Нохчийн кегийрхоша Австрехь динчу зуламо эргIадбахийтина вайнах\nАвстрин полици. Вена, 2016.\nБелгехь а, Германехь а, Австрехь а нохчийн къомах нах декъа а болуш гIовгIане криминале талорш хилла кху деношкахь. Хаамийн гIирсаша а, тешаш а чIагIдарехь а, цу талорий декъа кхиазхой а, гIеметтахIиттина нах а бу.\nНохчийн кегийрхоша Австрехь динчу зуламо эргIадабахийтина вайнах\nДаханчу Шоьтан дийнахь дуьйна яьржира Австрехь бехачу вайнахалахь ватсаппехула дIасахоьхку инзаре видео. Цу тIехь гуш ю цхьа кхиазхойн тоба, Iадда ши куьг кисана а диллина лаьттачу, тIехьажарехь 13-14 шо долчу цхьана зудберана бетах тIара детташ.\nГансгстерийн тобанаша а, урамашкарчу жоьлгаша а буьйцучу кепара диалектаца немцойн мотт буьйцучу цхьана йоIа-кхиазхочо кхайкхамаш бо шен накъосташка цу зудберана кхин а, кхин а тIетоха бохуш. РогIехь цхьацца тIе а воьдуш, цкъа аьрро агIор тухуш, тIаккха аьтто агIор тухуш юхь тIе тIара детта цара цу берана.\nВажа дуьхьало ян ца йоьхьуш, Iадийча санна лаьтта. Эххар а етташ йолчех цхьаммо кхойкху цхьана Абуга, хетарехь, и дерриге а тергал а деш, йистахо лаьтташ волчу.\nТIаккха гучуволий Абус, ехха шена аттох йолу позици схьалоцуш, буйнал бен доцучу зудберана тоха кечлуш шен куьйгаш дIасалестош, баккхий кечамаш а бой, массийтаза тIара туху берана, гонахьарчара резахиларан аьзнаш а хазош.\nШайн закъалте бага хьала а гIаттайойтий, шен багара оьхуш долу цIий схьагойтуьйту цара тIаккха. Цул тIаьхьа видеогайтам чекхболу.\nАмма чекхбаьлла ца хуьлу цу зудбере криминалечу кхиазхойн бандано хIоттийна болу бала. Видеокамера дIаяйъинчул тIаьхьа цу тобанахь уггаре а воккхах волчу цхьана 21 шо долчу Iамирхан цIе йолчу жимчу стаго бетах хIума тоьхна хуьлу цу йоIана, шина меттехь цуьнан мочхал а кагдеш.\nЦу еттарехь декъахилларш гучубевлла юкъараллина а, Iедалхошна а царех цхьаммо ша, 15 шо долчу Леоние цIе йолчу талорхочо шен хьекъал ца хиларна и шаьш къизалла лелош йолу видео Фейсбукехь шен агIонна тIехь зорбане яьккхинчул тIаьхьа.\nОцу сохьта гIарделира зудберан йиттинарш муьлш бу, шайн цIерашца а, телефонийн номершца а. Гучудаларца, тобанан декъа цхьа австрихойн йоI а хилла, и хьахийна йолу Леони. Кхин цхьа 15 шо долу нохчийн къомах йоI хилла, ши нохчийн кIант а хилла.\nВидео интеренет машанахь зорбане яьллачул тIаьхье дей-буьйсий далале цхьаъ ах миллион стаг хьажнера цуьнга, масех эзар комментареш а гулийнера цо, шайна юккъехь дукхах ерш цу бандин декъашхошна бекхам баре кхойкхуш ерш а йолуш.\nТкъа цу кепарчу IалагIожах а, шайн бекхам барх а кхеравеллачу тобанера ши кIант шаьшшиъ полицина тIевахнера, шаьш цу йоIана еттарна мукIарло а деш. ХIинца и шиъ Санкт -Поьлтенерчу набахтехь ву, ткъа важа ши йоI цкъачунна арахь йитина Iедалхоша, цу шиннан персоналеш билгалъяьхначул тIаьхьа.\nМуха хIун бахьана ду-те хIинцалца схьа оьрсийн телевизионехь „Пусть говорят“ бохучу программехь бен юьйцу ца хезна йолу кхиазхойн къизалла нохчийн берашна юккъехь яржаран? Муха нисделла-те тIамах бовдийна машаречу Европе а бахкийна, оьшуш хIума доцуш паргIатонехь кхиош болу нохчийн кхиазхойн сел даккхийчу терахьашкахь криминалан хроникийн декъашхой хилар?\nАвстрерчу набахтешкахь чубоьхкина латточу нохчийн кегирхошца кхетош-кхиоран белхаш бечу меттигерчу диаспорин жигархочунна Исханов Хьусейна хетарехь, бехк дас-нанас шайн доьзалца йолу уьйраш мал йина хиларехь лаха беза, кегийчарний, баккхийчарний юккъера гергарлонаш херделла хиларехь а.\nИсханов Хьусейн: „ХIокху Венехь а, Австрехь а дукха нохчийн къомах адам гулделла. Вуно дукха кхиазхой а, кегирхой а бу царна юккъехь. Хийла да я нана доцуш бераш а ду царна юккъехь. Амма цаьрца кхетам кхиоран болх дIабахьа а, царна вайн кхоман гIиллакхаш дийца а, Iамо а меттиг бац вайн кхузахь. Кегирхой арахь лелаш бу.\nАрахь царах цхьаъ вогIуш -воьдуш гича, я де дика дар а, я салам далар а дац цаьрца. Вай вовшашна девзаш ца хилча вайн юкъаралла хир яц. ХIора а шен-шен лаамца, шена атта долчу агIор лелаш хуьлу тIаккха. Цундела вайн къомах болу кегирхой набахте бухкуш а нисло, юха цу чуьра арабевлла а оццу шайн системе юккъе уьш юхабогIуш а нисло.“\nЦу юкъана Венерчу Кагранехь кхиазхойн тобано шайла гIийлачу зудберан еттар цхьаъ хилла ца Iа кху деношкахь нохчий декъа а болуш Малхбузехь хилла зулам. Белгехь шина нохчочо вовшашна арсаш диттина вийна боху хаам бу хаамийн гIирсашкахула лелаш.\nТкъа Германехь Зенфтенберг олучу гIалахь 31 шо долчу цхьана вайнеха жимчу стаго шен хIусамнана йийна, цкъа хьалха шолгIачу гIаттIерачу петаран корехула ара а кхоьссина, цул тIаьхьа иза дийна карийча, урс диттина. Шен пхеа берана ненаца дов даьллачу цу стаго цкъа хьалха берашна а хьалха йиттинера зудчунна.\nЦул тIаьхьа корах аратеттинера. Ялх метар лакхара чукхетта, цIийх юьзна лаьттахь Iуьллуш йолу шен хIусамнана дийна юйла кхеттачул тIаьхьа урс эцна охьа а воьссина, Iедалхоша чIагIдарехь, шозза логах урс хьаькхна йийна цо иза. Ерхо хIинца набахтехь ву, ткъа церан пхи бер берашна Iуналла дечу\nМохьмадан "Дашо гIала" харцийна Австрин полицино\nНохчийчохь кхеле озийна Шемарчу тIамах догдаьлла цIавирзина стаг


Къоман иэс оьрсийн Турслочун дийнах хийцича…\nЧиллан-бутт 16, 2015\nНохчийчоь --Оьрсийчоьнан Турслочун Денна кечлуш ю Соьлж-ГIала, 15Чил2015\nВайнах депортацера юхабаьхкичхьана дуьйна, Чиллан-беттан 23-гIа де бохамца а дузуш, билгалдоккхура Нохчийчохь. Амма масех шо ду оцу дийнахь Сталина нохчашна дина таIзар хьахор а дитина, Iедало Оьрсийчоьнан Турслочун де санна дазде. Оцу къастамца бахархойн мел реза бу теллира Маршо Радионо.\nДIаоьху шераш, амма депортацин Iазап лайначарна а, цул тIаьхьа биначарна а даим дагахь ду Чиллан-беттан къематде а, цул тIаьхьа хераллехь даьккхина 13 шо а.\nТIаьххьарчу шерашкахь дуккхаъчу нохчийн иэсехь лахлуш бу цу денца боьзна дагалецамаш. Хила тарло иза Нохчийчохь официалан кепехь хIетахьлера бохам бийца дихкина хиларца доьзна а.\nЕрриг Нохчийчоь даздан лерина ю кхушара а, дахначу шерашкахь санна, Чиллан-беттан 23-чу дийнахь Даймехкан турслочун де. ХIинцале а Соьлж-ГIала къагийна ю, гобаькх-баьккхинчохь хьалакхозучу бес-бесарчу «Декъал дойла шу Даймехкан турслочун денца» боъучу баннершца.\nХIора заманахь цхьацца политикаш, яздархой, журналисташ, я кхин лоруш болу нах бовлу, кегий кьаьмнаш хIетахь цIерадахар бакьдан гIерташ, дIадаьлларг дицдан деза, даима дилхина девр дац, олуш.\nДелахь а, кIеззиг бац тахана нохчашлахь, кхойтта шарахь деган Iовжамца малхбузехьа хьежна, шайн хьомечу лаьмнашка кхачаре сатийсинчу шайн дайн-нанойн бIаьрхиш дицдан ца луурш а.\nМаршо Радиоца къамел хиллачу Соьлжа-ГIалин вахархочо Мадиев Iимрана боху и де къоман бохаман де ду, турслочун денца хийцар шена гIалатло хета.\nIимран: «Нийса дац дера, муха бицло дерриг а къомо хьегна и бала. Кхин ца хилча, хаа дезара, дагахь латто безара оццу оьрсийн «турслочо» вайх 200 000 х1аллаквар кху тIаьххьарчу заманахь. Я иза дагахь латтийта а ца хIоттийна махкахь цхьа а хIоллам. Харцо ма ю иза».\nМаршо Радиоца къамел мел хиллачо олург цхьа халкъо олучу «хи дIадоьду, тIулгаш дуьсу» бохучу маьIнехь кхеталуш дара.\nIалхан-Юьртарчу Алихаджиева Тамарас тхан хиллачу къамелехь элира, денош хийцарх, мел зама дIаэхарх, ша бакъйолчу нохчийн йоьIан а, кIентан а иэсера цкъа а дер дац шайн дайша лайнарг.\nАлихаджиева: «Ша къоман воI, йоI хилахь-м дицдийр дац вай дай-наноша лайна и шийла, гIийла де а, зама а. Iедал тIе а догIу, дIа а доьду, замано дерриг а шен метте дIанисдийр ду».\nХи санна, дIайоьду зама, иштта дIабоьлху баланаш, хало шайна бIаьрга гинарш. ХIора шарахь догIур ду Чиллан беттан 23-гIа де а, дагалецамашца дуьгуш 70 шо хьалха вайнахана тIехь хIоьттинчу къематдийне.\nКъоргга хьажаме мах хадабо Чиллан-беттан 23-чу дийнан, ша Iилманча хиларе терра, филологин доктора, къоман патриото Вагапов Iаьрбис а.\nВагапов: «Оцу дийнах адамашна бале долу де дойла дацара, амма дицдина, дIатоттийла а дац. Муха мега иэс ца кхаба, дIатаса? Мегар дац дера. Оцу дийно Iамош дац вай вешан дахарш муьрашца дуста а, диканах вон къасто а? Дицлур дац дера и де-м…»\nДуьненна а хууш ду, нохчийн къам дохадар карладоккхуш дахначу шарахь 70 шо кхочуш Къилбаседа Кавказан къаьмнийн Ассамблеяно, Iилманан гулам-конференци яр бахьана долуш, цуьнан президент Кутаев Русланна 4 шо хан кхайкхина набахтехь валлон. Беккъа цхьана оцу декъазчу хиламо а гойту мел балехь доллу нохчийн къам, юха а ша лайнарг далхо доьхкучу Iедала кIел а нисделла…\nВайнах махкарбахар-м дац хьахош а...


