Мотт бетташ болу нах маьрша бу Нохчийчохь\nТовбеца-бутт 09, 2012\nЧувоьлличхьана дуьйна тIехь къизаллаш латтийна волу Зубайраев Зубайр (Сурт - адвокат Хадисов Муса)\nНохчийчохь жигара тIемаш боьлхуш, хеццна чубоьхкина хилла нохчийн кегий нах жим-жима цIаэха буьйлабелла оьрсийн набахтешкара. Эвланашна го а беш, оьрсийн эскархоша шайн цIера дIабигинчул тIаьхьа чубоьхкинарш бу цхьаберш. Вуьйш, ницкъаллийн структураша терахьана лецна а, кхелашкахь церан бехк хиларан тIечIагIдан цхьана кепара бахьана ца хиларна, еха хенаш тоха аьтто ца баьлларш бу. Церан кхин цхьа дакъа а, ницкъаллийн структурийн белхахоша мотт бина чубохкийтинчех а бу. Республике цIабоьрзучарна а, арабовла герга болчарна а кхераме хьал хIоьттина Нохчийчохь.\nЦхьаннена къайле йоцуш, тIемаш боьлхучу юкъанна Нохчийчохь чIогIа баьржинера ахчанах бохкабелла я кхин Iалашонца мотт бетташ болу нах. ХIинца уьш нохчийн юкъараллехь кIезиг бу бохург дац иза. Бекх буй-баций ца къестош, хIетахь мел лаххара а пхи шо тохара цкъа Iедалийн караваханчу стагана. Цхьа жима бахьана карийча-м, I5 шо тухий, Нохчийчоьнна уггар генарчу оьрсийн набахте хьажавора.\nХьалхарчу могIарерниш хIинца цIаберза буьйлабелла республике. Селхана тутмакхаш хилла нах хаза нехан санна могашалла телхина, набахтешкахь ма-хуьллу тIехь ницкъ бина кегий нах бу. Аьлча а, церан IиндагIаш. Баханчу Мангал-беттан юьххьехь набахетар аравалийтина Нохчийчура Дойкур-эвлара Зубайраев Зубайр. Цуьнан йиша Малика ю иза чувоьлличхьана дуьйна, иза ваьккх-ваьккхинчу набахтешкахула цунна тIаьхьа оьхуш лелла. Цо дийцарехь, тIаьхьавала стаг воцчу оьрсийн набахтешкара вайнехан тутмакхийн гIуллакхаш чIогIа ледара ду.\nМалика: ГIалгIай бу, нохчий бу, Дагестанера бераш ду, дукха бу... ЧIогIа хьийзош бу уьш. Хьийза-м шайниш бо хир бу цара, амма вайниш къаьсттина хьийзабо ламаз дарна а, къомах кавказхой хиларна а. Кхин цхьа а бахьана дац.\nСан вешица цхьанакхетар къиза нисдора. девнаца лора, тхоьга набахтин йистехь кIира, ши кIира доккхуьйтуш. Низамехь тхан бакъо йоллушехь, ца лору. Шаьш хIокхунна йиттина хилар гайта ца лууш гуттар а бара уьш. (Зубайрина) оха дохуьйтучу ахчанах цуьнга яахIума ца эцийтара. Цуьнца чохь болчу кхечу нехан цIарна тIе а доккхий и ахча, цаьрга Зубайре дIадалийта хIума леладора оха. Ур-атталла, шаьш гIазакхаша а гIо деш, молханаш чуделла оха.\nЦигарчу адвокаташка чудалийтара оха молханаш. Оха (гергарчара) делларш ца хIокхунна дIа ца лора. Вовше накъосталла деш, хаза нехан санна доьналла а долуш, (набахтешкахь дика кIентий бу вайн. Уьш байа а бойуш, цIеранаш тIаьхьа баха йиш-таро а йоцуш, цIа бахча и дийца ца баьхьаш, оцу набахтешкахь и хьал долуш ду. Сайн вешина аса айина хIара (гIуллакх) дуьне мел ду, дийна тхайна схьавалийта... (йоьлхуш ю)\nМаршо радио: Набахтера араваьлла стаг маьршонечу дахаре юхавоьрзуш ву бохург аьттехьа а бакъ дац. Араволуьйтучу минотехь а кхерам тIебазло – кисана наркотик я патарма а кхуссий, кхин а масех шарна юха а чувуллу. Оьрсийн пенитенциаран ямарт система дика евзачу нохчаша адвокат вуьгу хIинца. Делахь, пенитенциаран система а яц къаръяла дагахь. Стаг араволу хан хуьйцу, уллехь гергарнаш а, царгара гIо а ца хилийта.\nРогIера кхерам цIахь бу. Оцу кегий берашна мотт бинарш хIинца юха а меттах бевлла. Цкъа делахь, уьш шайна бекхам барна кхоьру. Иштта, Зубайрин гIуллакхехь а ву цу кепара цхьа декъашхо Хамбулатов Аслан. Иза ша ницкъаллийн структурийн векал ву. Ерриг Дойкур эвлана вовза а вевзаш. Зубайраев воцург, кхин нах чубухкуш а дакъа лаьцна цо. Зубайраева Маликас дуьйцу:\nМалика: ХIинца иза кхайкха а хIунда дина бохуш хьийзош ду тхо. Иза дийна ара ца валийта хьийзина уьш. Адвокаташ лаьцнера оха. ЦIера нана а кхерайо цара тхан. Шен карьера ярхьамма динера цо иза (Хамбулатов Аслана).\nСан нанас аьллера цуьнга: "Аса кхаба ма кхаьббера хьо, урамехь цхьаммо чу а ца буьтуш, церан доьзал лелачу хенахь". Маситта шарахь ваьлла лелла иза, юьрто чу а ца вуьтуш. "Хьан нана а, доьзал а лела ма бинера аса, хIунда динера ахьа иза?" аьлла шена хаьттича, "со цу юкъа вахана ваьллера, сан дан хIума дацара. Со хIинца доьзал ца кхаьбча ца волу со. Сан бепиг ду иза", бахара цо. Со уллехь а йолуш, сан ненега иштта (дешнаш) аьлла ву-кх иза.\nСоьга а бохура цо, "шуна иза хIете-вете а дийна цIавогIур волуш вац. Тийна-таьIIина чохь Iие" бохура. Шайн-шайна цо цхьа бохам барна кхобруш, оцу эвлара цхьа стаг вац цуьнга хIумма а ала ваьхьаш. Иза Iедалан стаг ву, цо милла а вухкур ву, бохуш.\nМаршо радио: Набахтера ара валийтар а ша-тайпана дара Зубайрин. Маршо радионо дийцира цунах лаьцна. Пхеа шарахь тIехь латтийначу къизачу гIелоно могашалла дIаяьккхина Зубайрин. Дийна иза Нохчийчу дIакхачалур вац аьлла, дарба леладайта, дарбан цIийне виллина иза цуьнан гергарчара. Кхеташ ма-хиллара, шайн чотах лоьрашка дарба леладойтуш ду цара. И хьал хуъушехь, Церан керта хIуьттуш ду Iедал. Уггар хьалха уьйтIа баьхкина, тамашийна делахь а, иза лоцуш хилларш а, иза лацийтинарг а.\nМалика: Ша дерриг и айина лелаш верг и ву иза (Хамбулатов Аслан). ХIара цIа хIунда ца веана, боху цара. ЦIавеанчул тIаьхьа (Зубайрин) цхьанхьа ваха йиш яц, шен карахь ву хIара, бохург ду иза цуьнан. И аьлла цара тхан нене.\nМаршо радио: ЗубайраевгIеран адвокато Хадисов Мусас бахарехь, Зубайраевн хIуьттаренна кхаа шарана тIехьожу хан ю хIоттийна. Оцу юкъанна баттахь шозза Iедалшна тIе а воьдуш, куьг таIон дезаш ву иза. Цхьанххьа дIасавала бакъо ца ло цунна.\nИ хьал ахьа муха туьду ахьа аьлла шега деллачу хаттарна жоп луш адвокато элира.\nМоскохара адвокат, Хадисов Муса, 2012 шо\nХадисов Муса: Цхьа а бахьана уьш (ницкъаллийн структурера) бахка. Нагахь санна (уьш) баьхкина хиллехь, Зубайрина кхерам бу. ЦIа ца вахаран (бахьанина) кехаташ долуш ду кхузахь. Иза вахалур ма вац Iедална тIе. Дарбан хIусамехь ву иза. ЦIакхочий а ца хаара иза (Зубайра), оццул вуо хьал долуш вара иза набахте араваьлча. Иза лечкъош лелаш цхьа а вац. (Дарба а дина) цIакхаьччхьана, шайн куьйгаш теIош Iийр бу-кх уьш\nМаршо радио: Зубайраев вехачу урамах жоп луш волу полицин векал вахарх кхеташ ду. Стаг набахтера араволуьйтучу хенахь, иза вехачу меттигерчу Iедалан векалшка хаам бо.\nОцу хьоле хьаьжжина хIинца кехаташ кечдан деза бохуш дийцира Зубайраев Зубайрин хьокъехь Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь «Гражданское содействие» организацин векало Ганнушкина Светланас.\nГаннушкина: Кхин хаттар ду, бехк кхин цкъа а тIехьарчо тарлуш хиларца доьзна. Зубайра дакъазаваьккхина а, заьIап висна а, цуьнгара цхьа а кхерам бацахь а – иза хIокхул хьалха цкъа хиллехь а - иза хила тарлуш хIума ду. Амма, халахеташ делахь а, иза тидаме а эцна совцур бац цунна тIаьхьабевлларш. ЧIогIа чолхечу хьолехь ду тхо. Зубайраевга хIун ала деза ца хууш дисна тхо.\n«ЦIа а гIой, Iедалшка иза хьесапе эцийта» аьлла оха хьехар дича, юха а иза набахте хьажор вац ала дац. Ишттаниг хилла меттигаш дукха евза тхуна. Набахтера цIабохкуьйтучу нахана тIехь алссам тидам хуьлу, царна тIе бехк билла атта ду, уьш экаме бу.\nIедална хьалха шаьш бинчу балхах декъешца рапорт ечу полицегахьа ду иза. Уьш декъий дацахь, "низамехь йоцчу тIеман тобанашна" гIортор ярна бехке ийзочу нахана тIехьарчош ду зуламаш. Оцу кепара, набахтера цIабаьхкина нах ша-тайпана кхерамечу тобанна юкъа нисло.\nМаршо радио: Зубайрина мотт бинчу цуьнан луларчу стагана чIогIа ца лаара иза дийна цIавогIийла. Иза мел заьIап велахь а, де доцуш кIел виснехь а, ша йинчу харцонан теш велла хуьлуьйтур вара цо. Цул сов, иза тешна волчух тера ду, шена цкъа а таIзар хир дац бохучух а, оцу кепара даьккхина «бепиг» шена хьарам дац бохучух а. Ганнушкинас дуьйцу.\nГаннушкина: "Цуьнан бепиг" хIун ю? Цуьнан бепиг - низамехь йоцчу герз карахь долчу тобанашца къийсар ду. Цхьаммо а цуьнга хIумма а бохур дацара, цо шен бепиг хьанала даккхахьара. Цара и къийсам боккъалла а беш белхьара, нах бойучарна, терроран акташ ечарна духьало яхьара, талламан болх бахьара, царга хьан хIун эр дара? Амма цара ишта болх ца бо. Шайна атта волу цхьа пекъар лохий, шаьш болх бен сурт хIоттадо.\nОьрсийчура кхелан система йохарца доьзна ду иза. Вайн йозуш йоцу кхел елхьара, нагахь санна, оцу мотт беттачу нахана шайн гIуллакх кхеле а даьккхина, цу кхело нийсонца сацам бийр буй, харцо лелорна жоьпе озор дерш шаьш хир дуй хаахьара, цара иза дийр дацара. Гуттар санна, лортIехь болх беш йоцчу кхелан системех гIоьртина ду иза. Йозуш йоцу кхелан система ца хиларал совнаха, хIаллакьхилла ю иза.\nЦундела, цхьа стаг схьа а лоций, цунна тIе бехк хьарчабой, болх бинарш хуьлу Iедалан ницкъашкахь болх беш берш. Изза ду Москох а. Нохчийчохь хилла ца Iа иза.\nЦхьа зулам до цхьаммо. Боккъалла а иза талларна метта, бехк кховдон атта волу цхьа миска стаг лоцу. Уьш нохчий а хуьлу, царна коча баха атта ду. Белхалой-мигранташ а бу. Бехк-гуьнахь доцу стаг ша ца динчу зуламах жоп дала дезачу хьоле хIоттаво. Талламан болх чекхбаьлла сурт хIоттадой, талламхочо и гIуллакх кхеле дIало. Прокуратуро, ше нагIра, и бехк тIечIагIбо. Харцонна дуьхьало ца йо цо. Кхин дIа кхел хуьлу. ТIаккха цигахь, мелла а говзалла лакхара йолчу юристо и гIуллакх оьшучу кепе даладо, кхачамбацарш дIа а дохий. Бехк баран документан тIехь еккъа цхьа цIе бен ца хуьйцу. Системано ишта болх беш хилча, аса юьйцучу экамечу тобанехь нисло хенаш а яьхна, цIабоьрзуш болу нах.\nАдамийн бакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана, 06ГIа2011\nМаршо радио: Цуьнан кхин цхьа бахьана ду, хьаннашка я лаьмнашка а вахана, герз кIел хIуттучул а, стоьлан хьалха хиина Iашшехь, карьера ян атта хилар. Цкъа дахар галдаьлла волчу гIийла мисканах - цуьнан бехкана иза хиллий-ца-хиллий цхьаммо чоьте ца оьцу - шен карьера еш пайда боккху. Оьрсийчоьнан Къайлахчу Сервисехь а, Коьртачу Талламан Урхаллехь а, кхечу, оцу тIегIанера хьукхматашкахь а болх бинчу нохчаша цу тIехь йина шайн карьера.\nБакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана цецъюьйлу ишта нах нохчийн юкъаралло емал ца барх. Уьш маьршша баха аьтто болуш хиларх.\nГаннушкина: Нохчийчохь иза кхин а чолхе долу доьзалан а, тайпанийн а, тукхумийн а юкъаметтигаш йолун дела. Нах шайна бекхам барна кхоьру. Цундела царна атта ду, шайга жоп доьхур дерш геннахь чубоьхкина хилар. Церан гергарнаш шайна таIзар дарна метта, шайн чувоьллина стаг араваккха хьовсуш а, набахтешкахь царна мелла а аьттонаш баха Iалашонца лелар оцу мотт лелочу нахегхьа ду. Цунна шортта ницкъ, ахча а оьшу. Дика болх беш болу адвокаташ беза хуьлу. Хала хеташ делахь а, тхо гуттар а Iитталуш долу хIуманаш ду уьш.\nХIинца Зубайраеван доьзална дан хIума доцуш дисина тхо. Дика хир дара дера, иза пачхьалкхал а арахьа йолчу меттигехь нисвелча. Амма цуьнан хьолехь цуьнан карахь я паспорт дац, я Оьрсийчура аравала бакъо а яц. ТIаккха цIаваха бен некъ бац цуьнан. Цундела оцу гIуллакхана гонаха мелла а чIогIа гIовгIа яккха еза юкъараллехь. Нохчийчохь орца даккха деза Iаткъам болчу нахе. Цигахь адамийн бакъонашкахула векал ву бохуш цхьа стаг а ву. Республикан куьйгалхо а ву. Дашна ала, иза боккха Iаткам болуш стаг ву. Нагахь санна Рамзана "хIан-хIа" алахь, тIаккха иза "хIан-хIа" бохург хир ду.\nМаршо радио: ЗубайраевгIеран ахчанаш долччул бен лелор дац Зубайрина дарба. Дийнахь-бусий дарбан цIийнахь иза беккъа маьнги тIехь Iилларх а йолу йоккха харж. Цхьа йораха петар а лаьцна, дийнахь иза лоьрашна тIе лелош ву. Когашна тIе иза маца хIуттур ву бохург а, доккха хаттар ду. Цундела, шен цIа ца вахана, кхин ваха меттиг йолуш вац иза.\nНизамо аьлларг дина, Зубайр ша вехачу эвла дIаводахь хIун хир ду? Низамо цуьнан кхерамазаллех жоп лой аьлла хаьттира Гуннушкине Маршо радионо.\nГаннушкина: И ма ду иза. Низамийн новкъахула гIо алахь, иза вуьйр ву. Суна ма-лаъара, низам ца дохош лела, сан ала йиш яц цуьнга. ХIунда аьлча, низамаш болх беш доций хаьа суна. Хала хеташ делахь а, делан дийне дирзина долу "куьйган урхалла" ду хIокху пачхьалкхехь. И бохург, Iаткъамечу стагана тIе боьлху, тIаккха оцу Iаткъамечу стага низамехь йоцу процесс сацайо. "Куьйган урхаллан" кеп ю иза. Нохчийчохь кхин цхьана а хIумане дог дохийла яц.\nМаршо радио: Хьанна тIе баха беза Нохчийчохь ЗубайраевгIар а, кхин болу, оьрсийн набахтешкара цIабоьрзуш болу тутмакхаш хилла нах а? Зубайраев Зубайрин а, Муртазалиева Зараин а, Талхигов Заурбекан а гIуллакхаш, масала, дийша а ца дуьтуш дуьйцуш хиллехь а, гуш лаьтташехь ечу харцонна дуьхьала дош ца хезара Нохчийчура.