Баланаш тIаьхьара ца бовлу Банжаевна\nБнжаевн керла бала\nАвстрехь нохчийн доьзална депортаци ечу хенахь полицино шога болх барна гонахь IалагIож иккхина. Маршо Радионо бинчу талламца, оршот Iуьйранна бархI стагах – дех-ненах, ялх берах- лаьтташ болу доьзал, Дублин-3 цIе йолчу бартаца догIуш ма-хиллара, Полше дIахьажорхьамма лаца церан хIусаме баьхкинера мухIажирийн хьукматан белхахой шайца масех полисхо а волуш.\nАмма могIарера депортаци яран операци тийсадаларшка яьллера. Масех де хьалха Венерчу полицин векалша Маршо Радиоца хиллачу къамелехь чIагIдарца, цу доьзалан 58 шо долу ненан да полисхошна лата чу гIоьртинера.\n„И стаг цхьа Iедалхо охьавожон гIоьртира, тасадаларехь Iедалхо вай лаза а веш“, - иштта дийцира полицин векало хилларг. Цул сов, цу мIаьргонна депортацина кечбинчу доьзалан петаре кхача гIоьртинера, Iедалхоша чIагIдарехь, ша цу доьзалан доттагIа а ю, журналист а ю бохуш чIагIдеш йолу цхьа зуда.\nПолисхоша ша чу ца йитича иза девне яллера, цхьана зудчун-Iедалхочунна когах цергаш йохка а гIоьртинера иза. Цу шинна дуьхьал бехкталламан гIуллакх схьадиллина Iедалан векалшна шайн декхарш кхочуш дан новкъарло яр бахьана долуш, ткъа депортацин ян сацам бина болу доьзал цу дийнахь Полше дIахьажийна. Иштта ю хиллачун хьокъехь полицин верси.\nМаршо Радионо къастийна ма-хиллара, Iедалхоша буьйцург вевзаш волчу нохчийн адамийн бакъонашларъярхочун Банжаев Вахин йоьIан доьзал бу. Ткъа полицина дуьхьало йина бохуш дуьйцуш дерг ша Банжаев Вахий, цуьнан хIусамнана, Wiener Zeitung газетан корреспондент Шольц Инесий ду.\nХIара шо долалуш букъана операци йина волу Ваха заьIапхочун гIудалкхаца бен дIасалелалуш а воцуш, цомгуш ву, цундела цуьнан цхьана а кепара ницкъ хир бацара Iедалхойх лата.\nМелхо а, адамийн бакъонашларъярхочо дийцарехь, цунна а, цуьнан йоIан берашна а, хIусамнанна а дуьхьал шога ницкъ бинарш полисхой шаьш бара.\nДуьйцу Банжаев Вахас.\nБанжаев Ваха: „Кхечу нахана тIехь Iедалхоша харцонаш лелайойла хууш вара со, сайца ца нисделлехь а. И доьзал Дублин-3 сацамца Полше дIабига безаш бара, амма цу сацамна юккъехь дуккхаъ юкъардахарш ду. Тхо апелляци а йина, Iедалан сацаме хьоьжуш дара, амма аш депортаци ян еза бахахь шуна дуьхьал даккха хIума дац тхан, со шуна ма гарра инвалид ву, элира ас.\nВуно шога бара уьш. Цу берех цхьа йоI заьIап ю, хьала гIатталуш яц иза шен ницкъаца. Полисхо цунна тIечевхира, хьо хIунда Iа, хьалагIатта, кечло, аьлла. Цу йоIа ша шен нанас хIинца кечйийр ю элира. ТIаккха полисхо цунна тIе а яхана, иза хьалхагIатто гIоьртира, ткъа йоIана иза шена гIодан тIееана моьттура.\nПолисхочо иза дIахецна охьайожийра. ТIаккха ас цуьнга элира, собарде жимма, заьIап ма ю иза, аш хIун лелдо, аьлла. ТIаккха уьш суна тIебирзира. Сан гIудалкх харцийра цара, охьа а вожош. Суна букъ тIе гола а гIортийра, операци йиначу метте.\nДукха чIогIа лазийна сан дог гIелделла хиллера, со меттавеача, суна тIехь хьийзаш лоьраш бара. Ткъа сан йоIан доьзал цара дIабигнера. ХIинца суна а, Инессина а дуьхьал бехктакхаман гIуллакх схьадиллина. Кхел ю тхан хила езаш“.\nЦу тIехь Банжаевна а, цуьнан доьзална а гонахьара IалагIож дIа ца йирзина. И дов иккхинчу дийнахь полицино хилларг дийцарх тешначу Wiener Zeitung газетан куьйгалло балхара дIаяьккхинера дуккхачу шарахь шайца болх беш хилла йолу шайн корреспондент Шольц Инес.\nАмма журналистано шен бакъдерг Австрерчу адамийн бакъонашларъярхошка а, прессин маршо ларъяран цхьаьнакхетараллашка а довзийтира леринчу хаамехь. Цо дийцарехь, цо ша йогIуш лаьтташехь ша доьзалан дакъа хилар а, журналист хилар а хаийтинера Iедалхошка.\nАмма тIаккха а цара иза петар чу ца йитинера. Цул сов, схьайиллинчу неIарехула цу петарехь доллург гина чоьхьаяла ша гIоьртича, полисхоша ша тIекхетта лаьтта охьайиллира бохуш яздо журналисто.\nОхьайоьжначу шен корта неIаран сагIи юккъехь нисбелча цхьа зуда-полисхо шен корта когаца дIатоьттуш яра, неI дIакъовлархьамма, тIаккха ша цуьнан когах тасаелира.\nПолисхочуьнга шега ког дIахеца, тIаккха ша хьо чу йоуьйтура ю аьлча ша оцу сохьта дIахийцира, амма Iедалхочо ша ког дIахоьццушехь неI дIакъевлина ша арахь йитира. Иштта ду журналистан дийцар.\nИ дIахьедар зорбане даьккхинчу Австрера Asylim Not адамийн бакъонаш ларъяран цхьаьнакхетараллан куьйгалхочо Геннер Михаила, Банжаев Ваха а, цуьнан хIусамнана а шена дика девзаш волчу, кхайкхам бира Wiener Zeitung газете шаьш балхара дIаяьккхина журналист юха балха дIа а хIоттае, иза шайна къинтIера а яккха, ткъа Венерчу полицин урхалле шайн белхахоша мухIажиршна шога хиларна бехкенарш жоьпалле а озабе, аьлла.\nАла догIу, хаамийн гIирсашкахь хилларг гIар а даьлла, полицин лелам а, газетан редакцин сихаллехь бина сацам а емал бинчул тIаьхьа, Wiener Zeitung газетан куьйгалло хаам арахецна, шаьш Шольц Инес балхара дIа ца яьккхина, таллам дIаберззалц балхах мукъайитина аьлла.


Iамеркан 50 эскархо лазийна хилла гIажаройн ракеташа\nКху беттан 8-чохь Иракъерчу Iамеркан базашна тоьхначу тохаршкахь чевнаш йина 50 гергга эскархочунна. Пентагонехь дIахьедарца, буьйцурш бу коьртеш лазийнарш. Урхаллехь билгалдаккхарца, 30 сов тIемало шайн декхарш кхочушдан юхавеана дарбан цIийнера.\nДуьххьара дIакхайкхийначу терахьел а лакхара ду хIинца бечу хаамашкахь керла дийцадаьхнарш. NBC News хьостано бахарехь, хьена а, туьтана а йина чов цхьа наггахь тIахьо бен гучуйолуш яц.\nIамеркан президентан пурбанца инарла Сулеймани Касем верна дуьхьал ракеташ тоьхнера ГIажарийчоьно Iамеркан базашна тIе. Юьхьанца Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа цхьа а вийна а, лазийна а вац аьлла, дIакхайкхийра, гIажароша иттех ву бохушшехь. ТIаьхьо Пентагоно тIечIагIдира, 11 Iамеркахо лазийна аьлла, юха а 34-х ву элира чевнашца.\nThe Washington Post хьостан мнформацица, цхьа де хьалха хууш хиллера КIайчу цIенна ГIажарийчоь Iамеркан тIемалойн объекташна тохарш дан дагахь юй. Вашингтоно бункершчохь ловчкъий Iе аьлла, тIедиллинера эскаршна.


ТховкIело еха Германи веанчу Нохчийчуьрчу вахархочо ша гIо дийр ду аьлла нохчийн парламентан спикерна Даудов Мохьмадна блогер Абдурахманов Тумсо схьалохуш. Ша блогеро бина и хаам еаридийнахь, яздо "Кавказский узел" агенталло.\nМаршо Радионо ма-яздарра, кху беттан 9-чохь спикерна а, блогерна а юкъахь хиллачу ойлайн-дискуссехь, Даудовс чIир кхайкхийра Абдурахмановна, цо Кадыров Ахьмад аьшнашварна. Ткъа Инстаграмехь Даудов Мохьмада дIахьочу эфирехь Германехь вехачу цхьана мухIажиро ша гIо дийр ду аьлла парламентан спикерна блогерна бекхам барехь. "Со "цецваккха" ша Польше вогIур ву аьлла цо", - яздина Абдурахмановс.\nЕаридийнахь шен YouTube-каналехь блогеро комментари йина, Бременехь бехачу нохчашка вистхуьлуш, шена кхерамаш тийсаран хьокъехь. "Оцу накъостца цхьана гIаличохь дехаш ду шу. Иштачу нахана тIехь терго латто еза аш. Шуна хаа деза, цаьргахь доллург", - аьлла Тумсос.\nИшта блогеро билгалдаьккхина, Германин Iедалша хьалххе тидам бан безаш бара, шена кхерамаш туьйсург санначу нехан аьлла. Нохчийчохь шена кхераме ду ваха аьлла, тховкIело йоьхуш ву иза, ткъа хIинца Даудовна тIехIотта кийча ву иза боху Абдурхамановс.\nЦкъачунна блогеран дIахьедар тергамза дуьту Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада.


Путинах кхарда бахьана делла Кадыровс\nОьрсийчоьнан президент цавезачара а язйина байташ, Нохчийчоьнан куьйгалхочун лаамна жоп луш\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ша керла iPhone Х ло президентна Путинна тоьлла байт язйинчунна аларо ир-кара хIиттийра нах социалан машанашкахь. Оьрсийчуьра бахархой хилла а ца Iара царалахь.\nБакъду, ца лиинехь а, лиинехь а, Кадыровс оцу шен кхайкхамца цхьаболучарна президентах дастаме мел дерг яздан бахьана а делира. Хастамаш бан кхоьллинчу #НашПрезидентПутин хештеган метта, #НашУзурпаторПутлер аьлла, шайн аьлтернативан хештег йиллира цара. Боьха, цIена ца къестош язъечу байташкахь рифма ларъян а гIерташ.\nУггаре дукха ю ала тарло иштачу байташлахь Нохчийчуьрчу тIамехь Путинна кхаьчна меттиг цунна дIалурш. Диц ца до авторша Оьрсийчоьнан президент КГБ-н могIаршкара схьаваьлла хилар а. (Маршо Радионо цIечу басарца дIадайина гайта шен йиш йоьцу боьха хабарш).\n«Вайн президент Путин Айкханча вара, нахана хьалхара церан тIоьрмиг а лелийра, Зезагаш духкуш а лийлира, Президент хIоьттича … хIаъ, нохчийн а байира».\nМассарел хьалха Кадыровн кхайкхам юьхьараэцнарш нохчий бара. ICHARKHO media хьостано арахийцира Путинах шегара видео-«байт». Чугулйира Нохчийчохь Хьалхара тIом боьдуш наха президентна неIалташ а хьийсош, мел баьхнарг: «массарел воккха террорист», «нохчийн къам дакъаза даьккхина» йолу «чагIалкх»… .\n«Язъе байт, хи санна, вайн махкахь Iенийначу цIийх лаций. Кхел, таллам, низам доцуш, акхароша санна, къиза эзарнаш-эзарнаш бераш, зударий, къаной хIаллакбарх. Байташ язъе, вайнах, иттаннаш шерашкахь, шайн бераш мичахь ду а ца хууш, боьлхучу нанойх лаций», - яздина оцу инстаграмерчу видеон комментарешкахь suleimanova.amin цIе лелочо.\nКхечо яздо, «ирс ду 1990-чу шерашкахь эгначу вайн вежарийн, йижарийн тахана цхьаболчу церан вежарша-йижарша, телефон бахьанехь, шайн дай, йижарий хьийзийначу кафиршна байташ йохуш ца гуш».\nУкраинера, Шемара тIемаш а бетта Путинна тIех.\nЦхьаболучара яздо, иза шайн президент вац бохуш а.\nИнгалсан мотт буьйцу машанийн декъашхой цецбуьйлу, Путин хастийча стенна луш ю Кремло шен мостагI лоручу Iамеркахь йина смартфон, бохуш.\nIаьрбийн мехкашкара а бу байтийн къовсаман балакхаьчнарш.\n«Ас илли кхоьллина «Путин Владимир, хIай …. (эвхьаза лелачу зудчун) воI (Маршо Радионо хийцина дош)! Суна а мегий къовсамехь дакъалаца..?», - хоьтту MOUEZ цIе лолочо.\nМАРШО РАДИОН тIетохар. ХIара артикл зорбане яьллачул тIаьхьа гучудаьлла, толамхо ю аьлла, телефон яла кхачийначу Ирбахиева Хедас шен ю бохуш ешна байт интернетера схьаэцна хиллийла а, йинарг плагиат юйла а. 2014 шарахь яздина дешнаш а, цуьнан автор а гойту хьостано.


О возвращении в 1957 г. в Беной-Ведено (на чеченском). Джалвади Малаев. - Истории и судьбы <!--if()-->- <!--endif--> - Каталог файлов - Депортация 1944 года\n« .... яцара дай баьхна юрт гIиргIазой махкахь бераллехь тхуна йийцина куц-кеп долуш! Цкъа а адамо куьг ца Iоьттича санна, тиша, хьахарш эгна, ах вовшахдаьхна цIенош, стоьмаш хиллачохь юьхгаш (иза болх хьуьнах дечиг ца даккха беш хилла), ког билла меттиг йоцуш кхош, массо цIа чохь, даьлла вай санна, къийзоргаш, тамашина нIаьний, боьха даккхий мозий… ХIан-хIа, кхузахь Iийнарш адамаш дарий те, я оцу воккхачу 1еламстага стага бийцина дуьненахь неIалт хилла Делан мостагIий барате? Наноша пенарш тIера хьахарш эгош, юха сихонца поппарш хьаьхира, хьожа-мода, къийзоргаш дIаяха гIерташ, амма цхьана-шина шаре дIабахара и «тIом». Ткъа тхо, бераш, доьлхура, ца оьшу хIара яхкаелла Кавказ, бохуш. Сихха деара шийла Iа.\nIедало цIа догIа, етт-эса эца ссуданаш луш, цхьа таро-м йира, амма оьшург дукха хиларна, цунах башха хIума новкъа ца долура. Ссуданех къаьсттина ала лаьа. ЦIавогIуш волчу нохчочунна, шен цIа соьлечунгара схьаэца, ссуда яздора, ахча колхозехула соьлечунга лора (и болх сихонца дIакхехьа колхозаш ехкира, районехь дуьххьарлера колхоз Беной-Веданахь йиллира, Х. Нурадиловн цIарах), нохчо схьакхачаза воллушехь. «Бусулба вашас» ахча схьа а оьце, схьайоккхура некъ-кор, тхов тIера гераг, коьчалш, утарма, гIораш, юьйцина керт дIаяьхьна меттигаш а яра. Ирча хьал дара юьртахь. Сибрех шайн хIусамаш, сал-пал йорах дIаелла цIа бирзинчу нахехь ахча дацара. Цу тIе суьлаша мехаш шозза-кхузза хьаладаьхнера, ткъа эца даьхни цаьргахь бен дацара. Гуттар «дикачара», хIуьттареннна, цIе деши делча а, уьстагI, газа, бежна, докъар ца духкура...\nЦу заманчохь, кертахь етт боцчу доьзална, мацалла неIарехь яра. Иштта таронаш еш, адамана жимма чу са догIуш дара. ЦIа дугIуш, белхи вовшахкхете, жимма аьтту хуьлура нехан. Колхозехь бара болх, амма цигахь къинхьегаман деношна луш долу ялта доьзал батте баккха а ца тоьара. Цухенахьлерачу кхетамца, уггаре дикачу хьолехь бара юьртара хьехархой (церан беттан алапа 40-80 сом дара), пенсионераш, инвалидаш (цара оьцура I2-I00 сом). Къайлах-къулах кегийра нах кхечу махкашка балха оьхура – хIирийн, гIебартой-балкхарийн махка шахтанашка; оьрсийн мехкашка совхозашка гIишлош ян. Иза магош дацара – шабашник ву олий, Iедало хьийзавора. ТIаьхьо бIаьста-гурахь аренашка кемсаш тIехь болх бан оьхура. Гуьржийн махкахь бIарийн тIамарш мехе евлча, дика аьтту хилира нехан - хIоранан кертахь бIараш хиларна. Делахь а оцу бIарийн цхьа дакъа колхозана луш дара, леррина кехат ца хилча, б1арийн т1амарш Гуьржи махка яхьа йиш яцара, колхозана дIаделчи бен, докъар даккха йиш яцара. Кертахь кхобучу бежанна, дуьйчу кханна тоьхна барам бара. Масала, инвалида, пенсионера, хьехархочун бакъо яцара I5 сотел сов беш хила, жима-доккха кхааннал сов бежана хила, ткъа колхозан декъашхойн и барам к1еззиг лакхара бара. Суна шера дагадогIу: талламхоша тхан беш юьстина, сов яьлла 5 сотина т1оьхула тракторца нох текхош, ткъа цу тIехь яра хьаса баьккхина хьаьжкIаш (дерриг рицкъа хIетахь хьаьжкIаца дара). Билгал даккха деза цхьа х1ума: хьехархошна, инвалидашна баттахь хIора син цIарах 9 кила дама, я ахьар духкура. Иза доккха хIума хетара (хIинца-м кегирхойн белар эккхар ду), дукха хьолахь и Бенара (I0 чакх.), йа Энгана дукъара (I7 чакх.), машенна дуьхьал вахана, вирана тIехь, я стерчийн салазехь дадезаш нислора – хIуьттаренна санна цу дийнахь догIа, я ло хуьлура, ткъа юьрта некъ бацара. Зама хала яра аьлла ца Iаш, юьртахойн барт бара, вовшашца яхь яра, дика-вон цхьаьна луьстара. Дера, весаш, дар-дацар, наггахь кегийраша буй-тIара дар а ма нислора нахана юкъахь. Массо адаман а кхачамбацар ду и, хIун дер ду тIаккха. Делахь а и тайпа хьал хIоьттича, нехан иман, хьекъал, собар ма тоьара дов сихха дIадерзо, доьзалшна юкъахь барт бан а. Адамашна парг1ато хила йолаелира Хрущев д1аваьккхина, Брежнев Советин пачхьалкхан коьрте веъча...


