ИйгIина цIа еънарг\nДоккха х1ума ду-кх хьо да-м, х1ай, букъсурт нисдеш, г1иллакх лело а дег1ехь г1ора ца дуьтуш, суьйренга лести-кх х1ара дахар. И т1ехваьлларг сан марзахойх ларалуш ма ву. 1асана т1е язлуш хьала айяларца дерзо дийзи-кх несан г1иллакх. Цуо-м, бакъдерг дийцича, бехк а буьллур бацара, шайл оьзда хила йиш йоцчу нахах схьаваьлла волу.\n– Д1аялахь, Бийкату, 1ад-1е. Вайн зама, вайна т1ера бехкаш а эцна яхна, – элира цуо-м, хьалаг1атта дагахь 1асанах каетташ яйча. Махкана диеккъал хьан ненехь хилла г1иллакх-ам тоьар дара, хьо юьззина къонахчуьн амал йолуш кхио. Берана метарка яккхийта яхча, марзахойн памел ца йоккхуш ц1а еънарг хьан нана ма яра. Памел ца хиъча, цара и кехатан цуьрг ца язйина, берех цхьаъ вигнера цо шеца шолг1ачу дийнахь. Тахана-м и дуьйцуш боьлу кегий зударий. «Сайн марзахойх волчу стеган ц1е ас йоккхур яц», – аьлла памел ца йоккхуш, ц1а еъна Жовх1ар санна юха ца йог1уш, хьайн г1уллакх чекхдаккхалахь бохуш, цунах дийцар а дина.\n– Марзахойх д1атоха гуш-хезаш ши оьрсий бен стаг воцчохь, и ц1е а яьккхина хьуо эцна яхнарг чекхдаьккхинехь а х1умма ма дацара, юха ца йог1уш, – ас шега аьлча:\n– Сайн марзахойх хиллачуьна ц1е а яьккхина, со муха 1ийр яра цуьнан т1аьхьенах болчу нахехь? – элира цуо.\nАхь ларйинарг хьайн юьхь ю-кх, д1абевлачарна а, болучу а марзахойн хьалха хьуо бехке хеташ, хьайн несан г1иллакх д1акхоьхьуш. Кху т1аьхьарачу хенахь и санначу г1иллакхан мах хадо зударий бан а буй-те бохучу ойланна т1е ялийна со-м цхьана дийно.\nСелхана к1ентан йо1а, ийг1ана еана ша аьлла схьаиккхинчу цуо до къамел хезча, со-м кхузткъе итт шарахь гергга айса хьешна дуьне мукъна дуй-те х1ара аьлла ма йисира. Шен амалца, г1иллакхца орамера дуьйна дуьне девзина аьлла хеттачу м1аьргонехь, кхечу сайрат т1е яьлча санна: «Ванах со хьераяьлла-те, я х1ара нах телхина бу-те?» – бохучу ойланца ма йиси со-м.\nДависарг, маре х1инца яха езаш елара. К1ордавале д1а а воьдуш, сагатделча юха а вог1уш майра лохур вар-кх. Ханна воккха мел хили а дика ду, цунна жиманиг хазъяларна кхоьруш, садаа дезар дацара. Цкъа делахь атта а, токхе а дахар ду, шозлаг1а – нахана гергахь марехь ю аьлла ц1е а ю.\nЦхьаьннан ц1арт1ехь йоцу зуда сийдоцуш ма хета х1инца. Доьналла доцу божарий коча а тосий, ц1ийнан дукъ шен гехь дуьсий, и д1атекха деза моьттуш лела-кх, адман хьесапера бовлий, цхьа болу зударий.\n– Йо1, бер хьаьнца дитна ахь? – хаьттира ас.\n– Цуьнга-м шен денана хьожур яра.\n– Ахь х1ун дуьйцу, аганара бер къанъеллачу цуо муха лелор ду?!\n– Шега ца лелалахь, со 1адйита еза-кх, мотт-эладита а ца лелош. Со сайн хама байта йоллу.\n– Хьаьнга бойту ахь хама, хьайн доьзалхочуьнгий?! Хьо нус ю, собаре хила еза. Х1инца ахь йинна марзо хир ю шун доьзална юкъахь.\n– Марнанас юкъа мотт лелош, майрачо бетах х1ума етташ, ца хуьлу марзо.\n– Х1ума кхетталц хьан батт сецна хир яц. Зуда марера иштта ца йог1у ц1а, хаьттича дийца х1ара ду аьлла х1ума а доцуш. К1ант воьлхуш хир ву, хьайна х1ума кхаллий, д1аг1о. Хьайн да, вежарий ц1а кхаьчча, айхьа лелочух кхетале.\n– Со муха йоьду д1а, т1аьхьавеъна стаг воцуш, я уьш берриш баьхкича а со кхин юхаг1ур йолуш яц, – елхаран къурд хезира, суьлхьа хьовзош корта охьата11ийна 1ачу суна.\nАхь екайо бага а, хьан амал а ца йовзахьара, хала а дацара ахь дуьйцучух теша.\n«Уьш къиен нах бу, тхуна цаьрца гергарло ца деза», – аьлла, кху чуьра к1антана къайлаха йиллина хан гучуяьлла, ца яийта т1ехула дог1а тоьхча, корехула а яьлла маре еанчу нанас 1амийна йолчу хьуна-м кхин бехк буьллийла а дацара. Хилла даьллачу захалонна юкъа аьлла дош харц хуьлу дела сатоьхна 1ад-1ийра со-м, 1ан везарг а, ваха везарг а хьо ву-кх аьлла сайн дагахь. Х1етахь дина захалонал башха со реза йолуш хилла дацара х1ара а. Церан дайх ма вара т1ома к1елахь н1аьнан к1орни йолуш, нехан бун чуьра ара текхийнарг. Шайн ц1ийнах велла стаг сом кхоийна, хийрачу нахе д1аверзавайтинарш, суна уьш бен ца хаабелла. Кхин а масане дара, церан дайшна лайш аьлла ц1е яккхийтина меттигаш.\n– Уьш лайш бу, наха зуда а ца йохуьйтуш, я цераниг схьа а ца ялош лелла, – ас аьлча:\n– Баба, и хьалхалера х1умнаш х1инца д1а ма девлла. «Лай, эла» бохуш ца дуьйцу х1ун хан ю. Йо1, к1ант вовшийн дезаш хилар ма ду х1инца коьртаниг, – элира.\nДера дуккха а х1ума д1а-м даьлла. Ден-ненан цхьаъ бен воцчу к1антана, эшначохь орцах бовла марзахой хир бац олий реза ца хуьлуш хиллачу нохчийн йо1а, тахна марзахошна несалла лело а ца дезаш долу атта маре лоху. Масех шарахь т1ехьийзаш, к1ентан юьхь-сибтан кхоччуш тидам база маре йоьдура хьалха йо1. Ц1ийнда воцучохь дуьне а доцуш, майрачуьн юьхь-дуьхьал хьаьжна дош аланза Далла дуьхьал а йоьдура.\nЦ1ийнан дукъ хьовха, шен ц1ийнда юьхьк1айван, иза резаван х1ара дуьне а шен гехь д1акхехьа резахилла йолу нохчийн зудчух х1ун хилла-те?! Боьрша стагца къовса а яхь йолуш, хала киртиг т1е х1оьттича, шен а, шен тайпан а сий лардина вайнехан зуда тахана-м марзахошца г1илллакхе хилла а «хало» ян лууш яц.\nМаржа Зезаг, хьуна хаза дезара х1ара, сийна Сибрехахь хьуо йитина д1айохуьйтуш, шайга вог1учу хьешах б1аьргкхетча, юха а йирзина:\n– Д1о шаьш лачкъийна аттана хьаькхна ц1ийх дуьзна урс ц1анде, аьттан да вог1у шуьга, –чу мохь тоьхна олуш.\nЦул т1аьхьа мардас:\n– Кху кертара-м боккхур бац ахь ког д1а, – аьлла, юхаерзира.\nШи дош аьлча уьш-м х1ун гергара бара, вуьшта, к1антана т1е южу-кх шен дехойх йоккху ц1е, элира цуо ша хьовзо яьккхича. Хала а, меца а хенахь ма ца дайнера вайгара собар а, яхь а. Ц1ийнда цамгаро вожийча, божарийн духар дуьйхина, цуьнан метта цхьана дохна лелочу керта хадан яхнера хьо. Буса, ханъяъллачу хенахь, кертана арахьа охьадоьхкина докъар нисдеш йоллучу хьоьга салам делла:\n– Жима къонах, х1ара к1ура боккху х1ума лато х1умма хир ярий хьоьгахь? – аьлла хаьттина хиллера, шайна к1орда даллалц цхьанхьа синкъерамехь 1ийна ц1а бог1учу кегийчу наха.\n– Со къонах вац, я узуш яц, – аьлла хиллера кхуо.\nХ1ара къинт1ера а яьккхина, ца хаьттича 1ен ца велла:\n– Ц1ийнда вац хьан? Велахь, цуьнан стогалла мича яхна, хьоьга х1ара де леладайта? – аьлла хиллера царех цхьамма.\n– Мел онда стаг а цамгарна хьалха г1орасиз вуй ца хууш хир ма вац хьо? – хаттарна дуьхьал жоп делла кхуо. Кхуо шена г1о дойтур доцийла хаитча, кхин дош ца хозуьйтуш, д1абахна хиллера уьш.\n«…К1ордавале д1а а йоьдуш, сагатделча юха а йог1у майра лаха везаш хиллера» бохург х1ун къамел ду? Иштта кхетам болчу зудчо кхиийнау доьзалх а х1ун хир ду? Делан дош ду боху-кх: «Хьан даге хьаьжжина муьт1ахь доьзал лур бу ша хьуна», – аьлла. Наха йоккху вон ц1е яйа шен йиша а йийна, ц1а вог1у кхааннах висна т1аьххьара к1ант 1инах вахна тезетан верасе бистхилла ара бовлучу юьртахоша олуш хилла-кх: «Шен карахь дарж долчу хенахь харцонца 1едале дукха адам х1аллак дайтира кхуо».\nНахана цуьнгара эцнарг ч1ир хетта. Дала ч1ир а доьзалца оьцур ю аьлла ма ду. Чолакха к1ант, гуьйриг санна вордана т1е а виллина кет1ахь 1ачу нанас аьлла-кх, шех къахеттачу нахе:\n– Иштта бен хуьлийла а дацара. Къона йолуш сайн хьекъал ца кхачарна, зудаберашца цхьана к1антах, хьекъална к1езиг вара иза, суо йог1ур ю бохуш левеш, дукха йийлира со.\nЦунна а хетна-кх, шена бинарг бекхам. Г1анна т1е доьжна г1а а ч1ир йоцуш дуьсур дац аьлла ма ду. Дахаран маьрк1ажехь, хьан г1ора эшначу хенахь, хьо декъал вен берш я дакъаза воккху берш а ма ду хьан бераш. Къанвелла к1елависча, хьуо кхаба а, велча д1аволла а бохуш ахь кхиийна долу.\n– Доьзал хилахь, чоь юьззина хила безара-кх, ца хилахь – цхьа а хила ца везара. Царна юкъахь цхьаъ волий а хьан дагах кхеташ ма волу. Делахь а, цхьа 1у воцуш ца вуьту-кх Дала, – шен лулахочо Забус аьлча, шо хьалха ворх1алг1а доьзалхо д1аверзинчу сан дейишас, Шовдас, элир-кх:\n– Боккха доьзал хиларх а пайда бац, церан баьрзнаш нисдар хьуна язйина делахь.\nЗабу, цхьаъ бен воцчу к1антах а йоккхуш, деа доцчу х1уманна т1ехула йитина хиллера. Кхин маре ца йоьдуш, к1анта зуда ялийча, цо ша шен баьрче д1аюьгур ю бохуш, цу дийнан дуьхьа ехаш, ден ц1ахь 1ийнера иза. Ша оццул сатийсина де т1екхаьчча, к1ант волче а яхана, дехар динера цуо: «Да-нана а д1адаьллера сан, несаршна хьалха хьийза х1инца жима а яцара, хьо къиъна ваьлча, ахь доладийр ду бохуш яьхнера со». Амма цхьаъ бен воцчу доьзалхочо шийла т1еэцна хиллера нана.\nКхуьнца цхьаьна дешна а волуш кхеран юьртара, х1усамнана д1аяьлла цхьана к1антаца висина цхьана оьздачу стага йола аьлла захало даийтича: «К1антана, нана маре яхана х1оьттинчу тойн чам бовзийта ца лаьа-кх суна», – аьлла хиллера кхуо. Ткъа х1инца, шен йоьхначу 1уьйрана, иза дагавеънера Забуна. Цуьнан кет1а а х1оьттина: «Хьан ойла хийца-м ца елла?» – хьажар а лечкъош, хаьттинера Забус.\nЦуо яла а йина иза, и д1аваьллачул т1аьхьа меран к1анта, х1ума ца оьшуьйтуш яллалц лела а йина, елча, дестичуьн весете хьаьжна, тезетан да х1оьттина, д1а а ерзина. Йиша-ваша алсса-м мел хилий хьекхал, доьналла долчо биснарш, г1ортор хуьлий д1а ма текха бо.