\nГаннушкина: Нухажиев - лерринчу цхьана Iалашонна болх беш волу официала стаг ву. Амма иза Iаткъаме стаг ву. Оцу шен Iаткъамах пайда эцахьара цо нохчашна гIо деш. Малика Нухажиевна тIе яха еза дера я нийсса Кадыров Рамзанна тIе кхача хьажа еза, нагахь санна иза цунна тIе юьтур елахь. Делахь а, цхьа хIума ду.\nЗубайраевгахьа цо гIо ца даьхна, цунна гонаха гуттар а гIовгIа лаьттинехь а. И гIуллакх лелон цунна луур дуй ца хаьа суна. Цундела, республикан хьалхарчу стагера аудиенци яккха атта хир дара аьлла хета суна. Рамзана а тIеоьцур яцара те иза (Малика)?\nМаршо радио: Нохчийчоьнан куьйгалхочо тIе а лаьцна, ЗубайраевгIеран саннарг гIуллакхана цо йист йоккхуш хилча, Зубайра чуволлийтинарг а, Зараъ чуйоллийтина Амхаев а, и санна болу кхин берш а, маьршша лелар барий те? И шаьш доккхуш долу «бепиг» сиха эккхарна кхоьрур бацара? Шаьш оцу режимана хьашт долу нах хетий те царна?\nМасала, Зараан нана Тоита маситтаза хьаьжна оццу Нухажиевна тIекхача. Амма, цунах гIуллакх ца хилла цуьнан. Ганнушкинас дуьйцу.\nГаннушкина: Ма-дарра аьлча, уьш чIогIа сиха юхабевлира. Массарна а, дерриг дуьненна а хууш ма ду Муртазалиева Зараъ цхьана хIуманна бехке йоций. Цхьана хIуманна тIехь бехке яц и йоI. ХIа, кеста араяла езаш ю иза. Стенга гIур ю иза? Иза Нохчийчу дIайодахь иза тIе муха лоцур ю? Цуьнан нене хIун аьлла хьехар де аса? Суна хьалха а хиина, 8 шарахь эха шарахь шен бехк боцуш, таIIийна чуйоьллинчу йоьIе хьоьжуш йолу нана йоьлхуш Iаш, аса хIун ала деза? Ша кхоьру боху цо, шен йоI Нохчийчу йига. Иза набахтера араяла хан герга мел кхочу а, шен сингаттам алсамболу боху цуьнан нанас.\nКхузахь хIун эр ду? Юхахьа хIунда бевлира уьш (Нохчийчура Iедалш а, Нухажиев а)? Рамзан хIунда ца тасавелира цуьнгахьа? Цара жоп хIунда ца дийхира Зараана тешнабехк а бина, иза чуйоллийтинчу Ахмаевга?\nАхмаевн бепиг - бехк боцу зуда чу а йоьллина даккха дезаш ду? Бепиг ду иза? Болх бу иза? Питанаш лелорехь бу цуьнан болх? Аьшпаш боттареххьий? ХIора пхеа минотехь видео йоккхучу хIусаме ямартло а йина, зудабераш далор ду? Хаддаза видео а яьккхича а цу тIехь цхьа хIума дацара цуьнга кховдон. ХIетте а тIе зулам хьарчийра цунна.\nКхеташ ду, цхьаннена а ца лаьа шена иза дуьхьала долийла. Боьхучу хIуманна цкъа а ма ца лаьа, шена дуьхьало йойла. Со кхеташ яц, чIогIа дукха дуьйцу "Нохчийчохь гIиллакхаш-Iадаташ ду, наха шаьш нийсонехь къастадо тIехIоьттинарг" бохуш дийцарх. Ахмаевгара жоп хIунда ца дехна цхьаммо а? Муьлхачу кепехь деха деза ца хаьа суна. Ницкъ барна дуьхьала ю со. Амма, юкъараллин цхьа хьажам хила ца беза ишттачу ямарт нахе? Цунна а, цуьнан гергарчарна а Нохчийчохь баха эхь хоьтуьйтуш хIума хила ца деза? Иза дац. Цуьнан хIума чекхдолу.\nМаршо радио: Ахмаев СаьIидан а, Хамбулатов Асланан а, кхин болчу, и санначу нехан а, цкъачунна сагатден хьал дац. Таханлерчу заманан билгало ю уьш.\nНохчийчура мотт бетташ болу нах сингаттамехь бу, цара чубохкийтина нах цIаэха буьйлабаларна


Халкъан артистан кхоллараллин суьйре » Нийсо-Дагестан\n06.03.2019 261 0 niyso\nКху деношкахь Нохчийн къоман драматически театрехь дIаяьхьира Нохчийн республикин халкъан артистан, Кадыров Ахьмад-Хьаьжин орденан кавалеран Азаев Хьамидан кхоллараллин суьйре.\nМероприяте баьхкинера республикин Правительствон а, министерствийн а, ведомствийн а векалш. Царна юкъахь бара: Нохчийн республикин Правительствон вице-премьер Ахмадов Муса, НР-н Куьйгалхочун а, Правительствон а Администрацин куьйгалхо Израйилов Iабдул-КъахІир, НР-н культурин министр Дааев Хож-Баудди, НР-н къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министр Умаров Джамбулат, Республикин Яздархойн Союзан председатель Ибрагимов Канта. Цул сов сийлахьчу артистан юбилейн даздаршкахь дакъалецира Iилманчаша, культурин белхахоша, журналисташа, театр езархоша.\nСуьйре дIахьош болчу Нохчийн къоман театран исбаьхьаллин куьйгалхочо Ахмадова Хьавас а, НР-н халкъан артиста Джамаев Iимрана а Азаев Хьамидан кхоллараллин некъах лаьцна дийцира. Иза Нохчийн театрехь болх беш волу 45 шо ду, цо 100 сов роль ловзийна театрехь а, кинохь а. Республикехь вевзина ца Iаш, вайн берриге а махкахь вевзаш артист ву Азаев Хьамид.\nЮбиляр декъалван сцени тIе кхойкху Правительствон вице-премьер Ахмадов Муса а, НР-н Куьйгалхочун а, Правительствон а Администрацин куьйгалхо Израйилов Iабдул-КъахІир а. Цара даггара декъалво Хьамид, вайн республикин Куьйгалхочо даийтина Баркаллин кехат дIадоьшу, юбилярана дуккха а шерашкахь халкъан культура кхиорехь хьанал къахьегарна Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолчу фондо даийтина ахчанан совгIат дIало.\nАзаев Хьамид декъалвеш, довха дешнаш элира НР НР-н культурин министра Дааев Хож-Бауддис, Іилманийн Академин вице –президента Дадашев Райкома, халкъан яздархочо Нунуев Саид-Хьамзата, дуккха а кхечара а.\nМассара а билгалдаьккхира Хьамид доккха похІма долуш артист хилла ца Іаш, шеца лаккхара адамалла долуш, гІо оьшучунна хьанна а орцахвала кийча волуш стаг хилар.\nШайн белхан накъост декъалвира театран бевзаш болчу баккхийчу актераша а, ткъа иштта къоначу, искусствехь дуьххьарлера гІулчаш йохучу кегийрхоша а. Юбилярана лерина иллеш дІаэлира НР-н халкъан артисташа Межиева Маккас, Эбиев Ильяса, Дадашева Тамарас, Россин хьакъволчу, НР-н халкъан артиста Минцаев Мовсара, «нохчийн Карузо» аьлла цІе яханчу, къоначу иллиалархочо Умаев Амирхана.\nХьовсархоша дехха тІараш детташ, даггара тІеийцира халкъана безаш болу артисташ.\nСуьйре ерзош, дош юбиляре делира. Цо даггара баркалла элира Республикин Куьйгалхочунна а, шен белхан накъосташна а, суьйрене баьхкинчу хьовсархошна а.\n«Тхан болх шуна, хьовсархошна, лерина бу. Шу ца хилча, театр яц. Баркалла шуна!»\nАзаев Хьамида «Нийят» спектакла юкъахь ша ловзийначу Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ролана юкъара монолог йийшира. Иза цуьнан кхоллараллехь шатайпа меттиг дІалоцуш роль ю, цо дуккха а къахьегна цунна тІехь.\nСуьйре дІайирзича,хьовсархоша, дехха тІараш детташ, сцени тІера артист дІа ца вохуьйтура, иштта цара гойтура цуьнга шайн болу ларам а, марзо а.


Итт шо хьалха вийна Алимсултанов Имам\nДечкен-бутт 25, 2012\nАлимсултанов Имама гитари тIехь лекхара шен эшарш\n1996-чу шарахь Лахьанан беттан 10-чу дийнахь Украинера Одесса гIалахь вийра вевзаш волу нохчийн йишлакхархо Алимсултанов Имам. Криминалан девнехь Iожалла хилла Алимсултановн, аьлла дерзийра и гIуллакх официала Украино. Амма нохчийн тешна бу, нохчийн дуьхьалонан боламан илланча хилла волу йишлакхархо Оьрсийн Къайлахчу Ницкъаша вийна бохучух.\nКъилбседа Кавказана оккупаци еш, оьрсийн паччахьо эвланаш ягош, хьаннаш хьокхуш, нохчийн къам хIаллакдарх дийцар дихкина дара Советан заманахь. Хьахон йиш яцара оьрсийн паччахьана а, цуьнан доьзална а тоьпаш тоьхна, Оьрсийчоьнан урхалла дIалаьцначу коммунистийн режимо нохчий цIерабахар а.\nЦкъа а юхур яц аьлла хетта и луьра режим хаьрцича, нехан дегнашкахь IаьIна хилла лазам аракъада болалучу муьрехь гучувелира Нохчийчоьнна луларчу Дагестанера, аьккхех волу йишлакхархо Алимсултанов Имам. Боккъалла а хьахон йиш йоцчух лаьцна дара цуьнан иллеш. ХIора а могIа, хIора а дош, ира шаьлта дара.\nНохчийчохь маьршонан боламан хьалхара гIулчаш йохуш, Соьлж-гIалин юккъехь, Маьршонан майданахь эшарш лекхара Алимсултановс. И мур дагалоьцу, Имам уллера вевзаш хиллачу Маршо радион корреспондента Чабаев Лоьмас.\nЧабаев Лоьма: Юьхьанца дуьйна и герга вахара маьршонехьа болам болийначу накъосташна. Уьш цунна а бовзара, иза массарна а вовзара. Дудаев Джовхар вай респулике веъанчу хенахь, иза президент а хIоттале, и шиъ вовше вевзира. Джовхарна Имам веза а везара. Имама ша, хIора дийнахь гуламашкахь а хилара. Гитарин тIехь эшарш лекхара цо. Хьалкъана хьалха а лекхара. Йишлакхархочуьн амал, цу деношкахь хуьлчуьнца цхьанайогIуш яра. Шен хенна, шен метта веана вара иза.\nГуллуш болчу нехан, гIоттуш долчу къоман догйоланца цхьанабогIуш бара цуьнан кхетам а, цуьнан репертуар а, цуьнан эшарийн маьIна а. Зу заманахь газеташкахь болх бечу журналистийн а, яздархойн а, маьршша ала а, дийца а йиш йоцу теманаш яра уьш: къам Сталинан заманахь цIерадаккхарх а, Кавказан тIеман агIонаш а, Кавказана тIеман турпалш хестабар... Цунах лаьцна дийцар цу заманахь я телевизионехь, я радиохь, я газеташкахь магийна дацара. Йихкина теманаш яра уьш.\nМаршо радио: Имама дIаолуш хиллачу иллийн дешнаш, коьртачу декъана, оьрсийн маттахь байташ язъечу Ярычев Iумаран дара. Йишлакхархочо ша хаьржинера шен автор. Соьлж-гIалара схьа Маршо радиоца телефонехула къамел деш, Ярычев Iумара дийцира, I995-чу шарахь шен кертахь, чан эккхийтина, гIуллакхаш ша воллуш, Имам шен кевне варах лаьцна:\nЯрычев Iумар: Аса керт эцна дукха хан яцара. Сийна халаташ хилар-кх хIетахь и халат а йоьхна, коьрта тиллина цхьа йоккха лаба йолуш "хуряшка" а тиллина - ленинка алара цунах - тIетIаьIIина кертахь нуй хьокхуш воллуш вара. ЧIуг дIайоьллина яра, боьрша стагана товш дац нуй хьакхар, аьлла. Делахь а, чохь стаг ца хилча, стаг шен гIуллакх ца дича ца волу-кх, аьлла. ГIаьттина чан ю кертахь, доьвзиг хьокхуш воллуш со а волуш, тIох-тIох-тIох" аьлла, ков туьйхи. Саца а сецна, юха а вирзина, дIахьаьжира со. Кевнна тIехула цхьа арка яра. Кевнний, аркиний юкъахь гуш жимуочу стеган йуьхь ю, кIора санна Iаьржа бIаьрг-цкъоцкъам а ду, кIора санна Iаьржа, хьийзина месаш а ю. Аса эли, суна иза нохчо ву-вац ма ца хаьа, "вам кого надо было?" Вайн гIалахь Iаш дукха эрмалой, жуьгтий, хIирий ма бара цу хенахь.\nТIаккха цо боху соьга: "Ассаламу Iалейкум!" Аса эли: "Ва Iалейкум Салам! Нохчо ву хьо?" Ву ша, боху. Аса бехк ца биллар дийхира цуьнга.\nСуна ца хаара, нохчочух тера вац хьо, элира аса. "ХIума дац, хIума дац. НеI схьайоьллий ахьа?" - аьлла хаьтти.\nНеI схьа а йиллина, чувели иза.\n"Салам а, джалам а" хаьттина, ша деана гIуллакх дийца мегар дарий аьлла, пурба дийхи. Мегар ду, эли аса. Ша цхьа стаг лоьхуш ву элира цо, Ярычев Iумар. Со ву эли аса Ярычев Iумар. ТIаккха цец а ваьлла, соьга схьа а хьаьжна, цо боху: "Тера-м вац хьо Ярычев Iумарх".\nЦа хаьа суна, боху аса, со цхьаъ воцург, кхин Ярычев-м ца вевза суна. Иштта доьзалан цIе йолуш кхин цхьа а вацахь.\nТIаккха соьга а хьаьжна боху цо: "Ванах, хьайна тIера и "хуряшка" дIаяккхахь". Дера йоккхур ю аьлла, хуряшка дIаяьккхи аса.\nСо телевизион чохь гина хир вара цунна. "Ойъ, валлахI-биллахI, ва-м ву Ярычев Iумар!" цхьа, мотт тийсалуш эли цо. Йиш локхучу хенахь мотт таса ца лора цуьнан. И дара тамашийна хIума!\nШа лоьхуш верг яздархо-поэт Ярычев Iумар ву, эли цо. Поэт ву ала ца хаьа суна, цхьа байташ язъеш-м ву со, эли аса тIаккха. "Эцца, Ленинан парк хиллачехь цхьа гулам бара, Джовхар а вара цигахь. Цигахь цхьа байт ешнера", боху цо соьга. "Диалог" бохург юй ахьа юьйцург, аьлла хаьтти аса. Вара, боху. Вара, со вара, эли аса.\n"Ойъ, цу байте ладогIа лууш вара со" элира цо тIаккха.\n"Пажалста, дIахотта", аьлла, аса цунна йийши-кх и байт цигахь. Делан КъорIанора и халат ю суна тIехь, и чан ю, ша-ерриг а, суна тIейиллина...\nМаршо радио: 25 шарахь, бIеннаш эзарнаш нохчий хIаллакьхуьлуш, оьрсийн паччахьана йинчу дуьхьалонна юкъара а ваьлла, мостагIчуьн каравоьдуш ву, хьалханча лелла Дагестанера имам Шемал. Оцу тешнабехках чов хиллачу нохчех, куьг а, ког доцчу Бойсхара дечу къамелах лаьцна ду хIара илли.\nКонституцин къепе меттахIоттайо аьлла, нохчийн хьалхара президент хиллачу Дудаев Джовхара дагадовларшка кхойкхуш лаьтташехь, тIамца Нохчийчу гIоьртира Оьрсийчоь. Цхьаъ санна, гIевттира нохчий. Къоман дуьхьало онда яра, сирникийн баттарчий санна йогура оьрсийн танкаш. ТIаккха имама, Соьлж-гIаларчу урамехь танк чохь ваьгначу, оьрсийн салтичуьн цIарах йиш лекхира.\nАлимсултанов Имам_Оьрсийн Салтичуьн Дагара\nСан танк ю йогуш,\nЦу чохь вогуш со а ву,\nСуна тIехьа сан латта ду,\nСан хьоме Даймохк. Йист йоцу, дола деш доцу, ахаза латта ду...\nНохчо а ву вогуш, сан танках цIе а тесна,\nЦунна тIаьхьа лаьттан кийсиг ю, цуьнан даймохк,\nОьрсийн герзаца аьхна латта а ду.\nКъола дан сан Даймохк а битина, нехан махка а веана...\nСо стенна вогу те, бохуш хоьтту салтичуо?