Нацкъара лела некъахо - Мои статьи - Каталог статей - Шайхи Арсанукаев\nДезткъе итталгIа шераш дарий-те моьтту суна, «Орга» альманахан – журнал алар къилахь долчу – редакце, «Наггахь, сайн сагатделча» цIе йолу дийцар дIа а кховдийна, со Сибрех дIавахна шераш.\nИ поэт, соьгара дийцар дIаэцнарг («Орга» альманахан редактор), сайн ткъе цхьаъ шо долуш, дуьххьара гина вара суна, тхоьца, студенташца цхьанакхета, университете кхайкхина хилла.\nЦуьнца, поэтаца, кхин цхьа-ши стаг а вара – суна тахана дага ца вогIу я хIара а вогIур вацара, кхуо аьлла долу цхьа дешнаш сайна тамашийна хетта ца хилча: и дешнаш цо 2004-чу шарахь карладохуш а хезира суна. Вукху шимма, цуьнца хиллачара, цхьа декхарш а, даймохк а, турпалхой а бийцира – дерриш а тхуна цаоьшурш (тхан шерашка хьаьжча) я банне а бала боцурш.\n«Поэт – Арсанукаев Шайхи!», – элира тхан хьехархочо.\nПоэта: «Баркалла, баркалла, – элира цкъа а, шозза а, дешнел хьалха куьйгаш а лестош, лазийна долуш санна, уьш некхе схьа а идош – поэзи… поэзи… иза… иза… тIуо бу… шуьри тIе лаьцна тIуо… бу поэзи…», – кхин хIумма а ца къаьстира.\nСуна тIаьхьуо, иза вевзича, чIогIа тамашийна хийтира, багара аз а ца долуш, дешнаш а хедош, садеIар кхачийча санна, куьйгаш а лестош, къамелдечу стага:\n«Сов къен бу дешнашна, бац атта кхеташ»! –\nЛадогIа цкъа соьга, «хьекъале корта»,\nЛадогIа, яккхий дIа лергара потт:\nМостагIче вистхуьлуш – ду ира герз,\nБIешераш хийла а ихна и бекаш,\nДаиман ша хилла нохчийн мотт бу…–\nбоху дешнаш яздина аьлча. Цигахь цхьа шовкъ яра, цу дешнашкахь, гIайгIа яра цигахь, кIорггера болу бала а бара шен нохчийн къоман, цу къоман азбеллачу маттах а.\nСуна М. Мамакаевн «Даймехкан косташ» евзара, А. Сулеймановн «Шуьнехь дош» а, оццу Сулеймановс илли олуш хилла долу Гадаев Мохьмад-Салахьан «Даймахке сатийсар» цIе йолу дешнаш а девзара суна.\nАрсанукаевн «Ненан мотт» суна авторца шеца евзира, иза ша санна, дукха кхайкхаме, гIовгIане йоцу, амма, чевнан даI санна, поэтан кийра морцу, деган пхенаш шелдо цIе. Суна даим а юьстахуо хетара поэт ша кху дахарна, гуш хилча а, гуш а воцуш, ша хилар а бехк лоьруш, бехказлоннна кийчча кечвелла.\nМа чIогIа цецъяьлла,\nХьо хIунда йоьхна?\nЦхьажимма садаIа ло суна пурба!\nЙист мукънаъ хилахьа,\nХIун дер ткъа…\nМегар дуй кху чохь ас кIур бан?\nСих ма ло суна тIечовха,\nСинтем хьайн бохорна\nБехк ахь ма билла:\nСадаIа веъна со,\nКIадвелла чIогIа –\nГIалатийн хьуьн чохь цхьа\nЛелла со тилла.\nОсалла лара –\nКIоргенаш леха, –\nХьо йолча веъна со,\nМа ваккха ара –\nДIагIур ву, ма кхера,\nIийр вац со веха…\nСо меттавогIур ву,\nХир вац кхин таьIна;\nХьожур ву гулъян –\nТIаккха со дIагIур ву,\nКхин ас хьан неI а\nМегар дуй кхин цкъа а кIур бан?..\nПоэт дукха язъяро ца во, цхьана гIайгIано во, я цхьана синхIоттамо. Ас лакхахь ялийна стих дийнна цхьа дахар ду, (иза хилла а ца Iа) эзарнашка шерашкахь цхьаь цхьаллица еха гIайгIа, къастар дац я балхам а, кхетар ду, сих кхиар, мел чIогIа вай дIасакъастарх (цкъа езначуьнца, везначуьнца) цкъа а къаьсташ цахилар, вайн синош вайца мел ду, дагалецамашца, ойланашца…\nИштта бу-кх сатийсамаш а, гуттар а сица бехаш болу, цкъа мацца а цхьаъ хир-кх, бохуш, паналле а туьйсу са а, шераш мел дIаидарх, къанваларх, вахарх, хьуо кхузара воцийла хууш, цигара вуйла, дIога цигара…\nдехар дора нене:\nГене йолчу со!\n–КIант, хьан «Сийна Гене»\nЙолчу цкъа а\nстаг ца кхачало.\nКъар ца луш, со\nМоьттуш кхачалур ву\nгира суна гIенах,\nХийла некъ ас бина\nДарцо сан гиччош тIе\nАмма и сан\nдеган хьоме туьйра –\nйолчу кхочуш вац!\nсо тIевоьхуш, генахь…\nКхочур ву со!\nХIора буса –\nго и суна гIенах,\nХIора Iура –\nволу новкъа со.\nСо а вийли-кх хийлазза новкъа, я хIора буса, суьйрана, анайистаца малх лахлуш, цIийеллачу асанца, со кхузахь хIунда ву-кх, хоьттуш, са дерриг а цигахь хилча: са а, ойла а, хьиежам сан, сатийсам а, лехам а…\nЮха иштта Iаш, буьйса Iаржъелча, буьйса гIайгIанца язъелча, бералле кхийдда-кх со, кхузара цига юхахьоьжуш, суо цигахь висича санна, тилавелча санна, вайча санна, наггахь суо схьа а карош, вела а луш, тен а туьйш…\nЭххар а кхийти со хIунда\nДу суна чолхечу дуьненахь атта.\nКхочу ницкъ халонехь дог кура гIатта:\nЦхьа лам бу тийна.\nЦунна кIел –\nЦхьа юрт ю,\nЦу юьртахь –\nЦхьа жима цIа ду со Iийна,\nТIаккха юха, тIаккха, хьо хьуо хьайх кхетта ваьлча, хьайн орамаш а дуй хиъча хьуьна, мор гIатто дог догIий-ц, хIара дуьне хьайн лара, хазахетар адамашца диекъа, мараветтавала, вела царна…\nНеIарш ас йоьллур ю\nМассо а воьхур ву\nСуо волчу схьа:\nМа хета хийра,\nТахана массо а\nХьаша ву сан!\nШайца аш я шайн къоналла,\nОьздалла шайн суна я.\nЯ суна дегнийн дикалла,\nШайн къоьжа хьекъал аш да!\nПоэташ дуккха а хуьлу, массара а яз а йо, поэзи язъеш яц, кхоллалуш ю, кхуллуш а йоцуш, кхоьллинарш дукха хуьлу чIогIа, кхоллаелларш – наггахь. Наггахьчех «Ненан мотт» ю, «Сийна Гене», «Ма чIогIа цецъяьлла…», «ХIун дийр ду», «Мархийн дов», «Йоьлху гуьйре», – суна ерриг а гайта лууш йолу:\nГовр ю терсаш,\nМуьста суьйре –\nЦхьа стаг хуьлу новкъа дIаоьхуш, сиха доцучу, дайчу боларца, ша гIелвелча, охьа а хууш, са а доIуш, гIатта а гIоттуш. Кхиберш ма-хьаддалу боьлху, и стаг цкъацкъа юьстах а кхуьйсуш, дIаса а тоьттуш, нацкъар а вохуш. Уьш генна дIа хьалха бовлу. Стаг эххар а тIаьхьакхуьу царна, шуьйрра некъ а эцна баханчарна. Уьш, цхьаберш, Iохкуш хуьлу, са а кхачийна, гIел а белла; вуьйш некъахь дуьхьалкхета, некъан халалла юхабирзина. Стаг ша ма-ваххара воьду – сиха доцучу, дайчу боларца.\nЮха, эххар а, ша дIакхаьчча, цунна бухахь кхо-виъ го, новкъаваьллачу кхаа-веа бIенах.\nСалам а луш, охьахуу стаг, бухахьволчу кхаа-веанга.\nБухарнаш гIеххьа цецбовлу, оццул шаьш хала бинчу новкъа хIара парггIата схьакхачарна.\nАрсанукаев Шайхи дахарехь а, поэзехь а цхьаъ ву, я дахарехь ма-варра ву-кх поэзехь а: дукха бIаьрлаваьлла, мохь а ца бетташ, «Со» ву, бохуш, ийа ца луш, цхьанаэшшара долчу боларца, некъах бехк хеташ санна, нацкъаруо вогIу некъахо, шел сихачарна некъ дIа а луш, юха царел хьалха а вуьйлуш.\nУьш дукха бара, новкъабевлларш, массо а дIа а ца кхечира, дIакхаьччарца Шайхи а ву, ши Мамакаев а, Сулейманов Ахьмад а, Айдамиров Абузар а, Окуев Шима а, кхин масех а. Церан могIарера стаг а ву иза, церан хиллачу декхаршца – литература кхоллархо.\nЦара хормаш ца лийхира, тайп-тайпана теченеш а: модерн а, сюрреализм а, я кхиерш а.\nЦара язйира, де а, буьйса а мукъа а доцуш, тхо а ду, ала – тхо а къам ду, – шаьш язъечу юккъехула цхьацца жовхIар а дожош:\nгергара сан некъаш,\nмалхаца меттара гIитторна,\nкъежаш, ирс хIитторна,\nДелкъенийн малхехь со\nГенара хьаша аш\nнеI тоха эвхьаза.\nШайхин уьйраш адамашца ю, цу адамийн дегнашца, церан некъашца, дахарца а, хIоранна а гIо дан аьлла, орцах хьаьдда са а хаалуш.\nНагахь хьайн гIо оьшуш\nВелахь цхьаъ тахана,\nСихлолахь цунна тIе,\nХIун хаьа –\nАьтту а боьхна,\nГIо дан йиш йоцуш.\nДовха дош аьлла, цхьаъ\nКханеш ца йохкуш,\nКхана и дагара далахь,\nАла йиш йоцуш…\nАмма цхьаццайолу ойла дукха ша-шеца хуьлу поэтан, шена цхьанна аьлла, хьулйина, вай халла бен тIаьхьа ца кхуьуш, дешнашца ца язйича санна, дагна бен ган йиш а йоцуш. Иштта йолу ойла сиха хьаьрча-кх, поэто хьуо вуьйцуш санна, – геннахь хьан дайна денош, хьан гIалат а, хьоьца дисина…\nХIун дийр ду,\nХIуммаъ дац доцуш цхьа доза.\nШен декхар вайгара\nДIадоккхуш хир зама.\nТапъалий Iе вайша –\nДийца вац говза.\nХьо – цIена ю.\nАхь хIуммаъ ма ала.\nТолам ца къуьйсур вай –\nХирг хилла даьлла.\nДахарехь дерриг а\nТкъа хIинца, къастале,\nТоххара, вай дезаш,\nХийла ма латтара…\nАмма, хIунда? ХIунда, поэт? Цу гIайгIанах вала санна, вай гучу хIунда дехи-кх ахь, забар санна, бакъдерг а дуьйцуш… хIара дахар сел къаьхьа хилча, анайист а хилча сел генахь, хьо хIун дита воллу-кх суна, стенах са Iехало-кха сан – суо вицвалла – зама йицлуш – мехкарийн бIаьра хьежначу ас муха еша-кх хьан стих царна, цул тIаьхьа ваьлла дIа а воьдуш…\nма гIолахь поэте маре.\nСовгIатна кхийдор ду\n–ГIо вайша седарчех ловза!\nахь хIусам готта ю алахь,\nЯ чохь-тIехь оьшуриг\nIехор ю, бер санна,\nШун хIусам яьккхинчу\nГIелъелла ахь бахарх,\nСоче я ЧIишка.\nоьгIаз ма гIолахь,\nкхечуьнга кхийдош хIоз беттан!\nСовгIатна ма эца\nМа гIолахь хьо цуьнца\nШайхин дукха стихаш ю, поэмаш а, стихашкахь повесть а ю, роман а. Кхечу меттанашка – дозанал арахь а цхьаьна – зорбане а йийлина цуьнан стихаш, кхечу къаьмнийн пачхьалкхашкахь. Дукха къахьегна стаг а ву иза, тахна а иштта яздеш а ву.\nЮха а, тIаккха а, вай мел дукха дийцарх, цIеххьанчех вац иза ша, гучу а ваьлла, дIавовчех. Даим ша хилларг ву: дуьххьара ша схьалаьцначу некъан боларца чекхволуш. Темана а ца хийцаелла цуьнан – адамаллин тема.\nЦуьнан стихашкахь, къаьсттина «Мархийн дов», «Мох бу хьоькхуш» бохучу шина стихехь Лермонтовн а, Пушкинан а тIеIаткъам хаало суна. Шайхин кхолларалло тIеIаткъам бина могIанаш а карадо нохчийн, гIалгIайн а поэзехь, поэто жимма гайтина хIума, серладоккхуш, къагийна. Царех ю «ХIун дийр ду» аьлла йолу стих а, «ВуьрхIийтта шо» а, кхин дуккха а.\nБакъволчу поэтах тIекхуьурш Iемаш хуьлу, аьлча а цхьацца йолчу ойлано (ахь вешначу поэтан) кхин керла ойла кхоллайолуьйтуш. Произведенин дикаллин мах цо бен а ца хадабо: хьан керла ойла гIатторца бен.\nСо теша, «Ненан мотт» цIе йолчу Арсанукаевн стихотворенино дуккхачу а поэташна некъ бихкина хиларх, ненан маттах кхин дика стих язъян йиш а йоцуш.\nАс гуттар а М. Мамакаевн «Даймехкан косташца» юсту и стих, цу шинца Гадаев Мохьмад-Салахьан «Даймахке сатийсар» а ялош. Цу кхаа стихехь санна, чулацам а, декхарш а, дешнийн ницкъ а кхочушхилла произведенеш вайн маттахь дукха яц. Уьш царех коьрта а ю, дуьххьара-м – хIетте а, дуьххьара орца даьккхинчех.\nКест-кеста: «Нохчийн декъазчу къоман декъаза литература», – олуш хеза суна Шайхис.\nХIан-хIа, мичара! Ма алахьа, поэт, иштта…\n…Со меттавогIур ву,\nМегар дуй кхин цкъа а кIур бан? –\nбоху гIайгIа йитахьа суна, декъаза ю а ца бохуш, оццул йолу еза гIайгIа, хьо а, со а ваьлла дIавахарх, дуьненчохь юьсу ерг…\nБакъ дац хьуна, поэт, бакъ дац хьуна, безам – зовкх ду бохург, безам-х – иза гIайгIа яй, хьан синан мерза хьиегIа чов, цкъа евзича – йиц а ца луш, гIенан дагалецам санна, дIакъастарх – дIа а ца йолуш… цу гIайгIанца витахь вайша, кху могIанийн гIайгIанца, ткъе пхиъ шо хьалха дуьххьара хьан сица ас ешначу…\nP. S. ХIаъ, хIетахь, Шайхига дийцар дIа а кховдийна, шарахь гергга Сибрехахула ваьлла а лелла, суо цIа вирзича, редакце хIоьттира со, сайн дийцарх хIун хилла хьажа.\n– Уьш, и мурдаш… уьш кху заманца… хIара зама хала,.. – Шайхи цхьаъ-м дийца хIоьттира, гуттар а санна, дешнаш а хедош, ши куьг шена орцах а доьхуш.\n– Схьалол сан дийцар! – элира ас сихха. – ХIун мурдаш? Ахь хIун дуьйцу…\n– Ма… ца… ас… аса тIетухур ду… хьо жима… хьо хIинца а жима…, – Шайхис сан дийцар шен некхе дIалецира, ший а куьг цунна тIе а дуьллуш.\nСо вист а ца хуьлуш, дIавахара. Дийцар тIаьхьуо зорбане делира сан, ши-кхо бутт зама яьлча.\nЮха хIинца, советан Iедал а, Нохчийчоь а йоьхначул тIаьхьа (и Iедал а суна девзара, хIетахьлера Нохчийчоь а), Шайхи со ларван гIерташ хиллий-те, аьлла хета суна, сан дийцар мелла а идеологица догIуш цахилар а гуш, со мила ву ца хаарна, дагара дийца а ца хIуттуш.\nБаркалла хьуна, поэт, мухха хиллехь а, баркалла\nКатегория: Мои статьи | Добавил: GANSDOG (01.01.2014)


Арахьарчу агенташца боьзначу нахах реестр хIоттор йолуш ю Оьрсийчохь\nЗазадоккху-бутт 10, 2022\nАрахьара агенташ аьлла, цIе тоьхначаьрца боьзначу нахах реестр хIоттор йолуш ю Оьрсийчохь. Низамехь хийцам бар ду кечдеш Пачхьалкхан думехь, хIинцале а цунна тIетайна профилан комитет, аьлла ду лахарчу палатин базехь яздина, хаамбо Свобода Радионо.\nЮкъарчу реестрана юкъа бохуьйтур бу, арахьара агенташ лерина, хьалха болх бинарш, хIинца бийраш, СМИ-иноагенташ кхоьллина, юкъаяьхна куьйгалхой, коммерцица йоьзна йоцу организацеш-иноагенташ, юкъараллийн вовшахтохараллаш- иноагенташ.\nЦул совнах, цу юкъа язбийр бу, пачхьалкхана хетарехь, политикан гIуллакх лелош берш а, арахьарчу агенташкара йа ахча, йа бахамца доьзна гIо кхочуш берш а.\nТептар латтор долуш ду юстицин министралло. Низаман поект тIеоьцуш ю, Яковлев Димин олучу низамехь тIетохарца. Оьрсийчуьра бераш кхечу пачхьалкхашкарчу бахархошна доладахар дихкира цуьнан инициативаца, антикоррупцин санкцешна дуьхьал.\nНизамехь бинчу хийцамаша тIедожийна, арахьара агенташ хьахочу харжамех лаьцна материалашна а, и статус кхаьчначу кандидатийн куьг язден кехаташна а, зорбан гIирсашкахь харжамаш хилале хьалха царех лаьцна араюьйлучу материалашна информацин плашкица билгалонаш яр.


