Британхой дохкобевлла, амма тIаьхьа ду...\n„Ткъа Iуьйранна уьш самабевлира...“ - бохучу оьрсийн аларехь санна хьал хIоьттина масех де хьалха Евробарта юккъера арадовларан хьокъехь референдум а йина, Британи вукху Европах дIакъастарна кхаьжнаш тесначу британхошкахь.\nКарарчу хенахь Цхьаьнакхеттачу Британхойн олаллехь лелачу синхьаамаша гойту, цигара адамаш, ма-дарра аьлча, шаьш а шаьш бинчу харжамах ца кхеташ а, шаьш динарг хIун ду хууш а боцуш хилар. 52 процент аьзнашца Британи Евробартах дIакъастар хаьржина болчу британхоша хIинца ойланаш йо, дийцарш а до, и харжам юханехьа берзалур барий-те, референдуман жамIаш юхалиста йиш яцахь, керланиг кхаж тассар дIадахьа йиш хир ярий-те, бохуш.\nЦуьнан тоьшалла ду хIинцале а, кхаж тассаран жамIаш зорбане девллачул тIаьхьа деллачу кхаа дийнахь интернетехула керла референдум яйтахьара аьлла яржийначу петицина бухахь 3 миллион сов британхоша куьйгаш яздина хилар.\nЦу петицехь яздина ду, нагахь санна референдумехь дакъалаьцначийн терахь 75 процент харжамхойл кIеззигох а делахь, ткъа царех цхьана сацамна шайн аьзнаш дIаделларш 60 процентал кIезгох а делахь, и референдум кхин цкъа йича нийса хир ду, аьлла. Уггаре а беламе дерг ду, цу петицин текст хIоттийнарг а, иза дагаенарг а, мелхо а, Брекситан агIонча, аьлча а, Британи Евробартчуьра араяьларан агIонча волу Хили Уильям хилар.\nШен дагахь, референдумехь Британи Европица йисаран агIончаш толам баккхахь, царна дуьхьал даккха дика герз хир ду цунах аьлла язйина хилла цо иза масех кIира хьалха, ткъа хIинца иза цуьнан дуьхьалончех цхьанна кара а кхаьчна, зорбане яьккхина.\nКхечунна даьккхинчу орчу ша кхеттачу Хилис шен Фейбукерчу агIонна тIехь яздинера цу хьокъехь, хетарехь, дукха сихвелла хилла ша и петици хIотточу хенахь, аьлла.\nБританхошлахь мел дохкобовлар а, ткъа цигарчу урхаллехь мел цецдовлар а алсамдаьллехь а, кхин хIара аьлла баккхий бохамаш цу махкана Евробартах дIакъастарх хир бац аьлла тешна ву Лондонехь вехаш волу политолог Асхабов Хьамзат.\nЦунна хетарехь, хIинца Британехь дIаяьхьанчу референдумо, цуьнан жамIаша меттигера бахархой а, мехкан куьйгалхой а цецбаьхнехь а, хIетте а гайти, кхиинчу демократехь могIарерчу нехан лаамех а, харжамех а доьзна дуккха а хIума дуйла.\nАсхабов: „Iедал ша а билгал хууш дац, кхунах дика болх я во болх хир бу. Кэмерона, бакъдерг аьлча, и хаам хиллачул тIаьхьа ши сахьт а далале, ша дIаволуш ву, вайн хIурдакеманна кхин капитан оьшу, аьлла, дIахьедар дира. Суна иза чIогIа тайра, цо гайтира, кху Европехь долу политикан ламасташ а, гIиллакхаш вайна Оьрсийчуьра а, вайн цIера а девзаш долчехь хазнесанна къаьсташ дуйла а.\nТкъа Британи дIакъастарх кхин башха боккха бохам хир бу аьлла ца хеташ а бу дуккха а нах, хIунда аьлча Британица мах ца беш дуьне Iийр дац, оьшуш болу барташ а бийр бу, аьлла хета суна а“.\nЦу юкъана, британхой дохкобовлар хIинца хьесапе а доцийла, ткъа царна Евробертан доьзале юхаберза меттиг Британина ца биснийла дIахаийтина Брюссело а, Цхьаьнакхеттачу\nЕвропехь тоьллачу позицешкахь йолчу нуьцкъала пачхьалкхаша а. Иштта, Германин вице-канцлер волчу Габриэл Зигмара оршот дийнахь дIахьедар дина, референдуман жамIаш юхалистар хьехон а ца оьшу, я Евроберто Британина цхьа а керла преференцеш а лур яц, иза юхаерзорхьама, аьлла.\nНемцойн Handelsblatt газетина ша еллачу интервьюхь, Габриэло элира „Британхоша шаьш дIадоьлху аьлла сацам бина. Вай хIинца уьш совцон гIерташ дагдовларш доладийр дац“, - элира немцойн вице-канцлеро, ах доьзалхочух цхьа а хила йиш ма ца хиллара, ах партнераш Евробертахий, Британехий а хилалур яц, цундела хаза бертахь дIакъастар бен дарба дац вайна, аьлла тIе а тухуш.\nЦо иштта Британин премьер-министр Кэмерон Дэвид ирчу критике вира, рефендум янне а йийцаре яьккхинарг санна, и цуьнан „доккха историкаллин гIалат дара“ аьлла билгал а доккхуш.\nАла дашна, Кэмерон Дэвид. Референдуман жамIаш бахьана долуш ша шен даржера дIаволуш хилар довзийтинчу Британин премьер-министран луург ду, Европах дIакъастарца доьзна долу дагадовларш шен урхалло Брюсселца тIебожучу гIадужу баттахь бен дIа ца доладар.\nАмма иза а тIе ца дитина Брюссело, дIаваха сацам бинарг ма ваххало сиха дIавахийта веза бохучу хьесапехь дагадовларш хIинцехь дIадола дан дезаш хилар билгал а доккхуш. Цу Iалашонца Евроберто хIинцале шен агIор коьрта дагавалархо хаьржина, Лондонца..


«Сердал тела сурташ» — Сердало\n26 сентябре 2019 шера ГIалгIай Республика паччахьалкхен исбахьлен музей чу хьайийлай Коазой Танзилай персональни выставка. Тайп-тайпара жанраш лаьца бола 40 болх ба цо выставке оттабаьр.\nХIара сурт наха дег чу дужаш, цар дега тоам хургболаш да. Цудухьа Танзилай творчески белхаш довзараш а дезараш а дукха вIашагIкхийттабар музее. Цар дукха ловцаш даьхар Танзилай говзача болхага хьожаш. ХIара ший сурта тIа хьагойт цо наьха вахара наькъаш, цунца цхьана ший вахара а, ГIалгIайчен хоза Iалам а.\nКоазой Танзила 1980 шера Наьсаре яьй. Школе яг1аш сурташцара безам котбаьннаб Танзилай. Цо лаьрхIад суртанча говзамца ше вахар дувза. 1997 шера Нохчий педагогически институте «художественно-графический» яха факультете деша отт Танзила. Сурташ дехка говзал Iомаеш цун вар Нохчий Мехка цIи хеза художник Асухапов Абаса Амади. Хьалхара профессиональни навыкаш цунгара хьаэц Танзилас. Цул совгIа вай ц1и художникас Поалонкой Махье Мурата Iомаю из сурташ дехкара говзалга.\nШий говзал дика караерзаяь яьлча Танзилас 2001 шера Грознерча художественни школе болх бу, ший белха говзал кIоаргьеш къахьег цо цига.\n2003 шера ГIалгIайче цIа а ена Наьсарерча художественни школе хьехархо балха йода Танзила.\n2009 шера денз ГIалгIай Мехка суртанчий Союза юкъе я из.\nКоазой Танзилай сурташка кIоарга хьажача дег чу керда уйла чуйосс. Вахарца безам совбоалл. Цун «ТIехьа йола гуйре» — яхача суртага хьажача мел кIоарга маIан долаш да из го вайна. Укх тIа гуш да гаьнна лоам тIа улла лоа, IажагIденна гаьний гIанаш, Iодода хий. Массайола гуйре лоаттама башхало чулоацаш да из сурт.\nТанзила дукхача выставкашка дакъа лоацаш хиннай вай республике а цул арахьа а. Цун хIара выставка цхьацца цIай дездеш хетаяь я.\n2007 шера «Са хьамсара мохк» яха выставка хетаяьяр ГIалгIай Мохк хьакхелла 15 шу дизара сийна.\n2010 шера Международни Кружоновски дешарча 26 шу кхачара хетая выставка яр ДIайрахье. «Къаман традици лорае» яха выставка д1айхар 2010 шера ГIалгIай Республика паччахьалкхен исбахьлен музей чу.\n2011 шера «ГIалгIай кхалнаьха творчесто» яха выставка дIайихьай ГIалгIай Республика паччахьалкхен исбахьлен музей чу.\nХьанз хьайийла Танзилай выставка «Сердал тела сурташ» дIахьош я ГIалгIай Республика паччахьалкхен исбахьлен музей чу Карабулаке. Выставка хьаелаш дукха хьаьший бар Танзилай балхашка хьажа баьхка. Дукха хоза дешаш аьлар Танзилай балхагIа.\nВай мехка бахархой цунга хьажа йиш хургья 2019 шера 21 октябрь кхаччалца.\nТанзила хьа хьара ди хьона ираз дахьаш доагIалда! Даим наьха дог гIоздоаха сурташ дехка аьттув хилба хьа!\n← Светлый, добрый, прогрессивный человек В ДЕЛЕ!\nУровень налоговых платежей →


Талор дан гIортарна – Украинерчу набахте\nСтигалкъекъа-бутт 03, 2020\nДзортов Тимур, Украинехь лаьцначу муьрехь\nДеркач Анвар, "Кавказ.Реалии"\nМассо а тайпа бу Оьрсийчоьнан шпионаш\nКиеверчу Голосеевски кIоштан кхело 7 шо хан кхайкхийна набахтехь яккха 32 шо кхаьчначу ГIалгIайчуьра схьаваьллачу Дзортов Тимурна. Терроран тохардан йолчу Iалашонца оьккху коьчал а, шена харц документаш а кечдина цо, боху сацамо. Зуламан декъахь лоручу Комаричев Алексейна а тоьхна набахтехь такха 8 шо.\nХаам гучубаьлла Украинин инарла прокуратурин сайта тIехь. Ткъа "Кавказ.Реалиин" корреспондент ца витира кхелан чоьнаш чу карантин бахьанехь.\nБехк теллинарг ю пачхьалкхера Кхерамзаллин сервис. Талламо бахарехь, Дзортов а, Комаричев а 2019-чу шеран Охан-баттахь кIело ян кечвелла Украинин тIеман министраллерчу къайлахчу сервисан цхьана эпсарна, иза вен дагахь. ЦIе йовзуьйтуш йоцчу эпсаран-иччархочун машена чу оьккху герз дуьллуш, иза хеназа а даьлла, ший а куьг даьккхина Комаричевн.\nЯхначу заманахь ГIалгIайчуьрчу полицехь а, оцу мехкан куьйгалхочун администрацехь а белхаш бина волу Дзортов, хилла Комаричевна оьккху коьчал йилла гIодеш а, цунна гонахара хьал тергалдеш а, боху кхело.\nБинчу талламо гойту и шиъ Украине ГIиргIазойчуьрчу бахархойн паспорташ а долуш веана хилар. Украинин кхерамзаллин сервиса йовзийтина Дзортовга ша бартхоттуш яьккхина видео, цу чохь цо боху, ша Оьрсийчоьнан тIеман къайлахчу сервисан эпсаро тIедиллина гIуллакх кхочуш дан веана.\nЛаьцначу муьрехь Дзортовс а, Комаричевс а даредира, шаьшшиъ Киевехь Украинан тIеман иччархошна дуьхьал динчу массех терроран тохарехь дакъалаьцна, аьлла. Украинин кхерамзаллин сервисехь хIетахь куьйгалхо волчу Грицак Василийс кхин цIе яьккхира, хеназа эккхар а нисделла, Киевехь аьтто боцуш йирзинчу шпионан операцин декъашхойх цхьаьннан – Куштов Баширан.\nКиеверчу вайнехан диаспорин векалша хьалхо даржийра, Кадыровгахьа болу Украинера нохчий а, гIалгIай а гIерта лаьцна кхобу Дзортов дIахецийта, аьлла. Бохура, оцу Iалашонца "кадыровхоша" зIе лоьху Украинин кхерамзаллин урхаллерчу хьаькамашца, бохку, шайн аьтто балахь, Дзортов Украино лецна латточу Оьрсийчуьрчу шпионех цхьаьнца хийцийта.\nУкраинин Кхерамзаллин сервиса хаттамбеш яьккхинчу видео чуьра Дзортов шайна вевзина, иза ГIалгIайчохь тIемалой бу бохуш лоьцучу наханна тIехь Iазап латтийначех ву, чIагIдора Киеверчу вайнаха.


Ши рекорд хIотто хьожур ву 6 шо долу спортхо Магасехь\nГIалгIайчуьра 6 шо долу спортхо Льянов ИбрIаьхIим дагахь ву, лаьттара дегI айдарехь, дуьненан ши рекорд хIотто, тахана, Мангалан-беттан 10-чохь. Республикерчу спортан министраллан зорбанан сервисо бинчу хаамца, цхьа рекорд хир ю цкъа волавелла кхин хьала ца гIоттуш лаьттара дегI айдеш, ткъа шолгIа хир ю изза деш шина сохьтехь.\nМинспортан векалша дийцарехь, рекорд дIаязъян ГIалгIайчу вогIуш ву Гиннессан рекордийн книган "Фитнес" категорехь Оьрсийчуьра коьрта говзанча Лобков Андрей. Рекорд хIоттор ю Магасерчу "МаслаIатан БIов" комплексехь.\n"Чингиз" спортан клубан тренерша Iамочу ИбраьхIима хьалхо 5555-за лаьттара дегI айина толам баьккхира дьненан рекорд хIоттийначу Нохчийчуьрчу 5 шо долчу Куриев Рахьиманна тIехь, яздо "Аргументы и факты" орбанан гIирсо.


