1алин доцу адамаш…\n– Ахь х1ун до, хьо д1а ма сеци юха а…\n– Д1аялахьа, суо д1а ойлане ваьллера со–м. Чай малий вай цул а? Ас селхана бохург-м, т1амо йохош йисинарг вовшахйоккхуш, отуш х1аллак ма ей вай, цхьана адамийн тешам, сатийсамаш, къа ма ду вай дойург, бохург, дара. Адмалла-м юьйцур а яцара… Схьадахьа цул а чай, Делан оьг1азло-м вайх яхана яьллера… – Xlapa сецира эцца. Ша т1аьххьар т1етоьхнарг шен дагахь дара, я ша хозуьйтуш д1аэлира, бохучун ойла а еш. Йо1 1адда Iapa, шена хьалхарчу кехата т1е цхьа къолам а хьоькхуш. Кхунна ца хаьара цо стенан ойла йо, я ма дарра дийцича, цо ойла йо, я моттарг1анаш лелайо а. Кху т1аьхьарчу хенахь цхьана моттарг1анашка дирзинам кху г1алин дерриг дахар а дара, адамаша цхьана къерачу дуйнашца вовшашна тоьшаллаш а деш.\nКхечу сибате даьллера дерриг а, кхечу хот1е, кхечу амале, я ма дарра аьлча, Везачу Дала магийна йоцучу къизалле.\n– Анзор, ши–кхо де хьалха Лизас деъначу газета т1ера хьан цхьа г1урт боьшуш 1ийра тхойша, баккъал а суна–м цхьана aгlopa хьо нийса а хета хьуна! – Тамарас тохара шаьш цхьана доьшуш долчу хенахь дуьйна а олура кхо язбийриг берриг а цхьа г1урт бу, олий, цхьана забарна, бегашийна санна. Я кхуннам иза башха дегабааме а ца хетара.\n– Муьлха ду ахь х1инца дуьйцург? – Цуьнан ойла ян а ца лууш хаьттира кхо. Юха: – Д1аяхахьа, х1инца х1ун бен ду иза, со иза дийца веана ма вац кхуза… уьш–м даккхийра г1уллакхаш дацара, царал а даккхийрниш 1иттаделла сох селхана дуьйна. Лиза, ас хьуна иза дитам дуьтур дац, хьуна. – Кхо и хабар х1инца муьлххачу даша т1ехь а, ша бегаш бора ала шена аьтто а буьтуш, дуьйцура…\n– Суна ца вевзара хьо, – иза Лиза яра х1инца. Иза цхьа бехкала яхана гора кхунна. Ас хьан цхьацца х1умнаш еша–м ешнера, делахь а, хьо цхьа воккха, йоккха маж а йолуш хир ву, аьлла хетара…\nXlapa къежира. Аьлча а, велавала лиира кхунна. Амма г1уллакх ца хилира. Х1инца дуьйхира дерриг а. Дерриг а атаделла д1аделира. Д1аделира, xlapa верриг а д1авоккхуш, ша-шен лачкъош, вохош, вицвеш санна, дешна дуьне мел ду д1аса а даьржина. Кхунах кхин а веш. Кхин Анзор! – ша дийриг цхьаннах а лечкъа а ца деш, юха кхуьнан доттаг1ий бу бохучара, шаьш кхул г1олехь ду а бохуш, нахана xlapa гучара ваьлваьллачохь вийца а вуьйцуш, церан моттарг1анех, х1окхара цхьа диканиг до бохуш, бехаш 1аш болу нах теша а тешаш, лелаш волу. Хабар мел дукха дийцарх нислуш х1ума дацара. Цунах дерг хьахийчахь, и дийца ца луучара xlapa кхетамна галваьлла ву, ла ма дег1а, олий, шайна кхин а доьхнарг дан аьтто а боккхура…\n…Иштта нисделира дерриг а, цхьа тамашийна. Юха, дерриг а цхьа эсала, декъаза, х1инцца, х1инцца бохуш, цхьана м1аьргоне хьоьжуш, цеце а…\n– Лиза, – элира кхо цул т1аьхьа ши-кхо де даьлча, – соьца дов х1унда ца доккху ахь? – Xlapa шиъ г1алин цхьана х1усамаш аьттачу, юьстахо болчу боьхначу урамехула схьадог1ура.\n– Иштта! Цхьа атта! Xlapa ерриг а г1ала, массо адам а ду хьуна соьца ийг1ина.\n– Д1авалахьа, Анзор, хьан воцуш доттаг1а–накъост ма вац кху махкахь, иштта ала мегар дац хьуна. – Иза йо1 яра юха а. Иза xlapa кхетон г1ертара цхьана х1уманах, я кхуьнан дог эца, я къахета: – Хьо санна, со а массарна а дукхаезахьара…\nЦо цхьаъ дуьйцура. Кхо ладоьг1ура. Аьлча а, цхьана кхечу х1уманан ойла йора, я х1инца кхунна Лиза хезаш а яцара, я цо дуьйцург, цунна моьттург кхо тергалдеш а.\n– Анзор, хьайна соьца къамел дан ца лаахь, д1аг1охьа. Со суо чу гlyp ю хьуна… – шен лере и дешнаш даьхкича дагаеара кхунна йо1. Юха ша соцуш а, Лиза болар сихдеш д1айолалуш а, юха ша вухавирзина, цхьацца ойланаш а еш, г1али юкъа вуха вог1уш а кхуьнан башха тидам а ца хилира…\n–…Суна хаьа, со кхета дерригенах а, ахь лехнарг со… со яцара. Хьо со санначех къехкаш ма вара гуттар а, – юха цхьа–ши де даьлча, элира цо. Йоь1ан б1аьргаш а бара т1уьна, б1аьрхих буьзна. Xlapa вист а ца хилира дуьхьал.\nКхуьнан х1уммаъ а дацара ала я хатта. Я хаьттичахь, цуьнан кхунна дала жоп а… И хаттар тамашийна дара кху нахана, я xlopa а цец воккхуш, экама, юха т1аьхьо – ч1ог1а къиза а. Цара xlapa дерриг дахар а, дуьне а, 1алам а массо акхаро а даьккхинера цец, х1етте а уьш–м кху адамаша ша-шега ца деха, хьаьнгга а жоп доьхуш лаьтташ дара х1инца…\n– Лиза, ас хьоьга а, сайга а, массо х1умане а моттарг1анаш 1адда йита боху… Х1оьга х1ун х1оьттина, я х1ун х1оьттина кхечаьрга… Массо де а ша ма дарра ду, массо буьйса а ю иштта, бутт а, малх а, кху лаьттара мел долу садолу х1ума а, ткъа xlopш – вай адамаш, вайга х1ун х1оьттина??? – Xlapa ша стенгахь ву а дицделла, собар дайна т1ечехара Лизина. Йо1 йист а ца хуьлура. Лаьттара, ша-шега цхьаъ дуьйцуш санна, легашкахь деса къурдаш а соьцуш, хетарехь, кхуьнан хьераваларх ийза а луш…\n– Анзор, чу йоьду со, д1аг1о, некъ дика хуьлда. – Лиза д1айолаелира. Xlapa вист а ца хилира. Я ког а ца баьккхира ша лаьттачуьра. Цхьаццанхьара схьахезаш машенийн г1овг1анаш а яра. Суьйрено, х1оразза а санна, меттахдаьккхинера адам. Xlapa xlopa суьйре а ма яра кху г1алин цхьа тамашийна, кху т1аьхьарчу хенахь. Сарралц кхихкина, цхьа х1умма а бен доцу, шийла дахар делкъал т1аьхье йолалушшехь д1асадодий, бода къовлалуш т1епаза довра. Кхачадора т1аккха дерриг a. Xlapa наггахь вуьсура шен буьйсанца, я кху г1алин сингаттамца цхьалха. Ткъа цу шиннах цхьаъ къастон xlapa х1отта а ца х1уттура. Иза дукха г1ийла хир дара, я кхераме, я даьсса. Цо хилларш, лелларш ц1еххьана вовшах а тасалой, цхьа тамашийна сингаттаме вора. Цхьана м1аьргонна мукъана а хьуна оццул мерза, безаме хилла урам я ц1а, я цу ц1ийнан цхьа xlyсам-серло тахана яцара хьо вевзаш, хьо оьшуш, я хьо шайна дагаваийта лууш, дог дог1уш a. Xlopa урам – сингаттам, xlopa ц1а – бала, xlopa безам – мостаг1 хилла, дуьхьала яьллачу дахаран мохано х1аллакбина синтем бухабалон, шена х1инца оьшуш долчун ойла ян xlapa ваьхьаш а вацара. Озалора. Дукха б1аьрзе баьллера кху г1алин кхетам, дукха сиха дара болар, дера яра амал. Яра, хьан сатийсам, дагалецам цхьана серлоне боьрзучу м1аьргонехь и дерриг а бакъдерг доцуш, туьйра хиларх хьо тешон, ша дуьхьалбоккхучу бохаман ницкъ кхоо собар доцуш, сиха а… Кхо цуьнан ойла йора. Юха гуттар а цхьа жоп доцу хеттарш а… Юха цу хеттарша кхунна шайна жоп лаха цхьа а де а, буьйса а, я накъост а ца оьшуьйтура. Xlapa къехкара т1аьхьо дерригенах а. Юха дерриг а эцца, дицдар, я кху лаьтта т1ехь ша верриг, ша хилларг, ша хила везарг цахилар… т1едожадора…\nШолг1ачу дийнахь, суьйранна цхьана сохьтехь сов лаьттира xlapa, дайн т1едог1учу дог1ане а х1оьттина, кийра беттачу сигаьркин к1уьро сих-сиха легаш а дагош, Лиза балхара йолу хан ларъеш. Ара ца елира. Схьахетарехь, балхахь яцара иза. Я хьалххе ц1аяханера. И буьйса г1алахь д1аелира кхуьнан. Юьрта ца вахара. Т1амо йохоза йисинчу, шен цхьана квартиран пенашна юкъахь велира сахуьленга…\nТ1ейог1уш яцахь а, кхоьлина нисделлера шозлаг1а де. Тахана балхара а вара мукъа. «Ванах, xlapa дан мукъане а х1ун ду, я ас лела а х1ун до… Я суна стенна оьшу xlapa къа…» – дагадеара кхунна, ша Лиза ехачу ц1енна уллехь, цуьнга ара а кхайкхийтина, лаьтташ.\n– Хьо лаа вуй, Анзор? – Иза Лиза яра х1инца. Кхунна иза ган а ца гира т1ейог1уш. Я дикка хьаьжча бен йовза а… Шаьш вовшахдетталуш х1инца бутт сов хан яьллашехьа. Иза ч1ог1а тамашийна яра тахана, я ч1ог1а хаза – шен ц1ерачу кучаца, ц1ерачу боларца, хьажарца, ша ма ярра…\n– Марша йог1ийла! – элира кхо меллаша. Элира цу шен озо и цуьнан араялар, цецъялар, йистхилар я xlapa тамашийна инзаре, шеца цхьа а забар йоцу, кхоьлина де, цхьаммо дохорна, дожорна кхоьруш санна, аз а г1елдеш. – Схьавеана-кх со а сайн poгle. Х1ун деш ю хьо xlapa дерриг дуьне а кхолийна, чуьра ара ца йолуш? – И хаттар х1инца цхьа тамашийна дара кхуьнан, ша шена цхьа ца дог1у дакъа къовса веъча санна. Кийрахь къуьйлуш цхьа ийзавалар а къаьсташ.