Бадуев СаIид. Бешто\nМарсхьокху-бутт 21, 2015\nНохчийчоь-- шира кешнаш Нохчийчохь\nБусанас ехха лийкхира и йиш, цо, пондар охьа а биллина, шен хих буьзна бIаьргаш а цIанбина, нара тIе бертал а йоьжна, юха а ойла йира, тIаккха, охьа а хиъна, ша-шега элира:\n«ХIун хуьлура-теша сан дена а, вежаршна а, со Бештога маре яхийтича? Бешто къен хилар бен, стаг воцуш а ма вацара, гIиллакх а цуьнца чIогIа ма дара, нахаца тIекере а цуьнан чIогIа ма яра. ТIе, нах а безаш, чIогIа догцIена стаг ма вара и.. Ма суна хьашт дацара-кх цуьнан доцу даьхний, хьаллий, и ша сайна хилчахьана. Болх цуьнга балуш бу, соьга а иза балур бара, тхаьшшинна хаза болх а беш, деха долу тхойшиъ хIунда ца кхоьтуьйту-техьа кхара вовшах?». Бусанина шаьш итт шо хьалха хьегна хало ца йицъеллера. Кхунна вуно шера хаьара, шайн да хьалдолуш шен ши йиша бахьанехь хиллийла, кхунна кест-кеста дуьхьалтосура – кхо бутт юкъа ца болуьйтуш, шен ши йиша Хизарас маре луш, и шиъ, ша жима йоллушехь, шена тIе а етталуш, тийжаш, елхар. И сурт шена дуьхьалтесча, Бусана кхералора, кхуо наггахь ша-шега олура: «Со а , и шиъ санна, юхкур ю-кх сан дас». И дешнаш Бусанин даго хьоьхуш дара. ХIинца, ша Бештога маре лур яц аьлла, шен вежарша дуйнаш биъчахьана, Бусана гуттар а чIогIа тешна яра, и дуйнаш цара шен ден а бертахь баарна, шен дас ша а цхьана совдегарна йохка мега, аьлла. ХIара цу гIуллакхан ойла чIогIа еш яра, масийтта зудчух дагаяьллера, Бештога хIун дича яхалур яра-теша ша, шайн нах бертахь а болуш, аьлла. Дукхахболчу зударша кхунна жоп делира: «Хьайн наха аьлларг ахьа ца дича, яла а, йола а меттиг хир бац хьан», – аьлла. Цхьаболчуша элира кхуьнга: «Маре дац, шен везачу стагца дацахь. Хьуо ехь а, хьайна а везаш, хьо а езашволчу стаге маре гIо хьо», – аьлла. И къамел Бусанина чIогIа товш а, дезаш а дара. Кхуо наггахь олура: «Со юьйр елахь а, гIур ма ю со Бештога». Амма цIеххьана ВахIида шена шаьлта ойуш сурт а хIуттий, «нохчийн Iадат ду-кх стаг атта вуьйш, юьйр ю-кх со кхара, бежнахчул башха къа ца хеташ», – олий, Бусана, шина а куьйга корта а лоций, елха хуура.\n– Тховса хIара дIайига уьш схьабагIахь, кхуо цхьа юьхьIаьржо ярна кхерам бу, и кхекхий дIаса а листина, йиттина а, човхийна а, хьаьстина а, уьш бахкале, Бусана кечъян еза вай.\nШаьш кхекхий малхе тийсина девлча, ВахIида, зударшка олуьйтуш, шайн нене олуьйтуш, Бусана ехха хьистира. Амма иза тIеерза-м ца туьгура. Йо олура: «Со е! Со цуьнга ца йоьду!»\nБусана тIеерза ца туьгий хиинчу ВахIидий, Хьасаний, чу а иккхина, Бусанина ехха йиттира, цуьнан дегI дерриге а Iарждеш. Бусана чIогIа ша ерна кхоьрура, делахь а, Масега ца яха, яла а реза-м яра.\nДукха йилхина, легаш а гIаргIделла, юьхь а йистина, нара тIе йоьжна Iуьллу Бусана чIогIа ойланаш еш Iуьллура. Бусана дааза-малаза юьзна яра, кхунна Бешто дагара ца волура. Ойланаш еш Iуьллучу кхунна цIеххьана цхьа хIума дагадеара. И шена дагадеача, хIара берахь дуьйна шеца кхиина, хIокху сохьта жеро а йолуш йолчу шайн лулахо Эшарп йолчу яхара, шайн кертарчех лечкъина.\nБусана чуяьлча, Эшарп цIечу тIаьрсиган кIархаш тоьгуш Iаш яра, коре а хиъна, чухьоьжучу малха дуьхьал киса а оьзна.\n– Хьуна хIун хилла, ва Бусана? – аьлла, Эшарп, шен тегар а дитна, хьалаиккхира. Бусана, цунна хьалха а йоьжна, ехха йилхира, Эшарпа ма елха а бохуш, хилларг а хоьттуш.\nТIаьххьара а Бусанас, хьала а гIаьттина, шен коьртара Iаьржа кортали Эшарпан кара а тухуш, дехар дира.:\n– Хьайн Делан а дуьхьа, элчанан а дуьхьа де суна аса боху гIуллакх!.. Эшарп, хIинца ахь суна накъосталла ца дахь, со хIаллакьхуьлу-кх, дехьа, Эшарп, суна накъосталла!.. Тховса со Масе дIало-кх, яккхахьа со балех хьалха!\n– Вай дера дийр ду-кх, Бусана, сайга далург-м, хIун де ас, Бусана? Ахь бохург со деш ю-кх, – аьлла, Эшарп, хьеран тIулг санна, аьгна йолу шен юьхь жимма ела а къажийна, юха а йистхилира. – Ас хIун дича бакъахьа хета хьуна, схьадийцахьа, Бусана, хIун де ас?\n– Эшарп! ХIуъу дай а, Бештох цхьа-ши дош дIатоха хьажахьа, хьуо тешачу цхьана стагехула делахь а, я айхьа делахь а.\n– Ас и дича, хьан гIуллакх кхочушхуьлий?\n– Хуьлу хьуна, Эшарп, тIаккха сан гIуллакх кхочушхуьлу хьуна.\n– И-м хала гIуллакх дац, Бусана, схьадийца, хIун ду иза. И-м ас хIокху сохьта цунах дIатухур ду хьуна.\n– Эшарп! – аьлла, Бусана, елхаран къурдаш а деш, юха а йистхилира. – Со, Масе а яхана, яха ца хаа, Бештога а яхана, суо ейта реза ю-кх. Тховса со Масина йига нах богIу, со тховса, уьш бахкале а, баьхкича а, сайн аьтто ма-белли, тхешан беша а еана, керта йистехь ша лаьттачу такхора юккъе йоьр ю, хьайна со еза а езахь, аса айса-сайна тухийла а ца лаахь, Бештога, ван а воле, тховса цу ас буьйцучу такхора юккъехь со ларъе алахьа… Эшарп! Хьоьга баха гIуллакх доцу дела а, сайна хIинццалц а вайшинна юккъехь мел тешам лаьттина , хуу дела а ас хьоьга хIара гIуллакх ма хьахаде а ца олу.\n– Ас и дуьйцу, ца дуьйцу-м тIаьхьа бен хуур дац хьуна. Ас суо яла ца леш йисахь, и гIуллакх Бештох дIатухур ду хьуна, цунна ахьа хIумма а са ма гатде, хIинца чехкка цIа а гIо, цIеранаш вайшиннах шекбовлале, – Эшарпа аьлча, Бусана, къевллина иза мара а йоьллина: «Эшарп! Эшарп! Со хьох тешна ю-кх», – аьлла, шен корталица юьхь дIа а лачкъийна, чехкка цIа яхара. Цуьнан дог тахана Iуьйранначул дикка паргIатдаьллера.\nЭшарп, кIархаш, пазаташ тIедуьйхина а яьлла, шен можа кортали дIатуьллуш йоллуш, хIара йолчу чувелира кхуьнан шича а, Бештон доттагIа а волу жима стаг Бета: «Дика мел дерш кху чу… Хьо хьуо ма ю, Эшарп? Стенга бахана шун къонахий?» – аьлла.\n– Уьш бохий ахь?.. Уьш балха бахана бу-кх, – аьлла, Эшарп, ела а къежна, юха а йистхилира. – Ма дика ду, Бета, хьо вогIуш… ХIинца хуур ду-кх, хьуна хьайн доттагIа Бешто мел веза…\n– ХIунда бах ахь? ХIун хилла хIинца? – аьлла, Бетас даиманна а цхьаъ вистхилча шен долчу гIиллакхца жимма корта а таIош, шен хьаьрса жима мекх схьалецира.\n– Хьайн доттагIчунна накъосталла дан лаьий хьуна? – аьлла, Эшарп елакъежира.\n– Лаьа, КъорIанора, ахьа-м доттагIчунна боху, доттагIа воцчунна а-м суна накъосталла дан!..\nЭшарпа, шенчул атта Бетин аьтто хирбуйла хууш а, иза Бештон воцуш ца тору накъост вуйла хууш а, Бусанас шега аьлларг, башха дукха ца дестош, дIадийцира. И шега дийцича, Бусана бахьанехь Бешто хIинца а сагатдеш вуйла хууш волу Бета, шена хезинчух боккха кхаъ хилла, – хIара хаза кхаъ, тIерачу Дала со вен ца вехь, аса Бештога дIабуьйцур бу, тIе, со цунна юххехь а хир ву, – аьлла, Бета чехкка араиккхира.\nГоттачу урамехула, мох санна, хьаьдда вогIучу Бетина дуьхьалкхийтира Бештон маьхча Зикара.\n– Бешто цIахь вуй? – аьлла, Бетас хаттар дича, башха боларна чехка а воцчу Зикарс, шен Iаьржачу доккхачу куьйгаца мара а цIанбина, – вац, хIун дора ахьа цунах?.. – элира\n– Стенга вахана иза? Цхьа чехка гIуллакх дара-кх сан цуьнца!\n– ХIокху кIиранах ша марзвеллачу кIотара вахана ву-кх иза хIинца а.\n– Билггала ваханий иза, хаьий хьуна?\n– Дера, вахана-кх соьгара верта а эцна, Хедижатца ирахьIен воьду ша, аьлла, дIа-м. тIе, цуьнан нана шен цамгарна жимма чIагIъелла хиларна, хIинца со и цIа вало ваха тхешан говр кечъян воьдуш а ма ву.\n– Ой, цIехала хьо белхан делаI, ма дош дацара-кх хIара дан-м ткъа! – аьлла, Бетас, цкъа соцунгIа а хилла, юха а Зикаре ма-дарра Бештоца доллу гIуллакх дIа а дийцина, элира: – Хьан говр цу орца кIотара йига сов гIийла ю, со хIокху сохьта тхешан говрахь цунна тIаьхьа гIур ву. Тхойшиъ цIа мича хена кхочур, ца хаьа суна, тхоьга ца хьоьжуш, хьайн ваша Хьамид а, сан ваша Решид а эций, маьркIажан бода къовлабеллачул тIаьхьа Бусанас ша хир ю аьллачу такхора юххехь и ларъелаш. Тхойшиъ а, кхиахь, тIевогIур ву шуна, – аьлла, Бета чехка дIаиккхира, Зикар а, шен кIезиг болар чехка а даьккхина, цIехьа вахара, шена тIедиллинчу гIуллакхна кечо ян.\nШайн керта кхаьчна Бета, воьддушехь божал чу а вахана, шен Iаьржа дин араозийна, цунна нуьйр а тиллина, чувахана шегара кхелина шаьлта охьайиллина, Iаьржа кечъеш ЖугIартахь йина шаьлта схьаэцна, чуьра схьаозош, цуьнан иралле а хьаьжна, верта а эцна, араиккхира. Бета чехконца, верта гIонжакъе а дихкина, «ХIун до ахьа, жIаьла, хIинца а цхьанахьа тIехь Iен доьду хир ду хьо!» – бохуш, шен дас корехула чуьра ара мохь бетташехь, «хIинцца схьавогIу со-м», – аьлла, чехконца говра тIе а хиъна, кех иккхира. Иза цу тайпана чехка юьртах а иккхина, къайлавелира.\nОрца кIотарахь, цхьана лохачу, жимачу цIа чохь Хедижатца ирахьIен Бешто дикка шен сакъерало а моттуьйтуш, йоIаца чIогIа хабар дуьйцуш вара, гоьл тIе ког а баьккхина, цигаьрка а уьйзуш. ХIара шиъ наран шина маьIIе а хиъна Iара, кху шинна юккъе хиъна цхьа жима йоI яра, ханна итт шо хирдолуш. Цу йоьIан кху шимма дуьйцучух са ца къералора, иза наггахь набарна охьайоьдура, амма юххе Iачу Хедижата, шен дилхе цIечу куьйгаца муьшка а йой, сама-м йоккхура.\nБешто, шен нанас, ша ялале зуда ялае, аьлла, шега дехар дарна, Бусана шега ца еъча, цхьана а зудчух шен чам кхетар боццушехь, кху Хедижатана тIехьаьвзинера, хIара, ша санна, къен хиларна, атта шега йогIур ю, моьттуш. Амма Хедижата а кхунна жимма куралла йора, шен йиша а цхьана дукха бежнаш долчу стага йигча, ша а иштта цхьана таро йолчу стага юьгур ю моьттуш. Ца хаьа, Хедижатана моьттург чекхдер ду, дац-м. Бакъду, Хедижат шен маре яхана йиша санна хазам яцара. Хаза цахиларх-м зуда юьгуш ду. Безамо хазалла ца лоьху – «хазалла-сарралц, дикалла – валлалц» бохуш ду дан-м, делахь а Хедижатан салаьттачу наха, хьеран тIулг санна, аьгна йолу кхуьнан юьхь ца лоьхий-техьа аьлла шеко-м яра.\n– Ца хаьа суна-м, Хедижат, хIокху ялх-ворхI баттахь а ахь хьайн маре яхан дог дац баьхча, хьоьга хIун эр ду… – аьлла, Бештон къамел хадале, кху кертан говран дур деара, корах арахьажа аьлла Бешто дIавоьрзуш: «ХIей, нах! Бешто вуй кхузахь?» аьлла, уьйтIахь мохь белира. Корах арахьаьжинчу Бештона Бета вевзира, хIара, чехкка кор а диллина, вистхилира:\n– Ву со-м кхузахь, эцца гоьзанах хьайн говр дIа а тасий, схьа чу вола.\n– Чу веана Iен йиш яц, же! Же! Чехка араваьл!\n– Ой, хIун хилла? ЦIе-х ца яьллий?\n– Бешто! Битахьа бегаш, чехка, чехка аравалахьа!\nБета сихвеллий, бос байний вайча: «Цхьаъ доцуш-м дац хIара», – аьлла, Бешто, араиккхина, Бетина чехкка тIевахара.\n– Же, Бешто! Хьайн говра тIе валал чехкка!\n– Ой, хьо хьераваьлла? Я эгIтийна? ХIара хIун ду?\nСхьадийцахьа цкъа! – аьлла, Бештос куьйгаш тесча, Бетас говра тIера чу кхевдина, кхуьнан лере а таьIна, шега Эшарпа Бусанин хьокъехь дийцина гIуллакх ма-дарра дIадийцира. Цул тIаьхьа Бешто, чехка чувеана, Хедижате ша ларамаза дIавахарна бехк ма билла а аьлла, дехьа чу вахана, йоккхачу стагей, цуьнан несей маршалла а делла, араиккхира.\n– Говр мичахь ю хьан? – аьлла Бета юха а вистхилира.\n– И, КъорIанара, ю ас цхьана кIанте яжо йигийтина.\n– Ой, ткъа хIинца вайшинна и мичахь карор ву?\n– ХIокху басох чу ма-воьсси йолчу цанашка воьду ша, элира цо ала-м, – аьлла, Бешто кех арахьаьдира.\nСхьавоьл, хIоккхуза суна тIехьа говра тIе хаал хьо, вайшиъ хьело-кхи, – аьлла, говрахь волу Бета шена улло таьIча:\n– Ой, дIавала, кху кIотарара араваллалц бакъахьа дац, – аьлла, Бешто юхагIортарх, вита а ца витина, иза шена тIехьа а хаийна, Бетас шен Iаьржа говр дIаэккхийтира.\nАьрру агIор басех чубоьдуш болчу новкъахула воьдучу кху шиннан бер тIехь шайна дуьхьал йогIучу Бештон говрах бIаьргкхийтира. И говр чехка а, тIерачу беран бертахь а йогIура.\nКхарна гергакхача доьлча, Бешто вевзинчу цу беро говр сацийра. ТIаккха шаьш цунна тIекхаьчча, Бешто: «Ой, борз, хьешан говр, яжон юьгу а олий, хоьхкуш хуьлу ткъа? – аьлла, велакъежча: «Со Делах волийла, ас хIара хехка-м хикинехь. ХIинцца, ас юхаийзошшехь, ша вадийра-кх хIокху со», – аьлла, и бер говра тIера охьадоьссира.\n– Даьлла хьацар-м тера дац, марша Iойла хьо, жима бере, – олуш, чехка шен расхачу дина а ваьлла, Бешто дукха гена ца ваьллачу Бетина тIаьхьатилира.\nМалх делкъал дикка тIехъиккхинера, цо соьналла яйина, меттах а ца хьовш лаьттачу стиглара мокха мархаш, евдда, гуш яцара. Баьццара аренаш, малх Iаьткъина, тIехулара мажъеллера. Кху шерачу арахь лаьтта кIай, муккхий, буцций гIийла хьоькхучу махо, дикка хьаьжча, къаьсташ, жимма лестайора. Царна тIехула наггахь гуш хьийзаш чуьркийн вай а дара. ХIара аре кхачалуччуьра аьрцнаш, гена хиларна, кегийра а, Iаьржачу басахь а гора. ХIара аре шина декъе екъна Iуьллучу некъа тIехула, дикка хьаьжча, къаьсташ, геннахь, цхьа-ши гIаларт догIура.\nДукха хан ялале и ши гIаларт гучуделира, и шиъ – Бештой, Бетий вара. ХIара шиъ, хьалха яларех къуьйсуш говраш хаьхкича санна, чехка вогIура, кху шиннан говрашна хьацар чIогIа даьллера. Амма Бештон говрана хьацар къаьсттана чIогIа даьллера, тохара кIотарахь беро а и хекарна. Цунна даьлла хьацар кIайчу чопане дирзина догIура.\nХIара шиъ, кест-кеста шайн гIончакъехь дохкучу вертанех куьйгаш а Iуьттуш, куйнаш охьа а теттина, вовшашна тIеттIа таьIIина вогIура, шайн говрийн кхесийн даххаш тIе чIенгаш йохкуш, бертал а вахана.\nБешто, шен говр чехка яхарх, ца Iабара, кхуо юкъ-юкъа голашца шен говран йора дегI Iуьйдура. Кхуьнан кийра цIе яьллера, шаьш новкъа ваьллачул тIаьхьа шега Бетас, шен нана цамгарна гIелъелла, аьлчахьана. ХIукхунна цкъа сурт хIуттура, шен нана яла а елла, чохь боьлхуш зударий Iаш, тIаккха сурт хIуттура: Масас шен къена ши куьг Бусанин кIайчу дегIа тIе кхийдош а, Бусанас: «Ва! Бешто! Ца хили-кх хьо тахана со кху балех хьалхаяккха цIахь!» – бохуш, Масин юьхьа тIе мIараш туьйсуш а. ТIаккха Масас: «Стенна туьйсу ахь, котамо санна, мIараш? Хьо хьаьнгахь ю ца хаьа хьуна? Хьо-м Бешто бохучу цу кIиллогахь яций! Хьох томана дахьийта кхузткъа туьма цIена ахча-м Бештос ца кечдиний!» – аьлла, Бусана цIенкъа вон бертал тухуш а. И сурт шена дуьхьалхIоьттича, Бештос, кийрара дог тохалой, шен Iаьржачу хьаьж тIе шад а хIоттабой, говрана шед тухура.\n– Ма еттахьа цу говрана шед, кIелвуьсур ву-кх вайшиъ, – элира шен лекха Iаьржа холхазан куй кагбеш чу а таIийна вогIучу Бетас.\nТахана а ца тоьхна кхунна шед маца тухур ю? – аьлла, Бештос юха а шен говрана шед туьйхира.\n– ХIун дийр ду хьуна, хIета? – олуш, Бетас, шен говрана шина агIор шозза шед а тоьхна, шен говр хьалхаэккхийтира, амма дуккха хан ялале Бештон говр цунна тIаьхьа-м кхиира\nХIара шиъ иштта оьхуш, малх дикка чубуза герга бахара. Шен ненан са далале тIекхача лаар кийрахь алсам долчу Бештон, хIинца гушйолчу шайн юьртан момсарна герга мел таьIи, кийрара дог, кхоьруш, чехка детталора. Кхуьнан Бусанина чIогIа сацагатдалар – хIинца а бода болаза хилар дара.\nДукха хан ялале кхарна шайн юрт дикка цIена ган елира, наггахь ирахболу кIур а гуш. Бештона, шайн говраш яла йийшшина ягIахь а, шаьш хIумма а чехка доьлхуш ца хетара, кхуо, ша туху, ца туху а ца хууш, кест-кеста шен говрана шед тухура. Кхеран говраша чехка, чIогIа еттачу бергийн татано бацалахь егачу цаьпцалгийн екар ца хозуьйтура. ХIаваэхула ловзуш лела чIегIардигаш, кхарна тIекхочуш цкъа лахлой, некъ дика хуьлда шун» бохуш санна, цIеххьана чехка дека а декий, юха тIемаш а тухий, генна лакха довлура.\nХIорш юьртан бежан ара кхочуш, малх, къайлабала, дикка охьакерчинера. Цу арахула, наггахь беца тIе охьа а кхевдаш, цIехьа боьдучу бежан Iу, Бештой, Бетий кирхьа къевсина вогIу ши бере ву, моьттуш, саца а сецна, кхарна тIера бIаьрг дIа а бьккхина, кхарна генна тIаьхьа хьоьжуш лаьттара, хIинций-хIинций нускал далош богIу замой гучубевр бу, бохуш. ХIара бежан Iу, геннахь шена цхьа Iаьржа гIаларт гучудаьлча, юкъахйоллу нохчийн тапча схьа а яьккхина, и кечъян хIоьттира. Шен дагахь: «ХIинца уьш схьакхочур бу, тIаккха, ас хIара тапча кхоьссича, цара суна гIаддайча а йовлакх я кисет тосур ю… дела да сан гIад!» – бохуш, вела а къежаш.\nШаьш юьртана дикка гергакхаьчча, гонах серийн керт а йолуш лаьттачу шайн бахаман кертахь дIасалелаш адамаш ца гича, Бештон дагна паргIато хилира, шен нана еллехьара, иштта хирдацара-кх, аьлла. Цу бахаман кетIахь, тIаьхьарчу когаш тIе а хиъна, БештогIеран месала къорза жIаьла Iара, роггIанца цхьацца лерг а уьйбуш, Бешто цIа вогIу ларвеш санна, хIинца и вогIучу новкъа а хьоьжуш. БештогIеран цIийнан уьйтIа долучу кора кIелхьарчу меттара Бештон нана РакаIат къилбехьа а ерзийна Iуьллура. Цуьнан юьхь дикка иръеллера, шен таьIина ал ши бIаьрг цо наггахь бен вовшах а ца тухура, иштта наггахь бен са а ца доIура.\nЦуьнан гIевланга хиъна Iаш кхеран лулахо йоккха стаг яра, шен хебаршкаихинчу юьхьа тIера кегий бIаьргаш РакаIатана тIера дIа а ца дохуш, нанас йина йиша хилла, кест-кеста цуьнан коьрта тIе куьг а дуьллуш. РакаIатана дехьа агIор чучча когаш а бехкина Iаш молла а вара, цкъа Еса дешна а даьккхина, КъорIа вовшах а тоьхна, наггахь балда меттах а доккхуш, дагахь цхьаъ доьшуш Iаш.\nИ йоккха стаг, Бешто цIа вогIу ларвеш, наггахь корехула керта а хьожуш, Iаш яра. ЦIеххьана дIахьаьжначу кхунна гира, цхьаммо эккхийна валош санна, чехка керта эккхаш Бешто а, Бета а. Малх а чубуьзна баьллера, са а дикка дайнера.\nГоврара охьаиккхина Бешто, «цхьана бере хIара говраш дIасаозо лохьа!» – аьлла, чехкка чувахара, Бета, шайн говраш а эцца чехка кех а иккхина, лула керта хьаьдда, цхьа бер а даьккхина, цуьнга говраш дIасаийзо а елла, БештогIеран чу вахара.\nЧуваьлла Бешто чуьрчу моллегий, йоккхачу стагей: «шу а дара кхузахь?» – аьлла, царах цIеххьана шен нанна улло гIорта бехк хеташ, цкъа неIарехь сецира, тIаккха йоккхачу стага: «Бешто, схьаволахьа хьайн бабина улло, хIара-м хьоьга чIогIа сатуьйсуш ярий», – аьлла, цунах бехказло хилла, Бешто, чехкка шен нанна улло а вахана: «Баба! Ахь хIун до?» – аьлла вистхилира.\nЮххе Iачу йоккхачу стеган бIаьргех, кхунах къахетта, хи хьаьдира. Бешто оцу заманчохь РакаIатан хьаьж тIе куьг а дуьллуш, улло охьахиира.\nБешто, уллохь Iачех эхь ца хетахьара, воьлхуш РакаIатна тIеветталур вара. Цуьнан бос байнера, бIаьргаш гIеххьа хих буьзнера, нанна ша ца вевзича. Чуваьлла Бета, тIехьа ши куьг а диллина, неIарехь лаьттара, кест-кеста корехула ара а хьоьжуш, чехка тIехIуттуш лаьттачу маьркIажан хенан ойла а еш. ЦIеххьана дагаваьллачу Бетас, кора тIе вахана, кхеран жима лампа латийра, чохь гIеххьа серлаелира. Цул тIаьхьа, Бешто кхайкхина ара а ваьккхина, Бета, цуьнга «хьайн нанна юххехь хьо чохь саца» аьлла вукху накъосташна тIе а вахана, Бусанас йиллинчу метте гIур ву ша, аьлла, дIавахара.\nМаьркIажал тIаьхьа дукха хан ялале сира ши говр а йоьжна йолчу цIеначу тачанки тIехь, Бусанина захало хьахийна молла а юкъахь, ХизаргIаьрга кхо стаг веара. Хизар, уьш тховса богIийла хууш, цIера ваьллера.\nЗуда йига баьхкина хьеший ХизаргIеран сов цIа чохь бара. Уьш чубаьхкина дукха хан ялале царна хьалха шун хIоттийра: сискалгIин хьовлий, кхаьрзина жижиггий, дуткъа дина чIепалгашший, башха говза ца дина пулу а юкъахь. Учахь кхехкаш шиъ самовар яра. Чайнаш дуьттуш, дIасалелаш ВахIидан, Хьасанан накъостий а бара. Кертахула чехка дIасалелаш нах а, зударий а бара. УьйтIа юккъерчу гоьзанах кхозуш латийна панар а яра.\nОти чохь, цкъа южуш, тIаккха ирахIуттуш, йоьлху Бусана, хIинца билггал ша Масина дIайигна ели, моьттуш, чIогIа йоьхна яра. И кечъян гIерташ цхьацца зударий а, кхуьнан нийсархой-мехкарий а бохкура. Кест-кеста чубогIий, баккхийчу зударша Бусанина барт а тухура: «Лийра-х яций хьо, цуьнга яхча, цкъа хьайн наха бохург а дай, дIагIо, ца тахь, юхайогIур-кх» – олий.\nЦу дешнашка Бусанас кIезиг ладугIура. Дукха елхарна иза йиш а хаьлла йиснера. Иза мохь хьоькхучуьра саццалц бохуш, совцийна лаьтташ и йига баьхкина нах а бара.\nТIаьххьара а, кIайчу дарин коч а юьйхина, бутт болу кIайн чилланан кортали а тиллина, Бусана кечйира, амма иза йоьлхучуьра тен-м ца туьгура.\nЦхьа зама яьлча жимма йолхучуьра тийна Бусана, шен уллохь лаьттачу Эшарпна юххе а таьIна: «Цкъа араяла вайшиъ, кху чохь садукъделла-кх сан», – аьлла йистхилира.\n– Яла дера-кх, – аьлла жоп делла, Эшарп хьалха а йолуш, хIара шиъ араелира. Чуьра зударий а, кху шиннан цхьа гIуллакх ду, моьттуш, кхарах шек а боцуш, IадIийра…\nУьйтIа яьлла Бусана, Эшарпе, арахь жимма хьелой, чу гIо а аьлла, ша Бештона йиллинчу метте а яхана, такхорах юьйлира, шен дуьхьал гIодамийн цIов а лоцуш.\nДукха лаьттира Эшарп. ТIаккха цо чу а еана, ша йоьхна кеп а хIоттийна, чехка са а доьIуш, элира:\n– Бусана, бешахула ара а иккхина, хитIа боьдучу новкъа дIаеди, аса ша юхаийзошшехь. – Чуьранаш чIогIа боьхна хьаьвзира. Бусанин нана, хIинца билггал шен кIенташа я майрачо Бусана юьйр ю, аьлла хеташ, елха хиира. Шеца ши накъост а ваьккхина, ВахIид Бусана яхана бохучу агIор ведда тIаьхьа вахара. Хьасан, шайн борачу шина алашина нуьйраш а техкина, шеца цхьаъ ваьккхина, чехконца Бусанина тIаьхьа велира. Кху керта гулбелла кхеран бу боху нах маьI-маьIнехула Бусана лаха дIасахьаьвдира, иштта цхьаболу баккхий зударий а хьаьвдира.\nЗуда йига баьхкинчу баккхийчу нахе кхара Бусана еддий ца хаийтира. И хьеший, шайн хIума а юуш, цхьацца къамелаш а деш, Iара шаьш долчу веанчу ХизаргIеран цIийнан хьалхарчу воккхачу шина стагаца. ХIара хьеший цIенкъа тийсинчу кузаш тIехь Iара, чучча когаш а боьхкина, боккха гуо а бина, шайн дагахь, хIинца шаьш юуш йолу хIума йиъна девлча, дIагIор шаьш, бохуш. Амма Бусана шайн бешарчу такхора юккъехь-м йоллура, наггахь цIов дIатоттий, кертал арахьа готтачу урам-новкъа дIаса а хьожуш. Кхунна тIехдолуш а, кхунна тIедогIуш а аддам дацара, кхунна цхьа адам дистхуьлу а ца хезара. Бакъду, кхунна кху юьртахь а, маьI-маьIнехь шена генадоцуш а жIаьлеш лета-м хезара.\nЦIеххьана Бусанина хезира аьрру агIорхьа кху готтачу урамехула кертаца шена тIедогIучу адамийн гIовгIа. уьш виъ стаг вара. Уьш бара Бетий, Зигарий, Рашиддий, Хьамиддий. Уьш, куйнаш бIаьргаш тIе а теттина, шелтанаш тIе куьйгаш а дехкина, тебаш, дуьххьал Бусана йоллучу такхора тIе богIура. Царна кхуза бахка арабевлча, эвла юккъехь хезнера, Бусана яда а едда, цуьнан нах и лоьхуш бу, бохуш. Цундела, хIорш шаьш гучубовларна кхоьруш, меллаший, тебашший лелара. Тебаш, текхаш, шена цхьа адамаш тIедогIуш санна хетта, Бусана шекьелира, уьш шайца Бешто волуш я воцуш, ша дIайига богIу цуьнан накъостий бу, аьлла. Сирло хиллехьара, Бусанина уьш бевзар бара. Амма стиглахь наггахь бен гуш седа а боцуш, Iаьржо хиларна Бусанина, хIорш маса ситаг ву а хууш, уьш ма-барра ца бевзира, тIе, БетагIар а, дика са ца гуш, коьллеххий, нехан кертеххий тийсалуш, меллаша а богIура. Бусана хIинца кхераеллера, шен нахах шайна тIе цхьа стаг а кхаьчна, ша бахьанехь цхьа зулам даларна.\nХIун гIуллакх ду Бусана кхера? ХIорш-м гучу ца бовла а ма мегий. ХIунда бовлура хIорш гучу, жимчу Бусанин дог дохо а, Бештон дог лазо а! ца бевлча ца мега хIорш гучу? Хилча ца мега сел дог Iовжийна, сел гIитйла йисинчу Бусанин тховса аьтто?\nХIан-хIа! Бусана хIинца гучуяьлча товр дац. ХIинца, БетагIар шена тIебаьхкича, Бусанас эр ду:\n«ХIунда хьеделира шу? Цхьана маьIIаргона вай гучудовлуьйтура-кх аша!» ТIаккха Бетас: «ГIовгIа ма ехьа, Бусана, цхьанна хозуьйту ахьа!» – аьлла, цуьнан пхьарс лаьцна, хIорш берриге а, БетагIара тогIи чохь таьллаш кIел йитинчу хIургонна тIе а бахана, шаьш кхуза бахкале барт ма-барра, цхьаьллиг-цхьаъ шек ца ваьн воллучу цхьанахьа генна Орца кIотара баха чехкка юьртах лелхар бу. Бештона а и хуур ду, тховса шайн нанна дикка гIоле хилча, паргIатваьнволу Бешто а шен динахь кхарна тIаьхьа вер ву. Уьш генабовлале, схьа а лаьцца, шен говр цхьана накъосте елла, хIургона тIе а хиъна, иза Бусанех хьерчар ву, кхуьнца болчу накъосташа цхьацца бегаш а беш. ХIорш берриш, а бела а буьйлуш, чIогIа къералучу синошца цу кIотара дIакхочур бу.\nЦул тIаьхьа, кхо де далале а, даьлча а, Бештон нахий, Бетин нахий, шайн юьртахь бу боху тхьамданашший, дика наххий вовшах а тоьхна, ХизаргIаьрца машар а бийр бу, тамтовр а дийр ду. ТIаккха замой а бахана, кIотарара Бусана юьрта, БештогIеран цIа ялийна, кирхьана тIехьа а хIоттийна, дийнахь-бусий ловзар дийр ду. Керта оьхучу кегийчу а, баккхийчу а наха, цамгар яйелла Iуьллу РакаIат йолчу чу а оьхуш, Бештона далийна нускал декъалдийр ду: «Дика сахьат дойла… АллахI цIе йолчо хьан даго къобалъечу тайпана тIаьхье беркате йолда», – бохуш.\nЛовзар дIадаьлча, нах шайн-шайн цIа боьрзур бу, тIаккха Бусанассий, Бештоссий масийтта шарахь чIагIбеш, шаьш вовшашца тесна безам шайн жимчу цIа чохь мерзза буур бу, вовшийн дагара а дуьйцуш, Бештос кест-кеста: «ДIадаханарш-м, вайшимма мел хало хьеггехь а, дIадевллера, Бусана! ХIинца вайшиъ цхьаьна ду-кх! ХIинца вайшиъ ваьшшиннан дегнаша дукха лехнарг кхочушхилла ду-кх!» – бохуш; цунна дуьхьал Бусанас эр ду: «Со тоха ца еллехьара, хIара иштта-м хир дацара хьуна, Бешто. ХIинца хаьий хьуна, суна хьо дукхавезаш хиллийла?» – «Хаьа, хаьа, сан жима Бусана! Хаьа сан хаза Бусана», – эр ду.\nИштта хир дара, хIинца Бусанина тIебогIучу БетагIара цхьаьнне гучу ца бовлуш, аьтто а баьлла, хIара дIайигча.\nБучана йоллучу такхорана тебаш схьабогIу БетагIар, шайна дуьхьал йогIу адамийн гIовгIа а хезна, чехконца нехан керта а лилхина, лаьтта бертал бийшира, цара ца бевлла бен са ца доIура.\nБусана а, кхечу агIор тIебогIучу нехан гIовгIанаш шена хезча, меттах ца хьовш, наггахь дайн са а доIуш, дIатийра.\nСхьавогIучу шина стагах цхьаъ: «ГIирмасолта! Гуттар а ца догIу КIоце нускал, бохуш ца хезна хьуна?» – аьлла, велавелира.\n– Цунна-м и хир я цахир, къанвеллачу Масина-х дера ца хуьлу иза, тховса Бусана а яхана-м, – цуьнан накъост а велавелира.\n– Масина иза а дера ца хуьлу, Хизарна моьттург чекх а дера ца дели.\n– Хизарна хIун моьттура, Iаьлбиг?\n– И-м ас дуьйцур хьуна, схьайтал и цIе, – аьлла Iаьлбига, шен чIогIачу томканан цигаьрка а латийна, юха а элира: – ЦIа вахана вайшиъ хIумма дан а ца воллу, хIара цигаьрканаш оззалц кху керта юххе охьалахло вайша?\n– Лахло, – ГIирмасолтас а аьлла, хIара шиъ Бусана йоллучу такхорана генавоцуш керта юххе охьалахвелира. ТIаккха Iаьлбига шен къамел дIадолийра.\n– Селхана-стомара маьждигехь тхо, делкъан ламазера а девлла, гулделла Iаш, Хизара къамел дира-кхи, жа доло безам бу шен, бохуш… И хилла хьуна, шен йоI жа долчу Масе а елла, цунах вакха воллуш… ХIинца хаьа-кх суна, иза цо цунна аьллийла.\n– И захало-м, къайлах дуьйцуш, дан гIерташ хилла Хизар, – аьлла, ГIирмасолта шен вон йогIу цигаьрка тоян вуьйлира.\n– Хизар-м, нахана хIун ду а ца хууш, доккха цхьогал дай.\n– Цуьнан цхьогалалла-м тховса Бештос, Бусанас дохий, моьтту суна, дедда къайла а даьлла.\n– Цу шимма Хизаран цхьогалалла а, КъорIанора, дохий, и шиъ къайла а дер даьлла. Ца даьллехьара, хIинцале ВахIидагIарна Бусана каро хан яра… – аьлла, Iалбига, шен цигаьркан боккха кIур баьккхина, чу туьйхира.\nРакаIатана, гIеххьа йист а хуьлуш, паргIато хилча, кхунна улло Iен молла вистхилира тIехь лаьттачу Бештога:\n– ХIинца РакаIатана дикка гIоле а хилла, со дIавахча хIун дара-техьа?\n– ХIара хIинца-м, цхьадика, паргIат ю, хьан гIуллакх хир ду, дIавахча мегар ду хьо-м, – аьлла Бештон къамел хедаш, кхеран кертан говран дур а деара, оцу минотехь кхеран уьйтIахь: «Бешто!» – аьлла мохь а белира.\nБешто, шен дагахь: «Сан накъостий бу-кх уьш», – аьлла, чехкка араиккхира.\n– Бешто! Хьо вуй хIара? – аьлла, тIе а чевхаш, шен накъостаца цхьаьна кхеран керта иккхина Хьасан вистхилира.\n«Ва! Со ву хIара-м, охьадисса», – аьлла. Бешто шайна тIеволавелча: «Ахьа хIун дей?.. ХIокхун Делан сохьта тхан зуда схьалол, хьайна хьайн са дезахь», – аьлла, Хьасан говрара охьа а иккхина, шаьлтана тIе куьг а диллина, кхеран чу волавелира.\n– Ой, дIадовла, шу хьерадевлла? Я ЭгIийна?..\n– Хабар-м дуьйцур а дацара, – аьлла, Хьасанан накъост а говрара охьа а иккхина, Хьасанна тIаьххье чухьаьдира.\n– Соьгахь шун зуда а яц, эцца чохь Iуьллуш цомгаш тхан нана ю, и кхерор ю аша, Деландуьша, довла духа, – аьлла, Бештос, пхьаьрсаш а даржийна, Хьасан, цуьнан накъост чувоьдучуьра юхатеттира.\n– Ой, хьан да валла хьакхица! Хьуна хIун моьтту? ДIавала! ДIавала тхуна хьалхара! – аьлла, Хьасан, шаьлта а яьккхина, чугIоьртира.\n– Ма дийца хьаштдоцур, дIадовла сан кертара, соьгахь шун зуда а яц, кхунах цхьа зулам дан гIерта шу.\n– ЭхIей! КIилло яI, и зуьдан хабар гой хьуна цо дуьйцу? – аьлла, шен шичо Бештона шаьлта айича, Хьасана: «Ахьа ядор яра сан йиша? Ахь хIиттор дара тхо юьхьIаьржа? – олуш, Бештона коьртах шаьлта туьйхира. Бешто, сов чIогIа бIагор а беана, хьаьвзаш, гуо а боккхуш, шайн уча аркъал охьавуьйжира, шен лаьттара ши ког, садаьллачу стага санна, дIа-схьа а хоьцуш.\nКхеран гIовгIанаш а хезаш, аравала кхера а кхоьруш, Iен молла тIаьххьара а, араиккхина, уча велира. Бешто меттаваза Iуьллуш вара. ХьасангIар, Бешто шайн карах вели, моьттуш, чехкка шайн говрашка а хевшина, кех лилхира. Молла, бIаьргаш а къаьрзина, цецваьлла лаьттара, цкъа шена гуш кех лилхинчу ХьасангIарна тIаьхьа хьоьжуш, тIаккха наггахь са а доIуш Iуьллучу Бештога хьоьжуш.\nШайн кертахь яьлла гIовгIанаш а хезна, билггал и хIун ду ца хуу, кхераелла Iен РакаIат а, иштта кхераелла цунна уллохь Iен йоккха стаг а, хоршаеъча санна, эгайора.\nДикка саметтадеана Бешто, хьала а гIаьттина, моллас лаца а лаьцна, чувигира. РакаIат йолчу чуволуш Бешто, корта белша тIе а биллина, цхьа агIо а оллийна вара. Бештона шаьлта коьртан агIо а лоцуш кхеттера: цуьнан юьхь мелчу цIийх юьзна, дика къаьсташ яцара.\nВерриге цIийша а вуьзна, лаца а лаьцна, чувалош волу шен кIант вевзина РакаIат шен долчу гIоранца кIегархиира. Цуьнан юьхь къаьрзинера. Цуьнан бIаьргаш оцу бIаьрган негIар тухучу ханна хих буьзира, иза йистхилира меллаша:\n– Бешто! – аьлла. ШозлагIа а иза цхьаъ ала юьйлира, амма, кхин йист ца хилалуш, дог лоцуш шаьлта шен Iоьттича санна, охьа-м яхара, вуьшта а цамгаро чIогIа ницкъ бина кIелйисина йолу РакаIат, шен кIантана, цIеххьана кхайкхина ара а ваьккхина, чевнаш яр ла а ца делла, садаьлла йисира.\nБештоний, цуьнга юьхь юьлуьйтуш воллучу моллиний, Бештона коьртах ехка хIума лоьхуш йоллучу йоккхачу стаганий РакаIатан садаьллийла ца хаьара.\nМоллас, йилина, тоьъарг юьхь цIан а йина, йоккхачу стага чов гатанца дIа а йихкина, Бешто РакаIатана тIеволавелира, хIара тIевогIуш РакаIата хIун до-теша, аьлча санна, цуьнга хьаьжинчу моллиний, йоккхачу стаганий РакаIат садаьлла Iуьллий хиира. Йоккхачу стеган шийла мохь белира. Бешто, воьхна, цкъа юхахьаьжира, тIаккха йоккха стаг шел хьалха а эккхаш, РакаIатана тIехьаьдча, дIахьаьжинчу цунна шен нана еллий хиира: «Баба!.. Баба!.. – аьлла, Бешто, шен корта а лоцуш, РакаIатана улло вуьйжира. ТIаккха, хьала а айавелла, шен ненан юьхьа тIе куьг а хьоькхуш, кхуо юха а элира:\n– Баба!..Баба! ахь хIун дин?.. баба! Ахь хIун дин! – Кхуьнан бIаьргех мела хи хьаьдира, ненан са даларо кхунна шена коьртах хилла чов йицйинера, хIара, цунна улло а воьжна, воьлхуш Iуьллура.\nБусана йоллучу такхорана генавоцуш охьалахвелла Iен ГIирмасолтий, Iаьлбиггий, шаьшшиннан цигаьрканаш оьзна а ваьлла, хьала а гIаьттина, дIаволавелира. ГIирмасолтел ханна жимма къено волу Iаьлбиг, вела а велла, шена тIаьхьа хIоьттина дайчу боларехь вогIучу ГIирмасолте вистхилира:\n– Кхин ца хаьа суна, ГIирмасолта, Бештон кара нускал а кхаьчна…\n– Ойт! Давала цу меан делаI-кх! Тховсалерчу цхьана буьйсанна делахь а, хьуна я суна йоцу!.. ХIа?.. Iаьлбиг! Реза хир варий хьо? – аьлла, шена хьалха воьдучу Iаьлбигна белшах куьг а тоьхна, ГIирмасолтас юха а элира: – Делан а дуьхьа, Iаьлбиг, ма нисъеллий, кочий яра-кх Бусана, ян-м ткъа!.. Гинерий хьуна, Iаьлбиг, иза ловзаргахь, шен шуьйра накха тIе а боккхий, бад санна, техка а техкаш, хелхайолуш?\n– ДIавалахьа, ГIирмасолта, вайшиннан тховсалера наб яйа гIерта-кх хьо! – аьлла, Iаьлбиг велавелира.\n– Ян-м муххале а йовр яра тховса наб… даваларг, Бусана вайгахь а йолуш йовш елхьара бакъахьа дара-кх.\nКхоьруш, кийрара дог детталуш делахь а, кхара дуьйцург хазделла, Бусана ша йоллучохь ела а къежаш лаьттара. Нехан кертахь бертал Iохку БетагIар а, вовшашна муьшканаш а теIош, цергашца балдаш а лаьцна, буьйлуш Iохкура.\nИ ши стаг дIавахча, БетагIар, меллаша кертал сехьа а лилхина, Бусанина тIебаьхкира, и йолчу серийн кертал сехьа иккхинчу Бетас гIо а деш, Бусана кертал дехьаяьккхира, тIаккха ша дехьа а ваьлла, Бусанин пхьарс а лаьцна, чехкка дIаволавелира. Кхеран цхьа накъост кхарна хьалха велира, Зикрий, Хьамиддий тIаьхьахIоьттира.\nХIорш кху готтачу урам-новкъахь дукха генабовлале, кхарна говрашкахь шайна дуьхьал цхьа нах богIуш санна хийтира. Говрашкахь вогIург Хьасанний, цуьнан накъосттий вара, Бусанех дог а диллина, баккхийчех дагавала шайн цIа вогIу.\nБетагIар, шайна уьш хаа ма-белли, шаьш тIекхаьчначу кертал дехьалелха буьйлира, амма цIеххьана ХьасангIар тIе а кхаьчна биса-м бисира.\nБусана а юкъахь БетагIар шайна бевзича, Хьасанний, цуьнан накъосттий, говрашкара охьа а лилхина, кхарна тIехьаьдира, кхарна дена а бохуш, шаьлтанаш а яьхна. Бусана, йоьхна, Бетех хьаьрчира. Бета иза а эцна, кIегарволавелира, кхуьнан накъостий, шаьлтанаш а яьхна, ХьасангIарна дуьхьало ян буьйлира. Хьасаний, цуьнан накъостий кхарна тоха мосуьйттазза а шаьлтанаш ластийра, амма хIорш, юха-дIаса хьодий, церан шаьлтанаш кIел шайн шаьлтанаш а тосий, ца кхеташ биса-м буьсура. Бетин накъосташка ХьасангIарна вуно атта шелтанаш етталур яра, делахь а хIорш Iадда-м Iара, тIейогIучу заманна шайн хинболу захалш уьш хеташ, царна шаьш тухур ю а моттуьйтуш, тоха а ца тухуш.\nИштта хьерчаш хIорш кIегарбогIуш, Бетина дагадеара, уьш хьерчачохь а битина, Бусана кIелхьараяккха. ТIаккха Бета, къевллина Бусанин пхьарс а лаьцна, ведда вогIуш, дукха генавалале, урам-новкъа схьа ца ван нехан керта эккха сецча, кхунна гира шайна дуьхьал вогIуш Бусанин ваша ВахIид. ВахIид, тогIи чохь цхьа шеко шеца йолуш таьллаш кIел лаьтташ хIургон ю, аьлла, мотт хилла, вогIуш вара. Амма БетагIарна дикка герга кхаьчча, уьш ма-барра бовза а бевзина, цергаш а хьакхийна, шаьлта баттара а ийзош, кхарна чухьаьдира.\nБусана, чIогIа йоьхна, мохь а ца хьакхалуш, йист а ца хилалуш йиснера.\nШена тIехьаьдда вогIу ВахIид вовза а вевзина, Бетас, Бусана шена тIехьа а лаьцна, юха кIегар а волалуш, шаьлта а яьккхина, ВахIид кхеро дагахь, мохь туьйхира:\n– ТIе ма воьллахь! ТIе ма воьллахь! Везачу Делора, ву ас хьо кху шаьлтанца ворур! – аьлла.\n– Ахь-м ворур я цаворур, кIилло, ас хьох вай билггал ворур! – аьлла, Бетина тIекхоччушехь, ВахIида цунна шаьлта ластийра, амма кIегаравоьду Бета аркъал охьа а воьжна, и шаьлта Бусанин коьртах кхийтира.\n– Вай Дели!.. Вай! ВахIид! Йий-кх ахь со! – олуш, Бусана, Iаьржа бIагор хьаьвзина, яхлуш аркъал охьаюьйжира.\nШен йишина шен карах шаьлта кхетча, воьхна, юхаиккхина ВахIид, Iадийча санна, лаьттара, аьтту буйнахь кхозуш ерриге а цIеша юьзна шаьлта а йолуш.\nХьалаиккхина Бета, хIара ирча сурт гина:\n– ЭхIей, цIе йожа-кх хьо белхан! – аьлла, Бусанина тIекхийтира. Бусана, берриге а хье биллина, са а даьлла Iуьллуш шена гича, Бетас, нехан керта а иккхина, хьаьдда вахана, хьерчаш бохкучу шен накъосташна уллохьа а таьIна, мохь туьйхира:\n– Зикар! Во Зикар! ДIабахийта уьш! Бусана, ВахIидан карах чевнаш а хилла, кIелйисина! – Бетас оццу меттехь Бусана ялар царех лачкъийра, дов дахдаларна кхоьруш а, кхин а цхьа зулам даларна кхоьруш а…\nХьасангIарна мохь тоьхна Бета вовза а ца вевзира. Уьш, ЗикаргIара шаьш паргIат битча, Бетина етта дагахь, кху готтачу урам-новкъахула схьахьаьвдира, амма уллохь ВахIид а лаьтташ, елла Iуьллучу Бусанина тIе-м кхечира.\nШа тIекхаьчча, Хьасана: «ЮхьIаьржахIиттий-кх вай кху шайтIано а», – олуш, ша Бусанина айина мийра, и елла Iуьллийла а хиъна, юхабаьккхира. Цу дешнаша меттавалийначу ВахIидана сурт хIоьттира, цхьаболчу баккхийчу а, кегийчу а наха шай, шен ваший, Хизаррий эвла юккъехь мосазза гин, шайна тIе пIелгаш а хьежош: «Хизар, цуьнан бераш къонахий бу, моьттура. Шаьш къонахий хиллехьара, нахана делла дош кхочушдан шаьш бохучунна шайн йоI тIеерзор яра… хьай эхь!.. стаг хуьлу, шен доьзалхо шен лааме а ца верзавелча?» – бохуш санна.\nЗикаргIар, Бета лаьттачу керта а лилхина, бевдда, нехан керташкахула тогIи чу лилхира. ТIаккха Бета, Бусана ВахIидан карах еллийла а хоуьйтуш, шен накъостий цIа а хьовсийна,, ведда Бешто волчу вахара.\nШен нанна юххехь гIийла Iаш волчу Бештона цIеххьана Бусана яло бахана шен накъостий дагабаьхкира, тIаккха кхунна хийтира: «Нагахь уьш гучубовлахь я Бусана а эцца дIабоьлхуш царна орца тIаьхьа кхиахь, со бахьанехь ма бохам хир бу-кх царна! Со царна тIаьхьа ваха веза. Баба, ас дан накъосталла доцуш, елла дIаяьлла», – аьлла.\nМоллега чохь Iе а аьлла, йоккхачу стаге шайн лулахошкий, гергарчаьргий РакаIат дIаяьллий хаийта цхьаъ вахийта, ша хIинцца схьавогIу, аьлла, Бешто меллаша аравелира. ТIаккха шен куй тIе а озийна, учахь Iуьллу нуьйр схьа а эцна, шен дазделлачу дегIаца меллаша божалин неIаре вахара.\nНуьйр арахьа йитина, божал чу а вахана, сирник латийнчу Бештона гира, биъ ког, Iад санна, булуш дIа а хецна, божли юккъехь елла Iуьллуш шен говр. И говр, тахана Бешто кIотара вахана волуш, цигахь яжо юьгу а аьлла, чIогIа хехкарна а, цул тIаьхьа, Бештос цу Орца кIотарара дуьйна кху шайн цIа кхаччалц хаьхкина ялаярна а, ницкъ чIогIа а хилла, еллера. Бештона Iаьржа бIагор беара, и сурт гича. Иза, кху елла Iуьллучу шен говрана тIе бертал а воьжна, ша цхьаъ бен кхин са долу дегI доцчу божал чохь, цхьаннах ийза а ца луш, велха волавелира, чохь елла Iуьллучу шен нанна а, белла Iуьллучу кху шен динна а.\nХIара дин Бештона шен са санна безаш бара, и эцна сахьт а далале, ловзарга ваханчохь, нах цецбовлуш и дин а хьовзийна, охьахиъча, Бусанега ша дуьххьара сакъийрина дела.\nКхеран чохь чубаьхкинчу зударийн белхар доладелира. Бешто цхьанна а мичахь ву ца хаьара. И ван-м божал чохь вара, дог Iаба ца туьгуш, воьлхуш Iаш.\nЮха а цIеххьана шен накъостий дага а баьхкина, Бешто, меллаша хьалаайавелла, божал чуьра аравелира.\nБешто, кетIа а кхаьчна, шайн утарма схьа а лаьцна, дIахьаьвзаш воллуш, хIара волчу хьаьдда вогIу Бета кхунна тIе Iоттавелира.\nВехьа а вехьаш вогIучу Бетас, Бештона хилла лаьтта бохамаш а ца хууш, ша кхунна тIе кхоччушехь, элира:\n– Бешто! ХIара ирча болх бу! Бешто, хIара ирча болх бу!\n– ХIун хилла?.. ХIун хилла?.. – олуш Бешто утармица дIахIоьттра.\n– Бусана ели-кх ВахIидан карах. – И дешнаш шена хеззашехь, Бештос, буьйдачу дашо дагийча санна, шен даг тIе куьг диллира; цуьнан бага, цхьаъ ала воллуш санна, гIаттинчохь йисира; иза, шершшина утармица охьавахара.\n– Бешто! Бешто! Ахь хIун до? Бешто, хьуна хIун хилла? – бохуш, Бета цунна гонаха хьаьвзира. И хIун ду хьажа а, Бештона хи дан а Бета чухьаьдира.\nСени чу ваьллачу Бетина елла Iуьллу РакаIат гира. ХIара, меллаша юха а ваьлла, сенин неIарехь лаьтта чуьйнан гIуммагIа а эцна, Бештона тIе хьаьдира. Ша тIекхоччушехь, Бетас наггахь са а доIуш аркъал воьжна Iуьллучу Бештон юьхьа тIе хи туьйхира, тIаккха корта хьала а ойуш, бага а хи доьттира.\nДукха хан ялале Бешто жимма меттавеара, тIаккха жимма хи мелча, цунна дикка са чу деара.\nБетас ша кIегархаийча, Бешто, утармех букъ а тоьхна, Бете а хьаьжна, меллаша вистхилира:\n– ХIун бах ахь, Бешто?\n– Бета! Хьох эхь хета суна, Бусана йийна, аьлча и ла а ца делла, садаьлча санна, со охьавожарна. Бусанин ялар ахь суна хазийча, сан дегIе цхьа лазар иккхира, хIуъу хаьддехь а, сан кийрара цхьа хIума хедира. Суна цкъа а дIа ца даьндолу ан хIоьттина, со цо талхор а ву. Со телхина ваьлла стаг ву. Атта-м ца хIоьттна хьуна суна и ан. ЛадогIахьа, Бета!.. Чохь елла Iуьллуш со вина сан нана ю; сайн ваша санна, суна дукхабезна сан дин а божли чохь белла Iуьллу, сайн сил а дукхаезна Бусана а шен вешин карах елла Iуьллуш ю, – аьллачу Бештон бIаьргех мела, даккхий, горга хин тIадамаш луьста эга доладелира. Кхуьнга ладоьгIуш, кхунна тIехь лаьттачу Бетина-м, кхунах къахетта, хIара охьавоьжчахьана а оьхуш дара даккхийчу бIаьргех луьста мела хин тIадамаш.\nШолгIачу дийнахь цу хиллачу девна юкъа кху юьртахь бу боху баккхий нах а, тхьамданаш а буьйлира. Цара и дов пхи-ялх де далале дIа а дерзийра.\nБешто меттахь шина кIиранах Iиллича, цунна коьртах хилла шаьлтанан чов йирзира, амма, цунах хьалхаваьлла, хьалаайавелча а, Бештона хIоьттина ан дIа-м ца делира.\nБештона шена хиллачу бохамаша а, хIоьттинчу эно а чIогIа ницкъ бора. Цо беш цхьа а тайпа болх бацара. Иза, маж а йитина, дIаволавелира, цо хIума а кIезиг йоура, и ша юуш ерг а, шен гергарчу нахе а воьдий, я бевзачу нахе воьдий, йоура. Цу тайпана Бештос I2 шо дIадаьхьира. ХIара нахаца уьйр кIезиг йолуш вара, вистта-м хIара ца ваьлла бен ца хуьлура. Юьртахь наха долийра, хIара телхина, бохуш, тIаккха дукха хан ялале хьерваьлла бохуш а делира.\nЦхьана дийнахь кхуьнга Бетас элира:\n– Бешто, наха хьо хьерваьлла бохуш а дуьйцу, со волчу схьа а волий, хьайн маж дIа а яккхий, соьца чу-ара а волуш, Iехьа. Бакъду, Бешто, со да волуш долу хIума ас хьуна кхоориг цахилар, – аьлла.\nИ шега аьлча, Бетина тIе а кхетта, Бешто вехха вилхира. Бештос ца дира Бетас шега аьлларг, иза массо а хIуманах догдаьллий, дуьненах чам байний вара.\nБештос, шега Бетас наха хьерваьлла боху, аьлла дийцичахьана, кест-кеста ша-шега олура:\n«Вала а ваьлла-кх со хьер: нах а суна ца беза, дуьне а суна ца деза, ваха а суна ца лаьа. Ас цхьаммо а цалелориг леладо. Нагахь со хьер ца ваьллехь а, волуш-м воллу».\nБешто, шен ненах а, Бусанех а, динах а ваьлчахьана, деш хIума а доцуш, вакъа а велла, кест-кеста шен наний, Бусаний йолчу кешнашка а воьдий, велха а воьлхуш, лелаш вара. Дерриг гIуллакх Бештон кешнашка вахар дара. Цуьнан синкъерам а и бара.\nШена и бохам баьлла тахана 15 шо кхочуш а Бешто ша хIинца воьлхуш Iуьллучу кху кешнашка велха веанера, ша хIинццалц ма-варра.\nБешто ша бертал Iуьллучу Бусанин кошан борза тIера хьалаайавала вуьйлира, амма иза, нийсса ира ца хIотталуш, Бусанин шира баьццара чурт а лаьцна, кхозавелира. И чурт, чаьрпазийн сурташ а дохкуш, пошмакхийн, тукаран сурташ а дохкуш, кечдина дара. Ша дакъазаваьккхина и доккха де дуьхьалтийсира Бештона. ХIара хIинца ша лаьттачохь, цхьа куьг даг тIе а диллина, лаьттара. Кхунна, цхьана агIор, шена чов хиллачул тIаьхьа елла шен нана дуьхьалтуьйсура, вукху агIор, Бусанин ер дуьхьалхIуьттура. ТIаккха кхунна дуьхьалтесира шен елла говр а, цунна тIе а кхетта шен велхар а, Бусанин ер шена хезча ша охьавожар а, цул тIаьхьа ша талхар а.\nЦхьана куьйга чурт а лаьцна лаьттачу Бештос, цIеххьана шен бага цхьа якъалуш санна хетта, шен даг тIе диллина куьг шен ехачу Iаьржачу можа тIехула бете даьхьира. Амма хIара оцу заманчохь, цIеххьана Iаьржа бIагор а хьаьвзина, дегIера ницкъ дIа а болуш, Бусанин баьццарчу борза тIе аркъал охьа-м вуьйжира.\nОцу заманчохь кху кешнашна генайоцуш басахь йолчу кIотарарчу жимачу маьждигехь делкъан ламазана молла кхайкхира: «ОллохIу-акбар!.. ОллохIу-акбар!.. ОллохIу-акбар!.. ОллохIу-акбар», – аьлла.\nДин чIагIдеш, нохчийн Iадат чIагIдеш кхойкху и молла, Бусанин коша тIехь Iуьллучу Бештона ца хезира. Бешто садаьлла Iуьллуш вара, ши ког, ши куьг дIа-схьа а тесна.\nДешархо! Ца хаьа, ахь хIун боху-м, бакъду, суна хетарехь, хьал дукха а дезна, шен йоIах йохка-эцар еш, Хизара Бусана жа долчу Масе яла дош ца деллехьара а, Хизар а, цуьнан кIентий а и дош кхочушдан ца гIиртинехьара а, кхераяларх елла РакаIат а лийр яцара, хехкарх ницкъ а хилла Бештон говр а лийр яцара, шен вешин карах Бусана а лийр яцара, церан баларш ца ладелла, ан а иккхина, цу сингаттамо талхийна, Бешто а лийр вацара.\nДешархо, догIахьа кху ирачу балхе ла! Таллахьа, дешархо, хIара гIуллакх, даггара ойла а еш!\nБадуев СаIид. Олдам


