Нохчийчоь, Дечкен-бутт 01, 2015\nГIуран-бутт 31, 2014\nТамашена нехан тамашена чIагIо\nДуккха а нах эргIад бахийтина бу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана 20 эзар гергга герзхо цхьана стадионехь гулвина цаьрга Путинна чIагIо яйтаро. Стенна лелош ду цо иза? ХIун ала гIерта иза? ТIом бан дагахь ву-те иза? Мел догIуш ду иза бакъонца? Хаттарш дукха ду - жоп луш стаг вац.\nГIуран-бутт 30, 2014\nХIинца N1 блоггер а ву Кадыров Рамзан\nКадыров Рамзан уггаре а хьалхара блоггер ву Оьрсийчохь аьлла жамI дина цу махкарчу "Медиалогия" олучу компанино. Нохчийчоьнан куьйгалхочунна социалан машанашкахь хилла жигаралла тидаме эцча, иза иштта хила а мега.\nГIуран-бутт 29, 2014\nНохчийчура полисхойн рогIера чIагIо\nЦхьанаметта лаххара а 15 эзар эскархо а, полисхо а гулвинера Соьлж-гIалахь стадионехь Кадыров Рамзана. Цу наха чIаго йира Оьрсийчоьнна а, Путинна а муьтIахь хила. Цу хиламо синтем байина меттигерчу бахархойн. Х1ун хила доллу-те бохуш гIайгIане бу уьш.\nТашкентехь даздеш ду Керла Шо\nКерла Шо даздан Ташкентехь Маршонан майдане баьхкина бу дуккха а гIалара бахархой а, хьеший а. Самукъадаккхар дIахьIура ду 2015-чу шеран 5-де тIекхаччалц.\nГIуран-бутт 26, 2014\nСамалхе репортажца ерзайо ас таханлера эфир. Нохчаша дагахь кхобу шайлахь баьхна похIманчаш. Массо а нохчех иштта олийла дацахь а, кху теркхочо кхоьллира соьгахь и ойла.\nГIуран-бутт 24, 2014\nЯ Кадыров ца веша Путинах, я ший а ца веша нохчийн къомах\nПутина пачхьалкхехь низам лардар массарна а тIехь ду а бохуш, кIелдIахула магадо Кадыровна нохчашца конституцино йоьхку харцо лелор, бохучу ойлане баьхкина дукха нах дахначу кIиранах Оьрсийчоьнан куьйгалхочо шен пресс-конференцехь къамел динчул тIаьхьа а нехан массех хIусам ницкъахоша хIаллакйича.\nГIуран-бутт 23, 2014\nАхчанах - гIаланаш, гIаланех - хIур...\nДоллучу а хIуман мехаш юха а бесташ бу Оьрсийчохь. Кисина диллал ахча долу нах йийбаре, гIирсе, кхачане дерзош, довчуьра доьхкина къелхьарадаккха гIерта шаьш шерашкахь гулдина кегий ахчанаш. Ткъа даккхий ахчанаш долучийн дац кхин тIех дан хIума а, кризисах бовдуш. Нохчийчуьра хьал ишта гира тхуна.\n"Къинхетамечу наха гIодийр ду цIенойх баьхначарна..."\nНохчийчохь нехан цIенош дагор сацийна дац президента Путин Владимира шен пресс-конференцехь и къиза болам емалбиннашехь. Лелачу зуламо инзабаьхна беха мехкан бахархой.\nГIуран-бутт 20, 2014\n20 шо хьалха тIом боьдуш ша воьчура кIелхьара ваьккхина оьрсийн зуда лоьхуш ву Соьлж-ГIалара вахархо\n20 шо кхаьчна Нохчийчохь хьлхара тIом болабелла. Амма бала Iаьвшинчу нахана тахана а бIаьргаш дуьхьал лаьтта цуьнан ирча сурт. Керимов ИбраьхIим валаза ваьлла Соьлж-гIалара оьрсийн салтташа байинчу лулахойн декъий эцна воьдуш оьрсийн эскархоша схьа а лаьцна. Марадер ву аьлла тоьпаш тухучура иза кIелхьара ваьккхина цунна цкъа а гина йоцучу къонахчу оьрсийн зудчо.\nСом дайдаларх пайда баьлла еврозонехь бехачу вайнахана\nОьрсийчохь сом дайделла, суртсаташна мехаш тIекхетар бахьана долуш Европера нохчаша шайн цIера гергарчу нахана ахчанаш кхехьийтар алсам даьлла.\nСалтийн кхача бухкуш бахам гулбина белхахо чувоьллина Шелахь\nТIех сов боккхачу барамехь шен са яьккхина аьлла набахте хьажийна Нохчийчохь долчу оьрсийн эскаран декъан хIумакхоллучу куьйгалхо. Цо еххачу хенахь, оьшучул алсам сурсаташ а оьцуш, уьш духкуш хилла хилар гучудаьккхина талламхоша. ХIинца и стаг, 5 шо хан а тоьхна, чувоьллина. Мел цхьаьнадогIуш ду къепе хIотто баьхкина экскархой а, коррупци а?


БуьрийтIехь йиттина журналистанна Тотров Русланна. Цхинвалехь йинчу гIелонах лаьцна дийцарна\nДечкен-бутт 22, 2021\nЖурналист Тотров Руслан\nШа-шех пачхьалкх кхайкхийначу Къилба ХIирийчуьра политикан, юкъараллин дахарх лаьцна яздеш хуьлучу политологна, журналистана Тотров Русланна йиттина БуьритIехь еарин дийнахь.\nЦо ша Кавказ.Реалиига дийцарехь, иза кафе чохь хилла, ши стаг чуваьлла, цунах летча. "Ма язде Къилба ХIирийчоьнан президентах лаьцна боьха хIуманаш, ма дийца доцург", - бохуш.\nБалда а датIош, ши церг кагйина журналистан. Полици ю хилларг толлуш.\nХиллачух лаьцна комментари еш Бибиловн пресс-векалто аьлла, Къилба ХIирийчоьнан куйгалхочунна "хьашт дац бевзаш боцчу наха ечу критиках ша Iалашвар, лета а леташ-м муххале а". Векалтанна хетарехь, зуламхой Цхинвалерчу Iедална оппозицехь болчу нахах хила а мега, питана дан арабевлла.\nТотров Цхинвалерчу Театран майданахь лаьтта акци йовзуьйтуш хуьлу кху муьрехь прессехь – милицин изоляторехь веллачу Джабиев Иналан гергарнаш буьйлу цигахь митинге, цара декхаре до Iедал мехкан прокурор даржера вохон.\nДжабиев велла дIадахначу шеран Марсхьокху-беттан 28 –чохь Цхинвалерчу полицин изоляторехь. Къилба ХIирийчоьнан куьйгалхочунна дина тIелатар толлуш лаьцна хилла иза. Цуьнан валар полисхойн карах хилла аьлла хета гергарчарна.


Иври́т (עִבְרִית (таханлера алар (хаам) iv'ʁit) — «жуьгтийн мотт») — Израилин пачхьалкхан мотт а, цхьайолу жуьгтийн юкъараллин мотт а; шира ивритан кеп ламастан иудаизман мотт бу. Таханлера иврит меттахӀоттайина бийцаран а, пачхьалкхан Израилин мотт санна XX бӀешарахь.\nИзраиль а, кхиераш а\nИврит меттан академи\nИврит современный (ингалс.)\nDavid Steinberg History of the Ancient and Modern Hebrew Language (ингалс.). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 19 январехь. Теллина 2013 шеран 16 январехь.\nАккадийн мотт (транслит. акк. lišānum akkadītum, Аккаде цӀарах), я ассир-вавилонийн, — шира семитийн меттах цхьаъ.\nЖуьгтий (ша шена тиллина цӀе — йеhудим (יְהוּדִים) иврит маттахь а йидн а (ייִדן) идиш маттахь) — семитахь схьадаьлла шира къам. Израилан бахархой. Цера дукхалла 13,855 млн адам.\nКъилба кӀошт (жуьгтий. מחוז הדרום, мехоз а-даром) — Израилан кӀошт. Дукху долу кӀоштан латта Негев олу гӀум аре ю кхин Арава.\nАдминистративан центр — Беэр-Шева, йокха гӀала — Ашдод.\nКъудс-ГӀалин кӀошт — Израилан административан кӀоштах цхьаъ. Цуна майда ю 653 км² (Малхбален Къудс-ГӀала цхьана). Административан центр ю — Къудс-ГӀала, иза иштта ю пачхьалкхан коьрта гӀала.\nТель-Авив (жуьгтий. תֵּל אָבִיב-יָפוֹ; кхин Тель-Авив; Ӏаьр. تل أبيب) — Израилан цхьаьнатоьхна гӀалин муниципалитет иза ю Лаьттаюккъера хӀордан йистехь, Израилан шен бахархойн дукхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала (404 750 адам), пачхьалкхан экономикан а культуран а центр.\nӀакка (жуьгтий. עכו), (Ӏаьр. عكا),(европfy vtnnfyfi: Acre, St. Jean d’Acre) — Малхбузехьара Галилеера гӀала (Израиль), гергарчу хьесапехь лаьтташ ю Хайфа гӀалина 23 км къилбаседехьа, Лаьттаюккъера хӀордана йистехь ю Ӏакка гӀала. Шира гӀала 2001 шарахь дерригдуьненан тӀаьхьалонан ЮНЕСКО юкъатоьхна.


Донецкерчу изоляторехь латтош ву MH17 "Боинг" чудаийтарца доьзна лоьху "Крот"\nДонецкерчу изоляторехь ву MН17 "Боинг" чудожорна лоьхург\nШех "Донецкан халкъан республика" олучу Донбассан декъа тIехь, Донецк-гIалахь, меттигерчу ницкъхоша лаьцна латтош ву 2014-чу шарахь Нидерландера Малайзе доьду кема дохорца доьзна лаца кхайкхийначу веаннах цхьаъ – Харченко Леонид. Иштта хаам баржийна Би-Би-Си корпорацино.\n2014-чу шарахь «Крот» цIе лелош хилла Харченкос ша тIемалошца латточу зIенехь. Оьрсийчоьно тIекарлоечу Донецкерчу сепаратистийн тIеман тобан коьртехь хилла иза хIетахь.\nБи-Би-Си-н хаамца, Зазадоккху-беттан 11-чу дийнахь иза лаьцна Донецкехь, ткъа Стигалкъекъа-беттан 8-чу дийнахь дIаяхйина цунна лаьцна кхаба кхайкхийна хан. Донецкерчу изоляторехь ву Харченко.\nХаамийн корпорацин хьасташа бахарехь, иза бехкево, низамехь а доцуш, нехан цIийнах хьежарна а, бакъо а йоцуш, шеца герз лелорна а. Амма Би-Би-Си-на информаци елларш тешна бу Харченко Украинин къайлахчу сервисе ца лацийта лелаен таьжгенаш уьш хиларх. Стохка Киеван аьтто белира сепаратистийн карахь болчу махкара кема дохийначех цхьаъ, Цемах Владимир, кара а вина, лаца. (Бакъду, йийсархой хуьйцуш, мукъаваьккхира иза, амма Оьрсийчуьра юхавеана, боху, Донбассе).\n2015-чу шарахь Украино кема дохорца доьзна бехк тIе а хьош, лаца кхайкхийра Харченко. Зулам толлучу дуьненаюкъарчу талламчийн тобан балханна тIехьожучу Нидерландин прокуратуро 2019-чу шарахь иза зен кхачийра лайнер дохош а, цунна чохь хилла 298 стаг вуьйш а дакъалацарна. Харченко воцуш, кхин а кхаа Оьрсийчоьнан вахархочунна дуьхьал ду кема дохорах долу дов – и нах а бу юьйцучу заманахь Донецкерчу сепаратисташна юкъахь лелла.\nШех "Крот" а олуш, тIаьххьара нахана иза хезна 2015-чу шарахь, цул тIаьхьа цунах хилларг хууш дацара. Цхьана муьрехь иза Оьрсийчохь Iийра, тIахьо юхавеара Донецке, боху Би-Би-Си-н хьасташа.\nТалламчийн цхьаьтоьхначу тобано (JIT) бахарехь, "Боинг" чудаийтина болу Оьрсийчуьра ракетийн "Бук" гIирс Донбассе кхачош дакъалаьцна Харченкос.\nНидерландехь Зазадоккху-баттахь йолаелла кхел. Бац цигахь дакъолуш Харченкон векалш, ца лоцу дакъа кхечу шина бехкахочун, сепаратистийн иччархойн буьйранчин Дубинскин Сергейн а, тIемалойн тобан куьйгалхочун Стрелков (Гиркин) Игоран а агIонаша а. Баьхкина кхеле бехкебечех воьалгIачун, Пулатов Олеган, адвокаташ.\n2014-чу шеран Товбецан-беттан 17-чу дийнахь чудаийтинчу кеманца велира 298 стаг, шайх дукхахберш Нидерландера а болуш. "Боинг" чудожийна Оьрсийчуьрчу тIеман декъера Украинан малхбале кхачийначу "Буко", аьлла бу дуьненаюкъарчу талламчийн тобано бина сацам. Кема чудаийта буьйр хьан дина, хьан иза кхочушдина цкъачунна хоуьйтуш дац, официалехь бехкевийриг 4 стаг ву, шайца Харченко а волуш. Москвано официалехь бакъ ца до ша цхьана кепара зуламан декъахь хилар.\nТеррорхошна ахча хьажор толлуш изоляторехь латточу ХIинжа-ГIалин полицин экс-куьйгалхочунна коронавирус кхетта\n"Цхьа а вац оцу вирусах тешаш, и йоцу дела"\nКхеле хьажийна Буденновскан рейдехь дакъалаьцначу нохчийн тIемалочун гIуллакх\n"Ца гина маситта шарахь". Тутмакхаш ган баха аьтто бац гергарчу нехан