\n– Сан ала дезаш цхьа х1ума дара хьоьга, Анзор! Иза муха хир ду-м ца хаьа. Суна ца лаьа хьоьга иза ала, соьга иза ца алало. Со селхана а цундела ца еара. Ткъа тахана хьо кхуза веъча, ара ца ялар а нийса дацара. Анзор, со ма х1иттаехьа цу хьайн poгle. Со ма х1иттаехьа, со 1аддайитахьа, цхьаьна со санначунна. Со хьуна оьшург ма яц, я хьуна моьттург, хьуна хила луург а… Хьуна шортта ма бу оьш-оьшурш, со… со… – Йо1, баьргаш б1аьрхих а дуьзна, цхьа деса къурдаш а деш, маттана тийсаяла йолаелча, Лизин б1аьрахьажавеллачу кхуьнан дерриг а дуьне дуьйхира. Кхунна х1инца а ца хаьа, ша цу хенахь муха сацавелира. Я ша муьлхачу собаро ларвира цу минотехь ца воха, кху дуьненах, дахарх дог ца дилла… Йо1 йоьлхуш чу яхара. Я кхо т1аьхьа мохь а ца туьйхира. Xlapa висира латта. Аьлча а, цхьажимма лаьттира, ладоьг1уш. Юха, д1аволавелира г1алегахьа – я мацаха хиллачу цуьнан сибате, сатийсаме – ловзарга, дуьне 1аддол доккха, самукъане хилла долчу сирлачу дахаре…\n…Коьртера мел д1а ца ялахь а, кхунна ца лаьара х1инца Лизин ойла ян, иза дагаяийта. Х1инца, хьалха санна, кхинд1а а, кхуьнга хьоьжуш, кхин дахар дара. Кхин дахар, кхин йоь1арий, кхин ловзарш… Кхунна башха лаа а ца лууш, я оьшуш а доцуш, кхо х1инццалц д1акхехьна долу…\nКхана–лама xlapa волчу еанчу Тамарас, хьайн жимма а аьтто белахь Лиза 1аддайитахьа, иза ахь лоьхург яц хьуна, ма 1ехаехьа иза, элира кхуьнга. Xlapa ца кхийтира цуьнан дешнех. Я хьалхо Лиза ала г1иртинчух а. Я иза кхунна х1инца бен а дацара. Тамара х1уъа ала г1иртинехь а, Лизина х1уъа моьттинехь а, кхунна иза ган лаьара. Ган лаьара сих-сиха. Сих-сиха вистхила а, я гуттаренна а цуьнца цхьаьна хила а… Амма иза цхьа а ца элира кхо. Xlapa 1адда1ийра резахиларца, цхьа жимма къежна, корта а ластийна…\nКхунна Лиза цул т1аьхьа пхи-ялх де даьлча гира. Ша волчахь кхечу декъашкара белхалой, куьйгалхой а гулбина вовшахтоьхначу цхьана гуламехь. Гулам юкъал т1ех баьллачул т1аьхьа, кхо кехатан цуьрг яхьийтира йо1е, болх чекхъбаьлчахь буха саца, цхьаъ ала деза а олуш. Юха, xlapa т1аьхьа араваьлчахь, яцара Лиза.Д1аяханера. Юха кхана:\n– Лиза, ахь лелош дерг хаза дац хьуна, – элира кхо цуьнан балха т1аьхьа а вахана. – Хьуна х1ун хуьлура селхана цхьана минотехь собар динехь? Ас дийр дацара хьуна иштта, ахь санна. – Xlapa цуьнга шен дагахь бехк боккхуш вара.\n– Со 1аддайитахьа, – элира цо юха а, цхьана экамчу беро санна. Юха а б1аьргаш б1аьрхих дуьзна дара. – Со 1аддайитахьа, Анзор! Хьо со оьшуш а вац. Х1инца цхьа а вац, цхьанне а оьшуш. Шалхонаш ца оьшура суна. Со вуьшта а ю цу шун шалхонаша 1адийна. Со кхоьру шун шалхонех, цара бекъна xlapa мохк, цара xlapa мохк, ярташ аьтта, йохийна, адамаш х1аллакдина… Дела оьг1аз вахча а, стигал лилхича а, латта т1ек1ал, бертал дийлича а ца кхийти-кх шу…\nXlapa кхин д1а ладег1а собар а ца тоьъна аравелира. Охьаволавелира дехачу ламишт1ехула. Юха, жимма хан яьлчахь, г1алин йистерчу Минутке, юха т1аьхьо – Шела юьрта а кхочуш… Х1инца ца лаьара цхьана а х1уманан ойла ян. Ладоьг1ура. Чубуза охьабаьлла, суьйренга лестина малх а хетара х1инца ша керла гучуболуш, кху керлачу дийнахь а адамашкара цхьа доьхнарг даларна кхоьруш санна, цхьа ийзалуш. Xlapa дохко ваьллера дерригенна а. Цхьа тамашийна шеко кхоллалуш, дерриг а доьхнера х1инца.\nДуккха а шерашкахь лехна, теллина, эххар а шена карийначу, цу тамашийначу йо1аца, г1алин массо а бохург санна, урамашкахула волавелла лелаш, кхуьнан хилла ойланаш, сатийсамаш – ша дерриг а шех лечкъийна, xlopa дош, хьажар лахьош, кхо шен ойланехь эххар а йоьттина шаьшшинан хинйолу х1усам тахана ерриг а атаелла д1аяьллера, шех бухадисина цхьа сингаттам, сатийсам, кхочуш ца хилла кхунна дуьххьара ч1ог1а дезнарг бен, кхин дисина х1умма а доцуш. Иза, xlapa цхьаъ воцчунна, цхьанна а ца хаьара х1инца. Я xlapa воцчунна иза хаа а… Моьттинарг бакъдеш, ханна хьо 1ехош, тешош, ткъа доггах лиъначух мостаг1алла дой, хьо вохош, тилош хиллера кху адамаша шаьш, дерриг а шайгара духа кхоьллинчу, кху х1инцалерчу дахаран бакъ долу 1адат…\n…Иза дерриг а Лизина кхана-лама хуур ду. Хуур ду кхуьнан, шен доттаг1чуьнгара Тамарегара. Амма т1аьхьа, кхана-лама…\nЦхьа к1ира даьлча, Тамарас Лизегара цхьа кехатан цуьрг еара кхунна. Юха т1е цхьаъ дийца а г1ертара. Кхо ца дийцийтира шега х1умма а. Я кехат а ца дийшира, дат1ийна, масийтта ах а йина охьадиллира стоьлан йистте, Тамарега бехк ца биллар а доьхуш. Кхунна кхин д1а ца евзара Лиза, я цуьнан урам а, я ц1а а… Кхуьнан кхид1а кхин хир дара дерриг a. Xlapa кхид1а тешар вацара, я кхид1а цхьа а эша ницкъ а…\n…Кхуо, цхьанхьа д1авоьдий, кхо–биъ бутт боккху цул т1аьхьа. Юха, кхоъ-биъ бутт а…\n…Йоккхачу зала чохь дуккха а адамаш дара гулделла. Юха дукха яккхийра г1овг1анаш а. Тахана цхьана воккхачу яздархочун-1илманчин кхолларалла яра йийцаре еш. Сецна лаьтташ т1ехиндерг а долуш, мацаха хилла, д1адаьлларг дуьйцура х1ораммо а. Мацах шен хилла дика дахар дуьйцуш, цхьаццаммо къамел а дора, юха вукхара т1араш а тухура. Кхунна ца хаьара иштта. Xlapa цакхетара цу туьйранех. Кхунна ша юьртара ишколера ваьлчахьана гушдерг xlapa дара. Xlapa деса къамелаш, х1унда детта а ца хууш, кху наха арахь а, чохь а детташ долу т1араш, хьоькху самукъане маьхьарий, цу юккъехула гуш йоцу кху махкара тесна лаьтта чохь ц1е я цхьа а йовхо йоцу, х1усамаш, керташ, нахана бан боцу белхаш, я xlapa xlopa денна т1етт1а совдуьйлуш долу вовшахдеттадаларш, деза денош, юха а, шен дават1арг, т1араш, xlapa гуттар а шайх шеквуьйлу къежарш-моттарг1анаш а…\nТахана, кху вовшахкхетарехь а дагадог1у кхунна цунах дерг, кху нахе хатта, цхьаьнга мукъане а, кху шайн долучу самукъанах ша кхетавайта. Амма ца х1утту. Хьо волалушшехьа цхьа тамашийна вухур вара xlopa а, уьдур дара х1ораннан а б1аьргаш, хьежарш, ойланаш…\nМацца а цкъа, гулам д1абирзина xlopш арабовлуш:\n– Хьо тахана вист а ма ца хилира? – цхьа девзаш долу аз деара кхуьнан лере. Xlapa д1ахьаьжира. Цецвелира, ц1еххьана шаболу кийра тоха а луш…\n– Ой… Лиза… Хьо!!! Х1а, ас х1ун эр ду?! – Х1окхуьнга кхин х1уммаъ ца алалора эцца. Дош дацара карош. Я дара. Шортта дара дешнаш а, ала, дийца дезарш а, луурш а… Амма ца элира. Лачкъийра дерриг а. Лачкъийра, легашкахь цхьа даккхийра, деса къурдаш а деш, жимма дехьа а волуш…\n– Анзор, хьо суна къинт1ера ца ваьлла х1инца а, ас декъала во хьо керлачу балха ваккхарца. И мацаха хилларг, иза сан… сан… – Лиза, шен дагахь мел дерг цхьаьна иэдина, сихха цхьаъ ала г1ертара, я юха а цхьаъ моттийта, я бехказа яла, я кхуьнан чов кхин а даръян. – Иза, иза сан бехк бацара хьуна, Анзор, аьлча а… – элира йо1а, юха а меллаша, – суна хьан ц1ахь зуда а, доьзал а бу моьттинера. Хьо ц1авоьдура сих-сиха. Ткъа со хьан самукъа, цхьа тайниг… Соьга аьллера иштта, суна иштта дийцира, юха иза бакъдоцийла хиъчахь вайшиннах а къахийтира суна, со дохко а елира, юха кехатан цуьрг а… ахь иза а д1акхоьссира бохура, суна хаа а ма хаьара ахь и кехат доьшур доцийла, суна вовза ма вевзинера хьо, цхьа жимма… Ткъа х1инца хьан керла х1усам, болх… аьтто хуьлда…\nКхунна дуьххьара цхьа тамашийна хийтира и дешнаш. Юха – цхьа бен доцуш, шийла а. Йо1 йоьлхура. Я кхунна–м и кхеран белхарш х1инца бен а ца хетара, мацах дуьйна… я аьлча а…\n– Ас хьоьга ма дарра, ц1енна дуьйцура хьуна гуттар а… – халла делира кхуьнгара, мотт ца хууш санна. – Со хьох санна, тешна вацара… 1одикайойла. Хьайн цхьа г1уллакх хилахь, я цхьа хало… хоуьйтур ахь…\n– Дела реза хуьлда… – Йо1 юха а, шен б1аьрхих дуьзначу б1аьргех куьг а хьоькхуш, елакъажа г1ертара: – Дела реза хуьлда хьуна, Анзор… – Кхуьнан ницкъ ца тоьу кхин Лизин arlop верза, xlapa ца х1утту, ийзало…\nМашен д1айолало т1аьхьо. Йо1 латта юьсу. Кхунна хьалха лаьтта цуьнан б1аьргаш, хьажар, юха – иза дуьххьара шена гар а… Корал арахь даьсса хуьлу дерриг а. Я ца хуьлу – арахь шен пенаш чу а хирцина лаьтташ кхуьнан мацахлера сирла, ткъа х1инца – йоьхна г1ала хуьлу…\nШела. 1998–99 шш.\nВперед: Сорок четвертый год…


