Обновлено 20.05.2017 18:08 Автор: Administrator 12.04.2017 12:27\nЦхьаццанхьа схьадетталучу цунна Черкисскис тIаьхьабаьхнарш, сера дайна котам санна хьийзара, и бехке деш, коьллаш, хьаннаш дийнахь а, буса а кегош.\nХIинца Iахин боьрахула (Iаха цIе йолчу стагана эццахь цхьаъ-м хиларх оцу меттигана яхана цIе яра иза.) цхьанхьара-м вогIучу Девлатгирас говр юхауьйзира. ТIаьхьа вогIучу нукерниг сецира. ЛадуьйгIира. Юькъачу эльхьамчан кондаршлахь диг детталора. Цуьнан декарх элан лерго къестадора дагаро дийриг. Дечиге деанчу дагаран тата дацара схьахезарг. «Иза лаьттах дохкучу дечигийн орамех лета. Ирзо доккхуш ду диг!..» – сецира эла. ТIеваха а, ца ваха а – шина даггахь юьйлура элан ойла.\nТIаьххьарчу нукерх а, шех а эхь хетта, диг дуьйлучуха йолаялийтира эло говр.\nКхо стаг вара, сихвелла, ирзо доккхуш.\n– Шу хIун деш ду-у? – хаттийтира Девлатгирас нукере.\n– ВаIалайкум-солом! Далла доьзийла шу а, – буош тиллина мангалан куй хьацардаьллачу юьхьах хьокхуш, ирахIоьттира, кондара тIехьа социйла нисделла, ДевлатгирагIар ца гун Тайма. Царех цхьаммо салам луш, шайга хьоькъийла аьлла, сурт хIоьттина.\nШу хIун деш ду, бохура аса-м? – лер доьхна хеталора нукеран хаттар мелла а.\n– Хьуна ца го оха дийриг?\nДиг карахь Тайма баьхкинчарна тIеволавелча, кхуьнца волу шиъ дикка вулавелира.\n– Ирзош даха мегар дац ма аьлла! – алийтира эло нукере.\n– Хуур ду вайна, хIара хьенан бу-м!.. Дукха оьгIазвахана, цхьана меттехь ца сацалу Тайма, кхин вистхила а ца велла, шен балха тIе вухавирзира. Цуьнан буйнарчу дагаран инзаре дегорна шеен хьаьбна бIаьргаш схьабиллича, мотт Iаьвшича санна, дохковаьллера Черкасский. Амма уьш дерриш лачкъо, вист ца хуьлуш, дIавахар дола хийтира.\nСтешха-м вацара ротмистр Эльмурзович. ХIан-хIа. Ишта ледара-м хуьлийла яцара, таттавелла веана нохчийн латта дажа охьахиъна БековичагIеран инарлин хьарам дуьнентIе ваьлла кIант.\n– Хьо мила ву, ван? – гучувелира кIайчу чоьийца, бохь лекха чо чехка чола куй коьртахь, иштта олу, осмалойн тапча хаьн тIехь, кхелина шаьлтий-доьхкий юкъах дегIана тоьлла, борачу динахь безамехь бере, кхаж дато шед буйнахь.\n– Шайн-цигахь дуьйна айхьа хоьтту со маца вовза волу-техьа, къонаха хьо? – элира вухавирзинчу Таймас. – Дукха хан йоцуш АтагIарчу тезетахь вайра вайшинна-х.\n– ХIа-а-а! Тайма. Ой, мича тхайн-цигахь? Стенна вогIур вара-техьа суна хьо дага? – гIеххьа битамаш сеттира элан юьхьа тIехь.\n– ХIара гергарло шардеш, Хьаьжин-Эвлара Хьату хьо волчу лесташ!\nЧIогIа шега ойла яйтаре Таймас далийнчу оцуьнга ладоьгIна хилира Черкасский. Амма кхин кIорге ваьлла, и цакегор гIоле лерина, Iалашонан хаттарца шайн хабар хийца вуьйлира иза:\n– ХIорш хьан къонахий хир бу?\n– ХIан-хIа, хIорш оцу Кериман бераш ду.\nМича Кериман, ца хаьттира, юха а ша харцахьа тасавелла хеттачу Девлатгирас. Сурт даккха санна, лерана хьаьжира иза кегийчу нехан бIаьра. Оцу мацахлерчу ирчачу буса мел хилларг деган бIаьргашна хьалхахула дуьйлалуш, карладевлира эланна.\n– ХIара ирзош ас дахар дихкина ма ду, Тайма, – элира цо шадерг дIатоттуш.\n– Ой, веана схьахIоьттинчу ахь хIунда доьхку, ва Девлатгира, наха шайн лаьтта тIехь дийриг?! Сан лаьттан дакъа тхо дерриш кхаба лара ма ца до.\n– Цуьнан бала бац суна! – кхоьссира эло, шедан кхаж хьажош.\n– Бацахь, хьайн цIа гIуо. Хезий хьуна, хьайн цIа. Нехан яа а, юха а деза! – дукха дарвелла, Таймин диг буйнара куьйгаш каррехь дегадора. – ГIуо-те!.. Балий, латтий долчаьргахь дита… уьш цара шаьш къастор…\nТIехьаьдда, мара а воьллина, Алиханий, Асланий цхьана хьаштдоцчух ларва дIавадийра, шайна веллачу ден метта хIоьттина догдика Тайма.\n– Дитахьа, Тайма, вай тоьлар дац кху дуьненахь, – хьоьстура иза, кхеравелла, жимачу Алихана.\n– ДIадоьлху тхо, господин пши…\nШаьш бахьанехь Таймина сингаттам баларх вогуш, когаш а, куьйгаш а лехначу Асланна чохь дендаладуьйлира шайн ГIебартахьлера ялхочун доллучунна а кIелсеца цIийх доьлла бIаьрзе муьтIахьалла. ЦIеххьана вуха а верзийна, феодалана гуоравожийра цо кIант.\nИ гинчу Таймас, Алиханан карара а ваьлла, тIара тоьхна, кхоьссина дIавахийтира Аслан: – «ИрахIотта, зуда-бер! Вай ГIебартахь дац, боьрша ма хиларг!!»\n– Бакъ… дIаэца хьайна, – элана чутасавеллачу Таймина улле иккхира, шех хилларг ца хууш, тхьусвоьлла Алихан, шен жоммагIа а айина.\nКхеттачу тIарано мIизваьккхина Аслан, хьала а иккхина шен дагара тIе виллавелира, хьераваьлча санна…\nЛеррина цуьнга хьаьжча, дагахь кхеравеллачу Девлатгирас, пIелг лоцуш, говр дIаэккхийтира:\n– Хьовсур вай!..\n– Ма гIуо, досса говрара, зуьдан-кIеза!..\nЭла лоцуш, ца лоцуш, цунна тIаьхьа баханчу маьхьаро ерриг аре тхьусйолийра, юьйлина.\nЦергаш хьаккхийначохь ша вуьсуш дирзина, и шайн иккхинарг Таймас чIогIа дихкинера Асланний, Алиханний адаме багах даккхар. Цхьаннахьахула а цунах хIума ца хаадаларехь, элана а башха юьхькIам ца хетта куц дара иза нахала далийтар.\nХан дIаоьхура. Амма шена долчу декъана и иштта дисахь, Тайма тамаша чIогIа бийр болуш вара. Цо, дагахь кийча ларлуш, лерина ладоьгIура Девлатгира хьахавеллачохь, дуьйцу-олучух цуьнан хьожа-мода кхета ца кхета. Мискъала-зарратал хIума ца тосалора, тIеттIа балевуьйлучу эланий, язлучу цуьнан ясакхний адам лер, резадацар сийсар доцург.\nЦхьаццаберш шайн-шайн лаьмнашка юхаберза безам болуш хаалора. Ткъа дукхахболчара и башха ца тодора.\n… Вада луучун, уьдуш садолийла, къийса луучун, леташ кадолийла…\nМехкан балийна адам вовшахкхеттачохь хийла нохчо яхь воккхура, цхьана хьекъалан дайша леррина цунна даьхначу оцу нийсачу дешнаша.\nЦхьана бIаьстенан пIерасканан дийнахь рузба чекхдаьлла, маьждига чуьра арабовлуш бара шелахой. Шен Iожа говр дIо гIончакъан кертах дIа а тесна, майданахь, ялкхан тIе яьллачу нIаьнех дегала айавелла лелара тамехь вухавелла Хьату. Тавала гIерташ, цкъа тIехьа лоцура, юха охьахоьцура цо пхьаьрсаш тамашийна деха куьйгаш. Нахалахь шаьшшиъ даима билгала хила везаш лоручу шайн шел воккхачу Сатус санна. Адам, хIара тайп-тайпана тергалвеш а, ца тергалвеш а, хьаьрме даржа делира. Цхьаццаволчо, схьахьаьвзий, кхуьнга салам-маршалла а тосуш.\n– Нах, шорто хилалаш! – вистхилира Сатуна резахеталуш, цунна улле хьийза цхьа къонаха. – ХIара хьаша вайга цхьаъ ала дагахь веана сурт дуьйлу. Суна моттарехь.\nАдаман жил-Iаламат схьахьажаделла хилира оцу сохьта.\n– Дукха хан йоцуш охьавеана, дIа-эвлан йистехь Iаш, чIебарлойх вуй-техьа моьтту суна хIара, – вовзуьйтура воккхуочу шелахочо. – Важа шуна вевза – Хьаьжин-Эвлара, Соломгирин некъойх…\n– ХIаа, вевзу-те.\n– Девлатгира-эвлан цхьа сиха гIуллакх даьлла, Сехьа-АтагIа ваха дийзи, нах! – массарна а хеззарг лера Хьату. – Шуьга дIаса ма довла ала, боху со схьа а хьажийна. Жимма шух дагавала хIума долчух тера ду цуьнан. Хьовсур ду-кх вай. Галуьрг хир вац и дешан да.\n– Ой, ахь схьаала, – кхоьссира дIо-юккъерчу цхьаммо чаьмза. – Цу гIебарточун чуьра-чо хилла лелачу шу Соламгирин некъашна-м кIира хьалха хаа деза цунна дагадогIу дерг.\nХьатун ваккхийра лелар хаъал дожош, и адамаш юккъехь даьлларг. Цунна резахиллачех дукханна хаза дисира, муьлхачо эли.\nОрганан аймина бурош санна, маьждигехь кегаделла адам, ваха мегаверг воьдуш, виса вогIург соцуш, меллаша лахделира. Бисинарш, шаьш нислу-лучу – керташ юххей, бай тIей дIатарбелира, меттахъхьеш.\nТийна, IаддаIара майда. Тапъаьлла, гIар-тата яйна. Схьахетарехь, хIораммо шена хетачун а, кхечарна хета долчун а ойла йора, меллаша шашех дагавуьйлура. Ма бос цхьаъ, вовшахлато, хьуьйш къахьега ца дезаш, чIогIачу лааман, бартан буто лам, китайн пен хир бара оцу ойланех тIекIелйоьттича.\n– Цуьнга вай хьуьйсуш текха хан яцъян, хьан дац-техьа, хIокху тIаьххьарчу цхьана-шина шарахь гезваларш садевллачу, Хьату, вайна дийца а, пайдехь хIума? – хаттаре вистхилира, Iасанан юьхьиг нийсалгIа хьежо къена Бача. – «Лелачу жIаьлина кхета гIаж ца эшна» – аьллачунний дайна. Масане хеза, аренаш идочунна. Вистхилахьа.\n– Кхи дIогара керла хIума а ма дац сан-м, Бача, вайна хуучел тIех, ка лаьттах боьллинчу берзан дагахь оьхь-моьхь деш, аз тодина, белшашкахь сетташ, дегI самсадаьккхира Хьатус. – Шуна ма-хаъара, вайн цхьаболчара эгочу хIуманашна шенчулла резавоцуш ву эла хIокху тIаьххьарчу хенахь. Кхидолчарна тIе хьешан юьхь яра вай цуьнан ларъян езаш…\n– Хиндацарий шен цIахь Iийнехь!..\n– И хьошалара ваьлла дукха хан ю…\n– НаьIалт дена хуьлда, цунна резаволчунна!..\n– ХIара мила кхайкхина веана?!\nИштта наха кар-кара оьцуш, боьха багахь хьовзийра гIебартойн эла. ЧIогIа шех тоам бина ваьлла стаг хеталун и Девлатгира ондда сакхат шена тIехь долуш хилар иккхира, цIеххьана деана, юкъа: «Хьан, муьлхачунна вина а ца хуу хIара…», – аьлла. Амма, дика къаьсташ ца къаьсташ, дайра иза, гуттар масделлачу вукхарлахь. Кхузахь маьI-маьIнехьара чIогIа кIаж-мехала дохура ХьатугIара салойх, ГIебарта хехкабалар а, цаьрца захалонаш тийсар а, цигарчу элашна Нохчмахка догIу некъаш эвхьазадахарехь и чуччоьнтеш цигахь шайга кховдийнарг чекхдалийта гIортаза Iийна хир яцара а…\n– ХIети ткъа. ДIахоуьйла Соламгирин некъашна, кхара цуьнана юьхь лецарх, тхуна шайх элий хир боцийла.\nПхьуьйшахь кIурбаьккхина цигаьрка шега схьахьаьвсинчех лачкъийна цхьа къонахчун юьхк яра и аьлларг.\n– ХIаа, лаа ца аьлла нохчаша: «Iуьргара берзан кIеза а ма долийла, аганара элан кIант ма вуссийла!»\nБагара и дешнаш хьовха, юьхьан бос а, цу тIехь мел болу битам а дуьхьалбелира, нохчех эла валарна цу бурслуш вистхиллачу Бачин. Я цуьрриг духахьа а ца хийтира, жима-воккхаллин гIиллакхца догIучу кепара дагахь а, багахь а дера хIетаца и чIагIдинчу адамашна.\n– Хьовсал шу, нах, – тIевеанчун «де дикенна» гIеххьа айалуш, долийра Бачас. – Мел дукха дайнехь а, дала хан ца кхачош, ардангах борз санна, хенарчех хедош, бIарваьлла со. Гина, тIамо эгораш гина, уьной, мацаллой хьоькхурш – байна хIокху бIаьргашна! Сарралц белларш, сахиллалц бихкина дIа. ХIетте а, ала эхь хеташ, деза хIара хьайга къиза доуьйту, хьайна готта дуьне. Бехк бац. Мерза ду бIаьрг хьежар, хIара гар. Башха дIора хьелаш-м ламанан цхьана а къомехь долу куц хеталац. Амма, и туркой, хIара гIазакхий кху Капказе гIерта бевлчахьана дуьйна, вайн докъазалла делахь а, я вайн ирсана доладеллехь а, ишта, массарначул ницкъ чIогIа вайнахана хуьлуш схьадогIу. Цара харцо ца лов дела. Уьш цуьнан къиза мостагIий болу дела.\n– Дечун ду, олу, гIуллакх! Цу тIе, Бача, ас цIе йоккхур яц, вайлахь болуш бу шуна, элий хила дагахь нах.\n– Иштта олийла юьйлу кхузахь, Тайма, – хевшина Iачийн могIанца охьахьаьжира Бача. – ХIинца дика хаац суна, юьхьанца вай алсам дара ламанхошлахь. Оцу ломара охьабовлар къуьйсуш дукха хIаллакьхили нохчий. ХIинца жимма лацаделла догIу вай кху лахенца. ГIоьрттина, цхьадика, хIара ярташ йогIаели: Дадин-юрт, и Гермчига, Хьаьжин-Эвла, ГихтIа, дIогара Чечанаш, АтагIаш, Алда, хIара вайн Шела… Жим-тIама чу садогIур дара, хIара биъ-тоьхна чугIертарш шайн цIахь Iахьара, – дехьа а, сехьа а куьг теттира Бачас.\nСалойн, гIебартойн элий буйла хаьара хьаьрмана цо куьйга юхатуьттурш. Адам реза а дара Бачас хьедечунна.\n– ХIан-хIа, нах, – хатар хиллачун кортали догу аьлча санна, лен велира шайх вогу Хьату, – и элий вайна тIе биссийнчех коьрта бахьана, церан лай вай тIекIуобар дара. Шайн маьрша-маха баьлла ялхой бовла царна цалаарх бехкбуьллийла яц сан-м. ткъа вай, и церан лай тIе а лоьцуш, лергаш таIIийна, IадIийра.\n– Уьш-м цара иштта шаьш тIаьхьабахка, схьахьийсорий хаацара…\n– Иштта а, вуьшта а вайн йиш яцара, хьошалгIа лелха адамаш дIакъехко, Далла кIел а хевшина! – элира Таймас, дIанехьуо Iачу Аслане а хьожуш.\nНийса ойла ечунна эццахь бIаьргана сурт хIуттуш, дагахь карладелира, чIерана хин кIорге санна, дуьненан гIоле езаш, халонера схьауьдучу адамашна кхерч-кхалор еш а, диэн-детта нисдеш а вайнехан доггах хьийзаран. ХIинца бIаьрг хIоьттина Iачу Асланна. Кхидолчарна юккъехула дика дуьхьалтуьйсура ТаймагIаьргахь, шайн цIеношна кибарчигаш йина белхий, цIенош хьоьху а, тхов туьллу а адам, куьпо шайна ши старгIий, дуьхьарг эцар а, цхьана зудчо ши котам, нIаьний шайн керта хецар а…\nТкъа Хьатун коьрта чохь чIогIа Iара шай, Сатуй элан дарже кхачор цхьанахьашха билггал чекхдериг хиларх Черкасский шена тешна хетавалар. Цу балхо хьеребинчу Саламгирин некъашна дуьне-эхарт а, доллу дош а дицделлера.\n– Вайн а ма лелха цхьацца нацкъарабийла дезарш. Кхо-диъ шо долуш юккъерчу кертан хьокха дIасаозар къовсадалар тIехь стаг хьаьрчина, лакхахьара ваханчу ЯрагIис хIун дийр дара, цхьанхьахь ша тIе ца лаьцнехь, – лоха далхадора цхьана тамехь лергина къоьжа маж йолчо. Кхузахь дазделла хабар кар-кара оьцуш, билгалделира и ЯрагIий цхьанхьа-м салтийн карах валар а, цуьнан кIант цхьана адамашца оьрсийн махкахула дIавахар а, ГIебартахь декъаза де дадийна доьзалхо карахь лелаш цунах йисина пекъар хилар а.\n– Дера, нах, со теш волуш, оцу Хьатус шен хенахь дукха-м бехира и тIеоьху адамаш юхатоха, – элира йисте лаьцна Iачу, тIехь-когахь мелла а гIолехьчо, ладегIна. – Суна хетарехь, хIинца юьртана а цхьа чамбайа карзахъяьлла, оцу ЯрагIи-мисканах яхана сутаралла. Ма ейша, эххар муьлххачунна а ши ког дIахеццал бен ца оьшу, латта къуьйсуш, вовшашна весаш.\n– Сацийта, сацийта! И зуьдан хабар ду, хIокху махках лулахошка шерет дайта гIертарш! Лаахь, ког хеца а, лаахь – и чуоза а, хIара къуьйсуш дай беллачийн ду нана-латта! Ткъа ахь, хьайн ненахошна тIе а воссий, ийза цаьргахьа!..\nОьгIазвахана, ша Iаччохь вегавора, нуьцкъаш луьйчура сацавелла, верриг вехьа Тайма.\nХьошаллех, накъосталлех адамна зулам даьлла меттиг яц, элира Бачас, генадала марсадуьйлу гIуллакх маслаIате дало. Амма «ТIехь-когахь гIолехьчун» ненахошна Iоттар ян хаза гIортар билгал а даьккхина, йишина воIана а, цуьнан ненахошна а эхь хетийта, дай-й тIетуьйхира къеначу тхьамдас:\n– Вуьшта, йишин воI, и ахь хIинца шерехьа худар уьйзу ненахой мичахь бара-техьа, хьан Iай баьгна элан хола шелахоша меттахIоттош?\n– Цу дехоша тIе ца озош, жимчохь йисина, бай кхобуш шайн ненан ялар дагалаца, дош доцург дитий! – кхоьссира кхечо.\nОцу шайн деанчу къамелана тоьшалла дан кийча, ладоьггIинчохь йисинчу майдане ала хIума доцуш мотт сецна Хьату а вуьсуш. Деган Iаьржалло бакъонна даредан ца вуьту йишин воI, уккал таIийна, адаме кIелдIахула бIаьрг гома кхарстош, вахара майданара.\nЦу кхиссаршка далара тIехь, цхьана тосаделлачо дожийна, гуттар цатерг хьовзийра юкъа: хууш ма дуй, Девлатгирас шен йолчуха Сатун кIанте елларг цуьнан стечун йоI хилар. Ткъа оцу ненамайрачо шегахь сацийна бон сахь-закатах вовшахкхеттарг марда кIелдIахула несе дIадоьхуьйтуш ву. Иза, юкъ-кара цаьрга хьажа-хIуттучу Гулазас далхийна, схьахетарехь. Шен махкахочуьнга Аслане.\nИ кхузахь хьахадалар шен лерах кхетча, гуттар мекхех тасавелира цхьацца цатамаш цунах лелха герга хета Сату.\nКхуьнан доггах, цхьадика, дIатийра иза, башха гоьдала кхиале. Бакъ ца хеттехь а, я цунах кхиинчу баккхийчара дижийнехь а.\n– Цхьа береш-м богIу вайна.\n– Эла ву… Хаза тамехь хьалагIовтталаш. ГIеххьа воккхучо луьйта лоцуш, говрара а воссаве, – латтарехь, шен ма-хуьллу толуш, айавелира Хьату.\n– Ахь де ахь иза. Нохчийн жимахчо лоцу веанарг вуссучу говран юьхь-луьйта.\nИ хеза-къаьстачохь ца хилира, Давлетгира вазвеш, цунна дуьхьалхьада кечлу Хьату. Адамаша дашацаре балдаш дохура цо лелочунна.\n– Тайма, хьо меллаша, эццашха ваьлла, дIавахча хIун дара хьовх, – тIехьахьа куьг хьажийра Аслана. – Хьо вайча, цу хьастахлерчу кепо чаьмза воккхурий-техьа, вуьшта а цунна тIера иза.\nДала хьеха, и-м хьаха яц цунна йицъялийта ялийна. Вуьшта, хьо ишта ву-м ца моттара шена, Аслан, элира Таймас. Ишта-м, оцу Делан ницкъ кхачарца, набарх цунна дуьхьалвийлалуш велара. Ткъа Аслан кхин вист ца хилийта, шен бете пIелг лецира Таймас.\nТеттина, нукерш гуонах а баьхна, шен дагахь, борз санна, веана схьакхечира, хIокху тIаьххьарчу хенахь къаьсттина адамашлахь кхоьлина хилар хержа ваьлла, Девлатгира.\nМайдана юккъе яьккхина говр сацийна. Шен ма-хуьллу буьрса дIасахьаьжира иза. IаддаIара адам, цуьнан говран юьхь-луьйта лаца воьду жимаха воцург.\n– Ассалам-Iалайкум, хIай дегала шелахой! – воьссира динара эла.\n– ВаIалайкум-салам! Бусалба ваша. Иштта тхуна хьайн чам бан хьажахьа, къонаха. Доллучул хьалха вай адамаш ду хьуна… – веанчунна жимма дуьхьалволавелла сецначу Бачина тIаьххье ирахIоьттира ерриг майда.\nЦхьаберш элана тIе боьлхуш, вукхарна хIара тIе хIуьттуш, салам-маршалла эцна хаьттина шаьш девлча, хьарман цхьана маьIIе ваьллачу Девлатгирина тIаьхьа бевлира цуьнца баьхкинарш. Вухахилла, цунна аьрру агIо лецира Хьатус.\n– ХIун боху, муха бохку, Девлатгира, атагIой? – йоккха ца ере гIар-тата яйначу хьаьрмин мотт баьстира, кIайн маж белхан берчийн куьйган тамехь шарйинчу Бачас.\n– ХIун бохур дара цара? Цахиндолчух догдиллина, дIабохку атагIой. Ткъа аша сан а, шайн а эрна садоу.\nКура луьйчу эле хьаьжжинчохь висинера, хьаставаларе цуьнга ладоьгIуш, велаоззийнчохь лаьтта Хьату.\n– Ма хала дац-кх, Девлатгира, тIевеанчунна бухарчаьрга ша хьийза ца вайта, дан-м ткъа.\n– Ишта ма алийша, ва воккха стаг. Бача варий хьо? – бен боцуш, шедан кхаж хьажийра эло. – Тхо, цхьадолчу декъана дехний, юхадолчунна хьовсиний ма-диссиний кхуза. ГIеххьа шуна шайна а хууш. Дерриш цхьана сан, шун карахь даций хIорш-м. Кхетийша, хIай, деллаша!\n– ХIети, – шеха тодира Хьатус, и де аьлча санна, шега а хьажавелла, элан луьйчура сацар.\n– Шелахоша-м дийхирий хьовх шу!...\nШелахой, нохчий бен-бен беш, цахарах кIадболчаьрга хаттаза хуьлучийн, гIебартойн элий вайнахала баржар. И аьлларг шена ца вевза моьттуш, лере веанчу Хьатуна хаъал корта таIийра феодала. Таймех лаьцна жимма хIума ала дезарх важа кхуьу бIаьрган бIаьца а еш. Хьатус-м ша схьакхачарца адамашлахь Тайма волу меттиг лехна а, лерина и бIаьрга лоьцуш а хиллера.\nКуьйган а, бIаьрган а, бетан а эшара адам тедан, собаре дало хьоьстуш, шен хирг деш, йишйоьхна, мехкан воцчу стагана хьалха бехкалавахана хеталуш Хьатун хьийзар шен дуьхьа дара доллучул хьалха. Схьагарехь, и дадала тIелаьцна я цунна тIе дожийна хила герга дара иза. Вукхуьнан дукха хамаза леларехь, цуьнан кхуза ван дезар.\n– Тхо ладугIуш ду-кх ахь деанчуьнга! – эккхийтира, элан дукха тIехтуьйсу хабар кIордийнчу цхьаммо.\n– Эр ду, – ладоьгIна волавелира Девлатгира. – ХIан-хIа, нах! Денна бохуш лаьтташехь, шу тIеттIа эвхьазадуьйлу хIуманашна. Аша, хьун а, куол а хьоькхуш, къайлах доху ирзош дуьйцу ас. Ма де бохург къаьсттана марзлуш нах ду шу…\nМайда иккхича санна, маьхьарий девлира адамийн: «ХIунда?! ХIун дина оха, ца дича дериг?! Тхан йиш яц, тхешан лаьтта тIе а хевшина, мацалла дала!»...\n– Собар, собар, адам! – куьг айира Хьатус, диканиг хила.\n– Собар ахь дел, Хьату, хIинца. Тоьар ду! – Iасанах тевжаш, ирахIоьттира Бача.\nЕрриг хьаьрме хIалагIаьттира, деггелц йогIучу кIайчу можан сийнна.\n– ХIан-хIа, охьаховшал, нах. Охьаховшал! Меттах дIа ма хьалаш!.. – оьгIазвахана, бетан яххашкахь чопаш теснехь а, деган Iайган цхьана сонехь озавалар хебара элан. Масуьйттазза ницкъо човхийна адам шега иштта дистхила хIуттур ду ца моьттинера, шайн цигахьа и кеп ца гинчу кхунна. Шайначулла нукерш а боьхнера. – Ой, хIара хIун ду-у?!\n– Уьш-м охьаховшур бу, Давлетгира. – Бачина тIаьххье охьалахъелира майда. – ХIума хир дац, хьо жимма сихвелла. ТIехвуьйлу…\n– ХIун бIаьргаш бу тIебоьгIурш! Тхо шун ялхой-котамаш яц хьуна. И йиш-маIаш тхоьца тарлур яц. Цу хичех кхузахь юрт йиллар хир дац…\n– ХIаа-те. Собардел шайна, – ша Iачохь хаъал айалуш, товелира Бача. – Хьо валийнехь а, ваийтинехь а бен дац, Девлатгира, ницкъ хуьлучарна. Уьш тхо ду, – майданхула куьг тесира къеначо. – Ишта а, вуьшта а нехан дуьхьа ца нисвелла хьо кхуза. Иза цхьа кхел хир ю. Дийцал ахь.\n– Хийланна шух дан хIума хир дац моьтту, – ваккхийра волавелира эла. – ХIан-хIа, ишта дац. Айп кхет-кхеттачуьра дIаяьккхича, йисина гIабакх яа мега. Адамаш ду иштта айпе а, айпаза а – схьакъастийча, мегадерш сов. Ас тIаьхьа вовзуьйтур ву шуна и, вон кхаж баьлла аьлча а, ша баьккхинарг. Ас бохуш ма-дарра, туркой Iад мел ца Iин, ясакх сайийлаза ер яц. ХIинца кестта дуьйна ахгирда ялтий, лан далла эчиггий тIекхета иза.\n– Тамаша бу-кх, оха и дахь!..\nЦхьабосса бохург санна, дийкира ерриг майданахь.\n– Дайтича, дийр ду. Цалуург, шен мокхазан лам бажа хьалавер! Сан латта Iахара Iуьллур дац. – доцца хадийра Девлатгирас.\n– Ой, и хIун хабар ду?! Ахь, хьуо къуотIалгIа вайтинчу ден цIера кисанахь-м ца деана хIара! Мичхьа ду хьан латта?..\nОцу къаьхьачу маьхьаро хье тIе баххаза бисина бакхий бIаьргаш, хьераваьлча санна, адамна тIехула кхарстийра Черкасскийс:\n– Мила, муьлха вара…схьакаравел иза!..\nХьатугIарна тIе къарззинчохь висинера эла.\n– Виц ма лолахь, ахь лехка, тхо хьан лай дац, Девлатгира… – дийкира майданера.\n– И ирс ду шун тахана! – кура чIугтуьйхира эло адамана.\n– ХIунда «тахана?» Кхана и кхачо-м ца воллу хьо? Хьайн кIесара кIаг гур бу хьуна, и ца хуьлуш!..\nХьастаха коьллаш юккъехь Таймас шеца ялийна кеп а, цул хьалха лакхахьахь цхьана стагана шед тоха безам хиллачу шега нохчаша хIоттийнарг а карладевллачу элан дог тамашийна кхераделира. Уллерчаьрга цхьаъ-м хаттаре дIасатаьIначу цо бIаьран эшара гома кегийра хьаьрме, марсабевллачийн коьрте йовза дагахь. Цу хьажаро лаьцна юьртан молла социйла дайна хилира, ша Iачохь…\n– Ва бусалбанаш, хIай! Мел латийначу къина Деле гечдар доьхуш, оцу чохь, – маьждига тIе куьг хьажийра цо, – вай корта беттар хIун пайда бу, ара ма-девлли шадерг дойуш хилча? Беа бац! ХIара харц дуьне, хала мел дии, эхартана йоле дуьжу. АллахIа ша а, цо даздеш доссийнчу къорIано а чIогIа кхераме дуьйцу, хIара гIаж и елахь а, шена тIехIоттийначо бохург цадар, цунна муьтIахь цахилар. Со юкъара ву, оцу Iедалан дена резаниг, – Девлатгирина тIе берзийра моллас шен суьлхьанаш кхозу пIелг, – эхартахь декъала хилийта. Паччахьаш-м Делан лаамца лелаш нах бай. Оцу везачу Дала лардойла вай царна дуьхьалбуьйлучийн, цу Дела цхьаъ, элча бакъ цавечийн лахьтех.\nЭццахь хьаьрмехула кхерстина къедин бIаьрг шена тIехь сецча, Тайма охьатаьIира. Майратуьпахула ваханчуьра селханий бен цIаккхазчу цунна, ша элаца ялийна кеп хIеттахьехь дуьйна хуу сурт хIоьттина.\nГIеза-Молла гIеххьа эвлаяаллин дакъа кхаьчна стаг лоруш яра Нохчмахке. Хийла Делан лена тоара, чекхдаьллера ГIеза-Моллас аьллий, цунна хетий бохург. Дуьненан цхьацца къайленаш, хирш, хиндерш хуу шайхалла цуьнгахь хетачарлахь тIаьхьара вацара Тайма. «Шайхалла-м хьаха дара цуьнгахь, лечкъадо-кх», – олу хIара, цуьнан бага хьаьжна а, валахIоьттина и къовса а кийча вара.\nЗакат, мархин сахь, кхидолчу шен сагIин бохь цуьнгахьа буьллура Таймас. Шеначул хьалха васхала а цунна йоккхура. Гурахь юттий хьаьжкIийн варда яссайора, гIеххьа Iаьнна элан хуола хIоттабора цо динан дена.\nОццул ша лоручу ГIеза-Моллина хьалха шеначулла бехкалавахана, цунна шех шадерг хаьа моттар тIеттIа садуьйлуш Iара, бусалбанан кIадаллийн, къонахаллий цхьана даг чу тардан гIерта Тайма, юкъ-кара кхосса а луш, ша волччохь. Динан дас хьоланний, ницкъанний корта тухур бу, цу шингехьа цо узур ду бохург, кхуо аьттехьа а ца дуьтура.\n– Со лоьхий ахь? ХIара ву хьуна – юкъавелира, Аслана сацийна Тайма. – Ларрий хьажа хьо! ГIеза-Молла, хьоь бехк цабиллар доьху. Хун дийр ду, Iелац..\n– Вевза суна, – корта саттийра гIебартойн хьарам винчу эло. – Я вицлур вац шен хенналц.\n– И хIетахьлерниг ву-кх со. Хьайн лераниг м кхоаделахь…\n– Вац, тIаьхьахIитта хьайх теранаш боцуш-м… – маьхьарий девлира маьI-маьIIехь.\nОцу хенахь герзех воьттина виъ-пхиъ драгун кхечира майдана. Адам цаьрга хьажаделира бен-бен. Хьатул бекхабелира нукерш.\nДукха дарвелла, цхьацца ойланаша вехьавечу ротмистрана Эльмарзин Девлатгирина, шаьш схьакхаьччийла хаийта, сийдеш, ког тоьхна, хьалхахIоьттина драгун кхоччуш тергал ца лора. Хьатус мекара ветира цуьнга и, хиллачух ца кхуьуш сира дин сецо бере. Ротмистра тIе вехна хIара, говрара вай-й охьаиккхина, мох санна, дIавиллавелира.\nШеца доца хиллачу къамелана корта таIийна драгун маса дина хиира. Цхьа цамоьттинарг эккхадалар тардаларо салаьцна шелахой тамашийна совцабеллера цхьана юкъана.\n– Варийлаш, тахана-тховса дуьйна цхьана а меттехь шайггара ирзо ма доккхуьйла аша цхьана а дегIо, – буьрса дIасахьаьжира Девлатгира везза. – Ца тешачунна таIзар муха хир ду гайта, Тайма хуур ву цунна кечдайтинчу ор чу…\nМегарг нехан бIаьра а ца хьожуш, луьйра эла.\nАдамашлахь гIугI сийсара. «ХIун даьллачунна?!» Воьхначу Асланна уллера Тайма шеек а вацара. Массара а иза хаттаре тергалвора.\n– Ишта-м хила дагIарий хьовх, Девлатгира, – ХIинццалцачул деза дара воккхачу Бачин лер. И тергалделла адам дуьхьалдала кийча меттахъхьаре деара. Эццахь, дерриг доруш-дустуш, ойлане ваьллачу Бачин нах собаре балор сецира. – ХIокху наха садетта, гIебарто. Тхо и дан Iемина ду, тхешан собар кхаччалац. Амма и кхачадой…\n– ТIаккха а хир дац хIумма а. «Сатоьхначу салтичух эпсар хилл» – олу. Таймина и ца лаьа. Ротмистрана тIаккха кхин лаьа.\nБуьйран мукъамехь деара элан луьйчура сацар:\nШайн эпсаран омрица говрашкара охьа а лилхина, драгунаш Тайма лаца буьйлира. Нохчий дуьхьалбевлира.\nЦIий хьийза моьттар дара, царна юккъехь Аслан, кхин цхьа-ши гIебартой вайначу элан бIаьрга.\n– КъотIалгIа винчу хьуна луург-м дош дацара, – аьлла, шайна юкъара хьалхаваьллачу Таймас йийриг ша-дIа Iоттар хетара дукхахболчарна. Ткъа, ладоьгIна, хаъал вохар доьссинчу элан куралло аьттехьа а ца дитира, хIокху къорачу хьаннашлахь воллучу нохчочунна, адам тешшал шена тIехтоха хIума хуур ду бохург. Амма деган кIорге мерцина дIаяьккхира коьрте хьевддачу бакъдолчара. БIаьрган негIар тухучу юкъана хийла хIума схьалаца-листа кхуьучу ойланна карладевлира шортта.\nЦхьана хенахь шех инарла вайтинчу стагана совгIатна яла, бIаьрго яттIол хаза, чергазойн йоI эцна Петарбухе воьдура Черкасский Бековичан Эльмирза. Оцу йоIе шен безам бахара цуьнан некъан бохалла. Лелийра эло иза. Цу юьгучу дIакхачаза йисинчу чергазочо ЧеркасскигIарна къотIалгIа вина ву хIара Девлатгира.\nХIинца Таймас санна, цхьана шайн-цигахь тасадала мегачо тIехтохарх ларва нисвина хила а гена дац, ГIизларерчу эскаран командир волчу Эльмирзас хIара шен воккхахволу кIант, ротмистр Девлатгира кхуза, вайнахана тIе…\n– ХIан-хIа, нах! Юхадовлал, – долийра гIовгIанаша сацийначу Таймас. – Эла динарг доькхуш ву. Латтийта. Цу тIехула шуна хьовзам ца богIу. IадъIе, ас ца кхачабо шуна иза. Вай эшна хIума дац кхузахь. Аслане дуьйцуьйтур аша. Бакъду, со ор чу волларх, гIуллакх, Дала мукъалахь, хьуна моьттучу тIе догIур дац, Девлатгира. ТIаьхье еха ю. ХIа… – Волавелла драгунашна тIевеара Тайма.\n– ВаллаIазмора, ма «ХIа», оха хьо иштта дIа а луш-м… – карзахделира адам.\n– Со лаца хьан меттана!..\n– Бача, вистхилал хIокху адамашка, – Аслан юхаваьккхира Таймас. – Пурба дац шуна, нах, хIара зуламе далийта!\n– Юхадовла, ма-тов ца хилча, ма-торру бакъахьа ду!.. – Iаса айира Бачас. Адам оьгIазе дIатийра. Таймин куьйгаш дIадихкира драгунаша.\n– ХIума дац, Тайма, хIума, – ирахIоьттира ГIеза-Молла. – Хастам белахь Дала дечунна. Шена Iамал тайнарг эхартан балех цIанвеш волу ЛаилахIа-ИллаллахI. Дала дийриг цхьа а хала дац!..\nСихдинна цхьа шабар-шибарш дора моллас багахь.\nТаьIна, Iадда Iара Тайма. Схьахетарехь, юьртана шех зулам дала хала лардеш. Цуьнгий, шен суьпаллей бен сецалур доцийла хаьара нахана иштачохь кхуьнан цкъацкъа карзахе доьналла. Цундела майдано башха тамаша ца бора Тайма сел тапъаьлла хиларх. Ткъа цуьнах элана хьалха юьхькIайъелла ГIеза-Молла чоданца ца лахьаваллал кочча вазвеллера шаболчарна.\n– ХIай, Кериман кIант, – элира нукерша говра ваьккхинчу эло, – со Девлатгира вац шуна, хIокху шаьш ялийначу кепах ас шу дохко ца дахахь!\n– Хам бац хьан! Хьан вонах оза агIо а, дикане тийса са а дац хьуна тхан. Хьайн леранарг юха ма озалахь!.. – иккхира, IаддаргIа санна, юлаеллачу хьаьрмехь, цхьабосса масеххана багара.\nНукершца эла хьалха волуш, Тайма вигинчу драгунашна тIаьхьа дера декаш, цхьана бартана кечдала, майда яссийра адамо катоьххана…\nХIара буьйса пхоьалгIа сахуьлунга йолуш яра Таймин кху ротмистран гIоперчу, шел шозза кIоргачу таIзаран ор чохь, Гермчигахь. Цамгаро лаьцнехь а, мел сиха валлахь а динан перзашна малой, ледарлой ца евзара кхуьнан суьпаллина. Маьлхан дуьненан серло къийеш, тIедиллинчу зIара кIел нана-лаьттаца оьцуш, моллин кхайкхаран мукъамца доьхкуш, ламазаш до, дуьне долийна олучу кхааран дийнахь мел марха лийци Таймас. Шена хуу-хезна аят-доIа багара охьа ца дуьллуш.\nГермчигахоший, шелахоший, кхечех дага а буьйлуш, хIара кху ор чуьра лачкъоран, нуьцкъала ваккхаран биста кхаччалц дакъош хIиттийра кху белхан. Аслана уьш Гулазехула схьа а детташ. Амма царна Тайма дуьхьал вара, Дала тоьхнарг бен хан яц, и яккхаза ша вер вац, бохуш.\nЦуьнгарчу гIуммагIно бехказа ца яьккхинехь, и Делан минот ца елира, цо дан дезарг Таймига дийца яхана Гулаз хехочунна гучуяла.\nУран горгаллица хIазаре хьаьвзаш, кIегар Iаш, буьйса текхна Тайма, хьалахIиттинчу настарийн голаш тIе корта а боьжна, семачу набарх Iуьйр-ламазана суьлхьанаш дохуш Iара. Юкъ-юкъа сецарш а хуьлуш. ХIинца гуттар дIатийра уьш луьсту шога пIелгаш. Болх бечуьра сецна корта, ойланех бассалуш, базбелира ша Iуьллучохь.\nСамах дагахь мел дохкучех бес-бесарчу гIенийн чалх хилира: уллехь лаьттарг ца гуш, кIарула-Iаьржачу бодашкахь, меттах ца довлалуш, вовшашка кхойкху адамаш. Цхьа хан яьллачу хена, меллаша серлаяла йолало. Оццул юькъа лаьттина хьаннаш а, шадолу дитташ а дийшина. Доьхначу адамашка маьхьарий оьху: «Ва-а, хIара хIун ду?! «… Вайна хIун хила гIерта!..»\n– ХIума ца хилла. ЛайтIа-къадаран миноташ хIиттина! Далла хьастало. Къинхетам беха… – обанан тIемаш тIаьхьа а ловзуш, мох санна, адам жил-Iаламата юкъа хьийза ГIеза-Молла.\n– ЛайтIа-къадаран буьйса хилча, сирла хIунда юьйлу?!\n– Иштта хета, хьаннаш, дитташ дийшина дела… – века мола. – Делан цIе яккха! Цуьнан къинхетаме кхайкха…\nГеннахь эскаран цIоз теIа схьа. Герга мел гIоьрти, болар сихло цуьнан, цхьана ницкъо тIаьхьара туьттуш санна, инзардуьйлу. Шаьш лаьттачохь тIаппехь дан дуьйлало адамаш. Дуьсурш, цецдуьйлуш, дIасауьду. Хьаннаш, дитташ, кхин мел дерш, узарш деш, меттахъхье.\n«Iаж-мIажойн бIо богIу!» «ЯаллахI-Дела, даха тхо балех!..»\nБIаьн цIоз юкъадаьржа. Хьун, дитташ ирахIуьтту, бIаьрг ца кхуьуш. Адамаш цаьрца хьалаоьху. БIаьн цIозо хIуп бохуш, хьаннех, диттех юьйлу цIе цаьрца хьалауьду, адамашна тIаьхьа. Цхьаболчех лета иза. Цу буьххьера чуиккхина молла, куза тIехь доIа деш лаьтта, бухахь.\n– Молла, кхайкхахьа Деле, – боху Таймас.\n– Собарде, кхерабайта ахь! – шен обанан тIомаца тIехьахула цIе хьалачехайо ГIеза-Моллас къайллах.\n– Ва-а хиш, лаьмнаш! Шу мукъана довлийша орцах, – кхойкху адамаш.\nХиш хецало чу. ШайтIанан говрашкахь санна, цу тIехула бага хи лелхаш хьийзинчу эскаран цIозо, цхьана агIор гуллой, вал бо. Хи тIеттIа ийало. БогIий, хи тIехула болалой, цхьана ломо адам лаххьадой шена тIе хьалаоьцу. Ткъа чухаьрцинчу вукху лаьмнаша эргIададаьккхинчу хе берриг Iаьж-мIажгойн бIо бохабой-бадабой охьахьо…\nЭццахь верриг хьацаран кIур хилла самаваьлла Тайма мелчу маьхьарх вилхира самах а, набарах а хьийзочу, коржамаш йохучу нана-махкана, де эшначу, балехь доллучу шен халкъана:\n– ХIай Везан Дела, кхин хIун гайта волу-техьа хьо тхуна!?\nОцу хенахь хехочуьнца кхуьнга ладоьгIуш лаьттачу ГIеза-Моллас, катоьхна зIар хьала а айина, элира:\nИштта хастам бе ахь, Тайма, ницкъкхочучо дечунна! Шен догдика лай сарле цIавахийта воллий ца хаьа, лаилахIа-иллаллахI!.. ГIенан-кхоьлах цо сайга аьлларг боху ас…\nБIаьргех обанан тIам хьоькхучу ГIеза-Моллина дегI нисдеш ирахIоьттира, бехкалавахана Тайма:\n– Со хIун ю, ГIеза-Молла, Мохьаммадан уммат холчахIуьттучу дуьненахь? Дала декъала дойла вай!\nШена хIинца дайна гIан самах долчул башха ца хетара, цунах мегарг меттаванза вехьачу Таймина.\n– ХIан-хIа, ма алалахь, Тайма, – корта ластийра ГIеза-Моллас. – Умматахь Iамалш бен-бен ду адамаш. Хьо тоьллачех, декъала хилла бевллачех стаг хетало. Сарахь жамаIат цхьана дийр ду вай. Дала иштта аьлла, шен мукъалахь. Бехк ма билла, настарш дика яц. Латталац со…\nЦIеххьана зIар тIедужуш, ГIеза-Моллин вар хIинццарчу шен Iаматечу гIенах хитталуш, цунах лелхаш цесталучу тамашаша инзарвохуш. Ма дарра царех кхиа-кхета хьекъал шен цакхачар Делан лаамехь лерина, ГIеза-Моллех яккхийчу ойланашка вахара Тайма. Оцу гIена-кхоьлана а, самах тарлуш шена хIиттинчу кепашна а тIера цIахь мовлад ешийтар дагахь чIогIа соцуш.\nСелхана санна, меллаша регIа тIе лахлуш бу буза боьду можа малх. Гуттарлеррачухула. Шед тоьхна хьаьвзича, хала Делан балица ГIизларехь нислучу боьзах, шаьш дечу морсачу машойх хьерчаш, корешкарчу ахкаргех чекх чохь гург бен серло йогIазчу ламанхойн дахарна кхин бос ца хуьйцу моьтту оцу малхо. Шаьш дуьнентIе бевличхьана тоьпой, цхьамзаной адаман ирсах хьегочу нохчашна, шаьш чомахь ган ца дуьтучу малхана гонах нана-латта шайн дуьхьа хьийза моьтту хир дара, цаьрга и хатта да ваьлча. Схьахетарехь, хIокху сихачу дуьненахь воцу и мичара вер вара?\nСамукъаза, гIийла де дерзийна ваьл-ваьллачух стамлуш йогIучу пхьоьгIанна, цундела ца къаьста хIокху бIаьстенан юьхьан сарахь дIо-о малхбузе цIегIа ягар. Дечиган нох кечдеш ваьллинарг а, гIоматан марш тегнарг а – неIаран мача нисъеш, ког сеттош, кхекхийн кетарна тIемаш ваьшта уьйзуш, куй карахь бегош, схьа тIе оьхуш, ирахь саца везарг а, барч-дух лерина охьахаа вогIург а шен-шен меттигашка дIатарлора шелахойн пхьоьгIанахь.\nЛаьцна, элан ор чохь ваьллинчуьра цIавеана дукха хан йоцу Тайма а ву кхузахь. Цигахь дегIах йоьллачу тIуьнчу шелонан хьаз-хьизаш юккъехула тухучу йовхарша кийра а бекош, дIо Iаш.\n– И хьу дIа ца къаьста. Хьацар тухуьйтуш, вохвала везара хьо, Тайма. Чохь сецна, яйна тIе а хууш…\n– ХIара цIавеъчахьана кхуьнга и бохуш ву со, – элира Аслана. – Шелонан хьу хала ю. Могашалла чIогIа вацахьара, цо тоххара вожийна хир вара. Хилар пайда бац, олура тхан дас, могашалла, лар ца йича.\nТаймин кийра лоькхучу хьаз-хьизашна реза вац ша, бохура Бачас. Механ хIуо чу цакхоччург, юргIа-хIума а кхуллуш, цкъа-шозза Iаждар бецан яйна тIе хаа веза. Хьуо ма варра хир ву, Дала мукъалахь.\nКъеначу Бачас ма-аллара, тохара хьалахь-ломахь дуьйна нахана зе а делла, шайн божарий могуш, дукха бехаш, догIмашна боьттина бича санна, хуьлуш схьадогIучу хIух ву Тайма ша а, кхуьнан кхиъна богIу къоьнгий а.\n– Хена-замалахь зуда ялош бац, олура тхан дадас кхарна, – дуьйцура Бачас. – Цундела башха дебац хIорш. ЦIе хIинца дагаягIац сунна, наха цунна зуда ца ялийнехь, шайн хIу хадош хиллера кхеран цхьаммо.\n– Тхан ден дедеда Гинардукъа хилла иза, – далийра Таймас. – Билтойн юкъо нуьцкъала ялийна олура, цунна зуда.\n– И хIун ду-техьа, ва Бача? Сакъоьруш некъий хилла хIорш-х ткъа?\nХIан-хIа. Хьошаллаш тийсадалар. Аренаш идор сов лелла кхеран. Дино чохь бен лаьцна, заманан йозалла кхуьнан жимма херо юьйли цу юкъа. Амма кхелхинчун чIир ша валлалц ца кхобу висинчо. Зуда ялае, Тайма. Тхо и яло доьлча, хьайна ишта-вуьшта хетар делахь. Йишина а кIордорий, тIехдаладоьлча, бохучу тIе дала дуьйлира…\n– Цергаш харцалий, бохий ахь?\nУьш дийца девлча, Тайма вист ца хуьлу. Бехк лоьцуш. Бакъду, воккхачу, ша зуда ялоле маре яха там ца хеташ, цхьаъ-шиъ хан дIа а эккхийтина Iачу йишех дагахь эхь а, кхоам а хеттера вешина. Я кхоччуш цуьнан ойла ца йина хила мегара цо хIетталц. Шен хена чуьра даьлла маре, дукха хьолахь, зуда оьшуш хуьлу, олу-м хезна хир дара Таймина.\n– Важадерш хаац, Бача, – элира цо эххар а, – Делах эхь хетар дара суна, бага са а кхачийна, дойуш, лелхийна хьийзочу шух ваьлла дуьне даа, дарбанаш лело. Цхьацца чевнаш ма лелийра ас. Йирзина евли мотталуш, юха ясталуш. Ткъа шолгIачунна-м сайначулла бехке хир вара со.\nИза – шен зуда ялор тIаьхьадахар дара Таймин.\n– ХIети. Вайн дехха лета деза мегаш ду гIуллакх. Кхидолчочул ойла ца йойту хIу дебаран. Халкъан доь да мА тарло…\nБагахь забаршла хьекхадахь а, дагахь кIорга, йоьхна ойланаш яра оцу лераша йойтурш. ГIаддайна…\n– Ассалам-Iалайкум, бусалба вежарий!\nIай, бIаьстей къаьстачу хенан цхьана делкъехь ши бер, зудий шеца, боьхначу нохчийн цхьа къонаха хIоьттира атагIойн жамIатан маьждиге. ДIадуьхе дахча, куьпчий хилира уьш.\nСтага куьг лаьцний, ненан марарий ши бер а тIехь, чIогIа деэшна адамаш хеталора уьш тIехулара а, схьахетарехь, чухулара а. Хьошалла а доьхуш, зудчо шаьш Гермчигара девдда дахкар хаийтира.\nШела кхетийча хIун дара-техьа уьшший, я эла эккхо махкахь бечу кечамана лелош питана дуй-техьа хIара а, аьлла, хабарш девлира нахалахь.\n– Ой, – элира, шен цхьана гIуллакхана кхуза веана нисвеллачу Таймас – аша хIун дуьйцу, ва нах, хIай! Шелахой нохчий бу, вайн муьлхха юьртахой санна. Хьаша зулам дац. Ткъа цуьнан юьхь лаьцна и араваьллехь, Дала и некъ цунах шех бохуьйтийла. БисмиллахIир-рохьийм, дуьло…\nИ схьадала там ца хеташ, къийлалучу ненера схьакхевдина шен вортанах биши тесна бер мара а доьллина, хьешашна хьалхавелира Тайма.\nХIорш ТаймагIаьрга дIакхаьчча билгалделира и зудий, бераш цаьрца волчу къонахчун цахилар. И нана, бераш Гермчигахь цаьрга хIотта хьаьвзинчу ирчачу Iазапа кIелхьара довдийна далийна хиллера, цигахь кхийра пхьегIаш еш Iачу куьпчичо.\n– Хьо, Тайма, оха боххушехь, и дан ца тигира. Адамана, схьахетарехь, хьайх зулам даларх ларлуш. Кхеран да, – ша бовдийна балийнарш шуьне бирзинчу чу корта тесира куьпчичо, кхийра хедарара шура тоьхна гарзанаш молуш дечиган чадица, – ведда оцу хьо ваьллинчу Девлатгирин ор чуьра. Барам-чот йоцуш чIогIа гуобаьккхина лохуш-ларвеш ву. Вочу маттах, бIаьргах Дала ларвариг, хье ца луш, цхьанхьашха гучувериг хир ву иза, Дала мукълахь.\n– ХIети-те: «Борз дуьхьал ца кхетта газа хьаьжцIа яхана» – олу тхан. – Масехазза корта таIош, ладогIаре хаьттира Таймас. – ТIаккха?\n– ТIаккха, цIахь бацар коьртах далахь, хIара нана, бераш лахар, соьга хаьттича, кху чу сиха кхочур ду, – дуьйцура куьпчичо Межида. – Кхарна-м хIун дендарий. Ахь дукха халонаш лов, иштта цхьацца хIуманашна тIехула. Хьан докъазалла нисло хир ду-кх хIорш…\n– ХIан-хIа, Межид. Ма алалахь, – цо долийнарг хадийра Таймас. – Шулахь ишта хеталуш меттигаш хааелла суна. И бакъ дац. Цхьанна доьгIнарг кхечуьнга Iовшуьйтур дац нийсонан Дала. ХIораммо ловриг, шена кхуллуш, яздинарг ду. Уьш дитал аш, Межид. Нана, бераш Селиматца бакъахьа ду. Уьш шайн хIусаме кхаьчна…\nВаха веана куьпчи новкъа а ваьккхина, даьлла-хезачуьнга ладогIа, эвла юккъе велира Тайма, катоьххана, суьйренца, нохчийн маттах кIезиг кхетачу нанна, берашна а самукъенна Аслан чу а хьажош.