1.Ц1ахь кхочушдина шардар барта толлу мухаллин а, доладерзоран а тайпанаш билгалдоху.\n-Муьлхачу къамелан декъаца уьйр хуьлу билгалдешни?\n-Билгалдашо х1ун гойту?\n-Маса тайпа ду билгалдешан ? Муьлхарш?\n2.Беснеш т1ехь богура хилла баьллачу 1ожан ц1ен бос,сема хьоьжура 1аьржа даккхий б1аьргаш.Аснарта нохчийн маттахь ч1ог1а дика байташ язйо.\n-Предложенеш д1аязйо ,мухаллин билгалдешнаш схьакъастадо.\n3.Легаде дешнийн схьанакхетарш.:\nЧехка говр, ненан коч, жима к1ант.\nБилгалдешнаш лаамаза а, лааме а хуьлу.\nЛаамаза билгалдош ц1ердашца уьйр йолуш хуьлу.Масала:Хаза коч, дика йо1, сийна стигал.\nЛааме билгалдош билгалдешан а,ц1ердешан а метта лела.Масала:жиманиг,хазаниг,эсалниг.\nХаза йо1,воккха стаг,эсала нус,шийла 1а.\n1.Кхочушдо 35-г1а шардар.\n2.Кхочушдо 36-г1а шардар.\n-Лаамаза а, лааме а .\n-Лаамаза билгалдешнаш муха лела?\n-Лааменаш билгалдешнашна х1ун т1е кхета?\n-Лаамерчаьрца лелий ц1ердешнаш?\n1.Кхочушде 37-г1а шардар.\n2.1амае 3-г1а §.\nУрокан ц1е:Билгалдешан синтаксически билгалонаш.\n1алашо:Лаамазчу, лаамечуй билгалдешнийн предложенехь\nсинтаксически г1уллакх муха ду хаар.Предложенехь\nмуьлха меже хуьлий лела.\n1.Ц1ахь кхочушдина шардар барта толлу.\nЦабезаман билгалонаш, Адаман дахар, олхазарийн г1овг1а, адамийн г1иллакх,оьздачу куьцах, стиглара седа, ч1ог1ачу тулг1ено,нехан юкъаметтиг,х1уманан кхачам,ирсе де, паччахьан 1едалх, коьмаршачу нехан, дарбане бецаш,вешин куй.\n--Билгалдешнийн тайпа билгалдаккха:лааме билгалдешнаш кхолла, царна суффиксаш кхолло т1етохарца.\n1.Кхочушде 38 -г1а шардар.\nV.Керла коьчал йовзийтар.\nХьалххе уьн т1ехь язйина ю предложенеш.\n1.Масане тамашийна(муха?) сурт х1оттийна хир ду тхан юьртахь.\n2.Хьамидг1еран доьзалехь воккханиг( мила?) ц1ахь вацара.\n3.Зайнаа т1оьрмигех боккаханиг ( муьлхарниг?) д1абихкира.\n4.Хьомениг, ас декъал во хьо винчу денца!\n- Дешархоша х1ора предложенехь билгалдоккху билгалдешнийн синтаксически г1уллакх.\n1.4-чу параграф т1ехь йолчу предложеница т1едилларе хьаьжжина болх бе.\n2.Кхочушде 38-г1а шардар.\nVΙΙ.Дешархошка шайга болх байтар.\n1.39-40-г1ий шардарш кхочуш де.\n2.Ши предложени синтаксически къастае.\nVΙΙΙ.Урокан жам1 дар.\n-Тахана муьлха тема 1амий вай?\n-Предложенехь муха лела билгалдешнаш лаамаза а,лааме а.\n-Т1едерзар хуьлий лаамечу билгалдешнах.\nΙX.Ц1ахь бан болх.\n2.Кхочушде 41-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Изложени:«Ча а, зударий а.»\n1алашо:Дозуш долу къамел кхиор.\nНийса предложенеш х1итто хаар.\nТекст хьехархочо йоьшу, барта чулацам бовзуьйту.\nДешархошка шаьш ма кхеттара схьаюьйцуьту.\nΙΙΙ.Текст дешархоша д1аязйо.\nЧа а, зударий а.\nКабехий,Бикатуй яхара хьуьнах хи чу бохка кхораш лахьо.Лекха а, буьрса а яра хьун. Ширчу некъашкахула, хьуьнан кхораш лоьхуш, генна д1аяхара и шиъ. Ирзу тайпа цхьана майдана кхаьчча,саттийна охьабан боллуш кхор карийра цу шинна.Маьлхан серлонгахь, лоппаргаш санна, лепара ношбелла кхораш.Кхуран к1ело хьешна яра. Наггахь а кхор ца битинера охьаэгначех. Лохо кондарш д1а а, схьа а кегош, леррина лехча ши кхоъ ношбелла кхор карийра Бикатуна.Церг а тоьхна хьаьжча, чам тайра цунна.\n-Эх1 , х1орш ч1ог1а дика чам болуш кхораш бу! - кхура т1е хьалахьаьжира Кабеха.\n-Х1ара х1ун ду? Цхьа адамаш леллачух тера ма ду кху к1елхула. Т1ехь саттийна кхораш а бу.\n-Же,шимма а т1е яьлла,массо а га ластош, кхораш охьаэго беза вайшимма,-аьлла, хьалаелира и ши зуда.\nК1ело юьззина кхораш охьаэгийра цу шиммо.\nШи зуда охьа а йоьссина, кхораш лахьо йолаелча, юьстах хьуьн чохь татанаш хезира цу шинна.Ладуьйг1ира шина зудчо.Я ча, я нал , я бежна- цхьаъ хила еза-кх и татанаш дийриг аьлла хеттачу хенахь, т1аьхьарчу когаш т1е ира а х1оьттина, чуьхьаьдда йог1ура ча.\n-Ва-а, орца дала!!!...-маьхьарий а хьоькхуш, кхин х1ун чохь ца соцуш,едда ц1а еара и ши зуда.\nV.Тетрадаш т1е д1аязйо изложени.\nVΙ.Г1алаташ т1ехь болх.\nУрокан ц1е:Билгалдешнаш терахьашца хийцадалар.\n1алашо:Хаа деза,билгалдешнийн терахьашца хийцадалар муха хуьлу,\nмассо а билгалдош хийцалой терахьашца, стенах доьзна ду и.\nДешархой кхето беза, юкъаметтигаллин билгалдешнаш терахьехь\nЦ1ердашца уьйр йолуш цахиларх.\n1.Уьн т1ехь хьалххе кечйина ю схемаш. Цаьрга а хьожуш, предложенеш х1иттае, уьш д1аязъе.\n● ? !\n2) ткъа ● амма\n-Предложенешна юкъа лааме, лаамаза билгалдешнаш даладе.\n2.Д1аязде лааме билгалдешнаш.Суффиксаш сизахца гайта:\nУьна а, тетрадаш т1ехь а д1аязйо х1ара кеп:\nХ1ун гойту цара\nЙоккхалла, лаамаза,мухаллин билгалдош\nЖималла гойту,мухаллин билгалдош\nЛокхалла гойту мухаллин билгалдош\n-Стенга хьаьжжина хийцало билгалдешнаш терахьашца?\n-Йоккхалий, жималлий, бараммий гойтуш долу лаамаза мухаллин билгалдешнаш муха хийцало терахьашца?\n-Лааме билгалдешнаш деррриге а хийцалой терахьашца?\n-Хьехархочун г1оьнца жам1 до билгалдешнийн терахьашца хийцадаларх лаьцна.\n1.Кхочушдо 42-43-г1ий шардарш.\n2.«Г1иллакхийн хазна» аьлла болх болор бу вай тахана,г1иллакхах лаьцна хьехамаш а,кицанаш а яздеш:\n1)Мархийн бутт базбеш, марханаш кхабар,нагахь шен марха дацахь, нахана юккъехь бага х1ума ца 1иттар.\n2)Воккханиг т1евог1уш кевне я не1аре кхочуш велахь, жимчо воккханиг чувохуьйту.\n3)Кхо стаг д1авоьдуш,воккханиг юккъехь а волуш,цул жиманиг аьрру аг1ор а волуш,уггаре жиманиг аьтту аг1ор а волуш хуьлу.\n4)Эрна дош цаалар, аьлла дош лардар.\n5)Дина кост а, дина весет а д1аалар.\n6)Хьайна хууш долу хаза г1иллакхаш нахана 1амор Далла хьалха деза ду.\n7)Шен къоман мотт ца безаш, цуьнан сий ца деш волу стаг-стаг вац.(С.Цугаев)\n-Лексически маь1нех ца кхеташ дуй дешнаш?\n-Шайн дешнашца схьабийца церан чулацам.\nК1оргера буй и-Шаьш кегий хетий шуна царех кхета а,уьш кхочуш бан а?\n-Билгалдешнаш дукхаллин терахье а х1иттош, схьаязде.Дийца,муха кхоллало церан дуккхаллин терахь.\n1.Тема ч1аг1ъеш хаттарш ло.\n2.Комментировать еш оценкаш д1ах1иттайо.\n1.Кхочушде 45-г1а шардар.\n2.1амае 5-г1а §.\n3.Г1иллакхах лаьцна долу ши- кхо кица язде.\nУрокан ц1е:Билгалдош классашца хийцадалар.\n1алашо:Хаа деза, муьлха билгалдешнаш хийцало классашца,\nИштта билгалдаккха деза,церан хийцадалар шайца\nдолчу ц1ердешнашца хьаьжжина хилар.\nЮкъаметтигаллин билгалдешнаш классашца ца хийцало;\nхаа деза , х1унда ца хийцало.\n-Муха кхоллало лаамазчу мухаллин билгалдешнийн дуккхаллин терахь?\n-Муха хийцало юкъаметтигаллин билгалдешнаш дуккхаллин терахьехь?\n-Лааме билгалдешнаш хийцалой дукхаллин терахьехь?Даладе масалш.\n2.Дешархошка доьшуьйту ц1ахь кхочушдина 45-г1а шардар.Ц1ердешнийн дожар,терахь,класс, легар билгалдаккха.\n1.Кхочушдо 44-г1а шардар.\n2.Билаглдаха ц1ердешнийн терахь а, дожар а, класс а, легар а.\nДикачу ойланца, тхевне хьоьжура, д1адаханчу к1иранах,асфальтан некъаш, хазачу йо1ана,къонахчун дешнаш.\nКлассашца ца хийцало\n1.Шайца классни гайтамаш болу мухаллин билгалдешнаш:йоккха,воккха,доккха,боккха.\nЦеран хийцадалар ц1ердешнашка хьаьжжина\nхуьлу:йоккха дечиг, боккха етт, доккха хи, воккха хьаьким.\n1.юкъаметтигаллин билгалдешнаш:оршотан де, баьллийн мутт,б1арийн т1амарш.\n2.Х1уманан бос, чам гойтуш долу билгалдешнаш:\nМожа лимон, теза берам, баьццара аре, муьста шура.\n-Х1окху кепе а хьожуш, дешархоша билгалдоккху, муха ду билгалдешнийн классашца хийцадалар.\n1.Кхочушде 46-г1а шардар.\n2.Учебникан дошам т1ера схьаязде аграрни,айпе боху билгалдешнаш.Дийца церан лексически маь1на,тайпа.Классашца хийцалой уьш?\n-Уьш юкъахь долуш ши предложени язъе.Схемаш х1иттае царна.\n3.Доца,боца,йоца,воца бохучу билгалдешнашна улло маь1ница дог1у ц1ердешнаш язде.\nБарта предложенеш х1иттае цаьрца.Дийца билгалдешнийн классашца хийцадаларх лаций.\n1.Кхочушде 48-г1а шардар.\n2.1амае 6-г1а §.\n3.1аламах сочинени ц1ахь язйо тетрадаш т1ехь.\nУрокан ц1е:Мухаллин билгалдешнийн даржаш, церан кхолладалар,суффиксаш.\n1алашо:Мухаллин билгалдешнийн даржаш муха кхолладелла хаар,церан суффиксаш.\nМуха кхоллало т1ехдаларан дарж, и кхоллалуш г1оьналлин дешнаш:\nсов,т1ех, вуно, 1аламат, инзаре, уггаре а.\n1.Дешархоша дуьйцу ц1ердешнийн классашца хийцадаларх лаьцна.\n2.Доьшу ц1ахь кхочушдина 48-г1а шардар.\n3.Шина-кхаа дешархочуьнга йоьшуьйту 1аламах сочиненеш.Г1алаташ тодо.\nА: «М» . «М!»-а.\n-Дуьйцу ма-дарра къамелехь дохкучу сацаран хьаьркех лаьцна.\n2.Лаамазчу билгалдешнех кхолла лааменаш.Суффиксаш сизашца билгалъяха.\nХьаг1ан к1ур, хьавлин мах,ц1евнийн мог1а,к1езан г1овг1а,хьомсара накъост, боккха мохк.\n-Терахьашца хийцалой уьш? Классашца хийцалой лааме билгалдешнаш? Даладе масалш.\nМухалла кхечу дешан мухаллех юсту.\nХ1уманан мухалла кхечу х1уманан мухаллех юсту\nШина дашах лаьтта,х1уманан мухалла лакхаялар гойту.\nК1айн,дика, к1еда,оьзда,сийна,буьрса, оьг1азе.\nК1айхо,дико,к1едо.сийно,оьздо, буьрсо, оьг1азо.\nСов к1айн,т1ех к1еда, 1аламат сийна,вуно буьрса,уггаре оьг1азе.\n-Муха ду мухаллин билгалдешнийн даржаш?\n-Ц1е яккхал церан.\n-Муха кхоллало уьш?\n-Т1ехдаларан дарж маа дашах латта тарло? Жам1 до билгалдешнийн даржийн кхолладаларх лаьцна.\n1.Кхочушдо 50-51-г1ий шардарш.\nVΙΙ.Дешархошка шайга болх байтар д1ахьо шина кепехь:\n1.Кхочушдо 47-г1а шардар.\n2.Кхочушдо 52-г1а шардар.\n3.52-чу шардар т1ера 3-чу предложенина бе синтаксически къастам.\n4.Вог1ург бохучу дашна бе дешх1оттаман къастам.\n1.Кхочушдо 49-г1а шардар.\n2.Кхочушдо 53-г1а шардар.\n3.Дешх1оттаман къастам бе къинхетам ,аьхкенан бохучу дешнашна.\n4.Буьйса бохучу дашна бе фонетически къастам.\n1.Х1ора билгалдешан даржана даладе пхиппа масал.\n2.1амае 7-г1а §.\nУрокан ц1е: Билгалдешнийн легарш, дожарийн чаккхенаш нийсаязъяр.\n1алашо:. Билгалдешнийн дожарийн чаккхенаш нийсаязъяр, уьш муьлхарш ю хаар.\nБилгалъяха еза лаамечу билгалдешнийн лач дожаршкахь йолу чаккхенаш.\nΙΙ.Хьалххе хаийтаран диктант.\nЦхьа исбаьхьа гора хьаннийн аьрцнаш. Мерзачу набарна йийшича санна хеталора цхьаццанхьа стиглахь гулъелла к1айн мархаш. Б1аьстенан т1аьххьара денош дара хазделла лаьттарш.\n-Ишттачу цхьана дийнахь хьаьвда дан ж1олмаш ян воьдучу шен воккхачу вешина Салман гонаха хьаьвзира.\n-1усман, со а ваийтахь, ас г1о дийр ду хьуна…,-элира Салмана.(Д.Кагерманов.)\n-Билгалдешнийн терахь, тайпа билгалдаккха.\n-Мерзачу бохучу билгалдашах дустаран,т1ехдаларан даржаш кхолла.\n-Исбаьхьа бохучу дашна синонимаш ялае;к1айн,мерза бохучу дешнашна антонимаш ялае.\nΙΙΙ.Хьалха 1амийнарг т1еч1аг1дар.\n1.Билгалдешнаш дустаран а, т1ехдаларан а даржашкахь д1аязде.\n-Дийца,муха кхолладелла уьш.\n1аьржа буьйса,лекхачу дег1ахь,векъана стаг,еха коч,жима йо1,к1орга г1у,чехка ойла,хала болх,ондий кевнаш,чолхе зама,сирла б1аьргаш,кхоьллина де.\n-Барта даха билгалдешнаш дукхаллин терахье.Муха кхоллало иза?\n2.Буткъа,вуткъа,дуткъа,юткъа, бохучу билгалдешнаша улло язде цаьрца маь1ница дог1уш долу ц1ердешнаш.\n-Лааме билгалдешнаш кхолла царех.\n-Шинца х1оттае предложенеш а,царна схемаш а.\n1.Легадо тешаме накъост,тешамениг боху лаамаза а,лааме а билгалдешнаш.\n-Муьлха билгалдош дара хьалха легийнарг?Шолг1а?\n-Муьлха билгалдешнаш чудог1у 1-чу легарна?Шолг1ачунна?\n-Чаккхенаш сизашца билгалъяха,муха хуьлу уьш лаамазчу мухаллин билгалдешнийн?Лаамечеран?\n3.Жам1 до:1)Мухаллин лаамазчу билгалдешнийн(1 легар) лач дожаршкахь чу чаккхе хуьлу.\n2)Лааме билгалдешнаш(2легар) хийцало 4-чу легаран чудог1у ц1ердешнаш санна.\n1.Кхочушдо 55-г1а шардар.\n2.Кхочушдо 57-г1а шардар.\n3.35-чу аг1он т1ехь долчу хаттаршна жоьпаш ло.Масалш даладе шардарш т1ера.\n1)Стагана вон болх хилча-халахетар, дика болх хилча-халахетар.\n2)Гиллакхан мах ахчанца хадалуш бац.\n3)К1оршаме стаг нахана везаш вац.\n4)Хазачу духарцатодина стеган куц,оьздангалла цуьнца яцахь, доьхна ду.\n5)Стаг вовза лаахь,цуьнан ойланийн к1оргенашка кхиа веза(С.Цугаев)\n-Легаде билгалдаьхначу дешнийн цхьаьнакхетарш.\n-Йийца церан легаран бакъонаш .Чаккхенаш сизашца билгаляха.\n-Схьаязъе антонимаш.Царех шинца барта х1иттае предложенш.\n-Билгалдешнийн терахьаш, тайпанаш, дражаш,легарш къастаде.\n-Г1иллакхе,к1оршаме,хаза бохучу билгалдешнашна ялае синонимаш.\n-Морфологически къастам бе 5-чу предложнерчу ц1ердешнашна.\n1.1амае 8-г1а §.\n2.Кхочушде 54-г1а шардар.Билгалдешнийн дожарш къастаде,дийца церан легар.\nУрокан ц1е: Билгалдешнийн кхолладалар, церан суффиксаш.\n1алашо:Хаа деза, муха кхоллало билгалдешнаш.\nМаса некъ бу уьш кхолладаларан.\nМуьлхачу суффиксийн г1оьнца кхоллало уьш.\nДешархошка уьн т1ехь кехаташца болх байтар.\n1 –ра кехат\n1.Дийца билгалдешан классашца хийцадаларх лаций.\n2.Легаде болатан эчиг,кхоран синтар,букара сиз боху дешнийн цхьаьнакхетарш, букарниг-лааме билгалдош.Чаккхенаш сизашца билгалъяха,церан нийсаязъяран бакъонаш йийца.\n3.Масех г1иллакхе хьехам д1аязбе.\n1.Дийца мухаллин билгалдешнийн даржаш.Даладе масалш.\n2.Бекъана,декъана ,екъана, векъана бохучу билгалдешнашна уллохь язде цаьрца дог1у цё1ердош.Лааме билгалдешнаш кхолла царех ,шиъ легаде,Чаккхенаш билгалъяха.\n1.Билгалдешнийн легарш,дожарийн чаккхенаш нийсаязъяр.\n2.Билгалдешнийн тайпа,терахь, класс,дарж,дожар, легар билгалдаккха:\n1алавдин говзалла, даккхийчу лаьмнийн , нохчийн лаьттан маь1данашна, Орган тулг1енех, цхьогалан к1орнешца.\nСай, бодий къастале Мелимата Деле шен доьзалан некъ дика хилийтар доьхуш ламазана кечамаш беш тассий,г1уммаг1ий хьадина, самабаьккхира ховхачу набарха боьлла доьзал.Мелимата дешначу аятан вахана шайн говраш а,стерчий а 1алашдеш хьаьвзира 1аба.(Ш.Окуев)\n-Билгалдаха билгалдешнйн дожарш,йийца церан чаккхенаш нийсаязъяран бакъонаш.\n-Предложенийн цхьанатайпанарчу меженашна буха сиз хьакха , дийца царна ехкинчу сацаран хьаьркех лаций.\n-Дешнаш бохучу ц1ердашна бе морфологически къастам.\nБилгалдешнийн кхолладаларан некъаш:\nСуффиксийн г1оьнца кхоллало:\nНе1аран т1ам,кучан нуьйда,к1айн к1ади,дог1анан т1адамаш.\nГ1алара совг1ат,1умарера кехат.\n-Ц1ердешнаш доланиг дожарехь билгалдешнийн маь1нехь лелий?Муьлхачу суффиксийн г1оьнца кхоллало уьш?И муьлха некъ бу?\n-Ц1ердешнех кхоллалой билгалдешнаш?Муьлхачу суффиксийн г1оьнца?Иза муьлха некъ бу?\n-Муха кхоллало дацаран маь1нехь долу билгалдешнаш?Муьлхачу суффиксийн г1оьнца? Цунах муьлха некъ олу?\n-Жам1 до,билгалдешнийн кхолладаларан некъаш а дуьйцуш.\n1.Кхочушдо 58-г1а шардар.