\nНаха хьедечу девнашна а, схьадоьхучу декхаршна а дан х1ума а ца хила, цхьаъ бен воцчу вешин доларавала воьдуш, ша юьхьаралаьцна некъ кхочуш бан ца белла, юьртан маьждигера юхавирзинчу стага аьлла боху-кх: «Къинт1ера валахьа суна, х1ай Аллах1, со воцуш делара х1ара дуьне боху ойла кхабарна».\nДоьхначу дагца кет1ахь лаьтташ йолу нана, шен к1антах б1аьрг кхетташехь Далла хастам бина боху, собаре, ийманчохь, шена муьт1ахь доьзалхо валарна: «Дола дан х1ара вацахьара, цу дакъаза ваьлла лелачо х1ун дийр дара-те?» – боху ойла а кхоллалуш.\nЦхьатерра лазадо-кх куьйган п1елгаш, жима берг а, боккхаберг а. Къа доьзалх цхьатерра ма хета, декъазчух алссам а хеташ. Доьналла дерг-м д1алелара, ткъа г1ийланиг х1аллакво-кх дахаро. Цуо ша а во-кх ша х1аллак. Хаац, хетарехь зама хир ю-кх бехке. Хьайн замане хьаьжжина ваха веза хир ву-кх. «Х1инца кхин зама ю», – олу кегийчара. Хьастаг1а, кевнан берттехь сацийна машенчуьра, ц1ийндена юххера охьайоьссина кху чуьра нус а замано нуьцкъала йоссийна хир ю-кх.\nШен марзахой бехачу ураме говр-ворда хьалайирзича, лаьтта юссий, г1аш керта яхарца тхайн нанас лелош хиллачу г1иллакхан х1етахь кхин терго а ца хуьлура. Иштта долуш а, хила дезаш а санна хетара иза. Кхетам а, хьекъал луш ерг а ю-те зама?! Цхьана аг1ор нийса-м дара и олий хета цкъацкъа. Шена т1е х1оьттиначу хьоле хьаьжжина ца яьхча йолий зуда? Х1инца доьзална хьехарел алссам оьшу-кх дуьненан х1умнаш. 1уьйрана йоьхнарг сарахь йоха ца лууш, х1ицца йиънарг юха кхалла а ца лууш ду-кх х1инцалера чкъор. Шайн нийсархойл т1аьхьабиса ца лаар дара и да-м, шена юххе х1оьттинчун дерриг дезар.\nМа маь1не ду цхьана дешначу стага аьлларг: «Юьхьанца вай вешан доьзал кхетабо. Цул т1аьхьа вай цаьргара 1ема. Иштта ваха ца луург шен заманал т1аьхьа вуьсу». «Корта охьата11ийна х1унда ца 1а х1ара, чамди чу ши коч кхоьссина маре еъна», – бохуш, ийг1ина яхначу несана луьйш хезара суна лакха юкъара Сану. Дависа дела1, корта нисбан маре маса коч яхьа еза-те? Хетарехь цхьаболчу нахе воьдуш г1иллакх ц1ахь дитча х1умма а дац, чамда юьзна ехьчахьана.\nМацах цкъа нене хьаьжна ялош хиллехь зуда, х1инца ден хьоле хьожжий ялайо-кх цхьаболчара. «Церан зуда-м ехар йолуш яцара. Къона къанъяллалц шен нанас вовшах тоьхна бахам гулбан бен доьналла хир дуй цуьнгахь?» – элира, лулара цхьана несо, цхьаьннан йо1 шен к1антана хьахийча. Ткъа ас х1ун эр дара цу юкъа. Г1иллакх лелор, иманехь доьзал кхиабар – и ма бу зудчо вовшах тоха беза бахам шега аьлча, д1алоцур долчу тайпанах ма яцара иза. Ойла ярах нис лур доцуш дара х1орш-м. Нахаца леларш багахь, хьайн чохь дерш дагахь листар дисча, хала хуьлуш хилла-кх. Къоналло ядийна лелачу хенахь-м, х1инца санна ган а ца го дуккха а х1ума. Ойлане яьлла 1ашшехь маьрк1ажан ламаз хан туьлуш лаьтта аьлла чу а яхна, и дерзийна йоллуш, къажарца «ийг1ина» еънарг:\n– Баба, д1айоьду со, – аьлла, суна т1ех1оьттича: Т1аьхьа баьхкина хьуна? – цуьнан марзахойх гучуваьлла стагга а сайна ца гина дела хаьттира ас.\n– Х1аъ, х1ара ву кет1ахь. Дог даьтт1ачохь ластинера ша боху. Тоха ойла йолуш ца хилла иза. Ч1ог1а дохковаьлла ша боху. Суна т1аьхьавеъна иза, х1инцца д1а ца яг1ахь, юьтар ю ша боху.\n– Д1аг1олахь сихонца, ма йитийталахь, к1ант а воьлхуш хир ву.\n«Х1ара ц1а яр а, юха йигар санна хир дар-кх цуьна йитар а», – аьлла ойла хилла элира ас и.\nВанах, нуц-м стунцахойн кет1а х1оьттина, вист ца хуьлуш д1а ма ваха аьлла дагадеъча, карладели-кх суна тхайн ненайиша дуьххьара яхначуьра ц1а муха ялийна. Садайначул т1аьхьа ворданахь дечиг дахьаш вог1у нуц стунцахойн кет1ахула, вист ца хуьлуш т1ехваьлла аьлла, карахь бер долуш, дас ц1а ялийна хиллера иза. Кхин, милла дехаре ваийтарх, д1а а ца яхийтинера.\nХьажахь, х1инца х1уъу мега-кх! Бакъдерг дийцича-м, и х1умнаш лехьош хилча, суна хетарехь, кху заманахь цхьа а зуда марехь хир яцара. Йоккхачу тоьпах кхоьссича санна цхьа машен д1аиккхира кет1ара. Хетарехь «ийг1ина» еанчунна т1аьхьабаьхкинарш аьлча а, т1аьхьавеънарг хир ву-кх иза.\nДелан къинхетам бу-кх, божарех цхьа а ц1ахь ца нисвелла.


Сура Оганаш — Википедийа\n7 Сурат АЛЬ-АIРАФ АIраф (Маккахь доьссина‚ дерриге 206 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Алиф-лам-мим-ссад. 2. Жайна /КъурIан/ доссина хьоьга /я Мухьаммад/‚ хьан дагчохь ма хуьлийла цунах хало‚ цуьнца ахьа кхерам таса а‚ ша хьехам а хилла болу тешачарна. 3. ТIаьхьахIотта шайн Кхиош-кхобучуьнгара шайга доссинчунна‚ тIаьхьа ма хIотта, иза а витина, /кхечу/ доттагIашна ‚ кIезиг ду-кх аша ойла йийриг. 4. Маса юрт Оха хIаллакйина! Тхан ницкъ беара буьйсанна я царна делкъанна наб озаелча. 5. Тхан ницкъ шайга беъча церан кхайкхар ма ца хилира алар бен: "Баккъалла а, тхо хилла зулам динарш". 6. ТIаьхьа хаттане а хоттур ма ду Оха шайга элчанаш бахкийтина хиллачаьрга‚ хаттане а хоттур ма ду Оха элчанашка. 7. Цаьрга дийццане а дуьйцур ма ду Оха Iилманца ‚ Тхо доцуш ма ца хуьлу. 8. Мизан-терза оцу дийнахь хирг хилар хьакъ-бакъ ду. Шен терза дазделларш – уьш бу баккхийбуьйраш. 9. Шен терза дайделларш – уьш бу шайн синош эшийнарш Тхан аяташца шаьш зулам деш хилла хиларца. 10. Лаьтта тIехь Оха чIагIдира шу‚ Оха шуна цу тIехь бахам хилийтира‚ кIезиг ду-кх аша баркалла олург.\nДакъа 2 11. Оха шу кхоьллира‚ тIаккха Оха шуна куц хилийтира‚ тIаккха Оха элира маликашка: "Сужд де Адамна!" Цара сужд дира‚ Иблис доцчо – и ца хилира сужд дечарех. 12. Элира (Дала): "Стено дуьхьало йина хьуна сужд дан Ас хьайга омра дича?" Элира (иблисо): "Со дика ду цул (Адамал). Со кхоьллина Ахьа цIарах‚ и кхоьллина Ахьа поппарх". 13. Элира: "Охьадосса цигара (ялсаманера). Оьшуш дац хьан цу чохь доккхадер. Арадала! Баккъалла а, хьо хилла сийсаза хиллачарех". 14. Цо элира: "Хьем бе соьх, уьш юха денбийр болу де тIекхаччалц (къемат де далц ца долийтуш дита со)". 15. Элира (Дала): "Баккъалла а, шех хьем биначарех ду хьо (дити хьо къемат де далц ца долийтуш)". 16. Элира: "Ахьа со тилорна‚ Хьан нийсачу некъах (Адам а, цуьнан зуьррет а тило) царна кIелонна хуур ма ду со. 17. ТIаккха догIур ма ду со царна хьалхахула‚ тIехьахула‚ аьтту агIорхула‚ аьрру агIорхула‚ царех дукхахберш карор ма бац хьуна баркалла олуш". 18. Элира (Дала): "Арадала цу чуьра (ялсаманера) хьайна неIалт хилла‚ къинхетамна генадале. Милла хилахь а царех хьуна тIехьахIоьттинарг – юззанне а юзонза юьтур ма яц Аса жоьжахати шух массарех. 19. ХIай Адам! Ваха хьо а‚ хьан зуда а ялсаманехь‚ аша шиммо а даа шайна луъучуьра‚ шу шиъ герга ма гIолаш хIокху диттана – зулам диначарех хир ду шу шиъ". 20. И шиъ Iехо доладелира шайтIа, гучуяхархьама царех шиннех хьулйина йолу церан эхье меттигаш. Элира: "Шун Кхиош-кхобучо цу диттах шу шиъ духатоьхна ма дац, шу ши малик хиларх я шу гуттар дехачарех хиларх кхоьруш бен". 21. Царна шиннена а дуйнаш биира цо: "Баккъалла а, со ма ду шуна шиннена а хьехамча"‚ бохуш. 22. Делилаш далийра цо царна кIорггера. ТIаккха цу шимма цу диттах чамбаьккхича, царна гучуелира шайн эхье меттигаш‚ уьш буьйлабелира шайна тIе ялсаманин гIаш Iитта. Церан Кхиош-кхобучо цу шиннега кхайкхира: "Аса цу диттах духатоьхна дацара шу шиъ? Аса шуьга аьлла дацара: шайтIа шун билгала мостагI ду?" 23. Цу шиммо элира: "Тхан Кхиош-кхобург‚ тхайн догIмашна зулам ма дина оха‚ Ахьа тхуна геч ца дахь‚ Ахь тхоьх къинхетам ца бахь – тхо хир ма ду эшначарех". 24. Элира (Дала): "Охьадисса (ялсамани чуьра)‚ шу вовшийн мостагIий ду. Лаьттахь шуна чIагIам а‚ цхьа хан тIеккхаччалц бахам а хир бу". 25. Элира: "Цу чохь шу денлур ду‚ цу чохь шу лийр ду‚ цу чуьра шу ара -дохур а ду" .\nДакъа 3 26. ХIай Адаман кIентий! Оха доссийна шуна духар шун эхье меттигаш хьулъеш долу‚ месаш а ‚ (Делах) кхераран духар – и ду дика дерг. И Делан аятех ду, уьш хилархьама кхеташ. 27. ХIай Адаман кIентий! Шу Iеха ма дойла шайтIано‚ цо шун да-наний ялсамани чуьра арадаккхаре терра, доккхуш церан шинненна а тIера духар‚ царна шиннена а гайтархьама шайн эхье меттигаш. Баккъалла а, цунна (шайтIанна) шу гуш ду‚ ткъа иза а‚ цуьнан зуьрет а шуна ца гучарех ду. Баккъалла а, Оха шайтIанаш хилийтина цатешачарна доттагIий /доладийраш/. 28. Шаьш боьханиг дича‚ цара олу: "Тхан дай карийна тхуна цунна тIехь‚ Дала омра дина тхуна цуьнца". Ахьа ала: "Баккъалла а, Дала омра ца до боьхучуьнца‚ аша олу, ткъа, Делах шайна ца хуург?" 29. Ала: "Омра дина сан Кхиош-кхобучо нийсонца ‚ хIоттае шайн яххьаш (Далла тIе) хIора суьжд дечу меттигехь а, суьжд дечу хенахь а ‚ кхайкха Цуьнга (Деле)‚ Цуьнан дин цIандеш /ширках/‚ Цо шу кхолларе терра‚ духадоьрзур ду шу (Къематдийнахь)". 30. Цхьа тоба нисйина Цо‚ вукхарна тIехь тилар бакъхилла. Баккъалла а, цара Дела а витина, шайтIанех доттагIий /доладийраш/ бина шайна‚ царна моьтту шаьш нийсачу новкъахь ду. 31. ХIай Адаман кIентий ! Эца шайн хаза духар хIора суьжд дечу меттигахь а, суьжд дечу хенахь а (хаза, цIена духар духа, шаьш ламаз деш а, тIаваф деш а – хаьжин цIинан го боккхуш а)‚ даа‚ мала‚ тIалам бе. Баккъалла а, Далла ца беза тIалам боцурш.\nДакъа 4 32. Ахьа ала (хIай Мухьаммад, оцу Маккин керстанашка, шаьш берз-тIерза КаIбина тIаваф деш хилла болчу, Дала хьанал динарг шайна хьарам деш хилла болчу): "Хьан хьарам дина Делера хаза дерг (духар)‚ Цо шен лешна даьккхина долу‚ рицкъанх цIена дерг?" Ала: "Иза ду иман диллинчарна гергарчу (дуьненан) дахарехь‚ деккъа царна долуш Къематдийнахь. Иштта къастадо Оха аяташ хууш долчу къомана". 