Ши кIира хьалха дара Туркойн махкан президента Эрдогана Iамеркан континент дуьххьара карийнарг, массарна а ма-моттара Колумб вац, бусулба нах бу аьлча. Анатолехь керла дешаран тушпхьа схьайоьллуш ша вистхуьлуш цуо билгалдаьккхира, Колумб Iамерка кхачале хьалха цигахь бусулба нах хиларан тоьшалла ду, Колумба шен йозанашкахь шена Куба гIайренна тIехь маьждиг гира аьлла яздина хилар аьлла.\nХууш ма-хиллара, официала Iамерка 1492-чу шарахь Испанерчу хIурданекъахочунна Колумб Христофора, ша нохчийн кицанехь олуш ма-хиллар, Шара ваха а ца кхуьуш Шикъара вахар бахьана долуш карийна ю. Шен дагахь Инде воьду аьлла новкъаваьлла волу иза тил а велла, Iамерке кхаьчнера.\nАмма дуккхаъ Iилманчаш бу дуьненчохь, и официала верси къобал ца еш. Иштта, масала, дуккхаъ тоьшаллаш ду, Колумбал а хьалха Скандинавера викингаш Iамеркехь хилла хилар гойтуш долу. Цундела, цецвала хIуммаъ дац аьлла хета, шайн хIурданекъаш дарца бевзаш хиллачу хьалхалерчу бусулбачийн лараш цу меттехь карийча а. Амма Эрдоган бег ваккха бахьана лоьхучарна цуьнан цу дешнех лоьхуш карийна кхача хилла аьлла хета.\nБакъду, туркойн президент ша а вац башха шех кхаьрдачарна дийцар ца доккхуш Iен хууш. Иштта кху деношкахь цуо кхин цхьа а дIахьедар дира, дуьненан хаамийн гIирсаш ира-кара хIоттош долу. „Зударий, божарий цхьаьна тIегIанна тIех хуьлийла а дац, - элира цуо Стамбулехь зударийн бакъонашна леринчу саммитехь вистхуьлуш. - Вайн дино зудчуьн меттиг билгалйаьккхина ю – наной хиларехь ю иза“, - аьлла.\n„Цхьаболу нах ца кхета цунах, масала, феминисташ. ХIунда аьлча, нанолла сийлахьа хилар цара тIе ца оьцу. Ас сайн ненан когах барташ дохура, хIунда аьлча церан хьожа – иза Елсаманин хьожа ю. Ткъа цунна эхь хетар ас иза дича, наггахь елах а озалора иза“, - иштта буьйцура Туркойн президента шен дагалецамаш.\nФеминисташ а, бусулба динца доьзна долу массо а хIума емал дан кийча Iаш болу аьтто хьежамаш берш а, ткъа иштта «охьатаIийна йолу бусулба зуда маьрша яккха» сатуьйсуш болу Малхбузера либералаш а ца хьехош, Эрдогана дешнаш шаьш тидаме эцча, цигахь, кхин хIара аьлла тамашийна хIумма а ца карадо.\nБоккъал а Дала зуда а, боьрша стаг а цхьатерра ца кхоьллина, иза хьераваьлла воцчунна иштта а кхеташ ду. Кхеташ ду иштта, Iаламан бахьанашца цхьаццадолу божарийн ларалуш долу белхаш зударшка ца далуш хилар а. Нагахь санна и зуда нохчийн зуда яцахь-м тешна а.\nХIетте а, тамашийна ду, муьлхачу а бусулба регионехь, вуон а, дика а бусулба динна векалалла деш болу нах Iедале кхачахь, кхин цу махкахь я доллучу дуьненчохь гIайгIа а, бала а боцуш санна, и нах уггаре а хьалха гендерийн хеттарш дийца а, зударийн меттиг царна дIагайта гIертар а. Кхин цхьа а тодан дезаш хIума дац теша Туркойн махкахь цкъа хьалха, аьлла хетало.\nМасала, хIара карара 2014-гIа доладелча дуьйна схьа оццу туркойн махкахь доьзалшкахь шайн хIусамдайша 200 сов зуда йийна боху меттигерчу адамийн бакъонашларйархоша. Дуьне мел долу и тайпа терахь мел доккха ду бохург дуьйцийла а дац. Бусулба динехь сел дера дихкина долу и тайпа зуламаш дийцаре дарна метта, амма, Эрдоганан урхаллерчу вице-премьеро Аринч Бюлента хьастагIа кхайкхам бира туркойн зударшка, юкъараллехь хезаш дела ма делахьара шу аьлла. Бахьана — цу «имансизаша» сел суьпа йолу меттигера юкъаралла иманах йохоран кхерам кхоллар ду.\nЗударий чохь Iе беза, бераш кхиорий, кхача кечбарий бен кхин хIуммаъ ца деш, - иза ду бусулба дино хьоьхург бохуш верг бусулба дин харцахьа доккхуш ву бохуш чIагIдо Австрин бусулбачийн коьртачу Кхеташонан куьйгалхой цхьаъ йолчу Багажати Амина Карлас. И къамел деш волчуо цкъа хьалха шен динан истори Iамо еза, боху цуо, тIаккха цунна гур ду дуьненчохь уггаре а цIеяххана болчу бусулба Iелимнахана хьоьхуш хиллачарна юккъехь зударий хиллийла. Ткъа Пайхамаран, Делера салам-маршалла хуьйла цунна, зударий юкъараллин дахарехь мел жигара дакъа лоцуш хилла бохург-м иштта-вуьштта а массарна а хууш ду.\nБагажати Амина Карла: «Вайга бусулба зуда чохь Iе еза, нана а хилла, чуьра гIуллакх деш бохуш верг муьлха а цкъа хьалха Умматан Наношка хьажа веза, уьш муха хилла-теша аьлла. Со цецйуьйлу, масала, Хадижатех, шен хIусамдена Пайхмарна, Делера салам-маршалла хуьйла цунна, оццул гIортор хилла йолчу. Цу зудчо оццул цуьнгахьа гIо ца лаьцнехь, мел халоха хилла хир дара цунна шен пайхамаралла цу кепара дIакхехьа!\nДаима бусулба боцучаьрга а дуьйцу ас, Хадижат шен майрчул дуккхаъ йоккхах хилар, цуо ша цуьнга ша маре юьгур ярий ахь аьлла хабар дахьийтина хилар, ткъа Пайхамар цкъа хьалха, иза хьаькам а йолуш, цуьнан белхахо хилла хилар.\nИштта Умм-Саламах цецйуьйлу со. Худайбияхь барт бечу хенахь, дагадогIий шуна, Пайхамар къурайшин цIийнах болчара Макка хьажийн цIа ца вохийташ сацийча? ХIетахь Пайхамар вуно холчу хIоьттинчу хенахь, цунна хазнесанна хьекъале хьехар динарг Умм-Салама яра, кху шарахь хьажа цIа бахар хир доцийла цхьа дийнат дерца гайта нахана аьлла. Дукха чIогIа беркате политикан тIаьхьалонаш а хилира цу хьехаран. Пайхамаро иза тIе а ийцира. Иза а хета суна вуно исбаьхьа — зудчо делла долу политикан хьехар Пайхамаро тIеэцар!»\nТуркойн президенто зудчун меттигах лаьцна дина дIахьедар, кхеташ ма-хиллара, доллучу дуьненчохь а либерала хьежамаш болчара гIадбахарца юхьаралаьцна. Кхин цкъа а марсайолуш ю социалан машанашкахь а, юкъараллехь а дискусси, хила йиш юй бусулба динехь зудчуьн божаршца цхьатерра бакъонаш, я и дин зударшна гIело яран дин ду бохуш йолу.\nАвстрерчу бусулбачийн Кхеташонан векал йолчу Багажати Карла Аминас дуьйцу, и тайпа дийцарш, къаьстина уьш, даима а санна, Европерчу консервативан политикийн гуонаша марсайохуш хилча, хазнесанна эхь ца хетарца а, харцдерг дийцарца а, шалхонашца а кхелина хуьлу.\nБагажати Амина Карла: «Цу тIехьа лаьтташ ерг дукхахьолахь масала доцу шалхалла хуьлу. ХIунда аьлча къаьстина и бусулбанаш критике беш берш, - Европерчу аьтточийн векалш, - уьш шаьш ма бу шайн зударех болу кхетам модернан зама тIекхачале ма-хиллара болуш: чохь а Iаш, зуда бераш кхиош хила еза, балха а ца йоьдуш аьлла хеташ. Цундела сан дог кхаьрда, масала, оцу аьтточу ницкъийн спектрерчу наха шаьш зударийн бакъонашна сагатдеш болчуха кеп лелийча.\nЭмансипаци хьакха а ца елла цара лелочу политиках. Масала, Австрехь зударий, божарийн цхьатерра шансаш хилар схьаэцча. Кхузахь зударша божарша санна болх бича царна божаршна чул дуккхаъ кIезгох ахча ло».\nБусулбанаш бехачу меттигашкахь динца гергарло долу ницкъаш Iедале кхаьчча, халахеташ делахь а, Iадат а хилла дIахIоьттина, цара уггаре а хьалха бакъйолу пачхьалкхана а, юкъараллийна а Iаьткъина йолу проблемаш дIаяхарехь къагерна метта «атта дерг атта ма дуй» бохучу хьесапехь зударийн хаттар айдеш хилар.\nИштта дара ша йозуш йоцуш бусулба пачхьалкхе кхайкхинчу Нохчийчохь, иштта дара ОвхIанехь тIалибаш Iедалехь болчу хенахь цигахь а. Иштта дара Мисрехь «Бусулба вежарий» цIе йолу парти Iедале еъча. Ткъа хенан йохалла цу кепарчу бусулба дин сийсаз дарх хуьлуш дерг гойту цу Iедалашца хиллачуо.