2. Оха ца доссийна хьоьга КъурIан хьо декъаза хилийта.\n3. Хьехам хилла бен‚ ша /Делах/ кхоьруш волчунна.\n4. Ша латта а‚ лекхара стигланаш а кхоьллинчуьнгара доссош долчу хьолехь /ду хIара/.\n5. Ша къинхетаме верг ву И – Iарша тIехь нисвелла И.\n6. Цуьнан ду стигланашкахь дерг а‚ лаьттахь дерг а‚ цу шиннена юккъехь дерг а‚ лаьттан бухахь дерг а.\n7. Ахьа дош чIогIа алахь а, – баккъалла а, Иза хууш ву къайле а‚ вуно хьуламехь дерг а.\n8. /Цхьа/ Дела ву – кхин дела вац И бен. Цуьнан ю хаза цIераш.\n9. Хьоьга деаний Мусан хабар?\n10. Цунна ма гира цIе‚ тIаккха цо элира шен доьзале: "Шу диса /хIокху меттехь/‚ суна цIе хааелла‚ со ван мега шуна цунах цхьа алу йохьуш‚ я суна карор бу цIера тIехь нийса некъ".\n11. Иза цунна тIевеъча‚ кхайкхира: "ХIай Муса!\n12. Баккъалла а, Со ву хьан Эла‚ дIаяха хьан мачаш – хьо ву ТIува олучу езачу атагIахь.\n13. Аса хьо хаьржина – ладогIа вехьеца дуьйцучуьнга.\n14. Баккъалла а, Со Дела ву‚ кхин дела вац Со воцург‚ Суна Iибадат де‚ ламаз хIоттаде‚ Со хьехаван.\n15. Баккъалла а, сахьт догIур долуш ду‚ Со лаьтта и хьулдеш‚ хIора синна ша тIегIерташ долчуьнца бекхам хилийта.\n16. Хьо цунах вуха ма воккхийла ша цунах ца тешачо‚ шен дезаршна тIаьхьа хIоьттинчо а – тIаккха хIаллакьхир ву хьо.\n17. И хIун ю хьан аьтту куьйгахь ерг‚ Муса?"\n18. Цо элира: "И сан Iаса ю‚ со цунна тIетевжа‚ аса цуьнца сан жана гIаш дегадо‚ суна цу чохь кхин пайданаш а бу".\n19. Цо /Дала/ элира: "ДIакхосса и‚ Муса!"\n20. Цо и дIакхоьссира – цунах текхарг хилира чухьодуш.\n21. Цо элира: "Схьаэца и‚ ма кхера!" Шен хьалхалеррачу куьце ерзор ю и Оха.\n22. Хьан куьйг хьан агIонна тIетаIаде – кIайделла схьадер ду иза хало йоцуш – кхин делил ду хьуна!\n23. Оха хьоьга гайта Тхан даккхийчу делилех.\n24. Хьада ФирIавнна тIе гIо‚ – баккъалла а, и тIехваьлла".\n25. Цо элира: "Сан Кхиош-кхобург‚ сан дог паргIатдаккхахь‚\n26. Ахьа аттачу даккха суна сан гIуллакх.\n27. Ахьа бастахьа сан маттах шад.\n28. ТIаккха уьш кхетар бара сан дашах.\n29. Хилийтахь суна гIоьнча сан охIлах‚\n30. ХIарун‚ сан ваша.\n31. Цуьнца сан ницкъ чIагIбехьа.\n32. Суна накъосталла дайтахьа цуьнга сан гIуллакхехь.\n33. Оха Хьуна тасбахь дархьама дуккха а.\n34. Оха Хьо хьехавархьама дуккха а.\n35. Баккъалла а, Хьо хилла-кх тхо гуш верг".\n36. Цо /Дала/ элира: "Хьуна делла айхьа доьхург‚ Муса.\n37. Оха кхин /хьалха а/ ма бинера хьоьх къинхетам‚\n38. Оха вехьеца хаийтира хьан нене хоуьйтург:\n39. "ТIорказа чу вилла и‚ тIаккха хIорда чу кхосса и. ХIордо юьстаха кхуссур ву иза – Сан а‚ цуьнан а мостагIчо схьаоьцур ву". Аса хьуна безам тесира Сайгара‚ хьо кхиархьама сан бIаьргийн хьалха.\n40. Хьан йиша ма яхара‚ тIаккха цо олу: "Аса тIехьажадой шу и кхобург волчунна?" Оха хьо вухаверзийра хьан нене цуьнан бIаьрг бузо‚ и гIайгIIане ца йожийта а. Ахьа са дира – Оха хьо кIелхьараваьккхира пошмаллах. Оха зийра хьо зерца. Хьо висира цхьана шерашкахь Мадъянан нах болчохь. ТIаккха хьо веара шен хеннахь‚ Муса.\n41. Аса Сайна гIуллакх дан хаьржина хьо.\n42. Хьада‚ гIуо хьо а‚ хьан ваша а Сан делилашца‚ ашшиммо ледарло ма елаш Со хьехаварехь\n43. ДIагIо ший а ФирIавнна тIе‚ баккъалла а‚ и тIехваьлла /Делан дозанех/.\n44. Ашшиммо ала цуьнга кIеда дош‚ ойла ян тарло цо‚ я кхеравала.\n45. Цу шиммо /Мусас а‚ ХIаруна а/ элира: "Тхан Кхиош-кхобург‚ тхо кхоьру цо тхуна вас ярна‚ я и тIехваларна".\n46. Цо /Дала/ элира: "Шу /шиъ/ ма кхера‚ Со шуьца ву‚ хезаш ву‚ гуш ву.\n47. ДIагIо цунна тIе‚ аш ала: "Баккъалла а, тхо хьан Кхиош-кхобучун элчанаш ду. ДIабахкийта тхоьца Исраилан кIентий а‚ Iазап ма де царна. Тхо даьхкина хьуна тIе хьан Кхиош-кхобучуьнгара делилаца. Маршо ю нийсачу новкъа /тIаьхьа/ хIоьттинчунна.\n48. Тхуна вехьеца хаийтина: Iазап хир ду‚ аьлла‚ (цIена Делан дин) харцдинчунна а‚ /оцунах/ вухаваьллачунна а".\n49. Цо /ФирIавнас/ элира: "Мила ву шуьшиннан Кхиош-кхобург‚ хIай Муса?"\n50. Элира /Мусас/ : "Тхан Кхиош-кхобург ву‚ Ша массо хIуманна кхоллар делларг а‚ тIаккха /и/ нийсачу новкъа диллинарг а".\n51. Цо /ФирIавнас/ элира: "Хьалха хиллачу тIаьхьенийн гIуллакх муха ду?"\n52. Элира /Мусас/: "Церан Iилма сан Кхиош-кхобучунна гергахь жайна чохь ду‚ тила а ца ло сан Кхиош-кхобург‚ виц а ца ло.\n53. И ву Ша хилийтинарг шуна лаьттах ага‚ Цо шуна цу чухула некъаш дехкина‚ Цо даийтина стиглара хи". Оха дехна цуьнца (хица) шиш кепара тайп-тайпана ораматаш.\n54. Даа шайна а‚ даьхний а дажаде. Баккъалла а, цу чохь делилаш ма ду хьекъал долчарна.\n55. Цунах Оха кхоьллина шу‚ цу чу Оха шу духадерзош ду‚ цунах Оха шу арадохур долуш ду кхин а цкъа.\n56. Оха цуьнга /ФирIавне/ гайтира Тхан дерриге делилаш – цо харц дира‚ цо тIе ца ийцира /уьш/.\n57. Цо элира: "Хьо веъна тхо тхан лаьттах даха хьан бозбуанчаллица‚ хIай Муса?\n58. Оха лур ма ду хьуна цунах терра бозбуанчалла. Хан тоха тхуна а‚ хьайна а юккъехь‚ оха а йохор йоцуш‚ ахьа а – юккъера меттиг /массарна тIе бан атта йолу меттиг харжа вайна къовса/".\n59. Цо /Мусас/ элира: "Хан ю шуна – хаздаран де‚ Iуьйре делкъехьа йоьрзуш /я малх гIеххьа хьалбаьлча/ нах гулбалар а".\n60. Вухавелира ФирIавна‚ шен мекарло гулйира‚ тIаккха веара.\n61. Цаьрга Мусас элира: "Ма бала бу шуна! Ма кхолла Далла тIехь харцдерг – Цо Iазап доуьйтур ду шуна. ХIаллакьхилла харцдерг кхоьллинарг".\n62. Цара къийсира шайн гIуллакх вовшашлахь‚ къайлах кхеташо йира.\n63. Цара элира: "ХIара шиъ бозбуанчаш ма бу. Цу шиннена лууш ду шу шайн лаьттах арадаха шайн шиннен бозбуанчаллица‚ шун масал хилла долу некъ дIатилабан лууш ма бу уьш.\n64. ДIагулъе шайн мекарло‚ тIаккха цхьа могIа бе. Воккхавуьйр ву тахана тоьлларг".\n65. Цара элира: "ХIай Муса‚ я ахьа кхуссу‚ я тхо хир дуьххьара кхуссурш?"\n66. Цо элира: "ХIан-хIа‚ кхосса аша!" ТIаккха церан машшаш а‚ церан Iасанаш а цунна хаалора церан бозбуанчаллица тIекхиссалуш.\n67. Мусас шегахь кхерам лайра.\n68. Оха элира: "Ма кхера‚ баккъалла а, хьо ву лакхахь верг.\n69. Кхосса хьан аьтту куьйгахь ерг‚ цо кхоллур ю цара йинарг. Баккъалла а, цара йина бозбуанчийн мекарло. Воккхавуьйр вац бозбуанча миччахьара веъча а.\n70. Бозбуанчаш суждане бегийра. Цара элира: "Оха иман дилли ХIарунан а‚ Мусан а Кхиош-кхобучунга".\n71. Цо /ФирIавнас/ элира: "Аша иман дилли Цуьнга аса шайна пурба далале хьалха? Баккъалла а, шун воккханиг ву иза ша шуна бозбуанчалла Iамийнарг. Аса хаддане а хадор ма ду шун куьйгаш а‚ когаш а дуьхь-дуьхьал‚ аса ирх кхазор ма ду шу хурманан дитташна тIехь‚ шуна хаъане а хуур ма ду‚ муьлханиг ву тхоьх Iазапца нуьцкъала верг а‚ мелхо а бухавуьсург а".\n72. Цара элира: "Тхуна цкьа а хьо дукхавезар ма вац тхьоьга еъначу билгалонел а‚ тхо кхоьллинчул а. Сацамбе айхьа сацамбеш берг. Ахьа сацам бийр бу деккъа дуьненан дахаран.\n73. Баккъалла а, Оха иман дилли тхан Кхиош-кхобучунна‚ Цо тхуна гечдархьама тхан гIалаташ а‚ ахьа тхо ницкъ шена тIедахийтина бозбуанчалла а. Дела – дика а ву‚ уггар вуха вуьсург а ву".\n74. Баккъалла а, шен Кхиош-кхобучунна тIе къинош дина вогIург – цуна хир ю жоьжахати‚ лийр вац и цу чохь‚ вехар а вац.\n75. Цуьнан /Далла/ тIе муъма хилла вогIург а‚ ша дика Iамалш а йина – уьш бу шайна лаккхара даржаш дерш –\n76. Iаднан бошмаш‚ шайн бухахула татолаш оьхуш – цу чохь уьш гуттар лаьтташ. И бу бекхам ша цIанвеллачунна.\n77. Оха вехьеца хаийтира Мусага: "Аравала Сан лешца буьйсанна‚ хилийта царна хIордан чохь некъ бекъаберг‚ ма кхералахь /уьш хьайна/ тIекхиарх‚ ма кхералахь /кхечу бохамах а/.\n78. Царна тIаьхьавелира ФирIавн шен эскарца – уьш схьалийцира хIордах лоцучо.\n79. Тилира ФирIавнас шен нах‚ нийсачу новкъа ца бехкира.\n80. ХIай Исраилан кIентий! Оха кIелхьарадехира шу шун мостагIчух‚ ваIда йира /шуьца цхьаьнакхетта/ ламанан аьтту агIорахь‚ Оха доссийра шуна манна а‚ салва а.\n81. Даа Оха шайна деллачу рицкъанх цIенаниг‚ тIех ма довлалаш /дозанех/ цу тIехь – тIаккха Сан оьгIазло хьаьрчар ю шух‚ шех Сан оьгIазло хьаьрчинарг – хIаллакьхилла.\n82. Баккъалла а, Со ву тIеттIа гечдийриг ша тоба диначунна‚ иман диллинчунна‚ дика Iамал йиначунна – тIаккха нисвеллачунна.\n83. "Хьо стено сихви хьан къомах‚ хIай Муса?".\n84. Цо элира: "Уьш дIогахь бу сан тачанах /богIуш/‚ со-м сихвелира Хьуна тIе‚ сан Кхиош-кхобушверг‚ Хьо реза хилархьама".\n85. Цо /Дала/ элира: "Баккъалла а, Оха питане лаьцна хьан къам Хьоьл тIаьхьа‚ уьш-м тилабина Самирийс".\n86. Муса шен къомана тIе вухавирзира оьгIазвахана‚ пошме а хилла. Цо элира: "ХIай сан къам! Шун Кхиош-кхобучо шуьца хаза ваIда ца йинера‚ ткъа? Яхъели шуна ваIда я шуна лии шайх шайн Кхиош-кхобучун Iазап хьарча – аша йохий сан ваIда?"\n87. Цара элира: "Оха ца йохийра хьан ваIда тхан ницкъаца‚ делахь а тхоьга схьабаийтира къоман хазнийн маххьаш‚ Оха уьш кхиссира. Иштта кхоьссира Самийрийс".\n88. Цо царна эса даьккхира дегIаца шен Iехар а долуш‚ тIаккха цара элира: "ХIара шун Дела ву‚ Мусан а Дела ву‚ цо /Мусас/ вицвина /и шен Дела‚ дIавахана/".\n89. Царна ца го-те цо /эсо/ царна дош а духа ца дерзадо‚ цуьнгахь царна зен а дац‚ пайда а бац?\n90. Цаьрга ХIаруна а ма элира хьалха: "ХIай къам‚ шу цуьнца питане лаьцна. Баккъалла а, шун Кхиош-кхобург Рахьман ву‚ суна тIаьхьа хIотта‚ сан омрана муьтIахь хила".\n91. Цара элира: "Тхо совцур дац цунна Iибадат дечух тхуна тIе Муса вухаверззалц".\n92. Цо элира: "ХIай ХIарун‚ хьуна стено новкъарло йи уьш тилабелла гича\n93. Суна тIаьхьа хIотта? Сан омрана Iеса хилла хьо?"\n94. Цо /ХIаруна/ элира: "ХIай сан ненан кIант! Ма лаца сан маж а‚ сан корта а. Со кхийрира ахьа аларна: "Исраилан кIентий бекъна ахь‚ сан дош а тергал ца ди ахь".\n95. Цо элира: "Хьан хIун бала бу‚ хIай Самирий?".\n96. Цо элира: "Суна гира царна ца гинарг: аса схьалецира элчанан тачех цхьа кана‚ и кхоьссира аса‚ иштта хаздира суна сан сино".\n97. Цо /Мусас Самирийчуьнга/ элира: "ДIагIо! Хьуна /дуьненан/ дахарехь хир ду /таIзар/‚ ахьа олуш: "Ма хьакхало /соьх/". Хьуна тоьхна хан ю‚ йохор йоцуш. Хьажал хьайн деле‚ хьо шена Iибадат деш волчу‚ оха и вагаво‚ тIаккха оха и варжор ву чим бина хIорда чохь".\n98. Шун Дела АллахI ву‚ Ша воцург кхин дела воцу‚ массо хIума чулаьцна цо Iилмаца".\n99. Иштта Оха дуьйцу хьоьга хабарех ша хьалхадахнарг‚ Оха делира хьоьга Тхан гергара дагадайтар.\n100. Цунах дIакъаьстинарг‚ милла велахь а‚ – баккъалла а, цо хьур ма бу Къематдийнахь /къинойн мохь/.\n101. Гуттар лаьтташ цу /жоьжахати/ чохь – вон хили царна Къематдийнахь мохь.\n102. Оцу дийнахь сур локхур ю‚ Оха гулбийр бу оцу дийнахь къинош динарш /бIаьргаш/ сенбелла.\n103. Вовшашка шабар-шибар дийр ду цара: "Аша-м ца даьккхира /цигахь/ итт /де/ бен".\n104. Тхо дика хууш ду цара олург. Царех леларца уггар тоьллачара эр ду: "Аша-м цхьа /де/ бен ца даьккхина".\n105. Цара хоьтту хьоьга лаьмнех лаьцна‚ ахьа ала: "Дохийна даржор ду уьш сан Кхиош-кхобучо.\n106. Дуьтур ду Цо уьш нийса еса меттиг хилла.\n107. Хьуна гур яц цигахь лохе а‚ лакхе а.\n108. Оцу дийнахь уьш тIаьхьахIуттур бу кхойкхучунна‚ шех юьстах бовлийла доцуш‚ аьзнаш мукIар хир ду Къинхетам болчуьнан‚ хьуна хезар дац шабар-шибар бен.\n109. Оцу дийнахь пайда бийр бац шапаIато Къинхетам болчо Шена пурба деллачунна бен‚ Шен дашна реза хиллачунна бен.\n110. Цунна /Далла/ хаьа царел хьалха хилларг а‚ царел тIаьхьа хин дерг а‚ уьш тIаьхьа кхуьур бац Цунах Iилманца.\n111. Яххьаш мукIар хилира Ша дийнаволчунна, Ша /Iаламийн гIуллакхашна/ хIоьттийнаволчунна /Далла/, дог диллина висира зулам деанарг /Делаца накъост лаьцнарг/.\n112. Ша диканаш динарг‚ ша муъма волуш – и кхоьрур вац зуламах а‚ эшамах а.\n113. Иштта охьадоссийра Оха и Iарбийн Дешар дина‚ цу чохь кхерамаш билгалбехира Оха уьш кхоьрур бацара-те‚ аьлла‚ я цо царна /шайл хьалха хилларш хIаллак хилар/ дагадойтур дацара-те‚ аьлла.\n114. Лакхахь ву Дела – Ша бакъволу паччахь! Сих ма ло КъурIанца хьайга Цуьнан вехьи чекхдаллалц‚ ала: "Со Кхиош-кхобушверг‚ совваккха со Iилманца".\n115. Оха ваIда йинера хьалха Адамца а – цунна и йицъелира. Тхуна ца карийра цуьнгахь чIогIалла.\n116. Оха аьллера маликашка: "Сужд де Адамна". Цара сужд дира - Иблис доцчо‚ – и дуьхьалделира.\n117. Оха элира: "ХIай Адам‚ баккъалла а, хIара /Иблис/ мостагI ду хьуна а‚ хьан зудчунна а‚ цо даххане а ялсамани чуьра ара ма дохийла шуьшиъ – тIаккха дакъазвер ву хьо.\n118. Хьуна цу /ялсамани/ чохь мацлойла а дац‚ верза-тIерза вуьсийла а дац.\n119. Хьо цу чохь хьаглур а вац‚ /маьлхан/ йовхоно вагор а вац".\n120. ШайтIа тIедирзира цунна /тилаван/‚ элира: "ХIай Адам‚ аса тIенисвой хьо гуттаренан а‚ ша чекхдер доцчу паччахьаллин а диттана тIе?"\n121. Цара шиммо цунах кхаьллира /стом/ – тIаккха царна шиннена шаьшшиннан эхье меттигаш гучуевлира – уьш болабелира шайна тIе ялсаманин гIаш летадан. Адамо Iесалла йира шен Кхиош-кхобучунна‚ – и тилавелира.\n122. ТIаккха шен Кхиош-кхобучо хаьржира иза‚ гечдира цунна‚ нисвира /нийсачу новкъа/.\n123. Цо /Дала/ элира: "Охьадисса цу чуьра дерриге а‚ вовшашна мостагIий а хилий. Шуьга беъча Соьгара нийса некъ‚ цу Сан некъана тIаьхьахIоьттинарг – и тилалур вац‚ и декъаза вер вац.\n124. Со хьехорах вухаваьлларг – сов готта бахам бу цуьнан‚ Оха гулвийр ву и Къематдийнахь бIаьрса а доцуш.\n125. Цо элира: "Со Кхиош-кхобушверг‚ Ахьа хIунда гулвина со бIаьрса а доцуш‚ со бIаьрса долуш ма вари-й?"\n126. Цо /Дала/ элира: "Иштта деара хьоьга Сан аяташ – ахь уьш дицдира. Иштта тахана хьо вицвийр ву".\n127. Иштта бекхам бо Оха тIалам ца бинчунна‚ шен Кхиош-кхобучун аятех ца тешначунна. Эхартан Iазап мелхо а чIогIа а ду‚ /ханна/ деха а ду.\n128. Уьш нис ца бина-те Оха шайл хьалха мел хIаллакйинчу тIаьхьенаша? – церан бахамашкахула лелаш ма бу уьш! Баккъалла а, цу чохь делилаш ма ду‚ хьекъал долчарна.\n129. Дош хьалха ца даьллехьара хьан Кхиош-кхобучуьнгара и хилаза цадериг дара – Хан ю цIе тоьхна.\n130. Ахьа собарде цара дуьйцучунна тIехь‚ хьан Кхиош-кхобучунна тасбахь де малх схьакхетале а‚ и дIабузале а. Буьйсанан заманашкахь а тасбахь де‚ дийнан тIегIешкахь а‚ – хьо реза хила там бара.\n131. Хьан бIаьргаш данне а ма кхийдаде Оха царех шайна ниIмат деллачу марий-зударшка – дуьненан дахаран зазадаккхар ду иза‚ уьш цу чохь Оха зерхьама. Хьан Кхиош-кхобучун рицкъа дика а‚ мелхо а ханна деха а ду.\n132. Омра де хьан охIле ламаз де‚ алий‚ цу тIехь собаре хила. Оха ца доьху хьоьга рицкъа. Оха лур ду хьуна рицкъа. ТIаьхье – /Делах/ кхерарехь ю!\n133. Цара элира: "Цо /пайхамара/ деанехьара вайга шен Кхиош-кхобучуьнгара цхьа /билгала/ делил?" Цаьрга ца еана‚ ткъа‚ билгало хьалхарчу жайнашкахь?\n134. Оха уьш хIаллакбинехьара Iазапца цул /пайхамарал/ хьалха‚ цара эр ма дара: "Тхо Кхиош-кхобушверг‚ Ахьа ваийтинехьара тхоьга элча – тхо тIаьхьахIуьттур ма дара Хьан аяташна‚ тхо сийсаза хилале‚ тхо юьхьIаьржа хIоттале?"\n135. Ахьа ала: "Массо а хьоьжуш ву‚ хьежа шу а‚ тIаккха тIаьхьа хуур ду шуна‚ муьлш бу нийсачу некъан дай, муьлш бу нисбелларш".