Боксёр Козаев: Со хIинца Куршлойн-Эвлахь вехаш ву\nТовбеца-бутт 29, 2017\nКозаев Асланбек (аьттоагIор)\nБоксехула IBO версийца дуьнена чемпион, хIирийн къомах волу Козаев Асланбек, Нохчийчура «Ахмат» цIе йолчу клубан юкъавахана. Оцу хаамо, Нохчийчохь дукха нах цец ца баьхна, хIунда аьлча кхузахь кечамаш а беш, кхузахь лата лууш а дукха спортхой бу.\nХьалхара бахьан ду толам баьккхинчу спортхошна цхьа а хIума Iедалша кхоош ца хилар. Цундела веара кхуза футболан тренер Гуллит Руд а, боксхо Чагаев Руслан а, кхиберш а. Боксехула чемпион волчу Козаев Асланбека шен бахьанаш а дийцира ша Нохчийчу варан.\nКозаев:«Ас дукха хенахь дуьйна сатийсинера, «Ахмат» клубехь а волуш, боксехула лата. Со хIинца Куршлойн-Эвлахь вехаш ву. Дика спортзал а, мел оьшу хьелаш а ду цигахь. Ткъа вуьшта-м суна «Ахмат» клубе ваха дагадале, сан лаам бара Нохчийчу а воьдуш Iамораш дан. ТIаккха суна гира цигахь спортхошна мел чIогIа гIо деш ду: хам а бо спортхойн, дика совгIаташ а ло, хьелаш а диканаш латтадо».\nКозаев нохчийн клубан цIарах леташ хир ву аьлча, дукхачарна хазахеттехь а, Козаев Асланбек схьаваьллачу ХIирийн махкахь дукхаяу наха къобал ца бина цуьнан и сацам. Спортах ца кхетачара емал до ша динарг, ткъа кхетарш шена тIетайна боху Козаевс.\nКозаев: «Оха кхузахь барт а бина контрактан кIел ас куьг таIийча, ХIирийн махкахь, спортах кхетачу дукхачу наха со декъалвира. Уьш кхетара сох. Ткъа спортах кхеташ боцурш суна лен буьйлабелира, со кхечу клубе вахана, кхечу махка дIавахана бохуш.\nСоьга Эдилов Валида а аьлла ас сой дика гайтахь дерриг кхин дика хир ду аьлла. ХIинца сох доьзна ду-кх дерриг. Дала мукъалахь ша дерриг дика хир ду».\nАла догIу, спортхо Козаев Асланбек бусулба дин тIеэцна ву. Итт шо ду. ХIирийн махкахь чIогIа ду хIинца а шира Iадаташ, шаьш керста боллушехь. ХIетте а, шен гоно: гергарчара а, доттагIаша а тIеийцира ша бусулба дине валар, аьлла дуьйцуш вара «Ахмат» клубе дехьаваьлла боксёр Козаев Асланбек.\nКозаев: «Ас бусулба дин тIеэцча дукха нах Iадийнера. ХIирийн махкаь бусулбаниш беха яьрташ ю Чикола а, Лескен а. Церан дай а хилла бусулба. Амма хIинца дуккха а меттигашкахь бусулба дин тIеоьцуш ду. Ас бусулба дина тIеэцначу хенахь Рузбан дан маьждиг ах а ца дузура. Ткъа хIинца-м шолгIачу гIат тIехь а меттигаш цатоьу.\nАс бусулба дин тIеэцча дукха нах цецбевлера. Амма сан гоно а, сан дас-нанас а тIеийцира иза. Халахеттера, амма тIе-м ийцира. Сан ден-нанна со дукха веза. Со бусалба ву аьлла со дIа ца теттира цара.\nКъилбаседа Кавказехь къаьсттина кхаа махкахь ( Дагестанехь а, Нохчийчохь а, ХIирийчохь а) чIогIа яьржина ю охьатохарах латаран спорт. ХIора махкара дуьненан а , Олимпан а чемпионаш а бевлла. Ткъа бокс юьстах лаьтташ яра билгалдоккху Козаев Асланбека.\nКозаев: «Церан (латархойн) шортта меттигаш ю царна Iама. Яьккхий комплексаш а ю. Ткъа боксхойн цхьаъ-шиъ бен меттиг а яц. Цхьаъ керла хьалайина ю сан уллерчу доттагIчо шен чоьтах. Ткъа вуьйш меттигаш тиша ю, лийча меттиг яц. Бакъдерг дийцича, чемпион хила луучуьн тоьлла хьелаш оьшуш дац. Делахь а уьш дика хилча атта хуьлу чемпион хIотта».\nТIебогIучу баттахь «Ахмат» клубан цIарах Саратовхь Намибера спортхочуьнца Ушон Бетуэльца латавезара ву Козаев Асланбек.\nБибулатов тоьлла UFC-ерчу хьалхарчу латарехь\nКикбокс кестта: Самедов Забит - Синестр Фред\nМассарна ца тов оьрсийн спортхой Олимпан ловзаршка бохуьйтуш


Хьалхара жӀарахойн тӀелатар — Википеди\nХьалхара жӀарахойн тӀелатар\nХьа́лхара жӀа́рахойн тӀелата́р кечдира 1096 шарахь руман папин Урбан II-гӀачун сацамца, византийн императора Алексей I-чо дехар динчул тӀаьхьа, Ӏалашо малхбален керстачарна Анатоли (Жима Ази) сельджукех ларъеш гӀодар йолуш. ТӀелатаран Ӏалашо хилира сийлахь гӀала Иерусалим а, Сийлахь латта а бусалбачарех мукъа даккхар. Юьхьанца руман папин кхайкхам хьажийна бара беккъа французийн рыцаршка, амма тӀаьхьа цунах хилира яккхий масштабийн тӀеман кампани, ткъа и ойланаш дӀалецира Малхбузен Европин ерриг керста пачхьалкхаша. Массо а къаьмнийн феодалаш а, миска нах а латта тӀехула а, хӀорд чухула а Малхбалехьа гӀоьртира, новкъахь туркойн-сельджукийн Ӏедалах мукъа даьккхина Жима Азин малхбуза дакъа а, Византийн бусалбачарех болу кхерам дӀа а баьккхина, 1099 шеран июлехь схьаяьккхира Иерусалим. Хьалхара жӀарахойн тӀелатар долуш кхоьллира Иерусалиман паччахьалла, кхин жӀарахойн пачхьалкхаш, уьш цхьаьна тухара Латинан Малхбале цӀаро. ЖӀарахойнтӀелетаран историн ладаме роль ловзийра син-мехаллин рыцарийн орденаш.\nКоьрта конфликт: ЖӀарахойн тӀелетарш\nГергара Малхбале (Анатоли, Левант, Исраил)\nКатоликийн килсан керстачеран сийлаллаш схьаяха иэшаран идеологин сацам (Клермонан гулам, 1095)\nЖӀарахойн толам, цара Триполи, Антиохи, Эдесса яккхар\nБусалбачаьргара схьадаьхначу латташ тӀаьхь жӀарахоша пачхьалкхаш кхоллар: Эдессан графалла, Антиохин олалла, Иерусалиман паччахьалла, ткъа иштта тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа экспанси йина — Триполи графалла (1105)\nЖӀарахой: Сийлахь Руман Импери\nРаймунд IV Тулузан\nРоберт II Фландрийн\nЖӀарахой: 30,000 гӀашлой\nВизанти: 2000 стаг, Ахархой-жӀарахой: 100 эзар сов стаг\nДевнан историн хьалхеНисйе\nЖӀарахойн тӀелатаран цхьа бахьна дара византийн императора Алексей I Комнина Руман папега орца дехар. И орца дехар масех бахьнийца дара. 1071 шарахь императоран Роман IV Диогенан эскар хӀаллак дира туркойн-сельджукийн султана Алп-Арслана Манцикертера тӀамехь. Оцу тӀамо а, цул тӀаьхьа Романа IV Диоген даржера вожаваро а гражданийн тӀом баьккхира Византехь, иза ца сецира 1081 шарахь Ӏарш тӀе Алексей I Комнин кхаччалц. Оцу хенахь туркойн-сельджукийн тхьамданаш аьтто бан кхиира Константинополера девнех, схьалецира анатолийн акъарин доккхаха долу дакъа. Шен урхаллин хьалхарчу шерашкахь Алексей Комнинан гуттаренна а дов латто дийзира шина фронтехь — малхбузера тӀелета Сицилера норманнашна а, малхбузера тӀелета туркой-сельджукашна а дуьхьала. Византийн империн Балканийн мехкаш а иштта половхой тӀелеташ дара.\nОцу хьолехь Алексейс сих-сиха Малхбуза Европера мехах тӀемлой лелабора, византихоша царех франкаш я кельташ олура. Империн бӀаьччоша лакхара мах хадабора европахойн дошлойн тӀеман говзаллин а, мехах болу салтий лелабора тӀелеташ долу дакъош санна. Церан корпус даиман а юза езаш яра. 1093 я 1094 шарахь Алексейс, схьагарехь, Руман папега орца дийхира рогӀера корпус вовшахтохарехь. Тарло, и дехар ЖӀарахойн тӀелатаран бахьана хилир.\nКхин бахьна хила тарло малхбузе кхаьчна Палестинехь къизаллаш ярах эладиташ. Оцу хенахь Гергара Малхбале Сийлахь сельджукийн султанатан (цуо дӀалоцура хӀинцалера Иранан а, Шеман а ладаме дакъа) а, Мисран ФатимгӀеран пачхьалкхан а юкъара фронтан асане нисъелира. Сельджукашкахьа бара коьртаниг бусалбанаш-суннийш, ФатимгӀаьргхьа — коьртаниг бусалбанаш-шиӀиташ. Палестинера а, Шемара а кӀезиг болу керстанаш ларбан цхьа вацара, тӀаккха тӀом болуш церан цхьаболу векалшна талораш дора. Оцуо даьккхина хила тарлора Палестинехь бусалбачара ечу къизаллех эладиташ.\nЦул сов Гергарчу Малхбалехь кхиа доладелира керсталла: оцу махкахь яра дуьххьарлера керстачеран юкъараллаш, лаьттара дукхаха йолу керстачеран еза меттигаш.\nШема а, Палестина а Адженадеинехь (634) а, Ярмукехь (636) а толамца карайоьду царна. Къудс-ГӀала дӀалоцу 638 шарахь. Искандри 643 шарахь, Мисрал тӀаьхьа дукха хан ялале схьайоккху ерриг Къилбаседа Африка. Кипр дӀалаьцна 680 шарахь.\nXI бӀешеран шолгӀачу декъехь (1078 а, 1081 а шерашна юкъахь) Жимачу Азехь гучубовлу туркой, цара туркойн-сельджукийн цхьа могӀа кегийра пачхьалкхаш йохку (Димашкъан, Хьалебан, кхин а).\nИза бахьнехь керстачеран ойла кхоллаелира, шайн хьийзош болу вежарий ларбан беза, дайна латташ а, сийлаллаш а юхаерзо еза аьлла.\nРуман папин кхайкхамаша, Пётр Амьенан а, кхин динан гӀуллакххойн а чураваьлла бен хьехамаша, ца хиллачу кепара адам айира. Францин, Германин, Италин тайп-тайпанчу меттигашкахь кечам беш бара тӀелата. Цул сов, эзарнаш адамаш шеш тобанашка цхьаьнакхетта, оьхура Малхбале.\nI эзар шеран шолгӀа декъехь бусалбачара дехира Къилбаседа Африкин доккхаха долу дакъа, Мисар, Палестина, Шема, Испани, кхин дуккха а мехкаш.\nАмма ЖӀарахой тӀелетаран заманахь бусалба дуьне чуьра декъна дара, тайп-тайпана маьхкийн урхалчашна юкъахь дара гуттаренна а тӀемаш, дин а декъаделира масех некъана а, тобанна а. цунах аьтту баккха сихбелира арахьара мостагӀий, царна юкъахь Малхбузера керстачеран пачхьалкхаш а.\nИштта, Испанера Реконкиста, Норманнаш яьккхина Сицили, норманнаш къилбаседаафрикин бердашна тӀелетар, Пизас Генуя а, Арагонас Мальоркехь, Сардинехь мехкаш дахар, керстачеран урхалчийн тӀемаш бусалбачарна дуьхьала хӀорд тӀехь, гойтура XI бӀешеран малхбузаевропин арахьара политикин агӀо.\nИштта ладаме роль ловзийра руман папин шен Ӏедал шордан лаамо керла пачхьалкхаш а, мехкаш а схьадохуш. ТӀаьхьа иштта нис а делира. Малхбуза европахой дуккха а дешийн талор динехь а, амма дуккха а, оцу хенан, иэшамаш хилира моралан агӀора а, адамашца а, ткъа бусалбачарна шозза сов иэшам хилира, тӀаьхьа царна къоьлла юьйлира.\nХьалхара жӀарахойн тӀелатаран карта.\nХьалхара жӀарахойн тӀелатаран ойлан юьхьиг хуьлу Малхбуза Европехь Хьалхара ЮккъерабӀешераш чекхдаьллачу муьрехь хӀоьттина хьал. Каролингийн импери екъа а екъна, майра мажарш а, викингаш а керсталле балийначул тӀаьхьа, хӀоьттира дикка машар. Амма хьалхарчу масех бӀешарахь Европехь кхоллаелира дийна тӀемлойн класс, церан дозанашкара арахьара кхерам дӀабаьлча, дийзира шайн ницкъ гайта шайна юкъара девнашкахь, ахархойн гӀиттамаш охьатаӀош. ЖӀарахой тӀелатар къобал деш, папас Урбан II-гӀачо аьлла: «Кхузахь декъах ваьлларг а, къениг а, цигахь самукъане а, хьал долуш а хир ву».\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Хьалхара_жӀарахойн_тӀелатар&oldid=6085852»