Йинчу денца декъалйеш Кадыровс Титан бекъа эцна шен йоIана\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана эцна Оьрсийчохь уггар а дукха титулш йолу, Титан цIе йолу бекъа. Шен инстаграм-аккаунтехь бина цо цунах лаьцна хаам, яздо Lenta.ru гIирсо.\n"Муха хета шуна тхан Титан?",- яздина регионан урхалхочо видеона бухахь.\nДубайра къовсадаларшка ца йитина Кадыровн говраш\nТренеро куьйгалла а деш, говро кеп-кепара трюкаш кхочушъеш гойту видео тIехь. АйгIар бохкарх информаци тIечIагIйина ишта инстаграмерчу шен агIонехь говраш лелочу Либонтова Аринас а.\n«Hermits Titanium", Оьрсийчуьрчу тинкер породех схьаяьлла уггар а титулш дукха йолчу говро хийцина шен да, хIинца Нохчийчохь ехаш ю иза. Тхан хьоме зефир дIаяхна Кадыров Р.А-с дола а деш, цуьнан исбаьхьчу божалахь тайп-тайпанчу элитан говрашца цхьаьна яха", - яздина цо хаамехь.\nЛибонтовас чIагIдо, Кадыровн йоьIан йинчу денна дина совгIат ду и говр, бохуш.\nКадыров Рамзанан говраша хьалха санна ца йохьу шайн дена са\nТинкер, иза Ирландехь кхиийна ирландхойн коб, йа ромалийн южург ю. Оцу говрийн кIужал а, кхес а юькъа хуьлу, бергаш а евлла хуьлу.\nТIаьххьарчу шина шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан доларчу говраша къовсамашкахь даьккхина 33 млн 724 эзар сом, яздора "МБХ медиа" ресурсо.\nГовраш хехкарца йоьзна йолчу Германерчу Turf-times портало бахарехь, 2019-чу шарахь Кадыровн говраша дакъалаьцна Дубайрчу кхаа къовсамехь, даьккхина ахча ду евро валютехь 236 эзар а, 182 эзар а, 29 эзар а.\nЦхьанатоьхначу Iаьрбийн Эмираташкахь доцуш, тIаьххьарчу шина шера чохь Кадыровн говраш хихкина Чехерчу къовсамашкахь а, амма цигахь ца даккхаделла 4,2 эзар крона бен (12 эзар сом гергга).\nХьалхо хаам баьржира, 6 миллион доллар мехах йолу Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан говраш Чехехь йисина Европан Берто цунна дуьхьал санкцеш яхар бахьана долуш, аьлла. Цул сов, шаьш говраш а евлла къовсамашкахь дакъалоцучу хенера. Кхоъ хохку говррий, ши бекъий бен яцара Чехехь Кадыровн и хаам баьржачу муьрехь.\nКоррупцина дуьхьал талламаш бечу "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" центро хаийтира 2014 – 2018 шерашкахь Кадыровн говраша къовсамашкахь 110,5 миллион сом а Чехехь а, 1 миллион сов сом Германехь а даьккхина хилар. Амма санкцеш бахьанехь и ахча дIа ца кхечира Кадыровга.


