Паччахь шайца кIеда хилийтар къуьйсу. Маса урам бу Нохчийчохь Кадыровн цIе лелош?\nДуккха а шераш ду мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан культ яржо гIерта: иза кхуллуш ю, 2004-чу шарахь вийначу цуьнан ден Ахьмадан дахаран истори язъян гIертачу гонах, регионан дахарехь оцу доьзало лаьцначу ша-тайпачу декъаца билгалйоккхуш. КадыровгIеран сий деш мел лахара а 346 республикерачу урамна церан цIераш техкина, ткъа цIераш хийцарца болх шайна аттачу баккхархьама меттигерачу низамашкахь а цхьаьна бина хийцамаш.\nГуш боцу бахархошка бина хаттамаш\n2010-чу шарахь Нохчийчоьнан Iедалхоша магийра, "и хилла мел дукха хан яьллехь а" керлачу историн адамийн а, хиламийн а сий деш урамашна а, майданашна а, Соьлжа-ГIаларчу кхинйолчу гIишлошна а цIераш тахка. Оцу кепарчу омрана куьйгъяздира мэро Хучиев Муслима, карарчу хенахь республикан премьер-министран даржехь ву иза.\nДокумента тIехь билгалдаьккхина дара, гIалийн гIишлойн цIераш хийца мегар ду, "Соьлжа-ГIалин бахархошка хеттарш динчул тIаьхьа" аьлла. Шаьш цIе хийцале хьалха баккъал а гIалин Iедалхоша формалехь дIахьедора иштта хаттамаш дIабаьхьна олий, амма гуттар а ца хоуьйтура. Хууш дац, маца, хьан бинера хаттамаш мехкан куьйгалхочун йишин Кадырова Зарганан цIарца урамаш хуьйцуш. Еххачу заманчохь шен вешин Кадыров Рамзанан гIоьнча ю школазхойн дешарехула аьлла, язйина яра иза, ткъа 2022-чу шеран Чиллан-баттахь цIеххьана «Нохчийчоьнан хьакъйолу юьртабахаман белхахо» хилира цунах.\nИштта Соьлжа-ГIалахь бу мехкан урхалхочун Кадыровн кхечу гергарчу стеган, 2004-чу шеран ГIуран-беттан 4-чохь, тIемалой гIалина тIелеттачу хенахь вийначу Кадыров Iумаран цIе тиллина урам. Оцу дийнахь вийначу 14 полисхочух Кадыровн гергара цхьа стаг бен хьакъ ца хиллера, цуьнан цIе урамна тилла. ТIехула тIе иза ваьхна вац Соьлжа-ГIалахь, иза ву Гуьмса кIоштарчу Ойсхарара.\n2004-чу шарахь вийначу кхин а цхьана гергарчун цIарах – Нохчийчоьнан куьйгалхочун вешин, меттигерчу милицехь старшина вара аьлла, язвинчу Кадыров Зеламханан цIарах ду Хьалха-Мартанахь а, Ойсхарахь а, иштта КадыровгIеран цIийнах болчийн цIераш техкина 37 урам болчу Ахмат-Юьртахь а, урамаш.\nАмма иза дустийла яц, Нохчийчоьнан президент хиллачу, карарчу хенахь мехкан урхалхочун ден, Кадыров Ахьмадан цIе техкинчу урамийн терахьца. Нах бехачу регионан массо а меттигашкахь аьлча санна, Ленинан цIарах хилла урамаш хийцина Кадыров Ахьмадан цIарах. Ши урам бен боцчу Iиса-Юьртара цхьа урам Кадыровн цIарах бу, ткъа Нажин-Юьртарчу Хьашти-Махкахь цхьаъ бен боцу урам бу Кадыров Рамзанан цIе лелош.\nБакъду церан цIарах урамаш доцуш меттигаш а ю. Масала, Шелковскан а, Ноьвран а кIошташкарчу дукхахйолчу ярташкахь хIинца а тIетоьхначу уьнаш тIехь язйина Ленин Владимиран а, Маркс Карлан а, Энгельс Фридрихан а цIеарш ю. Цул совнах – республикехь хIинца а эвлаш ю КадыровгIеран цIераш урамашна тахказа: Iаллерой, Верхатай, Ведучи, Моцарой, Гухой, ЦIеса, Бороздиновская, ГIуларе, Дарбанхи, Лакхара а, Лахара а Герзель, Борзе, Бамт-Эвла, кхин ерш а.\nМаса урам бу Нохчийчохь Кадыровн цIарах\nМассанхьа а мехкан куьйгалхочун ден цIарах урамаш хуьйцучу юкъанна Нохчийчуьрчу гIаланашкахь а, ярташкахь а керла кампани йолийра – урамашна Кадыров Рамзанан цIе техка буьйлабелира.\nЦуьнан цIарах хIинцале а ткъа гергга урам бу Нохчийчохь. Масала, хийцина урамаш Нажин-Юьртарчу бархI эвлахь: Гуьржи-Мохкахь, ТӀуртӀи-КӀотарахь, Билтахь, Керла-ГIоьрдалахь, Шоьнахь, Ишхой-Юьртахь, Хьочи-Арахь, БулгIат-Ирзехь. Оцу юкъанна КадыровгIеран тайпанах Iоттаелла царех цхьа юрт бен яц – Гуьржи-Мохк.\nДукха урамаш дац Кадыров Рамзанан цIарах Куьрчала-кIоштахь – цигахь ялх юьртахь бен дац: Куьрчалахь, Ахмат-Юьртахь (КадыровгIеран цIарах ялх урам), БIачи-Юьртахь (исс урам), Цоцин-эвлахь (биъ урам), Гелдганахь а, ЖугIуртахь а бу.\nОццул урамаш вовшахкхета Гуьмсехь а. Цул совнах, оцу кIоштахь иштта урамаш ду Энгель-Юьртахь (КадыровгIеран цIарах кхо урам), Ойсхарахь (кхузахь КадыровгIеран цIарах ялх урам бу), иштта Къеди-Юьртахь а бу.\nХьалха-Мартанан кIоштарчу кхаа эвлахь техкира Кадыров Рамзанан цIе урамашна- Iалхан-Юьртахь а, ГихтIехь а, Шалажехь а. Кхин а кIезиг урамаш ду Грозненскан кIоштахь, цигахь иштта урамаш ду Керла-Юьртахь а, ЦIоьнтара-Юьртахь а.\nШелан, Теркйистан, Веданан кIошташкахь цхьацца эвла ю Кадыров Рамзанан цIарах урам болуш.\nГуш ма-хиллара, Нохчийчоьнан куьйгалхочун цIарах республикехь пхийттех урам бу, спортан а, культурин а гIишлош ца лерича.\nДоза доцчу Кадыровн Iедало гойту цуьнан куьйгакIелара нах цуьнах боьзна хилар, цундела «паччахьна» муьтIахь хилийта луу хьаькамаш вовшашца къийсало кеп-кепарчу некъащца, боху Американ The Jamestown Foundation фондан Къилбаседа Кавказехула волчу аналитико Дзуцати Валерийс. Урамийн цIераш хийцар Кадыровн гоно хестабалархьама лелош хIума ду.\nТIаккха куьйгакIелберш кхийтира, муха эцало шайн шеф\n"ЦIубарш дукха бу, ткъа Кадыров цхьаъ (хилийтахьа шиъ), цундела нисло Кадыровн цIарах дуккха а урамаш. Кадыровх уьш бозуш хиларна, иза шайца хьасене хилийта гIерта – массарна а хьалха къаьсташ хила, цуьнгара тIетовжийла хилийта – и церан цхьаъ бен боцу некъ бу", - боху Дзуцатис.\nКъамелдинчо тIетуху, и процесс Кадыров Рамазана ша шен дегара схьаэцна йолийна ю: "ТIаккха цунна муьтIахь берш кхийтира, муха эцало шайн шеф".\nКадыров-ден а, Кадыров-кIентан а культ кхолларан бухе эгаш ду цIераш хийцар аьлла, хета Чехин политологна, Прагерчу дуьненан юкъаметтигийн Институтан Iилманан директорна, Къилбаседа Кавказехула волчу экспертана Аслан Эмильна.\n"Юьхьанца культ кхоьллира цуьнан дена Ахьмадна гонах, цул тIаьхьа малхбалерчу, султанистийн рожехь а санна, культ дIасаяржийра династи кхоьллинчун тIаьхьенна тIехь",- хета Асланна.\nЦунна хетарехь, оцу кепашца Кадыровс чIагIъеш ю Нохчийчоьнан кхузаманарчу исторехь шен доьзало дакъалацар: "Къам кIелхьардаьккхина, гIишлошяърхой ду шаьш, керла, кхиаме, ирсе Нохчийчоь еш доккха дакъа лаьцна шаьш бохуш, доьзалан васт кхолла гIерта иза. ЖамI цунна цхьана маьIнехь ду: КадыровгIеран доьзал оьшуш бу, цуьнан кхетамехь, нохчийн къам маьрша, машарехь, цхьа барт а болуш дахийта".\n2014-чу шарера схьа дуьйна Кадыров Рамзанна дуьхьал масийттазза санкцеш ехира Малхбузен пачхьалкхаша - иза бехкевора Нохчийчохь къизаллаш лелорна а, кхел йоцуш нах байарна а. ТIаьххьара Кадыровна дуьхьал дозанаш диттира Японино – Оьрсийчоьнан Украинана дуьхьал болийначу тIамехь дакъалацарна.


ГIуран-бутт 12, 2016\nНохчийчохь Хьалхара тIом болабелла 22 шо кхаьчна де, хилла-лелла цхьа а зулам а доцуш санна, иза дицдан омра дича санна, дIадахийтина махкарчу Iедало а, цуьнан хаамийн гIирсаша а. Амма диц-м ца ло иза нахана...\nIедална товш боцу дагалецамаш\n… Шераш мел довлу дегаIийжам чIагIло цхьаболучийн. Кхечийн, хийцамийн тулгIено лакхене баьхначийн, цуьнан бала а бац. Амма верриг цхьана ойланехь соцу: оцу тIамехь нохчаша дуьненна дIайовзийтира шайн цIе. ДIахаийтира, къонахий иллешкахь хилла а ца Iаш, кху заманахь а буйла. Дерриге а къам дуйла къонах.\nГIура беттан 11-гIа де, официалехь тIом болабелла лоруш делахь а, Нохчийчуьрчу бахархошна иза болабелира кхин а бутт хьалха.\nТIамна кийча ду шаьш бохуш хиллехь а, баккъал а тешаш бацара мехкан куьйгалхой иза шуьйрра баьржар бу бохучух.\n«Коммерсант» газетан корреспондентан Мурадов Мусан оцу тIамах дагалецамаш шатайпа бу.\nМурадов: «Москохара баьхкинчу журналисташца петарахь дара тхо. Чуетташ, пенаш дегадора. Цхьаммо элира, корех кехаташ лато деза, аьлла. Оха кIадо а ца еш, мел болу бIаьрг дIалатийра. Iуьйрана хьаьвсича, кехат латийна кор дийна диснера, кехат латоза бIаьргаш дохийнера».\nСоьлж-ГIалина гобина, массо а герзаш чудетта долийча а, сатийсам бара шайгахь а, кхечу маьршачу бахархошкахь а и тIом гена бер бац аьлла. Къаьсттина яра и дегайовхо оьрсийн бахархошкахь, боху журналиста Мурадов Мусас.\nМурадов: «ТIом бахлур бу моьттуш дацара цхьанненна а. Теша а ца тешара. Со волчу цIа чохь оьрсийн бахархой бара бисина дуккха а. Талламаш беш, эскархоша юьхьанца чу граната а кхуссий, тIаккха хьовсура нах буйла. Оьрсашлахь дуккха а дараш хилира».\nТахана нохчийн цIе дуьненан муьлххачу а маьIIехь евза. ТIамехь нохчийн къонахоша яьккхийтинчу цIаро биллина дийна бисинчарна некъ. Церан доьналлах а, тIамах а дагалецамаш журналисто Дачаев Зеламхас а дийцира.\nДачаев: «ТIом хаза хIума яц. Дагахь а дацара, оццул доьналлийца дуьхьало йийр ю, аьлла. Делера орца дара кхаьчнарг. Девкар-Эвлах яьлла йоьдура оьрсийн бахархойн ковра. Автобус чуьра Дорогочинская Викас мохь тоьхнера, тхо маьрша дахархой ду, тхуна герз ма тохалаш, аьлла. «Шу маьрша дахархой хиларна, тоха дезара шуна тIе герз» - жоп деллера эскархочо. Таккха ша дуьххьара кхераелира, бохуш дийцира цо».\nНохчашна дагалецамашкахь ца буьсийла дац къоман дахар човхийна, къизалла яржийна тIом. Цундела иза дагахь латто беза аьлла хета Соьлж-ГIалин яхархочунна Мусаева Лаурина. Ша оцу хенахь университетехь доьшуш хилла иза.\nМусаева: «ДагадогIу дера. Стагана бицлур болу тIом а ма бацара иза. Оцу тIамна дуьхьалбевларш а бара. Со университетехь доьшуш яра. Суна иза болалучу хенахь, яьккхий бомбанаш а етташ, болабелира. Со экзаменна кечам беш яра. Цхьа ло я догIа догIуш санна, цIеххьана болабелира иза».\nТахана официалан хьостанаша кеп-кепара дуьйцу Нохчийчуьрчу шина а тIамехь нахана юкъахь хиллачу дарех. Нохчийн агIор, дозуш доцчу хьосташа бахарехь, 300 эзар герга стаг ву вийнарг. Ткъа, оьрсийн эскархойн могIаршкахь хьалхарчу тIамехь вийна лоруш ву 5 эзар сов стаг. И шолгIа терахь дуккха а лахдина лору, юккъараллин синтем ца байархьама.


"Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" юристан гергарнаш дIабигина Нохчийчохь\nБакъонашларъяран "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" Къилбаседа Кавказерчу филиалан юристо Янгулбаев Абубакара хаамбина, Нохчийчуьра шен ткъа сов ненахой а, дехой а, церан гергарнаш а дIабигина аьлла. Хьалхо Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедира, оппозицин IАДАТ боламан модерацица боьзна хила тарло ЯнгулбаевгIеран вежарий аьлла.\nКавказ.Реалиин корреспонденте Янгулбаевс дийцарехь, карарчу беттан 23-25-чохь лецна бу цуьнан нах Хьалха-Мартанарчу ГIойтIахь а, Соьлжа-ГIалахь а. Буьйцурш бу юристан ден агIор болу ЯнгулбаевгIар а, ненехула болу - МусаевгIар а.\nIаьржачу барзакъца болчу наха полицин дакъошка дIабигина уьш, шаьш муьлш ду а ца хоуьйтуш. Паспорташ а, телефонаш а йоцург а, цаьргара дIадаьхна цIенойн, петарийн кехаташ а.\n"Официалехь бехкаш царна дехкина дац. Соьгарчу хаамашца, 21 стаг ву лчкъийнарг. Карарчу хенахь Нохчийчохь хьаьккхина дIалехьош бу оппозицин блогерийн а, бакъонашларъярхойн а, Кадыровн режимна резабоцучийн а гергарнаш", - билгалдаьккхина къамел динчо.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун гонах болчарна ша а, шен ваша Янгулбаев ИбрахIим а IАДАТ боламан администратор а, модератор а ву аьлла хета, тIетоьхна юристо.\n"Факташца аьлча, иштта дац иза. Амма кадыровхойн Iалашо ю, Нохчийчохь бехачу сан гергарчу нахехула суна Iаткъам бан", - кхетийна юристо.\nТIаьххьарчу шина дийнахь Нохчийчуьра дIавахначу пхеа оппозиционеро дIахьедира, даймахкахь беха шайн гергара нах Iедалхоша дIабигарх. Ву царлахь - Швецехь вехачу блогеран Абдурахманов Тумсон исс гергара стаг (цхьаберш тIаьхьо дIахийцира, амма лачкъийна Тумсон стуннана а, стунйиша а). Германехь вехачу блогеран Мализаев Минкаилан цIийнах болу нах а бигина, билггал хууш дац маса стаг вигина, Европехь болх бечу бакъонашларъяран "Вайфондан" куьйгалхочун Садулаев Мансуран гергара кхо стаг, Туркойчохь вехачу блогеран Халитов Хьасанан ворхI герагара стаг, Германи дIавахначу Ичкерин адамийн бакъонийн Центран куьйгалхочун Арцуев Асланан цIийнах виъ стаг а.