Кхелахой шербаь гуллам — Сердало\nУкха деношка Магасе дIабехьар ГIалгIай Республика кхелахой шербаь гуллам. Цига дакъа лоацаш хиллар ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Юнус-Бек, кхыбола хьакимаш. Гулбеннараш дийцар дIадахача 2018 шера шоаш баь болхи, доладеннача 2019 шера де лерхаш дола гIулакхаши.\nШоаш баьча белха мах оттабеш ГIалгIай Мехка Лакъерча Кхела кулгалхо волча Фаьрганаькхан Ибрахьама къамаьл деш белгалдир 2018 шера шой йиллача хана а лакхерча боарамца чакхдаьккхача 40 000 совгIа гIулакхах. «ДукъагI мел дола кхела гIулакхаш – 95% шой ханна дийца чакхдаьккхад. 20I8 шера юкхерча юрисдикцен кхелаш хьалхарча инстанце дийца чакхдаьккхад 30 000 совгIа гуIлакх»,- аьлар Фаьрганаькъан И.\nДIахо цо дийцачох, дIадахача шера вай Лакхерча Кхеле апелляцена лаьрха 300 гаррга гIулакх кхаьчадар. 2017 шерага хьажача уж дукха башхало йолаш дар. Эггара дукхагIа гIулакхаш кхаьчадар Магасерча районни кхелагара -155. ДIахойода Назранера кхел (32), кхоалагIа моттиг йийкъар МагIалбикерий Шолжарий районни кхелаш (хьаранена — 33 гIулакх). Илдарха-гIалера хьакхаьчадар 30 гIулакх.\nИштта дIахо даьча къамаьлаца Лакхерча кхела кулгалхочо белгалдаьккхар кхыча оагIорахьа шоаш баь болх. Царна юкъе бар наха лоIам болча кхелашка цар дешаш дувцаргдола гIулакхаш а.\nМехкдас, ше къамаьл деш, баркал аьлар гулбеннарашта цар баьча балхаха лаьца.\nЦо яхачох, кертте латта дезар да сага бокъои паргIатои лораделга. «Эггара чIоагIагI оаш теркам бе безар тахан кхелах наьха тешам лакхбелга да. Оаш беш бола болх кхыа лакхбе без, наха гуш, къейле йоацаш хила без. Кхелий тоабано беш бола болх наха ховш хила без, кхелахой бахача наьха бокъоний культура эййеш хила без», — аьлар Евкурнаькъан Ю.\nКъамаьл чакх долаш Мехкдас даькъала вир Фаьрганаькъан Ибрахьам «Заслуженный юрист Российской Федерации» яха сийлен цIи ялара. Иштта баркал аьлар цо судахоштеи, цар болх Iалаш беш мел болча наха а.\n← Россе Президента В. Путина Послани\n1.5 эзара гаргга саго дергда 2019 шера Хьажол →


Весет ду сан...\n25 апреля в 11:44 (2013 г.)\nДаймохк! Иза дешнийн гуламна юкъахь уггаре а деза а, сийлахь а дош ду, «Даймохк» аьлча Казахстанехь, Киргизехь бІаьргаш тІунлора. Мел гена белахь а, Даймохк вайн хилар бахьана долуш дисира къам хІаллак ца хуьлуш, хІу ца довш. Леш верг, вала вижинарг, Даймохк цхьамма хьахийча, хьалагІоттура: сан вала йиш-м яц, Даймохк а ца гуш, – олий. Мацалла кІелвисинарг а, гІоттий, волалора. Оцу дашо гІора а, ницкъ а лой, гІаттавора иза…\nЛело, дІакхехьа еза а, хала а цІе ю иза. Атта дац и цІе ларъян. Москва гІалахь кегийчу къаьмнийн меттанаш школашкара дІадаха деза, уьш хьеха оьшуш дац, шен доьзалехь а, накъосташца а бийццал бен, кхин мах а, маьІна а доцуш ду кегийчу къаьмнийн меттанаш, аьлла биначу боккхачу гуламехь сан ала ницкъ кхечира, доьналла а тоьира. «Кхо хІума ду дуьнен чохь даима а цхьаьна а хила дезаш, вовшех даьхча кхоь а леш: даймохккий, ненан моттий, халкъий. Тхо-м – нохчий, гІалгІай – Казахстанехьчул чомехь даа, цигахьчул дезаниг, хазаниг тІедуха ца даьхкиний тхешан махка, цІа, карахь-куьйгахь а, тІехь а доцуш. Тхо цІа оьху, Даймохккий, ненан моттий, тхешан къаммий цхьаьний бен мегаш дацарна»...\n«Ленинан некъ» цІе ма-ярра а йитина, хІинццалц санна шайна луъург яздеш а, хетарг дуьйцуш а, дуьйцучун-яздечун цхьана а тайпана дика тІаьхье цахиларх шек дІа боцуш а корреспонденташ-журналисташ дІаІийча атта-м дара. Ткъа «Даймохк» аьлла и еза а, сийлахь а цІе тІе а эцна, дІаболийна газетан болх, массарна а гуш дикачу кепара хийцабелла, тобелла хила беза. ХІорамма яздеш дерг – халкъан дуьхьа, халкъ «набарх» самадаккха, доьхна даьржина халкъ тІегулдан, барт, эхь, яхь, оьздангалла меттахдаккха, дендан, лакхадаккха хьажийна а, и Іалашо йолуш а хила деза. ХІорамма а шен меттиг ларъян еза, шега и меттиг халкъо а, дахаран хьашташа а еллийла хууш, хІора мел язден дош, вайн доьхна-даьржина халкъ схьагулден гІуллакх цхьана апаре дан а, цунах халкъ дан а ойла йолуш, оцу Іалашонна тІедерзийна яздан деза.\nГазетан балхал суна маьІне хеташ болх бан а бац. Куьг цІена, дог доккха, ойла сирла хила декхар ду газетан хІора белхахочун. Майра а, турпал а бІаьхо санна, нийсонна гІаролехь лаьтташ хила декхар бу газетан белхахой. Іедалан белхахошна юккъехь уггаре цІена а, хьанал а хила декхар бу уьш. – Бакъдерг бен ца олуш, бакъдерг бен ца яздеш. Цу тІехь вовшашца яхь а хила еза, цу тІехь хІора а массарал тола гІерташ хила а веза. ТІаккха «Даймохк» цІе халкъо тІеоьцур ю, къобалйийр ю, декъалйийр ю. Массо а «Даймахках» дагавуьйлуш хир ву. «Даймохк» газет – халкъан са, халкъан ойла, халкъан кхетам. Аьтто хир бу «Даймохк» газета тІехь шайн бакъ, цІена, комаьрша дош ала хууш берш гІовттур бу.\nЭзар жовхІарна юккъера цхьа жовхІар харжа таро хуьлу. Эзар динна юккъера цхьа дин харжа а таро хуьлу. ткъа даймохк харжа а, хийца а таро йолуш бац. Иза хІора стеган а, къоман а цхьалхха цхьаъ бен хуьлуш бац. И цхьаъ бен боцу Даймохк йоІбІаьрг санна ларбан, Іалашбан беза, хІорамма шен са, хаарш, похІма, хьуьнар, доьналла, говзалла, кхоа а ца деш, дІадала деза.\nДуьнен чохь къонахий мел дукха белахь а, къам доцург къонах вац, шен бийца къонахий боцург къам дац. Дуккха а адамех къам ца хуьлу. Адамех къам дан хьекъал а, кхетам а, оьздангалла а, собар а долуш, дуьненан гІиллакхаш а, заманаш а евзаш, шениг санна, кхидолу къаьмнаш а дезаш, шен къоман къонахий санна, кхечу къаьмнех болу къонахий а лоруш – къонахий оьшу. И къонахий кхио, кхето, уьш, деших дутту мухІарш санна, ботта аьтто а, хьекъал а тоьийла хьуна, газет «Даймохк»!\nНохчи нанас шен дуьххьара дуьнен чу ваьллачу кІантана ша йойтуш хилла зарговзе шаьлта. Шен кІант мара а вуллий, йоьдуш хилла иза зарговзан пхьалгІа. Цунна бІозза хьалха гинехь а, кІант дІагойтуш хилла: «ХІокху сан кІантана шаьлта е. Мах кхоор бац ас», – олий. Зарговзаца барт а бой, хан а юьллий, шаьлтана эчиг кечдайта юха а йоьдий, левси кховсуш, зарговзан гІоьнца варзап тухуш, нуьйжа екош, гІо деш хилла нанас, шен кІантана варзапан а, жІаьвнан а, нуьйжанан а гІар-гІовгІа а хозуьйтуш, цунна гойтуш. ТІаьххьара кхин цкъа кхерчахь цІий а йойтий, шен аьрру агІорхьара накха (тІар) гучу а боккхий, иза шен куьйга Іовдий шурин кІеж тухуш хилла цо цІиеллачу шаьлтанна тІе. Шура, йогий, кІур эккхаш хилла, тІаккха ша, шен аьтто куьйга схьа а оьций, шийлачу мохехь, шок йоьттуьйтуш ластайой, шелъеш, яхчош хилла. Шаьлтанан эчигана тІехь ненан шурин томмагІанаш дуьсуш хилла. ойла ейша, «Даймохк» газетан дешархой! Ойла ейша, нохчий! Муха хила веза шен ненан шурица яхчийна шаьлта карахь йолу кІант?! Муха хила еза шен кІант иштта Даймехкан дуьхьа ваха а, вала а кечвеш хилла нана? Сий дейша вайн Ненан! Иза ю-кх нохчийн халкъан зІенан чІуг ца ходуьйтуш латтош ерг!\nДаймахкана хьалха гуора лаьттина со дукхазза. эхь а ца хеташ! сайн нанна хьалхагуора лаьттина со дукхазза. Эхь а ца хеташ! Цо сайна пурба делча бен гена новкъа ца ваьлла, дан дагалаьцна доккха гІуллакх дола а ца дина... Даймохк дага беача вилхина со, эхь а ца хеташ! Даймахках къаьстича, къастийча вилхина со къайлах, эхь а ца хеташ! Даймахка со юха цІа кхаьчча, вилхина со, эхь а ца хеташ! Амма ца вилхина мацвелча а, гІелвелча а, мел йоккха харцо сайна тІетаІийча а, мел боккха сайна иэшам хилча а, зен хилча а.\n«Даймохк»! Галъяьлларг меттаялош, йоьжнарг гІаттош, оьзданиг кхин а оьздангаллехь лаккхайоккхуш, комаьрша хилалахь вайнехан йоІаца!\nМостагІчун уггаре вуон амал шел эшначу халкъан зуда, йоІ, Нана талхо гІортар ду хьуна. Зударий телхинчул тІаьхьа халкъ шен ерриге а чІагІонах хеда, херца, кегдала долало хьуна! Ларъелахь, Іалашъелахь вайнехан йоІ, зуда, Нана! Уьш ца талхахь, уьш ца харцахь, вайнехан къам дуьне мел лаьтта телхар дац хьуна, хаьрцар дац хьуна, лийр дац хьуна! ВоІ боху дош вайнехан ширачу меттанашкахь ВОХЬ бохучу дашах схьадаьлла ду хьуна. Воьхьаш верг! Майраниг! КІант! Къонах! Иза ву шен ден а, ненан а, йишин а гІарол хилла латта декхар дерг! Иза ву Мехкан, Даймехкан, вайнехан кхерчан гІарол хилла декхар дерг. Кхетавелахь воІ. Воьжнарг – гІаттавелахь, галваьлларг – нисвелахь, телхинарг – товелахь, тхан газет «Даймохк»!.\n... Дешал хІара сан Іийжам – илли!\nБІаьрхин хьаьркех доьттина.\nУьш ду сан бІаьрхин – цІийх хилла,\nЛата, къовса гІевттина!..\nДайх бисна кхерч бохбан гІерташ,\nСан дог дилхи бІаьрхийн-цІийх...\nСайн хьацарций, бІаьрхиций!\n«Даймохк»! Эзарнаш вайн дайх бисина кхерчаш бу хьуна дІабайна лаьтташ! БІеннаш ярт аш ю хьуна ломахь елла а, яйна а Іохкуш! ХьакхлагІаш а хилла! Шелбелла лаьтта вайн дайх бисина кхерчаш хьалалато гІорталахь! Уьш хьалалатош къахьегалахь, хьайн дог бІаьрхин-цІийх делххалц! Вайнехан елла а, яйъина а Іохку ярташ денъян гІорталахь «хьайн хьацарций, бІаьрхиций!» Уьш бІеннаш ю хьуна, хьакхлагІаш а хилла Іохкуш!\n«ЦІийца цхьаьнийбІаьрхиш ийна,\nЦІий хуьйдинчу вайн Даймахкахь\nЦІий ма Іанадайталахь!».