33. Ахьа ала: "Баккъалла а, сан Кхиош-кхобучо хьарам дина боьханиг‚ цунах гучадаьлларг а‚ хьуламехь дерг а‚ къа а‚ бахьана доцуш гIело яр а‚ аша /Делаца/ накъост лацар Цо шеца цхьа а делил доссийна доцчуьнца‚ аша Далла тIехь алар шайна ца хуург". 34. ХIора умматан Iожалла ю (тоьхна хан). Шен Iожалла тIееъча цхьа сахьт тIаьхьадуьсур а дац и‚ хьалха а дер дац. 35. ХIай Адаман кIентий! Бахказа буьсур ма бац шуьга элчанаш шуна юкъара‚ шуна дуьйцур ду цара Тхан аяташ‚ /Делах/ кхийринчунна‚ диканиг диначунна – кхерам бац царна‚ сингаттаме хир бац уьш. 36. Тхан аяташ харцдинарш‚ царна куралла йинарш – уьш бу /жоьжахатин/ цIеран дай. Уьш цу чохь даима лаьттар бу. 37. Мила ву Далла тIе харцдерг кхоьллинчул зуламе‚ я Цуьнан аяташ харц динчул (зуламе)? – Царна шайн дакъа кхочур ду яздинчух . Тхан элчанаш шайна тIебогIуш синош эца‚ олуш: "Мичахь бу аша, Дела а витина, Iибадат деш хилларш?" Цара элира: "ДIатилина уьш тхоьх". Шайна тIехь тешалла дира цара шаьш цатешаш (керстанаш) хилира, аьлла. 38. Элира (Дала): "ЧугIо шайл хьалха /жоьжахатин/ цIергахь хиллачу жинийн а‚ адамийн а умматашна". Чоьхьа мел даьллачу уммато неIалт олура вукхарна‚ берриге а вовшех кхетча – тIаккха тIехьарчо хьалхарчух элира: "Тхан Кхиош-кхобург‚ хIокхара тилийра хьуна тхо‚ (жоьжахатин) цIеран Iазап дехьа царна тIеттIа". Элира (Дала): "ХIоранна а тIеттIа /Iазап/ хир ду‚ делахь а ца хаьа-кха шуна". 39. Хьалхарчо тIехьарчуьнга элира: "Тхуна тIехь дозалла ца хилира шун‚ Iовша шайна Iазап, шаьш тардина хиллачуьнца".\nДакъа 5 40. Баккъалла а, Тхан аяташ харцдинарш‚ царна куралла йинарш  стиглан неIарш дIайоьллур ма яц царна‚ ялсаманин чу гIур ма бац уьш эмкал механ Iуьрга йоллалц – иштта бекхам бийр бу Оха къинош диначарна. 41. Царна жоьжахатих хир бу (вижа) мотт а‚ царна тIехула цIеран пардо хир ду – иштта бекхам бийр бу Оха зулам диначарна. 42. Иман диллинарш а‚ диканаш динарш а‚ – сина тIе ца дуьллу Оха цунна ницкъ кхочург бен‚ – уьш ялсаманийн дай бу‚ уьш цу чохь гуттар лаьттар бу. 43. Оха дIаяьккхира церан дегнашкара оьгIазло; дIаоьхуш ду церан бухахула татолаш‚ цара эр: "Хастам бу Далла‚ тхо нисдинчу хIокхунна тIе‚ тхо хир ма дацара нисделла, Дала нисдина ца хиллехь. Тхан Кхиош-кхобучун элчанаш баьхкира бакъонца". Цаьрга кхайкхира: "ХIара ялсамани шуна ирсана кхаьчна ю, аша Iамал йина хиларца". 44. Ялсаманийн дайша жоьжахатийн дайшка кхойкхур: "Тхуна-м карийна тхайн Кхиош-кхобучо тхуна ваIда йина хилларг бакъ хилла‚ шуна карийний шун Кхиош-кхобучо шуна ваIда йина хилларг бакъ хилла?" Цара эр: "ХIаъ". ТIаккха дIахьедечо дIахьедира царна юккъехь: "Делан неIалт хуьлда зуламхошна"‚  аьлла. 45. Ишттанаш бу уьш шаьш дIатилабеш /нах/ Делан новкъах, и шаьш гамбан лууш‚ уьш эхартана керсталла деш бу. 46. Царний, вукхарний юккъехь духьало хир ю. АIрафана тIехь божарий хир бу, шайна массо вевзаш шайн билгалонашца. Ялсаманийн дайшка цара кхойкхур ду: "Саламун Iалайкум "‚  аьлла. Оцу (ялсаманийн) чу гIур бац уьш‚ уьш чIогIа лууш ма бара . 47. Жоьжахатийн дай болчу агIор шайн бIаьрг бирзича‚ цара аьр: "Тхан Кхиош-кхобург‚ тхо ма хилийталахь зуламе долчу къомаца".\nДакъа 6 48. АIрафан дайша кхойкхур ду божаршка , шайна бевзаш болчу церан билгалонашца‚ олуш: "ХIун пайда би шун гулдаро а (аша дуьненахь гулдеш хиллачу хьоло)‚ аша куралла (доналла) еш хиларо а?" 49. "ХIорш бу уьш, аша дуйнаш бууш хилларш‚ Делан къинхетам царех кхетар бац‚ бохуш?" "ЧугIо ялсаманина. Кхерам бац шуна‚ сингаттаме (пошме) хир дац шу" . 50. Жоьжахатийн дайша ялсаманийн дайшка кхойкхур: "Доттийша тхуна тIе хи я Дала шайна деллачу рицкъанх ". Цара аьр: "Баккъалла а, Дала и хьарам дина ма ду цатешачарна" – 51. Уьш бу шайн динах забар а, ловзар а динарш‚ шаьш дуьненан дахаро Iехийнарш. Тахана Оха уьш бицбийр ма бу‚ цара хIокху денца цхьаьнакхетар дицдаре терра‚ тхан аятех керсталла деш хиларе терра. 52. Тхо даьхкина цаьрга жайнаца‚ Оха шена чохь Iилманца къастийна долчу‚ тешаш долчу къомана нийса некъ а‚ къинхетам а хилла долчу. 53. И тидаре бен хьоьжуш буй-те уьш? Цуьнан тидар деъначу дийнахь и хьалха дицдинчара эр ма ду: "Тхан Кхиош-кхобучун элчанаш ма баьхкира бакъонна тIехь. ХIинца тхуна шапаIат дан цхьа а вуй‚ и тхуна дийр долуш волу‚ я тхо духадерзадан ‚ тIаккха оха йийр ма яра тхаьш йина ца хилла йолу Iамал". Цара шаьш эшийра шаьш‚ дIатилира царех цара шаьш кхоьллина хилларг.\nДакъа 7 54. Баккъалла а, шун Кхиош-кхобург ву – Дела‚ Ша кхоьллина волу стигланаш а‚ латта а ялх дийна чохь‚ тIаккха дIанисвелира Иза Iарша тIехь‚ буьйсане де хьулдойту Цо‚ (царех) хIораммо важа лоьхуш сихонца‚ малх а‚ бутт а‚ седарчий а болх беш ду Цуьнан омраца. Ткъа Цуьнан дац кхоллар а‚ омра а? Беркате хили и Дела – Iаламийн Да. 55. Кхайкха (доIа де) шайн Кхиош-кхобучуьнга мукIар хиларца а‚ меллаша а (доIа деш маьхьарий ма бетта). Баккъалла а, Цунна ца беза дозанах бовлурш. 56. Боьханиг ма леладе лаьттахь, и цIанделлачул тIаьхьа ‚ кхайкха Цуьнга /Деле/ кхерамца а ‚ догдахарца а . Баккъалла а, Делан къинхетам герга бу дика хиллачарна. 57. И ву мехаш боуьйтуш, кхаъ хуьлий, Шен къинхетамал хьалха. Цара (догIих) езза марха ялийча‚ Оха цуьнца башабо белла болу мохк – цуьнца хи доссадо Оха‚ цуьнца массо стом араболуьйту. Иштта белларш а арабохур бу Оха‚ шу хила мегара ойла еш. 58. Дика мохк – цуьнан ораматаш (латтах схьайолу дика хIума) арадуьйлу шен Кхиош-кхобучун пурбанца‚ бехбелла хилларг /мохк/ – цхьа пайда боцург бен ара ца йолу. Иштта къастадо Оха аяташ баркалла олучу къомана.\nДакъа 8 59. Оха ваийтира Нухь шен къомана тIе. Цо элира: "ХIай сан къам! Iибадат дейша Далла‚ и воцург кхин дела вац шуна. Со кхоьру шуна тIе доккхачу дийнан Iазап дарах". 60. Цуьнан къоман элаша элира: "Баккъалла а, тхуна хьо гуш ма ву билггалчу тилар чохь". 61. Цо элира: "ХIай сан къам! Соьца тилар ма дац‚ делахь а со Iаламийн Дегара элча ма ву. 62. Аса шуьга кхачадо сан Кхиош-кхобучун элчалалла‚ аса шуна хьехам бо‚ Делера шуна цахуург хууш ву со. 63. Я шу цецдевлира шайга шайн Кхиош-кхобучуьнгара ваIда ярах, шуна юккъера цхьана стагехула шуна кхерам тасархьама‚ шу кхоьруш хилархьама‚ шух къинхетам бан мегара". 64. Цара и харцвира. Оха и кIелхьараваьккхира‚ цуьнца берш а‚ кеман чохь‚ Тхан аяташ харцдинарш хи чу бахийтира. Баккъалла а, уьш хилира бIаьрса доцу къам.\nДакъа 9 65. Iадашка а /вахийтира/ церан ваша ХIуд. Цо элира: "ХIай сан къам! Iибадат дейша Далла‚ И воцург кхин дела ма вац шуна. Шу ца кхоьру?" 66. Цуьнан къоман цатешаш болчийн элаша элира: "Баккъалла а, тхуна хьо го Iовдаллин чохь‚ баккъалла а, тхуна хьо хеташ ма ву харцлуьйчарех". 67. Цо элира: "ХIай сан къам! Соьх Iовдалалла а ма дац‚ делахь а со Iаламийн Дегара элча ма ву. 68. Аса шуьга кхачадо сан Кхиош-кхобучун элчаналла‚ со шуна тешаме волу хьехамча а ву. 69. Я шу цецдевлира шайга шайн Кхиош-кхобучун ваIда ярах, шуна юккъера цхьана стагехула шуна кхерам таса. Дагадаийтал‚ Цо /Дала/ шух тIаьхье хилийтира Нухьан къомал тIаьхьа‚ Цо шу алсамдехира кхолларехь ницкъаца. Дагадахкийта Делан ниIматаш‚ шу хила мегара хазахеташ". 70. Цара элира: "Хьо тхуна веъна тхоьга веккъа цхьана Далла Iибадат дайта‚ тхоьга дитийта тхан дай шена Iибадат деш хилларг? ХIан‚ даийта тхуна айхьа тхоьца ваIда йина хилларг‚ хьо бакълуьйчарех хиллехь". 71. Цо элира: "Доьжна шуна тIе шайн Кхиош-кхобучуьнгара Iазап а‚ оьгIазло а. Соьца къуьйсу, ткъа, аша‚ шаьш а‚ шун дайша а тихкина хиллачу цIерашкахь‚ шайца Дала цхьа а делил доссийна ца хиллачу? Собарде аша /Iазап догIур ду шуна/‚ со а шуьца цхьаьна собар дечарех ву". 72. ТIаккха и кIелхьараваьккхира Оха /Iазапах/‚ цуьнца хилларш а‚ Тхайгара къинхетамца‚ Тхан аяташ харцдиначеран тIаьхье хадийра Оха‚ уьш ца хилира тешаш берш.\nДакъа 10 73. Самудашка а /ваийтира Оха/ церан ваша СалихI. Цо элира: "ХIай сан къам! Далла Iибадат дейша‚ И воцург кхин дела вац шуна. Шайн Кхиош-кхобучуьнгара билгало ма еъна шуьга‚ хIара Делан стен эмкал ю шуна делил хилла. Йита аша иза яжа Делан лаьттахула‚ ма Iотталолаш цунах зуламца – тIаккха лазош долчу Iазапо схьалоцур ду шу. 74. Аша дагадаийта Цо /Дала/ шух Iадийл тIаьхьа тIаьхье хилийтар‚ Цо шу даха ховшийна хилар лаьттахь‚ цуьнан /лаьттан/ нийсачу меттигех аша гIаланаш еш‚ цуьнан ламанех аша цIенош а деш. Дагадахкийта Делан ниIматаш. Ма де боьханиг лаьтта тIехь". 75. Цуьнан къомах курабевллачийн элаша элира царех иман диллина болчу заьIап нахе: "Шуна хаьий и Салихь шен Кхиош-кхобучуьнгара ваийтина вуйла?" Цара элира: "Баккъалла а, тхо и шеца ваийтинчух тешаш ду-кх". 76. Куралла йиначара элира: "Баккъалла а, тхо шу шех тешначунна керсталла деш ду-кх". 77. ТIаккха цу эмкална урс хьаькхира цара‚ шайн Кхиош-кхобучун омрана куралла йира цара‚ элира: "ХIай Салихь! Даийта тхуна айхьа тхуна ваIда йина хилларг, нагахь хьо хиллехь элчанех". 78. Ирча ласторо схьалецира уьш – уьш Iуьйренга бевлира шайн цIеношкахь белла, лаьтта тIе а бегабелла. 