Бурчаев Хьалим: Нохчийн маттах дог лозуш хилча...\nЮха тIаккха а даима санна - дерриг нохчийн къоман лазам, ненан мотт. Нохчийчуьра нохчийн меттан лингвисташ ойланаш еш Iа замано деъна а, заманийн кIаргенехь дайна а керла дешнаш юхадалийна, дахаре дерзийча хIун дара-те бохуш. Ткъа таханенна-м яц ур-атталла орфографин юьззина ю ала тарлуш дошам а.\nНохчийн маттах, цуьнан хиндолчух дог а лозуш, саготта болучара хаддаза дуьйцуш лаьтта тахана, цуьнгахь йоллург луьра гIело хилар, ненан маттахь йоьшурш а, яздийраш а кIезиг хиларна иза шена «Iожаллин»гIовла кечьечу новкъабаьлла хилар.\nЦхьаболчу Iилманчаша а, яздархоша а аьттехьа а ца дуьту нохчийн мотт «бала керчаш» бу бохург. Цу маттахь къамел деш цхьа стаг мел ву, боху цхьаболучара, и лийр бу бохург бакъ дац.\nИ тайпа хьажам даррехь харц бо дуьненахь зеделлачунна тIе а тийжаш кхоллаеллачу статистико. Цо кхеторехь, цуьрриг бIаьрла яц нохчийн меттан оьмар. Дуьненахь зеделларг юьхьар а лаьцна, говзанчаша далочу статистикан тоьшаллех а, тахана махкахь нохчийн матте болу хьажам бен-башхалла йолуш хиларх а дуьйцуш ву «Орга» журналан редакцин кхеташонан декъашхо, журналист, Iилманча, исбаьхьаллин литературан мах хадорхо Бурчаев Хьалим.\nБурчаев: «ЛартIе вай дахка дохкуш ду аьлла ца хетта сунна – академин бух а болуш кхоьллина орфографин дошам а яц вайн хIинца а. Ас даима а тIехдетташ а ду иза. ДоггIу алапа а хIоттийна, шарахь мукъане а болх байтича, хир яра иза. Цунна а тIе ца тов, тетта дезаш ду-кх вай.\nСоветан Iедал бехке дарий, кхидерг дарий, олий, бехказа довлу вай. Амма мотт баккъал а лечу хьоле кхочуш бу. Вайн чкъор дIаиккхича, иза хууш наггахь а хир вац. Багахь тема дийр ду, амма Iилманца а догIуш, хууш хир бац.\nЦкъа цхьана кхеташонехь ду. Нохчийн метан проблема ю оьрсийн маттахь юьйцуш. Ас боху, ненан метан гIайшгIанаш а, дерраш а нохчий а долуш, вай оьрсийн маттахь буьйцуш хиларо ца гойту вайн метан дакъазалла?\nМотт, иза буьйцуш цхьаъ висахь а, бела олийла дац, мотт леш бу боху ЮНЕСКО бакъ яц, бохуш, вовшийн а Iехош, деха вай. Ткъа ЮНЕСКО-с далочу хьесапашца, мотт лечийн могIара болу иза буьйцуш бIе эзар стаг а вацахь. Вайн-м бац оццул метан бала болуш нах. «Даймохк» газете, «Орга» журнале язвелла мел вверг а вац ши эзар стаг а берриг а нохчех».\nЛитературан говзанча Бурчаев Хьалим а, цуьнга терра цхьамогIа яздархой а, Iилманчаш а тешна бу нохчийн маттах коьрта дезар а дина, юкъаралле шуьйра пайдаэцийта таро ерш Iедалан коьртехь берш бу аьлла.\nДелахь а уьш цкъачунна сиха бац, «хIара ца хилча-м амал ма дац» аьлла, бахархойн ойла кхио сацам тIеэца. Нохчийн маттана беш болу ницкъ жимма кхеталуш болучарна массарна а и хууш ду, амма цхьа цхьаъ хIуттуш вац хIинца, кху заманахь санна, нохчийн маттана вон тIеIаткъам цкъа а бина цахилар гIардаккха.\nБу бохучу яздархоша а шайн гонехь дечу къамелашкахь билгалдоккхуш ду, тахана ненан мотт цкъа а ца хиллачу кепара Iазапехь хилар а, цу Iазапах маца хьалха бер бу ала гуш, гIийла богу чиркх санна а, дегайовхо кIезиг хилар а.\nИ бохург дац и кхион, цуьнан таронаш шорьян лаам берш, цу тIехь хаддаза къахьоьгурш банне а бац бохург. Нохчийн мотт самабаккхарехь, цуьнан хьал-таронаш кIаргъярехь. керла дешнаш кхолларехь шатайпа некъаш карош схьавогIу, масала, филологин Iилманан кандидат Вагапов Iаьрби, меттан орамаш зуьйш, дешнаш кхолладаларан, тIеэцаран башхаллаш ахкаме а ехкина. гуттар лехамехь ву, масала, байтанча, меттан говзанча Яралиев Юсуп а.\nИштанаш дукха бу. Бакъду, цара ечу къароца. церан белхан хьашто хилийта, Iер-дахарехь а, массо а доьшийлашкахь а, Iедалан хьукхмат-урхаллашкахь а нохчийн мотт безаш тIеэцийта декхаредерг, мукъ карахьберг Iедал ду. Цуьнца бузу ненан меттан кхоллам дукхахболучара.\nНенан маттах лазам


Австрин полици: Низам дохорна шарахь 400 позитив дIайоккхуш нисло\n"Даймахка лелачарна латто хьашт дац тхов-кIело"\nТIаьхьарчу деношкахь Австрерчу хаамийн гIирсашкахь дийцаре даьккхина, цу махкахь политикан тховкIело а йолуш Iаш болу нах къайлаха шайн Даймахка цIаоьхуш, цигахь са а доIий, юхаоьхуш бу бохург.\nКъаьстина цу хьокъехь бийцаре баьхнарш нохчийн къомах болу мухIажарш бу. „Австре бевдда схьабаьхкинчу нохчашна юккъехь и шайн цIахь садоIа эхарш система а хилла дIахIоьттина, шемахошна юккъехь и саннарг наггахь бен ца нисло“, - аьлла яздинера, масала, меттигерчу Кроне газетено.\nНохчаша масех дийнахь вовшашка ватсапп чухула дIасатуьйсучу цу артиклехь кхин дIа билгалдаьккхина ду, Австрин чоьхьарчу министраллин цIе ца яьккхинчу белхахочунна тIе а тевжаш, „цIа а вахана юхавогIуш гучуваьллачу нохчочочунна депортаци ян йиш ю, ткъа иштта цу хьолехь гучуваьллачу шемахочунна депортаци ян йиш хир яц, цуьнан даймахкахь боьдуш тIом хиларна“, аьлла.\nНохчаша шайн некъан паспорт дайна олий...\nАртиклан авторо иштта гойту, шена цхьаццаболчу Австрехь тховкIело йолчу нохчаша лелош дерг хууш хилар: цо яздо, - цитата, - „нохчаша шайн некъан паспорт дайна олий, Оьрсийчоьнан векалтехь керла паспорт доккху, цуьнца тIаккха цхьа а новкъарло а йоцуш, дIасалела“, - бохуш.\nКхечу Австрерчу хаамийн гIирсаша а кар-кара а оьцуш дийца даьккхинчу цу нохчийн цIаихарех ала догIу, и хIума лелош Европехь тховкIело йолчу вайнахах цхьа жима дакъа бен ца хилар. Ткъа дукхахберш мел лаахь а политикан а, кхерамазаллин а бахьанашца иштта дIасалела йиш йоцуш а, шаьш тIеэцначу пачхьалкхан низамаш дохон ца лууш а, шерашкахь цIабаха йиш йоцуш бу.\nЦул совнаха, цIа хьажа хIотта оьхучу нохчашна юккъехь дуккхаъ бу Австрин олалла тIе а эцна, цу пачхьалкхан бюргерийн йоллу бакъонаш ерш, шайна юккъехь мичча метте а маьрша баха-бахка бакъо а йолуш.\nДелахь а, Австрин низамаш а дохош Нохчийчу садоIа оьхучу вайнехан хIума дукха дийцаре даькхина хиларна, Маршо Радио зIене елира Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллица. Цу хьукматан векало Грундбоьк Карл-ХIайнца жоьпаш делира тхан хеттаршна.\nНагахь санна тховкIело маццахехь схьаэцначу стагера цхьа бахьана даьллехь...\nМаршо Радио: „Цхьа а статистика юй цIаоьхуш болчу нохчех лаьцна? Иштта йолу статистика лелош а юй аш?“\nГрундбоьк: „Лерина нохчашна шаьшна лелош статистика яц. ГIуллакх муха ду аьлча, и цIа некъаш дарца боьзначу боллучу талламна чохь тидаме оьцуш ду хIора къомах болчу наха до некъаш. Оха цу хьокъехь тхаьш тIеоьцучу сацамийн статистика йо, амма тхайн талламашкахь цхьа-цхьаццачу хьелийн статистика ца йо“.\nМаршо Радио: „Ткъа юй шуьгахь информаци, и цIаихарш доккхачу декъехь нохчаша лелош ду аьлла, я и чIагIдечара шайгара дуьйцу иза?“\nГрундбоьк: „Шеко я йоцуш ала йиш ерг иштта ду: тхуна хууш ду и санна дерг нохчаша деш хилар. Цу тIехь хеттарш хила а ца оьшу. Амма иза лелош берш мел нах бу бохург статистикаца дагардина дац“.\nМаршо Радио: „Ткъа муьлха санкеш ю Австрехьа азюлан тховкIело ехна а болуш, цIаоьхуш гучубевллачу нахана дуьхьал йохуш?“\nШарахь 400 сацам тIеоьцу Iедало позитив еллачу нахера и позитив схьайоккхуш\nГрундбоьк: „Шен тховкIелонах долу дехар толлуш а долуш, цхьаъ шен даймахка вахар Австрин низамехь магийна дац. Нагахь санна цхьаъ хIетте а шен цIа а вахана, юха а Австре юхавеънехь, тIаккха иза цуьнан тховкIелонах долу дехарх лаьцна ша сацам бечу хенахь тидаме оьцур ду Iедало. Иштта низамехь магийна ду, нагахь санна тховкIело маццахехь схьаэцначу стагера цхьа бахьана даьллехь, цуьнгара позитив схьаяккха.\nШарахь юкъарчу хьесапехь 400 сацам тIеоьцу Iедало, шайна хьалхо позитив еллачу нахера и позитив схьайоккхуш. Цул тIаьхьа цу нехан хьокъехь кхин дIа беш болу сацамаш хIора стагера конкрете даьллачуьнга а хьожуш, хIораннан шен-шен хьоле а хьожуш тIеоьцу Iедало сацам. Там бу, масала, позитив дIаяьккхана волчу стагана Австрера аравоккхуш депортаци ян, там бу цунна субсидаран гуманитаре статус яла, хила там бу кхин сацам бан, хIора а хьал ша-ша толлуш ду цигахь“.\nМаршо Радио: „ТIаьххьара хаттар: муха толлу Iедало и хIума таллане а:“\nГрундбоьк: „Таллам бан бахьана даларх терра нисло и контрол яр. Нагахь тхан шеконаш кхоллалахь я цхьа хаам тхоьга кхачахь, тIаккха тхайгахь йолчу таронашца талламаш бо оха“.\nЦу юкъанна, Австрерчу нохчийн диаспорехь а дийцаре даьккхина цIаэхар магош-ца магош хиларан хаттар. ХIинцале а бу цу махкахь бехачу вайнахалахь низамца доцуш цIабахар гучу а даьлла, тховкIело дIаяккхинарш. Бакъду, царах доккхачу декъана позитиван метта виза елла, тховкIелоно санна шуьйра таронаш цуьнца яцахь а, делахь а, Австрехь ваха бакъо цу адамна юьтуш.