\nЙиш ерзош, массо а наношка къинтIера довлар доьху Имама. Цуьнан эшарш тIехь йолчу кассеташка ладогIара оьрсийн салташа а. Алимсултановс лоькхуш хиллачу цхьайолчу эшарийн автор ву Хасимиков Сулбан.\nХасимиков Сулбан: Цо къеста ца вора оьрси, жуьгти, суьйли, ва гуьржи... цхьа ца къеставора цо. Хийла, блокпосташ яц, цигахь иза вовза а вевзий, оьрсаша (салташа) цуьнгара кассеташ ехара. Цхьа кегий кассеташ хилара хIетахь. И дагадогIу суна, чIогIа дика дагадогIу.\nМаршо радио: Жигарчу тIемашна юкъахь бохкучу а, чевнашна дарбанаш лелон йистах баьхначу а тIемалошна хьалха концерташ лора Алимсултановс. Цо чIогIа дог-айара церан бохуш, дагалоьцу Чабаев Лоьмас.\nЧабаев Лоьма: Имаман байташ а, эшарш а кассеташ тIехь лелаш яра. Массо хенахь тIемаш болуш хьал ца хилара. Шайн дахар дара тIама тIехь болчу кегий нехан. Хьаннашкахь, я шерачу арахь блиндажаш яра церан. Оцу шайн тоьланашна чохь, хьехаш чохь хан дIахьучу хенахь, цхьана заманахь Чилехь гIараваьлла хилла волу Хара Виктор санна, массанхьа а ладоьгIуш вара Алимсултанов. Оцу заманахь, тIом боьдучу заманахь, шайн къастийна байташ-алархой, йишлакхархой а бара тIемалойн. Уггар коьртаниг Имам вара.\nМаршо радио: ТIамехь еза чевнаш хилла нохчийн тIемалой дарба лелон Туркойчу дIабохуьйтуш, нохчийн президента Дудаев Джовхара царна гIортор ян гIахьара хьо аьлла, дехнера Имаме. Шен карахь махкал арахь лела паспорт доццушехь, иза реза хиллера. Иза хуучара дийцарехь, президенто Iалашвеш, леррина тIамна генаваьккхинера иза.\nИстанбуле дIакхаьччи, чевнаш хьийзочу тIемалойн дог-ойла ойура цо шен иллешца. Цул сов, концерташ лора, яккхий залаш тIанк-олий, адамех доьттина гул а еш. Ткъа ша даьккхина ахча, тIемалошна дарба дайта дIалуш хилла Имама.\nТамашийна хIума дара, амма Имама локху эшарш, дагах кхетара массарна а – ур-атталла, я нохчийн, я оьрсийн мотт ца хуучарна а. Цуьнан озо а, лакхаран амало а везаволуьйтура иза.\nТуркойчохь волуш, цхьана чIогIа хьал долчу стага ша волчу кхайкхина хилла Имам, эшарш лакха. Иза ваьллачул тIаьхьа, уггар а езчех йолчу Мерседес машенан догIанаш кховдийна цо цунна. Шена лучу совгIатана баркалла а аьлла, цу тайпа машенахь лелалур вац ша, чевнех шен вежарша бала а хьоьгуш. Хьайн таро елахь, машенах догIу ахча, чевнех бала хьоьгучеран хьашташна хьажадахьара, ша реза чIогIа реза хир вара аьлла хилла, йишлакхархочо.\nИштта, чевнашна дарбанаш дан туркойчу дIакхоьхьучу тIемалойн дог-ойла ойуш, церан гIортор хилла Iийра Имам, Нохчийчохь хьалхара тIом боьдучу муьрехь. И тIом боьрзуш бен, цIавахарх гIуллакх а ца хилла цуьнан.\nДийцарехь, Имам хьаьнцци а бийца атта мотт карош стаг вара. Цуьнан уьйраш яра Нохчийчоьнан муьлххачу а эвлахь, нохчийн Iедалерчу нахаца а.\nИштта, Одесса гIалин мэр вахана хилла Нохчийчу, закъалтана лаьцна хилла ткъе пхи гIишлошъярхо маьршаваккха. ХIуъа дича а, гIуллакх хуьлуш ца хилла. Цхьаммо хьехна тIаккха мэрана, Алимсултановна тIегIохьа, аьлла. И гIуллакх диканца дIадирзина, Имамца доттагIалла тасаделла Одессин мэран.\nИмама юха концерташ а елла Одессехь, гIалин мэро, мехаза залаш а нисъйина. Цу концерташкахь нохчийн къоман лазам бовзуьйтуш, Советан пачхьалкхан Iедало дуьненах а къайладаьхьна хиллачу зуламех лаьцна иллеш хазийра цо украинхошна. Коммунистийн режимо мацалла а хIоттийна, иттаннаш миллионаш беллачу украинхошка Имама кхайкхамаш бора, Оьрсийчоьне шаьш Iеха ма дайталаш, шайн маьршо ларъелаш, бохуш.\nПропагандина гуттар а доккха маьIна дечу оьрсийн ницкъаша бекхам бира. Дуьту хIума дацара, нохчийн ира-кара хIитторал совнаха, уьш хIаллакбан дIахьийсочу оьрсийн салташка а цхьана, цуьнан иллешка ладогIийтар.\nДегнаш ойуш, къоман маьршонехьа хилла ойла кхайкхош хиллачу йишлакхархочунна тешнабехк бира.\nНохчийчура хьалхара тIом официала дIаберзочу кехаташна кIел куьг таIийчу стоьлан тIера хьала а гIаттале, шолгIачу тIамна кечам бан хIоьттира Оьрсийчоь. Пропагандехь яьккхина хьалхарчех гIулч яра, Алимсултанов вер. Дуьту хIума дацара, нохчийн ира-кара хIитторал совнаха, уьш хIаллакбан дIахьийсочу оьрсийн салташка а цхьана, цуьнан иллешка ладогIийтар.\nАлимсултанов Имам_Даймахке Сахьийзар\nИнзара боккха иэшам хиллера Кремлана пропагандин тIегIанехь. Ерриг а дуьненаюкъаралла, маьршонехьа къуьйсучу жимчу къомехьа яра. Ницкъаца тIеязъеллачу Оьрсийчоьнна иза дуьхьала деттара.\n1996-чу шеран Лахьанан беттан итталгIачу дийнахь Имам а, цуьнан кхин а кхо накъост а чохь хиллачу петарна тIелатар дира, милцойн духар доьхна хиллачу герзахоша.\nИмамах лаьцна кино йоккхуш, Украинехула лелла веана ву, артист Атаев Мовсар. Шайн жамIах лаьцна Маршо радиога цо дийцира.\nАтаев Мовсар: Тхо кхоъ ваханера цига. Цара (Украинин Iедалша) ша дIа а ца яздеш, хаттахь, дуьйцур ду шаьш, элира. Цхьа прокурор вара цигахь, кIоштан прокурор. Стаг леррина вейта Iалашо йолу зулам ду хIара, тIаьхьакхиа хала хир ду, элира.\nХасимиков Сулбан: Беслан бохуш, Дала декъала войла иза, продюсер вара Имаман. Жимастаг вара иза. Кхоъ декъала хилла уьш цигахь. Цхьаъ дийна висна. Чу а баьхкина, Беслана неI схьайиллина хилла, гIовгIа ца йойту тапча а тоьхна, вийна. Дийна виснарг, чувогIу неI схьайиллича, цо ванни чу воьду неI дIакъевлина хилла шеца, иза ю-яц ца хаар бахьана долуш, дийна висина. Ванни чохь ламаз оьцуш хилла иза. Цо дуьйцу бохуш, юхадийцар-кх. "Который?" эли бохура. "Вот он" аьлча, дегIах тоьхна ца Iаш, цуьнан коьртах а, вийна хиларан тоьшалла деш, герз тоьхна.\nМаршо радио: Нохчаша маьршонехьа латтийна хилла къийсам а, цуьнан сий а ма-дайаъара, талорхойн дов къастош вийна Алимсултанов боху, оьрсаша кховдийна официала верси гIараяьккхира украинхоша. Официала кепара и зулам теллина дац. Оьрсийчоьно хIокху диъ бIе шо сов заманахь нохчашна тIехь дина инзара дукха зуламаш санна. Тахана цхьана а нохчочуьн шеко яц, Алимсултанов Имам Оьрсийн Къайлахчу Ницкъаша вийна хиларх.\nЧабаев Лоьма: Говза, цхьа а да тIахьа ца кхуьуш дина зулам а дара динарг: иза вер а, цуьнан накъостий байар а. Имама бен болх а, болх бара цо бийриг идеологехь, вуно новкъа а бара Кремлна а, оьрсийн политикашна а бара, церан ницкъаллийн урхаллашна а бара. Шеко а йоцуш, иза юьстахваккха, иза дIасацон а арабаьхна ницкъаш буйла а, хир буйла а хууш, дуьззина, кхетош а дара. Ткъа оцу Одессехь парггIат цунна тIекхочийла дара Къайлаха Оьрсийн Сервисан. Цунна а дара, и санначарна а дара. Оцу хьелашкахь массара а оха тидинарг, шеко а йоцуш, Оьрсийн Къайлаха Сервисаша дина зулам ду аьлла, ишта туьдуш дара.\nМаршо радио: Шен къоман воккха патриот хиллачу Имаман кхоллараллехь ша-тайпа меттиг лоцуш ю цхьа йиш.\nМаршо радион ладогIархо Лайлаъ: ТIом балале хьалха "Зезагаш" бохуш, цо локхуш хилла йиш, хIинца а сан даг чохь лаьтташ ю. ЧIогIа хаза локхуш ю иза. ЧIогIа хаза дешнаш ду цигахь.\nИшта хаза йиш локхуш волу кIант, шен къоман вуьззина кIант ву, аьлла хета суна. ХIинца болчу йишлакхархоша хIун дуьйцу а ца хаьа, кхета а ца кхета. Цхьа тамашийна, оьзда доцчу кепара локху. Цо (Имама) санна, назманаш локхуш санна, цуьнан эшаршка ладугIуш, хIара дерриг а дуьне, хIумма а йоцу хIума хета хьуна. Оццул хаза локху цо. Дала гечдойла цунна! Дала сий дойла, Дела реза хила иза кхиийначарна а, иза винчарна а. Оьзда кIант вара. Къоман вуьззина, оьзда кIант вара иза. Дала вайна и саннарш кхин а хуьлитийла.\nМаршо радио: Имамана хIоттийначу тезете гулделла халкъ гича цецбевллера, ур-атталла, цуьнан гергарнаш а. Цуьнан девашас аьлла дешнаш кар-кара а оьцуш дийцира, тезетахь хиллачара. «Тхуна аьттехьа а ца хаара, иза халкъана оццул везаш хиллий. Тхуна-м, эшарш лоькхуш, иза нехан самукъадоккхуш лела моттара. Цуьнан кхолларалла – исбаьхьалла хилла ца Iа. Къоман са хилла цуьнан иллешкахь декнарг», аьллера цуьнан девашас.\nТезетахь хилира нохчийн президент Масхадов Аслан а. Цо дина къамел дуккха а нехан дагах кхеттера. «Ойланца а, гIуллакхца а цIена, майра кIант бIаьшарахь цхьаъ волу. Итт оьрсийн дивизел а мехала вара Имам. Толам боккхуш цо динчуьн мах хада а лур бац. Имам санна болу кIентий хиларна, толам баккхабелла вайга. Дала геч дойла цунна», аьлла Масхадовс.\nХIара программа эфирехь хилла Лахьанан беттан 6-чу дийнахь, 2011-чу шарахь.\nАлимсултанов Имам вийна итт шо хьалха Оьрсийн Лерринчу Ницкъаша


Деа беран да а, церан десте а кхеле делла берийн ненахоша\nМангал-бутт 03, 2017\nШварц Евгенийн пьеси тIехь хIоттийначу "Золушка" филмера кадр\nШен йоьIан 4 беран да а, десте а кхеле делла зудчо\nБераца харцо еш хьаьвзина да, я нана тергоне дужу нехан Нохчийчохь. Оцу могIарара ду Шеларчу кхело луьсту хIара дов.\nБIаьчи-Юртарчу вахархочо зуда йитина, йиъ йо1 шеца а сацош. Ткъа оцу берашна, церан нана йитича, дас ялийначу зудчо а, ша дас а етта аьлла арз а дина, кхеле дов айдайтина ненананас.\nДевнехь бехкеечу агIонан адвокат ву Касумов Султан. Цо дуьйцу девнах лаьцна.\nКасумов: «Нохчийн гIиллакхе даьккхича, и санна долу хIума кхеле дала йиш яцара. Дас йиъ йоI йолу зуда йитина. Кхечу, ялийначу зудчо ши кIанттий, цхьа йоIIий дина. Хиллачу стуннанас айдина и дов. Ас аьллера цаьрга, оцу берийн да ма ву аш чуволлийта хьийзош, аьлла»\nХиллачу стуннанас, еа йоьIан ненананас дукха хан йоццуш Вотсапехула кхайкхамбира, шен йоьIан берийн десте цуьнан гергарчара «саца ца яхь», ша иза сацора ю, бохуш.\nВатсапера: «Дечка-ГIаларчу нахе цхьа дехар дара сан. Делан дуьхьа, БIаьчи-Юьрта маре еъна йолу шайн йоI саца яхьара аш. И йиъ йоI хьийзош ю цо. Тхо эвхьаза ма дахахьара аш. Аш шайн йоьIан дола ца дахь, оха дийр ду шуна и дола…»\nЗудчо дуьйцучух тоьшаллаш дацахь а, цунах хIинца «йоккха тати-гота» хилла боху адвоката Касумов Султана.\nКасумов: «Суна новкъа дериг ду, и бераш кхеле далош цахилар. Уьш дало йиш яц олу. Ткъа видеоца дIаяздан дезара церан тоьшаллаш. Кхин къасталур доцуш хIума ду тхан. Берех къа хета суна. Иштта «тIеозийна» гIуллакх ду-кх.\nДIаяханчу зудчун цIерачеран а аьтто бац йоьIан диъ бер кхаба. Хала бохкуш бу и нах.Бер дена, цунна шена а ца оуьйтуш хIума суна дуьххьара гуш ду. Цхьацца наркоманех хIуманаш хезнера суна. Амма хIара санна хIума, зударийн меттиг къуьйсуш хIума суна дуьххьара гуш ду».\nНохчийчуьрчу юкъаралхоша тидам бо дIасакъаьстинчу зудчо а, стага а, бер хьалха а тоьттуш, вовшашна хIуьттаренаш лелош хиларх. «Зударийн киамехьа» цIе йолчу цхьаьнакхетараллан куйьгалхо ю Базаева Липхан. Цо а сагатдо хьолана.\nБазаева: «ТIаьххьарчу заманахь кест-кеста хеза бераш бахьанехь дуьйлу девнаш. Вас лаьтта гергарчарна юкъахь а. Ткъа берийн бакъо цхьаммо а тергал а ца йо. Оцу хьокъехь «горга стол» дIаяьхьна оха. Къовсам иккхинчу хьолехь беранна гIолехьа агIо лахархьама. Бер бахьанехь боккха тIом лелабо. Суна хетарехь, вай санна и тIом чIогIа даттош къам дан а дац кху дуьненахь».\nАьнгалех йина берийн гIала харцо дукха хIума ца оьшу. Иза йохош берш а баккхийнаш хуьлу, оцу Шелара кIоштерчу кхелехь санна.


Декъала хиллий, ненан мотт, хьох къаьстинарг? (Ойланаш)\nДецас (Дала декъала яро) олура тхоьга: «Наха хьо мел дашо-дато ву бахарх а, хьайн мах АллахIана гергахь хьайн болччул бен кхин сов боцийла хаалахь».\nДецас, Iалелай, ма сиха йоьду зама, 40 шо хьалха баьхнарш тахана а, хIора дийнахь а хуьлуш лаьтташ ду. Далла гергахь сийлахь ву бусалба уммат хаздеш вехарг, дуьне эхартах ца хуьйцуш, ден-ненан сий лардеш, шен мохк а, къам а лоруш вехаш верг. Стеган вахар а, валар а АллахIа рицкъ яздинчохь бен хила йиш яц боху дин девзачу наха.\nЗарзлучу кIаденах тарлуш ю нохчалла олу цхьаболчара.\nАмма, дукха хьолахь, нохчийн гIиллакхаш ца лелош а, ца девзаш а болу «нохчий» нохчийн орамах ца хуьлу. Хи чу кхоьссина екъа дечиг санна, тIехула баьхна и нах хIокху замано. Шайн доьзалшна хIуъа могуьйтуш, шайн берашна нохчийн мотт цахаар иэшаме ца хеташ, иза школехь Iамор новкъа долуш нах бу вайн юкъараллехь.\nМасала, Мамакаев Мохьмадан «Даймехкан косташ» байта юкъара: «Бехачохь, дуьйцучохь боккхачу когаца,\nИштта, Даймахке, дега-нене, ваьхначу юьрте болу безам буьйцуш, хьо мел геначу меттигашка кхачарх, хьуна хьайн бераллин некъаш идийна юрт йиц ца йолуьйту, йохьах, марзонах дуьзна кхин а дуккха а хаза дешнаш ду вайн халкьан яздархоша дитина.\nШайхиев Iалвадис (Дала гечдойла цунна) мел хаза аьлла : «Со дIавоьху? Стенна воьху? ХIун дицдина ас шун «дIахь»? Даго лаьмнийн эшарш лоькху, лаьмнаш ма ду кхузахь – цIахь! «Со дIавоьху? Стенна воьху? ХIун дицдина ас шун «дIахь»? Дайн кешнашна терго оьшу, кешнаш ма ду, кхузахь – цIахь!»