79. Царех юьстахвелира иза /Салихь/‚ элира: "ХIай сан къам! Аса шуьга дIакхачийра сан Кхиош-кхобучун элчалалла‚ аса шуна хьехам бира‚ амма шуна хьехамчаш ца беза-кх". 80. /Дагаваийта хьайн къомана/ ЛутI‚ цо ма аьллера шен къоме: "Сел боьханиг леладо, ткъа, аша‚ Iаламел цхьа а шеца шул хьалха ваьлла доцу? 81. Баккъалла а, шу ду божаршна шовкъ луш, зударий буьтий‚ сов тIехдаьлла къам ду-кх шу". 82. Цуьнан къоман жоп ма ца хилира, цара алар бен: "Арабаха уьш шайн юьртара – шаьш цIена бу моьттуш нах бу уьш". 83. Оха кIелхьараваьккхира иза а‚ цуьнан доьзал а‚ цхьа зуда йиссалц – и хила бухайисинчарех /Iазапан чохь/. 84. Царна тIе догIа делхийтира Оха – хьажал‚ муха хилла къинош диначеран тIаьхье!\nДакъа 11 85. Мадьянашка а церан ваша ШуIайб /вахийтира Оха/. Цо элира: "ХIай сан къам! Далла Iибадат де‚ И воцург кхин дела вац шуна. Шуьга еъна шун Кхиош-кхобучуьнгара билгало: дустар а‚ терза озар а нийса хилийта‚ нахана хIуманаш ма эшае‚ ма даржаде лаьтта тIехь вониг, и цIандинчул тIаьхьа. Иза шуна дика ду, шу тешаш хиллехь. 86. Некъаш ма леца /нах/ кхерош‚ Делан некъах воккхуш ша Цунах тешна хилларг‚ чIогIа и ганбан гIерташ. Аша дагадаийта шаьш кIеззиг бен цахилар – Цо /Дала/ дебийра шу. Хьовсал шу! Муха хилла вониг диначеран тIаьхье! 87. Шух цхьа тоба иман диллина хиллехь соьга доссийначуьнга‚ важа тоба иман ца дуьллуш хиллехь – аша собарде Дала вайна юккъехь цхьа хьукма даллалца. – Иза хьукма Ша дика деш верг ву". 88. Цуьнан къомах курабевллачийн элаша элира: "Оха ваккхане а аравоккхур ма ву хьо‚ хIай ШуIайб‚ хьоьца цхьаьна иман диллинарш а тхан юьртара‚ я хьо тхан дине вуьрзур ма ву". Цо элира: "Тхо хиллехь безам боцуш ? 89. Далла тIе харцдерг кхоьллина хир ма дара Оха, нагахь санна тхо шун дине дирзича (хIинца)‚ Дала тхо цунах хьалхадаьхначул тIаьхьа. Тхуна Цунна тIе духадерзар хир ма дац Далла‚ тхан Кхиош-кхобучунна‚ лаахь бен. Массо хIума Iилманца /хаарца/ шорта дина тхан Кхиош-кхобучо. Далла тIетевжина тхо. Тхо Кхиош-кхобушверг! Нийсонца дастахь тхуна а‚ тхан къомана а юкъахь дерг‚ Хьо /гIуллакх/ дика достург ма вуй". 90. Цуьнан къоман цатешаш хиллачийн элаша элира: "Нагахь шу ШуIайбана тIаьхьахIиттахь, баккъалла а, шу тIаккха дIадевлла шуна /хIаллакьхиларца/!" 91. ТIаккха /латта/ ластаро схьалецира уьш – Iуьйренга ма бевлира уьш шайн цIеношкахь белла Iункар а беттабелла. 92. ШуIайб харцвинарш /бисира шаьш/ баьхна а хиллий-техьа /шайн цIеношкахь/ хеташ. ШуIайб харцвинарш хилла-кх шаьш хIаллакьхилларш . 93. И дIавирзира царех‚ элира: "Сан къам! Сан Кхиош-кхобучун элчаналла шуьга дIакхачийна-кх аса‚ шуна хьехам а бина-кх. Аса муха синтем бойур бу сан цатешачу къомана дуьхьа?"\nДакъа 12 94. Оха ца ваийтина юьрта цхьа а пайхамар цуьнан /юьртан/ охIла баланашца а‚ халонашца а схьалоцуш бен‚ уьш хьастлур бацара-те (Далла)? 95. ТIаккха вочунна метта диканиг хийцира Оха уьш сов буьйлуш ‚ цара элира: "Вайн дайх а хьакхаделла халахетарш а, хазахетарш а". ТIаккха Оха цIеххьана схьалецира уьш /Iазапаца/, царна ца хаалуш. 96. Яртийн охIлано иман диллинехьара‚ /Делах/ кхийринехьара – царна стиглара а‚ лаьттара а ниIматаш схьадиллина хир ма дара Оха‚ делахь а харцдина-кх цара /дин/. ТIаккха Оха схьалийцира уьш шаьш лелош хиллачуьнца. 97. Тешна юй-те яртийн охIла Тхан Iазап шайна тIе буьйсанна, шаьш наб еш йолуш‚ ца дарна? 98. Я тешна ю-те яртийн охIла Тхан Iазап шайна тIе ца дарах Iуьйранна, шаьш ловзуш йолуш? 99. Делан мекарлонех (кхерам цахиларх) тешна бу-те уьш? Делан мекарлонех (кхерам цахиларх) тешна хир ма дац ша декъаза къам бен.\nДакъа 13 100. Лаьттан дайл тIаьхьа и шайга кхаьчначарна ца хаьа-те Тхайна лиъча Оха шайна таIзар дийр дуйла, шайн къинош бахьанехь. Церан дегнийн тIе мухIар туху Оха – царна ца хеза. 101. Цу яртийн хабарех дуьйцу Оха хьоьга. Цаьрга баьхкира Тхан элчанаш билгалонашца‚ уьш ца хилира тешар болууш шаьш хьалха харцдинчух. Иштта мухIар туху Дала цатешачеран дегнашна тIе. 102. Царех дукхахболчийн Тхуна ца карийра ваIда кхочушъяр‚ Тхуна ма карийра царех дукхахберш песакъ нах. 103. ТIаккха царел тIаьхьа ФирIавна а‚ цуьнан элашна а тIе Муса вахийтира Оха Тхан аяташца – цаьрца зулам дира цара . Хьажал‚ муха хилла вон хиллачеран тIаьхье! 104. Мусас элира: "ХIай ФирIавн! Баккъалла а, со ву Iаламийн Кхиош-кхобучуьнгара элча. 105. Хьакъ а долуш, со ву Далла тIехь бакъдерг бен ца ала. Со веъна шуьга шун Кхиош-кхобучуьнгара билгалонца‚ соьца бахкийта Исраилан кIентий". 106. Цо элира: "Хьо веъна хиллехь делилаца‚ схьало и, хьо бакълуьйчарех хиллехь". 107. ТIаккха (Мусас) шен Iаса кхоьссира – цунах билггала текхарг хилира. 108. ТIаккха цо шен куьйг схьадаьккхира (кисанара) – и хьоьжучарна шурул кIай хилира.\nДакъа 14 109. ФирIавнан къоман элаша элира: "Баккъалла а, хIара ву говза бозбуанча. 110. Шу шайн лаьттара арадаха лууш ву иза – хIун омра до аша?" 111. Цара элира: "Бухасацаве иза а‚ цуьнан ваша а (цхьа жимма)‚бахийта гIаланашка гуламхой . 112. Хьуна тIе валор ву цара массо говза бозбуанча". 113. ФирIавнан бозбуанчаш баьхкира‚ цара элира: "Баккъалла а, тхуна мах хир буй тхо хиллехь тоьлларш?" 114. Цо (ФирIавнас) элира: "ХIаъ‚ баккъалла а, шу хир ду-кх (суна) гергарчарех". 115. Цара элира: "ХIай Муса! Ахьа кхуссу (хьалха)‚ я тхо хир ду кхуссурш (хьалха)?" 116. Цо элира: "Аша кхосса". Цара кхоьссича, нехан бIаьргашна бозбуанча хилира‚ чIогIа кхерийра цара уьш‚ доккха бозбуанча даийтира цара". 117. Мусага хаийтира Оха хьайн Iаса кхосса‚ аьлла. ТIаккха цо сихха кхаьллина дIаяхийтира цара сурт хIоттийнарг. 118. Гучуделира бакъдерг‚ харц хилира цара деш хилларг. 119. Цигахь эшийра уьш‚ сийсазхилла дIахьаьвзира уьш. 120. Бозбуанчаш суждане охьабахара. 121. Цара элира: "Оха иман дилли массо Iаламан Кхиош-кхобучуьнга‚ 122. Мусан а, ХIаронан а Кхиош-кхобучуьнга". 123. ФирIавнас элира: "Аш иман дилли цуьнга, аса шайна пурба далале хьалха?! Баккъалла а, иза мекарло ю-кх‚ аша шаьш йина гIали чуьра нах арабахархьама‚ тIаьхьа хуур ду шуна. 124. Шун куьйгаш а‚ когаш а хедонза буьтур ма бац аса дуьхь-дуьхьала ‚ тIаккха шу дерриге ирх кхазор ду аса". 125. Цара элира: "Баккъалла а, тхо тхан Кхиош-кхобучуьнга дIахьаьвзар ду. 126. Ахьа тхоьгара бекхам оьцуш ма бац тхо тхан Кхиош-кхобучун аятех тешна аьлла бен, уьш тхоьга деъначул тIаьхьа. Тхан Кхиош-кхобушверг! Тхуна собар лолахь‚ тхо Ахьа далийталахь (хьуна) мукIар хилла".\nДакъа 15 127. ФирIавнан къоман элаша элира: "Муса а‚ цуьнан къам а дуьту ахьа лаьттахь доьхна хIуманаш дан‚ цо хьо а‚ хьан делий а дIатаса ?" Цо элира: "ТIаьхьа вай бойур бу церан кIентий‚ дийна буьтур бу церан зударий‚ баккъалла а, вай царна тIехь ницкъ болуш ду". 128. Мусас шен къоме элира: "Делаца гIо лаха аша‚ собар делаш‚ лаьтта Делан ду – Цо ирсана ло и Шен лех Шена луучунна, тIаьхье (Делах) кхоьручарна ю". 129. Цара элира: "Лазарш (бохамаш) дина тхуна хьалха хьо тхоьга вале а‚ хьо тхоьга веъначул тIаьхьа а". Цо элира: "Шун Кхиош-кхобуш волчо мостагI хIаллакван мега‚ лаьттахь верасаш шу а хуьлуьйтуш – тIаккха Иза хьожур ву аша хIун до".\nДакъа 16 130. ФирIавнан доьзал схьалецира Оха шерашкахь (йокъанца) а‚ стоьмаш эшорца а – цара ойла ян там бара. 131. Шайга диканиг деъча‚ цара олура: "ХIара тхуна ду" ‚ шайх вониг хьакхаделча‚ Муса а‚ цуьнца берш а бахьанехь хуьлуьйтура цара и. Баккъалла а, и вониг уьш шаьш бахьанехь дац ткъа Далла гергахь? Делахь а царах дукхаберш ца хууш бу. 132. Цара (ФарIавнан наха) элира: "Муьлхха а делил ахьа тхуна даладахь а, тхуна шеца бозбуанчалла дархьама‚ тхо хьоьх тешар долуш дац хьуна". 133. Оха царна тIекхиссира хи тIедалар а‚ цIоз а‚ мезий а‚ пхьидаш а‚ цIий а къегина делилаш хилла – тIаккха а куралла йира цара‚ царех хилира къинош дина къам. 134. Шайна тIе Iазап доьжча‚ цара элира: "ХIай Муса! Деха тхуна хьан Кхиош-кхобучуьнга хъоьца Шен ваIда хилларг (Iазап айде, тхо хьох тешча). Нагахь ахьа тхуна тIера хIара Iазап айдахь‚ хьоьх тешанза а Iийр ма дац тхо‚ хьоьца Исраилан кIентий а бохкуьйтур ма бу Оха". 135. Оха шайна тIера Iазап айдича‚ цхьана ханна шаьш цунна тIе кхиа дезаш болчу‚ цара бина хилла болу барт бохийра. 136. ТIаккха Оха цаьргара бекхам ийцира. Оха уьш хIордан буха бахийтира, уьш хиларна Тхан аяташ харцдеш‚ уьш хиларна уьш тергал ца деш. 137. Оха ирсана елира заьIап хиллачу къомана лаьттан малхбалеш а‚ цуьнан малхбузеш а‚ Оха ша беркате дина хилла долу латта /Шам/ а. Исраилан кIенташна тIехь кхочушхилира хьан Кхиош-кхобучун хаза дош, цара собар дарна. Оха дохийна дIадахийтира ФирIавнас а‚ цуьнан къомо а деш хилларг а‚ цара хьалхахIоттийна хилларг а . 138. Оха Исраилан кIенташна хIорд бийкъира. ТIаккха уьш кхечира цхьана къомана тIе‚ шайн жIарашна Iибадат деш долчу‚ цара (Исраилан кIенташа) элира: "ХIай Муса! Тхуна Дела хилийта церан делий санна". Цо (Мусас) элира: "Баккъалла а, ма жаьхIал къам ду-кх шу. 139. Баккъалла а, хIорш шаьш хиллчохь хIаллакьхир бу‚ харц ду цара деш хилларг". 140. Цо (Мусас) элира: "Дела (АллахI) воцург кхин дела лоху, ткъа, аса шуна? Цо шу даз ма дина (ниIматашца) Iаламел. 141. Цо хьалха ма дехира шу ФирIавнан доьзалх‚ шуна боьха Iазап латтош хилла болчу. Цара бойура шун кIентий‚ дийна буьтура шун зударий. Шуна цу чохь шун везза волчу Кхиош-кхобучуьнгара зер ма ду.