ОвхΙанистанна машар хьоьхучу политикашлахь а бац барт\nОвхIанистан -- Президентан ЦIенна хадеш лаьтта гIаролхо, Кабул, 25Ман2013\nИНТЕРВЬЮ. ОвхΙанистанехь бахбеллачу тΙамо хьоьхург цхьаъ бен дац – бертан къамелаш долор. Оцу Ιалашонца, массех пачхьалкх декъахь а йолуш, Кхатарехь барт бийца дезаш яра ши агΙо – ТΙалибан а, Кабулера Ιедал а. Амма доладалале доьхна цхьаьнакхетар. Сте новкъарло йо машарна?\nИ хаттар толлуш болхбина New America Foundation юкъарлоной, Радикализм талларан дуьненаюкъарчу центрой. Талламаш зорбане баьхначу авторех цхьаъ ву Эванс Райан. Цуьнца къамел дира Маршо Радион корреспондента Бежан Фруда.\nДохехь бертан къамелаш дуьйладала сахьташ дуьсуш юхъхьаяьлла Кабул. ТΙалибане шен шахьарахь векалт схьаеллийтинчу Кхатарехь шаьш ховшур дац барт бийца, дΙахьедира Карзай Хьамидан агΙоно. Иштта шаьш губеллачохь, болх болонза бисира маситта пачхьалкхера баьхкина бартбархой.\nМаршо Радио: Стенна ца болу аьтто мостагΙаллехь йолу агΙонаш бертаялон?\nЭванс Райан: «ОвхΙанистане Ιамеркан эскарш дахча массо а вара оцо тΙалибашца йолу мехкан проблема кхочушйийр ю бохуш, воккхавеш. Ткъа и кхочуш ца хилла. Цундела тΙалибашца къамелаш ца дича ца довлу. Амма тΙом берзоран хьокъехь барт балуш бац. Хьалхара бахьана, бартбан билгалъяккхина цхьа а хьукмат яцар ду. Цхьаьнатоьхна Штаташ схьаэцча, цуьнан департаментийн а бац ОвхΙанистане цхьа хьажам.\nЮкъара хьажам бац ОвхΙанистанан проблемаш йийцаре ян хуьйшучу пачхьалкхашлахь а. Туркойчоь, СаΙудан Ιараби, Германи, Ингалсе, Цхьанатоьхна Штаташ шаьш-шаьш гΙерта барт бийцарехь хьалхайовла. Текхана гонаха хьийзаш дукха бу-кх кхачакечбийраш. Массара а боху, шаьш-шаьш накъосталла до ОвхΙанистанна, кегари бу».\nМаршо Радио: ТΙалибашца къамелаш стратегин орам а ца къастош до, боху ахь. Шаьш бертан къамелаш а ма дой еккъа схьаэцначу тΙалибийн тобанашца. Ткъа хΙун ницкъ бу гаранашка евлла лелачу тΙалибийн тобанийн политикехь?\nЭванс Райан: «Юьхьанца тΙалибийн дакъош, шайц-шайцца къамелаш а деш, машаре берзо гΙиртира. Ткъа оцу некъо гена боккхура къоман барт. Кхеташ дацара, бартбархой тΙалибашна юкъара барт талхо гΙерта я коьртехь волчу Омар Мухьаммад-Моллица машар бан гΙерта.\nΙаьмеркан Цхьанатоьхначу Штатийн а, кхечу мехкийн а тΙалибех барт бийца кхойкхурш а хуьлура кеп-кепара векалш. Къамелан Ιалашонаш массеран а ца хуьлура вовшех тера».\nМаршо Радио: Шайн талламехь аш боху-кх, бартбан къастийна мур а бацара нийса. Эскарш юхадахарца Ιамерко хьал шен карара далийтина бохург дуй иза?\nЭванс Райан: «Тхо бертан къамелаш долош бен дацара, Обамас эскарш арадоху аьлла кхайкхийча. Вай вуно чехка эскарш арадаха долийра, оцу юкъехула тΙалибашка, гой шуна, тхо дΙадоьлхуш ду, вайн сихха барт бай, бохуш санна нисделира. Абсурд ма ю иза. Вайн цкъа шад йиттира, тΙаккха пираьнк кховдийра, тΙалибаш иштта кхералур болуш санна. Эхкарш дΙадигар вон ду бохург дац сан иза, амма оцу хьолехь бартбийца атта дац бохург ду».\nМаршо Радио: 1980 шарахь шен эскарш ОвхΙанистанехь хиллашехь, Ιамерко зеделларг ца ΙаΙийна шена, боху рапорто. И хΙун зеделларг ду, дуьйцург, некъ хорцийла дуй Вашингтонан яхначу хенан гΙалаташ шегара юху а ца дилийта?\nЭванс Райан: «ХΙетахь Советан пачхьалкхана хилара иза – лаккхарчу куьйгалхошца барт а ца беш, оьшшу реформаш а ца еш, тΙемашца хΙаллак а йина, йоллучохь йитира ОвхΙанистан. Вай а изза дина хΙинца. Эскарш, кхочуш йина Ιалашонаш а йоцуш, арадехи, ткъа тΙалибаш кхета шаьш ницкъалахь буйла а, шаьш шайниг ницкъаца тΙедоккхур дуйла а. Вай тΙаьхьадисина, хΙумма а хийцалур ду вайга аьлла а ца хета суна хΙинца. Дуьсуш дерг цхьаъ ду – эскарш арадохучу 2014-чу шарал тΙаьхьа ОвхΙанистанан Ιедалан ницкъаш тΙематасадаларшкахь ца оьшу некъ лахар.\nМаршо Радио: Бертан дийцаршкахь аьтто хилийта хΙун дан деза аьлла хета хьуна?\nЭванс Райан: «Уггаре хьалха, тΙедогΙучу шарахь президентан харжамаш чекхбевлча, Карзай юстахвала веза, Ιедал а дитина. Цунна богΙуш меттиг бац цуьнгарниг. Коьртехь баккъал а ОвхΙанистанехь барт балуш стаг хила веза. ШолгΙаниг – барт бечийн коьртехь овхΙанхой хила беза хьалхабевлла хьийзаш. Ткъа Ιамерка, гΙодар бен а доцуш, юьстахъяла еза. Шен ОвхΙанистанан конституцехь хийцамаш бан беза. Кабулан карахь дерриг а Ιедал хилар догΙуш дац оцу махкана. Таханлерчу конституцино некъ ца ло машар бийца».\nМуха карон беза барт ОвхIанистанехь?


"Меттигерчара шаьш ойла ян еза, декхарш муха гулдийр ду". ХIун хир ду "Газпром" регионера дIайодахь?\nШена хуьлуш йолу харж лахъярхьама, Дагестанехь ша бен болх лахбан гIерта "Газпром". Республикехь газ латтор а, иза дIасаекъар а керла кхуллучу юкъарчу операторе дIадала дагахь ю корпораци. Эксперташна гарехь, оцу хийцамо хьадийр дац махкарчу бахархойн хьал.\nДагестанехь федералан юкъара оператор а кхоьллина, республикера шайн ерриг а активаш цуьнга дIаялийтар дехна Оьрсийчоьнан премьер-министре Мишустин Михаиле "Газпроман" куьйгалхочо Миллер Алексейс, хаам баржийна "Коммерсанто".\nЖурналисташа бахарехь, "Газпром" оцу хьесапехь кIелхьаръяла гIерта шена Дагестанехь хуьлучу харжех. И харжах кхуьу, коьртачу декъанна, бахархоша газах мах дIалуш бацарна а, шаьш-шайггара биргIанашна тIе а тийсалуш, ягориг маьхаза дIаузуш хиларна а. (2020-чу шеран ГIадужу-беттан I-чу денна дагестанхошна тIехь дара 14,9 млрд сом газан декхар).\nМиллера бахарехь, ситуаци тоян гIертарх гIуллакх хуьлуш дац, "накъосталла ца хуьлу Дагестанерчу меттигерчу Iедалера". Делахь а "Газпром" юьсур ю махканна газ лучу компанин статусехь.\nДагестанехь декхарш кхиина наха "вовшашна озабезамаш беш хиларна"\nДагестанехь Iедалан а, ницкъхойн а тидаме южу "Газпром" кест-кеста. ДIаяхначу гурахь талла долийра "Газпром межрегионгаз Махачкала" фирмин инарла директорна Анастасов Владимирна духьал гIаттийна бехктакхаман гIуллакх. Иза бехкево яйъинчу, лачкъийначу газан мах меттахIотто гIерташ, цо бахархошна тIе доцу декхарш яздина хиларна. Талламо бахарехь, Анастасовс а, цуьнан накъосташа а газ лачкъийна 5,8 млрд соьманна.\nРегионийн проблемийн институтан директорна Журавлев Дмитрийна хетарехь, Дагестанехь газах декхарш кхуьу наха "вовшашна озабезамаш беш хиларна".\n"Муьлххачу а компанина дуьхьал хьуо цхьаъ лаьтташ хилча, оьшу хьо. Мах охьабуьллу ахь, ца биллина стенга гIур ву? Хьо мел кIоршаме стаг хиларх а охьадуьллуьйтур ду хьоьга ахча. Ткъа гонах мел верг хьан гергара стаг хилча? Полисхо, гIуда дIагулдеш волу инспектор – массо а хьан гергара хилча. Цара ойла йо: "Вайна юкъахь барт хилчхьана, "Газпромна" хилахьара шена луъург! " Иза дац Дагестанера нах Якутскерчел, Москварчул оьшуш бу бохург. Иза ду Дагестанехь дерриг а гуш йолчу "Газпроман" тидамера вала атта ду бохург, хьоьга декхар дIадеха богIурш хийра нах бацарна, хьан гергара нах хиларна. Гергарлонаш оццул чIогIа лелачу юкъараллехь хала ду и болх кхочушбан", - боху Журавлевс.\n"Газпроман" тидамера вала атта ду, декхар дIадеха богIурш гергара нах хиларна\nЦунна хетарехь, декхарш кхиар дозу республикерчу экономикан ситуацица, дахаран хьелаш ледара хиларца. "Барам боцуш лакхара ю белхазалла, амма чай кхехкош газ ца лелийча ца волу цхьа а", - билгалдоккху эксперто.\n"Газпромо" махкахь керла хьукмат а кхоьллина, цуьнана кара газ йохкар а, дIасаекъар а далар доьху нахе шайгга оцу хьукматехула декхарш гулдайтархьама, охьадахкийтархьама – амма оцу некъо цхьана ханна бен лур дац оьшу жамI, аьлла го Журавлевна.\n"И керла кеп юкъаяккхаро хьал хуьйцур дац. Керла хьукмат схьаелларх, къоьлла дIагIур яц Дагестанера, коьрта бахьана къоьлла ю – ткъа цунна цкъачунна деш хIума дац", - элира Регионийн проблемийн институтан директора Журавлев Дмитрийс.\nПолитолог Эдуард Уразаев а шек ву "Газпромо" йилла хьоьху керла хьукмат схьаелларо декхаршца долу хьал хуьйцур ду бохучух.\nЦунна гарехь, декхарца, газан биргIанаш тоярца йозу проблемаш юьстах а юьтуш, шен саяккхар дIадахдан гIерта "Газпром".\n"Зама еара газах догIу ахча нахера гулдала доьлла, амма хIоразза а цхьа гIурт юкъаоьккхура. Дагестанехь болх бечу "Газпроман" хьукматийн куьйгалхошна дуьхьал айдинчу бекхтакхаман девнашка ладоьгIча, уьш шаьш бу бехке. Федералан а, меттигерчу а Iедална декхарш гулдарца долу шайгара жоьпалла дIа а делла, парггIат баха лаьа "Газпромерчу" хьаькамашна: "Оха газ дIаелла, жоп цунах лойла бухарчу Iедало. Нагахь санна нахера декхарш цо схьагулдеш дацахь, оха федералан я меттигерчу Iедалан бюджетера дIаоьцур тхайн ахча", - иштта го Уразаевна "Газпромо" керла хьукмат кхолларца йоьзна Iалашо.\nДагестанан экономика ледара хиларна, иза деккъа дIа «базарша» латтош бен яцарна кхуьу газан декхарш махкахь, боху Уразаевс а.\n"Дагестанехь тIех сов ю базарш, халкъанна кег-мерса хьелаш мехах латтош йолу меттигаш – ткъа уьш а еха, цхьана агIор, Iедална луш ял а йоцуш, вукху агIор, ял, коррупци юзош, цунна луш. Напха кIезиг карадо бахархошна хьовха, хьукматашна а. Дагестан яьккхина лела коррупци, и бахьана долуш а кхуьу махкахь газах декхарш. Доллучунна а бахархой бехкебар нийса дац. Цундела кхузахь массо а агIонаш талла еза, цхьабосса, массо а Iедалан дакъош арабдовла деза юкъахь болх бан", - аьлла хета политологна Уразаевна.


Дика хийцамаш хиларе сатуьйсу Нохчийчура бахархоша тIедеанчу шарахь\nДечкен-бутт 08, 2014\nНохчийчоь - Керла шо даздеш къегиначу Соьлж-ГIалахь буьйлабелла лелаш бу бахархой, ГIур31, 2013.\nДаздан оьший, ца оьший бохуш цхьаболчара Керлачу шарна гонаха яккхий гIовгIанаш латтийнехь а, веза-воккха, мехала хьаша санна, вайнаха даггара самукъа а долуш дIадехьна и даздар. Кхушарахь шайна дуьххьала гуш волчуьнга тахана а олу нохчаша\nХIун ойланаш, лаамаш бузу вайнахана тIедеъначу шарца? ХIун хийцамаш хуьлийла лаьа бахархошна мехкан а, шайн а дахарехь? Цу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш луш, шен аьллар хилча, ша дашна а доцуш, шалхо аьттехьа а ца юьтуш, къам дезар самадоккхур дара Iедалдайшкахь элира Соьлжа-гIалин кIоштан вахархочо,Далла Iамал ечеран туркх волчу Хожа-Бавдис.\n«Коьртера дуьйна схьа шен къам деза деза хьалхарчу могIанца. Тахана массо а шайн-шайн сингаттамаш бадийна лелаш ву. Даржехь берш къомана юкъахь ша-шах низам нисдала деза моьттуш санна паргIат Iаш бу. Нагахь къам дезаш делахь ас харцонаш, шалхонаш юкъара дIайовлуьйтур яр-кх.\nКъинхетам бо бохуш хабарш ду, амма гуш дерг кхин сурт ду. Коьртера дуьйна охьа, лелош долу хIуьмалгаш дIа даьхна, хьаналчу, нийсачу новкъа довла деза. Кегийчеран синпаргIато хир ю белхан меттигаш а кхоьллина, рицкъ совдаккхахь,къинхьегамца мохк тобан, хазбан гIортахь.\nТIекхуьучу чкъурана къахьегаро стаг ирсе вой, къа ца хьегча хIумма а хир доций, къахьега дезий хаийта деза. Iелам стаг велахь,Iедалда велахь а ас тIедеанчу шарахь шалхонаш дIа а яьхна, ши юьхь ма лелайойла аша аьлла чIагIам хуьлийла лаьар-кх суна кху шарахь. Дуьненна а хууш ду харц новкъа воьду стаг а, къам а, цхьана ханна бен кхиаме кхочийла дац».\nКерлачу шеран хьокъехь сан дукха къамелаш нисделира бахархошца.Ас тидаме эцнарг дара цара «ас», «со» а доцуш, массеран а, мехкан а цIарх дийцар. Иштачех ву Теркйист кIоштера Салавди а.\nЦунна коьрта хета тIедеанчу шарахь массо къаьмнашна юкъахь барт хилар. Керлачу шарахь Iедалдайша, массо тIегIан хьаькамаша бакъдерг бакъ мА ду, харцдерг харц мА ду аьлла, къастам боллуш нийсонна тIехIиттаре сатесна ву ша бах цо.\n«Кху тIаьхьарчу шерашкахь дукха эрчонаш лайна нохчаша. Суна дерриг къаьмнаш бертахь,мерза дехийла лаьар-кх. Коьртехь болчара догIуш долу таIзар ца даро галдаьхна дукха хIумнаш. Кху шарахь харцонах а, тешнабехках а сан къам ларделахь бохуш Деле доьхуш ву-кх со».\nБилгалдаккха догIу къоман кхане, цуьнан ирс-аьтто къамел мел динчех дукхахболчара дузура Iедалан мукъ карахьболчаьрца. Стенна аьлчи, цара кхеторехь, нийсонан,низаман бух тIехь махкахь синтем, токхо кхолларан архаш уггар хьалха церан буйнахь ю.