Магас | Тимури цун командеи… - БезФормата.Ru - Новости\nТимури цун командеи…\nХIанз а дизза ши шу даьннадацар вай республика хьаяь. Доацараш, дезараш дукха дар. Эзараш нах бар фусамех беха лелаш. Паччахьалкхен Iаьдал болх беш дале а, мел эшар кхоачашхинна, хеттача беса сиха тоалуш дацар наьха вахар, Iувжаш яр шин къаман юкъе хиннача къовсама, ехача нохч-гIалгIай республиках йиса човнаш. Цхьаццаболча наха цу юкъегIолла спорт дагаягIацар. ХIаьта а дIахо дIайода ха, къаман хургдола вахар хIанззе хьалде дезаш дар, цу даькъе спорт а яр теркалъе езаш. ГIалгIайчен лаьтта йисаяцар футболах йола цIенхашттара цхьаь цаI клуб. Хиннараш бургац дукха езача, шоай лоIамах вIашагIкхийттача кагийча наьха тоабаш яр. Из кхета а деш, 1994 шера республикан хьалхарча президента Аушев Руслана МагIалбика района администрацена, спортахи туризмахи йолча комитета болхлошта тIадиллар футбола говзанчий клуб хьаяр.\nЦу гIулакха хьалхаваьнна лийннар вар спорткомитета председатела заместитель хинна Мальсагов Дауд. Наьсарен районе цу хана из болх бе таро хулийташ лерттIа стадион яцар, футболисташта баха Iалашъяь фусамаш яцар. Уж бахьанаш хиларах, гIулакх цхьан юкъа сеца лаьттар. Цул тIехьагIа МагIалбика района дас шийна дIатIаийцар из деза дукъ. Iомалуш, шаьрлуш деш дола ловзараш МагIалбика стадиона тIа хургдолаш соцадир. КIезиг-дукха кулг тоха мара ца дезаш, кийча яр ала мегаргда из. Ийцабар тIабувха кхаь тайпара гIирс, эшаш йола бургацаш. ХIаьта а керттера дар, ловзаргбола нах вIашагIтеха хилар, царна хьехамча а хинна дIаоттаргвола саг белгалваккхар. Укхаза дагавийхар массанена Куриев Эрисхана Тимур. Малав из аьнна хатта дезаш дацар, хIана аьлча зIамигача а воккхача а вай къамах хьа мел ваьннача сага вовзаш, везаш вар из.Къаьстта а гIоръяьннаяр цун цIи Шолжа-ГIалий тIарча «Терек» яхача команде ловзача хана. Цун защитник волаш дикка ха яьккхар цо.Цу хана со а Шолжа-ГIалий тIа вахаш вар. Цкъа сайца нийсденна хIама дувца безам ба са Тимураца дувзаденна. Массахана вIаштIехьдалацар футболага хьажа ваха, бакъда «Терека» къаьстта лоархIаме да аьнна хетача ловзарашка хьажа гIортар со. Цхьан дийнахьа Краснодарера «Кубань» яр вайцига хьоашалгIа ена. Тимурацарча безама, цIагIа мел вар футболага хьажа вахар тхо. ХIа аьнна стадиона тIа дIакхоаччаше, дагадийхар газови плита тIа мошача хьажкIех бизза яй латтийталга а, цунна кIалха йоагаш цIи йолга а. Ловзар дIадоладала 10-15 минот ха йисаяр. Яй теркал ца беш битабаларе, цох доккха зулам дала тарлора.Цудухьа, цигара юхавийрза, сихха такси лаьца, цIавахар со. ХIаьтта кхехка йолаенна латта хьажкIаш юстаръяьха, газ дIайоаяь, цу машенаца юхавахар футболага хьажа. Уж 90 минот, дагадалла хIама доацаш, паргIата а ловзарах боккха салоIам хулаш а яьккхар аз цу дийнахьа. Къаьстта дега тоам беш дар из санна долча вIашагIкхетара юкъе дакъа лоацаш, дика ловзаш, гIалгIай къамах вола зIамига саг хилар. Иштта хетар из, духхьал сона хийтта ца Iеш, бIаьш болча гIалгIашта.\nТимур духхьал цхьан «Тереке» лайза Iийнавацар, из хиннавар «Турбина» яхача Набережные Челны оалача гIалан команданна чувоагIаш, тIеххьарча хана вар нохчашкахьарча «Аьрзи» яхача команда тренер. Вешта аьлча, футбола кIоаргенаш яйза, хьехамча санна болх баь, къонача спортсменашта дIадала хIама долаш а из дIадала ховргдолаш а саг вар из. Цудухьа дагавийхар из эггара хьалха, вай къаман керттера футбольни клуб хьае лаьрхIача а из хьаяра декхар шоашта хьалхашка лаьттача а наха. Тренера балха тIа хьийхар Куриев.\nБолх, хеттача тайпара, аттагIчарех бацар. Оалаш ма хиллара, «шаьрача моттиге» хьаде дезаш дар деррига а. Цул совгIа, 1994 шерарча кхоалагIча дивизиона Россе хьалхле яккхара яхьашка дакъа лаца дезаш а бар хIанз а йоацача команда доакъашхой. Сухалбе безаш дар гIулакх. ВIашагIйоллар профессиональни футболистий тоаба яр. Из бахьан долаш укхаза ахча эшар. Дика, гIорваьнна вола спортсмен, ший команда Iо а кхесса, доацача хIаманна тIехьаваьнна воагIарг мичав. ЛерттIа нах вIашагIтохадикка рузкъа эшар. Кхыча сага карахдаргдоацаш дола хIама хьаду Куриевс. ДIаоарцагIваьле, ше лелаяьча «Аьрзена» юкъера Албаков Беслан, Мархиев Iийса, «Терекера» Дзейтов Адам, «Урартура» Мархиев Жамалда, «Динамон» юкъера Аушев Мухьмад хьех ГIалгIайчен спортивни сий лораде. Из юхьиг мара яцар. Команда начальник хиле дIаотт, из беррига болх дIаболабаь, кхыйола коамандаш хьаеча Iоаяь поалхам йола, лакхе вай хьоахаваь Д.Мальсагов. Январьбтта 5-ча дийнахьа дIайолае езаш яр тренировкаш, цу гIулакха эша ахча апреле мара хургдац аьннадар. Цунга хьежаш, багIа йиш йолаш дацар этта хьал. Спонсораш, кхыбола гIо де могаргдола нах оарцагIбаьха, дIаболабир болх, хIана аьлча кастта цар духьалъовтта безар шоай групперча кхыча республикашкарча, городашкарча командашта. Кхы цхьа шу даьлча, Дауда из болх бут. Команда начальник а Куриев Тимура гIонча а хул Мержоев Султанах.\n— Тимура баркал ала дезаш хIама да, — аьлар цу хана Султана, — «Ангушта» юкъе А. Суворов, И. Байтиев, Ю. Гурижев, В. Маляренко, Я.Казберов яхараш санна бола боккха говзанчаш вайцига нийсбалар. Уж Къилбаседа Кавказа а Ставропольски края а цIихезача клубашка лайза нах ба. Цунца цхьана, Тимура лаьрхIад вай къамах болча кхувшбоагIарех дикагIа ловзараш теркалбе. Тахан оаха курал еш ба М.Льянов, Т.Зангиев, кхыбараш.\nДукха ха яккхац вай футболисташа МагIалбике бахаш. Наьсарера стадион тоаю, цул совгIа царна хIанзарчоа баха моттигаш хьаю. ХIара футболиста 350-400 эзар сом алапи хьожаду. Из хинна ткъо шу совгIа ха я. Цхьаболча наха тахан а дукха ахча хета тарлу цох. КIезига ахча дац, бакъда дика футболист лерттIа алапи ца хилча контракта кIал кулг язде раьза хилац. Вайна хов мел доккха алапеш ийду дунен цIихезача футболисташа. ХIаьта «Ангушта» а безар цу хана, духхьал хьаяь ца Iеш, из толамга кхувларгйола кIантий.\nНаьсаре хьабаьхкабале а, Тимура дукха сатедеш дацар гIулакх. Доккхий толамаш даха футболисташта вахара, ловзар шаьрдара кхы а дикагIа хьалаш эшар. Эрсий меттала аргда вай из, база эшар. Куриев дог Iеба а доаккхал деш а вацар шоашка кхаьчачох. Цкъа цу хьакъехьа къамаьл деш, тренера аьлар: «МоллагIча спортсмена доагIаш да аз яхар. КIалхарча лерттIача кIийленга хьежжа мара, доккхий толамаш даха йиш яц, дегIава йиш яц спортсмен. Тахан тхогара хьал геттара эсала да. Хьаэц вай эггара чIоагIагIа хила езаш йола стадион. ДIабIарахьежача, дика спорткомплекс я аьле хеталу вайчох, бакъда бокъонца болча говзанчий хулачунна гаьна я из: цкъа-дале, гоама я, шозлагIа-дале, лерттIа доал даь яц, кхозлагIа-дале, кхыметтел тренерашта лаьрхIа моттигаш яц. ТIера барзкъа хувцаш йолча моттигашта латкъаш хул судхой а инспектораш а. Эггара хьалха стадион аз лоткъаяр бахьан да, нагахьа санна театр вешалкагара дIадолалой, футбольни командан юхьиг стадионагара дIайолалуш хул. Вахара хьалаш а дац тха кхы дикагIа. Тхо дахараш моллагIдараш санна дахчан цIенош да. Цар чу маьнгеши ши телевизори мара хIама дац.Аз кхетаду. Латтар вай республиканна хала ха я. Дог лаз цох. ХIаьта а футболисташта эггара кIезигагIа хила деза хIама дIадала деза. Царех дукхагIбараш арахьара тIабаьхка – Шолжа-ГIалий тIара, Армавирера, Астраханера, Нальчикера, Будённовскера – нах ба. Шоаш эздий нах хиларах тарра, цар хIанзарчоа садетт. Кхетаду аз, из бахьан царна ахча тел. Бакъда духхьал цхьан ахчанца дусташ дац спортивни сий даккхар. Цхьан дийнахьа уж дIа а баха, се висар кхераш ва со…»\nХа дIа мел йода Тимура кхы тIа чIоагIйора «Ангушт», цунах хьакхет Армавирерча «Торпедаца» ловзаш хинна В.Юдин, Шолжа-ГIалий тIарча «Терека» чувоагIаш хинна В.Горошинский. Из Куриевс Украинера воалаваьвар. ХIаьата вахара хьалаш-м дацар дукха эргадоалаш. Дика ловзар хьадехе а, царна дIалуш хIама дацар. ВIашагIкхетар чакхдаьнначул тIехьагIа, дегIа тIа лерттIа хий кхарза моттиг яцар. Ткъо саг лийча валале ши сахьат доалар. Цул тIехьагIа лерттIа салоIилга хилацар, хIана аьлча футболисташта юххе яр общежити, берий аттракционаш. Мозий гув мо нах хьувча моттиге сатем а салаIар а хилацар. ЧIоагIа эшаш яр тренировкаш ергйола керда моттиг, вешта аьлча тренировочни база. Из а, цхьаннахьа города юкъе а йоацаш, арахьа хила езар. Хьаергья-м оалар, бакъда яь ялацар-кх. Республика хьакимашта а ховш дар из. Хьахозаш хиннар дар: «Сабарде».\nКхоалагIча лиге болаш дIаболабелар Куриевс кулгалду, нийсагIа аьлча, Iомабу футболисташ. Из сел доккхал дайташ хIама а дацар, хIана аьлча из яцар лакхара, хьалхара, кхыметтел шоллагIа лига. Цунна юкъе бацар геттара мехка гIорбаьнна футболисташ. Иштта кхоалагIча лиге яр Тимура хьалха хинна «Аьрзи» яха команда. Лоаццача юкъа шоллагIча лиге из хьалъяргьяр де карахдаьлар зIамигача сага. Цунга сатувсар наха хIанз а. Наха тийса ца Iеш, команда кулгалхоша, тренераша, футболисташа шоаш а сатувсар. ХIара сарахьа Тимури цун командеи бIаргаго йиш яр Наьсарерча стадиона тIа. Сийна спортивни костюм ювхаш, бейоаллаш шоклекхарг е сахьат долаш, каст-каста ший новкъосташта хьехам луш, лелаш хулар тренер. ХIаьта кагий нах е удаш, е наIарашка бургацаш чуетташ, е кхыйола ловзара юкъе хила тарлу моттигаш шаьръеш хулар. 1,5 -2 сахьата бора цу тайпара болх. Царга хьежаш, стадиона тIарча гIандаш тIа вагIача сага хеталора, ма сабар эшаш, дукха къахьега дезаш болх ба футболистийбар. Царна массарна сабар чудоссадеш, яр тренера оаз, шортта цун волавалар, цхьаццадола хIама иттаза а кердадаккха дезаш хилар. Цу сахьат хьахулаш бац аьттув. Цунга, сих ца луш, лакхален тIехьа лакхале йоаккхаш, ваха везар. Лакхале фуй аьлча, майрра ала мегаргдар, из я аргIанара котало. ХIаьта дуккхача коталонех хьахул толам. 1995 шера Куриевс ший новкъосташта хьалхашка оттадь декхар – шоллагIча лиге хьалчубалар – кхоачашде атта дацар. Леха дезар ловзара керда наькъаш, духьаллаттача командашта ца яйнача тайпара йола говзалаш, вIалла дагадоацача тайпара наIарашта чухьедар, массагIа дар уж дийнахьа а бус а са ца лоIийташ, дагадоахкаш хиннараш. Водар гаьнавоал, оалаш да. Иштта аьттон тIехьа аьттув боалаш, чакхдоалаш доагIар из шу. Геттара гарга яр команда ше оттадаь декхар кхоачашдара. Цу шерара цар эггара тIехьара ловзар хила дезаш дар, Минеральни Водерча «Локомотив» яхача командаца. Тахан санна дагадоагIа сона из ловзар. Цунгара котбоале чIоаггIа эшаш йола кхоъ очко IотIакхетар «Ангушта».Сагота вар Тимур, хIаьта из хьа ца хайта гIертар из. Мелла хала моттиг нийсъеннаяле а, ший дег чу лочкъадора цо шийна цох хетар. Тренерга журналисташа хеттар, кот мала варгва мотт хьона, яхаш. Ловзар моллагIа команда яле а, из IотоIаеш, цох дош ца хета къамаьл деш, оамал яцар гIалгIай зIамигача сага. ХIара команда ший тайпара ловзар долаш а цIенхаштта лархIа езаш а я, аьнна хетар цунна. Цудухьа оалар:\n— Ловзаро деррига хьахьокхаргда.\nЦу дийнахьа, кIай гIирс бувхаш, бар вай футболисташ. Чемпионата тIеххьарча ловзара юкъе уж иштта арабалар ший маIан долаш дар. Цар тешавора шоаш яккха тарлуча коталонах. ДIаболабелар къовсам. Сигаленнеи лаьттани юкъе миссел йоккха юкъ йоаллар цу шин тоабан ловзара юкъе. ДегIаца сийг боацаш, мекъалца оагIув билла гора «Локомотив». Из дIа-юха хьайна ялалехь, йодойий дIахьора вай футболисташа бургац. Цу дийнахьа къаьстта дика ловзарца белгала вар Мусаев Руслан. Михаца ведача, михал котвала тоам бар-кх ер, аьле хеталора. Уллувваьннар тIехьавуташ, духьалкхийттар Iехавеш, къовсамхой наIарашка кхоачар из. Цхьайолча хана аьттув боалар. Баьсса латтийтача саьн чу хьожаяь, цо теха бургац, нийсача апарах йижа, наIарашка чуяьлар. Майда аьгар, деттача цIогIарчехи шокарчехи. Хьаьший чIоагIале йохаяьча зIамигача сага иштта сий дора наха. ХIаьта тренер-м геттара кхувсалуш, ший гIадвахар чу ца къовлалуш, хьувзаш хилацар цIаккха. Сабарца тIаэцар цо дегагIоз а. Иштта дика ловзаш хьавоагIача Мархиев Iийсас чутехар шоллагIъяр. Бакъда из дIа ца лоархIаш йитар судхочо. Цул тIехьагIа кхы а ши бургац чутехар цо вIаштта «Локомотива». Чот 3:0 хилар. Укхаза хьоахаде деза аьнна хет сона, цу шера ше цхьанне 22 бургац чутехаяр Iийсас. Из тамаш йилла боккха толам бар.\nВай наIараш лораеча Албаковга-м хозахета бейолла а хьакхачацар бургац. Цхьайолча хана, иштта латта сагота хеташ, майдан юкъе кхаччалца хьалвахе, юхавоагIар Беслан. Ах ловзар чакхдаьлар. Ший команда йолча чувахар тренер, хоастабир, бакъда даьчох кхоачам хийтта, мелал ялийта мегаргйоацилга дIахайтар. ДIахо а иштта ловзилга дийхар.\nКагийча наха дизза кхоачашдир хьехамча хинна латтача Тимура шоашта хьалхашка оттадаь декхар. Цхьа бургац шоай наIарашка чутохийтанзар цар. Чоалког теха, Мусаев Iотохарах Минеральни Водерча команданна, гIод тохаш, цхьайтта метр юхера бургац чутоха хьожаю. Руслана, шеко йоацаш, нийса а тох из. ХIанз 4:0 хилар цох. Цу тайпара чакхдаьлар цу шерара «Ангушта» тIеххьара ловзар. Шеввар гIадваха вар, хIана аьлча турнирни таблицага хьожаш, из йовзаш болча наха ховра «Ангушт» цунна юкъе шоллагIча мугIар тIа латтаргйолга а, хьатIдоагIача шера шоллагIча лиганна чуйоагIача командашта юкъе хургйолга а. Цул боккхагIа кхаъ хила йиш яцар тренера. Духхьал цхьа команда мара – Кисловодскера «Олимп» — хьалхаялийтанзар вай кагийча наха. Шийл тIехьайитар 13 команда, царца яр Армавирера «Торпеда», Махачкалера «Динамо», Моздакера «Иристон», Минеральни Водера «Локомотив», кхыяраш. Из шедар ше-шехьахулаш дацар, тренера говзал, хьаькъал, хьинар ларде а дилла, цу тIа хьахинна толам бар из. Массане кхетадора Куриев Тимура мел къахьийгад ший мехкарча наха дикахетар де ловш, шийх бенна цар тешам боа ца бе гIерташ.\nИз шу (1995) чакхдалале, цхьаькха цIенхашта къовсам бар Тимура командага хьежаш. Ноябрь бетта 5 дийнахьа Москверча «Спартакаца» ловза безаш бар уж. Из ловзар мехка Кубок яккхара 1/8 финала чудоагIаш дар. Диъ дийнахьа столицага дIаIемачул тIехьагIа, уж духьалъэттар гIоръяьннача, моцагIа денз ший традицеш, стиль йолаш хьайоагIача тоабанна. Тимура кхетадора, котало яккха хала хургдолга а, шоаш эша тарлулга а. ХIаьта деррига низашоарцагIдаха дезаш гIулакх дар из. Тамашмийна хIама а дар из-м, селлара гIоръяьннача столицерча команданна 66 минота вай наIарашка цхьа бургац чутоха маганзар. Команда начальника а Тимура ше а яьхачох, судхо дукхагIа царгахьа озабезам беш вар. Иштта из хиннавецаре,«Ангушт» цигара а толаш йолаш цIайоагIаргьяр.\nХьатIдоагIа (1996) шу дуккха халагIа хургдолаш дар дIадахачул. ХIана аьлча хIанз цар духьаллатта безар мехка йовзача а чIоагIача а командашта. Къаьстта царех яр Таганрогера «Торпеда», Липецкера «Металлург», Лискера «Локомотив». ДIахо ловзаргбола кагий нах малаш ба, белггала ховш хила дезар декабрь бетта. Укхаза дукха халонаш нийсъелар Куриевна хьалха. Эггара дикагIа бола футболисташ боацаш висар из. Масала, Мусаев Русланага цхьаккха тайпара ловза йиш яц аьлар лораша. ГIод теха вагIа А.Дзейтов хьалхарча пхе ловзара юкъе дакъа лаца йиш йолаш вацар. М.Льянов Москве операци е ваха везаш хилар. Чемпионат дIайолаеннача хьалхарча ловзара юкъе, когаш кагдаь бисар А.Суворови В.Маляренкои. Кхы а шиъ команданна юкъера дIаваьккхавар Тимура ше. Футболах ловзаш вола саг, из мара кхы хIама дагадоагIаш хила йиш яц. Кхы мел дола хIамаш юхататта деза цо. ХIаьта Камурзаеви Казберови из дицде баьннабар, телхадора команде чIоагIденна латта хьалаш, ханнахьа тренеровкашка аха безилга, из чIоаггIа лоархIаме долга лоархIаш бацар. Цудухьа ваьккхавар Куриевс уж шиъ юстара. Лоацца аьлча, эггара чIоагIагIа эшаш вола, команда тIум я ала мегаргдола 7-8 саг воацаш йисар «Ангушт». ХIаьта а веха хьовзанзар керттера тренер, шийга кхаьча кхел ла а из дIатекхае а езилга ховра. Цхьацца керда футболисташ боалабир. ВIашагIтехар кхоачам хиллал бола нах. Амма цхьа хIама дар белггала цо кхетадеш, хьалхарча лиге чубаларга гаргарча массехк шера сатувса ца дезилга. Наха оала-м оалар, хIанз хьалхарча лиге чудала деза шо. Оалаш мо атта дацар из хьаде. Керттердар дар, гаргарча шерашка кхы вогI ца ловзаш, шоаш хьалчубаьннача шоллагIча лиге дIачIоагIбалар. Цу тайпара декхар дар тренера дагалаьттар.\n— 1997 шера тхо хьалхарча лиге хьалчудовргда, сога оалалургдац, — аьлар Тимура цкъа тха къамаьла юкъе.-Аз оале а, из харц хургда. Тха ер ма йий ала кIийле яц тахан из ала. Эггара хьалха чIоаггIа когаш тIа латта Iама деза. ГIорбаьнна хиннача хьехамчаша Бескова а Лабановске а яьхад, команда дегIая кIезигагIа дале 3 шу деза. Иштта хьахинна я-кх уж вайна йовзаш йола Москвера «Спартак», Киевера, Тбилисера «Динамо».\nКуриевна дагайоаллаш цхьаькха цхьа лоархIаме моттиг яр. ШоллагIчеи кхоалагIчеи лигашта чуйоагIача хIара командан хила езар 250 дешархо чувоагIаш йола берий спортивни школа. Цига кхувргбар моттигера фотболисташ, тIаккха уж арахьара, доккхий зенаш деш, хьеха безаргбацар. Каьхаташ тIа цу тайпара школа я аьннадале а, из йоацаш яр.\n— Оаха, тха школа яц, аьннадаларе, тхо мехка чемпионата юкъера аракховсаргдар, иштта да Iаьдал,- аьлар Тимура. – ЗIамига болча хана денз кхувш боагIача царех, лакхлуш-лакхлуш дика футболисташ хьахул. Цу тайпара никъ вайцига хIанзарчоа тIаэцаш бац. Цкъа-дале, ахча дац; шозлагIа-дале, цу гIулакха эша тренераш бац.\nВешта аьлча, керттера тренер вале а, Тимура кара доацаш дукха хIамаш дар укхаза. Цунна уж чIоагIа Iаткъа а Iаткъар, новкъа а дар. Бакъда де хIама дацар. «Доацар паччахьашта а ийшад» яха вайнаьха кица дагадох укхаза. ХIаьта а ловза, къовса дезаш дар гIулакх.\nУкх метте Куриев Тимура вхарах-леларах дийцача бакъахьа да аьнна хет сона, лоацца дийца а; цун бера ха а футболист цох хилар а дикагIа кхетадар духьа.\nТимур ше Буро кIалха бахача КIоренаькъан ва. Из ваь хиннав 1957 шера январь бетта 1-ча дийнахьа Киргизе. Вай къам хIанз а мехкахкхийтта хиннадац цу хана.ЗIамига волча хана денз, бургац дукха езаш, берашта юкъе цох дика ловзарца белгала волаш, хьавенав из. Тимур вахаш а дешаш а вар Шолжа-ГIалий тIа. Номер 15 йолча юкъерча школе ухар из. Цхьан дийнахьа берий-кагирхой спортивни школан футболах йолча спецкласса лаьрхIа бераш харжа нах боагIа цига. КIаьнк дIаязвир цу школе. Амма цун безам цу ловзарца дег чу дIачIоагIбаьр дар А.Старостина яздаь «Йоккха футбол» яха книжка. Ший истори долаш дар из книжка. 60-ча шерашка дерригача дуненна вовзаш волча цун автора кхозлагIа арахец из. Цу тIа дувцар вай мехка футбол хьахиларах, цун дегIаахарах, эггара хьалхарча гIорбаьннача футболистех, цар толамех. Кхы а дукха сакъердаме хIамаш дар цу тIа дувцаш. ХIаьта цу йоазоно гIо-новкъостал дора хьахулаш, чIоагIа когаш тIа дIаотташ йоагIача дуккхача вай мехкарча командашта.\n1967 шера автора из книжка, кулг яздий, совгIата лу Норильске шийна вайзача Куриев Мухьмада. Из ше футбола дунен тIа гIорваьнна саг вацар, из чIоагIа дукха езаш, зувш, хулача хувцамашка фийла ладувгIаш вале а. Книжкаш совгIата телаш хул, из-м дац сел доккха хIама а, аьнна хеталу. Бакъда цу книжка дика лер йитар бIарччача вай къаман вахаре. 1977 шера Мухьмада из совгIата лу ший веший воIа Тимура, футбол цунна кIоаргагIа йовзийта а езаялийта а дага волаш. Цун дага хиннар кхоачаш хул. Кхувш воагIача кIаьнка Iокхесса диц ца долийташ, сих ца луш, деш, Iомаду из. Хьож мишта хьахиннай коашка ловзача футболах бокъонца йола йоккха, дунено къердаш йола спорт. Цун хозалах дувцаш Куриевс аьлар:\n— Футбола лоархIам тахан геттара лакха ба, из вIалла къайле йолаш хIама дац. Дерригача дунен тIа эггара чIоагIагIа наьха теркам тIаозаш дола ловзар хинна дIаэттад из. Спорта цхьаккха тайпа дац цо санна дукха нах гулбеш. Оалаш ма хиллара, хозалах мах бала безаш хул. Цудухьа футболага а дукха рузкъа дIадода. ХIаьта а тайп-тайпара мехкаш, шоашта юкъе Малхбузе а йолаш, шоайцига дунен чемпионат хилийтара тIехьа къовсам лоаттабеш хул, цу гIулакха дуккха ахча а хьежадеш.\nА. Старостина книжко дикка гIо дир Тимура тренер хинначул тIехьагIа а. Цу хана со ше волча веча, из деша аьнна сона делар цо. Шо тешаргдий хац сона, дика боккха боарам бола из, бокъонца дийша ваьнна, дIакъовллалца сатензар са, иштта каравугаш, кердадар довзийташ дар из. Цу тIара хайра сона Лев Яшин яхаш хиннача вай наIарашка лаьттача зIамигача сагах «Iаьржа гизг» оалаш хиннилга. Цкъа-дале, цо Iаьржа барзкъа дувхадеш хиннад, шозлагIа-дале, тIехьашкара сетка гизгий мазах тара хиннаб, кхозлагIа-дале, гизг санна кадай, дика ловзаш хиннав Яшин. Дуненна цIихеза вратарь хиннав из. Цу книжка тIара хайра сона Бразилена а дерригача дуненна а багаваха хинна Горинша дегIа геттара лоха хиннилга, Горинша яхача деша маIан оалхазар яхилга хилар. Вай мехкара вIашагIтеха команда хьа мишта йир, малаш бар цунна юкъе хиннараш, малагIа толамаш доахар цар, малагIа сакъердаме моттигаш нийслора цар вахаре?.. Уж шедола хIама довза йиш яр цу книжка тIара. Воккха хинна, чIоагIвенна дIавахачул тIехьагIа а, ший вахаре керттера книжка санна леладора цо, сов дукха бехьекхадаь, тайп-тайпарча наха дийша футболах дола из Iилма. ДIахо цун вахаре хинна керттера моттигаш, лакхе хьоахаяь, вайна йовзаш я. Лоацца укх тайпара белгалбе йиш я цун никъ: «Терек» — «Турбина» — «КамАз» — «Аьрзи» — «Ангушт». Ше дIа мел кхаьчача моттиге шийна тIадилла декхар дизза кхоачашдеш, тешам ца боабеш чакх а ваьннав. Цхьаькха цхьа оамал яр из везаволийташ, цIаккха эгIазваха, хьажъюкъе шод боаллаш вайнавац сона из, команда мелла эшарах, хала ханаш хиларах. Сона из каст-каста гора, хIана аьлча «Наьсарен оаз» яхача районни газета корреспондент волаш, хIара «Ангушта» ловзар мел долча хана, цига ваха везаш а, цох язде дезаш а, хулар со. Са йоазув дикагIа вIаштIехьадаргдолча тайпара гIо-новкъостал дора сона Тимура. Стадиона тIа вале а, шоаш Iеча цIеношка салоIаш вале а, журналист веча, цох лачкъа ца гIерташ, даим цунна йийлла яр Куриева наIараш. Эзделца а хулар цо мел ду къамаьл. Мотт цIена, хоза болаш, Iимерза саг вар тренер.\nХIанз дIахо дувцаргда вай, шоллагIча лиге цар хиннача цхьадолча ловзарех а толамех а лаьца. Лакхе белгал ма даккхара, дукха футболисташ боацаш йисача «Ангушта» гIо эшар. Дика нападающи, защитникаш боацаш, ловзар дIаоттаде йиш яцар. Царех цхьадараш кхоачашде аьттув боал хьехамча хинна латтача Куриевна. Царех хьакхет М.Кокаев. Мансур цхьан хана «Аьрзена» юкъе лайза вар, цул тIехьагIа Смоленска спортивни сий лорадеш хиннавар, эггара тIехьа из лайза команда яр Махачкалера «Анжи». Цох воккхий веш вар тренер а команданна чубоагIа беррига кагий нах а. Царна чIоагIа эшача хана нийсвелар из гIалгIай командан мугIарашка. Хургдолча ловзарашка кийчо еш, вай спортсменаша ха дIайихьар Кисловодскеи Адлереи. Iа а бIаьстан юхь а царна карахдаргдар дика хьахьокхаш хилар. Цига шоаш йоаккхача хана, доттагIала тIехьа 12 ловзар хилар цар тайп-тайпарча командашца. Цу тайпарча къовсамаша довзийтар шоашта фу могаргда а духьаллаттараш фу тайпа ловзара стиль йолаш тоабаш я а. Гуш хиннар гIадвугаш а дар, хIана аьлча уж шийтта ловзар, 2-3-зза мара ца эшаш, вай мехкахой котбоалаш чакхдаьлар. ХIаьта а дицде йиш яцар, соахка уж лайзараши укх шера ловзаргбараши бе-бе говзал йола футболисташ болга. Укхаза цIенхаштта кийчо е езар.\nЭггара хьалха футболисташ нийса дIаоттабе безар. Цунга хьежжа хургдар деррига ловзараш, царех хьахулараш, вешта аьлча, цар чаккхенаш. Тимура хетачох, из эггара лоархIамерча моттигех цаI яр берригача цар бергболча балха тIа, цунга хьежжа хургдар цар аьттув балар е цабалар. Таьрахьашца аьлча, Куриевс иштта дIанийсбир ший кIантий: 3 – 4 – 3. Из яр цар толама формула. Нападене хало ла езаш хиннараш бар И. Мархиев, А. Центлигов, М. Кокаев. Полузащитникаш бар М. Зангиев, Р. Ибриев, М. Хасханов, Ю. Гурижев. Защите оттабаьраш, шоана ховча беса, човнаш хинна тIехьагIа хувца безаш хилар. Уж бар А. Суворов, В. Маляренко, М. Льянов, кхыбараш. Капитан хиннача Албаков Беслана декхар цаI дар – наIараш лораяр.\n— Мишта хургда къаман команда ловзар укх шера? – аьнна, шийга хаьттача, воккхагIволча тренера цу деша дух тIа ваьккхар со.\n— Укх шера оаха гойтаргья, эрсий меттала аьлча, атакующи футбол. ХIара доакъашхочун хьалхашка ше-ший декхараш латт, царех хIаране ший де дезар дика кхетаду. Бакъда тха деррига ловзараш ши хи тIадам санна цхьатарра хургда яхилга дац из. Духьаллаттача низага хьежжа хургда оаха деш мел дола хIама. Тхоашта карахдаргдар а тхоай къовсамхошта карахдаргдар а теркалдеш, ловза хьожаргда тхо, — аьлар Куриевс.\nДIайолаелар 1996 шерара хьалхле яккхара яхьаш. ШоллагIча лиган малхбузерча зоне 20 команда яр. Царца нийсъяла, котъяла хьажа езаш яр вай тоаба. Цкъа а ийшар «Ангушт» (Махачкалерча «Анжеца» ловзаш), шозлагIа а ийшар Астраханерча командагара, кхозлагIа Буро тIарча «Иристона» эшайир. Раьза бацар «Ангушт» хьаллоацаш, цох дог лазаш бола нах. Бакъда спорт – из спорт я. Укхаза хьона вIалла дагадоацар, цаметтар нийслуш хул. ХIаьта а, дIахо дIайодача хана, меттабаьхка, дика ловза болабелар вай футболисташ. Сакъердаме ловзар хилар Курскерча «Авангардаца». Цхьаккха кот ца воалаш, чот 2: 2 йолаш, чакхбаьлар из къовсам. Цул тIехьагIа эшайир Московски «Селятино», Армавирера «Торпеда», Краснодарера «Колос», Санкт-Петербургера «Динамо». КIеззига саметтадера гIалгIай. Сона цIаккха диц ца луш, дагахьа латташ да «Ангушта» цхьа ловзар. Из дар июнь бетта. Вай кагий нах ловзаш бар Таганрогерча «Торпедаца». Йоккха юкъ йоаллар цу шин команданна юкъе. Турнирни таблицан кхоалагIча мугIар тIа латташ, 30 очко яр таганрожций, 18 очко йолаш, 15-ча мугIар тIа латтар гIалгIай. Берригаш догтийша бар, баскетбола чот йолаш, вай эшаргхиларах. Къовсам дIаболабалале хьалха Тимура ше а аьлар:\n— Зона хьалхле лелаеш хьайоагIарех цаI я «Торпеда». Хьалхарча лиге хьалчуялара декхар шийна хьалха оттадаь а я. Цудухьа цунца ловза, котдала геттара хала хургда.\nШи ди хьалха хьабаьхкабар Таганрогера футболисташ, укхазарча стадионага дIаIамар духьа.Тимура а тхона а цаметтар хилар цох. Хьалхара тайм чакхъялале, ши бургац чутехар Гугуев Ювсапеи Мархиев Iийсаси хьаьший наIарашка. ШоллагIа тайм цхьанна оагIорахьара чутеха бургац йоацаш чакхъяьлар, Албаков Беслана цхьайтта метрагара чутеха бургац а тIехьа хьалаьцар. Цудухьа эггара дикагIа лайза футболист санна белгалвоахар команда капитан. Иштта хьона вIалла дагадоацар хул-кх футболе.\nЦкъа къамаьл деш, Куриевга хаьттар аз:\n— Хьа де безам болаш, кхоачаш ца хулаш, хIама хиннадий, Iа укхаза болх беча юкъа?\n— Шадиев Ювсап вийхавар аз вай мехка. Цун «Ангуште» вар хIанзарчоа вIаштIехьадаьннадац,- аьлар Куриевс.\nХовш ма хиллара, Шадиев ва Алма-Атерча «Кайрате» а цул тIехьаг1а «Тереке» а лайза, гIалгIай гIорваьнна футболист.\nИштта, нийсача новкъа яьнна, наха дикахетар деш дIайодаш яр вай команда.\n— ДIахо хьалхашка латташ, шо кхача гIерта лакхаленаш малагIаш я?\nЦу хаттара иштта жоп делар Тимура:\n— Ер шу (1996) дIадолалуш оах тIаийцад ши декхар. ШоллагIча лиге дIачIоагIдалар — из кIезигагIдар да. ДукхагIдар – дикагIйолча цун итт команданна юкъедахар. Из а вож а тха низ дIакхоачаргболаш хIама да аьнна хет сона. Цу тIа совца лаьрхIа-м дац тхо. ДIахо дIайодача хана хьалхарча лиге хьалчудалара бIарчча программа кхоачашъе дага да тхо. Ала деза цу тайпара программа хIанззе а йолаш я, аьнна.\nСо массаза санна газета редакце болх беш хиланзар, къахьега моттиг хийца, цигара дIавахар со. Хийраваьлар со «Ангушта» а Тимура а, хIана аьлча хьалха санна мукъа ха хилацар кердача балха тIа, кхыметтел шоатта дийнахьа а футболага хьажа ваха вIаштIехьдалацар. ХIаьта а хозар сона, вай команда гIулакхаш дика дIадолхаш да, тренер гIадвугаш да доаха толамаш, яхаш. ЦIаккха дагацахиннар, са а дуккхача гIалгIай а дегашка йоккха чов юташ бола хоам хезар сона 2003 кхоалагIча шера. Тимур, машенаца авари еш, веннав аьнна. Из дIаоалаш, дIаяздеш, бIаргаш дизза хий отт. Цун валар хиннад 14 октябре. ДIавеллав шоай тайпан Буро кIалхарча кашамашка.\nКуриева дезал карарча хана бахаш ба шоай тайпан наха юкъе Буро кIалха. Цун фусам-нана Фатима вайна массанена довзача, дикача цIагIара хьаяьнна я. Из гIалгIай метта школе Iомадеш дола книжкаш, гIалгIай дешаш доашха а орфографе а дошлоргаш оттадаь волча профессора Оздоев Iабдуразкъий ИбрахIима йоI я, таханра вай орфографе дошлорг оттадаь волча Оздоев Рамиса йиша я. Со Шолжа-ГIалий тIарча университете дешаш волаш, Фатима филологически факультета къаман отделене деша ягIар. Шийх дика цIи йоаккхийташ а, тешал тIехьа долаш а яр из. Цаховш нийсденна хIама дацар Тимури Фатимаи шоайла бовзар, цар шинне а дай цхьан педтехникуме деша баьгIа а хьоашал доагIаш а хиннаб. ДIахо дIахьу наькъаш бе-бе хиннадале а – ИбрахIим Iилманца вувзавенна хиннав, Эрисхана дукхагIа юртбоахамца къахьийгад – шоайла тIера баьха нах бар уж. Тимура нана къамах эрсе хиннай, Мария яхаш цIи а йолаш. ГIалгIачунга маьре еначул тIехьагIа им а дилла, Марем яхаш цIи а лелаеш хиннай из. Ший маьрцIай а цар къам а лоарх1аш а хиннай. Кхелхачул тIехьагIа, из дIаеллай тайпан бусалба кашамашка. Инали Лизаи яхаш йоI-воI да Тимуреи Фатимайи. Инал экономикаи бокъони института информационни центребалха ва, цигарча библиотеке къахьегаш я Фатима а. ХIаьта Лиза моттигерча университета юридически факультет йоаккхаш йоалл, фотографа болх дукха безабенна а из беш а я. Уж ираз долаш а гIоза а бахар лов сона чIоагIа.\n2.Тимур керттера тренер волча\nДика дезал – мехка ганз\n1.ГIорваьнна Iилманхо, профессор ХIара шера, дешар дIадолалуш, дукхагIйолча классашка хьалхара урок хул гIалгIай метта хетаяь, укхаза дувц вай метта ширалах, цун къона йоазув кхеллача нахах, из мотт кхы тIа шаьрбеш,\nАьхки къахьегари бераши\nХьатIакхаьчад ахка. Бераш салаIа цIахийцад. Бакъда из цхьаццадолча бераша харцахьа кхетаду.\nСоца къахьегаш хинна саг…\n(Ужахова Хадижата 100 шу дизарга) Са ираз хиннад дуккха цIихеза гIалгIайи нохчийи бовза, царца бувзамаш, гIулакх леладе.\nМишта яр Нана-Наьсаре хьалха?\n(Наьсарех гIала хьаяь 50 шу дизара накъадолхаш) Школе йоазон болх беш хилча, шоашта йолча оаттонна бераша хоатташ нийслу, сенгара дIаволавала веза, аьле.\nХОЗАЧА ГIУЛАКХАЦА ХИЛАР\nДенгара ди массаза доал, денош дIа а ухаш, гаргайоагIаш латт, даланза дийна дусе, марха дастара цIай дездеш вай дIахьоргйола ха.\n(Наьсарерча завода 55 шу дизарга) Укх шера 55 шу дуз вай мехка эггара йоккхагIйола болхлой пхьоалле хьаяь.\nДИКА БЛОГЕР – НАХА ПАЙДА БАХЬА ЙОАЗОШ КХОЛЛАР\nИнтернет сеташка гIолла шоай оагIош, блогаш лелаеш болча наьха ди дездеш цIай да июнь бетта 14-ча дийнахьа.\nМинистр спорта Ингушетии Дауд Алхазуров поздравил с днем рождения вице-президента Союза ММА России Вадима Финкельштейна\nМинистр спорта Ингушетии Дауд Алхазуров выразил слова поздравления вице-президенту Союза ММА России Вадиму Григорьевичу Финкельштейну «Уважаемый Вадим Григорьевич!