Вай кхалнаьха дувхарах — Сердало\nДвое детей отравились угарным газом\nВай кхалнаьха дувхарах\n23.10.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nХьалха хиннари таханар дари цаI дац. Адам хувцаденнад. Зама хувцаеннай. Уж дешаш каста-каста хаза йиш я миччахьа нах вIашагIкхийттача метте. ДукхагIа боккхийча наха а дувц цу тайпара къамаьлаш карарча хана хьалкхувшдола ноахал харцача новкъа дерзар кхераш, къаман лерхIамаш цар доадар кхераш. Бехк боаккхалга дий царех? Дац.\nДIаяхача хана леладаь гIулакхаш тахка, цу хана баьхача наха леладаьр хардухьа кIоаргIагIа чуваьлча хов вайна мел чIоагIа хувцаеннай зама. ХIаьта адамаш-м гарга а дац цу хана хинначарна. Оамалаи, леладеча гIулакхаи хувцабарал совгIа тIабувхача гIирса а геттара эргаш да адам. Цкъа-дале паргIато яржар а да из, шозлагIа-дале хьалха хинна лерхIамаш тахан адамашта юкъера даьдаьнна хилар а да.\n100 шу совгIа, е цу шера гарга йолча ханал хьалха вой мехкараша а исташа а даьхача сурташка хьежача, гу вайна, мел цIенхашта лелабаьб вай къамах болча кхалнаха шоай дегIа тIара гIирс. Боккхийча исташа а мехкараша а, хоза хеташ, шоай дегIа эздел дIа а хьокхаш, леладаьд из барзкъа, вIалла кIорда а ца деш. ХIанз наггахьа кхалсаг мара гуц вайна къаьстта вай къаман дувхарца хьулъенна, из а маьре йодача йоIа дувхаш е моллагIа къаман гIулакх хьахьокхача вIашагIкхетарашка дувхаш мара нийслуц. ХIаьта Iарбий, европейский иштта кхыча къамай дувхараш царга дукха да. ХIана аьлча из аттагIа да дегIа, ишта из деце а дувхачарна хет из. Тахан вай къаман дувхар дегIа хала а хургдоацаш, вешта хьалха хинна цун амат, куц толха а ца деш хьатега йиш яр уж барзкъаш, бакъда цу тIехьа къахьега деза. Дукха къа ца хьийгача, лаьрххIа цхьа да хьалха а ваьнна ца дича кхочашде хала хIама да из, ше-ше хIаьта а хургдац. Iаьдала оагIорахьара тIахьожам а баь, мехка кулгалхой шоай чам а хинна из болх дIаболаборе-м ше морг кхы хургдацар.\nКхыча къамах болча наьха мехкарий зIамига йиIигаш мо ловзаш лелача хана вай къаман мехкарий кхойтта шерал тIехбаьлча, наха юкъе дIа-хьа а болхаш, кагийча наха тIа а ухаш, хийлаяр хана зIамига яле а хьаькъалга дегIага хьежжа маьре а йодаш кхийна мехкарий лоархIаш хиннаб. ЦIагIара араяьнна дIайодача хана, йоккха хинна, кхийна яьннарг а лаьрхIе лерттIа барзкъа тIадувхийташ хиннад цунга вай ноаноша, цун дегIа доалаш латта онк хьуладе а, из кхувш йоагIалга, хIанз бер доацалга наха дIахайта а.\nМаьре яханза йоI малагIа я, маьре яха наьха сесаг яр малагIа я ховргдолаш къоастам болаш хиннад кхалнаьха дувхар. Цунга хьежжа хьаста тIа вахача ше къамаьл йоIаца ду е наьха сесагаца ду ховш хиннад кIанта. ХIаьта хIанз кхалсаго ше хьа ца аьлча, е цхьанне кертах ца даьккхача хац из маьре яха я, е яхана я. Уж халонаш хургйоацаш, наьха сесагаца ца доагIа къамаьл дергдоацаш белгало а къоастам а хиннаб из. Из гIулакх дика дагадоагIаш а из малагIча боарамах дар а ховш дукха бац тахан вай къамах кхалнах.\n«13 шу йиIий даьлча, цхьа геттара дегIа эсала а йолаш, тIехьаюсаш из еце, кхийна яьннарг а лаьрхIе, цунга бустам бола коч тIаювхайойтар. Бустам бола коч ювхар маIан да йоI кхийна хилар. Накхеи, къамарги, пхьарсаши, ностараши бIаргаго йиш йолаш дацар. ЙоI-сагаи сесагаи юкъера къоастам малагIа бар аьлча, йиIий йIаьха кIажараш яр, хIаьта маьре яхача кхалсага, мел къона из яле а, кIажараш яь а е кIажъяь а мос бIаргагойта йиш йолаш яцар. Из морг хилча, човхам чIоагIа а хулар. Тхо зIамига долча хана тхога дувхадойташ дацар кхычахьара тIадена барзкъа, нагахьа дувхе а, къаман къоанзолгашца фост дарца белгал а даьккхе мара дувхадицар оаха из. Цу хана а долаш дар дезза тайпара хьаэца барзкъа, амма, дале а, тхога дувхадайтацар-кх вайдар мара. Мичча тайпара дале а, дика да-кх шийдар. Кхычахьара арахьара тIадена баркъа дувхадар харцахьа лоархIаши, кхы из мегаргдоацаши хIама дацар, из дар къаман гIирс лорабар духьа. Бакъда из хIанз дIадаьннад, кхы юха меттотте тамаш а я», — йоах бIаьра яьннача Илдарха-ГIалийтарча БIарахой Къудаса.\nДегI чоагIа боча хIама я. Хийлане корта бIогора боалабу цо. Дизза ший дегI къайла ца даьккхача, кхалсаг маьре дIаюгаш а хиннаяц хьалхарча хана. Тахан из гIулакх юхамаччахьадаьннад-м аргдац аз, бакъда, кIалтIа-м даьннад. ДIааравала хьона моге, шортта лелаш ба, вайдар Iо а даьккха, хьалха вай къамо къоабалдеш ца хинна, ийрча хеташ хинна, барзкъа тIа а дийха лела кхалнах. Цхьан оагIорахьа бехк бац цар. Вай къаманчул геттара чIоагIагIа низ болаш кхоъ йоккха культура я Кавказе чу: Iарбий, эрсий, европейски. Цудухьа цу культурашта духьал латта ца а могаш дIакIалйисай вай культура дукхагIча даькъе. Нагахьа санна вай мехка кулгалхоша дIаоарцагIа а байна, из гIулакх лерттIа тIахьожам а беш леладеш хилча вайна ма хетта ца хуле а гIойлегIа хургдар гIулакх. Вешта цхьаькха а цхьа хIама да вай кхетаде дезаш вайна ха дезаш, тахан из воай къаман барзкъ дезаш да вайна е дац. Из дош а да шийгахьа чIоагIа лоархIам болаш.\nХийла боккхийча наха хьоаду баркъа гIулакх, из дагадоалаш. Дукха ха йоацаш цхьаннахьа нах вIашагIкхийттача метте боккхийча наха гIулакх деш со волаш хьоадир из дош. Цхьанне аьлар: «ФуннагIа даь а воай къаман дувхар меттаоттаде дезар-кх», — аьнна. ШоллагIчо йоахар цунга: «ДIаваллахь Асхьаб, Iа дувцар дIадаьннад, наха хозагIдар, эргашдар деза, хIаьта вай къаман барзкъа къе да, таханарча заманга товш дац».\nШинна а оагIорахьа нийса да цу боккхийча наха дувцар. Вай къам ший къаман оамалашца дисар деза царна, тахан латташ дола хьал мичча тайпара дале а. Вай баркъа мичча тайпара дале а дунен тIа гIолла тайп-тайпарча къамашка вай бIарг кхаьбача вайна гу дукха тайпарча къамех болча Iарбаша а шоай къаман барзкъа леладеш, бусалбачар а керастачар а. Инде гIолла вай гобаьккхача, цига цар дувхадер а шоай барзкъа да, Африке дахача дукхача къамаша а шоай барзкъа хувца тигац. ХIаьта вай кхычахьар тIадена, цхьа долча хьале вай къаман нахага ца товш дола чакх садоагIа барзкъа дувхаду. Замо дIадех из.\nЛакхе аз бийцача боккхийча нахах цхьанне шоай къамаьл дIахохьош аьлар: «Аз се дIа мел кхаьчача масала кхувлаш ба цигаьнаш. Шоай мехках а, къамах а, дуненах а беха, баьла-баьннача чатараш а детташ лелача цигаьнаша тахан а хийцадац шоай барзкъа. Тхьовра гIулакх мишта дар аьлча, нагахьа санна йоI дувхарца хьакхашта яьнна яле, цунца зоахалол хьоаде вахача зIамигача саго оалаш нийслора, Iа хьай дегIа гIирс тоаборе, хьо сайна Дала йогIар ловш вар со, хьоца зоахалол а дергдар аз, аьле. Из дар, цкъа-дале, йоIах бехк баккхар, шозлагIа-дале, цунга ший дегIа барзкъа тоадайтар. Ишта дар цу хана, хIаьта хIанз вай дIахийца лела нах мо мукъа битаб воай кхалнах. Из нийса а дац. Бусалба дино а ма йоахий кхалнахага дегI дIахьулде, лерттIа гIирс тIабувха. Аз яхац кхалнах халбата бохкабе, бакъда къаман Iадатаца-м хила деза кхалвар а маIавар а. маIа нах а хул товш доаца барзкъа дувхаш, бакъда кхалбараш дукхагIа ба тахан латтача хана», — йоахар воккхача сага Матенаькъан Абубакара Асхьаба.\nХийла арахьа дIа-хьа дахача, е мехкара боаца арара нах тIабаьхкача вай къаман гIирс тIабийха йоI е зIамига саг бIаргабайча, цецъамагIа баьле, хьежаш, из хоза хеташ хул кхыча къамах бола нах. ХIаьта вай из сов маьхе лархIац, лоархIаре, хIаране тIа-м дувхадергдар шоай къамандар. Ма дарра аьлча лархIац вай из, хьалха хиннар дIадаьннад.\nАз хьалха а хьоадаьд из хIанз а укхаза кердадаккха лов сона цхьан эрсе йоIо вай баркъа хьаькъе даь къамаьл: «ЧIоагIа хоза тет сона гIалгIай дувхар, къаьстта кхалнаьхадар. Пхьешал дIахо Iодада коараш, уралатта къамарга воротник геттара йоI цIенхашта хилар, сий долаш, цIена хилар хьогойташ да аз кхетадечох. Сона хет, се гIалгIа яларе айс из барзкъа дувхадергдар, аьнна. Из барзкъа а дувхаш халхар деча хана тайжа дода фекема морг йода йоI. Хоза болх ба из, са дега хьамсара болаш», — йоах Ставрополерча юкъара болх лелабеш йолча яхархочо Пабеднова Анастасияс.\nНагахьа санна къаман дувхарца кийчъенна йоI е сесаг бIаргаяйча, хийлане оал, ер а я укхаза, яхача заман гIирсаца кийчъенна лелаш. Из ца а яхаш, Европа, Iарбий, иштта кхыча паччахьалкхений барзкъаш дувхадечул, вай къаман барзкъаш вай дувхадоре бакъахьа дар. Цу гIулакха бехке кхалнахал чIоагIагIа маIа нах ба. Уж шоаш а хийлавар мукъа хийца говр мо лелаш хул. Уж бовла беза шоай кхалнахага хьамсарча къаман барзкъа тIадувхийта оарцагIа. Вай сий де а дезаш, лархIа а безаш, лорабе а безаш нах ба уж. Кхы вIалла деце, вай наоной, йижарий, истий, мехкарий ба уж.\nСай хьамсарча, сайна дукхабеза йижарашка ях аз, ма кхоссалаш шоай ноаноша лелабаь из хоза гIирс Iо. Ма доаделаш цун сий. Кхы мел дар дIадаьлча а, вай къаман кхалнаьха барзкъа ма дий из. ЛархIалаш из, сий делаш цун, кхом белаш цун!\n№158 (12094), шинара, 23 октябрь, 2018 шу/Вторник, 23 октября 2018 года\n← Пожарная безопасность\n«Электроцинк» яхача заводе хинна хатар Iаткъаргдий-те вай могашала? →\nКакие опасные добавки могут скрываться в хлебе?\nМашенаш бокъонех лелаеш ца хилча хулашдар\n06.08.2018 serdalo@yandex.ru 0


ГIуран-бутт 08, 2017\nПутин Владимир вина де даздеш Нью-Йоркехь юхкуш яра бохуш Оьрсийчоьнан телеканалаш йийцина хилла аьшпийн Путинбургер.\n2017-чу шарахь къаьсттина дукха даьржинера "face news" олу харц керланаш.\n“Путинбургер” а, “Бен Ладен КIайн ЦIийнехь” а, кхин болу а Оьрсийчуьра харц хаамаш - fake news\n2017-чу шарахь къаьсттина дукха даьржира "fake news" олу, цхьа а бух боцу, харц керланаш. Малхбузерчу пачхьалкхаша масийттоза бехке йира Оьрсийчоь, харц керланаш кхолларна а, арахьарчу политехь ша юьхьарлаьцначу Iалашонашка кхочуш йоцу формаци яржорна а. (Москох иза хIоразза а харц до).\nЦхьаболу харц хаамаш кхоьллина махкал арахьа, амма уьш баржош бара Оьрсийчуьрчу Iедало Iуналла дечу пачхьалкхан телевизионашкахула а, долахь болчу зорбанан гIирсашкахула а, ткъа наггахь Iедалан официалан векалша а.\nСхьаоьцур вай Оьрсийчоьнан зорбанан гIирсашкахула чекхдевлла цхьадолу харц керланаш а, кхин долу а шеконе журналистикан масалш а.\nКхушеран Марсхьокху-баттахь “Гардиан” газетан дизайнах тарйинчу сайто артикл зорбане яьккхира, Британин талламан сервисан хиллачу куьйгалхочо Малхбузе Оьрсийчоь йохо дагахь хилла хиларх лаьцна дуьйцуш.\nДуьйцучунна тIаьхьакхиа хала а долуш вочу ингалсан маттахь МИ-6 талламан сервисан куьйгалхо хиллачу Скарлетт Джона дийцира, Британи а, Iамерка а дагахь яра “Оьрсийчоь йохош” Гуьржийчоьнан экс-президентах Саакашвили Михаилах а, “хилла а боцу Оьрсийчоьнан а, Украинин а тIамех” а пайда эца, бохуш.\n“Къера хила веза со, Оьрсийчоь йохор Iалашо йолу Iамеркан а, Британин а стратегин планан дакъош долу гуьржийн а, ГIирмера а тIемаш дIабирзира эшамца”, -- дуьйцу Скарлетт ву бохучу стага\nАмма иза харц хилар дукха сиха гучуделира BuzzFeed таллам бар бахьана долуш.\nТкъа шен агIор “Гардиано” хаам бира, иза харц сайта тIехь зорбане баьккхина харц хаам бу аьлла.\nДелахь а и харц артикл шайн тидаме ийцира Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсаша, шайна юкъахь РЕН-ТВ телеканал а йолуш.\nКхин а масийтта де даьлча Оьрсийчоьнан телканалашкахь программаш дIахьош волчу Соловьев Владимира юха а хьахийра и артикл, цхьаболчара иза харц хаам бу бохуш а чIагIда аьлла, тIе а тухуш.\nГIадужу-беттан 7-чу дийнахь Путинан 65 шо кхачарх лаьцна дуьйцуш, Оьрсийчуьрчу телевизионо хаам бира, Нью-Йоркерчу цхьана ресторанехь юхкуш ю Оьрсийчоьнан президентан сий деш цуьнан цIарах йолу 5-ъа котлетах лаьтташ бургер аьлла.\nРепортажна юкъахь яра Оьрсийчоьнан Iедалша латточу RT (Russia Today) телекомпанино кхоьллинчу RUTPLY агенталло кечйина видеосюжет а.\nОьрсийн зорбанан гIирсаш кечбеш болу харц хаамаш гучубохуш волчу Оьрсийчуьрчу журналистана Ковалев Алексейна карийра и хаам бух боцуш хилар.\nРесторанехь бургерх лаьцна истори харц ю элира, и харцо йина болу белхахой балхара дIабаьхна хиларх лаьцна хаам а беш.\nЦхьаболчу хаамашца, видео йоккхуш дакъалаьцна йолу белхахо а дIаяьккхина балхара.\nRUPTLY-но тIаьхьо дIаяьккхира видеосюжет шен сайта тIера, иза “редакцин кепашца йогIуш яц” аьлла.\n“MH17 кема дохоран теш”\nГIадужу-беттан 6-чу дийнахь Оьрсийчоьнан тIеман министраллан “Звезда” телеканалан официалан сайта тIехь зорбане даьккхира Украинин эскархочо ву бохучу Батурин Юрийс дина дIахьедар.\nЦу стага чIагIдора, Украинин эскархоша, “Бук” олу ракета а тоьхна, чудаийтина Malaysia Airlines компанин MH17 рейс кхочуш еш хилла некъахойн кема, бохуш. Дагадоуьйту, иза хиллера 2014-чу шарахь Донбассехь тIемаш боьлхуш. Велира кемана тIехь хилла верриг а 298 стаг.\nОьрсийчоьнан “Звезда” телеканало гайтина материал яржийра кхечу Оьрсийчуьрчу зорбанан гIирсаша, шайна юкъахь ТАСС агенталла а, Iедалан телеканалаш а йолуш.\nАмма иза бакъ хиларан цхьа а тоьшаллаш ца карийра цхьанне а. Де-буьйса далале, цхьа а кхин кхетош а доцуш, и хаам дIабаьккхира “Звезда” телеканало шен сайта тIера.\nКарарчу хенахь цу видео-интервьюн дакъа ган аьтто бу YouTube-хь.\nШемара (видео) ловзарш\nЛахьан-баттахь Оьрсийчоьнан тIеман министралло бехке йира Iамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ "Исламан пачхьалкх" (ДАIИШ) тобанерчу тIемалошца юкъаметтигаш лелорна. Оьрсийчоьнан инарлаш чIагIдора, Iамерко ДАIИШ-ан тIемалошца барт а бина, аьтто бина хиллера церан гоне лаьцна йолчу Ракка гIалара арабовла бохуш.\nКоалицино ша барт бина хилар харц дира, амма бакъдира тIемалой гIалара маьрша бахархошна юкъахь арабевлла хилар.\nДелахь а, Твиттерехь а, Фейсбукехь а зорбане девллачу Оьрсийчоьнан тIеман буьйранчийн дIахьедаршкахь сурташ дара, цара дуьйцург бакъ хилар гойтуш долу.\nЦу сурташна тIехь ДАIИШ-ан ковр яра Шеман а, Иракъан дозане йоьдуш. Амма журналисташна а, блогершна а дукха хан ца ийшира цхьа сурт мичара ду къасто: иза хиллера AC-130 Gunship Simulator: Special Ops Squadron цIе йолчу видеоловзарна реклама еш яьккхинчу роликана тIера схьадаьккхина.\nКхин долу сурташ а, видеош а хиллера 2016-чу шарахь Иракъан тIеман министралло зорбане яьхначу видеоматериалашна юкъара схьаяэцна. Журналисташа хаам бира, уьш Фаллуджехь ДАIИШ-на дуьхьал тIеман операци дIахьош яьхна хилар.\n"Харц сурташна” тIехь бийлира социалан машанашкахь болу нах. Блогерша видеосуртийн скриншоташ зорбане ехира, тIемалой Раккара арабовлар гойту шаьш бохуш. Масала, цхьана блогеро пайда ийцира 1980-чу шерашкахь арадаьллачу Frogger олучу, саццаза машенаш лела некъ хадо гIерташ йолчу пхьидан кIорнех лаьцначу ловзарх.\nБен Ладен Вашингтонерчу КIайн цIийнехь\nЛахьан-баттахь Оьрсийчоьнан телевизионехь цхьана ток-шоухь къамел деш Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан официалан векло Захарова Марияс дIахьедар дира, Ал-Кайдан куьйгалхо хилла Бен Ладен Iусама цхьана хенахь КIайн ЦIийнехь хиллера аьлла. Кху видеога хьовса 16:12 тIера дIа.\n2011-чу шарахь вийна волу Бен Ладен цкъа а ца хилла КIайн ЦIийнехь.\nКхин а масийтта де даьлча Захаровас Фейсбукехь яздира, КIайн ЦIийнехь хилларг “ша Бен Ладен вацара, цуьнан накъостий а, бертахой а” бара аьлла.\nАмма ша аьлларг нийса ца хилар дуьйцуш цо кхин цахьа харц дерг далийра. Шена уггаре а хазахеташ долу сурт ду, Iамеркан президенто Рейган Роналда “КIайн ЦIийнехь тIалибийн делегаци тIеоьцуш даьккхинарг” элира цо.\nАмма кхузахь цхьа нюанс яра. Захаровас дуьйцу сурт даьккхинера 1983-чу шарахь Талибан кхоллале 9 шо хьалха.\nАьшпашна дуьхьаллаьтта волонтераш\nХарц хаамех чIогIа теша нохчий\n"Елисейн майданахь хIинца вайниг ву боху.."\nНобелан лауреат Алексиевич дийна ю


Юккъерчу Азехь турне дIахьош ву Керри Джон\nIамеркан пачхьалкхан секретаро Керри Джона баркалла аьлла Казахстанан президентана Назарбаев Нурсултанна, экстремизм цаяржийтарца доьзначу хаттаршкахула цхьаьна болх барна. Цунах лаьцна Керрис дIахьедар дина Астанахь шаьшшина цхьаьнакхетар долалуш.\nIамеркан пачхьалкхан секретар дагадовларш дIахьош ву шен Юккъерчу Азера турне дIахьош. Уьш доьзна ду экономикан хаттаршца. Казахстанехь яккхийн инвестицеш йина пачхьалкх ю Цхьаьнатоьхна Штаташ. ГIадужу-беттан 31-чу дийнахь Iамеркин дипломатин куьйгалхо хилира ГIиргIизойчохь а, Узбекистанехь а.\nЦигахь иза цхьаьнакхийтира Юккъерчу Азерчу пхеа пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министршца. Цу цхьаьнакхетарехь тIеийцира партнерийн Деклараци. Астанара дIа Туркмене а, Таджикистане а ваха дагахь ву Керри Джон.