"Нагахь эшахь бойур бу". Кадыровс юха а шена хетарг дийцина сий дойуш къамелаш дечу нахах лаьцна\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана юха а кхерам тесна шена сий дойуш хIуманаш дуьйцучарна, хаам бо Кавказ.Реалиино. Оршотан сарахь "Грозный" телеканалехь хиллачу пресс-конференцехь, критика муха тIеоьцу ахь аьлла, шега хаттар дича, цо жоп делира шен сий дойуш къамелаш деш верг эшахь вуьйр а ву ша аьлла.\n"Со кхета тхайна дуьхьал тIом бечу стагах. Иза цунна диталур ду соьга. Амма сий дойуш хIуманаш дуьйцучун эзарз таIзар дийр ду. Нагахь сий дойуш хIуманаш дийцахь, сий дойур ду цуьнан. Нагахь гIело яхь, гIело йийр ю цунна. Нагахь вен эшахь вуьйр ву. Баганан дола дан деза. Ца оьшу сий дойуш хIуманаш яздан", - варе бира шена луьш болу нах Кадыровс.\nКадыровс хьалха а аьллера "эладитанаш даржош а, мостагIалла кхуллуш а болчу комментаторех" лаьцна шена хетарг. Цу хенахь а элира цо цу тайпачу комментарийн авторш "кхерор бу, чубухкур бу, бойур бу" аьлла.\nДуккха а зорбанан гIирсаша цунна тIе тидам бахийтинчул тIаьхьа, республикан куьйгалло Кадыровна бехкаш бахкар бух боцуш лерира, цуьнан дешнаш нохчийн маттера гочдар нийса дацара аьлла.


Инфоурок › Родной язык ›Конспекты›Билгалдешнийн кхолладалар ( 6 класс)\nУрокан ц1е: Билгалдешнийн кхолладалар\n1алашо: Хаа деза, муха кхоллало билгалдешнаш.\nМаса некъ бу уьш кхолладаларан. Муьлхачу суффиксийн г1оьнца кхоллало уьш.\nI. Ойла т1еерзор.\n2.Ц1ахь бина болх таллар. Дешархошка тобанашца болх бойту.\n1. Дийца билгалдешан классашца хийцадаларх лаций.\n2. Легаде болатан эчиг, кхоран синтар, букара сиз, боху дешнийн цхьаьнакхетарш, букарниг - лааме билгалдош. Чаккхенаш сизашца билгалъяха, церан ний- саязъяран бакъонаш йийца.\n3. Масех г1иллакхе хьехам д1аязбе.\n1. Дийца мухаллин би лгал дешнийн даржаш. Дала- де масалш.\n2. Бекъана, декъана, екъана, векъана бохучу билгалдешнашна уллохь язде цаьрца дог1у ц1ердош. Лааме билгалдешнаш кхолла царех, шиъ легаде. Чаккхенаш билгалъяха.\n3. Кхеторан диктант\nСай, бодий къастале Мелимата Деле шен доьзалан некъ дика хилийтар доьхуш ламазана кечамаш беш тассий, г1уммаг1ий хьадина, самабаьккхира ховхачу набарха боьлла доьзал. Мелимата дешначу аятан хьалхара дешнаш хеззашехь г1еттина, хьаьдда вахана шайн говраш а, стерчий а 1алашдеш хьаьвзира 1аба. (Ш. Оку ев )\n- Билгалдаха билгалдешнийн дожарш, йийца церан чаккхенаш нийсаязъяран бакъонаш.\n- Предложенийн цхьанатайпанарчу меженешна буха сиз хьакха, дийца царна ехкинчу сацаран хьаьркех лаций.\n- Антонимаш билгалъяха.\n- - Дешнаш бохучу ц1ердашна бе морфологически къастам.\n4.Керла коьчал йовзийтар\nУьн т1е а, тетрадаш т1е а язйо кеп:\nБилгалдешнийн Суффиксийн г1оьнца\nкхолладаларан кхоллало: Масалш:\n1-ра -ан, -нан, -анан, -ран, не1аран т1ам, кучан\n-ман нуъйда, к1айн к1ади, дог1анан т1адамаш;\n2-г1а -ар, -ер г1алара совг1ат, 1ума-\n3-г1а -за, -аз оьг1аза, дегаза, сийса-\n- за, эвхьаза. Ц1ердешнаш доланиг дожарехь билгалдешнийн маь1нехь лелий? Муьлхачу суффиксийн г1оьнца кхоллало уьш? И муьлха некъ бу?\n- Щердешнех кхоллалой билгалдешнаш? Муьлхачу суффиксийн г1оьнца? Иза муьлха некъ бу?\n- Муха кхоллало дацаран маь1нехь долу билгалдешнаш? Муьлхачу суффиксийн г1оьнца? Цунах муьлха некъ олу?\n- Жам1 до, билгалдешнийн кхолладаларан некъаш а дуьйцуш.\n5. 1амийнарг т1еч1аг1дар\n1. Кхочушдо 61- шардар.\n2. Учебникан дошам т1ера схьаязде билгалдешнаш; дийца, уьш муха кхолладелла (доланиг дожарехь ц1ердешнашна уллохь яздан мегар ду ц1ердешнаш).\nКеп: башламан бохь, басе, болатан диг, мангал.\n6.Дозуш долу къамел кхиор\nУчебник т1ехь ду сочинени язъяран г1оыгаа х1ит- тийна хаттарш. Сочинении ц1е ю: «Нохчаша эхье, сий- саза лоруш дерг».\nСочиненина лерина эпиграф а ю, дешархоша шаьш язбечу бал хана юкъаяло мегар долуш.\n1. 1амае 11 §\n2. Кхочушде 62-г1а шардар.


ХIинжа-ГIалахь тIелетта цIерачара ечу гIелонах бевдда зударий дIалечкъинчу хIусамна. Нохчийчуьра бахкина нах а, меттигера полици а хилла дакъалоцуш. Оцу хьокъехь Кавказ.Реалиига хаам бина бакъоларъярхочо Анохина Светланас.\nКорреспондентца иза къаелдеш а Iаш, дина тIелатар. Зударий дIалечкъинчу петар чулилхина божарий. Анохина а, цуьнца кхин йиъ йоI а петарара араяьккхина, маситтазза тоьхна царна. Гарехь, Нохчийчуьра бу гIелонах Iалашлуш шен цIера едда дIайига баьхкинарш.\nАнохинас Кавказ.Реалиига дийцарехь, полисхой баьхкина, цара Нохчийчуьра едда йоI федералан лехамехь ю, аьлла. Зудабераша чубитина уьш, уьш дареш дIа а яздина, дIабахана. Амма хан генаялале юхабаьхкина полисхой, шайца кхин нах а болуш.\nАнохина, кхиболу волонтераш а полице бигина. Iедална дуьхьалоярх долу кехаташ хIиттийна царна дуьхьал. Нохчийчуьра едда йоI петарахь йисина цIера баьхкинчу нахаца, цул тIаьхьа хилларг ца хаьа Анохина Светланина. Цунна хетарехь, Нохчийчу дIайигина цигара едда еънарг.\n"Оьрсийчоьнан ЛГБТ-машано" ша "Медиазона" ресурсе бинчу хаамехь цIеяьккхина цуьнан – Тарамова Хьалимат Аюбовна. Цо бахарехь, шен сексуалан башхалла бахьанехь цахь еттачуьра кIелхьараяьлла, едда хилла иза. Нохчийн оппозицин 1Adat телеграм-канало видео яржийна юьцучу йоьIан. Цо шен це а йоккхуш, боху, ша цIера едда шена ечу гIелонех, доьху ша йолу меттиг цайийцар. Телеграм-канало дицарехь, лаккхарчу хьаькаман йоI ю иза.


Афганистанера дIагIо аьлла, кхайкхам бина шайн махкахошка Америко а, Британино а\nМарсхьокху-бутт 08, 2021\nАфганистан, Герат (Herat), Марс 3, 2021\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, Британино а Афганистанера сихонца дIагIо а аьлла кхайкхам шайн махкахошка. Цунах лаьцнаяздо "Американ аз" зорбан гIирсо.\n"Кхерамазаллин хьелаш тидаме а эцна, штат жима хиларна а, Афганистанехь Американ махкахошна гIо дан болу векалаллин аьттонаш дукха ледар бу ур-аттал Кабулехь а", - аьлла ду Кабулерчу Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн векаллалан дIахьедарехь.\nАдамашна ницкъбар алсам долуш ду Афганистанехь оцу махкара кхечу пачхьалкхийн эскарш арадохуш хиларх лаьцна дIакхайкхийначул тIаьхьа.\nТалибан боламан тIемалоша тIелатар дина дуккха а кIошташна. Цара шозза шорйина шаьш Iуналла деш хилла территори, дозанца йолу масийтта эвла а, гIала а дIа а лаьцна.\nАфганистанан масийтта гIалахь тIемашо бу дIабоьлхуш. ПIераскана дийнахь талибаш дIалецира Нимруз провинцин коьрта гIала Зарандж. Шотдийнахь Талибана шен Iуналле эцна Джаузджан провинцин коьрта гIала Шеберган. Оцу гIалахь вехаш ву афганхойн тIеман хьаькам, маршал Дустум Iабдул-Рашид. Цхьаболчу хаамашца иза Кабулехь хила мегаш ву карарчу хенахь.\nХьахийнчуьра аьлча, Дустум 2015-чу шарахь гурахь Москва веанера Талибанна дуьхьаллатта Оьрсийчоьнера гIо деха. Цига веъанчура маршал кхечира Соьлжа-ГIала а. Цигахь иза цхьаьнакхийтира Нохчийн республикан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца.\nДустум Iабдул-Рашид цхьаmнакхийтира Кадыров Рамзанца Соьлж-ГIалахь, ГIад. 5 2015 шо\nАмерикан Кабулерчу векалалло шотдийнахь пресс- релиз арахийцира, талибаш тIелатар емал а деш, тIемалойшка, герз деттар а сацийна, машаран дийцарш дIадахьа реза хиларе кхойкхуш.\nТалибана хIинцале а кхайкхам бина хиллачу Iедалан белхахошка, шайна юкъахь Нимрусехь а, кхечу провинцешкахь а кхерамазаллин структурашкахь болх бина нах а болуш, "шу кхерамазаллехь ду оьшуш дац махкара довда гIерта" аьлла.


«Ахматан» футболе ницкъаша хьийсадо шаьш боху Соьлжа-ГIалин бахархоша\nШоьтадийнахь рогIера футболан матч хилла Соьлжа-ГIалахь: «Ахмат» - «Ростов». Цуьнга хьовса ницкъаша бахийтина бюджетера ахча оьцу нах а, студенташ а, хаамбо "Кавказский узел" газето, меттигерчу бахархойн тоьшаллаш а далош.\n«Хьаькамо омра динера 18.30 стадионехь хила. Цуьнан кевнехь тхо дагардан хIоьттина вара тхан министраллера векал, гул а дина, цо дIахьовсийра тхо гIенташ дIалеца. Бухахь хьал тергалдеш яра ОМОН а, СОБР а (чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера дакъош – ред). Шийла яра, стадионехь ах гергга меттигаш бен бацара дIалецна», - дуьйцу хьостане Соьлжа-ГIаларчу Сулиман цIе йолчу бюджетхочо.\nАсламбек цIе йолчу цхьана доьшийлин студента бахарехь, деканато «проблемаш хир ю цавеанчун», аьлла хилла дешархошка.\nАсламбека дийцарехь, вац иза футболан фанат. Цуьнан аьтто баьлла, сов шел ца луш, стадионера ведда, цIаваха.\n"Кавказ.Реалиино" дуккхаза а дийцина «Ахмат» стадионе футболе хьовса я кхечу баккхийчу барамашка студенташ, бюджетхой лаамза лоьхкуш хиларх лаьцна. Масала, лаамза бигира бахархой дайначу шеран Iай «Халкъан Цхьааллин Денна» леринчу гуламе, ткъа байначу баттахь – мехаза урамаш цIандечу «субботнике».\nНохчийчуьрчу хьаькамаша а, "Грозный" телеканало а бакъ ца до бюджетхой а, студенташ а ницкъаша барамашка хьийсабо бохург.


Нохчийчохь къоман лазамца боьзна гуламаш ца хиллехь а, махкарчу бахархоша тахана а саццаза ялхайо, шашь лайна къизаллин зама.\nДуьненан массо маьIIехь, нохчий болчохь а, боцчохь а билгалдаьхна жигара хьийзинчу Советан Iедало къизаллин, харцонан аьллар тIедоккхуш, къам Iазапе лоцуш, вайнах бохийна балане денош, шераш.\nIедалан векалша, бехк-гуьнахь доцчу бахархошна тIехь, къизаллега бохь бугIийташ даьккхина эра, цара адамашка шайн цабезам, жахьталла гайтар шуьйра дийцаре дина интернет зIенехь а.\nНохчийн беха Европера цхьамогIа гIаланаш йоцуш цу Iийжамечу дагалецамашна юьстах ца йисна лулара ГIалгIайчоь а.\nАмма кхузахь урхаллехь болчара лардина дохадар нохчех аьттехьа а хьакхаделла а доцуш санна сурт, шен рожехь дIайоьдуш яра телехьожийлаш, Оьрсийчоьнан дезде билгалдоккхуш базбеш бара Даймохк ларбархой-турсахой, Нохчийчохь нийсо, бакъо тулуьйтуш къепе хIоттийна низамхой.\nМахкахь нахана дош хеташ а, дукхахболчара я къобалдеш а хIума дац эзарниш нах -зударий, божарий, бераш, кхиазхой, кегийрхой докъаза байар дIадолийна, къоме Iожалле некъ болабайтина хьархара де ларалуш долу, кху чиллана беттан 23-гIа де дезде санна тIеэцар.\nЕрриг Оьрсийчохь и де ишта деза, лераме ларар аьттехьа а къобал ца до цхьа могIа бакъонашларьярхоша а, Iилманчаша а.\nЦара кхеторехь иза аккхалла а, кегийчу къамнийн сий-пусар цадар а, уьш шайга нисса цаларар а ду. Шайн лаам дIабовзийта некъ а ца гуш, могIарерчу бахархоша беламе а, челакха а лору Москварчу Iедалхошна томана, уьш резабан Iалашо лаьцча санна, дохийна Юккъерчу Азе къам дIахьажийна де, бIаьстене, Стигалкъекъачу беттан 10-чу дийне дIататтар.\nБакъдерг аьлча, дукхахболчу бахархойн бала а ца кхочу, цу политикаца боьзначу хиламийн. Хьо дIа хатта воьлча, наггахь волчунна бен хаа а ца хаьа къам дохийна де, леррина тIеэцначу сацамца шина-кхаа батана тIаьхьатеттаний.\nЦара даима а санна, къинхетамаллица, адамаллица гIийла бохкучаьрга гIоьналлин куьг кховдош, ахча лучо ахча луш, кхачанан сурсаташ доькъуьш, деле бехна Казахстанан, ГIиргIазойн мехкашкахь хеназа Iожалло шайн хедийна гергарниш.\nБIаьрхиш а ца совцалуш уьш дагаоьху зударшна а, божаршна а. Доза доцу къизалла гуш шаьш лайначу Iазапех дуьйцуш ю Соьлж- гIалин кIоштан Дойкар эвлана юххерчу Аьхкинчу-Барзера Эльмурзаева Медана.\nМедана: «Юьхьанца чIогIа хала дара. Мацаллина дан хIума доцуш баларш дара ду-кх. Халонаш яйна дукха хала. ДIакхаьчча, пеш йоцуш шийла божалш санна еса хIусамаш елира.\nХалонаш чIогIа яйна. Ши-кхо шо даьлча жима садоIийла елира. Катоьхнарг, лачкъийнарг бен хIума дацуш юьхьанца бала хьийгира. Картолаш лаьттинчу метте а доьлхий, лай бухахь уьш лоьхура, тIаккха пеша тIехь, я духанки чохь йоттура, яхкаелларг дIа а йоккхуш».\nДохадар хьокъехь дуьйцуш йолу Эльмурзаев Медана, ша хаъал хилчахьана цIийннаналла лелор, бераш кхиор доцург (ткъа уьш цуьнан 11 хилла) дешна а яц, политика цхьана кепара бала кхьачна стаг а яц, бакъду цуьнан къамелехь тIех дика го Советан Iедало, де доьхначу, гIад дойначу нохчийн мел лерам бина а, нохчаша мел доьналлица, Iожаллех чекхбуьйлуш, маьршачу, синтемечу кханене некъ бина а.\nМедана: «Бухарчара юьхьанца гIо ца дора, тIаьхьа-тIаьхьа вон бацара уьш-м. Ткъа ваша а велира цигахь шелонна, Iай ишал тIера эрз хьакха вахханчохь, ша кагбелла хи чу а воьжна. Кхиъна вогIуш жима вара иза. Цигахь шелвалар бахьнехь кхин то ца луш дIавелира. Iедална бала бацара нохчо веларх я царна цуьрриг новкъа ца догIура тхо далар. Стаг велча а шу бехкенна вели-кх ала а йиш яцара. Адам кхерара…»\nКъам махках даьккхина дохадарх дийцина Эльмурзаева Медана ша дуьйцург карладуьйлуш, Iеткъаш елхара, цо а, кхечара а юьйцу эрчонаш цхьана кхечу дуьненера, туьйранашкара йолуш санна, атта кхета ца луш,хала тIеоьцурш царах теша цалуурш кIезиг бац тахана нохчийн кхиазхойн юкъараллехь.\nИ кхачамбацар дIадаккхарехь уггар хьалха жоьпалле урхаллехь берш лору жима а хиламаш литта а, оза а гуьнахь болчара.\nСтенна аьлча, тIекхуьучу чкъурана цу могIарера баккхий бохамаш чуьра дуьйна бовза бевзара, тIейогIучу хана царех къам лардан, Iожаллин кохьар кIел ца нисдалийта\nМедана: «Юьхьанца чIогIа хала дара..."