\nДакъа 17 142. ТIаккха Оха Мусаца ваIда йира ткъе итт буьйсанца‚ уьш кхочуш хилийтира Оха иттанца. Цуьнан Кхиош-кхобучун тоьхна хан кхочушхилира шовзткъа буьйсанца . ТIаккха Мусас элира шен вешига ХIаруне: "Сан метта виса сан къомаца‚ маслаIат (диканиг) де‚ вон лелачеран новкъа ма хIотталахь". 143. Оха билгалъяьккхинчу меттиге веъча‚ шен Кхиош-кхобучо шеца къамел дича‚ Мусас элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ суна Хьуо гайтахьа – Хьоьга хьожур вара со!". Цо элира: "Со ганне а гур вац хьуна‚ делахь а хьажахьа дIо ломе‚ цуьнан меттиг чIагIлахь – тIаккха тIаьхьа Со гур ву хьуна". Цуьнан Кхиош-кхобург ломана гучуваьлча‚ Цо и аьтта дIабахийтира‚ Муса, эсах а ваьлла, вуьйжира. ТIаккха ша метта веъча‚ цо элира: "Хьо вонах цIанво аса ‚ аса тоба ди Хьоьга‚ со ву-кх тешачарех дуьххьарлераниг". 144. Цо /Дала/ элира: "ХIай Муса! Баккъалла а, Аса хьо хаьржина нахал Сан элчаллица‚ Сан къамелаца ‚ дIалаца Аса хьайга делларг‚ хьо хила шукур дечарех". 145. Оха яздира цунна ардахийн (аьннийн) чохь хIора хIуманах хьехам а‚ хIора хIуманна къастор а /олуш/: "ДIаэца и ницкъаца‚ хьайн къоме а омра де дIалаца алий цуьнан уггар хазаниг. Аса тIаьхьа гойтур ду шуьга песакъ нехан цIа" . 146. ТIаьхьа Аса Сан аятех генабохур бу лаьттахь, бовла хьакъ боцуш, курабевлла хилларш‚ муьлхха а делил гича а – цунах ца теша уьш‚ нийсонан некъ гича а – и некъ бой тIе ца лоцу цара‚ тиларан некъ гича – и некъ бой тIелоцу цара‚ иза цара Тхан аяташ харцдина дела ду‚ уьш царех гIовпал хилла дела ду. 147. Тхан аяташ а‚ эхартаца цхьаьнакхетар а харцдинарш – церан Iамалш хIаллакьхилла. Шаьш еш хиллачу Iамалашца а бен бекхам хир буй царна?!\nДакъа 18 148. Мусан къомо и (Делаца хабар дийца) ваханчул тIаьхьа гIозарех а‚ мухIарех эса дира шен дегI а‚ аз а долуш. Царна ца го техьа‚ цо цаьрца къамел ма ца дой‚ новкъа а ниса ма ца бо цо уьш? Цара и лецира /шайн Дела хилла‚ цунна цара Iибадат деш/, – уьш зуламхой хилира. 149. ТIаккха уьш дохкобевлла‚ хIун дийр ду ца хууш болуш‚ царна гича шаьш тиладелла хилар‚ цара элира: "Вай Кхиош-кхобучо вайх къинхетам ца бахь‚ Цо вайна геч ца дахь – вай эшна хиллачарех хир ду-кх". 150. Муса шен къомана тIе вухавирзича‚ ша оьгIазвахана‚ чIогIа пошме хилла‚ элира: "Ма вон хIума ду-кх аша суна кхоьллинарг соьл тIаьхьа /со воцуш/. Сихлой ‚ ткъа, шайн Кхиош-кхобучун гIуллакхехь?" Шегара аннаш охьакхиссира цо‚ шен вешин корта(-н месаш) шена тIе озийра цо. Элира /ХIаруна/: "ХIай сан ненан кIант! Цу къомо со заьIап ма ви‚ со вен герга ма хилла уьш‚ мостагIий баккхий ма бебелахь суна‚ зуламе къомаца ма хилийталахь со". 151. Элира /Мусас/: "Со Кхиош-кхобушверг! Гечделахь суна а‚ сан вешина а‚ Хьан къинхетамна чудохкалахь тхо. Хьо ву-кх уггар къинхетаме верг".\nДакъа 19 152. Баккъалла а, эса лаьцнарш /шайн дела вина/ – шайн Кхиош-кхобучуьнгара оьгIазло кхуьур ма ю царех‚ сийсазалла а /ю царна/ дуьненан дахарехь. Иштта бекхам бо Оха харцдерг кхуллучарна. 153. Вониг /къинош/ динарш‚ тIаккха цул тIаьхьа тоба дина иман диллинарш, – баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург цул тIаьхьа гечдеш верг ма ву‚ къинхетам беш верг ма ву. 154. Муса оьгIазаллих ваставелча, аннаш схьаийцира цо‚ церан йозанийн чохь бара нийса некъ а‚ къинхетам а шен Кхиош-кхобучух кхоьруш болчарна. 155. Мусас шен къомах кхузткъе итт стаг хаьржира Тхьоца цхьаьнакхетарна . ТIаккха чIогIачу латта ласторо уьш схьалецча‚ цо элира: "Со Кхиошкхобушверг‚ Хьайна лиъна хиллехьара Ахьа хьалха хIаллакбина хир бара уьш а‚ со а. Тхо хIаллакдо Ахьа тхан юккъера Iовдалша лелийначуьнца? Иза хьан питана ма дуй‚ Ахьа шеца Хьайна луург тилош‚ Хьайна луург нисвеш долу. Хьо ву-кх тхан доладийриг /вали/‚ гечдехьа тхуна‚ къинхетам бехьа тхоьх‚ Хьо ву-кх уггар дика гечдийриг. 156. Яздехьа тхуна хIокху дуьненахь диканиг‚ эхартахь а /диканиг/‚ баккъалла а, тхо нисделла-кх Хьоьга". Цо /Дала/ элира: "Сан Iазап Аса кхиор ду Суна луучух‚ Сан къинхетамо массо хIума шена чулаьцна – тIаьхьа Аса дIаязбийр бу и /къинхетам/ шаьш /къинах/ кхоьруш болчарна‚ закат луш болчарна‚ шаьш Тхан аятех тешаш болчарна. 157. Ишттанаш бу уьш шаьш тIаьхьахIуттуш элчанна-пайхамарна йоза-дешар ца хууш волчу ‚ шех лаьцна яздина шайна карош шайн гергахь Товрата чохь‚ Инжила чохь‚ ша царна "Диканиг де!" олуш волу‚ вочух уьш бухатухуш волу‚ цIена дерг царна хьанал деш волу‚ боьханиг шайна хьарам деш волу‚ царна тIера дезза хIуманаш а‚ буржолаш а ша дIадохуш волу. Цунах тешнарш‚ и леринарш‚ цунна гIо динарш‚ цуьнца доссийна долчу нуьрана /КъурIанна/ тIаьхьахIиттинарш – уьш бу баккхийбуьйр берш.\nДакъа 20 158. Ахьа ала: "ХIай нах! Баккъалла а, со Делан элча ву шуьга массаьрга‚ ишттаниг ву И /Дела/ стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла Шен долуш‚ Иза воцург кхин дела вац‚ денбо Цо‚ буьйла а болуьйту. Теша шу Делах а‚ Цуьнан элча-пайхамарах а‚ йоза-дешар ца хууш волчу‚ ша тешаш волчу Делах а‚ цуьнан дешнех а. ТIаьхьахIитта цунна – шу нийсачу новкъа довла там бара". 159. Мусан къомах а ду цхьа уммат‚ ша бакъдолчунна тIе нисделла долу‚ ша цуьнца нийсо еш долу. 160. Оха уьш /Исраилан кIентий/ бийкъира шийтта некъене. Мусага хаийтира Оха иза шен къомана хи доьхуш волчу хенахь "хьан Iаса тоха тIулгах"‚ аьлла. ТIаккха шийтта хьоста дедира цунах. ХIора некъана /тобанна/ шайн молу меттиг хиира‚ Оха царна IиндагI /салкха/ дира мархаца‚ доссийра царна Манна а‚ Салва а – даа Оха шайна деллачу рицкъанх цIенаниг. Тхуна зулам ца дина цара – уьш хилла-кх шаьш шайна зулам деш. 161. Дагадаийта цаьрга аьлла хилар: "ХIокху юьртахь даха совца‚ даа цу чуьра шайна луъучохь‚ аша ала: "Дайде !"‚ неIарехула чоьхьадовла сужд деш‚ Оха гечдийр ду шуна шун гIалаташ. ТIаьхьа Оха алсамбохур бу дика берш". 162. Царех зулам диначара хийцира дош шайга аьлла доцучуьнца. ТIаккха Оха царна тIе стиглара Iазап доссийра, уьш зулам деш хиларна.\nДакъа 21 163. Хаттал цаьрга хIордан уллохь хиллачу юьртах лаций: уьш дозанах бевлира шоьтан дийнахь‚ царна чIерий догIура гучудовлий церан шоьтан дийнахь‚ церан шоьтан де доцуш царна ца догIура уьш /чIерий/ – иштта балане лецира Оха уьш, шаьш песакъ хиларна. 164. Царех цхьана тобано аьллера: "Аша хIунда хьехамбо /къомана/ нахана‚ шаьш Дала хIаллакбийр болчу‚ я Цо шайна чIогIачу Iазапца Iазап дийриг долчу?" Цара элира: "Шун Кхиош-кхобучуьнга бехказадовлархьама‚ уьш хилархьама /Делах/ кхоьруш". 165. Цара шайга хьехийнарг дицдича‚ Оха кIелхьарабехира шаьш /нах/ вочух духатухуш берш‚ зулам динарш Оха схьалецира ирчачу Iазапца уьш /Исраилан кIентий – жуьгтий/ песакъ хиларна. 166. Цара тергал ца дича Оха шаьш шайх духатоьхнарг‚ Оха элира цаьрга: "Хила шух сийсаза маймалш". 167. Хьан Кхиош-кхобучо дIахаийтира ша царна (жуьгташна) тIе хьежжоне а хьежор бу Къематде кхаччалц царна луьра Iазап деш берш‚ баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург сиханиг ву таIзар дарца‚ Иза – гечдийриг а‚ къинхетам бийриг а ву. 168. Оха бийкъира уьш (жуьгтий) лаьттахь тобанашка – царех диканаш а бу‚ царех уьш боцурш а бу. Оха уьш теллира хазачуьнца а‚ вочуьнца а, уьш бухабоьрзур бацара-те (Далла тIе)‚ бохуш. 169. Царел тIаьхьа кхин тIаьхье хилира‚ жайна ирсана кхечира цаьрга‚ хIокху дуьненан бахам оьцура цара‚ олура: "Вайна-м гечдийр дай". Цуьнга терра кхин бахам шайга беъча – иза а оьцур бара цара. Ткъа жайнан чIагIо ца хиллера царна тIехь‚ цара Далла тIехь бакъдерг бен эр дац аьлла‚ цу чохь дерг цара Iамийна ма дара? Эхартан цIа тоьлуш ма ду шаьш /Делах/ кхоьруш болчарна‚ аша ойла ца йо-техьа? 170. Шаьш жайна схьалаьцнарш‚ ламаз хIоттийнарш, – баккъалла а, Оха эша ма ца бо дикачеран миэл. 171. Царна тIехь лам айбира Оха‚ ша тIейожа йоллу лаба санна лаьтташ‚ царна моьттура и шайна тIеюжуш ю. /Оха элира/: "ДIалаца Оха шайна делларг ницкъаца‚ хьехаде цу чохь дерг‚ шу хила мегара /Делах/ кхоьруш !"\nДакъа 22 172. Хьахаде хьан Кхиош-кхобучо Адаман кIентийх – церан баккъех церан зуьрет схьадаккхар‚ тIаккха шайна тIехь уьш тешаш хIоттор: "Со вац, ткъа, шун Кхиош-кхобург"‚ аьлла. Цара ма элира: "ХIаъ! Оха тешалла дина". /Иза ду/ аша Къематдийнахь эриг хиларна: "Баккъалла а, тхо цунах гIовпал ма хили". 173. Я аша эриг хиларна: "Тхан дайша ширк /керсталла/ дира хьалха‚ тхох хилира царел тIаьхьа зуьрет‚ Ахьа хIаллакдийр ду тхо харцболчара динарг бахьанехь?" 174. Иштта къастадо Оха аяташ – уьш бухабоьрзур бацара-те /къинош дарах/. 175. Дийцал царна Оха шена Тхан аяташ делла, тIаккха уьш дIатесначун хабар‚ тIаккха шайтIано шена тIаьхьавазийра и‚ тилабеллачарех хилира иза. 176. Тхуна лиънехьара Оха цаьрца айвира вара иза ‚ делахь а дуьненан тIе тевжира иза‚ шен дезаршна тIаьхьавезира. Цуьнан масал жIаьлин масалх тера ду: хьо шена тIаьхьа ваьлча мотт аракхуссу цо‚ я ахьа ша дитича а мотт аракхуссу цо. И ду тхан аяташ харцдинчу къоман масал. Дийца дийцарш‚ ойла ян там бара цара. 177. Тхан аяташ харцдина къам вон хилла масалца – шайна зулам деш хилла уьш. 178. Ша Дала нисвеш верг нислур ву‚ Цо тилавала вуьтуш верг, – уьш бу эшнарш. 