Пачхьалкхан экзамен дIалуш алсам терго йийр ю Нохчийчохь\nОьрсийчоь -- Пачхалкхан экзамен дIалуш.\nЭкзаменаш дIалучу меттигашка, ткъа уьш Нохчийчохь 64 ю, дешархошна зераш дан детекторш хIитто гергга ду аьлла, хааме даьккхина дешаран а, Iилманан а министараллин хьостано.\nВуьшта аьлча аэрпорташкахь а, стадионашкахь а санна дешархой чекхбаха, цаьргахь телефонаш ю-яц хьовса школашка леррина гур-неIсагIеш хIиттор ю маьхькIамхоша Iорадаьккхинарг бакъ делахь.\nЦара дийцарехь, чекхевллачу экзаменашкахь дукха низамаш талхор нисделла церан гIоьнца, дешархоша телпонаш чу а ехьна царех пайдаэца гIертар бахьнехь. Официалан гIардаккхарца уьш гучу а евлла экзаменашкара араваьккхинарг 418 мехкарий а.кIентий а бу.\nДегIана зераш дан керла гIирс-коьчалла юкъаяккхаро нийсо-бакъо,низам лардеш экзаменаш дIаяларехь мел гIо дийр ду бохучу хаттарна бахархоша луш долу жоьпаш аьттехьа а цхьаьнадогIуш дац. Цара кхеторехь наггахь, бIенна юкъахь цхьаъ-шиъ делахь кхин бер дац экзаменаш дIалуш зIенах пайдаоьцуш.\nЦарна гIо деш берш цIен мах белла балийна хьехархой бу. Оьшуш йолчу баллашка хьаьжжина хуьлу луш долчу ахчанан барам а. Хьалха а дийцина ма хиллара и барам 40-50 эзарне кхочуш хила а тарло,дешархочуьнан ден-ненан тароне а,церан лааме а хьаьжжа.\nБерийн кхиам ден-ненан таронах боьзна хиларан тоьшалла лору цхьаболчара. Нохчийчохь масала, хьаькамийн доьзалхойх стагга а экзамен дIа ца луш кIелвисна цахилар». Цхьана ю бохучу доьшийле бер дIахIотто лаам белахь ахь хьалххехь хьайна хьехархой лоцу.\nЦуьнца ахчанца барт бо хьайна оьшучу баллашка хьаьжжина. Ишта хьуна каро веза чуьра хеттарш арадаха тешаме стаг а. Ахча хьан делахь гIуллакх ца хуьлийла дан а дац». Цу кепара дуьйцу экзамен хьокъехь уьш дIа муха ло юххера, аьлчи а чуьра девзаш волчу цхьана хьехархочо.\nМа-дарра аьлчи цIена, низам лар а деш экзамен дIало бохург кхузахь хьехош дан а дац.И дан гIоьртинарш,шианнаш ца дахахь а, баллаш лахара а йолуш, хIумма а цахуург а хьалха волуш, юьхьIаьржа буьсу.\nХьехархоша гIо а деш экзаменаш дIаяларх цхьа могIарера гIуллакх санна дуьйцу дай-наноша а. Шайн юьртахь,цхьана ишколехь, хьехархой-говзанчаш цхьанхьа дIа а гулбина гIо дайтира берашна бохуш дуьйцу ас ларамаза дIаязйинчу яхархочо.\nЭкзаменаш дIалуш тароне хьаьжжи дIахоьцу ахча боху кхечо. Цо масаллина валаво прокуратуран цхьа белхо. Къамел кар-кара а оьцуш дийцира шина яхархочо ЕГЭ олучу экзаменах шайна хетарг а,ахча хьалха даккхар бахьнехь шайн хиллачу аьттонах а, кхечух а.\nЦхьаболчарна хетарехь, хьехархойн алапаш хIинца санна лахар мел ду цу кепара харцонаш, алсам йовлахь а бен, лахлур яц.