Охан-бутт 06, 2017\nНохчийчоь ю Оьрсийчохь уггаре а кхерамазалла йолу меттиг олий, сих-сиха дIахьедар до Кадыров Рамзана.\nТерроризм яц, теракташ елахь\nЦо дийцарехь, цу регионехь хьалха яра терроризм, амма иза хIинца хIаллакйина. Нагахь лаьмнашкахь бевдда лела тIемалой гучубевлахь уьш шаьш сихонца бойу, боху цо.\nКху шеран Дечкен-баттахь Кадыровс дIахьедар дира 2016-чу шарахь терроран чулацам болу 122 зулам дина, 17 тIемало вийна, 19 стаг Iедалша лаьцна аьлла.\nАмма Нохчийчуьрча прокуроро Абдул-Кадыров Шарпуддис шен агIор кхин терахьаш даладо. Дукха хан йоццуш Соьлж-ГIалахь хиллачу кхеташонехь цо элира, терроран чулацам болу 221 бехктакхаман гIуллакх долийна шаьш аьлла. Царна юкъаозийна 559 стаг ву боху прокуроро.\nАбдул-Кадыровс дийцарехь, стохка Iедалша лоьхучу тIемалойн терахь дара 723. Царах дуьненаюкъарчу лехамехь вара 518 стаг. Кхеташ ду, Нохчийчуьрча прокуроро буьйцурш тIемалой хила мега аьлла цара къастийна нах хилар. Ткъа маса стаг ву баккъалла а, герз а карахь, Iедална дуьхьал ваьлла хууш дац.\nКхин цхьа хIума а ду прокуроро дуьйцучех шена тIе тидам бохуьйтуш. Дуьненаюкъарчу лехаме беллачу нехан терахь дукха лакхара хилар – 518 стаг. Ойла кхоллало цу юкъара цхьаберш политикан бахьанашца махкахбевлла Малхбузерчу Европехь а, Туркойчохь а беха мухIажираш хила мега олий.\nКарарчу хенахь Нохчийчохь терроран чулацам болу тIелатарш дийраш бу кегийрхой. Эксперташа дуьйцу и нах Кадыровн Iедална дуьхьал бовлар «Исламан пачхьалкх» шех олучу экстремистийн тобанан идеологи юьхьарлацар ца хила мега бохуш.\nЦкъачунна бунт ойучу кегийрхоша лелочун гIорасиз ю Нохчийчуьра ницкъаллин структураш. Цу нехан цхьа центр ца хиларна хала ду царан тIелатар дале уьш гучубаха.\nТахана а хууш дац 4 шо хаьлха болабеллачу Шемарчу тIамехь дакъалоцуш маса нохчо ву. Цхьаболчара церан терахь бIеннашкахь ду боху, кхечара чIагIдо цигахь президентан Асад Башаран ницкъашца тIемаш беш эзарнаш вайн нах бу бохуш.\nАмма массо а реза бу царах дийна биснарш мацца а Нохчийчу юхабоьрзур бу бохучунна. Ткъа цу гIуллакхо меттах баха мега Оьрсийчохь а, Кавказехь а болу радикалан ойлланаш йолу нах.\nНохчийчуьрча Iедалша шайн республика кхерамазалла йолу меттиг ларахь а, стохка ГIадужу-баттахь дуьйна цигахь хилла дуккха а тIеман хиламаш.\n2016-чу шарахь ГIадужу-беттан 9-чу дийнахь Гуьмсан кIоштахь герз диттина тIемало хила мега аьлла вийра 8 стаг. Полисхошна юкъахь виъ чевнаш хилла вара.\nОццу шарахь ГIура-беттан 17-чу дийнахь тIелатар дира Соьлж-ГIалан юккъехь. Цигахь кхийсарш ярехь вийра 6 тIемалой хилла аьлла дIакхайкхийна стаг. Байинарш бара полицин белхахошна юкъахь а.\n2017-чу шарахь Дечкен-беттан 11-чу дийнахь Цоцин-эвлахь вийра 4 тIемало а, Росгвардин 2 эскархо а.\nКхин а кхо кIира далале Дечкен-беттан 30-чохь Шелахь герзаш тоьхна вийра полицин ши белхахо а, цаьршинна тIелатар дина 3 стаг а.\nТкъа Зазадоккху-беттан 24-чу дийнахь 6 тIемалочо, шаьш а леш, 6 эскархо а вуьш, кхаанна чевнаш а еш, тIелатар дира Новран-кIоштарчу Росгвардин базина.\nУггаре а кхерамазаллин Оьрсийчуьра регион иштта елахь, муха хила еза кхерамениг, аьлла хаттар кхоллало ларамаза.\nНохчийчохь тIелатар деш байина тIемалой Новран кIоштан бахархой бу\nРосгвардера Новр-ГIалахь байинарш\nНохчийчоь: Кхо бутт хьалха полисхошна тIелеттарш байиний-те баккъал а?\nНохчийчохь Росгвардин декъанна тIелатар толлуш лаца кхайкхийна жимастаг Джамалов\nНохчийн хьаннашкахь гучубевлла тIемалой\nНохчийчохь гIуллакхдан лаьа цигахь вийначу салтичун йишина\nПолисхой байина шеконехь хилларш кхелхина Аштаркхнехь


Шемара цIакхоччушехь, набахте вига сахьт дац Оьрсийчуьра схьаваьлларг милла а. Дагалаца догIу, тIом а битина, Iедало шайна хуьлуьйту баьхначу маршоне сатуьйсуш, юхакхаьчначарна хилларг – царна шаьш делла дош а дохош, лоьцура уьш низамхоша.\nДIадахначу оршоьтадийнахь уггаре йоккха тоба кхачийна Соьлж-ГIала Шемара: 12 зуда а, 29 бер а. (Берраш а цIабалийнарш бу ахбIе сов – доккхачу декъанна, бераш).\nГучудаьлла, кемантIе ховшочу муьрехь цаьрга, шаьш кийча ду даймахкахь эшна меттиг ягIахь, бехктакхаме хIитта, аьлла, куьйгаш яздайтинийла. Нохчийчоьнан куьйгалхочун Малхбалерчу векало Сабсаби Зияда билгалдаьккхина, цIабаьхкинарш кхеле ийзор бу, «нагахь санна хьалха, уьш Оьрсийчохь бехачу заманахь, царна дуьхьал бехк баьккхина хиллехь», аьлла.\nИштта, лаьцна Дагестане дIа ма-кхеччи, оршоьтадийнахь цIабигинчу зударех кхоъ.\n«Уьш низамхоша совцийна, царна дуьхьал айбина хилла бехкаш юьхьар а эцна. Ткъа Будайханова Виктория Москох дIахьажор ю, иза цигахь лаца кхайкхийна хиларна», - хаам баржийна Нохчийчоьнан куьйгалхочун адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан декъашхочо Саратова Хедас а.\nДуьххьара дац Малхбалера цIабалийна нах жоьпе озор.\nБахначу беттан 21-чу дийнахь Шемара Соьлж-ГIала кхачийра 7 зуда а, 14 бер а. ХIетахь экстремизмна дуьхьало латточу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан центро бохура: цIабаьхкинарш шайн лаамехь Iедална тIебахарх тоьшаллаш яздойтур ду, оцу барамо уьш низамехь йоцчу тIеман тобанехь хиларх дерг къастийначул тIаьхьа бехках хьалха бохур бу.\n«Бехктакхаман кодексерчу 208-чу артикло (низамехь йоцчу тIеман тобанехь дакъалацар) боху, лаамехь низамхошна тIевеънарг бехктакхамах воккху. Зударий шайн лаамехь даймахка юхабаьхкина, кхочу царна низамо бешболу къинхетам», - элира РИА Новости агенталлехула оцу хьукматан векало.\nАмма хIетахь лецира кхиина довлаза бераш долу ши зуда-дагестанхо, Абакарова Загидат а, Курбанова Муслимат а – бахьане диллира, уьш кхечу пачхьалкхе а бахана, низамехь йоцчу тIеман тобанехь Iар.\nБакъоларъяран «Мемориал» центре гIо дехна Курбанован нанас. Центран юристна Тарасова Галинина хетарехь, кхело бехктакхаман процессан (УПК) кодексо лучу бакъонан ларам а ца бина – карахь жима бер долчу Курбанова Мулиматна къинхетам балора, амма ца бина.\nГезгмашин-баттахь ГIебарта-Балкхаройчоьнан кхело набахте кхачийра мехкан вахархо Гугов Ислам – иза Iедало шена къинхетам бийриг хиларх а тешна, веанера Шемара цIа. ТIамехь хилла вацаре терра, цунна къинхетам бийр бу и ша Iедална тIеводахь, баьхнера Ислам цIавалош хьийзачу цуьнан дега. Амма кхело Гугов Исламна кхо шо хан туьйхира, иза ФСБ-но пачхьалкхан доза хадош лаьцна, аьлла.\nДахначу Iай 4,5 шарна набахте хьажийра Iедало Караулова Варвара. Иза а хьийзинера Iедална Шема тIаме нах буьгуш хьийзарш Iорабаха гIодеш. Амма цунна а, цуьнан дена а гергахь, Iедало тешнабехк бина иза ша а «Исламан пачхьалкх» олучу тобанах тIакхетта аьлла бехкеярца.\n«Наха, царалахь кавказхоша а, телефон туху соьга, шайн бераш бохама кIел нисделла, олий. Амма кхерамзаллин дакъошка гIо деха кхоьру уьш, го царна тхан масал. Оха нах тIаме кхуьйлурш леца аьтто бира Iедална, жамI – Варя набахти чохь йоллу. Мила гIур ву цул тIаьхьа «кхерамзалхошна» гIодан?» - хоьттура Караулова Варварин дас Павела ша дукха хан йоццуш "Кавказ.Реалиина" еллачу интервьюхь.\nШемарчу тIамехь дакъалаьцна аьлла набахте хьийсийначарна йиттина хенаш а ю тайп-тайпана. Шен лаамехь цIа а веана, Iедална тIевахначу нохчочунна Мажаев СаIидна 2 шо хан тоьхнехь, и санна цIавирзинчу дагестанхочунна Усманов Iабдурахьманна туьйхира 16 шо.