ХIора шарахь Европерчу тайп-тайпачу пачхьалкхашкахь цигахь бехачу вайнаха цхьаьнакхетарш а, митингаш а, сагIадахарш а дIахьо, чиллан беттан 23-чохь, цунна гонахьарчу деношкахь а.\n1944-чу шарахь нохчийн къам дохийна, Сибреха а, Юкъерчу Азе а хьажор, цуьнца доьзна къомана тIе хIиттина хилла баланаш а, бохамаш а дага а лоьцуш, Европехь дина а, кхуьуш а долчу берашна и де хIун де ду хаийта а, церан иэсехь а иза къоман бохаман де санна дисийта а Iалашонаш йолуш кхета Малхбузехь беха нохчи цу муьрехь вовшах.\nДуккхаъ адам а кхета дIадохор дагалоцучу цхьаьнакхетаршкахь вовшах- кхин цхьа хилам буьйцучохь ца кхетачу кепара. Хетарехь, и вайнах махкахбахар цхьа а юккъера ца воккхуш, доллучу къомах хьакхаделла хиларна хила мега иза – политикан а, динан а бахьанашца сел дукха гарашна а, тобанашна а бекъабелла нохчи цу цхьана дийнахь мукъане а вовшашлахь къестамаш а ца беш, вовшахкхетар.\nКху шарахь а ду и Iадат Европехь бехачу нохчаша дIахьур долуш – Берлинехь а, Ослохь а, Венехь а, Брюсселехь а митингашка арабевр болуш бу бIеннашкахь вайнах.\nБакъду, къам дохоран де дагалацарца болу кхушарлера коьрта хилам Францерчу Страсбургехь дIахьур бу - цигахь Европарламентан гIишлонна хьалха чиллан беттан 23-чохь, еари дийнахь дIахьур ю йоллучу Европера гулббеллачу вайнаха митинг.\nМитинган оргкомитетан декъашхо волчу Магомадов Рамзана, Францерчу Ницца гIалахь нохчийн, гIалгIайн ассоциацин куьйгалхо волчу, Маршо радионе дийцира, Европерчу нохчийн коьрта цхьаьнакхетар Страсбургехь дIадахьаран бахьанехь лаьцна.\nМагомадов Рамзан: „Шен дай-наной дIадохийна хиларх дог лозуш а, и вайн къоман бала шеца лелош а верг массо а стаг вайн йиш йолуш ву цу митинге, иза вайх массарех а хьакхалуш хIума ду.\nСтрасбургехь и митинг кху шарахь дIахьош хилар цигарчу европарламентан гIишлонна хьалха вайн барт хилар дIагайта а, и вайна тIехь йина хилла геноцид царна карлаяккхар а Iалашо йолуш ду. Цхьа а къестамаш а боцуш, дехьара я сехьара яьлла а доцуш, массо а къоман бер гулдала дезаш ду цу митинге. Вайн юкъара бала бу иза“.\nТIаьхьарчу шерашкахь чиллан баттахь Европера вайнах цхьа барт болуш, шаьш бехачу гIаланийн майданашкахь къоман бохам дагалаца а, меттигерчу бахархошца иза бекъа а арабовлуш хилар новкъа ду цхьаццаболчу ницкъашна, даима а анониме буьсуш болчу.\nДаханчу шарахь Австрехь къам дохорна леринчу митинге адам арадала кечлучу муьрехь цхьана шен цIе ца йовзийтинчу стага ватсапехула аудиохаам баржийра, цу митинге ма гIо цигахь бомба эккхар ю аьлла хаам кхаьчна, бохуш.\nЦу провокацех гIуллакх ца хилча, кху шарахь и анониме ницкъаш керлачу тIегIанна тIе бевлла. ХIинца бусалба динна тIе а тевжаш, митинге вахар магийна дац боху хаам баржийна яйчу акцентаца нохчийн мотт буьйцучу цхьана шен цIе а, сибат а лачкъийначу стаго.\nАнониме Iеламча: „Страсбургехь дIаяхьа леринчу митинган хьокъехь. Цхьа а шеко яц иза вайн шариIатца йогIуш ца хиларх, хIунда аьлча цигахь вайн шариIатца ца догIуш хIумнаш ду. Рафидиташ а, шиIаташ а, кафирша а лелош хIумнаш ду уьш, и протесташий, и митингаший яр“.\nСтрасбургера нохчийн митинг вовшахтухучу тобанера цхьаъ волу Магомадов Рамзан ша а Iелим стаг ву. Иза Ниццерчу маьждиган имам а волуш ву. Цуьнга хаьттира Маршо радионо, бакъ дуй бусалба дино митингашка вахар ца магдо бохург аьлла. Данне а дац, бохуш дийцира дешначу стаго, мелхо а, бусалба дино тIедожош ду миччахь а бакъдерг дIаалар.\nМагомадов Рамзан: „Уггаре а хьалха вайн Пайхамаро, Делера салам-маршалла хуьйла цунна, вайна омра дина тIедиллина ду, бакъдерг алар. Дала шен КъурIан чохь сура „Каф“ чохь аьлла ду: „Шайн АллахIера бакъдолу дош дIаолуш хуьлийла шу.\nШена луучо тешна тIеоьцур ду иза, шена ца луучо керисталла дийр ду цунна“. Ткъа вай цигахь бакъдолу дош дIаала гуллуш ду. Иза мегар дуй-даций бохуш шайг-шайгара и хабарш даржош болу нах вайн къоман барт бохон, вай декъа Iалашо йолуш арабевлла бу. Бакъо яц цу стеган и хIума дийца а, баха а“.\nХIинцале а шаьш Страсбургехь еари Iуьйранна дIахьон йолчу митингехь дакъалоцур хилар хаийтина иттех пачхьалкхашкахь бехачу вайнаха. Ткъа и лакхахь хьахийнарг санна долчу аудиокъамелаш, нах шеконе баха а, кхерон а Iалашонаш йолчу, шен къомах доглозуш а, къоман хIуманна сагатдеш а болу нохчи юхабахалур бац аьлла хета Магомадов Рамзанна.