Атлантикан тIеман альянсна юкъаяха лаьа Украинана\nЗазадоккху-бутт 05, 2014\nШайн пачхьалкх Атлантикан тIеман аьлянсна (НАТО) юкъаяхарх долчу низаман проект йийцаре еш ю Украинан парламент – Лакхара Рада. Документо боху Малхбузенан альянсах мохк дIатохар пачхьалкхан коьрта Iалашо а ю, оцу гIулчо бен арахьара тешнабехкаца тIелата дог долу пачхьалкхаш оцу лаамах юха а йохур яц.\nПроект кечйина парламентерчу «Батькивщина» партин декъо. Кхаарий дийнахь Украинан дозанан урхалло хаам бина, ша «Доза» цIе а тоьхна, махка Оьрсийчуьра экстремисташ кхочур боцу операци йолийна аьлла. ГIирман, Запорожьен, Херсонан мехкашца долчу Оьрсийчоьнан дозанехь чIагIйина доза Iалашдаран раж.\n«Укринформ» агенталле дозалардечу эскарийн буьйранчас Шишолин Павела бечу хаамца, цуьнан куьйга кIелхьара 8 дакъа ду оьрсийн эскарша гонехь латтош, эпсаршна а, церан доьзалшна тIеIаткъам бо Оьрсийн къайлахчу сервисо.