СаIудин Iаьрбийн пачхьалкх -- Бусулба Кхиаран Банкан (IDB) лого\nМалхбузера банкашна альтернатива а хилла кхуьуш ю бусулба банкаш. Зе доцуш, карарчу хенахь лаьттачу кризисах уьш хьалха йовлар а дузу иза. Муха бу церан болх? Талла хьаьжира Маршо радион корреспондент Рекнагел Чарлз.\n1970-чу шерашкахь бусулба банкаш дуьххьара яхка йолийча, церан клиенташ боккъал болу бусулба нах бара, дино ма-боххура хила еза банкийн система бохуш болу. Динаца а догIуш, юхалург лучу ахчанна тIе мах баккхар дихкина ду. Эвхьазчу бизнесехь са яккхар а ду дихкина – маларан бизнесехь я порнографехь.\nАмма тахана бусулба банкашна шайна тIе шуьйра тидам узу бусулба динехь боцчу нехан а. Массо а динашкарчу нахана схьайиллина йолу бусулба банкаш, глобалан экономикан кризисах хьалхайовларца доьзна а ду иза. ХIинццалц цхьана а бусулба банкана гIо ца эшна кризисах кIелхьаръйолуш. Церан клиенташ паргIат Iийна, дерриг дуьненахь кризис яьржича а.\nЛондонехь вехаш ву бусулба финансийн хьехамча Мохьаммед Амин. Цо бахарехь, и тайпа хьажам цхьана агIора нийса бу, вукху агIора нийса бац. Ма-дарра долу бусулба банкашкара хьал, юкъара банкашкахьчул а консервативан амал йолуш ю. Юхалучу ахчанна тIера са ца яккхар, масала, клиентийн дуккха а вуо декхарш ца оьцу бохург ду. Дукхах йолчу малхбузера банкашна и хIума бахьанехь вовшаъйовла кхерам базбеллера. Цхьайолчу бусулба банкаша а – кхечу муьлхха а ахчанаш дIадохкучу хьукхмато санна – шен клиенташна кхерам кхуллу.\nАхчанан операцешна тIера са ца оьцучу хенахь, кхечу банкаша леллош дерг леладо бусулба банкаша а. Амма кхечу гIирсашца.\nАхча банкехь латтийча тIе са йоккхучу цхьана чотах лаьцна дийцира Амина масаллина. МогIарерчу банкехь, цхьана билгалчу хенахь ахча хье а ца деш Iад дитича, цунна дуьхьала 5 процент ахча дуьллу банко. Бусулба банкашкахь изза ахча даккхало, банкан йолучу санехь.\nАмин: «Хьайн ахча оцу исламан банке дуьллу ахьа. Цигахь мел долчу ахчанах дIаийна ду иза. Банко цу ахчанах шен бизнес еш пайда оьцу, кхечу клиенташка ахча даларца йоьзна ю иза. Шо чекхдаьлча, яьллачу сана жамI деш, цо хьуна, масала и 5 процент са лур ю. Я кхин а дукха, я кхин а кIезга яла мега, шо дика-вуо хиларе хьаьжжина.»\nАмина билгалдаьккхира, вуо деанчу шарахь банко хьуна са ца яла там а бу, аьлла. Ткъа юкъарчу банкашкахь хьуна лур ю аьлла йийцина са ялар, царна тIехь ду.\nЮкъарчу банкаша санна, бусулба банкаша а клиенташна юхалург ахча даларх са йоккху. Юкъарчу банкаша юхалучу ахчанна тIера са йоккхучу хенахь, бусулба банкаша йохка-эцаран операцешна тIера йоккху.\nАмин: "Бусулба банко эр ду, «Хьайна хIун машен еза ала, иза муьлхачу туьканахь ю а ала. Оха даха а дахана, и машен схьа а эцна, хьуна юхаюхкур ю.» Иштта, бусулба банко и машен, эр вай, $1,000 эцна, цул тIаьхьа цара и машен клиентана $1,150 ахчанах юхкур ю. Клиенто ахча 36 баттахь дIадала дезар ду. Бусулба банко машен йохкарна тIехь са йоккху. Ахча юхалург далар дац иза. Машен $1,150 ахчанах йохкар ду».\nДелахь а, юкъара банкашкахь санна, бусулба банкашкахь а цхьа тоьшалла дац, банкийн операцеш кхерам боцуш хир ю ала. Юхалург ахча лучарга иза буьззинчу барамехь дIа ца даладаларца йоьзначу проблемашца Iиттало банкаш. Нагахь санна цхьайолчу бусулба банкийн долахой кхераме хьаьжна а доцуш, майрра ахчанаш бизнесана юкъадахкаран операцеш ян кийча хиларо, банках банкрот ян тарло.\nДукхах йолу банкаш цу кхерама хьалхайовла хьовсу. Цара дозанаш туху цхьацца кхерамашна. Лондонерчу Бизнесан а, Финансийн а Школера Сахар Атас бахарехь, бусулба динера «гIарар» дехкаран кхетамах дозуш ду иза. Гочдича, гергарчу барамехь «тIех кхераме хIума дар» бохург ду иза.\nЦо билгалдаьккхира, бусулба банкаша доза туху шаьш юхалург лучу ахчанна. Шайн долахь долчу ахчанан 30 процентал сов ца болуьйту цуьнан барам. Оццу хенахь, Бусулба банкаша ШарIан кхеташонера говзанчашка хьехарш дойту. Уьш банкийн гIуллакхашна тIехьовсу. Нагахь санна банкан болх шарIан принципашна тIера дIаболуш белахь, цунах лаьцна хаам бо.\nОццу хенахь, бусулба банкаша юкъарчу банкийн дуккха а са яккхаран операцийн бух схьаэцарна критика йо цхьаболчу бусулба Iилманчаша, церан болх даггара бац, бохуш. Цара чIагIдарехь, хIинцалерчу бусулба банкийн кепо, йоккха са яккхарна тIаьхьа евллачу малхбузерчу банкийн кепе а евлла, боккхачу кхераме йохур ю.\nЛондонера Зест компанехь бусулба банкийн белхан а, инвестицин а хьехамча ву Эль Дивани ТIарекъ. Цо бахарехь, критика ечарна луург, нехан декхарна тIехь бахам бан Iалашонца, юхалург ахча даларна тIехь са йоккхучу массо а кепах бусулба банкаш ларъялар ду.\nДивани: " ХIинцалерчу бусулба банкийн кепана альтернатива хила лур йолу, цIена са яккхаран кеп, дукха хьолахь, инвестицин фондах тера ю. Аса хьан бизнесе ахча дуьллу, хьуна цунах хилла са вайшимма йоькъу. Хьуна цунах хилла а зе доькъу вайшимма. Юхалург лучу финансашкахь хIун хуьлу аьлча, аса хьуна $ 100 бизнес йолон ахча ло. Хьуна цунах пайда болу я зе хьулу, шо чекхдолуш суна сайн $ 110 ахча юхадеза. Бухера дуьйна харц лору иза. Аса сайна са хIунда еш ю, хьуна хуьлуш ца хилча?»\nДелахь а, кхин болчу бусулба Iилманчаша гIо доккху хIинцалерчу бусулба банкийн системегхьа, цо, бусулба дино ма хьеххара, юхалург лучу ахчанна тIехь са ца яккхарна. ХIинццалц схьа и къийсам мелла а тIехула бен хаалуш бацара.\nДуьненан банкийн индустрехь долчу ахчанан цхьана процентал лахара я $ 1 трилллион ахча бен дац бусулба банкашна кхочуш дерг. Амма цхьайолчу пачхьалкхашкахь бусулба банкийн система сихачу боларца эвсара йолуш ю.\nТIаьхьарчу 7-8 шарахь Британехь лицензи яьккхина пхеа бусулба банко. Исламан финансийн институташ болх беш ю Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь. Планаш ю уьш Малхбузера Европехь схьаелла а. Аьлча а, хIинцале Гергарчу Малхбалехьа а, Къилба-Малхбалера Азехь а йолчу банкашна тIе, бохуш ерзайо шен исламан банкех лаьцна йолу материал Маршо радион корреспонденто Рекнагел Чарлза.