www.islamannur.org - 22-гIа дакъа\nДика хьехар дар (насихьа)\n«Боккъалаъ, (Делах) тешнарш – вежарий бу» («ал-Хьужурат», 10).\nСийлахь-Везачу АллахIа хаам бина, Нухь (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира аьлла:\n«… Даггара хьехарш а до аса шуна» («ал-АIраф», 62).\nСийлахь-Везачу АллахIа хаам бина, иштта ХIуд (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира аьлла:\n«…Со шуна – тешаме дика хьехамча ву…» («ал-АIраф», 68).\n181. Рукъаййатан дас Тамим бин Авс ад-Дарийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, (цкъа) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: ««Дин - догцIеналла гучуяккхар ду». Оха хаьттира: «Хьенан хьокъехь?». Цо жоп делира: «АллахIан а, Цуьнан Жайнин а, Цуьнан элчанан а, бусалба нехан куьйгалхойн а, массо бусулба нехан хьокъехь а»» (Муслим: 55).\n182. Жарир бин IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дуй биира (байIат дира) аса: ламаз дан а, закат дIадала а, хIора бусалба стагаца догцIена хила а» (Бухари: 13, Муслим: 45)\n183. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух цхьа а иман диллина хир вац - шена дезарг шен (динан) вешина а деззалц» (Бухари: 13, Муслим: 45).\n «Насихьат» боху Iаьрбийн дош - «шеца догцIена хила билгалваьллачунна диканиг лаар» бохучу маьIнехь лелаш ду. Дукха маьIнаш долуш дош а ду и. Цуьнан маьIнех ду – «цIеначу даггара а деш, дика хьехар дар; пайдехь хьехар дар; даггара, догцIена юкъаметтиг лелор».\n Цуьнах тешарехь хила дезаш дерг: Цуьнан омранашна муьтIахь хилар, Цо дихкиначу массо а хIуманах юхавалар, массо а тайпа ширкаш дIатасар, и.дI.кх.\n Цуьнан чулацам: КъурIан - АллахIан Дош хиларах тешар, оцу чохь мел дерг бакъдар, деша ма-деззара и доьшуш хилар, оцу чохь долучу ахькамашца Iамалъяр.\n АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) догцIена юкъаметтиг хилар гуш хир ду - цо беана хаамаш бакъ хиларах тешарехь, цуьнан массо а омранашна муьтIахь хиларехь, иза ларарехь.\n Иза гуш хир ду - массо а дикачу хIуманехь царна гIодарехь, ШарIанна дуьхьал доцучуьнгахь царна муьтIахь хиларехь, оьшуш нислахь, массо а вон долучух уьш совцорехь.


МалагIа ва тийша болх бер?\nМарсхьокху-бутт 31, 2012\nОьрсийчоьнан эскаршкара доза ларден жIаьла\nТаршхойн лаьмнашкарчу ГIалашка нускал дига бахханчохь Кадыров Рамзанан бIаьхоша хIаллакбина вежарий Зоврбек а, ИбрахIим а АвдорхановгIар, аьлла, кхаъ баржийра Соьлж-ГIаларчу хьостанаша бутт хьалха. Байъинарш банне а бац уьш, аьлла, дуьхьалвелира Евкуров Юнус-Бек. Иштта иккхинчу къовсамо эгIийра нохчийн а, гIалгIайн а ши администратор .\nБакъду, гIалгIайниг дикка галваьккхинчух тера дара цуьнан куьйга къелхьарчу бIоно - цIа чохь лилхина, аьлла, цо бийцинарш кхин нах хиллехь а, АвдорхановгIар ГIалашкахь гIазот хиллийла хаийтира Кавказ-Имаратан векалша.\nШайн-шайн мехкашкахь, "паччахь" олий, вазвеш волу ши хьаькам оцу дар-дацар тIера ваьлла хIинца шина мехкан дозанаш къестадечу тIегIантIе.\nГIалгIайчоьнан Iедало Нохчийчоьнца доза къасторан комисси кхуллуш кхо шо хьалха арахецна омра\n...Амма. Нохчийн куьйгалхо, цуьнца хаалучу диктаторан амалша иза мел луьра стаг хоьтуйтуш нислахь а, дуьххьара дозанаш хьехо ваьлларг-м ца хилла иза а.\nХIинцццалц Iора даькхина а дацарна, сенсацин могIарара ду хIара гIалгIайн Iедало хIинцачул кхо шо ах шо хьалха мехкан дозанаш билгалдахар юьхьара оьцуш кечдина омра.\n"2009-гIачу шеран Дечкен-беттан 19-гIа де. № 27-р. Федералан ... низам кхочушдеш, Нохчийчоьнан Республикаца ГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а дозанаш къастор дийцаре дан: 1. ГIалгIайчоьнан Iедалан комисси кхолла... 2. Комисси декхаре йо бертан кеп а, оьшуш долу кхин кехаташ а низамца а догIуш кечдан. 3. Iедалан аппаратна тIедожадо кху омран копи Нохчийчоьнан Iедале дIахьажор". Официоз "ега а йина", довзийтича, иштта ду документ.\nХIинцца гучудевллачу кху кехаташа гойту шина вайнехан къоман ши мохк, зил а тоьхна, дIасахадон дагадарца Кадыров Рамзан хьалхарниг воцийла, и дан дуьххьара арабевлларш гIалгIайн Iедалхой хиллийла.\nДозанаш къастор Кадыровс дийца даккхаро халахетар доссийнера оцу некъан тIаьхье мел къиза хир ю кхетачийн кортошка. ХIунда аьлча, Оьрсийн импери яра 200 шо хьалха вайнехан цхьа къам гаранашка даьккхинарг, делахь а я гIалгIай а я нохчий а ца хIуьттура шайн вошалла латтанийн дозане дохадайта.\nТкъа Несарахь кхо шо хьалха когахIиттийначу кехаташа гойту вежарийн зама кхачош юйла. Шичой хилла дуьсуррий те цул тIаьхьа, я маьхчой? "Вайнах" боху нохчийн а, гIалгIайн а синош эзарнаш шерашкахь хьистина мерза дош хийца дезар-м дац те кестта "хийранах" бохучух? ...Кийра ша боссабо оцу шеконаша.\nГIалгIайчоьнан Iедало Нохчийчоьнца доза къастон кечйинчу комиссин декъашхой


Ибрагимов Ризван: "ХIара харцо ас нахала йоккхур ю..."\nЯздархочун Ибрагимов Ризванан кхелан рогIера кхеташо дIаяхьара Соьлжа-ГIаларчу Октябрск кIоштан кхелехь. ХIинцалц хиллачарех къаьсташ яра иза: тахана мелла а, луьсту дов дийца долийра.\nВиъ теш а левира, зен хиллачу агIоно валийна волу. Бехк буьллучу агIор тешех цхьа стаг вацара веъна. Церан тешийн гайтамаш кехатан тIера дIабийшира прокурора.\nШи кIира хьалха хиллачу кхелан кхеташонехь кхелахочо магийра рогIерачу кхеташонехь видео а, аудио а яккха. Амма тахана бIостнехьа берзийра цо шен сацам. Зал чохь мел болучаьрга дIаяйитйира диктофонаш. Прокурор а тIетайра цу сацамна.\nИбрагимов Ризванан адвоката Касумов Султана къовсаме даьккхира и гIуллакх. Яздархочунна-историкна тIехь йолу хIара кхел шуьйрачу юкъараллехь гIараяьлла ю, цундела лаьа шайна иза йовзийта, элира цо.\nКасумов: "Дуккха а хаттарш ду хIокху процессех юкъараллера а, хаамийн гIирсашкара а. Вайн кхелаш чекх са а гуш ю, 1937-гIа шо а дац арахь, кхаанчийн кхелаш а яц вайн. Оьрсийчоь демократин пачхьалкх хилар тидаме а оьцуш, ас ларвечун бакъонаш йоха ца яр доьху ас.\nНагахь санна, шу таро яцахь, оха тхаьш йоккхур ю процессан видео. Иза къевлина а яц, иза къайле юьйцуш а яц. ХIара йиллина кхел ю. Кхелан мах лаккхара хадийча тхуна а атта хир дара, Конституцино еллачу бакъонех пайда эцарехь".\nШинна а агIоне ла а доьгIна, кхелахочо Налаева Хедижата кхел сацийра цхьана итт минотанна. Иза дехьачуяьлча, Ибрагимов Ризванан а, прокуроран Эльмурзаев Ахьмадан а къамел хилира.\nИбрагимов: "ДIаяханчу кхеташонехь ахь дина къамел а, хIинца а деш дерг дIаяздина ду. Тахана дуьхьал дерг дуьйцуш ву хьо. Хаза дац хьуна, жима къонах! Иза ша дерриг интернет чу дуьллур ду хьуна».\nПрокурор: "Сох лаьцна хIуммаъ ма дийцалаш".\nИбрагимов: "Хьоьца гамо хила суна хьо вевзина а вац кху чохь бен. Амма хьалха хиллачу кхеташонехь ахь дийцинчунна нийса дуьхьала къамел деш ву хьо. ХIара харцо ас нахала йоккхур йолуш ю шуна. Прокуратуре арз а лур ду».\nИбрагимов Ризванна, цуьнан жайнаша къаьмнашна юкъахь питан а, цабезам а баржош бу аьлла арз дина йолу Зайпулаева Заира цкъа а еъна яц кхеле. Цуьнан кехата тIера гайтамаш а боцуш, иза дIа а хIоттийна, леян лууш ву Ибрагимов Ризван. Иза схьаяллалц кхел лартIехь дIагIур яц элира цо.\nИбрагимов: "Заирас ша кхуза ца ян дIахьедар дина. Вай иза озийна схьа-м йоккхур ю кхуза. Кхуьнга бехкбилларан сацам а бешийтина, тIаккха схьайоьхур ю-кх вай иза".\nКхелахочо Налаева Хедижата, ша юхаеъча чIагIбира видео яккха бакъо ца ло аьлла шен сацам. Кхелахо шайна ца тов аьлла дIахьедар дира бехкбуьллучу агIоно. Иза тIе ца дитира цо, процесс аш ма дийццара шуьйрачу юкъараллехь маьIне яц аьлла. Кхелахо юха а араяьлча, юха а вистхилира Ибрагимов Ризван.\nИбрагимов: "Мехалла дара хIара, со лаца а лаьцна, чу а воьллина ток еттачу хенахь, меттах бовла безаш ма бара хIорш".\nКхелан секретарь: "Ибрагимов, аудио дIаязъеш ю хьуна кху чохь".\nИбрагимов: "ХIумма а дац, нахана хазийта дуьйцуш ма ду ас иза. Сан хIорш къайлабаха меттиг ма яц".\nКхелан кхеташо шина сахьтехь сов лаьттира. Кхиболу тешаш бало беза аьлла омра дира кхелахочо Налаевас. Кхелан хIусамера арабевлча, адвокате Касумов Султане хаьттира ас, цо муха мах хадабо кхеташонан аьлла. Иштта жоп делиира цо.\nКасумов: "Юьхьиг вон яц. Бехк кховдочу агIонан бух ледара бу. Со цецволург ду, экспертан кхеле кхайкхина ца хилар. Кхеалхочо ялор ю аьлла иза юха кхеташонехь. Пайзулаева а яц схьайоьхIуш. Цунна тIера доладелла ма дай хIара ловзар а".\nИбрагимов Ризванна тIехь йоьдучу кхелан рогIера кхеташо кхайкхийна Стигалкъекъа - беттан 30 -чу дийнахь.\nНийса дуй историк-яздархо Ибрагимов Ризван кхетамбоцчу нехан цIийне дIахьажор?