Джалалдинов хьийзийна бохург талла долийна Талламан комитето\nСтигалкъекъа-бутт 24, 2019\nОьрсийчоьнан Талламан комитето талла долийна Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире латкъам беш видеоролик дIаязйина Нохчийчуьра вахархо Джалалдинов Рамазан хьийзина бохург, хаам бо "Эхо Москвы" радионо, "Комитет против пыток" юкъараллана тIе а тевжаш. Билгалдаккхарехь, низамца догIучу кхаа денна метта талламхошна 3 шо эшна, таллам боло.\n2016-чу шарахь Шаройн кIоштарчу Кенхи эвлан вахархочо Джалалдиновс видеокхайкхам бинера Оьрсийчоьнан президенте, меттигерчу Iедалхошна критика еш а, республикехь коррупци хиларна латкъам беш а.\nЦул тIаьхьа тамаше суьртехь дегира цуьнан цIа, ткъа доьзалан дийзира республикера арабала. Ша и стаг ведира эвлара чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Нохчийчуьрчу урхаллан куьйгалхочуьнан когаметто Алаудинов Аптис кхерамаш тесначул тIаьхьа.\nДжалалдиновн йоIарша кхин цхьа кхайкхам арахийцира Оьрсийчоьнан президенте а, ницкъаллин структурашка а.\nХилларг бахьана долуш Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана цу хенахь дIахьедар дира, Кенхин вахархочо "ша шен доьзал дIа а бигина, хIусамах цIе тесна сурт а хIоттийна" аьлла. Цул тIаьхьа Джалалдиновс кхин цхьа видео арахийцира, ша дийцинарг бахьана долуш бехк цабиллар доьхуш.\nЦунна дуьхьал Кадыровс элира, Джалалдинов Нохчийчуь цIаверза мегар ду, цIахь цунна оьшуш долу гIо дийр ду аьлла.\nОццу хенахь, 2016-чу шарахь, и стаг хьийзорна бакъонашларъярхоша Талламан комитете латкъам бинера, хилларг таллар доьхуш. Талламхоша болх болийна кхо шо даьллачул тIаьхьа, бакъонашларъярхой шайн дехар тидаме ца эцарна кхеле бевллачул тIаьхьа.\nПесков: Путинан Iедал дац шен сахьташна тIехь терахь нисдеш\nОьрсийчохь кхажтасарехь ши де дIадаьлча даькъалаьцна 31,5% харжамхоша\nАмерикера миллионер бехке лаьрра адам дерна\nTelegram-а блок хIоттийна "Умное голосование" ботана, "тийналлин денош" бахьана а дина\nПентагона бехк цабиллар дехна бохаман гIалат даларна\nПутинан сахьто 10-гIа де гойтуш хилла цо кхажтосуш яьккхинчу видеона тIехь


Нохчийн полисхоша шена тIехь ницкъбина аьлла, бакъонашларъярхошка орца доьху Дебишев Тимура\nОхан-бутт 05, 2019\nСоьлжа-ГIаларчу оьрсийн Лермонтовн цIарахчу театран актеро Дебишев Тимура бакъонашларъярхошка латкъамбина, нохчийн полисхоша шена тIехь ницкъбарх. Талламчаш дуьхьал хилла бехкечарна дуьхьал гIуллакх доло, цул тIаьхьа махкара аравала дезна Дебишевн.\n27 шо долчу жимчу стага дийцарехь, стохка аьхка тIаьхьабевлира цунна полисхой. Кхунна евзачу йоIах хеттарш динера кхуьнга. Ницкъахойн версица, наркотикаш юхкуш ю аьлла, шеконашка эцна хиллера цара и йоI, ткъа цуьнан телефон чохь кхуьнан лоьмар карийчхьана, хеттарш дан буьйлабеллера Дебишевга.\nДахначу шеран Лахьан-баттахь юха а тIекхайкхира актер, цуьнгара телефон схьа а яьккхина, йиттинера цунна, меттигерчу наркоманех информаци ло шайна бохуш. Дебишевс чIагIдо, шен цкъа а кIомалца бала хилла бац бохуш. Шен телефонан контакташлахь карийна "Нохчо" хелхаран а, иллийн а ансамблан декъашхо Амаев Тамерлан а схьа а валийна, шена хьалха цунна а йиттира аьлла, дийцина Дебишевс. Церан карара ша вер воций хиъначу актеро хIилла дина хиллера полисхошна. Шен цIахь дIаехкина ю наркотикаш аьлла, ша цIа а валавайтина, шен нене орца дехна хиллера цо, шеца лело харцо Iораяккхар доьхуш. Цу буса а полисхойн декъехь буьйса яккхийтира кIанте, шолгIачу Iуьйранна "Iазапна дуьхьало латточу комитете" ваьллера Дебишев.\nЦуьнан дIахьедарца бехктакхаман гIуллакх ца диллира полисхошна дуьхьал, "йоллу ницкъаллийн структураш бехъеш, "эладитта кхоллар" ду иза аьллера талламчаша.