Лачкъийна Кубане дахьийтина 100 тонн гIалгIайн мехкадаьтта\nГIалгIайчуьра 100 тонн мехкадаьта чохь долу Кубане хьажийна 5 цистеран яйна, хаам бо Кавказ.Реалиино. Иза гучудаьлла уьш дIахьажийначу метте дIа ца кхаьчначул тIахьа.\n"Ингушнефть" куьйгаллин кхеташонехь билгалдаккхарехь, Карабулакехь белхахоша, цистернаш а юьзана, царна пломбанаш тоьхна, шаьш иза даима а деш ма хилара. Амма уьш схьакхачаре хьоьжуш йолу ООО "Славянск ЭКО" йисна мехкадаьтта доцуш.\n"Роснефть -Ингушнефть" компанин директоран омрица хилларг талла долийна чоьхьрачу кхерамазаллин сервисо. Хиллачух лаьцна хаам бина низамаш лардон органашка, болийна таллам, яздо "Ингушетия" газето, "Ингушнефть" компанин зорбан сервисна тIе а тевжаш.\nХьалхо хаам бинера, Оьрсийчуьрчу яккхийн а, юккъерчу барамехь йолчу а компанешна хилла пайда 2020-чу шарахь лахбелла хиларх лаьцна 23,3 процентана. Цу тайпаниг хилла дацара махкахь тIаьххьарчу 12 шарахь.\nЗазадоккху-баттахь Украинин Лаккхарчу антикоррупцин кхело лацаран хьоле даьккхира шен территори тIехула дIайоьдучу "Самара – Западное направление" магистралан мехкадаьттан биргIан цхьа дакъа.


Германи -- Оьрсийчура махIажираш бу Eisenhuettenstadt гIалахь, Марс17, 2013\nГерманин Iедалша мухIажаршна еш йолу харжаш езох ю я шерашца цу мухIажарех немцойн пачхьалкхана хуьлуш болу пайда мехалох бу – цу кепара дискуссеш ю Европехь уггаре а таронечех а, нуьцкъалчех а пачхьалкхехь карарчу хенахь дIайоьлхуш. Лахьан бутт бовш немцойн Бертельсманан цIарахчу фондо зорбане даьхнера шаьш бинчу талламийн жамIаш. Цу талламаша гайтарехь, 20I2-чу шарахь Германехь бехачу мигранташа 22 миллиард еврона са йинера цу пачхьалкхана.\nХаамийн гIирсашкахь а, юкъараллехь вуно IалагIож яьккхинчу цу талламийн жамIаш хIинца дацаре дина цхьана кхечу немцойн талламийн институто. Ifo цIе йолчу немцойн экономикан талламийн институтан куьйгалхочуо Зинн Ханс-Вернера немцойн тIеIаткъамечу Frankfurter Allgemeine Zeitung газетехь ша язйинчу артиклехь чIагIдо, хIора а мухIажарх Германин урхаллийна цхьаьна шарчохь хуьлуш долу зе I800 евро ду, пайда-м тешна а ца хуьлура царах аьлла.\nЗинн Ханс-Вернера дийцарехь, мел мухIажарш тIаьхьалонца болх бахь а, Iедална пайда бахьахь а, царна пособешца а, петаршца уьш Iалашбарца а Iедало еш йолу харж дуккхаъ алсамох ю. Цундела иммиграцех долу немцойн низамаш кхин дIа а чIагIдан деза бохучийн аьзнашна тIетевжина аналист. Цунна хетарехь, тIейогIучу хенахь политикан я гуманитаран тховкIело хьан-хьанна а ца луш, Iедало тидаме эца деза, масала, тховкIело йоьхучийн шераш а, церан белхан говзаллаш а, могашалла а, царна мотт хаар а, ур-аталла церан бахамийн таронаш а. Бакъду, хаттар кхоллало, вевзаш волчу экономисто Зинн Ханс-Вернера дагардина долу и дерриге а хьелаш шеца долш волу стаг мухIажар а ваьлла, Германе стенна вогIуш вара, и тайпа хьелаш долчуьнан, мухIажаралла ца лайча а, кху лаьттахь муьлхачу а пачхьалкхе а вахана, цигахь болх а карийна, маьрша ваха йиш хирг хилча, аьлла.\nАла догIу, Европерчу пачхьалкхашна мухIажарех хуьлуш болу пайда а, царех долу зе а шаьшна мухIажаршна юккъехь шуьйра яьржина тема хилар. Хийла хеза цхьаццаболчу вайнехан мухIажарша олуш, кхара-м кхин вайн дукхадезаший, вайна сагатдеший тIеоьцуш цара вай, Евроберто хIора тIеэцначу мухьажарх шортта ахча душена чу йогIучу пачхьалкхашна луш, вайна тIехь, мелхо а, шайна сайоккхуш бара хIорш-м, олий.\nТкъа бакъдерг даима санна цхьанхьа юккъехь ду. Къайле яц, Европе уьдуш болу дуккхаъ мухIажарш политикан репрессех я тIеман баланех бевдда хилар. Иштта бу карарчу хенахь Шемара а, Иракъера а, Нохчийчуьра а, Украинера а, цхьа могIа кхечу меттигашкара а богIуш берш. Амма иштта кхета хала дац, Европехь тховкIело лоьхучарна юккъехь дуккхаъ нах болхбацарх а, къеллах а, деша а, кхиа а таронаш шайн Даймахкахь ца хиларх а уьдуш буйла. Доцца аьлча, гIолехьчу дахаре сатессина цара Малхбузхе боьжу некъ юхьаралаьцнийла. Царна цунах билла бехк а бац.\nХIетте а, шайн бакъонийн а, я декхарийн а кIоргенаш дукхахболчу Европе баха новкха бевллачу вайнаха ца евза. Цундела духхьара шайн кхача кадаьллачу Евробертан пачхьалкха - Полше - боьлху уьш, цигара дIа Германе а, Франце а, иштта кхин дIа некъ бийр бу, олий. Амма и кхин дIа некъ, мел гена барх а, хьовзий юха а Полше схьавалош хуьлу, Дублин-2 цIе йолу сацам бахьана долуш. Цу сацамца ша дуьххьара ког левзинчу Евробертан махкахь саца декхарийлахь ву муьлха а мухIажар. Иштта Полше а еана, цигара къайлаха Германе дехьаяьллачех ю Садаева Мадина цIе йолу нохчийн мухIажар а. ХIинций-хIинций цига юха хьажорах кхоьруш Iаш ю иза. Бакъду, цкъачунна Германехь шена карийначу хьелашна вуно реза ю.\nСадаева Мадина: „Тхо схьадахкочу хенахь дуьххьара Полше дахкийнера. Амма цигахь я болх бан меттиг а бацара, я лортIехь юург а яцара, я лоьршана тIе ваха йиш а яцара. Цигара кхуза схьадахкийра тхо тIаккха. ХIинца кхузахь тхайн гIуллакх теллина Iедалхой бевлча, тхаьш юхьахьовсор кхоьршу Iаш ду тхо. И Дублин-2 бохуш олу низам ду-кх кхуза схьабогIучарна массарна а бале долуш дерг“.\nАдамаллин агIонаш а, къинхетам а ца бийцича а, Женеверчу адамийн бакъонийн конвенцица а ву хIора стаг шена ваха меттиг маьрша лаха бакъо йолуш.\nИ бакъо карарчу хенахь хIора а цхьа-цхьаццачу Европерчу пачхьалкхено башха лоруш яцахь а, хIетте а, дукхахболчу Евроберта юккъебогIучу мехкашкахь мухIажарш тIеэцар а, церан хьашташка хьажар а лакхарчу тIегIанна тIехь ду.\nГерманехь, масала. Цигахь уггаре а хьалха тховкIело йоьхуш Iедална тIевахнарг мухIажарийн лагере хьажаво. Цу лагерехь цунна, доьзалца велахь, шена чоь а, ша велахь кхечу мухIажаршца юкъахь меттиг а ло. Цу мIаьргонехь дуьйна Iедалан чотах веха иза. Цуьнан хьашташна Iалашбо лагеран куьйгалло гочдархой. Уггаре а хьалхарчех гIулч хуьлу – могшаллин хьал къастор лагерерчу лоьраца. Цхьа а цамгар юйла я сагатдеш хIума дуйла, я лоьрийн гIо оьший, кхин дIа болу кIоргерох болу медикийн талламаш хьашт буйла къастош. ТIаьхьарчу хенахь къаьстина Нохчийчуьрчу мухIажаршна юкъехь туберкулез олу пехийн цамгар алсам карадо лоьаршна. И цамгар дег оцу сохьта мухIажарийн лагерера дIакъевлинчу туберкулезной лоьрийн цIийна вуьгу, карантин а еш.\nНагахь санна мухIажар цхьанхьа дехьа-сехьа хьукматашка ваха везаш велахь, цунна гIалин транспортана билеташ ло. Юург-молург а Iедалан чотах хуьлу, цхьаццайолчу меттигашкахь ур-аталла шарахь шозза тIеюха хIума эца ахча я талонаш а ло. Берашна гIудалкх я памперсаш, мотт-гIайба, цомгуш велахь молхнаш – иза дерриге а Iедалан чотах ду. Ур-аталла ишколе доьдучу берана тIоьрмиг а, кхин болу оьшу сал-пал эцар а шайна тIелоцу тайп-тайпанчу хьукматаша. Иштта хенаца шена петар лаха бакъо ло мухIажарна, „доьзалхойн терахье хьаьжжина плюс цхьа чоь“ бохучу принципаца йоккха хила йиш ю иза. Масала, кхаа стагах латташ доьзал белахь 4 чоь йолу петар харжа бакъо ю цуьнан шена.\nЦундела тамашийна а дац, къона къанваллалца аьрха къахьегарх Соьлжа-гIалахь баннаш санна кегийчу шайх „хрущевкаш“ олуш йолчу петарех уггаре а жимнарг эца а аьтто ца болуш баьхна болу вайнах Европе гIертарх. Я билла бехк а бац царна. ХIора а аьлча санна нохчо тIеман ачуно вагийна а, цу тIамо цкъа хила ца Iаш, массийтаза шен боллучу бахамех иза ваьккхина а хилча хIетте а.\nСалсабилан сагIа кхаьчна Бангладеше


Лахьан-бутт 04, 2013\nОьрсийчоь -- Оьрсийн президент Путин Владимир Кремлехь, Лахьанан-бутт, 4, 2013\nТеррорхой леринчу наха дина зе меттахIоттор церан гергарчарна тIедуьллучу низамана кIел куьг яздина оьрсийн президента Путин Владимира. Сихха оьрсийн ДУМехула чекхдаьлла низам, схьагарехь, Сочехь Iаьнан Олимпан ловзарш доладале къобалдина ду.\nГезгмашин беттан 26-чу дийнахь оьрсийн президента путин Владимира Оьрсийн Пачхьалкхан ДУМе кховдийначу низаман проект, депутаташа ГIадужу-беттан 25-чу дийнахь тIеийцира. Федерацин Кхеташоно пхи де даьлча къобалдира.\nЦу низамо бахарехь, теракто дина зе, дегнашна хилла халахетар а тIаьхьа а, «и теракт йинчуьн а, цуьнан уллерчу гергарчийн а, цуьнца цхьацца гергарлонаш я уллера доттагIалла лелийначерийн а – цунна беза хеташ хиллачерийн – а чоьтах меттахIоттор ду.»\nДокументах кхеточо йозано ма-боххура, нагахь санна ахча, бахамаш, хIусамаш а долахь хилар низамца чIагI ца лахь, кхелан сацамца Iедале шена берзор бу бахамаш а, хIусамаш а.\nТаIзар ду билгалдоккхуш, террор ян Iалашонца дешарна а; терроран юкъаралла кхолларна а, цигахь дакъа лацарна а; терроран организаци кхолларна а, цу организацин балхахь дакъа лацарна а.\nТеррорхой Iамор бохург, терроран болх дIакхехьа хаарш, кечамаш а бар бохург ду. Пхеа шарна тIера итт шарна тIекхаччалц набахтехь яккха хан а, 500,000 сом гIуда тохар а магадо цу керлачу низамо.\nТерроран организаци а, юкъаралла а кхолларна йогIу хенаш дуккха а лакхара ю – пхийтта шарна тIера ткъа шарна тIекхаччалц. Цуьнан декъашхошна набахтехь яккха кхачон хенаш пхеа шарна тIера итт шарна тIекхаччалц хир ю боху керлачу низамо. Ткъа тухун долу гIуда а ду 500,000 сом.\nИштта, юкъаралле экстремистийн гIуллакхаш дан кхайкхамаш бинчунна а тухур ю набахтехь яха, мел лаххара а, кхаа шарна тIера итт шаре кхаччалц хенаш.\nТIехула тIе, федералан тIегIанехь коллегийн орган ю кхуллуш, террорца къийсам латточу федералан а, кIоштийн а, кхин а лахара тIегIанийн органашна тIехьажар тIехь хир долу. Цуьнан сацамаш кхочушбар тIехь хир ду боху низамо, массо тIегIанашкара органашна.\nХIинцале хаамийн гIирсашкахь керла низаман мах хадийна политикан аналисташа бахарехь, цу низамо талхайо, оццу оьрсийн низамо бехке ца хиларан презумци йохайо. Вуьшта аьлча, иза бехк хиларна тоьшаллаш карадаллалц, стаг бехке вац.\nИ низам, дукха хьолахь, Къилбаседа Кавказах хьакхалуш дуйла кхеташ ву массо а. Цундела, керла юкъадаьккхинчу низамо цигахь алсамбоху ницкъаллийн структурийн а, стоьландайн а карара ницкъ. Юкъараллехь эвсаръер ю хьагI а, нах бекъабалар а, бохуш сагаттадо адамийн бакъонашларъярхоша.\nОьрсийн низамашкахь хIинцале долуш ду, зуламийн новкъахь даьккхина ахча схьадаккха магош долу низам. Цундела, террорахошна гергара а, дагана хьоме а нахана таIзар дар хьехор, тобанера жоп дехар низаме даккхар санна лерина цара.\nЦул сов, низамо шайн гергарнаш жоьпе озон буьйлабелча, тIемалоша тIелетарш дан тарло ницкъаллийн структурийн а, стоьлан дайн а гергарчарна.\nКерлачу низамо террорахо леринчу стеган гергарчерийн а, бевза-безачерийн а бахамех лаьцна бохучуо куьйгаш достур достур, уьш цIена доцчерийн, аьлла хета бакъонашларъярхошна.\nКъилбаседа Кавказехь йолу къайлаха экономикий, лахара говзалла йолу Iедалан векалшший а, цуьнан кхетор а тидаме эцча, муххале а, боху цара. Дагадоуьйту, миллионашкахь адам набахтешкахь дайъинчу Сталин Иосифо олуш хилла, "кIанта дех жоп ца ло," дешнаш.\nДукхах болчарна хетарехь, 43 миллиард доллар харж еш, Сочехь дIадахьа кечдина Iаьнан Олимпан ловзарш чIогIа маьIне ду оьрсийн президентана Путин Владимирна.\nУьш дуьйлаладала кIезиг хан йиссинчу хенахь, цо низаман проект ДУМе кховдор а, шен агIора, ДУМАно сихонца къобалдар а, царна бечу кечамца доьзна ду. Ша шех Имарат Кавказан лидер дIакхайкхийначу Умаров Доккас дIахьедар динера шена тIаьхьахIиттинчарга цхьа кхо бутт гергга хьалха, Сочехь дIахьун долчу ловзаршкахь тIелетарш де, аьлла.\nХIинцале и низам дийцаре даьккхинчу блоггерша дийца долийна, миллиардашкахь ахчанаш лечкъийна а, лечкъочу а Оьрсийчура Iедалдайшна а, церан гергарчарна а хIунда дац, хьарам ахчанаш схьадоху низам? Юкъараллин садукъон Iедалдайша низамехь жоп луш делхьара, церан харцонаша арабаьхна тIемалой шайн цIабоьрзур бара, проблема а дIаер яра, бохуш.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Мархин баттахь бер дакхош йолчу зудчунна марханаш тIехь дуй?\nАссаламу Iалайкум, бусулба ваша.\nУггар хьалха хьуна Дела реза хила ала луур ду суна хьан сайт нахана пайде хиларна.\nТхан доьзало дика пайда оьцу хьан сайтах. Дала аьтто бойла хьан хIара болх дIакхехьарехь.\nЦхьа хаттар дара сан, мархин бутт тIекхачале жоп дезаш. Хьайн аьтто белахь жоп лохьа суна и тIекхачале.\nМархин баттахь бер дакхош йолчу зудчунна марханаш тIехь ду, я дац хаа лаьара суна. Беран мел хан ю хаа дезахь, хоуьйту ас, цуьнан 1 шо кхьачна.\nДела реза хила, маьрша Iойла.\nДела реза хилла хьуна а, лераме йиша.\nАмма хьан хаттарх лаьцна аьлча – бер дакхош йолчу зудчунна мегаш ду мархин баттахь марха ца кхаба, хIунда аьлча оцу берана кхоччуш юург ца хиларна кхерам болу дела. Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Бакъдолуш, АллахIа тIерадаьккхина некъахочунна ламазан ах дакъа а, берах йолчу зудчунна а, бер дакхочунна а тIера марха а».\nТкъа нагахь санна берана и кхерам бацахь, масала денош доца а долуш, бер ненан шура йоцург кхидолу даар дика дууш а долуш, берана оцу даарх тоам хуьлуш а болуш, и бер гIийла а, цомгаш а доцуш хьал делахь, тIаккха марха кхабар тIехь хир ду цуьнан нанна.\nТIаккха, нагахь санна берана иштта и кхерам а хилла цо марха ца кхабахь, ша́ шен бер дакхочура даьккхича йа цунна кхерам дIабаьлча доькхуш кхаба дезар ду цо и марханаш. ХIора марханна тIера сагIийна даар дала а дезар ду, цхьа кан барамехь.\nЦунах лаьцна алссам вай дийцира хьалха хIокху хаттарехь: «Берах йолчу зудчунна марха кхаба мегий?».


