Нохчийчоь -- Ведан кIошт\nНохчийчохь тахана схьабиллина боьдуш тIом бацахь а, тIеман хьелашкара ялалуш яц республика. Цунна цхьа тоьшалла ду тахана а, шайн даймохк а буьтуш, цигара адамаш дIаоьхуш хилар. ТIехула тIе нохчий бу уггара дукха Оьрсийн Федерацера дIаоьхуш.\nКоьртачу декъана вайн махкахоша хоржурш ю, кхеташ ма хиллара, Малхбузерчу Европера пачхьалкхаш. Iамеркерчу Джеймстаун фондо далочу терахьашца, таханлерчу дийнахь Европехь дIатарбелла бу дерриг а нохчийн къомах 10 процент нах. Цхьа наггахь волчо хоржу бусулба пачхьалкхаш – Гергарчу Малхбалера мехкаш а, Туркойчоь а, Пакистан а, ОвхIанистан а.\nЦхьаболчу хаамашца, масала, Тахана Францехь вехаш ву 30 000 сов нохчо, Австрехь – 25 000, Германехь мал лаххара а - 12 000 – 15 000. Дуккха а вайнах беха Финляндехь а, Норвегехь а, Бельгехь а.\nПолша кор ду нохчашна Малхбузерчу Европе. Уггаре хьалха цу махка кхочу Оьрсийчура арабовлуш болу нох. Ткъа уьш, вай лакхохьа хьахийна ма хиллара, дукхахберш нохчий бу. Иштта, шолгIа тIом болабелча, Полшин Iедалша долочу терахьшца, хIора денна лаххара а 30 стага ехара цу пачхьаллкхехь политикан тховкъело.\nЦарах дукхахберш охьаховша бора дозанца йоьлчу меттигашкахь. Къаьсттина дукха нохчий беха ши гIала лоруш ю Беласучин дозанца Iуьллуш йолу Белосток а, Ломка а.\nПолша - Белосток гIалахь ю масийтта нохчийн мухIажирш беха меттиг, Тов17, 2013.\nИттех шо хьалха Полшера Iедалша нохчий къинхетамца тIеоьцуш хиллехь, тахана цигарчу Iедалца цхьаьна хийцаделла цигара хьал. Амма Полшехь мухΙажирш совццал таро йолуш а, и хилча а баш дIоггара царна гIо дан лаам болуш а яц и пачхьалкх бохуш чIагIдо цигарчу мухIажирийн четаршкахула чекхбевллачу наха.\nКху деношкахь цига кхочуш берш хьовха, бухахь иттех шо доккхуш беха нах а бац Полшехь тоъал дахаран хьелашка кхаьчна бохуш дийцира Маршо Радионе Полшерчу нохчийн диаспорин куьйгалхочо Ильясов Шарпуддис.\nЦIеххьана алсам даьлла Германехь тховкъело йоьхучу нехан терахь. Цу пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бинчу хаамца, кху шара немцойн Iедалшка тховкъело йоьхуш дехар дина Оьрсийчура иттех эзар стага. Ах хиллал царах нохчий бу – 4517.\nНохчий шайн махкара идаран масийтта бахьана ду. Масала, Нохчийчохь хьал долчерна а, хала бохкучарна а юкъахь йолу башхалла шорлуш хилар а, доьзалш кхаба напх даккха аьттонаш ца хилар а.\nАмма уггаре а нохчашна лан хала дерг ду шаьш бехачу махкахь синан паргIато ца хилар а, дахаран да хила вуьтуш ца хилар а.\nКху деношкахь Нохчийчура Германехь тховкъело ехначу Тамарас а, Тамилас а иштта дийцира тхан корреспонденте Азимова Сийлахе шаьш махках довларан бахьанаш.\nТамара шен доьзал а эцна махках яьлла ю. Цо дуьйцу.\nТамила жима зуда ю. Цунна халонга даьлларг иштта ду.\n1999-чу шарахь Нохчийчохь шолгIа а тIом болабелча вайнах дIагIерташ ерг яра коьртачу декъана Франци. Цуьнан бахьана иштта дуьйцу Маршо Радион эксперто, историн Iилманчо Вачагаев Майрбека.\nФранци -- Вачагаев Майрбек, Париж, 2012\nКхин цхьа проблема а ю Малхбузерчу пачхьалкхашкахь бехачу нохчашца йоьзна. Иза ю церан цу пачхьалкхашкахь долчу дахарца а, юкъараллехь дIатарбаларца а, балхаца а, леларца а йоьзна.\nНагахь криминалан агIора дIоггара халонаш ца яхьахь а, мотт Iаморехь а, болх лахарехь а каде хьийзарца билгалбевлла бац цхьаболу вайн махкахой. Австрехь цу агIор долчу хьолах лаьцна дуьйцу Венехь вехачу Нохчийчоьнан парламентан декъашхо хиллачу цу махкарчу нохчийн юкъараллан жигархочо Исханов Хьусайна.\nАвстри -- Исханов Хьусайн, Вена, 2011.


Дунайн хийистехь "шарI хIотто" гIоьртина "нохчо" кхеле озийна Венехь\nДунайн хийистехь "шарI хIотто" гIоьртина нохчо кхеле озийна Венехь\nПIераскан дийнахь Венерчу кхелехь йолаелла 23 шо долчу нохчочунна тIехь кхел. Иза бехке веш ву даханчу аьхка Лахарчу Австрехь хи йистерчу хьуьнхахь садоIучу зудчунний, боьрша стаганий кхерамаш тийсарна.\nПрокуратуро чIагIдарехь, шен накъосташца цхьаьна Шамиль цIе йолу жима стаг тIекхаьчна хилла аьхкенан дийнахь цхьа а воцучу меттехь садоIучу цу шинна. Церан духар ца тайначу кегийрхоша кхерамаш тийсина шина адамана.\nЦу шиннах цхьаъ Австрехь вевзаш волу блоггер а, сурташдахархо а Бусек Томас хиларна гIардаьлла иза. Бусекс шайга божарийн тобано дийцинарг, къайлаха дIа а яздина, интернете диллина.\nВидео тIехь гуш ду, тIехьажарехь, кавказхойх терачу кегийчу наха садоIучаьрга осал мотт буьйцуш. Зудчуьнга шена тIе хIума йохийта боху царех цхьаммо Бусеке. Ца йохийтахь ша цу зудчунна осала ницкъ бийр бу бохуш, кхерамаш туьйсу цо. Цуьнца волу боьрша стаг ша хичу кхуссур ву олуш а хеза.\nИ видео интернетехь яьржинчул тIаьхьа Iедало схьалехира кхерамаш тийсинарш. Царех масех нохчи хиллера. Лебинчул тIаьхьа кхо стаг дIахийцира. Амма пIераскан дийнахь кхеле озийна волчу Шамилна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх схьадиллира, иза цхьамогIа кхечу талорийн декъа хилар гучу а даьлла.\nКхелехь ша и зуда баккъал а хьийзон гIерташ вацара бохуш чIагIдо бехкевечо. Ша цу зудчуьнца волчу стаге цуьнга тIе хIума йохийта а бен кхин хIума ца элира, вуьшта ша царна хIумма а дан гIерташ вацара бохура цо кхелахочуьнга.\nНагахь цуьнан бехк кхело тIечIагIбахь, 6 баттера 5 шаре кхаччалц хан тоха йиш ю бехкевечунна.