- Хьава, уггар хьалха шу декъалдан луур дара тIедогIуш долчу нохчийн меттан денца. Оцу денна лерина хIун кечамаш бо Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетехь? Цунах лаций дийцахьа.\n- Вайн республикехь боккха тидам тIебахийтина нохчийн маттана. Кхин хIумма а ца хилча Нохчийн Республикин Конституци тIехь билгалдаьккхина ду нохчийн мотт а, оьрсийн мотт а, цхьатерра бакъонаш а йолуш, пачхьалкхан мотт бу, аьлла. 25-гIа апрель нохчийн меттан де ду аьлла дIаяздина ду. Телевиденехь, радиохь буьйцуш бу нохчийн мотт, школашкахь, берийн бошмашкахь нохчийн маттахь беш болх бу. Тхайн университетехь нохчийн меттан а, литературин а кафедра йолу дела оха дийнна шарахь бо нохчийн меттан денна лерина болх. Нохчийн меттан денна лерина даздарш чекхдевллачул тIаьхьа, оцу дийнахь дуьйна вукху даздаршна кечам бо. Иштта хIора шарахь, 25-чу апрелехь, дийнна шарахь бинчу белхан жамI деш, оцу денна лерина мероприяти дIахьо. Оцу мероприятехь оха билгалбоху нохчийн меттан денна леринчу конкурсашкахь жигара дакъалаьцна хилла болу, хьалхара меттигаш яьхна хилла болу студенташ, царна грамоташ а, совгIаташ ло. Школашкара шайн районни олимпиадашкахь, цул тIаьхьа республикански олимпиадашкахь толамаш баьхна долчу берашна юкъахь оха билгалвоккху тоьлларг, юха тхайна деша схьавало Iалашо йолуш. Нохчийн матте а, литературе а безам берш алсамбовлийта вайн республикин школашкахь нохчийн мотт а, литература а хьоьхуш болчу хьехархошца зIе латтайо оха. Тхан Iалашо ю тхайна кхуза схьабогIуш болу абитуриенташ диканаш харжар а.\n– Школашкахь нохчийн мотт хьоьхучу хьехархошца зIе латторехь хIун болх дIахьо аш?\n- Вайна ма-хаъара, Iилма цхьана меттехь лаьтташ дац. Зама хийцалуш хиларе терра, цуьнца цхьаьна кхуьуш ду Iилма а. Методикехь, Iилманехь керла юкъадолуш долу хIума школарчу хьехархошка дIакховдор Iалашо йолуш оха тхайн хьехархойн университетехь кхоьллина Iилманан практикин семинар ю. Иза оха шарахь шозза дIахьо вайн республикехь болу нохчийн меттан а, литературин а хьехархой схьа а кхойкхий. Цкъа хьалха уьш схьакхайкхале оха цаьрга тхайн семинаран тема дIакховдайо, цаьрга оцу семинарана хьалххе кечам байтархьама. Цара дийцарехь, ишттачу семинарех цара боккха пайдаоьцу. Масала, тIаьххьарчу, ноябрь баттахь дIаяьхьначу семинаран тема яра «Таханлера урок». Дийцаре дира муха хила деза хIокху заманахь нохчийн меттан урок дIаяхьар. Масала, 20 шо хьалха нохчийн меттан урок дIаяхьаран шен методика хиллехь, хIинца, керлачу технологешца, керла декхарш ду нохчийн меттан а, литературин а хьехархошна хьалха хIиттош. Iилманчашна карийна йолу керла методически агIонаш хьехархошна дIакховдош зIе ю оха латтош. Цул сов семинаре схьабаьхкинчу хьехархоша мастер-классаш ло. Тхан студенташа а дакъалоцу оцу мастер-классашкахь. Масала, кху шарахь республикански а, районни а конкурсашкахь толамаш баьхна болчу, тоьлла болчу хьехархоша къоначу хьехархошна 5 мастер-класс елира. Цкъа делахь, оцу шайн белхан накъосташна керланиг довзуьйту цара, шолгIа делахь, тхан студенташна оха дуьйцуш дерг а, цара схьагойтуш дерг а мичахь вовшахкхета а, мичахь галморзахдолу а хаало.\n- Халахеташ делахь а, дIадаханчу шерашкахь нохчийн меттан отделени деша бахка луурш кIезиг хуьлура. Таханлерчу дийнахь муха хьал ду, нохчийн меттан отделени деша бахка луурш алсам бу, я кIезиг бу хьалха хуьлуш хиллачул?\n- Нохчийн меттан а, литературин а кафедран куьйгалхо яле хьалха ас 20 шарахь хIокху факультетан деканан болх бина. Бакъдерг ала деза, нохчийн меттан а, литературин а говзалле безам болу абитуриенташ чIогIа хала карабора тхуна. БогIуш берш а цхьанхьа деша ца бахабелла, бухабисинарш бен ца богIура тхуна. Ткъа хIинца, хIокху тIаьхьарчу шерашкахь хьал дикачу агIор хийцаделла. Масала, стохка нохчийн литературин отделени деша богIучеран цхьана метте бархI стаг конкурс яра тхан. Цкъа а хилла хIума дац иза, хир ду аьлча тешар дацара. Цкъа делахь, керла веанчу ректора Халадов Хож-Ахьмада буххара дуьйна схьа тхан белхан, дешаран хьежамаш хийцина. Университетера дешна ваьлла, дIавохуьйтуш волу студент хууш верг бен вер ма вац хIокху чуьра ара, бохуш, массо а тхан госэкзаменехь ша дакъалоцу цо, цул сов, дерриге а видео тIе дIаяздеш ду. Харц-бакъ чекхэккхар бохург дIадаьлла хIокху университетехь. Тхан хьалха очно «Нохчийн мотт а, литература а» бен говзалла яцара. Ткъа хIинца «Оьрсийн, нохчийн мотт а, литература а», «Нохчийн мотт а, ингалс мотт а» говзаллаш схьайиллина тхан ректара Халадов Хож-Ахьмада. Очно доьшурш бу тхан, заочно деша 125 студент схьаэцна оха стохка 1-чу курсе. Боккха кхиам бу аьлла хетта суна иза тхешан массеран а белхан. Цхьана я итт стаге балур болуш болх бац иза, нагахь санна Iедалан лаам ца хилахь. Нохчийн матте ларам болуш, меттан сий-пусар деш, схьавогIуш ву Нохчийн Республикин Куьйгалхо, Россин Турпалхо Кадыров Рамзан. Цо даима олуш ду нохчийн мотт Iамо беза, олий. Нохчийн мотт бийцарх мотт хаар дац иза. Нохчийн мотт вуно кIорга, шен йоккха истори йолуш, бух болуш мотт бу хаа луучунна. Хаа ца луучо, эхI, нохчийн мотт хала бу, бохуш куьг лестийча цунах мотт хаар ца хуьлу.\n-Хьава, Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университете деша бахка луучу кегийрхошна кхоьллина хIун хьелаш ду?\n- Деша гIерташ волчу студентана хIокху Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетехь кхоьллина оьшуш мел долу хьелаш ду. Тхан кафедрехь къахьоьгуш похIма долуш Iилманчаш бу: Iилманийн доктор Джамбеков ШаIрани, Вагапов Iаьрби, Асхабова Лайла, Гарсаева Марьям, Хазуева Барет, Килабова Марет, Иризиев Сайд-Хьамзат, Расумов Ваха, Ахаева Милана, кхиберш. Вуно дика шайн болх бевзаш, безаш, шайна тIедехкина декхарш кхочушдан гIерташ, болх беш схьабогIуш бу уьш. Шарахь шозза Iилманан практикин конференци дIахьо оха нохчийн меттан денна лерина «История и культура народов в зеркале языка» цIе йолу. Цу юкъахь кхийолу говзаллаш йолу дела оьрсийн маттахь йоккху оха цуьнан цIе. Стохка дIаяьхьначу оцу конференци юкъахь нохчийн меттан а, литературин а 7 секци яра болх беш: 5 литературин а, 2 меттанийн а. Докладаш ян тхуна теманаш схьаелла 200 гергга студент вара. Царна юккъера оха уггар дика кечйина докладаш харжа а хоржий зорбане йоху. Шаьш дуьххьара йохуш йолу гIулчаш оцу конференцехула хилча кхидIа а кIорггера нохчийн мотт Iамо студентийн ойла а, лаам а хир бацара-те бохуш беш болх бу иза. Цул сов кафедральни конференцеш, семинарш хуьлу тхан «Школьный и вузовский портфолио учителя» цIе йолуш. Школе балха воьдуш волчу хьехархочунна, шен хаарел сов, оьшуш долу хIума - цуьнан сибат, лелар, хьежам, кхетам, похIма и дерриг муха хила деза хьоьхуш, оцу теманашна докладаш еш тхаьшна юкъахь семинараш дIахьо оха. Тхан къона хьехархой, кандидат, доктор воцург, аспирантурехь доьшуш бу, уьш тхайна тIаьхьакхио гIерташ беш болх бу иза.\n- Хьава, вайн къамел дерзош, нохчийн меттан а, литературин а отделени деша бахка лууш болчу кегийрхошка хIун эр дара ахь?\n- Вайн республикехь тхо кхачаза школа хир яц. Массанхьа ас олуш дерг, тхуна мил-милла а абитуриент ца веза, тхуна нохчийн мотт хаа а гIерташ, и безаш волу абитуриент веза. Нохчийн мотт безаш, и кIорггера Iамо лууш волчунна тхан университетан неIарш йиллина ю. Кхуза деша веаначунна школехь болх бан Iемар ду, дешархошца дIабийца мотт Iемар бу, царна дIадала гIиллакх оха дIакховдор ду. Деца-ненаца, йишица-вешица, керлачу доьзалехь муьлха юкъаметтигаш лело еза, духар, лелар, къамел муха хила деза, тхайна хуучу кепара, дIахьоьхур ду царна. Деша ван луучунна цIена а, оьзда а йолуш, похIма долуш хьехархой болуш меттиг ю, схьадуьйла эр дара ас Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университете.\n- Аш беш берг чIогIа мехала болх бу нохчийн мотт кхиорехь. Дела реза хуьлда шуна. Дала кхидIа а и болх кхиамашца дIабахьа аьтто бойла шун.\n- Дела реза хуьлда!


ХIирийн керла бизнес\nХенара бовла некъ карийна хIирашна – чIерий кхиош доккху цара ахча\nХIирийчоьнах бакъ-чIеран (форель) мохк олу тIаьххьарчу заманахь. Иза кхиабо дуккха а доьзалша. Еккъа цхьана Ардонан кIоштахь ю чIирий лелош массех кооператив. Кхиийна чIара берриг а санна туьпахь бохка дIахьо Москох.\n70 шо хьалха Бекан юьртанна гергахь гидростанци юьллуш баьккхинчу ишална елла изза цIе – Бекан. Тахана а болх беш ю станци, амма тесна лаьттара ишал, аьлча а, ишалийн кочар. Ши шо ду хих пайдаэца болийна – совдегар, чIерийлелорхо Габуев Игорь ву бизнесан да.\nИгора, ах-ах миллион сом а луш, хи тIехь лаьтта массех гур ийцира. Лурчах чухецна бакъ-чIеран кIорнеш. 7 бутт баьлча, кхиина девлира чIерий, уьш леца а, дохка а долийра цо.\n"БархI бутт оьшу чIеранна кхиа, бохка торучу кепе кхачо. Кийла, кийла сов", дуьйцу Беканерчу чIерийлелорхоша.\nХIора гура чохь шен хан а, цхьабосса йозалла а йолу чIара бу. Ши кийла безаниг а тIехь. Бердашна гена леларш – кегий чIерий ду. Ала деза, сиха кхуьу бакъ-чIара, массех бутт баьлча кийча хуьлу Оьрсийчоьнан гIаланашка дIасабахьа.\nРесторанаша 350-400 грамм долу чIерий оьцу. Ткъа туьканашкахь дика дIадоьлху кийла йозалла ерш – уьш деза эцархочунна.\n"Тхаьшка кхиабелларг бен дIабухкийла а ма даций тхан – хуьлда иза 30 я 100 тонна. Тхоьгара туьпахь чIара дIахьо оха телефон дIатуххушехь. Бакъ-чIара сиха дIаоьцу, иза цIен-чIеран тайпанах белахь-м муххале а", элира "Ир фиш" компанин белхахочо Габолоева Индирас.\nБеканера бакъ-чIара кхиорхой тешна бу, мел дукха шаьш хиларх, шаьшлахь балхаца доьзна хьагI-гамонаш хуьлийла дацарх – мел дукха чIара цара кхиабарх, иза тоьаш бац, дIаоьцу цу сахьта.\nБакъ-чIара кхиорца беканхойл дуккха а хьалхабовлу Карелера чIерийлелорхой – цара болх бо ерриг а Оьрсийчоьнна. Амма хIирашкахьа ду жил-Iалам. Довха Iа, хиш гIора ца дар, чIара дерриг а шарахь лелон йиш хилар. Ткъа Карелехь 6-7 баттана бен бац и болх. Цу тIе, ишалш чуьрчу кхачанах шайн чIара бузо а йиш ю хIирийн – цIийдаршца, кхечу дийнаташца.\nДIадахначу кIиранах шозза баьхьина чIара Москох. Хин енашца ю машенийн контейнерш, 2,5 тонн дийна чIерий дIахьо хIораммо. Дакхаьчча, бетта а луш, могуш-маьрша хуьлу чIара.\nДе-буьйса долу чIара Москох кхачош. Цигара иза дIасабоккху туьканашка, ресторанашка. Ресторанаша дукха хьолехь шаьш динчу кегий ишалшка хоьцу чIерий, луучийн йиш хуьлу мIарашца уьш леца, ресторанхошка шайна кхарзийта. Кхеташ ду, иштта кечбина, ресторанехь хьалхабиллинчу чIеран мах лакхаболу – 2000 соьме кхаччалц. Москох базара кхаьчнехь – доккху 800 сом. Ткъа Беканехь бакъ-чIара 300 соьмах бухку. Оцу чIеран мах бесториг, вайна ма-гарра, юкъалелаш волу йохк-эцархо ву.\n"Тхайн яхь ю оха ларйийриг, кийлан мах цхьаъ бу, цхьа чIара оьцучунна а, эзар чIара оьцучунна а. Иштта йо оха нийсо чIара шена баа оьцучунна а, бохка хьош волчунна а хьалха. Оьзда хила еза бизнес", боху Габолоева Индирас.\nМуьлххачу а бизнес-проектна санна, инвестицеш оьшу Беканерчу бизнесна. Делахь а, хила тарлуш долу ирс лардеш ца Iа чIерийкхиорхой, белхан дозанаш, барамаш шорбан ойла ю церан. Амма цкъа юьхьанца цIанбан беза ишалш – дукха IаьIна чохь бецаш.


Путин Оханан-беттан 6-хь Кремлехь гайтина телеканалаша. Амма шеконехь ду иза цигахь хилла хилар\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира ша-шен изоляцин раж ца йохийна, оршотан дийнахь Кремлехь вице-президентца Трутнев Юрийца а, Генара Малхбале а, Арктика а кхиорехула министрца Козлов Александрца а цхьаьнакхетарца. Цунах лаьцна ТАСС агенталле дIахьедина зорбан секретаро Песков Дмитрийс, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nАмма Козловс цу цхьаьнакхетарехь дийцинчо гойту иза, оршотан дийнахь а доцуш, цул хьалха хилла хилар.\nКремлан сайта тIехь аьлла ду, цхьаьнакхетар Оханан-беттан 6-хь хилла. Оццу хенахь цуьнах лаьцна шайн эфирашкахь дийцира телеканалаша.\nКремлан сайта тIехь церан къамелаш довзуьйтучу текстехь гуш ду Козловс Путине ша Забайкальерчу Каларан кIошта вахарх лаьцна дийцина хилар. Ткъа иза, министро дийцарехь, "хиллера дIадаханчу кIиранах". Ма дарра аьлча, Козлов цига ваханера Зазадоккху-беттан 13-хь. Цунах лаьцна хаам бу цо куьйгалла дечу министраллан сайта тIехь.\nЗазадоккху-беттан 13-л тIаьхьа "рогIера кIира" хилира кхо кIира хьалха.\nПутин Москвара араваьлла цхьанха вахана, цуьнан сайто дуьйцуш ма хиллара, Оханан-беттан 18-хь. Цхьа а тоьшалла дац президент цхьаьнакхетта хиларх лаьцна керла хIиттийначу Камчаткан а, Комин республикан а, Ненцойн автономин гонан а, Архангельскан кIоштан куьйгалхошца.\nIедалан декъашхошца а, векалшца а тIаьххьара шен кхеташонаш Путина дIаяьхьира видеокоференцин рожехь. Цуьнца цхьаьна Песковс чIагIдора цу рожехь Путин болх беш волу лаххара а цхьа кIира ду бохуш.\nКхин нах уллехь а болуш, президент тIаьххьара гучувелира шен Ново-Огарёверчу резиденцехь Оханан-беттан 26-хь. Москвахь Зазадоккху-беттан 24-хь иза хилира коронавирусан ун кхетта нах тIеэца кечйинчу Коммунарка кIоштарчу дарбанан цIийнехь.\nПутин дарбанан хIусамехь хилла кIира даьлча хиира цу клиникан коьртачу лоьрана Проценко Денисана коронавирус хьакхаелла хилар.\nЦул тIаьхьа Песковс хаам бира, цу гIуллакхо адамашца цхьаьнакхетар юкъахдахийтина хиларх лаьцна. Оршотан дийнахь гайтинчу видеона тIехь Путин куьг делира цхьаьнакхетаран декъашхойх хIоранга а.\nОханан-беттан 1-чохь цуьнан зорбан-секретаро дIахьедар дира, Путин хIинца цхьанге а куьг ца ло аьлла. Ткъа хIинца, цхьаьнацадар кхетош, Песковс дуьйцу, Путин шен лаамехь ву, шена луучуьнга куьг дала бохуш.\nШинарин дийнахь, Оханан-беттан 7-хь Путина кхеташо дIаяьхьира телеконференцин форматехь. Иза дагавелира говзанчашца-вирусологашца.\nКремло даима а гойту хьалххе дIаязйина видеош, президенто Iедалхошца хIинцца дIаяьхьна уьш йолуш санна.\n2015-чу шарахь Путин 10 дийнахь балха ара цавелира, амма цуьнан зорбанан сервис моттуьйтуш яра, цо белхан мероприятеш дIахьош хилар, яздора РБК-но.\nПрезидентан администрацин белхахой кеп хIиттош бу 67 шо долу Путин цкъа а садоIуш вац, ткъа цунах лаьцна дуьйцучу журналисташна иза баккъалла а ца гича а дац хIумма а бохуш, яздора президеньан балхах лаьцна хаамаш бар теллинчу "Проект" зорбан гIирсо.