Рубо Францан сурт\nМарсхьокху-беттан 15-чу дийнахь вина де ду уггар кху дуьнентIехь вевзаш волчу корсиканхочун Наполеонан Бонапартан (18-чу бIешаран шолгIачу декъехь дуьйна Корсика дакъа ду Францин).\nНаполеон исторехь висина 1804-чу шарахь дуьйна Францин император хиларца. Европехь дуккха а толамаш баьхначул тIаьхьа 1809-чу шарахь ша цхьаъ цигахь лидер висинчул тIаьхьа цо 1812-чу шарахь тIом болабо Оьрсийчоьнца.\nЦу тIамехь шайн хьуьнар гайтира Кавказера схьабевллачу наха. Иштта 1812-чу шарахь болабеллачу Наполеонан Францица хиллачу Даймехкан аларца бевзачу тIамехь дакъалоцуш бара вежарий Петр а, Роман а БогратионгIара а, эрмалой Мадатов Валериан а, Бебутов Василий а, ткъа иштта цхьамогIа гIалгIазакхийн дакъош а.\nФранцузашца хиллачу тIемашкахь дакъалоцуш бара тIемаш беш Париже кхаьчна гIалмакхой а, Къилбаседа Кавказера ламанхой а. Къаьсттина билгалвелира цу тIамехь иза болалуш ротмистран чинехь хилла Чеченский Александр (велла инарлан чинехь 1834 шарахь).\nЧеченскийн кхоллам тера бу иза санна тIемаш боьлхуш ягийначу ярташкахь карийна Оьрсийчу дIадигинчу кхечу нохчийн берийн кхолламех. Царах ву суртдиллархо Захаров Пётр а, поэт Розен Акбулат а (Айбулат, Константин), инарла Чеченский Валериан а.\nЖима кIант волуш Чеченский йийсаре лаьцна хилла оьрсийн эскарш Аьлдана тIелеттачу хенахь. Хууш ду цуьнан цIе Iела хилла хилар. Иза кхобуш-кхио шен доьзале эцна хилла Раевский Николайс. ТIаьхьо цунна цIе тиллина - Чеченский Александр Николаевич.\nНохчийн кIант кхиина Малороссехь Каменка эвлахь, Раевский Николайн нана Екатерина Николаевна йолчехь. Чеченскийс чекхъяьккхина Москох университет. Шен эпсаран карьера йолийна цо ГIизларахь.\nНаполеонна дуьхьал партизанин тIеман турпалхочо Давыдов Дениса иштта яздина Чеченскийх лаьцна: "…бер долуш Нохчийчуьра валийна волу Оьрсийчохь кхиина волу. Лохча дегIехь а волуш, векъна, меран дукъ тӀедаьлла, къийган тIоман басахь Iаьржа месаш, аьрзочун хьажар. Амал луьра, кура а, туьйр доцу а, доттагI я мостагI, доза доцуш хьуьнаре, сихаллица кхетамалла а, хадаме хилар а долуш".\nШа язйинчу дневникашкахь Давыдовс сих-сиха хьехадо Чеченскийс куьйгалла дечу эскаран тобано Наполеонца тIом боьдуш майра а, сабIаьрзе а лелийнарг.\n1813-чу шарахь Францин императоран арми эшайолаеллачул тIаьхьа Чеченскийс куьйгалла дечу эскаран тобано дакъалоцу Дрезденна гергахь хиллачу тIематасадаларшкахь. Цигахь совгIат а до цунна, полковникан чине а воккху иза.\nОццу Давыдовс яздо шен дневникехь: "Селхана Дрездене бIаьргтухуш лийлира со. Хьалхарчу Бугски полкан буьйранчалла деш волу ротмистр Чеченский тIамехь билгалваьлла, иза цо деш Iедал ду".\n1814-чу шарахь Лион гIалана гергахь хиллачу тIематасадаларшкахь дакъалоцу Чеченскийс. Кхечу эскаршца иза Париже кхочу. Оьрсийн паччахьо мидал ло цунна "Парижана чувахарна" цIе йолу.\n1822-чу шарахь Чеченскех инарла хуьлу. Псковн кIоштарчу Бежаницы кIоштахь именех цхьаъ хуьлу Чеченское цIе лелош.\nШен хенахь Чеченский Александран цIе язйина хилла "Храм Христа Спасителя" олучу килсан пена тIехь, сийдолчу Георгин 4-чу тIегIанан орден еллачу кхечу эпсарийн цIершна юкъахь.\nЧеченский велла 1834-чу шарахь, хетарехь, Дрезденехь.


VIII дакъа. Зама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nСоветан Iедал тIедеъча дIаболабелира нохчийн синкхетамна уггаре а хала мур. Оьздангаллин, дерриге дахаран а бух — Дела цхьаъ хиларх тешар дихкина, хIинццалц сийлахь хилларг сийсаздеш, харцонах бакъо еш, сица лай болчу нахах мехкан дай беш, «хIумма а йоцчух хIума еш», кхо стаг тIаьхьа хIоттал хьекъал дерг а хIаллаквеш, тIедеъначу Iедалан лоллехь долчу къоман оьздангалла меттахь йиса йиш а яцара.\nНохчийн къоман синъоьздангалла («культура» бохучу кхетаман шуьйрачу маьIнехь) оцу Iедало хIаллакъяран масех мур билгалбаккха тарло. Хьалхара мур — советан Iедал тоьллачул тIаьхьа, иза дикка чIагIдаллалц йолу хан; шолгIа мур — ткъе итталгIа шераш а, цIерадахар а; кхоалгIа мур — хийрачу махкахь яьккхина а, цул тIаьхьара а хан.\nРоссехь Октябрьски карчам а хилла, граждански тIеман алу марсайолучу хенахь, Нохчийчохь бу аьлла хьекъал долу нах, цхьана ойланца, цхьана сацамца боцуш, бекъабелира. Иштта и ца хила йиш а яцара. Нохчийн гIиллакх-оьздангаллин буха тIехь лаьттина пачхьалкхалла а, цуьнан урхаллин коьрта билгало — Мехкан кхиэл а Шемалан заманахь дуьйна йоьхна яра. Ткъа дукхахдолчу халкъо къобалдеш я Iедал, я хаьржина нах боцу халкъ даьржина хуьлу. И даьржина хилар, дукха хьолахь, шен вуон тIаьхье йолуш а хуьлу халкъан кхолламна. Бакъду, наггахь и бахьанехь халчу киртигехь мелла а кIезиг зенаш хуьлуш кIелхьарадала аьтто беш а нисло.\nМухха делахь а, историн рогIерчу карчаран чкъургаш, вайн халкъана юккъехула, цIийн лар а юьтуш, чекхъевлла. Муьлххачу а заманашкахь хуьлучу даккхийчу тасадаларшкахь, юьстах латта ца хууш я ца лууш, вай хIоразза а царна юккъехь нисло, ткъа цунах вай санна долчу жимчу къомана даккхий зенаш бен, кхин пайда а ца хилла хIинццалц схьа. Иштта хилира нохчаша, Деникинна дуьхьал бевлла, тIемаш беш а, дийнна ярташ хIаллак а хуьлуш, леташ. Оцу тIемашкахь нохчаша гайтира лаккхара оьздангаллин билгалонаш: доьналла, майралла, вовшашна орцахдовла кийча хилар. И тIемаш дIабирзинчул тIаьхьа советан Iедало цхьана юкъана кхочушдира шаьш кхайкхийнарш: нохчашна духадерзийра цхьадолу латтанаш, керла юкъаялийначу суьдашца цхьаьна болх бан йитира шарIан а, Iадатан а кхиэлаш, ишколашца нийсса — хьуьжарш а… Амма хан хене яларца оцу Iедало, ша чIагIделла даьлча, къизаллица, тешнабехкаца а хIаллакбира устазаш, Iеламнах, оьзда нах. ХIетахь гуттаренна а сацийра Алдарчу Ушурмас дIаболийна, цул тIаьхьа кхечу вайн устазаша нохчийн гIиллакхаш бусалба динан чулацамца дузуш дIахьош хилла беркате белхаш.\nИ халкъ бохамах лардаран декхар шайна тIелаца тарлора керла кхоллалучу интеллигенцис — яздархоша, Iилманчаша, тайп-тайпанчу дакъошкарчу говзанчаша, кхечара. Амма церан а и дан аьтто ца хилла. ХIунда аьлча, изза ун царах а кхетта хилла — вовшашна тIе харц цIераш кхоллар. И бахьанехь дукхахболу синъоьздангаллин декъан белхахой я тоьпаш тоьхна хIаллакбира, я чубоьхкина Сибреха хьовсийра.\nАйдамиров Абузара иштта дуьйцу шен «Вайн амалш…» цIе йолчу публицистикин произведенехь.\nНажин-Юьртан районехь хилла боху НКВД-н цхьа хьаькам. Муьлхха а стаг кхойкхий, схьа а валавой, теса тIе батт а лоцуьйтий, бетах хIума етташ хилла, елахь а, яцахь а, топ схьая бохуш. Иштта «кхетош-кхиоран» болх бинчул тIаьхьа, топ а яхьаш вухаван дIавохуьйтуш хилла. Цунна тIаьхьаваьллачу НКВД-хь болх бечу хехочо, «къинхетам» а бой, хьехар деш хилла, шен ю хьуна хьоьга схьаян боху топ, ахь оццул мах белча ша юхкур ю хьуна олий. Вукхо шен цIера тIаьххьара етт дIабухкий а, ахча а гулдой, и топ схьаоьцуш хилла, шен «батт дурйинчарна» дIа а елла, кIелхьаравала. Иштта шен мах беш, вехха Iийра боху и хьаькам, шен сий дахарал а деза хетачу цхьана мискачу стага эххар а ша веллалц…\nБилгалдаккха деза, гIиллакх-оьздангаллин гурара а бевлла, харцонан, зуламан лай хила кийчча нах нохчашна юккъехь дикка бовлуш хилла истори керчаш хIоьттинчу халчу киртиган хьолехь. Цундела къоман оьздангаллин хехой хIаллакбеш, советан Iедал чIагIлучу заманахь къелла ца хилла динна, нохчийн Iадаташна дуьхьал къийсам латточу нахана. Нохчех болчара а кхоьллира «Делазхойн юкъараллаш» («Общества безбожников»). Делан цIе йоккхучу метта парти хьехош нах а хилла. Масала, цхьана эвлахь нахана тIе харц цIераш кхуллуш арабевллачу харцонан хьадалчаша, шаьш хьоршам тоьхча я шайн ког галбаьлча, «ВКП(б)», — олуш хилла. Шаьш, оьздангаллин бехкамийн массо а керташ йохийна, «маьрша ду» бохург хилла иза.\nИза цхьана юкъана Iадор вара, тIаккха цуьнан «Со ваьлла теша хьера я хIорш бевлла теша? Оццул нах хьер а муха бовлу? Сой?» — боху ойла хир яра. ТIаккха «Iа-а-а» — аьлла, мохь а болуш, ма-кхуьъу сиха ша схьавеъначу хьуьнха юхахьодур вара…\n— Со эцца куржоке репетици яханчуьра йогIура…\n— Со а ю-кха избачтальни йоьдуш. Избач чохь варий теша?\n— И хьан чуьрниг ТОЗ-е дIаязвеллий?\n— ХIаъ. Селхана сельисполкомера депутат а веъна, цо аьлча, дIаязвелир-кха.\n— Тхо долчохь а вара сийсара буьйса йоккхуш пинагент.\n— И галпеш йолу хеча ерг варий иза. Стомара налоговой агент веънера тхоьга, апраци чекхъяккха еза бохура цо. Калош яра цуьнан кога юьйхина…\n— Хьажахьа, хьуна хезний БаIдуллин кIантах БахIех селькор хилла бохуш? Сийсара цо Ирзерчу Шамшакъех лаьцна газет тIехь язйина «Iораваккха ямартхо!» боху пилитон йийшира кху чуьрчо. Цуьнан ваша а ву боху комсомол…\n— Хилча хIун дара иза, нехан берш НКВД-хь а бу.\nОцу тайпана къамелаш дара юьртан массо а маьIIехь хезаш. Юьртара нах кхаа декъе бекъабеллера: кулакаш, середнякаш, беднякаш…» (Десачу цIа чохь буьйса. Грозный, 1983).\nВайн оьздангаллин хехой — устазаш, Iеламнах — Iедало хIаллакбина, чубоьхкина къайлабаьхча, халкъан доладар цхьана юкъана тIедужу дуьненан Iилма дешначу нахана — интеллигенцина. Амма и «доладар» а дукха дах ца делира: йоккхачу къизаллица Iедало хIаллакбира Iилманчаш, яздархой, культуран белхахой.