Нохчийн шайн Даймахке а, нийсоне а болчу безамах пайда оьцу ямарт ницкъаша гуттар а\nГуьржийчоь -- Лапанкури эвлана йистехь гуьржийн беркеманаш, 29Мар2012\nГуьржийчохь, парламентан харжамаш хилале цхьа кIеззиг хан йисинчу хенахь, Лапота-чIожехь леррина тIеман операци дIа а яьхьна, шийтта нохчо вийна шо кхаьчна деношкахь. Йоккхачу гIовгIанца гуьржийн официала Iедалша дийцира, закъалтана нах а лаьцна, Дагестанца долу доза хадон гIиртина зуламхой байъина шаьш, бохуш. И гIуллакх юьхьанцара дуьйна а дара шеца шортта къайле йолуш. Шо даьллачул тIаьхьа, цу операцехь дийна висинчу цхьана нохчочо яздина кехат зорбане даьккхина гуьржийн хаамийн гIирсашкахь.\nТайп-тайпана хьостанаша башха терахьаш даладо Гуьржийчура Лапота я гуьржаша шаьш ма-аллара, Лапанкури-чIожехь байъинчу нохчийн. Цхьадолчу хьостийн хьесапехь, дийна исс нохчийн тIемало висира. Уьш Туркойчоьнца долчу дозанехь Вале олучу меттехь дехьабаьхна гуьржийн Чоьхьарчу ГIуллакхийн министраллин белхахоша. Гуьржийчура парламентан харжамаш чекхбевллачул тIаьхьа тоьллачу «Гуьржийн гIан» коалицино таллам болийра оцу иэхьен операцина, иза гуьржийн пачхьалкхаллин маьIне гIуллакх лерина.\nГуьржийн керла хIоьттинчу премьер-министро Иванишвили Бидзинас даханчу Iай гIарадаьккхира, шаьш биллинчу талламан жамI. Европера а, Малхбалера а нохчий, шаьш царна аьтто бийр бу тΙеман говзалла караерзон а, герзаца Кавказ-Имаратан бΙаьхойх дΙакхета а бохуш, кхайкхина хилла президентан гоно Гуьржийчу, амма тешнабехкаца байъина, элира Иванишвилис. Кхеташ ма-хиллара, Саакашвилис и, цуьнан уллерчу гоно а керстадира иза. Делахь а, цу гIуллакхана гонаха хIинца а шортта ду ца кхеташ дисина хIума.\nШайн агIора, арахь долчу Ичкерин Iедало а дIабаьхьира бозуш боцу таллам. Цуьнан белхан жамI Маршо радионо хьалхуо довзийтинера. Цу талламо а чIагIдо, Саакашвилин гоно дерриг а дуьнентΙера бΙе сов нохчо Гуьржийчу дΙа а гулвина, делла дош кхочуш а ца деш латтийна хилар а, цул тΙаьхьа 3-4 бутт баьлча, царех дукхахберш Европе а, Малбале а юхабирзина хилар.\nЛапанкурехь 12 нохчо вийна шо кхочуш, дийна висинчу цхьана нохчочо – дийцарехь, иза Австрехь вехаш ву – гуьржийн хаамийн гIирсашка кехат дахьийтина, шайна йинчу ямартлонах лаьцна. Оцу хьокъехь а, кхечух а лаьцна Маршо радионо хаьттира Ичкерин премьер-министре Закаев Ахьмаде.\nЗакаев Ахьмад: «Дуккха декъашхой бара цу комиссина юкъабогIуш. Гуьржийчура бахархой а, Лопота-чIожехь тешаш хилларш бара. Гуьржийн Iедална реза боцу, цу Iедале белхахой а. Кхерамазаллица доьзна комиссино церан цIераш ца яьхна.\nЗакаев Ахьмад -- Ичкерин арахьарчу Iедалан куьйгалхо, 24Тов2009\nОцу комиссин жамIашца а догIуш, цхьана кепара шеконаш йоцуш, гуьржийн Iедало кечдина дара иза. И кехат яздина волу Чатаев а - аса дешна иза - цу тIехь дукхах дерг бакъдерг ду. Ша-дерриг цо ца дийцинехь а. И стаг ямартлонца оцу юкъа а озийна, цул сов, шаьш байъа кечбинчу нахаца дийцарш де аьлла, юха а юкъавахийтина. Цаьрца юха иза дIаваккха а, цу гIуллакхан цхьаа теш ца вита Iалашо йолуш дина хIума а дара иза.\nДIадолалучу хенахь дуьйна, уггар лакхарчу тIегIанехь долийна а ду. Гуьржийн Iедалера уггар лаккхарчу векалша шаьш Европера, Малхбалера вовшахухуш хиллачу кегийрахошна "шаьш шуна Нохчийчу даха некъ лур бу, гойтур бу" аьлла гулъйина ю и тоба. Эххар а цхьаберш юхабевллера. Буха висина и ткъеха стаг ПIаьнгаза чIоже дIа бигина цара дIакхаччалц.\nЦигахь хIокхарга дийцинчунна тIера карча а дина, хIорш шайна ямартло ян гIертийла хиинчул тIаьхьа, тобанна хьалха бевлла хилла векалш шаьш дехьабовла хьаьвсина. Цу муьрехь дуьйна тасадаларш хилла церан. Шайна йинарг яматрло юй хууш, Чатаевс ма-баххара, цара дуьхьало а йина. Комиссино бинчу талламашца, цу тобанера ши-кхо стаг вижина Iачу хенахь, тIе герзаш тоьхна вийна ву цара.\nЦул тIаьхьа гуьржаша хIоттийна кеп ишта яра. Уьш Оьрсийчура сехьабовла гIоьртинера бохург, юха а нохчийн карта ловзон даккха а, цунах политикан пайда баккха а дина дара. Саакашвилис а, хIетахь цуьнан Чоьхьарчу ГIуллакхийн министр хиллачу Мерабишвилис а дина дара иза.\nШайн цу хенахь дIабахьа кечбечу парламентан харжамашна кечам беш дина а дара иза. Шайн махкана тIелетта диверсантийн тоба яра, и тоба хIаллакьян кхоьллинчу штабан хьаькам и Мерабишвили вара. Харжамаш (шайна хетачу кепара чекхбовлахь) Мерабишвилих президент а вина, ша премьер-министр хила лууш вара Саакашвили.\nПропагандин дакъа динера цара шаьш къиза байъинчу нохчех. Цара нохчийн къомана а, нохчийн кIентаршна а йина йолчу ямартлонах, Дала мукълахь, цхьа хан-зама йогIур ю, цу гIуллакхана бехке болчу наха жоп дала дезаш. ХIара ишта лаьттар долуш дац.»\nЦхьана агIора, гуьржийн Iедалша шайна пайденна юкъаозийна нохчийн кегийрахой. Вукху агIора хаттар хIоттон догIу, нохчийн кегийрахоша шаьш юкъа хIунда озабойту тIамца долчу гIуллакхана? Шаьш халла Делан балийца Европе схьакхачабелча Iад хIунда ца Iа?\nЗакаев Ахьмад: «Нохчий Iад ца Iер ма даций иза. Вайн цIахь долу хьал дIа ца дерзар ду. Цигарчу урхаллехь лаьттачара, къам, мохк а доьхкина болчу наха шаьш ирахIиттош дашо гIаланаш ю бахарх, биъ некъ къаьстачехь маьждигаш до бахахь а, Оьрсийчоьнца болу тIом дIабирзина бац. И дIа ца берзар ду коьрта бахьана. ХIораннен дега чохь а, коьрта чохь а ду иза дIабирзина ца хилар.\nХIокху аренца хьалакхиъна а, хьалакхуьуш болу нах я оцу цIаргара ара а бевлла - кхузахь дIанисбелла нах-м кхин цига дIагIерташ а бац - амма кегий болуш кхуза схьа а балийна, интернетехула цIахь мел долчунна тIаьхьакхиа йиш йолу кегий нах бу. Нохчийн шайн Даймахкаца йолу уьйр мел чIогIа ю вайна хууш ду. Амма хIорш, 10 шо а ма дац цигара схьабаьхкина. ЦIахь бисина гергара нах бу церан. ХIора дийнахь зIенехь бу уьш.\nГуьржийчоь -- Гуьржийн ницкъийн векалш Лапанкури эвлана йистехь, 29Мар2012\nЦундела цигахь долу хьал царна девза. Цундела тIаме а хIиттина, оцу тIамехь шаьш дакъа лацар шайн декхар хеташ дукха кегий нах бу хIокху аренца бехаш. Уьш бац нохчийн вовше болу тIом бан лууш. Амма оцу оьрсашца долчу гIуллакхехь, царна новкъа дер долчу гIуллакхехь хьала а гIиттина, муьлххачу а метте дагIур болуш бу уьш.\nИзза ду уьш Шема эхар а. Вай-м уьш цхьана Шема оьхьуйтур бацара, тIамна юкъа гIортуьйтур бацара. ТIамца толам болчуьра дIадаьлла вайн оьрсашца долу гIуллакх. Нохчийн къомо тIеман тIеман толам I996-чу шарахь баьккхина. Таханлера хьал иза цара мел кегийча а, дастаме даьккхича а, цара Нохчийчохь нуьцкъала политика дIаяьхьча а, гIуллакх хир дац. Политикан гIирсашций бен доьрзур долуш а, дерза йиш йолуш а дац иза.\nТахана кхузахь болу кегий нах шайн дешарца а, Iилманца а, дуьне довзарца а, уьш цу хIуманна тIехь чIагIбалар, кхиар - иза бу нохчийн къоман толам а, кхана хиндерг.»\nНохчийн карта элир-кх ахьа, ловзо даьккхира гуьржаша. Цара даьккхина ца Iа иза. Европа коммунистийн режимах мукъа а яьлла, шайн цIахьийсон долон эскарш тIелаца меттиг ца хилча, Елцин Бориса а, цуьнан гоно а ловзийра. Цул тIаьхьа Путина а ловзийна дуккхаза а Норд-Остехь, Бесланехь, кхин а масане хир ду иза. Юх-юха а шайх пайда хIунда оьцуьйту нохчаша?\nЗакаев Ахьмад: «ЧIогIа дика билгалдаьккхина хаттар ду иза, кIорге чулацам болуш.\n20, 30, 50 даьлча юх-юха а и вайн адам марса а доккхий, оцу тIеман къизаллина юкъа хIунда озадо те, хIунда озадойту те? Иза а бIешерашкахь нохчаша маьршоне схьабеанчу къийсаман ачо ю. И ачо а, и чов цкъана цкъа а йоьрзуш яц, йоьрзур йолуш а яц.\nКхин а 500 шо далахь а, нохчийн къам маьршонан новкъа а даьлла, оьрсийн пачхьалкхаца болу къийсам дIабаллалц, муьлххачу а нохчийн стаг и хаттар хIиттош кIамван а, марсаваккха, къам меттах даккха а аьтто буьсур болуш бу.\nВай тахана дуьйцург, Жовхарс хIара гIуллакх долалуш дийцинарг а, Аслана ша велла дIаваллалц дийцинарг а хIун дара? Вайн къоман маьршонан коьрта агIо, къоман кхерамазалла яра. И къоман кхерамазалла тIечIагIъяр. Политикехь, экономикехь, кхерамазаллехь а. Оьрсийчоьнца и дерриг карон йиш йолуш а ду.\nАмма коьртинаг, шайн дага ма деъанехь, вай ишта марса а дохуш, ловза а дохуш, вай дайъа цара шайгахь юьтуш йолу бакъо юй, и ю вай цаьргара схьаяккха гIерташ дерг. И мукъ царгахь мел бу, политикаца доьзна, экономикаца доьзна, ур-атталла, шайн чохь хуьлучу харжамашца доьзна а, цара вай ловза а дохуш, вайна тIехь еш йолу къизалла, шайн политикан пайденна еш ю.\nОьрсийн политикан кланаш гуттар а лаьттина ю ишта. ХIинцачул тIаьхьа а, вай политикан дийцаршца царгара и бакъо схьаяккхалц, ишта лаьттар долуш ду иза. Вай Iовдал хилар дац иза, сонта хилар дац хьуна. Иза вайн деган лазам бу. Вайн цIийца, Дала вай кхоьллина маьрша къам хиларе терра, оцу маршоне гIертар долуш ду вай. Вайн бехк и бу-кх, маьршо езар. Дала вайна беллачу махка тIехь вайн кхолламан дай хила гIертар а.»\nЦкъачунна долчу суьртехь, Гуьржийчохь керла комисси кхуллуш ю Лапанкури чIожехь илларг талла. Иза юкъараллин комисси хир ю боху, бевзаш болу нах болуш. Оцу юкъанна, хьалхара кхоьллинчу комиссино болх беш дайна боху, гуьржийн Iедалерчу нахана дуьхьала даха тарло ладаме тоьшаллаш. ХIун карор ду керлачу комиссина? Цуьнга муьлхачу хьолехь кхочур ду и гIуллакх?


Дуьне, Стигалкъекъа-бутт 01, 2015\nПIераскан-де 1 Стигалкъекъа-бутт 2015\nЛондонан сийлахь кхело зорбане даьхна ФСБ-н белхахо хилла Литвиненко Александр вер толлуш гулдина документаш. Царна юкъахь ю карарчу хенахь накотикашна тIехь Iуналла дечу Оьрсийчоьнан федералан сервисан куьйгалхочуьнан, Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран уллера накъост лоручу Иванов Викторан досье.\nПIелгийн ларш дIаяла еза Европе воьдуш\nЕвропе визанаш яха кхин а хала хир ду нохчашна\nШерашкахь Оьрсийчоьнний, Европиний юккъера визанийн режим аттачу йоккхур ю бохуш дийцинера Кремлан векалша. Амма аттадоккхучу метта кхин а цхьа керла хало юкъаяккхина Евробертан куьйгалло Оьрсийчуьрчу нахана – Шенген виза езачо шен пIелгийн лараш дIаяла езар ю кехаташца цхьаьна.\nХIорда тIехь лечу мухIажирийн хьокъехь\nЭзарнаш мигранташ ле хIора баттахь Лаьттаюкъерчу хIурдахула Европе кхача гIерташ. Даханчу кIиранахь цхьа хIурдакема харцар бахьана долуш велларг вара бархI бIе сов стаг. Цудл тIаьхьа сихонца вовшахкхеттачу Евробертан куьйгалхоша цхьа могIа керла сацамаш тIеэцна, мигранташ кIелхьарабахархьама.\nЛеткъамаш барца шен хан яхъян аьтто хир бу Царнаевн\nЦарнаевна суд еш шолгIа мур болабелла Бостонерчу федералан кхелехь. Цунна вен кхел яхь а, ша велла дIаваллалц латкъамаш беш кхел кхочуш яр дIататта аьтто хила мега цуьнан аьлла хета говзанчашна.\nГенара схьаоьху мухIажарш кхин оьшуш бац\nГенара схьаоьхуш болу мухIажарш кхин оьшуш бац


Нидерландаш -- Караджич ХIаагерчу трибуналехь, 16ГIад2012\nБоснерчу сербийн куьйгалхо хиллачу Караджич Радована чIагIдарехь, иза маьршачу нехан баланаш лахбан гIерташ къахоьгуш хилла сербхойн эскархоша Сараевохь а, Сребреницехь а адамаш эзарнашкахь дойучу хенахь. И дIахьедар цо ХIаагерчу кхелехь дина.\nЧалтачана совгIат. Иштта хир яра, Боснерачу сербхойн куьйгаллехь эзарнаш нах баъйарна бехке вечу Радован Караджиче хаьттича, нийсо. ХIаагера кхелахой шен бехкбацарх тешон гIерташ, адамаллин дуьхьал зуламаш диначех цхьаъ лаларучу Караджича ша маьршачу нахана гIо деш вара, шена кхел ечул, мелхо а, ша мел дина дикнаш тидаме а эцна, шена совгIат догIу, элира цо.\nАдвокатан гIо шена оьшуш дац, аьлла, ша шена адвокаталла деш волчу Караджича Боснера бусулбанаш бехке бира, шайн къомах болчу нахана дуьхьал инзаре зуламаш дина хиларна- дуьненан юкъаралла шайн агIор яккхархьама, и зуламаш сербхоша дина а моттийтина. И дIахьедар цо дича, кхеле ладогIа гулбелла хиллачарна юккъера Сребреницехь а, Сараевохь Караджичан эскархоша байъарх кIелхьара бевллачех болу тешаш цец-акъ бевлла биснера.\nШа хьалхехь куьйга яздина кечдинчу шен къамелехь Караджича чIагIдира, Боснин коьртачу шахьарна Сараевон сербхойн эскархоша гуо бинчу хенахь бусулбачара шаьш цу гIалина тIе артиллерин герзаш а диттина, 100 сов стаг вийнера, и зулам тIаьхьа сербхошна тIедиллархьама, бохуш.\n„Сараево – иза сан гIала ма ю. Оха, бахьана а доцуш, Сараевон тIе герзаш деттара бохуш дуьйцуш долу хабарш – уьш харц хабарш ду“, - элира цо. Бакъду, цуьнан и чIагIдар бакъ ца хилар ХIаагерачу кхело тоххарехь сацийна ду, хIунда аьлча Караджичал хьалха иштта кхин цхьаъ сербхойн тIеман зуламхо Младич Ратко а вара кхелана хьалхахь цу кепарчу бехказлонашца шена тIера жоьпалла дIататта гIерташ.\nХарцдо Караджичан дIахьедарш иштта эзарнаш тешаша а, Боснехь тIом болчу хенахь цо а, Младича а куьйгалла дина хиллачу сербхойн эскархоша лелийнарг шайн бIаьргашца гина болчу.\nКарарчу хенахь Австрерачу Грац гIалахь вехачу Сараевон вахархочуо Новакович Костас дийцарехь, Караджичан куьйгакIелахь болчу салтеша Боснехь хIоттийна Iазап къизаллийца шеца къовсалур доцуш инзаре дара. ТIом дIаболалучу хенахь цхьанна а ца моьттура, бохуш, дуьйцу цо, и хьал иштта эрча дала йиш ю.\nКараджича шен къамелехь иштта, фальсификаци йина, даьккхина ду элира доллучу дуьнентIехь гIарадаьлла хилла долу сербхоша йинчу концлагерехь, эчиган керт схьа а лаьцна, гIийла лаьттачу воккхачу стеган сурт а. Я и стаг а, я иза чохь ваьллина концлагер а цкъа а хилла яц элира цо, иза сербхошна дуьхьал пропаганда ян даьккхина ду, аьлла.\nУггаре а кхардаме дерг - цо и къамел дечу хенахь ХIаагерачу кхелехь цуьнга ладоьгIуш Iаш вара цу сурт тIехь хилла волу стаг Алич Фикрет.\nШа цкъа а дуьнентIехь хилла а вац аларх цецваьллачу цо кхин цкъа а тоьшалла дира, Караджичан эскархоша ша лаца а лаьцна, шена тIехь динчу таIзарийн. Цул совнаха, Караджичал хьалха ХIаагерачу кхелехь тIеман зуламхочун Стакич Миломирана гIуллакх толлучу хенахь тIеман трибунало къастийна дара, сербхоша шаьш лийцинчу бусулбачарна тIехь Iазап латтийна хилар.\nТкъа Караджича-м ша,шен ка долуш дерг, массо а хIума дира бохуш чIагIдо, тIом боьдучу хенахь нахана гIодархьама. „Ас дукха нахана гIо дина, тIеман баланех, зе-зулам доцуш, чекхбовла. Ас мел динчу диканна суна совгIат дала хьакъ ду“, - элира цо кхелахошка.\nАмма трибунало гулдинчу документаша, шайна юккъехь аудио а, видео а материалаш а йолуш, кхин дерг гойту.\n„ХIокху кхелах кхардам хилла. Трибуналах кхардар а ду хIара, цу тIеман Iазап лайначарехь кхардар а ду хIара“, - элира Сребреницехь хIусамда а, кIант а вийначу Сехомерович Зумрас а. „Сан гергарнаш уьш бусулбанаш хиларна байъина бу, Караджича, сербхойн бен баха бакъо йоцуш, шен куьйгакIела дакха гIиртинчу боснхойн лаьтта тIехь. Иштта беш бара цо маьршачу нехан гIайгIа?“ - элира цо.\nКараджич Радован Сербхойн лакхарчу кхаа куьйгалхойх цхьаъ ву, ХIаагехь тIеман трибуналана хьалха шаьш Югослави юхучу муьрехь цу пачхьалкхехь иккхинчу тIамехь динчу зуламашна жоьпе озийна болчу. 1991-чуй, 1996 -чуй шерашна юкъехь цу меттигашкахь хиллачу тIемашкахь 100 эзар сов стаг вийна, милионийн, мухIажарш бевлла, бовда дезна.\n2008-чу шарахь лаца а лаьцна, хIетахь дуьйна дуьненаюкъарчу трибуналана хьалха жоьпе озош ву иза ша динчу зуламашна.