Тешаме доттагI дIаваха... » Нийсо-Дагестан\n09.09.2020 402 0 niyso\nШийла кхаъ кхечи таханлерчу Iуьйранна, тхан доттаг1 Баймурадов Салвади кхелхина аьлла. Хьайн хенара а волуш, хьайца къона хан яьккхина волу доттагI кхалхар лан хала хIума ду, боккха дегаIовжам бу иза. Салвади догцIена стаг вара, леларца, олучу дашца оьзда а, гIиллакхе а волуш. Шен болх а, белхан накъостий а безаш, деш долу гIуллакх дика а, даггара а деш, цунах самукъа а долуш вара иза.\nТхо кегий долчу хенахь Соьлжа-ГIалахь университетехь цхьаьна дешна дара. Салвади дика студент вара, дешарх дика кхеташ, хьоьхург сиха схьалоцуш. ЮкъарIойлехь (общежитехь) цхьана чохь кхаа шарахь цхьаьна Iийра Салвадий, Умаев Юсуппий, сой. ХIетахь дуьйна схьадогIуш ду тхан доттагIалла а, гергарло а. Цхьана хIусамехь Iаш, стаг ша ма-варра вевза, цуьнан амал а, гIиллакх-оьздангалла гучуйолу, дика а, ледара а агIонаш хаало. Салвади забаренна а цкъа а тхуна цхьанна а вас йина вац. Ахшо тхол воккха хиларна, оха цуьнга ладугIура, цуьнан дашана дуьхьал дош а ца далош. Хаза, бертахь Iийра тхо оцу цхьаьна йоккхучу хенахь.\nСалвади журналистикехь дуккха а шерашкахь къахьегна вара. Ганза дуккха а хан а яьлла, цкъа тхо цхьаьанакхетча, цо воккхаверца дийцира Махачкалахь республикански радиохь нохчийн маттахь шаьш керланаш арахоьцуш, передачаш еш болх беш хилар. Со воккхавера сайн доттагI оццул жоьпаллин а, сийлахь а болх беш хиларна. ХIетахь доккха хIума дара Дагестанан дуккха а къаьмнашна юкъара нохчашка шайн маттахь радиохь передачаш яйтар. Иштта и болх бира Салвадис. Цул тIаьхьа Хасавюьртахь «Нийсо-Дагестан» газета арадала доладелча, цигахь болх бан волавелира Салвади.\nТIаьхьарчу хенахь, ша цомгаш хиллалц, цу газетан редакторан Якиев Iумаран заместитель вара Салвади. Иза доккха похIма долу журналист вара, шайн редакцин болх дика бевзаш, газетана хIун материалаш оьшу хууш, царна тIехь дика болх беш.\nIожалло хеназа дIаваьхьи вайна юкъара вайн дика накъост, доттагI Баймурадов Салвади. Дала гечдойла цунна! Дала декъалвойла иза! Ялсманин хьаша войла цунах!\nНохчийн Республикин хьакъволу журналист\nМассо а хенахь юкъаралло лоруш хилла бу хьехархочун болх, хIунда аьлча цунах доьзна ду муха тIаьхье кхуьур ю цу халкъан. Нагахь тIекхуьу чкъор, Iилманан дика хаарш а\nКху деношкахь Соьлжа-ГIалахь Къоман библиотекехь нохчийн поэтесса, журналист, гочдархо Жумалаева Лула дагалацаран суьйре дIаяьхьира. Иза вовшахтоьхнера Нохчийн


Кадыровхой Оьрсийчоьно Украинана дуьхьала бечу тIамехь. Кремло финансийн гIо латточу пачхьалкхан ТАСС агенталлин сурт\nУкраинан малхбалехь Iуьллу сепаратистийн "ДНР-н" хилла куьйгалхочо, ФСБ-н экс-белхахочо Стрелков (Гиркин) Игоря Нохчийчуьра тIеман тобанаш бехкейина Попасная жима гIала схьаяьккхарна тIехь пиар йарна. Стрелкова бахарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедарш дахь а, и нах беха меттиг дIалацарца цхьанне агIора боьзна бац кадыровхой.\nСепаратисто тIечIагIдо, Попасная схьаяккхира "цхьанне агIор (медиа йиссалц) кадыровхоша баккъала дакъа а ца лоцуш". И хаам Кавказ.Реалиина тIечIагIбира, Украинехьа тIом беш йолчу нохчийн шен лаамерчу тобанехь. Шен цIе ца яккхар дехначу къамелдечо тIетуьйхира, "кхечу оккупанташа даьхна толамаш кадыровхоша шайна тIеийзор дуьххьара дац, оцу гIуллакхо оьрсийн тобанашкара кхин эскархой реза боцуш, оьгIазе буьту". Цо бахарехь, иза масийттаза конфликте дирзина.\n"Ахмат-Грозный" ОМОН-н тобанан буьйранча Бисаев Анзор а, "Север" Росгвардин полкан хьалханча Тушаев Мохьмад а куьйгаллехь волуш нохчийн тобанаша "Попасная гIалан доккха дакъа шайн кара дерзийна", аьлла хьалхо масех пост хIоттийра Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Попасная схьаяккхарх лаьцна цо элира иштта Охан-беттан 13-хь, ткъа Стигалкъекъа-беттан 1-хь Кадыровс "администрацин гIишло дIалацарх" лаьцна яздира, иштта Стигалкъекъа-беттан 5-хь – Попасная "оьрсийн эскархойн карахь ю" аьлла а, Стигалкъекъа-беттан 9-хь кадыровхой Попасная гIала "дIацIанъеш хьийза" аьлла.\n2014-чу шарера Донбассерчу тIеман конфликтехь Попасная гIала агIонийн кар-кара юьйлура, тIаьххьаре Украинехь йиссира иза. 20 эзар гергга стаг вехачу оцу гIалахь шина баттахь сов тIемаш лаьттира. Украинан президента Зеленский Владимира иэсан Дийнахь украинхошка а, дерриг дуьнене а бинчу кхайкхамехь Попасная юьстира нацисташа хIаллакйинчу Чехин Лидице гIалаца, иштта билгалдаьккхира, гIалех "ур-атталла чим а ца биссина".\nСтигалкъекъа-баттан 11-гIа де – Украинерчу тIеман 77-гIа де ду. Украино дIахьедина, Луганскан кIоштера шайн латтанашна оккупаци ярна Европе йоьду газан транзит кхузза кIезгъян дезна шайн, аьлла. Американ Къоман талларан директорна хетарехь, Путин Владимир "бахбинчу тIамна" кечам беш ву. Украинера шайн лаамна дуьхьала дIабаха дезначийн терахь 8 миллионе даьлла. Литван Сеймо Оьрсийчоь террорхойн пачхьалкх лерина. "Аль-Джазирано" оьрсийн салтийн декъеш чохь долу рефрежератор гайтина.\nУкраинерчу тIаме хьийсийначу Нохчийчурчу эскархойн корматаллех а, уьш ледара кечбина хиларх а аьллачу "ЛНР-н" сепаратистийн "Восток" батальонан командиро Ходаковский Александра юхаэцна шен дешнаш. Видео шен телеграм-канале хIоттийна Кадыров Рамзана. Ходаковскийца оцу тIехь Нохчийчоьнан цIарах Оьрсийчоьнан парламентехь депутат волу Делимханов Адам ву къамел деш. Нохчийчуьра ницкъахой муха кечбина бу аьлла хета сепаратистийн командирна, шега хаьттича, вукхо жоп ло: "Корматалла йолчу нахах Iиттаделла тхо", хьалхо кадыровхой "кхинберш санна бу" аьллера цо, цунна хетарехь, "маьрша дахарехь баьхна". Ходаковскийс билгалдаьккхира, нохчийн тобанхой хадархойн дакъойх а, ППС-н гIуллакхдархойх а бу, цхьа а гIо дан гIирсаш а, йа еза техника а йоцуш аьлла.


25-г1ачу апрелехь даздеш ду Нохчийн меттан де. И де билгалдар шен указаца т1еч1аг1дина Нохчийн республикан Куьйгалхочо Кадыров Рамзан Ахматовича. Уггар хьалха, Лараме Рамзан Ахматович, Хьо декъала во Нохчийн меттан дезачу денца! Вайн хьалхарчу президента Кадыров Ахьмад-Хьажас меттан хьокъехь ма-аллара: «Мотт бу — къам ду, мотт бац — къам дац», цундела тхо дог тешна ду вайн мотт бехарг хиларх. Ма йог1ийла кху вайн исбаьхьа хазачу махка буьйцуш, хезаш Нохчийн мотт а боцуш басаяьлла зама! Дала декъаладойла вай Нохчийн меттан дезачу денца!


24.04.2019 525 0 niyso\nЮьхь еша 15-чу номерехь)\nВоьддушехь Малхбалерчу я Къилбаседерчу проходной йолчу ваха везаш хиллера, амма хьанна хаьара иштта хир дуйла. Заводе ца кхаьчча ца волу – хьулла ма ду догIанаш, кладовой чохь йолчу стоьлан кога уллехь Iохкуш.\nЗавод йоккха ю, цкъа вахана, цунна го баккхалур бац, амма Малхбалера проходной дукха генахь яц, йиъ километр, я пхиъ хила а мега. Белхан дийнахь кхуза автобуса тIехь ван мега, амма мукъа дийнахь – гIаш бен вогIийла дац. Бетонан лекхачу пена уллехула лийлира хIара. ХIара-м дика лелалуш вара, шен кхузткъе итт шаре хьаьжча-м муххале а. Стохка гурахь несо юьрта вигира хIара картолаш схьаахка. Дукха хьолахь уьш дIаюьйш я схьаохкуш кхуьнга ца кхойкхура. ХIинца шега кхайкхарна воккхавеш, кхуо, шен захал цец а воккхуш, чIогIа болх бира: «Хьажахь, жима стаг санна ву иза-м!» Амма дукха хенахь дуьйна букъа юккъехула охьаоьхуш хьацар-м дара.\nХьалхарчу шина-кхаа километрана хIара дика дIавахалора, хIинца хьалххе болар лагIдира кхуо. Стенна сихлуш ву? Кладовой чуьра догIанаш дIадовдур ма дац.\nНана дика дIалелалуш яра, кхунна дага а догIуш, цкъа когаша тешнабехк бира цунна. Кхеран доьзал Руставелин цIарахчу урамехь эскархойн цIа чохь Iаш бара. Хабар делира, Iуьйранна а, дийнахь а, сарахь а дIа ца буьгу, хIара иштта цхьа мур бу, кестта дерриг а дIадоьрзур ду аьлла. Да цхьа къена гуьржи йолчу буьйса яккха воьдура. Иза кхуьнца Россехь эскаре хиллачу доттагIчун нана яра. Дийнахь дика наб а йой, хIорш буьйлабала боьлхура. ГIала гучучуьра дIаяллалц гена дIабоьлхура хIорш. Iин чохь тIулган экъанна тIехь совций, сатассалц Iара. Аьхкенан малхо йохйинчу тархаша буьйса чекхъяллалц шайн йовхо схьалора. Гонах тийна а, машаре а дара. Цкъа хIорш хьебелира цу меттиге дIабаха. Кхарна новкъахь тIе гата тоьхна кира лело машен а, тIулгаш тIехь бIаьхойн гIаларташ а гира.\nЦа хаьа, нана сел чIогIа хIунда кхераеллера. КIентан куьг а лаьцна, лома боьдучу новкъахула дIаедира иза, уллерчу тачана тIехула дIаяха аьтто боллушехь – гонахара меттигаш кхарна дика евзинера. КIентан цу хенахь итт шо дара, иза ненал а дика вадалора, цо кхунна новкъарло йора – нанас, борзморзахо лаьцча санна, схьалаьцнера кІант, цуьнан куьг кхуьнга дІа ца даккхалора. Иштта цу хенахь когаша тешнабехк бира нанна: Iуьйранна шолгIачу гIаттана тIе ца ялаелира иза. Ялалур яра, чувоьдучохь йолчу терхеш тIе охьа ца хиънехь. Иштта Iийра иза, да цIа валлалц.\nХІинца хІун деш ю техьа иза? Корехула хьоьжуш юй те? Иза цуьнан бІаьрсинца! «Суна хьо ган ма гира, – элира цо хазахетарца дІадаханчу кІиранах. – Хьо троллейбуса тІехь веара. Цхьа зуда а яра хьоьца». «Со автобуса тІехь веара, – мохь туьйхира кхуо. – Зуда яцара соьца». «Хаза зуда яра, къона а йолуш». ХІинца къовсалохьа цуьнца, дийцахьа, кхузахь троллейбусаш ца лела алий.\nХІан-хІа, схьахетарехь, Малхбалерчу проходнойна тІекхача йиъ-пхи километр хилла Іийр яц, пхиъ-ялх а хир ю. Амма дуьххьара диллинчу лайна тІехула дІаваха тамехь дара. Малхбалерчу агІор заводана тІехоттаелла лаьттара йоккха парк, цуьнан диттийн лайх дуьзначу гаьннаша исбаьхьа сурт хІоттадора. Тийна а, аьхна а дара гонах.\nНана шен амал йолуш яра жима йолчу хенахь дуьйна. Цу тІехула деца девнаш лаьттара цуьнан. ЦкъаццІа иштта нислора: арахь машен а соций, лами тІехула кхо стаг хьалаволура, шершочу эткийн гІовгІанца. Дас олура: «ИвановгІаьрга богІуш бу», нанас цу сохьта дуьхьало йора: «СидоровгІаьрга бу». Лерса цу хенахь галдала доладелира цуьнан. Іуьйранна ладоьгІча, хьеший ИвановгІаьрга баьхкина хуьлура, амма юхахула а – СидоровгІаьрга – олура нанас.\nДелахь а, ала догІу, цуьнан аьтто хуьлура дахарехь. Да дІа ца лецира цу хенахь а, тІаьхьа а – иза Ереване дехьаваьккхира, цул тІаьхьа – Соьлжа-ГІала, ткъа кхалхар тIамтIехь хилира цуьнан. Эскаран гІуллакх кхочушдан кхуьнга а ма кхайкхира, эха шарахь тІом а, дера, бира кхуо, вала а ца велира. Ткъа аьтто ненан хилира, кхуьнан ца хилира. Кху дахарх хІара хаьдча а хІун дара? Амма нанас хІун дийр дара, шен хІара кІант ца хилча? ХІинца-м муххале а?\nХІара ю Малхбалера проходной. Гуш адам а дац, тийна ду. Мукъа дийнахь схьаван цхьа а вац. Хьалхалера хенаш яц, кхин тІе а сменаш а кхайкхайой, зударша реза боцуш къамелаш деш, ткъа божарша маьттаза дешнаш бохуш. ХІинца Дала масех денна мукъана а болх лахьара.\nПропуск ехахь, хІун дан деза?\nЦа йийхи. Проходной догІа тоьхна ю.\nКІадвалар догдохарца цхьаьна деара: хІинца мича ваха веза, хьалха я тІехьа? Юха а вирзина, Іовдалчу зудчунна хьал дІадийца хьаьжча я Къилбаседерчу проходной вахча, хІун дара те? Делахь а цига а, кхуза а цхьатерра некъ бу, цундела хьалха ваха веза. Дог а, садеІар кхуьнан дика ду, дІаваха мегар ду.\nНанна моьттура хІара могуш вац. «Ахь хала са хІунда доьІу? Хьан билггал астма ю-кх!» Цунна мичара хезар ду кхуо доьІу са шен къораллица? «ХІинца хІун дуьйцу ахь? – мохь хьоькхура кхуо. – Сан садеІар дика ду! Ди-ка ду!» ХІума дага а догІу цунна-м. Цкъа, масала, эли, хІара молуш ву аьлла. «Мела хІунда моьлу ахь? Кхузткъе итт шо кхаьчча, мийла мегар дац». «Хьо хьераяьлла, – элира кхуо гІаддайна. – Хьо хьекъална тилла». Ткъа цуьнан лергачу мохь туьйхира: «Мама, сан корта ма талхабехьа! Со муьйлуш ма вац!» «Хьан мара цІен хІунда бу?» Цунна тІе мохь хьекха безаш хуьлура, гуттар а бохург санна. Дохковалар-м ша мохь хьоькхуш воллушехь хуьлура кхуьнан, амма сатоьхна муха Іалур вара? Долчул хаза дара, цІахь болчарна а моьттура кхуо жим-жимма муьйлу. «Батя, жимма яьккхиний ахь?» – хоттура кІанта, болчул а сов кхуьнан мара цІийбелла гича. «Жимма ца яьккхина, дуккха а яьккхина». Несо, ца ешаш, елааьшна дора. Цкъа-шозза-м дуьхьало йийр яра, гуттар а бехказавуьйлуш муха Іийр ву?\n«ХІун ду ахь муьйлург, къаьркъа я чагІар? ЦІен бос дукха хьолахь вочу чагІаро беш бу». Муха ловр ду цуьнан хаттарш? «Суна хІун хаьа, сайн мара цІен хІунда бу? Хьуна хІун башхалла ю, сан мара мухха хилча а?» Нанна, схьахетарехь, хІара бехказвуьйлуш ву аьлла, тарделира, цо кхидІа а гІоргІа аз декадора: «Жимма мала-м мегар ду, иза-м пайдехь а ду, амма совдаккхахь дакъазавер ву. Хьо жима стаг ма вац. Мел молу ахь, цкъа охьахиъча?» – «Ца муьйлу ас, ца муьйлу!» – цІогІа деттара\nкхуо ненан аьрру лерга. «Ца муьйлу? Ткъа хьожа? Хьох гуттар а чагІаран хьожа йогІу». ХІун дуьйцур ду ахь? Хьожа йогІу! Гуттар а!..\nЗаводан вукху агІор цхьа а гІишло а, дитт а дацара – даьсса а, тийна а дара. ГІала кхуза схьагІорта ца хІуттучух тера хеталора, делахь а гено хьаладоьлхуш керла цІенош-м дара. Цигахь деш дерш дукха хьолахь исс гІатт долу цІенош дара, амма ялхитта гІаттах йолу бІаьвнаш а яра, гІаролхой санна, схьахьоьжуш – тІелата деза хан тІекхаьчний те?\nДуткъа диллина ло дара Iуьллуш, гонах кибирчигийн а, бетонан а, мекхайоьллачу биргIанийн аьхкаш Iохкура, уьш иштта йолу иттаннаш шераш хир дара , уьш-м, схьахетарехь, кхин а бIе шарахь а Iохкур ю. Кхузахь цхьа баьIIаш доцург кхин хьалайолуш хIумма а яцара. Некъан тача гуш дацара лайно къайладаккхарна, хIара леррина ког боккхуш, ларлуш воьдура.\n«Пенсе хIунда ца воьду хьо? – хаьттира цкъа нанас. – Заводехь болх бар дезаш ву хьо?» – «Ву», – корта таIийра кхуо. Цунна муха дуьйцур дара, Советски Союз а йоьхна, ахча а дайделла аьлла. Цунна моьттура юха а революци хилла я рогIера тIом баьлла. Ткъа тIом хьаьнца бу – иза цунах кхето хала дара. «Хьан алапа мел ду? Пенси?» Кхуо дийцича, иза елаелира, цул тIаьхьа ехха Iийра корта а лестош, маттаца цIок-цIок а деш. «Хьо иштта хьал долуш ву?» Цунна ца девзара белоруссийн ахча, кхуьнан миллион долу алапа бакъдолу миллион хетара. «Пенсе гІо, цхьаьна Іийр ду вай». Дера, массарна а дика хир ма дара: нанна кхуьнца, кхунна цуьнца, ткъа коьртаниг – царна, хІара а воцуш. Дера, иза-м вуно дика хир ма дара, нагахь … «Нехан машенаш ларъяр стенна оьшу хьуна, хьо сел таро йолуш хилча?» Стенна? Ткъа хІучІучохь йолчу кху петарх луш долу шовзткъе итт доллар? Дера, чІогІа дика хир ма дара, хІара шиъ, Іийна-Іийна, юха, ши куьг а лаьцна, цхьана дийнахь дІакхелхича. Амма со а, хьо санна, веха вехаш хилахь? Сайн дІасабаржош болу маьнга а эцна, доьзал шен дагахь соьца къаьстинчу меттиге юха муха воьрзур ву?\nИза, цкъа а лийр йоцуш санна, еха ехара, цунна сагатдан а кІордадора кхунна. ТІаьхьарчу хенахь кхуьнан кІантаца а, несаца а юкъаметтигаш дІанисъяла юьйлаеллера, зуда кхелхинчул тІаьхьа галъевлла йолу, дукха хан йоцуш юьрта картолаш схьаахка а кхайкхинера кхуьнга. Ткъа юккъехула долор а, дерзор а доцу, вон яздина цхьа кехат деара, хьаьнгара ду а ца хууш. Конверта тІехь Соьлжа-ГІалара почтин мухІар ца хиллехь, цхьана лартІехь воцчо яздина моьттур дара: «…дийнна баттахь ткъа кхузахь чІогІа герзаш ду детташ Іуьллуш ю цигахь дийна ю я яц ца хаьа гуш а хезаш а яц бепиг лелаш яц хи молуш яц мичахь ву и лор довдан веанера герзаш ду детташ хьо Делах тешахь ткъа тешахь Христос ву хьоьца цхьа яахІума яц хьан дІаюллур ю иза кхузахь…». Кхунна ца хиира и кехат хьан даийтина.\nТIеман цIе марсаяьллачу буьрсачу муьрехь нана Соьлжа-ГIалара араяккха ларийра хIара. Иза хIинцале яла реза яра, бепиг эца а ца йоьдуш, метта охьа а йижина, шен кIайн корта гучу а баьккхина , цхьа йовхо бен хIумма а ца оьшура цунна. Амма хIара вевзина, бамбин юргIина кIелхьара схьахьоьжура иза: «Хьо а веа», – элира цо. Цхьа де даьлча, ненан юьхьа тІехь елакъажар хааделира, шозза-кхузза чІоггІа кхуьнан куьг а лецира цо, тІаккха кхуо сацам бира. Нагахь Соьлжа-ГІалахь эскархоша, бела а боьлуш, хІара шиъ бэтээра тІехь вокзале дІадигнехь, Минскехь нана, автобуса тІера чуйоьссича, ша подъезде кхаччалц дІаяхара. (Подъезда чохь хІара оьгІаз а вахийтира, вела а валийтира нанас, ша лифта чохь юй а хиъна, дІаяда а гІоьртина. Кхуо хала схьадехира лифтан неІарх цо тесна куьйгаш, юьхь кІентан некха тІе а таІийна, цунах дІахьаьрчинера иза, йокхачу стеган жима, къена дегІ дегадора).\nЦІахь берш ма боьхнера, кхуо неІ схьайиллича! Царна моьттинера йоккха стаг шайца Іийр ю – петар ден яра, шен бакъо хиларе терра, нана шеца Іайта йиш яра цуьнан. Ткъа кхуо кхин петар лаьцча, юха а меттахбевллера уьш, царна дагадеанера, цу хІусамах луш дерг юкъарчу ахчанах хир ду аьлла. «Шовзткъе итт доллар?!» Вуьшта, хІинца долчу мехашка хьаьжча, шовзткъе итт доллар дукха ахча а дац, хІунда аьлча, цкъа-делахь, петар дукха юьстах ю, Къилба-Малхбузехь, шолгІа-делахь, иссалгІачу гІатта тІехь ю, кхозлагІа-делахь, шийла а, дукха хенахь дуьйна чохь куьг тохаза а ю. Цхьа диканиг ду цуьнан – цІа кху туьшан йистехь лаьтташ хилар, кхидІа аренаш, хьаннаш, ца девза хи а ду. Гонах тийна а ду.\nХІара дийца хІоьттира чохь болчарна, шена нана муьлхачу хьолехь карийна, амма дуьхьал дагахь доццург хезира: «Сел чІогІа стенна тийсало дахарх?»\nНесо сих-сиха олура цхьа дагахь доццург. ХІун дийр ду, бакъо ю-кх цуьнан луъург ала, амма халахеташ цхьаъ дара: несан дахар, мохехь егочу чІураман цІе санна хилла дІахІоьттина хан гур яц-кх кхунна.\nУьш кхуо лаьцначу хІусамехь цкъа а хилла бацара, йоккха стаг дуьнен чохь ю аьлла, дага а ца догІура царна. ХІумма а дац, нана кхалхахь, кхуо иза дІаюллур ю, цаьрга цхьа а хІума эр дац. Иштта дІадоькхур ду кхуо…\nОйла йича, адам массо а хенахь паргІатоне гІерташ ду. Бераллин хенахь паргІато – да-нана ду, жимачу хенахь – хьан даго хаьржинарг ву, цуьнца бен хьуна цхьа а паргІато а йоцуш, эххар а паргІато – Іожалла ю.\nНана кхуза схьаялийчхьана, цуьнан къеналла шен бІаьргашна хьалха а йолуш, иза яларе сатесна вара хІара. Иза ша а яра Іожалле сатесна. Я, нийсса аьлча, иза кхетара, шен дІаяха езийла. ХІан-хІа, яла-м, дера, цунна ца лаьара, тийна кхечу дуьнен чу а яьлла, кхузахь долчуьнга хьежа лаьар-кх. Ткъа коьртаниг – цунна хаа лаьара, дерриг а дика дІадирзина, ша елла, ткъа кІант дийна ву. Уггар а чІогІа нана кхоьрург цхьаъ дара – кІант шел хьалха кхалхар. Амма хІара кхин а чІогІа кхоьрура иза иштта хиларна, хІунда аьлча кхунна хаьара, ша дІаваьлча, ненах хиндерг. Ткъа нана-м цуьнан ойла ян а ца хІуттура. ЭхІ, ма паргІатвер ву хІара, нана дІайоьллича!\nМа дика дІаерзор ю кхуо иза. Халахеташ делахь а, цунна гур дац и дерриге а. Нагахь гахь? Хьанна хаьа… «Со, музыка а йоцуш, дІайоллалахь. Музыка хилларг хаийта оьшу, ткъа со кхузахь цхьанна а ца евза. Хьаьнга хаийта деза? Стенна?» Иза кхуо ла ца догІарна хьалххе дуьйна огІазъоьхура, ткъа оьгІазъяхча, гуьржийн акцент кхин а чІогІа хаалора, куьйгаш лестор алсамдолура, тІедаьлла мердукъ а, Іаьржачу аматехь йолу юьхь яра цуьнан. Наггахь хІара цецваларца нене хьоьжуш а, ладоьгІуш а Іара, цхьа гІалат-м ца даьлла те хІара дуьнен чу яьллачу хенахь, юха иза Тбилиси кхаьчча, цуьнан генаша шаьш юйла а хоуьйтуш?\n«ХІан-хІа, нана, – ойла йора цо. – Музыка хир ю. Дерриг а хир ду. Хьуна ца хаьа, мел дика а, хьакъ долуш а хир ду иза».\n– Хьо хІун деш лаьтта? – цІеххьана самукъане аз хезира кхунна. – Пропуск йицъелла хьуна?\n– ХІаъ, – элира кхуо.\n– ХІумма а дац, чугІуо.\nАвтор: Олег ЖДАН Гочйинарг - АРСАНУКАЕВ Муса (Т1аьхье хир ю)