Заманан Билгалонаш Calendar\nЧиллан-беттан 17, 2015\nЗазадоккху-беттан 31, 2014\n«Заманан билгалонаш» цIе йолчу программера къамел Нохчийчохь културан а, спортан а хиламашка бахар нахана тIедожорах лаьцна ду.\nЗазадоккху-беттан 11, 2014\nУкраинера хьал доладелчхьана дуьйна, оьрсийн президента Путин Владимира деш долчу дIахьедарша цхьа а паргIат ца ваьккхина, цхьа а те ца вина. Мелхуо а, мел верг вулавелла Iаш ву.\nГIирма Оьрсийчоьнах тохарх лаьцна дуьйцуш цхьа а вац, ГIирман бахархоша шаьш референдумехь къастор ду, шайна муьлхачу пачхьалкхаца диса лаьа, бохуш Путина динчу къамело а синтем ца беана цхьаннена а\nДечкен-беттан 20, 2014\nСайн рогIерчу «Заманан билгалонаш» цIе йолчу программехь аса шун тидаме дуьллу, Советан Iедалан харцонашна ша цхьаъ дуьхьал лаьттинчу обарган Магомадов Хасухин кIанта Денис динчу къамелан шолгIа дакъа.\nДечкен-беттан 12, 2014\nСоветан Iедалан Iедалан харцонашна доьхьало ян, обарг вала дезначу Магомадов Хасухех лаьцна чIогIа кIезга хаьа. Луьра Iедалш бахьанехь цкъа а иза хьахон йиш ца хилла я цуьнан берийн я, иза вевза-везачерийн а. Маршо радиога шен дех лаьцна дийцира дукха хан йоццуш, Хасухин кIанта Денис.\nГIуран-беттан 15, 2013\n1. Карарчу хенахь Оьрсийчохь беха бахархой дуккха а хийцабелла, 20-30 шераш хьалха хиллачул а. И аьлла дIахьедар дина хьастагIа Оьрсийчоьнан Iилман Академин психологин институтан Iилманчаша. ХIинцалерчу Оьрсийчуьра бахархой кхузза оьгIазе а, девне а, эхь доцуш а бу.\n2. ХIун лоьху нохчийн кегийрахоша Шемарчу тIамехь?\nЛахьан-беттан 24, 2013\nУкраинехь 80 шо хьалха Совет Iедало леррина мацалла а хIоттийна, миллионашкахь адам хIаллакьдира. ХIетахь, мацалло кIелбитина украинхой Нохчийчу баьхкина лийлира. Цу хенахь дуьйна Нохчийчохь хьалакхиина масех, шаьш цIена нохчий хетачу украинхойн чкъор.\nЛахьан-беттан 03, 2013\nГIадужу-беттан 20, 2013\nГезгмашин-беттан 20, 2013\nГезгмашин-беттан 01, 2013


"ГIалгIайн гIуллакхехула" эшам хиллачара тоьшаллаш до бехкебечаьргахьа\nСтигалкъекъа-бутт 19, 2021\nМагасера митинг, Зазадоккху-бутт, 26, 2019 шо\nГIалгIайн жигархойн гIуллакхехула эшам хилларг санна левинчу Росгвардин веъа белхахочо дIахьедар дина, шайн цхьа а реза цахилар дац кхеле озийначарна, 2019-чу шарахь хиллачу митингехь и нах гина а бац шайна аьлла. Цунах лаьцна цара дIахьедина Стигалкъекъа-беттан 18-хь Ессентукин гIаларчу кхелан кхеташонехь.\n"Царах цхьанна а цхьа а хIума ца хаьа ГIалгIайчохь [кхеле озийначара] кхоьллинчу экстремизман юкъараллах лаьцна. Гарехь, царна кхел йоьдуш хиънера шаьш эшам хилларш дуй. Царна шаьш ишттаниш хилар ца хета", - аьлла адвоката Куриев Джабраила "Кавказский узел" корреспонденте.\nРосгвардин белхахоша дийцарехь, цара цхьана а кепара латкъам беш документаш ца яздина, уьш ца хилла лецна латточу наха низамаш дохош цхьаъ даран тешаш. Верриг а кхелехь 67 тешах левина 39. Цара массара а изза ала мегар долуш дийцина, адвокатийн аьтто беш, жигархоша цхьанна а ницкъ ца бира бохуш.\nМагасера митинг дIа ца йохийна Росгвардин белхахой жоьпе озийна\nБерриг а тешаш лебинчул тIаьхьа кхело тIекхойкхур бу кхеле озийначеран суьдехь гӀо лоцу тешаш. Адвокато Куриевс дийцарехь, царна юкъахь бу Iедалхой а, ницкъаллин структурийн белхахой а.\n2019-чу шеран бIаьста гIалгIайн жигархоша гулам хIоттийра шина республикан куьгалхоша Нохчийчоьнанний, ГIалгIайчоьнний дозанаш къастош хIоттийна бертан документ шайна цатайна хиларна. Масех де даьлча гулам ницкъаша бохийра Iедало. 2020 шо доьрзуш Ставропол-махкарчу Ессентуки гIалахь дуьйладелира гIалгIайн протестан лидерийн кхелан ладегIарш. Экстремизм а, полицина дуьхьалояр а ду царна бехкедиллинарг.\nВорхI стаг ву кхеле озийна: Барахоев Ахьмад а, Мальсагов Муса а, Хаутиев Багаудин а, Чемурзиев Барах а, Ужахов Малсаг а, Нальгиев Ахьмад а, Саутиева Зарифа а. Цара массара а бехкаш тIе ца дуьту.\nАдамийн бакъонаш ларъечу "Мемориал" центро политикан тутмакхаийн могIара язбина лецнарш.


Юкъаметтигаш галморзах ца евлчхьана...\nНохчийчоьнний, ГΙалгΙайчоьнний юкъара доза къасторан тема уггаре а йийцаре ечух ю шина а махкахь. Маршо Радионо довзуьйту Нохчийчуьрчу бахархошна хетарг.\nМасех кIира ду шина мехкан куьйгалхоша, зил-дозанаш а хьехош, латтанаш тIехула дешан кхиссарш а еш, дIахьедарш ден. Дол-долуш, гена долуш лаьтта «цакхетар».\nКху деношкахь ша дIаяьхьначу кхеташонехь дов дижош гIулч яьккхина Къилбаседа Кавказехь Оьрсийчоьнан президентан векал волчу Хлопонин Александра.\n«Ас шуьга доьху совцар. Дуьхь-дуьхьал вирзинчуьра юхавала ший а. Вовшашна Iиттарш а ма е, бехкаш а ма даха. И тема гуттаренна а дIакъовла езаш ю, кхин коьртах йоккхур йоцуш. Цу хьокъехь шу къийса а дац. Шу цхьа къам-вежарий ду. Хьалха белхан тобанаша зераш а дина, барт хуьлу агIо йийр ю. Цара дийцаре дийр ду латтанаш къасторан бухехь муьлха кехаташ хила догIу а, тIаьхьа-хьалха хIун лара догIу а».\nХлопонина билгалдаккхарца, латтаца доьзна хаттар Къилбаседа Кавказехь уггар чолхечех, ирачех цхьаъ ду, къаьмнашна юкъара барт эгIоран кхерам а болуш. Инарла-губернатора ма-аллара аьлча, цу кепара латтаца йоьзна истореш, цхьа хан мосазза йолу, карлайохурш цхьацца юкъараллин цхьаьнакхетарш ю, стенгара йогIу а ца хууш, схьахIуьттушйолу а, хьан ло а ца хууш, ахча латтош, кхобуш йолу а.\nЦхьаболчу эксперташа-говзанчаша чIагIдарца латтанаш тIехь йист яккха гIерташ Кадыровс йоху гIулчаш кIоштера политикан хьал –дIахIоттам галдаккха там болуш кхераме хIума ду.\nТкъа могIарерчу бахархошна хетачух аьлча, цара тIаьхьало а йолуш, маьIне ца лору куьйгалхоша юьхьарлаьцнарг. ШолгIа, нахана хетарехь, Москох урх озошшехь сацалур долуш дов ду Евкуровний, Кадыровний юкъарниг. Цу хьокъехь шен хьажам бовзуьйтуш ву Соьлжа-гIалара тергамхо Муртаз.\nМуртаз: "Суна,масала, хьашт дац и къамелаш, барт эгIабо цара. Я ахахочунна я кхечу могIархочунна а ца оьшу. Вай массо а Оьрсийчоьнан дахархой ду бохуш делахь, герга лара беза-кх латта дахьа меттиг а йоцуш йолу ерриг а пачхьалкх.\nМоскох хIун деш Iа-м ца хаьа суна, хьаькамашка вайнахана юкъа и питана а туьйсуьйтуш. Долу-хьуна иза меттах цхьаъ шена лийча-м, етта а хаьа, нах хьийзо а хаьа. ...Харцо ю-кх гобаьккхина".\nЦхьаболчу бахархойн ойла иштта ю лелачу къовсамехь. Бакъду кIезиг бац, вежаршлахь а хила беза латтанаш тIехь къастам аьлла ойла кхобуш берш а.\nНохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанаш


Украина: Оьрсийн аьшпаш\nЗазадоккху-бутт 06, 2014\nКиевехь хьийзаш болу фашисташ. Оьрсийчу уьдуш болу бIеннаш эзарнаш махIажираш. Жуьгташна дуьхьал йолийна кампани. Православин килсашна деш долу тIелетарш. Иштта ю Оьрсийчоьнан заорбан гIирсаш Украинера хьал марса даккха гIерташ буттучу аьшпийн истореш.\nУкраинехь баккъалла а хуьлучунна тIаьхьакхиа вуно хала ду. Ткъа Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсаша, гарехь, леррина иза кхин а халчу доккха. Тахана оьрсийн телеканашлашкахь гойтург цхьаъ ду. ГIирма дIалаьцна латтташ оьрсийн ницкъаш бу. Москох ю тIом бан кечлуш.\nОьрсийн журналисташ а церан политикаш а маьхьарий детташ бу Киевехь фашисташ бу, жуьгтий юха а хьийзош бу, Украинин Малхбалерчу кIошташкахь оьрсашна деш тIелетарш ду, Украинера бовдучу оьрсийн мухIажираша юкъийна ю Оьрсийчоьнан доза хадо меттигаш бохуш.\nАмма и цхьа бух боцу хиламаш коьрта дакъа хуьлий дIахьуьтту Оьрсийчоьнан политикаша дечу дIахьедарийн. Наггахь и аьшпаш чекхбуьйлу Малхбалерчу хаамийн гIирсашкахула а.\nФицпатрик Кэтрин яздархо а, гочдархо а ю. Interpretermag.com сайт тIехь яздо цо Украинехь хуьлучух лаьцна.\nФицпатрик Кэтрин : «Иштта дуьйлало тШемаш. Олуш ма-хиллара, «бакъдерг ду уггаре а хьалха тIамо дуьш дерг». Ткъа вайна гуш ду Оьрсийчоьно билггал иза деш хилар. Суна хетарехь, уьш баккъалла а жоьпазаллан нах бу.\nЦара цабезам а кхуллу, паника а йоккху. Харков санна йолчу меттигашкахь адамаш оьрсийн телевизионе хьожуш ду. Церан аьтто бу меттигерчу телеканалашка хьажа, амма уьш марзбелла оьрсийн телевизионе, цундела цара бакъдерг лахархьамма ца толлу оьрсаша дуьйцург».\nФицпатрика дийцарехь, президентана Путин Владимирна Украинехь тIом боло бакъо луш Оьрсийчоьнан Федерацин Кхеташоно бухе диллинарг аьшпаш тIехь вовшахтоьхнарг дара. Иза дара Оьрсийчоьнан Цхьанатоьхначу Къаьмнийн Организацехь волчу векло Чуркин Виталийс кхерамазаллан кхеташоне дуьйцуш хилларг а.\nФицпатрик Кэтрин: «Федерацин Кхеташоно ницкъах пайда эца ша бакъо луш дуьйцург а, Чуркина дуьйцург а дара кхерамехь болу оьрсийн мотт буьйцу бахархой - украинахой а, оьрсий а - къелхьар баха юкъагIорта дезаш ду шаьш бохург. Амма и дIахьедарш цара до, цхьа а бух боцучу, тIелетарш деш ду нахана бохучу хаамна тIе а тевжаш».\nЦхьаmнакхеттачу Къаьмнийн Организацехь вист хуьлуш, Чуркина цул сов дийцира Киеверчу Печоран лаврина тIелатар дина бохуш. Иза а дара шуьйра дуьйцуш Оьрсийчура хаамийн гIирсашкахь а, телевизионехь а.\nАмма оцу килсехь сихха харц бира и хаам. Делахь а, цуьнга хьажна доцуш, и тIелатар хилла бохуш чIагIдеш вара Чуркин. Цо эргIад яхийтинера ша бохуш яздо Фицпатрика.\nОьрсийчура телевизионехь шуьйра дуьйцуш дара 650 эзар мухIажар ведда Украинера Оьрсийчу бохуш. Амма Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин мухIажирашкахула йолчу урхалоо харц бира и хаамаш. Хьалха хиллачулла а алсам наха доза хадоран билгалонаш яц элира цо.\nТкъа Украинерчу блоггершна гучуделира шаьш дуьйцург бакъ деш оьрсийн телеканалаш Оьрсийчоьнан дозанехь хуьлург гойтуш яьккхина видео Укринин а, Полшин а дозанехь яьккхина хилар.\nОьрсийчоьнан тIеман министро Шойгу Сергейс кху беттан 5-чу дийнахь Интерфаксана комментари еш элира ГIирмехь Оьрсийчоьнан номерш а йолуш хилла тIеман техника провокаци яра аьлла.\nЦо юха а дIахьедар дира шайн эскарш цигахь дац аьлла. Шайна ца хаьа бохуш чIагIдора цо мичара девлла ГIирме эскарш. Иза Шойгус дийцира Украинерчу журналисташа оьрсийн салтийца йина видео-интервью интернетехь гучуяьллачул тIаьхьа.\nЦхьаболу украинахой беларца дуьхьал лаьтта оьрсийн пропагандина. Масала, интернетехь шуьйра яьржина ю лаххара 5 тайп-тайпанчу меттигехь оьрсийн журналисташ гайтинчу репортажашкахь, латкъамаш беш лелачу цхьана оьрсийн зудчух лаьцна яьккхина видео.\nИзза аьшпаш бу жуьгтий Украинехь хьийзош бу бохуш дийцар а.\nСоциолог Лев Гудков директор ву йозуш йоцучу Левадан цIарахчу талламан центран. Пропагандан коьрта Iалашонах лаьцна иштта дуьйцу цо.\nГудков Лев: «Пропаганда еш вуно мехала ду, хьулуш дерг кхечу агIор хила мега бохург юкъара дIадаккхар. Алтернативан информаци цахилийтар. И бахьана долуш Iедалша дуьйцучух тешаш боцу нах цхьа аьтто боцуш хьулу кхечу хаьжарца болх бан. Иза ду пропагандехь коьртаниг».