сурташ - Synonyms of сурташ | Antonyms of сурташ | Definition of сурташ | Example of сурташ | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for сурташ\nTop 30 analogous words or synonyms for сурташ\nЕвклид Доца сурташ хӀотторах евзуш ю:\nПикассо, Пабло Дехкина хена хьаьжна дӀасакъастина Пикассос дехкина сурташ.\nРембрандт Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рейн ( , 1606 шеран 15 июль, Лейден, Нидерландаш — 1669 шеран 4 октябрь, Амстердам, Нидерландаш) — Нидерландан художник, гравёр, ӀиндагӀан а, серлонан а сийлахь воккху говзанча, Голландин сурташ дахкаран «дашо бӀешеран» воккху векал. Цуьнга шен сурташтӀехь цул тӀехь цхьанге а ца далуччера кепара массо адамийн сингаттамаш гайтабелира. Цуьна сурташ массо а жанрашкахь дина ду, даиманна болу неха сингаттамаш гойтуш ду.\nВеласкес, Диего Дие́го Родри́гес де Си́льва-и-Вела́скес (, 1599 шеран 6 июнь, Севилья, Испани — 1660 шеран 6 август, Мадрид, Испани) — испанхойн художник, Испанера сурташ дахкаран Дашо бӀешеран сийлахь воккух векал.\nЖайна Жайна — куьйгаца я типографехь тӀе йоза а, сурташ а тӀедаьхна зорбанан продукцин тайпа: вовшах тесна кехаташах я тетрадех йина муьран йоцу арахецург. Иза хуьла 48 агӀонал сов а, чӀогӀа мужалт а йолуш.\nЧаплин, Чарльз Суна хазахийтира Германехь хилла экспрессионизман триумф, Фрацехь сюрреализм йолаялара, экрантӀехь Чарли Чаплин гучувалара. Чаплин кинохь да гӀерташ ву со сайн сурташ тӀехь да гӀертараг. Тахана иза цхьаъ бе воцу художник ву суна юкъара мотт карорболуш.\nСулейманов, Ахьмад Сулейманович Иза жима волуш гучуелира цуьнан художникан похӀма. Цо дехкина сурташ гойтуш дара ерригроссийн гайтахӀоттамашкахь. Амма цӀера дохуш хенахь дерриг цуьнан суьрташ хӀаллакхилира. ШозлугӀа хӀаллакхилира цо дехкин суьрташ 1994 шарахь Нохчийчоьхь тӀом болабелча.\nЖеребцова, Полина Викторовна Къаьсттина гергара а, мерза уьйр йолуш юкъаметтиг яра Полинин шен ненан деца Жеребцов Анатолий Павловичца. Цо 25 шо сов болх бинера Грозненски телевиденехь журналист-кинооператор. Полини ненан нана а, сурташ дохкуш говзанча (профессиональни художница) хилла. Ден да актёр а, музыкант хилла. Иштта, ден нана а профессиональни актриса хилла.\nЧаплин, Чарльз «Католикин легион» боху тобана фильман бойкот йира, кинотеатраш «Месье Верду» гайта реза ца хуьлура. Газеташкахь «Католикин легион» йина пикеташи сурташ тӀедеттар. Цергахь долу плакаташ тӀехь язйина хуьлура «Чаплин — цӀечера некъахо!», «Неха стаг араваккха вайн пачхьалкхан!», «Чаплин дукха хьевелла вайгахь!», «Чаплин Россие дӀахьажаве!». Амма и фильм Оскар совгӀатан халхатеттинера «Тоьлла сценари» категорехь.\nАстрономи Оптикан астрономи (наггахь цунах олу гушйолу серлонан астрономи) ю массарелла шира космос толлу кеп. Хьалха стиглуш гушдолу хӀумнашан куьйгаца сурт дуьллура. XIX бӀешо чекхдолуш хенахь а, ХХ бӀешарахь а талламаш бора фотографишца. Тахана сурташ доху цифрийн детекторашца. Гуш йолу серлонан диапазон 4000 Ǻ дуьйна 7000 Ǻ кхаччалца елахь а (400—700 нанометр), оцу диапазонехь лелош болу гӀирсаца терго яло ультрафиолетан а, инфрацӀен зӀенарашан.


КТО-хь вийначу ГIебарта-Балкхаройчуьрчу вахархочун дегIа тIехь ницкъ бина лараш карийна\nГIебарта-Балкхаройчохь ницкъхоша вийначу Хупсергенов Хасанбин дегIа тIехь ницкъбина лараш карийна цуьнан гергарчарна. "Мемориал" (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн тептара яьккхина "Мемориал", амма "Мемориал" реза ца хилла и статус тIеэца – Редакцин билгалдаккхар.) центре бинчу кхайкхамехь дина цунах лаьцна дIахьедар вийначун вашас Хупсергенов Ахьмада.\nЦо билгалдаккхарца, дIаволла схьавеллачу Хасанбин дегIа тIехь чевнаш яра, ток йеттийтина лараш а, йоӀзар кагйинера, ишта герзан чевнаш а цхьана яра.\nГIебарта-Балкхаройчохь вийра кху беттан юьххьехь Хупсергенов Хасанби а, цуьнца кхин а виъ стаг а. Къоман антитерроран комитетан версица, "терроран зуламаш дан Iалашо хиллерра" Хупсергенов Хасанбин а, вукху веаннан а.\nАдвокато Мацев Рустама хаам бира, байъинчийн гергарчеран дийцарца, церан массеран а догIмаш тIехь ницкъ бинчух тера таммагIаш дара аьлла.\nХьалхо Хупсергенов Хасанбис а, кхечу 19 стагаца цхьана латкъам бинера Евпроперчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле (ECHR), колонешкахь шайна тIехь Iазап латторна. И латкъам листа тIеэцанчул тIаьхьа иза юхаэцийта гIерташ ницкъаллин структураша Iаткъам бан болийна шена, бохуш вара Хупсергенов, яздора "Медиазона" зорбан гIирсо.\n2005-чу шеран ГIадужу-баттахь Нальчикана тIелатар дина аьлла, бехкевинчу Хупсергеновна набахтехь даккха 12 шо хан туьйхира. Бехк тIе ца лецира цо.\nКарладоккху, Нальчикана тIелатар динера 2005-чу шарахь ГIадужу-бетттан 13-хь. Герзаца хиллачу лаххара а 200 стага атака йинера иттаннашна гIаларчу объекташна. И тIелатар дар бахьана долуш вийра 35 ницкъаллин структурийн белхахо а, 15 маьрша вахархо а. 200 гергга стаг чевнаш йина вара.\nОьрсийчуьрчу адвокаташа а, бакъоларъярхоша а билгалдоккху, полисхоша тIемалой бара бохуш, дIакхийкхочу наха кхелашкахь дIахьедеш хиларх, тIехь ницкъбина, бехкаш шайга тIелецийтарх.


Евробертана юкъахь йисарх лаьцна референдум хир ю Британехь\nЧиллан-бутт 20, 2016\nБританино Евробертан дахарехь дакъалацарх лаьцна дагадовларш дIадирзинчул тIаьхьа Британин премьер-министр Кэмерон Дэвид Шоьтан Iуьранна цхьаьнакхийтира Iедалан декъашхошца. Цул тIаьхьа цо дIахьедар дира Британи Евробертана юкъахь йисарх лаьцна референдум хир ю Мангал-беттан 23-чу дийнахь аьлла.\nЕвропан кхеташонан куьйгалхошца Брюсселехь хала дийцарш дIадаьхьначул тIаьхьа Британин премьер-министран аьтто белира шайн пачхьалкх Евробертана юкъахь юьсуш маслаIат карон. Цуьнца цхьаьна чагIлуш ю Европерчу 28 пачхьалкхаца Лондонан ша тайпа статус экономикан а, политикан а барт беш.\nПIераскан сарахь Кэмерона дIахьедар дира, ша бинчу барто лахйийр ю миграцин тулгIе, ларйийр ю Лондон Сити Еврозонина юкъайогIучу пачхьалкхашна хIиттийначу къоршамечу низамех.\n«Британи цкъа а хир яц Европерчу тIехсовпачхьалкхан дакъа», - элира Кэмерон Дэвида. Цо дийцарехь, британхошна цкъа дика хетта идея яцара цу тайпа пачхьалкх кхоллар. И идея цкъа а кхочуш ян лууш дацара шаьш элира цо.


Сочехь ларлуш хиларе кхайкхина шайн махкахошка Iамеркин Iедалша\nСочера Олимпан ловзаршкахьажа баха дагахь болчу шайн махкахошка ларлуш хила аьлла кхайкхам бина Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Шаташа. И кхайкхам зорбане баьккхина бу Iамеркан Пачхьалкхан департаментан сайт тIехь.\nЦу документан тIехь аьлла ду Олимпиалда дIахьош билггала хIара бу аьлла Iамеркан махкахошна а, Iамеркан институташна а кхерам бац аьлла. Делахь а Iамеркахошка сема хиларе кхайкхина Iедалша, къаьсттина юкъараллин транспортах пайда оьцуш.\nОлимпиада санна болу хиламаш шайн Iалашоне оьцуш Iедал ду террорахоша, цундела дуккха а адамаш гелделлачу меттигашка а, дуьхьалонан акцеш а, демонстрацеш а дIахьош йолчу меттигашшка ца доьлхуш Iаре кхайкхина Iамеркахошка Пачхьалкхан департаменто.\nЧоьхьарчу паспортца Туркойчу буьтур бу Оьрсийчоьнан бахархой\nКолонехь кхелхинчу Кадаровн хиллачу гIаролхочун дегIана тIехь карийна йиттина лараш\nНохчийчуьрчу 92% доьзалийн таро яц ипотека эца\nЮха а маьждиг хила мегаш ду Истанбулерчу Сафиян килсах\nНабахтехь яккха ехха хан тоьхна ХIирийчуьра зуда-таксилелорхо йийначунна\nБаьпкан мах тIе ца тохийтина Нохчийчоьнан прокуроратуро


Таркхойн хIордан йистехь садоIу нохчаша\nТовбеца-бутт 06, 2015\nДагестан -- Шайн берийн дуьхьа боьлху дукхах болу нохчий хIордан йистехь садаIа.\nМархийн бут белахь а, садаIар юкъахцадаьккхина Нохчийчура бахархоша. Царах дукхах берш шина-кхаа денна боьлхий а луларчу Дагестане хIордан йисте боьлху. ДIоггара таронаш йоцучу, амма могашалла тоян оьшучу нахана дика аьтто бу иза лулахь хилар.\nМархийн бутт кху тIаьххьарчу шерашкахь уггаре а йовхачу хенахь нислуш бу. Арахь 30 сов градус тов хилча, шело лун йолу меттиг лоьху Нохчийчуьрчу бахархоша.\nСуьйренаш хаза хуьлу хIордан йистехь.\nЦхьаберш, чуьра ара а ца бовлуш, кондиционераш а латийна Iа, кхиберш, шай озо долчу кисанар соьмаш гул а йой, луларчу Дагестане оьху Таркхойн хIордан тIе. Мархийн баттахь цигахь садаIар, гIехьа борах мах хуьлу.\nЖижиг цадеттича садаIар хуьйлийла дуй?\nЦига ваха а вахана, цIавирзина Соьлж-ГIалара Абдурзаков Валид цIе йолу вахархо. ХIора шарахь, леррина кху хенахь воьду, ша боху дийцира цо.\nАбдурзаков: «Даиман оцу берийн дуьхьа воьду со цига. Мархийн баттахь цигахь мехаш хьалха хилчулла борах хуьлу. И бутт боцучу хенахь дукха язйина хуьлу. Таронаш а ма яц нехан. Цуьнга хьажжина ма дай вайн садаIар а. Иштта вахана веана со цигара. Марха а кхобуш а иза доха ца деш а схьавеана со. Делахь, берийн доьхьа олий, воьду-кх цига».\nКоьртачу декъана берийн дуьхьа боьлху нохчий хIордан йистехь садаIа.\nНохчийчохь ши кIира хьалха, схьабиллина Соьлж-ГIалара хIорд олуш болу Iам. Шина-кхаа шарахь дIа а хецна, гIишлошъяран белхаш беш дIакъоьвлина бара иза. Оццу Дагестанера можа гIум а еана, цигахь пляж а йина, нахана мехаза хира ю боху иза. Иза йоцург, кху хенахь, йовхоно хьийзош болчу соьлжа-гIалахошна, кхин меттиг яц гонаха.\n"ХIара тезет ду я ловзар ду?". Нохчийчохь тезетан ламасташ хийцарх\nКадыровн хиланза бисна сатийсамаш


Путинан харжамийн штабийн коьртехь Iийначо къайлаяьккхина шена хилла 19 миллиард са\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Петербургерчу ломан университетан ректор Литвиненко Владимир а.\nПутин президент хоржуш, 2004-чу а, 2012-чу а шерашкахь цуьнан штабийн куьйгалхо лаьттинчу Петербургерчу ломан университетан ректора Литвиненко Владимира шен декларацешкахь къайладаьхьина ша даьккхина 19 миллиард сом, хаам бо "МБХ медиа" ресурсо.\nОцу хьостано бахарехь, Литвиненкос къайлаяьхьина лаххара а 2014-чу шарахь шена "Фосагро" холдинган акцех евлла дивидендаш.\nЯлх шера чохь Литвиненкон компанера дакъа хьалакхиина 6%, кхаьчна 21 проценте. Акцех евлла дивидендаш ю 20 миллиарде ца кхоччуш, амма шен декларацешкахь цо ца гайтина 1,3 миллирд сом бен.\nХьостано билгалдоккху Литвиненко куьйгалхо а волуш, Путин Владимира 1997-чу шарахь диссертаци чекхъяккхина хилар, тема ю "Стратегическое планирование воспроизводства минерально-сырьевой базы региона в условиях формирования рыночных отношений" (Капитализман юкъаметтигаш кхиорехь аьрга сурсаташ дебор Iалашоне дилларх).\nТIаьхьо Литвиненко хилла "Роснефтан" коьрте хIуттунволчу Сечин Игоран а, премьер-министран Зубков Викторан а Iилманан белхийн куьйгалхо. Путин коьртехь Iийначу Петербурган мэрин арахьарчу зIенийн комитетехь болх бина цара.