Выходит с 1 мая 1923 года; № 140 (9661) вторник, 15 ноября 2005 года\nТимурзиев Башир Разведчик\nДагадоаг1аш дий, г1алг1ай, шо Т1ом йистебаьнна Коталон шу? Меца долаш, биркъе лелаш, Хулар вай школе дешаг1ерташ, Даар-дувхар эсала долаш, Наьха мехка хало 1овшаш. * * *\nВар тха школе г1алг1а хьехархо, Майра т1омбаь лоамаро Студент волаш дешаваьг1а, Ший ло1аме т1ем т1а ваха.\nМоастаг1ашта дукха зе даь. Дег1 ца кходеш ч1оаг1а т1ом баь.\nВар из аьрда цхьа пхьарс боацаш. Мел хьалаца кхо, п1елг мара Аьтта кулга п1елгаш доацаш. Дика т1омбаь ший сий даьккха, Накха совг1атех сийрдабаьккха. Школа юхе ше цхьаь вахаш, Эрсий мотт вар из тхона хьехаш. Цунца тхо миччахьа долхар, Из б1аргавайча - нах г1адболхар. В1алла дукха цун ха яцар, Цунга совг1аташ мел да хацар. Тхоца къамаьл к1аьда дора. Саррахь из вахача тхо гуллора.\nЙоагача ц1epa гo бий. Товна юкъе коартол йотташ. Цхьа дош аьнна йист ца хулаш, Хулар хьаьрчче шортта даг1аш. Мишта хиннад зе, оаха аьлча, Хьехархочо делар ший жоп: "Вар со т1ем т1а тахкамхошца. Дахар тхо цкъа "дийна мотт" ба, Моастаг1чуна уж къайленаш ха. "Мотт" боалабеш юхадоаг1аш, Нийсделар даг1аш дахчан б1оaг1аш. К1арцхалаш саьргаш шоайла доахкаш, Къайлах ехка минаш йоахкаш. Яр 1аьржа бийса - х1ама гацар, Боахкар немций часовой хувцаш. Дагадоаг1а ала баьнна. Гаьнадоаццаш тата даьнна. Цхьа ха яьнна кхетам чу веча Хайра боаца пхьарс, кулг аьча. Вар са новкъост ховш чов ехка, Д1аг1оргвоацаш со вита-вехка.\nК1отаргашта юкъе хьулалуш, Оаха яьккхар ха, "мотт" лорабеш. Ваьккха хьалха эпсар-ванчар, Тхо кхоъ малх кхетале чукхаьчар. Из "мотт" бар тха ткъесталаг1а, Тхо шиъ вар полке ц1ихеза ч1оаг1а. Госпитале со д1авигар, Цхьа бутг боаллаш письмо кхаьчар. Са доттаг1вар каьхат дайтар. Яздора:\n"Кийчлелахь олла "Дошо Седкъа". Кхо бутг баьккхар аз госпитале. Саг варгвац сона дайнар дийца. Бар доарахой кувгаш доацаш. Геттара дукха бар пхьарсаш доацаш. Б1аргаш доацаш - х1ама ца гуш, Тато къорбаь х1ама ца хозаш. Дунен сердал шоай д1аяьнна, В1алла кхетам чу боацаш ухкаш. Яьздаь каьхат д1адоалар дайна, Доттаг1а а д1аваьлар са вайна. Госпиталер аравоалаш\nСо спецотделе д1ат1авийхар\nНах боаццача, къайлаг1а санна,\nЕлар майдилг - "Майралла coвг1aт".\nВар гебист - эпсар юхьт1ара\nВай моастаг1а санна ц1имхара.\n"Г1алг1ашкахьа ваха везац,\nГ1алг1ай цигара леха безац.\nХьо Казахстане веза ваха,\n1а хьай дезал цигара лаха.\nХьа деррига къам даьккхад мехках.\nПриказ да шо Казахстане лахка.\nУкх т1а яздаь деррига да, Хьона болх лургба - инвалид ва". Из а аьнна каьхат далар, Йист ца хулаш со араваьлар, - Дилла доацаш, гeттapа ч1оаг1а Дог лаьцар са божмоарзаг1ас... Казахстане д1акхаьчача, Даьй мича бессаб сона хайча, Гучадаьлар д1абаьнналга. Да-нана доацаш се висалга.\n"Дошо Седкъа" сона лургболаш\nХиннав командир лакхе латкъа.\nСоцаваьв кхы яздергдоацаш,\nЦy хьаькъехь в1алла йистхургвоацаш…\nДоттаг1а-м беннаб "Дошо Седкъа".\nСа хьамсара бераш!\nДоацаш санна х1ама эшаш,\nДеза оаша дика деша.\nД1абаьннаб т1ом -\nОаш Даьхен д1оаг1аш\nБедохкарда". * * *\nЦхьа шу даьлар тхона хьехаш, Йоаца бокъонаш дика гуш, Царна сатоха ца могаш, Дажал-наькъан йоккха вас яь, Валар, дега мазаш хаьда…\nБайра наьха сийрда к1ерам, Бижар дег чу шийла кхера.\nСа г1озале, са ц1е зизаш Дукха деций дунен т1а Дала кхелла хоза х1амаш. Сомий беш, баьцадаараш, Бакъда зизайл хозаг1а Сона хетаргахьа х1ама дац. Зизаш даг1а са коа, беша Цар са б1аргаш деладу. Цхьацца болчар оалаш хоз "Зизаш дег1ача ялсмале гургьяц" Со царца къувса кийча я Х1ана аьлча, зизайл хозаг1а Укх дунен т1а х1ама дац! Хьаьший Хьаьший ух со йолча, со ц1аг1а йоландаь. Хьаьший ух со йолча, со царна т1ера йоландаь "Хьо ц1аг1а ца хилча", - оал сога "Ц1енош даьсса хетт". Хьо ц1аг1а йоацаш, нанас саготдаьд". Аз моаршал хаьтте, дег т1ар елаяле Хьаьша маг1авоаккх, Пишка т1а чайник оттайий, Керда чаьбуц йоаккх. Сиха д1аелле ч1аьпилг 1аькъача тосс. Хьаьша ваьг1е самукъа даьккхе Са даарах ший чамбаьккхе, "Ираз долаш яхар хилда", - аьле Сона ловца баьккхе вода.\nОлг Г1айг1ане яха нана яйча Оал аз цунга "Де аз хьона д1айха олг". Наьна юхь т1а Елар доал т1аккха "Дел са йи1иг" Аьле нанас оал. "Д1айхача олгага Х1ама кхоачаргдац". Бод хьокхабий, олг 1аькъача 1очудул аз. Цу шун т1а-м Лоалахо а т1акхоач. Д1а-хьа эцаш Хестаду цу шинне Д1айха к1аьда олг. Цкъаза наьнах тара Хет сона хоза, д1айха олг…\nНане гударг "Нане гударг хьая - оал, "Уйча яьнна сало1аргдар аз" Ви1ий къонгаш оарцаг1боал: "Аз хьоргья 1умара оал, А, аз мара - 1аьлас йоах, Сога яхьийта йоах Аслана Со ва яхьа езар" Мусас йоах. Гударг в1аши къувсаш Уж бохк, х1аьта Нани-м гударг хьа ца Кхоачаш, елаш уралатт.\nСа шераш х1анз гуйрангахь д1алеста,\nСа зе ца кхув чехка долхаш да.\nБера оамал дег1ацар д1акъаьста,\nМалх са чубазагахьа леста хьежаш ба.\nБакъда, лийхаяц аз дег1а атто,\nДег1адале хургда яьхадац,\nМелла йоккха т1акхачарах хало,\nСо низ беха юхаваьннавац.\nЮхавала йиш яц, яьхад дего,\nХьай мул т1ехьа бита мегаргбац,\nПхьерал т1ехьа вувцаргва хьо халкъо,\nИз хьа вахар сага дезаргдац.\nХиннав лаьттан к1алхара к1ора боаккхаш,\nНовкъосташца болат лоаладаьд,\nСе кхаьчача даим хьалха волаш,\nАз беркате, хьаьнал къахьийгад.\nКъахьигад аз кулгех шонкаш йоахаш,\nДаьхен беркат денна дебадаьд.\nСайга йоаг1а арг1а к1ала юташ\nВахаргвоацаш дагахь нигат даьд.\nМалув яхар са никъ атта ба,\nСтихаш язъе в1алла хала дац?\nСо цунца къувса тахан кийча ва,\nИз къарве сай низ кхоачаргбий-м хац.\nФорда бухе жовхьар лохаш санна\nДешаш лехаш воаллаш хул поэт.\nКорадаьча б1аьннена юкъера\nК1аьдаг1а, дог хьоастар лаха г1ерт.\nДоакхал де йиш я\nВай д1адолх, кхы юхадоаг1аргдоацаш,\nБакъда, укх лаьтта вай дегаш дус.\nТахан д1адоладаьр юкъаг1дутаргдоацаш,\nДоаккхал де йиш йола вай т1ехье юс.\nЦхьабараша д1айхача дешашца Дагалаьца, вай хьоахаде а мег,\nХ1аьта цхьачар, воча яппарашца\nШоай г1алаташ а хьат1адехка мег.\nФу дергда, г1алаташ дийннад дукха,\nУж-м ца дувла саг кхеллавац.\nЦхьабакъда, вайгара дийннараш мукъаг1а\nТ1ехьено шийгара доалийтаргдац.\nАтта хиннаяц вай кхел.\nОаха д1адоладаьр к1алдутаргдоацаш\nКхувш йола т1ехье, 1а уйла ел…\nДика дешаш чакхъяьккхар вежараша Ахьмадеи Махьмадеи шоаш баьхача юрта хинна хьужаре. Къор1а деша харал совг1а, цунна ма1ан де а 1омабелар уж. Воккхаг1волча Ахьмада, чуийнна динцара г1улакх леладе ловш ше воландаь, хьужаре йитанзар. 31амаг1долча берашта бусалба йоазуви дешари хьеха волавелар из. Вурийттара ваьнна мара веце а, молла лоарх1ар цох наха.\nД1аволалуча хана дешара ший вешел т1ех хиннавале а, Махьмад сихха хийраваьлар бусалба дин г1улакхашцара. 1аьржача к1адах баьча т1ормига чу деллар цо ший тишденна жуж. Из т1оаргаца чу д1алочкъабир. Цу хана денз кхы цох кулг а тоханзар.\nЦкъа нанас Берса-юрта хьажк1аш йохка вахийта Махьмад ц1а ца воаг1аш кхо ди даьлар. Лоалахошкара говр-ворда а даьккха, воша лаха т1ехьавахача Ахьмада сихха хьакоравир из. Ший даь ханнара хургболча нахаца пхьег1а т1а а хайна, эпсара кеп а йолаш, ваг1ар Махьмад базара гаьна доаццаш долча цхьан ц1ен коа.\n- Хьажк1аш мичай? - хаьттар Ахьмада.\n- Уж маьхалъяьхай аз, - халла йистхилар Махьмад.\n- Ахча мичад?\n- Из а маьхал даьккхад аз, - аьнна, истола т1а латтача х1ирий къаракъа шушана п1елг т1ахьекхар Махьмада. Т1аккха доккха са а даьккха, кулг лостадир.\n- Говр-ворда а царех хьахинна ахча а маьхал даьккхад, - аьлар цо.\n- В1ашт1ехьа вий хьо? Вира хьа биаб 1а? - корзаг1ваьлар Ахьмад. - Цу ахчах-м вай юрта мел волча сага тоъал малар ма доаг1ий.\n- Из деррига аз сайна меннад мотт хьона, - раьза хиланзар Махьмад. - Аьлий санна нах ма бий сона йисте баг1араш. Айса акхарца даьккха ши ди вай шинне хьужаре даг1аш даьккхача кхаь шера нийсса хет сона.\nАкхар дувца къамаьл кхета ца дой а, цун ма1ан шаьра кхетадора истола т1а баг1ачар.\n- Байнараша хозве хьо а хьона гонахьа баг1а аьлий а, - аьнна, пхьарч ийра Ахьмада. Кердача хьаьшашцара къаста ца мога Махьмад низаг1а ворда т1а а хоаваь, ц1енгахьа вийрзар из. Шоаш Берсаюртара ара баьлча, цу фоарта чу х1ама теха Махьмад ворда т1ара эккхавир цо.\n- Ж1али - мухъ техар цо, - г1аш лела везалга хацарий хьона 1айха говр-ворда дохкача хана.\nЦу хана санна "камаьрша" кхы ц1аккха а хиланзар Махьмад, цхьабакъда, х1ирий къаракъаца ше тесса хьоашал дохаде раьза хиланзар. Кхы т1ехваьнна малара т1акхувш веце а, аьттув баьлча къайлаг1а кад текъа ца беш 1ацар из.\nШийца доттаг1ал леладеча кагийча наха юкъе массарел майраг1а вар Махьмад. Совдар шийга хьадувцийтацар цо, цадоаг1ар ше а алацар. Из цун оамал дика зийнаяр Ахьмада а. Цудухьа ший дагахьа раьза вар из з1амаг1 волча вешийна.\nОамала аьрдаг1а вале а, Ахьмада духьал баге тохацар Махьмада. Воккхаг1волча вошас аьннар хаьда лоарх1ар цо.\nВайнах мехках боахача 1ай барайтта шу кхаьчар Махьмада. Ший дагахьа т1ем т1а ваха ч1оаг1о яь вар из. Цхьабакъда, фу дар а хац, военкомате "ак" аьлар цунга. Дале а кхы ц1аькхаза 1аьдала т1аваха тохавелар Махьмад.\nИз де дезаш хиланзар. Ткьаь кхоалаг1ча феврале ц1айзача, шийлача дийнахьа погонаш яда, герзах кийчбенна бола нах баьхкар цар коа.\n- Ераш со волча баьхкаб, - г1адваха йист хилар Махьмад, беханза баьхкача хьаьшашта цецбаьнна б1арахьежаш латтача наьнагеи вешийгеи. - Къинт1ера даргда-кх шо сона. Шоана д1а а ца хойташ, военкомате вахавар со.\n- Я готовий, - нийсвенна д1аэттар салташта хьалхашка Махьмад. Немци убивайт. Военкомат моя биль. Салташта хьалха хинна эпсар т1ачовха веннавар цунна, цхьабакъда, ц1аьхха кхетадир цо Махьмада аьнначун ма1ан. Цкъарчоа ше фу аргда ца ховш вехар из, цхьаннегара гlo дехаш санна д1а-хьа хьежар. Таккха сих ца луш, xlapa дош къаьст-къаьста оалаш, шоаш бена никъ хьабувца волавелар.\n- Кийчле йоах укхо, - аьлар Махьмада, эпсарга ла а дийг1а, цхьаннахьа д1адуг вай дерригаш а.\n- Т1ем т1а дуг вай? - корзаг1ъяьлар нана. - Аз фу дергда цигача? Сона-м хезадац кхалнах т1ем т1а кхувл, аьнна.\nШин-кхаь к1ира баал кхача хьаэца бокъо елар акхарна эпсара. Ше новкъостал дир гале чу жувр чубохкаш. Нанас сихъенна йизза даьтта кхабалги берх1ала елла массехк к1олди хьаийцар.\n- Д1айха барзкъаш хьаэцалаш, - хьехар дир цхьан салтечо Махьмада. - Т1ехьаг1а эшаргда шоана. Дукха ха ялале поезда т1а ховшабир ераш а акхар юртара дуккха нах а. Б1арчча бетта никъ баьчул т1ехьаг1а Павлодарски областе цхьан яьссача станце 1обаьхар уж. Кастта вордаш хьа а йоалаяь, д1адугаргда шо, аьнна, хоам бир нахага.\nДеррига дуне к1айдерзадаь доккха лоа уллар ара.\nШийлача михо б1арг хьалакха битацар нах. Хьайоаг1аргья, аьнна вордаш дукха говра. К1ирвенна д1ахьежача, пхиъ-ялх километр хургйолаш гаьнна юрт зийра Махьмада. Ди сайренгахьа лестача, шелала садетта г1ойле яйча, цига ваха тохавелар из. Нана а Ахьмад а раьза бацар Махьмад вахийта, бакъда, кхы де х1ама доацалга кхетадича, цо яхачоа хьат1абаьхкар.\nШи сахьат гаргга никъ баьчул т1ехьаг1а юрта йисте кхаьчар Махьмад. Эггара хьалха ше т1аоттавеннача ц1аг1ара хьаараяьннача цхьан теннача кхалсагага ший бала д1акодабир цо. Вокхо низкъала кхетабора Махьмада бувца мотт. Юххера а кулга оамалца шийна т1ехьа д1авийхар ер.\nЦ1аг1а унзара яьнна кхалсаги кхо бери дар. Бокъонца цецваьлар Махьмад цар бувца мотт хьахезача: уж нохчий бар. Дахар-денар хаьттачул т1ехьаг1а, хайра цунна, уж укхаза кхаьча ши ди мара доацалга.\n- Са мар колхозе болх бий хьажа вахав, - аьлар кхалсаго. - Тхо из чуварга хьежаш даг1а. Щеннана къахетаме саг я. Берашта маькх а к1еж яьккха хий а деннад цо.\nДукха ха ялале чувера мар. Супьян яхаш вар из. Махьмада ше долчча тайпара д1адийцар цунга станце 1обаьхача нахагара хьал. Ше оарц даккха венав а аьлар.\nЕр ц1аг1а а вита, араваьлар Супьян. Ах сахьат а даьннадацар соалоз т1ехьайийза говр а йоалаеш из юхавенача хана. Кхы минот ца йоаеш, новкъа баьлар ераш. Бийса хиннаяле а, никъ шаьра къоасталуш бар. Говр чоаболах йодар. Кастта станце д1акхаьчяр Махьмади Супьяни. Гонахьа хьагуш саг вацар.\n- Воше, т1ехьадисад мотт сона вай, - корта оагабир Супьяна. - Вордаш хьа а йоалаяь, нах д1абигаб. Шийна дага а доацаш дог ч1ехкар Махьмада. Дош ала магацар цунна, б1аргаш дизза хий кхехкадар. Из зийра Супьяна.\n- Ма воха, - безаме йист хилар из;- Гаьна бига хургбац уж. Кастта хьалохаргба вай хьа нана а, воша а. юртахой а. Х1анзарчоа тхоца 1ергва хьо.\nИштта ший дезалах къаьстар Махьмад. Шоллаг1ча диинахьа коменданта т1а а ваха г1улакх д1адийцар цо.\n- Укх миноте хьа гаргара нах хьалаха со г1оргва аьлча нийса хургдац, з1амига саг, - аьлар каменданта. - Цхьабакъда, д1а-хьа вахача, уж бола могтиг хоаттаргья, хьога хоам а бергба. Х1анзарчоа Полинай (иштта ц1и йолаш яр Махьмада бийса яьккхача цlarlapa кхалсаг) ц1аг1а 1еш ва аьнна д1аязвергва аз хьо. Диц ма делахь, хье спецпереселенец хилар. Юртара ког арабаккха бокъо яц хьа. К1ира цкъа комендатуре хьа а вена, кулг язде деза. Кхийтарий хьо?\nМахьмад кхийтар. Ший гаргара нах шин-кхаь дийнахьа хьакорабоаг1аргхиларах дог тийша вар из.\nЦхьабакъда, цунна меттар хиланзар. Кхы де х1ама доацаш висача, Супьянаца цхьана колхозе балха аха волавелар из. Цига низккъала маькх яккха аьттув бар.\nХьат1акхаьчар б1аьсти, лоа дешар, ловсардаха доладелар лаьтта. Цхьадолча деношка малх б1айха хьежар. Укх мехка цу тайпара х1ама хул аьлча тешаргвоацача ваьккхавар Махьмад ц1айзача 1ан деноша, лерга н1ана боатт1абе санна хьийкхача михо.\nМахьмада нанеи Ахьмади бола моттиг хьалехар Полина яр. Къахийтар цунна гаргарча нахаца къастарах боккха бохам хинна лелача з1амигача сагах.\n- Гаьна бац уж. Цхьан диинахьа д1а а хьа а ваха кхувргда, - аьлар цо. - Караковка яхача юрта кхаьчаб хьа вошеи нанеи.\n- Мишта водац со цига? - 1окадар Махьмад. - Бийсана наб мича кхет сона уж дагабоахкаш. Са нана ма йий из.\n- Ткъаь пхиъ шера набахта чувалла ловш вий хьо? - ц1ог1а техар коменданта. - Хьалаьцача из да хьона хургдар. Ер гой хьона?\nСпецпереселенцашта могадеш доацар т1аяздаь каьхат хьахьекхар цо. - Закон да ер, к1аьнк...\nШе кхеравеннав аьнна кеп а оттаяь, комендатурера араваьлар Махьмад. Шиъ-кхоъ сахьат даьккхар цо юрта г1олла го тувсаш лелаш. Ший уйла хувцаенналгах комендант тешаве г1epтap из. Юххера из де аьттув а баьлар цун.\n- Караковка мичахьа я? - хаьттар цо юртайисте шийх кхийттача цхьан ц1е басилгаш йолча йо1ага.\n- Укх наькъо цига д1акхоачавергва-кх хьо, - аьлар вокхо. - Укхазара ткъаь иттех километр хила а мег. Ше саго зуй а хьожаш, шортга юртара араваьлар Махьмад. Сих-сиха rla боаккхаш, ах километр гаргга гаьнаваьлар из. Т1ехьа оарц дацар. Шийна дага а доацаш, чоабол ийцар цо. Когаш в1алла доацаш санна хетар. Уж лаьтта 1окхеташ хоалацар Махьмада.\nЧукхийттача моттйгашка х1анз а деррига хий чудаа кхоадаьдацар лаьтта. Цига боккха хотта хулар.\nЦхьабакъда, болар лаьг1дацар Махьмада. Т1а-т1а кхы а сихаг1а водар из. Форда т1а талг1и санна эзараш уйлаш хьувзар цун дега чу. Наьна б1аргаш шийга хьежаш хетар цунна.\nДукха хий 1айнача моттиге чукхийттача кого лаккха ураг1дахийта б1еха цицхаш кхийттар Махьмада батах. К1езига ха яьлча т1оадал хоаелар цунна форта т1а а, т1аккха букъ т1ехьашка а. Бакъда, из теркалданзар з 1 амигача саго. Цхьаннахьа гаьннара наьна б 1 аргаш шийгахьа хьахьежаш санна а хетаденна, к1ирвенна д1ахьалхащкахьа хьежар Махьмад. Ловсардодаш латтача лаьттара хьалъухача 1анара кхаьла, б1арг ма кхоачча д1аулла шаьра аре мара кхы х1ама дацар гуш.\nСаг духьалкхетарах, т1ехьара оарц т1акхерах яр х1анз цун еррига уйлаш. Лаьца д1авугаргва из, т1аккха набахта чуволларгва. Ловча. Доллача х1аман сатохаргда цо, моллаг1дола 1азап ловргда духхьал цкъа мукъаг1 а наьнахи Ахьмадахи б1аргтохар духьа. Х1анз иштта эттад из, иштта нийсденнад.\nШортта дег1ах латаш латт к1аьдвалар, езлуш йоаг1а настараш а. Алхха цхьа дог да-кх дагтара к1ежйоахаш детталуш, ловзаш, цхьаннега кхайкаш.\nЛоа деша, мукъадаьнна лаьтта к1оаргга садоахаш беркатах хьалдиза да. Махьмада лергех детталу цу илле дешаш. Из-м саг цецвала везаш х1ама а дац: фаьлг санна хозача 1алама юккъе хьалкхийнача сага дог ма дий цун наькха улга к1ал детталур.\nЦхьаннахьара пурх хьахезар. Т1аккха кхы а, кхы а, кхы а. Фу дар-те 1отебача, яха уйла ц1аьхха чуессар Махьмада дега чу. Аьттехьа лохача к1отаргашта йисте г1олла шортта чакхъяьлар говрий рема. Борал лаьг1 ца деш, дикка гаьнаваьлар Махьмад цу моттига.\nГеттара саготду т1аювхача салтий ботинкаша. Хоттои хивои хьалйиза уж даггара ц1увз. Уж шоаш йолчул шозза йоккхаг1а хилча санна хеталу Махьмада. Форда т1а даьнна кема санна, парг1атта ловз цар чу когаш.\nЦ1аьхха гучаяьлар юрт. Цунна б1арг т1ера ца боаккхаш, кхы а сихаг1а 1ахьалхашкахьа ведар Махьмад. В1алла дага а доацаш, маьженашка чубеннача кердача низо x1apa минота лоацбора укханеи юртаи кжъера никъ. Х1анз из шеквацар ше Караковке кхаьча хиларах.\nХьалхашкарча шин ц1аг1ара, даггара на1арах х1ама техача а, саг араваланзар. Корзаг1ваьнна д1аховедар Махьмад. Хий дахьаш йоаг1а лакхача дег1ара цхьа йи1иг духьалкхийтар цунна.\n- Йи1иг, г1алг1ай бий шун юрта? - ехача оазаца хаьттар Махьмада эрсий меттала. Ц1аьххакхерайир йи1иг цун сибато. Бакъда сиха меттаера из, безаме елаелар.\n- Со я г1алг1а, - аьлар цо. - Х1ана яхар 1а?\nШий къаман мотт хьахезача парг1атдаьлар Махьмада дог. Цхьан юкъа йист хила ца могаш висар из, къамиргий лакашка фо эттача санна.\n- Фадиман яха кхалсаг йовзий хьона? - хаьттар цо ч1оагг1а вувхьаш.\n- Ахьмад яхаш во1 а волаш йий из? Цу д1арча ularla бах уж, - аьтта оаг1орахьа п1елг д1ахьекхар йи1иго.\n- Тхьовра коа боахкар уж дахча доаккхаш. Х1анз гуш бац.\nКхы йист ца хулащ шийна йи1иго хъийхача ц1енгахьа д1аведар Махьмад. Тешацар из хулаш латтар сомаг1а да аьлча.\n- Хьо малув? - Укх юрта сона б1аргавайна саг мичав хьо, - хьакхайкар Махьмадага уллув г1олла т1ехвоала цхьа теннача дег1ара саг. - Хьавел укхаза1 Ше фу аргда ца ховш висар Махьмад цхьан юкъа. Мехкара ваьккхача дийнахьа денз цу тайпарча хаттарашка д1а1емавар из. Ше цар к1езигвелга ховше а, садеттар цо. Моллаг1ча кхыча къамах волча сага духьале йича, бакъвале а шийна бехк бергхиларах дог тийша вар из.\n- Со д1арча ц1аг1ара ва, - аьлар цо. - Наьнаца, вешийца вах со. Хье ца теше, царга хатта.\n- Хьавола сона т1еххьа. Комендатуре болчарна дика ховргда хьо мичахьа вах, мера1ург -мухь беттар цо. - Хьаволле Аз набахтен-чу воахкавергва хьо. Б1еха хьайба.\nКер к1алт1абаьлар Махьмада уж яппараш хьахезача, кхерам бессар цун дега т1а. Ер еций набахте, кхы мишта хул из? - йоахар цун сакхетамо. Со да а да хьайба. Цудухьа укх щийлача мехка 1о а лаьллав со-м.\nМашарца г1улакх д1адерзарга сатувсаш, хьоаставала велар из, цхьабакъда, из аьттехьа дитацар къонахчо.\n- Хьайба! Даьхе ехкар! Воле комендатуре. Хьан бокъо еннай хьона закон телхаде?\nАра хьекха мухь а хеза, ц1аг1ара хьаараяьннача нанас зийра из. Цу сахьате вайза а вайзар.\n- Махьмад. са к1аьнк1 - аьнна ц1ог1а а теха, 1от1ахьийдар из лохача карта т1ехьашка хьуладеннача коара. Цун ц1ог1о оарцаг1ваьккхар Ахьмад а гонахьара кхыбола нах а.\n- Мичара воаг1а хьо, са к1аьнк, ма дукха гайра хьо цу шийлача ара. Со-м хьо лейла аллийсав, яхаш, хьох елхаш ма лелий. Хьай нана яла хьа даьла1. Наннеи во1аи юкъе нийсвелар къонах. Комендатура, набахте, закон яха дешаш мара кхы х1ама дацар цун багара хьадоаг1аш. Бакъда Махьмадаи из ваьчоаи х1анз уж хазацар, уж в1ашка ца кхачийта г1ерташ вокхо ший низ кхоачар дешше.\n- Малав ер, нани? - хаьттар Махьмада.\n- Х1ама ма аллалахь цунга, х1алакдергда цо вай. Колхоза хьаким ва из, цleparla вагарг. Тхога-м моаршал хаьттача а, юхайистхила вашац из.\n- Фу хьайбай мотт ба 1а бувцар? - т1ачайхар къонах нанна. Д1ахьалхашкахьа а волавенна, ц1аьхха бе йоаллача шода къадж 1еттар цо наьна наькха т1а.\nД1ахо сатохадаланзар Махьмада. Даггара мухь беттача къонахчоа т1аволавелар из. Шийна з1амигача саго духьале ергья аьнна дагадоаца къонах ц1аьхха вехар, цхьа rla т1ехьашкахьа ваьлар. Кхеравалар эттар цун саькхдаьннача б1аргашка. Цхьабакъда, дукха ха ялале, меттавера из, яппараш е волавелар.\n- Саца, са к1аьнк, къахетам боацаш саг ма вий из, - аьнна, ви1ий дег1ах хьаьрчар Фадиман. - Цо воавергва хьо, х1алаквергва.\nЭг1азал кхехкар Махьмада дег чу. Корта чу а белла, д1ахьалхашкахьа г1ертар из. Нанас кхетадир во1 юхакъовла ший низ кхоачаргбоацалга. Ц1аьхха хьалнийс а енна, раьза йоацаш Махьмада б1арахъежар из.\n- Юхавала1 - ч1оагг1а аьлар цо. - Ког д1а ма баккхалахь1 Во вале.а, хьа даь ханнара саг ма вий из. Наьна дешаш хьахезача rla бехкабеннача висар Махьмад. Из кхетадаь майраваьлар къонах.\n- Волле комендатуре1 - аьлар цо, б1аргаш а къоарзадаь. - Духьале йой, аз набахтенчу дохкаргда хьои хьа нанеи.\nДаггара Фадиман т1ехьаелхаше, комендатуре д1авигар Махьмад. Эпсара г1ирс т1абувха цхьа саг чуволча кабинете чуваьккхар из. Пена т1а хьалтеха доаллача доккхача портрета к1ал ваг1ар эпсар. Вайзар Махьмада портрета т1а ваг1а "халкъий баьчча" Сталин а.\n- Деша хой хьона? - сих ца луш хаьттар эпсаро. Махьмада хьалхашка цо 1одиллар спецпереселенций "бокъонаш" т1айола каьхат, Цу т1а яздаьдар Махьмада даьр даь саг ткъаь пхе шера набахта чуволла веза аьнна.\nШийга деча хаттарашта юкъег1олла Махьмада хьахозар коридора чу г1ийла елхача нанас Даьлагара во1ax къахетам бар дехаш а адамашта доккха 1азап т1аоттадаьча баьччана вий кхайкаеш а.\nКХОАРТОЙ Мурат ---- Новости | Наш Президент | Пишет пресса | Документы | ЖЗЛ | История