Хано вицваьвац поэт — Сердало\nПоэта, прозаика Хашагульгов Татара Iаьлий 75 шу дуз укх деношка. Вешта, дузаргдар-кх, дийна висавларе. Iаьла, дуккхача наха вас еш, геттара хьалха дIавахар вахарера. Сай йоазонца аз бувцаргбац цун кхоллам, поэта ше яьккхача хана лайна халонаш. Цул совгIа, цо даьча йоазоний мах беш, уж шоана доашхаш а воалларгвац со. Са уйла я цох дола духхьала сай дагалоацамаш дувца, сайна из дагавоагIача тайпара цун куц-сибат кхолла. Со школе деша вагIача хана, Iаьла хьоавеш, наха шерра вовзаш вацар. ТIехьагIа хов сона, цу хана из вувцийташ ца хиннилга. Цудухьа из сона вовз ондаваьнна, университете деша вахачул тIехьагIа. Наха дувцаш хозар сона, цунга Инаркиев Хасолта йоI Мадина маьре яхай, яхаш. Мадина сона йовзаш яр, 6-7-ча классашка со деша вагIача хана денз. Цу заман чухь чIоаггIа яьржа яр районашта юкъера художественни сомодеятельностах йола яхьаш. ХIара район ше-ше котъяла, кхычарел говзагIа йолга дIахайта гIерташ хулар, цудухьа музыкальни болхлой овттабийя, царца цхьана кийчлуш хулар дувцача къовсамашка дакъа лаца дезаш йола хIара школа. Тха школерча хора кулгалде ера хора дирижёр йола Хасолта Мадина. ХIетта кхийна йоI яр из. Цунца оахош эстоне къаман илли Iомадаь дагадоагIа сона, тахан из хилча санна. Из Мадина яр Iаьлийга маьре яхар.\nДIахо дIайодача хана, Iаьла а Мадина а каст-каста цхьана гора сона хIанз ВИЛС яхача завода хьалхашка дагIача вIаштIардаьча цIеной коа е Барта майда йолча моттиге. Из поэт волга сайна хайча, къаьстта чIоагIа зем боаккхар аз цун. ДагадоагIа, Iаьла шийлача хана дугарча беса цIоках яь кий туллаш, сийрда овкъара беса полтув ювхаш хулар. Эггара хьалха бIаргавайча, юкъерча дегIара волаш, чIоагIа аьсала зIамига саг хетар цох. Йистхулаш хозаргвацар наггахьа мара, къамаьл деш хилча а, оаз шорта, низткъа хьахаззал мара хилацар цун. Дукха ха ялале, уж, бер чуулла коляска шоашца йолаш, арабувлар фега гIолла болабала. Массанена ховра уж малашб. Поэт хиларах тарра сий дора Iаьлий, хIаьта кхы кIезигагIа наха лоархIаш, сий деш яцар Мадина ше а. Кепа тохаши наха вешаши вацар из хIанз а. Iаьдало могадацар цунца оагIув биллар, хьоашал леладар, цо кхелла байташ ешар. Бахьан из долаш, массаза Iаьдала бIаргкIалха хулар Iаьла. ХIаьта а ший уйлаш чакхъяха а вахаре кхоачашъе а вIаштIехьадоалар вай мехкахочун. Дукха нах бар из лаьца ваьллалга ховш, цох дог лазаш. Хетаргахьа, уж кийча бар цунна эшаш дола моллагIа хIама хьаде а, хьатIада а.\nДукха баханзар поэти пандарчеи Наьсаре. Укхаза белгалдаккха лов, Мадина геттара дика пандар локхаш саг йолга. Дукха къаьнара ашараш гулъяьй, дIаязъяьй, дIалекхай цо. Царна тIехьа локхаш хинна пандар а бар Мадинай, къаьнара а хьалхарча заман чухьа хиннача пандарий кеп йолаш а. Шолжа-ГIалий тIа баха болх уж. Коталон (Победы) цIерагIча урамагIа хиннача театрально-концертни заланна юххе бахар хIанз цар дезал. Аьтта оагIорахьа дIавийрзача, дукха гаьна доацаш пхезза вIаштIардаь цIенош дар, цу чу яр цар керда фусам. Дукха йоккха йоацаш квартира яр царга хиннар. Ше волча хьаьший хьехаш, царца сакъердалуш юкъ яр цун цхьан хана. Бераш, Мадина цIагIа доацача хана, бехар цо ший хьаьший, хIана аьлча, къамаьл де йизза паргIато цу хана мара хилацар. Иштта се цун квартире хинна дагадоагIа сона. Хьалхарча этажа тIа яр из. Кухнера кор коа дIаарадоалаш дар. ХIама дуача цIагIа истола тIа латтар йоазон кепа тохаш йола, дукха йоккха йоаца машинка. Компьютераш гIанахьа а гургьяцар цу хана. Цу бус тхо цига нийсвеннараш, фусам-да воацаш, кхо саг вар: Хамхоев Ваха, Вышегуров Мухьмад, со. Сомача каьхатах даьча папкашка йоахка, кулгаца чIоагIа хоза, нийса дIаязъяь стихотворенеш хьал а йоахаш, ешар тхона Хашагульговс. ЛадувгIараша е хоастайора байт, е шоашта гIалат да аьнна хетар белгалдоаккхар. Ваха бийса яккха Iийра Iаьла волча, хIана аьлча из Наьсаре вахар, цудухьа хIанз цIакхоачача вацар. Сои Мухьмади дукха ца говш чудахар. Тхо шиъ Шолжа-ГIалий тIа вар Iеш.\n-Цкъаза со укх кухне болх бе Iохайча, корага баьхке чухьежаш нах хул сона, — аьлар Iаьлас. – Диканна ухаш нах бац уж. Со фу деш ва хьажа а, со кхераве а ухаш ба.\nЦо дувцача хIамах тхо вIалла шек а даланзар, Хамхоев Вахас аьлар, цу къамаьла тIатовжаш:\n-Цкъа со укхаза волча хана а, нийсделар цу тайпара хIама. Арадаьнна, тIехьадайдача, мича вахар ца ховш, вайна дIаваьлар из саг.\nВешта аьлча, цун саготде, футтаре е цхьанне леладайташ хинна хила тарлора цу тайпара ловзар. Цу хана из, цхьаннахьа балха дIа ца эцаш, ший дезал хала кхоабаш воаллар. 1984-ча шера цхьан къахьегама коллективе нийсвелар тхо шиъ. «Сердало» газета керттера редактор вар цу хана Гадаборшев Боскара Осман. Цо балха хьаийцар из корректорал, поэта даьча воча хIаманна ше кIалъоттаргволаш. Корректорски типографе яр, редакци кепайоазон цIен 6-ча этажа тIа яр. Корректораш верригаш кхоъ вар цу хана: Хашагульгов Iаьла, Цароева Марем, Маскурова Диба. ХIаьта Газдиева Фая йоккхагIйола корректор санна лоархIар. Цу хана Iаьла каст-каста воагIар тхо долча редакце. Къамаьл дара дукха тIера вацар из. Шийга даьча хаттара а низткъа мара жоп луцар цо. Из цун хIана дар сона белггала оалалургдац тахан. Нахах ца тешилга дар из, е ший оамал иштта хилар дар? Из а вож а хила тарлора укхаза, хIана аьлча наха цхьацца тийшабалхаш леладаьдар цунна хьалха. Цхьайолча хана ах бийса яллалца га везаш хулар, газета оагIонаш шозза-кхозза йийша, гIалаташ тоадаь валлалца. ХIаьта а аьттув болаш нийсденнадар цхьа хIама, из типографенна гаьна ца вахаш хилар. Эггара дукхагIа йоаккхе а, итт минот мара яккхацар, цун цIенга кхаччалца гIаш никъ беш. Селлара сабаре волча цо гIаьле увзаш хиларах цецвоалар со. Iаьла гIаьле озаш вар, бакъда цIаккха менна, веха из бIаргавовнзар сона айса Шолжа-ГIалий тIа яьккхача хана. ХIанз санна дацар цу хана. ДукхагIа мел бола поэташ, йоазонхой хIама малара тIера бар, хийла кертах телхе а гора. Бакъда Хашагульгов цу тайпара ийрча кеп йолаш го вийзавац са цIаккха. Эздела боарам дика бовзаш, лелабе ховш вар Iаьла.\nЦунна геттара дукха дезаш хиннача хIамаех яр лоаме: къаьна юрташ, гIалаш, вIовнаш, маьлхара кашамаш, цигара ораш, аьлеш, чхараш. Из ха йиш я цун стихотворенеш Iойийшача а. Цу тайпара сурташ вайна каст-каста гу цун мугIарашца. Цкъа типографе дIаводаш вола Iаьлеи, редакце балха хьадоагIа сои Вышегуров Мухьмади вIашагIкхийтар. Балха дIакхачале, оаха вIашагIделлар, шу чакхдалале лоамашка гIоргдолаш. ХIаьта Iаьлас аьлар, типограферча «уазика тIа» вагIа зIамига саг шийна дика вовзаш ва, из а вугаргва вай воашца. Бакъда тха цига даха вIаштIехьадалале, вIаший къаста дезаш моттиг а нийсъенна, тхо къаьстар. Со балха вахар Нохч-ГIалгIай книжни издательстве. Дукха даьннадеце а, хийрадаьлар тхо. ХIаьта а бувзамаш-м лоаттадора оаха. Iаьла книжни издательстве чуоттар, ший книжкаш арадахара дош хатта. Эггара хьалха арадаккха аьнна, издательстве цо чуденнар дар «Лоаме» яха книжка. Цун йоазошка къаьстта чIоагIа хьожар Iаьдал цу хана, харцахьара уйлаш, закон толхадеш йола моттигаш хуле, уж юхасовцадора. Вешта аьлча, чIоагIа цензура яр цу хана. Цун книжка, деша а шийна хетар ала а, Боков Ахьмадага деннадар. ДагадоагIа сона, Боковс цунна юкъера цхьаццайола стихаш дIаяхар дийха. Уж дIайоахе, арадаккха мегаргда аьннадар цо. Фу дар цо дIаяха аьннача байташка? Укхаза кхалнах Iаьса бувцаш моттигаш нийслора, цудухьа Iаьлас, воккхагIча новкъостага ла а дийгIа, дIаяьхар уж байташ. ХIаьта книжка арадаьлар. Цун эггара керттера белгало яр аьнна хет сона поэта мотт ший тайпара хилар. Цкъа-дале, кхычар ца леладаь дукха керда дешаш дар цунца, шозлагIа-дале, ширача гIалгIайченна хетаяь яр царех дуккхаяраш. Шоай къаман истори довза безам болча наьха теркам тIаозаш, царна кердадар довзийташ яр уж. ЦаI арадаьлча, тIехьа тIадоагIа книжкаш арадаха аттагIа хилар цунна, хIана аьлча литература дезарий дегашка бода никъ баьккха ваьннавар из. Цхьаннена тIехьа вож доалаш, арадувла даьлар кхыдола цун йоазош. Царна юкъе дар берашта хетадаьраш а. Масала, «Фу ховли, фу довзали». Цунна юкъедахача дувцарашка хьежжа чулоацам болаш, хозача сурташца кийчдаь дар из. Цу тIа болх баьр вар йоккха говзал йола суртанча Эсмурзиев Заьлмаха. Бокъонца берий вахар зийна, дайза дар цо кхелла сурташ. Цудухьа книжка кхы а чIоагIагIа дезадолийташ, берий теркам тIаозаш дар уж. Цу книжках дуккхаза пайда ийбаьб аз, школе урокаш луча хана. Масала, 5-ча классе диалогаца ювзаенна тема йолча хана, деш царна «Ешап», «КIай хьазилг», «Фаьлг» яха а кхыдола а зIамига дувцараш. Царца цу сахьате кхетаду дешархоша, диалог мишта хул а дIа мишта язъю а. Цхьадола дувцараш да диктант санна дIаяздайта мегаргдолаш. Иштта аз леладу, диалогах диктант яздеш, «Боабашк» яха дувцар. Дика диалог хинна ца Iеш, берашта сакъердаме хургдолча тайпара кхелла да из. Из Iодийшача, дела ца луш дисац цхьаккха бер. ХIаьта сецара хьаракех бола йоазон болх аз язбайт, «Со» яхача дувцарах пайда эцаш. Цу тIа ювца Аза яха йиIиг а я чIоагIа зокх болаш. Цул совгIа цунна юкъе да тайп-тиайпара сецара хьаракаш.\nНаха деза ца луш дола книжка Iаьлас яздаьдац. Цун моллагIа книжка деше а, цу тIара дега тоам беш дола мугIараш корадоагIа. Къаьстта а белгалдаккха деза, шоаш дешача сага гIалгIай мотт цар Iомабеш хилар. Гаьний цIераш цо мо йовзийташ йоазонхо хиннавац вай, цул совгIа цо йовзийт лоаман юртий цIераш. Царна хетадаь «Даьй юрташ, даьй гIалаш…» яхаш да цун цхьа книжка. Дукха а тайп-тайпара а оалхазарий цIераш, цар оамалаш, иштта кхыдараш довз Iаьлий книжкаш тIара. Уж цун арадийннад гIалгIай меттала а эрсий меттала а. Цхьадола цун книжкаш шоашта тIехьа халача дешай дошлоргаш долаш да. Массанена ховргдац укх дешай маIанаш: къахь – разновидность тумана, дугара – оранжевый, хурхал – водопад, наркаш – облепиха, желтий – греки, сак – самоназвание скифов, тIапа – плоский. Кхы а да уж-м дуккха. ГIалгIай седкъий цIераш а, зизай цIераш а дика йовзар цунна. Аз дувцараш да бус сигала хула седкъий. Уж а, ший йоазошта юкъекхувлаш, берашта а боккхагIбарашта а дIадовзийта гIийртав йоазонхо. Цу шедолчо хьахайт вайна, Хашагульгов Iаьла гIалгIай мотт дика ховш а бIаьхий болаш а саг хиннилга. Бакъда гIалгIай грамматика кIоарггачара йовзаш вацар из. Метта бокъонаш, цун доакъош: синтаксис, морфологи, сецара хьаракаш – Iомадеш лийнавоацачох тара дар цхьаццадола цун йоазош. Къаьстта а из дика гуш хилар корректор ва аьнна цун цIи кIалха а йолаш, 90-гIа шераш долалуча хана арадаьннача Ф. Оздоевайи Р. Ахриевайи 6-7 классашта лаьрхIа «ГIалгIай грамматика» Iодийшача. Цу тIа дукха а массе тайпа а гIалаташ чакхдалийтадар Хашагульговс. ХIанз а цкъаза цун стихотворенеш «СелаIад» журнала тIа кепа тохаш хилча, къовсам боалаш моттигаш нийслу редактораи корректораи юкъе. Хашагульговс язду цхьаI, цхьогал. Нийса яздеш хилча, цаI, цогал язде деза. Уж тоа ма де оал корректорга, гIалаташ дале а. Сона цу тайпара хIама нийса хетац. МоллагIа из вале а, цо даь гIалаташ хьатоаде декхарийла ва корректор, хIаьта редактор ше харц волча моттиге юхавала мегаргва. Укхаза керттердар да, йоазув гIалат доацаш арадаккхар.\nХашагульгов Iаьла поэт, прозаик хинна ца Iеш, суртанча а вар. 1998 шера Карабулакерча музее даьча цун суртий хьажарга кийчлуш, арахийца хиннай цун вахара а кхоллама а никъ бувцаш йола буклет. Цу тIа дIаяздаь да Iаьлас дилла 52 сурти цар цIераши. Царех да сона хоза хеташ дола «Хары яха юрт», «Бийса», «Малхара кашамаш», «Шолжа-ГIалий тIара форд», «Iаьржача лоам тIара гIала», кхыдараш. Со критик вац, цудухьа цун суртех фу хет хьожаргда вай из гIулакх дикагIа ховш йолча Хазбиева Хьавайна: «Сурташ кхоллар Хашагульговна да, Iаламца цхьана къахьегар а доглазар а. Iаламá басараш деза хIама кхолла, къахьега, иштта деза уж Хашагульговна а…»\nВайцига даим яха а яьха, укхаза хьал а кхийна яр ашарий школан хьехархо хинна Клименко Галина Ивановна. Цо аьннача дешаша дика хьахайт вайна, Хашагульгов Iаьла дешаца а басарашца а болх бе ховш вола говзанча хиннилга. «Халкъаяр яр мара, цхьаккха цIи йоаца, дарж доаца поэт, суртанча ва из», — аьннад цо. ХIаьта вайна ховш да-кх халкъа поэт, халкъа суртанча хиларал дезагIа хIама доацилга. Цкъа Шолжа-ГIалий тIа вера Москве вахаш вола Торшхоев ИбрахIим. Вай мохк бовзийта а дIахьокха а ший цIен-нана Галина йоалаяьяр цо. Цул совгIа, цун безам бар вай йоазонхой цунна бовзийта а. Уж а (Москвера хьаьший), гIалгIай инттеллигенцех бола цхьацца кхы нах а се волча чубийхар аз: царца вар Мальсагов Оарцхой Ахьмад, Зязиков Азамат, Вышегуров Мухьмад, Плиев Махьмад-Рашид. Цу вIашагIкхетаре вера Iаьла а. Цу бус дукха сакъердаш даьгIа, стихотворенеш еша болабелар поэташ. Эггара хьалха Торшхоевс йийшар, тIаккха Iаьлас йийшар «Кад текъор» яха стихотворени. Аз а йийшар сай цхьа стихотворени, «ДоттагIчунга» яхаш яр мотт сона из. Хашагульговс стихотворени йийшача, Торшхоевс аьлар: «Хьа стихотворенега ладийгIача хайра сона, се Москве моццагIе цхьанне кхелла велосипед хьаеш ваьллалга». Фу маIан дар цу дешай? Дика стихотворени я хьаяр, хIаьта со эшаш йоаца велосипед хьаеш ваьллачох тара ва, яхилга дар из. Массанена хоза хийтар Iаьлас кад текъабар. Из йIаьха стихотворени я, цудухьа цхьа дакъа мара доаладергдац аз укхаза :\nморхий наькхах якха\nТирка талгIи мо дола\nФу хургда хьол хозагIа?\nФу хургда хьол цIенагIа!?\nМала ховчоа —\nдошо када чу етта\nлома шура я хьо.\nМала цаховчоа —\nца везача моастагIчо\nгеза тIора чу детта\nлихьан дохьаж да хьо.\nДукха боахк «кIайча юрта»\nШолжа-ГIалий тIа тIом хьайначул тIехьагIа, фусам йоахайир Iаьлий. Дукха ха ялале, из дIавода Москве, цигарча, СССР халкъа артиста Б. Щукина цIерагIча, театральни училище деша багIача гIалгIашта наьна мотт хьехаш хул из. Цига волаш, 1999-ча шера 17-ча ноябре кхалх йоазонхо. Цул тIехьагIа дукха ха ялале, Наьсаре яйра сона цун сесаг Мадина. Цун валарах дувцаш, цо аьлар: «Могаш воацаш ма варий из. Лазар юха корзагIдаьлча, ханнахьа из дужадеш, дIатоха маха а хиланзар. Иштта хилар цун тIеххьара миноташ». Цхьа хаттар дир аз цунга:\n-Кепа теха дукха книжкаш ма дий цун укх тIехьарча хана арадаьнна, царел совгIа кхы хIама йий цун?\nШий бебоаллача тIормене IотIа а хьежа:\n-Цун юхе мел диса йоазош сайца леладу-кха аз, — аьлар Мадинас.\nВешта аьлча, Хашагульгова деррига йоазош хIанз а арадаьннадац. Бакъда кепа ца тохаш дисар фуд цун сесага мара хац. Из ше, цун гаргарча наха баьча хоамах, хIанз Швеце я яхаш. ЙоI Сата маьре яхай гIалгIачунга (Танкиевга), воI хIанз а саг йоалаянза ва.\nЦхьан телепередаче къамаьл деш хиннача Iаьлий йишас Хьавас аьлар: «Ший кхала гучаяллал вела ца луш, дIавахар из укх дунен чура». Амма из иштта дац, Iаьла юххера кхала гучайоалаш, велаш вайнав сона. Вела везаш а цавезаш а моттигаш ма хулий. Хашагульговна ховра велавала везача велавала а, вела ца луш, саца везача юхаозавала а. Цун хозача, сакъердамеча йоазоша гойт вайна из. Хашагульгов цIаккха наха кIордавергвац, цун кхолламах догьэккхаргдац цар. Иштта долче, из вахаш ва ший йоазошка, цIаккха лерг а воацаш. Цу хьакъехьа «ЦIавар хиланзар» яхача ший йоазон тIа карарча хана «СелаIад» яхача берий журнала керттера редкатор волча Б. Горчханова яздаьд: «Йоккха тIехьале я Iаьлас гIалгIай культуранна йитар. Цо баьча балха ма боаггIара мах баь баьннабац хIанз а. Бакъда тахан а ала йиш йолаш да, Iаьлас баьккха мул бахьан долаш, гIалгIай культуран дуккха а оагIонаш лакхарча лагIа тIа яьннай, аьнна…\nIаьлас дукха къахьийгад «СелаIаде» болх беш. Тахан вайна довзаш дола берий журнал (цун «сибат») доккхагIча даькъе цо хьакхелла да. «Дийнатий дуне», «Бовза, беза хьай мохк» — уж Iаьлий хьалхаленца дIайолаенна рубрикаш яр, лоамашкарча юртех аьлча, керттерча даькъе цо лелаеш хьа а йоагIар уж…\nТахан а редакце портфела чу йолаш я цо язъяь произведенеш. Цудухьа ях оаха «СелаIада» зIамигача дешархошка – Iаьла вайца ва».\n← Недостижимый «средний класс»?\nОаша фу пайда бу цох →


"Къоьллах ца уьду, хIаллак ца хила уьду"\nАдвокат Оболенец Алексей: Стенна йоьху кавказхоша Европе тховкIело\nИнтерполо лоьхучу нехан дукхаллица мехкийн могIарахь рекордсмен ю Нохчийчоь. КIезиг бац леца кхайкхийначаралахь гIалгIай а, дагестанхой а. Стенна ду иза? Иштта ду "Кавказ.Реалиин" адвокатца Оболенец Алексейца хилла къамел.\n- Алексей, Интерполо муха тIеоьцу кавказхоша, шаьш политика бахьана долуш леца кхайкхийна, олий, ден аьрзнаш?\n–Буха дехкина бахьанаш а ца толлуш, тIеоьцу шега лаха кхайкхош хьажийна информаци Интерполо. Нохчий, масала, къам а, дин а бахьанехь кхайкхабо леца. Оьрсийчуьрчу политикан хьолах доьзна ду иза. Ткъа дагестанхой а, гIалгIай а леца кхайкхош, буха дуьллу бахьана цхьаъ хуьлу даима а – дин. Цара лелориг "нийса дин" дац, олий.\nКху муьрехь халла къера хила гIерташ схьайогIу Интерпол – Оьрсийчуьрчу нахана дуьхьал гIитточу девнийн бух политика хилар. Амма къам, дин бахьанехь нах леца кхайкхабо бохург дац цкъачунна тIеоьцуш.\nИнтерполехула лоьхучу нохчийн терахь (йиллина яржочу информацица – 160 стаг) ду Цхьанатоьхначу Штатийн а, Китайн а бахархойл дукха.\nЛаца кхайкхийна нохчо схьалохуш, цуьнан битамашка язбина цо буьйцу нохчийн мотт. Оьрсийнний, нохчийнний меттанаш бен дац лаца кхайкхийна стаг схьакаро аьтто лучу битамашка Интерполо язбина.\n- Стенна тIехь бехкебо леца кхайкхийнарш?\n– Терроризмехь дакъалацарна. Масала, карарчу хенахь Германехь йолчу Акуева Аминатна и "дакъалацар" тIехьарчийна цуьнга цкъа тоьхначу телефонца доьзна.\nИ цуьнца къамел дина стаг, талламчаша чIагIдарехь, юкъарлонехь хилла контртерроран операцехь вийначу цхьана кхечу стагца. Оха биллинг теллина – тоьхна яц телефон. Ткъа нах, цунах бахьана а дина, хьийзийнийла-м хаьа тхуна.\nАдвокат Оболенец Алексей\n"Модехь" ду кхин а цхьа бехкбиллам – Шемарчу тIамехь дакъалацар. И "бехк" массо а тайпанарчу тобанашна тIехьарчабо (ткъа тобанаш вовшашна дуьхь-дуьхьал лаьттачех хуьлу дукха хьолехь). 2013-чу Шарахь дуьйна коьртаниг ю Шемин тема. И тайпа девнаш, эзарнашкахь дацахь, бIеннашкахь ву. Дуккха а адамаша, вовшах а кхетта, аьрзнаш дан догIу оцу девнашна дуьхьал.\nШемин дозане стаг кхочийла а доцийла гойту тоьшаллаш хуьлу дукха хьолехь. Амма Интерполо тидаме а ца оьцу и факташ.\n- Муьлха мухIажирш бу карарчу заманахь уггаре боккхачу кхерама кIел?\n– Терроризмна а, низамехь йоцчу тIеман тобанашкахь дакъалацарна а бехке а бина, набхтешкахь а Iийна, арабевлла нах бу Нохчийчохь а, Дагестанехь а (Оьрсийчоьнан бехктакхаман кодексан 205, 208 артиклаш). Уьш бу муьлххачу а хенахь байа тарлуш. Лечкъа а бой, контртерроран операци дIахьо, олий, и нах хIаллакбеш хиларх лаьцна информаци ю. Хьаннашкахь карадо оцу нехан декъеш, иза диллина хуьлуш дерг ду. Ма-ярра теллина яц и тема.\nЦундела уьду набахтешкара арабевлла нах Европе, ткъа цигарчу миграцин урхаллашкахь олу цаьрга: "Шуна дуьхьал бехктакхам а бац айбина, шун гергарнаш цхьаммо а ца хьебо". Даймахкара стаг вадар экономикан бахьане доккху Европерчу хьаькамаша. Дац иза ишта. Къоьллах ца уьду, хIаллак ца хила уьду.\nЕвропехь кхоьру хIора нохчийн мухIажиран букъ тIехьа лаьтташ Кадыров Рамзан я Путин Владимир хиларна.\nЖамI – стаг Оьрсийчоьне дIало, цигахь иза хан ялале вов. Ас цунах "208-чу артиклан проблема" олу.\n– Интерполан тептарахь ша карийча, хIун дан деза стага?\n– Низамца а доцуш, Интерполе веллехь, Интерполан низамашна тIехьожучу комиссе, ша тептарера ваккха аьлла, яздан деза лаца кхайкхина волучу. Амма дохьуйту дехар хила деза ингалс, францойн, Iаьрбийн я испанхойн маттахь.\nСтага, нагахь санна ша Европе я Украине кхаьчна велахь, кехат яздеш декъаоза еза мухIажирийн гIуллакхашна тIехьожу Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин комисси. Бакъду, массанхьа а бац цунах пайда – СаIуда Iаьрбийчохь, масала.\nЦу тIе, Оьрсийчоь чIагIлуш ю оцу новкъахь. Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин контртерроран агенталлин коьрте хIоьттина оцу Организацехь Оьрсийчоьнан векал лаьттина Воронков Владимир.\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн организацехь наркотакашца а, талорашца а къовсам латтабен комитет караэцна ца Iаш, терроризмца къовсам латтош йолу офис а шен караэцна Оьрсийчоьно. Ойла ел аш, мел дукха информаци кхочу хIинца Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисашка.