Презентация по чеченской литературе на тему Стенна вара Мурад г1айг1ане 3 класс | Образовательный портал WebUrok.com — учебно-методические материалы для учителей\nПрезентация по чеченской литературе на тему Стенна вара Мурад г1айг1ане 3 класс\n1- Хь. Чантиев. Стенна вара Мурад г1айг1ане? ДЕ БЕРКАТЕ ДОГ1ИЙЛА ! Мотиваци.Шуьга ду маршаллаХьомсара дешархой.Дехийла,ирс хуьлда,Ховшалаш шу охьаМогуш-маьрша шу гар-Дийнан беркат ду.1илмане шу кхийдар-Мах боцу совг1ат. Керла тема йовзийтар.Дуьненчуьра массо садолчу х1уманна Дала луш ерг х1ун ю? (Рицкъа)Дала ца магийнарг дича х1ун хира ду? (къа)Вайгара г1алат даьлла вайгара цхьа цатам хилчунна вай х1ун дан деза? (къинт1ера ваккха веза) Вай стенах лаьцна дуьйцур ду таханлерчу урокехь? Урокан 1алашо:Дийцаран чулацам а, маь1на а довзийтар; дика а вон а, хьарам а, хьанал а къастор, воккханиг ларар, ямарт хила цавезар, оьзда, г1иллакхе, догц1ена хилар; матте болу безам алсамбаккхар, дозуш долу къамел кхиор. Хьехьархочун къамел :«Дешархо декхарийлахь ву оьзда, г1иллакхе, тешаме, цхьана а тайпа ямартло йоцуш, шен накъосташца а, нахаца а догц1ена, хьанал хила. Баккхийчеран сийдар, харццалер, нахана шега дало диканиг дар - иза х1ора дешархочун а декхар ду» Забу-цхьана стаг ю. Электронни сада1аран минот\nНенан хьехар.Гой хьуна, Мурад, и йоккха стаг Забу, доьзал а боцуш, ша цхьа йисна ю, цуьнца и санна г1уллакх мегар дац. Цуьнца-м хаац суна, и санна г1уллакх цхьаьнцаа мегар дац . И стагехь тешам а, оьздангалла а цахилар ду. Т1аккхахула ма делахь и саннарг . Ткъа х1инца, къинт1ера яларан меттана, ас ахсом лур ду хьоьга .Иза а эций, Забун ц1а а г1ой, х1умма а лачкъа а ца деш, ма-дарра цуьнга г1уллакх д1а а дийций, ахча д1ало. Т1аккха цуьнга деха ахькъинт1ера ялар. И ялахь, со а ер ю хьуна къинт1ера. Забу къинт1ера яккхар. Сурт х1оттор. «Мел доккхачу рицкъанал а тоьлу тешаммий , оьздангаллий.» Дешнаш т1ехь болх. Алсам дешнаш хьа кхуллур ду? 1-ра тоба :дешархо,к1айн ахсом;2-г1а тоба :г1иллакх,накъост;3-г1а тоба: догц1ена,тешам. 4-г1а тоба синонимаш даладе.5-г1а тоба антонимаш даладе\nМаь1ница дог1учу кепехь х1окху дешдакъойх керла дешнаш кхолла. са са сер сал сто ло пал мах цкъар мара Маь1ница дог1учу кепехь х1окху дешдакъойх керла дешнаш кхолла. са - мах са - цкъар сер - ло сал - пал сто - мара «Х1аъ» , «Х1ан-х1а»Хесахь д1айоь: наьрсаш, помидораш, кхоьш, 1ежаш, хьечаш, ж1онкаш, хьолт1маш.Бешахь кхиайо: кхораш, картолаш, ц1ен комарш, г1абакхаш, хьокхамаш, баьллаш. Синквейн.1.К1ант2.Жима,ойлане3.Карадо,сихло,дохковолу4.Жимачу к1ентан дохковалар..5.Во1. (дешархо) Жам1 дар.Рефлекси Чекхъяккха предложенешСуна урок………………Тахана суна урокехь хиира…Ас тахан бинчу балхана со реза………..Шайна лаахь смайлш яхка Баркалла!r\nРазработка урока по чеченской литературе на тему:стенна ву Мурад г1айг1ане? ( 3 класс)\nИнгушская литература Х1ана вар Мурад г1айг1ане\nРазработка урока музыки на тему Мурад Кажлаев\nПрезентация урока по чеченской литературе на тему Къонах хьанах олу? (4 класс)\nПрезентация по чеченской литературе на тему Д1авахийтийша со юьрта ( 4 класс)\nПрезентация по теме чеченской литературе на тему Хьекъал долу йо1 а,кхиэлахо а ( 4 класс)\nУрок по чеченской литературе на тему: Хьекъал долу йо1, кхелахо а ( 3 класс)\nПрезентация к уроку по чеченской литературе Некълацар (М.Э.Бексултанов)\nПрезентация к уроку по чеченской литературе Ненан б1аьрхиш (Сайдулаев Хь.Х.)