179. Оха кхоьллина жоьжахатина дуккха жинеш а‚ адамаш а. Церан дегнаш ду – цаьрца ца кхета уьш‚ бIаьргаш бу – цаьрца ца го царна‚ лергаш ду – цаьрца ца хеза царна‚ уьш бежанех тера бу. ХIаъ! Царел а тилла бу! Уьш бу-кха гIовпал хилларш. 180. Делан ю хаза цIераш – кхайкха аша Цуьнга цаьрца. Бита Цуьнан цIераш харцъеш берш. ТIаьхьа шаьш динчуьнца бекхам хир бу царна. 181. Оха кхоьллинчарех ду уммат‚ ша бакъдолчунна тIе (нах) нисбеш долу‚ ша цуьнца нийсо еш долу /цIена бусулба уммат ду иза/.\nДакъа 23 182. Тхан аяташ харцдинарш – тIаьхьа жим-жимма таIош, охьатаIор бу Оха уьш, шайна а ца хууш. 183. ТIаьхьатотту Аса уьш – Сан /керстанийн/ мекарлонна /дуьхьало/ чIогIа ю. 184. Ойла ца йо-техьа цара? Жинех ма вац церан накъост /Мухьаммад пайхамар; ца тешачара олуш хилла жинех ву иза/. Иза билггала кхерамча ву. 185. Уьш ца хьожу стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалле‚ Дала кхоьллинчу хIуманашка‚ шайн ажал /Iожалла/ гергакхаьчна хила магаре? Цул тIаьхьа муьлхачу хьадисах уьш тешар бу. 186. Дала тилавала вуьтуш волчунна – и нисван цхьа а вац. Цо буьту уьш шайн тиларчохь дIай-схьай уьдуш. 187. Хьоьга хоьтту цара сахьтах /Къематдийнах/ лаьцна – цуьнан хIоттар маца хир ду боху. Ахьа ала: "Цуьнан Iилма сан Кхиош-кхобучун гергахь ду. Шен хеннахь и билгалдоккхур ду веккъа Цо‚ дазделла и стигланашкахь а‚ лаьттахь а. ЦIеххьана бен догIур дац иза шуна". Хьоьга хоьтту цара – хьо иза дика хууш верг волуш санна. Ахьа ала: "Цуьнан Iилма Делехь ду". Делахь а‚ дуккха нахана ца хаьа. 188. Ахьа ала: "Аса дола ца до сан дегIах пайданца а‚ я зенаца а Далла лиънарг бен. Со хиллехьара хууш къайлах дерг‚ аса совдаьхна хир дара диканаш‚ халоно схьалаьцна хир ма вацара со. Со веккъа кхерамча а‚ хаамча а ву тешаш долчу къомана".\nДакъа 24 189. И ву шу кхоьллинарг цхьана синах‚ цунна зуда а кхоьллина, и цуьнца вахийта. И цунна улло вахча – байа болчу мохьца язло и ‚ и дIакхоьхьу цо. ТIаккха иза язъелча цара шиммо /майрачо а‚ зудчо а/ шайн Кхиош-кхобучу Деле доьху: "Ахьа тхуна дика доьзалхо лахь, тхо баркалла бохучарех хир дара-кх". 190. ТIаккха цо шаьшшиннена дика доьзалхо велча‚ Цо шайна деллачуьнгахь Цунна накъост хилийтина цу шиммо. Генаволу Дела цара накъост лацарх. 191. Цара хуьлуьйту, ткъа, Цунна накъост ша хIумма ца кхуллург‚ шаьш кхечо /Дала/ кхуллуш берш? 192. Царна гIодан ца могу царна‚ шаьш шайна а гIо ца до цара. 193. Аша уьш нийсачу новкъа кхайкхахь‚ шуна тIаьхьа а ца хIуьтту уьш. Цхьатерра ду шуна: аша уьш кхайкхахь а‚ я шу севцна Iахь а. 194. Аша, Дела а витина, шайга кхойкхуш берш – шух терра леш бу‚ кхайкха цаьрга‚ шуна жоп лойла цара‚ шу бакълуьйш хиллехь. 195. Ткъа церан когаш бу шашах дIа-схьа лелаш‚ я церан куьйгаш ду цара шаьш детташ‚ я церан бIаьргаш бу шашах царна гуш‚ я церан лергаш ду шашах царна хозуьйтуш? Ахьа ала: "Кхайкха шайн накъосташка ‚ мекарло е суна‚ тIаьхьа ма татта со . 196. Баккъалла а, сан доттагIа – Дела ву‚ Ша жайна доссийна волу‚ И ву дикачарех Iуналла деш верг" . 197. Аша, И /Дела/ а витина, шайга кхойкхуш берш, – шуна гIодан луш бац уьш‚ шайна гIо дийр долуш а бац. 198. Аша шаьш нийсачу новкъа кхайкхича – ца хеза царна. Хьуна го уьш хьайга хьоьжуш, – царна ца го. 199. КъинтIера вала‚ диканиг хьеха‚ дукха тергал ма бе жехIал нах . 200. ШайтIанера талхор хьо талхо гIертахь, – Делаца ларвалар деха. Баккъалла а, Иза хезаш верг а‚ хууш верг а ву. 201. Баккъалла а, /Делах/ кхоьруш берш шаьш шайтIанан балано схьалаьцча, /Дела/ хьехаво /зикр до/ цара‚ уьш гуш хуьлу /нийса некъ/. 202. Амма церан вежарий (къинош деш берш) – царна-м тиларчохь гIо до хьуна цара /шайтIано а, цуьнан накъосташа а/‚ тIаккха а ледарло ца йолуьйту цара (уьш тилош къахьегарехь). 203. Ахьа шайга аят ца деъча‚ олура: "Айхьа хаьржина хиллехьара ахьа /аят/". Ахьа ала: "Сайга сан Кхиош-кхобучуьнгара догIучу вехьена бен со тIаьхьахIуттуш вац. ХIара /КъурIан/ – шун Кхиош-кхобучуьнгара билгалонаш ю‚ нийса некъ а‚ къинхетам а бу, ша тешаш долчу къомана". 204. КъурIан доьшуш долуш – ладогIа цуьнга‚ гIовгIа ма е‚ шух къинхетам бан тарло. 205. Хьехаве хьан Кхиош-кхобург хьайгахь: муьтIахь а хилла‚ кхоьруш а хилла‚ чIогIа доцчу озаца‚ Iуьйранна а‚ суьйранна а. Хьо ма хилалахь и тергам ца бечарех . 206. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобучун гергахь дерш Цунна Iибадат дарна куралла еш дац‚ массо вочух И цIанвеш ду, Цунна сужд деш ду.\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Оганаш&oldid=84774»\tКатегореш: КъуръанЖайнашМассо динИсламБусалба динах лаьцна\tНавигация\nЗорба туху варси\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 21:36, 17 апрель 2013.


ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа тираж (маьӀна).\nТира́ж (фр. tirage) — цхьа цӀе йолчу зорбанан арахецаран экземплярийн барам бу. Термин лелайо коьртаниг арахецаран гӀуллакхна, амма наггахь «тираж» бохучу дашо билгалбоккху кхечу кхолламийн барам а, масала кинематографера фильман копийн тираж.\nМуьран арахецарийн (газеташ, журналаш) тираж арахоьцучара уьш яздинчеран бараме хожжий билгалйоккху (оцу тӀе розницехь духкурш а туху); жайнин, брошюрин, кхин долчунан а тираж хӀоттайо арахоьцучара дешаран хьаштога хьаьжжина. Тиражаш йоькъу кегийрачарна (15 эзар экземпляре кхаччалц), юккъерчарна (100 эзар экземпляре кхаччалц), массийнчарна (100 эзар экземпляр сов). Массийн тиражаш полиграфин белхийн барам боккха хилар бахьна долуш дукха хьолахь завод олучохь дакъошкахь зорбатуху.\nЦхьа йолу литературан кеп арахоьцуш арахецаран тиражо авторан гонораран барам а хуьйцу шега терра. РФ «Авторан бакъох а, цаьрца хӀоьттина йогӀучу бакъонех а» цӀе йолчу законо боху авторца бинчу барта тӀехь максимум тираж гайта, нагахь барто авторан кхаъ билгалбаьккхинчу барамца бийцахь.\n1 Тиражийн кепаш\nالعربية: انتشار الصحف\nбеларуская (тарашкевіца): Наклад\nDeutsch: Auflage (Publikation)\nespañol: Tirada (impresión)\nfrançais: Tirage (imprimerie)\nBahasa Indonesia: Tiras\nitaliano: Diffusione (editoria)\nमराठी: वृत्तपत्रीय वितरण\nnorsk: Opplag (trykk)\npolski: Nakład (poligrafia)\nportuguês: Circulação de publicações\nසිංහල: පුවත්පත් සංසරණය


"Кавказерчу зудаберашкахь шаьлта тов". Гуьржийчоьнан тобанах дIакхеттачу ХIирийчуьрчу спортхочух\nТовбеца-бутт 15, 2020\nГуьржийчуьрчу таррашца летачу тобан лидеро, шозза Европан совгIатхо яьллачу, БуьритIерачу Гучмазова Майас дийцина Кавказ.Реалиига ша дехьаяларан бахьанех а, хейтерша хьийзош хиларх а.\nКоронавирусна юккъехула спорт\n- Спортхошна пандемино гIело йира. Муха ларйо ахьа хьайн кеп?\n- ХIора денна тренировкаш йо ас. Боксе а йирзина со, кIиранчохь кхоазза Iамораш хуьлу сан. Сайн ойла яр а, тактика а бен-берса хилийтархьама долийна ас и. Цу тIе, цхьатерра дIахIоттар а, когаш лелор а ду тхан цу спортан шина агIонехь. 18 шо а ду со спортехь йолу, цундела цхьа керланиг юкъадаккха, айса суо иракарахIотто лаьара суна. Бокс кардиотренировка санна хIума ду суна, суо Iехон Iалашонца карадерзон. Амма тур боксерийн каранех хийца дагахь яц со.\n- Къилбаседа ХIирийчул кхачале хьалха еара коронавирус Гуьржийчу. Дукха хан яьккхирий ахь изоляцехь?\n- Венгрехь дIадаьхьначу дуьненаюкъарчу къийсамашкара юхадирзира тхо Зазадокху-беттан 10-чохь. Ткъа 11-чу дийнахь со БуьритIехь яра. Эпидеми чуеача Тбилисихь нисъеллера. ХIинца кхо бутт хан ю-кх со цIахь йолу. Гуьржийчохь а санна, ХIирийчохь а Iаморашкахь ю со сайн дуьххьара хиллачу тренерца Кесаева Ириница. Бакъду, леррина Олимпиадана кечамаш ас Тбилисихь бийр болуш бу. Вуьшта, ловзаршкахь суо билгалъяккхийта, ас кехаташ кечдан деза лицензионан турнирехь.\n- Лицензи йоцуш хьуо юьссур ю аьлла хетий хьуна?\n- Цу кепара вариант сан коьртехь янне а яц. Рапирашца а, шпагашца а латаршкахь гоьбевлла лидерш бу, ткъа тхан могIарехь бац. Къийсадаларшкахь даим а хийцалуш ю совгIат лун кхо меттиг. Дуьненан чемпионаш а эша тарло турниран хьалхарчу муьрашкахь.\nДуьненаюкъарчу турнирашкахь цхьа спортхо тIекIел шозза тоьлаш ца нисло. Дубайхь леташ яра со цкъа Эстонерчу титул йолу Беляеваца. Со цецъюьйлура оццул гоьяьлла йолчу цуьнан эшамечу латарх. Цхьана турнирехь толам баккхар дукха хьолахь тренеро къастийначу тактикех доьзна хуьлу.\n- Олимпиада тIедогIучу шарна аьлла, дIататтар муха тIийцира ахь?\n- Суна мелхо а дика ду. Эстонерчу говзанчаца Чикинев Игорца болх бийр бу ас хIинца. Цундела тоъал хан хир ю сан, кхин тIе а кечам бан. Гуьржийн тренерца гIуллакх дIа ца дахара сан. Бахьана хила тарло, со тIех сов чарпе адам хиларна. Сан дуьххьара хиллачу тренеро Кесаева Иринас цкъа а тIе мохь ца хьокхура суна, Iаламат комфорте дара суна цуьнца болх бар. Цундела совнах кхин а цхьа шо, суна пайден хир ду.\n- ТIаккха хьан чарпе хиларо новкъарло ца йо хьуна, фехтованин некъа тIехь, уггар а хьалха, собаре хила ма веза?\n- Хала хеташ делахь а, таррашца латаран школа ледара ю вайн. Шайн темпераменте хьаьжжина, кавказхойн зудаберашкахь шаьлта товр яра. Шпага Iотта цхьан хан ларъян еза. Ткъа суна гуттар а тIелеташ хила лаьа. Цундела а, низамаш лардеш хила дезаш ду-кх хьал.