\nЦIера баьхна нах дIабуьгучу хенахь цхьана зудчо: «Ма доккха хIума ду-кх хIара, ма доккха де ду-кх хIара!» — аьлча, цунна юххе яьлла йогIучу кхечу зудчо аьлла хиллера: «ХIара-м доккха де хьаха дацара, доккха де хьаха дара суна тIе зуда ялийна де»…\n«Массарна дерг ловзар ду», — олуш ду нохчийн кица. Мел боккха бохам а нахаца цхьаьна лан атта бу бохург ду иза. Мухха делахь а, оцу дийнахь массо а нохчо: хьаькам — могIарерниг, Делах тешарг — цатешарг, хьекъал дерг — доцург, айкх — цо мотт бинарг, — цхьана тIегIане хIоттийра, оцу доьхначу дийно «барт» бира нохчийн.\nБакъ а долуш, Дела воцург, орцахвала стаг воцуш дисча, къоман хьекъале нах, шайн бохаман бахьанаш карийна ца Iаш, цунах кIелхьарадовла некъаш леха хIуьтту. Ткъа некъ цхьаъ бен бац — Далла Iамал яр, хастам бар, цо хьехначу новкъа довлар. Иза вайнаха дийриг хилар дуьйцу кхидIа а назманчас:\nБаккхийчара дуьйцу, вай ярташкара арадаьхча, гIалара духадуьгур ду бохуш; вагонаш тIе а ховшийна, дIадуьгуш, цIерпошта кхечу новкъа йоккхуш юхатеттича, хIинца духадерзийна бохуш; дIакхаьчча, дIаде аьлла схьаделла ялта дIа ца дуьйш, вай цIа дуьгур долуш ду, ялта кхиъалц дуьтур дац бохуш (и бахьанехь мацалла кхин а чIогIа хIоьттина цигахь); вокзалехь цIерпошто цIогIа мосазза туху, вай цIа дига еъна иза бохуш, цига уьдуш; дуьхьал кхеттачуьнга хотту салам-маршалла: «Вай цIа дохуьйту ца боху?» — дешнашца долош, — оццул чIогIа хилла нохчийн шаьш Даймахка духадоьрзург хиларх тешам.\nИза ша тайпа тешам, ша тайпа амал ю вайн къоман: бIаьргашна гуш долу хьелаш тидаме а ца оьцуш, шайна хила луучух тешар. Ткъа иза кхочушхилийта, дуьненан хьелаш хийца, бахьанаш лелор Iаламат кIезиг а хилла вайнехан, я уьш лелон, бакъдерг дийцича, аьтто а ца хилла. Партис тхан халкъана тIехь лелийнарг нийса дац, тхо Iедална муьтIахь а ду, иза доккхуш оха тIемаш а бина боху кехат яздан ваьхьнарг тIепаза войучу заманахь, шен чохь Деле доIанаш дар, Далла Iибадат дар а хилла стаге далун дерг. Цундела шаьш Даймахка духадоьрзур хиларх болу нохчийн тешам, дуьххьара бIаьрг тоьхча ма-гарра, «бIаьрзе» а ца хилла. Оцу хийрачу мехкан шелонан боданехь царна гуш, уьш дог диллина лаьтта ца оьгуьйтуш, уьш дахаран новкъахь латтош, царна некъ хьоьхуш гуттар а йогура цхьа серло — Делах тешар.\nЦуьнца цхьаьна нохчийн махке болу безам шел ца болуьйтуш, церан дог-ойла йоьхна дIа ца йохуьйтуш, халкъан синкхетамна гIортор хилла лаьттира нохчийн къоман иллеш, эшарш, вайн яздархоша кхоьллина тайп-тайпана произведенеш а. Иштта, Iилманчас Джамалханов Зайндис дуьйцура, суьйранна чугулбеллачу нахана ша Бадуев СаIида язйина «Бешто» повесть дагахь ешарх а, цунах нехан ойла екъаяларх а лаьцна. Оцу заманахь доккха маьIна лелийра вайнехан илланчаша, пондарчаша, яздархоша: Сулейманов Бауддис, Димаев Iумара, Сулейманов Ахьмада…\nГуш ма-хиллара, нохчийн гIиллакх-оьздангаллина доккха зер хилла цIерадахар. Дукхахдолу къам церан бехкамаш ларбеш, шайн сий я дахар къасто дезча а, хьалхарниг дезахуо хеташ, шена ца юуш а, уллорчунна дIалуш, цхьамма дIатесна къена стаг а чувалавой, цуьнан доладеш даьхна. Ткъа и тайпа хIумнаш а кIезиг ца хилла — дас шен зудий-бераш дIатуьйсуш, я даккхий хиллачу бераша шайн да-нана арадоккхуш.\n— Цхьаболчу наха Далла Iибадат дар гIелделира, иза иштта хила дезаш санна тIеийцира къоман дукхахдолчу декъо; алсамбевлира ламаз ца деш берш, марха ца кхобурш («со дагчохь бусалба ву»); хIетахь юкъадаьллачух тера ду «кхо марха кхаьбча а тоьар ду» боху харц хетарг.\n— Нохчийн къоман дуккха а гIиллакхаш лелор гIелделира, я уьш моттаргIане дирзира.\n— Эвхьаза евлира нохчийн кхечу къаьмнийн зударшца йолу юкъаметтигаш; алсамбевлира уьш балийнарш а, царна тIебахнарш а.\n— Эвхьаза елира вайнехан маларца йолу юкъаметтиг; нагахь цIерадохучу хенахь юьртахь, мел дукха хилча а, шиъ-кхоъ стаг бен маларх кхеташ я томка узуш хуьлуш ца хиллехь (и сакхташ шеца дерг а дукха къайлах лелаш а хилла), ткъа хийрачу махкахь кхиъначу кегийчу нахана юккъехь дукха бацара малар ца молуш; цул сов, иза хIора диканехь хила дезаш санна ойла а чIагIъелира дуккхаъчу нехан кхетамехь.\n— Хийцамаш хилира нохчийн духаршкахь а, Iер-дахаран кепехь а, гIишлош ярехь а.\n— Мелла а шелбелира къоман цхьадолчу декъан (къаьсттина хийрачу махкахь бералла а, жималла а дIаяхначу кегийчу нехан) дай баьхначу лаьтте болу безам; царах цхьаберш, бакъо елча а, цIа ца боьрзуш, цигахь бисира; вуьйш йоккхачу Россехула деша, белхаш бан, «дуьне даа» дIасабаьржира.\n— Вайнахах цхьа дакъа, дуьненан доккхалла а, къаьмнийн дукхалла а, дахаран марзонийн бес-бесаралла а гича, шайн хьежамца цхьана йистера кхечу йисте лестира: нохчийн дахаран-Iеран кеп а, мотт а, гIиллакх-оьздангалла а кхин доккха хIума а ца хилла, хIокху лаьтта тIехь долчаьрга хьаьжча. И ойла хIетахьлерчу Iедало кхидIа йолчу заманахь а нохчийн нахехь кхиош яра, берийн бошмашкахь дуьйна, валарчу верззалц стагана тайп-тайпана тIеIаткъамаш а беш.\n— ГIелъелира нохчийн чкъурашна юкъара оьздангаллин зIе.\nМасала, цхьана нахана юккъехь дов хиллехь, вер-ваккхар а хуьлуш, куьг-бехкениг советан Iедало чувоьллича а дов дIа ца доьрзура, чIирхочо шен чIир ца эцча, я царна юккъехь шарIо я Iадато ма-бохху маслаIат ца дича. Цу тIе нохчочо ша вала а волуш шех хьакхалуш долу дов Iедале ца кховдадора, ша къасто гIуртура. Iедале далар мелла а иэхье лоьруш хIума дара. Иштта шина оьздангаллин — бакъйолчу къоман а, Iедало тIетеIочу а — системехь даха дезаш долчу къомана Iаламат хала дара (карахь алу латто санна) бусалба дин а, дайн оьзда гIиллакхаш а охьа ца тосуш даха. ХIетте а и хало ловш, Нохчийчохь бакъдинан, оьздангаллин серло ца ходуьйтуш, вайн эвлаяашца деша а, цаьргара марзо эца а аьтто хилла Iеламнах, кIезиг белахь а, бехара вайн махкахь. Цара вайн устазашкара схьайогIу бакъ Iилманан серлонан зIе ца ходуьйтуш, беркате къа а хьийгира.\nШайн рогIехь цара а беркате къахьийгира шайна Iеминарг тIекхуьучу чкъурах болчу нахана хьоьхуш, къона Iеламнах кхиош…\nБилгалдаккха деза, Iедало тIетеIо кеп тIеэцна, иза нийса хеташ, иза хIуъа дина а яржо гIерташ, куц — къоман а, чулацам — советски а болу керла ламасташ кхуллу шаьш бохуш, эрна къахьоьгуш цхьа тоба а яра нохчашна юккъехь. Уьш, коьрта долчунна, Iедалан балхахь болу нах бара. Церан коьрта Iалашо, шайл лакхахь болчу хьаькамашна тан а тайна (Далла дуьхьал статьяш язйина а, кхаьънаш делла а…), кхин а лакха хьалабовлар яра, хIунда аьлча, даржехь лекха мел хили а, дегIакхача алсам а, чомехь а хуьлура. Стаг валарца дIабоьрзу цуьнан некъ, дегIан чарх яхка а лой, лаьттах дIа а оьй, са дан а дац бохучу «Iилмано» кхиийначу царна, синкхача эша а ца оьшура.\n«Шозза тIекIелдинчу цIа чохь ши райком яра: хьалхарчу гIатехь — комсомолан, шолгIачу гIатехь — партин. Бухахь берш, гуттар а шайн хирг деш: кехаташ язъеш, уьш шина белхахочуьнга зорба йоьттуьйтуш, царна тIе ирх-пурх резолюцеш язъеш, лоьмарш хIиттош, почтехула ярташкахь бехачу, кхеран кехатийн бала хила хан йоцчу, дечиг дан, и даккха, докъарш Iалашдан, бежнаш дажо, уьстагIий ларга, синкъерамашкахь хелха бийла, готанаш аха, кхин, кхин дан дезарш долчу нахе кхоьхьуьйтуш (цара уьш Iай пешахь цIе, хьала ца леташ, дуьхьал яьлча, дечигана буха а йохкий, ягайора, тIаккха — баркалла, шу язъян а, схьаяийта а дагадеъначунна! — «тIах-тIахханехь», дечигаш лелхара, чоь йохъяла йолалора), тIаккха, райкоме а кхойкхий, кабинеташ чохь царна тIера «цIокарчий» йохуш, шаьш Iадда дитахь, ерриге а колхозана хьалхара взносаш дIа а лур яра, ерриге а аппарат шашлык яа а юьгур яра аллалц хьийзош — и дерриге а деш, юьхьа тIера къажар дIа ца ходуьйтуш, тIерачу гIатехь Iачаьрга хьалахьуьйсуш, уьш дуьхьал кхетча баттана там хуьлуш, царах цхьанна хи дезча уггаре а сирланиг, шийланиг Теболат-ломара дохьуш, царна лиъча хелха буьйлуш, лиъча — лергаш тIехь лелаш, лиъча — бала буьйшуш, белча а, юха ден а бина, цара шаьш ирсе бийриг хиларх тешаш, — шолгIачу гIате хьалабовла гIертара.\nТкъа лакхарнаш, кхеран леррина тидам а беш, изза кехаташ язъеш Iара, наггахь шайна чIогIа тайнарг, чу муш а хоьций, хьала а воккхуш. Ткъа хьалаваьлла валлалц, ша мила ву хаийта-м мегар дацара. Иштта цхьаъ — ТаргIа яра цуьнан цIе — ша дIакхаьчна моьттуш, хенал хьалха Iеха а хIоьттина, шен бала боцурш дуьйцуш, вукхара муш дIа а хецна, лаьттах а кхетта, букъадаьIахкан йист а йойна, гуттаренна а бухарчу тIегIанан боданехула лела висира, шолгIачу тIегIанан серлоне сатуьйсийла а йоцуш. Ткъа тIегIанаш дуккха а ду, шолгIачунна тIе хьалаваларх чекхдолуш ма дац – кхин а, кхин а, кхин а…» («МаьркIажехь дитташ», Грозный, 1988).\nХийрачу махкара цIадирзинчул тIаьхьа, кхин баккхийчу бохамаша ца хьовзош, юучу сискалан ойла ян аьтто болуш, машаре еъначу заманахь нохчийн гIиллакх-оьздангалла йицъяран, хIаллакьхиларан гIуллакх кхидIа а дахара. Иза кхин а сихдира боьрша нах, шайн доьзалш цIахь а буьтий, кхечу мехкашка балха эхаро. Цигара цара дохьура хийра гIиллакхаш, эвхьазабийларш, синах а, дегIах а кхетта цамгарш. И бахьанехь дуккхаъчу доьзалшкахь барт ийгIира, вуьйш — буьйхира.\n— Адамаш тобанашка гуллуш, хIораннан а шен-шен хетарг доцуш, цхьамма аьллачунна шайн цхьана аьттонна (дуьненан хIума бахьанехь) тIаьхьахIитта кийча хилар. Хууш ма-хиллара, нохчийн гIиллакх-оьздангаллехь дац тобанан стаг кхиор, ша кIант, стаг, къонах кхиор ду. Адам йоккхачу юкъараллин чорхан цхьа винт ю баьхначу советски идеологис бина тIеIаткъам бу иза.