Димаев Iела: "Нохчийчоь" -- вай массара а кхоьллина илли\nДечкен-бутт 04, 2016\n«Адамаш, хиламаш, зама" программехь Димаев Iелас дуьйцу Хатуев Iабдул-Хьамидан дешнашна тIехь «Нохчийчоь» илли ша кхолларх лаьцна.\nДимаев Iела: "Нохчийчоь" ду вай массара а кхоьллина илли\nКху деношкахь Гуьржийчохь вехачу Маршо Радион ладогIархочо цхьана видеона тIедигар дайитира тхоьга електронан почтехула. Иза яра YouTube-хь дIахIоттийна йолу видео. Цу тIехь Гуьржийчура Паьнгаза чIожера цхьана эвлахь меттигерчу клубан сцени тIехь илли олуш бара меттигера бахархой. Цара локхург дара «Нохчийчоь» цIе йолу муьлхха а вайн стаганна дагах кхеташ долу илли.\nИнтренетехь иза хьахош яздо иза нохчийн гимн ю олий. Цо гойту иза девзаш а, нахана дезаш а илли хилар. Ткъа муха нисделира и илли кхоллар? Дагалоьцу цуьнан авторо Димаев Iелас.\nДимаев Iела: - "Нохчийчоь" бохучу иллин дешнаш, Дала геч дойла цунна, Хатуев Iабдул-Хьамида яздинера. Сан мукъаман ваша вара иза, вуно доккха похIма долу говза поэт вара. Цо байташ лора суна кест-кеста, хIара тIемаш, хIара хала хенаш яхкале а. Советан заманахь дуьйна илли кхуллуш цуьнга а, кхин а шина-кхаа поэте дехар дора ас, суна шайн хьекъале байташ лахьара аша иллеш кхолла олий.\nКъоманна хIун гIо дийр дара-те аьлла олий ойла йора ас тIом боьдуш. Со воккха хьаким а вацара, дIоггара тIемало а вацара...\nДагана тешам луш, цунна там беш цхьа илли кхоьллача нийса хир дара аьлла, Хатуев Iабдул-Хьамиде орца даьккхинера ас. Цо суна дешнаш делира. Хьалхара тIом чекхбаьлча со сайн хIусаме юхавирзина хан яра иза. 1995-чу шарахь доьзал а эцна Дагестанера цIавирзинера со Соьлжа-ГIала.\nХIун дара хьуна ГIалахь гинарг, Iела?\nДимаев Iела: - МостагIчунна ма гойла и суна гинарг. Йохийна гIала... Берлин а, Дрезден а, Хирасимо а цхьаьнатоьхча хир долу зе карийра суна цигахь дина. Ас сайн бералла дIакхехьна Соьлж-ГIала сайна цу кепара йохийна гича халахеттера суна. Дала тIе ма даитийла иза цхьанна а.\nСан хIусамера пианино бохийнера, масийтта пиллиг болх беш дацара. Цунна тIера чан дIа а яьккхина... Оьрсийн эскархой Iийна хиллера сан чохь, цундела цайохош йисинера сан петар. Чохь дерг дерриг а дохийна дакъаб дина дара. Амма и пианино битинера цара. Корех телаташ а тоьхна, чай дохдан тема а дина, болх бан волавелира со.\nДеле дийхира ас аьтто баре. Цо суна жоп а делира. Ас сихха, ноташ дIа а яздина, кхоьллира и мукъам.\nIела, кхоллараллехь болх бечу наха, похьма долчу муьлхха а стагана вуно чIогIа лаьа ша, реза а волуш, кхоьллина мукъам, байт, сурт катоьхна уггаре а шена юххера хетачу шен накъостана гайта, я хазийта. Ахьа хьанна бовзийтира и мукъам?\nДимаев Iела: - Дуьххьара Ташаева Мареме кхаъ баьккхира ас. Иза суна гена йоцуш Iаш яра.\n-ХIара илли хьоьга алийта лууш вара со,- элира ас. Соьга иза бIаьргех хиш оьхуш алалур дац, хьо зуда йолун дела хьо йилхича а хIумма а дац аьлла.\nДуьххьара цхьа концерт йолуш Ташаев Марема юкъадаьккхира иза. Цо ЛаилахIа ИллаллахIа аьлча, ша-шайх хьалагIуьттуш нах бара. ТIаккха ойла йира ас, Далла хастам бу-кх, сан ният кхочуш хили-кх аьлла.\nХууш ма-хиллара, мукъам баккхар цхьаъ ду, ткъа ладогIархошка иза дIакхачор ма-моьтту атта гIуллакх дац. Муха нисделира хIинца вайна хезаш долу и илли цу кепара кечдар?\nДимаев Iела: - Цу кепара Москох уггаре а дикачу студехь дIаяздира оха иза. Иза кечдеш аранжировка йира Миансаров Андрейс а, Полинович Игора а. Иштта хилир-кх цунах илли. Вайнах гулбелла Москох йина цхьа акци яра "Бохам неха ца хуьлу аьлла". Цигахь лекхира иза. Цуьнга лаадоьгIча бIаьргех хиш девлла боьлхуш дуккха а борша нах хаабелира суна. Иза суна гина сурт ду.\nСуна хезна "Нохчийчоь" илли вайна массерна а вевзаш волчу Белгерчу эшаршлакхархочо италхочо Адамо Салваторес хастийна бохуш…\nДимаев Iела: - Белгех Руслан бохуш доттагI ву сан Iаш. ЦIера ваьлла дуккха а хан ю иза. Мукъачу деношкахь садоIуш Iаш ладоьгIуш хиллера уьш сан цу иллега. Адам гулделлера боху цуьнга ладогIа. ТIаккха цхьа куц долу стаг тIевеара боху. Ша Салваторе Адамо ву и илле тамашийна хазахетта шена аьлла цо. Ша илланча а ву, мукъамча а ву, ша кхета цуьнах аьлла Адамос.\nТIаккха Руслана аьлла иза иштта нохчийн илли ду, тхан махкачо кхоьллина илли ду иза аьлла. Шена телевизионехула шу дуьйцуш хезна, амма ойла хIинццал кхечу агIор яра шен нохчех аьлла Адамос.\nИ илли бахьана долуш шена хIинца хаьа шу Iаламат говза а, доьналла долуш а халкъ хилар. Иштта илли кхуллу къам муьлххачу а балех хьалхадера ду, шена цуьнан мах хаьа аьлла хиллера цо.\nАс кхоьллина ца Iаш вайн массара а, вайн халкъ Деле доьхуш,вай массара а кхоьллина илли ду-кх иза. ХIинца а доьхуш, хIинца а цуьнан дикане вай кхачийта лууш.


Карабахехь герзаш деттар юхадолийна аьлла Бакуно а, Еревана а\nАзейрбайджано а, Эрмалойчоьно а дIахьедина, Карабахехь герзаш кхийсар марсадаккхарх. Конфликтан шина а агIоно хаамбо, еза артиллери а юкъаялийна аьлла. Эрмалойчоьнан тIеман министралло дIахьедина, буса сахиллалц тIемаш бира цигахь аьлла.\nАзербайджанан тIемалоша Эрмалойчоь бехкейо Тертер гIалахь кхийсарш дарна, яздо Свобода Радионо.\nКарабахехь юкъа а телхина хьал. Эскалацина бехкаш вовшашна тIетоьтту Еревано а, Бакуно а. Масех иттаннашкахь шина а агIор нах байина. Иштта яздора, маьршачу нахалахь а ду зенаш аьлла. Мобилизаци кхайкхийна шина а пачхьалкхехь. Азербайджанан парламенто Эрмалойчоьнна тIаьххье тIеман раж кхайкхийна шайн пачхьалкхан цхьана декъа тIехь.\nЦхьаццайолчу гIаланашкахь, Бакухь а цхьана, комендантан сахьт юкъадаьккхина.\nСоветан заманара схьа дуьйна къовсам лаьтта шина пачхьалкхна юкъахь дозана тIехула. 1990-чу шеран юьххьехь дуьйна Азербайджано шен контролехь латтош ю, дукха хьолахь, эрмалой беха регион. ХIетахь хиллачу тIамехь вийра мел лахара а 30 эзар стаг, бIе эзар вахархо мухIажир велира.\nДуккхаъчу пачхьалкхаша, шайлахь Оьрсийчоь а, Америка а йолуш, кхайкхамбо, тIемаш совцабе бохуш. Изза дехар дина Бакуга а, Ереване а ООН-ан инарла секретаро Гутерриш Антониус а.


Г1алг1ай Республика Халкъа Гуллама тхьамада кхайкарал\nГлавнаяХоамашГ1алг1ай Республика Халкъа Гуллама тхьамада кхайкарал\nДоккха доацача гӏалгӏай халкъо дика дакъа лаьцад фашисташ юха тохача, Даьхе лораеча. Эзараш, эзараш бола гӏалгӏай къонахий моастагӏчох латаш бар Сийлахь-боккхача Даьхен тӏемтӏа, шоай цӏий а вахар а ца кходеш; моастагӏа хьацакхаьчача тыле бисараш ди-бийса ца къовсаш къахьегаш бар гӏалгӏай къахьегамхой, маькх, дулх, кхыйола юртабоахама продукташ тӏемтӏа дӏакхухьийташ; советски эпсараши салтийи хьоашал деш тӏаийбеш, моастагӏчох юхатӏалата Цӏечаэскара мел эшар ӏалаш деш къахьегаш бар гӏалгӏай юрташка баха нах; цхьабакъда, из деррига доллаше а вӏашагӏделла кийч деш дар гӏалгӏай къам мехках даккхар, Къулбаседа Казахстане ӏодахьийтар.\nЭзараш шераш вай дай баьхача лаьттацара къастар ӏалаьмате хала хӏама дар – нах бовр, рузкъа довр ца дийцача а, ший культура толамаш доацаш, экономически и культурнии дегӏа аха хьалаш доацаш, паччахьалкхен политически вахаре дакъалаца торо йоацаш дисар халкъ.\nӀобахьийтача боккхийча наьха, кхалнаьха, берий белажаштӏа чӏоагӏа боккха бехктокхам бижар: этнос лорае езар, адамашта ла хала долча хьалашка дийна биса а баха а безар. Цар сийленца кхоачашдир из декхар, хӏана аьлча халкъа син-денал дийна дар, хӏаьта цу хӏамо торо елар вайна воай Даьхенцара син-бувзам хоадаца бе.\nЦу 1944-ча шера февраль бета унзарча дийнахьа, граждански тӏема турпалхо вар а, цхьалха колхозник вар а, парте болхло вар а, ӏалама саг вар а, НКВД болхловар а, боахама организаце кулгалхо вар а, корта кӏайбенна воккха саг вар а, бер накхах доалла кхалсаг яр а, – цхьаккха хьа ца къоаставеш, деррига халкъ хьагул а даь, цхьана ӏодахьийтар.\nВай тахан дахаш дола дерригаш а тӏахьеха ловр сонна из хӏама диц ца далийтара. Халахете а, тахан вайна юкъе нийс лу вай къам декъагӏертараш: тайпашта тӏагӏолла а, тарикъаташта тӏагӏолла а, е кхыча белгалонашта тӏагӏолла а. Шоай цхьацца бӏеха хӏама дага а лаьца, ӏаьдали нахи шоайла вӏашдухьала овттабе гӏерт уж.\nСталински депортаце шерашка бехк боацаш байнарий духьа вай декхарийла да воай республика лорае а дегӏайоалае а. Иштта вай декхарийла да, бӏарчча халкъаш шоай овлашцара хоададар бакъдеш а хьал лоацаш хина цхьацца бараш хьалъайбе а сийлен лагӏатӏа овттабеа а гӏерташ хиларца къовсам лоаттабе.\nТахан долаш дола кхерамаш дицца де, вай граждански цхьоагӏо а барт а цу кхерамашта духьала оттабе тӏахьех аз шо.\nБайначарех Дала гешт долда, цигара моттиг Дала даькъала йойла цар.\nДала Ше вай мохк тоабол ба, вай мехкара барт тоабол ба.