Магас | ДИКА БЛОГЕР – НАХА ПАЙДА БАХЬА ЙОАЗОШ КХОЛЛАР - БезФормата.Ru - Новости\nИнтернет сеташка гIолла шоай оагIош, блогаш лелаеш болча наьха ди дездеш цIай да июнь бетта 14-ча дийнахьа. Из да Халкъаштаюкъера блогера ди. Сов дукха ха яц из цIай юкъедаьнна, дукхачарна дагайоагIаш а хургья, из этта ха. 2004-ча шера 40 паччахьалкхера массаза а яздеш болча 500 блогера лаьрхIар кхыча говзанчий санна белгал а даь шоашта ди оттаде. Цу дийнахьа лаьрхIар шоайла вIашка а бетталуш моаршал а хетташ вIашаий бовзаш ха дIаяхьа. ХIана аьлча, интернете гIолла къамаьл дIа-хьа дувцаш, цхьацца хIама яздеш хилара тIагIолла эр хилар мара, шоайла дукха бовзаш хилац интернета багIархой.\n2004-ча шера ма хетта ца отташ дисад из цIай. Бакъда ши кхо шу кхы а дIадахарца, ший блог а йолаш цу чу яздеш мел хиннача блогераша лаьрхIад 2007-ча шера июнь бетта 14-ча дийнахьа из ди дездеш, цу ден хетадаь йоазош де аьнна. Массане а – дунен тIарча блогераша цу дийнахьа цхьана дукха йоазош даьд, из ди хиларца цIай а лаьрхIа вIаший даькъала бувцаш. Цул совгIа, шоайла бувзам хилар мел лоархIам болаш да а, вIашаий лоархIаш тIера болаш шоаш хиларах а яздаьд цар. Цу хана денз дика дIачIоагI а денна дIаэтта хьадоагIаш да и ди. Вай паччахьалкхе Россе бахача блогераша а леладу из ди ишта.\nИнтернете багIаш, шоайла дIа-хьа эр леладарал совгIа, цхьацца наха юкъе этта хьал дувцаш, из дашхара тIехьа йоазош деш хул блогераш. Цу тайпара бараш вай мехка а кIезига бац. Хьалха 2005-ча 2010-ча шерашка дукхагIа «Живой журал» яха хIама дар болагераша яздеш а моллагIа дешаш ийдеш а. Цул тIехьагIа ди тIехьа «Живой журнал» дуташ «Facebook» оагIонашка дIачубахар нах. Къаьста вай мехка бахархошта из сайт дика тов.\nИшта цу интернете гIолла цхьацца наха пайда баргбола хIама яздеш а, хьоахадеш а, дувцаш а болча дикача блогерах я Центр-Камазе яхаш йола Iамарханаькъан Зарема. Цо ийдеш долча дешашца, увттадеш долча хаттарашца чIоагIа сакъердалу наьха. Цул совгIа дикка пайда а боал царех наха.\nИнтернете Заремас язду 5 шерага кхоачаш ха я. Юхьанца йолалуча хана «Живой журнале ший блог а яр цун». Цига гIола Заремас дукха хаттараш ийдора наха накъадаргдар а цаэшар а фуд хьалха доаккхаш. Цу хана дукхагIбола подписчикаш эрсий бар Заремай. Из дага ухаш йоах цо:\n«Са блоге дукхагIа са хинна подписчикаш эрсий бар, са ник гIалгIай цIи йолаш ца хилар бахьан хургдар из. Цу хана тайп-тайпара дешаш ийдора аз сай блоге. Са цIен-дас аьлар сога со блоге яз де йолаелале, «динах дола хаттараш ма ийделахь цу чу». Укх денга кхачалца ишта цо сайга аьннача тайпара динах хIама ца дувцаш хьайоагIа со».\nЛакхе аз ма аллара наха юташ санна из ший блог йитай Заремас а. ХIана аьлча, кхыйола аттагIа йоа сеташ хьаяржарца, Живой журнал наха дитар. «Цхьа ха ялча блог йитар аз. Цул тIехьагIа аз Facebook, Инстаграмм, Вконтакте яхача сайташка гIолла сайна оагIош хьайийлар. Сайна хетар язде аьттув цига дикагIа хулар са. Дукха ха ялале подписчикаш а хьаIайра, хIара денна дукхах хулаш», — иштта ше юха язде йолаяларах дувца Заремас.\nТIехьарча шерашка вай мехка заIап болча наха дикка терко е баьннаб, Iаьдла а, вешта юкъарча а организацей викалаш. Из дош дувцаш, доашхаш дукха хул Заремай йоазош. ДIахо цох лаьца дувца Заремас: «Укх тIехьарча хана аз дукхагIа хьалъийду хатараш да заIапхоех, мискача нахах лаьца, цар хьашташ мишта кхочаш дича сайна бакъахьа хет дувцаш. Сай нидз ма кхочча цу наха новкъастал де а хьож со. Иштта аз яздер да нах шоайла Iимерза хила безалга, воай мехкахой барт болаш хилал безалга дувцаш. Барт вай хуле дерига а дика хургда вай. Массаза аз оалаш да дика дар дика да ала, во дар во да ала. ХIана аьлча, деррига во да яха йиш яц вай, е из нийса а дац. Массаза деррига во долаш хилац. Вай мехка дукха дик дараш да, дикача оагIорахьа дукха хувцамаш да хьабIаргагуш. ХIара денна хьаеллаш ишколаш, берий бешамаш, больницеш я. Са-м дог гIоздоал уж керда гIишлош хьаелаш бIаргаяйча».\nЦхьавола блогер хул ше яздичахьа сагота воацаш, моллагIа цхьа хIама яздичахьа яхаш харцахьа а бакъахьа а интернете йоазош деш. Амма блогера ха деза ше деш долча йоазох наха пайда баргба е зе даргда. Цох а ший тайпара уйлаш я Заремай:\n«Эггара хьалха язде волавалалехьа блогера ха деза ше фу язде воал, дика оагIо, во оагIо теркал е а ха деза цунна. МоллагIча темах цо яздой а из Iодийшача наха цох пайда эцаргболаш хила деза цун йоазош. Во дар яздеш хьава-м дуккха а аттагIа да. Бакъда, укх мехка во да яхаш воай дагIе лолахой, кхы дIахо гаьнагIа бахаш бола воай подписчикаш тешаргба вай къамаьлах. ТIаккха, ва ма къа долаш къам да ер, ма ираз дайнад акхар аьнна хетаргда царна. ТIаккха вайх дог кхоардадар кхерам а ба цар. Цхьабакъда хьаким бакъ воацаш мотиг нийслой, хьо бакъвац аьнна язде деза цунга. Нийсвале – укхаза нийса ва хьо ала а деза. ФуннагIа Iа яздой а, яздер бакъ хила деза, ший овла нийса болаш хила деза из. Хийттар, хезар, керта чу мел денар язде эшац. Цох зе мара пайда а баргбац ишта хуле», — йоах блогера Заремас нах бакълийча бакъахьа хеташ.\n«Ма чIоагIа дукха беза-кх сона вай мохк а вай мехка бахархой а. Се укхаза сай мехка яхаш доаккхал ду аз, се гIалгIа хиларах а докхалдеш я со», — йоах Заремас ший ГIалгIайчех доаккхалдеш а из дукха езаш а.\nЗарема ше яьй 1975-ча шера Ньасаре. 1992-ча шера дика дийша чакхъяьккхай цо Наьсарен № 3 йола ишкола. Цул тIехьагIа деша яха шиъ лакхара дешар Iомадеш дийша я Зарема. Из я тIехдика экономист, психолог.\nКарарча хана Зарема болх беш я «Республиканский центр дистанционного обучения для детей инвалидов» яхача цIагIа. Мукъача хана къахетаман фондашца бувзам лелабеш ха дIахьу цо. Ше «Тешам» фонда попечительски совета доакъашхо а я из.\nЗаремай виъ дезалхо ва. Ший цIен-даьна мутIахьа а йолаш цун фу тов а хьожаш дезал кхебеш я из.\nДукха ба Iамарханаькъан Заремай йоазош хоза а хеташ, царца са а къердалуш уж дешаш нах. Со се бакъдар аьлча, Заремай йоазош дешаш царех пайда хулаш ва. Хий мелча хьогал йовж мо кIаьдвалар дов са Заремас яздаьр дийшача. Иштта цо даь йоазош дешачарех ва Бузартананаькъан Ахьмад а. Из ше а ва дика блогер.\n«Эггара хьалха интернет сеташка язде болабенна наха башха дац наьха вахар а гIулакх а. Цу тайпара бола нах ба ала йиш я кортамукъа а шоашта лайна хинна журналисташ а. Цар язду наха хайча бакъахьдар, наха дагадоаллашдар. Ишта болча наьха мугIарах латташ я Зарема а. Цхьабола нах уйлашца кегалуш нийслу интернете багIаше а, хIаьта Зарема ший уйлаш нийса а лоаттаеш, наха бакъхьдола хIама яздеш я. Цхьа моллагIдола хIама дикача, хозщача оагIорахьа бIаргагу цунна, из начIал Дала деннад цунна. МоллагIа бала болаш доа хаттар айдеш хилча, наха из хала хетаргдоацача тайпара Iоязде а дашха а аьттув боал цун. Дукхача вай мехкарча наха пайда хулаш долча ногIалашка дакъалоацаш а хул Зарема. Дала ишта наьха уйлаш нийслургйолча тайпара язде а, ногIалашка дака лаца а аьттув боаккхалба цун. Цунгара масал эца аргдар аз кхы дIахо болча блогерашка, хIана аьлча, хов цун язде», — йоах Бузуртананаькъан Ахьмада.\nХIаьта сай оагIорахьара а тхоай редакцегара а даькъала бувцаш ловца боаккха аз массаболча блогерашта. Дала маьрша леладолда шо. ЦIаккха а дика мара язде во х1ама ма хилда шоана.\nДика саг вицлуш хилац\nХетаргахьа, ворхI-бархI шу даьнна хургвар со цу хана. «Электроинструмент» завода столовена гаьна йоацаш, волейболах ловзаш майда яр.


Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкан командиро Чалаев Замида дийцина, кхетамах тиллачу нехан хIусамера нохчийн куьйгалхочо араваьккхина, Оьрсийчоьнан турпалхо вина шех аьлла. Халкъан кхоллараллан "Бенойра бIаьсте" фестивалехь, мехкан урхалхочун карара "Дашо седа"(Оьрсийчоьнан Турплахо цIе еллачарна луш долу совгIат) схьаоьцучу заманчохь дина цо ишта дIахьедар.\n"Тахана кхузахь лаьтташ ву со, хIара совгIат схьа а оьцуш. Ткъа муха кхаьчна со кхуза, муха нисвелла со кху тIегIанехь? Кхетамах тиллачу нехан хIусамера схьавалийра ахь со, тIаккха полкан командир вира сох, ткъа хIинца Оьрсийчоьнан Турпалхо вина. Дела реза хуьлийла хьуна!", - аьлла, дIахьедина Чалаевс, ор чуьра хьалаваьккхинчу стагаца ша вуста а вустуш.\nНохчийн полкан командиро динчу къамела юкъара дакъош зорбане даьхна Кадыровн официалехь йоцчу инстаграмерчу агIонехь. Денна бохург санна, оцу агIонера эфирашка вуьйлу Кадыров.\nМаршо Радионо яздира, президента Путин Владимира "Оьрсийчоьнан Турпалхо" цIе тилларх Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу полкан буьйранчина Чалаев Замидна Стигалкъекъа-беттан 9-чохь.\nЧалаевна лаккхара цIе яларх лаьцна "ВКонтакте" машанерчу шен агIонехь хаам баржийна Кадыров Рамзана.\n"Цхьа а шеко яц Чалаев Замидна Оьрсийчоьнан турпалхочун цIе йогIуш хиларх. Цо болх дика вовшахтохар, эвссара гIуллакхдар, ша майра хьовзар бахьана долуш аьтто баьлла Бютукаев Аслан коьртехь лаьттина йолу Нохчийн Республикера тIаьххьара банд-тоба йохо", – дIахьедира Кадыровс.\nХаамийн гIирсаша дуккхаза а яздина Чалаевс Нохчийчохь адамийн бакъонаш талхочу нехан декъахь хиларх лаьцна.\n2021-чу шеран Зазадоккху-баттахь Чалаевс куьйгалла ден Кадыровн цIарх йочу полк рогIехь гIараелира "Новая газетехула" оцу полкехь гIуллакх динчу Гезмахмаев Сулеймана Нохчийчохь кхел а йоцуш нах бойъуш хиларх лаьцна дийцича.\n"Къоманна ямарт" лара веза низам дохийнарг милла а, элира Чалаевс шен полканна хьалха 2019-чу шарахь.\nШелахь дина "Бусалбанийн дозалла" маьждиг хьарам ахчанах дина аьлла социалан машанашкахула къамел даржийна кегий нах лийцира хьалха. Царна таIзар деш дакъалецира Чалаевс.