January 28th, 2016 - БЛОГ "СЕРДАЛО" — LiveJournal\nНовые имена на арене славы и почета\n"Человек Года-2015" готовится объявить имена победителей\nВ минувшем 2015 году произошло множество знаменательных для республики событий. Наш народ планомерно движется вверх по лестнице национального развития: появляются новые проекты, шире диапазон охваченных ингушскими специалистами сфер жизни, и, как следствие, у подрастающей молодежи появляются примеры для подражания.\nСвою роль в этом сыграл и запуск социально-культурного проекта "Человек года". Главная цель данной инициативы – привлечение внимания общественности к выдающимся представителям нашей республики, в частности, к их деятельности за минувший год. О ходе и реализации премии нам рассказала руководитель проекта Зухра Албакова. По ее словам, инициатором проведения в республике данного мероприятия была основатель и преподаватель АНО медиа-школы "GRIFFEL" Зара Мальсагова. В свою очередь Зара переняла идею у коллег из республики Дагестан, которые охотно поделились богатым опытом работы с аналогичной премией у себя на родине.\nПроект полон интересных целей, в числе которых открытие новых имен общественной жизни республики путем анализа и мониторинга общественного мнения в отношении личностей и событий, находящихся в центре внимания в течение текущего года; привлечение внимания к фигурам, оказывающим значительное влияние на развитие своих профессиональных сфер, в том числе – открытие новых имен в общественной жизни, политике, культуре; содействие дальнейшей активизации деятельности лауреатов премии и развитию их личного и общественного успеха, поощрение самых достойных представителей общества, чей вклад в развитие организации или отрасли, города или республики заслуживают высочайшего признания со стороны профессионального сообщества и широкой общественности.\nВсего определено восемнадцать различных номинаций, из которых лишь одна носит название, идентичное самому проекту – "Человек года". Она, можно предположить, и рассматривается как наиболее престижная. Кроме нее в проекте номинации «Муниципальный руководитель года», "Предприниматель года", "Спортсмен года", "IT-специалист года", "Журналист года", "Руководитель art-проекта года", "Блогер года", Молодежный лидер года", "Открытие года", "Музыкальный исполнитель года", "Руководитель медиа-проекта года", "Руководитель интернет-проекта года", "Руководитель проекта года", "Общественный деятель года", "Фотограф года", "Студент года" и даже «Филантроп года».\nСписок номинантов национальной премии «Человек года – 2015» был сформирован членами оргкомитета премии по итогам предварительного общественного анкетирования, проходившего с 15 по 31 декабря 2015 года. Критериями отбора служили заслуги и достижения кандидатов в профессиональной сфере. В ходе опроса, организационная группа проекта принимала и обрабатывала предложения и рекомендации как от экспертов, так и от представителей широкой общественности. В окончательный список попали кандидаты, на имя которых поступило наибольшее число заявок, после того как их достижения подтверждались специалистами смежных профессий.\nСледующим шагом было получение согласия номинантов на участие в проекте. В случае положительного ответа, участник должен был предоставить оргкомитету свою биографию и приложенную к ней фотографию. Таким образом, общее количество номинантов составило девяносто человек. В их числе такие видные деятели, как Кодзоев Исса Аюпович – ингушский писатель, поэт, драматург, педагог, политический и общественный деятель, Гатагажева Заира Ахмедовна – дизайнер женской одежды, художник-модельер, основательница бренда «ZAIRA GATAGAZHEVA», Тумгоев Алихан Магомедович – глава администрации г.Назрани, Харсиев Алихан Анатольевич – вице-президент Федерации спортивной борьбы России, Цуров Магомет Русланович – автор проекта INGARTSTUDIO и многие другие.\nДалее 7 января было запущено и проходило на официальном сайте премии голосование. Каждый желающий мог оставить свой голос за полюбившегося номинанта, авторизовавшись посредством популярных социальных сетей: ВКонтакте, Facebook, Twitter. Завершен этот этап был 21 января, после чего наступило время выявления имен трех конкурсантов, набравших максимальное число голосов. Их кандидатуры будут рассматриваться экспертным советом, в состав которого войдут специалисты в области социальной политики, предпринимательства, науки, культуры, спорта, благотворительности и других значимых направлений. В настоящее время, в целях избежания какого-либо давления со стороны номинантов и других заинтересованных лиц, имена экспертов не разглашаются. После голосования экспертов будут определены победители во всех восемнадцати номинациях.\nНаконец, завершающим этапом премии станет торжественная церемония награждения лауреатов, которая пройдет во Дворце культуры города Назрани 6 февраля 2016 года. Заветными статуэтками и дипломами будут награждены достойнейшие представители республики, ведущие каждодневную работу по развитию на своем поприще.\nРуководитель проекта Зухра Албакова, рассказывая о проекте, отметила, что население республики проявило небывалую активность в голосовании. Это говорит о том, что мы не равнодушны к героям своего времени, объективны в оценке значимости их деятельности и, главное, благодарны им за все их усилия.\nПремия "Человек года – 2015" по замыслу организаторов должна будет проходить ежегодно и, возможно, перейдет в разряд национальных традиций.\nНеобходимо отметить, что это первый подобный проект, учрежденный в республике в таком масштабе, так как выбор победителей в номинациях будет определен всенародным голосованием. Помимо названных, проект выполняет множество других социально-значимых задач – это поддержка социально-ориентированных проектов, имеющих важное значение для развития региона; содействие формированию положительного имиджа, отличной репутации и конкурентных преимуществ представителей Ингушетии, а также повышение инвестиционной привлекательности и имиджа республики.\nГАЬГЕНАЬКЪАН УГАЗА ТЕРСМЕЙЛ-ХЬАЖА\nIилма лахалахь, гаьнарча\nКитай-мехка вахе а (Элчан (с.а.с) хьадис)\nВай замалахь ворхIлагIча бIаьшара Iарбий ахгIайре тIа сийдола Макка яхача шахьаре эггара цIенагIдола Даьла дин Ислам дессад Мухьаммад Пайхамарага (с.а.с). Дала Жабраил-малейкага вохIи Iо а кхухьийташ, халкъанга дин кхайкаде волавеннав Мухьаммад (с.а.с). Хьалха цунца има дилларех ба: Абубакр, Iаьла, Iусман, Хьамзат, Iумар.\nЦу сахьте чIоагIа йоккха паччахьалкхе-халифат хиннай има дилла нах бахача моттигах. Элча волча замалахь а, тIехьагIа цун асхьабаш халифаш болча хана а шоай халифата доазол арахьа Ислам доаржадеш къахьийгад цар. ВурийттлагIча, барайттлагIча бIаьшарашкахь вай мехка а кхаьчаб има дуллийташ боагIараш. Цу хана цхьаццаболча ГIалгIай къаман наха а бусалба дин хьаийцад. ЛаьрххIа вай мехка има дулла болх ткъестлагIча бIаьшара юххье дIаболабаьб. Бусалба хинначул тIехьагIа баша а башаш леладаьд гIалгIаша Ислам.\nБоккъала чехка дин Iомаде болабеннаб гIалгIай. Цхьаболчарех доазол арахьа Эстмале, БагIдаде, Каире ухаш, наьхасанна кIоарга Iилма Iомадаь, боккхий Iаламнах хиннаб. Царех ва Сурхо тIарча Гаьгенаькъан Угаза воI Терсмейл-Хьажа.\nТерсмейла да Угаз чIоагIа къахьегаш, хьаьнала вахаш, Далеи Пайхамареи яхар деш саг хиннав. Цхьаннахьа нах гулбеннача нийсвенна хиннав Угаз, шийца Терсмейл а волаш. Цигача Сурхо тIара БатIал-Хьажа а хиннав. Юхе хьатIавена кIаьнк хьаьста а хьаьста, БатIал-Хьажас аьннад Угазага: «бусалба дешар дешийталахь укхунга, воккха Iаламсаг хургва укхох». ВорхI-бархI шу даьлча Угаза деша хоаваьв ший кIаьнк Терсмейл. Итт шу далале да кхелха, наьнаца висав Терсмейл. Да кхелхачул тIехьагIа цIагIа эшараш дукха хиларах, нанна новкъостал деш, диккача хана юкъагIдисад цун дешар. ЧIоагIа дагадоаллаш хиннад нанна кIаьнка юкъагIдусаш латта Iилма. Цигга нанас аьннад кIаьнкага:\n– Вай цIагIа кхы дукха хIама а дац, эшачунга со хьожаргъя, мукъача хана Iа а тарлу новкъостал дергда, фуннагIа даь а, дешар кхы дIахо юкъагIдита йиш яц.\nЦу шера бераш деша чудолхача хана деша юхаваха, дIахо дикка шерашка дийша, вай мехка дола Iилма Iомадаьд Терсмейла. Цу хана доазол арахьа юкъ-юкъе деша ухийташ хиннаб вай мехкара нах. Иштта болхача нахаца юрто, мехко хержа, къаьстта БатIал-Хьажас викалваь, доазол арахьа деша вахав Терсмейл.\nБоккхийча наха дийцачох, Терсмейла доазол арахьа дийшад цхьайтта шера. Из цIава кийчвелча, цигарча паччахьа аьннад: «ЦIа а цаводаш, хьай тар мел лу, укхазарча тха наха хьехадалар Iа». Терсмейл раьза а хинна, БагIдаде сецав.\nМутаIалимашта хьеха а хьехаш, дIахо ший Iилма лакхдеш деша а дешаш, Терсмейл волаш ши шу даьлча, нанас каьхат яьздаьд воIага: «Къа а яннай со, дика мага а магац, тахан-кхоана йий а хац, хьо бIаргаго ловра сона, цIавоагIавалар хьо», – аьнна. Из каьхат а ийца, паччахьа тIавахав Терсмейл. ДIаийца каьхат дийша ше ваьлча, нанас яхар ца дича варгвац цхьаккха дезалхо, аьнна, цIавайтав паччахьа Терсмейл-Хьажа.\nХIанз Сурхо тIа юкъе дагIа рузбан маьждиг, из цIавенача хана хьалдаь йистедоалаш латташ хиннад. Терсмейл цIавена дукха ха ялале, мимаргара дIа мел ийккха болх баь баьннаб маьждига, хийцца Рузба а жамаIат а де йиш йолаш. Цигга хаттар эттад Сурхо тIарча наха юкъе, кердача маьждига чу имам мала оттавергва, аьнна. ТIаккха хьаькъал долча наха аьннад, гаьна а ца хилча, БатIал-Хьажийга хатта вай хьала а даха, тIаккха БатIал-Хьажа волча бахаб нах. Салам, хаттар чакхдаьлча, акхар хIама дIаалалехьа Хьажас аьннад:\n– Хьаллаца кулгаш, дуIа дергда вай!\nДуIа йисте даьлча аьлар йоах БатIал-Хьажас:\n– Кердача маьждига чу Терсмейл-Хьажа воашта имам вехаш дуIа дар вай даьр, Дала дуIан жоп а делар вайна. – ДIахо Хьажас аьннад: – ХIанз хьаде шоай къамаьл.\n– Тха кхы хIама дац, оаха денача хаттара жоп делар Iа даьча дуIанца, – аьнна, баха хьайзаб нах.\nТIаккха БатIал-Хьажас аьннад:\n– Маьждиг далара хьамара шу кийчдаьд укхаза, цкъа сагIах кхета, даха кхувргда шун.\nНах, раьза а хинна, сайцаб. Цигга устагIан корта, накха, думий болаш дика хьалхара шу а оттадаь, шоллагIча шуна улха модз, кIай маькх, чай, сом оттабаь гIулакх даьд хьаьшашта. СагIа – баркал аьнна, нах баха гIайттаб. Маьждига хоза ловца а баьккха, из деш къахьийгача наха баркал а аьнна, накъабаьха чубахийтаб БатIал-Хьажас хьаьший.\nПIаьраска ди хьа а кхаьча нах рузбане баха, ламаза ха хьахилча, берригача наха лайна Терсмейл–Хьажас азан даьд, хутIбат а цо дийшад. ТIаккха БатIал-Хьажас шийга, ламаза хьалха отта, аьлча, Терсмейл-Хьажас отта тигадац, тахан хьо воацачо дергдац укх маьждиге хьалха ламаз, тIехьагIа цаI дергда вай, аьнна.\nЦу хана маьждига коа, тахан хьужаре яггIача, дахчах яь хьужаре хиннай. Цу чу, бийсаш а йоахаш, дешаш хиннаб Сурхо тIара а кхыча юрташкара а мутаIалимаш. Цу мутаIалимашта кIоаргагIдола Iилма хьийхад Терсмейл-Хьажас дукхача хана. Царех ба: Муцолганаькъан Ахлой Iусман, Шахьбота Заяуддин, Овшанаькъан Бийсолта, Iисий Мухтар, Сулейма Солсбик, Исмейланаькъан Висангире Хьасан, иштта кхы дукхаш а.\nХIета денз халача–воча а кхы мел йолча дукхагIча хана Сурхо тIа имам хиннав Терсмейл ше кхалхалца йолча хана. Юкъ-юкъе Россе шахьарашка, доазол арахьа, Iилма кердадаккха водаш хиннав из. Иштта Туркий мехка ваха шин шера цо Iомадаьд ХIайатил-Iилм (астраноми). Цу белхах чIоагIа кхеташ хиннав из. Цу Iилманца ховш хиннад бутт хьа маца хул, дIа маца бов, марха маца лаца деза, маца дехка – даста деза. Ламаза ханаш а цунца белгалъеш хиннай.\nТерсмейл-Хьажа дуненахь кIаьда-хоза къамаьл долаш, елаенна юхь йолаш саг хиннав. Маьждига чу, арахьа – миччахьа вале а, чIоагIа хоза, наьха ладувгIа дог доагIаргдолаш дика хьехам беш хиннаб цо. Терсмейл-Хьажас оалаш хиннад: «Дала, Пайхамара, Устаза, тIерча паччахьа яхар деш хила деза вай дилла а, тIаккха харцахьа гIоргдац, гIалат а даргдац вайгара». Маслахьата лелаш, мутаIалимашта тIех дола Iилма Iомадеш, наха хьехам беш, Далла гIулакх чIоагIа деш хиннав из.\nШи саг йоалаяь хиннав Терсмейла-Хьажа. Хьалхара сесаг Меданаькъан Арсмака Рахьмат хиннай. Дика тар а луш, шоайла баша а башаш, тоъал цхьан баьхаб уж. Цу юкъа дезалхо хиннавац цар. Иштта бахаш Терсмейл-Хьажас аьннад Рахьматага: «Со дезалхо хургволаш вац, иштта лайнад Далла, аз мукъайоалийт хьо; цIа а гIой, кхычахьа маьре гIо, Дала дезал лу хьона». Боккхийча наха оалар, Терсмейл-Хьажас оалаш хиннад, аьле: «Ваха-м са ма хилавалар дезалхо, яла цхьа йиIиг хинна».\nРахьмат Терсмейл-Хьажийцара къаста раьза хиннаяц, хIаьта а цо мукъа а ялийта, цIа а яха, маьре яхай из Бедери сейта Хьусенага (Iарбе). Цига Рахьмата кхо дезалхо хиннав ши йиIагеи цхьа кIанкеи.\nКIаьнк шу доаллаше кхелхав, хIаьта йиIигаш йоккхий а хинна маьре яхай.\nЦхьаннахьа маьре а хинна, дезал ца хиларах цигара цIа а ена, цIагIа ягIаш цхьа йоаккхо саг хиннай Экажакъонгий-юрта, БIатIал-Хьажий мурдех а йолаш, Овшанаькъан Боркъий Эйси яхаш. ШоллагIа из йолаяьй Терсмейл-Хьажас. Даьла кхеле дIаберзалца цхьана а баьхаб.\nДукха ха ялалехьа Россера нах хьайнаб, революци яьннай, керда Iаьдал чIоагIденнад. Цу Iаьдало дина паргIато лург догдоахаш хиннаб бусалба нах, бакъда коммунисташ, хьалха хиннар вIалла хIама а доацаш, дина духьала баьннаб. Юххера дин ца даржийта лаьрхьа тIехьабаьннаб коммунисташ, лувцаш чубехкаш, хиннаб дийша Iаламнах а кхы моллагIа белгала баьннараш а. Буро тIа хьал а кхувлаш, дукха боабеш хиннаб нах. Иштта бигача нахаца Буро тIа набахта ваьллав Терсмейл-Хьажа.\nШе цу чу воаллаш, ха ма хилланге, тIера Iояьккхе аба кIала а тессе, ламаз деш хиннад Терсмейл-Хьажас. Иштта из ламаз деш воаллаш, камера чу хьежача надзиратела вайнав из. Ваха цо дIададийцад турмерча хьакимага. ТIаккха хьакимо тIа а вийха аьннад:\n– Хьайна хургдар хой хьона Iа ер болх лелабеш хилча? Топаш а теха, лоамах дIа-м даьра волларгва хьо.\n– Iа ду къамаьлеи оаш бехк боацаш боабеш лоамех дIабехка нахеи дац кхоана Къематдийнахь сога Дала хоаттаргдар; сога Дала хоаттаргда: ха хьахилча ламаз дири Iа, – жоп деннад Терсмейл-Хьажас.\nЛоткъам ийца баьлча, ше ваьллача камере юха чувигав Терсмейл-Хьажа. ДIахо а ший ханнахьа ламаз деш хиннад цо. ХьалхагIа мо хо а венна, юха а тIавигав Терсмейл-Хьажа турмерча хьакима. Шийга, фуд Iа леладер, хьайга яхар хIана диц Iа, аьлча, Терсмейл-Хьажас аьннад:\n– Дала сага тIадиллача пхе паразах цаI да ламаз, дина бIоагIа а ба; оаш фуннагIа дувцарах, дирах, со ханнахьа ламаз ца дича Iергвац.\nШоллагIча дийнахьа камере чукхайкав йоах надзирател:\n– Гагиев, … – цо оаллашехь, цу чу боахкача наха массанена цхьатарра хийттад Терсмейл-Хьажа топаш тоха вуг, аьнна, чIоагIа цатоам а хиннаб, – … с вешами, – надзиратела аьлча, гIадбахар йоах камер чу боахкараш.\nИштта вигар дIахецаш, я кхычахьа этапаца дIавохийташ хиннав. ДIаарваьлча, бокъо а енна, Сурхо тIа цIавайтав Терсмейл-Хьажа. Кхы а дуккхаза тIехьалийннад цунна Iаьдал.\nЦхьан дийнахьа Iаьдала юкъера воккха хьаким хиннав Сурхо тIа вена «Пуроле» (администраци) коа а наIар тIа а нах гулбаь, бирса къамаьл деш латташ. Делкъа ламаза воагIа Терсмейл-Хьажа тIанийсвеннав цига, нахага цо аьннад:\n– Фу деш латт шо, укх Даьла моастагIага ладувгIаш, саг ламаза кхайкавий?\nТIаккха ваха цхьа берашха зIамига сага, мимар тIа а ваьнна, азан даьд. Гулбеннараш цхьацца-шишша водаш ламазе а баха, цхьаь латтийсар йоах хьаким, чIоагIа раьза а воацаш.\nШоллагIча дийнахьа Iаьдала юкъера баьхкача наха лаьца дIа а вига, Буро тIа следователа тIавигав Терсмейл-Хьажа. Следователь лоткъам эцаш вагIаш, ламаза ха хиннай. Хьаяьккха шийна тIера аба кIала а тесса, азан а денна, ламаз де эттав Терсмейл-Хьажа. Из йисте валлалца таккхалча а ваьгIа, хаьттад следователа:\n– Аз хьайга хIама аргдац аьнна шеко ярий хьа?\n– Яцар, со сай Даьла декхар ханнахьа дIалуш ва, хьоцардар-м аз мичча хана дувцаргда, – жоп деннад Терсмейл-Хьажас.\n– Иштта чIоагIа теш хьо Даьлах? – хаьттад следователа.\nЦун Даьлах тешарах а цун деналах а чIоагIа цец а ваьнна, следователа аьннад:\n– Со укхаза волча хана, аз укхаза болх беча хана, кхы Буро тIара саг кхайкаргвац хьога.\nТIаккха цIавайтав. Татар вале а моллагIа бусалба саг хиннав из следователь оалар боккхийча наха.\nТIехьагIо хьужаренаш дIа а къайла, Iилма ца хьехийташ соцадаь ха хиннай, хIаьта а цхьаццабола мутаIалимаш хинна нах шоай дешар юкъагIа ца дита гIерташ, гучагIа а къайлагIа дешаш, къахьегаш хиннаб.\nСурхо тIарча имамаца Овшанаькъан Абабукарца со вахавар Охлой Iусман волча цунга цхьаццадола сайна эша хIамаш хатта. Iусмана дийцар:\n– Бусалба дин Iомаде гIертача наха геттара лира ха яр из. Дарс хьалха даккха тхона, аьнна, яьздаь каьхат а ийца, тхо цхьаццадола мутаIалимаш дахар Терсмейл-Хьажа волча. ДIаийца тхогара каьхат Iо а дийша, цо аьлар: «ХIаза замануссуку?ти – баге дIакъовла еза зама я ер, варриза бил-къу?ти – кха?чах кхоачам бе беза зама я ер, вал-жулу?су фил-байти – цIагIа саца веза зама я ер. ДIахо Терсмейл-Хьажас аьлар: «ХIаьта а, ма хулла кхайкарал а ца деш, тарлур де хьожаргда вай».\nТIеххьара Iусмана молла аьлар:\n– Ше кхалхалца ший де йиш яр ца деш Iийнзар Терсмейл-Хьажа наха Iилма дIахьехара.\nМакка а, Мадинате а, БагIдаде а Ахьмад-Шейх оалаш хиннад Терсмейл-Хьажах.\nТерсмейл-Хьажах Ахьмад-Шейх аьнна цIи тиллар а хиннаб цхьа тамашне болх. Терсмейл-Хьажа Макка хьажол де вахача хана, из Iеш волча цIен тIа бийсанна геттара хоза цхьа тамашне лур этта хиннад. Из бIаргадайна нах, моллагIдола цIа мара мичад ер, аьнна, цох тамаш а яь, фу болх ба хьожаргда вай, аьнна, цу цIагIа дIачубахаб. Ераш дIачубаьлча, Къуръан дешаш вагIаш саг хиннав. Мичахьара ва а малув а хаьтта, цу наха баха кIоаргагIа Iилма ховча дийшача нахага дIадийцад шоашта дайнар. Из цхьа моллагIа вола саг хила йиш яц, аьнна, хьабаьхка Терсмейл-Хьажаца къамаьл а даь, хIанз денз хьа цIи Ахьмад-Шейх я, аьнна бахаб уж. Иштта тилла цIи хиннай из, Iарбий а туркий а мехка Терсмейл-Хьажах йоахаш хиннар.\nТерсмейл-хьажа хьоаваьча, БатIал-Х ьажас ше вагIаш аьнна хиннад:\n– Кидташ-шейх, – ше аьннар наха теркалдича, БатIал-Хьажас аьннад: – Шейхий дакъа долаш саг ва из.\nДикан тIа-вон тIа, сагIа даьккхача, каст-кастта виге нийслуш хиннав Терсмейл-Хьажа. Дина хьехамаш мо, дунен чу бахача хана накъадаргдолаш дунен хьехамаш а дора йоах цо.\nЦхьан дийнахьа нах гулбеннача метте Терсмейл-Хьажийга хаьттар йоах цхьанне:\n– Сага тIехь, эггара ийрчагIа дола хIама фуд, аьнна, дий Iилман чухь?\n– Нахах эхь-бехк ца хетар да, аьнна белгаладаьккха да, – жоп деннад Терсмейл-Хьажас.\nЦхьаькхане хаьттар йоах:\n– Дукха таро а йолаш, наха, юрта, мехка накъа а ца воалаш саг ма хулий, цох яьздаь хIама дий Iилман чухь?\n– Да, чехкагIа из дIа а ваьнна, из тIавагIа лаьтта чIегалг мукъаялар дуккха дезагIа да цунна, аьнна да.\n– Наькъаш дIалувцаш, готтадеш, ший доазонцара юртан лаьтта бихьдеш, чулувцаш нах хьувзар миштад? – хаьттад цхьаькхане.\n– Шоай каша готтадеш, бихьдеш боахка нах ба уж, Даьла эгIазал IотIа а елх цу метте, тарделча дIаваха везар цу юртара, – аьлар йоах Терсмей-Хьажас.\n– Наьха хIама даар миштад?\n– Дала йоах: «Хьа юкъагIдисача сай паразашта къинтIерваргва со сайна лой, бакъда наьха хьакъ хьога доаллача хана, уж нах хьона къинтIера ца баьлча, хьо Ялсмала вахийта йиш яц са», – жоп деннад Терсмейл-Хьажас.\nЮххера аьлар йоах Терсмейл-Хьажас: «Нахаца тарлуш, юрта фу тов хьожаш ваха везар-кх шеввола бусалба саг».\nШин кIотара юкъе гIолла Iанга тIа водаш, хьун юкъера хьалъараваьлча, Сурхо тIа юха чу а хьажа, аьлар йоах Терсмейл-Хьажас: «ЦIаккха ийша кIала а гIоргйоацаш, селла аййенна лакх а лургйоацаш, цIаккха дика къонахий а эшаргбоацаш, юрт я-кх хьо»!\nЦхьан дийнахьа ший фусам-наьнага Эйсега аьннад Терсмейл–Хьажас:\n– Белгало яйнай сона. Дала теха ха йоалаш латтачоа тара я, со кхы дукха гой тамаш я, хIанз доагIача ерача ден сарахьа кийча хилалаш. Аз хьайга ду къамаьл кхы нахала а ма даккхалахь.\nЕрача ден делкъел тIехьагIа дилла Терсмейл-Хьажийна зерат де нах ухаш хиннаб. Цо дийцача ерача дийнахьа а, цаI воагIаш а кхы дукхагIа боагIаш а, нах аха болабеннаб Терсмейл-Хьажарцига. Малхбуза ламаз даьчул тIехьагIа хаьттар йоах Терсмейл-Хьажас ше волча баьхкача нахага, хьанехк, хьанехк, манехк цIагIа вий, аьнна. Уж цо бийца нах Артан тIа баха цIагIа хиннабац. (Цу хана Артан тIа бахача наха итт ди а ши кIира а яхар мо ха йоаккхаш хиннай, бахар-бахкар гIаш а говрашца а хиларах).\n– Сагота ма хилалаш, – аьннад цо гонахьа хьувзачарга, – уж кхо саг цIакхоачаргва шоана, со дIаволла сухал а ма белаш.\nДIахо Терсмейл-Хьажас аьннад:\n– БатIал-Хьажий мурдашка со лахьтий чу Iочу а виллийталаш, дIахьежача, БатIал-хьажий зерат гургдолчча со дIа а воллалаш, Пайхамара умматах мел волча сага со къинтIераваьннав шоана, из нахага дIа а кхайкаделаш, иштта нахага сона къинтIерадовла а алалаш.\nДIатIа а йийха ший фусам-наьнага аьннад цо:\n– Сагот ма делахь, Дала аьннадале, дукха ца говш вIашагIкхетаргда вай.\nЦу ерача ден малх чубизачул тIехьагIа паьраска бус кхелхав Терсмейл-Хьажа. Паьраска ден Iуйренна доккха таьзет эттад цун коа. Артан тIа ваха Терсмейл-Хьажас вийца уж кхо саг цу коа хиннав, цIа а кхаьча. Терсмейл-Хьажас васкет даьчча тайпара, БатIал-Хьажий мурдаша каша а лахьта а даьккха Iочувиллав из. Терсмейл-Хьажа лахьтий чу Iочувилла?р ва Тоачанаькъан IисмаIалий Абубакар, Оарцханаькъан СаIадалий Iази.\nЮртарча а, мехкарча а, деррига дунен тIарча а бусалба наьха юкъара ва, ала дезаш саг ма хиннавий Терсмейл-Хьажа. Кашмашкара нах чубаьхкача, цхьан воккхача сага хьа а этта, аьлар йоах:\n– Ер дунен тIа Даьлах, Пайхамарах мел тешача бусалба наьха воша ва, укхаза хьа мел венача сага хIаране дика къонах вар а аргда вай укхох.\nДукха ца говш, кIир доалача паьраска бус кхелха а кхелха, паьраска ден Iуйренна дIаеллай цун сесаг Эйси а. Из лахьтий чу Iочуйиллараш а БатIал-Хьажий мурдаш ба.\nДала гешт долда, Дала Ялсамале лойла царна а бусалба мел волча сага а! Амийн.