Бода човхош 1алам самадолуш, ломахь 1уьйре шийла г1отту. Лаьмнийн баххьашкахь 1ай-аьхка ца деша ло. Цундела хуьлу кхузахь 1уьйре шийла. К1айн мархийн пардуош, х1инца г1евтича санна, г1ийла йоьлху цхьана пана махка. Малх кеста ца кхета. Дукъал т1ехьара г1атта беза цуьна. Цуьнан юьхьиг гучуялча, сехьа дукъах малх кхета, дехьарчу дукъах 1индаг1 соцу. Малх хьала мел бели жимм-жимлуш 1индаг1 охьадоьдийш д1адолу. Цундела олу кхузара наха: «Бузуш малх кхета мохк». Луьста хьаннашкахь тайп-тайпана олхазарш дека, ц1еначу х1аваах кийра буззуш доккха са даккха парг1ато ю. Д1а мел хьоьжу цхьа тамехь дог хьостуш, б1аьрг белош хаза 1алам х1утту хьуна дуьхьал.\nЯ Рабби, Я Расулуллахь, Ва тхан Дела, ма хаза, ма ц1ена мохк белла Ахь тхуна. Хастам бу Хьуна тхан Веза, Воккха Эла. Кху махках терра ц1ена ойланца, бертахь, мерза даха хууш, къахегарах к1ад ца луш, мел беха некъ барах тила ца луш ламанхой баьхна кхузахь.\nПожах (Хильдехьа) олуш ю цхьа хаза, 1а-ваха ч1ог1а аьтту болуш меттиг ю. Пожахахь 1ийна Хушпаран Каса а, Каси Сулейма а. Сулейманов Сулеймани да, цуьнан х1усамнана Кани. Церан кхоъ к1ант, йиъ йо11ий доьзал кхиъна: Исрапил, Габиси, Мовсар, Напехьат, Зано, Сахьи, Саг1ират.\nНапехьат ч1ог1а хаза йо1 яра. Ц1арна ц1е яхана. Сийна б1аьргаш, ц1ен-к1айн богу бос лепаш, хаьрса месаш. Ч1ог1а куьцехь, товш йо1.\nПхийттара яьлла йолуш, еха а ехна маре елла и. Амма цунна везаш кхин к1ант вара. И маре деш, ша мича йоьду хууш яцара ша олий дуьйцура цо.\nД1акхаьчна яьлчи бен ца хиъна кхунна, ша сатийсанчохь йоцийла. Х1ора дийнахь аьлча санна уьдуш ц1а оьхуш хилла иза. Са дале а, 1аржъелчул т1аьхьа а, шена т1ера б1аьрг тилабелчул т1аьхьа, 1ин чу юссий хих йолуш, луьстачу хьунан дукъах лам т1ехьа юьйлуш ц1а ихна. «Ва Напехьат, кхера ца кхоьру хьо, хьунан дукъах хьалаяла 1аржъелачул т1ахьа? Цигахь ча а, борз а хила там ма бара», – аьлла, шега хаьттича, цо олуш хилла: «Шша яхана стаг шена т1аьхьа кхиарна кхоьрура, кхин цхьани х1уманах кхоьруш яцара».\nКхин иза уьдучура саца а ца сецна, юха кхийла к1орда а дина цара йитина и.\nЦа йоьшунна пхийтта етт белла цуьнан дас цу нахана.\nЦунна везаш 1умхи Г1ани ц1е йолу к1ант вара. Иза баьхьанехь еъна иза марера ц1а. Лекха дег1ахь, куц-кеп ч1ог1а хаза долуш жима стаг. Доьнал долуш, майра а, ша схьалаьцначу новкъара юха вер воцуш къонаха хилла Г1ани. Наггахь шецара накъосташца Напехьат маре йолчу юьрта воьдуш хилла иза. Г1ани ша ехачу юьрта веъча, х1ара дерриг дуьне кхечу кепара хаза а, исбаьхьа а хеталора шена бохуш дуьйцура цо.\nХ1ара марера ц1а еача, захало дийцина, амма д1айига сихо еш ца хиллачух тера ду Г1анис. Цуьнан вокхах волу ваша зуда ялонза вара боху цу хенахь. И шена хиъча Напехьата аьлла Г1анига: «Цкъа а зуда ялор йоцу хьан ваша Ша1манний, цкъа а маре г1ура йоцу сан йиша Заной 1ара бохуш шен 1а йиш яц, айхьа йигахь йига, ца йигахь со маре йоьду»!\nИштта кхуо аьлча, бакъалл яха а мегара иза аьлла, кхера а велла ялийра цо. Ч1ог1а мерза а, бертахь а дехаш хилла и шиъ. Дикка таро а, шортта хьал-бахам а болчу нехан к1ант вара Г1ани.\nГ1ани деден 1амирхана жа лаьттинчу мет-меттахь канаш юззуш цергаш эцалуш хилла. Къеначу уьстаг1ийн багара охьа легна хилла уьш. Кест-кеста Гуьрже махка воьдуш, цигара хаза к1ади, пхьег1аш, йижаршна хаза, деза совг1ат дахьаш вог1ура олий дуьйцура цо.\nДуьххьара к1ант хилла цу шинний, Шида аьлла ц1е а тиллина цунна. Цунна т1е йо1 йина, Табарик. Цунна т1е а йо1 йина Аминат. Т1аьххьара йо1 1айна, Г1ани вийна кхо к1ира даьлча йина. Цу хенахь советан 1едална дуьхьал г1аттам хьайнчарна хьалха ваьлла лелла Г1ани. Юха ца бовла дуй биъна цара х1етахь.\nБаси Байсета, цуьнан нанас дехар дина шен к1анте: «Ма г1ахьара хьо, ма йитахьара ахь ша кху берашца, хьайн зудчунца а цхьалха», – аьлла.\n«Ч1аг1о йина яьлла, Делаца дуй бууш йина дош делла даьлла, юха вала аьтто бац. Нана, пурба а лой вахийтахьа со», – дуьхьал дехна цо нене. Т1аккха нанас, Дела йозанах вала йиш йоций хууш, пурба делла.\nК1ента олучу метте Эски Зубайра лаца хьалабаьхкина салтий Итум-Кхаьлара. Иза воккха стаг хилла, паднара хьала а ца г1атталуш. Го лаьцна чу а лилхина, т1е герз лоцуш цара аьлла: «Хьо лаьцна ву, вай д1адаха деза, кечло». «Со могуш вац, со валур вац шуьца», – вистхилла важа. Т1аккха цара паднара т1ера чу кхоьссина х1ара. Зубайри несо, шен марда цара чу кхуссушехь , онда зуда хиллачух тера ду иза, буй хьовззийна ши-кхо салти вожа а веш, Бадили Абдурахьманера топ яьккхина. Цул т1ахьа цо мохь аьлла, шен аз мел долу. Гена боцуш левчкъина 1аш волу Бацалг, Увайс, Шамсат орцах баьхкина салтий лийцина.\nГорзат олучу меттехь 1аш Солцан Ахьмад бохуш цхьа воккха стаг хилла. Лийцина салтий иза волчохь чубоьхкина битина цара. Лаьцначарна т1аьхьа бог1уш а салтий хилла. Идай М1ежа волчохь севца уьш. Солцан Ахьмади х1усамнана сих-сихха М1ежа волчу а йоьдуш, цара х1у леладо хьожуш, толлуш, юха схьа а йог1ий кхаьрга схьадуьйцуш хилла. Х1инца х1ума юуш бу, тоьпаш охьа а ехкина цо схааьлча, ц1аьххьана чу лилхина уьш а схьалаьцна. Хьалха лаьцнарш болчу уьш чу а боьхкина, х1у-ду, мил-ду хьажа Луьнка баьхкина.\nЗуьзакха йистехь вовшах а кхетта цара барт бина к1ошта стаг вахийта, цигахь х1ума а хаийтехьа аьлла шаьш лелочух. И дуьйцуш х1орш лаьтташ, охьа б1аьрг тоьхча, Ц1ийлара хьала бог1уш салтий байна кхарна. Турмал чухула хьаьвсича вевзина, шайна герз ца тохийта хьалха ваьккхина Ц1ийла тезета вахана Ази Хуьнарк, Ити Эликси волуш, вог1уш пхийттех герга салти. Царна хьалха ваьлла чекисташ Лохи Мохьмад, суьйли Уртаев, оьрсий хилла. Уьш Луьнка хьалабевлча т1ом болабелла. Герз д1адетташ, схьадетташ т1ом бехха бина цара. Т1аьххьара Лохи Мохьмада аьлла: «Тутмакхашна хьалха ваьлла 1умхана Г1ани ву. И шена дика вевза. Иза ца виехь, вуьш юха бевра бац. Иза вай виехь, биснарш д1асаг1ура бу. Массара а герз цунна тоха». Т1акха цара массара а герз цунна диттина. Охьа а таь1на, шен пхоьаза йолу тоьпан чу патармаш даьхьна, хьалатаь1ча топ кхетта цунна коьртах. Муха ца кхетара, массара а цунна тухуш хилча.\nЦул т1ахьа Зубайри, Увайс, Бай Идрис лоха таь1начу меттехула охьа а бахана, гуо лаьцна салтийн. Шайна гуо тоьхни хиъча Хьами бохучу стеган чу а лилхина цу чуьра схьа герз детта долийна цара. Цхьа хан ялча , лакха Луьнкара охьа мохь тоьхна Исаев М1ежис, Хильдехьара юьртадас: «Со т1е ван мегар дуй», – аьлла. 1едалан стаг хиларх терра, машар бан лууш хилла иза. «Мегар ду», аьлла жоп делла вукхара. Иза чувахана Хьами волчу х1усаме, цу чуьра салти йисаре балийна, церан герз схьа ара деъна. Юха цхьацц-цхьацца ара баьхна салти а, чикисташ а.\nГ1ани уггаре жимах волу ваша Тонки, цу хенахь пхийта шо кхаьчна бен вац. Хьерг1ит1а олуш ю ши чурт доьг1на меттиг. Цига д1а а вигна Тонкис хаьттина Лохи Мохьмаде: «Хьайн ваша вийначун х1ун дийр дара ахь?». «Шина б1аьрга юккъе топ тухур яра», – аьлла вукхуо. Т1аккха цо тоьхна и цунна. Уртаевна а тоьхна. Оьрсийчунна а тоьхна. «Хьо жима ву, ахьа ма тоха», – соьгий-соьгий тохийта цхьаболчара боххушехь. Тонкис аьлла цаьрга: «Вийнарг сан ваша ву, тухур яц со воцчо, т1аьхьа дийцар хир ду аш тоьхча».\nШолг1ачу дийнахь х1ара дуьне дуззал 1едал деъна Хильдехьа. Цара шаьш Г1ани дакъа д1а лур дац, шайн кхо стаг схьацалахь аьлла. Т1акха х1окхара уьш мичахь бердах чукхиссина д1ааьлла, байинчул т1аьхьа.\nМашшаш туьйсуш салтий чу а биссина, хьаладаьхна декъий. Цул т1ахьа говрана чук1елхула куьйг-ког вовшах дихкина охьа ца легийта, Итум-Кхаьла охьа деъна. Лохи Мохьмад верстана хиларе терра ч1ог1а вистина хилла. Схьа ара а яьлла, Итум-Кхелара цхьана зудчо, куьгаш хаьн т1е а дехкина элира бох: «Ахь дешначу Къоръанора ца вог1у Лохи Мохьмад тахна-ма Гуьйтари, Хьачарари, Т1еречуьри санна. Хильдехьара-м веста а вистина когаш хьалха вахьа», – аьлла.\nГ1ани вийна шо кхочуш Напехьат маре яхана Исраил Хьасане. Иза а ведда лелаш тутмакх ву бохуш хилла цу хенахь. Шарахь сов обаргашца цхьаьна Советан 1едалана дуьхьал т1ом беш цаьрца лелла иза. Пуламот ч1ог1а дика йиттина цо. Шайна ижуна я тутмакхаш д1асабевлча, х1ара цхьаъ юьсуш хилла хьехахь. Кхунна етта аьттуо дика болчу метте пуламот х1оттуш боьлхура уьш.\nИштта цхьана дийнахь, геннахь ц1ехьа бог1уш тутмакхаш болуш, хьалаг1ерташ салтий гина Напехьатана. Шен пуламот охьа а ерзийна йиттина цо, хьала ваьлл-ваьлларг охьавуьллуш. Цигара салтий юха бирзина, дан х1ума доцуш. И цхьа г1ашлойн некъ бен ца хилла цигахь. Цу новкъа кхуо цхьа салти хьала ца валийтина.\nГ1ани виен а вуьш и г1аттам хиллачу хенахь, чу боьхкина салтий баго ча кхиехьна аьлла мотт бина, Саг1ират ц1е йолу берх1ийтта шо долу йиший (ч1ог1а куц долуш йо1 хилла боху иза), наний лаьцна Напехьата. И шиъ доь доцуш яйна. Цул хьалха кулакаш бу аьлла кхуьнан дай ши ваший лаьцна. И кхоъ а доь доцуш вайна.\nИсраил Хьасанна к1ант вина Напехьата. К1ант валие тутмакхех схьа къастина хилла иза. Къаьстина дукха хан ялале нах Сибреха бигна. Иза а йигина Сибреха. Цуьнан к1ант новкъахь велла. Шен дешичица хилла Напехьат Сибреха юьгуш. Цигахь цуьнца 1ийна, кхин гергара стаг а воцуш. Цу хенахь 30 шо а кхачанза, хаза товш хиларах терра стеган б1аьрг т1е х1уттуш хилла цунна. Иштта, Шишхана Асо олуш ч1ог1а дешна а волуш (Докки Жунидаца дешна хилла иза) воккхуна стаг зуда яла а елла берашца висина. Цо шега йола аьлла Напехьате . Дуьххьара цо шега йола аьлчи, х1ара яша а ца яьшна цунах. Жимма хан яьлча 1едал деъна Сулейманова Напехьат хоьттуш. Цхьамма мотт тоьхнехь хиллехь я шаьш дагабевла хиллехь, иза лаца баьхкина уьш. Дешичас х1ара къайла яьккхина, цаьрга аш мила юьйцу а ца хаьа шена аьлла. Амма уьш юха а, юха а оьхуш Сулейманова Напехьат оьшу шайна бохуш хилла. Кара яхча цара тоьпаш тухур йолуш хилла кхунна къамел доцуш. Х1ара обаргашца шарахь сов лелли, дукха шера хууш дара царна.\nИ хаа а хиъна Шишхана Асо, юха а веъна дехар дина, шега яг1ахьара хьо, хьо цара лаьцна д1айигахь доь доцуш, т1епаза йоьйур ю цара. Кхоам бара хьан иштта х1аллакъхила. Шега хьо яг1ахь, ша к1елхьара йокхур яра хьо. Шишханова Асет аьлла ц1е а тиллина шен зуда ю аьлла тоьшалла дийра дара ша. Т1акха реза хилира иза цуьнга яха. Салтий юха баьхкича Асос аьлла, аш мила юьйцу а ца хаьа шена, х1ара Шишханова Асет ю, шен зуда ю, х1ара бераш тхойшинна ду. Лулахой а т1екарие бина хилла Асос, шайга хаттахь ишттаъ-ишттаъ алахьара аш аьлла. Цара а, Асос ма деххара т1еч1аг1дина, х1ара Асойн зуда ю, и бераш церан ду, шайна дика йоьвзуш ю, аш лоьхург х1ара яц аьлла. Цу хенахь метарка а я паспорт ца хилла, кхин дан х1ума доцуш д1абахна салтий. Иштта Асос к1елхьара яькхина иза 1едалах. Асойна дина кхоъ йо11ий, цхьа к1антий дара цуьнан.\nК1антана Совет 1едал долчу хенахь тоьпаш туоха аьлла кхел йина. Сайд-Ахьмад ц1е йолуш, ч1ог1а безамехь, товш жима стаг вара иза. Цхьа х1ири таксист вийна аьлла кхуьнца цхьана лаьцнарш, хьалха а чуохьбаьхкина нах хилла. Х1илла а, тешнабехк а хиллера цаьргахь: ши суьлий, метишкийа, цхьа оьрсий – диъ дара. Цара барт бина, массарел жима а, мекарло а йоцу Сайд-Ахьмад к1елвита. Массара а цхьабосса кхуо вийна аьлла дарий динера суьдехь. Х1ара цхьаъ бен вацара, уьш диъ дара. Ишта к1елхьара бовла барт хиллера церан. Сайд-Ахьмадана тоьпаш туохар кхайкхийра, уьш шераш тухуш к1елхьара бевлира, бех шайн боллушехь.\nК1антана кхел кхайкхича ч1ог1а к1елйисира Напехьат. К1антана йина харц кхел ца лаелла дог иккхина хиллера цуьнан. 1989-чу шарахь кхелхина иза. Олхазар к1отарахь д1а а йоьллина.\nДала декъала йойла Напехьат!


Криминалан баьччас Гагиевс дийцина Къилбаседа ХIирийчоьнан вице-премьер муха вийра\nТIаьххьарчу шерашкахь, лаьцна, изоляторехь тоьшаллаш луш волчу криминалан баьччас Гагиев Аслана («Джако») дареш дина "Цхьааллин Оьрсийчоь" депутатна Макиев Зурабна а, сенатор лаьттинчу Тотоонов Александрна а дуьхьал. Оцу хьокъехь хаам бо "База" телеграм-канало.\nГагиевс дийцарехь, 2008-чу шарахь вуьйцучу шимма тIедиллина хилла Къилбаседа ХIирийчохь вице-премьер хилла Пагиев Казбек вен. "Болх" кхочушбина оццу шеран ГIуран-беттан 31-чохь Къилба ХIирийчуьрчу къайлахчу сервисан белхахочо Гагиев Олега ("Ботэ") – шен машенлелорхочуьнца цхьаьна Пагиев вийра герзаш диттина тIекIелдинчу цIеношна юккъахь.\nХаамийн гIирсаша дийцарехь, бекхам беш вийна Пагиев, дуьйцу, иза хьалхо гIоьртина хилла Къилбаседа ХIирийчохь премьер-министр лаьттина Такоев Сергей вен, бохуш.\nМакиевс, Тотооновс, Такоевс бакъ ца до Гагиев Аслана дина дареш. Макиевс бахарехь, цо ша яздина хилла, Гагиевс шена кхерамаш туьйсу аьлла, арз, шен са лардеш, лелла гIагIадиллинчу машенца, улле ха а даьккхина.\n2018-чу шарахь Австрино Оьрсийчу экстрадици йира Гагиев Асланна, иза лецира. Гагиев бехкево Оьрсийчохь уггаре яккхийчех йолу, шена юкъа дуккха а тобанаш йогIу талорхойн гIера кхолларна. Оцу гIерано иттанашкахь хьаькамаш байъина мехах, хIаллакбинчаралахь бу низам Iалашдечу урхаллашкара нах, бизнесменаш, криминалан баьччанаш.


— Дера боху, — элира кано.\n— Э-э-э, ка, эхь ца хета хьуна аьшпаш битта! — бехк боккхуш элира цхьогало, корта а техкош. — Дукха хенахь дуьйна массарна а хууш ма ду xiapa бай, кхин цхьаннан а боцуш, берзан буй.\n— Хьуна хьаьнгара хезна и? — хаьттина кано.\n— Хьаьнгара хезна бохург х1ун ду?! — цецъдаьлла, мохь хьаькхира цхьогало. — Хьайна луъучуьнга хатта мегар ду хьуна, и массарна а хууш ду. Суна дагадог1у, дукха хан ю и хилла, со жима долчу хенахь, сан дас-нанас кест-кеста къамел дора кху байх лаьцна. Кхечу меттигашкахьчул, берзан бай т1ехь долу дехкий дерстина датт1а дохкуш хуьлу, олура цара. Т1аккха ца хаьа хьуна, нагахь x1apa бай жа1ун белахьара, цара цунах берзан бай эр ма дацара.\n— Бакъ дерг аьлча, суна схьахетарехь, сан дас-нанас цу байх лаьцна дечу шайн къамелехь уьстаг1ах лаьцна а хьахийра... Билггал ала ца хаьа суна, xiapa бай хьенан бу, цундела къа т1е лаца ца лаьа суна, дуй а бууш. Нагахь барзо дуй баахь, аса а буур бу-кх.\n— Хьуна х1ун моьтту, — аьлла, оьг1азъяхана чутасаелира барз, — хьо санна кхоьруш яц со, аса буур бу дуй!


Паьнказахь полицино масийттазза басар хьаькхна Ичкерин байракхан граффитина тIе\nКху шеран Зазадокху баттахь Паьнказан чIожерчу нохчийн кхиазхойн тобанхоша эвларчу автобусан социйлехь тIе ца лаьцначу Ичкерин байракхан сурт диллинера баллонца. Инцидент тергамза ца йисира, цул совнах гуьржийн пачхьалкхан телехьожийлехь а цхьаьна, яздо Кавказ.Реалиино.\nСтигалкъекъа-баттахь Iедалхойн "Рустави 2" телеканало 30 минотехь йолу репортаж йира хиллачух лаьцна. Цу чохь чIагIдора, и "провокаци" лерина меттигера бахархой Iадийнера байракхо бохуш.\nЦIечу басарца дIахьулйира полицино байракх. Делахь а , кхиазхоша хьем ца беш, юха а сурт диллира байракхан – украинхойчуьнца цхьаьна. ШолгIачу дийнахь шина а байракхна тIе басар хьаькхинера, полицино хеттарш дира "суртдиллархошка", чубухкур бу бохуш, кхерамаш а туьйсуш.\nЦул тIаьхьа кхиазхоша юха а сурт диллира Ичкерин байракхан, цул тIаьхьа а дIайайира иза – Ичкерин байракхна тIехула гуьржийн байракхан сурт гучуделира.\n"Нагахь санна, цхьаммо Гуьржийчоьнан байракхна тIе басар хьаькхна, кхиниг йиллинехь, и провокаци яра, - даладо OC Media хьостано жигархочун, журналистан Бордзикашвили Сулханан дешнаш. – Пачхьалкхан байракхна тIехула басар хьакхар априорехь а нийса доцург ду".\nЦул тIаьхьа Бордзикашвилис ийцира Ичкерин байракхаш, хазахетарца Панкисин бахархошна дIасайоькъур ю ша: кхиазхойн цIахь байракхаш хилийтархьама, полицица проблемаш церан хуьлуьуйтучул аьлла.\nМаслаIат деш, конфликташ ерзочу "16-гIа элемент" инициативан тобанан декъашхочо Пареулидзе Тинатина дIахьедира OС Media ресурсе, "Рустави 2" телехьожийло бахархойн Ичкерин байракхе болу хьежамаш бовзийтар нийса дацара аьлла.\n"Ичкерин байракх кистойн маршонца а, доьналлица а йозуш ю, Украинерчу тIамо меттигерчу бахархойн дог-ойла карзахъяьккхина, массарна а дIахаийтина [Паьнказел арахьа], хьаьнгахьа тIемаш беш ю Нохчийчоь, - кхетийна цо. – Суна ца го кхузахь сепаратизман кхерам а, йа цхьа а барт эгIор".\nОьрсийчохь къобалъязчу Ичкерин символика йихкина йоццушехь, пачхьалкхан кеп-кепарчу регионашкахь бахархошна тIе административан жоьпалла дожадо социалан машанашкахь "Нацистийн атрибутикана йа символикана пропаганда яр, йа экстремистийн организацийн атрибутика йа символила яржор" олий. Масала, 2021-чу шеран ГIадужу-баттахь Ичкерин байракхна тIехула гIуда туьйхира Нефтеюганскера Ильясов Рустамна эзар соьмана.\nШи бIе сов шераш ду нохчий Паьнказахь беха. Гуьржаша кистинцаш йа кистой олу царех. Дукхахберш дика дIаийна бухарчу бахархойх, хаьа гуьржийн мотт а.\nСтохка Мангал-беттан 24-чохь Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллин урхалло лецира Паьнказан чIожера ялх вахархо. Уьш бехкебо террорхойн юкъараллашкахь дакъалацарна. Меттигера бахархой а, бозуш боцу эксперташ а тешна бу, уьш бехке цахиларх.