ХIинжа-ГIалара Ленинан майда, кхузахь гулбала дагахь хиллера Навальный Алексейгахьа митингхой\nОппозиционеран Навальный Алексейн агIончаша тахана, Охан-беттан 21-чу дийнахь ХIинжа-ГIалахь хIоттийначу акцехь лецна Дагестанерчу полицино иттех стаг. Суьйранна ворхI сахьт даьллачу хенахь йоло лерина бара акци, Ленинан цIархчу майданахь вовшахкхеттера ворхI журналист а. ТIаьхьо тIебаьхкинера протестхой а. Гулбелларш леца буьйлабеллера полисхой, кегийрхойн тобанца йолчу цхьана йоIа плакат хьаладьаьккхича.\nШайн карабаьхкинчу журналисташна ницкъахоша тIедожийнера шаьш дIаязъян ларийна видеош дIаяйъар. Цхьа хан яьлча дIахецна уьш.\nАкци йола а ялале полисхоша талламаш болийнера майданахь. Хаамийн гIирсийн белхахойн кехаташка а хьоьвсина, майдана юккъера дIадовла аьлла хиллера.\n"Нагахь санна, дIадуьгуш хилахь, журналист вуй-ваций цхьаммо а къестор дац", - аьлла, дIахьедина хиллера цаьрга цхьахволчу полисхочо.\n"Маршо Навальныйна!" цIе йолчу протестан акцин картаца а догIуш, Охан-беттан 21-чохь Навальный Алексейгахьа ХIинжа-ГIалахь арабовла барт хиллера 800 вахархочун. Iедалхошкара пурба доцуш хIоттош яра акци.\nОхан-беттан 11-чохь ХIинжа-ГIалахь йиллинчу Навальныйн штабан координатор Атаев Эдуард лаьцна ву.\nКарладоккху, Дечкен-баттан 23-чу денна кхайкхийна митинг герга кхочучу заманчохь Кубанерчу пачхьалкхан университетан а, Плехановн цIарахчу университетан а, кхин а цхьа могIа доьшийлин студенташа а латкъамаш бира, администрацино шайга дIахьедина хиларх, нагахь санна, оцу акцехь дакъалацахь, шайн проблемаш хир ю аьлла.\nЧиллан-баттахь дуьйна Владимирскан кIоштарчу Покровка гIаларчу номер 2 йолчу колонехь латтош ву Навальный Алексей. Цуьнан хьокъехь йина кхел харцо ю аьлла, дIахьедина Европерчу адамийн бакъонийн кхело.\nНабахтехь Навальныйн могушалла цIеххьана галъелира. Зазадокху-бутт бовш мацалла кхайкхийна цо, шена тIе лоьраш ца битарна. Де хьалха таIзарш кхочушдаран федералан урхалло (ФСИН) хааме даьккхира, Навальный дарбан цIийнан стационаре охьавуьллуш ву шаьш аьлла.


Германин арахьарчу гIуллакхийн министр: бакъдац Путина Берлинехь вийначу Хангошвилин гIуллакхах лаьцна аьлларг\nГIуран-бутт 15, 2019\nОьрсийчоьно дIавехна хилла вац Берлинехь вийна Хангошвили, Путина деношкахь ишта аьллехь а. Оцу хьокъехь цкъа ца деана Германе Москвара официалехь кехат, чIагIдо Германин арахьарчу гIуллакхийн министра Маас Хайкос. ZDF телеканалехула къамелдинчу министра бахарехь, хIинца хала ду къасто, Хангошвили стенна бехкевеш хилла Оьрсийчоьно.\nГуьржийчуьрчу Хангошвили Зеламхас тIом бина Оьрсийчоьнан эскаршна дуьхьал Нохчийчохь 1999-чу и цул тIаьхьа даьхкинчу тIеман шерашкахь. Биъ бутт хьалха иза вийна Берлинехь. Киллер лаьцна зулам цо динчу муьрехь. Оьрсийчоьно харц паспорт шена кечдина волу «Соколов Вадим» ву иза. Ткъа официалехь билгалъялла яц цуьнан бакъ цIе. Журналисташа бинчу талламаша гайтарехь, цуьнан бакъ цIе Красиков Вадим а ю, ФСБ-н къайлах операцеш ечу декъехь болх бина а ву иза, стаг воьш дуьххьара гучуваьлла а вац. Цхьана хенахь Оьрсийчоьно ша а лехна Красиков, лаца а кхайкхийна, амма хууш доцчу бахьаница тIаьхьо дIаваьккхина лехамийн тептарара.\nПутин Владимира, Хангошвили верна комментари луш, дIахьедира, иза Москварчу метро чохь лелхийтарш дан кечамбиначех ву, аьлла. Хангошвилина, «иза къиза, цIий Iено марзвелла стаг вара», элира президенто. Амма цо аьттехьа а ца дитира Оьрсийчоь нохчо верна бехке ю бохург, «иза бандитийн гIеранера вара, ткъа оцу гIеранехь хIуъа а хила тарло», - хадийра къамел Путина.\nОьрсийчоьно ша зуламна бехке яц бахахь а, Германино шайн махкара араваьккхина Кремлан ши дипломат. Цунна жоп луш, Москвано персона нон грата кхайкхийна немцойн пачхьалкхан ши векал.


МухIажарийн а, шайн лаамна дуьхьала беха меттиг хийциначийн а гIуллакхашкахула йолчу Францин къоман кхело 1990-чу шерашкарчу Нохчийчоьнан конституцин кхелан экс-куьйгалхочунна политикан мухIажаран статус йаларан административан гIуллакх луьстуш ду. Таханалерчу дийнахь тIе ца эцначу Ичкерехь тIеман зуламаш листаран къоман трибуналан куьйгалхо ву иза.\n2019-чу шарахь цуьнан доьзалан Оьрсийчуьра дIабаха дезнера, оцу хенахь дуьйна политикан тховкIело яларе сатуьйсуш Iа уьш. Герихановс тIетоьхна, мухIажарийн статус лоьхучу нехан цхьамогIа гIуллакхашкахь хаттар кхин а сиха лустура.\n"Суна, Iилманчана, юристана, бакъо таллархочунна санна нонсенс хета, кхелан кхеташо 2021-чу шеран Чиллан-беттан 22-хь йолаелла йоллушехь гIуллакх кхин теллина ца хилар а, бух болуш сацам бина ца хилар а. Сацам муха хир бу ала хала ду, иштта гIуллакх дахдаран бахьанаш дийца а", - аьлла Кавказ.Реалиига Герихановс.\nКхел реза ца хилахь Герихановн пачхьалкх дIатаса езар ю.\n"Оьрсийчохь суна дуьхьала шозза гIаттийра бехктакхаман гIуллакхаш, амма зуламан хиламаш а, хIоттам а боцуш хиларна уьш совцийра. Шина тIеман а, нохчашна тIехь геноцид латторан а хьокъехь соьга сан ойла хийцийтархьама бен Iаткъам бара иза", - кхетийна Гериханов Ихвана.\nГерихановс билгалдаьккхира, ЧРИ-хь динчу тIеман а, адамаллийна дуьхьала а зуламаш листаран къоман трибунало оьрсийн политикан а, тIеман куьйгаллин омраца дукха нохчий байъаран хьокъехь материалаш, тоьшаллаш гулдора.\nЗазадокху-беттан 25-хь Сучава гIалин кхело кхин а цхьана баттана чохь латтон хан яхйира Нохчийчуьрчу яхархочун Гериханова Аминин. Цуьнан гергарнаш а, иза евза-езарш а тешна бу, бакъо йоцуш вовшахтоьхначу юкъараллаца цуьнан гIуллакх деана дац аьлла. Стигалкъекъа-беттан 4-хь Румынин Лаккхарчу кассацин кхело тIе ца ийцира Гериханова Оьрсийчу хьажоран хьокъехь бина латкъам.\nПолитикан тховкIело йоьхуш хилла, шаьш Оьрсийчу депортаци йинчу Нохчийчуьрчу Мурадов Даудах а, иштта Мурадовс шен гергарчех а, шена гIо динчу бакъоларъяран организацех а бина хилла хаамаш оьрсийн офицаилан органашка дIакхачийна хиларх тоьшаллаш ден кехаташ кхаьчна бакъоларъяран "Мемориал" центре.