Хасавюртарчу базарара йохкархой вакцинаци яйтарна дуьхьал бевлла\nВакцинаци ярх сертификат карахь цахиларна балха ца битинчу "Терек" базарахь йохка-эцар лелочу наха ша-шаха гIаттийна митинг дIаяьхьна Хасавюртахь. "Хаттийша Расуле" ("Спросите у Расула") цIе лелочу телеграм-канало хаам барца, прививкаш яйтинарш бен ца хилла мах бан чубуьтуш. Оцу тIехула дог даьттIа хьийзина, шайлахь дуккха а мехий деттаза берш. Каналан зерашца, базар дIакъевлина хилла ханна, амма тIаьхьо юха а схьайиллинера иза, вакцинацех чекхбовла кхо де хан а луш.\nРеспубликерчу Роспотребнадзоран белхахоша дийцина Кавказ.Реалиига, лоьраш а, хьехархой а санна, прививкаш яйта декхарийлахь хиларх йохкархой а. Амма, церан урхалло, пресс-гIуллакххоша бахарехь, Хасавюртарчу базарашкахь рейдаш ца йина, талламаш ца бина вакцина тоьхна сертификат йолу нах зуьйш.\nХасавюртан администрацино шайгахьара дIахьедина инстаграмерчу шайн агIонехь, Роспотребнадзоро полицица цхьаьна оцу базарахь теллина хилар вакцинаци яйтиний хьовсуш.\n"Хьалхара вакцина тохийтина, я цхьана компонентехь ерг тоьхна хила безаш бара уьш кху беттан 9-чу дийне кхачале, ткъа шолгIаниг тоха езаш яра Марсхьокху-бетта 30-гIа де тIекхачале. Базарашкахь белхаш бечаьрга масийттазза дIахьедина а дара цунах лаьцна", - яздина ду администрацин сайтехь.\nДагестанехь 8 процент бахархошна бен яц вакцинаци йина, Оьрсийчоьнан регионашлахь уггар а лахара гайтам бу иза. Зазадокху-баттахь дуьйна ю республика вакцинацин рейтингехь тIаьххьарчу могIарехь.


"Кадыровс даккхий ахчанаш лора шен доьзалхойн аккаунташ яржорна"\nЛахьан-бутт 05, 2020\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыровн Рамзанан доьзало дакъалоцура социалан машанашкара шайн аккаунташ дIасаяржош, хIора аккаунт шорйийриг 400 эзар сом лора, аьлла журналистана Дудь Юрийна интервью луш Оьрсийчуьрчу кегийрхошлахь алссам вевзачу репера Моргенштерн Алишера.\nЦо дийцарехь, Кадыровн доьзалхошна шайнна лиина социалан машанашкахь реперо кхайкхийначу конкурсехь дакъа а лоцуш, спонсорш хила.\nКонкурсо кхойкхуш хилла нах Моргенштернан агIоне язбала, ткъа цхьана аккаунтан пиаран мах хилла 400 эзар сом.\nРеперан акцех лаьцна яздира бутт хьалха 1ADAT телеграм-канало. Моргенштерна реклама елира Кадыровна а, цуьнан зудчунна а, берашна а.\nIадато яздора, гIарайохуш, шоръечу аккауктийн дайлахь Кадыровн го а бу бохуш. "Дерриг а маьIна а цхьаъ ду, Instagram-е аккаунташ къобаъяйтар, нехан аьрзнашца уьш дIа ца къовлийтар", - аьлла, бовзийтина Iадат-канало бина хилла хаам Каспаров.Ру сайто.\nКадыровн доьзало оцу кепарчу конкурсашна иттаннаш миллионаш дайъина, чIагIдора хIетахь 1ADAT боламо, хоуьйтура Моргенштерн оцу маьIнехь вуно дукха ахча гулдеш интернетхо хилар.\n2017 шарахь Инстаграмо блок хIоттийра Кадыровн аккаунтана, иза Американ санкцийн тептара язйина хилар бахьане а дуьллуш. Цул тIаьхьа Кадыровс аккаунт йиллира нохчийн Mylistory сайтехь. Иштта блок хIоттийра социалан машано Кадыровн гергарчу Кадыров Хьамзатан аккаунтана а. Нохчийчоьнан куьйгалхо массийттаза гIоьртира машанехь агIо елла, масала, 2018-чу шарахь иза елла некъ ца битира Инстаграмо.


Обновлено 01.11.2018 19:01 Автор: Administrator 01.11.2018 18:52\n– Сих ма ло, кIант, ишколе ваха, парггIат дIакхуьур ву хьо!– аьлла.\nСуна иза сайх воьлу моьттура, цундела, дукха чехка ведда вахарна, вехьаш мосье Амелан цIенна хьалхарчу беша кхечира со.\nХIинццалц, урок йолаялале, арахь а хезаш, классехь йоккха гIовгIа хуьлура, партанийн негIарш дIасадетташ, хIор а урок Iамо гIерташ хуьлура, лергаш дIа а къовлий, дикахо дагахь Iамо. Хезара хьехархочо стоьла тIе еттачу линейкин тата: «Ма е гIовгIа!», – олуш. Тахана а иштта хир ду моьттуш, оцу гIовгIанехула, къайллаха, сайн метте кхача лерина вара со. Амма тахана тийна дара, кIирандийнан Iуьйранна санна. Схьадиллинчу корехула сайн накъостий гира суна, уьш шайн-шайн меттехь охьахевшина бара, ткъа мосье Амель, шен кхераме линейка пхьаьрса кIелахь а йолуш, дIасалелаш вара.\nОйлаел аш, мел хала дара суна, хIоьттинчу тийналлехула, неI йиллина, чоьхьавала. Со цIийвелла, воьхна, верриг а вегош вара.\nСуна дов ца дира. Мелхо а, мосье Амель оьгIаз а ца воьдуш, эсала вистхилира:\n– Вало, Франц, сан кIант, хьайн метте охьахаа. Хьо а воцуш, дӀадуьйладала дохкуш дара хьуна тхо.\nСо, гIанта тIехула а ваьлла, сайн парти тIе охьахиира. Охьахиъна, сапаргIатдаьлча бен ца хиира суна, хьехархочунна тIехь кечлуш юху баьццара сюртук а, галстук а, тир яьккхина Iаьржа дарин пес а хилар. И духар цо тIедухура, ишколе инспектор веъча я дезденош долуш. И доцчо а, ерриг а классо цецваьккхинера со, цхьана дезачу денна кечбелча санна дара чохь. Цул чIогIа со цецваьккхинарг, хIинццалц яьсса хуьлуш йолчу тIехьарчу партанашна тIехь, бист ца хуьлуш, хевшина бара: воккха стаг Хаузер, цкъа а коьртара ца боккхучу кхо маьIиг йолчу куйнаца, цунна юххехь – хьалха мэр лаьттинарг, почтальон лаьттинарг а, юьртан кхиболу бахархой а. Церан массеран яххьаш кхоьлина яра. Хаузеран голаш тIехь, маьIигаш тишъелла, схьайиллина абат яра, цу тIе дехкина даккхий куьзганаш а дара. Доллучух ца кхеташ, со дIасахьоьжжушшехь, мосье Амель, кафедри тIе хьала а ваьлла, со чувогIуш соьга ма-хиллара эсала, лерина вистхилира тхоьга массаьрга а:\n– Бераш, со шуна тIаьххьара урок луш ву. Берлинера омра кхаьчна, Эльзассерий, Лотарингерий ишколашкахь немцойн мотт бен ма Iамабе аьлла. Керла хьехархо кхана схьакхочуш ву. Тахана вайн французийн меттан тIаьххьара урок ю. Доьху шуьга, шайн ма-хуьллу ладугIуш хилахьара шу.\nХьехархочун оцу масех дашо со Iадийра: «ЭхI, йовссарш яI, йовссарш! Цунах хаам хилла-кх мэрин пена тIехь хьалатоьхнарг!\nФранцузийн меттан тIаьххьара урок!\nСуна-х халла бен язъян а ца хаьа. Схьагарехь, кхин Iемар а дац-кх. Делахь- хIета, цу тIехь чекхдер ду-кх дерриг! Ма дохковаьллера со, айса эрна хан яйарна, ишколе а ца лелаш, ас тIехтилийтина урокаш, хьозарчийн бенаш лоьхуш, я гIорийначу Саари тIехула хехкалуш. ХIинццалц суна сингаттаме хетта йолу киншканаш, сан куьйгаш шайх къихкина йолу грамматика, сийлахь-еза истори хIинца суна сайн гергара, хьомсара, дIасакъаста хала хир долу доттагIий хетара.\nМосье Амель! Сайна иза кхин гур цахилар дагадеъча, ас дицдира цо сайна дина девнаш, йиттина линейка.\nПекъар! Ша кечлуш юху костом а юьйхина веана иза шен тIаьххьарчу уроке; иштта кхийтира со, хIунда баьхкина хилла хIокху уроке тхан юьртара баккхий нах. Шовзткъа шарахь хьехархочо хьегначу къинна баркалла ала баьхкинера уьш, цуьнца цхьаьна шайн дохкодовлар а дохьуш, ишколе шаьш кест-кестта цадахкарна, шайн бовш болчу даймахкана тIаьххьара декхар дIадала.\nСайн цIе йоккхуш хезча, сан ойланаш юкъахъевлира, Iамийна урок дIайийца езаш вара со. Ма дукха хIума дIалур дара ас, хIара урок дика Iамийна хилийта, таса а ца луш, причастин бакъонаш дIайийцина хилийта. Амма , амма хьалхарчу даш тIехь вуьйхира со. Даг чу боьссинчу сингаттамца лаьттара со, цхьана кога тIера вукху кога тIе а вазлуш, охьахьаьжначуьра хьалахьажа а ца ваьхьаш. Суна хезаш дара мосье Амела сайга дуьйцург:\n– Франц, сан кIант, ас хьуна дов дийр дац, хетарехь, вуьшта а Iаткъам хилла ву хьо. Даима кханенга туьттур ахь: со стенга сиха ву, кхана Iамор яра иза-м, бохуш. ХӀинца гой хьуна, хIун хуьлу цунах?\nВайн Эльзаса даима кханенга тоьттура Iилма Iамор – иза цуьнан йоккха дакъазалла ю. ХIинца церан бакъо ма ю вайга ала: И муха ду? Аш шаьш французаш ду ма боху, ткъа шуна шайн мотт ца хаьа, шайн маттахь язъян а, еша а ца хаьа! Цу тIехь кхечарел бехке вац хьо, Франц, сан кIант! Вай массара а ваьшкара бехк баккха хьакъ ду. Шун дай-нанойн башха бала болуш а бацара шун дешарца. Аш миччахьа болх бичхьана, аш чу ахча деъчахьана, тоьаш бара уьш. Ас сайгара бехк ца боккху моьтту шуна? Сайн бешахь шуьга сих-сиха зезагашна хи ца доттуьйтура ас, шуна хьеха а ца хьоьхуш? Сайна чIара лаца ваха дагадеъча, дIа ца хоьцура ас шу?!\nИштта дашна тIера дашна тIе а волуш, шен дагахь мел Iаьткъинарг дийца волавелира тхуна мосье Амель.\nФранцузийн маттах дийцира цо, дуьнен чохь иза уггар хаза мотт хиларх, цIена мотт, доьналлин мотт, иза Iалашбан безарх, цкъа а биц ца беш, хIунда аьлча, лоллехь даллочу къомана шен мотт хаахь, ша чохь долчу набахтин догIа хир ду цуьнгахь. Юха, мосье Амеля грамматика схьа а эцна, дийнна урокехь йийшира тхуна. Со цецваьллера, суо иштта дика кхетарх. Хьехархочо мел дуьйцург а кхета чIогIа атта дара. Схьахетарехь, ас цкъа а иштта леррина ла ца доьгIнера цуьнга, ткъа цо иштта собарца ца хьехнера тхуна. Со кхийтира цо лелочух. Пекъар, воккха стаг ша дIавахале тхуна массо а хIума схьадала, шена мел хуург тхан коьрта чу дилла лаам болуш волчух тера дара. Грамматикин урок чекхъяьлча, йозанан урок дӀайолаелира. ХIокху денна мосье Амеля тхуна кечдинера керла, хазачу, горгачу куьйгайозанца яздина дешнаш: «Франция, Эльзас, Франция, Эльзас». Партанаш тIе летийна уьш, лесташ дара байракхийн кочарш санна, ерриг а классехь. ХIор элп а хаза яздан гIерташ, тхайн ма-хуьллу дохкуш дара тхо.\nЧохь хIоьттина тийналла яра, оха кехат тIе хьоькхучу къоламийн гIовгIа бен ца хезаш. ЦIеххьана корехула чуяьхкира бIаьстенан чхьаьвригаш, амма цхьаммо а уьш тергал а ца йира, уггар кегийчу бераша а цхьаьна, уьш а дара доггах элпаш дахка Iемаш, гIожмаш йохкуш, иза шайн французийн мотт болуш санна. Ишколан тхов тIехь кхокхарчий дара шайн гIур-гIур деш. Цаьрга ладугIуш, айса-сайга хаттар дира ас: «кхаьрга а немцойн маттахь эшарш лекхийта бохку-те хIорш?»,– аьлла. Сихха-сиха мосье Амель волчу агIорхьа хьожура со. Иза, меттах ца волуш, хиъна Iара, шен хьажар чохь мел йолчу хIуманна тIе а доьгIна, цуьнца ишколан цIа дIадахьа лууш санна. Ойлаейша! Дийнна шовзткъа шарахь хиъна Iийна-кх иза цу меттехь, ваьхна-кх иза кхузахь, хIинца санна, шена хьалха хIара ишколан уьйтIе а, хIара класс а йолуш. Шира гIанташ а, партанаш а хан-зама яларца къагийна; цIабалгийн дитташ а дахделла, хояхар, цо йийна хилла йолу, хьаьрчина кораш тIера тхов тIе хьалакхаьчн а. Ма чIогIа хала дара цунна хӀара къастар, лакха тIехь дIабаха кечам беш, чамданаш вовшахъеттачу шен йишин когийн татанаш а хезаш...\nКхана новкъа бовлуш ма бара хIорш, гуттаренна а хIокху махках къаста. Делахь а, цуьнан ницкъ тоьира, урок чекхъяккха.\nЙозанан урок чекхъяьлча, историн урок йолаелира. Цул тIаьхьа уггар кегийнаш элпаш Iамо буьйлабелира, хIор а элпан аз дахдеш: ба, бе, би, бо, бу. ТIехьа хиъна Iаш волу воккхастаг Хаузер а вара, куьзганаш доьхкина, шина а куьйга схьа а лаьцна, царна тIаьхьара олуш.\nШен ма-хуьллу воллура иза, воьхна хиларна аз дегодора цуьнан. Цуьнга ладоьгIучу тхан цкъа дийладала дог догIура, юха – делха.\nХIан-хIа! Суна цкъа а йицлур яц и урок…\nЦIеххьана килса тIерачу сахьто делкъахан хиллий хаийтира.\nОццу хенахь корера схьахезира тIеман Iаморшкара схьабогIучу пруссакийн цIузанийн гIовгIа.\nМосье Амель, макхвелла, ша волччохь хьаланисвелира. Иштта воккха цкъа а ца хеттера суна иза.\n– Сан доттагIий, – цхьаъ ала гIоьртира иза, – сан доттагIий…со…со…\nАмма легашкахь шад болуш санна, дийца ца лора цуьнга. ТIаккха, тхоьгахьа букъ а берзийна, мел кара а эцна, уьн тIехь, шен ницкъ ма-ббу тIе а теIош, даккхий элпашца яздира цо: «Декъала хуьлда Франци!» Юха, ша волччохь дIатийра иза, пенах корта а товжийна, тхоьгахьа схьа а ца воьрзуш, цхьа дош ца олуш... куьйгаэшарца хаам бира: «Дерриг дIадаьлла хIинца… ДIагIо…»\nГочдинарг – Алиева Зарина