Баледевлла Кадыровс доху девнаш\nЧиллан-бутт 05, 2016\nЛула мехкашкара куьйгалхой а, Iедалдай а, гIара а ца буьйлуш, тийна бехаш болчу юкъанна, нохчийн куьйгалхоша массарна а кхиссарш еш, къардайна хьийзар цхьабосса ца туьду бахархоша.\nКху тIаьхьарчу хенахь наггахь де а ца долу, урхаллехь болчара а, лаккхарчу тIегIан Iедалдайша а цхьа зевне дIахьедар а дина, ерриг Оьрсийчоьнан а юкъарралин тидам шена тIе ца берзош а, шайн хьокъехь бен-бен,дукха хьолехь Iоттабаккхаме, къамелаш ца дойтуш.\nДуьнено и къамелаш дерриг нохчийн къоман цIарх туьдуш хиларна,жимма а ойла ахкамехь йолчу могIарерчу наха кхеторехь, дукхахдолчу декъана къомана цуьрриг юьхькIаме дац, кхечеран лерам,юьхь йоцуш деш долу дIахьедарш.\nЦу могIарера лору бахархоша тIаьххьара луларчу ГIалгIайчоьнан векалшна барта дина «тIелетарш» а. Цу декъехь шена а ,кхечарна а хетарг довзуьйтуш ву Соьлжа- гIалин кIоштера вахархо 58 шарера Халил.\nХалил: «Iедалехь болчара лелориг нах кхеташ хIума дац. ХIинца гIалгIашна тIетеIа девлла. Нажжаз бан болийна церан Iеламнах. Нохчийчохь хьехамаш бан царна дагадагIахь церан кортош дохур ду боху. ГIалгIайчоьнан Iедале сеца ца лахь,уьш вуно атта совцор бу боху.\nЦу кепара кхерамаш тиссар, соьга хаьттича товш дац. Ца кхетарг хIун дуй? Сила-а йолчу Оьрсийчуьра политикаш, динан дай, бакъонашларьярхой а оха стенна нисбеш бу? Оьрсийчуьра оппозици оха халкъан мостагIий лери, дика вевзаш волчу политикана Касьяновна а бегашена «тоьпаш» туьйхи.\nМассо оха бакъхьа верзош ву-кх. ХIинца-хIинца тоелла йогIу нохчийн кхечу къаьмнашца йолу юкъаметтигаш,ца догIург а ца дуьйцуш ларьян езар-кх. ТIаккха могIарерчу нахана а атта хир дар-кх».\nМахках а бевлла Iар-дахар нисдан дезначу вайнахана а, кхечу мехкашка кховча кхоллам хиллачарна а атта хир дара, Iедалехь болчара тур лестор дита а дитина, Iеламнахаца а, политикашца а, бакъонийн дайшца, цхьа барт каро маслаIате къамелаш дича боху Старопромысал кIоштерчу вахархочо Асаев Рамзана.\nЛайтIехь го Iаьржалг санна кхечарех къестар, «кхиберш кхетор», царна гуттар хьехамаш бар, кхерамаш тиссар нохчий сий ойуш хIума дац аьлла хьажам болчех ву Рамзан. Цо элира.\nРамзан: «Шайна хетарехь, хьо ишта вуй, важа вуьшта вуй бохуш, кхиссарш ца еш, Iеламнах схьа а бехна цхьана гуламе, маслаIате дийцарш дIадахьа догIура. Ас-со бохуш ,цхьа хьалха вала а ца гIерташ, бехкаш а ца дохуш, бусалба нах барт бан гIоьртича дика хир дара. Тхан массо хIуманна а бала кхочу.\nАьлларг нохчашна дуьхьал ма долу, вониг къаьсттина. Шаьш массо хIуманах кхеташ берш гIар а ца буьйлуш IадIаш бу. Тийна –таьIIа Iа дезар-кх тхо а».\nЛакхахь къамелаш динчара билгал ма даккхара, дахарехь вуно чIогIа зеделла, «кIайн-Iаьржа» къасто хууш, куьйгалхой бу ДегIаста а, ХIирийн а, кхечу а мехкашкахь.\nАмма уьш цхьанхьа а юкъагIерташ а бац, цхьанне а топ хьежош а, герзаца кхерам туьссуш а бац. Дахарехь бахчабелла хиларе терра, царна хаьа, шайн къаьмнийн вон цIе ца яккхийта а, халкъалахь» ларвелларг дала а ларвина» олуш ма-хиллара, ларлуш хилча, толахь бен, эшам хир боций а».\nГерггарчу барамехь ишта дог-ойла кхобу Iедалехь болчара ладегIамехь кхобучу цхьаболчу бахархоша.\nХалил: «Iедалехь болчара лелориг нах кхеташ хIума дац..."\nМуха Iалашъялур ю интернет-къайленаш?\nХIинца гуламе миллион ца веача тоам а ца хуьлу...\nНохчийн къоман дуьхьа хIун дича дика хир дара Кадыровс?\nНохчийн халкъан дуьхьа...\nВакансеш яхьа меттиг а йоцуш ю...


Википеди:Доакъашхой бокъонаш — Википеди\n(Википеди:Доакъашхой яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nВикипеден функцешта моллагIа пайдаэцар (пользователь) тIакхоачаш хилар а цо уж Iалашъяр а оттаду цунга малагIа (бокъонаш луш йола) байракхаш я хьежжа. Цхьайола байракхаш ши-шегIа хьакхоача доакъашхочунга, вожаш — карара хьалу (кхыболча доакъашхоша). Байракх йолаш вар (из фу байракх я хьежжа) хаьдда йолча тоабан доакъашхо хул, тIаккха цу тоабанца ювзаенна MediaWiki функцеш лелае аьттув хул цу доакъашхочун.\nПайдаэцачунна хьалу цо дакъа лоацача тоаба чура еррига торонаш. Масала, администратори бюрократи юхатоттари бола доакъашхоша лелаю ер функцеш: UnwatchedPages яха лаьрххIа йолча оагIонах пайда эцар (из бокъо хьалу доакъашхочоа администратора байракх яларца), RenameUser яха лаьрххIа йолча оагIонах пайда эцар (из бокъо хьалу доакъашхочоа бюрократа байракх яларца), иштта сиха юхататтар де бокъо («администратораши» «юхатоттараши» яхача тоабан доакъашхой). Нагахь санна пайдаэцар администраторий тоаба чура аравоаккхе а юхататтар де аьттув хургба цун, хIана аьлча юхатоттарий тоаба чу вус из.\nМоллагIа волча доакъашхочун аьттув ба тахка ше малагIча тоабашта юкъеводаш ва, из хьажа йиш я ший дагара йоазон «Оттамаш» яхача раздела чу «доакъашхочун хьакъехьа» яздаьча, амма цу тоабай бокъонаш éша йиш — Доакъашхой тоабан бокъонаш яха лаьрххIа йолча оагIона тIа.\nДоакъашхой тоабан бокъонаш (гӏулакха оагIув)\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Википеди:Доакъашхой_бокъонаш&oldid=26385»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 13 Этинга 2018, 08:53.