Марха дастаран закат - Сахь даккхар\nМАРХА ДАСТАРАН ЗАКАТ\n1 – Сахь даккхар бохург хIун ду? Маца даккха долийна ду иза?\nИза хIора бусалба стага шена тIера а, ша напха латто безачарна тIера а, Рамадан беттан тIаьххьарчу дийнахь малх буьзначул тIаьхьа дала дезаш долу даьхни ду, шен билламашца тIедужуш долу.\nСуннатехь девзаш дерг – сахь даккхар хIижратан терахьца шолгIачу шарахь долийна хилар ду, мархин бутт кхабар парз динччу шарахь.\n2 – Иза важиб хиларан далил (тешалла) хIун ду?\nИза важиб хиларан тешалла Бухарис а, Муслима а дийцина долу хьадис ду, Ибн Iумарера схьа – Дела реза хуьлда цунна – Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – нахана парз дина тIедиллира Рамадан беттан марха дастаран закат (сахь даккхар), цхьа сахь хурманаш, йа цхьа сахь мукх, хIора бусалбачунна тIера: маьршачунна а, лай волчунна а, божаршна а, зударшна а.\nЦул совнаха, Имам Ибнул-Мунзира – Дала къинхетам бойла цунах – ма-аллара, массо бусалба нехан барт хилла бу сахь даккхар важиб хиларна тIехь.\n3 – Сахь даккхар тIедожоран бахьанаш хIун ду? Цуьнан пайданаш муха бу?\nЦуьнан бахьанех а, пайданех а ду:\n- марха кхаьбнарг, цуьнгара мархийн баттахь даьллачу вочу къамелах а, эрна къамелах а дIацIанвалийтар;\n- мискачу нахана яа хIума хилийтар;\n- Iийд дийнахь уьш нахе хIумма еха езаш цахилийтар.\nИ маьIнаш долуш, Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцина хьадис ду:\n4 – Сахь даккхар мел деза ду? ХIун дозалла ду цуьнан?\nИмам Тирмизийс дийцинчу хьадисехь ду, Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттина хилла аьлла: «Уггар деза сагIа муьлхарг ду?» Цо аьлла тIаккха: «Рамадан беттан сагIа ду». Цу юкъа догIу сахь даккхар.\nСахь даккхаро марха кхаьбнарг цIанво цуьнгара даьллачу вочу къамелах. Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – дийцинчу хьадисехь ду: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – марха дастаран закат парз дина, марха кхаьбнарг цуьнгара мархийн баттахь даьллачу вочу къамелах а, эрна къамелах а дIацIанвалийта…». [Абу Давуд, Ибн МажахI].\nИмам ВакúI ибн Ал-Джаррахьа – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Марха дастаран закат Рамадан баттана – ламазана вицваларан сужуд санна ду, мархин кхачамбацарш дIадойъу цо, вицваларан сужудо ламазан кхачамбацарш санна».\nЦхьаболчу Iелам-наха сахь даккхаран дозаллаш дуьйцуш аьлла: цуьнан дозаллех ду марха къобул хилар а, декъал хилар а, валаран халонех а, кошан Iазапах а хьалхавалар а.\n5 – Сахь даккхар тIедожаран билламаш хIун бу?\nСахь даккхар тIедужу кхаа билламца:\nХьалхарниг: Бусалба хилар.\nШолгIаниг: Рамадан беттан тIаьххьарчу дийнахь малх чубузар.\nКхоалгIаниг: Iийд-дийнахь шена а, шен охIлунна а даа даар хиларал сов а, чохь Iен меттиг хиларал сов а даьлла даьхни хилар. (Цу дийнахь яа тоьъачул яахIума а, чохь Iен меттиг а елахь, тIаккха цул совнаха кхин даьхни а хилахь тIедужу сахь даккхар. Нагахь санна Iийд-дийнахь тоьъачул бен кхин яа яахIума яцахь, йа и яахIума эццал бен кхин даьхни а дацахь, чохь Iен меттигах даллал бен кхин даьхни а дацахь – тIаккха важиб ца хуьлу сахь даккхар).\n6 – Хьанна тIера даккха деза сахь бусалба стага?\nИ лакхахь бийцина болу кхо биллам шеца кхочуш хиллачунна важиб ду сахь даккхар, шена тIера а, ша рицкъа латто дезаш болчарна тIера а: дена-нанна а, шен берашна а, шен зудчунна а тIера.\nШа-шега рицкъа даккха луш волчу, кхиъна ваьлла волчу шен кIантана тIера сахь даккхар важиб дац дена тIехь, йа ша рицкъа латтор важиб хилла тIе ца дужуш волчу гергарчунна тIера сахь даккхар а важиб дац, цо пурба а делла, векил винчул тIаьхьа даьккхича бен нийса хуьлуш а дац иза.\nНагахь санна ша сахь даккха дезаш болчу массо нахана тIера сахь даккхал шен даьхни ца тоахь, цкъа доьххьара ша хьалха ваккха веза, тIаккха шен зуда хьалха яккха еза, тIаккха шен да хьалха ваккха веза, тIаккха шен нана хьалха яккха еза, тIаккха даьхни ца даккхалуш волу шен воккха кIантана тIера даккха деза.\n7 – Ненан кийрахь долчу берана тIера даккха дезий сахь?\nНенан кийрахь долчу берана тIера сахь даккхар важиб дац, делахь а даьккхича мелехь ду, могуш-маьрша иза дуьненчу далийтархьама аьлла, цхьаболчу Iеламнаха ма-аллара.\n8 – ХIун ду и даккха деза сахь? ХIун даьхни ду дала дезарг?\nДаккха деза сахь – иза ша Iаш волчу махкахь (меттехь) наха дукха дууш-лелош йолчу юучух цхьа сахь ду.\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – лелош хилла долу сахь диъ кана ду, таханлерачу барамца лерича 2400 грамм хиллал ду.\nМасала, тахана вайн махкахь наха дукха дууш-лелош дерг кIа делахь, йа хьаьжкIаш елахь, цхьана стагана тIера даккха дезачу саьхьан барам 2400 грамм кIа, йа хьаьжкIаш бу.\n9 – Оцу даар меттана цуьнан мах бала мегий?\nИмам ШафиIийн мазхIабехь мегаш дац дааран меттана цуьнан мах бала, хIунда аьлча хьадисехь билгалдинарг даар долу дела. Имам Абу Хьанифас (Дала къинхетам бойла церах массерах) мегар ду аьлла кхачан меттана цуьнан мах бала. Ткъа тахана цхьадолчу мехкашкахь хIоьттинчу хьолехь мах баьккхича бен кхочуш ца хуьлу сахь даккхаран хьекъале бахьанаш а, пайданаш а, Iалашонаш а. Цундела, нагахь санна мискачунна гIолийниг мах балар делахь, мах белча дика хир ду, луучо даар ма-дарра дIадала а мегар ду.\n10 – Маца даккха мега сахь?\nСахь даккхар важиб хилла тIедужуш йолу хан дIайолало Рамадан беттан тIаьххьарчу дийнахь малх чубузарца. Делахь а, сахь даккха мега Рамадан бутт дIаболабелчхьана дуьйна, цуьнан муьлхха а дийнахь.\n11 – Сахь даккха дезаран тIаьххьара хан хIун ю?\nIийд-дийнахь Iийд-ламаз дале хьалха сахь дIадалар дика ду. Iийд-де тIех даллалц сахь ца доккхуш дитар хьарам ду, ткъа нагахь санна сахь даккхар Iийд-дийнал тIаьхьататтахь, къа а хуьлу цунна, доькхуш даккха а деза цо иза. Иштта ду шафиIий мазхIабехь дерг.\n12 – Хьанна дала деза даьккхина долу сахь? Муьлш бу сахь дала мегаш болу нах?\nСахь дала дезаш болу нах Сийлахь волчу АллахIа Къуръан тIехь хьахийна болу закат дала деза нах бу. Уьш бархI агIор бу, лекха хинволчу АллахIа ма-аллара: ﴾СагIа далар догIуш ду къечу нахана а, мискачарна а, цу (закат) тIехь болх бечарна а, дегнаш дин тIедерза герга болчарна а, лайшна а, декхарш долчарна а, Делан некъахь (гIазот дечарна) а, некъахочунна а; (царна иза догIуш ду) АллахIера парз хилла; АллахI Хууш а, Хьекъале а ву﴿ [Сурат «Ат-Тавбат» 60].\nОцу айато билгалбаьхна нах иштта бу:\n· Къе нах. Стаг къе лору иза шен дахарехь оьшуш долу коьрта хIума ца карош, цуьнга хьашт долуш хилча, йа цунах оьшург цхьадерг бен доцуш хилча, болх а ца балуш, рицкъа а ца даккхалуш хилча.\n· Мисканиг, шен дахарехь шена оьшуш долчу хIуманан цхьа ах дакъа гергга дерг долуш верг, делахь тоъал иза доцуш верг, болх беш велахь а, тIедогIуш рицкъа долуш велахь а.\n· Закат тIехь болх бийриш. ХIорш и закат дала дезачуьнгара иза схьа а оьцуш, иза лар а деш, тIаккха паччахьан омрунца иза дала дезачунна дIа а луш цу тIехь болх беш берш бу.\n· Шайн дегнаш бусалба дин тIехь чIагIдаларга дог дохуш берш. ХIорш бу уьш: дукха хан йоццуш бусалба дин тIе а лаьцна, ниййат гIийла долуш берш; нахана юкъахь сий долу бусалба нах, царна закат делча уьш лоруш болу керста-нах бусалба дин тIе бахкарга догдохуш делахь.\n· Лайш. Шен элано «ахь шена хIоккхул даьхни лахь ша хьо дIахоьцур ву» аьлла дIа а язвина, дIа дала даьхни а доцуш волу лай ву кхузахь закат догIуш верг. Ишттачу лайна закат юкъара дакъа ло, лай волчара иза паргIат валийта.\n· Шайна тIехь декхарш дерш. Закат дала мегаш волу декхар долу стаг кхоъ ву: Iесаллийна а доцуш магийна долчу шен хьаштана декхар даьккхинарг, нагахь санна иза дIа ца далалуш велахь; нахана юкъахь маслаIат деш декхарийла ваханарг, цуьнан и декхар дIадала шен ахча делахь а; кхечо декхар дIалур хиларца шена тIе декхар лаьцна верг.\n· Делан некъахь гIазот деш берш. Пачхьалкхо луш ял йоцуш, шаьш шайна лаарна гIазот деш болчу тIемалошна закат юкъара даьхни дала деза, сахь а догIу царна.\n· Некъахой. Некъахо – иза новкъа ваьлла стаг ву, шен махка шен цIентIе юхаверза ахча доцуш виссина волу.\n13 – Нагахь санна сахь догIуш болчу нахах цхьаъ, йа масех стаг шен гергара стаг хилахь, цунна дала мегий иза?\nМега, магарал совнаха дика а ду иштта делча. Масала, сахь дала хьакъ долчу мискачу нахах цхьаъ шен гергарниг велахь, сахь цунна делча гIолий ду. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Ахь мискачунна сагIа далар (цхьа) сагIа ду, ткъа иза гергарчунна делча шиъ ду: сагIа а ду, гергарло чIагIдар а ду». (Ал-БайхIакъий – Аз-ЗахIабий, «Ал-МухIаззаб»).\nЦундела, сахь дала хьакъ долчу нахана юкъахь шен масех гергара стаг каравахь, церах уггар гергарниг хьалхаваккха веза, тIаккха цул тIаьхьа верг хьалхаваккха веза, тIаккха гергарнаш чекхбевлча ул-уллера лулахо хьалхаваккха веза, Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – ма-аллара.\n14 – Сахь ша дIадекъча деза ду, йа иза гулдеш болчаьрга дIадала а мега иза?\nШа доккхуш долу сахь дала дезачарна ша дIадекъча гIолий ду, Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – ма-аллара. Делахь а, нагахь санна и закат гулдеш болчаьрга делча алсам пайда белахь цаьрга дала а мегаш ду.\n15 – Даьккхина сахь кхечу махка дIадахьийта мегий?\nХIокху хаттаран кхо агIо ю:\nХьалхарниг: нагахь санна сахь даккхар тIедоьжна волу стаг вехачу махкахь и сахь дIадала хьакъ долу нах бацахь – тIаккха иштта нах болчче дIадахьийта дезаш ду иза;\nШолгIаниг: нагахь санна сахь дIадоькъуш верг ша сахь даьккхинарг велахь, ШафиIийн мазхIабехь чIагIделла дерг и сахь кхечу махка дIадахьа ца магар ду, нагахь санна шен махкахь иза дала хьакъ долуш нах белахь. ШафиIийн мазхIабехь шолгIа дош а ду, кхечу цхьаболчу Iелам-наха аьлла а ду, нагахь санна цхьа хьашт делахь кхечу махка дIадахьа мегар ду аьлла. Цу шиннах далилаца чIогIа дерг – шен махкахь иза дIадала хьакъ долуш нах а болуш, кхечу махка дахьийта цхьа доккха хьашт а доцуш, иза кхечанхьа дахьийта мегар ца хилар ду. Амма нагахь санна цхьа доккха хьашт делахь – масала цхьанхьа гIазотана хьажо дезаш делахь – тIаккха кхечу махка дахьийта мегар ду, Iелам-нехан шолгIачу дашна тIе а доьгIна; ткъа иштта доккха хьашт дацахь мегар дац;\nКхоалгIаниг: нагахь санна и сахь дIадоькъуш берш паччахьо хIиттийна сахь схьагулдеш болу нах белахь, цаьрга делла долу сахь цара шайна гIолий хеттачу метте дIадахьийта мегаш ду.\n «БарúкъахI МахьмýдиййахI» Имам Ал-Хóдимий.


Путинан шичин кIентан автодроме дехьайолуш ю "Формула-1"\nМангал-бутт 26, 2021\nСочера Ленинград-махка дехьаеер ю Оьрсийчуьра машенийн чехкалла къовсу "Формула-1" шоу. Иза дIахьор ю керлачу "Игора Драйв" трасси тIехь. Проектан да ву Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран шичин воI Шеломов Михаил а, ВТБ банк а, ткъа трасса буьллуш дакъалаьцна президентан доттагIийн компанеша – Ковальчук Юрийн а, Путинан доттагIчун Колбин Пётран кIентан Владимиран.\n"Открытые медиа": бюджетах йоьзна Шойгу Сергейн йоьIан бизнес\n"Формула-1" дехьайолуш юйла хаийтина машенийн барамийн куьйгалхочо Доменикали Стефанос. Цо бахарехь, "Игора Драйв" трасси техь хьалхара турнир дIахьор ю 2023-чу шарахь. Автодром хIоттийна Петербурганна 54 километр юьстах, гIосалазийн "Игора" курортна уллехь. Цигахь дIадаьхьира 2013-чу шарахь Путинан йоьIан Тихонова Катеринин ловзар. Ткъа курортан долахо ю Путинна кхечунхьа йина аьлла юьйцучу Кривоногих Елизаветин нана, яздира "Проект" ресурсо.\n"Путина велла а, висина а сацор ду шегахь дарж"\n"Игора Драйв" трасса схьабиллина 2019-чу шарахь, архитектор ву Тильке Герман - массо а "Формулы-1" трассин автор. "Бизнес-ФМ" радионо цуьнан мах бу бохура 2017-чу шарахь 11 миллиард сом.\n2020-чу шарахь пачхьалкхан ВТБ банко ийцира автодроман 15% дакъа, делира цунах 2,8 миллиард сом (берриг мах бара трассин 18,7 млрд), дагадоуьйту Sports.ru портало. ТIаьхьо банко Ковальчук Юрийгара дIаийцира цуьнан дакъа, шен кара проектан 45% дакъа а нисдеш.\n2017-чу шарахь Путинан шичин к1анта Шеломов Михаила болхбира пачхьалкхан Совкомфлот" компанехь. Шега "Новая газетан" корреспондента, 11 миллиард сом мах болчу, еш лаьттачу автодроман гIишлойх лаьцна хаттар дича, цо элира, шена цунах лаьцна "хазар доцург, хууш хIума дац".\n2019-чу шарахь "Проект" портало Шеломовн бахам бу бохура 1,25 миллиард долларе кхочуш. Талламаш д1абаьхьначу журналисташна хетарехь, миллиардерна тIеязйинчу компанийн да иза а воцуш, кхин хила мега.


Нохчийн мухIажирш Венехь\nНохчийчоьнан администрацино махка ийзо болийна Украинан Донбассехь сепаратисташа дахар дохийна оьрсийн мухIажирш. ДIатарбо иштанаш Соьлж-ГIалахь. Ткъа цхьаболучарна белхан меттигаш а нисло говзанчаш тоьаш боцчу нохчийн ярташкахь.\nУкранера Оьрсийчу кхочучу мухIажирийн терахь дено-дено алсамдолуш ду. Массо регионашкахула баьржина Украинера оьрсий. Царна шайн дахаран хьелаш тодан оьшу керлачу мехкашкахь белхан меттигаш. Ткъа ша Оьрсийчохь а ю белхашна къоьлла.\nДелахь а Оьрсийчуьрчу цхьайолчу кIоштийн куьйгалхоша аьтто бо мухIажирашна балхашка хIитта. Царна юкъахь ву Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Цо Ростов кIоштарчу мухIажирийн четар-гIала леррина нах а бахийтана, шен махка балийна цигара говзанчаш. Нохчийчоьнан къинхьегаман министраллан куьйгалхочун гIоьнчас Тамаев Iумара дуьйцу.\nТамаев: "Украинерчу тIамах бевдда Нохчийчу схьаоьхуш мухIажираш бу. Республикан куьйгалхочо мелла а лерина хила, лераме хила цу нахаца, аьлла. Вай пачхьалкхана хийра нах бац уьш. Церан хало вайна а гина ю. Кадыров Рамзана тхоьга къаьсттина тидам бе аьлла".\nМиграцин урхаллан декъо дийцарехь, Нохчийчохь ву 200 ца кхоччуш Украинера веъна мухIажир. Царна белхан меттигаш хилийта декхаредо мехкан Iедал Кадыровс. Оцу кепехь махка а еъна, болх нисбеллаччех ю Нажи-Юьртан къотарчу Беной-юьрта йоьссина хьехархо Рева Елена. Иза йолаелла меттигерчу берашна ингалсан мотт хьеха.\nРева: «Интернетехула гира суна Веданарчу школехь яьккхина видео. Цо кхетийра со кхузахь хьехархой тоьаш боцийла. Эццахь хилира сан кхуза ян ойла. Сан накъосташа гIо а дина, Беной-юьрта кхечира со. Цхьа бутт бу со кхузахь йолу, хIумма а дохко а ца яьлла. Соьца вуно дика бу массо. Сан Украинехь бисина белхан накъостий схьакхайкха кхуза, олу соьга кхара. Ингалсан меттан хьехархочун корматалла цхьанхьа а яц хIинца оьшуш. Юьртахь а, я гIалахь а. Кхечу къоман меттанаш хууш волу стаг туристийн агенталле, я кхечанхьа болх бан воьду».\nДонбассера махка баьхкинчу мухIажирех ю Ангеловская Софья а. Иза лор-косметолог ю. Цо дийцарехь, Нохчийчохь вуно чIогIа ца тоьа лоьраш а, косметологаш а.\nАнгеловская: «Схьагуш долу сурт иштта ду: дукхахболу говзанчаш шайн хеннахь дIабахана, тIекхуьуш долу чкъор деша аьтто ца хуьлуш дисина. Ас тидам бина, белхалойн дефицит ю кхузахь. Оьшурш лоьраш хилла а ца Iа. Иштта дукха кхечу корматаллашца а бу и бала. Сан дуккха а накъостий бу Украинехь лоьран говзалла йолуш. Ас цаьрга а аьлла, шортта белхан меттигаш а ю, говзанчаш а оьшуш кхузахь».\nТкъа муха нийсало, шайн махкахь бан белхаш а боцуш, шайн корматаллах пайда ца эцалуш бIе эзаршкахь нохчий а болуш, Украинера оьрсий махка бахкор? Цунах ца кхета шайн махках а бевла, дуьне ма-дду дIасабахана беха нохчий. Норвегехь веха кхузткъалара ваьлла волу Мохьмад-ТIахIир.\nМохьмад-ТIахIир: « Вайн нахана ло ахча. Шайна алапа луш хиллехьара, парггIат болх а байтахьара, цхьанхьа а гIур бацара нохчий. Шен стагана дала деза ахча. Алапа мел хир ду техьа, бохуш, ойла я ца еза стаго. Болх баре хьаьжжина, ахча а дала деза».\nНохчийчохь белхан меттигашца долу хьал дика девзаш ду. Цигарчу телевизионаша дуьйцу, мохк тобина, хазбина, белхаш а бу нехан, луш алапаш а ду бохуш. Цунах а теший, Оьрсийчохь я Европехь шайна нисбелла хилла аьттонаш а буьтий, хийланиг цIехьавоьрзу даймахка. Царех цхьаберш, шаьш Iехабеллийла а кхетий, шаьш схьабаьхкинчу махка юхабоьлхуш а нисло.\nШина тайпа мухIажирш


Ц1еяххана евзаш йолу халькъан эшарш лакхархо. Йина 1925 шарахь Бени – юьртахь. Эшарш лекха йолаелла жима йолуш дуьйна. Халькъан къасттина дукххезаш т1еэцначех ю цуьнан «Бэллин йши», «Д1асакъастар», «Дуьне дитна боьду можа малх», «Нохчийн йо1». Кхечу къамнийн маттахь локхура эшарш.\nНохч – Г1алг1айн республикан халькъан, РФ-н сийлахь-артист. Нохчийн музыкальни культурехь къеггина ларйинчех цхьаъ ю Айдамирова М.\n«Нохчийн керла х1усамаш шина декъе йоькъучу ехачу сени чу гулделла дара бераш. Кхоччуш йиллинчу не1аргахьлаьттачу баккхийчу божаршкий, зударшкий, чоь а, чуьранаш а дика гаран Мареман, цуьнана аккардеонан аьзнаш шера хазаран аьттоне шайна хьалха х1иттийтар а дехнера. Х1инцца баьккхинчу болах, шен марахь боллучохь аккардеон а лоькхуш, Марем садо1уш йолуш боцца мур бара иза. Оцу хенахь чувеара лекхочу дег1ара, т1ехь можа бос болу еха коженка а, когахь къегаш лакаронан эткаш а, коьртехь пхеасонарчу седано хазбина куй а болуш, безвме стаг. Ша а, шен сий деш г1евттинарш а охьахевшина мела а юкъ яьлча, цо дийхира М. Айдамировага ладуг1у йиш лакхар. Цо кхочушдира хьешан дехар.\nЛадуг1уйтуш, ойлане вохуш, сцени т1ехь санна нуьцкъала дека делира Мареман а, аккардеонан а делхарций, декарций вовшех хьерчаш, ладуг1учеран дегнаш цкъа набарна санна тедеш, юха карзахдохуш долу аьзнаш. Мотталора шайн ондаллица г1арт-аьлла кораш арахьа д1а а тухуш, лаьцначуьра маршабаьлла к1орнешна т1е сихбелла к1айн кхокха санна, уьш аралелха г1ерта. Оцу син 1аткъамехь ойлане бахана, кортош та1ийна, ц1енкъа б1аьргаш боьг1на совцабеллера т1амера бухабирзина салтий а, т1аьхьа чувеана хьаша а.\n«Т1ох-т1ох-т1ох», аьлла девллачу тапчанан татанаша лергашка паттарш х1иттийра чохь а, не1арехь а болчарна. Дечиган маьнгин йистехь 1ачу Мареман когашна к1ел х1оттийнчу ж1аьвнан г1ента буха масех даьндарг а тоьхна, тапча юха хумп1ар чу йиллира хьешо, доцца:\n- Бехк ма билла – аьлла.\nТкъа Марема лоькхучуьра аккардеон юкъах-м муххале а ца баьккхира, ур-аттала даьндаргех къахкийна когаш буха а ца бовдийра.\nЦхьаммо а бехк ца биллира бехк боцуш бехке бинчеран холчух1иттарехь б1аьргех хиш девллачарна а, харцонна цхьана дийно не1алтан кхиэл кхайкхориг хилар 1едалан бакъонца шегарчу герзаца ч1аг1деш хиллачу оперуполномоченина а. Схьахетарехь, иза дара г1айг1ано дихкина дог дастарна Айдамирова Маремана цо даггара аьлла баркалла-шатлакх».