Кадыров а, цуьнан доьзалера моггIара хьаькамаш а. Хьанна кхаьчна керлачу Iедалехь даржаш?\nКадыров Рамзан а, Алханов Руслан а\nНохчийчоьнан Iедалан хIоттам "хийцабелла": 99,97% кхаьжнаш а кхочуш, харжамашкахь буьззина толам баьккхинчу Кадыров Рамзана керла министрийн кабинет вовшахтоьхна. Кхин дIоггара хийцамаш цуьнца бацахь а, кхузахь дуьйцург ду, дуккхаъчу шерашкахь мехкан куьйгалхочун гонехь хилла нах дIасахийцарх.\nГIадужу-беттан 7-чохь премьер-министран даржехь тIечIагIвира, кхул хьалха а оцу гIентахь хилла волу Хучиев Муслим. Кадыровца гергарлонехь иза вацахь а, Кавказ.Реалиин хьасташа дийцарехь, Москвахь тIетовжийла ю цуьнан, цундела иза ца лайча ца волу Кадыров.\nМинистрийн кабинетан хьалхара гIовс лаьттина Тумхаджиев Iисагахь ю Кадыровн гергара зуда, ткъа цуьнан да, Тумхаджиев Абубакар, юха а автомобилан некъийн министр дIахIоттий, ишшта ву иза вице-премьер а.\nКхин а цхьа вице-премьер - юьртбахаман министр Закриев ИбрахIим - Кадыровн йишин кIант ву.\nРогIера вице-премьер Таймасханов Бекхан - юьззина бакъонаш йолу Нохчийчоьнан векал ву Оьрсийчоьнан президент волчахь, Кадыровн эвлара Ахмат-Юьртара схьаваьлла ву иза.\nКультурин министр хилла Дааев Хож-Баудди - Ахмат-Юьртара ву, ишта Кадыровн гергарчех а ву иза. Социлан блоках жоп луш вице-премьер вина цунах а.\n"Кадыров Рамзанан шича Байсултанов Идрис - дешаран а, Iилманан а министр виссина\nВице-преьераш хIиттийна ишта Висмурадов Абузайд (Кадыровн юьртахо а, доттагI а), Хакимов Хьасан (Кадыровн командехь ву 2006-чу шарера дуьйна), Магамадов Iабдул (Кадыровца ву 2000-чу шарера дуьйна), Умаров Джамбулат (2005-чу шарера схьа дуьйна ву Кадыровн гонехь). Верриг а жимачу Нохчийчохь хIинца исс вице-премьер ву.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министр витина Алханов Руслан - Кадыровн цхьахайолчу йоьIан марда, Ахмат-Юьртара вахархо.\nЙиша яхана нуц Черхигов Рамзан - транспортан а, зIенан а министран гIентахь виссина.\nКадыровн шича волу Байсултанов Идрис - дешаран а, Iилманан а министр витина.\nКадыровн кхин цхьа шича - спортан министр хилла Ибрагимов Турпал-Iела хIинца латтанийн, бахаман а министр ву.\nСинбахамаллин министран гIовс Iийна 22 шо долу Кадыров Рамзанан йоккхаха йолу йоI Кадырова Iайшат оцу министраллан урхалхо хIоттийна. Керла министрийн кабинет йовзуьйтучу кхеташонехь шен деца цхьана коьртехь яра иза аьтто агIор хиина.\nБаширов Iусман къинхьегаман министран дарже ваьккхи. Кадыров а санна, бенойх схьаваьлла ву иза а.\nСпортан министр тIечIагIвина, Ичкерин заманахь Дудаев ДжовхIаран хилла хадархо Дадаев Муса. Кхул а хьалха Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIоьнча вара иза, ларийна иза белхаш бан ТIехьа-Мартанан администрацин куьйгалехь а, юьртабахаман министран даржехь а.\nКегийрхойн урхалле юха валийна, министралла юхаметта а хIоттош, 2020-чу шарахь и урхалла дIасайохаяле хьалха цуьнан коьртехь хилла Кадыровн цIийнах волу Ибрагимов Iийса.\nПачхьалкхан думан VI-чу а, VII-чу а гуламашкахь депутат лаьттина Селимханов Мохьмад вице-премьер а, экономикан министр а ву хIинца.\nФинансийн министраллан куьйгаллехь висина Тагаев Султан а.\nГIишлошъяран а, ЖКХ-н а министр хIоттийна Зайпуллаев Муслим, къоман политикан а, арахьарчу зIенийн а, зорбанан а, информацин а министран даржехь тIечIагIвина ишта Дудаев Ахьмад а, могушалла Iалашъяран министр Сулейманов Эльхан а, индустрин а, энергетикан а министр Шаптукаев Рустам а, Iаламан ресурсийн а, гонахарчу средан а министр Темирханов Сайд-Мохьмад а, туризман министр Байтазиев Муслим а.\nКхерамзаллин а, юкъараллин а, экономикан а Кхеташонан куьйгалле валийна Кадыровн гергара стаг, Ахмат-Юьртара схьаваьлла Усмаев Вахьит. ХIинццалц Нохчийчоьнан республикан министрийн кабинетан куьйгаллехь вара иза, иштта мехкан урхалхочун секретариатан куьйгалхо а вара.\nКадыровс вовзийтира иза, шен гIовс ву аьлла, шен тIедахкарш кхочушдийриг ву иза аьлла, дIа а хьедеш.\n"Министрийн кабинетера 24 стагах 13 - Кадыровн хамалгӀера ву\nМинистрийн кабинетехь волчу 24 декъашхочух 13 - Кадыровн хамалгIера ву, оцу юкъанна, вице-премьерех волчу цхьаннан (Висмурадов Абузайд) лакхара доьшийла чекхъяккхарх шеконе диплом ду- 2007-чу шарахь ХIинжа-ГIалара финансийн а, бакъонан а институт чекхъяьккхина, "Юриспруденци" корматалла караерзийна цо боху. Ткъа синбахмаллин министран янне а яц лакхара доьшийла.\nЭкономикан лаккхарчу школан белхахочо, Къилбаседа Кавказан талламчийн тоба вовшахтоьхначу Иванов Евгенийна хетарехь, оцу кепара даржашка нах хIиттор нохчашлахь хуьлу хIума дац. "Шен гонера нах урхалле хIиттор- даьржина хIума ду" аьлла бу цуьнан хьажам.\n"Масала, Трампан президентан администрацехь ворхI стаг вара оцу кепара дIахIоттийна, Трампан йоI Иванка а, нуц Кушнер Джаред а цхьаьна. Байден Джос чIагIо йира, шен цIийнах болу нах КIайчу цIийнехь хир бац аьлла, амма дош ца элира шен гIоьнчийн берех. Ткъа хIинца - царех пхеанна администрацехь белхаш белла", - дуьйцу Ивановс.\nДелахь а, эксперта бахарехь, пачхьалкхан куьйгалле гергара нах битарх баьржачу хаамаша гIовгIа оьккхуьйту, къаьсттина тергонехь латточу Нохчийчохь.\n"Хийцамаш хуьлучу юкъанна дика ю ишта команда. Лелачу низамехь, Кадыровс рогIера мехкан урхаллехь йоккху хан тIаьххьара ю, ткъа дукха хан йоццуш бинчу хийцамаша бакъо ло Кадыровна мехкан урхаллехь 2026-чу шаре кхаччалц висса. Оцу хьелашкахь мутIахьалла йоцург а, маьIне хир ду Кадыровн командо эвсара болхбар", - дерзадо шен къамел Ивановс.\nЭксперто билгалдаккхарехь, тахана Нохчийчоьнан куьйгалхочух - боккха тешам бу президентан, цундела Кадыровс ша вовшахтуху шен администраци а министрийн кабинет а. Кхечу регионашкахь, урхалла дар эвсара цахиларо, йа кризисан хьелашка валавора (Дагестан, ГIалгIайчоь, Къилбаседа-ХIирийчоь), цхьа билгалъяьхна Iалашонаш кхочушъян хьийсийна, регионна хийра болчу хьаькамех урхаллин командаш гучуюьйлура юьхьанца дуьйна а.\n"Шен гергара а, бевза-беза а нах мехкан урхалле кхачон хьийза Кадыров\nНохчийн политикна, "Кавказан къаьмнийн Ассамблейн" юкъараллин президентана Кутаев Русланна хетарехь, керла хIумма а дац кхузахь: "Кадыровс шен уллора а, гергара а нах лаккхарчу даржашка хIитторах хIумма а хийцалуш дац, йа дикачу агIор а, йа вочу агIор а, церан лаамех а, церан дог-ойлех а доьзна кIеззиг хIума ду Нохчийчохь, цара нисдеш хIума дац. ХIинццалц а ша лелийннарг ду Кадыровс кхин дIа а латториг, шен уллора а, гергара а нах мехкан урхалле кхачон хьийза иза. Хадданза оцу агIор воьдуш ву иза".\nШо хьалха Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто керла санкцеш ехира Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал, кхел йоцуш нах хIаллакбарна а, адамийн бакъонаш хьешарна а, къоманна тIехь къизаллаш лелорна аьлла. Санкцеш хьакхаелира урхалхочун хIусамненах Кадырова Медних а, церан йоьIарех Iайшатах а, Каринех (Хадижат) а. Цхьаьнатоьхначу Штаташа кхайкхам бира кхечу пачхьалкхашка а, билгалбаьхначу Кадыровн доьзалерчу нахана дуьхьал шаьш а санна, санкцеш яха аьлла.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан 20 шо долу йоI - Кадырова Хадижат - хIоттийра стохка ГIуран-баттахь Соьлж-ГIалин школазхойн дешаран департаментан хьаькаман дарже.\nПачхьалкхан гIуллакхдарехь даржашкахь бу Кадыровн доьзалш, йижарий, шичой, маьхчой ишта кхин дIа а.\nКавказ.Реалиин зерашца, цхьацца хенашкахь пачхьалкхан даржашкахь бара Кадыров Рамзанан 100 гергга цIийнах болу нах. Шен гергара а, хIусамера а нах лакхарчу даржашка хIитторах шегара бехк баьккхича, мехкан урхалхочо дIахьедира: "Суна эхь ца хета. Ас сайн халкъах, республиках жоп луш делахь, со ларавеш велахь, царна хIун бен ду, мила хир ву министр, кIоштан куьйгалхо, администрацина коьртераниг я Iедалан куьйгалхо? Сан кIезиг сагатдо цо".


ТИМБУЛАТОВ Мовсар. Элча хестош байташ (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) - ГАУ «Издательский дом»\nЭлча хестош байташ\nХалчу новкъахь тийсалуш тхо догӀу,\nГӀалатдуьйлуш, Деле хьесталуш.\nСабӀарзделла Деле кхойкху оха,\nЭхар зама герга хилар гуш.\nХӀай тхан Элча, ваийтинарг Дала,\nБоданера адам даккха схьа.\nНехан дагчохь динан серло кхала.\nЦӀуйшна кортабеттар доккхуш дӀа.\nХьо тхан бӀаьргийн серло,\nТхан дахаран сирла масал хьо.\nТхаьш йоккхучу ханна\nхьан некъ ларбар –\nСийлахь декхар, коьрта Ӏалашо.\nХьан дахарца доьзна ду тхан дахар,\nХьо вовзаро тхуна гӀора ло,\nОцу некъан ларца гӀерташ даха,\nОйланаша геналле дӀахьо\nРобийӀ-авваль шийтталгӀачу буса,\nӀалам серладоккхуш, боьсси кхаъ,\nНуьрца къагош Аминатан хӀусам,\nЛаьтта воьсси сийлахьчарех цхьаъ.\nИ дуьнен чу ваьлча керста Ӏадош,\nБӀешерашкахь яьгна цӀе дӀайай.\nШема-гӀалин йоккха шахьар къагош,\nБухьайрат-хӀорд, лаьттах ийна, бай.\nКхин а даккхий Ӏаламаташ хилла,\nРагӀуш дохош, килсаш аталуш.\nДедас цунна Мухьаммад цӀе тилли,\nЦуьнан болх сов боккха хилар гуш.\nБану СаӀдан тайпанца хьо кхуьуш,\nХьалимата вузош лелави,\nШаьш лелочух беркат\nХьох цецбуьйлуш, хийла тамашби.\nДуьнен тӀе а вале да дӀаваьлла,\nСийлахь Элча, байлахь виси хьо.\nЯлх шо долуш новкъахь нана йелла,\nХьан жима дог Ӏовжий балано.\nБерашлахь хьо ловзуш лелаш хийла,\nНаноша шайн бераш доьхуш схьа,\nЮьстахваьлла, цаьрга хьоьжуш гӀийла,\nХӀун ойланаш йора теша ахь?!\nБархӀ шо кхаьчча, тӀера деда велла,\nДевашас хьо шена леци тӀе.\nМассаьрца а эсал, велавелла,\n«Тешаме верг» – тилли хьуна цӀе.\nШовзткъе шо хьайн дуьзча\nХьираъ хьехахь йоккхуш ехха хан,\nВайн Делера малик дуссуш, тӀомахь\nАнайист дӀалоцуш, баржош тӀам.\n«Диеша. Хьуо кхоьллинчу Делан цӀарца,\nАдмаш кхоьллина цо детта цӀийх.\nДиеша. ТӀех Комаьрша Ша хиларца,\nКъайлах дерг Цуо хьуна довзийти.»\nЦу кхайкхамо инзар Ӏадавина,\nСийлахь декхар дужуш хьайна тӀе,\nДала дин дӀакхайкхо векал вина.\nХаьржира хьо, элча вина Шен.\nАмма хӀун до оцу керста наха?\nСтенна дуьхьалбевлла хьийза уьш?\nГӀерташ хьуна новкъарлонаш йаха?\nЛаьтта тӀера хьо дӀаваккха, вуьйш?\nСтенна тӀулгаш кхуьссуш тӀаьхьа?\nТӀоифера эккхавира хьо?\nСтенна бала туьйсуш къаьхьа,\nМекарлонаш цара хьийзайо?!\nБуьрса малик деъна уьш дӀабаха,\nЛаьмнаш тӀеттатухуш хӀаллакбан.\nХьуна лаац, ахь сатуьйсу царах,\nЙогӀу тӀаьхье хила бусалба.\nМаликаш тӀедуьссуш Бадран арахь,\nТӀеман дойшкахь, лата кечдина.\nТарраш детташ цоьстуш, керста цара,\nХуьлучух ца кхеташ Ӏадийна.\nХалчу хьолехь нисваларх хьо хийла,\nВезчу Дала ларвеш лелави.\nДала хьайга делла декхар сийлахь,\nДуьззина чекхдаьккхи, кхочушди.\nЭлира ахь уммат дагатесна,\nАсхьабашца цхьаьна волуш хьо:\n«Вежарий ган чӀогӀа ас сатесна,\nИм диллинарш, гина воцуш со».\nТоьшалла до оха, Делан Элча,\nЧӀогӀа ган сатесна тхо а ду,\nСинхьийзамах гӀайгӀа йузайоьлча,\nБӀаьрхиш лиедаш, Деле кхойкхуш ду.\nЧӀогӀа доьху Деле тхайна малор,\nХьавза-татол цу хьан кедара.\nКхин гур йоцуш хьогалла йа хало,\nСингӀайгӀа д1айоккхуш дегӀара.\nТхайн синойл а хьоме ву хьо тхуна,\nДай-нанойл а, чуьрчу доьзалел.\nУьш массо а махин хуьлда хьуна.\nЯлсаманехь хьоьца цхьаьна Ӏиен.


Кхаарин дийнахь 2014 шеран ноябран 26-хь дIаяьхьира пайде семиотикин отделан рогIера Iилманан семинар - НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ\nКхаарин дийнахь 2014 шеран ноябран 26-хь дIаяьхьира пайде семиотикин отделан рогIера Iилманан семинар. Иза Ubuntu ОС нохчийн матте йоккхуш кхоллалучу хаттаршна лерина яра.\nГочъян езаш йолу .ро файлаш отделан белхалошна юкъахь екъна ю. Оцу файлийн локализацин яр Poedit программи чохь дIахьо. Poedit – иза .ро файлийн редактор ю, цу чохь Ubuntu системин программийн юьхьанцара текст ингалс маттахь ялийна ю. Оцу программех информацига хьажа йиш ю хIокху адресца: http://poedit.net. Программи чохь цхьацца могIа гочбо, могIанаш номераш хIиттийна ду, цхьана бIогIамалга чохь ингалс маттахь текст ю, ткъа вукху бIогIамалга чохь хIора могIа нохчийн матте баьккхина бу. Нагахь гочдеш цхьацца хаттарш кхолладеллехь я къасто дезаш хIума диснехь, и могIа можа басаца схьакъасто йиш ю, «чекхдаккхаза гочдар» аьлла билгал а даьккхина.\nИ санна долу дешнаш, дешнийн цхьаьнакхетарш отделан белхалоша хIора кхаарин дийнахь дийцаре до.\nИ болх дIахьуш, белхалоша тайп-тайпана электронан лингвистикин хьостанех пайдаоьцу: Нохчийн-оьрсийн словарь Мациев А.Г., Оьрсийн-нохчийн словарь Карасаев А.Т, Мациев А.Г., Математикин терминийн нохчийн-оьрсийн словарь Умархаджиев С.М., Ахматукаев А.А., компьютерийн терминийн ингалс-оьрсийн-нохчийн словарь, Promt словарь а, талмаж а, Google онлайн талмаж.\nЦул сов, семинарехь бийцаре бира информацийн технологийн оьрсийн-нохчийн дешнийн цхьаьнакхетарийн дошамна тIехь беш болу болх. Отделан Iилманан белхалочо I. Вагаповс билгалдаьккхира: «теминийн маьIна кхоччуш даста аса 6-10 дешнийн цхьаьнакхетар схьахоржу, хIунда аьлча, цхьайолу терминийн масех маьIна хуьлу дела. Словарь масех дийнахь кийча кича хир ю».\nОтделан Iилманан белхалочо Х. Асхабовс Delphi платформи тIехь .ро файлаш ша гочъен программа йина. Оцу программо тайп-тайпана дошамашкахь терминаш лоьхуш йойъу хан кхоайо. Цунна шинаметтан дошамаш тIетаса а йиш ю; дукха маьIнаш долу терминаш басаца билгалйо, программистана царех цхьаъ схьахаржа атта хилийта.


Маца кхачалур ю-те нохчийн Iедалера къизалла?\nНохчийчоь -- Шайн ницкъ, доьналла гойтуш бу Толаман Денна хIоттийначу гайтамехь полисхой, Соьлж-ГIала, 09Сти2012\nБехк болуш а, боцуш а кегийрхой лецар а, гуш бахьана а доцуш, бахархойн керташкахь зераш дар а низамхоша шайн юьртахь къаьсттина алсамдаьккхина лору Соьлж-кIоштан Ассиновск-эвларчу бахархоша.\nДукха хан йоццуш Соьлжа-кIоштан Ассиновск-юьрта юккъехь, радиоурхалла де фугас эккхийтина муьлш бу ца хуучу наха. Юьртахоша тоьшалла а деш, и эккийтар бахьанехь вийна-лазийна стагга а вац. Амма цуьнан зов хIинца а дижаза ду эвлахь. Цуьнан бахьана ду цу эккхийтарна гергахь нисвелла кхо жимха ницкъаллин структураша, куьг бехке а лерина, лаьцна дIавигар. Бахархоша дийцарехь, ларамза цу меттехь нисбалар доцург, хIуманна а бехке бац кегийрхой. Iедалан герзахоша дIа а бигна, чохь бахкош болчу юьртахойх дуьйцуш ю цигара яхархо Медент.\nМедент: «ХIокху деношкахь юьрта юккъехь фугас эккхийтина. Цигахь нацкъаро майданахь лаьтташ хилла кхо кIант, лаьцна дIа а вигина, йиттина хIаллаквина. Маьлхи кхо кIант ву. Деваша тIаьхьавахча, воьлхуш, маьхьарца хилла цхьаъ. Ша дина хIума ма дац, етташ, ницкъ беш, тIелацийтина шега, ма виталахь ша кхузахь,бохуш, «гIаггIанехь» девешина вилхина кIант. Цу кепара хьийзош бу-кх кхузахь кегийрхой».\nБехк-гуьнахь а доцуш нах лецаран хьокъехь а, тIемалойн а, церан агIончаш а лоьху бохуш, керташкахь зераш дарехь а, кхечу ярташкахь дерг шена ца хаьа, бохура Медента, амма шайн юьртахь низамхоша шаьш садаккха а, садола а дуьтуш дац.\nМедент: «ХIора дийнахь бохург санна зачисткаш ю-кх цу Ассиновскехь еш. Iедал а ду лаьтташ. ГIазакхий а бу. Чулелхаш а, шайн каяьлларг дIавуьгуш а. ХIинцца дукха хан йоццуш совхозера цхьаъ хьун чу дIавахна, аьлла, цуьнан генара гергарнаш лаххьийна балхара дIабаьхна. Шайн сискал яа езаш ма буй нах. "Цхьа элира бохура" боху эладита юьхьар а лаьцна, балхах бохийна нах. КIиранах шозза-кхузза зераш до. Кегий нах ара-чу бовлийта тешаме доцуш, сингаттамехь ду-кх адам. ХIара мел дахлур ду-м ца хаьа».\nАдам ладегIамехь Соьлжа-кIоштан Ассиновскехь хилла ца Iа. Кхин маьрша дац дахар кхечу ярташкахь а, гIаланашкахь а. Бакъонашларьярхоша кхайкхо эшна а доцуш, шатайпа низам а, могIарера гIуллакх а хилла дIахIоьттина Нохчийчохь, кховдош бехк а боцуш, стаг лацар а, ков-керт толлуш, цIийнах хьийсар а, шайн дог-ойлане хьаьжжина, полицин белхоша боьду-богIу бахархой сеца а беш, кехаташ таллар а.\nКъеггина цунна тоьшаллаш карадо кху деношкахь Соьлжа-гIалахь. Толаман Де а, къоме бала беъна тезетан де а тIекхачале, бахархойн кхерамазалла ларьеш ду шаьш, бохуш, неха нпаспорташ а зуьйш, талламаш бан болийна ницкъаллин структураша нохчийн коьртачу шахьарахь. Соьлж-гIалахоша чIагIдарехь, цунах тоам бина Iачух тера а дац Iедалан векалш. Леррина цу гIуллакхна кхоьллина низамхойн тобанаш ю бахархойн керташкахь талламаш беш а.\nТоламан де даздар дIадерзарций, кху беттан 10-чу дийнахь билгалдоккхуш ду кхузахь къоме бала беъна, тезетан де а. И доьзна ду бархI шо хьалха Кадыров-воккханиг, эккхийтар а дина, верца. Хууш ма-хиллара, Iедало цу дийне дIаоьзна , бакъалена а къоме бала боьссина, бохийна, нохчий Сибрех хьовсийна Чиллан-беттан 23-гIа де. Гарехь, Сталинан Iедало вайнахе къематде хIоттийна де санна, гIайгIане де лоручух тера ду урхаллехь болчара и дIакхелхина де а.\nМаца кхачалур ю Iедалера къизалла?