Цхьа Кадыров Рамзан воцчо, массара а гайтина шайн декларацеш\nСтигалкъекъа-бутт 10, 2017\n«Левада-Центран» талламна тIе а тевжаш, "Интерфакс" агенталло хаамбо: Оьрсийчохь 60 процент гергга бахархой тешна бу, Пачхьалкхан думин а, сенаторийн а декларацешкахь гайтина ахчанаш цара дохучийн «цхьа дакъа бен дац» (40%), я «жимма дакъа бен дац» (21%) бохучух.\nIедалхойн декларацех тешаш вац пхеаннах цхьа респондент бен.\n62 % нахана хетарехь, хьукматхоша декларацешкахь ца гойту шайн берриг бахам, «гергарчарна тIе а язбо, дозанал ара а боккху». Респондентех эхаммо аьлла, «хьаькамийн дахар, лелар дуккха а шуьйра ду цара декларацешкахь гойтучу хьелашца дуьстича».\nБахначу беттан 21-24-чу деношкахь Оьрсийчоьнан 48 регионан 137 гIалахь а, юьртахь а дIабаьхьна «Левада-Центро» шен таллам. Жоьпаш делла хеттаршна 1600 вахархочо.\n"Кавказ.Реалиино" а теллира Нохчийчуьрчу парламентхойн декларацеш. Дуккхаъчу депутаташа гайтина шайн зударий стенгахь белхашкахь бу а, цара мел ахча доккху а. Масала, спикеран Даудов Мохьмадан цIийнанана цуьнан гIоьнча ю парламентехь.\nКъилбаседа Кавказан регионийн массо а куьйгалхоша йовзийтина шайн 2016-чу шарера декларацеш, цхьа Кадыров Рамзан воцчо.


Материалан автор ю "Азаттык" сервисан корреспондент Тойкен Сания\nАкмолинскан кIоштарчу Косшы эвлана гергахь ша яьхначу меттигехь дIайоьллина коронавирусах елла 64 шо долу Акимжан Райкуль. Цуьнан доьзал изоляцехь латтош бу. Еллачунна еса дешначу имама бахарехь, "дакъа дагорах къамел хилла а дац".\n"ОХА КУЬЙГАШ ЯЗДИНА, ХIУММАЪ IОРАДОККХУР ДАЦ АЬЛЛА"\nОфициалан хаамашца, 64 шо долу Акимжан Райкуль дуьххьара ю коронавирусан унах елларг. Казахстанерчу Целиноградан Акмолинскан кIоштара схьаяьлла яра иза. Байначу беттан 26-чохь бира цунах лаьцна хаам Iедалхоша. Еллачун несо Чаканова Жанара бахарехь, "лиъча а" хIуммаъ дуьйцийла яц шен.\n- Цуьнан кхалхарх лаьцна цхьа хIума арадаккха магийна дац тхуна. Амма суна лаа-м лаьара дерригенах а дийца. Сан дог этIа, дийна йиса йиш ма яра цуьнан. Тхо хIинца а шокехь ду. Цундела хIуммаъ ца алало соьга, - боху цо.\nАкмолинскан кIоштан администрацин информацица, Акимжан Райкуль Алмата яханера, захало хьош. Цул тIаьхьа Жамбылан кIоштарчу Шускехь хьошалгIахь а Iийна иза. ТIаккха ша ехачу Косшы эвла юхаеанера. Байначу беттан 13-чу дийнера 17-че кхаччалц цIерпошт тIехь хилла иза.\nЗаздоккху-беттан 22-чохь Акимжанна вон хиллера, дегIан йовхо лакха а йолуш. Ткъа 25-чу дийнахь гуттар гIора эшнера цуьнан, Акмолинскан акимато бахарехь, тIаккха Нур-Султанерчу лоьмар 2 йолчу дарбан хIусаме кхачийнера иза. 26-чу дийнахь дIаелира.\nОцу суьйранна хаамбира Iедалхоша коронавирусах дуьххьара адам делла аьлла.\nЧаканова Жанара бакъдо, шен марнана Алматы захало хьош яханера бохург. Казахстанехь коронавирусан ун ду аьлла, хаамаш а хилале яха де диллинера цо.\n- Байначу беттан 13-чохь сан марнана Алматы яха новкъаелира. Юха карантин кхайкхийначул тIаьхьа сагатдан дуьладелира тхо. Сихха цунна юхаян билет а ийцира оха. 19-чохь цIа еара иза. Масийттазза лоьраш тIекхайкхира оха. Зазадоккху-беттан 23-чу дийнахь цуьнан могушаллех хьовсийтархьама кIоштан дарбан цIийне а йигира оха. Цуьнан могушалла зийначул тIаьахьа антибиотикаш язйира, лазар чIагIделира. Рентген ян еза ца элира тхоьга. Кийрахь цIена ю бахара. Дуьххьара коронавирус юй хьовсуш йинчу тесто ца гайтира ун, шолгIа йича къаьстина хиллера. Ца хаьа тхуна, хьенах теша деза!?, - боху Жанара.\nШен нана саанна яра шеца марнана боху несо. Цуьнан цхьаъ бен воцчу кIантехь марехь ю иза. Чакановас дийцарехь, "марнана могуш стаг яра, цхьа а сиркхонаш яцара цуьнца, цкъа а маха тоьхна а яцара" иза.\nОцу юкъанна, пачхьалкхан могушаллин министралло дIахьедо, еллачу Акимжон Райкульца пневмони а яра, ишта диабет токхуш а яра иза бохуш.\nАкимжон еллачул тIаьхьа социалан машанашкахь цхьа видео яьржира, еллачун воI ву ша бохуш, жимчу стага дечу къамелан.\n- Байначу беттан 22-чохь лоьраш цIа кхайкхира оха. ШолгIачу дийнахь шаьш тIеялае элира цара. Тхо лоьрана тIе дахча, цо цефазолин а, ингаляцеш а язйина, цIа хьовсийра тхо. ДегIан йовхо лахлуш яцара. 24-чохь юха а лоьраш кхайкхира оха. Кардиограмма а йина, "дог дика ду" элира цара. "Жимма Iилла хьо, лийр яц, толо" аьлла, дIабахара уьш. Цул тIаьхьа пхи сахьт даьллачул тIаьхьа кхин а чIогIа де эшнера цуьнан. Юха а лоьраш балийра оха 3-гIа. Жимма а адеквате лор вара тIаккха нисвелларг, цо катоьхна дIайигира иза дарбан хIусаме. 26-чохь лоьро кехат караделира суна, пневмонех елла нана аьлла. Коронавирусан тесто ца къастийнера ун. ДIа а йигий, дIайолла элира тхоьга. Моргера цIа йигира оха нана. Суьйранна телефон туьйхира тхоьга, коронавирус хилла цуьнца аьлла, - дуьйцу видео тIехь стага.\nАзаттык радион аьтто ца белира, оцу видеох дерг ма-дарра къастон. Карарчу хенахь еллачун хIусам гонехь латтош ю, гергарнаш а, цуьнца контакт мел хилла дарбан цIийнера лоьраш а изоляцехь бу, дIахьедо Iедалхоша.\n«ЦУЬНАН ДАКЪА ДАГО ДЕЗА АЬЛЛА, КЪАМЕЛ ХИЛЛА ДАЦ"\nЛерина униформа йоьхначу лоьраша дIадолла кечдинера дакъа боху, Косшы эвлан коьртачу имамо. Иза вара еллачунна еса дешнарг а.\n- Оха хьийхира лоьрашна шарIехь муха кечдан деза дакъа дIадолла. Цара лийча а йина, марчо а хьарчийна, кечйинера иза. Каш хIинццалц доккхучул а кIорга даьккхира. Кремаци ярх хьехош а дацара. Итт метар гена а бевлла дийшира еса а. Кешнашкахь кIоштан администрацин векалш а цхьана бара,- дийцина Азаттыке имама.\nIедалхоша, коронавирусца йоьзначу ситуацех официалан информаци дIакхайкхаон векал винчу зорбан министро Абаев Даурена Заздоккху-беттан 27-чохь дIахьедира, коронавирусан инфекцех пачхьалкхехь велла стаг дIаволларца керла низамаш дохур ду аьлла. Цо бахарехь, Казахстанерчу Динан урхалло лерина фетва арахецна, ишта керстан дино а бина шайгара хийцамаш шайн стаг дIаволларца.\nТIаьххьарчу официалан хаамашца, Казахстанехь коронавирусан ун даьлла ву 150 стаг. Царех 75 вахархо Нур-Султанехь ву, 55 Алматахь, Карагандахь 4, Жамбылан а, Акмолинскан а, Атыраускан а кIошташкахь кхоккха стаг ву ун даьлла. Ши стаг ву Шымкентехь, цхьацца ву Алматинскан а, Актюбинскан а, Къилба Казахстанан а, Павлодаран а, Мангистаускан а кIошташкахь.\nОфициалан дIахьедарца, пачхьалкхехь COVID-19 вирусца хиллачу кхаа стагана дарба хилла. Коронавирус яржар бахьана долуш, Казахстанехь чолхечу хьолан раж кхайкхийна карарчу беттан 15-чу дийне кхаччалц.\nБайначу беттан 19-чохь дуьйна карантин ю Алматахь а, Нур-Султанехь а.


Украине вахарна бекхамбар: Закаев Ахьмадан вешига цуьнгара бехк муха баккхийтира\nКъобалъязчу Нохчийн Ичкерия республикан премьер-министран Закаев Ахьмадан Нохчийчохь вехачу вешин керта ницкъахой баьхкира: Закаев Iелига видео дIаязъяйтира шен гергарчо лелочунна критика йойтуш, иза сийсазвеш. Закаев Украине вахарца доьзна ду юха а цуьнан гергарчийн кочабахар, дIахьедира политико Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь. ХIара дуьххьара дац, цо лелочух доьзалера жоп доьхуш, цуьнан тайпано а, цхьаболчу нохчийн къоман векалша а иза шайха дIахадийнашшехь.\nБилгалдаккхар. Закаев Ахьмад тIе ца лаьцначу Нохчийн Ичкерия республикан премьер-министр ву. 202I-чу шарахь Оьрсийчоьнан Iедалхоша бехкевира Закаев терроризмна, дуьненаюкъарчу лехамашка а луш. Цул тIаьхьа ши шо даьлча Лондонерчу магистратан кхело дуьхьало йира Москвана политик дIавала, Британино политикан тховкIело а елира цунна.\nЗакаев Киеве вахара Стигалкъекъа-беттан 21-чохь, "Украинан куьйгаллина тIехIотта а, маршоне сатуьйсучу массо а нохчочун цIарах шаьш цаьрца дуй хаийта" а. Иза цхьанакхийтира Лакхарчу радан профилан тIеман комитетан векалшца а, депутатца Гончаренко Алексейца а, ГIирмин, гIезалойн къоман боламан цхьахволчу хьалханчаца Джемилев Мустафаца а, иштта Украинан эскархошлахь тIемаш бечу нохчийн тIемалошца а. Оцу цхьанакхетарийн цхьа дакъа конфиденциале дара аьлла, къадийира политико, "дуккхаъчу хеттаршкахула" Украинана гIо латтон кийча хилар дIа а хоуьйтуш.\nИ хаам зорбане баьккхинчу шолгIачу дийнахь Хьалха-Мартанахь веха цуьнан ваша Закаев Iела волчу бахкира ницкъахой шайца видеооператор а валош. Оцу хьолана гергарчу хьосто Кавказ.Реалиига хIетахь дийцира, уьш шозза бахкарх: Закаевца видеоролик а яьккхина, делегаци дIаяхара, куьйгалхойх цхьанна ролик гайта аьлла, амма юхабаьхкира, иза ца тайна. ШолгIа Закаевна еара шаьш язйина, кийча текст.\nУьш шозза баьхкира – Закаевца яьккхина видео куьйгаллех цхьанна гайтинера, тIаккха юхабаьхкира, иза ца тайна\nТIаьхьо машанехь ша видео а гучуелира. ХIинццалц нахана хьалха динчу къамелех кIезиг къаьсташ дара Закаевн хIара дIахьедар. Къаночо къобалдо Оьрсийчоь Украине гIортар, махкарчу динан дайша а, хьаькамаша а баьхна дешнаш юха олу цо – доккхачу декъанна, нохчийн эскархой "европахойн мехаллашна а, бажарий а, зударий а вовшашка маре эхарна а, кхинйолчу боьхаллина а" дуьхьал къийсам латтош бу аьлла.\n"Закаев Украине вахана, Ичкерин векал ву ша бохуш, Нохчийчуьра [тIаме] боьлхучаьрга Оьрсийчоь агрессор ю бохуш хьийза. Аса сайна хетарг эр ду цуьнан хьокъехь. Оьрсийчоь – агрессор яц. Кхузара новкъабевлларш вайн бусулба дин а, шайн пачхьалкх а ларъян арабевлла… Нахана хаьа, аша [Закаевн делегацис] мел-дуьйцург пайда боцуш дуйла", - элира Закаев Iелас. (Нохчийн маттера Кавказ.Реалиин гочдар).\nГуттар а ша ма-аллара, Закаев Iелас хьахадо, нохчий "кхачам болуш, меттахIоттийначу республикехь" бехаш хилар.\n"Церан жоп дала дезар ду"\nШен гергарчарна дуьхьал юха керла репрессийн тулгIе йолийнашшехь, Закаев Ахьмад реза хилла шен Украине вахарна. Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь цо дийцира, Украинан эскарийн ницкъашна лерина нохчийн лаамхой лехарца доьзна хеттарш делегацино дийцаредира аьлла.\n"Чиллан-беттан 26-чохь, пачхьалкхан деоккупацин комитето [Ичкерин] Украинана тIеман гIо дан Iалашонца батальонаш вовшахтохарх лаьцна бинчу сацамах ас динчу дIахьедарца доьзна дара сан цига вахар. И Iалашо кхочушъярхьама Украинан официалан структурашца бина цхьа барт хила безара тхан. Оцу хеттаршкахула доьзна тхан барт хилла баьлла ала тарло", - дIахьедира премьер-министро.\nДелегацица цхьаьна Киевехь ву Закаев Ахьмад\nТахана Украинехь хуьлуш дерг нохчех хьакхалуш ду аьлла, тешна ву Закаев. Цунна хетарехь, Нохчийчуьра Iедалхой кхеташ бу, махкара хьал тIеман чакхенех доьзна дуйла – цундела Кадыровн режимна дуьхьал болчарна юха а тIаьхьабевлла уьш.\n"Уьш кхеташ бу, мацца а, тахана Нохчийчохь шаьш лелочух, шайн жоп дала дезар дуй. Йа нохчийн къам а, йа тхан дуьхьалонан болам а тIетайна бац, Путина а, Кадыровс а тхуна къастийначу декъан. Царна хаьа, цкъа мацца а хьал хийцалур дуйла, цундела иштта кхаьрда уьш шайна резабоцчийн гергарчарна тIехь", - дIахьедина Закаевс.\n"ДIахадийначун" статус "\nХьалхо нахана а хьалха, шен гергара стаг долара ваккхийтина шен вежарий доггах лелаш хиларх ца тешачух тера ду нохчийн Iедалхой, дийцира Закаевс.\n"Шеко а йоцуш, сан ваша волчу бахар доьзна ду Со Киеве вахарца. Соьгахьара цхьа жигаралла хаа ма елли, оцу сохьта, оккупаци йинчу дозана тIехь болчу сан гергарчу нехан са даа буьйлало уьш. Ас тоххара а элира, хIинца юха а боху, цхьана а кепара юкъаметтигаш, уьйраш ас цаьрца латтош яц. Со шайх дIакъастийна цара. Суна хетарехь, сан вежарий даггара лелаш хиларх ца теша Iедалхой, хIунда аьлча, церан кхетам бу, шайх боьзначу нахаца тахана Нохчийчоьнан Iедалхоша лелочух", - аьлла политико.\nНохчийн Iедалхошна а, Закаев Ахьмадна а юкъахь конфликт йолаелира 2009-чу шарахь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана гIаттамхойн хиллачу хьалханче цIа вола аьлла, кхайкхам бича. Закаев – "Ичкерин агIор цхьаъ бен воцург ву", шен Нохчийчу цIа вига луучех, дIахьедира нохчийн лидеро "Интерфаксна" еллачу интервьюхь, политика шога къизаллаш лелийна яц аьлла, тIе а тухуш. Закаев реза ца хилира Кадыровс бохучунна – тIаккха иза сийсазвеш, цуьнгара бехкаш дохуш, кхерамаш туьйсуш, стешхаллина бехкевеш, тIекхохкавелира Кадыров.\nIадаташца а догIуш, доьзало йа тайпано шайх дIахадийначун уьйр йов шен нахаца, "дIахервинарг" хуьлу цунах\nЦул тIаьхьарчу шерашкахь Закаевн гергарнаш кест-кеста лечкъабора цхьацца бахьанашца – тIаьххьара лецначарлахь бара вежарийн хIусамнаной а, ЗакаевгIеран цхьахйолу йиша а. Дукха хьолахь лечкъийначаьрга аьшнаш войту политик камерана хьалха дIа а хIиттабой, цо дуьйцург харцдойту, "къам маьрша, эвсара" дехаш ду олий. Иштта дIаязйойтучу цхьана видео тIехь Закаев доьзалах дIахадавайтира цаьрга.\n2016-чу шеран Чиллан-беттан 4-чохь хилира иза Хьалха-Мартанарчу маьждигехь "чIинхойн" тайпапан къаной, векалш схьа а гулбина, цу тайпанера ву Закаев Ахьмад. Бахьана ду бохура, ша динчу къамелана бехказавуьйлуш, гечдар деха, айхьа болийна некъ сацабе аьлла, тIедожор политико тергамза дитар. Цул тIаьхьа Iедалхошкахь йолчу зорбанан гIирсаша яздира: "Закаев Ахьмада хIуъа дийцахь а, цуьнан дош хезар дац йа цуьнан йиша-вешина а, йа гергарчарна а. Шен осала хиларца дIахаьдда иза гергарчех, уьш а декхарийла бина шена букъ тоха".\n2020-чу шеран Гезгамашин-баттахь Соьлжа-ГIаларчу "Нохчийчоьнан дог" цIе йолчу коьртачу маьждигехь Закаевна неIалташ а кхийкхош, цунах дIакъаьстира кхин тIе нохчийн къоман векалш а.\nМеттигерчу Iадаташца (ламасташца) а догIуш, доьзало йа тайпано шайх дIахадийначун уьйр йов шен нахаца, "дIахервинарг" хуьлу цунах – оцу юкъанна, кхин дIа йолчу заманчохь цуьнгара даьллачух жоп а ца ло. Амма хIетте а, нохчийн ницкъахой юх-юха оьху ЗакаевгIеран керта, Ичкерин премьер-министрна луьйш, видеош нуьцкъаша дIа а язйойтуш.\n"ТIеман партин" уггар а коьртачех векал ву Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан Оьрсийчоьнан хьаькамашна юккъехь – иза массарна а хезаш вистхуьлу Украинаца Оьрсийчоьнан бертан дийцаршна дуьхьал, кхайкхамбо тIелатар чIагIде бохуш. Цуьнца доьзна республикехь жигара репрессеш лелайо, луларчу пачхьалкхана тIелатарна дуьхьал волчу хIоранца а. ТаIзар деш, пайдаоьцу церан гергарчу нахах а цхьаьна: Охан-беттан юьххьехь Туркойчуьрчу блогеран Халитов Хьасанан ваша бертаза Украине хьажийра "лаамхо" санна – цуьнан гергарчо дечу дIахьедаршна дуьхьал.\nОцу юкъанна цхьаболчу эксперташа а, Кадыровн рожан дуьхьалончаша а масийттазза билгалдаьккхира, Оьрсийчоьнан эскарийн Нохчийчу а, Украине а гIортар тера хилар, иштта хIинца болу тIом берзарх боьзна хилар республикера политикан элиташ. Масала, бакъоларъярхочунна, журналистна Байсаев Iусамна хетарехь, "украинхой толахь, Оьрсийчоьнан шортонехь политикан ландшафт хийцаяла тарло, ткъа пачхьалкхан куьйгалхойн дIадовла дезар ду, иштта набахте баха а".