Сокуров "йохкаелла муцIар" ю аьллачу Кадыровс, цуьнан дешнашца экстремизм лаха аьлла, хьехна\nГIуран-бутт 11, 2021\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан декъашхойн Оьрсийчоьнан президентца Путин Владимирца хиллачу цхьаьнакхетарехь кинорежиссеро Сокуров Александра динчу дIахьедарна комментарий йитина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Шен телеграм-каналехь Кадыровс "нигилист" а, "йохкаелла муцIар" а аьлла Сокуровна, ткъа цуьнан вистхилар - "маразматикан" а, "Американ гIучIан кехат" лерина.\nКъаьсттина оьгIазвахийтина Кадыров, Сокуровс шен къамелехь Нохчийчоьнца дозанаш хийцар бахьана долуш, ГIалгIайчохь лилхина протесташ а, гIалгIайн протестан ворхI лидерна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх айдар а хьахоро.\nКадыровс дIахьедина, дозанаш хийцар федералан омра а, гIалгIайн Iедалхойн инициатива а яра, Нохчийчоь ю ГIалгIайчоьнна шайн латтанийн уггар а "дезачух дакъа" духаделларг аьлла. Юьйцург ю ГIалгIайчохь йисина бархI эвла, оцу тIехула "тхайн къаной дIатебан дийзира сан" аьлла Кадыровс.\nЦул совнах, Оьрсийчоьнан декъахь йолчу мехкашкахь долчу эскарех а, "паччахьех" а аьлла дешнаш а, шена тIеозийна Кадыровс, режиссеро шен къамелехь Нохчийчоь а, йа иза ша а хьахийна воцушшехь.\n"Кхоьруш ца яьккхина Сокуровс сан цIе, амма массо а кхетта, вуьйцург со вуйла", - тидам бина Кадыровс.\nЦунна жоп лучу Кадыровс хьехна Сокуровна, "хьала а гIаттий, хьажа, мила вара субъектийн куьйгалхойх президент бахар дехка аьлла, вистхилларг"\n"Со - Кадыров Рамзан ву. Со президент вац, паччахь а вац. Со - Нохчийчоьнан куьйгалхо ву...",- яздо нохчийн урхалхочо.\nШен эскарх лаьцна бехкбаккхарна жоп лучу Кадыровс аьлла: "дух-духа баха а кIордор дац суна, со Лаккхарчу эскаран коьртерчу хьаькаман пехотинец ву, тхан массо а тIемалой федералан урхаллана муьтIахь бу".\nИштта Нохчийчоьнан куьйгалхочо бехкбиллина Сокуровна, "300 эзар нохчий бойъуш, масех иттаннашкхаь доьза байча, стешха режиссеран кресли чохь Iийна" иза аьлла.\nОцу шен дIахьедаршна тIетоьхна Кадыровс: "Компетенте органийн метта со хилча, ас мах хадор бара Сокуровн дешнийн, пачхьалкхана дуьхьал, экстремистийн битам болуш дуй хьожуш. Ца еза суна и йохкаелла муцIар!".\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан декъашхошца хиллачу онлайн-цхьанакхетарехь еарин дийнахь Оьрсийчоьнан президентан а, кинорежиссеран Сокуров Александран а шога къамел хилира, Оьрсийчохь Iитталучу дуккхаъчу проблемех лаьцна цо дIа а хьедеш. Уггар а йоккха проблема лерира цо Къилбаседа Кавказехь долу хьал, доккхачу декъанна, Нохчийчоьнна мехкан дозанан дакъош дIаделлачул тIаьхьа йолийна ГIалгIайчуьра протесташ хьахош, оцу тIехула лаьцна латточу протестан лидерийн цIераш а йохуш, уьш маьршабахар тIе а дожош.\nХаалучу резавацарца жоп делира Путина цуьнан къамелана.\n"Бехк цабиллар деха хIума ду, хIунда аьлча, вистхилар дацара хьайниг, манифест яра, гулбелла кхерамаш", - аьлла цо.\nПутина бахарехь, Конституцехь хийцамаш беш дIабаьхьначу харжамаша тоьшалла до, Оьрсийчохь сепаратизм оьшуш цхьа а цахилар, иштта, нохчийн къам а цхьаьна.\nНохчийчуьра ницкъаллин структураш, формалехь бакъоларъяран урхаллашна юкъайогIуш елахь а, Кадыровна муьтIахь ю. Масех де хьалха Соьлжа-ГIалахь рогIера Iаморша дIадаьхьира, эзар сов ницкъхочо дакъа а лоцуш.\nЛахьан-бутт бовш Кадыровс кхерам тесира, ГIалгIайчоьнера бархI эвла юхаерзор ю ша, нагахь санна, гIалгIайн жигархоша латтанаш хийцарх лаьцна претензеш совца ца яхь аьлла.\nНохчийчохь паччахь олу Кадыровх. Масала, стохка Стигалкъекъа-баттахь Кадыровна коронавирусан ун даьлла бохуш, дийца даьккхинчу юкъахь, парламетан спикеро Даудов Мохьмада дIахьедира "вайн паччахь могуш ву" аьлла.\nКху шеран Товбеца-баттахь аукционе даьккхинера, "Паччахь" цIе йолу Кадыровн виртуалан портрет. Шайн белхан мах хIоттийнера авторша 75 миллион сом.


Цхьанатоьхначу Штатийн ницкъаш биссина Шема\nДуьххьара шен эскарш Шема хьажо сацамбина Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа. ХIинццалц тIеман кеманаш бен дацара цига хьовсийна. Курдой доларарчу къилбаседанерчу цхьана къоштахь дIатарвийр ву 50 лерина кечвина ницкъахо.\nПентагонан векалша бахарехь, цара ДАIИШна дуьхьал тIом бан Iамор бу курдой. И интрукторийн дакъа Малхбале хьажорца Iамеркан Штаташа хуьйцуш нисло шайн тIеман стратеги. Кеманаша тохарш дар доцург, Iамеркан салтий хир бац Шемахь баьхнера хIинццалц президента Обама Барака.\nШемахь президентна Асад Башарна дуьхьал оппозици кеч ян а ца елла, иза вовшахтуху болх битира Iамерко хьалхо. ТIейогIучу хенахь Шема кхин а леррина ницкъаш хьовсо тарло Штаташа, боху Iамеркарчу тергамчаша. Бакъду, президента Обамас Конгрессца дага а ца волуш Шема дакъа хьажор ца тайнарш а бевлла – уьш кхоьру шайн пачхьалкх Малхъбалерчу тIемашна юкъаозаяларх.


"Чаккхе йоцу Iазапийн кочар"\nГIуран-бутт 28, 2021\nДукха хан йоццуш тутмакхаллера ваьлла, ша чохь Iачу заманахь Саратоврчу набахтийн туберкулезан дарбан цIийнан цхьана куьйгалхочун гIоьнча лаьттина волу Савельев Сергей тахана дуьненна а вевза. Цуьнгара интервью оьцу массарна а девзачу газеташа, телегойтийлаша, фильмаш йоху цунах лаьцна. 2021 шеран ГIадужу-баттахь иза оццул гIараваьккхинарг ю бакъонаш ларъен Gulagu.net проект – Оьрсийчуьрчу набахтешкахь лела Iазапаш гойту видеоматериалаш цо яржор.\nСавельевс и архив гулйина набахтехь массийтта шарахь, шена тIедехкина декхарш кхочушдеш – дарбан цIийнан видеорегистраторашка хьажархо хилла иза. Аьтто баьлла цуьнан материалаш набахтера араяха а, Оьрсийчуьра уьш йовдо а, бакъонашларъярхошка дIакхачо а. ХIинца Савельев веха Францехь, тховкIело ехна цо цигахь.\nАрхивах а, керлачу дахаран хотIах а лаьцна дийцира Сергейс подкасте "Адаман бакъо ю" подкаст лелочу Торочешникова Марьянига а, Джанполадова Натальяга:\n– Сергей, айхьа оцу архиван копеш хьайга гулъечу хенахь хьуна хаарий уьш дуьнено боккхачу тидамца тIеоьцур юйла?\n– Иштта нислур ду суна аьттехьа а ца моьттура. Делахь а со дика кхетара: нагахь санна наха уьш а тидаме ца эцахь, харцо цара янне а тергалйийр йоцийла.\n– Муха веара хьо видеон копеш яхарна тIе, хIун дан воллура хьо оцу материалах?\n– Ца веара оцу сацамна тIе цIеххьана. Адам, суна хетарехь, дено-дено Iазап тергал а деш, цуьнан теш хIоьттина хилча, ши некъ беллало цунна хьалха: я дерриг а иштта хила дезаш санна тIеэцар я хьал хийца цхьа агIо карор. Ас шолгIа некъ хаьржира.\nCуна тIебаьхкина, хIеттехь Кхерамзаллин декъехь бан болх кховдийра соьга. Стенна?\n– Саратовхь муха бара хьоьца болу ларам. Хьайх бIоболийта муха ларийра хьо цигахь?\n– 2016 шарахь туберкулез хила тарло аьлла, цига кхачийра со, суна тIебаьхкина, хIеттехь Кхерамзаллин декъехь бан болх кховдийра соьга. Стенна? Доккхачу декъанна цигахь баккъал а цомгуш берш тIеоьцу, амма дIабуьгу цига "кхетош-кхион", "леринчу барамех чекхбаха" безарш а. Ткъа администрацина цхьа гIо эшча, дукха ца хуьлу карош нах. Стаг хила цавеза цомгуш, криминалан тобанех хила а ца веза, цхьа пайде хаарш шегахь долуш а хила веза. Оцу муьрехь, царна оьшучу хенахь, со мегира царна. Болх кховдийра соьга. Иштта цхьанадаьхкира-кх и хьелаш.\n– Набахтин дарбан хIусамехь видеорегистраторш лелийна ахь. Уьш балханна кеч а еш, белхахошка дIайоькъуш, тIаьхьа чуьра видео схьагулъеш. ДагадогIий хьуна, дуьххьара маца, муха гира хьуна таIзарш дIаяздина? Муха тIеийцира ахь гинарг?\n– Соьга иза кест-кеста хотту. Амма билггал и мур дагалаца, сайгахь кхоллаелла ойла самаяккха аьтто ца болу сан. Дуьххьарлера ойла юьйцу ас. ХIунда аьлча, ца хеддаш шолгIаниг, кхоалгIаниг, уьтталгIаниг, ткъолгIаниг… – чаккхе а йоцуш дукха бара дIаязбина гайтамаш, уьш кхачор а бац аьлла хетара. Iазап муха латтадо, цуьнан кепаш яцара со Iадийнарг, уьш ца хеддаш лаьттара, со цецваьккхинарг дара, мел къиза, шек дIа а боцуш деш ду таIзарш, мел дукха бу оцу балханна юкъабоьлла нах. Вуно дукха!\nДукха ю таIзарх пайда оьцу, цуьнгахьа йолу пачхьалкхан хьукматаш, цара "тхов латтабо", таIзарийн кочарна дахдала аьтто бо – иза латтар ду цаьргахьа. Декъахь ю Талламан комитет, прокуратура, Оьрсийчоьнан набахтийн урхалла, цигара куьйгалхой, уьш дуккхаза а гина суна баьхкина, цецволуш вацара цхьа а. Цара массара а цхьана чIагIйора латточу Iазапах йолу къайле.\n–Иза хIун дара дан а, стенна хьийзабора нах оццул къиза?\n– Цхьаъ делахь, цхьа хьал тутмакхера дIадоккху могIара кеп ю иза, шантаж, декхарш кхочуш цадарна деш таIзар, дареш дайта ен гIело, харц тоьшаллаш дайтар шена я кхечунна дуьхьал. Хила тарло харцо шена дуьхьалйоккхург маршонехь бехачаралахь а.\nВон ду хьелаш массо а тутмакхийн, хьайбанашка алсамо бу тергам\nМасала, оцу кепехь шайгахьа воккхура хьукматаша тутмакхашлахь авторитет верг, цуьнгахула кхиберш муьтIахь бан. Цхьаболучарна кхерам тесча а тоьура, кхечарна гIело йора, иза дIаяздина видео компромате а йоккхуш: "Нагахь санна ахь тхоьца болх ца бахь, оха нахалайоккхур ю хьо стен веш йолу видео, тутмакхашна хьалха хьо хIумма а йоцург хир ю. Вац хьо кхидIа цхьа а авторитет, цхьа хир вац хьо лоруш, уггаре а маьттаза гIуллакхаш дуьсур ду хьна даиманенна а дан, боьха болх. Сирла хIума данне а дац хьуна хьалха лаьтташ". Аьлча а, набахтехь «даржаш» лелар пайде ду набахтийн урхаллина, ФСБ-на.\n– Хьо Саратоврчу дарбан цIийнехь волчу юкъанна оцу хьукматашкарчу белхахошкара къинхетам хаа а беллий хьуна тутмакхашка? Адамах къахета хууш нах хила а хуьлий цигахь?\n– КIезиг белахь а, бу. Амма и къинхетам а бу кхераме, гайта мегаш дац коллегашна. Масала, сан цкъа а ца болура къинхетам къадон аьтто. "Кепах ца воха" декхаре вара со шерашкахь. Iазап гуш, лелош синна са хуьлурш а бара. Дукхаберш бен-башха доцурш хуьлу. "Вай ца кхоьллина, вай хийца аьлла а дац хIара система. Шайн болх беш бу, байтахь, сан хIун бала бу?" – иштта бу хьажам массеран санна. Вон ду хьелаш массо а тутмакхийн, хьайбанашка алсамо бу тергам.\nGulagu.net проектан информатор Савельев Сергей\n– Ахь кхаа шарахь видеофайлийн архив гулъеш, хьуна хаьарий айхьа уьш тIаьхьо стенга хьовсор ю, муха нахалйохур ю?\n– Юьхьанца ца хаьара дера. Со чохь воллуш вара. Ца хаьара цунах хьан алсам пайдаоьцур бу, хьан дика яржор ю, иза дан а ма дуй ондда герз. Осечкин Владимир генара вовззалц ца хаьара. Дукха аьрзнаш, дIахьедарш кхочура цуьнгара, цуьнца болчу адвокаташкара. Со кхийтира, и стаг ФСБ-ца я кхечу Iедалан хьукматашца уьйр йолуш воцийла, нехан дуьхьал лелийла.\nОьрсийчоьнан Iедал меттахдоккхур ду моьттура. Амма ца делира меттах, набахти ма-ярра, шен Iазапашца йовзийта дийзира\nЧиллан-беттан 2-чохь со набахтех мукъавелира, гIеххьа хан ийшира Беларусе кхача, Осечкине дуьххьара кехат яздира ас Чиллан-беттан 8-чохь. Сайгахь архив ю, элира ас, набахтера документаш а ду. Диалог йолаелира тхойшиннан. Бутт боьрзуш ас хьалхара кадраш хьовсийра сайгарчу архивера цуьнга. Зазадоккху-баттахь архив араяха йолийра охашимма Gulagu.net каналехула.\n– Юьхьанца цхьа хьажа бIегIийла доцу кадраш даржийра аш, амма чоьнаш юьлу гIаж яцара хьехош.\n– И уггаре а къиза кадраш тIаьххьара хан тIеяллалц гайта ца лаьара суна. Юьхьанца яьржинчу видеоша Оьрсийчоьнан Iедал меттахдоккхур ду моьттура. Амма ца делира меттах, цундела набахти ма-ярра, шен Iазапашца, йовзийта дийзира. Лардорий ас Iедал меттахдалар? ХIан-хIа, я дуьненан тергаме материалаш евр ю а ца моьттура. ХIинца со реза ву. Делахь а беттанаш бевлла, ткъа набахтийн кочар ша ма-хиллара дуьсуш ду шен хьлхалеррачу дахарехь.\nGulagu.net проектан автор Осечкин Владимир а, цуьнан информатор Савельев Сергей а\n– Хьо дуьххьара ву дозанал арахьа?\n– Ву. Кхуза вогIуш со чекхваьлла мехкаш ца лерича, дуьххьара ву.\n– Хьо ца вейта, ведда лела-кх хьо? Оцу бахьаница дIавахарий хьо Оьрсийчуьра?\nКху кIиранашкахь 8 кийла азвелла со\n– Валарх бохург-м хIун ду, и валар ирчачу хьелашкахь хир ду-кх…\n– Парижехь муха хета хьуна?\n– Со кхаа кIиранах деккъа дIа ведда лелла. Со хазачу мехкех ваьлла кхаьчна. Амма садоIийла ца хилла хазачу хIорда йистехь, маьлха кIел. Юьхьанца хIума ца яалора, наб ца кхетара, сайна тIаьхьабевлла нах лела моьттура. Кху кIиранашкахь 8 кийла азвелла со. Франце кхаьчча, сайн тIемаш девлла алалур дац соьга. Делахь са паргIат-м ду долуш. Со кхидIа ида ца везий, сов хьулвелла лела ца везий хIинцца бен ца воьлла кхета.\n– Францехь хьо кхерамзаллехь ву аьлла хетий хьуна?\n– Хета, хьалхачул кхерамзалла алсам ю кхузахь. Амма со вен везар къайлахчу сервисашна тIера ца даьллийла а хаьа суна. Оха цхьацца бахьанаш леладо ларлуш, – дийцира Савельев Сергейс, Gulagu.net проектан декъашхочо.