Анти — Сердало\nХьу хьокхача балха вар со. Атта болх-м бацар из, хIаьта а къона хиларах моллагIа хало ловра. Тхона юкъе наггахьа мара нийслацар ха яха саг. Иштта вар хьатарча юхьара, лакха, виткъа Анти. Ше тедача хьунах цун дог лазаш мо хетар сона. ОагIорабаьле, гIарс, аьле, божача хенага хьежаш а лаьтте, кулг лостадора цо, чакхдаьлар-кх укхундар, аьлча санна. ХьунагIа ше лела дукха ха яле а, из даим цхьан хIамах кхераш вар. Къайг е бов Iаьхача, тата, гIар хезача, болх а бита, цогало санна, маькара ладувгIар цо. Къаьстта унзара хетар Антена догIа делха зама.\n— ЦIера шод етташ, Дала шоаш човхадича; гаьнашта кIалха лачкъ шайтIаш, — оалар цо.\nБалха долхаш е доагIаш, цхьана хулар тхо. Дувца хIама а корадоагIар, шаккхе хабара дукха тIера веце а.\nЦкъа иштта цIадоагIаш, геттара маьлхара хийтар сона сай новкъост. Аз деча къамаьлаца чам боацаш, гIайгIа йолаш, гаьнна дIахьежар из. «Сона чубоалла бала хьона ховре», яхаш мо хетар кIоаргача, Iаьржача, массаза цхьа къайле йолча цун бIаргаша. Селлара цунна Iаьткъар фуд ца хаьттача Iеваланзар со:\n— Анти, — аьлар аз, — тахан дуненца чам боацаш ма вий хьо…\n— Хьо гIалатваьннавац, са воI, — цкъа согахьа, тIаккха юха а гаьнна дIахьежар Анти.\n— Фу хиннад? Сагото йолаш хIама дий?\nЙист ца хулаш дикка ха яьккха:\n— ДIа ца аьлча а Iелуц, дIааьлча хьо цатешар а кхер, — аьлар цо халла.\n— Со тешаргва хьона, хьаалал, — дIагаргагIертар со.\n— Тешар, цатешар хьай гIулакх да хьа… — дувца волавелар Анти. – ЛадувгIалахь. Тахан Iуйрийна дар из. Айса хьокхар мо хоза хи байнабацар сона ер ди доаккхаш. Кхом хетар. Тийда ваьнначул тIехьагIа, цу тIа бIы боаллаш санна хийтар сона. Кулгаш мо ткъоврош дIа а яхийта, хи божача хана бIена чура хьалгIаттар хIанзалца сона ца дайна, дувцаш ца хеза оалхазар. ДегI хьаргIачох тара дар цун, оаз сагачох тара яр. Пхе-ялх беса яр бедар а. ДIадехьадаьнна, ткъоврон тIа Iо а хайна, согахьа бIаргаш а къоарзадаь, цхьа воча, къизача оазаца Iаьхар из. Цо сайга: «Ди кхеталда хьона», — аьлча санна хийтар сона. Лоацвеннача латтийсар со. Оалхазар, гIатта, дIадахар.\nКхы йист ца хулаш, бухь билла волавелар Анти. Юкъ-юкъе хьахозар тушола «ку-кук», когашта кIал «къарс-къарс» аьле каглора цIагаргаш, декъа дахча.\n«Ди кхеталда хьона!» — лергера дIадалацар уж дешаш. Теша а тешар, теша а тешацар. Уж уйлаш ешше, Iочукхаьчар тхо. Гаьнаштеи кIотаргаштеи юкъе, босагIа дагIар хьу хьокхаш болча наьха цIенош. Царна Iогарга ме гIорт, Анте са тедаь, бийса даькъала йийца, чувахар со. Цу бус массехказа из волча ваха дагадехар сона, бакъда, ца водаш Iийра.\nБийса аханга яхаяр, со сомавьлча. ЦIера шод етташ мо, сигале эттIаеш, тIоа сегар. ТIеххьа, йоккха топ яьлча мо, ди тохар. Унзара сурт дар корал арахьа хиннар. Цу сурта чаккхе санна, гарренцахьа дуне оагадеш, чIоаггIа ди къайкъар. Гаьна доаццаш, уккхаза, йистте кхийттар из.\nДIатийра деррига Iалам. Наггахьа «тIакъ-тIакъ» аьле, тата дора хих бизача педа чу Iочубожача тIадамо.\nСатемга ладувгIаш, со корагахьа дIахьежаш уллаше, сабелгало яьлар. ДогIо гIоздаьхача оалхазарий ашараша хьалйизаяр йоккха хьу. Дуненна, вахара кхайкабу хоастам санна екар уж. Дог делар, ловзар. Сона хIанз а хацар, сийсара ший цIагIа вижа илла Анти ди теха вийнилга.\n← Трапеза муравья\nОтветственность за отказ в предоставлении гражданину информации →


Кадыров Рамзан а, цуьнан гергарнаш а\nОхан-бутт 05, 2016\nНохчийчоь --Кадыров Рамзан а, цуьнан йишин воI Черхигов Идрис а\nНохчийчохь лакхара даржаш дIасадекъаран башхалла юха а йийца яьккхина махкахь а, цул арахьа а.\nВаха хаон ненан ваша хилча...\nХьалхо ша лаккхара хьаькамаш бинчу шен гергарчу нехан могIа буьзина Кадыров Рамзана. ХIинца дарже хIоттийнарг ву йишин Зулайн воI Черхигов Идрис. Цуьнга делла шен секретариатан куьйгалхочун гIант.\n27 шо долу Черхигов Идрис ша схьаваьллачу Куьршалан кIоштан администратор вира цуьнан ненан вашас ши шо сов хьалхо. Шен 25 шо а кхачале хилира иза хIинца шега деллачу дахIетахьлерчу даржан ден когаметта. Иштта Iийна бахамаллица а, латтанашца йоьзначу а юкъаметтигийн министр. Кхерамзаллин кхеташонан секретаран даржехь а латтийра цхьана юкъанна.\nЧергизов Идрисах мукъадаьллачу Куьршалан кIоштан администраторан дарже Кадыров Рамзана хIоттийна шен стунваша, хьалха хIусамийн-коммуналан министр лаьттина Айдамиров Асламбек.\nЦхьа Идрис хилла а ца Iа Кадыровна гонах оццу йишин Зулайн доьзалера. Нуц, Зулайн цIийнда Черхигов Рамзан ву мехкан транспортан, зIенан министр.\nЧерхигов Идрис хIоттавале Кадыровн администраци лаьтира шолгIачу йишин Зарганан воьIан Закриев Якъубан карахь. Ткъа иза тахана хьалхара вице-премьер ву.\nОьрсийчоьнан низаме диллича, Кадыровс лаккхарчу даржашка шен гергара нах хIиттор дастаме дац, билгалдоккху зорбанехь тергамчаша-юристаша.\nЦара бахарехь, ненан вешинний, цуьнан йишинний берашна, я стунвешина юкъахь лела тарлучу белхан юкъаметтигех аьлла хIумма а дац низамашкахь. Ткъа политологашна хета Кадыров шен доьзал чIагIбеш, мехкан коьрте боккхуш ву аьлла.\n«Кадыров шен гергарнаш даржашка а хийшош, Iедалан массо тIегIа царех юзуш ву. Мохк берриг а шен тайп-тукхуман караберзо гIерта иза, - яздо зорбанехь Москох Карнеги центран Iилманчас Малашенко Алексейс.\n«Керла Газетан» (Новая Газета) корреспонденто Милашина Еленас а яздо Кадыровн даржаш декъаран политиках лаьцна.\n"Кадыровн, хьалха лаьттинчу мехкан куьйгалхошца иза вуьстича, бац шен чуьра вежарий. Иза доьзалехь цхьаъ бен вацар а дара Кремло иза шена гергавалоран бахьана. Цхьалха адам атта ду Iедална пайдаэца. Иштаниг муьтIахь хуьлу шел лакхарчу куьйгалхочунна," - яздо Милашина Еленас.\nКадыров Рамзанан бац вежарий, иза-м хууш ду массарна а. Ткъа бу цо даржаш уггар хьалха тешораш - шичой а, йийжарийн бераш а, зудчун гергарнаш а.\nМилашинас къадайо оцу хьокъехь кхин цхьа ойла а. «Кадыровс шена гIолехьа гIортораш лору йижарийн бераш. Оцу могIарахь бац я ДелимхановгIар а, я ДаудовгIар а, яц церан политикехь тIаьхьало, - яздо Новая Газетан корреспонденто.


Хенал хьалха хIиттийначу харжамийн кхаьжнех 80% сов багарбина карачу ханна. Президентан Зеленскийн «Халкъан лай» цIе йолчу партин векалша баьхна 44, 4% кхаьжнаш, шолгIачу меттехь ю Бойко Юрин «Оппозицин платформа – Дахарехьа» парти (13%), кхоалгIачу меттехь – Порошенко Петран «Европаца – цхьабарт» (8,3%).\nЗеленскийн партина кхочу уггаре дукха депутатийн гIенташ – 250 гергга. Оцу терахьо партина аьтто ло шеггара министрийн кабинет кхолла а, премьер-министр хIотто а.\nУкраинерчу Iамеркан Шатийн векалто а, харжамашна тIехьожуш Iийначу «Дуьненаюкъара республиканхойн институт» олучу Штаташкарчу аналитикан центро а бечу хаамца, дукха ца хиллехь а, гIалаташ долуш чекхбевлла харжамаш, амма оцу анташа ца баьккхина барам демократин хьолах.\nОцу хьукмато бахарехь, Украинерчу харжамашна тIеIаткъам бина пачхьалкхан дакъош Оьрсийчоьно дIалецна хиларо – ГIирма а, Донбасс а. И ши регион аннексина кIел хиларо 16% украинхой битина харжамашкахь дакъалаца таро йоцуш.


Мултимедиа, Зазадоккху-бутт 27, 2020\nПIераскан-де 27 Зазадоккху-бутт 2020\nЗазадоккху-бутт 27, 2020\nКадыровга бехкбаьккхина, курорташ дIакъевлина, Тумгоев хьийзаво (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nДагестанерчу Новолакскан кIоштарчу нохчаша Аухан кIошт меттахIотторца йолу проблемаш йийцарейина Къилбаседа Кавказан Iеламчийн кхеташонан хьалханчица Кадыров Хожа-Ахьмадца (Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан дешича ву иза).\nДаIишхочунна кхел яр, полисхочух латар, Covid-I9-х фейкаш ехкар, кеманаш совцор (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nТалламаша гайтарехь, муьлхачу метте нисъелла хьаьжжина еха коронавирус.\nУнах ларбала гIерта нохчий а, тIеман къизаллин мах а, зудчунна тIехь лелийна къизалла а (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nПолитикан тховкIело ялар юхатоьхна депортаци яре хьоьжу нах цIабахийтар сацийна Европерчу пачхьалкхаша. Цу нахана юкъахь бу Къилбаседа Кавказера бахархой а. Царахь цхьабераш дIахецна депортацин центршкара.\nКоронавирус яржар бахьана долуш яссаелла Истанбул. Туристаш кIезиг бу. ДжамаIат ламаз деш бу бусалбанаш паркехь. Фатих маьждигана ха деш бу полицин эпсарш. ДIакъовлуш ю ресторанаш а, туьканаш а, ткъа схьайиллинчарна чувоьдуш наггахь бен стаг вац. ТуьтмIаьжигаш лелош бу Истанбулан бахархой.\nСтаг вийна ГIалгIайчохь. ЧIир эцна хила мега\nПутина довдинчул тIаьхьа: Нохчийчохь маьхза кхача латтор бу юьхьанцарчу классийн дешархошна\n"Божаршна шаьш етташ хьисийтина зударий". HRW-н векало дуьйцу Беларусерчу изоляторшкахь лелочух\nБайна нах, ден таIзарш, нохчийн эскаршна а, Кадыровна а хуьлу пайда\nУстрада-ГIалин керла мэр хIоттийна\n"Со хIинца а сайн кIанте сатуьйсуш ю". Кхо шо хьалха Нохчийчохь лачкъийна вигира иллиалархо Бакаев Зелимха\nГIалгIайчохь латархо Евлоев Муслим вер бакъ ца дина ФСБ-но\nБакаев Зеламха вайна 3 шо кхечи\nБатукаев Iазиз набахтера арахецар ду доькхуш ГIиргIизойчохь хьаькамаш лаьттинчарна\nСловакера кхо дипломат аравоккхуш ву Хангошвили верца доьзна, ткъа Францехь гуламе бевлира вайнах\nНохчийчохь коронавирус бен цамгар а ца лору, Аусбурган кхело Абдурахманов зуламхо а ца лору\nБелхаш бац Кавказехь, амма кхаьънаш оьцу хьалха санна\nДохковаьллачу тутмакхан латкъам, эскарш кхин а деза хир ду кхаба\nМосквара даймахка балийначу кегийрхошкара бехкаш даьхна нохчийн Iедалхоша юха а. Шуна нийса хетий, оцу кепехь Iедалхоша нехан юьхь яхар?\nЦа хета, цхьана а низамца догIуш дац иза 92 %\nХета, Iедалан бакъо ю адамаш кхето 0 %\nСан бала бац цуьнца 8 %


Кутаев Руслан - Кавказан къаьмнийн ассамблеян президент\nГIуран-бутт 07, 2012\nОьрсийчоь – Кавказан къаьмнийн ассамблеян президент, Moскох, 12Чил2008\nХIокху деношкахь Францерчу Страсбургехь йирзина Кавказан къаьмнийн ассамблен кхеташо. Оцу цхьанакхетаралан президент хаьржина Нохчийчоьхь а, Кавказехь а вевзаш волу юкъархо, политолог Кутаев Руслан. Ша бараме ваха новкъа волуш цо дийцира ша Страсбурге хIун ойланашца воьду. ХΙинца, ерриг а кавказхойн маьрша юкъарраллан декъашхоша шех шайн лидер винчул тΙаьхьа, цунна муха го шен а, Кавказан къаьмнийн ассамблеян а Ιалашонаш дийцира цо.\nКутаев: «ТIеэцна кхо сацам. Хьалхарниг - Европан хаамийн центр кхоллар, шозлагIниг - ассамблея кхиоран фонд кхолла езар, кхозлагIниг - Кавказан ПЕН-клуб кхоллар.\nБинчу сацамех диканиг ду, ассамблеян фонд кхоьллинчул тIаьхьа, регионехь лаьтта гIоьртина хьал ингалсан а, францойн а, немцойн а меттанашка а дохуш, газеташкахула а, интернетехула довзийта аьтто хирг хилар, Кавказехь леларг дуьненна хецна довзийтар".\nКавказерчу къаьмнийн юккъаметтигех масалш эца дезара ерриг а Оьрсийчоьно, аьлла хета Кутаев Русланна. Демократи, цо бахарехь, дукха хьалхе яьржина институт ю кху регионехь.\nКутаев: «Кавказехь бехачу нехан, хуьлда и синагога, хуьлда и килса, хуьлда маьждиг, царех муьлххарг а маьршша схьаелла йиш хилар демократин бух болуш хIума ду.\nСо дIакхаьчначохь ас даима а олуш ду, шуна, Iамеркана а, Европана а, 500 шо хьалхий бен юьйцу а ца хезна демократи. Ткъа Кавказерчу къаьмнашлахь иза эзарнаш шераш хьаха а хилла ю. Тхо даима а вовшех даьшна а ду, барт болуш Iийна а ду. Цундела, демократи тхуна хьеха оьшуш яц, иза тхан йолуш ю. Тхуна оьшург и чIагIъеш гIо хилар ду».\nМасех де хьалха Оьрсичоьнан Инарла прокуратуро Къилбаседа Кавказехь шена коррупцехула зеделла терахьаш гучудаьхна. Цара Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а регионехь уггаре а лахара коррупци йолуш меттигаш ю боху. И хIума муха туьду ахь, аьлла, шега динчу хаттарна ишшта жоп делира Кавказерчу къаьмнийн ассамблеян президента.\nКутаев: «Царна шайгахьа дийца дукха хаьа, и коррупци кхоьллинарг а, иза латтош ерг а ницкъаллийн структураш шаьш ю. Уьш бу тахана массо а меттехь тхов а бина, йоьккхуш ерг схьа а йоьккхуш Iаш.\nТахана Оьрсийн пачхьалкхехь дерг муха ду аьлча, кехат тIехь яздинарг, шайна чу делларг ду цара юьхьаръоьцург. Вайна билгал хууш ду, хьо муьлххачу а метте, хаамийн гIирсашка хьо вахча, Нохчийчоьнах тхан вон яздан, дийца йиш яц, олу. Къевлина тема ю иза.Иза политикан сацам бу.\nОьрсийчохь яздинарг бен гуш дац. Ткъа бакъдерг яздан магош а дац. Иза суна, оцу Кремлера дуьйна схьадогIуш го. Коррупцина урхалла а циггара деш ду.\nТахана Нохчийчохь, алапаш а ца луш, газах а, серлонах а, хинах а аш ахча схьа ца делла, бохуш, хьийзабо миска нах. Иза оьрсийн низамашца цхьана а агIор дан йиш йолуш хIума дац. Кхидерг-м ас дийца а ца дуьйцу. Иза тоьуш ма ду».\nМаршо радиоца къамел динарг вара Кавказерачу къаьмнийн ассамблеян президент Кутаев Руслан. Иза хIокху деношкахь Страсбургехь дIаяхьначу кхеташонехь хаьржина оцу дарже.\nКутаев Кавказан Ассамблеян коьрте хаьражина