Санкт –Питербургехь Ахьмад- Хьаж Кадыровн цIарах тIай ду | Москвара махкахой | Россия массарна а\nСанкт - Питербурган губернатора Георгий Полтавченкос куьг таIийна хIоттаманна , Дудергофский канал тIоьхула долу, цIейоцу тIайн цIе Ахьмат Кадыровн цIарах деш, хаам бо РИА Новостис.\n«Санкт - Питербург- Россин дакъа ду. Коьрталле диллича, шолгIа гIала а ю. Россияс шен боллу турпалхой лору, уьш биц ца бо. Вайна махкахь цкъа а ца бекъна турпалхой къаьмнашца, я боькъур а бац.Цу хIумано гойтту вай пачхьалкхехь бертахь дехаш тайп - тайпана къаьмнаш хилара. И къаьмнаш массо а цхьаъ хилар а», боху пресс - службан куьйгалхочо Андрей Кибитовс.\nРамзан Кадыровс баркалла олу губернаторна Георгий Полтавченкана а, боллучу а гIалийн бахархошна а, Нохчий Чоьн дуьххьаралерачу президентан цIе йиц ца ялийта хьажарна. Цо билгалдоккху Ахьмат Абдулхамидовича шен са терроризмаца тIом беш, халкъа а, пачхьалкха а дуьхьа дIадалара.\n«Тайп-тайпана къаьмнаш долучу пачхьалкхехь дехаш ду вай. Цуьнан ницкъ, къаьмнаш цхьаъ хилара бу. Россияс чIогIа нийса некъ схьалаьцна шен халкъан турпалхой къаьмнашца а, динца а ца бекъарца», - иштта яздо Кадыровс инстаграм чохь.\nИштта кхин а тIетуьйхира Нохчий Чоьн президента, Ахьмат Кадыровна чIогIа Санкт- Питербург езар а, цуьнан дуккха а пайдехь хIуманаш хилар а дагахь цу гIалийца доьзна. Рамзан Кадыров тешна ву, и ойланаш бакъ ян йиш йолуш хиларах тIейогIучу хенахь.


Ноакастхой Iаьлий Хаваш\nЖурналист, йоазонхо, публицист, Iилманхо вола Ноакастхой Iаьлий Хаваш ваьв 1956-ча шера февраль бетта 17-ча дийнахьа, Казахски ССР-а Алма-Атински областе. 1944-ча шера мехках а даьккха, Казахстанеи Юкъерча Азеи Iодахьийта хиннача дерригача гIалгIай къаманца Хаваша дай а Сибирь токхаш хиннаб.\nШоай дезала юкъе ялхлагIа дезалхо ва Хаваш, верригаш а 9 дезалхо ва уж – ворхI вошеи ши йишеи.\nХаваж ваь цхьа шу ха яьлча, наха шоай мехка юха цIабаха бокъо хьа а енна, 1957-ча шера, кхыбола гIалгIай санна, шоай мехка, шоаш баьхача Галашка гуйрен тIеххьарча бетта цIабоагIа Хаваша дай. Шоаш дукха хьийгача мехка юха баха ховш гIалгIай. Болалу тайп-тайпара балхаш де, иштта керда доладаьча вахарца ийна волаш, балхаш деш хул Хаваша да Антошка Iаьла а. Бакъда Сибирера цIабаьхка кхо шу ха йоаллаш, вIалла дагадоаццаш 1961-ча шера сентябрь бетта Хаваша да Iаьла кхалх.\nДа кхелхача хана эггара воккхагIволча дезалхочун 19 шу мара даьнна хиннадац, эггара зIамагIволча кIаьнка 5 бутт баьнна хиннаб. ЦIенда дIа а ваьнна, ше ийс бераца ма йиссанге а, цайохаш, ший цIен доал хьабе а делла, лерттIа ший дезала доал а деш, дIачакхъяьннай Сахар. «Да веннача хана Волгограде деша вагIаш студент вар тха эггара воккхагIвола воша. Тха нана Iилма дийша а яцар, цу хана дийшача сага а кхы Iа яха хьаде атта балхаш дацар. Иштта дале а, шийна мога балхаш деш, хьабаьлча хьонк боаккхаш, хьачаш, кхораш, Iажаш гулбеш, уж дIачутелаш, кхыдола хIама деш, беш лелаеш, етт, устагIа, котам леладеш, цхьа хIама ца эшийташ, халонна ка цалуш, цайохаш, тхо ийс дезалхо кхевир тха нанас. Тхоашта мога новкъостал оаха а дора», – йоах Хаваша, ший бера ха дагаухаш.\nЗIамига кIаьнк волча хана Хаваш СоагIапча ший наьна-да Фаьрганаькъан Сулейма Iабдуррахьман-Молла волча хул, ламаз дар, Къуръан дешар Iомадеш. Иштта цига волча юкъа СоагIапчарча школе нулевой оалаш йолча классе деш цо цхьан шера. Цига из, дукха хIама цаэшаш, деша а язде а Iомалу. ХIаьта ламаз а Къуръан а Iомадаьчул тIехьагIа, юха шоай юрта цIа а вай, I964-ча шера ший бархI шу ма даьлланге а, Хаваш деша вода шоай юрта Галашкарча № I йолча, итт шера дешаш йолча юкъарча школе. Ше школе деша мел вагIа дика дешаш чакхваьннав Хаваш, хьехархочо хьадувцачунга дикка ладувгIаш, деррига хьаэцаш.\n1970-ча шера (Хаваш 6-ча классе деша вагIа шу да из) Ленин Владимира 100 шу даьнна цIай дездеш, цунга Ленин вувцаш моллагIа цхьа байт еша аьннад пионера вожатаяс. ТIаккха ваха эрсий литература хьехаш йолча ший хьехархочунга Анепкин Николая Тамарайга цо шийна цига еша цхьа байт харжар дийхача, ер дешарах а, вешта литературах а дика кхетандаь, укхун вIаштIехьа даргдольга кхеташ йолча хьехархочо, Iайха Iоязъергьяр Iа из-м, хьажал, хьай фу вIаштIехьадоал а аьнна, вахача Хаваша «Малав Ленин» яха стихотворение яьзъяьй. Из ха дага ухаш йоах Хаваша: «Эггара хьалха сай вахаре аз язъяь стихотворение цу дийнахьа язъяьй аз. Ялхайтта мугI бар уж, биъ бIоагIальгах латташ. «Кто Ленин» яхаш эрсий меттала язъяь яр са из».\nЛенин ваь ди хьатIакхачале цхьаькха а язъяьй Хаваша цох байт. Юххера а, цIай дездеча дийнахьа района дуккхача школашкара бераш вIашагIкхийтта гулденнача йийшай Хаваша ше яьзъяь байт. Цул тIехьагIа из цо язъяьлга цIагIарчарна а, кхы дIахоболчарна а дIа а хайна, иштта дIахо язде волавеннав Хаваш. Бакъда, цхьаннахьа акепатоха дIаеннаяц цо ший байташ. «Цу хана кхы цу хIаманца бала а боацаш, дукха теркал дицар из гIулакх, цудухьа аз уж кепа а тохийтацар», – йоах Хаваша.\nДIахо дукха язъяьй Хаваша байташ, уж цо, гул а яь, лелаяьй ший цIагIа цхьа архивни моттиг вIаштIехь а яьккха. Бакъда, 2002-ча шера аьхке, Шолжа ай а денна, Хаваш чуваьха цIа тIадаьннача хиво, топпара кирпишках детта хиларах, дошадаь, хаьрца, тхов чу а кхийтта, еррига ший йоазош а кхыдола книжкаш а дола архив хиво пайдана йоацача яьккха, дайнад цун цо мел яздаь хIама. Цудухьа ший исбахьлен йоазонех латта гулламаш дац Хаваша.\nIаьлий Хаваш деша вагIача хана цун дукха безаш, из дагавоалаш хиннача хьехархоех хиннай тхьовра аз хьоаяь эрсий литература хьехархо Анепкина Николая Тамара, физика хьехархо Савина Павла Елена. Ала деза къаьстта физика предмет дукха езаш ше 6-ча классе деша вагIача хана 7-ча а 8-ча классерча дешархошца къамаьл деш, классе дIачуухаш хьехахочунга ладувгIаш чIоагIа из предмет дукха езаш хиннав Хаваш, аьнна. «Со школе деша вагIача хана денз физик-теоретик хила безам болаш хиннав со. Школера дийша ваьлча дIахо деша эттавеце а, физика Iомаеш вар со. Энштейна «теория относительности» дика ховра сона», – йоах Хаваша ше деша ваьгIа шераш дага ухаш.\nАла деза, ше дийша воалача шера ший хьехархошта хетаяь Хаваша стихотворени язъяь хиннальга. Цох боккха кхаъ а ловца а хиннаб ер дукхавезача хьехархошта.\n10-гIа класс яьккха дийша ваьлча, цхьацца шоай юртарча школашка лаборант волаш болх бу Хаваша. Цул тIехьагIа, 1976-ча шера амал де тIа а вийхе Байконур яхача метте кхоач из. Ше цига водача хана доаккхалдеш, дукха хIама Iомадергда-кх аз аьнна хеташ хиннав из. Хьалхарча ах шера автошколе деш Хаваша, цул тIехьагIа цигара дешар даьлча из дIахьожаву Саратове, «автобате». Цига линейни диспетчер хул цох. Укхан декхар хиннад, массанахьа мухь ийца шоай машенаш дIа мел яхача дIатIехьа а ухаш товар дIакхачарах офицерашка тешал деш дола кильг яздайтар.\n1978-ча шера цIавоагIа Хаваш шийна дукха езача хьамсарча ГIалгIайче. Цигара цIа ма венгге а, вежарашца а кхы гаргарча нахаца а дагаваьле из деша вода Буро тIарча Горно-металлургический институте, строительни факультете. ХIаьта физик-теоретик хила лаьрхIа хинна ийла, амал деш хинна ши шу даьккха цIавена а дукха ха яц, арахьа дIаваха лела вIаштIехьа дац, цига фу хул мала хул а хац хьох аьле кхоачара нах а, тайпах боккхагIий а кхы дукха раьза боацаш йут Хаваша.\nДешаш волаш кхоалагIча курсе ше хьалчуваьлча Хаваша кхетаду из строительни дешар ший доацильга, тIаккха из дите цIагIа а Iа из. Цул тIехьагIа цхьан шин шера довгора балха а лийле, I986-ча шера Хаваш Шолжа-гIаларча университете филологически факультете деша отта безам болаш экзаменашка вода. ГIалгIай меттагара дIа мел ийккхача предметах чакх а ваьле, из дIаяла вIаштIехьа а ца доалаш вус Хаваш. Бакъда, шийга вIаштIехьдаргда хьа, оаха хьаэц хьо, аьлча а, ваха ца тугаш, чувоагIа из. ТIаккха чу а вай, пхелагIча классера хьадоладай чакхдаллалца мел дола гIалгIай метта учебникаш хьа а ийце, дика Iомаду цо. Из ше Iомадеш волча юкъа цу учебникаш тIа мел дола хIама зувш, цхьацца цу тIа ше зийна гIалаташ дола моттигаш белгалйоахаш статья а язйий, из дIачулу Хаваша «Сердало» газета редакце. Цар гIадбахе из статья дIаийце IотIа а яьккхе, газета керттерча редактора Гадаборшкъонгий Османа Хаваш гIалгIай метта даькъе корректор балха дIавех шоай редакце. Цига из балха вода 1987-ча шера февраль бетта. Ше цига болх мел бу, ди тIехьа говзал лакхлуш, тIехдика болх беш чакхвоал из. КIеззига сабар даьча гIолла, цу шера июнь бетта бехктокхаме секретара гIонча волаш болх хьалу Хавашага. Цул тIехьагIа цхьа ха яьлча, коректораш тоъаш а боацаш, юха ший болх хьалу цунга.\nИз цу хана КIуре-юрта вахаш вар. ТIаккха хIара денна цигара Шолжа-гIалий тIа балха Iоъаха хала а долаш, кхы а бахьанаш нийсделе, нийсса кхаь шера болх бича, Хаваш цIагIа Iа балхара. ТIаккха, Шолжа районе гIолла шоай корреспондент ву цар Хавашах. Из болх а дукха биц цо.\n1989-ча шера СССР журналистий цхьоагIон доакъашхо хул Хавашах.\nВай республика хьайича боарам боацаш гIадвода Хаваш. Доаккхалду ший паччахьалкхе а йолаш, ший конституци а йолаш ГIалгIайче хиларах. Иштта йола ГIалгIайче хьахиннача гIолла, I993-ча шера КIуре-юрта «ГIалгIайче» яха газет хьадел. ТIаккха, цу газета керттерча редактора Шаденаькъан Хьусена бехктокхаме секретара гIончал балха дIавех Ноакастхой Хаваш.\nЦига болх беш волаш I997-ча шера Шолжа района «Къахьегаман байракх» яхача газете, «Шолжа хоамаш» аьнна цIи а хийце, цу газете редактор дIатIахьожаву Хаваш.\nЦига болх беш волаш массехк бутт баьлча, цу шера хьалха ше хиннача «ГIалгIайче» газете керттера редактор дIатIавохийт из. Цига болх беш волаш, 1999-ча шера март бетта хоржамаш а хиле, ГIалгIайчен халкъа гуллама депутат хорж из. Цул тIехьагIа 2004-ча шера март бетта цIаькха хоржамаш хиллалца цига депутат волаш болх а байя, цигара йистеваьлча, ше хьалха хиннача газета редактор балха дIа ма хьожавинге а, кIалхара саг чу ца вахийта, цига ца а водаш Iа из.\n2004-ча шера ГIалгIайчен Iилма-тохкама институте гIалгIай литература отдела Iилман болхло волаш болх бе аравоал Хаваш. Из дакъа волаш арадаьннад «ХIанзара гIалгIай литература» яха Iилма-тохкама институто арадаьккхача книжкан 1 том.\nЦул тIехьагIа цига болх беш волаш, Осменаькъан Сосе Хьамзата вахарахи кхолламахи монографи яьзъю цо. Цул тIехьагIа массехк шера ГIалгIай-эрсий дошлорг вIашагIдоллаш баьча балха редакционни коллегена юкъе хул из. Из дошлорг арадоал 2009-ча шера.\nЦул тIехьагIа Хаваш ерригача а института редактор хул. Цу хана денз таханарча денга кхаччалца из болх беш ва из. Иштта ГIалгIайчен къаман библиотеке а редактор волаш болх беш ва Хаваш 2006-ча шера денз.\nIоахарнаькъан Элмарзий ЧхьагIах язбаь массехк Iилман болх ба Хаваша. ГIалгIай динах язъяь статьяш а я, цхьаццадола этнографически йоазош да.\nЦул совгIа вай республика ткъо шу доалача хана илли яьзде, аьнна хиннача конкурсе Дзейтнаькъан Тимура йиш яьккхай Хаваша язъяьча «ГIалгIайче» яхача стихотворене дешай кIийлен тIа, хIаьта цу илле хьалхара моттиг яьккхар.\nХаваша язъяьча сюжетах зокх а яьккхай.\n2015-ча шера «Мысли об ингушской литературе» яхаш книжка арадаьннад Хаваша.\n2012-ча шера ГIалгIайчен йоазонхой цхьоагIон чу дIаэц Ноакастхой Хаваш. 2015-ча шера Россе йоазонхой цхьоагIон чу дIаэц из. ГIалгIайчен йоазонхой цхьоагIон правлене а дIачувода Хаваш 2015-ча шера декабрь бетта.\nНаггахьа деце, Хаваша дакъа ца лоацаш книжка арадалац вай мехка.\nИсбахьлен кхоллама йоазошта а Хаваша дукха къахьийгад. Экспертни заключенеш дукха яьй цо.\nГIалгIайчен Iилма-тохкама института болхлоша шоаша язъяь стихаш тIа а йолаш, касттлуш арадоалаш байтий гуллам ба. Цу юкъе яхай дукха Хаваша байташ.\nХьинарца мохк дегIабара оагIорахьа къахьегарах дукха грамоташ а, премеш а, совгIаташ а да Хаваша Iаьдала а юкъарча а организацеша тийна. Ноакастхой Iаьлий Хаваша ший цIен-нанаца виъ дезалхо кхеваьв: ши воIи ши йоIи. Цхьа воI саг а йоалаяь, ши кIаьнки ши йиIиги а долаш вахаш ва. Цхьа йоI маьре яхай, цун а ши кIаьнки кхо йиIиги да. Виъэ а дезалхо ГIалгIайчен паччахьалкхен университет яьккха ва. Къонгаш, шаккха а МЧС-е болха ба.\nУкх шера февраль бетта 17-ча дийнахьа Хаваш дунен чу ваьнна 60 шу даьннад. Дала даькъала волва из.\nМелла дувце а, Хавашах дувца дукха да. Цу тайпара саг вай къаман хиларах вай доаккхалде дезаш саг ва из. Къахетамеча Дала ди тIехьа ший кхоллама наькъагахьа сов а воалаш, могаш, маьрша а волаш воахаволва из!\nГазета «Сердало» № 22