\n— Политикин хьежамаш бахьанехь шина тобано вовшашна герзаш тохар (цкъа а нохчийн исторехь хилла доцург). Уьш цара вовшашна тоьхна ца Iаш, нохчийн оьздангаллина, гIиллакхашна тоьхна а дара.\n— Дош эвхьазадалар, цуьнца цхьаьна зулам эвхьазадалар.\n— Дуккха а нахана маршо шайна луъург лело аьтто хилар хетар. Ткъа оьздангаллин бехкамийн гурахь йоцу маршо зулам ду.\n— ЦIарахазмана, сайкаллина, моттаргIина гIуллакхаш а, гIиллакхаш а лелор.\n— Хьаналчу къинхьегамах херлуш, хьарамчу я атта кара кхочучу рицкъане марзбалар.\nХьалхара тIом чекхбаьллачул тIаьхьа, машаре дахар дIахIотторехь, мехкан маьIданийн дола дарехь яккхий халонаш хIуьтту къомана хьалха. Махкахь яьржина тайп-тайпана гIеранаш, шайн рицкъа нехан я халкъан юкъара долчух (мехкадаьтта) лачкъийнарг долуш, талораш, зуламаш деш. Уггаре а иэхье дерг — нохчашна юккъехь даьржина адамаш идор а, уьш мехах дохкар а. Iесачу къаьмнашна юккъехь бен хила йиш йоцу и зулам, вайн махкахь шуьйра даржаран коьрта бахьана вайна юккъехь боккъал а бусалба боцу нах алсам хилар (маттаца бу цара бахахь а, шайн синкхетамца Iеса бу уьш) ду. Цул сов, вайнаха дицдина оцу новкъа хIиттинчеран оьздангаллин мах хадор, вайн дайша ма кхайккхора царна наьIалт кхайкхор, кIарлагIаш хIиттор, ворхIе да вуьйцуш, уьш нахала бахар.\nЦундела, ницкъ хьалха ца боккхуш, мунафикъаш алсамбахарх ларлуш, нахана юккъехь бусалба дин а, нохчийн оьзда гIиллакхаш а довзуьйтуш, хаддаза кхетаман болх бан беза, тайп-тайпанчу гIирсех — книгех, газетех, телевиденех, радиох — пайда а оьцуш. Бер жима долуш дуьйна хIотто деза ийманан, гIиллакх-оьздангаллин хорша. Цунна хьажа оьзда, нийса дуьне довзаран чулацам болуш мультфильмаш, видеофильмаш, передачаш, Iамон а, ладогIа а стихаш, эшарш, еша книгаш а хила еза, шайн исбаьхьаллин агIо лакхара а йолуш.\nНагахь нохчийн Iеламнаха, хьехархоша, яздархоша – синкхетаман декъехь болх бечу массо а наха, Iедалехьара ахчанца лоцуш ондда гIо а долуш, къа ца хьегахь, тахана боккха кхерам бу нохчийн къомо шен гIиллакх-оьздангаллин коьрта хьежамаш хийцаран а, цуьнан керла оьздангаллин къилбанаш — мухха а, хIуъа дина а, дегIакхачанан токхоне кхачар, синкхача дIа а тоттуш, стеган беш болу лерам цуьнан хьал-бахаме, герзе, ницкъе хьаьжжина а беш — кхолладаларан а. Нагахь и хилахь, шен синкхетамца хIинццалц схьа хилларг доцуш, кхин къам хир ду нохчий. И ца хилийта юкъ йихкина къахьега деза массо а нохчочо.\nКерт йоцу учи йолу цIа а, кетIахь кхалу бухахь хьаьжкIаш кхорзу куьрк а, букъ а берзийна гам тусуш лохчу гIантахь хиъна Iен эгIаза воккха стаг а, цIенкъах а хьекхалуш йолу неI а йоьллуш араяьлла йоккха стаг а… — дерриге а дукха хьалха дIадаьллачу, амма дагадеъча мерза, лазаме ойланаш кхоллайолуьйтучу ширчу дахарера дара. Кхуьнан дедайн а, ненананойн а дахарера.\nХIинца и дерриге а дIадаьлла. ХIинца сискалан метта кIайчу деман бепиг ду, тIехуучу говран метта — машен, синкъераман метта — хьайн карахдерриг.\nХIокху кертахь хIинца а куьркахь хьаьжкIаш кхорзура, цух бина даьттагIа а буура, уллохула тIехволу некъахо, «чу вагIахьара хьо» олий, хьаша вой, тIе а оьцура, учахь йолчу нохчийн пешахь цIе а йогура, цу чохь кечдинчу пхьуьйре берриг доьзал — доккха ши стаг а, цхьа кIант а, йоI а — охьа а хуура, туьйсинчу гаьмнашца хьаьжкIашна асарш а дора, тIаккха дIо дехьарчу уьрда тIехь мангалш а хьокхура.\nВовшашка оьгIазе дош олуш цхьа а вист а ца хуьлура, воккханиг — воккха, жиманиг — жима а вара, сагIийна хIума ца луш цхьа а пIерасканан буьйса тIех а ца йолуьйтура, белларш а ца бицбора, массо а малх кхетале хьала а гIоттура.\nКхин цхьа хIума а дара хIокху тIе стевн коьллаш евллачу басахь лаьттачу цIийнан кертахь — иза синтем бара. Синтеме а, тийна а, аьхна-шийла а хуьлура аьхкенан довхачу деношкахь цIийнан чоьнашкахь, иштта хуьлура Iай, пеша тIехь кIеж туьйсуш яй хилча, дIа а тевжина, вижина Iилла дог доуьйтуш.\nХIора Iуьйранна, Органна тиллинчу тIайх а яьлла, йоккхачу, буьйцучу маттаца а, тIедухучу духарца а, юучу хIуманца а гIалахойх цуьрриг а къаьсташ а боцу нах бехачу юьрта балха йоьдучу хIокху доккхачу шина стеган йоьIан амал а оцу синтемах яра. Цхьаьннан а — воккхачуьн стенна дуьйцу, я ура-атталла жимачуьн а некъ ца хадош, гIиллакхе хилар а, балхах оза ца луш, дерриге ша дан гIертар а, шен нийсархой санна, хьаьдда доьдучу дахарна тIаьхьа цаидар а дара оцу синтемах, оцу ширделлачу цуьнан ден-ненан дахарх.\nЙоIана хаалора оцу синтемо, шен амалца ша дахарна мелла а юьстах тоьттуш, цунна гора оьздангаллех болу кхетам шен а, шен нийсархойн а Iаламат тайп-тайпана хилар. Кхунна ша нийса хетара, хIетте а тола уьш тулура. Царах дукхахберш маре а бахна, шайн доьзалш а болуш Iара. Ткъа кхуьнан ткъе итт шо а кхаьчнера. ХIара тоххарехь тешнера, мацах шайн нана йолчу санна, ша йолчу хин коьрте ву аьлла къонах хIуттур цахиларх. Иза цуьнан мерза сатийсам бара, цкъа а кхочушхила ца боьгIна. ХIинца, охьатаьIна лелча, хIумма ца хуьлура. ХIинца массо хIума а гайта дезара: бIаьргаш а, пхьаьрсаш а, ела а къежна кIайн цергаш а, йоца коч а юьйхина…\nКхуо емал а ца бора ишттанаш. Мелхо а хIара хьоьгура царах. Амма иштта, мел лаарх а, хила-м лур яцара. ХIара кхечу заманера яра. Цундела сарралц — болх, тIаккха суьйранна бежнаш Iалашдой, етт а узий, кхалла хIума а йой, шен чу а йоьдий, дIатоьра. Нанас олура: «Маха баккха хаьа, ала хIума долуш яц, балхана тIера ю, са а ма гатде ахь…». ХIара цунна дуьхьал хIумма а ца олуш, гIийла елакъежара.\n«Дада, дада, хIинца кхин зама ю». — «Хилча хIун ду?» — «Иза ду-кх».\nЦуьнан мохь тоха дог хилира: «ХIей, дада, нана, ма Iе иштта, дахар дIадолуш лаьтта шуна. Шуьшиннан ши бер а тоххарехь шайнна пеш латон хан тIехъяьлла ма ду. ХIокху кертахь шуьшиннан берийн бераша эккхийтина гIовгIа хила еза хан а тIех ма яьлла. Мел цIена хи а, хIоьттина лаьттича, телха шуна. Иштта – дахар а. Хьаланисъе хIара разъяьлла лаьтта керт, гонах еттина кибарчиг а юттуш, таде шира цIа а, лалла кху кертара синтем. Иза гезгамаша бу шуна, массо а паргIатонех воккхуш, шух хьаьрчина. Арахь, муттанех юьзна, дахарх кхехка бIаьсте. Ма гIелъялийта шайн дахаран бIаьсте. Кхана-лама, цIеххьана, «тхуна ца хаьара» аш бахахь а, цIе хилла, кIур боцуш дIадер ду шуна хIара таханлераниг. ТIаккха кхин бIозза хала хир ду шуна шуьшиннан берашна цхьа а гIортор а, цхьа а тхов а боцчу дуьненан арахь диса, шаьш шуьца даьккхина дахар даьгначохь мохо дIасакхуьйсу овкъарш а гуш, доладелла лела…».\nДе дика дойла! Болх меле хуьлда кху сайта тIехь и бечун! Суна боккха кхаъ хили хiара юйла хиъча. Школера цIахь iарна со дохко яьккхина хIума а дацара хIинццалц (къаной дIасатиттича ла а ца делла ма Iийна со). Хiара хаарш ма дара чехкка берашна тIекхехьа дезаш. Иза дийр долу хьехархо маса ву техь хIинца цигахь?\nЧIогIа оьшуш сайт ю, чулацам болуш къамелаш, материалаш ю.\nИнтернетаца уьйр халуо латтош ю со: кхетам-хаарш кIезиг ду. Амма нохчоллех (нохчех а!) лазам чIогIа бу!\nТасуева Мединат. Йоккха АтагIа. mtasueva5265@mail.ru


Омскерчу ИК-7 колонехь дина герз\nОмскерчу номер 7 йолчу колонехь хан яьккхинчу Абраменко Сергейс дийцина, шега Iазапаш хьегийтира, Федералан таIзар кхочушдаран урхаллин (ФСИН) а, Талламан комитетан а, прокуратурин а лаккхарчу даржхошна гравировкашца гIалакхаш а, тарраш а дайтора аьлла. Цуьнца йина интервью зорбане яьккхина Gulagu.net. проекто. Проект кхоьллинчу Осечкин Владимира бахарехь, ИК-7 колонехь ворхI шо даьккхина Абраменкос, цигахь дукхазза къиза йиттинера цунна, гIело хьегийтира, сийзазвора.\nТутмакх лаьттинчо дийцарехь, колонин промзонехь 12 сахьтехь сов белхаш бойтуш хиллера цуьнга. ТIеман гIалакхаш а, тарраш а деш, царна тIехь "ФСИН-н инарлашна а, Талламан комитетан а, прокуратурин лакхарчу даржхошна а совгIатна гравировкаш а еш".\n"Юстицин инарлашна а, полковникашна а деза совгIаташ кхачош хиллера ИК-7 колонин хьаькамашкара. Оцу коррупцин зIенаша лелош хилла дийнна ворхI шарахь Iазапийн конвейер, эзарнашкахь тутмакхашна тIехь къизаллаш, сийсазаллаш лелош, уьш хьийзош", - яздо Осечкина комментарехь.\nДечкен-беттан юьххьехь Сибирь-Реалии проекто яздира, Омскерчу ИК-7 колонехь хенаш яьхнарш бакъонашларъярхошка бовларх, шайна тIехь лелийнарг бахьана долуш бехктакхаман гIуллакхаш дохур ду аьлла хеташ. Цара чIагIдора, шайна тIехьуьйсучара а, жигархоша а когаштIера лоций хьалаухкий, кхетамчуьра довллалц гIело латтайора, хьийзадора шаьш, ткъа прокуроран лакхарчу гIоьнчас шаьш дина аьрзнаш доуьйтура шайга аьлла.\nGulagu.net проектан авторо Осечкин Владимира а, цуьнан белхан накъосташа а 2021-чу шарахь зорбане даьккхира тутмакхашна тIехь гIело латторах ФСИН-н архиван материалан ши дакъа. Хьалхарчу декъехь гайтира Саратоверчу тутмакхийн лазартнехь лелийна къизаллаш, шолгIачу декъехь – Красноярскерчу ИК-17 колонехь тутмакхаш хьийзор. Саратовехь Iазапаш хьегийтарх видео зорбане яьккхинчул тIаьхьа Талламан комитето масех бехктакхаман гIуллакх диллира, ФСИН-н куьйгалхочо Калашников Александра а, цуьнан гIовсо Якунин Анатолийс а даржаш дитира.