www.islamannur.org - Дакъа 48: АллахIан цIе тIехь йолучу хIуманца а, иштта КъурIанаца а, АллахIан элчанца а…\nДакъа 48: АллахIан цIе тIехь йолучу хIуманца а, иштта КъурIанаца а, АллахIан элчанца а…\n48-гIа дакъа. АллахIан цIе тIехь йолучу хIуманца а, иштта КъурIанаца а, АллахIан элчанца а… (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) бегаш баран хьокъехь\n«Ахьа цаьрга хаьттича, цара-м, билггал, эра ду хьуна: «Бага еттар а, самукъадаккхар а бен (кхин хIуммаъ ма) дацара оха динарг». Ала: «АллахIах а, Цуьнан аятех а, Цуьнан элчанах а доьлуш (кхаьрдаш) дара шу? Бехказа дийла ма гIерта. Керстанаш хили шух, имане даьхкиначул тIаьхьа…»» («Товбат», 65-66).\nИбн Iумара а, Мухьаммад ибн КаIба а, Зайд ибн Аслама а, Къатадата а дийцина:\n«Табук гIазоте баха новкъа бевллачехь цхьана стага аьлла: «ХIара вайн КъурIан дешархой санна яккхийра гайшикаш а, харцлуьйраш а, сел чIогIа тIамехь осала (кхоьруш) берш а гина а бац-кха вайна». (И олучу хенахь) цунна дагахь хилларш АллахIан элча а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), цуьнан асхьабаш а хилла - КъурIан дешархой болу.\nIавф ибн Малика аьлла цуьнга: «Хьо-м, харцлуьйриг хилла а ца Iаш, оцу тIе мунепикъ а ву! Цуьнах дерг, цхьа а шеко йоцуш, АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) довзийтанза Iийра ма вац со».\nЦул тIаьхьа АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу вахана Iавф - (хилларг-лелларг) дерриге цуьнга дIадовзийта. Амма дIакхаьчначу хенахь хиъна цунна оцу хьокъехь КъурIано шел а хьалхе яьккхинийла.\nТкъа важа стаг бехказвала АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу веъначу хенахь пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), новкъа вала кечвелла, шен эмкална тIехиъна Iаш хилла. Оцу стага аьлла: «ХIай, АллахIан элча, уьш-м некъан къамелаш бен дацарий, цуьнан халонаш яйъян а, некъ бацбан а дина…».\nИбн Iумара дийцина: «Лаьцна АллахIан элчанан эмкалан бухка а бара цуьнан, тIулгех дIадетталуш когаш а дара цуьнан, ша бохуш а вара иза: «Къамелаш дар а, бегаш бар а доцург, кхин хIуммаъ ма дац оха динарг!..»».\nТкъа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIара (аят) доцург, кхин тIе хIуммаъ ца олура цуьнга: «АллахIах а, Цуьнан аятех а, Цуьнан элчанах а доьлуш (кхаьрдаш) дара шу?».\nЦо цуьнан цхьана а кепара терго ца йора, я оцу ша аьллачунна тIе кхин хIуммаъ ца тухура».