WhatsApp мессенджеран гIоьнца лецна тIемалой\nНохчийчохь дIалецначаьрца «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобанца генаш тесна тIемалой а, церан гIоьнчаш а бу, уьш гучубаха таро хилла WhatsApp олучу мессенджерехь йозанца дина къамелаш бахьанехь аьлла ницкъаллин структурийн хьосташа. «Кавказан узел» агенталло хьалхо ма яздарра, кху беттан 10-чу дийнахь Цоцин-Эвлахь кегийрхойн тоба лаьцна махкахь теракташ дан лерина хилла. Кадыров Рамзана дира иштта дIахьедар.\nШина дийнахь дIаяьхьначу леринчу операцешкахь Курчалойн а, Шелан а кIошташкахь тIемалой хилла аьлла 4 стаг вийна, 2 Росгвардин эскархо а. Меттигерчу бахархоша даредарехь, иттанашкахь кегийрхой лецна 8 эвлара. Царех 22 цIераш зорбанехь Iораяьхна. Цоцин-Эвлахь тIелатар дан тIемалоша кечамбарх ницкъаллин белхахошна гучудаьлла, цара WhatsApp-ехь дIасакхехьийтинчу хаамашкахь бохуш яздо «Коммерсанто».\nИшта оцу хаамийн гIирсо бахарехь, Цоцин-Эвлахь операци йолаеллачул тIаьхьа, махкарчу бахархошка дIасакхачийна WhatsApp мессенджерехула, шайн телефонашчохь динца боьзна хьехамаш а, совнах дина къамелийн йозанаш ма дитахьара бохуш. ЙогIу-йоьду машенашчура нехан телефонаш кегош, талламаш бинера полисхоша.


Адама Султана Олхазаран сайт - Хаттаршна жоьпаш\nМосквахь Iаш волч бусалба стагана рузба тIаьхь дуй? Оцу хаттарна тхуна пайда лойша.\nАллахI реза хуьлда шуна!\nРузбана-ламаз хIора бусалба стагана тIехь фардул-Iайн хилла тIехь ду.\nЛекха хинволчу АллахIа аьлла Къуръан тIехь: [ХIай АллахIах тешнарш! Рузбана дийнахь ламазе кхайкхича АллахI хьахо (рузбана-ламазе) гIо, йохка-иэцар Iадда а дите; иза дика ду шуна нагахь санна шуна хаахь]. [Сурат «Ал-ДжумуIат» 9 айат].\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «ЖамаIатехь рузбана-ламаз дар хьакъ а, важиб а ду хIора бусалба-стагана тIехь, виъ воцучунна: долахь волу лай а, зуда а, кхиъна валаза кIант а, цомгаш верг а». (Абу Давуда дийцина иза, нийса хьадис а ду иза).\nРузба фардул-Iайн хилар девзинчул тIаьхьа… Рузба тIехь хиларан масийтта биллам бу, нагахь санна и билламаш кхочуш хилахь тIедужуш ду иза фардул-Iайн хилла. И билламаш хIорш бу:\n1) Бусалба хилар.\n2) Кхиъна ваьлла хилар. Вуьшта аьлча – ламаз дар тIедужучу хене кхаьчна хилар. Дукха хьолехь и хан пхийтта шо кхаьчча хуьлу, делахь а кхин а хьалхе а, тIаьхьа а хуьлу. Делахь а, кхиъна валаза велахь а, рузбане вахар марз дан деза ворхIара ваьллачу кIантана, рузбане вахар тIедилла деза иттара ваьллачу кIантана.\n3) Хьекъал чохь хилар. Хьекъалца галваьллачу стагана рузба тIехь дац.\n4) Борша стаг хилар. Зудчунна тIехь дац рузба дар.\n5) Маьрша хилар. Лайна тIехь дац рузба дар.\n6) Цхьана меттахь Iаш хилар. Некъахь волчу стагана рузба тIехь дац. Нагахь санна цхьана стага цхьана меттехь диъ дийнахь Iен ниййат хилахь, и стаг оцу меттехь Iаш лоруш ву. Масала, цхьаъ Москва вахача, цигахь диъ дийнахь сецар волуш велахь, цунна рузба тIехь ду.\n7) Могаш хилар. Нагахь санна стаг цомгаш велахь, рузбане вахча – новкъа воьдуш делахь а, йа цигахь Iийча делахь, йа цхьана кхечу агIор делахь а – цунна зен хир долуш делахь, цуьнан цамгар алсам ер йолуш елахь, цунна тIехь дац рузба. Нагахь санна иштта зен хир дацахь, цамгар алсам ер яцахь рузба тIехь ду.\n8) И лакхахь болу билламаш шайца кхочуш болуш волу шовзткъа бусалба стаг цхьана меттехь вовшахкхетар. Нагахь санна шовзткъаннал кIеззиг хилахь рузба тIехь дац.\nЦундела, Москвахь Iаш волчу бусалба стагана рузба тIехь ду, нагахь санна цуьнца и лакхара ворхI биллам кхочуш белахь, амма борхIалгIа биллам вай ца бийцича а массарна а хаьа цигахь бусалба нах дукха буй.\nТкъа, дика хууш верг АллахI ву!


Парламентан харжамийн хьалхара жамIаш довзийтина Гуьржийчохь\nОфициалан кепара цкъачунна долу парламентан харжамийн жамIаш довзийтина Гуьржийчохь. Цаьрца а догIуш, миллиардеро Иванишвили Бидзинас куьйгалла дечу «Гуьржийн сатийсам» коалицино гулдина 55 процент кхаьжнаш.\nЦуьнан дуьхьалонча йолчу президенто Саакашвили Михаила куьйгалла дечу «Цхьааллин къоман болам» цIе йолчу партина шайн кхаьжнаш дIаделла 40,5 процент харжамхоша.\nЙисинчу, харжамашкахь дакъа лоцуш йолчу, партийн аьтто ца баьлла пхеа процентан барьерах тIехйовла. Саакашвили Михаила кху деношкахь даре дира шен парти эшна хилар. И бахьана долуш, шаьш оппозици довлуш ду элира цо.\n2013-чу шарахь Гуьржийчохь болх бан йолалур ю керла Конституци. Цуьнца а догIуш, Гуьржийчоьнах хир ю парламентан республика. Президент дуккха а бакъонех вер ву. Махкахь коьрта хир ву премьер-министр. Гергарчу хенахь цу дарже хIотта мегаш ву Иванишвили Бидзина.


Бинчу ницкъана дуьххьал.\nЗеламха... Ма дукха ду цунах лаьцна халкъан бартан дийцаршкахь а, иза вевзинчара дуьйцучу хабаршкахь а. Дуккха а т1едеттарш а ду, цуьнан дахар туьйранашка дерзош т1ехдахарш а ду. Нохч - Г1алг1ачохь вийцина ца 1аш генна арахьа вуьйцуш хилла иза дийна волчу хенахь а. «Оьрсийн хьун» ц1е йoлчv шен романа т1ехь оьрсийн советски яздархочо. Ленински совг1ат шена делла волчу Социалистически Къинхьегаман Турпалхо волчу Леонид Максимович Леоновс\nдуьйцу Россин столицехь Петербургехь Зеламха вуьйцуш хилла хиларан хьокъехь. Дерриге а керла х1уманаш дуьйцуш хиллачу буьйсанна нах гуллуш хиллачу цхьана клубехь гулбеллачара. Абиссинан паччахь хилан негусан Менеликан йолчу таронех а, герцог Артур Коннаутский Россе хьошалг1а варах а лаьцна дийцарца цхьаьна дуьйцу «г1араваьлла обарг Зелимхан Нохчичоьнан имам хила лууш ву» бохуш a (741-rIa arlo).\nОцу хабарел совнаха кхин х1ума дацара Зеламхин дахарх лаьцна хууш х1ирийн яздархочун Гатуев Константинан очеркаш 1926-чу шарахь зорба тоххалц. Оцу документальни очеркаша\nцхьана аг1орхьара а, т1ехулара а гойтура Зеламхин дахар. Оцу аьрхачу ламанхочун дахар буххара дуьйна гойту цуьнан къийсаман бахьанаш орамашкара дуьйна гучудоху 1968-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн книжни издательствос зорба тоьхначу Мамакаев Мохьмадан «Зеламха» ц1е йолчу романа\nт1ехь. XX б1е шо доллалучу юххьехь хилла ламанхойн дахар ду цунна т1ехь\nдуьйцург. Романан коьрта турпалхо Зеламха велахь а, цуьнан цхьа да-хар гайтина ца 1ийна яздархо. Цо гойту Веданарчу а, Харачарчу а, Махкат1ерчу\nа, кхийолу ярташкарчу а бахархойн дахар, церан юкъаметтигаш.\nМила ву Зеламха? Иза цхьалха къийсамхо ву, х1ирийн Заур\nа, украинцийн Крамелюк а, кхиберш а хилла ма - хиллара. Революционер вац иза я хила кхетам а бац цуьнан. XIapa ша санна паччахьан 1едалан хьадалчашна оьг1збаханчийн тоба вовшахкхета цунна гонах цхьа х1ума дан ойла хилча. Иза а сихха юху, ахархой шайн ц1ийнан белхашка д1аса а боьлхий. Ч1ог1а чолхе йоцуш ю Зеламхин 1алашо, цуьнан программа: «Ницкъана дуьхьала ницкъ бичий, д1аяьккхинчунна дуьхьала юхаяьккхичий, вийначунна дуьхьала вичйй х1отталора Зеламхин 1илманца нахана юккъехь нийсо. Иштта яра харачойн обарган программа, я цунна юххе бевллачарех цхьа а дег1 и нийса дац олуш а ца долура» — боху романан автора (200-гIa arlo).\nНохчичохь хьовха ерриг паччахьан Россехь а ира хилла мур бу\nромано чулоцуш берг: 1905.— 1907-чуй шерашкахь дуьххьарлера оьрсийн революци хилла зама, цул т1аьхьа Столыпинан\nреакци хилла шераш. Революцис а, Столыпинан реакцис а дуьххьал д1а т1еаткъам ца бина ламанан яртийн дахарна, амма лач т1е1аткъар хилла Столыпинан реакци шех олуш болу паччахьан та1зарийн мур ерриге а пачхьалкхехь баржарца доьзна. Белхалойн класс онда йолчу яккхийчу промышленни г1аланашкахь дина ца 1аш, пачхьалкхан ахколониальни йистошка\nа кхаьчна и та1зарш. Революци ян 1алашо а, и 1алашо xIottoh социальни кхетам а боцуш болчу иттаннаш къийсамхойх цхьаъ ву романан коьрта турпалхо Зеламха. Хууш ма-хиллара, цхьаболчу ре-волюционерашна юккъехь а\nкъобалъеш хилла XIX б1е шеран т1аьххьарчу муьрехь шех « индивидуальни\nтеррор» олуш долу хьаькамаш байъар (паччахьан биста кхаччалц). Це¬ран г1уллакхаш цкъачунна магош хиллехь а, В. И. Ленина къийсам латтийна царна дуьхьал, церан идеологи йоха а йина. Шеко йоццуш це¬ран т1аьхьенан\nмог1аре вилла мегар долуш Зеламха а ву.\nМуха кхоллавелла Зеламха? Стен елла цунна паччахьан ц1ийне\nкхаччалц болу хьаькамаш 1ожаллин кхерамехь латтон таро? Оцу хеттаршна жоп ло романехъ гойтучу ламанхойн социальни дахаро. Паччахьан 1едалан хьадалчаша 1азапe доьллинчу халкъан юкъарчу цабезамо. хьаькамаша бехк боццушехь бечу ннцкъаша кхоьллииа Зе¬ламха. Лецна нах Веданара Соьлжа-г1ала бига новкъа бевллачу г1аролхонх цхьаммо боху: «...тешам бац. господин поручик, кхузарчу меттигех а, нахах а» 11-г1а arlo). Ца битина халкъана и тешам. 0ьг1аздахийтина иза. Амма и д1адаха деза некъ цун¬на гайта стаг вац. Цундела халкъ б1аьрзе ду. И вовшахтоха цунна некъ\nхьеха ницкъ бац Зеламхин. Ша цхьаъ г1отту. Цунна шена дика хаьа иза. «Х1окху дуьненахь адама-на массо а х1уманал дукха езачу серлонах а хаьдда, ша цхьа бух боц-чу бердах воьдуш санна хетаделира цунна. Шений, парг1атчу серлоний юккъехь к1орга 1ин гира Зеламхина. мел ч1ог1а г1оьртича х1инца цуьнга шега цунах дехьа вала т1ай а тил-лалур доцуш» (126—127-гIa arloнаш).\nИ цхьаъ хнлар далхадо Зеламхе нанас Хьурмата а. Цо боху: «Хьо-х цхьаъ бен вац, ахь х1ун дийр ду дуьненна а дуьхьал г1иртина?» (165-аг1о).Амма обаргана шена а хаьа ша «тоьлар воцийла а», шега «ирс кхо-чур доцийла а. Х1етте а кху хенахь обарг хилла вахар сийлахь хета» цунна (циггахь).— «Х1унда?— цецъелира Хьур-мат. ...И хьоладай,\nт1ехула къегина хи-лахь а, чухула дог 1зьржа а, ц1ар-мата a хуьлy дела.\n— элира Зелам-хас. — Маьрша къахьега суо ца вуьту дела, ца ваьлла воьдий, ас шарахь цкъа - шозза даррехь до къола. Ткъа цара и дела денна до, х1инца сан вухаволийла яц, нани... Байъина вежарий. да, ден да, накъо-стий... Масане ду уьш...» (165 — 166-rIa аг1онаш).\nЗеламхина днка хаьа юхавала мет тиг, некъ шена ца бисиний, маша¬рен дахар шен хир доций. Ша динчу къоланах байшна дакъа дан г1ерта иза, оцу г1уллакхо къечу доьзалийн дахар тодаре дог а дохуш. Шен ахархочуч дог ду цо гойтург, амма цуьнга толур долуш дан къечу не-хан дахар: уьш алсам бу бехаш болчел, аьлча а, берриге а бохург санна бахархой къен xlapa ша а санна. Цхьана а тайпана 1алашо, хьесап х1оттийна обарг цa ваьлла Зеламха. Вовшашна юккъехь тасаделла даха-ран г1уллакх ду; 1едале даьлларг, ткъа 1едал Махкат1ерчу юьртан дегахьа долу. Зеламхин ваша Солтмурд веза а везаш. цуьнга ян кечъелла Зезаг оцу юьртан ден к1антана. Iycпина, юьгу, йо1ана иза ца веззашехь. Йо1ана гергахь юьхь1аьржчу х1оттарал совнах, нахана гергахь эхь т1едог1у Гушмазакъин доьзална. И эхь т1е ца латита г1ортар бахьа-на хилла д1ах1утту Зеламха а, цуь-нан да Гушмазукъа а, ден вешин бераш а лецарехь, ден да, гергарнаш, доттаг1ий байъина. Ткъа Зелам¬ха г1аьттина бекхам бан, бакъдерг лаха. Т г1уллакх кхочушдан лоьру цо шен шен масех накъостан ниц-къаца. И ницкъ к1езиг бу, и боккха бан таро а, кхетам а, я\nхьелаш а дац обарган.\nШен таро хича ша юьхьара лаьцначу 1алашонах вухавала лаьа Зеламхина. Цунна моьтту меттигерчу 1едалша лело нийсаадацарш, цара бахархошна бен никъаш коьртерчу 1едална ца ХУУШ, шайгара беш бу. Цундела\n1909-чу шарахь Пачхьал-кхан Думин председателе дахьийтинчу кехата т1ехь\nцо боху: «Суна дика хаъа, парг1атчу дахаре вухаверза а, и санна, сайх къинхетам байта а ай-са меттиг ца битийла. Амма сан дагна хьаам хир бара, шуна, хал къан векалшна - со а, со санна сан да а, вежариш а, кхиболу накъостий а наноша бешшехь обаргаш ца хиллийла хаахьар».И ннцкъаш бара халкъ 1азапехь далларна паччахьан 1едалан берриг юкъараллин\n- политически д1ах1от-там бехке буй цахаьа Зеламхина. Цунах, иза хаъал кхеташ цахиларх, доллу цуьнан г1алат а, эшам а. Массо а аг1рхьара дуьззина гайтина романа т1ехь коьртачу турпал-хочун Зеламхин а, кхечеран\nа васташ. Кхузахь уггаре а коьрта ду уьш баьхначу заманца дог1уш, оцу заманна юккъехь и васташ гайтина хилар. Яздархочун таро хилла церан аматаш книгашъешархошна шера гайта а, заманан социально - поли¬тически латтам а, Зеламхин маь1на а ма-дарра довзийта а.\nАмма цхьацца долчу кхачамбацарех мукъа яц роман. Царех коьрта ду Зеламха обарг а валале, я вала цунна дагахь а доцуш, лаца а лаьцна, Соьлжа - г1аларчу набахте схьа ма кхеччи обарг хуьлу цунах. «Х1ара хьол а воккха обарг ву» (118-rIa arlo) боху Зеламхига лаьцна набахтехь воллучу Бобров Нико-лайс шен накъост Костя мила ву аьлла Зеламхас хаьттича.. Цкъа-делахь Зеламха х1инцале обарг хилар романехь гойтуш дац, шолг1а - делахь оцу набахтера вед-дачул т1аьхьий бен Зеламха обарг ца ваьлла. Веданара оцу набахте валочу хенахь къаьсттина Зеламхин тидам беш хилар а хьалха схьагайтина бух боцуш а, бахьана ца гайтина а ду. Кхин цхьацца кегийра кхачамбацарш а ду романа т1ехь, редактора тидам бинехь ца хила тарлуш долу. Царех ду, масала, мажделла г1аш а, шийла малх а болуш 1уьйре йолчу гуьйренан дийнахь сарале стела-хаьштиг а детташ дог1а дар (13-гla arlo). Гурахь, г1аш мажделлачул т1аьхьа ца дог1у стелахаьштиг дет¬таш дог1а. Майрачуьнца дов\nдаьлла Зезаг «шен несарий болчу чуэккха» (28-rla arlo). Маре яхана а ялале Зезаган несарий хила тарлуш дац майрачун ц1ахь. Майрачун гергарчу нехан (вежарийн, шичойн) зударий уьш белахь кхиной (кхинаш) ала дезара дарах. «Халоно чахчош...» халоно вахчош нийса хир дара, и. д1. кх. Исбаьхьаллин романа т1ехь балочу турпалхошна, персонажашна шена луъу ц1ераш тахка бакъо ю авторан. Х1окху вай юьйцучу романа т1ера Зеламхин а, цуьнан доьзалан a ц1ераш ма-ярра ялийна. Ткъа оьшурий техьа Добровольскийн (Дубов) а, Галаевн (Гулаев)\nа, кхиболчу хилла болчу. нехан a ц1ераш хийцан? Уьш хийцаро романан чулацам а, сюжет а, композици а, ис-баьхьалла а хийцина я талхийна бохург дац иза. Х1умма а новкъарло ца йина уьш хийцаро. Амма ца хийцинехь а йийр яцара. Уьш суна хетарш ду. Амма суна хууш дерг кхин ду:\nЗеламхин дахар, и ваьхна зама, цо лелийна цхьана стеган къийсам ма-барра гойтуш йолу, книгашъешархоша езатп т1еэц-на йолу роман язйина Мамакаев Мохьмада. Оцу лакхахь дийцинчу к1еззигчу кхачамбацарша лах ца до цуьнан маь1на. Романе хадам боллуш дохийна д1адаьхна харачойн обаргах\nлаьцна дукха хьолахь хеца-еллачу ойланаша кхоьллина долу т1едеттарш. Зеламхин васт гайтина цунна богг1у мах а хадош.\nX. ЭДИЛОВ. Ленин некъ 3.06. 70 г.№65 1\n5Категория: Проза | Добавил: kav-kaz (31.01.2011) Просмотров: 5405 | Теги: проза, Проза на чеченском языке\n)))Знай нашихкороче,пацан хиннав массахан кашмакш ухаш буц увзашВ больнице перед операцией армянинПушкин - Подражания Коранупоехали как-то ингушские парни в какой-то летний легерьВойна. Взгляд с другой стороны.Вчера питерские скинхеды избили в булочном магазине буханку черного хлеба)))))))))))))))))))))))))))))))Сыны кавказаПоехал как-то ингуш в Лас-Вегас.