Лахьан-бутт 03, 2013\nСоветан ׀едалан г׀иллакхехь Соьлж-г׀алахь Кадыров Ахьмат-хьаьжина йина музей, Стигалкъекъа бутт, 2013\nКоммунистийн партин идеологино 1917-чу шарахь болийна болх мел чIогIа хилла аьлча, цунах дIа ца къасталуш еха тахана а дукха Советан пачхьалкхана юкъайогIуш хилла республикаш. Оьрсийчоьнах дIакъаьстинарш а, иштта, Оьрсийчоьнца цхьаьна ехаш ерш а.\nКоммунистийн партин хьекъале идеологи яра? Тамаша бу. Пайденна яра? Яцара. Цул сов, ца оьшу хIума Iаламат дукха дара цуьнца – революцин хьаькам вазвар. Шарахь, мел лаххара а, кхузза яккхий демонстрацеш дIаяхьар. Цигахь дакъа лацар тIедиллина дара юкъара школашна тIера лаккхарчу доьшийлашна тIекхаччалц болчу студенташна а, Iедалан мел йолчу хьукхматера белхахошна а, колхозийн, совхозийн белхалошна а.\nТкъа, муьлхачу республикийн, шаьш евллачу пачхьалкхийн а амалехь карор ду вайна Советан системанера гIиллакхаш?\nМаршо радион аналиста Аюбов Аслана бахарехь, Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа а шайн гIенташкахь бисина лидерш бу цу шаьш евллачу пачхьалкхаша урхалла деш берш. ШолгIа, авторитаран урхалла долчу пачхьалкхашкахь го вайна коммунизман билгалонаш.\nАюбов: «Къаьсттина чIогIа Юккъерчу Азера пачхьалкхашкахь даьржина ду иза. Цхьана агIора, цхьайолчу пачхьалкхашкахь коммунистийн заманахьлера лидерш бу коьртехь лаьтташ. Казахстан, Туркменистан, Таджикистан, Узбекистан. Оцу еа пачхьалкхехь хьалха компартин куьйгаллехь хилла болу нах бу Iедалехь. Цигахь чIогIа даьржина ду иза.\nМасала, дукха хан йоццуш сурташ гира суна Таджикистанехь даьхна долу. Школашкара гулдина бераш дара шайн куьйгалхочуьн Рахмонов Эмомалин куьйгашна обанаш бохуш даьхна долу. Цхьана агIора, коммунистийн хIума а ду иза. ШолгIа делахь, Азехь Iаш болчеран историн кIоргенера схьадогIуш хIума а ду иза.»\nМаршо радио: Ткъа Азербайджанехь? Алиев Ильхамана шен дегара коммунистера, Советан пачхьалкхан Коммунистийн партин Коьртачу Комитетан Политбюрон декъашхочуьнгара кхаьчна ду пачхьалкхан куьйгалхочуьн дарж. Цигахь а ду, меттигера нах президентана гIортор ечуха, митингашка нуьцкъала ара бохий, митингашкахь гулбар а, массанхьа портреташ дIадеттар а, иштта дIа кхин а...\nАюбов: «Азербайджан а Азехь ю. Юккъерчу Азехь яцахь а, иза Азехь ю. Цундела церан а ю азиатийн санна йолу амалш. Хийцаелла а яц.»\nМаршо радио: Алиев Ильхьам Алиев ХIайдар веллачул тIаьхьа нисвелира, маьхкадаьттан маьIданех йоьттинчу Азербайджанан коьрте. Харжамаш тайппа моттаргIанаш лелош, маситтаза цу даржехь висина иза. Цу тIехь цо боккха пайда эцна советан заманерчу билгалонех.\nАзреабйджан -- Алиев Хlайдар вина де билгалдаккхар - Зезагийн де, 10Сти2013\nИштта, цо пайда эцна, коммунизман идеологино пролетариатан хьалханча, революцин урхалча Ленин вазварх санна, шен да вазвеш а. Азербайджан Советан пачхьалкхан республика йолчу хенахь дуьйна хилла гIиллакхаш хIинца а гIоза дехаш хиларх лаьцна Маршо радиога Бакохара схьа дийцира Азербайджанан сервисан бюрон белхахочо Султансой Чингиза.\nЧингиз: «ХIинца а оцу кепара гIиллакх долуш ду, деза денош а долуш ду. Алиев ХIайдарца доьзна ду уьш. Цхьаъ, I993-чу шарахь Азербайджанехь Iедалехь кризис иккхина, чолхе зама хIоьттинчу хенахь, цуьнга кхайкхам а бина, Нахичеванера Бакох юхавирзина де ду. Мангал-беттан 17-гIа де ду иза - КIелхьардовларан де ду иза - Куртулуф.\nОфициала деза де ду иза. Официала доцу деза денош а ду. "Зезагийн де" олуш ду цхьаъ. Стигалкъекъа-беттан 10-гIа де ду, иза белхан де ду. Алиев ХIайдар вина де ду иза, зезагийн де санна даздеш ду.\nБакох-гIалина юккъехь, дуккха миллионаш долларш дойъуш, арахьара пачхьалкхашкара зезагаш оьций, майданаш, паркаш зезагашца къагайо, Алиевн портреташ хIиттадо цу зезагех, иштта дIа кхин а.\nКхин а ду даздарш. Цига буьгуш берш, коьртачу декъана, доьшийлийн студенташ а, Iедалан хьукхматийн белхахой а буьгу тIедиллинчу кепехь. Масала, Алиев ХIайдар валаран де. Иштта, цхьа деза де санна билгалдаьккхина дац иза. Амма цу дийнахь сийлахьчу аллей боьлху нах. Цигахь каш ду Алиевн, цул сов, цунна йина музей-тайппа хIума а ю. Цига вахар тIехь ду, ца ваханчу белхахочунна а, студентана а таIзар дийр долуш хIума а ду.»\nМаршо радио: Муха хуьлу и тIедиллар? Хьан луш ду маса стаг маца ваха веза боху омар?\nЧингиз: «Со суо теш ца хилла, схьагарехь, дешаран министраллехула деш ду иза. Масала, Бакохара тайп-тайпанчу доьшийлашка хаам бо деза де тIекхачале. ТIаккха хIора а хьукхмато ша билгавоккху, карахь, йозанаш долу плакаташ долуш, маса стаг цу даздаршка вохуьйту. Студенташ цига баха безаш бу.\nЦул сов, дукха хан йоццуш гучудаьллера, ГIадужу-беттан 9-чу дийнахь Азербайджанехь президентан харжамаш дIабахьале, студенташ тIеийзош хилла, Iедалехьа болчу кандидатийн митингашка.\nИ кандидаташ тайнигаш хилла хиларе терра, церан шайн агIончаш, электорат яц. Амма оппозицин цIарах волчу кандидатана конкуренташ санна ган безаш бу уьш. Оппозицин кандитатан митингашкахь 20 эзар гергга агIонча воьдуш хуьлу. Тхан видео-тоьшалла а ду цунна. Тхан корреспонденто хоьтту, Iедалехьа волчу кандидатан митингера бовдучу студенташка, "шун хIунда довдуш ду, митинг чекх ма ца яьлла?", олий. Студенташа жоп ло, "декано тхоьга гIо аьллера, цундела кхузахь хилла хиларан хьаьрк хIоттаяйтина, хIинца дIадоьлху тхо. Кхин дIа тхан гIуллакх ду кхузахь латта?"\nМаршо радио: Ала Азербайджан, хаза - Нохчийчоь. Азербайджанал а тIех эккхаш ю Нохчийчохь тахана гуш йолу Советан заманера билгалонаш. Официала деза денош даздале, Советан заманахь санна, лакхара охьа омар дой, адамаллин дукхалла гайтар тIедуьллу Iедалан хьукхматийн белхахошна а, дешархошна а.\nНохчийчохь тIом баьлча Оьрсийчоьнан маьI-маьIIехь яха а, таръяла а хьаьжча, гIуллакх ца хилла, Европе яха дIаяхана ю Тумиша. Соьлж-гIалин юккъехь кхиина а, цигарчу цхьана школехь дешна а ю иза. Советан заманахь шаьш демонстрацешка даха декхар дарах лаьцна дагалоьцуш, цо дийцира.\nТумиша: Школехь демонстраце даха деза олий, тIедиллара тхуна. Ноябр-баттахь (Лахьанан-бутт) шийла хилара догIанаш оьхуш хилара. Мел шийла хиларх, догIанаш делхарх, гулделла, майдане даха дезаш дар-кх тхо. ГIалин юккъера мел болу урам къевлина хилара. Кира лелон, еза машенаш хилара некъаш доьхкуш хIиттийна. Царна уллехь лаьтташ милиционераш хилара. Дехьа-сехьа цхьа волуьйтура.\nШколина, организацешна юкъахь урамаш декъна хилара, асфальта тIехь мелаца хьаькхна хьаркаш хилара, яздина йоза хилара - стенгахь мила латта веза. Маситта сохьтехь латтара. Юурггий, хи малий, садаIий бохург дан а дацара. Тхо бераш ма дара.\nЦига ца веанчунна кхерамаш тийсара, гуламашкахь тхо кхерадора. Аттестат лучу хенахь и цу юкъахь хир ду, алара. Берашна (хIора шарахь) язъечу характеристикина тIехь яздеш Iедал дара: бер демонстрацешка доьдуш ду, олий. Бер эхара аьлла яздеш хилча, ца эхара аьлла а, яздеш хилла хир ду-кх. Цу характеристикина тIехь вуониг яздича кхин дIа деша ваха а, балха нисвала а, дахар нисдан а хала дара. Ишта моттара. Моттийтара. Кхера а кхерара. Аьлча а, и халонаш цхьаннена а ца езара.\nСоветийн пачхьалкх - Къинхьегамхочуьн денна хlоттийна парад, Москох, Цlен Майда, Стигалкъекъа-бутт 1, 1986\nДемонстраци чекхяьлча тхо цIа долхара. Мукъа хилара официала деза де. ГIазакхий дукха хилара хIетахь гIалахь. Демонстраци чекхяьлча цара алара, "схьадуьйла, вай и дIо хьенех волчу петар чохь сакъоьрур ду". Вайнах цига ца болхара.\nЮха школа дIайолаелча цара школехь дийцара, цигахь мала а мелла, оха хIара дира, важа дира, бохуш. Дукха хьан мелла а дийцара. ГIазакхийн бераша малара.\nБаккхийниш-м, (даздарш чекхдевлча) делкъал тIаьхьа а, сарахь а диттанашна бухахь, подъездаш чохь бехна, Iохкуш хилара. Царна чIогIа дезара и деза денош. Юха шайн петарш чохь, муьйлуш Iаш, дукха бох а лой, кораш схьаделлара. Урамашкахь хезаш хилара, цара баха а бихй, лоькху зурманаш.»\nМаршо радио: Кхузахь дагадаийта деза, Тумишас хьахоза дисина кхин цхьа хIума а. Деза де тIекхачале школерчу бераша - нохчийн маттахь цунна дош а дац – дуккха салташа могIаршка а нисбелла, цхьаьна нисбина ког боккхуш гина хир ду массарна а. Ишта, дешар чекхдаьллачул тIаьхьа, мацделла бераша, айраш даъадаллац, когаш беттара, болар нисдеш. ТIехула тIе, мохь бетташ, цхьана озаца кхайхкон езаш речевкаш яра. Юха и бераш автобусашна, кира лелочу машенашна тIе а ховшадой, майданехула чекхдовлийтара.\nШколашкахь а, пионерийн лагершкахь а иза юкъадаьккхинарг мила ву хаац. Амма, дукха неIалт кхайхкина юкъадаккхар ду иза.\nГIо диний цу моттаргIанаша коммунистийн партина? Историно гайтина, ца динийла. Цу, боккъалла а аьлча, эрна, пайда боцчу хIуманна дайъина къа а, йина харжаш а, цхьана пайдечу хIуманна тIе дахийтина хиллехь, ма ницкъ болуш пачхьалкх хила тарлора Советан пачхьалкх.\nДин Iад дитина, цхьа жимма аьршо еллехь, хIинца а лаьтташ хир дара Советан Iедал, бохуш дийцира маршо радиога, Соьлж-гIалин ОБКОМехь болх бинчу, амма шен цIе яккха ца лиинчу комсомолан а, юха тIаьхьа коммунистийн партин а жигархо хиллачу стага. Вела а воьлуш дийцира цо, демонстрацин деношкахь шена тIехь хиллачу декхарех лаьцна. Парад йолаялале, политбюрон декъашхойн сурт эцна, кира лелон ши машен чекх ялара коьртачу майданехула. Цо дийцира, хIетахь адам гулдаран кеп муха яра а. Амма шен къамел дIаяздайта дуьхьал велира иза.\nЦу къамелан доцца маьIна ишта дара. Коммунистийн Iедалан идеологин уггар коьрта меттиг дIалоцуш Советийн пачхьалкхана гIортор еш болу цхьабарт хилар дара. Цунах дузуш дара мел диснарг. Динаш керста а дина, тайп-тайпана къаьмнаш цхьана махкахь бертахь деха, аьлла, Iамеркана а, дуьненна а гайтар яра хьалхара Iалашо.\nШолгIачу меттахь – пролетариатан, къечу нехан революци йиц ца ялийтар дара. Цу моггIара дара, ах-Европа кIел таIийначу Iедалан Толаман де даздаран маьIна а.