Нохчийн яздархочуьн Элдиев Микаилан ингалс маттахь арадаьлла жайна\nНохчийн литература евза-езачарна дика хууш ю поэтан Элдиев Микаилан цIе. Цуьнан байташ а, дийцарш а, гочдарш а арадийлина тайп-тайпанчу литературан журналашкахь а, газеташкахь а. ТIаьхьарчу масех шарахь Норвегехь вехаш волчу Элдиевн дагалецамийн киншка араяьлла дукха хан йоцуш Британехь.\nЭльдиев Микаилан поэзи а, проза а, иза литературехь дуьххьара гулчаш яхаволавелча дуьйна схьа а яра ша-башха хатI долуш, цхьаьнца а иэян я юуста йиш йоцуш. Цуьнан поэзехь коьртачу мотивех дерг – даймохк, адаман цхьалла, безам – дерриге а бакъйолчу поэзехь хуьлуш ма-хиллара дара, амма хIетте а цхьа тамашийна, цхьа ша-башхачу гIайгIанца и дерриге а чахчийна долуш санна хеталора.\nИтон-кхелара ГуьйтIахь вина а, кхиъна а волу Микаил ишкол яькхинчул тIаьхьа Соьлжа-гIала деша а, болх бан а охьавеанера. ХIетахь дуьйна Нохчийчуьрчу литературин зорбанан гIирсашкахь арадийла дуьйладелира цуьнан прозехь а, поэзехь а долуш йозанаш. Зорбан цIийнахь болх беш вара Эльдиев Микаил хьалхара тIом балале болчу муьрехь, тайп-тайпанчу газеташкахь а, журналашкахь а редактор а, журналист а санна.\nЛондонера книгийн туьканахь шен книгин тIехь куьг таIош ву яздархо Элдиев Микаил\nЭльдиев Микаил оьрсийн а, нохчийн а маттахь яздеш ву. Иштта прозехь а, поэзехь а ю цуьнан кхоларалла. Амма Микаила ша шена поэзи гергарох ю олу. Поэта ша дикох дуьйцу цунах лаьцна.\nЭльдиев Микаил: „Суна поэзи сайна гергарох хета. ХIунда аьлча со поэзехь волавелла ву. Проза суна мелла а халох а хета. Прозехь, поэзехь санна, сурт диллар дика ца нислуш санна хета суна.\nМаршо радио: „Микаил, Нохчийчохь хиллачу тIемаша хьайн йозанашна тIеIаткъам бича санна хетий хьуна?“\nЭльдиев Микаил: „Инзаре боккха тIеIаткъам бина. ХIунда аьлча тIемаш буьйлабалле хилла волу со верриге а сайн бухца а, амалца а хийцавелла. Доллу дуьне а кхечу агIор гайтина суна цу тIемаша. Со дикка вевзачу наха а и хьалхара тIом а, фильтрационан лагер а чекхйаьллачул тIаьхьа олура соьга, шаьшна билгал хьо вуйла хууш ца хилча, хьо шайна вевзара а вацара, олий. Ткъа и дерриге а йозанашкахь а, кхоллараллехь а гуш ду аьлла хета суна.\nХьалхара тIом боьдуш болуш, 1995 -чу шарахь оьрсийн эскархоша лаца а лаьцна, цхьана баттахь къиза таIзарш лан дезна Микаилан шен къизаллийца цIарна цIёе яхана хиллачу Ханкалачу фильтрационан лагерехь. Цигахь шена гинарг Iеминарг а иштта дуьйцу поэта.\nЭльдиев Микаил: Со лаца Шуьйтахь лецира, хьуьнхахь. Цхьа бутт баьккхира ас цигахь. Цул тIаьхьа сан арахь бисинчу накъосташа оьрсийн ши эпсар йийсаре а лаьцна, царех хийца а хийцина, араваьккхира со. Суна цигахь гинарг дуьнентIехь жоьжахатен хьалхара сцена яра ала мегар долуш хIума дара. Суо цига кхачале суна дуьненчохь и тайпа къизалла хила йиш юйла а ца хаьара.\nАдамаш адамашца иштта къиза хила йийш юйла а ца хаьара. Амма хIетте цу хьелашкахь а адамийн сибатехь бисина нах а гира суна, къинхетаме берш а гира. Цига оцу Ханкаларчу лагерехь церан оьрсийн лоьро накъосталла ца динехь, цуо сан чевнашна дарба ца динехь, со дийна висина а хир вацара. Я царна мотта а ца моьттура со дийна вуьсур ву. Суна цигахь гинарг коьртаниг – муьлхачу а Дала адамна тIехIоттийначу хьолехь стаг, шена лиъча, адам дисса йиш йолу ву-кх.\nЭльдиев Микаилан дагалецамийн киншка британехь яраяьлла. Кху деношкахь Лондонерчу цхьана киншкийн туьканахь и киншка арахецначу зорбанто вовшахтоьхнера яздархочуьнца цхьаьнакхетар а деш, литературан суьйре. „Стигал цIарах йоьлхура“ киншки юккъера кийсакаш нохчийн а, ингалсан а маттахь еша а йоьшуш, гулбеллачеран хеттаршна автора Эльдиев Микаилас жоьпаш а луш, вуно кхиаме дIаяхара и суьйре. Эльдиев Микаилас дуьйцу.\nЭльдиев Микаил: „Стигал цIарах йогу“ аьлла цу киншкин цIе нохчийн матте яьккхича. Кхаа декъех лаьтташ ю иза. Хьалхарниг – I994-чу шеран лахьан беттан 26-чохь и тIом дIаболабелча дуьйна схьа и тIом чекхбаллалца сайна гинчух лаьцна ду.\nШозлаха дакъа дерриге а фильтрационан лагерехь сайна гина а, айса лайна а чух лаьцна ду. Ткъа кхозлагIниг – иза кху шозлахчух тIамах лаьцна ю. Дагалецамийн хьесапехь язйина ю киншка. Цуьнан шен бахьанаш а ду. Суна коьртаниг – бакъдерг яздар дара.\nТкъа бакъдерг сайна гинарг ас яздичий бен, дийца йиш яцара сан. Иштта суна мехала дара цу киншки тIехь нехан цIераш ца яхара, хIунда аьлча нах чIогIа хьийзош бу, дийнаберш хьийзина а ца Iаш, беллачийн гергарниш а тIаьхьа. Цу киншки презентаци Лондонехь дIаяхьира, киншкаш юхкучу туьканахь. Дукха нах а бара цига баьхкина, къона а, къена а. Суна вуно мехала дара цу наха дуккхаъ хеттарш деш хилар а, и тема царна евзаш хилар, церан цуьнца интерес хилар а.\nМаршо радио: „Микаил, хьайн кхоллараллера хьайна уггаре дукхаезачарех масех байт ешахь вайн радиоладогIаршна“\nЭльдиев Микаил: „Цхьаццайолу сан байташ со цIахь волуш язйина ю, иштта кху Европе со схьавеъначул тIаьхьа язйинарш а ю. ХIара шиъ йоьшур ю ас. Хьалхарниг Нохчийчоьнах ю.\nХьан кIентий гIурба деш бу хьуна, нана,\nШайлахьа гIийланиг сагIийна велла,\nХьан эвхье йоI-йиша йоьхки-кха цара,\nКху мехкан къа-бала хьан лазам хилла-кх.\nЛамаз деш ду хьуна хьомсара бераш,\nХьан бIаьрхийн сирла куз когаш кIел тесна,\nУьш бен кхин вац-кха хьан дуьненахь верас,\nАмма... Хьан хIусамах-м сийна цIе тесна.\nХьан доьзал доIа деш бу хьуна. Деле,\nХьан деган цIийх дуьзна куьйгаш а кхийдош,\nДуьне а, эхарт а Кхоьллинчуьн кхиэлехь,\nАмма... Хьан буоберийн дегнаш ду-кх шийла.\nХьан кIентий «элалла» оьцуш бу хьуна,\nХьан цIеста кIудал дIайоьхкина, нана,\nХьо ларъеш эгначийн тезет ду хьуна,\nХьайн бIаьрхиш лачкъадай хьо орцахъяла.\nЛохьа хьайн къинхетам хIора а дагна,\nБаккхахьа хьайн доьзал дажалан багара...\nЛадогIархошна гIайгIанца дукха ницкъ ца бархьама, лирикера хIара цхьаъ а еша лаьа суна:\nХьох къехка везийла-м хаьара суна,\nБуоберийн рицкъанах кура къу санна,\nТкъа дог ма аьрха ду-кх, хIун де ас цунна,\nМуьлхачу Iазапан кхиэл е ас сайна?\nВезара хьан бIаьра хьежа-м со гIийла,\nЛечкъадеш сайн дагна даI дина дерташ,\nМукъамо, вайн синош хьистинчу хийла,\nСо маьрша-м ца вуьту, чIир хилла хьерчаш.\nВай цхьаьна ца дарах везара кхета-м,\nIаьржа лам ца хьоьсту сийначу хIордо,\nДелахь а сан синна ма ирсе хета-кх,\nШа хьеста хьан эмалк синна ца кIордош.\nВай даха-м дезара къера а хилла,\nДуьненан гIиллакхех тоам бан Iемаш...\nДелахь а вайшинна ма готта хилла-кх,\nДуьненан доккхалла, даржийча тIемаш...


Стигалкъекъа-бутт 06, 2021\nНохчийчуьрчу парламентан спикера Даудов Мохьмада а, Пачхьалкхан Думан депутатата Делимханов Адама а чIир хьейинчу жигархочо Хазбиев Мохьмада дуьхьало йина пачхьалкхан цIарах шена ха дан хьоьвзинчу ГIалгIайчуьрчу полисхошна. Оппозиционера хаам бина цунах лаьцна "Кавказский узел" интернет-гIирсе.\nЧIир кхайкхон бахьана хIоьттира, карарчу беттан 4-чохь инстаграмехь Хазбиевс видео яржийча, "Хазбиев Мохьмадан Нохчийчоьнан Iедалхошка а, гуьнахь боцчу блогершка а, провокаторшка а бина кхайкхам" аьлла.\n"Цу тIехь Нохчийчоьнан куьйгалле вистхуьлуш, ас емал бина, сайна хетарехь, гIалгIайн къам сийсаздеш, къаьмнашна юкъа мостагIалла дулурш", - аьлла Хазбиевс.\nХазбиевс хааме даьккхира, видео зорбане яьккхина дукха хан а ялале, нохчийн парламентан спикер волчу Даудов Мохьмадера шен ватсапе чIир кхайкхош, хаам кхачарх. Жимма хан яьлча, шега телефон туьйхира, боху цо, Делимханов Адама, ща динчу къамелана шаьш реза дацар хоуьйтуш, цо а чIир хьейира шена аьлла.\n" Евкуровх ас аьлларг "йовсарбек" ду, аш бохург дац"\nГIалгIайчуьрчу бакъоларъяран органийн белхахой шен хадархой лаца дуьхьал хилла жигархо. Хазбиевс билгалдаьккхина, нохчийн а, гIалгIайн а къаьмнаш цхьатерра хета шена, цхьанне а сий айба а ца ойбуш, йа лах а ца деш.\nНохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада а, пачхьалкхан Думан депутата Делимханов Адама а шена чIир кхайкхийна аьлла, дIахьедира гIалгIайн оппозиционера Хазбиев Мохьмада кху беттан 4-чохь. Шен инстаграм-агIонехь дира цо цунах лаьцна дIахьедар.\nКъаьмнашна юкъа цим туьйсучаьрга вистхуьлучу Хазбиевс билгалдаьккхира, Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь гIалгIай шайн интересашна ямартбевлира Нохчийчуьрчу мухIажарийн интересаш хьала а айбина, аьлла.\nКарладоккху, 2019-чу шеран бIаьста блогерна Абдурахманов Тумсона чIир кхайкхийра Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада. Кадыров Ахьмад-хьаьжех ша ца веша, иза къоман ямартхо лору ша аьлла, Абдурахмановс дIахьедар дича, цунна жоп луш, чIир кхайкхийра спикеро. Оцу сохьта, официалехь сихха дIакхайкхийра Соьлжа-ГIалано: цо чIир хьахийна а яц аьлла.\n2020-чу шеран ГIура-баттахь хааме даьккхира, ГIалгIайчохь Хазбиевна дуьхьал даьккхина административан гIуллакх сацийна кхело аьлла. Цуьнан хьокъехь гулъйина материал кхачамбацарш дIанисде аьлла, Наьсарарчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан декъе юхаяхьийтира.


Декъазчун гоьнах маьΙиг яьлла – бесташ бу коммуналан мах\nОьрсийчоь- Дагестан. Гергебилан кIошт. Дуьххьаралера гидроэлектростанци.1930\nМаситта шо ду газ а, серло а юхкучу Оьрсийчоьнан урхаллаша Къилбаседа Кавказ ягочух мах шен хенна охьабуьллуш яц, бохуш, леткъамаш бен. Масала, «Газпромо» хаам бина деношкахь, Дагестаной, Нохчийчоьной шаьш йойъучу газах ах мах а бац охьабуьллуш, аьлла. Шен амал а долуш, стагга а Ιийр вац ша хΙусамехь ягочу газана, серлонна декхаре а вахана. Бахьана цхьаъ ду – таронаш яц нехан. Нохчийчоьнах дерг аьлча, цигахь ягориг чоьте оьцу кепаш цхьана хорша евлла яцаро а юьгу иза декхаршка.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу кIошташа 99 процент мах охьабуллучохь, газах, серлонах каквказхоша ах мах бен дΙа ца ло шайна, бохуш ду «Газпроман» а, ток юхкучу а урхаллашкара аьрзнаш.\nГаз юхкучу ерриг Оьрсийчоьнан «Газпром межрегионгаз» хьукматан инарла директор Селезнев Кирилл ву и терахьаш далориг. Цо бахарехь, стохкачул а лахара ду кхушара хьал ягочух мах охьабилларца Адыгеяхь, Дагестанехь, ГΙебарта-Балкхаройчохь, ХIирийчохь, иштта кхечу къошташкахь а.\nСерло латточу урхаллийн дай а бу иштта леткъаш. Дукха хан йоццуш Къилбаседа Кавказерчу президентан векала Хлопонин Александра 10 миллиард ду бохура Нохчийчоьной, Дагестаной тоьках дΙадаланза дуьсу ахча.\nТерахьаш хазорой, хьаькамийн цΙерш яхарой кΙезиг бовзуьйту хьолан бух, цуьнан бахьанаш. Маршо Радионо юккъерчу хьолехь, нохчий ярташкахь бехачу нахе дира хьаькамийн сагатдеш долу хаттар: стенна хьело бахархой шаьш ягийначу тоьках, газах Ιедална ахча дΙадала?\nХьава Теркйистерчу Ιели-юьртара хьехархо ю. Ткъа хьехархошкара, царна аьтто беш, механ дакъа бен доккхуш а дац Оьрсийчохь лелачу низамаца а догΙуш. Делахь а, ягориг чоьте оьцучу хьаькамашна-м иза дицло даима а, мах буьззина язбо шена, боху Хьавас.\nХьава, Ιелин-Юрт: «Серлонна а, газана а, хина а ахча даккхар кху Нохчийчохь рожехь дан а дац. Тахана гуш долу сурт муха ду? ХΙора конторо, шен-шена луург яздой, хΙоккхал декхаре ву хьо, олий, кехат схьадоуьйту, тухий, богΙий, газ дΙахадайо, серло дΙахадайо. Юха, суьдехула листа воьлча, цара дийцинчун уьтталгΙа дакъа бен тΙехь декхар а ца дуьсуш, дΙанисло.\nМасала, со, доьхху ахча дΙа а луш схьаеъна, хьехархо йоллушехь, Ιедална гергахь сайна и серло маьхаза хила езашшехь. КΙанте балха тΙехь кехат доьху, нагахь и декхарийлахь велахь, балхахь алапа схьа ца ло – цунна яхана со Энергосбыте, сайца ахча дΙаделла бух тIехь болу тептар а эцна. Со сайн дагахь, тΙехь цхьа а декхар дац, бохуш ю.\n«Хьалхалера счетчикаш тхоьга ма лара, аьлла, селхана деъна буьйр», - боху соьга. «Ой, хΙун дан деза ас?» - «Шун чохь масса стаг ву, масса чоь ю шун?» - и аьлла, дΙатоьхна-схьатоьхна, пхоьазза акт яздина, яздича – пхи эзар сов декхаре хуьлу-кх со! «ХΙета, ас дΙадаллалц хьоьжуш Ιер шу! – аьлла, со-м ара а яьлла схьаеи. Изза газана а. Цара тΙехьерчош долу ахча 8 эзар ду-кх, баттана. Аьхке-Ιа а ца лору. ХΙинца богΙур бу-кх неΙаре, бохуш, ларбеш Ιа-кх со.\n...Доцца аьлча, система кхеран болх беш яц. 2007-2010-чу шерийн декхарш тΙера даьхна боху, хΙетте а кехаташ схьаоьхуьйту, ахча охьадилла, бохуш. Доцца аьлча, низаме дирзина дац-кх. Стигалара чуоьгуш санна, шайна ма луъу хΙиттайо тарифаш. Кхузахь берг, Дела воцург тΙаьхьакхуьур воцуш, боккха гΙурт бу-кх!»\nХьехархо Хьава бакъъеш ду Москохарчу эксперташа чΙагΙдийриг. Уггаре хьалха коммуналан а, серлонан а, газан а мах дΙабала нах хьебийриг церан таронаш декъаза хилар а ду, белхаш бацар а ду, чΙагΙдо прессехь Москохарчу «Трейд-Портал» цΙе йолчу инвесткомпанин тидамхочо Рыбаков Алексейс.\n«Нохчийчохь, йоххорха, меттаялонза ю низаман кепаш, уьш денъян еза, юкъахь болх бан беза лакхарчу а, бухарчу а Ιедалша», - боху Рыбаковс.\n«Трейд-Порталера» тидамхочо тоьхула дуьйцург бакъдо, масала, нохчийн лаьмнашкара хьал довзуьйтучу Бена-Веданарчу Амхьада. Оцу дийцаро гойту Оьрсийчуьрчу ток-, газ йохкархойн аьллар кхочуш хуьлу зама кестта йогΙур йоцийла – дац нехан шайн хΙусамашка кхочучу ягочух дΙадала ахчанаш, яц хир ду ала меттиг а.\nАмхьад, Бена-Ведана: «Кхузахь школа а, меттигера администраци а, медицинан цΙа а дΙадаьккхича, цхьа а тайпа болх а, кисина нахарт кхача, доьзал хене баккха меттиг а яц. Йоккха юьрт ю хΙара, 2500 вахархо ву. И мехаш тΙе моссаза кхета, дац хьаладоккхуш я пенси а, я берашна ло кепекаш а. 120 сом берана ло бохург – иза беламе хΙума ду.\nТоькана а, газана а оцу тΙера дала дезаш а нисло нехан, де доцучийн. Нагахь газах, серлонах дΙадала хьо ца ларавеллехь, тΙе гΙуда туху – миска вуй, къен вуй, доьзална тΙехь да вуй-ваций, нана юй-яций - и тайпа къинхетам банне а бац. Оцу пекъаран коьртера гΙайгΙа дΙабала меттиг бан а ца боуьйту».\nКху шеран юьххьехь газах,серлонах, хих боккху мах юккъерчу барамехь 15 процентна бистира. Ткъа болх бечу стагна а, пенсиэцархочунна а Ιедало луш долчу ахчан барам сецна лаьтта ша хиллачохь. Цу тΙе, лакхабевлира кхачан а, бедарийн а, кхечу хΙуманийн а мехаш.\nНагахь санна гΙеметтахΙоьттинчу, гΙеххьачул пайда а бохьуш, балха лелачуьнга шегара дахаро соьмашкахь доьхург охьадиллалахь, и дан таро яц лаамза мукъа Ιечун. Ткъа ах бахархой-м муххале а бу нохчашлахь болх боцучийн декъахь.\nДекъазчун гоьнах маьΙиг яьлла, олуш ду вайн. ТΙекхочучу беттан хьалхарчу дийнахь кхин а пхийттех процентана лакхабевр бу газан, тоькан мехаш, бохуш, кхаъ боху Москохарчу хьаькамаша.\nДекъазчун гоьнах маьΙиг яьлла – бесташ бу серлонан, газан мах