"Мемориал" бакъонашларъярхойн кхеташонан куьйгалхочо Орлов Олега жоп делла Нохчийчуьрчу омбудсмена Нухажиев Нурдис дIакхайкхийначу претензешна.\n"Адамаш вовшашца эгIабо" журналисташа а, бакъонашларъярхоша а, иштта, Iедале тешам бойу, амма шайга кхочучу информацица ца бо латкъам ницкъаллийн структурашка аьлла Нухажиевс.\nСоьлж-ГIалахь вайначу ворхIаннах дийцича, боху Орловс, цаьрца волчу Дикаев Зеламхех дIахаийтина ду полисхошка.\n"Висинчу ялханнах а оха Iорабаьккхина хаам ма барра. Кхеташ хила деза, Нохчийчохь бахархой кхоьруш хилар журналисташка арз деш, шайн цIераш ма ярра яха. Ткъа Талламан комитете я мехкан прокуратуре бовла муххале а кхоьру.\nЗорбанаша яржайо церан цIераш, оцу сохьта полисхой боьлху церан гергарчаьрга, кхерамаш тийса. Масала, Москалькова Нохчийчу йогIучу хенахь, адамна дихкина дара аьрзнаш дан, дош алахь, шаьш хIаллакхдийр ду а бохуш", - дуьйцу Орлов Олега.\nИштта бакъонашларъярхочо карладаьккхина, 2016-чу шеран Iай дуьйнна карарчу шаре кхаччалц вайначу 27 стеган хьокъехь бехкзуламан гIуллакх айдина цахилар хIинца а. "Новая газетан" журналисташа а, "Мемориалан" бакъонашларъярхоша йоллу информаци дIакхачийнашшехь.\n"Лелочу зуламийн декъашхой а хилла Iа ца лаьа тхуна. Тхо тапъаьлла ахь, зуламаш совцор дац. Ситуацина тIе тидам а озош, оха тхешан декхар кхочушдо. Ткъа Нухажиевн коьрта Iалашо – цхьа стаг, Кадыров Рамзан ларвар а, Iедалан зуламаш хьулдар а ю", аьлла Орлов Олега.\nМаршо Радионо кхааридийнахь яздира, Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларъян векал вина Нухажиев Нурди республикерчу прокуратуре а, "Роскомнадзоре" а дехар дан лерина хиларх, харц информаци яржон хаамийн ресурсаш дIакъовла аьлла. "Кавказан узел" агенталлан а, "Кавказ.Реалии" порталан а сайташ ю Нухажиевс блок тоха билгалъяьхнарш.\n"Нохчийчоьнан юкъараллан-политикан системина дискредитаци ярхьама, инвесторийн махках тешам лахбархьама, авторитет а, имидж а йожош, бахархой карзахбохуш, вуон мел дерг тIетаьIIина даьржаш го тIаьххьарчу хенахь. Цунна дуьхьал цхьаъ ца дича дер дац", - аьллера Нухажиевс.


ГIажаройчуьрчу Ширазера "Къинхетамаллин Дитт" - шайна совъялла бедар, сагIийна луш, "дитта" тIе хьалауллу наха.\nДаханчу шеран жамIаш дечу хенахь карладолу мел хилла дика а, вуо а. Уьш луьстучу хенахь Iовжамаш а, дагахьбаламаш а, амма иштта велааьшнаш а хуьлу. Ткъа иштта кхета, мел сингаттаме хиламаша вайн дегнаш даханчу шарахь Iийжинехь а, дикадерг алсамох дара, ткъа дахар – исбаьхьа ду.\nНаг-наггахь цхьа бохам хилча, я цхьаммо дог дохийча, дуьне а, дахар а, адамаш а таьIначу басаршкахь го. Хетало, зама а телхина, адамаш а хьалха хилларш дац, дуьне а цхьа баланан цIа ду, олий.\nАмма жимма ойла ян, я синкхетамехь дахаран бен-бен агIонаш талла дуьйладелча, кхета – дика адамаш вуочарел алсамох ду, дахар кхин дIа а мерза ду, ткъа Делан къинхеман дозадацар хIора а деладийнан мIаьргонехь хаалуш ю, ган похIма долчунна.\nДаханчу шеран дика а, вуо а луьстарехь уггаре а хазчех коста, Маршо радион корреспондентана хезначех, Huffingtonpost цIе йолчу сайтана интернетан хIурдалахь карийна хилларг дара. Даханчу аьхка мухIажарийн тулгIе Европе хьаьдча, Британерчу цхьана жимчу стаго мигрантан когаш тIехь болчу сурт хIоттийнера шен Фейсбук агIонна тIе.\nЦу кIелахь цо яздинера: „Кху суьрто гойту, цу тIеоьхуш болчу нехан цкъа а компетенци хир йоцийла, вайн махкахь лартIехьчу статусе кхача“, аьлла.\nИ йозанаш дешнера цуьнан нанас. Хье ца луш оццу сурта бухахь нанас шен расистийн комментари язйинчу кIанте делла жоп вуно хьекъале а, меттахь делла а ду.\n„Сан хьоме кIант, - аьлла яздира нанас, - суна лаа-м ца лаьара, хIокху ахьий, хьан нисбеллачу дотагIашийн дIахьош йолчу расистийн къапкъарсана новкъарло ян. Хьоьга цкъа а айса дIадуьйцур дац аьлла чIагIо йина яра со, амма хьо хIинца боккъал а тIехваьлла.\nЦундела ас дуьйцу хьоьга: хьан дасий, асий хьо 23 шо хьалха, хьан цу хенахь 2 шо а долуш, Болгарехь ехаш хиллачу цхьана эрмлойн доьзалера схьа а эцна, тхайн дола ваьккхина ву. Эхь хета хIумма а дац цигахь. Хьох заманца къона, кхиаме банкхо хилира, хьайн дахар вуно исбаьхьа а долуш.\nСо теша, и ахь буьйцуш болу „боьха мигранташ“ цу шайн „боьхачу генашца“ - уьш а хир бу гуьнахь, шайн дахарехь кхиамашка кхача, хьо санна. Ала дашна, кIирандийнахь, мухха а хIуъу делахь а, делкъана хIума яа хьо схьаваре хьоьжур ду тхо. Спагетти Болоньезе кечйийр ю ас. Иза хьуна дукха тIехсов хийрачу къоман кхача ца хетахь“ - иштта дара ненан жоп.\nАла дашна, расистийн хьежамаш болчарел а муьлхачу къомах я динах болчу нахаца къинхетаме долу адамаш дуьненчохь алсамох хилар а гайтира даханчу шаро.\nШайх цхьаццаболчу, къаьстина европахой бIаьрга а ца байначу наха „телхинарш“, „буьзнарш“, „кIалцIолаш“, иштта дIа кхин а маьттаза хIумнаш дуьйцуш болу, европахой эзарнашкахь гIевттира, тIеоьхучу мигранташна гIо дан, царна юург -молург, тIейоха-когайоха, ур-атталла, цаьрга цIа телефон тохийта сим-карташ а дохьуш.\nДегIе зуз доуьйтуш хуьлура хIораза а мухIажирша бахкон цIерпошта схьахIуттучу хенахь меттигерчу наха уьш тIараш деттарца тIеэцар.\nМухIажарел сов, уггаре а яккхийчех тема яра дуьненчохь даханчу шарахь бусулба дин а, радикалан исламхоша лело террор а, ша шех Бусулба пачхьалкхе олучу ДаIиш тобан чаьлтачаша лелош йолу къизаллаш а.\nДукха наха хоьттура шаьш шайга а, кхечаьрга а- муха хила йиш ю и тайпа хIумнаш динан цIарах лелор? Муха хила йиш ю Къинхетамечу Делан цIарца къизалла бакъйар? ХIун адамаш ду уьш дан мукъане а – и бусулбанаш?\nБусулбанаш муха хIун адамаш ду бакъдолчехь гойтуш яра Австрерчу бусулба кегирхоша керлачу шеран хьалхарчу Iуьйранна дIаяхьана хилла ша-башха акци.\nКуьйгах каранаш а доьхкина, кара нехаш чутоссу галеш а, нуй-аьшкал а эцна, иттанашкахь сахуьлучу хенахь урамашка бевллачу бусулба кегирхоша Австрерчу гIаланийн урамаш цIандира, Керла шо даздеш меттигерчу бахархоша а, туристаша а тоннашкахь шайна тIаьхьа йитина хилла йолу нехаш.\n„Бусулба дин эханна цIанонах лаьтташ ю“ бохучу дешнаша арабаьхна болчу цара, цхьаццаболу керла бевлла молнаш Керла шо даздан магарх-ца магарх хабарш дуьйцуш, интернетехь Iашшехь, гайтира, бакъболчу бусулбачийн леламаш муха хила беза. И акци дIахьош декъа хиллачех цхьанца, Мусавар Ахьмадца къамел хилира Маршо радион. Цуо иштта дийцира.\nМусавар Ахьмад: „Цу идеяна тIехьа лаьттарг тхан лаам бара, оха, бусулбачара цхьа дика хьарк гайтарца, позитиве масала кхолла, оха тхешан кху юкъараллехь хиллачу аьттонашна а, тхайна кху махкахь динчу диканашна а тхаьш дехачу гIаланашна мелла а дина а диканаш юхадарца баркалла алар. Амма иштта бусулбанаш кху юкъараллин вуно беркате декъашхой хилар а гайтар.\nБоккха тIеIаткъам хуьлу нахана тхо и болх беш гича. Керла шо арахь сахиллалца даздинарш бийшина садоIучу хенахь бусулба нах ара а бовлий, нехаш дIайохуш хиларх цецбовлу уьш, баркалла а боху тхуна, и болх вуно мехала а бу олу.\nАмма тхан коьрта мотиваци кхин ю – бусулба дино боху, ткъа иштта вайн Пайхамаро, Делан салам хуьйла цунна, аьлла, цIеналла ах дин ду, аьлла.\nЦул совнаха, кхечу хьадисашкахь аьлла Пайхамаро, урамаш цIена латтийнарг Далла гергахь вуно сийлахь ву, аьлла. ТIаккха цхьана агIор Дела реза хуьлу хIума ду оха деш дерг, вукху агIор нахана пайдехь хIума а ду. ХIунда аьлча, бусулба динан ши бIога бу Дела реза варий, шен гуонахьарчу юкъараллин пайдехьа хиларий“.\nНийса хир дацара даханчу шеран хаза жамIаш хьехочехь дуьненаюкъера а, Европера а хаза хиламаш а хьахийна, вайнахаца доьзнарг ца хьахош Iийча.\nДаханчу шарахь Маршо радионна мел кIезга а ши бIе репортаж ечу юкъана сайна вевзина волу цхьа жима къонах, дейтта шо долу Мохьмад хилира суна цу шеран уггаре а хазачех цхьа кхаъ. ЛадоьгIча а, бIаьрг тоьхча а, вайнехан кегирхой телхина, уьш доьшуш бац, уьш дарна дайна лелаш бу, бохуш дийцарш хезчу заманчохь къоначу спортхочуьнца Мохьмадца сайн хиллачу довзаро йоккхайер деара.\nСпортхо Мохьмад хилар-м тамашийна а дац, - наггахь бен ца нисло нохчийн кегирхошна юккъехь спортхо воцург, - тамашийнарг кхин дара. Журналистикехь айса болх бечу 20 сов шарчохь дуьххьара Мохьмад санначу жимчу къонахчо иштта хаза баркалла олуш хезнера суна. Репортаж араяьллачул тIаьхьа хIара хаам битира жима къонахчуо сан телефонехь.\nСпортхо Мохьмад: „Де дика дойла, деца. Могшалла муха ю? Хатта мел везарг а муха Iаш ву? Дела реза хуьйла хьуна, ахь сох лаьцна иштта дийцарна. Ахь ма-аллара дика кIант-м вац со, амма суна даггара баркалла ала лаьа аш беш болчу балхана. ХIора дийнахь ладугIу ас Маршо радиога. Баркалла шуна аш къахьегарна. Оьшучунна тIехь со накъост ву шуна“.\nИшттачу цхьаьнакхетарша догтокхе до, кхин цкъа а дог дешамах дузу - дерриге а дика хир ду, Даламукълахь бохучух.