«Аьхкенан дIахецарш» = 5 - 3 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 3 » «Аьхкенан дIахецарш» = 5\nКъурIанан кхеторш дан хуучара дуьйцу, «Крачковскес а, кхин болучара а КъурIан гочдеш, цуьнан 3-гIа суран, 67-гIачу аятаца талхор дина, «керста» бохучу даша тIехь» бохург. Аса дукха къамелаш дина бусалба Iилманчашца цу дашан хьокъехь. Цара дийцарехь, «керста» бохачу меттехь, «эрмало» боху кхетам, мелла бакъдолучунна гергахь бу бохург, Iораделира суна. Цул совнаха, суна хетарехь цу аято шалхо йоцуш чIагIдо, цу заманчохь цу Хьалхарачу Азехь дехаш хилларш кхаа макро-доьзалан адмаш бен ца хилар: симиташ (ист.: - «аккадой», шайх тIаьхьо ассираш а, ширававилонаш81 а хилла болу, иштта аморреяш, арамеяш, я изза болу «ахламу», мисархой, ахтардарца хилла халдейаш82 , иштта кхоллалуш йолу халкъан тобанаш – финикияш, хапируш) а, индоевропейцаш (ист.: - ахейаш /аххиява/83 , протоэрмалой /фракаш/, ахассимиляци йина: хеттиш, несситаш, палайцаш, мушкаш-праэрмалой) а, иштта «ширакавказхой» (ист.: - нахи-хурриташ, ари, субарт84-гиксосаш85 , нах-урартой, гутти, касситаш, луллабаш, кура-араксаш, «майкопан культуран»86 ваьрраш, колхиш, хатташ /каска/87 , иштта элламаш88 ) а.\nИбрахиман оьмар къасто, коьрта билгало хета суна, Ассирин паччахь хилла Намруд, я изза волу, историна дика вевзу, ширачу оьмаран 1233-1197-гIачу шарашкахь паччахь хилла (Г.Вильхемас дийцарехь) и Тикульти-Нинурт. Ша паччахь хIоьттанчу хьалхара шарахь дуьйна, ламанхойх а, Къилбседа Месопотамин къилбседера, къилбседа-малхбузера латталелорхойх а, лата волавелла и Тикульти-Нинурт. ЧIагIо ян йиш йолуш ду вай, цу паччахьо Iаткъам бечарна юкъахь, Ибрахим а хилла аьлла. Цу Iаткъамах ведда, 75 шо кхаьчна Ибрахим, Ханаане дIавоьду.\nНагахь санна, кхузаманан Iилманчаша билгаладаьхначу заманан терахьех вай тешахь, иза нисделла хила деза, ширачу оьмаран 1233-гIачу шарахь, я 1232-гIачу шарахь. Цу терахьах вай тасаделлехь, Ибрахим вина хан а билгалаяккха аьтто болу вайн, 75 шо юхадагардича, ширачу оьмаран 1308-гIа шо дIачIагIдан. ХIун билгало, я къастам болуш ду и шо а, и зама а? Инжилан, КъурIанан тешалаш хьесапе эцча, билгалонашца доьзна ду дукха терахьаш, я адаман дахарш. Ибрахим вина шо а хила дезаш ду цхьа билгало йолуш. Туьйранца нисъян аьтто боцу и бакъ билгало, стигларчу седарчашца хила таралора-кх аьлла, астрономин Iилман беша велира со. Баккъалла а, и Ибрахим винчу шарахь, хазаран амат долу, малх лацар хилла цу кIоштахь 1308-гIачу шеран, апрель баттан 13-гIачу дийнан Iуьйрана, дукха хьалхе. Яц ткъа иза, башхалла йолу билгало? Иблисана хIайбатениг ду олучу цу 13-гIачу терахьехь, Ибрахиман са дуьненчу далар нисделлехь, Делан бекхамца йоьзна билгало яц иза?\nНагахь санна вай, политикан хьал а хьесапе эцча, цу муьрехь, адамна девзачу дуьненна чохь дIайоьлхуш хилла процессаш ю: чIагIъелла йогIу Ассирина луург, Къилбседа Месопотамехь коьрта роль йолуш хилар; Митанни (Нахарина) махкахь дIадоьлхуш ду, паччахь веро кхоьллина бертазаллин тIемаш а, кхин йолу дахаран тIегIанаш чIанаяхна крызис а; Сийрин, Левантан89 (кхузаманан Палестина) мехкаш бахьана долуш, Мисарна, Хеттина юкъахь дIадоладелла хьогIе, тIаьхьо, барт кхуллуш дIадоьрзура долу хьекхадаларш; касситин карахь йолчу Вавилонехь дIахIутту, дустаралле диллича тийна а, чIогIа а долу дахар. Делахь а, цуьнан тIегIертар хилла, малхбалехьара Аррапхан90 кIошта тIера, «Заб»91 олу хи тIекхаччалца долу хурритин латтанашка безам болуш.\nВайна билгаладаьлла хIинца, Ибрахимца доза мега ши терахь. Уьш ду: вина шо а, Ибрахим, Харранера араваьлла шо а. Нагахь санна вай, хьесапдечеран лач тешаллаш а, туьйранаш а тидаме эцча (15 шарахь лечкъан яккхина хан; Дела вевзина хан – 40 шо; Ур-ГIалара, Харране дIакхалхар; цуьнан хилла бераш; 175 шо кхаьчча цуьнан валар; иштта кхин дерш а), вайга кхин а билгаладаккхалура ду, цу пайхамарца доьзна башхалла йолу терахьаш.\nНагахь санна вай, шеконе оьцуш хилча Инжилан дIааларш а, кхин тайпа тешаллаш тIехь долуш экъанаш а, цу тешаллаша дIачIагIдина терахьаш а ца хилча, дуьсуш дерг ду хьайн хьекъале хьесап а дойтуш, Iораевллачу цу билгалонаш гонахьа къахьегар. Шайна оьшу туьйра кхуллуш тардархой хилча, вайн а ю моьтту суна, изза бакъо. Амма вайна оьшург дац хаза туьйра. Вай тIегIертарг ю, хила тарало бакъо, лач хьесапо иза кхоьллинехь а. Цундела вай историн а, архиологин а тIоскарш чукхийдара ду кест-кестта, лохуш цу заманан лач тешаллаш.\nИбрахиман доьзал схьабаьлла кIошта хилла, Харран-ГIалаца зIе йолуш. Иза иштта делахь, Ибрахим кхиийна доьзал мел кIезга а, хурритин орамах хилла. Иза иштта делахь, Цу Ибрахиман да Терах, «нах-хурриташ» бехачу Харранера, Ур-ГIала дIакхалхийна хила веза, цхьана доккхачу бахьано. Юха а хаттар кхоллало, Уре хIунда вахана иза, Вавилоне а, Ханаане а, я Ассири а ца воьдуш? Вукхарелла гергахь йолу Ассири, мостагIалла долуш а, хьогIениг а хиллачух тера ю цу доьзална. Кхарна хьогIе йолу и Ассири, цу хенахь Вавилонна хIайбатениг хилла. Хурритана мегаш хила йиш яц, и тайпа мохк а. Цу муьрехь нисделла, Митаннин пачхьалла схьалаьцначу Шуттарна-III-гIачо шен паччахьна ямартло а еш, цуьнан шибIе тешаме «марутташ» (аристократ - сийдолу чкъор) ямартлонца хьокхеш тIеховшийна байъар. Цу заманчохь, ишттачу хьолехь, къилбседехьа ваха тешаме хиллачух тера дац цунна.\nЦу заманчохь, гIайреш санна ехачу, онда гIалин дай болуш хурриташ бехаш хиллехь а, «мисаройн», «хетташца» йолу бертазло бахьана долуш, кхераме хилла цигара дахар а дIакхелхачарна. Мелла а нацкъара йолу Ур-ГIала, кхане йолуш хилла, шен бахам бадийна лелачунна. Цу латта тIехь кестта гучабевлла, шайн дахар нисдеш болу халдеяш а, кхин хьогIе хиллачух тера бац цу муьрехь. Цул совнаха, Ефратан аьтту бердаца цу махка кхача, кхин тIех кхераме а ца хиллачух тера ду. Хетарехь, Ибрахиман гергарачара, цундела билгала яккхиначух тера ду и Ур-ГIала, кхерамазаллина иза массарелла гIолехьа хиларна.\nКхин цхьаъ а лач хаам бу, Ибрахиман нанас иза лачкъийна кхиор, цуьнан пхийтта шо кхаччалца, Делан пIелгех вакхар а долуш. Иза бохург хIун ду? Цо гойту, Ибрахиман дахарна цхьа кхерам хилар. Ибрахимна иза хиллехь, цуьнан гергарачарна а хилла, изза кхерам. И кхерам, Намрудера хилла бохуш дийцар лара мегара ду, цу цIарца дазар долу пачхьалкхера а, я цуьнан паччахьашкара а хила таралуш хилар и кхерам. Вуьшта аьлча, Ассиригара.\nХалкъан а, паччахьан а дахар, уггаре а вевзаш хиллачу эпонимаца, я паччахьаца цхьанадозар, тIех ца даьллачух тера ду, Ибрахим пайхамаран дахар Iорадоккхачу тешаллашна а. Ибрахим винчу шара тIера, цуьнан 75 шо кхаччалца хилла Ассирин паччахьаш муьлханиш бу? Арик-ден-или (1308-1296 шш), Ададнерари – I-ниг (1295 – 1264г шш), Салманасара-I-ниг92 (1263 – 1234 шш), Тикульти-Нинурт – I-ниг (1233 – 1197 шш) паччахьаш бу. Вай билгала диначу терахьн (75 шо) муьрехь, муьлхачу паччахьах олуш хилла «Дуьненан, еа агIонан паччахь» (цу юкъахь хилла, ханна йозуш йолу Вавилон а)? Шаьш даьхначу меттигашкара меттаха дохуш, уьш кхечахьа кхалхош, ваьрраш эдар хьа лелош хилла? Хьа кхоьллина, туьйранаша юьйцу «Вавилонан бIов», я Ассирин паччахьо садоIуш хилла, «Магганубба» олу гIала? Муьлха паччахь хилла, тускар чу а хиъна Iаьрше гIоьртина, Эллах-Делана, Iодаца пха тоха гIиртинарг, цу заманна бевзу дели, шаберш аьрда-цIеношкахь Iаш хилча? Иза хилла, массо а паччахьел чIогIачарех волу Тикульти-Нинурта, изза Намруд, изза Нимврод. И паччахь хилла, къаьсттина Дела цхьаъ вечарна бале ваьлларг вукхарелла. Ибрахиман дахар, цу цхьана цIарца хIоттар нисдина ду аьлла хета суна, Ассири пачхьалкх а, цуьнан массо а паччахьаш а, «тIеман дела» хиллачу «Нинурт» (изза «Ашшур») цIарца билгала бохуш хиларна. «Намруд», «Нимврод», «Нинурт» цхьана кхетаман цIе ю, аларца хийцалуш йолу.\nХIинца вай кховдора ю вайн ойла, цу историн тIегIане. Вуьшта аьлча, Ибрахим виначу терахье, 1308-гIачу ш.оь.93 шаре. Цу муьрехь хила таралуш дерг хIун хилла Харран-ГIалахь а, ниIмате йолчу «Хабуран кхосаберг» олучу кIоштахь а?\nАссирин паччахь хIоьттина Арик-ден-или (1308-1296 шш), паччахьалехь хиллачу 12 шарахь, цо схьабаьккхина «Кадмухи» олу мохк а, иштта Ефрат хин (Нахарина-хи) юккъерачу метте кхаччалца, «Хабуран кхосаберг» олучу кIоштан онда дакъа а. Хила таралург ду, цу муьрехь хил дехьарчу еса аренашка теттина Ибрахиман дай, цу агIонга кхалхар дан болабеллачу «халдеян» ваьррашца цхьаьна, Ур-ГIалана гонахьа йолчу, уьшале кIоште кхалхар дар. Экономикан халонаш бахьана долуш, юкъабаьллачух тера ду, «Делан пIелгех векхаш хилла Ибрахим» боху, цу хенаца боьзна и кхетам а. Цундела магийта мегара ду, 15 шаре ваьллачу Ибрахиман халонаш чекхъялла мур, цуьнан дай (Терахан доьзал) Ур-ГIала дIакхалхарца нисбан. И терахь хила таралуш ду, ширачу оьмаран 1293-гIа шо.\nЦул совнаха, кхин цхьа лач билгало а ю, башхаллениг лара мегара долуш: «40 шо кхаьчначу Ибрахимна вевзира Дела. Цуьнгара (Делера) хаам а хилира, кху Ур-ГIалара дIагIо» аьлла бохург хьахош.\nЦунах лаьцна, яздеш ду иштта :\n«Цхьана буьйсана, Веза-Воккханиг вистхилира бах Ибрахиме:\n- Ибрахим! - аьлла кхайкхира боданашкара цуьнга.\n- Хьа кхойкху соьга? – хаттар дира цецваьллачу цо.\n- Ибрахим! Аравала кху гIалара, кху махкара, …Аса хьайна гойтура болчу махка гIо хьо - олу цуьнга цу Дала».\nНагахь санна, Ибрахиман доьзал Ханаане а ца боьдуш, Харране баханехь, и латта хила деза-кх, Дала цунна билгала даьккхинарг. Цу гонахьа дечу хьесапца вайн аьтто бу, Ур-ГIалара, Харран махка Терахан доьзал дIакхелхина хан, терахьца билгала яккха. Хетарехь, иза хила мега, ширачу оьмаран 1268-гIа шо.\nТкъайпхеа шарахь Урехь Iийначу цу доьзална, Харране дIакхалха хIун бахьана хила тарало кхолладелларг? Харран кIоштахь, чIагIделла дахаран хьал? Цхьанаделан дин даржо аьтто болу хьал, Даймахкахь кхолладалар? Урехь, «Син» (Нанна) цIуна таваккал дечара, ян йолийна гIело бахьана долуш? Цу «Син» цIун тIулг-сибат а дохийна, цу гIалара вада везаш хилли техьа Ибрахим? боху хаттарш ду-кха жоп доьхурш.\nТахана, цхьаболучара чIагIдарца дуьйцу: «Ибрахиман гергарачара, «Син» цIуйн культ Харране еана» бохург. Иза, кхузаманан бусалба динан элементаш (маьждигин баххьаш тIера бутт-седан суьрташ), кIеда аьлча, тардар дан гIертар ду, дукхаделин динан аматаш ду бохучунах тохархьама. Иштта хила а, тарало иза. Амма, Ибрахиман боллу доьзална тlе, и бехк кхолла, хьогIечеран Iалашо хилар а го вайна. Цу цIу-динан тIегIанехь, шена пайдехьа долу дахар а, дин а ларадеш да Терах хиларх, бисна доьзал, цхьаъ Дела къобалвечарех хиллачух тера ду цу Ибрахиман.\n«Муха йоккхуш хилла, шен Делан цIе Ибрахимас?» аьлла хIоттийначу хаттарна жоп дала, вай кховда деза аьлла хета суна, Ур-ГIалахь Ибрахим ваьхначу муьре. Хетарехь, Делан цо йоккху цIе хила тарало «Эллах», я «Эла-ба-х» аьлла. Билгала даккха деза, цу заманан «халдеяша», шайн делан йоккху цIе, «Аль Эллах» («al-ilah») хилла.\nВайна хаьа, симитех болчу «халдеян» матто, хийцадалар динийла. Бухахь хиллачу Хьалхарачу Азин маттаца, церан мотт эбалар бахьана долуш, кхоллало «малхбале-арамеян диалект». Цу диалекта тIехь, кхоллабелла бу кхузаманан Iарбойн мотт а.\nЦеран (халдей) меттан, хийцабалар хиллачух тера ду, и протохалдеяш «Аравин есачу аренашкахь» лелачу юкъана. ХIунда аьлча, «гиксос-хурритин» элемент, цул хьалха онда Iаш хилла Левантан, Сийрин гIаланашкахь дай а болуш. Ткъа еса аренан дай хилла, даьлла лелла симитин ваьрраш. Цундела, майрра ала йиш ю вайн, «Аллах» цIарна юкъахь ю, дуьххьара кхоллабеллачу «ширакавказхойн» маттан, чолхе боцчу кхетаман «ал», «ла», «х» (-ха) олу элементаш. Цу кхетамаша гойту маьIна ду: «Ал» - «Нуьцкъаллениг», «Сийлахь-Везниг», кхечу дашца аьлча «Дела» хилар. «Ла» бохучу кхетамо гойтург ду «хазарца» доьзнарг. «Х», я «ха» олу озо Iорадоккхург, «гIарол», я «хехо» хилар ду. «Ширакавказхойн» маттахь и «Ал-ла-х» бохучу цIеран маьIна хира дара: «Доллучунна ницкъ кхочу ладугIург а, гIарол а».\nЦу Ибрахиман заманчохь, Харран-ГIалахь, «баттан дела» лорачу «Синан» культ кхоллаелла бохург, суна хетарехь нийса доцург ду. Нагахь санна, вай иштта аьлча: «Тикульти-Нинурт веллачул тIаьхьа, 70 шо долуш, кхоччуш Митанни дIасхьаекъаеллачул тIаьха кхоллаелла ю цу кIоштахь и культ» алар, нийса хила мегара.\n«Ассирийцаш» таваккал деш хилла «Ашшур» цIуна. «Хеттиша» - маьлхан цIуна «Сиват» («Са-ва-тIе» - гIазкх., «сверху есть свет»). ХIинца а нуьцкъаллехь болчу хурриташа, хастам бийриг хилла «Тейшеб» (ТIо-йа-Ша-ба) олу цIу. Вавилонан цIу хилла, касситин «Дунеяш» (Дуьне-йа-ша) олу цIу-дела. Керла цIу юкъаваккха, цуьнан сийна кхолладезаш хилла аьрда-цIа (гIазкх., «храм»). И тайпа баккхийра хийцамаш бан, хийцадала дезаш хилла Iедал. Я цу цIуна таваккал до, ницкъаллехь долу ваьрраш, схьакхалха дезаш хилла цу кIоште. И санна дерг хила аьтто болуш а, я хира долуш а хилла дац, Ададнерари – I-ниг (1295 – 1264г шш), Салманасара – I-ниг (1263 – 1234 шш), Тикульти-Нинурт – I-ниг (1233 – 1197 шш) Ассирин паччахьаш болчу муьрехь. Къаьсттина, «Намруд» цIарах волу, царех тIаьххьараниг дийна а волуш. Иза велла, ширачу оьмаран 1197-гIачу шарахь.