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Сан хаттарш Къуран айфон тIера дешарх лаьцна ду...\nАссаламу Iалайкум! Сан хаттарш Къуран айфон тIера дешарх лаьцна ду.\n1. Къуран айфон тIера доьшуш хилча ламаз иэца дезий? Йа ламаз карахь доцуш деша мега иза?\n2. Къуран китаб (яздина долчу жайни) тIера дешча йа айфон тIера дешча башхула юй?\n3. Къуран айфон чохь закачанный долуш и айфонаца цхьана боьха метте чувала мегий?\n1. Къуръан айфон тIера доьшуш хилча ламаз иэцар важиб дац, суннат ду. Ламаз керахь ца хилча а деша мегар ду иза цу тIера, делахь а ламаз эцна хилча мелехь ду, гIолий ду. Иза вай дийцира хьалха кхузахь:\n«Къуръан телефон тIера я комьютер тIера доьшуш ламаз карахь хила дезий?»\n2. Кехат тIехь яздинчу Къуръан тIера доьшуш хилча ламаз керахь хила дезар доцург кхин башхула яц, Дала мукъа лахь, Къуръан айфон тIера дешарна а, кехат тIера дешарна а юкъахь. Иза вай дийцира кхузахь:\n«Компьютер чохь Къуръан дешар вуьшта дешар санна дуй?»\nХIетте а, кехат тIехь яздина долу Къуръан – бух бу, иза бакъдолу Къуръан ду, цундела цунах даиманна хийра валар дика хирг хир дац, наг-наггахь дешна а цу тIера деша хьажар дика ду.\n3. Айфон чохь долчу Къуръанан йоза кехат тIехь яздина долу Къуръан санна дац, цундела и айфон ламаз керахь доцуш лело мега аьлла дукхах болчу Iеламнаха. Цигара схьа девза вайна кхоалгIачу хаттарна жоп: айфонан экрана тIехь Къуръан летта доцучу хенахь, экрана тIехь цуьнан йоза гуш доцучу хенахь и айфон керахь йолуш, йа киснахь йолуш нишка ваха мегаш ду, йа кхийолчу боьха метте чува́ла а мегаш ду, Дала мукъа лахь.\nТкъа нагахь санна айфон тIехь (йа кхийолчу муьлхха а телефона тIехь, йа айпад тIехь, йа ноутбук тIехь) и Къуръан хьалалетта делахь, экрана тIехь цуьнан йоза гуш делахь, иза нишка яхьарх ларвала веза, боьха метте цуьнца чуваларх а ларвала веза.\nТкъа дика хуург сийлахь-цIена волу АллахI ву!\n28.04.2011 = 24.05.1432\n «Ал-мусхьафул-иликтрунийй ва ахькамухIул-фикъхIиййатул-мустажиддахI», Робихь ибн Ахьмад Дафрур, 30; «Фатава аш-шабакатил-исламиййахI», № 44951.


1. Цара хьоьга хоьтту хIонсах лаьцна‚ ахьа ала: "ХIонс Делан /долахь/ ю‚ элчанан а /долахь/ ю". Шу Делах кхера‚ вовшийн юккъехь маслахьат а де‚ муьтIахь хила Далла а‚ Цуьнан элчанна а‚ шаьш хиллехь тешаш (муъма нах).\n2. Баккъалла а, тешаш берш /муъма нах/ бу Дела хьехийча шайн дегнаш кIадлуш берш‚ шайна тIехь Цуьнан аяташ дешча, иманца совбуьйлуш берш‚ шайн Кхиош-кхобучунна тIетевжаш берш.\n3. Ишттанаш бу уьш шаьш ламаз а хIоттош‚ Оха шайна деллачу рицкъанх сагIа а луш.\n4. Уьш бу хьакъ-бакъ болу тешаш берш (муъма нах)‚ царна шайн Кхиош-кхобучун гергахь даржаш ду‚ гечдар ду‚ шортта рицкъа ду.\n5. Хьан Кхиош-кхобучо хьо бакъонца хьан цIа чуьра араваккхаре терра‚ тешаш болчех (муъманахах) цхьа тоба чIогIа ца лууш ма ю /гIазот дан/.\n6. Хьоьца къуьйсуш бу уьш бакъдолчуьнгахь и билгалдаьллачул тIаьхьа‚ шаьш Iожална тIе лоьхкуш санна, шаьш хьоьжуш лаьтташ.\n7. Дала шуьца ваIда йо шина тобанах цхьаъ шун ю, олий‚ шуна дезаш ду герз доцург шайна хуьлийла‚ Далла лууш ду бакъдерг чIагIдан а Шен дешнашца‚ цатешачеран тIаьхье хадон а.\n8. Бакъдерг чIагIдархьама а‚ харцдерг дIатилархьама а, къинош дечарна ца дезахь а.\n9. Аша шайн Кхиош-кхобучуьнга гIо доьхура. Цо шуна жоп делира: "Аса шу чIагIдийр ду тIеттIа эзар маликашца"‚- аьлла.\n10. И ца дира Дала кхаъ хилла а бен‚ шеца шун дегнаш паргIатдахархьама а бен‚ гIо дац Далла гергара а бен. Баккъалла а, Дела везза верг‚ хьукма дика деш верг ву.\n11. Цо шуна тIе ма хьажайора наб озор, шуна Шегара сапаргIато луш‚ доссадора шуна тIе стиглара хи, Шеца шу цIандархьама‚ шайтIанан вас-васал шух дIаяккхархьама‚ шун дегнаш сацорхьама (собарца а‚ бакъдолчуьнца а)‚ шун когаш цуьнца чIагIбархьама.\n12. Хьан Кхиош-кхобучо хаийтира маликашка Ша шуьца ву, аьлла‚ чIагIбе иман диллинарш‚ Аса тIаьхьа ца тешна хиллачерийн дегнашка кхерам кхуссур бу – тоха логах‚ хадайе церан массо пIелган юьхьиг.\n13. Иза ду уьш Далла а‚ Цуьнан элчанна а дуьхьал хилла хиларна. Далла‚ цуьнан элчанна дуьхьал хиллачунна Дела бекхам эца чIогIа ву.\n14. Иза (Iазап) ду шуна: "Iовша и шайна – цатешачарна цIеран Iазап ду".\n15. ХIай иман диллинарш! Шаьш цатешачаьрца дуьхьалкхетча (тIам тIехь эскарш вовшех кхетча), могIаршца (шайн) баккъаш ма тоха царна /царех кхералой ма довда/.\n16. Оцу дийнахь (гIазотехь кхеравелла вухаваьлларг)‚ царна шен букъ тоьхнарг‚ ша тIамна хьаьвзаш вацахь я кхечу тобанах дIауьйш вацахь, Делера оьгIазаллина юкъаваьлла и‚ цуьнан чугIойла жоьжахати ю‚ вон ю дIаваьрзу меттиг!\n17. Аша ца байина уьш‚ делахь а Дала байина уьш. Ахьа ца кхоьссина (герз) айхьа кхуссуш делахь а – Дала кхоьссина (Дела вара и шун гIазот дIахьош верг) муъманахана шегара хаза ял (толам‚ хIонс) ялархьама. Баккъалла а, Дела хезаш а, хууш а ву.\n18. Иза Дела хилар ду цатешачеран мекарло эшор йолуш.\n19. Аша толам бехча – толам беъна шуьга. Шу совцахь – и дика ду шуна‚ шу духа тIамна юкъа дагIахь – Тхо а догIур ду, шун тобано шун хIумма тIаьхьара доккхур дац, и йоккха хилахь а. Дела муъма нахаца ву.\n20. ХIай иман диллинарш! МуьтIахь хила Далла а‚ цуьнан элчанна а‚ и (пайхамар) витий дIа ма гIо, шу хезаш долуш (цо дуьйцург).\n21. Шу тар ма ло аьллачаьрга: "ЛадоьгIна оха"‚ шаьш ладугIуш а боцуш.\n22. Баккъалла а, Далла гергахь уггар боьха бежана ду къораниг а, мотт ца хуург а. Уьш бу кхеташ боцурш.\n23. Далла цаьргахь диканиг лиъна хиллехьара, Цо ладугIуьйтур дара цаьрга. Цо шайга ладогIийтича а, тIаккха а дIагIур бара (гIазотера бовдур бара) уьш, дуьхьал а бевлла.\n24. ХIай иман диллинарш! Жоп ло Далла а‚ элчанна а Цо шайга кхайкхича Ша шу дендеш долчуьнга‚ шуна хаалаш, и Дела хьийзаш хилар стагана а‚ цуьнан дагана а юкъа‚ шу а Цунна тIе гулдийриг хилар.\n25. Питанах кхералаш: къаьсттина шух зулам диначаьрна зен дина Iанне а ца Iа иза (массарна зен до цо). Шуна хаалаш, и Дела бекхам барца (таIазар дарца) чIогIа вуйла.\n26. Аша дагадаийтал шаьш, кIезиг а хилла, лаьттахь заьIап хилар‚ шаьш наха схьалецарна кхоьруш. ТIаккха Цо тIелецира шу‚ Шен гIоьнца чIагIдира шу‚ цIенчух рицкъа делира шуна, – шу хила мегара баркалла олуш.\n27. ХIай иман диллинарш! Аша тешнабехк ма белаш Далла а‚ элчанна а‚ аша тешнабехк ма белаш шайга хиллачу тешамна (декхар делахь а‚ я кхин хIума далахь а), шаьш хууш долуш.\n28. Шуна хаалаш, шун даьхний а (бахам)‚ шун доьзалш а питана дуй‚ баккъалла а, Дела Шегахь йоккха ял йолуш вуйла.\n29. ХIай иман диллинарш! Шу Делах кхерахь‚ Цо кхетам бийр бу шуна (довзуьйтур ду бакъдерг‚ харцдерг)‚ шун къинойх цIандийр ду шу‚ шуна гечдийр ду Цо, – и Дела йокха комаьршалла йолуш ву.\n30. Хьуна мекарло ма йора цатешачара хьо лаца‚ я вен‚ я хьо араваккха (Макка чуьра). Мекарло йо цара, – Дала а йо мекарло /церан мекарло йохош/. И Дела /мекарлонна дуьхьал/ мекарло ечарех диканиг ву.\n31. Шайна тIехь Тхан аяташ дешча, цара олу: "Хезна тхуна‚ тхайна лиъча цунах тераниг оха а эр дара‚ уьш-м хьалхалерачийн туьйранаш дара".\n32. Цара ма элира (дагадаийтал, хIай элча): "Везан Дела‚ хIара хиллехь Хьан гергара бакъдерг‚ догIанца кхерий (тIулгаш) делхийта тхуна стиглара‚ я лазош долу Iазап даийта тхуна".\n33. Дела ца хилира царна Iазап деш хьо царна юккъехь волуш. Ца хилира Дела царна Iазап деш верг, уьш шайна гечдар доьхуш болуш.\n34. Дала Iазап хIунда ца до царна, уьш Хьарам-маьждиге (нах) ца буьтуш хилча. Уьш ца хилла цунна доьналла деш берш. Цуьнан доьналлина хьакъ берш беккъа (Делах) кхоьрурш бу‚ делахь а царех дукхачарна а ца хаьа-кх.\n35. Церан ламаз (КаIбан) цIийнан хьалхахь ма ца хилира, шок еттар а‚ тIараш деттар а бен. /Царна жоп дац/ "Iовша шайна Iазап, шаьш цахиларна тешаш" /алар бен/.\n36. Баккъалла а, цатешачара шайн даьхний дойу Делан новкъах (нах дIатилабан). ТIаьхьа дойур ду цара уьш‚ тIаккха и царна тIехь бала хир бу‚ тIаккха уьш эшор бу. Цатешаш берш жоьжахате гулбийр бу\n37. Дала къасторхьама боьханиг цIеначух‚ боьханиг боьхачунна тIедиллархьама‚ тIаккха царех массарех барз бархьама‚ тIаккха и жоьжахатехь хилийтархьама. Уьш бу-кх эшнарш.\n38. Ахьа ала цатешачаьрга: "Уьш совцахь, царна гечдийр ду хьалха дахнарг‚ уьш юха а буьйлалахь (бусулбанашца тIом бан) – хьалхалерачарна хилларг хир ду (хIаллакбийр бу).\n39. ТIом бе цаьрца питана ца хилийта‚ дерриге дин Далла хилийта. ТIаккха уьш совцахь (маслаIате беана – совца шу а), – баккъалла а, Дела цара дийриг гуш ву.\n40. Уьш дIаберзахь (маслаIате ца богIуш)‚ шуна хаалаш, Дела вуйла шуна гIоьнча (тIаккха тIом бе аша) – дика гIоьнча ву‚ дика толам луш верг ву Иза.\n41. Шуна хаалаш, аша хIонсах хIума яьккхича, Далла а‚ элчанна а‚ цуьнан гергарчарна а‚ буоберашна (бедашна) а‚ мискачарна а‚ некъан накъостана а оцунах пхоьалгIа дакъа ду‚ шу хиллехь тешаш Делах а‚ Оха Тхан лайга къастаман дийнахь ши тоба вовшийн дуьхьал нисъеллачу дийнахь доссийначух а (маликашка а, кхин Делан билгалонашка а). Дела массо хIуманна тIехь ницкъ болуш ву.\n42. Шу гергарчу берда тIехь а долуш‚ уьш генарчу берда тIехь а болуш, и къепал шуна лохахула а йолуш ма дарий. Аша вовшашца ваIда йина хиллехьара‚ галдевр дара шу тоьхначу хенаца‚ делахь а Дала кхочуш- хилийтархьама дара и хилла даьлла гIуллакх‚ хIаллакван ша хIаллакьхилларг билгалонца‚ денван ша вехаш хилларг билгалонца. Баккъалла а, Дела хезаш а‚ хууш а ву.\n43. Хьоьга гайтира Дала уьш гIенах кIеззиг‚ Цо хьоьга уьш дукха гайтинехьара – духур дара шу‚ гIуллакхехь къуьйсур дара аша‚ делахь а Дала лардина (шу эшарх). Баккъалла а, Иза хууш ву дегнашкахь дерг.\n44. Шуна гайтира Цо уьш‚ шу цхьаьнакхетча‚ шун бIаьргашкахула кIеззиг‚ шу кIеззиг гайтира церан бIаьргашкахула, Дала кхочушдархьама хилла даьлла долу гIуллакх. Деле дIадоьрзу гIуллакхаш.\n45. ХIай иман диллинарш! Шайца тоба цхьаьнакхетча чIагIлолаш‚ Дела хьехавелаш дуккха‚ шу даккхийдедан тарло.\n46. МуьтIахь хилалаш Далла а‚ цуьнан элчанна а‚ вовшашца ма къийсалаш – тIаккха озалур ду шу /мостагIчух/‚ шун ницкъ дIабер бу. Собаре хилалаш. Баккъалла а, Дела собаре болчаьрца ву (царна гIодарца).\n47. Шу ма хилалаш шайн цIеношкара арабевллачарех тера кураллица‚ нахана гайтархьама Делан новкъах (нах) дIатилабеш. И Дела аша дечунна гуо беш ма ву.\n48. ШайтIано хазйира царна шайн Iамалаш‚ элира: "Тахана нахах цхьа а вац шу эшо‚ со шуна лулахо ду". ТIаккха, шена ши тоба гича, дIадедира иза‚ элира: "Баккъалла а, со цIена ду шух‚ баккъалла а, со гуш ду (цунна маликаш гуш дара бусулбанашна гIо деш) шуна ца гург‚ со кхоьру Делах – и Дела таIзар дарца чIогIа ву".\n49. Мунепикъаша а‚ шайн дегнашкахь цамгар йолчара а олура: "ХIорш шайн дино Iехийна". Далла тIетевжинарг, – баккъалла а, и Дела веза верг а‚ хьукаме верг а ву.\n50. Хьуна гинехьара и цатешаш берш маликаша шайн синош схьадохуш шайн яххьийх а‚ тIехьа а етташ: "Iовша шайна жоьжахатийн Iазап"‚- олуш.\n51. Иза ду шун куьйгаша хьалха даькхинарг бахьанехь‚ Дела лешна зуламе вац.\n52. ФирIавнан доьзалан а‚ царел хьалха хиллачерийн а Iадатах тера‚ ца тийшира уьш Делан аятех – тIаккха Дала шайн къиношца схьалийцира уьш. Баккъалла а, и Дела нуьцкъала ву‚ чIогIа ву таIзар дарца.\n53. Иза ду – Дела цахиларна ша цхьана къомана делла хилла долу ниIмат хийцориг, цу (къомо) ша-шена и хийццолац‚ и ду Дела хиларна хезаш а‚ хууш а.\n54. ФирIавнан доьзалан а‚ царел хьалха хиллачерийн а Iадатах тера‚ харц дира цара шайн Делан аяташ – тIаккха Оха уьш, шайн къинош бахьанехь, хIаллакбира. ФирIавнан доьзал Оха хIордан бухабахийтира‚ массо а хилира уьш зуламхой.\n55. Уггар боьха бежана Далла гергахь – цатешарш бу‚ (уьш ца теша) цара иман ца дуьллу.\n56. Ахьа шайца барт бина (тIом бира бац, аьлла) хилларш бу уьш‚ тIаккха массо хенахь и шайн барт бохабо цара‚ уьш ца кхоьру (Делах и барт бохо/.\n57. Хьайна царна тIехь тIам тIехь ка далахь – лелхабе цаьрца царел тIаьхьа берш‚ цара ойла ян мегара.\n58. Хьо кхерахь цхьана къоман /хьан шеца барт болчу/ тешнабехках‚ бохабе ахьа /барт/ цаьрца нийсса‚ баккъалла а, Далла ца беза тешнабехк бийраш.\n59. Цатешачарна маттанне а ма моьттийла шаьш хьалхадовлур ду (Iазапах)‚ баккъалла а, царна ницкъ кхочур бац (Iазапах кIелхьарабовла).\n60. Кечбе царна дуьхьал шайн тар малло ницкъ‚ дIайихкина (кийча) говраш /хилийта/‚ шеца аша кхераван Делан мостагI а‚ шайн мостагI а‚ уьш боцурш кхиберш а‚ шуна шаьш ца бевзаш болу‚ Далла бевза уьш‚ аша Делан новкъахь яьккхинарг юхайоьрзур ю шуна‚ шуна зулам дийр дац.\n61. Нагахь санна уьш машаре кховдахь‚– тIаккха хьо а кховда цуьнга (машаре)‚ Далла тIетовжа‚ баккъалла а, Иза хезаш а‚ хууш а ву.\n62. Царна лаахь хьо Iехо (тешнабехк бан) – хьуна кхачойийриг Дела ву. И ву Ша Шен гIоьнца а, муъма нахаца а хьо чIагIвина хилларг.\n63. Цо кIаддира церан дегнаш (безам тесира вовшашна юккъехь)‚ ахьа лаьттахь мел дерг доьхкича а, ахьа кIаддийр дацара церан дегнаш‚ делахь а Дала (дегнаш) кIаддира церан вовшашна юккъехь‚ баккъалла а, Иза веза верг а‚ хьукаме верг а ву.\n64. ХIай пайхамар! Хьуна кхачоен ерг Дела ву‚ муъманахах хьуна тIаьхьахIоьттинарг а ву.\n65. ХIай пайхамар! ТIамна тIеберзабе муъманах! Шух собаре ткъа хилча – эшор ву цара ши бIе‚ шух бIе хилча – эшор ву цара цатешачарех эзар‚ хIунда аьлча, уьш цакхеташ къам ду.\n66. ХIинца Дала дайдира шуна‚ Цунна хиира шух ледарло юй (кIеззиг хилар‚ тIамна кийча цахилар)‚ шух собаре бIе хилча – ши бIе эшор ву цара‚ шух эзар хилча – ши эзар эшор ву цара Делан пурбанца‚ Дела собаре болчаьрца (собар диначаьрца) ву.\n67. Йиш яц пайхамаран шен йийсарой хила лаьттахь кхоччуш ша чIагIваллалц‚ шу дезаш ду дуьненан хIума‚ Далла дезаш ду эхарт‚ Дела веза верг а‚ хьукаме верг а ву.\n68. Делера жайна хьалха ца даьллехьара аша эцначунна доккхачу Iазапо схьалоьцур дара шу.\n69. Яа шаьш яьккхинчу хIонсах хьанал ерг‚ цIена ерг‚ Делах кхера (хьарам дерг ца дан). Баккъалла а, Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а ву.\n70. ХIай пайхамар! Ала шайн куьйгийн кIел болчу йийсархошка: "Далла хаахь шун дегнашкахь диканиг‚ шуьгара даьккхинчул сов диканиг лур ду Цо шуна‚ гечдийр ду Цо шуна‚ и Дела гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а ву".\n71. Царна лаахь хьуна тешнабехк бан‚ хьалха Далла а тешнабехк бина цара‚ Цо царна тIехь ницкъ белла /хьуна таIзар дан)‚ и Дела хууш верг а‚ хьукаме верг а ву.\n72. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ дIакхелхинарш а (динан дуьхьа пайхамарца Маккара Мединате дIабаханарш)‚ шайн дохнаца а‚ синошца а Делан новкъахь къахьегнарш а‚ шаьш тIелаьцнарш а‚ гIо динарш а – уьш вовшийн верасаш (доттагIий‚ гIоьнчий) бу. Иман а диллина дIа ца кхелхинарш – цхьанне хIуманца цаьрца гергарло дац шуна, уьш дIакхалххалц. Динан хьокъехь цара шуьга гIо дехахь‚ – шуна тIехь (царна) гIо дар ду, шуна а, шайна а юккъехь барт болчу къомана дуьхьал дацахь‚ и Дела аша дийриг гуш ма ву.\n73. Цатешарш вовшийн гергарнаш бу. Аша и (гIо) ца дахь‚ лаьттахь питана хир ду‚ доккха боьханиг даьржар ду.\n74. Иман диллинарш а‚ (Мадинате) дIакхелхинарш а‚ Делан новкъахь къахьегнарш а‚ тIелаьцнарш а‚ гIо динарш а – уьш бу хьакъ-бакъ муъманах‚ царна гечдар а‚ шортта рицкъа а хир ду.\n75. ТIаьхьа иман диллинарш‚ (Мадинате) дIакхелхинарш‚ шуьца цхьаьна къахьегнарш – уьш шух бу. Гергарлонаш дерш – царех цхьаберш вукхарел герга бу Делан жайни чохь. Баккъалла а, Дела массо хIума хууш верг ву.