Шаьш 7 гIалгIа верах дозалдо гIалгIайн Iедало\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2014\nГIалгIайчоь -- Мехкан президент Евкуров Юнус-бек 16Сти2013\nШоьтан дийнахь гIалгIайн СагIопш-юьртахь шаьш ворхI стаг вер боккха толам а лоруш, дозаллица дуьйцу ГIалгIайчоьнан ницкъийн векалша. Муьлш бу байинарш?\nРогIера толам баьккхина шаьш аьлла, дIакхайкхина ГIалгIайчоьнан ницкъаллин урхаллаша. Иштта боккха кхиам шайн хилаза дукха хан яра боху церан векалша. МаьлгIбек-кIоштарчу СагIопшехь лерринчу операцехь вийна ворхI стаг.\nИ операци дIаяхьале,низамхошка хаам кхаьчна хилла, оцу юьртахь меттигерчу полисхочуьн цIахь массех тIемало ву аьлла. Операци, хIинцалца а санна, дIаяхьна цIенна го а бина, цу чохь болучаьрга герз охьа а диллина, куьйгаш а айдина, арабовла, аьлла. Вукхара иза тIе ца дуьтуш, шайгахь долчу герзаца доьхьало йина. ЦIа чуьра верриг вийна, и цIенош доха а деш.\nИ цIа меттигерчу полисхочун Коригов Iумаран хилар билгалдаьлча, хеттарш кхолладелла, цо и тIемалой ша чубахкийтина я иза а цуьнан зуда а, цара закъалтна лаьцна хилла аьлла. Амма, дукха хан ялале Терроран дуьхьалояран комитето дIахьедар дина, цо тIемалой ша чубахкийтина хилла аьлла. Иза а, цуьнан зуда а, иштта пхи тIемало а вийна цу чохь.\nБайинчарна юккъахь, дерриг дIадирзича, карийна МалгIбек-кIоштарчу тIемалойн лидер Евлоев Ахьмадан а, ГIалгIайчоьнан тIемалойн баьччин Гетагажев Артуран а декъий а. И шиъ бехке ву боху махкахь динчу цхьацца лелхийтаршна а, полисхой байарна а. Цушинна бехке дуьллуш ду, иштта, стохка мехкан кхерамазаллин кхеташонан куьйгалхо Котиев Ахьмад вер а.\nОпераци йирзича, тIемалойн коьртехь берш дIабаьхча, махкара хьал меттадаре а, бисинчара герз охьадилларе а, Iедалшна тIебахкаре а сатуьйсу шаьш, дIахьедина ГIалгIайн республикан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека.\nМел маьIна долуш бу и сатийсам аьлла, Маршо Радионо хаттар делира гIалгIайн вевзаш волчу бакъонашларъярхочуьнга, «Машр» цIе йолччу цхьаьнатохараллан куьйгалхочуьнга Муцольгов Мохьмаде.\nМуцольгов: «Хилча дика-м хир дара. Амма, со шек-м ву. Вайна хууш ма ду, цхьаъ вийна аьлча, кхин стаг харжа а хоржий, хIара ву тхан лидер а, амир а олий. ХIинцалц ма хиллара система ю иза. ХIумма а хийцалур ду аьлла ца хета суна оцу методашца, тIейогIучу хенахь оьккхур йолу мина ю иза. Иттанаш шерашка бахлур болу баланаш бу уьш».\nДIаяхьначу лерринчу операцехь йийна полисхочун зуда цхьанна а агIор ен догIуш хIума дацара аьлла хета бакъонашларъярхчоуьнна.\nМуцольгов: «Оцу зудчо тIом бина боху цара. Со 99 процент тешна ву уьш аьшпаш буйла. Наггахь бен ца хуьлу зударша тIом беш. Нахана иза хаьа, амма бист ца хуьлу - сан цIа юьстахлаьтта бохуш Iа».\n«Леррина операцеш» цIераш а тоьхкуш, гобинчу цIачохь мел волу стаг вуьш хиларна реза вац Муцольгов Мохьмад. Иза цхьанна а тайпана нийсонца ца догIу боху цо.\nМуцольгов: «И санна меттигаш, «леррина операции» олуш ерш, чIогIа ца еза суна. Леррина операци олийла ду, иза леррина кеч а йина, ойланаш а йина, кечам а бина, дIаяхьча. Ткъа хIорш нах хIаллакба хьажийна ю. Вайнехан цIий хьанал дина тIом бу-кх хIара. Леррина операци муха хила еза?\nСоьга хаьттича, хIун ду, мила ду цо дуьйцур а долуш - иштта хила еза иза. Танканашца цIенош дIа а хьакхна, нах хIаллак а беш йо. Иза-м яц леррина операци. Иза хила еза, нагахь санна, цу тайпа меттехь Путинан йоI хилахь, цигахь дендерг дийр а долуш хила еза».\nСагIопшехь и операци дIаяхьна де далале, Несарахь оьккхург карийна цхьана туьканна хьалха. Иза дIа а яьхьана, кхераме доцчохь эккхийтина. Цул цхьа де хьалха Карабулак-гIаларчу кхин а цхьана туьканна хьалха карийна и тайпа оьккхург. Иза а, гучу а яьлла, дIаяхьана, эккхийтина говзанчаша. И ший а туька малар духкуш хилла.\nШайн къоман нах шаьш байарх баккхийбе гIалгIай...


Вай вахаре дукха нийслу цкъа байзачул тIехьагIа, хана йIоахалца бицлургбоаца нах! Ший хозача оамалашца, цIенача лерхIамашца хьа дег чу вижа саг, мелла ха мара ца яхарах, эггара бочагIа йола моттиг дег чу Iа дIаяле вахаш хул... Вай хьаькъале хиннача, дукха довзаш баьхача даьша оалаш хьаденад: «ЦIена уйлаш йола саг дунен маьха ва!» Иштта мугIарерча нахех цаI я Йоккхача Ачалкхерча дарбанче лор йолаш ерригача юрта ше езийташ яха Iарчакханаькъан (Чопанаькъан) Зарема. Уйла е эттача, мичахьара дIаволалургвар-хьогI со аьле хеташ дукха да цу беркатеча сагах ала. Массе хана оалаш хиннад-кх, дика лор дешаца дарба де ховш хила веза аьле. Тахан Заремас дарба деча унахоша оал иштта.\nНаьсар-Керте хьаьнала къахьегаш бахача беркатеча дезале кхийра хургйола йоккха лор. Дас совхозе къахьегаш, нанас цIагIара дезал нийсача наькъа тIа боахаш хьехам беш, хоза долхар, дагадоацача хIамаех дизза долча вахара денош. 42-шу даьнна мара воацаш вахар хаьдар ший дезала кхоане сийрда халийта гIерташ ди, бийса ца къовсаш къахьегаш хьавенача даь. Виъ дезалхо кхаба йисар, цу хIамах меттацайоагIаш, дукха ха яьккха нана. Ши йишеи ши вошеи бар цар дезал, хIаьта, Зарема 10-шу даьнна яр.\nТахан Заремас дагаухаш дувц: «Тхоца даь-нана яхар. Нана санна чIоагIа дукхаезаш боча яр тха из массане. Цунца дагаювлаш, ца ховр дIахетташ хьалкхедир тхо нанас. Тха нанеи даь-нанеи чIоагIа барттайна бахар. ЗIамига йоллаше аз кхетадора, уж ши саг иштта шоайла тIера, безаш хилар тха вахаре мелла лоархIаме да. Сона бера хана денза, гаьнна хьалха яьнна сай вахарга хьежача, сайх лор гора. Ишколе профессеш ювцаш сочинени язъеш хилча а, массе хана лор хургья со аьле яздора аз. ЦIагIара бараш раьза бар цу гIулакха, хIаьта а йоккха хилча са дог-уйла хувцалургдолаш санна хетар царна. Аз-м цу ханне а кхетадора, цу уйла тIара се яргйоацалга. ХIана аьлча, чIоагIа безам бар са наха накъа йоалаш яха. Могаш воацача сага сай кулгашца атто е, дарбаца цун дог теде хьогар со. Ха яха саг, унахо бIаргавайча, кхоана сайх хургйола лор духьала оттар сона. Духхьал из никъ айса харжара бахьан сай даь, наьна хьехам лоархIар аз. ДIаяхар дIакхетадеча кхаьчаб-кх ераш аьнна шоашта хийттача хана денза дикал кхолла, камаьрша хила, наха юкъе хоза гIулакхаш доаржадар мелла маьлболаш да хьалхадоахар цар тхона. Оаша дIахьекха дикал дуне тIа мел йоаккхача хана шоашта накъайоалаш дахаргда шо оалар цар. ХIанз аз кхетаду уж дешаш дагаухаш, тхоашта а наха а накъадоалаш дизза нах тхоах де гIертар уж. Лор хала безам болча уйла тIара ца йоалаш 11 класс яьккхар аз. Из дар 1985-гIа шу. Буро тIарча лорий институте деша эттар со ха ца йоаеш. ЦIагIа мел волчо геттара хозахеташ тIаийцар из никъ. Хьехам бир нанас: «Атта дешар дац Iа хержар. Дешаш хьона вIалла хала ца хете а, дийша яьнна наха дарба де эттача мара кхетадергдац Iа Iайха хержар мелла бехктокхаме гIулакх да. ЦIаккха а диццадеш яхалахь, лор унахочун дега хьал тIехьа довзаш хила веза хьона! Цун дега хала дар атта де ховш хила еза хьо! Из уйла цIаккха а Iоцаюлаш дешалахь. Лорий дешар шийна хьатIаийцача саго ди, бийса ца къоастадеш къахьега деза. ТIаккха мара хургьяц хьох йизза лор! Нанас хьалхадаьха уж дешаш, лергера дIацадоалаш лийлар со деша мел ягIа. Аз кхетадора, айса хьаийцача наькъа тIехьа се езийташ, лоархIийташ яха безам бале хала да яха уйла вIалла гарга ца юташ деша дезалга. 1991-ча шера лор хинна сай Наьсар керте цIакхаьчар со» ДIадоладелар Зарема хьийга денош. Дийша яьнна цIайоаггIашехьа балха араяьлар из. Ший болх ма даггара шербеш, тоабеш кхесташ, вахара моттиг Дала оттадаьча рузкъанца хувцаелар. 1996-ча шера Йоккхача Ачалкхерча больнице болх бе дIатIаяхар из.\nХIалхарча дийнахьа денза, нана езаелар дарба де харал совгIа, хозача дешаца дега тоам бе ховш, моллагIволча унахочун гIулакхага ший цIагIарча сагага санна, хьожаш йола Зарема. Хийла унахой дукха ха йоаккхаш дIабаха безамбоацаш говра цун кабинете. Къаьстта езаелар Зарема юртарча боккхийча наха. Цо дарба деш хиннача унахой цIагIарча наха дувц: «Цхьа тамашийна дикал Дала енна беркате саг я Зарема. Из йоагIача дийнахьа ший тапара юхь йоагаш хулар тха да. Ма чIоагIа хьежар из цунга, сатувсар беро наьнага санна. Цунца къамаьл дича хахх аьле дегI паргIата даьле лазар дайлу са оалар. ХIара унахочунца вIалла дIаяха сиха йоацаш, иштта цар дега салоIам хургбар дувцаш, бераш мо уж хьесташ ха йоаккхар цо. Ма дукха ловцаш доахар унахоша цун тIехьа. Дала маьлехь долда цун ше цар хьесташ хинна дог». Пхе дезалхочун нана яр Зарема, цIагIа дIадерзаде дезараш дукха дар, бакъда, цIаккха а ше чуяха сиха йолга хоадалийтацар цо могаш боацача наха. Болх йисте баьлча а унахой хьашташка хьожаш, цар дегаш тедеш, хIаравар волча каст-кастта йодаш хулар. ЦIаьхха кхийттача халача лазарах дошув санна хоза кхеяь йоI цамогаш хилар Заремай. Иштта халача лазарах ший дезалхо могаш воацаш дег чу боккха бала боллашехьа, кхыболча унахой гIулакх мелдалийтацар цо. Из дезалхо кхелхача дийнахьа а къонах саг хинна: «Дала сона хоза совгIат хьаденнадар. Шийна лайнача хана Сийдолчо ший лай юха дIаийцар. Деррига а Цун пурмийца мара дац! Со раьза я се кхеллача сайна Дала оттаяьча кхела», — аьнна, хоза къамаьл дир цо вIалла еха а йоацаш. Ший дег чу шийла ша уле а, нахацара моттиг, къамаьллорадеш дIахо дIаяхар из беркате саг. Мелла ха яха, бийса гаьна яьнна мара ца хиларах унахой гIулакха кийча я Зарема. Цунга хьежжа, ерригача юрта езаш, цар лоархIаш укх денга кхаьчай.