Пугачев Сергей: Оьрсийчуьрчу бизнесан долахо Путин ву\nМарсхьокху-бутт 06, 2015\nПутин Владимир а, Пугачев Сергей а.\nОьрсийчохь вехачу заманахь Межпромбанкан долахо а, Федерацин кхеташонан декъашхо а хиллачу Пугачев Сергейс бехкейо Кремл, коьртехь Путин а волуш, шен бизнесна къоладарна.\nОьрсийчоьнан банкашка ахча диллинчу нехан агенталлан цIарах Британино кхеле озийча, банкир шен доьзалца къайлаха цигара а ведда дукха хан йоццуш. Карарчу хенахь Францехь тховкIело карийна веха.\nМаршо Радиона ша еллачу интервьюхь Пугачев Сергейс дуьйцу шен Путин Владимирца дехха леллачу доттагIаллах а, и юкъаметтигаш стенна шелъелира а. Цо чIагIдо, Путинан кандидатура Оьрсийчоьнан лидерна Ельцин Борисна хьлха теттинарг а, мукъадаьллачу премьер-министран дарже кхачийнарг ша вара бохуш.\n2011-чу шарахь Оьрсийчуьра вада дийзира Пугачев Сергейн. Ткъа цул тIаьхьа, шо даьлча, Оьрсийчоьнан Талламан комитето Интерполе лаца кхайкхавайтира. Цунна бехке дуьллу бозбуанчаллаш лелор, наха шен банкана тешийна 28 миллиард сом дадор, кхечу пачхьалкхе арадаккхар.\nХиллачу банкира, сенатора шена дуьхьалбаьккхина бехк харцбо, тIе а ца лоцу, цо ша бахарехь, дуьххьал дIа шен банкана а, шена а ен новкъарлонаш. Шена оьгIазваханчу Путин Владимиран омрица ду дерриг а, шен бизнес йохорхьама, шен активаш пачхьалкхан долаяха Iалашонца долийна а ду, чIагIдо Пугачевс.\nКху шеран Дечкен-баттахь Оьрсийчоьнан прокуратурано Британе кехаташ дахьийтинера, Пугачев Сергей Оьрсийчоьне дIавалар доьхуш. Британерчу кхело дихкира банкирна шайгара пурба доцуш шайн дозанал аравалар.\nПугачев шина мехкан вахархо ву: Оьрсийчоьнан а, Францин а. Бутт хьалха цо Лондонан Лакхарчу кхеле хаам бира, Оьрсийчоьнан Iедалера шена а, шен доьзална а кхерамаш туьйсуш кехаташ оьху шега, аьлла. Британехь шен дахарна кхерамзалла ца го шена, цундела декхаре ву ша кхечу пачхьалкхехь тховкIело еха, аьлла дIахьедира Пугачевс.\nБританин доза, Iедалан бакъо йоцуш, дIатосур дац ша аьлла куьг яздина волчу Пугачев Сергейс, ца волу ша шен дахарна а, доьзална а маьрша Iен-ваха меттиг ца лехча, аьлла, ведда Франце дIавахана.\nМаршо Радиоца хиллачу къмелехь Пугачев Сергейс иштта дуьйцу тахана шенний, Путинний юкъаметтигах.\nПугачев: «Юкъаметтигаш 1996 шарахь дуьйна хийцалуш схьайогIура, тIаьххьара а кхаьчна таханлерачу хьоле. Царех муха ала ас? Хало ду мах хадон. Юьстахара хьаьжча, ала атта хирг хир ду-кх. Кхин хIара аьлла мостагIаплла а дац юкъахь, со диссидент вац, вац я оцу режиман критик, оппозиционер. Соьца Оьрсийчохь нисбеллачу хьовзамашца дустийла ду-кх.»\nТIаьххьарчу шерашкахь Кремлан харцонаша бечу тIеIаткъамех уьдучу бизнесхойн терахь десташ ду. Колесников, Чиваркин, Моша, Кирсанов иштта кхин дIа а.\nПутин Владимирца доттагIаллехь Iийначу Пугачев Сергейс, Оьсийчохь бахархойн шайн долахь бизнес янне а яц, боху , амма бу Путинна мутIахь лай. Оцу наха президентна хьалхара лелайо иза долахо волу цуьнан бизнес.\n«Евросеть» компанин долахойх хилла волу олигарх Чичваркин Евгений Оьрсийчуьрчу Iедалх ведда, Лондонехь тховкIело карийна веха. Оьрсийчоьнах, Кремлах лаьцна шен ойла йовзуьйтуш, цо боху, Путина чхьаьвригийн меха а ца дохку адамаш. Шена оьшучу хенахь, уьш дуьх-дуьхьал туьйсу, эшча – шена хьалхара эхарта а хьежабо, яздо Чичваркина.\nБизнесхо Колесников Сергей а ву шен цIархо Пугачев Сергей санна, Путинан харцонех ведда, Малхбузехь вехаш. Оьрсийчоьнан куьйгалхочух лаьцна Маршо Радиоца хьалхо хиллачу къамелехь цо элира, шена хетарехь, гоно даима барам боцуш хесторо Путин бакъдолчунна гена ваьккхина, аьлла.\nПутин тешна ву, ша баккъал а Оьрсийчоьнна пайде а ву, ткъа пайда бохьучунна дерриг мегаш а ду бохучух. Цунах гоно «паччахь» олу, цунна муьтIахь болучара ваьккхина иза оцу дарже.\nЦундела лаьа Путинна ша паччахь хиларх теша, элира Колесников Сергейс ша Маршо Радиоца динчу къамелехь.\nПугачев: "Со диссидент вац..."


Соьлжа-ГIаларчу кхело ялх шарчохь дуьххьара толлуш ду тIамера вадарца доьзна гIуллакх\nНохчийн тIеман дакъа, Соьлжа-ГIала, 2022-чу шеран Стигалкъекъа-бутт\nТIаьххьарчу ялх шарчохь дуьххьара толлуш ду Нохчийчохь тIамера вадарца доьзна бехктакхаман гIуллакх эскархочун Бугучаев Зеламхана дуьхьала. Материалаш Соьлжа-ГIалин гарнизонан тIеман кхеле хьажийна, амма хиллачун латтамаш билггала девзаш дац карарчу хенахь.\nКхелан сайтехь хIоттийначу кехатца а догIуш, Стигалкъекъа-беттан 27-хь схьакъаьчна материалаш – бехкевечун хьокъехь сацам бийра бу Мангал-беттан 6-хь хир йолчу кхелехь. Кхелахочо Шалаев Артема ша толлуш ду гIуллакх.\nБугучаев бехкевеш долу Оьрсийчоьнан УК-н 338-чу артиклан хьалхарчу декъан низамца а догIуш, дийцарехь, шен лаамехь дIатесна цо тIеман дакъа, йа ша декхарш дIахьуш йолу меттиг, тIеман декхарех хьалхвалархьама. ВорхI шаре кхачалц чохь яккха хан тоха мега цунна. Муьлха тIеман дакъа дIатесна цо, йа Украинерчу тIамехь дакъа лаьцний цо, хIинца а дуьйцуш дац.\nЛуларчу республикера ишттачу гIуллакхашца болх беш волчу адвоката (шен цIе ца яккхар дехна, хIунда аьлча, адвокатийн этикаца догIуш дац юристаша кхечеран гIуллакхашна комментариш йар. – Редакцин билгалдаккхар.) Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь хаамбира, оцу тайпа гIуллакхаш масех баттахь толлу, кхеле а кхачадо. Дуьйцу зулам дукха хан йоцуш дина хиларна тоьшалла до бехкевийриг лаьцна витарна хьокъехь сацам баро а (дукхачу хьолехь гIуллакхна тIехула дуьххьара гIулч ю иза. – билгалдаккхар).\nТIамера вадарца доьзна гIуллакх Соьлжа-ГIалин гарнизонан кхеле дуьххьара кхечира 2016-чу шеран Охан-баттахь – ялх сов шо хьалха. Цигахь бехкевеш вара Кияков Жаслан а, Степанищев Олег а. ТIеман декъан бухгалтерехь болх беш хилла и шиъ, харц финансийн кехаташ а дохуш, контрактхошна "шалха" алап яздеш хила, цуьнан шолгIа дакъа шайн дола а доккхуш. Цул сов, Степанищев декъе ца веара шен мукъа денош хиларна, тIаккха иза бехкевира тIамера вадарна. ТIаккха Кияковна 2,5 шо хан туьйхира чохь яккха, Степанищевна – 5 шо юккъерчу рожан колонехь яккха.\nХьалхо укринхойн талларо хаамбира, нохчийн тIеман декъашлахь хиллачу саботажех – цо бахарехь, Шела гIалара 70-чу полкан 42-чу дивизин масех дакъа дуьхьалдаьлла Украинехь тIом бан, цара тIедожийна шаьш Оьрсийчу юхадигар. Салтий шаьш бохург дан дуьхьалбовлар лачкъон гIерта куьйгалла, хаамбина Украинан тIеман министраллан таллархойн коьртачу урхалло. Шайн реза цахилар диллина дIахьедийраш, дакъойн командираша тIемаш боьлхучу уггар а кхерамечу меттигашка хьийсабо, ткъа Оьрсийчу юхабаха луурш билгалбаха Iалашонца дакъошна юкъабалабо 58-чу юкъарчу армин ФСБ-н белхахой, хаамбо къайлахчу сервисаша.\nМасех нохчийн бакъонашларъяран организациша а, блогерша а дийцина шайга республикера "лаамхойн" кепехь Украинерчу тIаме бигархьама лечкъабечу бахархошкара кхочучу кхайкхамех лаьцна. Цара бахарехь, харжам атта бац: йа контрактана куьйг яздина нах байъа воьду хьо, йа билггала йоцу хан "къайлахчу" набахтешкахь яккха кхерам лаьтта хьоьгахь.\nУкраинана дуьхьала тIаме хьийсийначу Нохчийчуьра кадыровхошлахь а, "лаамхой" олучарлахь а даккхийра зуламаш дарна хенаш йиттина нах бу, иштта чохь яккха тоьхна хан чекх ца яьлларш а.


Кавказхойн Мехкех Набахти Ян Хьаьгна бу Оьрсийн Националисташ\nЧиллан-бутт 28, 2012\nОьрсийчоь -- "Исбаьхьалла нацизмана дуьхьал" цIе йолчу Москохарчу гайтамера сурт. (Автор вевзаш вац)\nЮьхьанца вовшех йозуш хилла а йоцу Оьрсийчуьра националистийн юкъараллаш хIинца, цхьана а етталуш, стамлуш ю. Цо аьтто бо царна, цхьана агIор, Iедална духьал лаьтта ницкъ а хилла дIахIитта, вукху агIор – оьрсех доцчу къаьмнашна алссам тIеIаткъамаш бан. Ишттачех ю, масала, Оьрсийн платформа олу, массех юкъараллех хIоттаелла цхьанакхетаралла. Цо шен сайта тIехь Шинарий дийнахь рогIера кхайкхам баржийна оьрсийн къоме «Къилбаседа Кавказо кхийдаде дов. Вайн жоп» цIе йолчу артикл тIехь.\nНационалистийн тобанех кхоллаеллачу «Оьрсийн Платформа» юкъаралло билгалдоккху пачхьалкхан бахархошлахь вовшашка шина тайпа цабезам бехаш хилар. Цхьана агIор – кавказхойн вовшашлахь ю гIоьртина юкъаметтигаш, вукху агIор – оьрсашний, Оьрсийчуьрчу кхечу къаьмнашний юкъахь лаьтта цабезам. ДIахьочу социологин хеттамаша гойту, пачхьалкхерчу бахархойх 50-75 процент нах Къилбаседа Кавказ, шайх гена йоккхуш, Оьрсийчоьнах дIакъасторе сатуьйсуш беха, боху националистийн артикло.\nКавказ оьрсийн къомо юзош а, цуьнан чоьтах хенера йолуш а ю, чIагIдо Оьрсийн платформано, шен декъашхоша зорбанехь а, Москохарчу а, кхечу гIаланашкарчу а гуламашкахь а хьалха а баьхна ма-хиллара.\nКсенофобин ун даржоррий, къаьмнаш вовшашца кхидIа а эгIоррий бен Оьрсийн платформано шен артикла буха диллина дацахь а, адамашлахь и хьу гена ца ялийта гIертар хIора а кхеташ волчу политикна, идеологна ду тIехь.\nНационалисташа рогIехь бечу кхайкхаман мах хадабайта Маршо Радионо къамеле кхайкхира Москохахь журналисташна низаман хаарш даржочу центран эксперте, Оьрсийчоьнан юкъараллин Палатин хьехамчига Пантелеев Борисе.\nПантелеев: «Тхаьш динчу жамIашкахь тхо тешна ду ксенофобин проблема экономикехь а, вайн пачхьалкхан политикан кепаца а йозуш хиларх. Яц кхиарехьа яьхна гIулчаш, динамика яц белхан меттигаш кхолларца. Цу тIе, коррупци ю меттигашкахь а, центрехь а, иза а ю халкъ бухарчу а, Москохарчу а Iедалех кхардош.\nАхча ца тоар, дахаран хьелаш цхьана а кепехь доцуш хилар ду нехан резадацар цу ксенофобин хорша даьккхинарг. Цундела кхоллало и тайпа лозунгаш, Москохахь боху, «оха кхобу кхидолу къаьмнаш», ткъа меттигашкарчу бахархошна шайн хьаькамашкара хеза, «массо а зулам а, массо а харцо а Москохара схьа ю».\nПантелевн Борисна хетарехь, Оьрсийчоьнан Iедалша а, хаамийн гIирсаша а дебайо пачхьалкхехь ксенофоби. Масала, цхьана дуьненаюкъарчу спортан къовсамашкахь кавказхо тоьлча, цо Оьрсийчоьнан сий айдина, олий, дуьйцу, ткъа изза спортхо, масала, кхиберш санна, шен тароне хьаьжжина, езачу машена хиича, я цо цхьана оьрсийчо шена дуьхьалъяккхина харцо, кIонахчо санна, юхатоьхча, кавказхошна шаьш тIех даккхий адамаш хета, олий, дийца доккху. Цундела кхача а ца луш еха ксенофоби пачхьалкхехь, элира Пантелеевс.\nПантелеев: «Оцу шатайпа шалхачу стандартех пайда оьцу ма-хуьллу, цу тIе, хаамийн гIирсаша а мостагIалла даржаде мотт сов дукха буьйцу».\nОрсийн платформа шех олучу националистийн юкъаралло, Iедале кхаьчча, ша я шен гонаша дендерг а довзуьйту артикла тIехь. Кавказхошка цхьа а къинхетам а хир бац, церан мехкашкахь тIеман-полицин раж хIоттор ю шаьш, шайн аьллар хилахь, яздо юкъаралло шен сайта тIехь. Ткъа шаьш кхин цхьаьнге а оьрсийчунна тIе куьг дохьуьйтур дац, я хIинца, я цкъа а, олий, йоьрзуш ю артикль.\nИ санна долу дIахьедарш Оьрсийчохь лелачу низамаша магош дац. Ткъа лелаш ду, Iедало цхьа наггахь а еш дуьхьало а йоцуш. Цундела сахьт дац, Оьрсийн платформано ша бохург, цуьнан мухха а мах белахь а, и мел къиза делахь а, чекхдаккха а.\nКавказхошна Шайн ЦIийнах Набахти ян Хьаьгна бу Оьрсийн Националисташ