Донбассехь дуккха бу Оьрсийчоьнан эскархой\nГIадужу-бутт 20, 2016\nОьрсийчоьнан дуккха а эскархой Украинерчу Донбассехь хилар гойтуш тоьшаллаш гулдина шаьш, дIахьедина Европерчу кхерамзаллехула а, цхьанаболхбарехула а йолчу организацин тергамчийн миссин куьйгалхочун гIовсо Хуг Александра.\nЛиберасион газетехь Хуга дуьйцу, шайн миссин декъашхошна хьал ма-дарра талла аьтто ца ло сепаратисташа, Донбассехь цхьацца меттигашкахь минанаш йохку а бохуш. Ткъа иза Минскехь бинчу бертаца ца догIу, боху Хуга. «Эккха кхийчча бу Донбассера машар», аьлла цо.\nШен миссина вуно дукха гина Оьрсийчоьнан эскарийн духаршкахь, иштта алссам гина Украино лецначу тIемалошлахь Оьрсийчоьнан эпсарш а, салтий а, шайгахь церан цIерш а, цара дина т оьшаллаш а ду, хаамбина Хуга.\nВийначу бархI дагестанхочун гIуллакх Нохчийчу юхакхачийна апелляцин кхело


Мисарара цIабаьхкинчу кегийрхойн могушалла дика яц\nМисарарчу набахтехь висинчу Дзейтов Iелигара кехат кхаьчна, шена ницкъахоша Iаткъам бо аьлла. Цигара гIалгIайн кхо студент цIа воуьйтуш, цаьрца цхьана маьрша ца ваьккхина иза. Даймахка бирзина кегийрхой дарбан цIийнехь бу, цаьргарчу хьолан саготта бу церан гергарнаш, яздо "Кавказский узел" агенталло.\nПхоьалгIачу жимчу стагах Дугиев Хизирх хилларг хууш дац хIинца а, билгалдаьккхина бакъоларъярхочо Муцольгов Мохьмада.\nДзейтов Iелас Мисарарчу набахтера даийтина кехат зорбане даьккхина Муцольговс: "Тхо лецна 2,5 шой даьллачу хенахь, буса 12 сахьт даьллачу заманчохь самадехира тхо, цхьадолу кехаташ схьакхаьчна, тхо маьршадохуш ду аьлла. Дуьйцуш доцучу бахьанаца, со чохь сацийна, оцу тептарехь вацара со. "Со стенна дIа ца хоьцу?" аьлла, ас динчу хаттарна дала жоп дац шайн элира цара", - яздина Дзейтовс.\nШега цхьана кехаташна куьйгаш язде элира, дуьйцу Дзейтовс, амма ша дуьхьал хилира, шеконаш хилла. Цо бахарехь, адвокат а цецваьллера, вукху берашца ша маьрша ца ваьккхина.\n"ТIаьхьо цо дийцира суна, шена хаарехь, тхо лецначу заманчохь ницкъахошлахь информаци яьржинера, Оьрсийчуьра шпионийн тоба лаьцна аьлла. Ткъа хIинца, цхьана а кепара тоьшаллаш дацахь а, хьанна йина а кхел ца йича ца бовлу уьш, гIуллакх гал ца даккха. Апелляци чуяла, латкъамбан бакъо йоцучу кхеле дIахьажийна сан гIуллакх (Мисарахь дуккха а ю кхелаш)", - аьлла, билгалдаьккхина шен кехата тIехь Дзейтовс.\nЦхьахволчу студентан Чемурзиев Исмаилан нанас дийцина агенталле, цIабаьхкинчу кегийрхойн могушалла дика яц аьлла.\n"Кхоъ дарбан хIусамехь ву, Исмаилехь гуттар вон хьал ду - цуьнан коьртан хьех киста ю. Лоьрех из чекхвохуш, лела со", - дийцина кIентан нанас. Аушев Илезан мерах даим а оьхуш цIий ду, етташ йовхарш, боху цо.\n2018-чу шеран Марсхьокху-баттахь дуйна лецна бара ГIалгIайчуьра КъахIирехь доьшуш хилла студенташ: Чемурзиев Исмаил а, Дугиев Хизар а, Аушев Илез а, Дзейтов Iела а, Плиев Рамазан а.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло довзийтинера гIалгIайн пхи студент Мисарахь дIалацаран бахьана. Царна хетарехь, оцу пачхьалкхехь еххачу ханна хила бакъо а йоцуш, доьшуш хилла цара.\nВиъ жимстаг КъахIирерчу набахтехь латтош хилар къаьстира, ткъа царех цхьахволчун кхолламах хууш дац хIинца а.


Политикана Жигара Юкъабоьлхуш Бу Оьрсийн Националисташ\nДечкен-бутт 20, 2011\nОьрсийчохь национализмаца къуйсуш болчу наха дийцарехь, кху тIаьхьарчу хенахь махкахь лахлуш ду кхечу къомах болу нах цабезар бух тIехь деш долу зулмаш. Цу хеннахь цара билгалдоккху национализм Оьрсийчурча политикан сцени тIейолуш хилар. Цуьнах лаьцна леррина рапорт а кечдина, иза Оьрсийчоьнан Юкъараллин Чоьне дIаделла «Дуьне нацизм а йоцуш» цIе йолчу вовшахтохаралло.\nЮкъабоьлхуш Бу Оьрсийн Националисташ\n«Дуьне нацизм а йоцуш» цIе йолчу вовшахтохараллан куьйгалхо ву Оьрсийчоьнан сенатор Шпигель Борис а, Юкъараллаин Чоьнан декъашхо Энгель Валерий а. Цулсовнаха и шиъ ву Дерригдуьненан оьрсийн мотт буьйцучу жуьгтийн конгрессан куьйгалхо а. ХIинццалц и вовшахтохаралла шен тидамехь латтош яра Европерачу пачхьалкхашкахь, къаьсттина Балтерачу пачхьалкхахь, йолу радикалан национализм.\nИштта цу вовшахтохаралло шен рапорта тIехь далочу терахьашца 2011-чу шарахь кхечу къаьмнашка цабезам хилар бух тIехь 104 адамашна тIелатар дина Оьрсийчохь. 28 стаг вийна, 129 стаг лазийна ву. Ша аьлча, Москох вийна 9 стаг, 33 лазийна ву. Рапортан авторша дийцарехь, уггара дукха эшам хилла болу нах бу Дагестанера.\nШолгIачу меттехь бу эрмалой, тIаккха узбекаш, африканахой, гIиргIазой, азербайджанахой, таджикаш, гуьржий. Оьрсех зен хилла ву 7 стаг. Уьш уьссалгIачу меттехь бу. Оьрсашна тIаьхьа богIуш бу жуьгтий (зен хилла ву 3 стаг).\nКхин дIа долу сурт иштта ду. Жуьгташна тIаьхьа богIуш бу Мьянмера а, Китайра а, Туркойчура а, Эквадорера а бахархой. Нохчашна юкъахь, цу рапортаца а догIуш, зен хилла ву цхьа стаг.\nИ сурт дуьззина дац, аьлла хеташ ву «Сова» олучу Оьрсийчохь национализман а, ксенофобин а проблемаш толлучу информацин а, аналитикан а центран куьйгалхо Верховский Александр.\nВерховский Александр: "Тхоьгахь жима-тIама кхин терахьаш ду, тхан методика а кхин йолун дела. И тIелетарш дерриш а дац. Ма-дарра аьалча, лоруш долу тIелетарш ду радикалан националистийн жимчу тобанаш деш долу тIелетарш. Ткъа дуккха а ша лаьтташ болу, цу тайпачу боламашца боьзна боцу хиламаш ,цхьанне а ца хууш буьсуш бу".\nИштта ойла йолуш ву къаьмнийн юкъаметтигаш шен тидамехь латтош волу, вевзаш волу Оьрсийчура журналист, «Московские новости» газетан аналист Сухов Иван.\n«Дуьне нацизм а йоцуш» цIе йолчу вовшахтохаралло кечдинчу рапорта тIехь билгалдоккхуш ду этникан бух тIехь адамаша вовшашна ницкъ бар шо-шаре мел-долу а лахлуш хилар. Иштта 2009-чу шарахь цу бахьница 83 стаг вийна хиллехь, 20I0-чу шарахь вийнарг ву 46 стаг. Цуьнан бахьана полицино беш болу болх бу, аьлла хеташ ву «Сова» центран куьйгалхо Верховский Александр.\nВерховский Александр: "Баккъалла а цара лайина шайн жигаралла. Иза хилла вайн полицино кху тIаьхьарчу масийтта шарахь леррина уьш охьатеIор бахьана долуш. Масаийтта бIаь стаг цу тайпа зулмаш дарна набахте хьажийна. Цундела цо жамI деана, хила мегаш ду аьлла хеталуш долу".\nСухов Иванна хетарехь, политикехь национализм алсам яьлла харжамаш бахьана долуш. Массо а политикан партийша шайн программашна юкъатоьхна къаьмнийн юкъаметтигех лаьцна долу хаттар. Ткъа коммунисташа а, Жириновскийс а шайн цIе-йозанашна юкъатуьйхира националисташца боьзна болу нах.\n«Дуьне нацизм а йоцуш» цIе йолчу вовшахтохараллан авторша кхера а ца кхоьруш билгалдаьккхина президентан харжамашкахь дакъа лаца кечвелла волу кандидат волчу Путин Владимира дина долу цхьадолу дIахьедарш националисташ дуьйццург хилар, бохуш яздо Сухов Ивана ша национализмана хьажийначу Московские Новости олучу газетехь зорбане яьккхинчу артиклехь.\nИштта, стохка ГIура беттан 15-чу дийнахь Путин элира, Кавказера оьрсийн регионашка баьхкина болу нах хьеший бу, аьлла. Цара лара деза бухарчу нехан гIиллакхаш, бохуш вара Путин, бохуш дага доьуьйту Суховс.\nЦу тайпачу дIахьедарша хер йо оьрсийн а, Къилбаседа Кавказехь дехаш долчу къаьмнийн а юкъаметтигаш. Стохка ГIура-беттан 7-чу дийнахь ша бина болу таллам Iора баьккхира ВЦИОМ олучу Оьрсийчурча талламан центро. Цу талламца а догIуш, Оьрсийчохь къаьмнийн юкъаметтигаш юхуш ю, аьлла хеташ бу 54 % бахархой.\nТкъа Оьрсийчоьнан Iилманан академин социологин институто далош долчу терахьашца а догIш 15 % Оьрсийчура бахарахой тIехIиттина бу «Оьрсийчоь орсашна!» бохучу лозунгана. Ткъа кхин а 25 % бахархой бу махкахь оьрсийн къомах болчу нехан аьттонаш алсам хила беза кхечу къамнийн векалийн болчулла а, аьлла хеташ.\nЦундела, эксперташна хетарехь, тIебогIучу президентан харжамашкахь цуьнах пайда эца гIертар бу Оьрсийчоьнан лаккхара дарж къовсуш болу нах а, церна тIехIиттина йолу тобанаш а.


Талламаш бечу хенахь низамаш дохийна меттигаш гучубовларца Нохчийчохь белхаш совцийна 129 доларчу дарбан хIусамийн. ТАСС агенталло бина цунах лаьцна хаам. Соьлж-ГIалахь дIаяьхьначу кхеташонехь дIвхьедина цунах лаьцна мехкан куьйгалхочун администрацин хьаькамо Кадыров Хас-Мохьмада.\nСтохка Лахьан-баттахь доларчу клиникашкахь коронавирусца доьзна харц диагнозаш а хIиттош, тесташ ца еш, бух боцу кехаташ луш меттигаш гучубевллачул тIаьхьа, Нохчийчоьнан урхалхочо Кадыров Рамзана тIедиллинера, доларчу клиникашкахь талламаш бар.\n"Низамаш талхош хиларна 129 доларчу дарбан хIусамашна болх бар дихкина. ТIедилларца а, эпидемиологин хьал хилар а тергоне а эцна, царна цхьа хан елла кхачамбацарш дIанисдан", - аьлла, билгалдаьккхина Кадыровс. Ерриг а талламбинарг ю махкара 388 долара клиника.\nКадыровс тIедиллинера регионалерчу Роспотребнадзорна, махкарчу доларчу клиникаша бечу белхан терго яр.