Исламан Нур - Свет Ислама - 39-гIа дакъа\nЛулахочуьнан бакъонаш а, оцу хьокъехь дина весет а\n«Iибадат де АллахIана, Цуьнца накъостий а ма нисбе. (Дика а де) дена-нанна, гергарачарна, боберашна, къехошна, шайн гергарачу а, иштта гергара боцучу а лулахошна, некъахочунна уллохь волучу накъостана, некъахочунна, йийсархошна (гIарбашна а, лайшна а)» (ан-Нисаъ: 36).\n303. Ибн Iумара а, Iайшата а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Жабраил (малек) суна хьехар дечуьра ца сецира - лулахочуьцна дика юкъаметтиг лелон езаран хьокъехь, сел цо иза сайн верасашна юкъавалор ву а мотталуш!» (Бухари: 60I4-60I5, Муслим: 2624-2625).\n304. Абу Зарра (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира (соьга): «ХIай, Абу Зарр! Айхьа жижиг кхехкочу хенахь - алсамо хи тоха цунна тIе, хьайн лулахойн гIайгIа бе (дакъа де)» (Муслим: 4/2025).\nМуслима далийна долучу оццу хьадисан кхечу ривайатехь дийцина, Абу Заррас элира аьлла: «Суна дукхавезначу сан доттагIчо (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) весет дира соьга: «Айхьа жижиг кхехкочу хенахь - тIе алсамо хи тоха, тIаккха, хьайн лулахошкахь (хIун хьал ду а) хьажий, дан ма-деззара дакъа де царна»».\n305. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) мохь туххуш элира: «Аса дуй буу АллахIах: иман диллина ма вац! Аса дуй буу АллахIах: иман диллина ма вац! Аса дуй буу АллахIах: иман диллина ма вац!». Цхьамма хаьттира (цуьнга): «Мила, хIай, АллахIан элча?». Цо жоп делира: «Шегарачу зенах шен лулахо кхерамазаллехь (тешамехь) воцург!»» (Бухари: 6016, Муслим: 46).\nМуслиман ривайатехь ду: «Ялсамане гIур вац - цуьнан лулахо цуьнгарачу зенах кхерамазаллехь (тешамехь) воцу (стаг)».\n306. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIай, бусалба зударий! Цхьана а лулахочунна шен лулахочунна (дика дарехь цхьа а хIума) кIеззиг (тIаламаза) ма хоьтуьйла - (яла леринарг) уьстагIан берг бен яцахь а» (Бухари: 2566, Муслим: 1030).\n308. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIах а, къематдийнах а тешачо - шен лулахочунна зен ма дойла. АллахIах а, къематдийнах а тешачо - шен хьаша ларамца, дика тIеоьцийла. АллахIах а, къематдийнах а тешачо - дика хIума олийла я вист ма хуьлийла иза» (Бухари: 6018, Муслим: 48).\n309. Абу Шурайхь ал-ХузаIис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIах а, эхартан дийнах а тешаш волучо - шен лулахочунна дика дойла. АллахIах а, эхартан дийнах а тешаш волучо - шен хьаша ларамца тIеоьцийла. АллахIах а, эхартан дийнах а тешаш волучо - муьлхха а цхьа дика хIума олийла я вист ма хуьлийла иза» (оцу кепара и хьадис дийцинарг Муслим ву: 48, ткъа Бураис дуьззина а доцуш даладо и: 6019).\n310. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) аса хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Сан ши лулахо ву, ткъа совгIат хьанна ло аса цаьршиннах?». Цо жоп делира: «Шен неI хьайна герга йолучунна ло»» (Бухари: 6020).\n311. IабдуллахI бин Iамра (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хулда цунна) элира аьлла: «Сийлахь-Везачу АллахIана гергахь дикаха накъост - массарел а шен накъостана дикаха верг ву, ткъа Сийлахь-Везачу АллахIана гергахь дикаха лулахо - шен лулахочунна дикаха верг ву» (Тирмизи: 1945, цо аьлла хIара «хьасан» даржехь хьадис ду).


Зазадоккху-бутт 02, 2012\nОьрсийчоь -- Премьер-министр Путин Владимир ву Le Monde коьрта редакторна Кауффманн Силвина (Аьр) Handelsblatt коьрта редакторна Стейнгарт Габорна (Аьт) юккъехь, Ново-Огарево резиденцехь арахьарчу журналисташца хиллачу цхьанакхетарехь, 01Заз2012\nХиллий Имарат Кавказан лидер Умаров Докка Путин Владимирна тIелатар дан гIерташ? Iедалан лаккхарчу даржашкахь болчу нахана йолан документ тIехь бакъдерг дийцар тIедожор муха хьакхалур ду Кадыров Рамзанах? ЭтIийна я ца этIийна Къуран Дагестанан Чоьхьарчу ГIуллакхийн министраллин векалша?\nЧекхдаьллачу кIирнах хиллачу коьрта хиламашна хьесапдеш ю тахана Маршо радион аналист Фуллер Элизабет.\nМаршо радио: Ахьа муха мах хадор бара, Оьрсийчохь президентан харжамаш тIекхачале масех де диссинчу хенахь, Путинна кечдеш хилла тIелатар юкъахдаккхар?\nФуллер Элизабет: Дуккха оьрсийн а, арахьара а экспертийн санна сан а яккхий шеконаш ю, Умаров Доккас урхалла а деш, оьрсийн премьер-министрана кечдеш хилла тIелатар юкъахдаьккхина аьлла, оршот дийнахь телевизионехула гайтинчуьн хьокъехь.\nОдессехь вехачу жимастага Осмаев Адама дийцина боху иза оьрсийн а, украинин а къайлахчу сервисашна. Дуьххьара 2007-чу шарахь Москох лаьцна вара Осмаев, Кадыров Рамзан вен кечам беш хилла бохучу гIуллакхехула. Амма юха дIахецнера, цуьнан бехк хиларан тоьшалла ца карийна. Цул тIаьхьа иза Ингалс махка дIавахнера деша.\nОсмаев Адам шен деца Асламбекаца лаьцна вара Чиллан беттан 4-чу дийнахь, Одессера цхьана петар чохь эккхийтар а хилла, цхьа нохчо Мадаев Руслан вала а леш, Казахстанера оьрси Пьянзин Илья дийна а вуьсуш хIума хилла бутт кхоччуш.\nОршот дийнахь оьрсийн «Хьалхарчу Каналехула» тоьшалла деш гайтира Осмаев а, Пьянзин а «Путин вен Умаров Доккас омар деллера шайна», бохуш. Украинерчу къайлахчу ницкъашна лаптоп карийна бохура, чохь, Путин дIасалелон машенийн ковранаш тIехь йолу видеош йолуш.\nХIокху гIуллакхехь шеконаш кхоллайолуьйту, мел лаххара а, шина хIумано. Цкъа делахь, Умаровн тIемалоша цкъа а ца бина кечамаш Оьрсийчоьнал арахьа. Кхеташ ма-хиллара, кхерамазаллица доьзна ду иза. Одессера нохчий къайлахчу ницкъийн боккхачу тидамна кIел бу, цундела, и гIуллакх шен юьххьехь чолхе долу.\nЦул сов, Путин вен хIунда гIертар ву Умаров, баханчу баттахь хааме яьккхинчу видео тIехь цо ша аьлла, Путин Iедалера вохон гIерташ шаьш оьрсий бу урамашка буьйлуш. Схьагарехь, Умаровна дуккха а атта хир дара, Оьрсийчура хьал мал а далийтина, тIаккха цунах пайда эца хьаьжча.\nШа Умаровс цкъачунна хIумма а ца аьлла, Путин вен омар делла хилла бохучуьн хьокъехь. Цунна мел хан оьшур ю и дIахьедар дан а, цо иза тIелоцур ду-дац а, хаа лаара. Иза бакъ хир дара бохург дац иза. Амма нохчийн дуьхьалонан боламо шайна тIлаьцнера шаьш ца дина зуламаш. Царах уггар а билгалниг дара, Басаев Шамила Кадыров Ахтмат-хьаьжа вер шена тIелацар.\nИштта, тIе тидам озош ду, цкъа а Умаров Доккин Iоттар ян болу аьтто ца туьлуьйтуш волчу Кадыров Рамзана а, шен идол волчу Путинна тIелатар кечдеш хиллера бохучунна хIинццалц хIумма а аьлла ца хилар. Схьагарехь, цо дуккхаза а Умаров хIумма а дан гуьнахь вац баьхна хиларна хир ду иза.\nСо шек хиларан шолгIа бахьана ду, «Путин вен кечдеш хилла тIелатар» Оьрсийчохь президентан харжамаш дIабахьа нийсса цхьа кIира диссинчу хенахь эккхар.\nОьрсийн пачхьалкхан Думин депутата Геннадий Гудковс а, Дагестанерчу дин дас Кебедов Iаббаса а дIахьедар дира, хIокху тIедогIучу кIиран дийнахь дIахьучу харжамашкахь Путинан рейтинг хьалаайа дина хIума хила тарло иза, аьлла.\nЦо хаттар кхуллу: ФСБено 1999-чу шарахь хIусамаш а лелхийтина, Нохчийчохь шолгIа тIом болон даьккхина бахьана санна, ФСБено тIелацийтиний те Осмаев Адаме а, цуьнца хиллачуьнга а и зулам дар Умаровс тIедожийнера алар?\nМаршо радио: Арахьарчу журналисташца шен пIераскан буса хиллачу цхьанакхетарехь Оьрсийчоьнан премьер-министро Путин Владимира кхечу дуккха а хаттаршкахь хьахийра, Iедалан лакхарчу даржашкахь болчара шайн бахамийн бакъдолу хьесапдан дезар ду аьлла. Иза Кадыров Рамзанах хьакхалур ду аьлла хета Маршо радион аналистана Фуллер Элизабетана.\nФуллер Элизабет: Селхана ша арахьарчу журналисташца къамел деш Путин Владимира билгалдаьккхира, ша юкъадаккха гIерта цхьа хIума – иза чекхдалахь, Кадыров Рамзанна цунах тешнабехк хир бу.\nЦхьанатоьхначу Штаташкахь санна шайна тIейогIу са а, бахамаш а лачкъон хьаьжначу Iедалан лаккхарчу даржашкахь болчу нахана зуламхошна санна таIзар юкъадокккхур ду ша, элира Путина.\nХIора шарахь журналисташа тидаме оьцу Кадыров Рамзана шен бахамех лаьцна кхочушдеш долу йолан документ. Цо еш йолу харжаш а, дойу даккхий ахчанаш а цу документаца догIуш ца хилар билгалдоккху цара.\nКадыровн долара ахчанаш а, Кадыров Ахьмат-хьаьжин фонд а талларо а, цуьнан жамIаш хааме дахаро а дика меттиг кечъйийр ю Путинна низамашкахула иза жоьпе озон, нагахь санна Кадыровн карахь тIех дукха ницкъ бу аьлла цунна хеталахь.\nИза, иштта, тидаме эца догIур ду, масех шарахь цуьнан шолгIа а Нохчийчоьнан куьйгалхочуьн хан чекх яьлча, Кадыров муьлхачу дарже хIоттор ву бохучу хаттарехь а.\nМаршо радио: Дагестанехь ницкъаллийн структураша дIаьяьхьначу лерринчу операцехь Къуран сийсаздина бохучунна гонаха йоккха гIовгIа яьллера цу республикехь.\nФуллер Элизабет: Къилбаседа Кавказера хьолана тIехьовсучу хьажархоша цхьабосса дуьйцург ду, Дагестанан Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министралла бусулба нах шех къехкорца гена ялар, къаьсттина салафиташца.\nМинистраллин стратегино луьра бакъонаш йохайо Дагестанан президент лаьттинчу Алиев Мухьус олуш ма-хиллара «кхечу тайпа ламазаш дечеран». Ваххабизм йоьхкуш низам ду цигахь 1999-чу шарахь тIеэцна. Полицино гуттар а пайда оьцу оцу низамах шайн цхьа жимма а шеко йолчу стеган хьокъехь.\nХьастагIа, цхьа иттех де хьалха хилла ду ишттачех цхьа хIума Дербентан кIоштерчу Татлярехь. «Силовики» олучу наха ницкъ бинера эвлахошна, жимий-воккхий ца къестош. БахмудовгIеран доьзалехь карийна Къуран этIийнера. Оцу доьзалан шина кIантах цхьаъ, Муса лецира герз а, исламан литература а хиларна.\nЖимах волчу БахмудовгIеран вашас Мухтара интернет тIе яьккхинера, лехамаш дIахьуш хилла операци. Дагестанерчу бусулба организацийн тобано дIахьедар арахецна даханчу кIиран дийнахь, Къуран иэтIор емалдеш долу.\nРеспубликан Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министралло, догIуш ма-хиллара, керстадина шен векалша Къуран иэтIийнера бохург. Цунна тIаьххье изза аьлла еарин дийнахь Дагестанан куьйгалхочо Магомедалаиев Мохьмадсалама а. Цо тIе ца дитина, Къуран иэтIийна хир ду бохург. «Дагестанхойн ша-тайпа ларам бу Къуране» аьлла цо. Цо емалвира Бахмудов Муса, Къуран тхов тIехь кхечу литературин юккъахь а латтош, цуьнга ларам ца гайтарна»