\nМуха хилла Харранна а, «Хабуран кхосаберг» олучу кIоштана а гонахьа, цу заманчохь кхолладелла политикан хьал?\n1270-гIачу шарахь, Хеттин паччахь волу Хаттусили-III-гIачо а, Мисаран пирIун волчу Рамсес-II-гIачо а барт бо, къовсамехь хилла Сийрин мохк шина декъе боькъуш. Къанвеллачу Ассирин паччахьо Ададнерарис тоам бо, гIаттамаш бечу элашна ша дечу таIзарах. Митаннин паччахь волу Шаттуари ша йийсар хилча, «Ашшурана» биъна дуй ларабеш паргIата Iаш ву. ПирIунаца барт бина Хеттин паччахьан ойла ю, кхозлагIачуьнан куьйгашца, шен дуьххьара хиллачу дозанан зиле, Ассирин пачхьалкх юхаяккха.\nЦундела, вайн майрра ала йиш ю: «цу муьрехь, Ибрахимна Ханаане дIакхалха лианехьара, Харранехь сецна, 32 шо доккхура дацара цо» бохург. Цундела вай боху: Цуьнан Ур-ГIалара шен Даймахка верзар, цу махкахь гуттаренна а, охьахаа Iалашо йолуш хилла. Вуьшта аьлча, «…керла кхерам кхоллабаллалца». И кхерам гучаболу, 1233-гIачу шарахь, паччахь Тикульти-Нинурт, Ассирин Iедале веъначул тIаьхьа.\nХарранера Уре а, цу Урера юха Харране а, Харранера Ханаане а, цу Ханаанера Мисаре а, Мисарера юха Ханаане а, Терахан ваьран тоба а, и Ибрахим а «идаро» гойтург ду, девнан нах уьш ца хилар. Цундела, Хьалхарачу Азин аренаш хьоьшучарех хилла уьш.\nТидаме ца эца йиш йоцчу туьйранин (миф) хаамашца, хетарехь йолу ИсмаIал, Исхьакъ (Исаак) вина хенаш а, билгала яхалура ю вайга аьлла хета суна. Иза дан аьтто хила мега, Инжилан и «туьйра», Тикульти-Нинуртан хенах вай тасахь.\nИбрахиман доьзткъе ялхитта шо кхаьчча вина кIант ИсмаIалан дуьненчу валаран терахь хила тарало 1212-11-гIа шараш. Ткъа важа, цул тIаьхьа дайтта шо даьлча, Сарахас вина боху кIант Исхьакъ варан терахь а хира ду, ширачу оьмаран 1197-гIа шо. И терахь нислуш ду, Ассирин паччахь Тикульти-Нинурт (изза Намруд, я Нимврод) лечу шараца нисделла. Билгало яц ткъа, иза а?\nДийциначуьнан жамI деш ала лаьа коьртаниг, Ибрахим доллу жугтийн халкъан да ву бохург, иштта Iарбойн а, кIеда аьлча, бакъдерг харцахьдаккхар ду. Аса къобалдеш ду, Iарбойн «къурейшин» цхьана тайпан а, Сарах бахьана долуш, «арамеяшна» юкъара, «жуьгтий» хуьлуш дIакъастиначу генан а да, Ибрахим ву бохург. Амма Ибрахим доллачу жугтийн, я Iарбойн да ву бохург, даима тардар дан гIертачеран, уьстагIех Iехар хета суна. ТIаьхьо, и туьйра кхоьллинарш бу, «Вавилонан йийсарехь» хилларш. Шайн жуьгташна массо а ханна лерина, дийна дисаран концепци ю цара кхоьллинарг. Изза ала йиш ю, Iарбошка а.\nНагахь санна, вайн дуьнено къобалдеш делахь, адамо шен силсила, ден зIеца тIаьхьене кховдорца доьзна и Делан низам, Ибрахим да ву боху, ИсмаIалах хилла Iарбойн тайп а, Исхьакъах хилла жуьгтийн га а, шеко а йоцуш «хурриташ» бу, чIаьнкъа уьш белахь а. ХIунда аьлча, ИбрахIим, шен генетикан орамца «хуррит» хиларна. «Нах» ораман стаг ву ала хIуттура вац со иза, даго къобалдахь иза а. Хьалхараниг (хуррит хилар), бакъдерг хилар къобалдеш санна хета суна, КъурIанан 3-гIа суран, 67-гIачу аято бахарна: «ИбрахIим хилла вац жуьгтий а (в.аь., «симит»), эрмало («керста» аьлла ду, кхин болчу гочдархоша) а (в.аь., «индоевропеец»). Иза вара хьаниф (Дела цхьаъ хилар хууш верг), бусалба (шен дегI, АллахIана муьтIахь хиларехь дIаделларг). Иза вацара Делаца накъост вечарех».\nАмма иза, жугташа дийра дац, цара кхин некъ (ненан силсил) тIеэцна хиларна. Иза ю, ненан цIарца кхоьллина силсила тIаьхьенга кховдош йолу, дуьненчохь кхечарех тера йоцу къепе.\nЦу ширачу заманчохь царна (пражуьгташна) оьшург хилла, керла кхоллалучу «хурритин цхьанаделан (монотеизм) динан» бух а, Ибрахиман цIарца дазар долу динан зIийдиг а. Ассимиляции еш болчу симиташна (ассиро-вавилонан аккадаш, халдеяш, финикийцаш, хапируш, протоIарбой) юкъахь а, Хьалхарачу Азин кийрахь кхиана, аборагенаш болчу «ширакавказхошна» хьалха а, ша тайпа къаьсташ йолу, «монотеизм» йолу каста кхоллар коьрта Iалашо хилла цу заманан «политиженерин».\nКху хьесапна жамI дарца сайн къамел дIадерзош ала лаьа: «Иштта йолу, дахаран силсила йогIуш ю Ибрахим пайхамарна» бохург. ХIунда аьлча, иза цхьанатасалуш хиларна шираисторин хиламашца, бакъ хила таралучу терахьашца. Кху белхан Iалашо ю, шира туьйра мукъне а, кхузаманан туьйранчин туьйранех къасталура дацара техьа аьлла.\nЦу Везачу Дала, бакъ йолчу тобанан, декъашхой дойла вайх! АллахIу акбар!!!\nХан яллалца сакъоьруш Iийна хьеший бийшиначуьра гIовтачу хенахь, гIушлакхе бала гIерташ бара, дийна синошна Iаткъам бан кечбелла малх. Гергахь лаьттачу гIуна чуьра хи хьаладоккхий, цуьнца юьхь-куьг дуьлуш кегийрахой а болуш, къанонна лерина чара, сурили чохь хи эцна вахара БугIа-Сирри.\n- Де атта хуьлда хьан, хьомсара Эйа! СадоIар хилан хьан сийсара? – элира, терхи тIе чара хIоттийна, хи дотта кечвеллачу жимхас.\n- И Веза-Воккханиг реза хуьлда хьуна а. Ма новкъа дацара суна, и шун синкъераме аьзнаш. Новкъадерг ду-кх, хьошалгIа а веана, делккъалца вижна Iиллар. Кху «кхерчара нахана» а моьттура ма ду, вай малончаш ду. – Эйас олучу хенахь, чоьхьаваьллачу ШимаIас хаийтара, бешахь даарна оьшни (гIазкх., «стол») хIоттийна хилар.\nЦхьацца болу хьеший а, «кхерчан дай» а схьагулабеллачу муьрехь, жимачу четарера араваьлла Эйа, БугIица цхьаьна, оганаш доцучу цу четаре веара. Вовшин дедика дарца маршаллаш а хаьттина, хIума яа хевшира уьш ехачу оьшни гонахьа. Коьртехь Iачу И-бара-хи-Мас а, Эйас а доIанаш диначул тIаьхьа, Ваванега доIан рагI кховдийра «кхерчан дас».\nКхара, паргIата хIума кхоллачу юкъана, делкъанан бурко хIоьттира арахь. ХIусамдас IиндагIе довлар магийна, хIо шийла долчу четаре бирзира уьш. Цу чу, С-ара-х а еара хьешин дедика деш йистхила. Цкъацца, кхарна билгала долург дара, цу майран, зудчуьнан юкъ гайта хIума а доцуш, цхьа шогалла долуш хилар. Лакхахь ма-хьаххора, юккъерачу хенара волу И-бара-хи-Ма, дика битам болуш стаг вара. Цу битаман аматаш дикачарех делахь а, цунна хийра бацара шек хилар, дог эшар боху кхетамаш а, цкъацца гучайолу стешхалла а. Гуш дара, зудчо цкъацца дечу оьгIазе тIетеIарна, дуьхьал хилар цуьнан доцийла а.\n- Ткъайха сов шо хьалха, Адад-На-арара паччахьо, кху махкахь шен олалла хIотторхьама, шен яIна кху агIонга ерзийначу муьрехь, доьзалан кхерамазалла ларон а, «беттан эни» волчу цу «Нанна» цIун тIулг-суьрташ деш, уьш духкуш бечу балхаца таро IаIон а, сан да Терах, Ур-ГIала вахара. Ткъа суна, цу динца доьзна цIуйн Iилма Iамо, Iалашо а хиллера цуьнан. Цигахь хIара С-ара-х а ялийра аса, хIумахуургаша «…хьан зуда яц иза. Цуьнан кхоллам, аьрда-цIийнан нана хилар бу» боххушехь – олуш, забар ян гIоьртира «кхерчан да».\nЦу забарна реза ца хиллачу С-ара-хас, яппарш хазийра шен майрачунна лерина:\n- Хьан дас: «Цу Сийлахьа волчу «Синас», мухIар таIийна: «…тIаьхье сийлалле а, йоккха а хира йолуш ву сан кIант» бохуш, сан лерга-нIаьна Iехон гIерташ зурма а лекхна, со хьуна а йигана, аша дакъаза яккхи со. ЦIу-нана а ца хили сох, я цо бийциначу боккхачу доьзалан нана хуьлий а ца хаьа. – элира зудчо, кIоршаме озаца.\nБархI шо хан яллера и шиъ вовошахакхетта, церан хIинца а доьзалхо вацара. И бахьана долуш, гIайгIане яра С-ара-х. Ткъа Ибрахимас, ша сагаттадахь а, шен дагара ца хоийтура. «Веза-Воккха волучунна лаахь, вайн кхерчана, и тайпа ирс тIехдера дац!» олура цо шен хIусамнене, цуьнан дог тедархьама. Делахь а, цкъацца, цуьнан коьрте а хьевзара ойла: «Беттан энина» лерина, цуьнан аьрда-цIийнан нана хила гIерташ, кху С-ара-хас латийна къинойх цIанъяла а, тоьхна гIуда дIадала а, ма онда къахьега деза оха шиммо» олий.\nЦу къамело тем луш йоцчу зудчо, дIадахначу масех шарахь, бераххиларе сатесна, майрачух хьулдина ца лелош дарба а, сагIа ца доккхуш цхьа цIу а ца висира. Дуьххьара, майрачо олург делазхойн къамелаца нисдечу С-ара-хна, дегайовхо луш яцара кхуо таваккал дечу цу цIуша а. ТIаьххьаре, майрачо дуьйцучуьнан ойла ян елира иза. ДоIватан болх бечу И-бара-ха-Мас, шен зудчунна, цхьана «эних» тешар деллехь а, амма, цуьнан дагна синтем ца беллера цо. Иза хууш, ша И-бара-ха-Ма а вара. Цуьнца дузура цо зудчуьнан чIиркъе хилар. Цундела, цуьнан яппарш ловра майрачо, нахана хьалха, юьхьIаьржаниг хила шен везахь а. РогIера, яппарш етта С-ара-х йолаелча: «атто маша дар, цу аттах доьзна ду…» олуш иза човхо дагадеъча а, Деле собар доьхура цо шена. ХIинца а, хьешин дог-ойла ца йохон, шен ма-хуьллу къеда, машаре дош ала гIуртуш, хьехеман хорша ерзо гIоьртира иза, айъаяла герташ йолу зудчуьнан дегабааман чарп.\n- Массо а хIуманан, хиламан «Эла-ба-ха» волу и Веза-Воккханиг ву, адамо бан лериначу некъаца, цуьнан кхоллам нисбийриг. Вайн гIалаташа кхоьллина къинош ду, кхолламан вон-дика агIо хоржийтарг. Вай а, вайн дIабахна дай а, олалла дезачу цхьана хийра адамо кхоьллина харц кхетам юьхьара а лаьцна леларо, дуьненан аьтто бохийначарех ду вай. Вайн доIанаш, таваккал дар, сагIадаккхар эзар дакъошка декъар долуш, ша кхача дезачу кхочуш доцуш ду вайн. ТIулгах диначу цу кортош хьалха, вайн тиладелла кортош лаьттаха детташ, хIумма а доцучуьнгара, къинхетам боьхуш лела вай.\nКъинхетаме сатуьйсуш вай делахь, цу цхьанна, цу Веза-Воккхачунна хьакъ дерг дIадала деза вай сийдарца, баркалла кхайкхорца, уггаре а хьалха, собаре хиларца. Вай тиладелла лелачу муьрехь гуладиначу цу къиношна, къинхетам бан тарало, цу Веза-Воккханиг волчо. Къинош летош вай яйъанчу цу ехачу ханна дуьхьала, хIинццехь къинхетам безаш вай делахь, иза, хьайна цхьанни бен дезарг ца гар ду. Массо а хIуманан шен мах бу, диначунах яла езаш шен-шен барам болу ял а ю. Собарениг хилла, доIнашца дехар деш, хьайн къинхьегаман декъах сагIа деш некъ ахьа бахь, шеко а йоцуш, хьан дехарна жоп лура ду, цу Веза-Воккханиг волчу «Эла-ба-хас» - олуш велакъежначу И-бара-хи-Манна» лерина ткъес тоьхна, четар чуьра араялла С-ара-х, дехьо лаьттачу гIарбашин четаре яхара. Резавоцуш, корта ластийначу хIусамдас, неIарехь лаьттачу лега ишар йира, «стоьла тIехь, шийла хи ма эшийталаш» олучу хьесапехь.\n- Бехк ма-биллалаш «тхуна», сан хьомсароа хьеший. Доьзалхо ца хиларца боьзначу кхолламо, собарах йохийна лелаш ю иза сан. Делахь а, и агIо ца лерича, вуьшта долучуьнца сан тешар долу, дика накъост ю иза, - аьлла, кхечу гаьнна тIе, къамел даккха гIоьртира «И-бара-хи-Ма», - Хьомсара Эйа! Со пхийттара ваьллачул тIаьхьа, кху Харран-ГIалара тхо дIадахале дара иза. Цкъа майдане вахначу сан, хьан хьехамашка ладогIар нисделира цкъа. Цу хенахь, кхин хIинцачулла чIогIа, кхечу «энишна» таваккал деш бацара кхузара нах. Цу хенахь, массо а «нах-арихойн» коьрта «эни», «ТIо-йа-Ша-ба» вара. Цу хенахь, шаберш аьлча санна хьох а, я ахьа дуьйцучух а, кхеташ бацара цу майданахь гулабелларш. Лехар долчу сан ховхачу кхетамо схьалаьцнарг дара, цIу-динан дайн а, цу майданахь низам ларочу «хурадин» а тIех сакхехилар. Сан дагах кхеттарг дара, нехан Iоттаме а, забаре а йолу кхиссарш тергала ца еш, собаре долу, безам богIийту сийлаллин хьан къамел. Цу къамело а, цу хенахь даге кхоьвдиначу шеконо а, ша тайпа лехар дитира сан кхетамехь даимна.\nСо бер долчу хенахь дуйна, сан да, гергарнаш, ваьрхой хуьлура поппарх диначу цIуйн сурташна хьалха а оьгий, церан когашка кортош детташ, дехарш деш. Цу жималлехь дуьйна, тидам ира болчу суна гора, цу цIуйх цхьаа, кхаьрца балабоцуш хилар. Цкъа сан дас дийцара, ша доIа дечу хенахь, шена «Нанна» «энис» деллачу жоьпах лаьцна. Цул тIаьхьа, цо ша лура ду аьлларг ца луш кIира а, бутт а, ахшо а делира. «Сайна, хIун жоп ло хьажа веза со» аьлла, сайн куьйгашца хьийна поппарх, томехьа васт долу цхьа цIу вира аса. Сайн дас ма-дарра, цу тIулг-суьрта хьалха чара хIоттош, цу чу бецаш а, даьтта а доьттина кIур тосийтуш, дехар дан голахIоьттира со, суо цхьаъ бен воцчу цу есачу арахь. Сайн голошка цIий доссалца, даггара доIнаш дира аса, цу «Нанна» а, кхин болчу а «энин» цIарах. Амма суна, сатедо жоп ца хилира. Цу меттехь, суна тIехьашха тIехIоьттиначу вашас, Нах-арас Iиттарш еш цкъа со хьийза а вина, «эрана арахь, ешапан лергана хезийла йолчохь, жоп луш вац и цIу. Цо жоп ло меттиг, аьрда-цIа ду, я хьан доьзалан кхерчахь, цуьнан амат чохь долу чоь ю» аьлла нисвира со. Цхьана сарахь, цо ма-аллара цхьана чу а вахна, кIурбоккхуш дехарш дан кечвелира со. Цу чохь кIур хIоттийна, даима сан сема хилла ойла, дохк санна Iаьнаре ерзош, тентакваьллачу хьоле верзийра со. Делахь а, кхетам меттехь латто гIертачу сан дегIан чарх, гIоьвно лаьцча санна яра. Цу хьолахь аса бIаьргаш дIакъевлича, цхьа инзаре амат юьхьдуьхьала хIоьттира суна. ТIаьхьо, сан гергарачара, иза «Нанна» хилла баьхнехь а, суна гинарг ешапан амат дара. Когашкара са дIадаьлла, гола хIоттаза висира со. Делахь а, цхьанне а гола хIоттар дезаш воцу со, коьрте хьевзиначу бIагоро, агIонца дIавожийра. Сайн боллу ницкъ тIебахийтина, цу цIа чуьра, аратекхира со. ЦIеначу хIавао, дукха сиха меттавалийра со. И ешап цу чуьра арадалале аьлла, цуьнца къамел дан со юха чоьхьаваьлча, кIуьран къахьех лаьтта тIулг-сурт бен дацара цу чохь. Кхайкхача а, шена ас дов дича а, дуьхьала дош ца элира цу чохь суна гиначо.