Шен дуьххьарлера визит я Казахстане, я Беларусе ян дагахь ву Путин\nШен хьалхара кхечу пачхьалкхе йолу визит йийр ю Путин Владимира я Казахстане, я Беларусе. Кремлан зорбанан сервисо цу хаттарехь йист яьккхина яц. Путин Владимиран векалш дийцарехь, цуьнан Минске йолу визит хир ю Стигалкъекъа-беттан 31-чу дийнахь а, Мангал-беттан 1-чу дийнахь а.\nОьрсийчоьнан хаамийн гIирсаш дийцарехь, цигара дIа Путин Владимир ваха мегаш ву Германе а, Франце а, Казахстане а, Таджикистане а, Китай а. И пачхьалкхаш ю Оьрсийчоьнца юххера йохка-эцаран юкъаметтигаш лелош ерш.\nАмма Еарин дийнахь Путина Владимира Казахстанан президентца Назарбаев Нурсултанца шен хиллачу цхьанакхетарехь тIеийцира ша кху беттан 25-чу дийнахь Астана кхайкхар. И бахьана долуш, хаамийн гIирсашна хетарехь, Казахстан хила мега Путин Владимир ша юха а президент хIоьттинчулла тIаьхьа дуьххьарлерчу визитаца гIур верг.\nДаханчу кIирнах Оьрсийчоьнан президентан зорбан сервисо хаам бира, Путин Владимир гIур вац G8 олучу Iамеркехь хир йолчу саммите, аьлла. Оьрсийчоьнан Iедалан векалша дийцарехь, цуьнан бахьана ду цу деношкахь Путин Владимир министрийн кабинет кхолла дезаш хилар.


Динул-Ислам - Хьадис - Iумдатул-ахькам - 5 хьадис - Лаьтташ долчу хи чу аравахар а, лийчар тIедоьжначул тIаьхьа цу чохь лийчар а\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«ДIадоьдуш доцуш, лаьтташ долчу хи чу хьаткъа гIулкх ма дойла аш, тIаккха цу чохь юха лийча а луьйчуш».\nМуслима дийцинчу хьадисехь а аьлла ду:\n«ТIедоьжна долу лийчар тIерадоккхуш лийча ма луьйчийла шу лаьтташ долчу хи чохь».\n- Лаьтташ долчу хи чу аравахар а, лийчар тIедоьжначул тIаьхьа цу чохь лийчар а ду оцу хьадисехь дуьйцург.\n- Бусалба дино цIоналлин чIогIа тIа́лам беш бу. Зене долчу хIуманах а, зен хуьлуьйтучу бахьанех а адам чIогIа лардеш а ду цо. Цундела, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) чIагIдина ца магийна дIадоьдуш доцучу хи чу жимчу гIулкхана аравахар, хIунда аьлча цо и хи бехдо дела, цунах цамгарш яьржа дела, и хи лелор долчунна и бахьана долуш цунах зен хуьлу дела. И хIума дечо ша́ лело а тарло и хи, цу чура юха лийча а мега иза, ткъа муха бехдийр ду цо иза тIаккха?! Кхин а, лийчар тIедоьжна а волуш, лаьтташ долчу хи чохь лийчар а дика ца лерина Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), хIунда аьлча и хи бехдала а мега дела, цу чохь иштта лийчинчул тIаьхьа и хи юха ламаз эца а, лийча а мегар доцуш, лелийна хи хуьлу дела.\n- Шена чу аравахар хьарам долу хи 200 литарал кIеззиг долу хи ду. Оцу барамал кIеззиг долчу хи чу нажас (боьха) йолу хIума йоьжча, и хи бехло, цIано йарна лело мегаш ца хуьлу. Оцу барамал кIеззиг долчу хи чохь парз лийчар тIерадоккхуш лийчича, парз йолу цIано йарна лелийна хи хуьлу иза, бехделла ца хилахь а, ткъа иштта лелийна долчу хица кхин цIано йар нийса дац. Йа вуьшта аьлча, ламаз карара даьллачул тIаьхьа ламаз оьцучу хенахь доьххьара лелийна долчу хица а, парз лийчар тIерадоккхуш лелийна долчу хица а кхин цкъа ламаз эца а мегаш дац, йа лийча а мегаш дац.\n- Амма нагахь санна лаьтташ долу хи оцу барамал сов делахь, 200 литарал сов делахь, цу чу боьха йолу хIума йоьжча иза бех ца ло нагахь санна цуьнан бос, йа хьожа, йа чам и боьха хIума бахьана долуш хийцабелла бацахь. Нагахь санна и хIума бахьана долуш оцу хинан бос, йа чам, йа хьожа хийцаеллехь, тIаккха иза боьха хила хуьлу, цуьнца ламаз эцар а, лийчар а мегаш ца хуьлу. Ткъа иштта оцу барамал сов долчу хи чу хьаткъа гIулкх а, важадолу гIулкх а дан мегий аьлча, цхьаболчу Iеламнаха иза хьарам дац аьлла, делахь а ца дар дика ду аьлла; делахь а, иза хьарам ду аьлла Iеламнах а бу, цара аьлларг нийса хиларга герга а ду, цундела, лаьтташ долу оцу барамал сов хилча а цу чу аравахарх ларвала веза. Лоьраша а, Iилманчаша а олучуьнга хьевсича, и хIума дар бахьана долуш цамгарш яьржа бохучуьнга хьевсича, иза мегаш ца хилар чIогIа чIагIделла хуьлу.\n- ХIинццалц вай дийцинарг лаьтташ долу хи дара, дукха дерг а, доцург а. Ткъа, лаьтташ доцуш, дIадоьдуш долчу хих лаьцна хIун дуьйцу Iеламнаха аьлча, иза а шина декъехь ду. ДIадоьдуш долу доккха хи а ду, жима хи а ду. Доккха а долуш, дIадоьдуш долу хи, масала Терк санна, Орга санна – и санна долчу хи чу и гIулкх дар хьарам дац, делахь а и ца дар мелехь ду, йа и дар дика лоруш дац. Ткъа, и бахьана долуш цамгарш яьржа олий, лоьраша а, Iилманчаша а олуш хилча, ларвала веза иштта долчу хи чу а жима гIулкх дарх а, доккха гIулкх дарх а. ШолгIа хи – дIадоьдуш долу жима хи ду, масала, шовданаш санна долу. Цу чу и гIулкх дар цхьаболчу Iеламнаха дика ца лерина, ткъа вукхара хьарам ду аьлла иза. Иза хьарам хилар вай хоржуш дерг а ду, хIинццалц схьа вай дийцина долчу бахьанашна.\n- Парз лийчар тIедоьжна верг лаьтташ долчу хи чохь лийчар дика лоруш хIума дац, хуьлийла и хи дуккха долу хи, йа кIеззиг долу хи. Цу чохь иштта лийчар хьарам дац, делахь а ца лийчар дика ду. Ткъа вай доьххьара ма-аллара, кIеззиг долчу хи чохь парз лийчар тIера доккхуш цхьаъ лийчахь, и хи юха ламаз эцарна а, лийчарна а лело мегаш ца хуьлу. Ткъа иштта оцу хи чохь лийчар дика ца хилча, хIун дан деза, муха лийча мегар ду аьлча, Муслима дийцинчу хьадисехь ма-аллара оцу хи чура цхьана хIуманца хи схьа а оьцуш, иза шена тIе а дуттуш лийча мегар ду иза.


Марха кхобуш хилча, ламаз оьцуш бага хи кхарза мегий? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум Олхазар. Марха кхобуш хилча, ламаз оьцуш бага хи кхарза мегий?\nЛакъи́тI ибн Сабурас (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, ша Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хаьттира аьлла: «ХIай АллахIан Элча! Ламаз эцарх лаце дийцахь суна». Цо аьлла тIаккха: «Ламаз кхоччуш эца ахь (массо меттиган тергам беш, парз а, суннат а лардеш); (куьгийн а, когийн а) пIелгаш юккъе куьйган пIелг хьокхуш хи а кхачийта ахь; мера чу дикка хи а кхарза ахь, хьой марха кхобуш вацахь».\nОцу хьадисо гойтуш ду марха кхобучо ламаз оьцучу хенахь мера чу хи кхарза мегаш хилар, дукха кIорге а ца кхорзуш. Ткъа бага хи кхарзар мера чу хи кхарзар санна ду. Цундела аьлла Iеламнаха: легашка гIур долчу кепара дукха кIорге а ца кхорзуш бага а, мера чу а хи кхарза мегар ду марха кхобуш волчо.\nТIаккха, ламаз оьцуш бага хи кхорзуш а, мера чу хи кхорзуш а ца хууш кийра хи додахь марха ца духу, нагахь санна дукъа кIорге ца кхаьрзинехь. КIорге кхаьрзина хиллехь марха духу, хIунда аьлча и хи ма де аьлларг дар бахьана долуш кийра кхаьчна долу дела.\nДика хуург АллахI ву.\n11.08.2012 = 23.09.1433\n Абу Давуд, Насаий, Тирмизий.


Кадыров Ислама шена гечдар дехна\nШа Соьлжа-ГIалин мэр волчу заманчохь электрошокерца зударшна ток йоьттуьйтуш, тIехь ницкъбеш видео Iораяьллачул тIаьхьа, Кадыров Ислама шена гечдар дехна. Пачхьалкхан "Грозный" телеканалан журналистца Ахмадов Чингизца хиллачу къамелхь дина цо цу кепара дIахьедар.\nМаршо Радионо яздира, регионерчу Талламан комитетехь кхаа сахьтехь Кадыров Рамзанан маьхчин воI, Iедалан даржашкара мукъаваьккхина волу Кадыров Ислам леварх. Оцу хьокъехь хаамбинера «Грозный» телеканало, видео яржийна "Чп /Грозный" телеграм-канало.\n"Со бехке ву 100 процентна. Сайгара даьллачух таIзар лан кийча ву со. Амма бакъду, ахчана дуьхьа, йа цхьа зуламечу ойланца лелийна дац ас и хIумнаш. Аферисташа Iехийначу нахана гIо дан Iалашо яра сан", - аьлла Кадыров Ислама.\nМасийттазза машенахь некъабохамашкахь лазийна ву ша, цундела амална чехка ву ша аьлла, кхетийна цо шен тIех шога леларх.\n"29-зза наркоз елла ву со. Хьайна дарба а леладе, реабилитацех чекхвала бехира соьга, амма суо нийса лелаш хетара суна, айса нахана гIо до а моьттура. Кадыровн гонахарчу цхьана стага ша ишта гайта ца везара. Сайна хьалха а цхьана юьхьIаьржа ву со",- аьлла мэр лаьттинчо.\nКадыров Рамзанна кIелоечаьрца ша хилла бохуш, зорбанашкахь яздийриг бакъ дац аьлла цо.\n2012-чу шарера 2015-чу шаре кхаччалц Соьлжа-ГIалин мэр вара Кадыров Ислам.


ХIусамехь цIийндас Iазап латтийначу нохчийн зудчунна компенсаци ялар тIедожийна\nНохчийчуьрчу яхархочун Тимагова Шеман латкъамехула зударшца лело дискриминаци эшорехь болх бечу CEDAW ООН-ан Комитето дахначу пIераскандийнахь зорбане даьккхина шайна хетарг.\n"S.T. Оьрсийчоьнна дуьхьал" – аьлла, хIусамехь латточу Iазапах Оьрсийчохь дуьххьара гIуллакх ду и, Комитето жоьпалла пачхьалкхна тIехь дуьтуш, хаамбина "Правовая инициатива" организацино.\nЗударийн бакъонаш хьешар юкъарадаккхарехь йолчу ООН-ан Конвенци Оьрсийчоьно тIехтесна, хIунда аьлча, Тимагова Шеман бакъонаш метта ца хIиттина цигахь аьлла, тIечIагIдина ООН-ан Комитето. Зудчунна дина зен билгалдоккхуш, Оьрсийчоьнна тIедожийна цунна компенсаци дIакхачор.\n2010-чу шеран Iай Тимагова ехачу цIа чуьра йовхо дIахадийнера цуьнан хиллачу цIийндас. Iедалхошка шена гIо дар цо дехча, хиллачу майрчо тIелатар динера цунна, ша юьйр ю хьо бохуш, шозза коьртах диг а тоьхнера цо зудчунна.\nЦIий дIаоьхуш, иза охьайоьжначохь а йитина, цунна тIе лор а ца валош, дIавахана хиллера цIийнда.\nКхеле хIоттийра иза, "стаг вен гIортар" аьллачу артиклца, амма кхелехь прокуратурано а, адвокаташа а бехкевечун агIо лаьцнера, зудчо бага а лееш, провокаци йинера цунна бохуш.\nСтаг вен гIортар аьллачу артиклехь бехказа а воккхуш, хиллачу цIийндена исс бутт хан туьйхира чохь яккха, чIогIа оьгIазвахначохь могушаллина зен дина хиллера аьлла, бехк а хьарчош. ГIуллакх толлучу юкъанна хан кхаьчна хиларна, кхелан хIусам чохь маьршаваьккхинера иза.\nТимагова Шема шолгIачу группан инвалид ю, даимна а дарбанаш лелош, лоьрийн тергонехь йисина иза.


Умаров: Бехк боцуш стаг вийнарг - террорхо ву\nПIераскандийнахь майданахь цхьалха даьккхина меттигерчу полисхойн хьаькам вийначу Баймурадов Хьамзатан дакъа Iуьллуш Ютюбехь яьржинчу видеон хьокъехь шеконаш ю шен аьлла, дIахьедина зорбан министро Умаров Джамбулата. "Дождь" телеканалана еллачу интервьюхь, комментареш йитина Умаровс де хьлаха яьржинчу видеох.\nМаршо Радионо шен сайте оьллинера Интернетехь яьржина и видео. Ролик тIехь гуш ву, гIодаюккъе кхаччалц верзина лаьттахь Iуьллу, лоцучу хенахь герзаш диттина вийна Баймурадов Хьамзат.\nГуш ду, майда юкъаерзийна лаьтташ полисхой а, гобаьккхина гулбина меттигера нах хилар а.\n"Кеп-кепара дукха видеош йохку Ютюбе а, кхечу социалан машанашка а Нохчийчуьра ду хIара сурт, бохуш. Суна гина аш юьйцу ролик а. Оцу видеох ас дуьйцур дац, хIунда аьлча, сан шеконаш цуьнан хьокъехь йолу дела", - аьлла Умаровс.\nИштта цо дийцина, махкара я йоллу пачхьалкхехь а бехк боцуш нах байаро мел оьгIазбохуьйту бахархой.\n"Деа доцчу бахьанаашца ара а ваьлла, стаг вийча, цуьнах ца хуьлу цхьана тайпан чIирхо. Делан цIарца, зевнечу дхьахьедаршца, бехк-гунахь а доцуш стаг вийнарг террорист ву , аьлла, билгалдаьккхина министро.\nИштачу нехан тезете а ца хIуьтту, и нах шайх дIахедабо юьрто а, махко а, уьш нехийн хьесапехь хета аьлла зорбан министро шен интервьюхь.\nКарладоккху, кхаарийдийнахь Маршо Радионо яздира Шела кIоштарчу Эвтарахь динчу тIелатарехь цигарчу территорин полисхойн декъан куьйгалхо Устарханов Абубакар верах.


Инфоурок › Родная литература ›Презентации›Презентация по чеченской литературе на тему "Лийрбоцурш" драма(9класс)\nХамидовн 1.-Хь.»Лийрбоцурш» пьеса.\nТурпалаллин драма дIайолало дагах кхетачу авторан деш-\nнашца: «Хьоме доттагIий, зама дIаоьху, оьхур а ю. Амма адамийн дегнаш чуьра\nцкъа а дIаяьлла яц я ер а яц Даймехкан тIеман буьрсачу деношкахь, вайн халкъан\nсий, ирс лоьхуш, шайн синош дIаделлачийн сийлахь цIераш. Оцу сийлахьчу\nцIерашна юкъахь ю Нурадилов Ханпашин а, цуьнан накъостийн а цIераш. Бала\nкъона бара Нурадилов а, цуьнан накъостий а. Амма къонахийн дахар шерашца дагардеш хила ца деза, цара шайн халкъана динчу\nгIуллакхашца дагардеш хила деза. БIе шарахь ваьхнарг а ца ваьхна дукха, и шен халкъана\nгIуллакх деш ца ваьхнехь, ткъа шарахь ваьхнарг а ваьхна дукха, и шен халкъана гIуллакх\nдеш ваьхнехь. Суна лаьа, доттагIий, цкъа а лийрбоцчу башхачу турпалхойх\nдерг шуна дийца. ЛадогIалаш сан дийцаре!». Иза пьесин пролог ю\nДаккхий хьуьнарш долу турпалхой а болуш, шен чулацамехь адамийн майралла, доьналла гойтуш йолчу драматургически произведених олу турпалаллин драма. Даймехкан тIамехь адамийн патриотизм, майралла, доьналла гайтина йолу турпалаллин драма ю «Лийрбоцурш».\nХ1ун ю драма?\nПьеса дIайолало Ханпашин, Мутин диалогаца. Эскаре ваха новкъа ваьлла Ханпаший, фински тIамехь чов а йина, цIа вогIуш волу цуьнан ваша Мутий дуьхь-дуьхьал кхета. Мутина, цкъа делахь, хазахета шен ваша воккха а хилла, эскаре воьдуш, шолгIа делахь, цуьнан шел жимчу веше йолу къинхетаме ойла а хаало кхузахь. Ханпашига боху цо: «Ден, ненан марзо ахь ца эцна дела, со вара хьуна, жимма айса терго-хIума а еш, хьо деша вохуьйтур бохуш». Амма, шен ваша эскаре ваха лууш, доьналла долуш, къонахалла йолуш хиларх воккхаве Мути. Ханпашина хьехар до цо: «Эскар къонахийн меттиг ю. Салтий вовшийн гIо деш а, терго еш а хила беза. Яхь йоцчу кIантах дан хIума дац. Яхь хила еза. Молханан хьожа йогIуш зама ю хIара, Ханпаша. ТIом эккхаран сахьт дац. Iедална а, нахана а гергахь хьайн дика цIе йоккху агIо лаха». Иштта хьехар дина, эскаре хьажаво Мутис шен ваша.\nХанпашас боху: «Йохийнарг вай, тIом дIабаьлча, меттахIоттор ю. Доцчу хи далор ду, керла заводаш, хIордаш дохкур ду. Туьйранахь санна, хаздийр ду дахар. ТIаккха, Iаббалц деша а дешна, оцу стигалан Iаьрчашка, цу седарчаш тIехь хIун ду, хьажа гIоттур ву». Цу тайпана ойланаш йо бIаьхоша тIамехь шайна мукъа еанчу хенахь. Адамийн машаре дахар дохош веанчу мостагIчух кхин а чIогIа лата дог догIу церан ишттачу ойланашка бевлча. Уьш шайн лехамашца, деган ойланашца машаре адамаш ду, беркате бу церан лаамаш, къинхетамах дуьзна церан дегнаш. Амма, Даймахкана тIе кхерам хIоьттича, тIемалой хилла царах.\nЧурт аьгна кошана дуг1уш,\nЦунна т1ехь терахьаш къеста. . .\nЭгна дай бакъ толар къуьйсуш,\nДуьнен чохь церан нур кхерста.\nКошахь берш цкъа дийна хилла,\nБаккхийбеш доьзаллех шешан.\nВайн дуьхьа уьш х1аллакхилла,\nСий дийр ду вай даим церан!\nХ1ан –х1а, шу дицлур дац тхуна,\nШух 1емаш некъ бийр бу оха.\nЛаьтта т1ехь ирс лоьхучунна\nШух 1амар оьшуш ду ч1ог1а.\nОха шух дозалдо, к1ентий,\nПарг1ато аш елла тхуна.\nГ1ийлачийн хилла вежарий,\nХ1ора шух хьоме ву суна.\nЭпилогехь а ондда дека авторан аз: «Иштта чекхделира цу башхачу кегийрхойн дахар! Хьоме накъостий, вайн ирс, паргIато Iалашъеш, шайн синош дIаделлачу сийлахьчу советски салтийн сий де! Диц ма де, тахана а дуьнен чохь маьI-маьIIехь тIамо ягош гIаланаш, ярташ хилар, дойуш зударий, бераш хилар. ТIеман цIе яйна яц. Шайн кхане йоцурш, шайн тахане яхъян гIерташ, герзе кхийда. Сема хила, доттагIий, латта хIинца а халкъан мостагIех цIандаза ду! Сема хила!» Даймохк Iалашбеш, халкъан паргIато ларъеш, турпалалла гайтина бIаьхоша. Цара, майраллех, доьналлех ца бухуш, Даймехкан мостагIашна дуьхьалбевлла, халкъан сий лардеш, дIаделла шайн синош. Уьш эша ца белла луьрчу мостагIашка, фашисташна тIехь толам боккхуш, турпалаллица эгна сийлахь тIемалой. Дерриге халкъ ду мостагIчуьнца болчу къийсамехь турпалалла гайтина. Иза къеггина билгалдолу пьеси тIехь.\nХаджимуратова Рукият Мадаевна\nУчебник: «Нохчийн литература (Чеченская литература) (на чеченском языке)», Арсанукаев А.М., Арсанукаев А.Б-А., Эдилов С.Э.\nИтоговый тест по родной русской литературе за 1 полугодие