Швецино махкахдаьхна Берлинехь вийначу Хангошвилин вешин бераш\nШвецин Iедало тховкIело ца луш, Гуьржийчу дIахьовсийна кхушеран аьхка, Марсхьокху-беттан 23-чу дийнахь Берлинехь вийначу Хангошвили Зеламхин вешин бераш. Оцу хьокъехь «Кавказ.Реалиига» хаийтина даймахка дIахьовсийначийн дас Зураба. Цо дийцарехь, 20 шо долу Ислам а, цуьнан зуда а, 2I шо долу Керим а Швеце баьхкина шо гергга хьалха, схьакхоччушшехь ехна хилла цара тховкIело а.\n"Схьабаьхкина массех бутт балале яхкийтира цаьрга «негативаш», тхо кхелашкахула лелаш дара. Сан ваша вийначул тIаьхьа дара цаьрга кхозлагIа а «цIа гIо» аьлча. Вийнарг цаьрца генара гергало долуш ву, царна Гуьржийчохь кхераме дац баха, хилла бохам царех хьакхалуш бац, аьлла дара деана кехат. Шведаш ца кхета вайн гергарлонех, тайп-тукхамаллех. Иштта дIахьовсийна уьш», - элира Хангошвили Зураба.\nШа Зураб а, цуьнан доьзал а Германера кхаьчна Швеце шо гергга хьалха. Цара а ехна пачхьалкхе тховкIело, амма делла дац жоп цкъачунна.\nХангошвили Зураба дийцарехь, Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъаша латточу кхерама кIел бу Гуьржийчохь бисина цуьнан вежарий, яц царна кхерамзалла шайн пачхьалкхера а – вешина Зеламхина 2016-чу шарахь кIелояр ду Тбилисино талланза дуьсуш.\nХангошвили Зеламхе, иза дийна волуш, смс-ш эхийтора бевзашбоцучара, шаьш цунна а, цуьнан доьзална а «таIзар дийр ду», бохуш, шен бераш тешнабехк бан тарлучу махка юхахьовсийна Швецино, аьлла бу Зураба бен леткъамаш.\nХIинца дIахьовсийнарш а цхьана, кхо кIант, цхьа йоI ду Хангошвили Зурабан Гуьржийчуьрчу нохчийн махкахь - Паьнгазахь.\nКхушеран аьхка Берлинерчу Маобит кIоштахь вийра Хангошвили Зеламха. Нохчийчохь ШолгIа тIом лаьттачу 2001-2005-чу шерашкахь тIемалойн тобанна коьртехь хилла а, Оьрсийчоьнан эскаршна дуьхьаллаьттина а вара иза.


Лелхазчу минанаш зенаш до Нохчийчохь\nНохчийчоь -- Нохчичохь минанаш дIайохуш бу сапераш, 2011\nНохчийчохь Iедалан коьртехь болчеран а,адамийн бакъонашларьярхойн а,цхьацца юкъараллин болам-цхьаьнакхетарийн а- массара цхьабосса къаро а еш, массо тIе а товш,ира лаьтташ цхьа хаттар ду Нохчийчохь: латтанаш минех а,кхечу кхерамечу герзах а дIацIандар.\nИ хаттар дийцаре дина Оьрсийчоьнан президент биста кхаччалц.Бакъду, цу даржехь Медведев Дмитрий волуш, Соьлжа-гIала веъна волуш цо ша тIеман министараллин хьалха,къастам боллуш минаш дIаяха йолор хьокъехь декхарш хIиттор ду аьлла дIахьедар динчул тIаьхьа а ши шо гергга хан елира, латтанаш минех мукъадахарца доьзна кхузахь пIелгах пIелг тоьхна хIума ца деш.\nНохчийчуьрчу тIеман омранато хааме даккхарца кху шарахь и урхалло лоьруш ю махкахь 700 гектар сов юьртабахамийн дуьйш-дерзош долу латтанаш цу кхерамечу герзах дIацIанда. ТIеман омранатан буьйранчаша чIагIдарца чекхдаьллачу шарахь 4-5 кIоштехь дIацIандинарг ду эзар гектар гергга кхаш-ареш. Ткъа кхушара,хIара заздоккху бутт бовш дIаболийн и кхераме болх,дIахьур болуш бу пхеа кIоштехь.\nКху беттан юьххьехь официалан гIардаьккхина ма хиллара 2015 шо дале 6 эзар гектар латта мукъадаккха лоьруш бу сапераш, ткъа 2017 –гIа шо довш 8 эзар гектар латта.Ала дашна ерриг зер-лехамаш бан безачу майда-меттигах иза нисса аха а яц.Вуьшта аьлчи кхин а иттаннаш шераш дезар ду кхузара латтанаш минех а,бомбанех а,хIоьънех а мукъадаха.\nЦу гIуллакхна охIла болчу говзанчаша даре а деш, Нохчийчохь бIеннаш эзарнашкахь хила тарлуш лаьттах доллуш и тешнабехке герз.\nЦунна лач дахь а тоьшалла до хIора шарахь хуьлучу дараша. Дойуш лаьтта даьхний,хIаллакйо техника йоцуш,Iедалан хьостанаша мукIарло а деш Нохчийчохь и дагахь доцу лелхарш бахьнехь велларг ву кхо эзар гергга вахархо.Царна юкъахь бераш ду цхьа бIе ахбIе ца кхоччуш.\nНохчийчохь минаш-хIоьънаш ког баькк-баьккхинчохь хила тарлуш хиларан тоьшаллаш карийна кху деношкахь а. Соьлжа-хина бердаш чIагIдечу белхошна эккхаза йоьккхачу тоьпан хIоъ карийна Ленинан кIоштехь,адамаш лелачу некъана гергахь.Бахархошна кхерамазалла кхуллуш, низамхоша и меттиг гоне а ерзийна латтийна цхьа хан яллалц,говзанчаша цхьалхо яккхалц.\nЦу кеппара САУ олучу йоккхачу тоьпан хIоъ карийна,чохь бохкуш а боцуш,арахь,цхьана билггалчу меттиг-набахтехь хан токхуш болчу тутмакхашна Устрад-гIалахь а. Набахтеш карахьйолчу урхаллин хьостано Iорадаккхарца махкахь терроран дуьхьал тIеман операци дIахьучу муьрехь дуьйна,эккхаза бисина хила беза и хIоъ,лаьтта буха а бахна.Говзанчаш-сапераш тIекховччалц,стагга а аьттехьа ца вуьтуш, гонехь латтийна и меттиг а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министараллин хьостано билгал ма даккхара,ворхI шо хьалха тIемалойн аьтто бина агIонча-зуда сацийна Новр-кIоштехь. 36 шо хан йолу иза Рубежное юьртан яхархо ю. Талламхоша дийцарехь сацийначу зудчо цхьана гIаттамхочунна тховкIело а латтийна,кхачанца гIо а дина. Бакъду, цу хьостано дуьйцуш дац цу зудчо гIо дина тIемало цуьнан хилла.


Бусулбанашна дуьхьал ю Германера Pegida\nГIуран-бутт 19, 2014\nГермани -- PEGIDA боламан агIончаш Дрезденехь митингехь. 15ГIур20\nХIора оршот сарахь Дрезденан урамаш протестан акцешка арабевллачу нахах дузуш хилар кху тIаьхьарчу шина баттахь Iадат а хилла дIахIоьттина, цу ширчу немцойн гIалин ша-башха хьаьрк иза даима а хилча санна.\nPegida аьлла шайн башха цIе тиллинчу цу наха Iедале кхойкхуш дерг ду, Европина, къаьстина Германина, исламизаци яр сацаде, махка тIебогIуш болчу нахана юккъехь ша-башха фильтраци а еш, церан динан а, политикан а хьежамаш муха бу толлуш, лакхара дешна а, тоьллачех говзаллаш а ерш бен мухIажарш чу а ма бита.\nПегида бохург нохчийн матте даьккхича, иза „европахой-патриоташ Ширачу Дуьненна исламизаци ярна дуьхьал“ санна ала йиш ю. Шира дуьне я немцойн маттахь аьлча, Абендланд, ткъа шуьйрачу маьIнехь аьлча, Малхбузе а бохург ду. Ткъа Малхбалера я Ориентера къаьмнаш цу боламан векалш мостагIаллийца тIеоьцуш бу, Европехь исламхойн кхетамаш баржоран Iалашонаш цара кхобуш а лору цара.\nАла догIу, цкъа хьалха цхьа локала, пайда боцу проблема санна немцойн урхалло тIеоьцуш хилла болу Пегида болам хуьл-хуьлааш пачхьалкхан тIегIане болуш лаьтта. Къаьстина Малхьалерчу Германехь, я вуьшта аьлча, немцойн уггаре кхечу лаьттанашкахь дуккхаъ агIончаш карабо цунна. Малхьалин Европехула волчу аналистана Чапханов Русланна хетарехь, иза ларамаза дац, массо а мехкашкахь юккъера къечу бахархоша къаьстина сема а тIеоьцу неонацин а, аьтто-радикалхой а лозунгаш. Германехь хилла ца Iаш, Францехь а, Австрехь а бу аьтто-радикалхой партешна белшашгIортош берш къе нах.\nЧапханов Руслан: „Германехь уггаре а къен агIо ю и нах урамашка буьйлуш йолу Дрезден. Малхбузерчу Германино кхобуш меттигаш а ю уьш. Ткъа къе нах дукха мел болчу меттигашкахь резабацарш а, радикала а, экстремистийн а хьежамаш алсам хуьлу. Царна тIебаьхкинчу хийрачу нахехь шайна конкуренци го, шайгара юург-молург цара дIаяккхарх кхоьру. Ткъа царна хьалхабевллачара и кхерамаш алсам боху“.\nИсламизацина дуьхьало ян гIерта шаьш аьлла арабевлла болчу наха, амма уггаре а хьалха церан куьйгалхоша бусулба дин а, цунах Европина болу кхерамаш а коьртах баьхна хилар деккъа цхьа лоьхуш карийна бахьана лору политолого Чапханов Руслана. Радикала бусулбхой карарчу хенахь Малхбузехь массеран а багах хиларх Пегида боламан куьйгалло пайда оьцуш бу, амма церан Iалашонаш цуьнца йоьзна яц, шайн шира наци хьежамаш юкъараллехь карлабахарца а, уьш дIачIагIбарца а йоьзна ю.\nЧапханов Руслан: „Карарчу хенахь массо а меттехь йийцаре еш дIога Иракъехь а. Шемахь а къизаллаш лелош йолу шаьш бусулба пачхьалкхе хIоттош ду бохуш йолу тоба. Цунах бахьана а деш, царна тIехьа а лецкъаш, шайн наци хьежамаш хьалхатуьттуш бу и нах. Ислам дин царна цхьа бахьана бен дац“.\nШена тIе тидам бохуьйтуш ду иштта, фашистийн Германи эша а йина, доллу дуьне а нацистийн а, фашистийн а идеологих шаьш паргIат даьккхина бохург чIагIдеш йолчу Кремло шайн пачхьалкхахь нацин хьежамаш болу тобанашца уьйраш лелийна ца Iаш, иштта Европехь массо а аьлча санна пачхьалкхашкахь неонацин боламашца гергарло лелош хилар. Масала, Австрера а, Германера а, Францера аьтто-радикалхой наггахь къайлаха, наггахь гаррехь а Оьрсийчоьнан урхаллин векалшца цхьаьнабеттало, схьахетарехь, цаьргара ахчанаш а ийдо цара. Амма шен, Оьрсийчоьнан, экономика ледарчу хьоле мел йолу а, и тайпа фашистийн идеологи кхобучу нахаца лелош долу ловзарш бале девр ду аьлла хета Чапханов Русланна.\nЧапханов Руслан: Оьрсийчоьнан куьйгалло и неонацин хьежамаш болу нах, урамашкахула шайн долахь а боцуш, лелуьйтучул, шайн контролехь а болуш, шайна луург а дойтуш цаьрга, кхаьбча шена санехь ду аьлла лелош бу. Бакъду и кхераме хьал ду, хIунда аьлча хIинца санна экономика эшамаш хуьлуш церан дIайодахь, цаьрга и нах кхин дIа кхабалур бац. ТIаккха уьш церан куьйгакIелара бевр бу, цара зуламаш а лелор ду. Шена Кремлана бала хир бу царех“.\nЦу юкъана Дрезденан урамашкахь эзарнаш нах вовшахбеттачу бусулба динна гомачу боламера болу кхерамаш ган йолаелла Германин урахалла а. Немцойн канцлера Меркел Ангелас емал дина, динца гамо яржор а, цхьа-цхьаццачу зуламхоша лелош долу талорш динца цхьана дозар а. „Германехь гуламийн маршо ю, амма и бохург дац, цу маршонах вай долчу кхечу мехкашкара схьаоьхучу нахах лаьцна харцдерг даржорна а, царна гоунахьа гамо а, цабезам а кхолларна а пайда эца мегар ду бохург“ - элира цуо Пегида хьокъехь шега журналисташа динчу хаттарна дуьхьал.


346 964 яззамаш\n41 жигара декъашхой\nДийнахь хилларг — 21 ноябрь\nДуьненаюкъара телевиденин де\n1620 — кхоьллина Плимутан колони: Мэйфлауэран барт бина мозгӀарш.\n1764 — II-гӀа Екатеринас Малороссера гетманалла дӀадаьккхира.\n1783 — Пилатр де Розьес исторехь дуьххьара хӀаваан кит тӀехь тӀема ваьлла.\n1877 — Томас Эдисон кхайкхийна фонограф яр.\n1920 — Дублинехь цӀий Ӏанийна кӀиранде.\n1942 — Аляскехь автомобилийн некъ дӀабиллина.\n1953 — Лондонан Ӏалам Ӏаморан музейс дерие дина пилтдаунан стеган туьта йина ю аьлла (сурт тӀехь).\n1955 — французийн психологин «ШайтӀа» триллеран премьера.\n1980 — байна Пенёр Ӏам.\nПхьарчхошка а, Ширча-Эвла а Ӏовхойн махкара шира нохчийн ярташ