Инфоурок / Начальные классы / Конспекты / Разработка урока по чеченской литературе на тему:"стенна ву Мурад г1айг1ане?" ( 3 класс)\nУрокан ц1е: «Стенна вара Мурад г1айг1ане?» 1-Хь. Чантиев.\n1алашо: Дийцаран чулацам а, маь1на а довзийтар; дика а вон а, хьарам а,хьанал а къастор, воккханиг ларар, ямарт хила цавезар,оьзда,г1иллакхе,догц1ена хилар;.матте болу безам алсамбаккхар,дозуш долу къамел кхиор.\nУрокан г1ирсаш: книга, тептар, къолам, ручка, компьютер, цуьнца бен болх, слайдаш, и д1.кх.\nМаршалла хаттар, журнал кхочушдар, дешархойн ойла т1еерзор.\nСтенах лаьцна ду вайн дийцар, хьан эр дара?\nХ1ун г1алат даьллера Мурадера?\nАш дийр дарий ишттаниг?\nНовкъахь ахча я кхинйолу мехала х1ума карийча х1ун дан деза?\nБусулбачу динахь а, вайн г1иллакхехь а муха ду Мурадера даьлла г1алат?\nДохко волий иза шегара даьллачунна?\nНийса ду и я дац?\n3-г1а слайд: Дешнаш т1ехь болх.\nАлссам дешнаш хьан кхуллур дара?\n1-ра тоба :дешархо,к1айн ахсом;\n2-г1а тоба :г1иллакх,накъост;\n3-г1а тоба: догц1ена,тешам.\nЦхьаъ, шиъ, кхоъ, диъ,\nЦхьаъ, шиъ, кхоъ, диъ.\nТоьар, тоьар, сацийта,\nОзало шу, сада1а.\nКуьйгаш д1аса дахийта,\nЦецдевлла шаьш моттийта,\nЮха хьалха охьата1а,\nТ1аккха г1ийлла хьалата1а.\nДинарг х1инца тоьар ду, Х1инца тхо охьаховшур ду.\nКерлачу урокан чулацамах кхетам балар.\n- Мурада шеен нана къит1ера яккхар довзуьйту.\n- Нанас к1анте дина къамел довзуьйту(слайд 6)\nГой хьуна, Мурад, и йоккха стаг Забу, доьзал а боцуш, ша цхьа йисна ю, цуьнца и санна г1уллакх мегар дац. Цуьнца-м хаац суна, и санна г1уллакх цхьаьнцаа мегар дац. И стагехь тешам а, оьздангалла а цахилар ду. Т1аккхахула ма делахь и саннарг. Ткъа х1инца, къинт1ера яларан меттана, ас ахсом лур ду хьоьга. Иза а эций, Забун ц1а а г1ой, х1умма а лачкъа а ца деш, ма-дарра цуьнга г1уллакх д1а а дийций, ахча д1ало. Т1аккха цуьнга деха ахь къинт1ера ялар. И ялахь, со а ер ю хьуна къинт1ера.\n- Дикачу интонацица дешархочуьнга д1айоьшуьйту текст.\nЗабу къинт1ера яккхар. (слайд 7)\n«Мел доккхачу рицкъанал а тоьлу тешаммий , оьздангаллий.»\n- Рицкъа бохучу дешан тайп-тайпана аг1онаш билгалйоху.\n- Т1аьхьарчу дешдекъан ойла ел «къа»\n- «Къа» х1ун дича хуьлу?\n- Мурад дохко ца ваьллехь цунна хир дарий «къа»?\n- Керла х1ун хии вайна тахана?\n- Х1окху дийцаро шу муха хила 1амадо аьлла хетта шуна?\n- Нанас х1ун хьехар дира Мурадана?\n- Цул хьалха цхьамма а дирий цунна и хьехар?\n7. Маь1ница дог1учу кепехь х1окху дешдакъойх керла дешнаш кхолла.\nа) са ло\nб) «Х1аъ», «Х1ан-х1а»\nХесахь д1айоь: наьрсаш, помидораш, кхоьш, 1ежаш, хьечаш, ж1онкаш, хьолт1маш.\nБешахь кхиайо: кхораш, картолаш , ц1ен комарш, г1абакхаш, хьокхамаш, баьллаш.\nЖоьпийн мах хадор.\n- Берашна д1ахоуьйту шаьш яьхна оценкаш «5», «4», «3».\n- Д1ахоуьйту муьлха, хьанна, х1унда йиллина.\nДешархошка вовшийн мах хадабойту.\n- Дош ло хьешашка, урокан мах хадабойтуш.\n- Цул т1аьхьа царна баркалла олу (хьешашна а, берашна а).\nДийцар деша, аг1о 53-54.\n54-г1а аг1онерчу хаттаршна жоьпаш дала.\nНомер материала: ДВ-475390


Москох ФСБ-но лаьцна Норвегин вахархо\nШпионалла лелош хилла аьлла шеконашца шина баттана лаьцна Москох Норвегин вахархо Берг Фроде. Лефортовон кхелан пресс-секретара Краснова Екатеринас бина и хаа "Интерфакс" агенталле шинаридийнахь. Кху беттан 5-чохь бина бу и сацам. Хьалхо "Росбалтан" хьостано хаийтинера Берг лацарх.\nНицкъаллийн структурерчу хьостано агенталлана чIагIдина, Оьрсийчоьнан ФСБ-н белхахоша къайле тIехь йолу документаш схьаоьцуш лаьцна хилла аьлла. ХIун къайленан кехаташ ду уьш, дуьйцуш дац. ФСБ-на хетарехь, Берга юъарлонаш лелош хилла Норвегин къайлахчу сервисашца а, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн талламан урхаллаца а.\n"Росбалтан" хьасташа бахарехь, Оьрсийчоьнан тIеман-хIордан флотах кехаташ Берге дIакхачийнарг ву оьрси Житняк Алексей. Байначу баттахь Лефортовон кхело лаьцна Житняк, пачхьалкхна ямарт хилла аьлла.\nДахначу кIиранах Норвегин NRK агенталло а бира изза цIе йолу норгхо лаьцна Москох аьлла. Цара бахарехь, Берг доза лардечу хьукматехь болх беш хилла. Мурманскна а, Норвегина а юкъахь пен боттарна иза дуьхьал хиларна Оьрсийчоьно лаьцна аьлла хета Норвегин Iедална.\nНорвегин арахьарчу гIуллакхийн министралла шен ма хуьллу Оьрсийчоьнан карара ваккха гIерта Берг.


Поэт, патриот Мамакаев 1аьрби - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nПоэт, патриот Мамакаев 1аьрби\nДIадаханчу бIешеран 30-чу шерашкахь тайп-тайпанчу жанрашкахь язйина дуккха а керла исбаьхьаллин произведенеш зорбанера араевлира нохчийн яздархойн. Хууш ма-хиллара, коммунистически идеологин тIеIаткъам чIогIа болуш а, цхьана гурашкахь бен исбаьхьаллин произведенеш язъян ца мегаш а зама ю иза. Кхоллараллин белхан хIора а векал декхарийлахь вара шайн произведенешкахь социализм, Сталин, Ленин коммунистически парти хесто, цара мел бохург къобалдан, халкъана керла дахар хаздарца цхьаьна марздан а. Керла мел язйина произведенешна тIехь само латтош Iедал долуш, массо а дош луьттуш партин идеологин къилбанах кхоллараллин стаг тилла я ца тилла хьовсуш, леррина тIехIиттийна белхалой а болуш, халкъан лерса, дог а хьосту, синна оьшу дош ала доьналла долуш нах оьшура. Оцу луьрачу, иттанаш, эзарнаш адамаш бехк-гуьнахь а доцуш хIаллакдечу хенахь, доьналла гайтира кхоллараллин интеллигенцин векалех цхьаболчара.\nНагахь йоза-дешар цахуучеран Iедална шайн резадацар оьгIазаллица а, сардамашца а дог достуш хиллехь, кхоллараллин адамаша шайн дог-ойла шайн исбаьхьаллин произведенешкахь йовзуьйтура. Зорбанехь араяхар сихха хила йиш йоций хуъушехь, язйинчу произведенешца достура шайн дегнаш цара. Накъосташна уьш ешаро а, цкъа мацца а зорбанехь ара а евлла, дешархошка уьш дIакхочур хиларх йолчу дегайовхано а синтем бора царна.\nОцу поэтех вара Мамакаев 1аьрби. Иза вара нохчийн маттахь вайн къоман поэзехь керла дош аьлларг, шел хьалха аьллачу дашах дикаллийца, говзаллийца къаьста дош аьлларг.\nМамакаев Iаьрбин ялхитта шо бен дацара, цо «Рабфак» стихотворени язйинчу хенахь. 1936-чу шарахь дуьххьара зорбанера араевлира Iаьрбин стихаш. Iилманчас Э.Минкаиловс чIагIдарехь, силлабо-тонически, дактилан кепехь нохчийн поэзехь дуьххьара стихаш язйинарг Iаьрби ву. Хазачу мукъамехь, цIеначу нохчийн маттахь язйина стихаш хазахеташ йоьшура дешархоша, царех цхьаерш иллешка, эшаршка а ерзийна, лоькхура халкъо: «БIаьстенан Iуьйре», «Баркалла хьуна», «Хелхаран бал», «Маржа яI!» БерхIитта-ткъа шо бен дацара поэтан цуьнан дешнаш т1ехь даьхна иллеш а, эшарш а Нохчийчохь, тIаьхьо – Нохч-ГIалгIайн республикехь лоькхучу хенахь. Дукха къона вара 1аьрби, иза везаш поэт а хилла дIахIоьттинчу хенахь. Халкъана вевзаш а, везаш а хиларо цуьнан дахаран сирла, цIена некъ сингаттамо кхуьйлира. Ткъа шо бен дацара поэтан СССР-н яздархойн Союзан декъашхойн могIаршка иза тIеэцча. Кхоллараллин новкъахь итт шарахь бен къахьега ца витинчу, кхоллам ца хиллачу 1аьрбис дуккха а лаккхара исбаьхьалла йолу произведенеш язйира. ХIора дош шен сих а доккхуш поэта яздина дела, керла васташ кхоьллина дела, дешархочун сих кхеташ ду. Сих кхеташ, дог хьостуш а ду, цуьнан хIора а дашехь хесториг Даймохк, безам, Iаламан хазалла, доттагIалла, ша вина, шен бералла дIаяхана Теркайист йолу дела. Говзанчо исбаьхьа хаза диллина сурт бIаьргашна хьалха дIахIутту Iаьрбин «Сарахь Теркан тогIехь» стихотворени ешча (и стихотворении шен I7 шо долуш язйина Iаьрбис):\nМа хаза ю-кх хьо, шера тогIе,\nХьайн бай тIе цIен зезаг даьлча,\nМа хаза ю-кх хьо, Теркан гIайре,\nХьайна тIе баьццара къаж яьлча.\nДIо варшахь къоркхокха бека,\nМалх а бу регIа тIе лахлуш.\nМархашлахь кIайн куьйра техка,\nСуьйренца чудерза кечлуш.\nIаьрби поэт-лирик вара, уггаре а ховха шен синхаамаш дешархочун сине а, даге а дIакхачо пох1ма долу лирик. Iаьрбис, вай лакхахь ма-аллара, дуьххьара нохчийн литературехь кхоьллира говза исбаьхьаллин васташ. Шен бIаьргашна гушдерг дIаяздар тоаме хетачу поэтех вацара Iаьрби, шена гушдерг куьце, васте дерзийна, хазачу дашца варкъ а даьккхина, бIаьрг хьостучу суртехь дешархочуьнга дIакхачочу поэтех вара:\nСтиглахь етташура ю.\nКIалдан мижарг санна бу.\nЦундела пох1ма долчу Iаьрбин тоьлла стихаш цIеяххана бевзаш болчу поэташа Э.Багрицкийс, А.Тарковскийс, Н.Асановс гочйина, 1938-чу шарахь Москвахь арадовлучу «Халкъийн доттагIалла» («Дружба народов»), «ЦIен седа» («Красная звезда») журналийн агIонаш тIехь арайийлар ларамаза дацара. 1940-чу шарахь араелира поэтан хьалхара «Теркан тулгIенаш» цIе йолу стихийн, кхаа поэмин кескех лаьтта гулар. Оцу шарахь дешархошка кхечира «Винчу юьрта» цIе йолу повесть. 194I-чу шарахь араелира «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма, Iаьрбин цIе нохчийн литературехь гуттаренна а яха йитина йолу. Поэтан хIора а произведенино керланиг деара нохчийн литературе. Делахь-хIета, вайн хIораннан а дахаре а веана Iаьрби башха, тайп-тайпана, амма беркате тIеIаткъам беш.\nТкъе цхьа шо бен дацара Iаьрбин, шен «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма а язйина, нохчийн поэзин лакхенашка иза кхаьчначу хенахь. Вуно къона волуш цIеяххана вевзаш поэт а хилла дIахIоьттинчу Iаьрбица хьагI-гамо йолчара оцу заманахь цуьнан дахарна кхераме мел йолу цIе йоккхура цуьнан цIарна уллехь. Царех Iедалан тидам тIехь сецнарг яра уггаре а кхерамениг: антисоветчик. Харцмотт а бина, йоцу цIе а кхоьллина, поэт набахтехь яккха итт шо хан а тоьхна, чувоьллира. Ростов, Красноводск, Чита, Хабаровск, Магадан гIаланашкарчу лагершкахь, набахтешкахь дIаяхара Iаьбийн дахаран ялхитта шо хан. Оцу ялхитта шарахь дейтта шо Магаданехь даьккхира поэта. Мацалла, шело, шена дукхабезачу Даймахках, йиша-вешех, доттагIех, уьйрех къастар хала лайра поэтан экамечу даго. Цунна цигахь девзира тайп-тайпана кхолламаш болу адамаш.\nОцу уьйраша ваха ницкъ лора цунна, кханенах дог а ца дуьллуьйтуш. СССР пачхьалкхан баьчча И. Сталин веллачул тIаьхьа набахтешкара арабехира цхьаболу тутмакхаш. 1944 чу шарахь нохчийн халкъаца цхьаьна Казахстане дIабигначу шен гергарчех, доьзалх 1956-чу шарахь д1акхийтира Iаьрби. Оцу хенахь «Къинхьегаман байракх» газетан редакце вогIура поэт шен керла произведенеш йохьуш. Нохчийн маттахь газет арадаккха, наггахь радиохула вайнехан эшаршка, мукъамашка ладогIа коммунистийн партино, Iедалан куьйгалхоша а бакъо елла хан ю иза.\nНохч-ГIалгIайн республике цIавеанчу Iаьрбис ша яздархойн Союзехь йоццачу хенахь литконсультант болх беш дуккха а къоначарна гIо-накъосталла дора. Харцонаша, набахтешкахь, лагершкахь лайначу баланаша, дукхаеза йиша Тамара хеназа кхалхарца боьзначу сингаттамо а могашалла эшийнера Iаьрбин. «БIаьргех хиш Iийдало» стихотворенехь шен тиллачу ойланах, салаьцначу баланах, къастаран къахьонах, шен йишин дог хьаста ца хиллачу хенах дерг далхадо, шен бIаьрхиш а ца лечкъош, цIеначу даггара Iаьрбис.\nДуьненахь яьккхинчу йоццачу хенахь шена дукхабеза болх бан, шен йиша-вешех, доьзалх марзо эца а ца витира поэт. Цуьнан иштта кхоллам хиларан бахьана деккъа цхьаъ дара: Iаьрбина шен халкъ, Даймохк безар, пох1ма долуш хилар. Пох1ма долуш хиларна хьагI йолчарна ца везара; халкъ а, Даймохк дукха хазачу нохчийн маттахь хесторна Iедална ца везара. Iаьрби нохчийн литературехь дуьххьарлерниг ву доггах Кавказ, Нохчийчоь, нохчийн къам хестийначех, шен ц1е оцу хастамашца лаьмнийн баххьашка хьалаяккха а ца гIерташ.\nХьан Iин чохь хиъна.\nНаггахь бен шен паргIат ца хиллачу хенахь Iаьрбис язйина стихаш вайн поэзин жовхIарш лара мегар ду.\nМуьлххачу хьелашка ша хIоьттича а, кхоллараллица йолу зIе, шовкъ ца хадош, ца гIеллуш вехара поэт. 1957-чу шарахь араяьллачу «Орган тулгIенаш», «Нохч-ГIалгIайчоьнан поэзи» (Москва, 1959шо) гуларшна юкъаяхара Iаьрбин стихаш. Iаьрбина дика евзара, дукхаезара тайп-тайпанчу къаьмнийн поэзи. Къаьсттина дукхаезара цунна С.Есенинан, М.Лермонтовн стихаш. Церан стихаш, 30-чу шерашкахь ша радиохь болх беш волуш, хаза ешарал совнаха, нохчийн матте гочйира: «Ангел», «Казачья колыбельная», «Горные вершины», «Прощай, немытая Россия», «Измаил-бей» поэмин дакъа.\nБеха бацара Iаьрбин дахаран а, кхоллараллин а некъ. Шен сил дукха халкъ деза, халкъана а веза поэт I. Мамакаев харцонаша дагна бина ницкъ бахьнехь хеназа Iожалло дIаваьхьира шен доттагI А.Айдамиров волчу Мескита хьошалгIа вахханчохь.\nИштта ваьхна, шел тIаьхьа шех лаьцна ала хастаме дош а дитина дIавахара поэт, прозаик, публицист, гочдархо Мамакаев Iаьрби. Iаьрби дIакхелхина шо даьлча дуьненчу ваьллачу Бисултанов Аптис ша Iаьрбина лерина язйинчу стихотворенехь баьстина поэтан Iожалло шен дагна бина хораме шад:\nИлланчин куьйгаш пондаран пиллигаша бен ца дохдо.\nГIорийна когаш даймехкан лаьтто бен ца бохбо.\nРояль а ша бу дечигах бина –\nIаьрби винчу юьртахь, Лаха-Неврехь, Эдуардан (Iаьрбин кIентан) дIадолорца схьайиллина болх беш ю литературно-мемориальни музей. Оцу музейхь дIахьо поэтан дахаран, кхоллараллин некъана лерина тайп-тайпана мероприятеш: яздархошца цхьаьанакхетарш, Iилманан-практически конференцеш.\nIуьйренна ца динарг\nIаьрбин «КIанте» цIе йолу стихотворени муьлххачу а дас шен кIанте дан мегар долу весет санна ю тахана а, иштта хир ю иза кхана а:\nIаьрбин дахаран некъ хилла масал эца, весет санна тIелаца а хьакъ болуш. Цундела ву иза Поэт аьлла цIе яьккхича, дуьххьара дагабогIучийн могIарехь хьалха лаьтташ.