Кху деношкахь Урдунехь дIахьош ю Дуьненаюкъарчу Karama Human Rights Film фестивал. Иттанаш пачхьалкхашкара исбаьхьаллин а, документалан а филмаш а ю цигахь хьовсархойн тидаме ехкина. Церан юкъара тема ю адамийн бакъонаш а, къаьмнийн юкъара мехаллаш а ларъяр.\nБелгехь бехачу нохчийн кегирхойн тобано яьккхина "Тоьпан йилбазмохь" цIе йолу исбаьхьаллин филм къастийнера фестивалан жюрино масех бутт хьалха шайн къовсаман коьртачу программин декъа. Филман режиссеро Загаев Мовсара Маршо Радион корреспонденте бинчу хаамца, пIераскан сарахь дуккхаъ нохчий бехачу Сувейл олучу Амманан кIоштарчу кинотеатрехь гойтуш ю иза.\n"Тоьпан йилбазмохь" филмехь дийцаре деш ду къонахийн доттагIалла а, ткъа иштта, нохчийн чIир екхаран а, чIир хьаьрчина волу стаг витаран а Iадаташ а. Еврочеченс тобан декъашхо волчу режиссеран Загаев Мовсаран дуьххьара болх бу иза.\nДаханчу шарахь цхьа а профессионале артист декъа а ца валош, беккъа шен а, шен накъостийн а ницкъаца яьккхина ю цо и филм. Массо а къамелаш нохчийн маттахь дечу цу лентехь турпалхойн къамелаш ингалс маттахь субтитрашца гочдина ду.\nУрдунера кинофестивал дIайирзинчул тIаьхьа Францин коьртачу шахьарахь Парижехь шайн филм гайта кечлуш бу цуьнан авторш.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Доьзалхо вина йолчу зудчух рамадан беттан буьйсанна Iоттавалар Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Сан зудчо доьзалхо винчул тIаьхьа 40 де дIадалаза ду. Суна хатта лаьара, рамадан беттан буьйсанна сайн зудчуьнца кхин эвхьаза гIуллакх а ца хуьлуьйтуш, делахь а цунах Iоттавалар бахьана долуш, йа цуьнца ловзар бахьана долуш сан йоккха тIуналла (оралла) араяьллехь, иза мел доккха къа ду? Йа ас хIун дан деза? Хьалххе баркалла\nТIаккха, рамадан баттахь буьйсанна зудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийтар а мегаш ду, цуьнца ловзар а мегаш ду. Сийлахь везачу АллахIа аьлла: [Хьанал дина ду шуна (рамадан беттан) мархин буьйсанна шайн зударшца эвхьаза гIуллакх хилийтар. Уьш шуна (шу вочух лардеш долу, даим шуьца цхьаьна долу) духар (санна) бу, шу царна а духар (санна) ду. АллахIана хиъна аш шайн синошна эшам беш хилла хилар (хьанал йолу цхьайолу марзонаш Iадйитарца), цундела Цо тоба къобал дина шуьгара, геч а дина Цо шуна; ткъа хIинца цхьаьнаIойла шу цаьрца (эвхьаза гIуллакх хилийтарца), АллахIа шайна (хуьлуьйтур ду аьлла) яздина долу (бераш) а лохийла аш (и гIуллакх хилийтарца). Юург юийла аш, мерг а молийла аш, Iуйьранна (анайистехь сатасаран) кIай тай (боданан) Iаьржачу тайнах къастар шайна билгалдаллалц, тIаккха буьйсанга кхаччалц марха кхочушдойла аш].


Са хьамсара наьна мотт — Центр дистанционного обучения детей с ОВЗ Республики Ингушетия\n27 феврале РЦДО болхлоша д1айихьар йийла мероприяти наьна меттах лаьца.\nМероприяти тема: «Са хьамсара наьна мотт».\nХ1ара къама ше-ший мотт ба. Мотт ба-кх вай оамал, вай г1улакх, вай 1адаташ белгалдар. Из ба вай эггара хьалха лерга хеза мотт.Вай наьна мотт ба-г1алг1ай мотт. Г1алг1ай метта б1аьхий багахбувцам ба. Моллаг1ча а багахбувцама жанр хьаийцача, к1оарга ма1ан долаш, хьехам луш я.Г1алг1ай зоахалол мишта хул хьекхар 6-10 класса дешархоша.Зоахалол чакхдоаккхаш халхар бал баьккхар.\nГ1алг1ай мотт б1аьхий ба ший тайп-тайпара оазашца, корчамашца, тайп-тайпара д1ааларца. Тоъаргда вай г1алг1ай метта моллаг1а стих 1ойийшача.Дешархоша безам т1абодаш йийшар стихотворенеш наьна меттах лаьца. Х1ара байта хетаяь видеоролик яр.\nНаьна меттах лаьца илли аьлар 6 классе дешархочо Албогачиева Раянас.\nБаьча балхаца гучаяьлар метта хозал, цун к1айленаш.\nДешархоша дагалаьцар шоай мотт беза а ,из 1омабе а, лебе а , шоай меттала язде а ха дезалга. Мотт дикаг1а шаьрлургболаш хlара дийнахь к1езига дийша а деша дезалга, мотт лебе безалга , lомдаь дешаш хьакердадоахаш болх бе безалга кхетадир дешархоша. Тlаккха мара меттаоттаргбац из мерза мотт, селлара дукха нах тахан хьегаш бола.\nМероприяти кийчъяьраш г1алг1ай метта РЦДО хьехархой:Хамхой Хаваша Хадижат ,Доврбикнаькъан Хажмурада Зейнап.\nPrevious Post: В РЦДО вспоминали о «Черной среде…»\nNext Post: В РЦДО отметили 26-ю годовщину Конституции РИ.


Карарчу хенахь Нохчийчохь наггахь доцург эвла яц латтанаш тIехь шайна пайденна хьарамлонаш лелаяр бахьнехь,кхела хьалха хIиттабар биста кхаччалц юртдай жоьпе ийзоза.\nЛаттанаш доьхкина рогIера юртда чуволла хьийзош ву Нохчийчохь\nЛаттанашца доьзна Iоттабаккхаме, карзахе меттиг нисьелла СоьлжагIалин кIоштан ГIуларин эвлахь. Цкъа делахь, нахана хIусамаш ян декъначу дакъош тIехь цуо хьарамлонаш лелийна аьлла, бехк токхаман гIуллакх а долийна, чуволла хьийзош ву цигахь юртда лаьттина Яричев Iимран.\nТалалмхоша чIагIдарца 2013-2015-чий шерашкахь цо 110 юьртахочунна спаравкаш олу харц кехат-тоьшалла делла церан лаьттан дакъош хилар чIагIдеш долу. «Шен даржах зуламе пайдаэцарна» аьлла, цунна дуьхьал долийна дов суьде кхачийна талламхоша.\nГIуларин эвларчу юртдена дуьхьал долийначу бехк токхаман гIуллакхан чаккхе маца,муха йоьрзур ю хууш дацахь а, цу девнан зов дукха адамаш вовшах кхетта, гуламехь карзахе дийцаре дина кху лахьанан беттан 13-чу дийнан пхьуьйран хенахь.\nМа дарра аьлча, бахархоша бульдозер олу трактор а ялош баьхкинчу Iедалхошна дуьхьалдо йина мацах цкъа шаьш эцна долчу дакъош тIера баххаш а, гIишлош а дIахьокхуьйтур яц шаьш аьлла. Цу хьокъехь сан къамел нисделла цигарчу яхархочуьнца Хьаваца.\nЦуо дийцарехь гIуларой юьртан хIума мехала а,деза а мел хетарг сихонца йиллинчу меттиге дIавола аьлла зIенехула вовшашка хаамаш а бина,дIагулбелла хилла гуламе. Цуо дийцарехь, маьхькIамхоша и дакъош дуьтург 100 эзарнаш дехха а хилла юьртахошкара. Хьава ю дуьйцуш.\nХьава: «Сийсара гулам хилла-кх кхузахь латтанаш тIехула. Мацах цкъа делла латтанаш нийса ца делла аьлла,нах дIаса а бовлийтина,бульдозер ялош баьхкина хилла Iедалехь берш.\nНаха вовшашка хаамаш а бина,юьртан кхоллам-кхане маьIне мел хетарг схьагулло аьлла кхайкхамаш бина ватсап чухула цIеххьана хIоьттина гулам». Схьагайта хьайн батт! « бохуш трактористан суьрташ даха а гIиртина юьртахой.\nИза ведда дIавахна кхин ша мила ву ца хоуьйтуш». Хьо декъаза ву-кх ахь кхузара цхьа хIума кагьяхь!», бохуш, мохь хьекхна зударша. 100 эзарнаш лахь дуьту бохуш а дуьйцу. Нехан мичара ду оццул ахчанаш, Адам гIийла доллуш ма ду…»\nСоьлжагIалин кIоштан ГIуларин эвлахь санна юртдайшна а, латтанашна а гонах гIовгIа дуьххьала гIоттуш яц Нохчийчохь. Харц кехатийн бух тIехь бакъо йоцуш латтанаш дохкарна,дукха хан йоццуш, балхара воха а веш жоьпе озийна СемаIаш эвлара юртда а. Ишта хIинцца хIинца гурахь оццу латтанех с а ян гIортарна таIзар дина масех юртдайшна а.\nАла дашна, кхо-диъ шо хьалха, чехка хьовзийначу шайтIанан мохо бIогIам а бина, ирхъехьначу нех-кондарех тера,бух-бакъо йоцуш декъна латтанаш бахьнехь,дукха кIошташкара балхара дIабехира юртдай,цхьайолчу кIошташкара нисса ах а бохуш\nИталина доккха зен дина мохкбегоро


Антверпенера суьртийн гайтамехь\nБельгерчу Антрверпен гIалахь шоьта дийнахь хиллачу цхьаьнакхетарехь гайта йолийна Нохчийчохь хьалхара тIом боьдуш даьхначу, амма шуьйра зорбанехь хилла доцучу суьртийн архиван цхьа дакъа. И мероприяти хьажийна яра Нохчийчохь тIом болабелла 27-хь шо кхачарна.\nКъобалйина йочу Нохчий Республика – Ичкерин Австрехь йолчу векло Дунаев Розас дийцарехь, цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш вара 20-х стаг, коьртачу декъана Австехь а, Швейцарехь а, Бельгехь а беха нохчий, яздо Кавказ.Реалиино. Цигахь гайтира тIом боьдуш даьхна, бакъонашларъярхоша Гашаева Зайнапа а, Газиева Фатимас а Нохчийчуьра арадаьхна суьрташ.\nАнтверпенера суьртийн гайтам\n"Дерриг а 5 эзар сурт ду, оха царах нохчийн архив йина. Цхьадолу суьрташ конференцешкахь а, саммиташкахь а гойтуш дара, амма шуьйрахьажа аьтто болчу кепара дуьххьара гойтуш дара уьш.\nОьрсийчоьнан эскарш 1994-чу шарахь ГIура-беттан 11-хь Нохчийчоьна тIегIортинчу денна хьажийначу мероприятихь оха гайтира архиван цкъа кIеззиг дакъа. ТIамехь юайина нах, йохийна гIишлош, тIамах бевдда маьрша бахархой тIехь болу суьрташ ду уьш", - дийцина гайтам вовшатоьхначу Газиева Фатимас.\nГайтам кечбина, "Эхо войны" (ТIеман йилбазмохь) регионийн юкъара машарбаран юкъараллин вовшахтохаралло гIо а деш. Евробартана юкъайогIучу пачхьалкхашкахь локдаун юхаяьккхинчул тIаьхьа иза гайта дагахь бу иза вовшахтоьхнарш нохчий бехачу кхечу гIаланашкахь а.\nНохчийчохь хьалхара тIом болабелира 1994-чу шеран ГIура-беттан 11-чу дийнахь. Оьрсийчоьнан президенто Ельцин Бориса "конституцин къепе юхаметтахIотто" аьлла цу хьокъехь тIеэцна указ арадаларца, кхаа агIор Нохчийчоьнан территори тIе девлира Оьрсийчоьнан эскарш.\nКхин 20 де даьлча уьш тIекхечира Соьлжа-ГIалин юккъехь лаьттачу президентан гIала-цIанна.\nГIура-беттан оцу Iаьнан дийнахь болабела и тIом бахбелира 1996-чу шеран Марсхьокху-беттан 31-гIа дийне тIекхаччалц. Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан агIонаш динчу маслаIатца Нохчийн Республикан статус билгалъяккха езаш яра 2001-чу шерахь ГIура-беттан 31-гIа де тIекхачале.\nМа дарра аьлча (де-факто), Нохчийчоьнах юха а хилира йозуш йоцу пачхьалкх. Тахана а билггал хууш дац оцу тIамехь кхелхинчу нехан бакъдолу терахь. Нохчийчохь тIом а баьлла, адамашка бала боьссина де тергал деш а дац карарчу Нохчийчохь долчу Iедалша.