Пугачевхь нохчашний, бухарчу бахархошний юкъадоьлла дов дижон гΙерта Ιедал\nТовбеца-бутт 09, 2013\nОьрсийчоь - Нохчашна дуьхьал гулам айбина Пугачев-гIалахь, Саратов-мохк, 08Тов2013\nСаратов-махкарчу Пугачев-гIалахь дахначу пΙераскан дийнахь 16 шо кхаьчначу нохчочо меттигера вахархо вер декха арабевлла нах, оьрсий а, гΙезалой а, летта меттигерчу нохчех. Гуламаш лаьтта гΙалахь. Церан декъашхоша Ιедал декхаре до нохчий махкахбаха. Марсадолуш лаьтта дов дижо гΙерта мехкан куьйгалхой а, полици а.\nПугачев-гΙалин мэрина уллехь лаьттачу «Дашо черма» («Золотая бочка») кафена хьалха иккхина десантийн эскаршкахь а Ιийна цΙавеъначу 20 шо кхаьчначу Маржанов Русланний, 16 шо долчу нохчочунна Назиров Iелиний юкъа дар-дацар. Леташ, нохчийн кΙанта кисинара скальпель а яьккхина, иза ворхΙазза тоьхна шен довхочунна. Дарбан цΙийнехь велла Маржанов.\nЭццахь полицино лаьцна, хΙинца, талламаш больхучу юкъанна, ши бутт хан а кхайкхийна, чохь валлош ву Назиров Iела.\nДевнан лорах шоьтан сарахь гуламе бевлла Пугачев-гΙалин бахархой. БΙеннашкахь вовшах а кхетта, дΙахьалхинчу оьрсий а, гΙезалой а летта нохчех, уьш бехачу куьпа а бахана.\nХиллачун хьокъехь хΙара къамел дира Маршо Радион корреспондента Исакова Уммас меттигерчу «Пугачевское Время» газетан редакторан гΙовсца Светниченко Светланица. Оцу къамело гойту къаьмнашка йолчу гамонах маьрша боцийла, могΙара бахархой хьовха, Пугачевра журналисташ а.\nМаршо Радио: Кест-кеста лелхий и санна къаьмнаш къестош долу девнаш?\nСветниченко: «ХΙан-хΙа, ца лелха. Бакъду, кхо шо хьалха хилира и саннарг. Оццу кафе чохь вийнера цхьа кΙант. Делахь а, хΙетахь иза дуьххьара хиларна, дитира наха. Ткъа хΙинца шозлагΙа нисделча...»\nМаршо Радио: Ткъа массо а ма кхета иза дахарехь нислуш долу могΙара дов дуйла...\nСветниченко: «Цунах могΙара олийла дац. Цкъа тоьхча, олийла ду могΙара, ткъа шозлагΙниг а вийча... ворхΙазза урс тоьхна....»\nМаршо Радио: Девнан орам массаза тоьхна олий-х ца къастабой! И хилам къаьмнаш юкъадоьллачу девнах стенна тарбина?\nСветниченко: «Иза дуьххьара хуьлуш доцу дела. Тхан кΙентий хьийзабо и санначу летаршца...шашаха нислуш дац наггахь а. Наха уьш арабаха боху. И саннарг кхин ца нисдалийтархьама. Дерриг и лелориг тΙебаьхкинарш бу. Бухахь беха дукха хенахь дуьйна баьхкина нохчий, ткъа шо а ду уьш беха. Церан юкъарлонаш ду бухарчу оьрсашца. Массара а дешна цаьрца, ас а дешна, масала. Амма царна тΙеоьху церан махкахой. И нах богΙу кафешка, цара доладо, уьш бу девнаш доладийраш».\nПугачев-гΙалин газетан редакторан гΙовс Светниченко Светлана, цо дечу къамело гойту, дуьхьал ю махкахь нохчий бехаш хиларна, цо къобалдо гΙаларчу гуламхоша нохчий арабаха бохуш ден дΙахьедарш.\nМехкан а, кΙоштан а дай, полици, Саратовра нохчийн диаспоран куьйгалхо Элесов Сайд-Ахьмад - массо а гΙерта Пугачевра дов дижо. Арахьара тΙекхачийначу полицин дакъоша доза хΙоттийна нохчийн бехачу меттигашний, царна чугΙертачу меттигерчу оьрсийн, гΙезалойн кегийрхошний юкъа.\nПугачеврчу а, гонахарчу а гΙаланашкара националистийн лидерш бу хΙинца нах меттах бохуш, алссам гулбаларе кхойкхуш. Нохчий а, кхиболу «Ιаржанаш» а етташ, бойъуш, лахка беза, бохуш даражадо цара интернетехула.\nСаратов-мехкан кΙошташкахь алссам беха нохчий дукха а шераш хьалха дуьйна. Доккхачу декъанна даьхний лелош хенера буьйлу уьш. Шен а, ша санна шена гергахь бехачу нохчийн а дахарх лаьцна иштта дийцира Маршо Радионе Ртищево-гΙалина гена воццуш вехачу Абдулаев Хьамзата.\nАбдулаев: «89-чу шарахь дуьйна веха со кхузахь. 200-250 километр юьстах ю Саратов. Кху Ртищевон а, уллерчу Екатериниски а кIошташкахь тхо алссам ду. Некъ буьллу хьукматаш а, кхийолу яккхий фирманаш йолуш а нохчий бу кхузахь. Кхузахь берш оьрсий бу. Пугачевхь гΙезалой, гΙалгΙазакхий бу. Идеалехь цхьа а вац, диканаш а бу, вонаш а бу вайлахь. Беш болх бу вайнчаьрца, вон ма лела, олуш. «Арадовла», «ча ма дуьйла» бохуш, и хIуманаш кхузахь хилла дац.\nДола до оха кегийрхойн, Саратовра диаспоран лидер Элесов Сайд-Ахьмад а вогΙу. КIеззиг а хIума иккхича, оха цуьнга а хоуьйту. Кегийнаш – кегий бу, тасабаларш хуьлу. Амма вайн тахана дуьйцучу тIегIане а доккхий ца хуьлу тхан хIумма а. ЦΙахь хьал уггаре а галъялла йолучу заманахь суна орцахбевлла хьийзара сан лулахой-оьрсий, боьлхуш чу а оьхуш. Хьайн бераш, Хьамзат, тхо долчохь совцаделахь, бохуш. ...Сингаттаме хIуманаш ду Пугачевхь. Аяцков куьйгаллехь волчу халачу хенашкахь а ца хиллера кхузахь ишттаниг».\nСаратов-махкахь иккхина дов тергоне эцна Соьлж-ГΙаларчу Ιедалша а. Кхелхинчу Маржановх кадам а беш, хиллачунна дерриг а нохчийн къам бехкедар нийса дац, аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан администратора Кадыров Рамзана.\nПугачевра дов дижо гΙерта Ιедал


Зулам сацор я мотт тохар?\nЛецначеран гергара нах\nзулам сацор я мотт тохар\nКъамеле мел баьхначу гIеметта хIиттинчу наха а, дезткъара бевллачу къаноша вуно дика кхетадо мотт беттар бохург хIун ду. Нохчаша доззане а цхьаьна ца дузу заманан кIоргенера дуьйна схьа вайнаха осала, эхье лоруш схьадеъна мотт беттар а, гуш лаьтташехь маьршачу нахана бохам баккха араваьлла зуламхо, хьаьнггара гIо дехна а,мичча а орца аьлла а сацавайтар а. Дахарехь зеделлачу могIарерчу нахе ладоьгIча уьш хий, цIей санна башхалла йолуш кхетамаш бу. Цкъа хьалха со дагавелира махкахь тIех дика вевзачу цIарна цIе яхханчу яздархочух. Цуьнгара пурба даьккхина цахиларна цIе яккхаза вуьту ас иза. Билггал хаа а хууш, маьршачу нахана а бохам баккха а тарлуш, зулам дан лерина цхьаъ араволуш хилча, хьаьнгга орца аьлла иза сацавар тIехь дуй те? Цу хаттарна жоп луш цо яздира: «Шена гергахь мел дика, мехала болх бан стаг араваьллехь а, маьршачу стеган цIий Iанош цо юьхьарлаьцнарг делахь, иза нийсо лара ца йогIу. Хьаьнгга а гIо дехна а иштаниг сацор, мотт беттар санна тидар а ду къилахь хIума. Зулам зулам ду-кх багахь схьабохург хIуъу а делахь а, бусалба динехь и муха туьдуш ду Iеламнахана дика хуур ду.\nГоьваьллачу яздархо бохург а дина со хаттаре велира Теркйист кIоштерчу Iеламдега Лечиев Шаид-Хьаьжега. ГIуллакх долуш а доцуш, мотт лебар,гIийбат дар,мотт беттар- и кхетамаш чулоцуш цхьана сури тIера аят карладаьккхира Шаид-Хьаьжас.\nШаид-Хьаьжа: « Аятехь муха боху аьлча,шаьш бусалбанаш аш ду бохуш хилча шу моьттуш ма хилалаш боху, шуна моьттуш долу цхьадерг къа хила а там бу шуна боху. Моьтту бохур Iад дIа диталаш. Вовшийн сакхташ дохуш тIаьхьаша луьйш ма хилалаш боху. Долург даккха гIерташ кIелдIашхула хIуманаш ма леладелаш боху».\nХIинцца 49-чу сури тIера 12-чу аятан чулацам бовзийтинчу Шаид Хьаьжас билгалдаьккхира, дика хIуманна лерина,маьрша нах зенах-зуламах ларбеш яьккхина гIулч мотт тохар санна ларар а къилахь хилар. Цуо карладаккхарца Iанне ца Iаш зуламна карзахвуьйлург куьйга сацор паччахьна тIехь ду, дашца сацор Iеламнахана. Доцца алавоьлча иша маслаIате жоп хазийра Шаид –Хьаьжас деллачу хаттарна.\nМуха лоруш хилла вайнахалахь мотт тохар 60-70 шо хьалха? Мел башхалла ю цунна а, бохамна хьайнарг Iедале я нахе аьлла сацорна а юкъахь? Цу хьокъехь дуьйцуш ву дезткъара ваьлла къано Гизуев Хьусайн.\nХьусайн: « ЧIогIа магош дацара,къехьа, эхье лоруш дара мотт беттар. Хьуна хиъний цхьамма тешнабехк биний ,мотт тоьхний. ТIаккха а и нахала ваккхар къобалдеш дацара. Ахь вода а воьдий, къола дина стаг и ша нисвалийта цуьнга олуш хилла,хьада дIавало, и стаг къинтIера ваккха. Ца ваккхахь ас дуьхь-дуьхьала хIоттор ву шуьшиъ. Ишта алар тIехь хилла. Зуламна тохавелларг сацор мотт тохар лоруш ца хиилла. Иза сацавар,нисвар лоруш хилла. Ур-аттал вайнахалахь лартIа лоруш ца хилла таллархочо эккхийна яло акхаро мича агIор яхана алар а. Иза айкхалла лоруш хилла. И хIумнаш къесто хаа деза, цхьана аькал-нераца дIа а ца хьокхуш».\nБахархойн къамелашкахь гуш ма хиллара, «мотт тохар, мотт беттар» боху кхетамаш, цхьана черми чуьра схьаоьцу хича боьхкинчу хастоьмех тера пайда ца оьцуш, вон-дика къаста а деш, нахана бале дер дерг а къастош, бен-бен кхетош хилла нохчаша.\nЭкстремизмаца тIом я юкъараллехь муьтIахьалла дебор?


Оьрсийчоь реза ю мехкдаьтта даккхар хорша дерзо\nОхан-бутт 09, 2016\nОьрсийчоьнан энергетикан министро Новак Александра дIахьедина, Оьрсийчоь кхечу энергетикан маьIданийн дай йолчу пачхьалкхашца цхьаьна кийча ю дийнахь доккху мехкдаьтта 11 миллион баррелна гергга болчу барамтIехь сацо, аьлла.\nКху беттан 17-чу дийнахь Катарехь гуллуш бу мекдаьтта доккхучу ОПЕК юкъараллехь йолчу а, алссам мехдаьтта доккхучу, амма ОПЕК-ехь йоцчу а пачхьалкхийн векалш. «Тхо кийча ду эшахь кхин терахьаш листа а» - аьлла Новака.\nЦо и дIахьедрцана 6 процентна бистина мехкдаьттан мехаш дуьненан биржанашкахь. ГIажарийчоьно дIахьедина ша мехкдаьтта шена ма-оьшшу доккхур ду, бан тарлучу берта юкъа ца йоьдуш, аьлла. Новак Александрца цхьана мехкдаьтта даккхар хорша дерзо реза хилла Латинан Iамеркара а, Iаьрбашлара а цхьаболу мехкаш.


Къилбаседа Кавказан Имарат — Википеди\nКъилбаседа Кавказан Имарат\nКъилбаседа Кавказан Имарат — 1919 шаран гезгмашан 1920 шаран зазадоккху кхаччалца Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а латтанашкахь литтан йолу исламан пачхьалкх.\nНохчийн мотт, Суьйлийн мотт, Лезгихойн мотт, ДаьргӀойн мотт , ГӀумкийн мотт\nӀаьрбийн мотт, нохчийн мотт, суьйлийн мотт, оьрсийн мотт\nКъилбаседа Кавказан Имаратан туьма\n1 165 000 стаг\n1919 охананчоьхь Нохчийчу а, ДегӀастане а чубеанчу Къилбаседа Россин ТӀеман Нуьцкъаш йоьжнера Ламанхойн Республика. ЦултӀаьхь Ботлихехь дӀабаьхьанча гуламехь Салтера Узун-Хьаж Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а амир харжинера.\n1919 аьхка Истмалера цӀавирзанера Дишнийн Иналук Ӏусманан Хилафатан султанигера тоьшалла а дахьаш, халифас Кавказехь исламан пачхьалкх кхоллар къобал даьш.\nИмаратан эскараш эшинера Деникинан инарлан Колесников Иванан эскарш Чехкари йистехь хин болу тӀамехь 112 стаг йийсар веш. Ши ден даьлча Шелан йистахь эшинера гӀалгӀаскхийн нуьцкъаш, царех 138 йийсар веш. Имаратан эскаршан урхал деш вара Дийшийн Иналук.\nГезгамашан 19-чоьхь нохчийн а, суьлийн векалша болаш гуламехь дӀакхайкхинера Къилбаседа Кавказан Имарат, цуьнан амир Узун-Хьаж волаш. Коьрта министар хӀоттинера Дишнийн Иналук. Пачхьалкха кхайкхаран дина долу дӀахьедар чоьхьа бохура: «Къилбаседа Кавказан Имарат ю шелаамехь шарӀатан пачхьалкха, коьртехь Амир Узун-Хайр Хьаж а ву, Ӏусманан пачхьалкхан халифан VI Мухьаммад-Вахьиданан ша муьтӀахь а волаш.»\nПачхьалкханан урхалла дан кхоьллинера Министарийн Кабинет, коьртехь Воккха Вазиран даржехь Дийшнийн Иналук а волаш. Оцу кабинетехь 8 министапалла яра кхоьллан:\nКертанан министар — инарл-майор Къоим-Хьаж\nАрар гӀулакхашанан министар — Дишнийн Иналук\nДаар-маларанан а, йохкар-эцаранан а, индустрийнан а министар — инарл-майор Ханхоев Мохьмад\nЛатталелорнан а, пачхьалкхан бахаманан а министар — Шамилев Билал.\nТӀеман министар — инарл-майор Истамулов Шита (1930 шш. комунисташан дуьхьалла гӀаттаман куьйгалхо).\nЗӀенан а, поштанан а, телеграфанан а министар — инарл-майор Байчалеев Куси.\nПачхьалкхан чуьра гӀуллакхашанан министар — инарл-майор Бесланеев Хабала.\nФинансийн министар — инарл-майор Ӏабдулаев Ӏабдул-Ӏазим.\nЙуьстицинан а, дешаранан а, вакуфанан а министараллашанан урхалла Дийшийн Иналукас ша дора.\nИмаратан министарийн кабинет интернационалан яра: шишша нохчий а, суьлий а, гӀалгӀий а, гӀебартлой министар а волаш.\nПачхьалкх наибаташанан йекъийн йара, кхел а шарӀатац йаш йара.\nТӀеманан нуьцкъаш 6 эскаранан декъина дара, оцу эскарашанан урхалла инарл-майораш дора.\nИмарат Азербайджанан Демократийн Республикац а, Гуьржийн Демократийн Республикац а зӀенехь яра. Гуьржийн эскараш Имаратан эскаршна гӀо дан тоба яра Нохчийчуь дӀахьажйин, амма Чечан-эвлан йистехь Деникинан эскаршца тӀом бел, йухабаьрза безнера уьша. Кхин а, Узун-Хьажан гӀо дан Ӏусманан Пачхьалкхара шин туркойн эпсар вара ваитан: Дебрели Хьусайн — говрэскаршан урхалла дан, Чорумлу lэла-Риза а — йоккхатоьпийн эскаршанан урхалла дан.\nУзун-Хьаж Веданахь Имаратан эскаршан хьоьжуш\n1920 зазадоккху тӀаьххьар деношкахь коммунисташ Узун-Хьажига Имарат дӀа а йаккхан, Советан Ӏедаланан муьтӀахьвала аьллан кехат даитанера. Узун-Хьаж дуьхьалвелар оцу кхайкхаман, амма дукха хан ца йолаш валар хилар цуьнан. Зазадокку 30-чоьхь амир дӀавелара.\nУзун-Хьаж дӀавьлчултӀехь, Инхора Дарвиш Мухьаммад амиран дарже велар, амма кхин дукха ца лаьтташ Къилбаседа Кавказан Имарат йоьжнера.\n50 туьманан банкнота\nИмаратас шенан, Къилбаседа Кавказан туьма олуш, ахча арахоьцуш дара.\n1 Салтера Узун-Хьаж † гезгамашан 1920 30 зазадоккху 1920\n2 Мухьаммад Дарвиш 30 зазадоккху 1920 31 зазадоккху 1920\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Къилбаседа_Кавказан_Имарат&oldid=6313561»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 17 июль 10:38\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 17 июль, 10:38.