Серлонга боьду некъ von Алтаев Шахбулат – Bücher bei Google Play\nСерлонга боьду некъ\nChechen translation of "The Stranger on the Road to Emmaus"\nДелан Йозанийн хьокъехь адамашна юкъахь дукха дар-дацарш хилла. Делан Йозанийн цlеран дуьхьа интригаш а лелайора, тlемаш а бора. Уьш адам пйн даггара долчун юкъадуьллурш цкъа хилла ца Та. Цхьаболчу динан Iилманчаша Делан Йозанаш лардора, вукхара, ца тешачара санна, цхьа а хlумма а доцчу дохура. Аша шаьш адамаш хиларе терра, хила тарло, наггахь мукъана а, амма ойла йина хир ю, Делан Йозанаша даим а оццул къийсамаш стенна бора те аьлла.\nАша каралаьцнарг, дуьххьалдIа а, логично а Делан Йозанийн коьрта чулацам дIабоьллуш долу тептар ду. Авторо Делан Йозанийн хиламаш цу хиламашкахь дакъа лоцуш хиллачеран хьажарца я историн тешаш хиллачеран хьажарца дIахIиттабо. Автор тIевогIучу жамIаша цкъаццIа адамийн дегнаш чу синтем бар дуьллу, цкъаццIа уьш делакъажуьйту, амма иза даим а Делан Йозанийн текстан юьхьарлацарца догIуш хуьлу.


Хаттар - жоп\n- Хьо ма яйна, кока юца Iаьмма хьо,\nХIорда йистехь мийлла куьйгаш лехаш?\n- Кераюккъехь дохдеш ю со Iаьнарца\nДIора кхуза хьоькху шийла мехаш.\n- Гирий хьуна оцу мохо дадийна\nСтиглахула сирла кехат доьдуш?\n- Гира, амма хи чу доьжна тIадийна\nЦуьнан йоза тулгIе яра доьшуш.\n- Гирий хьуна нуьре лепаш кIайн гата,\nХи тIехь доьдуш "Дог" цIе йолу кема?\n- Гира, амма сарахь молла кхайкхина\nЧуяхара синна дайдан къемат...


Путине гIо доьхуш ю Дагестанера полицино лаьцначу лоьран хIусамнана\nДечкен-бутт 21, 2013\nДагестан -- Гунашев Марат а, цуьнан 8 шо долу йоI а, Деч2013\nДагестанехь вевзаш волчу лоьран хIусамнанас дехар дина Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире, шен хIусамда маьрша воккхуш гIо дахьара аьлла. ХIинжа-гIаларчу цхьана дарбанан цIийнехь анестезиолог болх беш волу Гунашев Марат дIалецира Iедалша стокха, меттигера полицин декъан хьаьким вуьш дакъалаьцна аьлла.\nЦуьнан нуц вийна карийна, изза бехк а кховдийна, дIалаьцначул тIаьхьа. Гергарчара чIагIдо, и ши стаг бехке вац бохуш. Царна хетарехь, цу гIуллакхо гойтуш ду низамаш лардон структурийн белхахоша Къилбаседа Кавказехь, цхьа а еш дуьхьало а йоцуш, зуламаш деш хилар.\nСа бIарзделла яздина ша Оьрсийчоьнан президенте кехат бах Гунашева Аминас. Стохка Лахьан-баттахь герзаца хиллачу тобано, ХIинжа-гIаларчу дарбанан цIийна чу а лихина, дIавигинчул тIаьхьа кхин гина вац цунна шен хIусамда. ТуьтмIаьжигаш йоьхкина хиллачу наха шен лоьран духарца дIавигира иза, рогIерчу дархочунна операцеш еш воллучура юкъах а ваьккхина.\nКарарчу хенахь, еш кхел а йоцуш, набахтехь латтош ву Гунашев, 2010-чу шарахь ХIинжа-гIалан полицин куьйгалхо вуьш, тIемалошца берта вахана хилла аьлла, бехке а вийна. Гунашева Аминас чIагIдарехь, иза цхьа а доцург ду.\nШен хIусамден кхолламах лаьцна полицино а, прокуратуро а, ФСБ-но а цхьа а хаам ца бина шега бах цо. Путин Владимир шен тIаьххьара сатийсам бу бохуш дуьйцу Гунашевас.\nГунашева Амина: «Дера, со сатесна-м ю, цу кехато цхьа гIо дийр дац те аьлла. Кхин хIун далур ду соьга, сайна тIехIоьттинчу хьолехь»?\nЦу доьзалан бала цу тIехь чекхболуш бац. Гунашевн нуц Гасанов Шамил а дIалецина Iедалхоша оццу дийнахь оццу госпиталехь. Цунна бехке диллинарг а дара гIалин полицин куьйгалхо вуьш дакъалацар.\nГасанов кхоллам дукха ирча хилира. Цуьнан дакъа дIаделира гергарчерга, баьккхина корта а болуш, къиза хьийзийна хиларан дегIа тIехь ларш а йолуш. Цу стеган голаш герз диттина кегйина яра.\nПолицин белхахоша чIагIдо, цо шен петар чохь шайна тIелатар дича вийна шаьш иза бохуш. Иза харц до тешаша. Цара дийцарехь, Гасанов, коьртах тIоьрмаг а боьллина, шен чувигина хилла полисхоша.\nЦу хиламо синтем байина ХIинжа-гIаларчу бахархойн, и ши стаг гIалахь дика вевзаш хиларна. Гергарчара а, доттагIаша а, накъосташа а дIахьедарш до, и шиъ бехке хуьлийла дац бохуш. Цара чIагIдарехь, церан цхьа а юкъаметтигаш яцара тIемалошца.\nГунашева Аминас иштта дуьцу шен хIусамдех лаьцна.\nГунашева Амина: «Иза лоруш стаг ву. Кхаа меттехь болх беш ву иза. Ша дарбанан цIийнехь эвсараллан блокан куьйгалхо хиллехь а, иза ша водара цхьаъ хилча дарба дан.\nКонтртерроран операцеш дIахьош низамаш лардон органийн белхахой къелхьарбахара цо. Чевнаш хилларш, шайн дарбанан цIийне а буьгуш, кога хIиттабора цо. Цундела хилларг вуно йоккха акхаралла яра тхуна».\nГунашевас бехке бо шайн петар чохь таллам беш хилла полисхой, шен 8 шо долу йоI юьжучу чохь дешаран книжкашна юкъа наркотикаш кхиссарна.\nГунашевн белхан накъостий дуьхьалонан акци ян дагахь бара, хилларг бахьана долуш. Амма меттигерчу могашаллин министро кхерам тесира царна, Гунашевна, я Гасановна тIехIоьттинарг, милла иза валахь а, балхара дIавоккхур ву ша аьлла.\nГунашевгIеран доьзална тIехIоьттинчо гойтуш ду Дагестанехь а, ши тIом лайначу Нохчийчохь гIело еш хилар а, харцонаш лелош хилар а.\nАдамийн бакъонашларъярхоша дийцарехь цигара бахархой балахьогуш бу тIемлоша деш долу тIелетарш бахьана долуш а, ницкъаллин структураша лелош йолу харцонаш бахьана долуш а.\nСтохка Amnesty International олучу организацино зорбане даьккхинчу рапортана тIехь дуьйцуш ду, ницкъаллин структурийн белхахоша, цхьа а деш таIзар а доцуш, Къилбаседа Кавказехь маьрша нах хьийзош хиларх лаьцна. Гунашев а, Гасанов а дIалаьцна болу нах санна, Iедалан белхахой мичара бу хаа аьтто бац нехан, цара адамаш дIадуьгуш.\nАмма зулам дина нах муьлуш бу хууш хилча а, и гIуллакхаш толлуш дац.\nГунашевца хилларг дийцича, кхузахь хууш дац иза кхелан хьалха хIуттур ву я вац.\nМагомедов Заур Гунашев Маратан адвокат ву. Цунна хетарг иштта ду.\nМагомедов Заур: «Цара дIалаьцна иза, доцу бахьана а кхоьллина. Харцо а кхоьллина, дIалаьцна хилла ца Iаш, и стаг кхечу республике дIавигина цара. Цхьа а вац иза бехке ву я вац бохург къастош. Иза лаьцна латтош ву. Кхин деш хIумма а дац».\nГунашева Аминина а, цуьнан гергарчарна а дац кхин хууш хIума. Уьш шек бу Гасановна бекхам бинарг иза тIехьийзаш хилла зуда хила мега бохучух. Цара дийцарехь, ша дуьтур дац Гасановна, ша а ца юьгуш, Гунашевн йиша маре йигар, бохуш хилла и зуда.\nГунашева Аминина хетарехь, цу зудчо харц тоьшаллаш а дина, вигина ву ши а лор. Гасанов веро а, шен хIусамда дIалацаро а гойтуш ду массо а стаг кхераманна къел хилар бохуш дуьйцу цо.\nГунашева Амина: «Нагахь иза а дIалаьцнехь а, иза а бехвинехь, тIаккха цхьа а вац кху республикехь цу баланах ларвала аьтто болуш. Со евзуш болу нах богIу со йолчу. Уьш боьлхуш хуьлу. Сан гергарнаш а, доттагIий а баьхкича сан хIинца ницкъ бац елха. Сан елха ницкъ бац, харцо хиларна хьовха, дан хIума ца хиларна, милла а кхача мегаш хиларна оцу жижигохьургана юкъа».


Гезгмашин-бутт 09, 2015\nЭзарнаш мухIажарш шинари Iуьйранна юха а гулбелла Будапештерчу Келети цIерпошта вокзалан хьалха. КIирандийнахь а, оршот дийнахь а Венгрин Iедало мигранташ новкъарло а ца еш, Малхбузенан агIор дIабохуьйтуш хиларна, Iуьррехь, кассаш схьайоьллушехь, Мюнхене йоьдучу цIерпоштина билеташ эцнера цара.\nАмма баха гIерташ сов тIех хиларна, ткъа цIерпошти чохь 300 стагана бен меттиг ца хиларна, дуккхах берш Будапештехь бисина. Шайн карара цхьаннах I50 герга евро а луш эцна долу билеташ дарна кхерабелла болу мигранташ ца теша, цу билеташца шаьш кхин цхьана баттахь а цIерпоштица дIадаха йиш хир ю бохучух.\nБехк а бац ца тешча, хийла Iехийна уьш Венгрерчу Iедалша кху тIаьхьарчу деношкахь, цкъа некъ маьрша а баьккхина, дIадохуьйту шу Австре а, Германе а, шайна лууче а олуш, тIаккха юха, олуш-кхетош хIума а доцуш, некъаш дIакъовлуш.\n3 сахьтахь герга некъ бу Будапештера Австрин коьртачу шахьаре Вене бан. Ткъа Венгрехь гулбеллачу мухIажарийн уггаре а боккхачу сатийсамийн гIаланах Мюнхенах уьш къастош берг 7 сахьатана герга некъ бу цIерпоштица.\nАмма масийта эзар чакхарма гIамаршлахь а, хIурдаца а, латтатIехула а некъ бинчу доккхачу декъехь Шемарчу мигранташна уггаре а чIогIа яхъйелла и тIаьхьарлера некъан кийсак, Европано, гIап хуьлуш, мигрантах ларйалархьама иттанаш шерашкахь керла-керла юкъедаьхна долу низамаш бахьана долуш.\nИ тIеоьхучарна вуно дера а, шога а долу низамаш доха а ца деш Евробертан лаьтта кхача мухIажарийн бакъо йоцийла кхеташ болу меттигера могIарера бахархой тайп-тайпанчу тобанашкахь вовшах а бетталуш, арабевлла мухIажаршна гIо дан.\nИшттачу цхьан тобан тIаьхьарлера акци ю, шайн долахьчу кегийчу машенашца а, минибусашца а Венгрера мухIажарш мехаза Австре схьабахкор. Цу Iалашонца I50 машенахь массийта бIе австрихо вахара Венгрин-Австрин дозане, цига кхаччалца Будапештера гIаш некъ бийр бу шаьш аьлла новкъабевлла болчу мухIажаршна дуьхьал.\nИ акци Фейсбукехула вовшахтоьхначех цхьаъ йолчу Венин яхархочуьнца Туберт Ингридца къамел хилира Маршо радион, машенийн ковр гулйеллачу Пратер Стадионехь.\nТуберт: „ ХIара акци юкъараллерчу могIарерчу нехан инициатива ю. Гергарчу хьесапехь дагардича, 140 тIера 150 кхаччалца машен вовшахкхетта кхузахь хIинцале а. Уьш Венгрица дозане новкъаевлла ю. Цига дIакхачале новкъахь дуьхьалкхетахь мухIажарш схьа а гулбеш, юха дозане кхаьчча, цигара мигранташ схьа а бахкабеш, кхин дIа цигахь гулбеллачу нахана хIун гIо дан йиш ю а царна хIун оьшу а хьовсуш арадевлла ду тхо.\nХIинца мухIажаршца хIоттаделлачу хьоло гайти, Европехь низамийн ситуаци мел адамалла хьоьшуш ю бохург. Адамалла гайтар зулам санна а туьдна, иза криминалалла санна лоруш ю иза.\nЦундела кхузахь гулбеллачу наха шайн арадовларца гойту Iедале, могIарера нах адамалла лардан арабовла кийча буйла. И бахьана долуш шайн Iедало гIуданаш тоха йиш я набахте бохка йиш хилар тергал а ца деш.\nИшттаниш дуккхаъ бу. Уратталла, Австрин цIерпоштин концерно ОьББс а аьлла кху хьолехь шаьш мухIажаршна гIо дийр ду, меттигерчу баккхийчу совдегарш а гайтина, шаьш мигранташна гIо дан кийча хилар.\nЦундела, суна хетарехь, массо а нехан ала йиш ю тахана, хIаъ, тхо кхеташ ду, Европера куьйгалла гуьнахь дац хIара санначу катастрофашна адамаллийца дуьхьал хIотта.\nЦундела низам дохийна аьлла тхаьшна гIуданаш дийр хиларх кхета а кхеташ, тхо хIетте а ара ца довлуш Iийр дац, аьлла. Цу мухIажаршна кхуза кхача гIертачу хенахь дуьхьал Iиттаелла йолу халонаш юстийла дац тахана царна гIо дан арадевллачу вайна дуьхьал хIуьттучу халонашца“.\nАла догIу, нагахь санна Австрин Iедало легала боцу мигранташ бахкош вогIуш волу меттигера вахархо лацахь, цунна 5 эзар евро кхаччалца гIула тоха йиш ю. Ткъа нагахь санна и саннарг Венгрин полисхошна гучувалахь, цунна пхеа шаре кхаччалца хан тоха йиш ю.\nХIетте а, долахьчу машенашца дозане а оьхуш, мухIажарш Австре схьакхуьйлучу меттигерчу бахархоша хIинцале а масех бIе мигрант сехьа ваьккхина Венгрица дозанехула. И болх беш Венгрерчу полисхошна гучу а ваьлла, лаьцна царех 4 стаг, контрабандалла лелош ву аьлла бехке а вина.\nОршот а, шинари а дийнахь мухIажаршна Венгрин Iедало цIерпоштица дозанал дехьа бовла магийтина хиларна, машенашца уьш схьабахкон арабевлачу австрихоша цкъачунна шайн акци хийцина – цара хIинца мухIажарш бахкорна метта царна цига, Будапеште, сурсаташ а, тIеюху хIумнаш а кхоьхьу.\nАмма нагахь санна Венгрин Iедало рогIера доза дIакъовлуш хилахь, муьлхачу а мIаьргонехь мигранташ Вене схьакхийла шаьш кийча хилар дIахаийтина Австрерчу юкъараллин жигархоша.\nТуберт: "МогIарера нах адамалла лардан арабовла кийча буйла..."