Къоман синмехаллаш сийлахь а, еза ю цунна - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nКъоман синмехаллаш сийлахь а, еза ю цунна\n20.07.2018 17:51 Пятница\nВыпуск 54-55 от 19.07.2018 г.\nБексултанов Муса вина 1954-чу шеран 1-чу июлехь Каз. ССР-н Мендыкарин к1оштарчу Боровое юьртахь. Кхо шо долу Муса цуьнан дас-нанас шен Даймахка валийна, нохчашна 1едало шайн ц1а бахка бакъо елча. Шайн дайн орамаш, кхерч, ц1а хиллачу, Хилдехьа, д1абаха 1едало бакъо ца елча, сецира Мусан да-нана Олхазар-к1отарахь даха. Школа чекхъяьккхинчул т1аьхьа М.Бексултанов деша вахара НГ1ПУ-н филологин факультете. Школехь доьшуш волуш дуьйна исбаьхьаллин литературица гергарло, уьйр-марзо йолчу Мусана университетехь нохчийн, оьрсийн, дуьненан литература, нохчийн, оьрсийн меттанаш а хьийхира к1орга а, шуьйра а хаарш долчу хьехархоша-1илманчаша: Н.Музаевс, Ю.Верольскийс, К.Гайтукаевс, А.Очмана, В.Тимаевс, И.Арсахановс… Кхоллараллин шовкъ йолчу студенташа нохчийн яздархошца цхьаьна вовшахтоьхна «Пхьармат» литцхьаьнакхетараллин декъашхочо М.Бексултановс шен дуьххьарлера дийцарш хьехархойн, накъостийн тидаме а, кхиэле а дехкира. Цаьрга ладоьг1начара а (литцхьаьнакхетараллехь къоначара вовшашна йоьшура я вовшашка еша лора шаьш язйинарг) ешначара а лаккхара маххадийра Мусан дийцарийн, цуьнан меттан говзалла билгалйоккхуш. Бакъду, цул т1аьхьа масех шо даьлча бен цуьнан исбаьхьаллин произведени зорбанехь ара-м ца елира.\nДуьххьара «Берийн ловзар» ц1е йолу дийцар зорбанехь араделира «Заветы Ильича» газетан аг1онехь. 1985-чу шарахь араяьлла Мусан «Мархийн к1айн г1арг1улеш» — ц1е йолу дийцарийн хьалхара киншка. Цул т1аьхьа араяьлла пхиъ киншка: «Юха кхана а, селхана санна…» (1989 шо), «Наггахь, сайн сагатделча…» (2004 шо), «Я хьан тухур буьйсана хьан не1» (2004 шо), «Сан вешин т1ехьийза йо1» (2011 шо), М.Бексултановн дийцарш, «Йо1-б1аьсте» (2018 шо) эссеш, повесташ, статьяш, интервьюш арайийлина газетийн, журналийн («Даймохк», «Орга» Лам», «Вайнах», «Нана», «Стела1ад») аг1онаш т1ехь нохчийн, оьрсийн, ткъа иштта дозанал арахьарчу къаьмнийн меттанашкахь а. Мусас литературехь хьегна къа билгалдаьккхина тайп-тайпанчу совг1аташца, сийлаллин ц1ерашца а: «Литература» номинацехь «Дашо бух1а» совг1атан лауреат (2005 шо), «НР-н халкъан яздархо (2005 шо) и.д1.кх.\nНР-н, РФ-н яздархойн Союзан декъашхо волчу Бексултанов Мусас «Стела1ад» журналан коьрта редактор болх бира. Журналан аг1онаш т1ехь берийн исбаьхьаллин произведенеш зорбане яьхна ца 1аш, Мусас берийн тидаме йохкура церан са хьосту, хьекъал шордо, ойла к1аргйо исбаьхьаллин произведенеш, халкъан барта кхоллараллин хазнаш а. «Дийцаран говзанча» аьлла ц1еяхна Бексултанов Мусан, нохчийн исбаьхьаллин литературехь х1инццалц хилла доцург, керланиг цо юкъадалийна дела, кхечу жанрашкахь (повесташ, эссеш) язйинчийн исбаьхьаллин т1ег1а х1умма а лахара дацахь а.\nБIеннаш шерийн дохаллехь эзарнаша яздархоша керл-керла произведенеш а язъеш, кхуьуш схьаеанчу дуьненан литературан пхьоьгIанехь шел хьалха цхьаммо а аьлла доцчу дашца вистхила а, йозанца юкъавала а атта дац. Атта дац церачух къаьсташ къамел дан а, шен бен доцу, церачух тера доцу, йозанан хатI каро а. Иштта, дашца дош къовсуьйтуш, чIагIделла лаьтта ламасташ а дохош юкъавериг шен къоман синах а, шен меттан хазнах, ницкъах, говзаллах, шен похIмах а бIобулуш хила веза. Делахь-хIета, дукха хан йоццуш зорбанера араяьлла вевзаш волчу нохчийн яздархочун Бексултанов Мусан «Я хьан тухур буьйсана хьан неI...» – гулйинчу прозин 1-ра том, исбаьхьаллин произведенеш чохь йолчу ц1ийнан, неI а ца тухуш, баьрчче яьлла лара мегар ду. Кхул хьалха Мусан ара мел яьлла киншка: «Мархийн кIайн гIаргIулеш» (1985 шо), «Юха кхана а, селхана санна» (1989 шо), «Наггахь, сайн сагатделча…» (2004 шо); «Сан вешин т1ехьийза йо1» (2011шо), «Йо1-б1аьсте» (2018 шо), «Орга», «Вайнах», «Лам» а журналийн агIонашкахь зорбане мел девлла дийцарш, повесташ, эссеш а дуккха а керланиг дохьуш вайн литературе даьхкина дела лара мегар ду иза иштта.\nДуккха а шерашкахь цхьа некъ беш, цхьана мукъамехь схьаеанчу литературина кхечу, говзачу маттаца, кхечу турпалхошца, доьналлах буьзначу, хаза амат-васт долчу адамашца юкъавар нохчийн халкъан яздархочо А. Айдамировс лаккхара мах ца хадош ца дисира: «Бексултанов Мусан зорбанехь араевлла ерриге а произведенеш ешна ас, керланиг араяларе сатуьйсуш а Iа. Мусан, цхьаннах тера боцуш, шатайпа литературан мотт а, хатI а ду. Цуьнан произведенийн турпалхой могIарера адамаш хуьлу – оьзда, къинхетаме. Церан дахар, гIуллакхаш, гIиллакхаш, лехамаш, баланаш цхьа шатайпанчу говзачу маттахь, цхьана агIор – самукъане, бегаше; вукху агIор – гIайгIане, ойла йойтуш хуьлу, турпалхой гуттаренна а даг чохь буьсуш. Иштта произведенеш оьздачу, къинхетамечу, догцIенчу, бакъволчу яздархочуьнга бен ца язло».\nКерла дош, керла турпалхой, керла васташ, шайх масал эца хьакъдолу, кхоьллина ца Iаш, Мусас шен произ веденешца дешархочуьнга дIакхачадо уьш шайн гIайгIанца, сингаттамца цхьа а, синошца цIена а хилар. Уьш дахарера схьаэцна белахь а, оцу дахарехь цахиллал, оцу дахарехь цабаххал цIена бу шайн ойланашца, хьежамашца, царна адамашца лело луучу юкъаметтигашца. Царна гуттар а ца карабо шайца ойла йог1урш, шайн синдоттагIий а. Бакъду, дешархочун дог-ойла йийсар а йой, шайгахьа-м йоккху Мусан произведенешкарчу турпалхоша Iаьзима, Резета («Iаьржа бIаьрг»), Новразан Довтас («КIелхьара ца велира»), ТоргIас, Баччала («ТоргIа»), кхин а иттаннаша цуьнан турпалхоша шайн оьздачу васташца, шайн бен йоцчу амалшца.\nЦхьа шатайпана хилам а, кхиам а бара Бексултанов Мусан (нохчийн литературехь) «Мархийн кIайн гIаргIулеш» киншка (I985 шо) араялар. И киншка араяьлчу муьрехь Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан актови зала чохь хьехархоша а, студенташа а йийцаре йира, Бексултанов Муса а кхайкхина. Шена хетарг мел олучо а къайла ца боккхура Iаьзиме, Резете а шайн кхоллабелла безам, цара шайн кхоллаялийтина цIена ойланаш. Яздархочун ницкъ кхаьчнера Iаьзиман, Резетан синойх дешархойн синош дIаэдан, церан садеIарца садаIийта, церан дахарца хIора а вахийта. Дахарехь доца хилла безаман ирс дIасакъастаро (Iаьзим тIамтIе ваханчуьра цIа ца вогIу) къахьалле ца дерзош, Резета шен иэсехь кхобучу Iаьзиман аматехь еххачу хенахь деха. Цуьнан цIена а, ховха а синхаамаш кхочу дешархочун синхаамашка, еххачу хенахь даге гIайгIане а, лазаме а ов а доьттуьйтуш. И шиъ вовшийн довзарх а, уьш хьайна бовзарх а долу воккхавер дIа ца долу иэсера: «Iаьзим Резетна дуьххьара Олхазар-кIотарахь, ловзаргахь гира. Кхуьнан вешин зуда йоссийнера цигахь, Бахун Дашлакъина тIе. ХIара нускалан накъост хилла яханера. Ловзар дикка тоделча чоьхьавелира иза, салам а делла. Вуткъачу дегIахь, лекха, богуш Iаьржа ши бIаьрг а болуш. Цунна жима а, воккха а хьалагIаьттира. ХIара шена хаалушшехь кхуьнга бIаьрг таIийра цо, вела а къежна, кIайн цергаш гучу а йохуш.\nМоьттур дара, хIара цунна (Iаьзимна) шарахь евзаш ю.\nРезет цхьайтта вешин йиша яра. Цундела санна, кура а яра хIара. ЦIе йокх-йоккху кIентий оьхура Хилдехьа, кхуьнца ирахьIен. Уьш Дишмахкара а, Шуьйтара а, Варандара а, ТIерийчуьра а, ГIалгIайчуьра а бара.\nРезета хийла ладегIнера захалошка. Цхьаьнгга а маре яха сацам а ца бинера. Iаьзима шолгIачу дийнахь хитIа кхайкхира кхуьнга. Иза хийистехь, аьрру куьг хаьнтIе а хIоттийна, аьтту куьйга шед а ловзош лаьттара, детица кхелина шаьлтий-доьхкий а долуш гIодаюкъахь.\nКхуо шен де дика дича:\n– Дала сийдойла! Марша йогIийла, генара хьаша! – элира Iаьзима.\nIаьзим тем боцуш, алу санна стаг вара. Цуьнан догу бIаьргаш стелахаьштигах уьдура кхуьнан дегIа тIехула.\n– ХьошалгIа ях-яханчохь захалонаш дуьйцуьйтуш леллехь, сан ден цIе Хазин Хаси хир яцара хьуна, Iаьзим, – элира кхуо. – Ахь сайна тIеяийтинчу хьан юьртахочунна гергахь хьо юьхьIаьржа ца хIотто еънера со. Сан ден цIа Хилдехьахь ду хьуна, – аьлла.\nIаьзим вайн, халла хозуьйтуш велавелира:\n«АхI-ахI-ахI», – аьлла.\nТIаккха шен динан коьрта тIе куьг а тоьхна:\n– Вайшимма лехнарг карий-кх вайшинна, Iаьржа бIаьрг, – элира цо говре.\nГовро, гаьллаш а Iуьйшуш, аьтту коган берг сихха лаьттах етта йолийра, бай а бохош.\nШен юьртахь Iаьзима кхин хийисте ца кхайкхира кхуьнга.\nЮха, Хилдехьа дIа а кхаьчна, буса доккха ловзар хIоттийча, Iаьзим, хьалха санна, чоьхьавелира, салам а луш. Вуткъа-лекха, богуш Iаьржа ши бIаьрг а болуш.\nРезет хIетахь дуьххьара кхераелира боьршачу стагах.\nКхунна хиира, и ши бIаьрг шен даг чохь гуттар а богур буйла, сийна алу хилла…»\nЯздархочо кIеззигчу дешнашца дуккханнах а аьлла дела лиира вайна и кийсаг масална яло. Ша масех дашца аьллачух тоам а бина, Iаьзима а, Резета а вовшашца дечу къамелаца гайтина церан амал, гIиллакх, аматаш а. КIантана а, йоIана а юккъехь йолу оьзда юкъаметтигаш гайтина ца Iаш, цхьана аларца: «Кхунна хиира, и ши бIаьрг шен даг чохь гуттар богур буйла, сийна алу хилла», – гайтина Резетан даг чохь гуттаренна а биса кхоллабелла цIена безам. Къона-къанъяллалц яьхначу Резетана шен дегайовхо кхачаяла ца лаьа, беттасино цунна тоьшалла дахь а: «Юха кхунна стиглахь, кагъелла ангалин дакъа санна, керла схьакхетта беттаса гира. Дуткъа, цIена, шера, гуттаренна а генахь дисина, шийлачу буьйсанан генара беттаса, жерочун бIаьргийн нуьро къайладала ца дуьту, цкъа мацах кхуьнан ирсах цецдийлла, куьг кхоччехь кхаьзна, юха тIаьхь-тIаьхьа генадолуш, шеллуш, дIадайна хилла беттаса…»\nДегайовхонах буьзна сатийсамаш, дIасакъастар, догдилла дезар а ду вовшашца къийсалуш, дешархочун ойланашка сингаттам, гIайгIа а йоьхуш, оцу шиннах йолу цIена ойланаш г1айг1анечу мукъамехь яха а юьтуш.\nСтуденташа оцу цхьаьнакхетарехь дукха дийцира Iаьзима а, Резета а шайн кхоллаялийтинчу ойланех, шайна хетачух, Мусан йозанан хотIан башхаллах а, похIмах а хастаме дош а олуш. Хастаме дешнаш ала хьакъ а дара, хIунда аьлча дIадаханчу бIешеран 70-80-гIий шераш нохчоллин орам хадо гIерта мур бара нохчийн къоман дахарехь. Шен кадечу боларца йогIучу социализман реализмехь йолчу литературина тIе партис дохкурш даккхий декхарш дара: цхьана а къомах а боцуш, интернационалисташ кхиор, керлачу дахарна уьш кечбар. Хийистехь, синкъерамехь, ловзаргахь йоIана, кIантана вовшийн довзар «шира 1адат» лоруш, уьш емалдеш, цхьайолчу меттигашкахь «комсомольски ловзарш» вовшахдетта хан ю иза.\nЦхьа-ши чкъор шайн дайн гIиллакхашна, оьздангаллина мелла а херадаьккхина а, къоман ламасташ емалдо а зама ю Резет а, Iаьзим а Бексултанов Мусас вайн литературина юкъадалийна зама. Мусас аьлла дош шен хеннахь а, шен меттехь а аьлла а дара. Яздархочо шен исбаьхьаллин произведенехь дешархочун кхиэле бехкинера керла турпалхой.\nУьш дешархоша тIеэцар-цаэцар яздархочун пох1мах доьзна дара, дуьйцург оцу хенахь йолчу идеологица догIуш цахиларна. Хийистехь бовза-безар, ялор-йитар нохчийн г1иллакх-оьздангаллехь д1адерзор хьехочохь а дацара… Оцу шиннан хийистехь хилла къамел, Iаьзима Резет ядаяр, цаьрца доьзна мел яздинарг дIадаьккхича, нохчийн литература «Iаьржа бIаьрг» дийцар а доцуш, къен юьсур яра, оцу хенахь Мусас яздина кхин а дийцарш ца Нохчийн литературехь, дуьххьара ала мегар дара, къона чкъор кхечу мехаллийн ойла ян, кхечу турпалхойх (комсомольцаш, коммунисташ а боцчу) масал эца буьйлабелира. Буьйлабелира, лакхара охьа цхьаммо а дина омра а, тIедахкарш а доцуш. И ницкъ яздархочун кхаьчнера, шен бен доцчу исбаьхьаллин дашца.\nКъоман мел доцчо дахар-1ер бехдарна, хилла мел доцург масална дIаоьхьуш къам кхиорна, масех чкъор орамех дIахаьддера, дайн орам я иэс доцуш кхиънарш вуно херабевллера гIиллакхашна, ламасташна. Цуьнан произведенешкара дош селханенах делахь а, таханенна а, кханенна а аьлла ду, хенаш а, заманаш а, адамаш а вовшашца з1е йолуш хила дезий а хууш. Мусан цхьана а дийцарехь, повестехь хьехам я хьехар дац. Иза дац цуьнан башхачу йозанан хотIехь а. Цуьнан произведенешкахь болчу турпалхойн дахар, церан нахаца а, вовшашца а долу къамелаш, юкъаметтигаш дахаран къилба дина тIеэца а, хьехам, хьехар лара а мегар ду.\nАдам дуьненахь мел деха хила еза юкъаметтигаш, гIиллакхаш ду Мусан произведенешкахь («Наггахь, сайн сагатделча…», «ТоргIа», «Буо», и. дI. кх.) болчу нехан. Шайн синойн цIеналлийца, шаьш-шайца а, нахаца а лелочу гIиллакхашца цхьаболчу, доьналла долчу турпалхойн, дахаран йист, чаккхе гIайгIанах, сингаттамах юьзна хилахь а, дешархойн шовкъ-безам шайгахьа боккхуш бу уьш.\nДахарехь шайна хIумма а уьш лоьхуш цахилар гойту М. Бексултановс «Буо» дийцарехь волчу Овтархан Юсупах аьллачу хIокху дешнашца: «Дино сих-сиха ши лерг кхуссура хьалха, кхин чабол а ца лагIдеш. Бере меттах а ца хьовра. Бере Овтархан Юсуп вара, ша тIехь Iаш волу динний, кхелина дато шаьлтий, цIарах богу ши бIаьрг бен, кхин бахам а, хьал а, я доьзал а боцу къу. Иза нахе хаьттича дара».\nЯздархочо шен турпалхо цхьана гурашна чу ца вуллу, маьрша вуьту ша-шен маххадо, наха бохучул, хетачул а сов: «Ткъа цунна шена-м ша эла хетара цкъацкъа, цкъацкъа дуьненан да а, шаьлтанна тIе ка даххьал ницкъ мел бу дегIаца, даго цIий а мел хоьхку пхенашкахула дIа». Юха а боху авторо: «Иза кхунна хетара, ткъа нахана, нах…» Цкъа а, шозза а (тайп-тайпана) Овтархин Юсупан амалан башхалла йовзийтинчул тIаьхьа бен яздархочо дешархочун кхиэле ца буьллу цуьнан дахаран некъ, цуьнан синан лехамаш иза дуьненчу ваьллачу (валале) дийнахь дуьйна: «Каг-м дерриге деллера, дуьненчу а валале я эзар шо хьалха, кхуьнан орамийн зIе тудаеллачу юьххьехь. ХIаъ, хIетахь дуьйна я хIара ван цхьа де дисча, пIераскан дийнахь, тIехь корта боцу кхуьнан ден, Овтархин дакъа, йоккхачу Нохчийчуьра, говра тIе а диллина, ламанца ирах хьаладерзийча. Докъах бIаьрг кхетча йоьжна Овтархин зуда, хIара дуьненчу ваккха меттаеънера, шолгIачу Iуьйрана.\nБер доьлуш хааделлера, делхаран метта. «Ца виса ду, – дагатеснера массарна а, – я зуламе хир нахана а.\nИза а, важа а ца хилира, аьлча а…»\n«Аьлча а» бохучу хуттурго хаттар хIоттадо дешархочунна хьалха: «ТIаккха хIун хилира-те?» – олий, нагахь я иза а, я важа а ца хилча. Оцу хаттарца шеца цхьаьна дешархочуьнга жоп лахийтаран говзалла юьллу яздархочо дийцаран чулацаме. Мила ву Овтархан Юсуп? Лакхахь вайна девзира Овтархан Юсупах авторо аьлларг, нахана цунах хетарг, цунна ша-шех хетарг а. Ткъа дахарехь боккъал а ша муха ву иза? Иза дахарехь хIумма а дош хеташ вац: «Дош яц цхьа хIума а, цхьа хIума а дош», – элира цо шега, гуттар а ойланашка ваьлча, олуш ма-хиллара». Оцу зил тIе иза кхачийнарг цуьнан декъаза кхоллам, дахар ду.\n«Сан дехарна дош дала вуй-те кху дуьненчохь цхьа а стаг? – хаьттира кхуо хIетахь шега, ненан юьхь еш, ша дIахьажийначу стеган букъ геннахь къайлаболуш». Дуккха а халонаш, харцонаш, ямартлонаш, тешнабехкаш лан ша-шеца висначо хIоттийна хаттар ду иза. Ша-шеца цхьа висинчо хIоттийна, кхуьнан бехкенна а доцуш, дуьне девзинчу дийнахь дуьйна декъаза кхоллам хиллачун хаттар. Шех къахетаре кхойкху, къахоьтуьйту хаттар, кхоллам а. ХIара жима волуш ден, Овтархин, докъа тIера муьжгаша, хIума яккха, корта баьккхинера. «Кхуо дуьххьара, кхойтта шо кхочуш (ненавежарийн бераша бечу тIехбеттамех кхиа воьлча), шен ненадега хаьттинера, шен ден, Овтархин, корта мичахь бу, аьлла. Ненадас дIадийцинера. Юха ялхитта шо кхочуш, кхин цкъа а хаьттинера кхуо: «Наха санна, даьхни а делла, шен ден докъа тIера муьжгаша хIума яккха дIабаьккхина корта схьа хIунда ца ийцира аша, ша даьхни духа ца дерзорна кхоьрура шу… йишин воI вацара ша кху цIийнан? – аьлла»...\nОвтархан Юсупа: «Суна бIаьрсица еза лаьара хьо, Масар, ойланца хьеста а хьоьстуш… Суна хьох сайн ХIайкал хуьлийла лаьара, айса цIенна Iалаш а дина, Далла дуьхьал хьондолу», – бохуш, хьистинчу Масаран, Юсупан а дахар ду вайна довзуьйтург. ХIинццалц кхечу яздархоша ца довзийтинчу тайпана.\nШа мел яздинчунна резахила, я реза ма хила боху тIедахкарш дац (кIордавайтар, марздар) Мусан произведенешкахь. Бакъду, хазбан а ца гIерташ, хазбо Мусас дийцаршкара хилам, хасто гIертар гайта а ца гойтуш, хаста а во шен турпалхо. Дешнийн мукъамехь, соцунгIехь, гIийлачу озехь хаалой а, мелла а хаало авторан турпалхошка болу «озабезам», хьагI йоцу ц1ена безам. Турпалхошна орцане, къинхетаме кхойкху аз дека шайна чохь гIайгIа йолчу дешнашкахь. Мацах хьалха хиллачух яздеш а, дуьйцуш а, ойланаш еш яздархо Муса велахь а, цо мел яздинарг таханлерчу дийнаца доьзна хуьлу, тахана дехачу адамашка: «Шу мухха лелахь а, аша хIуъа леладахь а, хIара мехаллаш ца ларахь, селханенах д1ахеда шу, тахане я кхане а яц шун…» – бохуш санна.\nХIокху статьяхь ваьшна хьалха «Я хьан тухур буьйсанна хьан неI…» (Соьлжа-ГIала, 2004 шо) киншкина таллам бан, оцу юкъаяхана произведенеш (73 дийцарх лаьтташ ю) йийцареян а Iалашо ца хIоттийнера вай. Вайна лиънарг: нохчийн халкъан яздархочо Ахмадов Мусас аьлла дешнаш: «Мусан ницкъ кхаьчна нохчийн бакъйолу амалш, вайн къоман дахаран шатайпаналла шен произведенешкахь исбаьхьаллин гIирсашца говза гайта. И бахьанехь цуьнан дийцарш, повесташ вайн махкахошна мехала хилла ца Iаш, кхечу къаьмнийн дешархойн а тIехь тидам соцур болуш ду. Со теша, нохчийн литература дуьненна йовзар Бексултанов Мусан прозица а хирг хиларх…» – бакъ хилар тIечIагIдар, Мусас литературехь баьхначу кхиамех вай даккхийдеш хилар д1ахаийтар, иза г1еметтах1оттарца декъалван лаар а дара.\nСинан шовкъ г1ел а ца луш, г1айг1анечу, сингаттамечу ойланаша са а ца дууш, керла исбаьхьаллин произведенеш кхолла Дала х1окху дуьненахь яккха дуккха а хан лойла хьуна, Муса!