Афганистанера дIа ма гIо ала бахархошка, бохуш кхайкхамаш бо тIалибаша имамашка\nПIерасканан рузбанашкахь, Афганистан тIалибаша дIалаьцначул тIаьхьа, "Талибана" кхайкхам бина имамашка, пачхьалкхера цхьааллина тIетовш хила аьлла. Марсхьокху-беттан 19-чохь, Афганистанан йозуш йоцу де билгалдоккхучу дийнахь, масех гIаланашкахь протесташ латтийна тIалибаш Iедале бахкарна дуьхьал. Пачхьалкхехь машар латтор бу, керла инклюзиван Iедал а кхуллур ду, шариIатан гурашкахь бохуш, "Талибана" чIагIо йиннашехь, хаам бо масех стаг вийна хиларх, тIехь ницкъбарх а.\nПIерасканан рузба хилале тIалибаша дIахьедина, "пачхьалкхан диканан дуьхьа къахьега деза, мохк дIа а ца тосуш" бохуш, имамаша дог айа деза махкахойн, "мостагIчун негативечу пропагандана" жоп а луш аьлла.\nЕарин дийнахь паргIат дара Кабулан урамашкахь, герзах боьттина тIалибаш гIаш а, машенашкахь а дIасалела гIали юккъехула, туьканаш белхаш бан йолаелла. Банкаш а, пачхьалкхан хьукматаш а цкъачунна къевлина юьсу.\nАэропортехь саццаза еш эвакуацин рейсаш ю, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIемалоша а, церан агIончаша а кхерамзалла латтайо стигалахь.\nИнарла-майора Тейлор Хэнка хаам бира журналисташка еарин дийнахь, карачу беттан 14-чохь дуьйна Американ эскарша Афганистанера ворхI эзар гергга стаг араваьккхина аьлла.\nПентагоно дIахьедина, хетарехь, тIалибаша гIо латтош ду арахьарчу мехкийн бахархой дIабохуьйтуш. Делахь а, хаамаш хеза, "Талибанан" тIемалоша аэропортана гергара позицеш ю дIалаьцна, цхьаболу овхIанхой дехьа ца бовлуьйту бохуш. Оцо йоккха паника яьккхина нахалахь.


Мусаев ИбрахIим шолгIа а къайлаваккхарна сагатдо бакъоларъярхоша\nСерноводскера вахархо Мусаев ИбрахIим шолгIа а къайлаваккхар билгало ю цунна кхерам хиларан аьлла хета бакъоларъярхочунна Ганнушкина Светланина а. Кавказский узел интернет-ресурсо яздо, цунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх гIаттон тарло аьлла, бакъоларъярхочо динчу дIахьедарх.\nМаршо Радионо яздира, Мангал-баттахь Грецин Iедалша Оьрсийчу цIа хьажийна хилла Нохчийчоьнан вахархо Мусаев ИбрахIим юха а вайна, иза зIене волуш вац шен доьзалца аьлла. Мичахь ву а ца хууш кIира даьккхинчул тIаьхьа Марсхьокху-беттан 2-хь гучувелира иза шайн гергара нах болчехь. Цара дийцарехь, оццу беттан 4-хь делкъал тIаьхьа Серноводскехь цIера араваьлла Мусаев юха цIа ца веъна.\n"Гражданское содействие" комитетан куьйгалхочунна Ганнушкина Светланина хетарехь, шолгIа а Мусаев лацар Iаламат кхераме ду.\n"ШолгIа а иза лаца уьш баьхкинехь, "чувуллур" ву иза. Суна гина дуккха а ишта меттигаш, дуьххьара лаьцча дIахоьцу, цуьнан гергарчара цхьа мах а лой, амма бутт баьллачул тIаьхьа юхабогIу уьш, хIунда аьлча, полисхошна кхин а ахча даккха лаьа. Хила тарло кхузахь и ишта хьал. Вуьшта хилахь, цунна бехк билла тарло цхьана шайггара кхоьллинчу бахьанаца. Я, масала, теллина далаза цхьа гIуллакх хуьлу, ткъа цунах коьрта бехкениг во", - аьлла Ганнушкина Светланас.\n2017-чу шарахь дуьйна Желтойн-махкахь (Грецехь) тховкIело йоьхуш Iийна Нохчийчуьра 41 шо долу Мусаев ИбрехIим ГIалгIайчоьнан Магасерчу аэропорте кхаьчначул тIаьхьа зIенера вайра. Цуьнан гергарнаш тешна бара, иза полисхоша лаьцна хиларх.\nГреци иза дIавахале хьалха цхьана шарахь гергга латтийна хилла иза лаьцна, стаг верна бехке ву аьлла шеконаш кхоллаелла. Оцу тIехула набахтехь даккха пхи шо хан тоьхнера цуьнан йишина. Ша Мусаев маьршаваькхира, цуьнан бехк хилар тIечIагIдан тоьшаллаш а ца тоьъна.\nКху шеран бIаьстенан муьрехь лаххара а 92 стаг лачкъийна Нохчийчохь, бохуш чIагIдо 1ADAT телеграм-канало. Кест-кеста нисло, дуьйцуш бахьана а доцуш, Европерчу пачхьалкхаша депорт йина нохчий полисхоша къайлабохуш. Масала, хаамашкахь яздора, Зазадокху-баттахь Францино Оьрсийчоьне дIавеллачу Садуев Илесна ницкъбарх. Гуьмса-кIоштарчу полицин декъехь кIиранах хьевира 44 шо долу Арцуев Лези.


БУРЧАЕВ Хьалим. МИНКАИЛОВ Эльбрусан – 65 шо. - ГАУ «Издательский дом»\nМинкаилов Салауддинан Эльбрус вина 1955-чу шеран 13-чу майхь Казахстанан ССР-н Къилбаседа-Казахстанан областера Булаевски кIоштара «Чистовский» ялтийн совхозехь. 1957-чу шарахь церан доьзал шайн дайн махка, Теркайистера Галне, цIа бирзина. ТIехдика дешарца Галнера юккъера ишкол чекхъяьккхина, 1973-гIа шарахь Минкаилов Эльбрус деша вахана Л.Н.Толстойн цIарахчу Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университете. 1979-чу шарахь чекхйоккху филологин факультетан оьрсийн-вайнехан филологин отделени. Шен юьртарчу ишколехь хьехархо болх бан волало оццу шарахь. 1980-гIа шеран ноябрь баттахь университетехь студенташна хьеха волало. Нохчийн литературин а, фольклоран а кафедрин доцент а волуш, 1991-ра шарахь дуьйна «Орга» журналан редакцин декъашхо, прозин декъан куьйгалхо. 2003-гIа шерера 2017-гIа шо кхаччалц журналан коьрта редактор болх бина ву Эльбрус.\nМинкаилов Эльбрус шовзткъе итт Iилманан статьян автор ву. Литературин истори, иштта литературин а, историн вовшашца йолчу зIенийн хеттарш толлу цо царна тIехь. Литературин критикин декъехь, фольклор талларехь, гочдарехь а къахьоьгу цо. Цуьнан белхаш зорбатоьхна юкъара гуларшкахь, литературин-исбаьхьаллин, Iилманийн гуларийн агIонаш тIехь. Царах цхьаерш «Нохчийн литературах а, фольклорах а» цIе йолчу шен киншки юкъаяхийтина цо.\n2003-20I0-чуй шерашкахь шиъ повесттий, ткъех дийцаррий яздина Минкаилов Эльбруса.\n«Орга», «Нана», «Вайнах» журналийн, республикин а, кIоштийн а газетийн агIонаш тIехь зорбатоьхна уьш. Яздархочун дийцарш арадевлла юкъарчу гуларшкахь а: «Нохчийн дийцар» (Соьлжа-ГIала, 2006), «Война длиною в жизнь» (М, 2007), «Нохчийн дийцарш» (Соьлжа-ГIала, 2010), иштта «Дружба народов» (Москва), «Минги Тау» (Нальчик; балкхаройн маттахь) журналийн агIонаш тIехь а. «Терк дистина догIу» (Соьлжа-ГIала, 2011 ) прозин книга зорбанехь араяьлла.\nАрахеца кечйина ю ши киншка – «Дахаре гIертар» (нохчийн маттахь), «Хи хьаладаьлча» (оьрсийн маттахь).\nНохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь язйо, шен говзарш ша гоч а йо.\nМинкаилов Эльбруса оьрсийн матте гочдина Айдамиров Абузаран, Мамакаев Iаьрбин, Бексултанов Мусан, Ахмадов Мусан, Мутаев Мусан, иштта кхечеран а дийцаршший, повесташший, иштта цо оьрсийн маттера нохчийн матте яьхна Лев Толстойн, Эфенди Капиевн, Важа Пшавелин говзарш. 2020-чу шарахь Нохчийн яздархойн Союзо арахийцира Минкаилов Эльбруса гочйина Толстой Лев Николаевичан «Хьаьжамурд» повесть.\n2002-чу шарахь дуьйна Россин яздархойн Союзан, 2004-гIа шарахь дуьйна Россин журналистийн Союзан а декъашхо ву. 2005-гIа шарахь Минкаилов Эльбрусна елла Культурин хьакъволчу белхахочун цIе, 2015-чу шарахь Нохчийн халкъан яздархо, аьлла сийлахь ц1е тиллира цунна.\nНохчийн Республикин Президентан, Парламентан, зорбанан министерствон, НПУ-н куьйгаллин цIарах грамоташ а, мидалш а елла цунна къинхьегамехь билгалваларна.\nХууш ма-хиллара, нохчийн литературин критика, кхечу жанрашца юьстича, тIаьхьайисна. Къаьсттина кIезиг бу оцу декъехь нохчийн маттахь язъеш берш. Ткъа муьлхха а маттахь язйина литература талларехь уггар хьалха шен маттахь язъяр догIу. Иштта аьлла хетачех ву Минкаилов Эльбрус. Масех киншка бен ара ца яьлла нохчийн маттахь критикин жанрехь. Эльбрусал хьалха Сулаев Мохьмадий, Арсанукаев Iабдуллассий, Туркаев Хьасаний бен ца бина и болх.\n«Нохчийн литератураххий, фольклораххий» (Соьлжа-ГIала, 2007шо) цIе йолчу шен гуларна автора юкъаяхийтина тIаьххьарчу шерашкахь ша язйина статьяш. Вайн исбаьхьаллин литературин къанойн кхоллараллица цхьаьна Минкаиловс кIорггера талламбо вайзаманан яздархойн произведенийн.\nПрозаикан Минкаилов Эльбрусан – говзарш шатайпа ю шайн сюжетаций, композициций, маттаций. Автор гуттар а ларло хиламийн а, вастийн а дукхаллах, цунна тоьу цхьакIеззиг долчунна тIе тидамбахийтар, цуьнан гIоьнца шен турпалхо дагалецамашка ваккха а. Цундела дукха нисло яздархочо шен ешархочунна заманан масех мур гайтар, уьш дуьхь-дуьхьал хIитторца я бустарца шен турпалхойн амалш, цаьрца боьзна хиламаш бовзийтар. Дукха хьолахь яздархочо шен цIарах дIахьо дийцар, кхечу персонажашца цхьаьна а го иза, цкъацкъа коьрта турпалхо ша а хуьлу иза. Оцу дерригено а шатайпаналла кхуллу цуьнан произведенийн, цкьацкъа авторо шен дог дастаре а доьрзу и.\n«Цхьа кхоллам» дийцар Тесиев Алдаман дахаран некъ бовзуьйтуш ду. Билггал хилла волчу стеган кхоллам бу буьйцург. Цунах вай кхета, дийцаран чаккхе ешча. ДештIаьхьенехь авторо вайна Алдаман доьзалх хаамаш баларо гойту и.\nГуш ду, Алдаман дахар мел чолхе а, хала а хилла. Ткъа вайн дийцаран турпалхо, оцу халонаша вахчийна, чекхволу. Нохчаша даим коьртачех леринчу собарца чекхваьлла Алдам зиэрех. Цундела ву иза наха лоруш а, сийдеш а. «Со даима цецвуьйлура цуьнан партал хиларх а, мичча хьолехь а вухуш и цахиларх а, хIуъа а гIуллакх дан хууш а, цхьа товш, самукъадаларца, цо и деш хиларх а», – дуьйцу авторо. Алдаман партал хилар билгалдаккхарехь а го вайна и стаг, хIуманан сихо ца еш, ойла йиний бен, гIуллакх кхочуш ца деш волчех вуйла.\nАлдам вайна вовзуьйтучу могIанашкахь цуьнан сурт иштта кхуллу авторо: «Алдам, доккхачу дегIахь, хIинцца тIаьхьа къежвала воьлла, дуькъа мекхаш а, сийна бIаьргаш а болуш стаг вара».\nВайн къоман кхетамехь оьздачу къонахчун битамаш бу уьш. «Кхидерг дацахь а, собаррий, жимма мотт хааррий-м ду хьан ден доттагIчун», – боху Алдама. «Дахарехь хьуна чIогIа оьшур долуш цхьа хIума ала лаьа суна хьоьга: къонах а хилла, дахарехула чекхвала хьо лууш велахь, миччанхьа – цхьаъ хилла а – тIевосса меттиг хила езаш ю хьуна. Хьо а кийча хила, хьайна тIевеанчун гIуллакхе хьажа, цкъа а ца эшахь а, хьайн а хилийта иштта меттиг…», – хьехар до цо дахаран зиэделларг доцчу Элбердна.\nТIаккха дешархо кхета: Алдамна дуккха а гина кху дуьненахь, цхьа бух боцуш дац цуьнан дахаран гIиллакхаш а, маьIна а довзар. Ткъа Алдамах долчу дийцаран «Цхьа кхоллам» цIе елахь а, иза беккъа цуьнан шен кхоллам бу алар нийса дац. «Дахкарлахь» цIе йолчу дийцарехь санна, Минкаилов Эльбруса хIокху дийцарехь а цхьана стеган вастаца дуьйцу нохчийн къомана тIехIиттинчу бохамех.\nАмина ЗАКРИЕВА. Таится память по углам…\nТАЛХАДОВ Хьамзат. «…Нагахь аш дош алахь сох лаьцна аьхна…»\nБЕКСУЛТАНОВ Муса. ЧIир


Дукха бу Евробертана юккъейогIучу пачхьалкхашкахь евро - ахча дIа а даьккхина, хIора махкахь шен-шен къоман валюта юхадерзон деза, аьлла, хеташ берш. Амма уггаре а жигара бу уьш Германехь – цигахь еврон дуьхьалчийн цхьана тобано парти кхоьллина, Iедалехула немцойн маркаш юхаерзаяйтархьама.\nЕвро пайденна ду я дац, иза Евробертана юккъейогIучу пачхьалкхашна беркат ду я, мелхо а, лецамгар санна лара догIу – и хеттарш Европехь, ткъа къаьстина Германехь дийцаре деш долу масех шо а ду, ма -дарра аьлча, кхо-диъ шо хьалха и ахча финансийн кризисо дегон долийчхьана. Цунна лерина дара шен питане йозанашца вевзаш волчу немцойн политико Сарацин Тилос яздина хилла нана-доккха тептар а, „Европина евро ца оьшу“, аьлла цIе а йолуш.\nСарацин Тилон "Европина евро ца оьшу" киншка немцойн туьканахь. Берлин, 26Тов2012. Азимова Сийлаха\nТамашийнарг ду, хIинцалца схьа кхин дIа мел долчу хIуманашна тIехь Сарацин критике вина хилла болу цхьаболу нах, масала цуо кхечу къаьмнех болчарна я бусулбачарна дуьхьала яздеш дерг бахьана долуш, вуьшта цуо шен евро-ахчанна дуьхьала язйинчу киншкина нийса тIетевжаш бу, экономикан Iилманчаша цуо дуьйгург дош дац, иза еккъа цхьа популизм ю, бохуш, чIагIдахь а.\nМасала, вевзаш волу немцойн журналист Адам Конрад, кесталгIа „Германина альтернатива“ цIе йолу парти а кхоьллина, парламенте чекхвала Iалашо лаьцнарг. Цуо боху, ша а, шен хьежамаш боькъуш болу нах а, евро дIа а даьккхина, цунна метта мацах хилла йолу дойчмарка юхаерзон еза аьлла хеташ болу, меттигерачу Iедалша тергал беш бац, шаьш санначеран терахь вуно лакхара делахь а.\nДукха хан йоцуш „Шпигель“ журнало бинчу хаттамаша гайтира, дакъалаьцначу бахархойн 54 процентана сауьйзуш долу евро кIелхьарадаккха гIерташ миллиардашкахь зенаш дан оьшуш дац аьлла хеташ хилар.\nЦу хеттамашна тIетевжа Адам Конрад а. Цундела иза шен накъосташца дагахь ву, еврозона дIа а яьккхина, Евробертана юккъейогIучу пачхаьлкхийн экономикаш шен-шен къоман ахчанан буха тIехь юхаметтахIотторан белхаш баре кхайкха. Цу Iалашонца иза ша кхоьллинчу партица Бундестаге кхача дагахь ву, депутат санна- Iедалан сацамашна тIеIаткъам бан шайн аьтто хилийта.\n„Карарчу хенахь Бундестагехь йолу массо а парти а еккъа цхьа позици векал еш бу- евро мичча мехаца а кIелхьарадаккха деза бохуш йолу позици. Цхьа сийлахьа хIума йина цара цу еврох. Ткъа цунна дуьхьал верг оцу сохьта „популист“ ву олий, кхардаме воккху. Амма иза нийса дац“, бохуш дуьйцу цуо.\nКризисо лаьцна йолчу пачхьалкхашна гIо дан Iалашонца кхоьллина йолчу Европерачу Стабилизацин Фонде юкъарчу хьесапехь 22 миллиард евро герга дала дезаш ю Германи. ХIинцалца схьа цу гIоьнна рогIе хIоьттинчу пачхьалкхашна юккъехь ю Греций, Ирландий, Португалий, Испаний, Киприй. КесталгIа царна тIекхета сахьт дац иштта Итали а.\nТкъа „Германина альтернатива“ цIе йолу парти кхоьллинчара чIагIдо, и Стабилизацин Фонд эрна юза а ца юзаш, Германи еврозонина юккъера араяьла еза, бохуш. „Цхьанакхеттачу Европина цу еврох хуьлуш цхьа а пайда бац аьлла тешна ду тхо, мелхо а, иза цу ахчано меллаша йохош ю“, элира цу хьокъехь партин цхьана кхечу декъашхочуо Люкке Берднта.\n„Тхо Евробертана дуьхьал дац данне а, тхо еврона дуьхьал ду“, - боху цуо.\nАмма аналисташна хетарехь, иза иштта атта дац, керлачу партин жигархошна ма-хеттара. Ма сала,вевзаш волчу немцойн экономикан Iилманчана, ХIиккел Рудолфана еврозона дIаяккхар мелхо а кхераме хета, цу юккъе йогIучу пачхаьлкхийн экономикана кхин а алсамох зенаш цунах довла там болун дела.\n„Нагахь санна Греци Еврозонина юккъера ялахь, иза дуккхаъчу шерашна къелло лоцур ю. Изза хир ду Португалина а, Испанина. Уш еврозонина юккъера евллера аьлла, Евробарт царна гIо ца деш Iойла хир дац, тIаккха уьш заман йохалла Цхьанакхеттачу Европина юккера а дIайовла езар ю. Ткъа цу хIумано йоллу Евробертан проект а йоцучу хьоле хIоттор ю“, - аьлла тешна ву иза.\nХууш ма-хиллара, изза хьежам болуш ю немцойн канцлер Меркел Ангела а. „Евро дIадалахь Евробарт а дIабер бу“ - элира цуо даханчу шарахь, шен урхалло евро-ахча кIелхьарадаккха гIерташ деш долу зенаш бакъдеш.