Гериев Жалавдин рогIерчу кхелехь\nМусаев: «Хьалха санна, йола а елла и процесс, хьалха санна, ерза а йирзина. Кхелан сацам белла сацам бу. Иза бакъонца чIагIбан йиш яц. Аппеляци тIехь оха иза ма-дарра яздина. Цунна дуьхьал ала хIума дац церан».\nГериев Жалавдин гIуллакх журналистийн тидамехь хилла ца Iаш, цуьнан терго къайлахчу сервисо еш хилар а гучудаьлла. Дукха хан йоццуш, кхеле пурба а дехна, цунна тIекхаьчнера ФСБ-н ши белхахо.\nДийцарехь, царна хаа лууш хилла Гериевс бинчу журналистан балхах. Ала догIу, махкахь тIаьхьарчу заманахь хаамийн гIирсаш а, журналисташ а тидамеъцна кхобу ФСБ-но.\nАдвоката Мусаев Iалавдис даредира, Гериев Жалавдина тIе а оцу хуькматера нах кхаьчна хиларх.\nМусаев: «Тахана цуьнга дош делира. Цо элира, шена кхел кхайкхийча, ша волчу ФСБ-н ши белхахо веанера, аьлла. Оха хIинца толлуш ду уьш хIунда бахана цунна тIе».\nКхелан кхарел хьалхарчу дийцаршкахь Гериев Жалавдин агIоно дехнера кхелахо Горбовцов Дмитрий коьртехь волчу коллегех ша ца теша, иза хийцахьара, аьлла. И арз юха а терго а ца еш дитарна реза вац адвокат Мусаев Iалавди.\nМусаев: «Лелачу низамашца, тхо ца теша шух, аьлла, арздича, кхелхочун ша дIавала а йиш ю, ца лаахь - ца вала а йиш ю. Низам ду-кх иштта. Цунна дуьхьал довла йиш яц вайн».\nШинарийдийнахь кхел хьочу Горбовцов Дмитрийс дихкира видео яьккха. Иштта, дихкира журналисташна процессан чоьнаш чохь хила а.


Идлибехь Асадан ши кема дохийна Туркойчоьно\nЗазадоккху-бутт 02, 2020\nШеман пачхьалкхан ши кема дохийна кIирандийнахь къилбаседа-малхбузерчу Идлиб провинцехь туркойн эскарша. Президентан Асад Башаран эскаршна а, Туркойчоьно гIо латточу оппозицина а юкъахь тIемаш бу цигахь дIабоьлхуш. Туркойчоьнан тIеман министралло бина и хаам. Асадан ницкъийн Су-24 олу ши кема ду дохийнарг, дийцарехь. "Туркойн кеманаш дохо гIертачу заманчохь" чудаийтина Шеман ши кема аьлла ю информаци. SANA агенталло хаамбо, шина а кеманаш чуьра пилоташ парашюташца чукхийсабелла, кIелхьарбевлла аьлла. Социалан машанашкахь видео яьржина, кеманех ракеташ кхеташ гуш.\nТуркойчоьнан тIеман министро кIирандийнахь дIахьедина, байначу беттан 27-чохь Идлибехь Шема пачхьалкхан кеманаша динчу тохарехь 30 сов туркойн тIемало вийначул тIаьхьа Туркойчоьно Шеман къилбаседа-малхбузехь "Весенний щит" операци йолийна аьлла.\nАсада а, цунна тIехIоьттинчу Оьрсийчоьно а Идлибан хьокъехь дина бертан маслаIат дохийна. Операцин Iалашо ю – туркойн дозанера Асадан эскар дIататтар. Шаьш йолийна операци оьрсийн эскархошна дуьхьал яц, Асадан армина дуьхьал ю боху Хонкарас.


Терроризмца возавелла хила тарлуш волу 200 дагестанхо ву лохуш\nЗазадоккху-бутт 25, 2021\n2020-чу шарахь Дагестанан бахархойх 10 стаг лецира Оьрсийчоьнан дозанал арахьа террористийн цхьаьнакхетараллашкахь лелла хиларх йолчу шеконца, кхин а 186 стаг ву дуьненаюкъарчу лехамашка велла. Иштта ду Дагестанан парламентан кхеташонехь мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин урхалхочо Магомедов Iадбурашида довзийтина терахьаш.\nТерроризман зуламийн декъахь хиларна дерриг а 2020-чу шарахь Дагестанехь лаьцна 61 вахархо, "Интерфаксо" довзуьйтучу шен дIахьедарехь Магомедовс боху, царех 26 ву "тебна Iачу тобанех".\nЦо дийцарехь, дина даккхале Iорадаьлла терроран ши зулам, йохийна террорхойн "тебна Iачу тобанех" пхиъ, дуьхьалоярна вийна 9 тIемало.\nТIемалошкара а, церан уьйрашкара а дахначу шарахь даьккхина 300 герз, 92 граната, минометан хIоьънаш, карахь йина оьккху коьчал, 21 эзар сов патарма, 150 кийла оьккху коьчал а, цунах бомба ен дуккха а гIирс а, аьлла Дагестанан полицин буьйранчас.\nЗазадоккху-беттан юьххьехь ФСБ-н куьйгалхочо Бортников Александра дIахьедира, Къилбаседа Кавказехь "таханенна терроран жигаралла а, бандтобанийн баьччанаш а хIаллакбина", аьлла.\nХьалхо, карара Зазадоккху-бутт болабелча, Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказерчу векала Чайка Юрийс а бовзийтира ницкъхоша бина болх. Цо дийцарехь, 2020 шарахь ницкъхоша 1,5 эзар лерина операци дIаяьхьина, вийна 45 тIемало. Лаьцна кхин а 113 низамехь йоцчу тIеман гIеранийн декъашхой – уьш бара терроран тохарш дац, ницкъхошна, маьршачу бахархошна зенаш дан арабевлла, элира Чайкас.\nОьрсийчоьнан куьйгалло кест-кеста дIахьедо терроризм эшийна, олий, амма регионехь нислуш лаьтта полицица тIеман тийсадаларш, терроран тобанашкара бу боху нах лецар. Иштта лецначу наха дукха хьолехь аьрзнаш до, шаьш харцонца хьийзадо, шайгара етташ тоьшаллаш даьхна, олий. Оцу хьоло а кхачабо нах радикализме, аьлла хета бакъонашларъярхошна.\nКавказ.Реалии сайто дуккхаза а яздина Къилбаседа Кавказехь терроризманна дуьхьал бен профилактикан болх эвсаре бацарх, къайлаха Iедалх летачарна дуьхьалбоккхуш беккъа цхьа ницкъ бен бацар мел кхераме ду.


Адвокат Ахмадова: Турбинера дов кхечу хорша дирзи\nМарсхьокху-бутт 21, 2017\nКарарчу сахьтехь дуккха а журналисташ бу Соьлж-ГIаларчу Старопромыслан кIоштан кхела хьалха. Тахана хила деза цигахь Турбина юьртарчу Тарамов Джамалайл а, Тазбиев Мохьмадан а девнан рогIера ладегIарш.\nЦеран адвокато Ахмадова Хьавас хаамбина Маршо Радиога, ша хир яц кхелехь, кхечу девнехь дакъалоцуш ю ша, аьлла.\nЦо ша кхеле хаам хаьажийна элира оцу хьокъехь.\n«Кхелехь Тарамовс а, Тазбиевс а дIахьедийр ду тахана, шаьш юхадовлу шолгIачу адвокатах Рутковский Владимирах, аьлла. Оцу бахьанийца кхел юкъахъяла декхаре ю балхах, дехьататта дезар ду ладегIарш» - боху Ахмадовас.\nАдвокато бечу хаамца, Тарамов а, Тазбиев а, юхьанца шаьшшиъ бехке вац, шайгара етташ даьхна дареш баьхнехь а, лерина ву шайна талламчас тIебаьхьна бехк тIеэца.\nБутт бу Турбинерчу шинна тIехь, и шиъ Шема тIаме ваха кечлуш хилла аьлла, дахначу Iай лацарца доьзна кхел йолийна.\nТалламо шайгара ницкъаша даьхна дареш, шаьшшинна тIехь гIело латтийна полицин белхахоша, дIахьедира Тарамовс а, Тазбиевс а йолаеллачу кхелехь.\nПIераскан сарахь Старопромыслан полице а бигина, йиттира шиннан гергарчарна, адвокаташа тоьшалла дарехь. Уьш декхаребина кегийнахе бехк тIеэцийта а, шаьш а, шайн юьртарчу 160 стаго а Оьрсийчоьнан инарла прокуроре дахьийтина арз юхадаккха а.


Дечкен-бутт 17, 2017\nКиевехь гIалан юккъехь полицин патрулан тобано сацийна хилла Mercedes ML машен. урхалла деш хилла дег1аца ши тапча йолу Гуьржйичоьнан махкахо Махаури Тимур.\nПолицино бинчу хаамца, Махаурин машен сацийна хилла зулам дина бевддачу нехан машенах тера ю аьлла. Таллам бича цуьнгахь карийна ши тапча а, патармаш а.\nМахаурехь хилла Шайх Мансуран цIарахчу нохчийн батальонан куьйгалхочо Чеберлоевскийс украинахойн маттахь яздина долу иччархочуьнан кехат.\nМахаури лоцуш яьккхина видео сихха яржийра интернетехь дуккха а зорбанан гIирсаша.\nУкраинин телевизионехула хилларг гайтича, и стаг баккъалла а шайн батальонера иччархо ву аьлла тIечIагIдира Украинехь антитерроран операци дIахьочу зонехь Мариупольна гергахь лаьттачу Шайх Мансуран цIарахчу нохчийн батальонан куьйгалхочо Чеберлоевский Муслима.\nЧеберлоевский Муслим: "Иза тхан эскархо ву. Тоьшаллан кехат оха делла ду цунна кхузахь. Тхан журналехь цунах лаьцна йоза а ду. И стаг оха гIуллакх эцна вахийтина вара Киеве".\nХилларг зорбанан гIирсаша мухха тидахь а Iедалша къастор ду бакъонца хилла цуьнгахь герз я ца хилла бохург элира Маршо Радионе вист хуьлуш Дудаев ЖовхIаран цIарахчу Украинера нохчийн батальонан хьалханчо Осмаев Адама.\nОсмаев Адам: "Iедало къастор ду-кх бакъо йолуш я йоцуш лелаш хилла иза (герзаца). Цхьа йист ер ю цунах. Низамашца леларш а хуьлу, кхиберш а хуьлу. Суна ца хаьа цигахь (билггала) хIун хьал ду".\nМахаури Тимур ву бохуш гойту стаг шена вевзаш вара Зона цIарца, бохуш дуьйцу Нохчийчохь шолагIа тIом боьдуш тIемалошца лаьмнашкахь леллачу нохчийн журналисто Анзора. ЦIе цуьнан дехарца хийцина ю.\nАнзор: "Цунна и цIе мичара яьллера хаац. Суна вевзачу хенахь а Зона вара иза. ТIом болабелча Шуьйта агIор кхаьчнера со. Зона чов хилла вара. Лаьмнашкахь ГIучун-кхаьлла олуш ю цхьа юрт. Цигара хиллера Зонин дай. Цигахь массо а хIума шен Iуналлехь латтош вара иза. Цера кертахь дара дерриг а - герз дерг а, кхин дерг а.\nОьзда а вара иза. Деза къамелаш а ца дора цо. Ша а товш кIант вара. Динца хьажца, динца дерг лардеш а гира суна иза цу заманчохь. Леларца а, массо а хIуманца а даго тIеоьцуш жима стаг вара иза".\nЦул тIаьхьа цунах хилларг ца хаьа шена, адам хийцалуш Iедал ду, шех жоп даладелча а доккха хIума долуш зама ю хIара бохуш вара Анзор.\nИсханов Хьусайн Нохчийчоьнан президентан Масхадов Асланан гIоьнча хилла а, Нохчийчоь маьрша йолуш парламентан декъашхо хилла а ву. И бахьана долуш тIамах хьакхабелла хиллачу нехан кхолламаш шен тидамехь латтош ву иза. Исхановс дийцарехь, дикачу хIуманца вевзаш вац Киевехь полицино лаьцна боху Махаури Тимур.\nИсханов Хьусайн: "Суна сайна гина а, вевзина а стаг вац иза. Амма суна хезна Туркойчура иза араваьккхина бохуш. Кхо стаг вийна бохуш цхьа хIума дара цунна бехке дуьллуш. Газеташкахь дешна ас иза. Юха Гуьржийчохь Лопота олучу меттехь хилларг бахьана долуш хьехош яра цуьнан цIе.\nЦо хIун лелийна ца хаьа суна. Цунах лаьцна бакъдерг дийцича ца хезна суна. Массо а агIор криминалан хIуманаш ду цунах лаьцна хезаш. Баккъалла а цунна тIехь уьш ду-дац ала а ца хаьа суна".\nАмма муьлхха а низам дохочу а, харцхьа лелачу а нохчочо дерриг а къоманна деш дерг зулам ду бохуш дуьйцу Исханов Хьусайна.\nИсханов Хьусайн: "Украина цхьа майда ю вайна политика лело аьтто хила мегар долуш хила мега. Дерриг а дуьне цунна гIо деш ду. Вай оцу Украинехь вайн цIе дикачу агIор яккхийтича вайн къоманна плюс хир дара.\nДихкина долу хIума лело ца деза. Масала, Киевехь герз лелор дихкинехь и низам лардан деза. Цуьнан цIе а яьккхина Тимур ву а ца боху цара. Нохчо ву боху. Вуьшта а вон йолу вайн имидж Украинехь а иза талхахь вайх тешам бовр бу украинахойн. ТIаккха вайна эшам бу иза. Оцу агIор и меттиг вай ларъян еза аьлла хета суна".\nЦхьаболчу хаамашца, Махаури дIахецна полицера. Амма иза тIечагIадан цкъачунна аьтто ца баьлла.\nЮха а гуьржаша юхаверзийна Музаев Сайхан\nНохчочуьнгара доцург даккха гIерта Тбилиси\nГуьржийчохь гуттар а карзахдуьйлу Iалам\nГуьржийчура парламентан харжамашкахь тоьлуш ю Iедалехь йолу парти\nСаакашвили: «Со цигахь хиллехьара, оха атта толам боккхур бара..."\nТумсо: ."Со дIалахь, я вийна карор ву, я дIа а хIоьттийна, байташ еша деза сан...»\nУкраинаца а, Гуьржийчоьнца а виза йоцу раж юкъаяккха некъ карийна Евробартана


Матто кхуллуш бу Даймохк\nКъона чкъор кхетош-кхиорехь мехала лар юьтуш, шен меттан сий дарца къахьоьгуш билгалваьлла ву къона яздархо Даудов Гилани.\nДаудов Гилани вина 1988-чу шеран 30-чу октябрехь, Iаламо къагийначу, адамийн дикалло хазйинчу Веданан кIоштарчу Тевзинахь.\nЦигахь чекхъяьккхина II шеран школа. КIентан бералла къаьхьачу тIеман шерашкахь нисъелла. Цо а шен лар йитина, дега-нене, Даймахке, матте болу безам чIагIбина кIентан.\nАс даима лардийр ду бIаьрхиш,\nСо винчу хьомсарчу ненан\nИза сайн декхар дуй хууш,\nСо хиларх къона я къена.\nДен амал кхиор ю. ларъеш,\nЯ цунна осал ца хилла.\nЦо суна хьехна некъ ларбеш,\nДахарехь юьхькIайн чекхвийла.\n3-чу классехь волуш дуьйна нохчийн меттан йозанан урокехь хьехархоша тидам бина дика язъеш, шера йоьшуш волчу дешархочун Даудов Гиланин.\nТIом болчу халачу хенахь, свет ца хиларна, телевизор йоцуш, алссам книгаш йоьшура ша, царах самукъа а долуш, бохуш, дуьйцу Гиланис. А. Сулеймановн, А. Айдамировн, Ш. Арсанукаевн дийцарша, романаша, байташа ойла литературина тIейирзина, байташ язъян волавелла 9-чу классехь волуш. Чекхъяьккхина Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультет.\nГиланин дийцарш, стихаш зорбане евлла «Нана», «Орга» журналаш тIехь а, «Даймохк», «Керла дахар», «Хьехархо», «Кадыровн некъ», «Гумс» газетийн агIонаш тIехь а, ткъа иштта «Синмаршо» цIе йолчу къоначу яздархойн юкъарчу гуларехь а.\nБелхаш бина Тевзанарчу юккъерчу школехь а, «Исламан зIаьнарш» газетехь а.\nКарарчу хенахь болх беш ву ГБОУ «Дешаран Центрехь» заьIапчу берашна интернет гIирсашкахула нохчийн мотт а, литература а хьоьхуш, цаьрца юкъара мотт карош, шен белхан мах хууш схьавогIуш ву иза. Республикин тIегIенехь дIахьош долчу къовсадаларшкахь жигара дакъалоцу Гиланин дешархоша. Къона чкъор кхетош-кхиорехь мехала лар юьтуш, шен къоман меттан сий дарца къахьоьгуш билгалваьлла ву къона яздархо, хьехархо. Белхан накъосташа а лаккхара мах хадорца, дозаллица дуьйцу Гиланис бечу белхан хьокъехь.\n2016 –чу шарахь республикерчу нохчийн меттан хьехархошна юкъахь дIадаьхьначу къовсадаларехь «2016 шеран нохчийн меттан тоьлла хьехархо» чекхваьлла Гилани.\nНохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министерствон гIоьнца Нохчийн Республикин къоначу хьехархойн ассациацино «Нохчийн мотт - сан дозалла» аьлла дIадаьхьначу къовсадаларехь I-ра меттиг яьккхина Гиланис.\nРоссин Федерацин яздархойн Союзан а, Россин Федерацин журналистийн Союзан декъашхо а ву Гилани.\n«Матто кхуллуш бу Даймохк» бохучу дешнашна тIеIаткъам бина, оцу новкъахь къахьегар шен декхар хеташ ву ша, бохуш дуьйцу Гиланис.Ешархоша дика тIеоьцу Гиланин проза а, поэзи а.\nТаханлерачу дийнахь вайн кегийчу нахана, тIекхуьучу чкъурана доккха масал ду Гилани, хIунда аьлча, шен байташкахь цо хIоразза а хестабо Даймохк, нана, нохчийн йоI, Нохчийчоь, иштта марзо кхуллу цо нохчийн матте.\nГиланин дешнаш мукъаме дерзийна Нохчийн Республикин хьакъволчу артиста, нашидаш алархочо Эсамбаев Iийсас.\nГиланин кхолларалла лакхарчу тIегIан тIехь кхуьуш схьайогIуш ю тахана а.\nДахаран хазна ю нохчийн мотт тахана,\nЛакхене гIулч йоккху гIирс иза бу.\nБуьсур бац ненан мотт шен некъах боьхна,\nИ кхион яхь йолуш кIентий мел бу.\nНохчийн меттан, шеко йоццуш, сий дийриг хилар, цу тIехь къахьоьгург хилар гойту Гиланис.\nОбновлено (26.04.2018 11:40)