Стенна уьду нохчий шайн махкара Европе?\nАвстрига тховкIело йоьху мухIажирша\nМуьлххачу а доьзалехь кIант я йоI,шаьш я шайн берашций дахаран аьтто каро махках бовлар боккха хилам бу. ГIийла,миска боллучу доьзална,забарна а доцуш,вуно боккха кхаъ бу,некъахьовзам ца хуьлуш, тIех харж а ца еш я ницкъала халонаш а ца ловш, гергара адамаш Iалашо лаьцначу пачхьалкхе дIакховчар.\nНохчийчохь могIарера гIуллакх ду,буххера дуьйна Iар-дахар хийца тохабелларш новкъа бовлале,уьш Деле боьхуш, царна тIера сагIанаш дахар а,могуш-маьрша уьш дIакхевчча,дукха таьжгенаш ца лелош, царна тховкIело ялийтар доьхуш а юха а сагIина мерза даарш декъар. И дан кIадо ца йо мел гIийла бохкучара а.\nКхузахь тергаллучу хьолан,тIехула а дина, хьесап даро гойту, дукха болу нохчий,масала шеко а йоцуш,иттаннах бархI амал дацарна, сагIа деха ара ца бовла, шайн доьзал хене баккхархьама дIаоьхуш бу Европе.\n«Сан кIант а,нус а дехьадаьлла бутт кхочуш лаьтта,- воккхаверца дуьйцуш ву,ша хаал хилчахьана,мел хала а белхаш беш,кхузткъара ваьллехь а тахана а эксковатор олучу трактор тIехь волу Султанов Хьалим.\nСултанов: «Некъахь а, дозанехь а цхьа хьем ца хуьлуш кино чохь санна, дIакхевчи уьш Германе. ХIусам а елла шайна бах. Валлай,бохург боккха дуй бу-кх,нахера 300 эзар а даьккхина, дIахьовсийна ас уьш. ХIумма а дохко а ца ваьлла. КIез-кIезиг дIатокхур ду, жима а ког хIоьттича кIанта а доуьйтур ду. Уьш дIа ца бахийтанехь,нехан трактор тIехь напха даккха гIерташ воллучу сан царна дан хIума-м дацара».\nИ къамел дина Хьалим цхьа вац шеен хьажам-ойланца. И саннарш дукха бу.\nТIетаьIIина адам махках дийлар хьокъехь шен –шен хьажам бу хIораннан а. Цхьаболчарна Оьрсийчохь дIахьуш леррина политика ю аьлла хета меттигаш яссо, кхечара Даймахкана пебеттар ийман кIезиг хиларца дузу… дагардан воьлча бахархоша дало бахьанаш дукха ду. Шатайпа а ала тарлуш, хьажам болчех ву, мел хало Iовша езахь а, махках ца вала нигатдина Новр кIоштера вахархо Мухтар.\nМухтар: «Кху Оьрсийчохь хIоьттина хьал муха дуй,дуьйцуш цхьаъ ду ,лелош дерг кхин ду. Кхузара адам дIадоьду хIума ду-кх кхара лелориг,хIара меттигаш яссо Iалашо лаьцча санна. Доккха хIума буха а диллина лелий те аьлла а хетта суна.\nАдам дIадоьду агIо ю-кх коьртехь болчара лелориг. Европа боьху ю а боху цара, кхузахь дика а ду боху цара,амма гуш дерг кхин ду,адам лоллуш дуй-те моьтту суна-м. Ийман кIезиг хиларна дIаоьху аьлла хета суна нах цкъадолчунна…\nХалонаш ловш,къурд бина а Iаш ву-кх со масала. ТIедуха а,даа а доцчунна сатоха ма деза. Сайн махкара кхечарна луур а даьккхина дIаваха суна-м ца лаьа. Сайн ницкъ кхаьчча ас-м богIуьйтур бацара нохчий дIа. Дика нах дIа а бахна,вочу нахана йисча, кхин а бехлур яц хIара меттигаш?\nДIа а вахfна, башхачу меттехь ваха хиъна стаг юхавоьрзур ву аьлла ца хета суна. Уьш хиларо Iехор бу. Цигарчу дахарх бола а боьлла дIа совчур бу. Цунна масалш ма ду дукха,замано шен кIоргенехь хьулдина. Хонкар махкахь биснарш а ма бисина ишта…»\nКарарчу хенахь тергаллучу хьолаца цхьа бахьана дац цкъачунна, махках буьйлуш дIаоьхучу бахархойн а, я цига Европе кхача Iалашо а лаьцна, "ницкъаш гулбечеран " могIанаш кесталгIа лилха девр ду ала.


Шеларчу бохаман йилбазмохь\nНохчийчоь -- Полисхочун Яхаджиев ИсмаьIилан тезет, Сиржа-Эвла, Дечк. 30.2017\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана бинчу хаамца, Дечкен-беттан 29-чохь буьйсанна Шелахь хилларг иштта ду. Шелан юккъехь постехь лаьтташ болу полицин белхахой сацо гIоьртина хилла шайна тIебогIуш болу шеко йолу кегийрхой.\nШелахь хиллачун йилбазмохь\nКехаташ гайта аьлла, шайга дехар дича, цара герз а тоьхна а, граната а кхоьссина полисхой болчу агIор. И бахьана долуш, Кадыровс дийцарехь, вийна ши стаг.\nЦарах цхьаъ ву Шеларчу чоьхьарчу гIуллакхийн декъан белхахо Гермачигара вахархо полицин сержант Муслимханов Iела. Важа ву Соьлж-ГIаларчу ППС УМВД декъан белхахо полицин лакхара сержант Сиржа-Эвлара Яхаджиев ИсмаьIил.\nКадыровс бинчу хаамца, дукха хан ялале вийна полисхошна тIелатар дина кхо стаг.\nКхо стаг вийна полисхоша Шелахь.\nУьш бу 1998-чу шарахь вина Мукаев Юнус а, цуьнан хеннара Эмедиев Бешто а, ткъа иштта 1996-чу шарахь вина Даргаев Сиддикъ а. Уьш берш Шелара бахархой бу.\nРеспубликерчу хьоло баккъалла а синтем байина ду адам.\nКадыровс дийцарехь, царах шиъ зуламаш дина аьлла, федералан лехамашкахь хилла, кхоалгIа хилла меттигерчу полицино лоьхуш.\nШелахь герзаш тухуш вийначу Яхаджиев ИсмаьIилца кхиина ву ас къамел дина Зелимха цIе йолу жима стаг. Милцочуьнан болх безаш вара иза бохуш дуьйцу цо.\nЗелимха: "Кегий долуш дуьйна цхьаьна хьалакхиина дара тхо. Ледара накъост а вацара иза. Иза кхалхар новкъа хета суна. Шен дас бина хIара (милцочуьнан) болх. Ша санна чекхвалалур велахь шега а бан мегар ду аьлла шега шен дас бохуш вара иза. Шен болх дика болх бу, дика ду шен гIуллакхаш бохуш, иза хестош хуьлура иза. Iожалла маца карор ю цхьанне а хууш дац-кх".\nЦу буса Шелахь хилларг билггала хIун ду хууш дац. Цхьаболчу хаамашца, вийна бохуш вуьйцу кхо тIемало полисхошкара герз схьадаккха араваьлла хилла. Дийцарехь, Сиржа-Эвлара Яхаджиев ИсмаьIил ларамаза кхаьчна хилла Шела. Дуьйца цу эвларчу вахархочо Халида.\nХалид: "Иза балхара садоIуш цIахь хилла. Буьйсанна хан яьллачу хенахь (цхьа бахьана доцуш хIума ца хиларан бахьана ду-кх иза) кхалла хIума дагаеана араваьлла хилла иза. Эвларчу туьканашкахь иза кара а ца йина, Шела вахана хилла.\nЦигахь лаьтташ шена вевза накъост а гина, цунна тIевахана салам-маршалла хоттуш иза воллучу хенахь, вийначух тера ду-кх и шиъ. Бахьана хIоьттина-кх цунна".\nЯхаджиев ИсмаьIил полицин духар доьхна ца хиларна, иза а мостагIах тарвелла герз тоьхна хила мега бохург а ду хьехош меттигерчу бахархоша. Республикерчу хьоло баккъалла а синтем байина ду адам.\nШелахь хилларг тидаме а эцна, оперативан-талламан болх кхин а жигара баккахр тIедиллина Кадыровс ницкъаллин структурашна.\nКадыровс дийцарехь, Мукаевна а, Эмедиевна а, Даргаевна Шемара схьа куьйгалла деш хилла цIера Шелара волу «Исламан пачхьалкх» олучу экстремистийн тобанан декъашхо Рашидов Мохьмад.\nИнетренехула кегийрхой Шема кхойкхуш а, царна Iедалхой а, молланаш а, кхин болу диндай а байа бохуш омарш деш а ву и стаг бохуш, чIагIдо Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nЦу хеннахь, Шелахь Iедалша вовшахтоьхна гулам хиллачул тIаьхьа махкахбаьхна кхаа тIемалочун доьзалш, дIахедийна царна Iедало хьажош хилла социалан гIоленаш.\nШеларчу бахархойн гулам.\nШелахь хилларг тидаме а эцна, оперативан-талламан болх кхин а жигара баккхар тIедиллина Кадыровс ницкъаллин структурашна.


Хашогги верах вистхилла СаIуда Iаьрбийчоьнан эла\nЭла Мухьаммда бин Салман\nОппозицин журналист Хашогги Джамал верна шен агIончаш шеконашка эцначул тIаьхьа дуьххьара вистхилла СаIуда Iаьрбийчоьнан эла Мухьаммад бин Салман, яздо CNN телеканало. Эль-Риядехь йоьдучу инвесторийн конференцехь "вон зулам" ду динарг аьлла бин Салмана.\n"Массо а саIудхошна а, доллу дуьненна а лазаме инцидент ю иза. Оьшуш дацара и", - аьлла, дIакхайкхийна элас. Цо чIагIо йина, Хашогги вийначарна Iедална хьалха жоп лур ду аьлла.\nДахначу кIиранах СаIуда Iаьрбийчоьнан Iедалша дIахьедира, Истанбулехь консулаллехь хиллачу латаршкахь вийна Хашогги аьлла. 18 пачхьалкхаллин стаг ву оцу зуламна бехке хеташ лаьцна. Лаккхарчу даржашкара вохийна пхи хьаькам.\nСаIуда Iаьрбийчоьно ларамза вер нисделла аьлла, яржийна версица реза бац дуккхаъберш. Туркойчоьнан президенто шинаридийнахь журналисташца хиллачу къамелехь дIахьедира, оппозицин журналист Хашогги вен план тоххар дуьйнна яьккхина хилла аьлла.\nХашогги Джамал, Iарбойн, Малхбузен хаамийн гIирсашца цхьана болх бечу Al Arab News каналан директор вара. Карарчу заманчохь ЭР-Риядо лелочу политикана дуьхьал артиклаш зорбане йохура цо.\nХашогги вайнера карарчу беттан 2-чу дийнахь, Истанбулерчу саIудахойн векалалле чувахначул тIаьхьа.


Арсанов Дени-Шайх вина эзар барх1 б1е шовзткъе хьалхарчу шарахь. Кхузткъе ворх1 шо хан бен ца йоккху цо дуьненахь. Эзар исс б1е берх1итталг1ачу шарахь Соьлжа-Г1алахь г1аьттинчу цхьана г1аттаме нийсо лохуш,\nбарт бан вахханчохь воь и. И ду ткъе ворх1алг1ачу декабрехь. Х1етахь дуьйна цунах дисина керт-ков ду наха д1а ца тосуш леладеш. Тахана кху кертахь Жайраханов Ахьмадан доьзал бу 1аш, ян еза терго а еш, 1уналла а деш вуно ц1ена латтош ю цара и ваьхна керт. Цига зерате дукха нах бог1у. Къаьсттина дукхахьолахь г1алг1ай бог1у цига. Зерате мел веанчунна охьабиллина кхача бу. Юучух кхетта бен д1авохуьйтуш вац цхьа а.\nШи эзар ворх1алг1ачу шарахь Кадыров Рамзанан омрица тойина ю и керт. Иштта биллина цунна т1ебоьду некъ а. И схьадоьллучохь Деда-Хьаьжин дукха муьридаш баьхкина, иштта НР-н Куьйгалхо Кадыров Рамзан а веана доккха дезде х1оттийра цигахь. Таханлерчу дийнахь зератана цига ваханчунна бина берриг а аьттонаш бу. Хаддаза адам лаьтташ ков-керт ду и.