Шереметьевохь кема дагаран бахьанаш къастийна эксперташа\nМоскварчу Шереметьево аэропортехь кху беттан 5-чохь даьгначу Аэрофлотан "Сухой Суперджет 100" (SSJ I00) кемана ткъес кхетаро проблеме хьал кхоьллина, амма кхераме ситуаци ца хIоттийна. "Коммерсанто" яздо, 41 стаг а леш, хилла бохам толлучаьрца герга йолчу хьостан хаамна тIе а тевжина.\nЭкспертийн зерашца, кхераме хьал летчикаша шаьш дина хила тарло: кема лаьтта досочу заманчохь цара моторан болх баран раж чIагIйина хилла, цхьана хеннахь кеман мара а охьабахийтина хилла цара. Кема тIехаочу асанара кема дIаиккхинчул тIаьхьа а, иза охьахао гIертар гIалат лерина эксперташа. Оцу хьелашкахь инструкцино хьехарехь, цIеххьана айдан дезара кема боху талламбинчара. Газетаца къамел динчо бахарехь, хIинца талламчашна дисинарг ду: шина пилотах муьлхачун бехк бу къастор.\nКеманах ткъес кхеттачул тIаьхьа, генераторш дIа а яйна, аккумуляторан батарейшца болх болийна. Кема лелочу пилотийн долара даьлча а хилла иза (бохаман рожехь) дIадига таро йолуш. Бортан компьютер сецна пилотийн хила тарлу гIалаташ нисдан. Оцу хьолехь экипажо дан дезачух яздина ду "Суперджета 100" кеманах пайдаэцаран жайни тIехь.\nБолх беш генераторш а йоцуш, хIаваэхь кхаза йиш ю кеман "дикка хенахь", аьлча а, герга йолчу аэродроме паргIат кема дIакхачо таро луш, чIагIдо кеманаш арахоьцучара а.\nПилоташа диспетчершца динчу къамелашца, аварин ситуаци хиларх хаамбина, амма пассажирашна кхераме кеман чохь хьал ду аьлла хаийтина дц. Цундела лаьтта охьадоьсинчул тIаьхьа догучу кемана дуьхьал баьхкина цIеяйархой а бацара, дийцина "Коммерсанте".\nКху беттан 5-чохь Москварчу Шереметьево аэропортехь даьгна Мурманске доьду пассажирийн "Сухой Суперджет" кема. Цу чохь велла 41 пассажир а, экипажан 1 декъахо а. КIелхьарваьллачу 37 стагах цхьа дакъа дарбан хIусамашкахь ду.


Инфоурок › География ›Рабочие программы›РАБОЧАЯ ПРОГРАММА по учебному предмету Чеченский язык 10-11 классы\nРоссийски Федерацин дешаран а, 1илманан а Министерстван омрица резахилла 31 декабрехь 2015ш. № 1578 «Федеральни пачхьалкхан дешаран стандарт коьрта юкъара дешар юкъадалор, хийцамаш бар т1еч1аг1дина , 1илманан министерство 17 май 2012 ш. № 413»\n10-11-чу классашна нохчийн маттана лерина долу х1ара документ кхоьллина юкъара дешаран а, коьрта юкъара дешаран а пачхьалкхан программин буха т1ехь. Программо предметан чулацам схьа а боьллу, бовза а бовзуьйту, билгалбоккху. Белхан программо, нохчийн мотт 1аморан 1алашонца цхьаьна а дог1уш, дешархой кхиоран, кхеторан, 1аморан а юкъара некъаш довзуьйту.\nМеттан цхьанатайпанарчу а, цхьанатайпанар доцчу а, терачу а, вовшех дозуш долчу а бакъдолчаьрца дустар далоран кепаш мотт хьехаран балха т1ехь пайде а, дика сурт х1оттош а, берашна к1орггера хаарш луш а, мехала а ю. Ч1oгIa мехала ду оьрсийн меттан бакъдолчаьрца ненан меттан бакъдерш дустаран кепах пайдаэцар.\n10-чу классехь нохчийн мотт к1иранах 2 сохьтехь хьеха лерина ю программа.\n11-чу классехь нохчийн мотт к1иранах 1 сохьтехь хьеха лерина ю программа.\nДжамалханов З.Д., Чинхоева Т.Н. «Нохчийн мотт» 10-11-чуй классашна 1амат. Грозный 2002\n1.Планируемые результаты (Предмет 1аморца доьзна долу жам1аш)\nХьехархо декхарийлахь ву нохчийн меттан хазалла, цуьнан марзо дешархошна йовзийта а, берашкахь ненан матте безам кхио а. Цуьнца цхьаьна хьехархочо кхочушдан деза патриотизман, халкъийн доттаг1аллин ойланехь дешархой кхетош-кхиор. Ишколехь ненан мотт хьехар меттан 1илманан буха т1ехь д1ахьош хила деза.\nЮккъерчу юкъарадешаран хьукматехь нохчийн мотт Iаморан Iалашонаш:\n– нохчийн мотт Нохчийн Республикин пачхьалкхан мотт санна карберзор;\n– хинцалерчу 1илманан керла кхиамаш а, ненан меттан хьехархойн балха техь зеделларг а тидаме эца дезар;\n– вовшашца тIекаре ян а, вовшех кхеташ хила а кийча а болуш, тайп-тайпанчу хьелашкахь литературни норманаш ларъеш, къамелан тайп-тайпанчу кепех пайда эца хаар карадерзор;\n– нохчийн матто кхочушдечу гIуллакхах а, цуьнан дIахIоттамах а, литературни норманех а долу хаарш карадерзор;\n– ненан меттан гоьнца дешархой гиллакх-оьздангалла йолуш кхетош-кхиор а, уьш ойлаян амор а, церан юкъара кхиар лакхадаккхар;\n– ненан меттан литературни къамелан стилистически норманаш тидаме а оьцуш, ненан маттахь хьехар, коьртачу декъана, дозуш долчу къамелах шуьйра пайда оьцуш дIахIоттор;\n– нохчийн матте терго а, шовкъ а, къоман синъоьздангаллин мехалле санна цуьнан тIалам бан безаран кхетам а, кхечу къаьмнийн векалшца къинхетаме а, машаре а хила везар кхиор;\n– Россин пачхьалкхан гражданин ша хиларан кхетам дешархочуьнга кхачор.\n11-г1а класс чекхъяьккхинчарна хаа дезарг\nНохчийн мотт 1амийначу дешархочуьнгахь хила деза х аарш:\n– тайп-тайпана юкъараллин хьелаш тидаме а оьцуш, къамелдарехь а, дийцаре даршкахь, дискуссешкахь дакъа лаца а, барта а, йозанан а аларш кхолла а хаар;\n– шенна хаарш лаха а, карадерзо а хаар;\n– тайп-тайпанчу хаамийн хьостанашца, интернетан гIирсашца а цхьаьна, болх бан а, справочни литературех а пайда эца хаар;\n– билгалйинчу темина коьчал схьахаржа а, иза цхьана къепе ерзо а хаар; таллам бан а, цхьаъ вукхуьнца юста а, схьагайта а, жамIаш дан а, юкъара маьIна даккха а, шена хетарг тIечIагIдеш, делил дало а хаар;\n– оьрсийн мотт Iаморехь нохчийн маттах пайда эца хаар;\n– ша дечу къамелан терго яран хаарш карадерзор;\n– меттан башхаллех пайда эца хааар ( нохчийн меттан, оьрсийн меттан, кхечу пачхьалкхийн меттанийн, литературин урокашкахь).\nЮккъера юкъарадешаран ишкол чекхъяьккхинчу дешархочо нохчийн маттехула карадерзо деза предметни жамIаш:\n– базови кхетамаш караберзор: мотт а, къамел а, барта а, йозанан а къамел, диалог, монолог, къамел даран хьелаш, литературни меттан норманаш, текст, меттан система: фонетика, орфоэпи, лексика, фразеологи, дешан хIоттам, дошкхоллар, морфологи, синтаксис, орфографи, пунктуаци;\n– нохчийн меттан коьрта меженаш а, церан билгалонаш а евзаш хилар, дешан, дешнийн цхьаьнакхетарийн, предложенийн тайп-тайпана таллам бан хаар;\n– юкъаметтигаш а, хьелаш а тидаме а оьцуш, шен къамелехь нийса меттан дакъойх пайда эцар;\n– нохчийн меттан фонетически, лексически системийн, грамматически дIахIоттаман коьрта башхаллаш евзаш хилар;\n– нохчийн литературни меттан норманаш а, къамелан оьздангалла а евзаш хилар а, барта а, йозанан а аларех шен къамелехь пайда эца хаар;\n– тайп-тайпанчу лингвистически а, ткъа иштта шинаметтан а словарех пайда эца хаар;\n– тайп-тайпанчу жанрийн, хотIийн (стилан) тексташ юкъарчу чулацамах кхеташ еша хаар: исбаьхьаллин (стихаш, эшарш, дийцарш, романийн, повестийн дакъош), дешаран-Iилманан (1аматаш, хрестоматеш тIера тексташ), Iилманан-гIараевлла (шуьйра девзаш долчу журналаш тIера статьяш), публицистически (хроника, информационни хаам, комментари), гIуллакхан (анкеташ, тоьшаллаш и дI. кх. а);\n– лергана хазарехь юккъерчу барамехь (хьехархочун, телевиденин, радион дикторан къамел) бовзуьйтучу хаамах кхетар;\n– юкъаметтигаш дIакхехьаран тайп-тайпана хьелаш тидаме а оьцуш, массо кепара жанрийн, хотIийн (стилан) тексташ кхоллар; къамел долоран юьхь шегахь а йолуш, Iер-дахаран, дешаран, социокультурни теманашна гIиллакхехь диалогаш дIаяхьа хаар;\n– хаамийн хьостанах санна пайда эцарца текстаца болх бан а, текстан массо кепара анализ ян а, текстан хаамийн коьрта кепаш плане, тезисе, конспекте а юхакечъян хаар;\n– текстан дакъош нохчийн маттера оьрсийн матте гочдар.\n10 класс 70 сахьт\nМотт, цуьнан коьрта билгалонаш, маь1на. Нохчийн мотт, цуьнан маь1на, исбаьхьалла (4 сахьт).\nЛексикологи (16 сахьт)\nНохчийн меттан дешнийн хазна. Омонимаш, синонимаш, антонимаш.Архаизмаш, историзмаш, неологизмаш. Нохчийн меттан а, т1еэцна а дешнаш. Литературни меттан лексикан тайпанаш. Литературни мотт а, диалекташ а.\nНохчийн меттан дошамаш\nФонетиках хаамаш (8 сахьт)\nНохчийн алфавит. Мукъа а, мукъаза а аьзнаш. Мукъачу аьзнийн тайпанаш.\nМукъа а, мукъаза а аьзнаш. Доца шеконан мукъа аьзнаш (а, у, и). Ч1ог1а а, к1еда а, деха, доца, балдийн, балдийн доцу мукъа аьзнаш. Дешдакъа\nМорфологи а, орфографи а (8 сахьт)\nНохчийн орфографих лаьцна хаамаш. Доккха элп яздаран бакъонаш. Дош сехьадаккхаран бакъонаш. Дешан латтам. Схьадевлла, схьадовлаза дешнаш\nКъамелан дакъош (26 сахьт)\nЦ1ердешнийн легарш, церан нийсаяздар.\nАйдардешнаш, церан тайпанаш, нийсаяздар\nТалламан болх (4 сахьт)\nКхоллараллин белхаш (4 сахьт)\n11 класс (35 сахьт)\nСинтаксис, пунктуаци (10сахьт)\nI. Дийцаран, хаттаран, айдаран, т1едожоран предложенеш .\nПредложенехь дешнийн синтаксически уьйр а, цуьнан тайпанаш а.\nПодлежащиний, сказуеминий юккъехь тире.\nЦхьалхечу предложенин кепаш къесто хаар: юьхьан а, билгала-юьхьан а, билгала-юьхьан а, юкъара-юьхьан а, юьхьаза а, юьззина а, юьззина йоцу а предложенеш\nПредложенин цхьанатайпанара меженаш, церан нийсазъяр. Цхьанатайпанара а, цхьанатайпанара боцу а къастамаш .\nПредложенин шакъаьстина меженаш. Причастин, деепричастин карчамаш, церан нийсаязбар. Шакъаьстина юххедиллар, цуьнан нийсаяздар.\nЛаттаман дурс, цуьнан нийсаяздар. Юкьадало дешнаш, предложенеш, т1едерзар, айдардешнаш, церан нийсаяздар. Дешнаш-предложенеш х1аъ, х1ан-х1а .\nII.\tЙозанехь цхьалхечу предложених нийса пайдаэца хаар.\nЧолхе предложени (7сахьт)\nЧолхе - цхьаьнакхетта предложени а, цуьнгахь хуттургаш а, сацаран хьаьркаш а.\nЧолхе-карарчу предложенех кхетам балар. Чолхе-карарчу предложенехь карара хуттургаш а, хуттурган дешнаш а.\nТ1етуху предложенийн грамматически билгалонаш.\nТ1етуху предложени, цуьнан карчамаш. Т1етуху предложени а, т1етухучу предложенин карчам, кепаш, схемаш.\nИйна чолхе предложенеш а, къамелан мур а .\nХуттургаш йоцу чолхе предложенеш (3 сахьт)\nХуттургаш йоцчу чолхечу предложенешкахь ц1оьмалг, ц1оьмалгаца т1адам, шит1адам, тире.\nМа-дарра а, лач а къамел (5сахьт)\nМа-дарра а, лач а къамел довзийтар. Ма-даррачу кьамелехь сацаран хьаьркаш х1иттор. Ма-дарра къамел лач къамеле дерзоран некъаш а, бакьонаш а. Цитаташкахь сацаран хьаьркаш х1иттор.\nНохчийн меттан суртх1отторан г1ирсаш а, исбаьхьаллин башхаллаш а.\nЙозанехь сацаран хьаьркаш х1итторан бакъонаш: т1адам, хаттаран хьаьрк, айдаран хьаьрк, дукхат1адамаш, ц1оьмалг, ц1оьмалгаца т1адам, шит1адам, тире, къовларш, маь1алгаш .\nКхоллараллин белхаш (3 сахьт)\nМорфологи а, орфографи а\nСинтаксис, пунктуаци, цхьалхе предложени\nХуттургаш йоцу чолхе предложенеш\nВсего просмотров: 77783\n643 0 25.01