Баккъал а, дукха хан йоццуш, боккха кхаъ хилла, эвлаяаш МитIин Шайх Бамат-Гири-Хьаьжа а, цуьнан кIант Iела-Шайх а везачарна, царна тIаьхьа баьзначарна Нохчийчохь а, цул арахьа а дика вевзаш волчу журналиста, яздархочо, Iелин дикачу мурида Заурбеков МасIуд-Хьаьжас «Дела везарехь богуш болу эвлаяаш» жайна арахецарх. Кишин Кунта-Хьаьжин мурид хила гIерташ волчу хIокху могIанийн авторна а оццул чIогIа хазахетта хилча, царна мел чIогIа хазахетта хир ду аьлла хета шуна?!\nВуно мехала а, боккха а болх бу М.Заурбековс бинарг. Цуьнан мах хадийна вер а вац. Дукха къахьегна цо хIокху жайнина оьшу «коьчалш» вовшахтухуш. Иттаннаш, бIеннаш нахаца къамелаш дина, архивашкара шира таьптарш кегийна, Iовдин а, Iелин а тIаьхьенех болчу нахах, Iеламнахах дагавийлина, эвлаяийн муридийн къамелашка ладегIна, уьш дIаяздина вайн махкахула дуккха а некъаш гездина. Ишттий бен ца хуьлу дахаран маьIна долу болх беш хилча.\nХIокху жайнех а, иза вовшахтоьхначех а лаьцна Iаламат дика аьлла Къилбаседа Кавказан федеральни округерчу Iеламнехан Кхеташонан Куьйгалхочо Кадыров Хож-Ахьмад-Хьаьжас. Цочул дика алалур дац. Цундела, цо аьллачух цхьа кIеззиг дерг довзуьйтур ду вай. «…МасIуд вовзале дикка хьалха вевзина суна цуьнан да Джунайд. МаслаIатан гIуллакхаша кест-кеста цхьаьнатухура тхойшиъ. Джунайд Iовдин дика мурид вара. МитаевгIеран Iовдин а, Iелин а муридийн тобанан туркх а, хьалхара зуькар олуш а, назманаш олуш а, назманаш а, царна мукъамаш а бохуш а вара. Джунайд хьикмате, дог дика стаг вара, къамелана чIогIа говза, кIеда-мерза вара. Сол дикка воккха вара иза. Суна масал хилла лаьтташ а вара. Цуьнца цхьаьна дукха нахана юкъахь маслаIат дар нисделла сан. Тахана а воккхаверца дагалоьцу ас цуьнца хилла хьошалла.\nДжунайда а, цуьнан хIусамнанас Маржана а 9 кIант а, 2 йоI а кхиийра. Ялх-ворхI шо кхаьччахьана дуьйна царна массарна а ламаз-марха а, Къуръан а Iамийра. МасIуд а ву жимачохь дуьйна зуькаре хIуттуш, хьалхара зуькар олуш, мовлад доьшуш.\nДжунайдан доьзалца доттагIалла лелош, кест-кеста цуьнан хIусамехь хуьлуш бара цIеяххана Iеламнах, Iовдин а, Iелин а муридаш: Хьалха-МартантIера Товсултанов Асхьаб-молла (Iовдин куьг а лаьцна, тоба дина волу), Мескер-Эвлара Лечи-молла (Iелин йозанча хилла волу), Митаев Iелин нийсархой а, тешаме бIанакъостий а хилла болу Сиржа-Эвлара Мурдаш а, МасIуд а, Абуязид а, БетIа а, Iовдин муридаш Персиев Ахьматхан, Рашедов Шадид-молла, хьалхара зуькар олуш волу Гандаев Хьасан, Iелин тешаме бIанакъост, Iеламстаг, Ахмархажиев ХутIа, Эвтарара Даурбеков Мохьмад, Цоци-Эвлара Хусар, Устрада-Эвлара КъахIир, Жимачу АтагIара дика муридаш Джамбулатов Демал, Хайсумов Юсуп, Геха, ЦIоьнтарара Мусхаджиев Къабил, Абумуслимов Сайд-Мохьмад, ГIойтIара Дуда а, Iусман а, ШоIип а, Йоккхачу АтагIара Зикри, Мани-Шайхан кIант Зиявди-шайх, кхиберш…\nДжунайдан бераша леррина ладугIура цара дуьйцучуьнга, ткъа муридаша зуькар долийча, уьш берриге а зуькарна юкъабоьлхура, шовкъ а йогIуш. Иштта хуьлура даима а. Къадарийн тIарикъатехь Веза-Воккхачунна Iамал ярехь царна дика масал а, дарс а дара иза. Ткъа МасIудана, эвлаяэх лаьцна жайна яздаран ойла кхобуш волчу, шена дуьйцуш хезнарг дIаяздар бен дуьсуш хIума дацара. Цо иза дан а дира дуккха а шерийн дохаллехь.\n…Суна МасIуд вевза 30 шо гергга хан ю. Иза «Исламан зIаьнарш» газет арахеца волавелла мур бу иза. Советийн Союз хиллачу хьаьрмахь схьадиллина дуьххьарлера бусалба динан газет ду иза. ХIетахь со а, сан шича а, хIинца дерриге а дуьненахь вевзаш волу Нохчийн Республикин хьалхара Президента, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа (Дала гIазот къобалдойла цуьнан) а оцу шерашкахь Курчалойн-Эвлахь Исламан институтехь (Кавказехь дуьххьарлерчу исламан учрежденехь) болх беш вара. Ахьмад-Хьаьжа вара и йиллинарг а, цуьнан директор а, со хьехархо вара. ХIетахь дуьйна газетаца юххера зIе латтош, таханлерчу дийне схьавеана со… 2007-чу шарахь дуьйна редакцин штатехь – редакторан а, коьртачу хьехамчин а даржехь ву со…\nМасIудаца цхьаьна ас арахецна шина томехь йолу «Исламан сирлачу некъа тIехь» жайна. Иза Нохчийчоьнан хьалхарчу Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин сийлахьчу дайх лаьцна дара.\n…Хууш ма-хиллара, «Вайн эвлаяаш» серера Заурбеков МасIудан хьалхара жайна Москвахь 2005-чу шарахь араделира. Цуьнан цIе иштта яра: «Шейх Али Митаев – патриот, политик, миротворец, гений – эталон справедливости и чести». Вайн республикехь хьовха, генна цуьнан дозанал дехьа а къобалдеш тIеийцира и жайна.\nХIара «Дела везарехь богуш болу эвлаяаш» («Эвлияи, сгорающие в любви к Аллаху») жайна а ду МитаевгIеран Iовдин а, Iелин а дахаран а, динан а некъах лаьцна дуьйцуш. Цунах дерг МасIуда довзуьйтуш долу башха хьостанаш ду Iовдин а, Iелин а муридаша, вайн заманхоша, кар-кара луш, дийцина дийцарш, тоьшаллаш, ткъа иштта архивашкара шира таьптарш, кхидерг…»\n«Дела везарехь богуш болу эвлаяаш» жайна 4 бIе сов агIо йолуш ду. Цу тIехь ду вайх дукхах болчарна бIаьрга гина доцу Iовдин а, Iелин а, церан тIаьхьенах болчу нехан а, муридийн а, зератийн а дуккха а суьрташ. Жайна беа коьртах лаьтташ ду. Царах хIора а язбеш шен деган дакъа дIаделла автора. Иза хаало хIора агIонехь. Уггаре а коьртаниг – жайно ийманехь чIагIво, вайн эвлаяаш безарехь соввоккху, хьан дог, са цIандо. Цундела кIезиг хетало жайнин тираж. Иза 3 эзар экземпляр бен яц.\nЖайнех лаьцна дийца дуккха а ду. Иза кхул тIаьхьа дуьйцур а ду. Вайн доцца къамел дерзош даггара ала лаьа: МасIуд, Дала аьтто бойла хьан! Дала тIаьхье беркате йойла! Тешалахь, ахь хьегна долу къа эрна ца дайна хьуна. Iовдин а, Iелин а муридаш мел бу, цуьнца ваIда ерш мел бу дехар ду хьан хIара жайна, цуьнца цхьаьна хьан цIе а.


Гезгмашин-бутт 18, 2015\nКху деношкахь оьрсаша дуьйцуш дара Шемарчу Латакия цIе йолчу провинцехь болу нохчий "Исламан пачхьалкх" тобанан дакъа ду бохуш. Иза леррина дина дара. Шемара ерриг а Асад Башаран дуьхьал йолу тIеман тобанаш цхьаьнайеттар леррина деш ду оьрсаша цу махкара конфликт юьйцуш.\nОьрсийчоьнан Iалашо ю Шеман президент Башар Асад цу даржехь висийтар а, Гергарчу Малхбалехь шен таронаш чIагIъян гIортар а, цигахь Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Штаташна дуьхьал латтар а.\nЦу Iалашоне кхача «Исламан пачхьалкх» олучу тобанах лаьцна дуьйцуш Москохо юьхьарлаьцна масийтта хIума ду.\nМоскохан пропаганде ладоьгIча Асадаца къийсам латтош йолу тобанаш ерш аьлча санна кхечу пачхьалкхашкара террорхойх лаьтташ ю, цхьа а лортIехь болу гIаттамхой цигахь банне а бац.\nСтохка Оьрсийчоьнан дуьненаюкъарчу вовшахтохараллашкахь волчу векало Бородавкин Алексейс дIахьедар дира, Женевехь «Маьрша Шеман Арми" тоба яц аьлла.\nКхузахь цхьа дакъа бакъдерг ду. Шеман къилбаседехьа а, юккъерчу а кIошташкахь тIемаш бу бусулба гIаттмхойн тобанаш ю. Цхьайолчу тобанашна юкъахь, масала Al-Nusra Front «Нусран фронт» а, махкал арахьара баьхкина тIемалой бу салафиташ олу нах.\nКарзахе боцучу тIемлошна гIо дан гIоьртира Iамерка дуьххьара. Амма цуьнах ма-моьтту гIуллакх хуьлуш дац. Зазадоккху-баттахь Iамерко герз делла нах дIасабевлира, ткъа Iамеркахоша кху кIиранах дIахьедар дира, шайн говзанчаша тIеман говзалла Iамийначу 5 стагах 4 стаг бен тIом беш вац аьлла.\nАмма карзахе боцу гIаттамхой хIинца а ницкъ болуш бу Шемахь, къаьсттина Урдан-пачхьалкхан лерринчу сервисийн белхахой жигара болчу цу мехкан къилберчу кIошташкахь.\nШолгIа. Москохо чIагIдийриг ду исламистийн тобанаш Шема-пачхьалкх хIаллак ян гIерташ ю бохург. Цундела Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министрна Лавров Сергейна хетарехь, и тобанаш хIаллак яр коьрта ду Асад Башар даржах вохо гIертачул а.\nМелхо а, Оьрсийчоьно юх-юха а дIахьедарш до, «Исламан пачхьалкх» тобанца дIахьочу къийсаман дакъа хила деза Асад Башар бохуш. Оьрсашна хетарехь, Асадан эскархой «уггаре а эвсара ницкъ бу лаьттахула тIеман операцеш дIахьош».\nОьрсийчоь лууш яц дуьненаюкъара коалицин декъашхо хила иза бакъонаца а яц ( иза вовшахтухуш Асадера бакъо цаяьккхина), ледара а ю аьлла.\nОьрсийчоьнна хетарехь, Шемара гIаттамхой Асадан ницкъех дIакхета беза «Исламан пачхьалкх» тобанна дуьхьал латта. Кху беттан 16-чу дийнахь, Оьрсийчоьнан хаамийн агенталлана интервью луш, Асад Башара кхайкхам бира гIаттамхошка, шена дуьхьал летар а дитий, мостагIий эшош гIо де шена аьлла. Иза хир доцуш долу хIума хила мега, амма иза Асадан керла тактика ю.\nЦул сов, Оьрсийчоьнна хетарехь, Шемахь хуьлучунна жоьпаллехь ю Малхбузе. Москохо а, Димашкъо а бехке йо Малхбузе Асадана дуьхьал йолчу тIеман тобанашна гIо дарна.\nТIехула тIе Оьрсийчоьно дIахьедарш до «Исламан пачхьалкх» тобанца къийсам латто чIагIйеш ю шаьш Латакаия гIалара тIеман база бохуш. Дукха хан йоцуш, Таджикистанехь вист хуьлуш, Оьрсийчоьнан куьйгалхочо Путин Владимира дIахьедар дира, шаьш Шеман Iедалшна гIортор йеш ду терроран тIелатар юхатоха аьлла.\nИсламан пачхьалкх кхераме ю, амма Латакия провинцехь Асадан нницкъашна кхерам бохьуш ю цу тобанца йоьзна йоцу тобанаш. Ала дашна, царна юкъахь ю нохчийн къомах болчу нахах лаьтташ йолу тIемалойн тобанаш а.\nШема шен бертахо йисийта Оьрсийчоьнан аьтто бара, цо Малхбузенеца барт бича, иза дахь Асадан дарж дита дезар далахь а. Асадан Iедал диса мегаш дара цигахь.\nТкъа цу Iалашоне кхача цхьа некъ бу Оьрсийчоьнна : Вашингтон а, цуьнан бертахой а тешо гIортар иза оьшуш ду "Исламан пачхьалкх" тоба эшо бохучух.\nПалмирин хIолламаш кхерамехь бу\nКерла меттигаш дIалоьцу "Исламан пачхьалкх" тобано\nIамерко зен беза Иракъера а, Шемара а кхерам\nМигрантех юкъъелла Европа\nШемарчу тIамах бевддарш садукъделла белла Австрехь\nIамерка 100 эзар мухIажир тIеэца кийча


Нохчийчуьрчу Iедалша вотсапехь бечу къийсамо балхара ваьккхина низам дохийна ши полисхо\nНохчийн ши полисхо дIаваькххина балхара, цу шиммо бехк боцучу стагана, иза корта бахош долу малар молуш вара аьлла, хIума динчулла тIаьхьа. Цара и зулам деш, лаьттачу видеокамеро дIаязйинера. Балхара дIаваьккхина, шай амалехь, телехьожийлехь гайта а гойтуш, сийсаза а веш\nСхьагарехь Нохчийчуьра Iедалша санна, Оьрсийчохь цхьанна меттехь а хира дац, социалан маша тергоне лаьцна. Къаьстина Вотсапехь дIахьош болу къийсам, кху тIаьххьарчу беттанашкахь чIагIбина. Цундела, дог дIаьттIа, къамел динчу могIарерачу бахархошна хилла а ца Iаш, наггахь, оцу таIзаран кIела кхочу шаьш а Iедалан белхахой. Кху деношкахь а хилира иштта.\nЦхьа ши кIира хьалха, социала машанехь яьржира видео, гIишлонна тIера яьккхинчу камеро дIаязйина йолу. Лаьттачу цхьана машена чуьра, полицин духарца волчу цхьаммо, уллерачу машена тIе хIоттадо малар чохь долу шиша. ТIаккха улле воьдуш-гена волуш, телефонаца суьрташ догIу. Хьогалла йоккхуш санна, боккха ши-кхо къурд а бо ша цу чуьра. Оцу видеонна комментари ечу цхьаммо дуьйцу, шена и машенан да вевзаш ву, иза цкъа а мелла а вац, олий. Доцца дийцича, и полисхо, ша низам дохийна волу машенлелархо гучуваьккхина аьлла, кхайкхо гIерташ дина хIума, хIинца иза а, цуьнца хилла накъостий а юьхь-Iаьржа а хIуттуш дIадирзина.\nУьш чоьххьарчу гIуллакхийн министралле дIа а кхайкхина, Оьрсийчоьнан низамхойн сел еза цIе а, лекха сий а бехдеш уьш кхин ца лоьлуьйтуш, уьш балхара дIабаьхна.\nЦхьана хенахь Нохчийчохь, карахь тоьпан биргIа йолчуьнгахь дара Iедал. Иза, да а, эла а вара некъа тIехь. Тахана и сурт хийцаделлехь а, наггахь бовлу царна юккъера лакхахь буьйцуш болу полисхой, аьлла Маршо радиога дийцира Соьлж-ГIалара вахархочо Исмаилов Зеламхас.\nИсмаилов: «7-8 шо хьалха,низамхошна юккъахь харцо юьйцура йолуш дуккха а нах бара. ХIинца и хIуманаш дац. Эцца, оьзна, я мелла хиллехь, я цхьана хIумано галбаьхна хила а мега уьш. Схьагойтуш а ма буй уьш, балхар дIа а баьхна уьш хIинца».\nСоциалан машанехь Iедалш дIахьош къийсам боллушехь, цуьнах ца уозалуш, цхаьцца нахана оцу Вотсап-чухула къамелаш дарна цецволу Соьлж-ГIалара вахархо Исмаилов Зеламх. Сема а, собаре а хила веза, аьлла хета цунна.\nИсмаилов: «Хьалха цхьацца террористаш а, тIемалой а бу олий дуьйцура. ХIинца, Вотсап-чуьра нах бу буьйцуш. Дуккха а тобанаш а ю цу чохь кхоьллина. Оцу Вотсапах доккха зулам дола-кх нахана. Iедало иза ларъеш юй а, цаьрга мел дуьйцург дIакхочуш дуй а хуъшехь наха тIаккха а иза яьржайо-кх».\nНизам дохийначуьнна таIзар данца деза бохург, цхьанна а хьесапе эца мегар долуш адам дац. Амма и таIзар догIучарна массарна а деш хилча, дика дара бохуш къайлахь дуьйцу наха. Вотсап чуьра къамелаш, хIинца, Советан пачхьалкхехь санна, доьзалан чуьра кхин гена ца долу. Берашна хьалхахь а, экаме лоруш долу политикех хIумма а ца хьахадо дай-наноша.


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 206 345 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 15 февраль\n1045 — йан йолийна Софийн килса Новгород (сурт тӀехь).\n1895 — Москохахь ГнесингӀеран доьзал арабаьлла кхоьллина дуьххьарлера берийн музыкан ишкол.\n1942 — Сингапур японаш схьаяккхар, британийн эскарийн исторехь яккхийчарех капитуляци ю.\n1944 — британхоша хӀаллакйина Малхбуза Европера шира килса.\n1969 — Кембриджехь дуьххьара лоьрийн говзаллийца доьзалхочух дина адам.\n1989 — советийн эскарш ОвхӀанера арадаьхна девлла.\n1999 — туркойн башха гӀуллакххоша Кенехь лаьцна кхурдийн корта Оджалан Ӏабдулла.\n2005 — уггар гӀараяьллачу интернет-сайтийн, YouTube истори йолаелла.