Хьайга кхайкача дIагIо, хьога кхайкараш сагота ба — Сердало\nХьайга кхайкача дIагIо, хьога кхайкараш сагота ба\nХетаргахьа цхьаккха саг хургвац, цаI хинна а новкъост воацаш. Дика новкъост, къаьстта тешаме доттагIа чIоагIа эшаш ва. Хьога бала гIайгIа хилча, е кхыча халонаша хьо лаьцача цох хьо кIалхарваккха а, хьога во доагIе а дика доагIе а из хьоца декъа накъавоал новкъост мичча тайпара из вале а. Вай даьша яхад: «ДоттагIа – тешама дIоагIа», «Дика доттагIа – вахара ердан бIоагIа». Иштта кхы а дукха кицаш да вай даьша доттагIчох даьха из дика, денале, камаьрша, къахетаме, эзди хилавезаш хилар гойташ. Из шедар дика да леладеш хилча, мел хала дале а леладе а деза из, амма со хIанз кIезига кхыча апарах дерзаде воал сай къамаьл.\nСе ростовера цIавечахой сай новкъости чубехаргба-кх яхаш из дагадоаллаш лийнав со дукха. Юххера а Дала къахетам баь дукха ха йоацаш уж чубеха аьттув баьлар са. Дика, эзди, хьаьнала бахаш нах ба аз цу хана хьабийхараш а со волча хьабаьхкараш а. КIира хьалха денз дIа а хайта, фунаьхкадаьча дийнахьа со волча хила деза шо, шоай гIулакхаш юстарадахалаш, хьа ца воагIаш саг ма Iелаш аьнна хоам баьбар аз царга уж берригаш а се волча хьа а баьхка цар сай сагIа диача бакъахьа хеташ, царца вагIа чам болаш.\nДукха ха яр, се ваха хайчахой уж чубеха уйла йолаш со лела, бакъда арахьа гобоахаш лелаш хиларах хIанзчул хьалха уж се волча лаьрххIа чубеха аьттув баьннабацар са. Цудухьа хIанз сай аьттув баьнна гIадваха, чIоагIа раьза волаш, се дIакхайкача уж шевар хьавоагIаргхиларах дог тийша а волаш бийхар аз новкъости. Бакъда, сона са дагалаьттар, ма хетта кхоачаш хиланзар. Берригаш а бахканзар са новкъости со волча хьа. Цхьацца, тIерабовла йиш йоацаш гIулакхаш а нийсденна бисар уж хьа ца боагIаш. 17 сагах пхиъ мара хьаванзар.\nШоана, цхьаболчарна йовзаш хила а тарлу са фусам-нана Мисалмат. Вай къаман Iадатах цIен-наьна цIи яккхар товш деце а, шоана ца йовзачарна из дIайовзийтар духьа яьккхар аз цун цIи. Из а чIоагIа араьза яр тханцига нах боагIаш.\nХьаьший боагIача дийнахьа, Iурре йола а енна эшаш мел дола хIама вIаштIехьа а даьккха, сога устагIа, москал боргIала, котамашта урс а хьекхийта чIоагIа хьайзар Мисалмат маьра доттагIий, новкъостий боагIа яхаш корзагIяьнна. МоллагIа эшашдола хIама вIаштIехьадаккхара сога телефон хьа а техе, мегаргдий, аьле хоаттар сесага. Аз мегаргда, хьай мара бехк хургбоацар Iалашде Iа а оалаш, со волча хьалхара боагIа са новкъости, бехке хьаьший лаьрхIа кийчам беш къахьийгар Мисалмата, тха цIен эхь хилар кхераш. Вешта шу-кад а ма дий лораде дезаш.\n— Хозий хьона, яй, масса саг ва яхар Iа уж? – хоаттар хIара телефон хьа мел техача хана.\nГеттара къаенна къаьна саг еце а йицъелара тIера я из. Фу дергда, хано ший дар хьаду сага, къора а верзаву, бIарза а верзаву, вицвалара тIа а вуг. Даьла къахетамца цу хIамах Дала дика лораяьй са фусам-нана, кIезига йицъелар ца лаьрхIача.\n— Со дIакхайкараш 15-17 саг ва, царех 10 саг-м хIаьта а воагIаргва хьона. Тхоайла дика гIулакх доагIаш да тхо, ца боагIаш Iергбац уж, — оалар аз сесагага,\n— Дика да, хьона бехк ца хилчахьа, — хозар сона Мисалматагара юха хьа.\nХьатIакхаьчар сайре, хьаший а хьабаьхкар, бахканзар берригаш, пхиъ вера. Юхебисараш хьатIабахкарга хьежаш даьгIар цхьан сахьата совгIа, бакъда, кхы саг хьатIаванзар. Телефон дIа-хьа техача цхьаболчар шоаш мукъа бац, геттара гIулакхаш долаш хьувз аьлар. ХIаьта цхьаболчар вIалла телефон хьа а эцанзар, хьаштдале юха а тоханзар. Болабелар сона нана а, цIен-нана а, новкъостех фу хиннад хьа, кхы саг хьатIавоагIаций, яхаш хетт. Цар хаттара малагIа жоп лургда ца а ховш баламаш озар аз. Хьалххе а хьа мукъагIа аьннадаларе…\n— Ай 17 саг хургва ма яхарий Iа, шоаш чIоагIа гIулакх доагIаш да а ма яхарий Iа, — дар сесага эггар хьалха тIехтеха дешаш.\n— Мукъа ца бовлаш бисаб уж, аьттув бац цар хьабахка, тIехьагIа боагIаргба, шоай аьттувб баьлча. ХIаьта хIанз хьавеначоа даа хIама Iооттаде, — аьлар аз сесагага, царна тIера бехк боаккхаш.\n— Даьра хац сона-м, аз-м 15-17 саг хургва Iа аьннадаь цу мел болча наха лаьрхIа даар кийчдаьд. Довра кхерам ба-кх из, — аьнна, ший гIулакх де яхар Мисалмат.\n— Темаркъа! – кхайкар сога нана. – Кхы ма гоадайта даар, вегIар хьатIавоагIаргва, даа хIама Iооттадайта чехка, хьаьший гоа а ца беш. Хьавеначун лерттIа эзди гIулакх де деза.\nНанас яхачох а дика кхет со, новкъосташ яхачох а дика кхет, амма са дего хеттар сога: «Мичаб хьа новкъости, хIана Iийнаб уж хьа ца боагIаш? Цхьа во даь хургда Iа хьай новкъосташта царна цох хало еш, цар хьога хьа ца оале а, е хьо лоархIаш бац уж?» ШайтIан оаз ярий а хац, уж хаттараш дIадалацар са керта чура, амма дего фуннагIа хетте а, керто-м кхыдар дувцар. Цо йоахар: «Хулаш хIамаш да, хьона Дала вегIар хьавенав, цунца хьай сагот ца а деш хьабаьхкача новкъосташта диззе гIулакх де, цар бехк ма хилийта, вожаш шоаш мукъабаьлча хьатIабоагIаргба». Нанас а аьлар сога уж дешаш.\nКIеззига аттагIа хилар сона керто дувцачунга ладувгIа ваьлча. Даар Iоотта а даь, хIама даа болабелар хьаьший. ЧIоагIа раьза болаш, геттара сийдеш бар уж са цIен. Сай хьаькъал дIакхоачачох хьаьшашта доагIа гIулакх дир аз, сов доаккха хIама деце а. Юххера а хIама диа, цхьацца-шишша дувцаш баьгIа баха гIайттар хьаьший. Болхаш гIулакх даьрачарна а, тха фусама аа баркал аьнна бахар уж. Хьаьший дIабахача Мисалмата хетт сога:\n— Вай цIагIа дукха нах мичаб, совдаьннача дуача хIаманна фу ду аз?\n— Хьай маьра-нанага дIа а хаьтте из раьзаяр хьаде, са новкъосташта дегIа хиннадац из, — аьлар аз сесагага.\nХIаьта шийна хьалхашка из хаттар несо оттадича нане аьлар цунга, гонахьа бахача лоалахошта дIале, боккхийчарна а, бой кхоабаш багIача исташта а. Мисалмата цо яхар дирах тхоай лоалахой буза а бир оаха, царцара барт-безам сов а баьлар тха. Дала ишта дIанийсдир из.\nНах чубахачул тIехьагIа хетт сога нане:\n— Темаркъа, хоза лерттIа гIулакх хиларий хьа хьаьшашта?\n— Хилар даьра, вожаш хьа ца бахкар хала ца хийттача. Хетаргахьа сона раьза боацаш Iийнаб уж, е сох ца башаш, — альар аз нанега.\n— Ай мичара, сих ма ле, из морг нийслуш хул, ший рузкъ дар хьавенав, доацар висав. Цох сагот ма делахь, Iа дой нийса а хургдац. Далла дикагIа хов, аз ма яхий хьога, Дала вайна вегIар хьавенав. Хьо-м хIана лархIац цар? Ханал хьалха дегабуам ма белахь са кIаьнк, дар фуд ца а ховш, мегаргдац хьона, — аьнна тевир со нанас.\nЕр деррига аз сенна дувцаш да аьлча, укх дувцара маIан фуд аьлча, нагахьа санна шоаш лаьрхIа кийчам а баь шоаш саго ше волча дIадехе дIагIо из волча, цун сагIах кхета, цун дика хетар де, ловца баккха.\nВай даьша яхад, «Тух-сискало барт-безам совбоаккх». Нийса а яхад. Дала барт, машар, ираз эша ма долда вайна.\n← Сий делаш цар


Къилбаседа Кавказан мехкашкахь демографи кхиъна йогIу\nГIадужу-бутт 01, 2020\nОьрсийчоьнан Росстато демографин хьокъехь Марсхьокху-беттан 1-чу дийнахь динчу зерашца, уггар дукха бераш дуьненчу девлла Оьрсийчоьнан 14 регионехь. Хьалхарчу позицешкахь ю Къилбаседа Кавказан республикаш. Къаьсттина бахархой дукха тIекхетта хаало Нохчийчохь (13,9%), ГIалгIайчохь (12,2%), Дагестанехь (7,2%), ГIебарта-Балкхаройчохь (2,5%), хаамбина mr-7 ресурсо.\nРосстатан статистикаца, 2020-чу шеран хьалхарчу эхашерачохь 265,5 эзар стагна эшнера бахархойн терахь. Пандеми йоьдучу Дечкен -баттера Мангал-батте кхаччалц 3,1 проценте кхиъна лечийн терахь, ткъа бераш дуьненчу довлар а лахделла догIу стохкалерачу шарца дуьстича - 5, 4 %.\nХьалхо дийца даьккхира, Къилбаседа Кавказехь доьзалийн къестарш кIеззиг нисло аьлла. Оцу тептарехь хьалхара яра ГIебарта-Балкхаройчоь. 2019-чу шеран Дечкен-баттера Охан-батте кхаччалц динчу лараршца, 21,2 проценте охьадаьллера къестарш.\nРосстатан жамIашца, Ставрополан мохк боцург, Къилбаседа Кавказан массо а регионашкахь Дечкен-баттера Охан-батте кхаччалц динчу зерашца, бахархой тIекхетта хилар билгалдаьлла.


Оршот-де 6 Товбеца-бутт 2020\nЗазадоккху-бутт 14, 2019\n"Доза данне а дац". Муха ваха веза заьIапхо?\n"Ва деца, пал тасахьа, бакъдерг дийцахьа..."\nОхан-бутт 06, 2018\n"Хьалха нус марненах берашка дIахьажа а ца яьхьара"\nЧиллан-бутт 01, 2018\nШаьш хIунда лоьху нохчаша шайна дарба?\nГIадужу-бутт 04, 2016\nБаьччанаш - хибухахь\nСоветан пачхьалкх йоьхча, цуьнан лидерийн иттаннаш бюсташ, хIолламаш Iаьржа хIордачу д1акхийсира Оьрсийчоьхь.\nСтигалкъекъа-бутт 18, 2016\nНохчийчуьра бахархой - «Вилспетахь балха»!\nОьрсийчоьнан регионашкахь пIераскана дийнахь массо а бахархошна машенашкара вилспеташкахь балха бахка тIедожийна.\nМила цецваккха гIерта вай...\nОьрсийчура вевзаш волчу гIалгIайн бизнесхочо Гуцериев Микаила, "дуьне а цецдоккхуш", вуно дукха рицкъ дайина шен кIанта зуда ялийна аьлла ловзар деш. Цуьнга цакхачахь а, интернетехь кхин а ю цу кепара вайнехан деза ловзарш гойтуш яьхна видеош. Кхеташ ду, хIора а шен таронашка хьажжина лелаш хилар а, лела бакъо йолуш хилар а. (Гуцериевх лаьцна аьлча иза дуккха а сагIадоккхуш а ву).\nЗазадоккху-бутт 28, 2016\n"Доккхачу цу ловзарна меттиг яра кIезиг..."\nДIадаханчу мукъа деношкахь Москох йистехь транспортан кхозлагIачу гонна арахьа «Сафиса» олучу ресторанехь дIабаьхьира Гуцериев Михаилан кIантана зуда ялорца боьзна синкъерам.\nГIадужу-бутт 20, 2015\nСтигаларниг санна беза бу дагчуьра малх а...\nАдамо ойла а ца йо шена хIара дуьне муха го, стенна го, шегара хIун дика даларна гойтуьйту . Ткъа цIеххьана бIаьрсих хаьдча? ...Сатуева Кулсамна 9 шо ду са ца го, амма иза янне а яц бIаьрзе.\nГIадужу-бутт 31, 2014\nТIемайолу машен йина Австрера говзанчаша\nДеношкахь Венехь гойтуш яра 400 кг бен йозалла йоцу аэромобил. Жима елахь а, хIаваэхь 700 км/сохьтехь йоьду керла машен. Инженерша дийцарехь, 100 километрана 7.5 литр ягорг тоьа цунна.\nГезгмашин-бутт 12, 2014\nКестта хIо а мехах хир ду...\nМассанхьа йоллу коррупци ю Нохчийчохь а. Балха хIуттуш, бер кегийнчийн беша дIалуш, иза школах дика дешнарг дина чекхдоккхуш, институте дIалуш, доьшуьйтуш, стаг дарбан цийне вуьллуш.... ахча, ахча, ахча, ца делча ца долу ахча!\nГезгмашин-бутт 11, 2014\nОьрсийчура политикан партеш къуьйсуш бу ГIирмера харжамхой\nОьрсийчура партийн политикан агитацино яьккхина ГIирмера гIаланаш. Дуккха хенахь дуьйна кхолладеллачу ламасташца, политикан ницкъаша а, кандидаташа а талхайо вовшен агитацин материалаш. Пенашна тIехь а, керташ тIехь а, бIогIамашна тIехь а масийтта церан чIор дина цара уьш тIелетош.