\nГуьржийчоьнан тобане дехьаялар\n- Оьрсийчоьнан вовшахтоьхначу командера Гуьржийчу дехьаяларан хIун бахьанаш дара?\n-Гуьржийчу кхайкхийна ца Iаш, Азербайджан а, Узбекистан а цхьана яра со шайгахьа яла лууш. Ткъа со Оьрсийчоьнан тобан ботт юкъахь яра, ас жамIаш а гойтура, дехьаялар маьIне дацара. 2011-2012-чу а шерашкахь юниоран статусера ялар чолхе дара сан. Еххачу заманчохь толамаш боцуш йиссира со. Кхин а кхо шо делира, со вовшахтоьхначу тобане йоьрзуш а. Турнирашка сан дас йохуьйтура со, ахча а ша луш.\nЦхьана къийсадарашка даха кечлучу хенахь сан коллегас провокаци йира суна. Мацахлерачух суна бекхам беш яра иза. Сайн ламанхойн амал тIаьххьалц сайгахь йита гIертара со. Амма цу дийнахь сан собар кхачийра. Оцу хиламех хиира сан тренерна а. Соьга ла а ца дугIуш, дуьхьалъелира иза, соьца болх барна. Сан сина Iаткъам хиллера. ГIуллакхаш а ледара дара сан. 2016-чу шеран Марсхьокху-баттахь Гуьржийчоьнан фехтованин федерацин президентан Базадзе Мерабан цIарах со дIакхойкхуш, кехат кхечира соьга. Массарех а дагаелира со: тренерца а, сайн деца-ненаца а, доттагIашца а. Цунах хинболчу пайдан а, зенан а ойла йора ас.\nМосквахь "Динамос" петар елира суна ханна чохь Iен, алапа а хIоттийра, доккха дацахь а. Делахь а, оцу юкъанна со дIесалелаш яцара дуьненан Кубке а, Европан а, дуьненан а чемпионаташка а. Шозза Оьрсийчохь аьтто боцуш йиссича, со реза хилира Гуьржийчу дIаяха. Массарна а моьтту, со ахчанашца Iехийна. ХIан-хIа, иштта дацара иза. 1,5 шарахь а луш алапа а доцуш, хан яьккхира ас. Сан кхин интерес яра, фехтованин интерес.\n- Къилбаседа ХIирийчоьнна даим а безаш бара гуьржийн спортхой. Олимпикан маьршачу латаран спортхой Хабелов а, Хинчегашвили а БуьритIехь шайн хета. Ткъа футболхой Шелия а, Кобиашвили а, Ашветия а, Деметрадзе а дагабоьхна бу. Хьан кхолламан кхин агIо ю: хIири йоьду Гуьржийчоьнан къоман командехь дакъалаца. Хьуна хууш дарий, хьайн дехьаялар емалдеш нах бевр буйла?\n- Сан доьзалан бух Гуьржийчуьра бу. Денана а, ненайиша а, сан шичой а хIинца а цигахь бехаш бу. Цундела, Гуьржийчоь – суна хийра мохк бац, со кест-кеста кхочура цига хьошалгIа. ХIаъ, 1991-чу шарахь хиллачу политикан хиламашкахь зенаш хилла сан нахана а. Ткъа спортехь мостагIий бац, суна тахана коьрта хетарг – дуьненахь суо дIагайтар ду.\nХIора шарахь, Марсхьокху-беттан 8-чохь (2008-чу шеран Товбеца-беттан 8-чохь йолаелла гуьржийн-хIирийн конфликт – редакцин билгалдаккхар) сох лаьцна информаци яржайо социалан машанашкахь, ямартхо ю бохуш, бехкаш доху. Юьхьанца Iаламат лазаме тIеоьцура ас, бехказайийла а хьийзара, амма хIинца цу кепарчу тIелетаршна мел а синтеме ю со. Дукха хан йоццуш цхьана стага яздинера соьга, хьайн фамилина "швили" алий, тIетоха аьлла. Шога жоп дала дийзира сан цунна. Сан да а ву, ваша а ву, нагахь санна, соьгара цхьа ледарло ялахь, цара эр ду соьга цунах. Ткъа боллу спортхой кхеташ бу сох.\n- Гуьржийчохь муха тIеоьцу хьо?\n- Iаламат дика. Кхузахь ас даьккхинчу кхаа шерачохь сайгахь цхьа а негативе хIума цаьргахьара хааделла яц со. Цхьаммо а ца хьехадо со муьлхачу къомах ю а, ас цIе хийца еза олий, хьехарпш а ца до. "Рустави-2" телеканалерчу шун коллегаша йоьдучу эфирехь дакъалаца кхайкхинера со, оьрсийн маттахь соьца къамел а деш. Машенлелорхой , со хIири юй хиъча, хаза бистхуьлу соьга.\n- Йоккхачу спортехь кхин а мел йисса дагахь ю хьо?\n- Цкъачунна сан Iалашо – Олимпиада ю. 2020-чу шеран Ловзарш дирзинчул тIаьхьа командийн турнирашкахь дакъа а лоцуш, Гуьржийчоьнан вовшахтоьхна тоба кхолла бина барт бу тхан. Кхин а Олимпикан цхьана циклехь йисса лаам бу сан. Делахь а, хиндерг хуийла яц. Хьанна хаьа, ас доьзал кхоьллича, сан цIийндас йита спорт ала а тарло соьга.\n- Доьзална а, Олимпикан лаамна а юкъахь къастам бан эшахь?\n- Тхо, спортхой, дукха хьолахь, тхайн ойла ян хан йолуш а ца хуьлу. Даим а Iамораш, цхьанхьа доьлхуш-догIуш нисло тхо. Дукхахберш цунах ца кхета. Оцу хьелашкахь, йиш ца хьулу, планаш хIиттон а. Цундела, айса сайга дIааьлла ас, цкъачунна спорт ю коьртаниг. Цуьнан дуьхьа дерриг а дита а реза ю со.


ТаIзар ца деш витина Путин "сийсазвина" электромонтёр\nОьрсийчохь дуьххьар таIзарх кIелхьарвалийтина Iедал ца ларарна жоьпе озийна, президент Путин Владимир сийзасвеш интернетехь йозанаш дина вахархо. Цунах лаьцна шен Telegram-каналехь хаам бина "Агора" бакъонашларъярхойн вовшахтохараллан векало Чиков Павела.\nВуьйцург ву Архангельскан махкарчу Котлас гIалара электромонтёр Попперека Дмитрий. Цуьнга бехк кховдийнера Iедал ца ларарна, меттигерчу пенсионеро Ильина Ольгас прокуратуре латкъам бинчул тIаьхьа. Цу зудчо бIаьрг биллина шен тергонехь латтош ду "Вконтакте" социалан машанехь наха юьтуш йолу комментареш, шена уьш ца тайна меттиг нисбелча низамашлардечу органашка кехаташ а дохьуьйтуш.\nЦу йоккхачу стага иштта Путин а, шайн губернатор Орлов Игорь а сийсазвина аьлла лаьррера электромонтеро Попперекас, цо социалан машанашкахь йитинчу комментарешкахь.\nКотласерчу гIалан кхело сацийра Попперекана дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх, цо дина йоза зулам дац аьлла. Пенсионеро Ильинас латкъам бина жоьпе озийна йолчу меттигерчу яхархочун 30 эзар сом гIуда туьйхира оццу кхело, губернаторх Орловх лаьцна цо яздинарг низамо магийна дац аьлла.\n"Агора" бакъонашларъярхойн вовшахтохараллан векало Чиковс иштта хаам бина, "Iедал ца ларарна" жоьпе озийначу кхечу цхьана стагах лаьцна а. "Курган Бессмертия" олучу хIолламна улехь реггетон олу хелхар дарна кхело 30 эзар сом гIуда тоьхначу йоIанна тIехIутташ видео яккхарна протокол хIоттийна цунна полицино Брянскерчу вахархочунна. Цу видеон тIехь цу стага оццу хIолламна уллехь, тӀехкхийсалург карахь а йолуш, масийтта трюк йина, хелхаволун кеп хIоттош. Цу стага дIахьедар дина Оьрсийчуьра кхелан система, юкъараллан проблемаш а йитина, ца оьшург лелош ю аьлла.\nИнтернетехь Iедал а, пачхьалкхан символш а сийсаз ярх лаьцна низам болх бан доладелла Оьрсийчохь кхушара Зазадоккху-беттан 29-хь дуьйна. Цуьнца а догIуш, Iедалхой сийсазбеш, царах цавешаш, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан символш а, Конституци а, Iедалан органаш а ларам боцуш, томехь йоцчу кепехь хьехийначарна таIзар дан догIуш ду 3-5 эзар сом гIуда тохарца, я 15 де-буьйса набахтехь даккхийтарца.


Оьрсийчоь, Дечкен-бутт 01, 2014\nКхаари-де 1 Дечкен-бутт 2014\nГIуран-бутт 30, 2013\nЛаххара 14 стаг вийна Волгоградехь троллейбус эккхийтина. Чевнаш йина ву 23 стаг, шайна юкъахь цхьа шо долу бер а долуш. Талламхоша чIагIдарехь, и эккхийтар динарг ву Iожалхо.\nЖеребцовас диллина кехат яздина Ходорковскийга\nКIира хьалха ша набахтера араваьллачул тIаьхьа дуьххьарчу интервьюхь массо а цецваьккхира Ходорковский Михаила, ша Оьрсийчоь екъа йиш йоцуш лоруш ву, аьлла. Иза екъа ца ялийта ша эшахь тIаме а гIур ву элира цуо. Цунна дуьхьал схьадиллина кехат яздина Нохчийчуьрчу тIамех едда, Финляндехь ехаш йолчу яздархочуо Жеребцова Полинас.\nОьрсийчура телевизионехь дIахьучу «Голос» къийсамера Умханов Шарипан дIаваха дезаро дог дохийна, цуьнгахьа косташ туьйсуш, сагатдеш хиллачу нохчийн. ПохIма долу и жимастаг, цкъа делахь, ша вовзийта кхиина. Вукху агIора, Оьрсийчура дIавахчий бен аьтто хир бац цуьнан, Оьрсийчура мафин кепарчу шоу-бизнесехь, бохуш яздо интернетехь, цунах дог лозучара.\nХодорковский: ТIом бан кечлуш волу хьолада\nКху беттан 20-гIа чохь мимпес кхайкхийна Сибрех колонехь 10 шо даьккхинчу Ходорковский Михаилна. Чура ара ма-ваьлла, интервьюш яла волавелла цхьана хенахь Оьрсийчохь уггар вехаш хилла волу совдегар, ша, эшахь, Къилбаседа Кавказе тIом бан гIур ву бохуш.\nМаьрша яьккхинчу тутмакхо Олимпиадина бойкот яре кхойкху\nPussy Riot тобанан декъашхочо Толоконникова Надеждас Сочехь хила дезаш долчу Олимпин ловзаршна бойкот ян еза боху, Оьрсийчохь йохош йолчу адамийн бакъонашна тидам тIебахийтархьама. Мимпес кIел яханчу Толоконниковас и кхайкхам бира, ша тахана Красноярскехь набахти чура ара ма-хецна.\nВист хила кечлуш ву уггаре а вевзаш хилла Оьрсийчура тутмакх\nКIирандийнахь Берлинехь зорбанан конференци яла кечлуш ву Путин Владимира ПIераскана дийнахь геч дина набахтера арахецна Ходорковский Михаил. Шоьтан дийнахь иза садоIуш вара шен гергарчерца.\nАмнисти бахьана долуш шайн гергарнаш дIахецаре сатесна бу дуккха а нохчий\nХIокху деношкахь, Оьрсийчохь дIакхайкхинчу амнистица догйовхо ю, Нохчийчохь дуккха а нехан, шай-шай гергара нах, набахтешкара хеназа хаьлха цIабоьрзург хиларна. Тахана, маьрша баха хьакъ долчу нехан спискаш хIитто йолийна. Мел барам болуш бу нахехь и сатийсамаш?\nГIуран-бутт 18, 2013\nКъуръанан тафсир кхелехь тоьллехь а...\nМаситта бутт бара Новороссийскерчу кхело азербайджанхочо Кулиев Элмира дина Къуръан тафсир экстремизмалле ду аьлла сацам кхайкхийна. Оцо вуно сагатдора бусулбанийн. Краснодар-мехкан лакхарчу кхело харцбина Новороссийскан кхело тIеэцна хилла сацам. Амма...\nИмаратан куьйгалхочун Умаров Доккин Сочехь кху Iай дIадахьа леринчу Олимпикан ловзарийн хьокъехь кхерамаш туьйсу видеогайтам интернетехь маццахехь, аьхка дуьйна, баьржина бу.