Къаман проектех йола Россе хьалхара мехка форум дIайихьар ГIалгIай Республике — Сердало\nМагасе «Артис Плаза» яхача хьаьший тIаийбеча цIагIа къаман проектех йола Россе хьалхара форум дIайихьар «Национальные проекты – вектор социально-экономического развития Республики Ингушетия», аьнна цIи а йолаш. ВIашагIкхетаре дакъалоацаш бар: еррига министерстваш, ГIалгIайчен юртий, шахьарий дай, политически партей доакъашхой, зIамигача а йоккхача а бизнеса викалаш, кагирхой.\nГIалгIайчен хьал тоадарах йолча цу форуме вена дакъа лоацаш ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бек а хилар. Цига цо белгадир мехка Iаьдала хьалхашка латташ дола керттера декхараш малагIаш да.\n«Форум дIаяхьарах йола уйла дагаенаяр Казане дIайихьача Госсовета кхетаче. Со кхийттав мел пайда болаш я из. Къаман проекташ – дукхача шерашка хьалха хила аьттув луш дола хIама да, къаьстта вайбар санна болча мехка. Вайна хов кхыча мехкашта хьалхашка мел тIехьадисадар вай 26 шу хьалха. Цу юкъа хьадаьраш дукха да, хIаьта лерттIа къаман проекташ кхоачашйирца, кхы а доккхагIа толаш даха аьттув ба вай кхыча мехкай юкъерча хьалаца дIанийслургдолаш», — аьнна дийцар Мехкдас Баматгире Юнус-Бека.\nЕвкурнаькъан Юнус-Бека белгалдаьчох, укх тайпарча форумаша, къаман проекташ кхоачашъяргахьа дакъа лацийта аьттув лургба массаболча мехка бахархошта.\n«Массайола юкъара гIишлош хьалйоттаргахьа дола гIулакх кхоачашде деза нахаца бувзам лелабирца. Цу гIулакха юкъара ладувгIара вIашагIкхетараш дIакхахьа деза, 5-6 саг гулваь а доацаш моллагIйолча юртарча массаболча нахаца. Наха дакъа лаца деза массанахьа а – малагIа гIишло мичахьа хьалъе езаш я, е малагIча тайпара босс болаш хила езаш я школан фасад. Керттера дар да, лерхIаме проекташ кхоачашъеча бахархоша дакъа лацар кхетадеш нах хилар», — аьлар Мехкдас.\nУж проекташ кхоачашъяргахьа хьалхалаттачарга дехар дир ГIалгIайчен кулгалхочо моллагIа проект чакхйоаккхаш, мехка Iаьдала хьалхашка кхоачашярал совгIа, мехка бахархошта товча тайпара кхоачашъе еза уж аьнна, хIана аьлча нах ба царна юххера а кхоачашъяь чакхъяьлча мах бала безараш.\nИштта Евкурнаькъан Юнус-Бека белгалдир юртий, шахьарий дай шоай доазон тIа хьалъеш йола гIишло малагIа я, мичахьа еш я, малагIча хана чакхъяьккха яла езаш я ховш хила беза, аьнна.\nКъаьстта Мехкдас терко йир, тайп-тайпарча моттигашка балха моттигаш Iалашъйирах долча гIулакха. ДукхагIа из доагIаш дар, унахцIенон, дешара, промышленни хьалаца дувзаденна.\n«Хьалха ФЦП кхоачашъяргахьа, х1аьта хIанз къаман проекташ чакхъяхаргахьа, массабараш хьежаш ба керда гIишлош хьалъяргахьа. Уж объекташ болх бе йолаялале вIаштIехьа баха беза говзанчаш. Тахан из керттера хаттар да, из дашхаргахьа болх беш лаьрххIа комисси хила езаш – депутатскии, юкъараи. Вай вузашка а, юкъера дешар Iалашдеча дешара учрежденешка а паччахьалкхен заказаш хила деза, эша говзанчаш цар кийчбергболаш. Мехкарча дешараи, Iилмани министерствоца баь барт хила беза, хIаьта кадраш вIаштIехьа дахаргахьа хьалхара хила безараш муниципалитеташ я», — аьнна белгалдир Баматгире Юнус-Бека.\nЦул тIехьагIа Мехкдас хоам бир, мехка гIолла йолчун тIехьа хургйолча муниципальни форумех. Ер мехка лоархIам бола форум кийчъяьй, Москве Сбербанка Университете дIайихьача федеральни форумага хьежжа, мехка проектни офисо. Цунга дакъа лоацаш бар цу гIулакхах кхеташ цунца хоттаенна министерстваши, ведомстваши, муниципалитеташи.\nВIашагIкхетаре белгалъяьха тоабаш яр мехка кхоачашъяргйолча тайп-тайпарча къаман проектех дола хаттараш дашхаргахьа вIашагIъехка. Цига проекташка белгалдаьха хаттараш дикагIдараш, эсалагIдараш малагIаш да хьожаш кхаж тассарца хоржамаш дир наха, хIара проекташ тохкаш, цар кхоачашде лерхIар фуд теркал а деш.\nХIанзле чIоагIдаь дола къаман проектай мехка паспорташ хьадийшар форуме гулбенначарна хьалхашка. ХIанзле чIоагIдаь цунгахьа эшаш дола 47 мехка паспорташ кийча да, хьаяь боарама база я, хьаяь болх беш проектни офис я, хIара къаман проекташ кхоачашъяргахьа эшашбола кулгалхой, уж кхоачашъяраш ба хержа белгалбаь.\nФоруме дакъа лоацаш хинначар дика кхетаду, моллагIа тасса хIама мо а доацаш, дIахо йодача хана бахархой хьал ма хетта тоадаргахьа йола паччахьалкхен йоккха проекташ уж хилар. Цудухьа теша догдоагIа, даьд алийта а доацаш из деррига лакхача боараме цига Iунал деш болчар кхоачашдар.\n← Халкъашта юкъе барт бар\nДемонтаж старых гаражей →


Охан-бутт 28, 2017\nФранцерчу цхьана тергамчаc оьрсийн „Правда.ру“ цIе йолчу сайтна интервьюхь нохчийн къомах кегирхой меттигерчу Iедало албанхойн мафин талорша совцон дуьхьалбохуш бу аларо, йоккха IалагIож эккхийтина Европерчу нохчашлахь.\nЦхьаболчара, дозалла а деш, дийцаре до, нохчийн иштта майра а, ницкъ болуш а лерина бохург, ткъа вукхарна и хIума оьрсийн сайто лерина питана даржорхьама юккъедаьккхина аьлла хета.\nИ бахьана долуш, интернетан нохчийн сегментехь баккхий къийсамаш бу дIабоьлхуш, кегирхошлахь хилла ца Iаш, ур-атталла гIеметта хIиттинарш а шайна юккъеозабелла.\nЦкъа хьалха хилларг. Еаридийнахь оьрсийн Iедална муьтIахь йолчу „Правда.ру“ сайто, шен цхьа видеоматериал араяьккхина, цхьана Францера профессор санна вовзийтина волчу стагца интервью гойтуш йолу.\nЦу тIехь цу Рауфер Ксавье цIе йолчу стага дуьйцу, Францехь уггаре а къиза а, маьттаза а хIумнаш лелориг албанхойн мафи ю, царна дуьхьал баккха цхьа а ницкъ бац, Францера нохчий боцург, цундела Францерчу Iедало нохчий цхьацца меттигашкахь хадаран белхашка дIаоьцу, хIунда аьлча, нохчех албанхой кхоьру дела, бохуш.\nДехха дуьйцу оьрсийн пропагандин сайто, профессор санна вовзийтинчу стаго нохчийн майраллех а, албанхойн маьттазаллех а, и ши къам вовшашна дуьхьал доккхучу хьесапехь, нохчий хеста а беш, албанхой сийсаз а бохуш.\nЖимма интернет машанахь таллам бича гучудолу, и стаг бакъдолчехь аьтто-радикале хьежамаш болуш хилар а, националистийн партин коьртехь президент хила гIертачу Ле Пен Маринан агIонча а, хьехамча а хилар а.\nФранцин полици цхьанна а хIуманна гуьнахь яц бохуш, цо чIагIдар а тIаккха кхеташ хуьлу, хIунда аьлча Ле Пенан а, цуьнан агIончийн а программа цу тIехь лаьтташ ю – бусалба мигранташ чу буьтуш долу меттигера Iедал а, цуьнан институцеш а емал дарна тIехь.\nАмма тамашийн хетарг иза дац. Тамашийна кхин ду – и видео зорбане яьлча дуьйна схьа социалан машанашкахь баккхийберца бIеннаша нохчаша иза вовшашлахь яржор а, цу чохь дуьйцург шайна сийдолуш а, юхькIам болуш, шайна диканна аьлла хиларх, теша а тешаш.\nФейсбукехь, ур-атталла, нохчийн историн Iилманчаш ларалуш болчу наха а вуно агрессиве цу стаго дуьйцург къобал а деш, иза иштта дуй-те, албанхойх нохчашна мостагIий бан лууш даржийна питана-м дац-те иза аьлла, шеконаш хьахийнарш чеха а беш.\nМуха нисло-те, вайнаха шайн майралла хастор сел хазахетарца а, тешарца а тIеэцар, цу хасторна тIехьа лаьттарг милла велахь я хIуъу делахь а?\nТешийла дуйла, цIеххьана нохчийн майралла хестон йолаеллачу Кремлан пропагандин тоьллачех сайтан информацих?\nЦхьа могIа Европехь бехачу нохчийн интеллектуалашка а, юкъараллин жигархошка а делира Маршо Радионо Правда.ру сайто яржийначу видеон чулацамах хаттар.\nЯздархочо Эльдиев Микаила шена хетарехь, масех питане Iалашо шеца йолуш чукхоьссина пропагандин акт ю элира и видео.\nЭлдиев: „Правда.ру сайто а, Францера националисташа а нохчийн цIе яккхар, суна иза вайна тIе пIелг хьажор санна хIума хета, царех теша-м муххале а муха тешар ву. Цара нохчий майра бу аьлча, дозалла хеттал гIад дайна нохчийн.\nКху Европехь Iаш болу нохчий Кремлана даима а легашка хIоьттина даьIахк санна бу, царна дан хIуммаъ доцуш. Ткъа тахана вайн албанхошний, Iарбошний, берберашний дуьхьал а бохуш, цаьрца вайга девнаш а дохуьйтуш, питана дан гIерта уьш. Цунах ца кхеташ берш суна цу хIуман ойла ян мало еш нах хета.\nФранцерчу Iедало нохчий хаза кхин болу нах санна полице балха дIаэцна, ларйайта еза цаьрга къепе, шайна цаьрга мафина дуьхьало яйта лаахь“.\nПитане лору Правда.ру портало яржийна видео адамийн бакъонашларйархочо Гисаев Ахьмада а. Цунна хетарехь, цу стаго а, цунна дош деллачу Кремлан пропагандин сайто а дуьйцург боккъал а бакъ хеташ нохчаша тIеэцар, беламе хир дара, иза сел гIайгIане дацахь.\nГисаев: „И информаци схьаяьлла меттиг – оьрсийн хаамийн гIирсаш бу, цуьнга хьаьжжина питана хета-кх суна и хIума. Мацах Косовохь тIом баьлча дуьйна схьа оьрсийн Iедало цигахь Малхбузено а, Туркойчоьно а албанхошца гIодаьккхина бохуш, шайн а тIаккха бакъо ю Нохчийчохь шайна луург лелон бохуш, бакъдеш яра шайн нохчашца йолу харцонаш.\nЦигара дуьйна схьадогIуш хIума хета суна иза. Цара дуьйцучух вайн къам хIинца а тешар, суна вайна юккъехь даьржина цхьа цамгар санна хIума хета.\nДехар ду-кх сан, кху Европехь бехачу вайн къомахчу нахе, цу оьрсийн хаамийн гIирсаша вайх лаьцна даржош долчу дикачух а, вочунах а ца тешар“.


Германи -- ТIаьрсигах исбаьхьа сурташ, хIуманаш кхуллу говзанча Мадалов Зараъ\nГерманехь ехачу нохчийн исбаьхьалхочун Мадалова Зараъин тIаьрсигах динчу сартийн гайтам дIабаьхьна кху деношкахь меттигерчу исбаьхьаллин кхерчахь.\n"Исбаьхьалло гIо до ца дуьйцуш Iа Iелуш дерг, амма ала а, дийца йиш йоцуш ду аьлла хеташ дерг дийца" - иштта аьлла дуккхаъ шераш хьалха вевзаш волчу францхойн яздархочуо Гюго Викторс.\nИ дешнаш Германехь ехачу вайн махкахочун Мадалова Зараъин исбаьхьаллех лаьцна ала мегар дара. Цкъа а исбаьхьалхо санна ша гина йоцучу, я шегахь цу хIуманна похIма хила там бара аьлла дагахь а ца хиллачу цуо, ца яьлла ДегIастанах а къаьстина, хийраллехь ша йоккхучу хенахь шен йинчу махкана сагатдалар а, ДегIастанца йоьзна гIайгIанаш а, бевза-безачаьрца бисина дагахьбаламаш а – дерриге а, шен сих луьттуш, шерашкахь чекхйаьккхина йолу и шен гIайгIа дагахь а доцуш гучуяьллачу шен корматаллехь юьйцу. ТIаьрсигца болх беш ю иза.\nМадалова Зараъ: „Ас дуьххьарлера цхьа зезаг дина диъ шо герга хан ю. Цуьнца догIуш дуккха а кегийра хIумнаш ма хуьлий. Кило нисдала деза, тукар хила деза хьан карахь вуно аьхна Iаш, хьуна луург цу тIаьрсиг тIехь дан а деш. И ас тIаьрсигца беш болу болх муьл-муьлхачу а кхечу материалаца балуш бац. КIадешца, масала. Шен цхьа башхаллаш ю цуьнан.“\nШа цкъа а исбаьхьаллехь болх беш ца хиллехь а, амма ша цу некъа ялар - иза шен дахарехь хиллачу лехамийн, ойланийн жамIа хета шен бохуш дуьйцу Зараъс.\nМадалова Зараъ: „Суна-м ца хаа...Цхьа мелла а ойла а, куьйгаца къахеьгар а алсамох тIедаха дезаш долу хIума суна даима а дукхох дезна, атта далучул а. Иза хIун ду ца хаа суна. Я къийсам бу иза, сан сайца болу, даима а тола гIертар суо сайх. Цхьа лехам бу аьлла хета-кх суна иза“.\nТам бара, ша Нохчийчоьнах къаьстина ца хиллехь, ша кху пана-хийрачу махкахь ца нисъеллехь, шена цкъа а и тайпанчу материалаца болх бан дага а ца дан, бохуш дуьйцу Зараъс. Амма нагахь санна шен махкахь шена дела денна гуш а, ша марзо оьцуш а дерг дукхахьолахь башха сих а ца хьакхулш дисахь, хийраллехь дерриге а кхечу агIор тIеоьцу, хIора а дагалецамо син пиллигаш хьедеш. Иштта ду Мадалова Зараъах исбаьхьалхо хилар а.\nМадалова Зараъ: „Ша шеца адам дукха ойланаш ма йо. Ткъа цу ойланийн реманаш дIаоьхуш, оьхуш, цхьана йисте кхача ма езий церан. Цара чакхенехь цхьа синхьаам луш хIума хила ма дезий царах. Со суо кхузахь а хилча, Даймахках къаьстина а хилча, ца тоур-кх суна еккъа и цхьа ойланаш. ТIаккха йолаелира со и болх бан.\nТхан нус ю Нохчийчохь ехаш. Суна суо кху некъа тIе ялар оцу сайн несах даьлла беркат хета. Цуо Нохчийчохь берашна хьеха а хьоьхуш, цхьацца Iаламерчу материалех, патарш хуьлда уьш, генаш хуьлда уьш я хIу, царех хIумалгаш ян Iамадо царна. И говзалла ю цуьнгахь. Цунах даьлла беркат хета суна сайна хIара хIума марздалар. Ткъа сайн цу ойланашкахь мел дерг, - сингаттам белахь а, лазам белахь а, марзо елахь а, - куьйге долуш кхолладелла ду-кх и сарташ“.\nГермани -- Мадаева Зураан суртийн, вастийн гайтамехь\nШа дуьххьарлера бокказах цхьа зезаг дича, цу хьаштана шен тиша тIоьрмиг а цестина, шена тIаьрсигах исбаьхьа хIумалгаш муха йо бохург данне а хууш дацара боху Зараъс. Амма хьан сина цхьа хIума гергар делахь, цуо хьо шена тIеийзош велахь, тIаккха Iема-аш Iемаш хиллера корматаллийна тIе ца оьшург. Цунах хенаца кхетта Зараъ.\nМадалова Зараъин ша-башха корматалла нохчашлахь хьовха, Европерчу исбаьхьалхошна юккъехь а наг-наггахь бен нислуш йоцуш, шен башхаллаш а, шен похIма а оьшуш хIума ду. ХIунда аьлча, цIеяхначу исбаьхьалхоша а мукIарло дарца, вуно экама а, лело хала а материал ларалуш ю тIаьрсиг. Амма вайн махкахочунна Зараъна и болх хIинцале а дика карабирзина хиларна тоьшалла ду, цуьнан хьастагIа ша ехачу гIалахь дуьххьарлера гайтам дIабаьхьна хиларо а, иза цигахь нисбеллачу исбаьхьалла йовзархоша кхечу немцойн гIаланашка керлачу гайтамашка кхайкхина хиларо а.\nГерманерчу нохчочун корматалла