\nЦул тIаьхьа, къайлаха тидам бан велира со, цу кепехь таваккал дечеран. И нах гола а оьгуш, цIуна хьалха дехарш дора, цаьрга къамел деш цхьаъ волуш санна. Амма, истанга тIетесна къайлаха долчу цхьана лахьти чохь дIалечкъна Iачу суна, хаалуш хIумма а дацара. Адаман гIодаюккъе, я церан коьрте кхаччалца цу чохь хIутту кIур лакхарчу Iуьргехула, цIе яйначул тIаьхьа арабаьлча, меттавеънарг араволура, цу тIулг-сибатна букъ берзо а ца ваьхьаш. Сан дас а, вашас а, кхин болчу ваьрхоша «…жоп хилла» бохуш дуьйцург, цу чохь волчу суна хезаш ца хуьлура. Ткъа цара дуьйцург, дукха хьлахь цхьатерра а, тIех башхалла йоцуш а хуьлура. Цкъацца бецаш, я даьттан барам хийцабелча, царна дуьхьалатосург а хийцалура. Сан тидамо гучадаьккхиначо, кхоллалучу хаттаршна жоп доьхура сан кхетаме. Даима лехам болу со кхийтира, лаьттах, дечигах, кхийрах дина цу тIулг-суьрташа, хьан дехарна жоп лург ца хиларх. Хьуна сурт хIоттош берг кIур а, цу кIуьро бахийна корта а хилар. Иштта, кху латта тIехь Iаш и Веза-Воккханиг воцийла со кхеттачул тIаьхьа, суна дагавеара вай шира дайша лоруш хилла, амма цара вицвина волу и Iаьршан «Эла-ба-ха». Иза ву, кхечу цIарца вайна вевзу и «ХIал-Эла».\n«А-къа-дайша», «Алалу» а олу цунах.\n«Аса, и «эни» хьа веза, Iаьршехь лаха» аьлла, ойла кхоллаелира сан. Цхьа билгало гаре сатесна, лакхенга бIаьрг бетта велира со цул тIаьхьа. Амма и Iаьрше суна а, я адамашна тIекхача аьтту боцу геналла яра. – аьлла, доккха са а даьккхина, юха шен къамел долийра хIусамдас, - Цкъа гIенан кхоьлаха, тамашийна хаам хилира соьга: «Ахьа лоьху бакъо, стигланан Iаьршехь карора ю хьуна» аьлла. Цул тIаьхьа дуьйна, суна хьалха хуьттуш цхьа хаттар дара: «Адаман куьйго и цIуй кхуллуш хилча, ткъа ша адам кхоьллинарг мила ву?», «ХIара гонахьара Iалам, дуьне кхоьллинарг, со, адам кхоьллинарг ву, аса лаха а, билгалаваккха а везарг. Цунна цхьанна ала деза баркалла, дан деза доIнаш, хьекъал долчу муьлхха а дийна сино» аьлла. Цу хенара дуьйна и Бакъверг, сайн ойланца цу Iаьршан геналлехь леха велира со.\nЦхьана буса, еса аренга а ваьлла, суо цхьаъ ойланашка вахна Iаш вара со, ас-сайга хаттар а деш: «Мила ву и Бакъверг»? «Мичхьа ву иза»? «Муьлхачу аматехь ву»? бохуш. ЦIеххьана, сан бIаьрса дIаэца санна, Iаьршахь цхьа седа къегира. Со хьалаиккхара, тIех самукъадаьлла мохь олуш: «Суна карий! ХIара ву, сан Веза-Воккханиг! Стиглахь къега иза, тIех хаза нуьрца. Наха, шайн куьйгашца кечдиначу тIулгах тера вац иза. Иза вохалура вац, тIулгах бина и «эни» санна». Амма сан хазахетар Iуьйранга бен ца делира. Стигланан сийналлица дIаоьш, сан седа байра, цуьнан нур дешаш дIадолуш дара.\n«Сан Везаниг! Сан Воккханиг! Со цхьаъ вуьтуш мича воьду Хьо? Аса еха буьйсанашкахь, деношкахь лехна ма вара Хьо. Къайла ма валахьа! Сан дехарна жоп лохьа, хIай Веза-Воккха, сан Эла!» аса боххушехь, со хезаш боцу и седа-эни юха ца бирзира. Суна, жоп ца делира цо. «ХIа-хIа, иза «эни» вац! Иза къайлабели дIабузаш. Сох къайлаволург а, дIабузург а, сан «эни» бац!» аьлла, со юха а и Веза-Воккханиг леха велира. Хьалха санна дIаоьхура денош а, буьйсанаш а. Цхьана сарахь, лекхачу ломан оькъам тIехь, Iаьршана гергагIуртачохь, буьйса яккха вахара со. Бода булачу хенахь, лам тIеволуш гIелвеллачу суна, паргIатваьлла дукха хан а ялале, наб кхетта хиллера. Суна ца хаьа, аса и наб мелла йира. Лаьмнин хIоно дегI шелдина, кхеттачу хоршо и дегI эгош а долуш, со самаваьккхира. Со тохаволийтуш, агIонца гуш бара гоьрга, онда бутт. Суна, цкъаа ца гиначу кепара къегинера иза. Цу Iаламато цецваьккхиначу сан кийрара, инзаре мохь белира: «Хьо ву, сан Веза-Воккханиг! ХIинццалца, аса хьан тидам хIунда ца бира!? Бутт! Гонахьара лаьмнаш къагош, Iалам, лахара аренаш, доллу дуьне серладоккху ахьа. Хьо Iаьршахь бу. Хьан зIаьнарш массо а метте кхочу…» бохуш, цуьнан диканиш дагардеш, доIнаш до сан ойла макхъеш, дехьо тIеоллабеллачу ломан оькъаман тIехьабелира и бутт. Амма, дуьне сирла хиларна, цу тIехьа хIун деш бу и бутт хьажа, сан дехарна жоп луш, цу лома тIехьа иза лаьтта боьссина моьттуш, цига дIахьаьдира со. ТIех боккха ницкъ хуьлуш, хан йойъуш цу лома тIе со волачу юкъана, тIешершиначу мархаш тIехьа къайлабелира, анайистехь чубуза лерина бутт. Сан Веза-Вокканиг! Кху боданехь со цхьаъ вуьтуш, Хьо стенга боьду? Сан дега, Хьо карийна аьлла, ас цуьнга кхаъ баккхалца мукъне а сацахь! Соьца висахь сан Эла!» бохуш шега аса дехар дешшехь, дIабуьзира и бутт а. Дикка Iиллира со воьлхуш, сан кхетамо соьга аллалца: «ХIа-хIа, иза «эни» вацара. Иза, дIабузу а, къайлаболу а бутт бара. Хьуна ца хаьа, кху Харранера адам, цу баттана таваккал деш, тилла лелар дуйла. Хьан «эни» хьуна шен некъ гойтуш вацахь, цу гуш доцучух Iехавелла хьо, тилавелларг ву». Цунах со кхеттачул тIаьхьа, со сайн цIа веара, дог доьхна а волуш.\nАьхкенан юккъехь дара иза. Тхайн кхерчан тхов тIехь дIавижаначуьра самаваьлла Iуьллачу сан ойла: «Мичхьа ву техьа и Веза-Воккханиг?» бохуш лехар долуш яра. Малхбале агIонгара, вайна тIехула, дIогахь гучу лома тIехьара, цIеххьана цIен нур къагош гучабелира малх. ХIара ву-кх сан Веза–Воккханиг! – аьлла, со хьалаиккхара, - Серло а, йовхо а, ораматна дахар лург, адамна йовхо лург, долу дуьненна серло лург хIара цхьаъ ву! ТIаьххьаре а карий суна, аса лехна, сайн Веза-Воккханиг! Хастам бу-кха хьуна! – бохуш, уьйтIе мел ю уьдура со, кест-кестта сан бIаьрса дойъучу малхе а хьоьжуш. Амма и самукъадалар, делкъал тIаьхьенга даьлча, сан малх, «да-мат-Iу» цIийнан тIехьа, чубуза дагахь дIашершира. Цунна тIаьхьа, аренга дIаведира со. Дуьненна, цо елла йовхо а, шелъяла йолаелира. Доллу дуьненна мокхалла луш, тIаьххьаре цуьнан серло а яйра, цу арахь со суо цхьаъ вуьтуш. Меллаша, дуьхьала лаьттачу лам тIевелира со. Сан дог паргIата дара. Сан ойлано бохура: «Цу Веза-Воккхачуьнан къайле, билгала ели суна. Иза вац тIулг-сибатах тераниг. Иза вац седарчех, баттах, малхах тера. Дуьне, Iалам, и седарчий, бутт, малх, со кхоьллинарг, суна ган йиш йоцу, амма массанхьа волу Веза-Воккха «Эла-ба-ха» ву, тIех шира болчу сан дайша, «ХIал-Эла» олуш хилла сан Эла. Хастам бу хьуна, сан Веза-Воккханиг! – аьлла, сан да вехачу хIусаме юхавирзира со, тийна волуш – аьлла, шен дахделла дийцар чекхдаьккхира И-бара-ха-Мас.\nШен хилла ойла а, хIинца гучадаьлларг а, цхьана эдиначу Гунес дош ала бакъо йийхира.\n- ТIулг-суьрташца доьзнарг а, «Адад»94 , «Ашшур», «Мардукъ», «ТIо-йа-Ша-ба», «Эйа», иштта кхин дIаболчу цIушца доьзнарг а, цхьаа шеко йоцуш, адаман Iехабелла кхетам а, цу кхетаман тIаьхье а, юьйла хаьара тхох цхьаболучарна. «Муха кхето деза шийло, йовхо, серло лучу баттаца, маьлхаца, къегар долчу седарчашца, мархаш идочу, хин тулгIенаш ловзочу махаца, леш-денлуш долчу Iаламца доьзнарг»? аьлла кхоллалучу хаттарна дала жоп дацара тхох цхьаболучеран. Ахьа ма-аллара ду, и тIулг-сибаташ дIабохург хезаш а дац, шениг чекхдаккха ницкъ болуш а дац, адаман куьйго динарг бен, шаьш кхин гIуллакх деш а дац. Ткъа и малх, бутт, седа цу сибатех тера дац. Малхо йовхо ло, орамат дендан а, и даго а ницкъ бу цуьнан. Серло луш цуьнан гIаттар, баттаца рагI хуьйцуш цуьнан дIабузар а, хIора дийнахь аьлча санна гуш ду вайна. Бутт а, цу кеппара гIоттуш, бузуш бу, юкъ-юкъа серло а луш. Товхоно деттина дуьне, мелла а, буса шелдо цо. Некъан-седано къепалан дена буса некъ гайтахь а, цуьнан Iаткъам болуш дац де. Кхин долу седарчий а ду, тайп-тайпана хуьлачу хиламан некъа накъостий бен доцуш. «Са-лар-да»95 , «Са-Вани» мелла а дуьненна Iаткъам бан аьтто болу «эни» бу. Ткъа «ХIал-да» «эни», и дан аьтто болуш вац. Амма иза, коьрта «эни» ву, «нах-ари» олучу ламаройн. «На-хи» долчу шу атагIойн «эни» а, и санна волу «ТIо-йа-Ша-ба» ву. Ткъа цу шиннан а, вукха маьлхан, беттан а, тIулг-сибаташ динарг ду адам. Нагахь санна, церан и сибаташ вай дохийча, хьалхара шиннах хIуьппалг а дуьсура дац. Амма, вукха шиннах дуьсуш ма ду, вайга дохалун доцу, амма вайн дахарна Iаткъам бан томехь долу аматаш – йовхо, шийло, серло, бода. Цунах хIун эра дара ахьа? – аьлла, Гунес диначу хаттаро, цу жимачу стеган ира кхетамах хьоьгург вира, къано волу Эйа а. - Хьомсара хьеший! Сан тешаран бух нисбина бу, латтан, хIордан, маьлхан, беттан, иштта Iаьршан хиламаш хийцалуш гарца а, хуьлачуьнга хьежаро нисдина хьесап а. Аса хьахийначу цу седарчин, хиламан ницкъ хилча, цара, шаьш шайна гIайгIа бийра бара, шайниг лардан а, шайн некъан къепе цхьана нисъян а. Амма царна юкъахь, и тайпа юкъаметтиг яц. Мелла а царна юкъахь йолу юкъаметтигаш, масала, маьлхан йовхонан Iаткъам дIабоккху беттан шело, бода, я и бойъу серло вайна пайденна елахь а, церан цу нуьцкъаллица доьзна бахьана цхьана къепе дерзийна хиларо, шеко а йоцуш, царна тIехь куьйгалла деш кхин цхьа онда ницкъ хилар билгаладолу. И ницкъ берг, шеко а йоцуш «Эла-ба-ха» ву. Цо нисдина низам ду, «шумаран» маттахь, «Мэ» олуш хилла и дуьненан къепе. Ткъа вай цунах, «Ма» олу. Иза, Цхьаъ бен воцург а ву, цхьаннах тера а вац. Иза ву, цхьана дашца вай, «ХIал» олучу цу Iаьршан, стигланин, лаьттан коьрта Да, Эла.\n- Бехк ма-биллалахь, лараме волу И-бара-ха-Ма! Цу массо а «энин» аматаш долчу тIулг-сибаташ юкъахь, ахьа вуьйцачу цу «Эла-ба-хана», гергахь лаьтташ ву-кха «маса-суройн» и «ХIал-Да». И ахьа юьйцу цу Iаьршанан цIе, баккъалла, ахьа ма-яккхара, «хIал» олий йоккху «нах-арихоша» а. Шу даккхийчара дийцарехь, вайн халкъан шира заманчохь хилла и тиша «эни» а, «ХIал-Эла» цIе йолуш хилла. Вайн дайша вицвина и хьалхара «ХIал-Эла» а, ахьа вуьйцу, амма гайта амат доцу и «Эла-ба-ха» а, тахана оха лоруш волу и «ХIал-Да» а, цхьаъ-ам вац техьа? – элира, цу цIеххьашха шена схьаделладеллачух, ша а цецваьллачу Сур-Шенас.\n- Бакъ лоь и Сур-Шен. Коьрта «эни» волчу цу «ХIал-Дан» тIулг-сибат дохийчахьана, изза, Веза-Воккханиг ву-кха, «нах-арихоша» лоруш волу и «эни» - элира, цу къамелана юкъа, шен дош хIоттийначу Ваванес а.\n- Ваване! Хьан ойла нийса хета суна. Амма, цхьаъ ду новкъарло ен ерг. ТIулг-сибаташ дохош юкъара уьш дIадаьхча а, адаман кхетамехь юьсура ю, тераллица цхьанайогIу ойла. Иза йохалура яц, иштта атта. Ас ца дуьйцу, и сибаташ вай дохон деза аьлча, дуьхьала бевра болу динан дай а, Iедал дай а. Доцца аьлча, и тIулг-сибаташ дарца йоьзна, цу адаман сих дIаийна йолу адамин корматалла, дIаяккхалура яц атта. Мегара долу хьелаш нисделча, уггаре а хьалха, керла тIулг-сибат кхуллийтура дерг ю, самаялла и корматалла. Цундела, хийца езарг цIе а ю, гайта дезаш масалаш а ду. Иштта бен, доь довра дац, адаман кхетамо кхоьллиначу цу «энин» - элира, хIинццалца ладоьгIуш Iийначу Эйас.\n- ТIулг-сибаташ дохорх, я церан цIе хийцарх гIуллакх хира дац, нагахь санна бIаьргашна, лергашна, марошна, куьйгашна, маттана хаалуш воцу и Веза-Воккханиг, адаман кхетамах дIаийна вацахь. Иза дIаэван езарг, хан ю – еха хан. Я даима бечу хьехаман, Iаткъам бу латтон безарг – элира И-бара-хи-Мас, - Цу бечу хьехамца, ахьа ма-аллара гойтуш масала дацахь, кху дIадахначу масех эзар шарахь, харцахьа баьккхина адаман кхетам, нийсачу новкъа баккха, Iаламата хала хира ду.\nУр-ГIалара, кху махка со а, тхан доьзал а юхаберзале болчу муьрехь дара иза. Цу гIалахь, «нах-арихойх» болу гIалахой кIезга бара бехаш. Цхьана гIалахь дара иза, йохка-эцар лелочу къепалца со сайн гIуллакхе вахна а волуш. Керла шо долалучу цу хьалхарачу дийнахь, гIалин коьртачу майданахь и де даздеш дакъалаца а, садоIа а сецира со юкъахь волу тхан къепал. Цу гIалан «лимму» хьалхаваьлла а волуш, «Наннан» цIарах долчу аьрда-цIенна чуьра арадаьккхиначу тIулг-суьртана хьалха корта бетташ, таваккал деш дара дукха адамаш. Царна хьалхабевлларш «амурру» орамах болу хьолахай а, «там-караш» а хиларна, цу мискачу адамна, нийсаниг хаийта Iалашо яра сан. Цара кортош детта и тIулгаш, «эни» ца хилар а, цаьргара цхьаа новкъарло а, я пайда а хирг ца хилар хаийта лаьара суна, уьш Iехабелла хиларх дерг а гойтуш. Цара, корта бетта хьакъ верг, стигланаш, латтанаш, адамаш, кхин долу синош кхоьллина волу и Веза-Воккханиг - «Эла-ха-ба» вуйла хаийтар дара суна луург. И бакъдерг ас шайга аьлча: «Тхан дай а хилла, кху «энишна» таваккал деш а, корта беттаргаш а» элира цара. «Шун дай тилла хилла, хIинца шу санна» ас аьлча, цара соьга хаьттира: «Хьо бакъдерг дохьуш веъна, я хьо, аьшпаш буьттачарех ву?» аьлла.\n- Аса тешалла до, и Веза-Воккханиг хилар хIара стигланаш а, латтанаш а кхоьллинарг аса аьлча, «лиммус» соьга хаьттира: «ХIун ду, цу хьан Веза-Воккхачо кху дуьненахь дийриг?» аьлла.