Совг1аташ а, довха дешнаш а – Керла Дахар\nСовг1аташ а, довха дешнаш а\nЗударийн денца декъалдарш, церан дог хьаста довха дешнаш аларца д1адоьлху х1ара денош. Б1аьстено дохдо 1алам санна, вайн дахарна йовхо луш болу вайн хьоме наной, йижарий, х1усамнаной декъалбеш, церан терго ю еш.\nК1оштан куьйгалхочо Ахиядов Нурдис администрацехь вовшахтохийтира дезчу денна лерина цхьаьнакхетар. Дезчу дийнан хазахетарш дог дохдеш дара. Балхахь кхиамаш болуш, ларош схьабог1у зударий совг1аташца, баркаллин дешнашца билгалбехира.\nНохчийн Республикин Хьалхарчу Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин (Дала г1азот къобалдойла цуьнан) ц1арах йолу г1оьналлин фонд а ца 1ийра даздаршна юьстах. Цигара даийтина совг1аташ д1акхачийра Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арахчу орденан кавалерийн, вайн мехкан парг1ато ларъеш эгначу белхахойн наношна а, х1усамнаношна а. Вайн республикин куьйгалхочун ц1арах уьш декъал а бира Ахиядов Нурдис.\nТхан хьомсара наной, йижарий, вайн къоман массо а йо1, Дала дог хьоьстийла шун даима а! Ма дог1ийла цхьа а де шу холчух1иттош! Аша ло тхан дахарна йовхо, синтем, серло! Даима а лепийла шун б1аьргаш! Даима а доьлийла шун дегнаш!\nДала декъалдойла шу!\n(Смотрели 1 раз, 1 за сегодня)\nPrevious День 8 марта – в Веденском районе\nNext Совещание на тему вакцинации от COVID-19\nТIекхуьу тIаьхье тесна ца юьту\nНазначен новый начальник РОВД


Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, иллиалархо Бакаев Зеламха а\nВайначу нохчийн иллиалархочун Бакаев Зеламхан гIуллакхехь дисина хилла цхьаъ бен доцу тоьшалла дайна. Цо гайта тарлора тIаьххьара иза латтийна хилла меттиг. Юьйцург ю артистан телефонан лоьмар. Кхечу стеган цIартIехь ю иза хIинца. Бакаев Зеламхан лоьмар Москварчу "Билайн" компанин долахь хиллехь а, хIинца нохчочун цIартIе яьккхина хилар билгалдаьлла.\nСоьлжа-ГIалахь 25 шо долу иллиалархо Бакаев Зеламхан вайна ши шо дуьзна. Таханалерачу дийне кхаччалц схьа цуьнан кхолламах цхьа хаам бац талламчашкахь. Бакаев дийна воцу дукккха хан ю аьлла, тешна бу Нохчийчуьра дукхахболу бахархой.\nКарладоккху, Бакаев Зеламха вайна 2017-чу шеран Марсхьокху-беттан 8-чу дийнахь. Цуьнан уллорчу доттагIашна хетарехь, полисхоша лачкъийна дIавигина, къайлахчу набахтехь латтийнера иза. Оццу беттан 18-чохь Бакаевн нанас Маликас республикерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралле дехар дира, шен кIант каравахьара аьлла, амма хIетте йист ца елира.\nКху беттан 9-чохь "Кавказ.Реалиин" корреспондентан тидам хилира, Бакаевн хиллачу телефонан WhatsApp-ан мессенджерехь сурт хийцина хиларх. Оцу лоьмарца зIене ваьллачу цунна хиира, сим-карта Мохьмад цIе йолчу стеган долахь хилар.\nНохчийн хуьлучу акцентехь жимчу стага жоп деллера, ах шо хьалха ша лоьмар эцна а ю, Зеламхех лаьцна шена хууш хIуммаъ а дац аьлла. Цул тIаьхьа керлачу долахочо шен мессенджерера сурт а хицира.\n"Кавказ.Реалии" порталца хиллачу къамелехь Бакаев Зеламхан нанас Маликас хаамбира, шен кIентан хилла мобилан телефонан лоьмар, тоххарехь кхечун цIартIе яьккхинера, амма цул тIаьхьа Зеламхан дас Москвахь цуьнгара схьаэцнера, мах белла аьлла.\n"Лоьмар цуьнан дегахь хила декхар ду. Суна билггал хаа-м ца хаьа, йа и цуьнга хатта аьтто а бац сан", - аьлла нанас.\nИшта Маликас тIечIагIдина, шен кIант вайчхьана цунах лаьцна талламчаша кхачийна цхьа кост дац шайга аьлла.\nКху беттан 20-чохь "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденто кехат дахьийтира "Вымпелком" компанига, Бакаевна тоьшалла дан тарлу лоьмар кхечу стеган цIартIе муха яьккхина, талламчийн органаш оцу лоьмарца детализаци а, биллинг а ян а гIоьртирий аьлла. Цаьргара жоп кхачаза ду.\n"Плиев, Лепшаков а, партнераш а" адвокатийн бюрон куьйгалхочун Плиев Мусан хьесапца, сим-картех пайдаоьцуш боцу ах шо даьллачул тIаьхьа тарло операторо и лоьмар йоьхкина хила.\n"Ша аппарат хIуманийн тоьшалла санна лерина хила тарло, ткъа цунах сацам тIеьоьцург талламхо ву, оьшу протоколаш а хIиттош. Нагахь оцу телефон чохь сим-карта хиллехь, протоколехь яздина хила деза цунах а. Кхузахь тарло талламхочо цхьана а хIуманна блок ца тоьхна хила, ткъа операторна хуийла дац, маса шайн "абонент" лачкъийна, нагахь санна, Iедалхоша шайгара информаци йоьхуш ца хилча", - аьлла, хаамбина "Кавказ.Реалиига" Плиевс.\nБакаевн телефон "платинан" лоруш яра (тIаьххьара диъ терахь цхьатерра хилар). Ткъа зIенан салонашкахь цу тайпа лоьмарш юхкуш яц, ца хуьлу уьш йа церан сайташ тIехь гойтуш а. Юкъалелачара цу кепара лоьмарш карахь юхкуш нисло 120 эзар соьмера хьала мехаш а хIиттош.\nКъилба-ХIирийчоьнан Инарла прокуратуран хиллачу куьйгалхочо Цоков Феликсна хетарехь, сим-карта кхи дIа ца дохкийта, цунна блок тоьхна хила езара.\n"Нагахь санна, цара цу тIехь йинарг ледарло елахь – и ша ду, нагахь санна, лар яйа, йа цу тIехь болх ца бан Iалашонца динехь – иза кхин ду. Амма, тIепаза вайначу стагах дерг аьлча, и сим-карта дIакъовла дезара цара, операторшна дохкар а доьхкуш. Цу кепара меттигаш дуккха а нисло, хIора шарахь Iаламат дукха бераш дов, сила йолчу белхахойн штатийн ка ца йолу, и зуламаш даста", - аьлла Цоковс.\n"Кавказ.Реалии" порталан аьтто ца хилира, лар йоцуш вайначу Бакаев Зеламхан хиллачу телефончуьра сим-карта дохкарх талламчашца дийцаредан.


Гуьржийчоь - уллехь, Нохчийчоьнца некъ - геннахь\nНохчийчохь юха а долийна хьехо Гуьржийчу боьду некъ биллар. ХIирийчухула болучу «ТIеман-Гуьржийн некъанна» дуьхьал бен некъ санна юьйцу Соьлж-ГIалано шен проект.\nМатериал кечйина "Кавказ.Реалиино".\nНохчийн лаьмнашкара араболий, Мцхета-Мтианети махкарчу Душетин муниципалитетерчу пхийн Шатили юьрта буьгу прокто некъ.\nАхька а, Iай а, шийла я йовха йолуш, дIасалела таро луш, Шатили боьду некъ биллира цхьа зама хьалха Ичкерин Iедало. МостагIаллехь Iачу Оьрсийчоьно гоне лаьцна кхобучу шайн махканна Гуьржехула дуьненца зIе лоьхура президенташа Дудаев ЖовхIара а, Масхадов Аслана а. Некъ бина баьллийла, иза махканна вуно тоаме буйла, цу тIе, я оьрсашкара а, я гуьржашкара а ахча ца доьхуш, дIахIоттийнийла хиича, вуно огIазъяхана хьаьвзира Кремл.\nНохчийчоьнца шолгIа тIом дIахьош, 2000-лагIчу шерийн юьххьехь, Оьрсийчоьнан тIеман дакъойн технико хIаллакбира Шатили боьду некъ, ткъа шина махка юккъера лаьмнаш делира дозанхойн кара. Яхначу заманашкахь а санна, хала ду хIинца Итон-Кхаьлларчу лаьмнашкахула дIасаваха вахархочунна а, туристна а.\nОцу махка боьду некъ аттачу баккха, ЦIой-Пхьеда кхача туристашна аьтто бан сацамбира Нохчийчуьрчу куьйгалхоша, амма дан ца делла иза хIинца а. «Маьлхан кешнийн» эвлаш лаьтта гуьржийн дозанца, ткъа цига воьду стаг сахьташкахь зуьйш латтаво Оьрсийчоьнан дозанийн дакъоша.\n2018-чу шарахь оцу некъанна федералан центран тидам тIеберзо аьтто белира. Некъ чекхбаккха а тарло, элира Оьрсийчоьнан некъийн «Росавтодор» урхаллин буьйранчас Старовойт Романа. Нохчийчоьй, Гуьржийчоьй вовшахъюзу некъ федералан программе биллар дийцаредийр ду, нагахь санна Оьрсийчоьнна гуьржашца барт карабахь, элира цо.\nНохчийчуьра Гуьржийчу боьду некъ юхабан болор бу\nКадыров Рамзана, Нохчийчоьнан куьйгалхочо, кхушара юха а айдина и хаттар. Хенан йохалла хиндерг ду и некъ биллар, аьлла цо. «Соьга хоьтту, маца бина боккхур бу Орган чIожехула Гуьржийчу боьду некъ. Хан оьшуш гIуллакх ду иза. Некъ оьшу Оьрсийчоьнна а, Гуьржийчоьнна а, кхечу мехкашна а», - яздина Кадыровс. Цо дагадоуьйту, машенахь Итон-Кхаьллара Гуьржийчоьнан дозане кхача 40 минот бен ца оьшийла. «Догдоху, Оьрсийчоь уггаре дика лулахо шайна вуйла гуьржий кхетарг хиларх. Эшначохь цо шайна орца массарел хьалха кхачор дуйла», - боху Кадыровс.\n"Кавказ.Реалиин" къамел хилира оцу некъан проектан хьокъехь Къилбаседа Кавказан экспертца, Гуьржийчуьрчу стратегин а, дуьненаюкъарчу талламийн а Фондан куьйгалхочуьнца Квахадзе Александрца. Хуьлда иза Дагестанера (Суьйлийчуьра Кахете), Нохчийчуьра (Орган чIожехула), я муьлххачу а Оьрсийчоьнан кхечу махкара Гуьржийчу кхочуш - гуьржашна ишта некъ шайна ца оьшу аьлла хета, боху цо.\nШатили боьду некъ (Нохчийчухула) билла бIегIийла дац – иза чекхбала беза Датвиджари-дукъ шеран 7-9 баттахь дIасалела дихкина хуьлу. Цундела маьIна кIезиг ду оцу некъан, боху эксперто.\nИрхенаш, пурхенаш сов дукха а, лард сов кIеда а йолуш, кест-кеста текхаш ду буьйцучу ломара латта. Ца лелало цигашкахула леррина хала некъашца лелон йина машенаш бен.\nКвахадзена гарехь, лаххара а 1 миллиард доллар деза Орган-чIажара Гуьржийчу некъ билла. Оцу некъаца Iохкунйолчу меттигашкахь ярташ янне а яц, цундела оццул еза проект Гуьржийчоьнна баккъал а яц оьшуш, билгалдаьккхира цо.\nКвахадзес бахарехь, Кадыровс некъан хьокъехь айдинарг гуьржийн юкъаралло тIех тидаме оьцуш хIума а дац. Ткъа ша Кадыровс гуьржий цкъа а ца хьахабо диканна, цундела цуьнан некъан проект Тбилисино тIеоьцур ю бохург а дац бакъ, аьлла хета Гуьржийчуьрчу стратегин а, дуьненаюкъарчу талламийн а Фондан куьйгалхочунна.


"Ма мала къаьркъа, урамашкахь нораш хьекха ца лаахь..."\nНохчийчохь маларшца къийсам жигарбаьккхина Iедалан тIегIанехь.\nКорта бахочу маларца къийсаман рогIера, цкъа а ца хиллачу агIор тулгIе йолийна Нохчийчохь. Мохьмад Пайхамар винчу баттахь и малар дохкар а, малар а дихкина. Хьалха санна, дашца а доцуш, баккъал а магийна дац иза цхьанхьа а мала хьовха, дохка а. Махкахь йисинчу шина туьканах цхьаммо иза дохкар сацийна.\nЙисинарг ю Соьлж-ГIалан йистехь йолу "Лента" олу супермаркет. Амма меттигерачу бахархошна - нохчашна цигахь къаьркъа эцар кхераме ду. Иза эца а эцна, туьканара хьо ара ма велли, Iедалан белхахоша дIалоцу.\nИштта шен накъост а дIалаьцна аьлла, вотсапехула къамел даржийна хIокху стага: "Лентехь" хIуммаъ а ма эцалаш. Нах дIалоьйцуш бу шуна цигахь ара бовлушшехь. Сан доттагI лаца а лаьцна, дIа а вигина, чохь валлош волу 4-5 де ду".\nНохчийчура цхьайолчу кхачанан чоьнаш чохь къайлах магош дара малар, иза веанчо шеца деана делахь. Амма хIинца луьра таIзар дийр ду аьлла, дихкина ду иза а. Соьлж-ГIалара цхьана ресторанера долахочо элира Маршо Радиога, ша а, мелла чувеанчу шина клиентца гIаларчу полицин декъе дIавигнера аьлла. Шена тIедожира боху цо, чувеанчаьргахь малар дуй-даций, я уьш мелла буйла къастор.\nРеспубликан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а низамхошна тIедожийна, маларца къийсам чIагIбар. Иштта, дукха хан йоцуш цо омра делла машенна урхалла деш мелла стаг гучуваьлча, иза дIа а лаций, урамашкахь цуьнга нуй-горгам хьекхийта, ткъа цуьнгара схьаяьккхина машен дIайохка аьлла.\nХIоьттинчу хьоло дикачу агIор гойтуш яц республика, аьлла хета цхьаболчу бахархошна. Масала, Соьлж-гIаларчу вахархочо Нуцулханов Аюба цу хьокъехь иштта элира: "Гонах долу кхаьмнаш вайх дела а дуьйлуш, хьал хIоьттина вайн. Бусулба нах ду шаьш бохуш а дуьйцу цара. И маларш дIадахар-м дика хира дара, цхьана агIора. Амма и хIума ша хила ма деззара хила дезаш ма ду. Мелла стаг схьа а лаьцна, иза нахал ваккхарх дIадоьрзуш ма дац".\nIедалша шайн агIор даре деш дац, сел луьра чIагIамаш бина бохург. Шара кIоштера ХIима олучу эвлахь мелла нах цигарчу спортзалан чохь латтош бу аьлла, даьржинера дукха хан йоцуш.\nАмма иза дукха сиха бакъ дац аьлла дIакхайкхира адамийн бакъонашкахула йолчу векалтехь.