\nЦу юрта бахача наха хов, кхывола лор ва раьза хургвоацача хана Зарема массе хана кийча хургьйолга. Цу АллахIа доаржадолда хьога беркат ала лов-кх цу мо волча сага цIи яьккхача. Хьажал, цхьан саго шийгара мелла дукха дикаш доаржаде йиш я. ХIаьта деррига а ше хьаийца никъ безаш, нах лоархIаш, ше хьалаьца моттиг Далла хьалхашка мелла бехктокхаме я кхетадеш хилар да. Наха юкъе дуккха дикаш кхоллаш ваха-м атта дац! Хьай хIама Iа кIеззига эшадалийтача мара, ма хетта, наха дIакхачац хьо. Ше могаш йоацача хана а тIехьа цIагIа ца Iеш, шийга кхайккача дIайода Зарема. Цу юрта бахача дуккхача наха оалаш хоз, укх тха юрта денна доккха дика да из лор аьле. Ма хам баь варгвац-кх цу дешай! Ма дукха къахьега а деза-кх иштта шийх алийта! АллахI раьза вола никъ лорабеш наха везаш вахар-из деций вай вахаре эггара лоархIамегIа дар?! Ши кепиг мах бац-кх сона цхьаннена яхаш дуача вахара. Заремас цIаккха а лийхадац шийна аттагIа дар, унахошта дикагIа хургдар, цар миска дегаш хьоастаргдар лаха гIийртай из. Хоза, беркате дезал кхебир Заремас.\nДукхагIа йола ха балха йоаккхаш хиннаяле а нийсача, цIенача наькъ тIа баьхар дезал. ВоккхагIа вола воI Ростовера строительни институт яьккха, хIанз стоматологически дешар чакхдоаккхаш воал. Кастта царгий лор хинна ший йизза моттиг дIалаца кийчлуш ва, йоI лор-неонатолог йолаш вай перинатальни центре къахьегаш я, шоллагIа йола йоI эколог я, таханарча дийнахьа Паччахьалкхен университете экологи хьехаш я, хIаьта зIамагIа вола воI лорий институте деша отта кийчо еш ва. Эггара лоархIамегIа дар фуд хьа вахаре, балха аьлча кIоаргга уйланга яха жоп делар Заремас: «Наха накъайоалаш яха лов сона! Наха Iа даь дика Дала хьай вахаре юха бIаргадайт хьона. Со хьийгай бера хана денза сайгара дикаш доаржадеш дола вахар кхолла. Ишттача хьехамаца ураоттадир тхо нанас, даь нанас. Сайна бIаргадайнар хьаэцаш дIаяхар со. ХIаьта Дала массе хана низ тийнаб сона гонахьарачарна накъа йоалаш яха.\nТахан аз сай дезалга а оал иштта: «Шоах саго ийрча хIама даьд аьнна хьахаза йиш яц шоана сони, шун даьни. Сага дог эккхаргдолча гIулакхех лоралелаш, цкъа наьха дег тIа Iовежача сийдола вахар кхелла дIахо дIаваха хала хул. Дешар-шун кхоне я, цудухьа из кхоане сийрда хургьйолчча тайпара дешаш чакхдовла деза шо. Халаш, професси Iомаяь даьнна шоай моттигаш хьалаьца шо Iахайшача, мехкара дуккха нах шох тийша хургба шоана. Цунга хьежжа, Iомадер тIехьдика Iомадеш хилалаш», — яьхад аз сай дезалга. Ший ханнахьа баь хьехам — кхерах яь карт яьхад вай даьша! Фу хургда хозача даь, наьна хьехам тIа дезал хьалкхувш хиларал дикагIа?! Нана а яйза, хатта дезалхо оалаш, хьаденад вайна юкъе. Шоай нана санна, наха юкъе беркате цIи йолаш дIаэттар Заремай дезал. Ма эшалба вай вахаре дикал йоаржаю нах! Цар хам баь варгвац цIаккха а! Ший дика дог санна, беркате хилба Заремай вахара никъ! Ше нахаца екъа дикал, Дала ший вахаре юхаяйтийла цунна!!!


"Басурманин мостагI эшош, летта иэга доьлху тхо"\nРепин Ильян "Туркойн султане кехат яздеш бу запорожхой" сурт.\n"Баьццара" партин Адыгейрчу декъан векалша кхайкхам бина Краснодаран мехкан низамаш дохучу гуламе, шайн гимнана юкахь хийцамаш бахьара я керланиг тIеэцахьара аьлла. Адыгашна хетарехь, цу гимно къаьмнийн а, динийн а барт бохабо. Уьш иштта тешна бу краснодархойн гимно цу регионехь къаьмнашна юкъахь цабезам кхуллуш хиларх.\nЮьйцург ю 1995-чу шарахь Краснодаран Iедалша шайн мехкан гимн ю аьлла тIеэцна йолу «Хьо, ГIуба, хьо тхан Даймохк» цIе йолу йиш. Иза кхолларан истори иштта ю.\nКавказерчу хьалхарчу гIалагIазкхийн полкана хьажийна байт язйина хилла цу тIеман декъан мозгIаро Образцов Константина. Иза хилла 1914-чу шарахь, Хьалхара Дуьненан тIом боьдуш оьрсий а, туркой а дуьхь-дуьхьал лаьттачу фронтехь.\nМа дарра аьлча, иза хилла, гIалагIазкхаша цIерачу гIубанхошка стихашца яздина маршаллан кехат. Цара дагалоьцу шайн маьрша станицаш - ден цIа, шайн синош ца кхоош, леташ а бу уьш «мостагIчуьнах - басурманинах, хьоме даймохк бахийта».\nДуьххьара и йиш цхьана жимачу тобанна бен хууш ца хилла. Амма шо далале иза яьржина тIамехь болчу массо а гIубанхошна юкъахь. Оьрсийчохь махкахойн тIом боьдуш «Хьо, ГIуба, хьо тхан Даймохк» официалан гимн хилла ГIубанан Радан а, ГIубанан Халкъан Республикан а. Ткъа ШолгIа Дуьненан тIом боьдуш а лоькхуш хилла иза гIалагIазкхаша.\nДуьххьара кубанхойн гимн бахьана долуш халахеттарш бара Дагестанан куьйгалхой. Иза хилира 2013-чу шарахь ГIадужу-баттахь, Краснодарехь «Анжи» а, «Кубань» а футболан тобанаш ловзуш меттигерчу цхьана накъосто Дагестанан байракх ягийначул тIаьхьа. Хилларг бахьана долуш Краснодаран мехкан а, Дагестанан а Iедалийн дов иккхира.\nЦул тIаьхьа Дагестанан депуташа шайн тидам тIебахийтира Краснодаран мехкан гимнана, царна хетарехь, "басурманашца" тIаме кхойкхуш йолчу.\nЭкстремизм а, къаьмнашна юкъахь цабезам кхоллар а гира Краснодаран мехкан гимнан текстана юкъахь Дагестанан парламентан гIантдена Шихсаидов Хизрина. ГIадужу-беттан 31-чу дийнахь Халкъан кхеташонан рогIерчу сессехь цо тидам тIебахийтира Краснодаран мехкан гимнана.\nХIунда оьшу "басурманинах" лата доьлху боху дешнаш гимнана юкъадетта, бохуш хоьттуш вара оьгIазе Шихсаидов. Нагахь цу тайпаниг далахь Конституцин кхеле дилла деза и гIуллакх аьлла, дIахьедар дира шен агIор Дагестанан куьйгалхочо Абдулатипов Рамазана. Цо дехар дира говзанчашка цу гимнан мах хадабахьара аьлла.\nДукха хан ялале Къилбан Федералан университетан зорбан сервисо хаам бира, цу университетан эксперташа толлур ю Краснодаран мехкан гимн аьлла.\nIилманчаш лоруш волчу меттан говзанчо Даль Владимира хIоттийначу дошамца а догIуш, "басурманин" бохург керстан динехь воцу, кхин дин лелош волу стаг ву, цабезаман чулацам шеца болуш волу. Цундела Дагестанера куьйгалхошна цатайнера цу кепара цу дешах пайда ээцар.\nДелахь церан эргIадбахар дисира цхьа а тIаьхьало йоцуш. ХIинца и гIуллакх шайна тIеэцначух тера ду адыгаша. "Дуккха а къаьмнийн векалш бехачу Краснодран кIоштан" депутаташка доьху цара, цу къаьмнийн векалш шаьш хиларе терра, цу гимнан чулацам хийцар я цуьнан керла текст тIеэцар.\nСевастополера декъаза гимн лакхар\nОьрсийчоьнан гимнан хьокъехь низам\nСоьлж-ГIалахь 10 эзар беро Оьрсийчоьнан гимн локхур ю


Ставрополерчу ГИБДД-н хьаькамо шен дац боху исбаьхьа цIа\nСтаврополан кIоштарчу некъан полицин (ГИБДД) пхи белхахо лаьцна ву коррупцина тIехула. Урхаллан хьаькам Сафонов Алексей воцург а, ву царлахь ГИБДД-н хилла хьаькам Аржанухин Александр а, инспектор Мельчиков Виталий а, Сотников а, Парахин а цIераш йолу ши стаг а.\nЦIера дIасавалар а дихкина, хIусамехь витина шеконашкахь хилла кхин ши белхахао, хаам бо "Интерфаксо", Ставрополь гIалин кхелан пресс-гIуллакххошна тIетевжина.\n19 миллион сом кхаьънаш эцна аьлла, бехкаш дехкина дахначу шинарин дийнахь лецначарна. Къаьсттина эргIадбахийтинера интернетехь "бандитийн барокко" хотIехь, Сафоновн ду бохуш, хаамийн гIирсашкахь даржийначу хIусаман суьрташа.\nОперативан съемкица гайтина дашон варкъ диллина, кечдина цIа, Сафоновс бехказаволуш дIахьедарехь, цуьнан дац.\n"И цIа пхи шо хьалха дина ду, иштта кечдина дара иза, со цу чу вогIуш а. Ас дола яккхазчу, со вехачу сан зудчун цIа ду иза. Со цу чу веача, и дерриг а долуш дара", - аьлла цо журналисташка.\nТалламчаша бахарехь, масийтта шерашкахь вовшахтоьхначу тобанехь бакъо йоцуш кехаташ кечдеш, царна дуьхьал, Ставрополан дозана тIехь дIасалелачу кир кхоьхьучу машенийн долахошкара кхаьънаш а оьцуш, белхаш бина цара. Цара дохучу документашца, бакъо йоцуш административан низамаш дохийна машенлелорхоша.\nХьалхо депутато Хинштейн Александра дийцира, Сафоновца цхьаьна Росгвардин а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а белхахоша лаьцна хилла верриг а 35 некъан полицин хьукматан белхахо аьлла. Ишта цо зорбане дехира исбаьхьчу интерьерехь кечйинчу, цо чIагIдарехь, Сафоновн доларчу хIусамийн суьрташ.