\n- Сан Веза-Воккхачо дахар а ло, валар а ло – аса аьлча, велакъежначу цо: «Аса а ло и дахар а, валар а» - элира соьга.\n- Схьавалавел, и хьалла лаьттачарна юккъера шиъ – аьлла цо дина буьйр, гIароло сиха кхочушдира, сагIадоьхаргашна юккъера ши миска цунна хьалха голахIоттош, - ДIабаккха оцуьнан корта! – элира цо шен чалтаче96 , царех цхьаъ билгалавоккхуш.\nЦу майданахь лаьттачу адамо, аьзнин гIугI хазийра.\n- И-бара-ха-Ма! Аса цхьаннан валар дели, ткъа вукхунна дахар дели. Кхийтан хьо? – элира цо, шегара даьллачух дозалла а деш.\n- Веза-Воккханиг волчу цу «Эла-ба-хас», дуьххьара кхоьллиначу «А-да-Ма» боьршах, «Хьа-Ва» стех хилла шина кIантах цхьаммо «Къа-Йинас», шен ваша «А-Бели» воьш гайтина масала бен дац, и миска воьш ахь хIинца тхуна гайтинарг. Цу Веза-Воккханиг волчо, и хьалла схьакхетта нур лепа малх, малхбалехьа гIаттош бу. Ткъа и малх малхбузехьа гIаттон, ницкъ кхочура барий хьан?» аса аьлча, цу хаттаро вохийначу «лиммуна» диснарг, со цу майданара эккхавайтар бен дацара. ХIунда аьлча, суна зен дан аьтто бацара цуьнан, и сан къамел къобал деш бацахь а, шайн ваьрхочунна тIехIитта таралуш хиларна, «амуррашца» хьогIе болу, кхин цкъа а церан къизаллин теш хилла и «нах-хурри». КIезга уьш белахь а, мисканаш гIовтош, гIурт баржон тарало, вон масала дара иза.\nИ адам дIадаххалца Iад а Iийна, цхьа боккха аьста а эцна, цу буса со аьрда-цIийне вахара. Аьтту а, аьрру а агIонгахь лаьттачу цу тIулг-сибаташна и аьста бетташ, кескаш йира ас царех. Коьрта долу цхьаъ ца дохош, цуьнан коча и аьста а оьллина, айса диначух кхачам хилла, дIавижа вахара со сайн къепал йолчу. ШолгIачу Iуьйранна, цу аьрда-цIийне деанчу адамна а, шен гоца цига кхаьчначу «лиммуна» а гинарг, уьш цецбоху сурт дара. И цIаьнкъа яккхина Iоьхкачу гаьргех, кхийран кескех ког баккха меттиг яцара цу чохь. «Мила ву, вайн «энишна» хIара динарг?» бохуш, оьгIазе маьхьарий детта бевлира цига гулабелларш. «Селхана вай эккхочу хенахь, «И-бара-ха-Ма» цIе йолу и «хорро» вара, ша «…и шун «эни» отура бу» бохуш, кхерамаш туьйсуш» аьлла хиллера цхьаболучара.\n- Сиха схьавалаве иза! – аьлла, буьйр дина хиллера «лиммус» а, - Жоп деха цуьнга, хIара адам теш а долуш, цо диначу цу доккха зуламах» - олуш.\nСелхана, шен аьтто боцуш нисделла хьал, тахана кху адаме дIанисдайта аьтто баларо, дог-ойла тойина хиллера цуьнан.\nТIех маса дIасхьадеддачу гIароло, вижначуьра гIаттийна со, сиха майдан юккъе кхачийра. Аьрда-цIийнан неIаре кхачийна со, букъа юккъе чхьонкар тоьхна, неIсагIах батт а тухуш веълара вахийтира. ИрахIоьттина, сайн барзакъ ченах цIандан со хIоьттича, «лиммус» хаттар дира соьга:\n- И-бара-ха-Ма! Тхан «энишна», хIара болх ахьа-м ца бина? - аьлла.\n- Соьга хIунда хоьтту аша, цаьрга а ца хоттуш? Со вац! Иза динарг, и хьалла лаьтта, царна коьртехь верг хила веза – олуш, аьрда-цIийнан кIоргене пIелг хьажийра аса,\n- Цуьнга а, цо аьтначаьрга а хаттал ахьа, нагахь санна жоп дала а, къамел дан а хууш уьш белахь – элира аса.\nАса деллачу жоьпана резабоцурш белахь а, юкъ-юкъа хезаш дара, шеконца йоьзна йо кхиссарш а, царех терра хабарш а.\n«Хетарехь, цо дуьйцург бакъду». «Доцург ду, цунна тIекхоьллинарг» бохура цхьаболучара. И къамелаш хазориш совбала боьлча, гонна юккъера араваьллачу динан дас, ша адмашна юкъахь хилар дицделла, хаттар дира соьга:\n- Хьуна дика ма хаьа, цара къамелаш ца дой? Ас муха хотту, дош олуш воцучуьнга? – цо аьлча, гIаддаха велавелира со. ТIаккхи бен ца кхийтара иза, шегара даьллачу гIалатах. Цуьнан корта, цу «Эла-ба-хас» дIабаьхьанера, кхетам гIевне беш цу муьрехь. Реза ца хиллачу «лиммун» а, корта ласто бийзира цу жоьпах кхачам ца хилла. Кхузахь дош ала рагI, соьга еллера, цу Веза-Воккханиг волчо:\n- Уьш къамел деш а бацахь, шаьш хIаллакдечарна ян дуьхьала йолуш а бацахь, аша стенна бетта, хьалха а хуьттуш церан когашка корта? Шуна цхьаа пайда а, я зен а дийра доцучарна таваккал дечулла, гIолехьа дац шуна, и цхьаъ бен воцчу «Эла-ба-хана» хастам бар? Цунах ца-кхеттал, сел кхетам боцуш ду шу?» аса аьлча, дукхачеран кхетам самабоккху масала дара иза. Цу майданахь цул тIаьхьа хилларг дуьйцуш, аса хан йойъура яц шун. Амма цу дийно, дукха агIончаш белира суна.\nКху кIоштахь а бу, дукха бацахь а, «Син» цIуна кортош детта «амурра», «а-къа-дайн» тIаьхьенех берш а, иштта, «ТIо-йа-Ша-бана» таваккал деш болу «нах-арихой» а. Ткъа сан накъостий, итталгIа дакъа а дац. Амма, кIезга белахь а, шайн сица, амалца чIогIачарех берш бу уьш. Цу Сийлахьа-Воккханиг волчу «Эла-ба-хан» хастам беш ву со, жима елахь а, и тоба Цо сайна яларна. Масех шо хьалха, цхьа стаг а ма вацара сан кхузахь тIаьхьахIотта, кху чуьра сайниш боцурш.\nСуна хаьа, кхул тIаьхьа хира долу дахар, Iаламата хала хира дуьйла а. Со а, вай массо а зоьш болу, Iаткъамаш а оьшура бац вайна. ХIунда аьлча, кху тIаьхьарчу хенахь айъалуш йоллу и Ашшур, кхана, бале яла мегаш ю, зIийдаг хоьцуш йолчу, цхьаъ «эни» бен къобалвеш йоцчу тобанна. Уггаре а кхерамениг волу, вайн мостагI хира ву иза даима – олуш И-бара-ха-Ма сецча, Эйа вистхилира:\n- Цу тIехь хьо нийса лоь. Де-дийне мел долу а, цхьа «эни» къобалвечеран тоба стаммалуш елахь а, царна дуьхьала бера болу ницкъ а, тIех онда хира бу совсорг тоьхна бод санна тIехэхар долуш. ТIаьхьарчу кху иттех шарахь, соьца зIе тасаелла и агIончаш, кхо бутт хьалха, цу «ашшурошца» хиллачу тасадаларшкахь, ах байъана. Дукхачарна, заьIапалла ло чевнаш ю йина. Хьан дIаваьллачу цхьана агIончан метта, эзар мостагI вийча а, Iаламата боккха эшам хеташ ву со иза.\n- Дуьне доккха ду. И тайпаниг ца хилийта, дIасхьавала веза, хьайн агIончашна кхерам боцу меттиг лаха. Амма, хьо дIакхаьчначохь даима беш хьехам хила беза, цу новкъахь гIелбелла, эгна накъостий юхаметтахIоттон а, кхин а, хьайн тоба стоммаян а. И хьехам мискачу нахана юкъахь бина ца Iаш, марошна а бан беза. Кхиамениг хира ду, мехкан да, я паччахь цу бакъдолучунна тIевалон хьан собар а, хьекъалалла а тоахь. ХьогIечарех верг иза хилахь, бIозза совдера ду, хьан кхиаман жамI. – «кхерчан дас» аьлча, ша тайпа хьуламе маьIна долу хаттар дира къанос:\n- Сийсара тойнехь хилларш, хьан ваьран а, кху кхерчара а «нах» бара. Хьан ойланца, церан ойланаш цхьаьнайогIуш хилар гучаделира тхуна, тайп-тайпана кхетамаш болуш уьш белахь а. И-бара-хи-Ма! Алахьа, кху гIалахь хьан хьехам тIеоьцуш, хьан ойланца ойла йогIуш берш дукха буй? «Нах» боцурш а, кхечу ораман адамаш дуй, хьан хьехамах хуьлучу асаре сатесна? – аьлла.\nЦу хаттаро, мелла а ойланга кховдар тIедожийра хIусамдена.\n- ТIаьхьахIиттинарш, дукха бац – элира цо тIаьххьаре а, - Амма, масех махкара даьхкиначу шун ойланаш, сайчаьрца цхьана йогIуш хиларо дагайовхо ло суна, вайн тоба, де-дийне, шо-шаре мел долу а, стоммалург хилар гуш. - аьлча, кестта, «ашшурой» Iаткъам совбера буйла хуучу къанос, шолгIа хаттар дира, сийсара кхуьнан «наха» дийцинарг а, хIинца кхуо аьлларг а хьесапе диллиначу къанос.\n- Лараме И-бара-хи-Ма! Алахьа, онда кхерам хьайна тIебеъча, я кху кIоштахь иза кхоллабелча, хIун некъ къобалбийра бара ахьа хьайн тобанна? – аьлла.\nЭйас диначу хаттаро, кхин а, леррина ойла яр тIедожийра «кхерчан дена». Иза кхеттера, кху хаттаршна луш долу жоп, Iаламата кIорге йолуш листина хила дезийла а, кху къанонна цхьа галамаорзахалла Iораяллийла а.\n- Кхерам дIабаккха, я юхатоха, цулла а боккха ницкъ бу хила безарг. Иза бацахь, кхерам боцчу яла еза и тоба, - аьлла, хаттаре хьажар дира И-бара-хи-Мас, тIаьхьадогIун долчу хаттарна жоп дала а кечлуш.\n- Селхана, тхох цхьанница дечу къамелехь, ахьа хьахийра дитт а, цуьнан орамаш а. ХIинца, цу хьан жоьпо, масале хаттар дар тIедожадо суна: «Кху махкахь кхиана дитт, ахьа кхечу махка даьхьна дIадоьгIча, пайда кIезга болуш хира дац иза, цу латта тIехь?» – аьллачунна, сиха жоп делира «кхерчан дас»:\n- Латта кхин делахь а, шен орамаш ма ду цуьнца диснарш – аьлла.\n- Цунах хуура дара, хьо хин атагIахь вехаш велахь а, латталелорхо воцийла. Орамаш шенаш делахь а, кевстиг ховхе йоьрзий, я шаглой а, гIад дуткъалой, я кегийра стоьмаш латабой а, хийцалой дIахIуттуш ду кхин метте даьккхина орамат.\n- Дикачу латта тIехь, дIадогIа деза-кх тIаккха – элира, кхоссар йиначу Сур-Шенас.\n- Хьан дикачу латта тIера хьо лоллачу кхерамо, и кхечахьара дика латта а ма ду, иштта дIалаца таралуш.\n- Цу кхераме, диттан гIад хададойтачулла, кхечахьа даьккхина дIадогIар гIолехьа дац и орамат, цIура стоьмаш луш и хира делахь а?\n- ХIа-хIа. ГIийла гIодах кхетта матаре лазар, гуттара, орам бахкош хуьлу. Орам цIена а, онда а белахь, гIад доцуш и бисча а, цуьнан метта, цу орам тIехь кхуьуш ду цIена маргIал. Бакъду, цу маргIалах дитт кхио хан а, къахьега а деза алсама – аьлла, шена хаа луург шена Iорадаьллачул тIаьхьа, и къамел кхечу гаьнна тIедаккха лаам кхоллабелира Эйан.\nДахаран зер долчу кхетамо, кхуьнан кего йолийна ойла, кхунни бен гуш доцчунна тIехь чIагIйира: «Даймохк, дайн орам, цIена цIий лардан оьшург, дайн шира Iадатан бух тIехь, цхьа ойла а, цуьнца доьзна чIогIа низам а кхолла деза. Кху эзар шарахь тIеэцначу хийра гIиллакхех халкъ цIандан, цхьана «энина» гонахьа и ойла кхоллар бен, кIелхьардоккху некъ бац, «ков-кха» орамах долчу ваьррашна» аьлла.\nАмма, гонахьа болучарна хезаш:\n- Хийра махкахь дисна, я хийра гIиллакхаш тIеэцна халкъ, шен хилла юьхь йоцуш дIадера ду, кху дуьненчуьра лар йовш. - элира, ша тайпана жамI диначу къанос.\nХIара шолгIа де а, цуьнан буьйса а, И-бара-хи-Ман хьеший болуш яккхира цара.\n«Аб» беттан, 25-гIа де (23 июль). Некъахочунна аьхна хан яра, Эйа коьртехь волу тоба новкъаялла делкъал тIаьхье. Шаьш новкъадовлале, Ибрахиман гIунан тIегулабеллачу хьешаша, цхьана хIоам чуьра, тIаьххьара хин къурд бан лиара. АгIонца ши тIам болу гиба араяккхира ШимаIас.\n- «Хьаша мала хи доьхуш велахь, иза меца вац. Амма ца дехахь – цуьнан марха ду» олу бIаьрмециг йолчу «кхерчан нанас» - аьлла кица а далийна, гIадвахна велавелира, ша еъначу гибанах самукъадаьлла ШимаIа.\n- «Хьаша вогIуш воцчу кхерча, беркат а ца догIу» олуш ду, вайн ден цхьа кица. Кху хих зовкх хьоьгийту хьогаллин чам санна, кху «кхерчан дех» хьегар долуш, цу Веза-Воккханиг волчо, де-дийне мел долу а совбохийла кхуьнан агIончаш! – аьлла, хих къурд биначу къанос, хIусамдега кховдийра, халли бен карахь латталуш йоцу гиба.\n- И Сийлахь верг ву-кх, кхоллам нисбийриг а, къинхетам бийриг а – олуш хих къурд бина, шена гергахь лаьттачу Сур-Шене кховдийра, И-бара-хи-Мас шегара хIоам.\nИ гиба, кар-кара а оьцуш яссийра, бисначара баркаллин дош а олуш.\nШен кхерчна, хIорш дикка генабовллалца, Сур-Шенас шена совгIатна беллачу динахь, хьеший навкъабаха веара И-бара-хи-Ма. Харран-ГIалан амат, бIаьро халли бен ца лоцачу геналлехь, Эйас шен ворда сацаяйтира.\n- Лараме И-бара-хи-Ма! Хьо юхаверза везаш хилча, оха, кхин дIа ца воийту хьо. Кхуза тхан дахкарах, Iаламата боккха пайда хилла тхуна. Кхул тIаьхьа догIура долчу бIешарашкахь, тIаьхьенаша ларамца цIе йоккхун волу къонах вовзарал совнаха, хьан кхерч бовзар а, хьан рицкъах кхетар а хили тхан. Уггаре а мехаллениг ду, хьан тешарца йоьзна ойланах оха пайда эцар. И Сийлахьа волу Воккханиг ву-кха, вайн кхоллам нисбийриг. Цунна лаахь, кхин а вовшенна ган мега вай. Сайн кегаелла хилла ойла чIагIян, масала ду суна кхузахь Iорадаьлларг. Кху сан некъанакъосташна а, пайдехьа хира ду аьлла тешна ву со, кху къинхьегаман и жамI. Делахь а, цхьаъ ду суна ала лууш: Кондар а, гIад а, орам а хIаллак хилчи бен мегара дац, даймохк бита. «ХIал-Элан» доттагIа хьох хирг хилар, хьоьху сан даго. Суна го, цо хьуна деллачух цIе а, герз а дина, «шаьш ду дай, шу тхан лай ду» бохуш, хIара дуьне дохо гIерташ цхьа тоба хирг хилар а. Iодика йойла! – аьлла, Эйа маракхетча, цуьнан лере, дош элира И-бара-хи-Мас а.\n- Шеко а йоцуш, генагург ву хьо. Амма сан даго, диканиг ца хьоьху. Кху гергахь йолчу хенахь, ларалуш хилалаш. Со а хира ву, цу «ХIал-Эле» шу доьхуш сайн доIица – аьлла, Эйа дIа а хецна, цуьнан накъостин Iодика ян волавелира иза, «…некъ маьрша а, дахар ирсе а хуьлда шун» – бохуш.\nГу тIехь латта висначу И-бара-хи-Ман дегIан амат, чубузачу маьлхан зIаьнарех дIаийча, дийнатан, ворданан татанаш бен хезаш доцачу цу арахь, шен аз хазийра Варзапас.\n- Сийдолу Эйа! «Кондар а, гIад а, орам а хIаллак хилча…», кхечу махка хьо вахна, ахь нисдан, хIун ду кху дахарехь мехалла дерг? – аьлла.\n- Лам буьххье ваьлла а, я тIуьначу Iаннин хьеха чувоьлла а, шен махкахь лаха еза кIелхьараволу маьIиг. Даймохк битиннарг а, дорцан махо дадийна лелон баппан хIу а, цхьаъ ду. – Эйас аьлча,\n- Доцца аьлча, иза, велларг ву-кх! – олуш, цу жамIана тIехьа, ша тайпа тIадам таIийра, велавеллачу Ваванес.\nпродолжение следует в частях 6, 7, 8, 9, 10, 11 и 12.\nПросмотров: 944 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/3