ИбрахIим-Хьаьжи вирд хIора ламазан тIаьхьа доккхуш ду.\nАс ният ди сай ИбрахIим-хьаьжас тIе диллина вирд даккха, Дела доьхьа Далла АллахIу Акбар.\nАса даьккхина 1-фатихьат,100- АстагIфируллахI,100- ЛаилахIа иллаллахьу,100-салават,100-къулха мела Дала сана балари терра Дала дин кхайкхо ваийтина волчу Мухьаммад Пайхамарна (I.с.в.) син совгIатан бели аса, цуьнан доьзалшна а, асхьабашна а син совгIатан бели аса. Сай устазана ИбрахIим-Хьаьжина бели аса, Дала кIайле цIана йойла цунна. Малх бале, малх бузе юккъехь бусулба динна инкарло ца еш дIа мел кхелхина массо бусулба нахана бели ас. Везан Дела, Воккха Дела са галдаьлларг Хьайгар нисдай бахьан и мела болуш балехь верг, балехь хьалха ваккха Ахьа, балехь воцург, даржехь, мулкехь совваккха Ахьа. Везан Дела, Воккха Дела тхан белчарна геч де ахьа, Везан Дела, Воккха Дела царна тегIор долу тхуна геч де Ахьа.\nСалават диллина доIа дийр ду: «Аллохьумма атина фиттдунья….», салават диллина Фатихьат олий Бисмиллахь доьшур ду.\nОпубликовано в ИбрахIим-Хьаьжи вирд


Поэтан кхоллараллин суьйре » Нийсо-Дагестан\n30.10.2019 120 0 niyso\nПоэтан кхоллараллин суьйре\nНохчийн республикехь а, цуьнан дозанал арахь а шуьйра вевзаш волчу нохчийн поэтан Яричев Iумаран кхоллараллин суьйре дIаяьхьира кху шеран 14-чу октябрехь Соьлжа-ГIалахь Республикин къоман библиотекехь. Дика ламаст хилла схьадогIу кху тIаьхьарчу шерашкахь Къоман библиотекехь цу кепара цхьаьнакхетарш дIадахьар. Цу гIуллакхехь доккха дакъа лоцуш а , мероприятеш дIахьош а ю цу библиотекин куьйгалхо Исраилова Сацита а, цуьнан белхан накъостий а. Суьйре дIайолош, Сацитас Яричев Iумарх дощ элира, цо билгалдаьккхира, поэт Россехь шуьйра бевзаш болчу яздархошна юкъахь хьакъйолу меттиг дIалоцуш хилар: «Иза веккъа Нохчийчоьнан поэт хилла ца Iа, цуьнан поэзи Россехь массанхьа а евзаш ю», – элира цо . Iумаран цхьа стихотворени йийшира Сацитас.\nЦул тIаьхьа къамел динчу Нохчийн яздархойн союзан председатела Ибрагимов Кантас а тIечIагIдира Яричев Iумар Россин дуккха а гIаланашкахь вевзаш а, везаш а тIеоьцуш сийлахь поэт хилар. Кантас цхьа масал далийра: Россин цхьана гIалахь Iумара шен «Барон Врангель» стихотворени йоьшуш, ладогIархоша бIаьргех хи а долуш, иза дика тIеийцира. Iумарна чIогIа баркаллаш бехира цара, цуьнан поэзи хастийра. Оцу цхьана масало а гойту мел шуьйра ю поэтан кхоллараллин тематика, еккъа цхьаьна Нохчийчоьнан гурашкахь хилла ца Iаш, Россин а, дуьненан а аренашка яьлла, шуьйра дIасаяьржаш ю иза.\nКхуза баьхкинарш билггал Яричев Iумаран кхолларалла езаш а, евзаш а болу нах бара. Иза гуш дара цара динчу къамелашкахь. Иштта яздархочо Хачукаев Iелас билгалдаьккхира, Iумаран поэзехь Iаламат дика суртхIоттор хилар, цуьнан стихаш шатайпа мукъам болуш а, ладугIучеран дагах кхеташ а хилар.\nЦул тIаьхьа къамел динчу Республикин Куьйгалхочун пресс-секретара Каримов Iальвис, поэташа Борхаджиев Хож-Бауддис а, Ахматукав Адама а, яздархоша Сулейманова Зайнапа а, Аболханов Хьаькима а, кхечара а лаккхара мах хадийра Яричев Iумаран кхоллараллин.\nАвтора шен стихаш йийишира суьйренехь, ладогIархоша дика тIеийцира уьш. Яричевн стихаш еша даьхкина бераш а дара, цара а Iаламат дика йийшира поэтан говзарш.\nСуьйре ерзош, къамел дира Республикин къоман библиотекин директора Исраилова Сацитас. Цо доккха баркалла элира поэтана кху суьйрене, ша могаш вацахь а, варна, цунна совгIаташ делира Сацитас.\nАвтор: Арсанукаев Муса\nНохчийн поэтан Исмаилов Абун юбилей\n14 августехь, Соьлжа-ГΙалахь Къоман библиотекехь дΙадаьхьира нохчийн поэтан, яздархочун, Ιилманчин Исмаилов Абун 70 шо кхачарна лерина даздарш.\nЛитературни конкурсан жамΙаш\nСуьйре дΙахьош волчу Нохчийн Республикин Яздархойн Союзан правленин председатела Ибрагимов Кантас дийцира конкурсах лаьцна. «Бенойн бΙаьсте» цΙе йолу, къоначу авторшна\nСоьлжа-ГІалех лаьцна керла книга\nДика ламаст хилла схьадогІуш ду Абузар Айдамировн цІарахчу Республикин къоман библиотекехь яздархойн, поэтийн, культурин гІуллакххойн кхоллараллин суьйренаш а, юбилейш\nСоьлжа-гІалахь нохчийн яздархойн съезд дІаяьхьира\nНохчийн Республикин Яздархойн Союзан 17-гІа съезд дІаяьхьира кху шеран 15-чу январехь Соьлжа-ГІалахь.Цуьнан балхахь дакъалецира НР-н Куьйгалхочун а, Правительствон а\nПоэт халкъан иэсехь вехаш ву\nНохчийн поэт Мамакаев Iарби дуьнен чу ваьлла 100 кхачарна лерина кхоллараллин суьйре дIаяьхьира кху шеран 18-чу декабрехь Соьлжа-ГIалахь Нохчийн драматически театрехь.


Iийжаме де ду тIекхочуш юха а...\nШайн къам махкахдаьккхина де юха а шаьш-шайгара, Iедалера пурба а доцуш, билгалдоккхур ду нохчаша.\nФейсбукчохь Нохчийчуьрчу Малаев Джалвадис яздо: «Лераме вежарий, йижарий! ТIекхочуш ду вайн къам Махках даьккхина де.\nМассанхьа, стохка санна, хезар ду тайп-тайпана къамелаш: и де дицде аьлла омра диний, де билгал ца доккхуйтий, оха доккхур дуй, иштта дIа кхин а къамелаш.\nЦхьана шарахь мукъане а, политика ца хьехош, билгалдаккха хьовса вай, къоме бала боьссина де».\nЦунна гонах кар-кара оьцуш, дийцарш ду дIахьош. Ца кхетарш а бу нахалахь, Iаьнан Iуьйранна къам банне а бехк а боцуш, Сталинан Iедало махках даккхарх тахана дуьйцийла юй политика юкъа ца хьакхош, боху дуккхаъчара.\nКхеташ ду, йозанан автор ца хIутту махкахь нохчаша даймахках бохуш а, дIакхаьчначу Юккъерчу Азе дIакхаьчначул тIаьхьа а лайна баланаш бийцар дихкина хиларна.\nКхушара 72 шо дузу депортацин дийнан. Ярташкахь наггахь бен бисина бац и бохаман де дагалеца, шайн бIаьрга дайнарш, лайнарш тIекхуьучу чкъурана карладаккха нах.\nДахначу шарахь Маршо Радионо таллам бича билгалделира, сила йолчу Нохчийчохь кхаа-еа доьшийлехь бен хьаха а ца динийла къоман депортацин де.\nБахьана - вайнах цIерабаьхна Чиллан-беттан 23-гIа де билгалдаккхар Стигалкъекъа-беттан 10-чу дийне тIаьхьатеттина Кремлна муьтIахь долчу Соьлж-ГIаларчу Iедало, нохчийн къоманна тIехь йиначу геноцидан мах, Оьрсийчоьно хIора и Iазап лайначул тIаьхьа дийна висинчу нохчочунна, гIалгIачунна 10 эзар сом компенсацица хадийначул тIаьхьа.\nАмма бац нохчий сийначу Сибрех лайна мацалла, цамгарш, баларш, къизалла, шело цкъа а дицдан дагахь.\nЦуьнах тоьшалла дира къам махках даьккхина 70 шо кхачар дийцаредарца Кавказан къаьмнийн ассоциацин президента Кутаев Руслана а, кхин а массех жигархочо а Соьлж-ГIалахь вовшахтоьхначу конференцехь гулбеллачу наха а. Амма хIетахь дуьйна Чернокозоворчу набахтехь кхобу Iедало Кутаев.\nМаршо Радионо хаьттира Нохчийчохь бевзачу Iилманчашка а, кхоллараллин интеллигенцин декъе а, оьший-те къоман иэсера лазаме терахьаш хердан.\nИштта жоп хазийра Iилманчас, филологин доктора Вагапов Iаьрбис.\nВагапов: «Гуттар дIадаьлларг дуьйцуш, дахар дIадоьдуш ма ду, и дукха дийцича, цхьаболучарна Iаткъа а ма Iаьткъа а. Ма дийций вай тIех, аьлла Европехь. ХIорш и дицдича, дIадолу, юха догIу, бохуш, лелаш бу.\nЦундела, и дашо юкъ юй, и хила еза. Дицдан мегар дац цкъа а! Халкъ цIера а даькхина, хIоккхал нах хIаллкхилла де, и дицдан мегар долуш дац. ТIех десто а оьшуш дац…»\nМахкахь нохчийн маттахь арадолучу «Даймохк» газетан редакторан гIовс волчу Дадаев Сайд-Хьасанца зIене а девлира тхо, хаа лууш, кху шарахь Нохчийчоьнан Iедалан юй Iалашо къомана тIе бала беанчу Чиллан-беттан 23-чу дийнан ларам барца, цхьа а кепара барамаш дIабахьан я Стигалкъекъа-батте дIа ма таттара, хьехо диси и де аьлла.\nДадаев: «1944-чу шеран 23-чу дийнахь халкъ махках даккхарна лерина ярташкахь, хIора хIусамехь ца дахахь а, сагIанаш а ду дохур долуш, мавладаш а ду доьшур долуш, Дала мукъалахь. Iедалан тIегIанехь билггал ала соьгахь хаам бац, делахь а, билгал ца доккхуш дуьсур дац, вайн къоман оьмарехь уггар а дезачех де ду иза. Дага а лоцур бу цигахь вайн белларш, Дала царна геч а дойла!"\nМаршо Радиоца къамелаш динарш а, зорбанехь хаалуш ма-хиллара дуккха а кхиболу нах а тешна бу депортацин де рузманехь дехьа-сехьа теттарх нохчашна дицлург цахиларх а, кIеззиг хан-зама ма-елли хьакъ ма-дду билгалдоккхуш а хир дуйла».\nЦа оьшу иза и де лайначарна, амма оьшу церан тIаьхьенашна!\nВагапов: "ТIех десто а ца оьшу..."


Кадыровн кема Соьлж-ГIалара Москва дахана юха а\nКадыровн кеманан некъ\nТахана суьйранна 18:39 минот яьллачу заманчохь Соьлж-ГIалара Москва дахана бортан лоьмар VQ-BVQ йолу Airbus A319 кема. Гуттар а цу кеман чохь дIасалела Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, яздо "Кавказ.Реалиино". 21:01 минот яьллачу хенахь "Внуково" аэропортехь охьадоьссина и кема.\nflightaware.com сайтера информаци\nИзза кема кху деношкахь шозза дIасадахара: Стигалкъекъа-беттан 21-чу дийнахь Соьлж-ГIалара Москва, ткъа 25-чохь - юхадирзира. Цу деношкахь хаамийн гIирсашкахь дийца даьккхира, коронавирусан шеконашца Кадыров Москва вигна, бохуш. Стигалкъекъа-беттан 26-чохь цул тIаьхьа нахана юкъавелира Кадыров.\n"Нагахь санна, со цомгаш хиллехь а, дуьненчохь миллионашкахь ма бу коронавирусан ун даьалла нах, иттаннашкахь эзарнаш белла, ткъа со адам дац? Сан цомгаш хила бакъо а яц? Иммунитет а, гемоглабин а хьалаяккха маха тоха йиш яц? Дуьйцийла йоццуш могаш стаг ву-кх со", - аьлла, дIахьедира цо кхаарин дийнахь.\nБилгалдаккха догIу, VQ-BVQ бортан лоьмар йолу Airbus A319 кема 2018-чу шарахь дуьххьара гучудаьллера, иллиалархочо Тиматис цуьнан салон чохь даьккхина сурт зорбане диллича. Шен "вешин" ду хIара кема аьллера цо хIетахь, дагахь Кадыров а волуш.


Петирова ПетIамат. Цхьана жимчу-жимчу суьрте...\nПетирова ПетIамат. Цхьана жимчу-жимчу суьрте...Этюд\nЦХЬАНА ЖИМЧУ-ЖИМЧУ СУЬРТЕ…\nЖиманиг, тхьовсалахь мерза. Хьо Дала дуьненчу дикалла сов яккха яийтина хиларх тешаш, и хьайга сов яккхалур хиларх кхузза сов тешаш, и дикалла дикалле йоьрзуш хир йолчу йовхонах гΙенаш а гуш хьо Ιехочу набаран марахь тхьовсалахь мерза.\nТсс... ца дуьйцу, и хьайн тешам баржош-бохийча а тешам бан ца туьгуш ахь хьоьгур долчух ца дуьйцу, и дийца вайшинна хийла хан йогΙур ю, вовшах дагйийла дуккха а набарза буьйсанаш хир ю. Ткъа хΙинца тхьовса, жиманиг... Хьо жима йолччуьра алий ас хьох ЖИМАНИГ?\nДукха бохур ма дац и хьох, кхин цΙерш хир ю: диканиг, хьекъалениг, къинхетамениг, эсалниг, хазаниг хила а там бу, амма ЖИМАНИГ хир яц, и хьох эр дац цхьамма а, хьан нана ялийнчу ловзаргахь дог дохуш Ιийначо а цхьаьна. ХΙунда ца олу бах ахь? И дукха деха дийцар ду. Ас а дийцича, хьайн некъан бохалла айхьа зен а зийча, хьаьхар ду хьуна.\nБехк ма биллалахь, хьайн наб къахкийнехь, тΙех ца ялаелира со. Суна Нанас сих-сиха юьйцу и жима йоΙ, лоха-дехачу гΙанта тΙе дΙа а йихкина (цхьанхьа балха баханчохь, «ага» деш), ша бежнаш Ιалашдан яхча, и гΙант харца а хаьрцина, йоΙ бухахь а юьсуш, гΙант тΙекΙелдаьлча ела а къежаш, наб еш хилла йоΙ. Иштта хилла хир ю-кх и.\nАс гойтур ду хьан сурт Нанина, иштта ярий со и гΙант а марахь наб ечу хенахь аьлла.


Лаххара а 15 стаг вийна Украинехь\nДечкен-бутт 31, 2015\nЛаххара а 15 стаг вийна Украинехь кху тIаьхьарчу дийнахь-бусий сепаратисташца хиллачу тIемантасадаларшкахь. 33 чевнаш йина ву. Цунах лаьцна хаам бина Киевехь журналисташна хьалха вист хуьлуш Украинин армин бюйранчаллан векло Лысенко Андрейс.\nУкраинин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан векло Аброськин Вячеслава бинчу хаамца, Донецкан махкахь йолчу Дебальцево гIалахь кхо маьрша вахархой вийна оьрсийн сеператисташа яккхийн тоьпаш еттар бахьана долуш. Кху тIаьхьтарчу кхаа дийнахь Дебальцево гIалара а, цунна гонах йолчу ярташкара а араваьккхина лаххара а цхьа эзар стаг. Украинин орцаллин министраллан векалша дийцарехь, цу гIалахь ток яц, зIе а яц, хи а дац, хIусамашка луш йовхо а яц.\nХIора дийнахь Дебальцево гуманистаран гIо кхоьхьуш бу орцаллин министраллан белхахой. Украинин тIеман министро Полторак Степана дIахьедар дина, сепаратисташ Iуналла деш ю цу гIалан цхьайолу кIошташ аьлла. Амма цо харц до Украинин эскархой гонехь бу бохург.\nСтудентана Абумуслимовна тоьхнарг набахте хьажийна Москох кхело\nБерд чу а хаьрцина, 11 шо долу кIант велла Дагестанехь\nОьрсийчохь дIакъовла мегаш ю Booking.com сервис\nIамеркан "Джавелин" зуьйш хьаьжна Порошенко\nНохчийчохь уггаре дукха оьцу машен ю Toyota Camry\n"Керста пачхьалкхан" хьалханча жоьпе озийна хьагI-гамо кхолларна\nКуршлойн кIоштан куьйгалхо хIоттийна Кадыров Хьамзат\nLada Priora кхин йийр яц "АвтоВАЗехь"


Динул-Ислам - Хьадис - Iумдатул-ахькам - 2 хьадис - Ламаз керахь доцуш ламаз дар нийса ца хилар\n- Нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIана гергахь ламаз чIогIа доккха хIума лоруш ду, хIунда аьлча иза уггар сийлахь Iибадат ду, АллахIана муьтIахь хиларехь, Цунна герга воьдуш деш долчу гIуллакхех уггар дезаниг ду иза. Ламаз – лайна а, цуьнан Элана а юкъахь йолу зIе ю. Цундела, ламазан меттиг оццул йоккха йолу дела, ламаз дан дIахIуттург шен Делаца къамеле волуш волу дела, цIано йина а воцуш Цунна хьалха хIоттар нийса дац. И бахьана долуш, ламазана дIахIоттале хьалха ламаз эца дезаш ду.\n- Ламаз керахь долуш дича бен АллахIа къобал деш дац бусалба стеган а, зудчуьнан а ламаз. И ду Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) оцу хьадисехь довзийтинарг. Хуьлийла иза парз ламаз, суннат ламаз, докъа ламаз, муьлхха ламаз дан лууш хилча ламаз карахь хила деза.\n- Ламаз карара доккхуш долу бахьанаш пхиъ ду:\n1) аравоьдучу шина меттехула цхьа хIума (хIуъа елахь а) араялар;