\nОБКОМан белхахочо юьйцу кеп ю тахана болх беш Оьрсийчохь а, цуьнан уггар ирчачу кепехь Нохчийчохь а. Коммунисташа уггар нажжаз деш хилла, боданан билгало лоруш Ислам дин а, Советан Iедалан кеп а муха цхьанаяхало таханлера Нохчийчохь?\nМаршо радион аналиста Аюбов Аслана, Кадыров Рамзан Нохчийчоьнан куьйгаллехь чагIавалрца цхьаьна дIахIоьттина кеп ю иза.\nАюбов: «Европера схьаэцна хIума дац иза. Оцу Азехь йолчу пачхьалкхашкара, Iаьрбийн пачхьалкхашкара а, цу агIора схьаэцна хIума ду. Кадыров Рамзан Iедале хIоьттичхьана дуьйна чIогIа даьржина хIума ду. Хьалха, цуьнан да урхаллехь волчу хенахь а, царал хьалха-м хIете-вете а, кхин башха чIогIа дацара.\nХIара дIахIоьттичхьана дуьйна чIогIа даьржина ду. Цхьаъ хир ду-кх иза цуьнан. Цхьанхьара схьаэцна хир ду-кх цо иза. Азербайджанхоша дийцарехь, рамзана иза цаьргара схьаэцна. Иза бакъ ду-дац ала суна хала ду. Амма чIогIа даьржина-м ду иза. Цхьа ирча хIума ду иза.»\nМаршо радио: Оьрсийчоьнан де даздеш а, Соьлж-гIалин урамашка арабоху нохчийн кегийрахой. Кийчча лаьтташ хуьлу хелхаран тобанаш, артисташ. Коммунисташа санна, еза цIераш яларца, машен-цIа а, мидалш-совгIаташца тIекIабина бу уьш. Къаьсттина школера хьехархой а, дешархой а, университетера студенташ а бу сих-сиха цу урамашка ийзош.\nМаршо радион цхьана программехь, Соьлж-гIалина 100 чаккхарма генарчу школера хьехархо йилхира, шен са кхачийна цу Iедалша кхайхкочу деза деноша. Цкъа гIала дуьгу, юха субботникаш кхайкхайо, тIаккха ахчанаш гулдойту, бохуш.\nМаршо радион Азербайджанан сервисан Бакохарчу бюрон белхахочунна Султансой Чингизана хетарехь, авторитаран урхалло пайда оьцу Советан системан кепах.\nЧингиз: «Суна хетарехь, иза советан система кхин дIа а болх беш хилар ду, цхьа жимма тIекхетта, меттигера куц-кеп а долуш. Иза малхбален амал йолуш ду, я исламан регионца доьзна ду аьлла ца хета суна.\nКубехь цхьа жимма хьал мал а делла, пхи-ялх я итт шо хьалха дуьйна, 40-50 шераш хьалха турпалхо хиллачу Кастро Фиделан Iедалан критика ян йолаелира. Цигахь а тохара цуьнгахьа митингаш. Куба малхбален културех тухийла ма дац. Схьаоьцур ву Къилбаседа Корей. Иза генара малхбале ю, амма исламан малхабаленехьа тухийла дац иза. Цундела, малхбален я исламан гIиллакхашца доьзна дац иза. Даржхочунна хьалха охьатеIар, лаккхарчу хьаькамна муьтIахь, тешаме а хилар, авторитаран урхаллин билгало ю. Дукха хьолахь, советан пачхьалкхан тIаьхье ю.»\nМаршо радио: Даханчу бIешарахь санна долу сурт тахана а ду Азербайджанехь. Цунна тоьшалла ду 60 шарал тIехваьллачу Султансой Чингиза ден къамел.\nЧингиз: «Аса Бакохарчу пачхьалкхан университетехь дешна. Азербайджанехь и цхьаъ бен ян а яцара. Хьалхарчу курсехь тхо долхара дера цу советан Iедалан даздаршка. Тхо кхерон атта дара, тхуна хIумма ца хаара. Сан сурташ а дисина хIетахьлера, карахь плакаташ, хьаькамийн портреташ долуш. Амма тхуна ца лаара цига даха. Сайн го бу аса буьйцург. Тхо цига ца долхахь тхуцна таIзар дийр дуйла хаара - университетера дIадахарна тIекхаччалц. Тхо халла ма кхаьчнера цига, тхуна деша лаара.\nМайрра дуьхьало ян ца мегий а хаара тхуна. ШолгIачу курсехь дуьйна оха и хIума кхин ца лелийра. Со дика доьшуш вара, сан цхьацца уьйраш яра университетехь. Факультетан а, университетан комсомолан а комитеташа тIеIаткъам бора. 70-80-гIа шераш дара уьш. ХIетахь а ца башарца хьежара цу тайпа митингашка. Телевизионехула гайта а гойтуш, комсомолан а, коммунистийн партин а Iалашонех лаьцна лакхарчу трибунашна тIера дуьйцург дош ца хетара. Бакъдолчу дахарца чIогIа хийра хIума дара иза.\nНохчийчоь - Оьрсийн lедалша Нохчийн республике шолгlа а тlом беъча, республикана куьйгалле хlоттийна хиллачу Кадыров Ахьмат-хьаьжина, изв вийначул тlаьхьа йиллина музей, 12Сти2013\nСо хилла ца Iара ишта. Дуккха а бара. Суна дика дага догIу, 80-гIа шерашкахь университетан лабораторехь болх беш волуш, Азербайджанан Коьрта Комсомолан Комитетца цхьаьнаболх беш яра тхан лаборатори. Цуьнан векалийн кхайкхамашна дуьхьал цхьа а ца водара, кхерара. Цхьа наггахь стаг бен ваьхьаш вацара дуьхьала хIума ала. Уьш диссиденташ бара.\nПрезидент хилла волу Эльчибей Абульфаз. Университетехь малхбален факультетехь хьоьхуш волчу хенахь, шен цхьаболчу, тешаме хетачу студенташца факультативан лекцеш дIахьора цо. ХIетахь а, 70-чу шерашкахь Азербайджан йозуш йоцуш хир ю алара цо. Иза коммунистийн идеологица догIуш ма дацара. Цо а ца дора иза диллина дIа. Дешнашца цхьа а вацара духьал.»\nМаршо радио: Кхин а масех бахьана ду, Советан системера кеп авторитаран урхалла долчу пачхьалкхийн дахарх йоьлла хиларан. Цкъа делахь, Советан заманахь белхаш бина а, дешна а болу нах а, стоьлан дай а бу таханлерчу Iедалшкахь а белхаш беш. Церан цIийх а, тIамарх а йоьлла советан идеологи. ХIетахь а, тобанна юкъара къастар къобалдеш дацара. Авторитаран урхалла дечу хьаькамашна тов, цу тайпа нехан муьтIахьалла, кIоргера хьекъалш дацар а – хIунда аьлча, конкуренташ хир бац царах, доза доцуш, хьестабалар а.\nОцу хьокъехь цхьа забаре къамел хилира Маршо радиохь. Шуьйра тIемаш боьлхуш Нохчийчура дIавахана цхьана стага дийцира, ша ПрахIера редакце веъча. Кадыров Ахьмат-хьаьжа Iедалехь чIагIлучу муьрехь цIавахар нисделлера цуьнан. Цхьацца кехаташ гулдан хьашт а хилла, Iедалан хьукхматашка ваха дезнера. «ВаллахIи, и цхьа нах бу вайн цIахь, цхьа бохам хилале, тIофф-олий, бов уьш, хьал толушшехь, и шайн Советан заманера портфелаш йохьуш, юха а, оццу даржашка охьаховшуш», бохуш дийцира цо.\nВажа бахьана хила тарло, Советан заманахь, хьакамийн дуьзначу дахарх хьегначу нахана, и кеп хIинца кхин цкъа а юхаметтахIоттон лаарна.\nМуьлххачу идеологино тобанах къаьста стаг къобалвеш ца хиларе терра, маьршо а яц тIеюьтуш. Маьршо ца хилча, токхо лакхарчу Iедалера кIезигчу нахана бен ца хуьлу. Советан заманара хьаькамаша шайн бахамаш лечкъабора, адам карзахдаларна кхоьруш. ХIинцалера, коммунистийн кеп тIеэцначу а, амма церан мадараллех ца дешачу авторитаран Iедалша мелхуо а, дозалло до. Мел лаьттар ю и тайпа идеологи? Замано гойтур ду.


Пхьоьг1а — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nШаьш дIакхаьчча, юьртан пхьоьгIане салам кхоьссина тешаш воцчо. «Ва Iалайкум салам, хIара ткъарш а гехь хьо аравалар лаа хуьлийла-м дац», аьлла, салам схьаэцна бухарчарах цхьамма. Салам кхоьссинарг юкъаиккхира бах хаттарна: «ВаллахIи, биллахIи лаа-м муххале дара хIара. Со туьнталг хилар хьалха а даьла, цо вадийна вохьуш вар со-м. Суна массо а дика динарг вар-кха хьо, нагахь, хала дацахь, хьайн цIе йийцахьа. ТIаккха со сихха дIагIур вар-кха!». Бухарчо: «чу а веана»… — боххушехь, шен дин юханехьа хаьхкинера, — бохуш дийцара, цу къонахчуьн цIе а йохуш, чечанхочо. Бухарниг Зама хиллера. Сан дагахь ваьхна стаг ву иза, вай цIадирзанчул тIаьхьо бен кхелхина а воцу.\nПросмотров 11 136\nвоккха стаг встреча г1иллакх менталитет нохчалла пхьоьха сход чеченцев Хасиев чеченские обычаи


Оьрсийчоьнан бахархойх "арахьара агент" ала бакъо елла Путина\nШо чекхдала ши де дисинчу заманчохь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира тIечIагIйина, парламенто хьалхо тIеэцна хилла, я керла юкъаяьхна низамийн проекташ. Куьйгъяздинчу документашлахь ду Оьрсийчоьнан бахархой "арахьара агенташ" лара таро луш долу низам а цхьана. Бакъонан информацин официалан интернет-порталехь зорбане даьккхина документ хIинцале а.\nНизамца а догIуш, "арахьара агент" ву ала бакъо ю, политика лелош я Оьрсийчохь "цхьана Iалашонца тIеман а, тIеман-техникан а сферехь хаамаш гулбеш", алапа арахьарчу пачхьалкхаша латттош волчух. Билгалъяьхначу критерешца шаьш бен болх богIуш белахь, наха шаьш дIахаийта деза цунах, шаьш "арахьарчу агентийн" тептаре даха аьлла.\nНизам кхочуш ца динчунна цкъа хьалха административан жоьпалла тIедожор ду, тIахьа бехкзуламан гIуллакх долор ду. Иштта, "арахьара агенташ" бу аьлла, тIеэца тарло пачхьалкхо регистраци ца йина организацеш а, тобанаш а.\nИштта, Путина куьйгъяздина, кхечу пачхьалкхийн социалан машанаш дIакъовла бакъо луш, документехь ма -аллара, Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсашца цензура латториш. Арахьарчу гIуллакхийн министраллаца дагаваьллачу инарла прокуроран бакъо хир ю, "Оьрсийчоьнан зорбанашца дискриминаци лелориг" аьлла, информацин ресурсан долахочунна статус яла.\nНизаман проект хьакхалур ю ур-атталла, ютьюбехь а, твиттерхь а, фейсбукехь а.


Эшил-Хотехь хилла цхьаьнакхетар – Керла Дахар\nЭшил-Хотехь хилла цхьаьнакхетар\nНохчийн Республикин Конституцин денна лерина цхьаьнакхетарш ду республикин дешаран кхерчашкахь д1ахьош. Т1екхуьчу т1аьхьенна цу дийнан мехалла йовзийтар а, таханлерчу машарх белларг беза мах хилар а хаийтар ю церан 1алашо.\nВедана к1оштарчу Эшил-Хотерчу школехь а даздаран хьолехь д1адаьхьира и де. Цига баьхкинчу ларамечу хьешашна юкъахь вара НР-н муфтин заместитель Джафаров 1аьрби-хьаьжа, к1оштан дешаран декъан куьйгалхо Истамулов Анзор, к1оштан «Керла дахар» газетан коьрта редактор Чагаев Ваха-1ела.\nЦара дийцира 18 шо хьалха, Нохчийн Республикин Хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа (Дала г1азот къобалдойла цуьнан) хьалха а ваьлла, мохк т1еман ц1ергара баккхар а, вайн къомо шен кхоллам хоржуш, нийса г1улч яккхарх а. Цара иштта дийцира вайн къоман кхане кегийрхошкахь хилар а, Даймехкан машарна г1ароллехь латтар церан сийлахь декхар хилар а.\nХьеший т1еэца хаза кечам бара дешархоша бинарг а. Цара дозаллийца гайтира шаьш кечйина Кадыров Ахьмад-Хьаьжин дахаран некъах лаьцна материалаш, суьрташ долу маь1иг. Шайн школехь уггаре а сийлахь меттиг и хилар а хаийтира цара.\nЦхьаьнакхетар дерзош мовлад дийшира хьешаша.\nPrevious В Веденском районе широко отметили 18-ю годовщину Конституции Чеченской Республики\nNext Нохчийн Республикин Конституци – машаречу дахаре гIулч яккхар