Нохчийчоьнан бусалбанийн динан урхаллин беркате болх\nХууш ма-хиллара, Нохчийн Республикин бусалбанийн динан урхаллехь бахархой т1елоцуш, цара т1едеанчу г1уллакхе хьовсуш билгалдаьхна денош ду. Муфтина а, цуьнан заместительшна а, г1оьнчашна а т1ера дуьйна охьа муфтиятехь мел волу белхахо шайна т1едеана долу нехан г1уллакх кхочушдан хьожу. Мел чолхе г1уллакх дохьуш шайна т1е стаг ваг1ахь а иза тосий, я д1аттотий ца дуьту цара. Бахархой т1елацар муфтиятехь муха д1ахьош ду хьажаран 1алашонца «Ан-Нур» газетан корреспондентан къамел хилира Муфтин г1оьнча волчу Альбиев Мусаца.\n– Ассаламу 1алайкум, Муса. Де беркате дог1ийла хьан.\n– Муса, вайн къамел д1адолош хатта лаьара муьлхачу деношкахь хуьлу бахархой т1еэцар?\n– Нохчийн Республикин бусалбанийн динан урхаллехь бахархой т1еоьцу денош шот, к1иранде доцурш дерриш ду. Оршот т1ера еарийн де кхаччалц - 10:00 - 16:00 даллалц, делкъанна сада1ар хуьлу 12:00 - 14:00 хеначохь. П1ерасканан дийнахь - 9:30 - 16:30 даллалц. Рузба даран, садо1у хан - 11:30 - 14:30. Цул совнаха, х1ора беттан т1аьххьара к1иранде Муфтин Межиев Салахь-Хьаьжин бахархой т1еоьцу де ду.\n– Дукха хьолахь х1ун хаттарш дохьуш бог1у кхуза?\n– Дукхахболу нах доьзалшна юкъара дов дерзо лууш бог1у. Да-нана д1асакъаьстинчул т1аьхьа дена, я нанна бераш ца гойту олий бог1урш хуьлу. Шайн ц1ийндайшка, шайн берашна т1е юхабаха лууш болу зударий бог1у, иштта дохкобевлла, шен х1усамнана юхаяло некъ лоьхуш болу божарий бог1у. Т1ера да д1аваьллачул т1аьхьа бухабисина бахам нийса муха бекъа беза ца хууш, иза къуьйсуш баьхкинарш хуьлу. Дагабовла баьхкинарш хуьлу, цхьацца динца долу хаттарш дохьуш баьхкинарш хуьлу. Муфтияте мел кхочуш долу г1уллакх толлуш, шар1о бохучунна т1е а далош къастош ду.\n–Шен г1уллакх дохьуш веанарг милла а т1елоцуш вуй аш?\n– Дера ву-кх. Тхуна бен дац т1евеанарг муьлха г1уллакх дохьуш веанехь а. Тхо цуьнан г1уллакхе хьовсур ду. Цул совнаха, бахархой т1еэцаран хан чекхяьллачул т1аьхьа чоьхьабевлла, д1аязбелла бисина нах белахь, уьш чекхбовллалц болх беш 1а тхо. Дала мукъ лахь, кхид1а а 1ийр ду.\n– Дала мукъ лахь. Цу наха деанчу г1уллакхна т1ехь накъосталла дар хуьлий?\n– Дера хуьлу. Накъосталла ца далуш цхьа наггахь верг бен ца нисло. Масала, бераш ца гойту шена олий йог1у цхьаъ. Ткъа оцу берийн да и бераш эцна кхечу махка д1авахана хуьлу. Т1аккха а, иштта ду аьлла ца 1аш, оцу ненан шен берашца з1е хин йолу аг1о лаха хьовсу тхо. Д1авахачуьн ц1ахь болу гергара нах схьа а кхойкхий, цаьрца барт бан хьовсу. Х1унда аьлча, кхуза вог1уш верг шен цхьа г1айг1а, бала, сингаттам бохьуш вог1у. Вай Делах кхоьруш ду, бусалба ду, Ахьмад-Хьаьжин некъ д1ахьуш ду, цундела тхо, тхайн ма-хуьллу, церан г1уллакхе хьовсу, нийсо ян а г1ерта.\n– Кхочушдан уггар чолхе хетарш муьлха хаттарш хуьлу?\n– Суна уггар чолхе хеташ дерш берашца доьзнарш ду. Масала, цхьана аг1оно важа дика ца йуьйцу. Хьо д1а т1аьхьакхиавоьлча иза иштта хила а хуьлу. Ткъа цу берех къахета, церан бехк ма бац иза. Мухха делахь а, берана шен да, нана ган лаьа, церан марзо эца лаьа. Нийса сацам ца бахь, Далла гергахь а, нахана гергахь а бехк тхан хир бу. Цундела иштта долу хаттарш кхочушдан хала хета суна.\n– Ойла ян воьлча баккъал а чолхе г1уллакхаш ду уьш. Аш бинчу сацамна реза хуьлий, иза кхочушбеш д1акхоьхьий наха?\n– Реза боцурш хуьлу. Дуьхьалбевлла нах хуьлу. Делан дуьхьа аьлча а, къар ца луш берш хуьлу. Т1аккха уьш реза бан г1ерташ и нах юх-юха схьакхойкхуш, цаьрца сахьташкахь къамелаш до, царна а, вукхарна а х1ун лаьа, стенна реза бу хьожуш, сацам бо. Бакъду, корта, дог лазадолу, к1адло. Делахь а вайн республикин Куйгалхочо бина кхайкхам, цо т1ебиллина болх бу х1ара. Цундела и нах тхаьш бинчу сацамна т1ера ца бовлийта, дерриг т1еяздина кхехат кечдой, уьш реза а болуш, цаьрга куьг яздойтий, барт бой, д1абохуьйту.\n– Кхечу районашкахь юй иштта шен г1уллакх эцна т1еваха мегаш, т1елоцуш меттигаш?\n– Х1ора районан администраци чохь бахархой т1еоьцуш къеда ву, х1ора юьртахь имам ву. Нагахь санна церан ницкъ ца кхочуш х1ума нисделча, цара иза муфтияте схьакхачадо. Цул т1аьхьа цу г1уллакхна т1ехь оха болх бо.\n– Ткъа шена луург, районерчу къедана т1е ца воьдуш, ма-вогг1у муфтияте ван йиш йолуш вуй?\n– Шена лаахь ма-вогг1у муфтияте ван йиш йолуш ву х1ора а. Амма цо шен г1уллакх цкъа хьалха шен районехь д1ахьедича цуьнан г1уллакх къасторехь сихо хила мега. Х1унда аьлча, хьан районехь иштта нах бу, церан иштта бала бу, иза талла а таллий, хьайга х1ун дало хьажа олий оха д1ахьедо районерчу къедане.\n– Муса, аш деш дерг вайн къомана ч1ог1а мехала г1уллакх ду. Ткъа вайн къамел дерзош, вайн къоме х1ун эр дар ахь?\n– Къоме кхайкхам бан лаьара суна. Ненах бер ма хьегадахьара, цуьнан хьакъ Далла гергахь доккха ду. Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ялсамани ненан когашкахь ю аьлла. Цуьнан маь1на нана реза ярци бен ялсамане кхочур дац бохург ду. Ткъа тахана оцу ненах и бер доккхий, ша цхьаъ леладо бохуш лела дай. Ас дехар до, ма леладахьара аш оцу тайпа х1уманаш, оцу нанна гайтахьара аш, шайн санна, цуьнан а долу бераш, уьш вовшах хьега ма бахьара аш. Кхин а цхьа кхайкхам бан а лаьара. Х1окху муфтиятехь тхо мел ду, кхуза мел веанчуьнга тхо хьовсур ду, накъостий хир ду. Шайга къаста ца луш бала белахь муфтияте схьадуьйла, оха тхайн ницкъ кхочучу аг1ор шуна г1о дийр ду, Дала мукъ лахь.\n– Дала мукъ лахь. Дела реза хуьлда хьуна, Муса. Дала аьтто бойла шун кхид1а х1ара болх иштта д1акхехьарна т1ехь.\nОбновлено (26.09.2017 12:22)