Дезде книжкаш, уж вай кIоарга Iилма да — Сердало\nВай мехка дерригачадунен книжкай ди дездеш хьайоагIаш цIай-моттигаш хулий хац сона, амма бакъда, доазол арахьарча паччахьалкхенашка геттара лоархIаме а, хоза белгалдеш а хулаш бола хоам ба, массайолча библиотекаша из мо дола книжка-гойтамаш юкъедахар.\nКультуран халкъа Iадаташ, е сердалон дагалоацамаш бахьан а увтташ хьатIаийца дIачIоагIъенна ваIад а йолаш, вешта къаьстта книжкаш а исбахьален е дешара лоархIам а хинна, уж белгалдирца хьакъоастадеш хьадоагIаш да, из книжкаш дездар духьа отташ дола хьамсара ди. Из дагалаьца тайп-тайпара книжкай чулоацам бовзийташ гойтамаш а, ярмаркаш а хул дIакхохьаш паччахьалкхен а шахьарий а дешара гIишлошка. Вайцига цу хозача денах лаьца вай дешара тIехьлен малагIа къахьегамаш дIакхохь хар духьа, лаьрххIа Наьсарен а, Илдарха-ГIалий а, Шолжа а библиотекерча кулгахошца къамаьл хилар са.\nХьагучох, дерригача дунен тIа йодаш йолча акцех цхьаккха хIама хеза а, довнза а долчох тара да Наьсарерча а Илдарха-ГIаларча а библиотека цIеношка. Бакъда цу хьаькъехьа книжкай гойтам дIахьош ба Янднаькъан Джамалдина цIерагIча къаман Библиотеке. Цу аргIанарча гойтаме ЮНЕСКОС кийчдаь книжкаш дар гойт-тархен тIа хьахьекха «Азбука авторского права» аьнна цIи тIа а теха. Гойтамга хьажа йиш хургъя, ер кIира чакхдалалца йолча хана, аьнна тешал ду библиотека болхлоша.\nИштта ингалсий меттал «WorId Book and Copyright Day» оалаш дола из дерригадунен тIара книжкан цIай даздар апрель бетта 23 дийнахьа хургдолаш чIоагIдаь тIаийцад ноябрь бетта 15 дийнахьа 1995 шера. ХIаьта цIай даздеш да 1996 шера денз. Бакъда вайцига ма хетта цу цIайна нах сагота ца хилар дувзаденна да дешаш бола нах вайцига кIезига хилар а, цул совгIа кепатохача а арахецача а книжкашта цIаккха терко еш ца хилар а бахьан долаш. Йоазонхошта новкъарло а хулаш хьадоагIаш дола чоалхане из хаттар вай мехка таханарча дийнахьа латташ а долаш.\nВай мехка шоай йоазош а къахьегамаш а арахецаш хьабоагIаш бола йоазонхой сий долаш бац, кхыметтел наха а цар къа мел хьийгача кечалах мах луц ер ма дий аьнна, гIалгIай меттал уж хилча хIаьта а теркал диц уж. Из бахьан долаш книжкаш дездара гIулакх геттара ладарча наькъаша а лагIаша а дIалаьца латт, де новкъостал а даккха оарц а доацаш, укхмехка цу гIулакха отта цхьаккха мехкагIонча кора а ца воагIаш. Вай мехкара кулгалхоша цу гIулакха шоай бIарг тIатоссаш хилча, е нонагIо даьккха а дIачакхдаккхийта аьнна бокъо тIахьожайоре, меттахьа дала мегар из чоалхане гIулакх. Йозонхой а йоазонца къхьегараш а боацаш дац вай, бакъда из маьрша никъ хьабелларга сатувсаш ба уж, доаггIача тайпара болх бе а шоай бокъо дIачакхяккха а шоай мел дола хьинар дIадала тахан кийча багIаш.\nЦхьаволчоа хетадала тарлу, гIалгIай меттацара къахьегар а из боагIача наькъа тIа даккхар а йоккха хало хинна дIаоттар да аьнна. ХIаьта сога хаьттача вай кхоаненга хьожаш селхане дага а лоацаш мел долхача хана, вай моттт сийдолаш хилар мара кхы зе хулача оттаргбац. Бакъдар аьлча, цу тайпара тIаоалаш дола хIама хьахезача терко а лаьгIлу, безам а дIабоал меттаца къахьега, е моллагIдола йоазув де.\nЦу тайпара гоайтамаш дIакхахьар вай мехка а вай халкъа а геттара эшаме а хоза накъадоалаш a поалхаме хьокхамаш да. Уж вай тахан хьаюкъедаьха леладе дола ца дой, кхоана мел дукха тIехьаадарах тIакхувргдоацача овттаргда вай, мотт а йоазув а терконза дусаш.\nХьамсара «Сердало» дешархой, иштта укх йоазон тIагIолла кхайкарал де безам бар тха, моллагIдола книжкаш лораде аьнна, башха дац гIалгIай, эрсий, ингалсий, Iарбий е кхыча меттал уж хилар. ХIана аьлча, адама эшам дола хIамаш да цар тIа: Iилма, тархьар, культура иштта кхы а.\nСа йула малагIа я аьлча, вай билиотека институташка гIолла цу тайпара акцеш а гойтамаш а дIакхахьийтар дезаш цунгахьа бола наьха кхетам сомабаккха. Цул совгIа цу юкъе чуоза мегаргба керда доакъашхой, царга дешара терко тIаовзийташ. ТIаккха книжкашцара чам а, безам а, Iадат а совдаргда цар.\n2020 шера ГIалгIайчен керттерча шахьаре Магасе керда къаман библиотека хьаеларгья аьнна дош дийца халкъа хинна кхаа кхоачашхиларга сатувсаш а, цунга догдоахаш а хургда вай.\n← ГIалгIайчен юртбоахама таро Iалашъеш\nДиректор филиала «Ингушэнерго» встретился с участниками Всероссийской олимпиады «Россетей» →


2020-чу шарахь къаьсттина дукха нах белла са деIарца долчу лазарех\nМангал-бутт 20, 2021\nСа деIарца долчу лазарех Нохчийчохь карарчу шарахь велларг ву 1 300 стаг (674%), 2019-чу шарахь бара уьш - 168. Дахначу шарахь Росстато хIиттийначу зерашца, пачхьалкхан регионашлахь тIех лекхара ду и терахь. Оцу юкъанна, официалан версица, Нохчийчохь коронавирусах велларг ву 145 стаг ву.\nБелларш дукха хиларца Къилбаседа Кавказехь шолгIа хааелларг ю - Къилбаседа -ХIирийчоь. Цигахь садеIарца долчу лазарех беллачийн терахь 300 процент ду. Официалехь дIахьедарца, махкахь коронавирусан уьнах кхелхина 224 стаг.\nЗорбане даьккхинчу рапортехь билгалдаккхарца, йоллу Оьрсийчохь коронавирусан пандемица цхьана иттаннашкахь эзарнашкахь нах белла пневмоних а, деган лазарех а, къаналлех а - и доллу терахьаш COVID-19 вирусах беллачийн статистикана юкъахь дац.\n2020-чу шарахь гIеметтахIоьттинчу бахархошлахь, 70 шарера 74 шаре кхаччалц болчу нахалахь са лаьцна белларш шозза сов бу. Коронавирусах аьлла, йина билгало яц церна. Кхозза совдаьлла даге лазарш лилхина беллачу нехан терахь, яздо "Медиазонас", Росстатна тIетевжина.\nIедалхойн хаамашца, тIаьххьарчу дийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь уьнах велла 25 дархо, вирус къаьстина кхин а 377 стагаца. Пандеми йолаелчхьана регионехь кхелхина COVID-19 вирусах 10 989 стаг.\nНуьцкъала балха вигна Удмуртера вахархо ведда Дагестанера\nВЦИОМ: 17 шарахь ца хиллачу кепара лахделла Оьрсийчохь харжамхойн терахь\nБрянскехь таджик верна 3 стаг лаьцна Дагестанехь\nСаратовхь лецна "полисхошна йиттина" нохчийн абитуриенташ\nОлимпиадехь борзанан мидал яьккхина Нохчийчьура латархо реза вац суьдхойн сацамна\nCOVID-19 уьнна тIехула тоьхнначу дозанашна дуьхьал протесташ йина Францехь\nДекхарелахь хиларна Оьрсийчоьнан дозанал арабовла йиш яц 7 миллион бахархойн\nКхин а цхьана нохчийн латархочо борзанан мидал яьккхина Олимпиадехь\nНохчий тIемалойн статусах баха гIерта Украинин СБУ\nММА-н совгIат дала хьалхатеттина Нурмагомедов а, Чимаев а


[УЬСТАГIАШНА ТIЕРА ДОККХУЧУ ЗАКАТАН БАРАМАШ ДУЬЙЦУ ДАКЪА]\nУьстагIашна тIера даккха догIучу закатан юьхьанцара барам: шовзткъа корта бу. Ткъа цу тIера - цхьа шо кхаьчна, шолгIа шаре баьлла стен уьстагI бала беза, я ши шо а кхаьчна, кхоалгIа шаре яьлла стен цхьа газа яла еза. Цхьа бIе ткъе цхьайтта уьстагIна тIера - ши уьстагI бала беза. Ши бIе цхьана уьстагIна тIера - кхо уьстагI бала беза. Биъ бIе уьстагIна тIера - биъ уьстагI бала беза. Цул т1аьхьа хIор бIенна тIера цхьацца уьстагI бала беза.\n[БЕЖАНАШНА ТIЕРА ДОККХУЧУ ЗАКАТАН БАРАМАШ ДУЬЙЦУ ДАКЪА]\nБежанашна тIера даккха догIучу закатан юьхьенцара барам: Ткъе итта бежана ю. Ткъа цу тIера - цхьа шо кхаьчна, шолгIа шаре яьлла таргIа яла еза. Шовзткъа коьртан тIера - ши шо кхаьчна, кхоалгIа шаре даьлла цхьа шинар дала деза. Кхи дIа цу барамийн хьесапца нисдан деза даккха догIучу закатан барамаш.\n[ЭМКАЛШНА ТIЕРА ДОККХУЧУ ЗАКАТАН БАРАМАШ ДУЬЙЦУ ДАКЪА]\nЭмкалшна тIера даккха догIучу закатан юьхьенцара барам: пхи эмкал ю. Ткъа царна тIера цхьа уьстагI бала беза. Иттанна тIера – ши уьстагI бала беза. Пхийттанна тIера – кхо уьстагI бала беза. Ткъанна тIера - биъ уьстагI бала беза. Ткъе пхаьанна тIера – шо кхаьчна, шолгIа шаре яьлла йолу стен цхьа эмкал яла еза. Ткъе ялхиттан тIера – ши шо кхаьчна, кхоалгIа шаре яьлла стен цхьа эмкал яла еза. Шовзткъе ялханна тIера – кхо шо кхаьчна, доьалгIа шаре яьлла стен цхьа эмкал яла еза. Кхузткъе цхьанна тIера – диъ шо кхаьчна, пхоьалгIа шаре яьлла стен цхьа эмкал яла еза. Кхузткъе ялхиттан тIера – ши шо кхаьчна, кхоалгIа шаре яьлла стен ши эмкал яла еза. Езткъе цхьайттан тIера – кхо шо кхаьчна, доьалгIа шаре яьлла стен ши эмкал яла еза. БIе ткъе цхьанна тIера – ши шо кхаьчна, кхоалгIа шаре яьлла стен кхо эмкал яла еза. Цул тIаьхьа хIора шовзткъа эмкална тIера - ши шо кхаьчна, кхоалгIа шаре яьлла цхьацца стен эмкал лур ю. Ткъа хIора шовзткъе итт эмкална тIера - кхо шо кхаьчна, доьалгIа шаре яьлла цхьацца стен эмкал лур ю.\n«Делера гIо доцуш висар, ойла талхар, бакъдолчух цакхетар, дог бехдалар, вуьйцу ца хезаш вар, пусар доцуш хан яйар, нехан дог далар, цунний-Далний юкъа хийро йолар, доIана жоп цадалар, дог дакъадалар, рицкъера а, хенера а беркат дIадаккхар,Iилманах ваккхар, сийсазалла хьарчар, мостагIчунна хьалха юьхьIаьржа хIоттар, некхехь хорам латтар, дог а талхош, хан а йойуш болчу накъосташца бале лацар, хаддаза сингаттам а, гIайгIа а латтар, хала дахар а, бодане кхоллам а – ткъа и дерриг хих дегI хоьцу ялта санна, цIаро йохку цIераш санна, схьадуьйлуш ду Аллах1ан Iеса хиларх а, АллахI хьехорах херваларх а. Ткъа цу дагардинчунна дуьхьал мел дерг схьадолуш ду - АллахIана муьтIахь хиларх а, Цо бохург дарх а».\n(Хьажа. «ал-Фаваид» агIо: 67. Ибн ал-Къаййим)\n[ЗАКАТ ДАККХАР ДУЬЙЦУ ДАКЪА]\nЗакат даккхар тIехь ду пхеа тайпа бахамна тIера:\n2. Мехала бахам (в.аь. деши, дети).\n5. Механ лело товараш.\nТкъа хьайбанашха дерг аьлча, царех кхаа тайпанна тIера закат дала деза:\n2. Хьелий (бежнаш).\nВелларг кечвеш диъ хIума дан деза:\n1. (Дакъа) лийчадар,\n2. (Докъана) марчо хьарчор,\n3. Докъа ламаз дар,\nШи стаг лийчон везаш вац, я докъа ламаз дан дезаш дац цаьршинна:\n1. Керстанашца тIом беш кхелхина шахIид а.\n2. Хеназа бер а, (дуьнен чу даьлча) аз даьлла доцу.\nДакъа шалза терахьашкахь лийчор ду. Ткъа дуьххьара хих доккхуш сидранца доккхур ду. ТIаьххьара хих доккхучу хенахь камфара тухур ю.\nТкъа (стагана) кIайн кхо чкъор марчо хьарчор ду. Коч а, чалба а (цу кхаа чкъуран) юкъа йогIуш яц. Ткъа зударшна кIайн пхиъ чкъор хьарчор ду марчо.\n[ДУХАРАХ ХЬАРАМ ДЕРГ]\nБожаршна хьарам ду дарин духар а, дешин мухIар а леладар. Ткъа зударшна хьанал ду. Бен а дац (деши) кIеззиг делахь а, дуккха делахь а цхьатерра хьарам ду. Нагахь духаран кIадех цхьа дакъа дарин а, важа бамбин я ветанан кIадех далахь, и лелон магийна ду (божаршна). Дари алсамха цахилчахьана.\n[КХЕРАМАН ЛАМАЗАН КУЦ-КЕП]\nКхераман ламаз (хьелашка хьаьжжина) кхаа кепара деш ду:\nХьалхарниг: Нагахь мостагI къилба долчу агIор вацахь: хIета имамо шина тобане доькъур ду (эскар). Ткъа цхьа тоба мостагIчунна дуьхьала (гIаролехь) соцур ю, ткъа шолагIа тоба имаман тIаьхьа хIуттур ю. Ткъа оцу шена тIаьхьа хIоьттинчу тобанца цхьа ракаIат ламаз дийра ду цо, цул тIаьхьа (дисина ламаз) ша-шаш тIе а дина, мостагIчунна дуьхьал (гIароле хIитта) дIагIур бу уьш.\nТIаккха (гIаролехь сецна хилла) тоба тIейогIур ю, ткъа (имамо) цаьрца а цхьа ракаIат дича, цара шайн диснарг ша-шаш тIедийра ду, тIаккха (имамо) цаьрца цхьана салам луш, ламаз дерзор ду.\nШолгIаниг: Нагахь мостагI къилбехьа валахь: ткъа имамо шина могIаре дIа а хIиттийна, царна хьалха ваьлла, ламаз доьхкур ду. Имам суждане охьавоьдучу хенахь, шиннах цхьа могIа цуьнца цхьана суждане гIура бу. Ткъа важа могIа - ирахь, царна гIаролехь лаьттар бу. Имам сужданера хьала нисвелча, (гIаролехь лаьттинарш) сужда а дина, шайн имамана тIаьхьакхуьур бу.\nКхоалгIаниг: Нагахь уьш чIогIачу кхерамехь балахь: боьдуш тIом болуш: хIоранно а шен тароне хьаьжжина дийра ду ламаз, гIаш а, дойшкахь а, къилбехьа вирзина а, цига верзанза а.