30 шо ду Украинехь дуьненна кхерам а бохьуш зарраташ станци Чернобыл иккхина.\nЧернобылехь хиллачех тахана 80 сов воцуш ву.\nЧернобылехь иккхина бохам ткъе итт шо даьллачул тIаьхьа а лазаме ов детташ лаьтташ бу тахана а. Цигахь, и луьра эккхар бахьнехь кхолладелла «къаматде» дайдан, цуьнан зене, Iожаллинин ларш яйа, цу бохамна тIехIиттина Къилбаседа Кавказера орцахойн могIарш Чернобылехь лаьцна радиаци бахьнехь хIора шарна а хьокхуш,лилха дохуш ду Iожалло.\nИттаннашкахь, ткъаннашкахь багарло цигахь лецна лазарш бахьнехь белларш. Вуьшта аьлча, дийна бисинчел массехазза дукха бу дIакхехлхинарш. Цунна тоьшалла до нохчийн, суьйлийн, хIирийн векалша а, цхьайолчу кIошташкахь Чернобалан бохам дIаберзийнчу декъашхошна цхьайолчу кIошташкахь хIиттинчу хIолламаша а.\nМасала, веллачун цIе тIе а язьеша дагалацаме хIоллам бу хIоттийна ХIирийн мехкан Мазалк гIалахь, церан сий-лерамна цIе тиллинчу майданахь. Цу майданахь сан къамел деъна масех къоман векалца. Цаьрга ладоьгIча гучудолу пачхьалкх цхьаъ ларалуш елахь а,бен-бечу кIошташкахь чернобалхойн сий-лерам бар вуно чIогIа морзахе хилар,кхачо йолуш цахилар а.\nДерриге дуьне а хьере деш,Iадош 30 шо хьалха Украинехь иккхина бохам дIаберзо баханчу орцахойн дахар довза,церан Iедалхоша ечу тергонан дустарца мах хадо со кхаьчна Теркйист а, ХIирийн мехкан Мазалк а кIошташка.\nАла дашна, Мазалкехь дIакхелхинчу а, дийначу а чернобалцин лерам бар, уьш биц цабар лакхарчу тIегIанахь ду. Массеран а цIерш тIехь хIоттийна хIоллам бу «Роща» паркехь.\nЦиггахь дIабоьдуш бу гулам.Циггахь цу хIоллам юххехь деш ду ас хIара къамел а.\nШайна тIехIуттуш Iожаллин кхерам боллушехь цига гIоьнна баханчеран тахана Iедало бечу аьтто-гIоленан барам го цаьрца къамеле ваьлча.\nГулам марсабаьллачу хена беллачийн хьомара, церан сийнна тийналлин минот кхайкхира. ТIаккха сан къамел хилира Бойко Викторца. Цо дийцарехь, Чернобылехь хиллачех тахана 80 сов воцуш ву.\nВиктор: «Тхо дисинчех 40 стаг цхьа тоба а кхоьллина тхайн бакъонаш ларьяйта а, вовшийн гIо дан а гIерташ ду. Наггахь бен гарра-м ца нисло тхан. Цхьаберш дегабаам бина резабоцуш бу,лартIахь пенсеш ца хIиттийнарш. Чернобылехь хиларна заьIапхошна луш долу ахча ца ло царна… Юьхьанца балхахь ду шаьш бохуш Iийна хIинца ца ло-кх…»\nЦигга Мазалкера вахархо ву Чернобылехь дакъалаьцна Хазбулатов Муса. Кхузахь лерам бар муха ду шу аьлча цуо элира.\nМуса: «ХIирийн мохк къе ма бу. Пенсеш-м жимма гIоле ду тхан Нохчийчохьчул масала. Амма кхечу агIор гIодар вуно ледара ду. 40 эзар сов догIу суна пенси. ХIокхунна, оццунна бохуш цунах а коржамаш йоху вуно чIогIа. Ахь гIодар хьахинчара ала ас. Малар хьех а кхетта,»тарсал» а лаьцна (белка) со лазарне кхаьчнера.\nСайн коч этIийна дагадогIу суна лоьраша.кхин хIумма а дага ца догIу. Сан зуда дика а хьаьвзина со валанза ваьлла. Хьан ахча дацахь дац лийр ву-кх хьо доцца аьлча…»\nавари,ХIирийн махкахь ишта ду чернобалехь хилларш ларар. ХIуъчара дийцарехь кхин а лахара ду и тIегIа Нохчийчохь. Цу хьокъехь дуьйцуш ву Черболехь эккхар нисделча, белхоша лаьцна радиаци юстуш дозиметр болх бина Iиса. И ву дуьйцуш шайна Iедалера хуьлчу гIоьнах.\nТахана 30 шо дуьзна дерриге дуьненна а халонга даьлла эккхар Чернобылехь нисделла. Эзарнашкахь багарло и бохам берзо орцахбевллачарлахь белларш. Ма-дарра аьлча дийна бисинчаьрца буьстича белларш шозза-кхузза сов бу тахана.\nАмма Iожалло лацанза биснарш дукха бацахь а Iедал ларалуш дац низамо ма хьоьхху церан хьаш-дезарш листа.\nБакъдерг аьлча цара кхин дIоггара са а ца туьйсу и гIо хиларе. «КIордина сатийса»-боху царех дIа хьавинччо.


Германин кхело жоьпалле озийна "ШариIатан полици"\n"ШариIатан полици" тIе яздина можа жилеташ йоьхна, урамашкахь богIу-боьлхучаьрга имдилла бохуш, кхайкхамаш бинчу исламхойн тобан декъашхойн хьокъехь сацамбина Германин кхелахоша. DW хьостан хаамашца, 27 шарера 37 шаре ваьлла ворхI жимстаг бехкевина, можа жилеташ лелор доьхкуш бина сацам бохорна. Вупперталерчу кхелахоша гIуданаш диттина царна 300 еврашкара 1800 еврашка кхаччалц.\n2014-чу шарехь кхеле хIиттийначу цара рейдаш дIакхоьхьуш хилла "ШариIатан полици" тIе яздина можа жилеташ а йоьхна, туьканашкахь а, гIалин майданашкахь а корта бахон маларш карахь долчаьрга а, кафешкахь а, ресторанашкахь маларшца хIума кхоллуш Iачаьрга а, дискотекашкахь, йа буьйсанна сакъоьручу клубашкахь а нахана тIе а оьхуш, уьш имдилларе а кхойкхуш, царна даIваташ а деш, жоьжахатин цIарца царна кхерамаш а туьйсуш. Шаьш моралан эвлаяаш лоруш болу кегийрхой ду а бохуш.\nХIетахь юкъараллехь йоккха гIовгIа елира церан леламаш бахьана долуш. Германин бахархоша латкъамаш бира бакъйолчу полице, ткъа хаамийн гIирсашкахь дийца долийра, Германи хIинца шарIан низамашца ехаш ю бохуш. ШариIатан полици ша шех олучу тобан куьйгалхо а, декъашхой а муьлш бу сиха гучуделира. 2016-чу шарахь бехказа бехира уьш кхелахоша, амма ши шо даьллачул тIаьхьа юха а жоьпалле хIиттина.


Гӏалгӏай халкъ мехках даккхара хетаяьча гойтаме хилар депутаташ\nГлавнаяХоамашГӏалгӏай халкъ мехках даккхара хетаяьча гойтаме хилар депутаташ\nОпубликовано 07 Февраль 2018 .\nХӏара халкъа истореца нийслу доккхий хатараш. Цу тайпарчарех да 74 шу хьалха гӏалгӏай халкъ мехках даккхар. 1944-ча шера февраль бетта 23-ча дийнахьа дӏадоладелар нохчийи гӏалгӏайи Нохч-Гӏалгӏайчера Юкъерча Азеи Казахстанеи ӏобахьийтар.\nТахан вай республика парламента спикер вола Йовлой Заьлмах хьалха а волаш Дагалоацамеи сийлени мемориале баха хилар Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама депутаташи аппарата болхлойи. Цар керттера декхар дар – ӏодахьийтача хана байнараш сийдеш дагабохар.\nДагалоацамеи сийлени Мемориал – из йоккха комплекс я, Гӏалгӏай Республика исторе хиннача дагалоацама даташта, доккхача хатараштеи сийлен толамаштеи хетадаь.\nКой дӏачубовллаше а мемориале боагӏарашта гу российски паччахьалкхен дакъа шоаш хилар бакъдеш долча документашта 1770-ча шера гӏалгӏаша кулг яздар гойташ йола барельеф. Дӏахо – Дунен Хьалхарчеи Шоллагӏчеи тӏемий турпалий цӏераш тӏайола ӏоакъаш. Гойтам лелабеш хьалхаяьнначо дийцар цу тӏемашка турпалал а къонахчал а гойтачарех.\nМемориала къулбаседа оагӏорахьа латтача 1944-ча шера хинначун тешаш долча чурташта юххе дуӏа дир Халкъа Гуллама депутаташеи болхлошеи, ӏодахьийтача хана байнараш Даьлагара бехаш.\nЦул совгӏа, Мемориала доазон тӏа я «Ийс Гӏала» цӏи йола комплекс. Из хьайийлай 1997-ча шера февраль бетта 23-ча дийнахьа, гӏалгӏай халкъ, Советски Союза дуккха кхыдола халкъаш доахаш санна, мехках даьккха 53 шу дузаш. Цу комплексе чуйоагӏаш гӏалгӏай 9 гӏала я, мехках даьха халкъаш миссел. Уж 9 гӏала шоайла вӏашагӏйийхка я кӏацхалаш доахкача аьсшкасаьргаца. Эггара лакхагӏйолча юкъерча гӏалий 4 гӏат я, из 25 метр лакха я. Хӏара гӏала гӏалгӏай халкъа исторецара цхьаццайола зама гойташ я. Цу проекта автор Россе заслуженни суртанча вола Поалонкой Мурад ва.\nУкхаза я «1944», «1957» ши таьрахь тӏадола стелаш а (гӏалгӏай ӏобахьийтаи царна Даькъасте цӏабахка бокъо еннеи шераш), постамент – аьшканаькъа рельсаш тӏа латташ локомотиви цу ханара вагони – гӏалгӏаша эзача ӏазапа символ.\n«Ийс гӏала» Мемориала чухьнахьа музей я, репрессеш лайначарна хетаяь. Халкъа Гуллама депутаташи болхлойи хьежар цучарча экспозицешка, гӏалгӏай халкъ мехках даккхар шоашта бӏаргадайначар дагалоацамаш довзийташ йола «Со теш ва» яха керда багахбувцама проект. Цу «Дийна дагалоацам» яхача проекто чӏоагӏа ӏоткъам бир гулбеннарашта – боккхийча наха хьадувцаш дола хиннараш бӏаргех хий доахаш дар. Бала бенача дийнахьа вӏашкакхота а денна сталински тоталитарни режима духьалъотта мегача халкъа дагалоацам массаза дагалоаттабира тӏахьехаш я из проект.\nХалкъа Гуллама Председатель волча Йовлой Заьлмаха баркал аьлар укхаза къахьегаш болча болхлошта, политикаца ювзаенна йоаца проекташ цар вӏаштӏехьъяхар бахьан долаш. «Уж дагалоацамаш леладар вай лоархӏаме декхар да, цу тайпара хӏамаш кхы хургдоацаш е вайца е кхыча халкъашца а, – аьлар цо. – Укхаза хьачу мел воагӏача хана халкъа деррига истори дега чу гӏолла цӏаькхаза а чакхдоаккх». Парламента спикера белгалдир, комплексо тешал дер гӏалгӏай халкъа тӏаэтта геноцид хинна ца ӏеш, халкъа исторе сийлен оагӏонаш а йолга, хӏаьта из ишта хилар тӏачӏоагӏдеш да цу комплекса цӏи «Дагалоацамеи сийлени Мемориал» аьнна хилар.\nВай замалахьа гӏорваьнна вовзаш волча воаккхача йоазонхочун Айтматов Чингиза дешаш доаладир цо ший къамаьл тӏачӏоагӏдеш: «Сагагара дӏадаккха йиш я лаьтта, дӏадаккха йиш я рузкъа, кхыметтел вахар а дӏадаккха йиш я сагагара… Цхьабакъда, цхьаккхача сага могаргдац сагагара дагалоацам дӏабаккха».\n– Керттерадар да вай паччахьалкхе этта йаьнналга, – аьлар Заьлмаха. – Хӏаьта дӏахо из чӏоагӏйар а дегӏайоалаяр а вай массане юкъара декхар да.