ПЕТIАМАТАН КХОЛЛАРАЛЛИН БIАЬСТЕ\nМахмаев Джамалди, яздархо\n(Литературин хьармехь шен меттиг карийначуьна\n1илманчаша ч1аг1до: муьлхха а керла киншка араялар къоман кхетам кхиаран билгалонех цхьаъ ю. Говзачу поэтан, яздархочуьна дика киншка араялар авторан толам хилла ца 1аш, вайн ерриге литературан кхиам лара бог1у. Ас т1етухур дара: еша дог дог1уш, ешарх ца к1ордош йолу киншка дика совг1ат ду къаьсттина кегийрхошна, х1унда аьлча, иза къайле а яц, уьш т1аьхьарчу хенахь киншкашна мелла а херабевлла дела.\nБакъду, и тайпа совг1ат – керла киншка– х1инца, Делан къинхетамца, кест-кеста кхочу вайна. Ишттачех цхьаъ ю тахана вай хьахон ерг.\nСо ала ца кхиънарг соьгахь а дуьсуш,\nХеназа хадахь сан дахаран некъ,\nСан кхоллам сецначохь илли ца дуьтуш,\nДехар до, доттаг1а, даккха и чекх.\nУрокехь дешархошка санна, цхьа хаттар дала лаьа: маса шо хир ду аьлла хета шуна и мог1анаш яздинчун? Билггал хууш воцчуьнга нийса жоп далалур дац. Х1унда аьлча, дахаран къахьо, марзо, цатешам, хазахетарш гина, 1аьткъина, цара зийна, г1еметтах1оттаран зил т1ера схьакъаьстина, дуьненан хиламийн мах хадо а, синц1еналла йовза а кхиъначо бен яздийр дац и дешнаш.\nКхузахь ларамаза дагадог1у нохчийн евзаш йолчу поэтан Ахматова Раисин мог1анаш:\nДоттаг1ий, я седа, я малх гур боцуш,\nДуьнен чохь со шайца йоцчу хенахь –\nДекийта сан иллеш, со карлайохуш,\nКхерстийта даиман вайн лаьтта т1ехь.\nГоьбевллачу поэтийн кхоллараллица къоначийн говзарш юстар хьалхарчийн маь1на лахдеш, кегийнаш царел лакхабахар санна хета ца деза. Мелхо а, баккхийчу хьекъалчаша гайтинчу нийсачу новкъа бог1уш, церан ламасташна, мехалчу весеташна къонанаш тешаме хилар гайта г1ортар ду иза.\nХ1аъ, дахаран шераш цкъачунна к1езиг делахь а, лакхахь хьахийна и мехаллаш йовза кхиъна Петирова Пет1амат. Цуо уьш вайна а йовзуьйту «Сатийсаман заза» ц1е йолчу шен хьалхарчу киншкица.\nВайн литература а, дикка шерашкахь цхьаьна болх беш хиларна поэтан пох1ма а дика девзачу халкъан яздархочо Хатуев 1абдулхьамида хьалхара дош яздинчу гуларх лаьцна дийца атта-м дера дац, х1етте а сайна хетарг ала лии-кх суна.\nМуьлххачу а киншках къамел долош хаттар х1отта тарло: стенах лаьцна ю иза? «Сатийсаман заза» – безамах лаьцна ю. Ткъа иштта безаман хама бан цахуучеран осалаллех, доттаг1аллин мах цабевзачеран синк1езгаллех, синтеме йоцчу г1айг1анах, кханене болчу сатийсамах, дог ц1енчу къинхетамах – доцца аьлча, дахаран синмехаллех.\nБезамах лаьцна яздаза поэт наггахь а хир вац. Х1оранна иза шен б1аьргаца, шен кхетаман лакхенера го. Цхьаверг цуьнга «ломал дехьара йо1 ган лууш буьхьар х1уьттучу малхаца» хьоьжу, вукхо иза… «бай т1ера додамаш п1елгаш т1е йохуш…» лоьху, ткъа кхечуьнан «…безам шалхонца лечкъина буьйсанан бодашлахь байра…» Литературехь цкъа а ширлур йоцу тема ю иза, жималла, къоналла, 1аламан хазалла санна.\nПетирован байташ мелла а къаьсташ ю маь1ница, чулацамца, безаман мах хадорца, цуьнга болчу лехамашца а, яздаран хот1аца а. Пет1аматан лирически турпалхо ч1аг1ъелла амал, дуьнене хьежам, дахарехь шен меттиг ларъян, синлааман эла хила хьуьнар долуш, кханенах тешна ю. Пет1аматан лирически турпалхочо, наггахь тешамазалло дагна, ойланна эшам беш мур баг1ахь а, латкъам ца бо, хьаналчу безаман ц1еналла ларйо:\nБаркалла боху ас ца лоьхуш х1илла,\nХьайн дагахь ма-дарра аларна схьа.\nШен бехк т1елацар а доьналла хилла,\nШалхенаш безамца еъна яц цкъа а.\n(Баркалла боху ас.)\nМоттарг1а, к1езгалла ца еза цунна (лирически турпалхочунна). Мел 1аткъаме делахь а, йохьах ца юху иза. Цунна хьанал, даггара марзо еза, дегаза, цхьа ц1арна долу гергарло т1е ца лоцу:\nДагахь цхьаъ лечкъадеш,\nсхьа кхин ма дийца.\nВазвала кеп х1иттош,\nдешнаш ма кхийса.\nхьулъян ма г1ерта.\nХьайн соьца шовкъ яцахь –\nХилаза ца далахь,\n(1ехош ма дийца.)\nХ1ун ю техьа безам? Цу хаттарна дуьззина жоп дала х1уттур вац ура-атталла дахаро вахчийнарг а. Петировас шатайпана маь1на до:\nХ1ораннан шен-шен бу безам,\nШен-шен ду терза и оза.\nКхузахь «шен-шен» тавтологи яц, аьллачун маь1на ч1аг1дар ду. Нагахь безам оьзда, хьанал белахь – цо «бералле вуьгур ву генна, дог-ойла г1аттор ю т1ома, 1амор ву седарчех ловза» (циггахь).\nАмма, безам цкъацкъа экаме хуьлу, леррина ларбан, 1алашбан безаш (нийсса аьлча-м, безам даима бу иштта).\nЦу т1ехь цхьамма ледарло я ямартло гайтахь, вукхуьнан – шолг1ачуьна – г1айг1а язлой, деган 1ийжаме йоьрзу. Ишттачохь а доьналла гайта, гора ца х1отта некъ карабо авторан лирически турпалхочунна:\nСо йоьлху вай къастар далхош,\nДуьнене сайн лазам балхош.\nИ хьулбан собар а лоьхуш,\nКхолламе хьо юха воьхуш.\nНаггахь зудчуьнгахь товш йолу («Со зуда ма ю!» – олур-кха нохчийн евзаш йолчу поэта Ахматова Раисас а) эсала г1орасизалла гайтахь а, шех тешначунна накъост, г1оьнча, верас хилла д1ах1отта кийча ю Пет1аматан лирически турпалхо.\n«Замано ца кхоош шерийн мохь белча,\nИ базлой ма гайта хьуо г1ийла суна.\nШерийн мохь байбина, де серладаккха,\nХьоьцанна д1ах1отта со хир ю хьуна».\nИ мог1анаш юха а дуста мегар дара Р. Ахматован «Хьо волчу йог1у со» байташца (Р.Ахматова, «Цхьаьнакхетар», 1978, аг1онаш – 170-171), делахь а суна кхузахь дало лаьа халкъан безаман эшарера мог1анаш:\nДе кхоьлина дара алий\nХьо ца вог1уш ма висалахь,\nДе кхоьлина ца хилийта –\nСо малхаца г1оттур ю.\nБуьйса 1аьржа яра алий,\nХьо ца вог1уш ма висалахь\nБуьйса 1аьржа ца хилийта –\nСо баттаца кхетар ю.\nВайна аьттехьа а дагахь дац къоначу поэта шен байташ цу хьостанех пайдаоьцуш, царна т1е тийжаш язйина бохург. Х1ун гойту ткъа цу дустарша? Дера гойту нохчийн барта кхоллараллин а, денна кхуьуш схьайог1учу йозанан литературин а орамаш цхьаъ хилар, уьш вовшашца герггара уьйр йолуш, йоьзна хилар: барта кхолларалла халкъо кхоьллина, кхуллуш ю, муьлхха а поэт, яздархо а – халкъо кхуллуш, халкъана г1уллакх деш ву. Халкъ ца хилча цхьа а поэт, яздархо хир вацара.\nЦхьана хьекъалчас ма-аллара, дахар – иза дахар ду, ирзу ахар я кхан доххал некъ бар хилла ца 1а. Цигахь нисло хазахетарш, цатемаш, кхиамаш, эшамаш, сингаттаме кхоларш а, дог хьоьсту маьлхан з1аьнарш а. Уьш цхьабосса ловш, халонна гора ца х1уттуш, толамех кура ца довлуш, хьалхахьа д1абахаре, ирсехьа къийсаре кхойкху поэта шен ешархошка:\nДоттаг1а, хилалахь кийча,\nВайн некъан халонаш лан хьо.\nНислахь а когаш к1ел очакх,\nИрсехьа г1улч яха ондда.\nДоттаг1ех, доттаг1аллах йолу ойла коьртачех ю Пет1аматан байташкахь.\nГуларна юкъаяханчу 79 стихотворенех иссанна т1ехь дейттаза даладо цо и дош. Т1аккха веккъа цхьана доттаг1чуьнга деш къамел дуй хьовха иза? Суна-м автор вайца – шен ешархошца – массаьрца а къамел деш санна хета, вай дерриш а шен доттаг1ий а лоруш.\nХ1ун билгало, х1ун маь1на ду доттаг1аллин, маца, стенна оьшу доттаг1? Цу хаттарна жоп луш, к1орггера философин маь1на долу дешнаш даладо автора:\nЦкъа мацах, шайн некъаш\nБезамо хаьттина, бах,\n– Алахьа, со болчохь\nхьо х1унда оьшу?\nСоьгарчу ирсал т1ех\nх1ун доьху ахьа?\nТкъа доттаг1алло… жоп делла, кураллин хьу шеца йоцуш:\n– Ахьа къахьо йитинчохь\nДог эца оьшу.\nХ1аъ, ч1ог1а ду дотаг1аллин маь1на… Кхузахь сайна дуьйцуш хезна цхьа хабар дало лаьа. К1орггера бусулба дешар дешна, 1илма долуш хилла, боху, цхьа стаг. Массара а сийдора цуьнан. Къаьстташ цуьнца г1иллакхе волчу цхьана жимчу стага цкъа дехна, боху, 1еламстаге, шен доттаг1 хилахьара хьо аьлла:\n– Доттаг1алла жоьпалле, деза дукъ ду, – жоп делла вукхо, – т1елаца х1уттур вац со. Амма хьуна лаахь, тахана дуьненахь а, кхана дог1у долчу къемата дийнахь а хьан ваша хила реза ву со.\n– Вуй! – цецваьлла жимха, – аса-м ваша хила ала бег1ийла ца хетта хьахийра доттаг1алла. Вешел веза ву техьа доттаг1?\n– Ву, – ч1аг1дина воккхачу стага. – Къемата дийнахь шина доттаг1чух цхьаъ жоьжахате, важа ялсамане ваха язвина а волуш, хьалхарчунна Дала геч ца дахь – шолг1аниг а цуьнца жоьжахате ваха везаш ву.\nИштта доттаг1алла ду Пет1амата хесториг, иза ша а кийча ю массо дог ц1енчу, хьаналчу, тешамечу адамийн доттаг1 хила.\n«Дика-вуон лайначу, алссам зеделларг долчу, дахаро вахчийначун санна дека Петирован аз, ханна ша йоккха а йоццушехь», – яздо Хатуев 1абдулхьамида. – Пет1амат Дала тайп-тайпана аг1онаш йолу хьекъал деллачех ю» (юьйцучу гуларан 10, 11-г1ий аг1онаш). И дешнаш ч1аг1деш дуккха а байташ ю гуларехь. Тидамца ладог1ийша деган к1оргенера бухдуьйлу илли хилла декачу х1окху мог1анашка:\nХ1ай г1ийла ойланаш, т1улгал а язъелла,\nШу х1унда хьийза те хьеречу сан коьрте?\nХ1ун цатам хили те кийрарчу сан дагна,\nДакъаза ер те со я хир те декъала?\nХ1ай кхана дог1у де, малхал а хазделла,\nХ1ун дохьуш дог1у хьо – со ело я елхо?\nХьоь хьоьжуш г1айг1ане сатийса к1адъелла,\nХ1ай кхоллам, дийцахьа, х1ун кечди ахь суна,\nИрсан не1 йилли те я даьсти вонан ков?\nШеконо гатдинчу даго и хаттарш до,\nБен дацаран ойланца ца ешало шатайпа син1аткъаме йолу стихотворени – «Нана, хьо кхетар ю». Цуьнан къинхетамца, догдикаллица, лам санна долчу собарца ненан васт х1оттош, автора цуьнца бусту шен кхоллам. Ткъа иза, кхоллам, аттачех ца хиллачух тера ду:\nНана, хьан йозаллех дош яздан юлий,\nКъолам а буйнахь со ойлане йолу.\nХьох олу х1ора дош сайн сица луьттий,\nЛегашка шад х1уттий, сакарзахдолу…\n…Нана, хьо кхетар ю латкъамаш цабарх\nХьайн йоь1ан кийрахь а дера дарц хьоькхий.\nДенна а и гушшехь ахь ботту кийра,\nЦо шена ца гучу берашна боттий.\nПет1аматан кхоллараллехь цхьа б1аьрла башхалла хаало. Иза йоцийчу стихотворенийн говзанча хета суна. Литературехь дуьххьарлера г1улч яккха буьйлалурш гуттар бохург санна еха, яккхий стихаш язъян лууш хуьлу. Сихха «воккха (йоккха) поэт» а хилла, шена т1е тидам бахийта лаар а дац (иштта 1алашо хилар х1умма а бехке а дац).\nБахьана, суна моттарехь, кхин ду – ша дагалаьцнарг, шен ойла к1еззигчу дешнашца юьззина гайта цахаар. Иза кхачамбацар я пох1ма лахара хилар лара а ца дог1у – дахаран к1оргалле кхача воьлча зеделларг алсамдаларца карайоьрзу и говзалла. К1еззигчу дешнашца дуккха а ала хаар Дала деллачу пох1маллин билгало ю\nМасална цхьаъ ялийча а тоьар ду:\nДависа, йиш хилча х1ораннан дагчу\nСайх тешам кхоллалун аьхналла яржо.\nДахаран цатемаш дохк санна баржош,\nПарг1атчу озаца синтем д1акховдо.\nШолг1а башхалла – парг1ат рифма ялар я мог1анийн чаккхенашкахь – клаузулашкахь – дешнийн декар цкъацкъа цхьаьна я цхьатера дог1уш цахилар. Аьллачух нийса кхетийла луур дара: рифма яц я талхайо бохург дац иза. Дуьххьал-д1а рифмица маь1на нисдан ца г1ерта Пет1амат – маь1ница рифма нисйо цо, ша дагалаьцнарг ала оьшуш долу дош яздо. Ишттачу байташкахь чоьхьара рифма хуьлу:\nЦхьа ирс ду безамо дог дузар,\nШолг1аниг – кхечуьнца и декъар.\nТкъа ирсан лакхе ю – дахаро,\nЧаккхе шен безамца йоьзнехь.\nИштта байташ верлибран мог1аре х1итто ца йог1у: верлибр – иза, хууш ма-хиллара, рифма а, байташкахь мог1анийн барам а, мог1анашкахь – дешнийн барам а лар ца беш йолу поэзин шатайпа кеп ю. Парг1ат рифма ялоран масал вайна карадо нохчийн литературан классикийн поэзехь а.\nДахарехь адаман меттиган хьокъехь ойланаш йо Петировас «Декхарш» стихотворенехь. «Вайн дахар дерриге декхарех ду», – боху цо. Во1, йо1 – дений, нанний, и шиъ – доьзална, йиша-ваша – вовшашна хьалха декхарийлахь хета поэтана. Коьртаниг – Даймахкана хьалха долу декхар лору автора:\nХьан Даймохк, юьртахой, йижарий хьоме –\nТкъа церан декхарх вер вуй-те цкъа?\nКхузахь дага муха ца лоцур Мамакаев Мохьмадан лийрдоцу мог1анаш:\nДаймехкан сийлахьчу декхарна\nДуьненахь массо а деха вай.\n(М. Мамакаев, Зама.)\n«Сан бахам» стихотворени т1ехь къоначу поэтана Петирована хетарг цхьаьнадог1у д1адаханчу б1ешеран 70-чу шерашкахь г1араваьлла хиллачу Дикаев Мохьмадан изза ц1е йолчу байтийн ойланца:\nСан бахам бац хьуна дешица бустуш,\n1аьржачу денна ца гулдина жовх1арш…\n(П. Петирова, Сан бахам.)\nЯц сан г1аланаш,\nЯц сан реманаш,\nЮьртахь со вазвина…\nШиммо а коьрта бахам – шаьш халкъана динарг лору: Дикаев Мохьмада – т1аьхьенна дитина бакъдолу илли, Петировас – шен новкъахь (и цкъачунна боца белахь а) дина дика г1уллакхаш.\nГовзачу, вайн литературан классикаш хилла поэтийн байташца юста мегар долуш стихотворенеш к1езиг яц «Сатийсаман заза» гуларехь. Исбаьхьаллин суртх1отторан г1ирсех хаарца пайдаоьцу Пет1амата. Аьлларг масех масалца т1еч1аг1дер вай.\nАмплификаци (цхьанатайпанара я грамматически цхьанакепара дешнаш далор):\n«К1еда а, чорда а, эсала, къиза а,\nМекара, догц1ена, х1иллане, догдика,\nМайра а, стешха а, ямарт а, тешаме\nАмалш лов, дуьне, ахь, ца духуш хьайн собарх».\n(П. Петирова. Ахь муха лов.)\nАпострофа (чохь садоцчу х1умане, адаме санна, къамелдар):\nМаржа, сан кхолламан некъаш,\nАш мича кхачор ю кхана?..\n(П. Петирова. Кхолламан некъаш.)\nЦунна масалш кхин а дало йиш яра. Делахь а цхьайолчу байтийн ц1ерш яьхна юьтур вай: «Г1ийла ойланаш», «Сан б1аьсте», «Даге», «Дог ца диллина», «Декалаш, безаман иллеш».\nАфоризмаш – олу дукхахболчара, ас-м царех хьекъале дешнаш эр дара, уьш дукхахьолахь кицанех хуьлу: «Массарна ца делла эхь, ийман, яхь («Ахь муха лов?»), «Х1ораннан шен-шен бу безам, шен-шен ду терза и оза» («Безам»), «Вайн сийлахь декхар ду дерриге лан 1амар» («Заманан болар»), «Бертаза хьомсара хилалур вац», «Шалхенаш безамца еъна яц цкъа а» («Баркалла боху ас»).\nАллитераци а хаало Петирован цхьайолчу стихашкахь (маь1на б1аьрладаккхархьама цхьа аз (элп) кхастор. («Хетара», «Х1ун бахьана дара?», «Цецъюьйлу ойла», кхиерш).\nИнверси ( дагалаьцнарг нийса, хаза алархьама, предложенера дешнийн грамматически бакъонашца йог1у меттиг хийцар): «Генахь хир ду, вовшийн гур дац кхин» («Марша 1ойла»), «Алахьа, доттаг1а, х1унда…» («Алахьа». Исс мог1а бен боцу и стихотворени ерриг а инверсих лаьтташ ю) и. д1.кх.\nХьо цигахь – ворх1 ломал дехьа,\nСо кхузахь – ворх1 ломал сехьа.\n(Вайшиннан юккъера доза.)\nТеш лийцина сирла шовда доьлху,\nГечдар доьхуш, г1ийла узам беш.\nВай хьистина ча такхийна тача\nГ1ийла сега соьца лоьцуш бехк».\nГовза пайда оьцу Пет1амата рефренах а ( цкъа аьлларг ма-дарра я к1еззиг хуьйцуш х1ора строфахь юх-юха алар), риторически (жоп ца лоьху) говза хеттарех а.\nСинкопа (стихан бараме хьаьжина, маь1на а ца талхош, дош дацдар) а карайо Петирован цхьайолчу стихашкахь:\n«Тидам бе ас лелочу г1илкхан» – г1иллакхан меттана, иштта «упхи т1е» – упханна т1е, «нийсаршца» (нийсархошца), доттаг1че (доттаг1чуьнга), кхиерш. Амма Пет1амата цкъацкъа дош дахдеш меттиг а йог1у: доттаг1а (доттаг1 меттана), мостаг1а (мостаг1 меттана). Синкопан цхьа кеп юй-техьа иза? Сайггара иштта ч1аг1дан ца х1утту со, иза литературан теори толлучарна дика хуур ду.\nКхин ши стихотворени ю шайна т1е тидам бахийта езаш (говзанчийн тидам):\nхьалхарниг – «Бехк буьллур буй-техьа?» (аг1онаш 88-89). Иза ялх мог1анах лаьттачу байташца (строфашца) язйина секстина (ялх мог1а) ю аьлла хета. И кеп вайн литературехь дукха ца нисло (я сан тидам ца хиллехь а). Оцо гойту, Минкаилов Эльбруса билгал ма-даккхара, вайн поэташ… «шира жанр денъян а ца г1ерташ, цуьнан таронех пайда а оьцуш, стихан керла кеп кхолла г1ерташ хилар» (Э. Минкаилов, Нохчийн стихъх1отторан цхьадолчу хаттарехь, «Нохчийн литератураххий, барта кхоллараллаххий», 2007ш., аг1о 15).\nИштта ала дог1у «Зама а хетийца меллаша йоьдуш» стихотворених («Орга №7. 2009ш., аг1онаш 60-61). Кхузахь 4 байт (строфа) ю, 16 мог1а. Иза сонетах тера хета. «Тера хета» боху ас, цуьнан (сонетан) керла кеп и ю сайна моттарна. Сонетан байт (строфа) 14 мог1анах лаьтта аьлла, билгалдина литература талларан говзанчаша. «Зама а хетийца»… стихотворенин шен дог1а а ду, сонетийн кочарехь санна: йоьалг1а байт вукху кхааннан хьалхарчуй, 3-чу байташ боьалг1ачуй мог1анех лаьтта.\n«Доттаг1че кехаташ» аьлла, юкъара ц1е тиллина прозехь стихаш а ю гуларехь, ерриге – 9.\n«…Поэзехь санна, баккхийчу кхиамашца Петировас къахьоьгу прозехь а, публицистикехь а» (1-Хь.Хатуев).\nЦуьнан прозех лаьцна дерг кхин къамел ду…\nСан б1аьсте, хьайн аьрха денош\nАхь хьенан дог хьеста дити?\nЗевнечу эшарийн аьзнаш,\nАхь хьенан кхетаме дийший?..\n…Ас буйнахь къуьйлу урх хадош,\nСатийсам боссахь хьайн кхерча,\nДоьху хьоь, экама б1аьсте,\nДог кхоош иза т1еэца.\nБ1аьсте ю Пет1аматан дахарехь – кхоллараллин б1аьсте.\nТкъа б1аьста хьалххе д1адийнарг хьийкъина дог1у, цо дешнаш санна, хоржуш, кхолуш, лардеш кхиийча-м муххале а.


Адвокаташ: "гIалгIайн дов" толлуш лебинчу нахера ницкъаша даьхна тоьшаллаш\nГIалгIайн жигархойн бехк зуьйш талламчаша лебинчу тешашкара дареш низамехь йоцчу кепехь даьхна -иштта ду Зазадоккху-беттан 31-чохь жоьпе ийзийначийн авдвокаташа йоьдучу кхелехь дина дIахьедарш.\nЦара бахарехь, таллам дIахьош низамлардечу хьукматийн белхахоша дареш даха талламчашна тIе ницкъаша балош хилла тешаш, хоуьйтуш ца хилла царна шайн статус. Цундела тешаша, шаьш цхьана зуламна бехкедарна кхоьруш, харц дареш дина хила а тарло, аьлла адвокаташа.\n"Тешаш Iуьйранна пхи сахьт даьлча лецна, церан гергарчарна а беш хилла ницкъ", – дIахьедина "Фортанга" ресурсе адвоката Куриев Мохьмада.\nЖигархой луьттуш ю ГIалгIайчоь: политика дуьхьалъетта лидершна\nИ информаци бакъхилар тIечIагIдина юриста Беков Мохьмада а. Цо дийцарехь, туьтмIажигашкахь хиллачу ницкъхоша тешаш дIагулбина Магасе, Талламан комитетан урхаллехь латтийна уьш, шайна низамо луш йолу бакъонаш а ца йовзуьйтуш.\nЗазадоккху-беттан 31-чохь левина пхи теш, царех кхоъ эшам хилла лору Росгвардин белхахо а вара. Цара дIахьедира, 2019-чу шеран бIаьста хиллачу гуламехь нах дуьхьало ян ир-кара хIиттош хьийзира аьлла ца хета шайна тахана жоьпе ийзийнарш, боху адвоката Точиев Башира.\n"Оха юридикан тIекарло ечу тхан клиенташца дика бу тешаш. Цара ца лору шаьш бехк тIехьочийн агIо, реза а бац оцу хьолана", – билгалдаьккхира Точиевс.\nКхеле балийна протестан декъашхой дуьхьаллаьттина Нохчийчоьнний, ГIалгIайчоьнний дозанаш къастош бинчу Iедалан сацамна. Царна бехкедо экстримистийн тоба вовшахтохар а, 2019-чу шеран бIаьста лаьттина гулам дIасабоккхуш Iедалан ницкъашна нах дуьхьалбахар а.\n"ГIалгIайн протестан" гIуллакх айдеш лецира 48 стаг, 30 сов стаганна кхайкхийна набахти. 2021-чу шеран Чиллан-беттан 26-чохь оццу девнаца доьзна лаьцна ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр лаьттина Погоров Ахьмада а.\nКхеле ийзийна гIалгIайн протестан жигархой политикан тутмакхаш лору бакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало "Мемориал" яьккхина арахьарчу агентийн статусе, амма "Мемориал" къера ца хилла цунна – ред. билгалдаккхар)