Оьрсийн меттан 15 амат\nУкраинин поэтан Белостецкий Владимиран байтийн гуламан мужалт: "Буьйцу мотт хьайниг бацахь Iедал а хьайниг дац".\nМуха хийцаелла оьрсийн меттан статус Советан Союзана чуйогIуш хиллачу пачхьалкхашкахь\nДукха хан йоццуш Украинин президенто низам тIеийцира, украинахойн мотт цхьаъ бен пачхьалкхехь хир бац аьлла. Оццу хенахь, Узбекистанерчу интеллигенцино кхайкхам бина оьрсийн маттана официалан статус ло аьлла.\nУзбекистанан Iедалан векалша хIинцале а сихонца жоп делла интеллигенцино хьахийначун. Премьер-министро дIахьедар дина, "тоха а тоьхна, ша дIахецча иза лалур дара шега, амма ненан мотт хьебеш синтеме хьежа ца ло" ша аьлла. Халкъан дешаран министро билгалдаьккхина, шен култура а, мотт а база Iама дезар ду, цул тIаьхьа бен ладоьгIийла дац кхечунна тIехь кхиам хиларе аьлла. Ткъа журналистикан университетан ректоро дIахьедар дина "и хан дIаяхна, Советаш а дIаевлла, Советан Пачхьалкхана сагатдан оьшуш дац" аьлла.\n"Настоящее время" портало дуьйцу карарчу хенахь хIун статус ю оьрсий меттан Советан Союзана чуйогIуш хиллачу пачхьалкхашкахь.\nПачхьалкхан мотт – мехкан низамо билгалбаьккхина мотт, низамаш дохуш а, документацехь а, кхелашкахь а лелош болу а, гербан а, байракхан а, гимнан а санна пачхьалкхан символан статус йолу.\nОфициалан мотт лелабо пачхьалкхан сферехь, амма цуьнан статус билгалъяьккхина ца хила а тарло низамийн барамашца.\nКъаьмнаша тӀекере еш лело мотт – и мотт лелабо цхьана пачхьалкхехь бехачу тайп-тайпанчу къаьмнийн векалша. Иштта статус яра оьрсийн меттан хиллачу Советан Союзехь.\nОьрсийн меттан ша-тайпа статус яц, пачхьалкхан статус йолуш ьу азербайджанийн мотт. Амма махкахь болх беш ю оьрсийн маттахь 300 сов школа. Дешаран министраллан хаамца, лаккхарчу доьшийлашкахь 70% Iилманан дакъош Iамош ду оьрсийн маттахь.\nОьрсийн меттан билггал статус яц. Пачхьалкхан мотт бу эрмалойн мотт. Дешар Iамадо лаккхарчу дешаран меттигашкахь эрмалойн маттахь.\nОьрсийн мотт – беларусийн меттаца цхьаьна пачхьалкхан мотт бу оьрсийн мотт. Оьрсийн мотт коьртера меттиг дIалоцуш бу махкахь, дешаран системехь а цхьаьна.\nОьрсийн меттан билгалъяьккхина статус яц. Пачхьакхан мотт бу гуьржийн мотт. Школашкахь а, лаккхарчу дешарийн меттигашкахь а Iилма Iамадо гуьржийн маттахь. Гуьржийчоьнан сепаратистийн регионаш яц цу юкъахь.\nПачхьалкхан мотт бу казахийниг. Оьрсийн мотт официалан бу. Пачхьалкхан вовшахтохараллашкахь а, меттигерчу Iедалан урхаллашкахь а казахийн маттаца цхьаьна официалан кепара лелош бу оьрсийн мотт.\nОьрсийн мотт официалан бу. ГIиргIизойн мотт пачхьалкхан бу. Документашкахь а, гIаланашкахь юкъараллин меттигашкахь а дукхахьолахь лелош бу оьрсийн мотт.\nОьрсийн меттан официалан статус яц. Пачхьалкхан мотт бу латышийн мотт. 2018-чу шарахь низам тIеэцна, 2021-ра шо чекхдаьлча дуьйна дIа ерриг а юккъерчу школашкахь дешар латышийн маттахь хир ду аьлла. Карарчу хенахь оьрсийн мотт лелош бу цхьамогIа долахь йолчу школашкахь.\nОьрсийн меттан низамо билгалъяьккхина статус яц. Пачхьалкхан мотт бу литвахойн мотт. Лерринчу оьрсийн классашкахь Литварчу юккъерчу школашкахь доьшуш бу 4% дешархой. Литварчу школашкахь оьрсийн мотт Iамабо кхечу пачхьалкхийн меттанашна юкъахь.\nОьрсийн меттан официалан статус яц. Амма Гагаузин кIоштахь пачхьалкхан урхаллаш вовшашка хьежочу документашкахь оьрсийн мотт лелош бу гагаузийн а, румынийн а меттанашца цхьаьна.\nЙозуш йоцу пачхьалкх санна къобулйина йоцчу Приднестровьехь официалан статус йолуш бу оьрсийн а, румынийн а, украинахойн а меттанаш.\nПачхьалкхан мотт бу оьрсийн мотт. Оьрсийчоьнан Федерацина чоьхьарчу республикийн бакъо ю, оьрсийн маттаца цхьана шайн пачхьалкхан меттанаш билгалдаха.\nКъаьмнаша тӀекере еш лело мотт бу оьрсийн мотт. Цуьнца цхьаьна пачхьалкхан мотт бу таджикийн мотт. 2009-чу шарахь кхузахь низам тIеийцира, Iедалан органашка кехат дохьуьйтуш лело мотт пачхьалкхан (таджикийн) мотт хир бу аьлла. Цул хьалха схьаэцара оьрсийн маттахь долу кехаташ.\nПачхьалкхан мотт бу туркменийн мотт. Туркменистанехь цхьа школа ю оьрсийн маттахь дешар Iамош, ткъа иштта Ашхабадехь а, кхин йолчу кIоштийн центршкахь а оьрсийн классаш ю школашкахь.\nОьрсийн меттан официалан статус яц. Узбекийн мотт бу кхузахь пачхьалкхан лоруш болу мотт, каракалпакийн меттаца цхьаьна. Амма кхузахь 900 сов школа ю оьрсийн маттахь дешар долуш. Цул сов оьрсийн меттан кафедраш ю лаккхарчу доьшийлашкахь. Узбекистанехь ю оьрсийн мотт лелон берийн бешаш. 34 пачхьалкхан урхаллехь документаци лелайо оьрсийн а, узбекийна меттанашкахь.\nОьрсийн меттан низамца билгалъяьккхина статус яц. Пачхьалкхан мотт бу украинахойн. Иза лело безаш бу лаккхарчу дешаран меттигашкахь а, пачхьалкхан школашкахь лакхарчу классашкахь а. Вуьштта, дахарехь оьрсий мотт лелаш бу дуккха а малхбалера а, къилбера а кIошташкара бахархой.\nОьрсийн меттан статус билгалъяьккхина яц Эстонехь. Пачхьалкхан мот бу эстонийн мотт. Цигахь болх беш ю цхьана декъана оьрсийн мотт лело 70 школа. Амма цу школашкахь эстонийн маттахь хила езаш ю 60% урокаш, ткъа йисина 40% урокаш хила магош ду оьрсийн маттахь.\nАвторш: Ярмощук Татьяна, Агеев Михаил


Аштаркхан кIоштахь беха нохчий ларабо Iаламо кхуллучу халонашца\nОьрсийчоь -- Аштаркъ\nОьрсийчоьнан кIошташлахь уггар дукха нохчий бехачех цхьаъ ю Идал хица а, Таркхойн хIорданца а яьржина Iуьллу Аштаркъан кIошт. Цигахь Iар-дахар а нисдина,болх-некъ а карийна дукха дуьйна а бехачу вайнаха къаро ярца 40 эзар гергга нохчо веха тахана цу хинан къоьлла йоцчу махкахь. Иза цу мехкан шатайпа цхьа билгало ю: некъ ма-ббу тIеш-хиш, тIеш-хиш. Ког баькх-баьккхинчохь го каналех тера ерик, ильм олу хиш, хIорданах тера бIаьрго схьа ма лоццу шуьйра ишалш, Iаьмнаш… Къаьсттина дукха ду даьржина хиш кху карахь болчу стигалкъекъачу баттахь. Даима а цигахь бехачара дийцарехь чIерашка Iов тасийта,хIора шарна а леррина чухоьцуш ду кху муьрехь хиш. Цу «кхожах» хьалха ца йисна алсам вайнехан даьхнийлелорхой беха Аштаркъ гIалина ткъех чакхарма бен гена йоцу Нариманов кIошт. Цигахь Реча олучу эвлана гергахь, шайн долахь 3-4 эзар гектар латтанаш-дежийлаш а долуш, къахьоьгуш бу цхьа могIа даьхнийлелорхой: нохчий а, суьйли, оьрси а. ЧIерий дебо чухецна хи царлахь вуно чIогIа зене дирзина. Цара шаьш цхьа кIадда а боцу хIума санна хьахадахь а, ма-дарра аьлча церан хIусамаш,божалш,техника,тIаьхьалонна латто докъар, гIирс-коьчалла- дерриге а хи чохь ду. Машенаш,кхин тIадийча талхо тарло йийбар,баккхал цара,мела а лекхачохь хIусмаш йолчу лулахошка дIакхалхийна.\nВидеосуьрташ а дахкийтина зIенехула,кху I2-чу дийнахь дуьйна,дамба олу дуьхьалонаш а эшийна шайна чухьаддачу хих дийцира Аштаркъан кIоштехь вина а, кхиъна а волчу долахочо Ахьмада. «Цхьа наг-наггахь, 5-6 шарахь цкъа нислуш хIума ду оццул хи хьаладалар,-боху Ахьмада. - ЧIераша тесна Iов-зирх, олуш мА-хиллара, онда а баьлла «когабаххалц» , 2-3 кIирнах латтадо хи цхьана зилехь, цул тIаьхьа юхадоккху. Тхуна а хуьлу цунахха-м цхьана агIор пайда. Хи дIадаханчул тIаьхьа докъар хьалататтало, оха хьакха а хьокхуш иза Iаьнна кепашка ерзайо». Бакъду, и къамел динчу Сатуев Ахьмада билгалдаьккхира, кхушара хи сел чIогIа хьала ца даьллехь а, йочанийн шорто хилар бахьанехь докъаран къоьлла хила декхар дац аьлла. Цуьнца и къамел хиллера кIира хьалха, дуьхьалонаш а къарьеш, ваха-ван некъаш къовлуш, хино шен олалла шордечу хена. Тахана муха ду цигара хьал? Мел байбелла я базбелла ладегIам? Цигара хьал довза зIенехула сан къамел хила 40 шарахь гергга Аштаркъан кIоштехь даьхнешца къахьоьгуш волчу Сайтаев Ихванца.\nИхван: « ХIинца хи сецца лаьтташ ду. Жимма Iийча юхадер ду боху цу гIуллакхна охIла болчара. Кху сохьта хи чухецарехь кIуркIамане тIаьхьайисна. Зенаш-м ца хиллера, аьлчи а докъар ерг , кхидерг хи чоххьа-м ду. Иза-м оха меттахIоттор дара. Чухьадале хи сацадойла яц. Стенна аьлча хIара деккъа тхуна чудеъна ца Iа. Массанхьа а кхача деза хи,ца кхаьчча чIерашна Iов тасарехь готте хуьлу, тIаккха юхашарехь чIара кIезиг хир бу. Садолу хIуманаш,лаьхьарчий а тхуна цкъачуна новкъа дац. Тхан цIенош бухахь а хи ма ду! ХIусмаш кхузахь айаеллачу меттехь я бухахь когаш санна доьгIначу бIогIамаш тIехь деш ду. ХIинца бухахь хи ду и юхадаьлча мох кхета аьтто хиларна сиха Iовдало, тIуналла дIайолу. Тхом доьлла кху хьолах…»\nЧухьаьдда хи бахьнехь шайн дуккха а халонаш лан езнехь а, вайнехан векалша цуьрриг а леткъамаш ца беш, дуьйцура эшо езачу халачу киртигех: нацкъар, хи доцчу меттигашка дIа а дигина кхобучу даьхнех а, лоьраш хьовсуьйтуш, царна дан дезачу зерех а, совнаха а детта дезачу мехех а. Ишта кхин а, кхин а кхерамаш бу цу хица бозабелла. Стенна аьлча хино дуьне ма-дду яржош,цхьаьнаэйина массо тайпа боьхаллаш. Ала дашна хи чу мел хьаьддачу вайнаха шайн наношций цхьана ханна Нохчийчу дIахьовсийна, ара-чу довла йиш йоцуш кхаба деза бераш. «ХIинца тхайгахь Iоьху хезаш даьхний а, декаш берийн зевне аьзнаш а доцуш, тийна ду-кх,тховх лаьхьа боьллучу хIусамехь санна»,- элира,б ерийн бераш лардан ца дезаш мукъаяьллачу Сайтаева Сарсара.


Бакъдерг а, бакъдоцург а эделла...\nТкъа, ма дарра хилла сурт, Iедалан пропагандо ма дийцара хилла доцийла хууш ду. Нохчашна а хаьа, цигахь хилла, дийна бисинчарна а хаа.\nАмма цаьрга "дIалакъа" аьлла. Иза далле, цара шаьш еллачу кIезгачу интервьюшкахь харц до дуьйцу дуккха а хIума. Масала, realisti.ru олучу сайтан еллачу инервьюхь Сергей Ш., аьлла шен фамили гIар ца йоккхучу эпсара, Улус-кертана уллерачу лома боьххехь хиллачо, хаам бина, цигахь беллачу оьрсийн эскархойх кхозлогIа дакъа шайчара геннара минометаш йиттина байинера аьлла.\nОцу тIеман тобан коьртехь хиллачу подполковника Евтюхин Марка, ша зIене а ваьлла «тхуна тIетоха герз» аьлла дехар дар а бакъ дац боху, ша а оцу хенахь рацица цаьрца зIе латтийначу Сергей Ш-с. Мелхо а, цо ма хуьллу денна а нанна а баьхна Ханкалахь болчу инарлашна, ша а шен куьйга кIелахь болу салтий бойуш хиларна.\nХIета Нохчийчохь долчу тIеман декъан баьчча хилла инарла Трошев Геннадий а, лечу шен салташна дан гIо долуш ца хилла. Оцу хенахь, массийта де хилла иза, Мазлакъехь эцначу къаьркъанах дIовш а даьлла дарбан хIусамехь. Иза а даре до, шен интервьхь Сергей Ш-с.\nШайн агIора, нохчийн юкъараллехь Улус-кертана уллехь белла салтий турпалхой хеташ дукха нах бац. Уьш, масала, майраллица белла хилча а: цхьаберш ира а бохуьйтуш, вуьйш, ша берш террорхой бу а бохуш кхайкхора нийса ца хета Соьлж-ГIалара вахархочуна Гайтаев Валидан. Низаман агIора а харцонаш го цунна оцу къестамашна юккъахь.\nГайтаев: «Оьрсийчоьнан пачхьалкхан юккъедоьдуш халкъ ду нохчийниг. ТIаккха, иза ишта хилча, ночхашца тIом бинарш турпалхой бу бохуш дуьйцуш хилча, вежаршна юккъахь хилла тIом бац иза?»\nОьрсийн эскархоша Нохчийчохьт гайтина бохучу турпалалла меттигерачу юкъарална ларар тIедожош хиларна реза боцурш кIезга бац махкахь. Дагадоуьйту, оцу Псковера эскархойн сийна аьлла цIе тиллинчу Соьлж-ГIалара урамера пена тIетоьхна у каг а деш дIадаьккхинера маситтазза. ТIамах лаьцна йогIучу кинош чохь санна, дахарехь а хилла бохуш, Оьрсийчоьнан юкъарална коьрта чудиллина пропагандо, аьлла шен цуьнах хетарг довзуьйту юкъаралхочо Магомадов Хуьсейна.\nМагомадов: «Цара и кинош а йохуш санна аьшпаш а ца биттахьара дика дара. Оьрсийн эскархоша шаьш байина уьш. Вайна хууш ма ду. 20-30 стага тIемалоша, дийна эскарна дуьхьало а еш, тIом бина схьадогIуш дац хIара?».\nХIинца санна, тIом бина ши агIо вовшашна дуьхьал а хIоттош, цхьаъ охьа таIош, важа-язъяро хIумма а дика болх бахьара бу аьлла ца хета Гайтаев Валидан. МостагIалла дIа а ца долуьйтуш, леррина латтош санна ду иза, элира цо.\nГайтаев: «ТIом боьдуш цхьана тIемалочун дуьхьал 100 -150 эскархой а болуш дацара иза? Уьш а ма бийца, вуьш ма бийца. Нагахь санна 6 ротера берш къонахи бара. Ткъа вуьйш террорхой бара бохуш дийцар суна нийса ца хета. ТIом а боьрзур бац, машар а хир бац иштта хилахь. Барт ца хилийта лелош хIума ду иза».\nЕарийндийнахь, Псков-гIалара эскархой базбар Нохчийчу а кхочура ду. Улус-кертана уллерачу лома буххьехь, уьш беллачу меттехь массийта метар лекха а тIулгех дина жаIар хIоттора ду. Нохчийн Iедалша, шена тIелаьцна, иза дийнахь а буса а лардан.