Блогерна Абдурахманов Тумсона тIелеташ гIодинчу зудчунна тоьхна хан яцйина. ТIелатархочунна - яхйина\nШвецин аппеляцин кхело яцйина нохчийн оппозицин блогерна Абдурахманов Тумсона тIелеттачунна гIодинчу зудчунна набахтехь такха тоьхна хан.\nКавказ.Реалиин хьостано, хан тоьхна йолчу Шапиаева Эльмира уллера евзачу стага бинчу хаамца, "стаг вен гIоьрташ аьтто барна" цIе йолу бехк хийцина тIазар лахара кхачочу "бехк базлучу хьолехь тIелатар дан аьтто барна" олучу бехкаца. Оцу бахьаница кхело набахтехь такха тоьхна 8 шо охьадаьккхина 1,5 шаре.\nХьалхарчу инстанцино бинчу сацамо бохура, Абдурахмановна тIелатар динчарна тIехьа алссам таронаш йолу ницкъ лаьтта – нийсса дIа ца аьллехь а, Нохчийчуьрчу Iедалан агIор беш къастам бара иза - амма хIинца и сацам юхабаьккхина.\nОцу юкъанна тIелеттачу Мамаев Русланна набахтехь даккха тоьхна хилла 10 шо лакхадаьккхина 12 шаре.\nХьалхарчу кхело 2021-чу шеран Дечкен-баттахь бинера сацам. Хенаш тоьхнарш бу Оьрсийчоьнан бахархой. Швецин прокуратуро Абдурахмановна тIелатар дуьйзира цо таханлерачу Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан дена Кадыров Ахьмадна критика ярца.\nТумсо Абдурахманов: Со лаьцна ву\nКхел йоьдуш билгалделира тIелатар хьалххе кечдина хилар. Цхьаьнакхетарш оцу Iалашонца дIадаьхьна хилла Соьлжа-ГIалахь а, Москвахь а. Оцу гIуллакхна машен эцна Литувахь, иза кхаьчна Швеце. Шена Мамаевна стаг вуьйриг лур ду баьхна 60 эзар евро. Амма билгалбаханза бисина киллер Швеце хьажйина нах.\nКхело ша набахте хьийсийначу Мамаевна а, Шапиаевана а тIедожийра шаьш лазийначунна 140 Швецин крона компенсаци ялар (1,3 млн сом гергга). Хенаш текхна бевлча, депортаци йийр ю тутмакхашна, юхабахка а доьхкуш.\nБлогерна Абдурахмановна дина тIелатар листина бевлла кхелахой\n2020-чу шарахь Кадыров Рамзанна критика ярна кIело йинчу кхааннах ву Абдурахманов Тумсо, ша цхьаъ ву царех дийна висинарг. Стохка аьхка вийра Австрехь веха блогер Умаров Мамихан ("Венера Анзор"). Цул масех бутт хьалха Францехь урс диттина вийра Нохчийчоьнан куьйгалхочун критик Алиев Iимран ("Мансур Старый").


"Бераш меца лела"\nКъилбаседа ХIирийчоьнан шахьарна юьстахарчу ярташкахь къен бехачу нахана гIо до волонтёраша\nСагIанаш дар даьржаш ду Къилбаседа ХIирийчохь. Наханна гIодарца берриг махканна евза жигархочо, операн йишъалархочо Чельдиев Вадима кхоьллина "Ирон Жеу" фонд. И санна фондаш шайн-шайн кIошташкахь буьйлабелла кхолла къехойх дог лозурш.\nИрафан кIоштахь "Дигорон Жеу" фонд схьайиллина 3 бутт бу, амма кхиина иза хIинцале 30 доьзална гIо кхачо.\nКIоштан Iедало хIусам а елла цунна. Иза ханна бен яцахь а, деса пенаш делахь а, баккхийбе цунах волонтераш.\nФондерчу 15 жигархойх ю Гатиева Виктория. Ша даима а хилла мискачу нахах доглозуш, иза шена чу дас-нанас бераллехь диллина, боху цо.\n"Тхо-м, къинхетамхой, хIинца алссам ду. ХIора а ву шен балхахь, массеран а бу доьзалш. Сайн де а долуш, цкъа а ца яхаелла со мецачу стагана уллехула тIехъяьлла. Ца Iало мискачунна сагIа ца делча".\nФондо вовшахтоьхнарг еха шаьш богIу хIинца цхьаберш. Дукхахболучарна эхь хета. Дукха хьолехь царна хьалхара гIо деха церан гергарнаш боьлху "Дигорон Жеу". Мел бакъ ду гIо оьшу бохург цкъа а ца толлу фондо – къоьлла ишта а хуьлу къайлаяхьа хала.\n"Цкъа а мерза кхача цагурш бу, берашна ма оьшу ца кхочу марзолгаш. Къечу дена-нанна тоаме хета беранна тIейоха, яо-мало карийча, мерзаниг эца хьал дац, хьоьгу. Мерза хIума шега дIакховдийча, беро хьуна дуьхьал хьажочу бIаьран зIаьнарел хаза, хьан догдохдеш хIун хир ду кху дуьненахь!" – йоьлу Виктория.\nЙоIа дийцарехь, кIен бу аьлла буьтийла доцуш, вуно хала, тIех беркъа беха Сурх-Дигорара АбаевгIеран доьзал. Пхи бер ду ша Iаьчу ненан. Балхахь яц, берашна лучу соьмех ца баккхало доьзал хене. ХIусаман тхов бу болуш, кораш дахкаделла, неIарш янне а яц. Чохь доьзал муха бахало, цецъюьйлу волонтер.\nВолонтераш жигара хьовзар бахьана долуш, Ирафан кIоштан дас тIетасийтина АбаевгIеран дIахадийна хилла газ. ЦIенна чу хи далийна юьртарчу цхьана дикачу стага.\nКъинхетаме нах дуккха а бу, боху Гатиева Викторияс. Цунна хетарехь, къаьсттина комаьрша хуьлу хьоло вукъвина воцург – иштачара сихо до мисканашна гIо. Шаьш лелош йоцу хIуманаш йохьу наха фонде: берийн маьнганаш, гIудалкхаш. Цхьаболучара туьканашкара оьций а йохьу фонде хIуманаш, кхача.\n"Телефон туьйхира тхоьга пхеа беран нанас цкъа, ур-атталла бепиг а дац шайн чохь, элира цо. Оха 10 бепиг а, кхиболу кхача а ийцира. Доьзал меца ца бисийта гIерташ схьадогIу,", дуьйцу Викторияс.\nАла догIу, уггаре доккха гIодийраш таро йолу нах бу, Дигорара массех стаг – долахь туька ерш а, бизнес лелораш а. Делахь а, кхача латторал, тIедухург даларал кхин тIех ца долу гулдеш долу гIо. Цомчуш долчу берашна гIодан ца тоьу ахчан сагIанаш.\nКавказерчу къамнашна даима а хетта, тахана а хета сагIа деха эхь. Цундела "Дигора Жеун" интернетерчу агIонтIехь къайлаяьхна хуьлу гIо оьшучийн яххьаш.\n"Оха цхьана доьзална гIодинера цкъа. Гергарнаш буьйлабелира телефонаш етта, дIаяха церан яххьаш гучуьра, ма яха цIерш, юьхьIаьржа ма хIиттаде тхо, бохуш.\nХаьттира оха, стенгахь дара шу и доьзал меца, шийла Iачу хенахь. Бепиг а доцуш ма лелла бераш! … Цул тIаьхьа оха лечкъо йолийра мисканийн яххьаш", дийцира "Кавказ.Реалиига" тIееъначу Викториян цхьана накъосто.\nДоьзалшкарчу къоьллин цхьа хатI ду: чоь юьззина бераш, болх цакарор я бан могашалла яцар. "Дигора Жеус" бехк ца буьллу цхьанна а: я шен бехканна къен вехачунна а, я таро йоллушехь сагIа цадечарна а. Долучаьрга -ша доьху, доцучарна – ша дехнарг дIасадоькъу.\n"Массо а ца хуьлу шайна динчу диканна хастам беш. Тхайна бен ма ца бохий оха. СагIийна елла хIуманаш лела а йой, бехъелча ца йитта, дIакхуьйсурш а бовлу. Ца хеддаш сагIа доьхуш, бан нисбелча а болх ца беш, тIелеларш а бу. Иштачаьргара а ца боккху оха бехк. Дийца, кхето гIоьрту", - элира Викториян шолгIачу накъосто.


Бакаев: "Историкаша юх-юха а дIагайта деза бакъдерг"\nГезгмашин-бутт 02, 2017\nЙоккха гIовгIа иккхина Дагестанехь нохчий бехачу меттигехь кху деношкахь хиллачун бахьанца. Ленинаул олуцу эвлахь нохчийн доьзалехь бер дуьненчу даларан тоьшаллин кехат тIехь къам билгалдоккхучу могIарехь «аьккхи» аьлла яздина.\nАьккхий боху къам дуьнен чохь цахилар, иза нохчийн къоман цхьа дакъа хилар ца хууш хиллехь тамаш бу иза язйинарш. Цундела цакхетамехь а, иза лаа долийна дац аьлла хета цигахь бехачу нохчашна. Бибулатов Мовлида иштта элира цуьнах лаьцна.\nБибулатов: "Хууш ду "аьккхи" бохург нохчашна дуьхьала бен аьлла доцийла. Со кххета цхьана элпаца гIалат дича. Оха дIахоуьйтура ду тхайн цу хьокъехь хетарг".\nНорвегехь веха гIараваьлла суртдиллархо Хасханов Руслан а ву Хасу-юьртарчу аьккхех. Иза а шек ву и цхьана къоман юкъахь къестамаш бан болийча санна хеташ.\nХасханов: "Хасу-юьртара аьккхий нохчий бу. Вайна юккъера барт бохалур бац цхьангге а. Ткъа и хIума лелочарна карор ду шаьш лоьхург".\nНохчийн селхане шайна ерзо лууш дукха къахьоьгу луларчу мехкашкахь а. Масала, Гуьржийчохь а ондда болх болийна, ПIаьнгаз-чIожара нохчийн орамаш болчу кистойх беккъа гIалгIай бан гIертарх.\nШаьш нохчий ду, кистойн цIарца гуьржашна нохчий бу бевзаш, аьлла Маршо Радиога иштта комментари йира цигара вахархочо журналиста Бордзгор СулхIана.\nБордзгор: "ПIаьнгаз-чIожехь бехачу нохчех кистой аьлла язъеш хилла даима. Иза исторехь схьадогIуш хIума ду. Тахана а кхеран баккхий наха нохчех олух кистой".\nНохчаша 20 сов шарахь дуьненахь уггаре а къизчарех тIемаш ловчу хенахь, историкийн а, кхечу Iилманчийн а йиш ца хилла талламийн белхаш дIабахьа. Делахь а, болх шайн кара а берзийна тIетаьIIина, нохчийн шира истори шайгахьа ерзош бу лулара цхьаболчу мехкийн векалш. Изза хьал ду Гуьржийчохь а, Дагестанехь а.\nНохчийн къам декъар санна лору, масала, цигахь аьккхий аьлла къам ду бахар. Истрикна Бакаев Хьасанна хетарехь, вайн Iилманчаша жигара баккха беза массо а агIор и болх.\nБакаев: "Гуьржийн а, эрмалойн а, Iарбойн ширачу тептаршкахь талламаш бича, билгал долуш ду цхьа сурт: дIадахначу шина эзар шарахь вайн къомах «нохчий» я «нахчамат» аьлла ца Iаш, «кистий» а, «дзурдзукхой а олуш хилар.\nШирачу хенашкахь вайн дайша мел бина тIемаш а, цара кхоьллина хилла пачхьалкхаш а, цара ехкина гIаланаш а, гIап-гIаланаш а, церан кхечу къаьмнашца хилла политикан, культуран уьйраш а – и ша-дерриг а «кистой» я «дзурдзукхой» боху къоман цIерех доьзна ду историн йозанан хьостанаш тIехь.\n«Кистой», «дзурдзукхой» боху цIераш Невре-Кавказан а, Къилба-Кавказан исторехь чIогIа сийлахь ю. Амма тахана вайна лулахь цхьа тоба ю и «кистой» а, «дзурдзукхой» а олу цIераш нохчашкара дIа а яьхна, шайн дола ерзон Iалашо йолуш. Цхьа а документна тIе а ца тевжаш, я документ хьахадахь, цуьнан чулацам шайна луучу агIор а берзош, харц истори кхолла гIерташ ю и куталлин-зуламан тоба.\nВайн Iилманчаша а, вайн историкаша хIора дийнахь юх-юха а дIагайта деза бакъдерг, цу тIехь мало а ца йеш".\nНохчийн истори дIасаийзор а, къоман юкъахь питана таса гIертар а хуьлуш ду Iилманан академино дуьхьало ца йо дела. Дог лозучу цхьацца Iилманчаша а, юкъаралхоша а беш бу и болх, цхьаболчарна марах а баьккхина, историкна-яздархочунна Ибрагимов Ризванна санна.


Навальныйца доьзна Конгрессе санкцеш кхайкхор дехна сенаторша\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн Демократин а, Республикан а партешкарчу сенаторийн тобано Конгрессе хьажийна "Оьрсийчоь леррина зуламаш лелорна жоьпалле озорах" цIе йолу низаман проект. Оцу проекто хьоьху Оьрсийчуьрчу Iедалан векалш Навальный Алексейна дIовш даларна а, и олу дIаьвше коьчал ("Новичок") кхолларна а санкцешна бухабигар.\nДокументо бахарехь, иза низаме дерзийна 90 де даьлча Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент декхаре ву Навальныйна дIовш луш дакъалаьцначу а, и хилам къайлахьош хьийзинчу а наханна санкцеш тоха. Бохург ду бехкечийн активаш къовлар а, санкцешна буханисбинчу нахца а, хьукматашца а америкахошна юкъарло лелор дехкар. Шайнна санкцеш тоха тарло "Новичок" кхоьллинчарна а, Навальныйна дуьхьал лелийначарна а.\nНизам арадаьлла 180 де даьлча президента Конгрессана бовзийта беза ши хилам – цIерашца гайта деза 2015-чу шарахь Москвахь оппозиционер Немцов Борис хьан вийна а, Путинан а, цуьнан гергарчийн а бахамех йолу информаци а.\nДокументо хьоьху Пачхьалкхан департаментанна, юьллуш йолу газан биргIа "Северный поток-2" ("Къилбаседа аса-2") юьллуш бен болх Германига сацор деха а, Оьрсийчоьнан Iедал лаьцна кхобуш волу Навальный Алексей дIахеца декхаредар а.\nДокументан авторшлахь бу бевзаш болу сенатораш, шайлахь демократ Кунс Крис а, республиканхой Ромни Митт а, Рубио Марко а волуш.


Пресса: Цхьаьнатоьхначу Штаташа кестта Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш йохур ю харжамашна юкъагIортарна\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташа тIедогIучу кIиранах санцеш кхайкхо мега Оьрсийчоьнна дуьхьал, иза 2020-чу шеран президентан харжамашна юкъагIортина хила тарлуш долчу тоьшаллица доьзна. Оцу хьокъехь хаам баржийна CNN и Reuters агенталлаша, КIайчу цIийнерчу хьостанашна тIе а тевжаш.\nИштта санкцеш кхайкхо тарло дIадахначу шеран тIаьххьарчу муьрехь Американ серверашна хакерийн гIоьнца шуьйрра тIелетарш дарна а. Царна Оьрсийчоь бехкейо Штатийн кхерамзаллин сервисаша.\nБилггал муха хир ю и санкцеш цкъачунна хууш дац.\nОьрсийчоь Американ Штатийн 2020-чу шеран харжамийн кампанина юкъагIортарх лаьцна шинарин дийнахь даржийна Штатийн халкъан кхерамзаллин-талламан директоран офисо хIоттийна 15 агIонах лаьтта документ. Президентана Путин Владимирна хууш дара Америкехь боьлхучу харжамашна Трампан аьттонна шен агIо юкъагIерташ юйла, чIагIдо Штатийн къайлахчу сервисо.\nУкраинехь шеца зIенехь болчу нахехула Москва гIиртира Трампца президентан дарж къовсуш волу Джо Байден сийсазван, цунах лаьцна харц информаци яржорца, боху документо.\nХьахийначаралахь ву Украинан Радин депутат Деркач Андрей – иза ишта а ву Цхьаьнатоьхначу Штаташа хьалха хIиттийначу санкцийн тептарахь. Цо харжамаш боьлхучу юкъанна дуккхаза а бехкевира Байден коррупцица зIенехь хиларна – цуьнан къамелашна тIе а тийжаш, президентан кандидатна критика йора, масала, Трампан адвоката Джулиани Рудис, билгалдоккху The New York Times газето.\nВашингтонерчу Оьрсийчоьнан векалто тергоне эцна документ. Цунах цо аьлла "бух боцчу бехкийн рогIера кочар". "Тоьшаллаш дац, факташ а дац оцу претензешна бухахь", - яздина векалтан белхахоша фейсбукехь.\nЗазадоккху-беттан 2-чохь Джо Байденан администрацино санкцеш кхайкхийна оппозиционерна Навальный Алексейна дIовш даларца а, иза набахте хьажорца а доьзна цхьамогIа Оьрсийчуьрчу официалан белхахошна а, компанешна а дуьхьал.