Пурстоьпаш лаьтта некъаш тIехь инспекторийн метта\nМашенийн некъашца а лаьтта уьш хIинца, инспекторшца цхьаьна. Маршо Радион корреспондент а сацийнера иштта лаьттачу низамхоша. Полисхо а воцуш, Iаьржа духарахь дуьхьалваьллачу кхелан пурстопо машенна дуьхьал кIайн-Iаьржа гIаж лаьцча, гIехьчул цецвала бахьана дара.\n-Аш хIун леладо? Пурстоьпашна маца елла бакъо машенаш сецо? - хаьттича, инспекторан ю хIара, цуьнгара схьаэцнера ас, вела а къежна, жоп делира.\nГIуда а, декхар а тIехь доцийла къаьстича, хьоьца бала а бац иштта лаьттачийн. Амма иза делахь, я дIадала кисанахь ца хилахь, машен инспекцин керта дIаюьгу.\nКоммуналан хьаштех ахча гул ца луш бала бара хIинцалц Нохчийчуьрчу Iедалехь. Амма масех шо ду наха шайн-шайн хенахь иза дIалуш долу. Бахьана? Алапаш а, пенсеш а ца ло коммуналан хьаштехь ахча дIаделла аьлла кехат ца хилча. МогIарерчу доьзалехь хьал иштта ду аьлла Маршо Радиога дийцира Соьлж-ГIаларчу яхархочо Шишханова Раисас.\nШишханова: «Коммуналан ахча дIаделла аьлла кехат дIа ца делча, хьуна алапа ца ло. Алапаш кIезиг ду. Буса, хан йоцчу хенахь, неI туху «дIарх, дIарх», олий. Кхера а лой, схьайиллича, лаьтташ хуьлу Iаьржачу ахь, коьртахь песнаш йолу, мажош хецна пурстоьпаш. Цара схьадоьху 100, 200, 500 сом гIуда. Массанхьа ду схьадоьхуш ахча: берийн бешехь а, школехь а..».\nОьрсийчохь кху аьхка, бераш школе доьлху хан тIекхаьчча, цхьайолчу банкаша кредиташ дала долийнера дайшна-наношна. «Схьаэца тхоьгара кредит - кечде хьайн бераш школе», бохучу кхайкхамашца. ХIинца Нохчийчу а кхаьчначух тера ду и керла кеп. Цхьайолчу банкаша Iедална дIадала IаьIна декхар дIакъовла ло кредиташ. Цунах дуьйцу Соьлж-ГIаларчу вахархочо Яндаров Лечас.\nЯндаров: «Вайна гIийла нах дукха буйла хууш ма дуй. Коммуналан хьаштех декхарш муха хир дац, тIейогIуш хIума ца хилча. ХIинца суна хезна кредиташ луш ду бохуш, декхарш дIадала. Кредит доккхучул, вуьшта веза-вевзачаргара дIалург ахча даьккхар а гIолехьа хета суна».\nДекхаршна тIехь ехаш ю Нохчийчоь. Зуда ялош а, стаг дIавуллуш а юхалург ахча доккху. Туьканашкахь а, кафеш чохь а, леррина тептарш ду ахча схьадала дезачийн цIераш тIехь а йолуш, дуьззина лаьтташ.\nШайн бакъонийн Iуналдар оьший-те нахана?\nПурстоп ма вогIийла шун керта цкъа а!


Зеламха — адам-легенда. ЦуЬнгахь дара вайн къоман уггар дика г1иллакхаш, амалш: майралла, доьналла, лаьмнашка а, шен халкъе а ондда безам, тешам, лаккхара патриотизм, интернационализм. Оцу майрачу нохчочун г1уллакхех хаьара генна Россел арахьа, Цунах дохура иллеш, тайп-тайпа-на легендаш. Вайн дегнашна хьоме йолу и ц1е даима а ехар ю. Тахана д1адоьдуш ду оцу къонахчун турпаллин дахарх лаьцна кино яккхарна ахча гулдар. Бакъду, Эрмалойчохь республикех цхьацца бохамаш хилла хиларна, ма-хетта дика д1а ца доьду и г1уллакх. Амма шен къоман культурах боккъалаа а дозалла дечо кисана диллина ахча даларан хьокъехь квитанци. Со теша, таро йоцуш висинчо а и дийриг хиларх. Диц ма делаш: счетан номер 700498 ю.\nЗеламхин дахарера масех эпизод йийца лаьа суна. Там бу уьш кино\nюкъа яха а. Х1унда аьлча, цу хьокъехь ас дийцина цхьана зорбанан изданехь. Цул сов, дукха хан йоццущ со шеца цхьаьнакхетча, фильман режиссера Татаев Ильяса а дош делл а Зеламхин угтар тоьлла амалш экранехь гайта.\nЦкъа обарган доттаг1а а, йозанча а волчу Атаг1арчу Тамаев Аюба хаьттинера Зеламхига:— Хьуна муха хиира хьуо дог-майра, кхерам х1ун ю ца хууш хилар?\nОбаргийн баьчча ойлане ваьлла. Цкъа ца дийца дог хилла. Юха а, Аюб шех нийса кхетар вуйла а хиъна, дийцина:— Хьуна ма хаьийца сан ден да Бахо Шеми-лан, наиб хиллий. Ткъа сан дас Гушмазукъос 1871-чу шарахь Къоьзан-1ома т1е веанчу паччахьан Александр-II чун г1арола 7 вийна хилла. Иза 1едалца йолу тхан юкъаметтиг вуно хьалха телхина хилар ду. Цун-дела и шиъ а обарг вара. Юьртахь 1ара, 1едал дог1у аьлча — юьртах волура. Цул сов, царна т1ехь нехан ц1ий а дара. Цундела ч1ирхошца йолу юкъаметтиг а ларъ ян езаш хуьлура. Ткъа сан сайн 14 що долуш дуьйна 1едалх а, ч1ир ьхьойх а ларвала дезна.\nЦкъа цхьана гуьйр-нан 1аьржачу буса Веданара Хорача вог1ура со.\nСуна хаьара сайна т1аьхьабевлла ч1ирхой буйла а. Б1аьрга 1оьттина п1елг\nгур боцчу бодашкахь ц1еххьана цхьа к1еда х1ума нисъелира сан кога к1ел.\nХьун 1адош ирча мохь белир а буьйсанан тийналлехь. Сан ког буха ца болуш, т1етаь1ира. Иза йижина 1уьллуш йолу пхьагал хиллера, со дукха тата доцуш варна сама ца яьллера иза. Эццахь хиира суна сайн дог кхе-ралущ додийла. И саннарг кхин д1а а дуьйцур ду ас шуна. 1901-чу шарахь набахтера ведда Зеламха Хорачахь ларвеш вара. Кхолха го лаьцнера юьртана. Юьртарчу старшинас синкъерам бинера паччахьан эпсаршна. Дууш, молуш буьйса юкъал т1ехъелира. Зудабераша дийхира, шаьш д1адахийтахьа, х1инца хан а яьллера, аьлла. Амма бехначу эпсаршна нохчех хелхабовла лаьара. Эвхьаза забарш йийраш а бара. Боьхна хьийзара мехкарий. Царна кхача орца дацара, Зеламханна гур лаьцна бара. Оццу хенахь, 1аьндийн ломар а охьа бог1учу новкъа Хорача вог1ура цхьа къонаха. Г1аролехь лаьт та салтий цецбевлла хьуьйсура цуьнга: когаш1уьйра, юькъа яьлла маж, т1ехь тиша бедарш. — Мила ву хьо? Х1ун г1уллакх ду хьан Хора-чахь? — хаьттира эпсаро. — Со юьртара беж1у ву, сатоссуш бажа д1алоллур, аьлла, вог1ура со-м, — жоп делира} оьр сийн мотт кег а беш.\nИзза элира цо кхин а шина гонах волуш а. Эхххар старшинанан хьеший оьцучу ц1а чу кхечира иза. — Ассалам 1алайкум! XIай кура к1ентий!\nПондар-вотано наб ян а ца витина, бажа д1алоллу хан кхаччалц сайн хелхарца шун самукъадаккха ас, аьлла, чу ма веа со-м, — элира цо. Беж1уьнера салам цхьаммо схьа ца ийцира. Дууш, молуш, еха лоха стол хьалха а ййллина 1аш болу эпсарш бийлабелира цуьна дешнаш шайна гоч дича. Дукха хан ялале хелха-ваьккхира хьаша. Даьндарг санна, хьаьвзира иза кога буьхьар х1оьттина. Шекбевлира чохь берш, иштта т1ахаьлла беж1у хуьлийла а дацара. Оццу хенахь четара тапча схьа а яьккхина, « б1ов », «б1ов » аьлла шозза йожа а еш, хелхар чекхдаьккхира. — Господин беж1у!\nОцу тапчин кехаташ дуй хьан?-—хаьттира хьешех цхьамма. —Ду дера, кехаташ доцу тапча а эцна, кхолха гуо лаьцначу юьрта ван мила ваьхьа? — жоп делира цо. — Схьагайта-л и хьайн кехаташ! — Кху делан минотехь-м гойтур дара, — аьлла, карара тапч аьрру куьйга а лаьцна, чета кхевдина «Браунинг» схьа а яьккхина. — Оцу тапчин кехат — х1ара тапча ду. Шуна мА\nгарра, со Зеламха ву. Х1окху чохь меттахваьллачух ас и алкханча чекхъ яллал 1уьрг оьккхуьйтур дуйла хаалаш. XIара ц1а обаргаша гуо лаьцна ду. Арабовлийтал кху чуьра мехкарий! Зударий, мехкарий ара бевлча: — Нийсса эха сохьтехь кху чуьра шух араваьлларг Далла дуьхьал г1ур вуйла\nхаалаш, ж1аьлеш,—аьлла, ара а ваьлла, д1авахара Зеламха. Иза иштта вара. Цундела аьлла илланчас а: «1аьржа верта, 1аьржа буьйса—Зеламха».\nКхин цхьаъ а дуьйцур ду ас. Илецки каторге д1абигна шен гергарнаш мичахь бу ца хуучу Зеламхас лоьхура Грознерчу набахтин начальникца цхьаьнакхетар. Эххар а цунна хиира Грозный г1опан комендант а, набахтин хьаькам а ресторанехь сарахь сакъера вовшахкхеташ хилар. Ас дечу хьесапашца, и ресторан х1инца «Детский мир» туька йолчу ширачу ц1а чохь хилла.Комендант а, набахтин хьаькам а чучча вахана, дагара дуьйцуш 1аш, дуьхьал оьзна пан - бархат д1аса а тоттуш, - чоьхьавелира т1ехь верта долу ламаро. Иза шинна а вевзира. — Шу дохий ма хьовза, дукха дакъаза а ма довла. Со сайн са дадийна лелаш вац,—олуш, вертанан ши т1ам схьа а биллина, ши тапчий, жима бомбий гайтира цо. Таккха т1етуьйхира: —Со къамел дан веана , ву, шуьшиъ вен веана вац.\nГ1опан хьаькамаш боьхнера. Даа а, мала а хьалха теттира цара хьешана. Амма кхо уьш д1а1атеттина, т1е к1ац х1оьттина йолчу фужера чуьра морса а мелла, ша деанарг охьадиллира. Шена оьшург хиъначул т1аьхьа, жимма хьиэвелира, дика ц1ий а еш еттина москал яа дагадеана. Эццахь гал а велира. Ларамаза чухьажавеллачу жандармерин хьаькамна гира шек д1а а воцуш, москалан, г1ог1 а дууш, вела къежаш 1аш волу Зеламха. — Бехк ма биллалаш, — аьлла, вуха а ваьлла, зала чохь вайра жандарм. Зеламхин, шеца волу шиъ кхера а вина, ара вала дийзира. Сихха говра а кхоссавелла, Соьлжан т1айх вала дагахь д1ахахкавелира. Амма т1айн дехьа юьххьехь латийнчу фонарашна уллохь пулемет схьаерзош бохку салтий а гина, шен дин ма-богг1ур а Соьлжи чу тесира до. Маьхьарий девлира:— Т1етоха, ма валийта, Зеламха!\nШолг1ачу дийнахь делккъалц теллира Соьлжан г1ад - бердаш. Амма обарг ца карийра.\nИштта вара Зеламха. Дукха ду цо ша обарг леллачу 25 шарахь лелийнарш. XIаъ, 25 шарахь. Автор гал ца ваьлла, галваьлларг вайн истории майраллин аг1онаш нийсса ах яцйинарг ву. Цхьана статья т1ехь таро яц дерриге а дийца. Кхин а дика хир ду вай, хаза, цхьабарт болуш ахча вовшах а тоьхна кино яккхийтича. Т1аккха вайна юха а гур в у догмайра нохчо, юха а дехар ду вешан дайн дахарца — майраллех, доьналллех, дозаллех дуьзна дол чу. Ма-дарра аьлча, вай на хааза дисина х1инда а дукха х1уманаш ду.\nХь. ГАПУРАЕВ. журналист. («Ленинан некъ» газета т1ера). Колхозан дахар. 10.10.89 шо 1\nЯ чувствую.....как мимо минуты плывутНа берегу озера отдыхают грузин, азербайджанец и ингушПриключения семеркиЭЗДЕЛ И САМОНАЗВАНИЯ ВАЙНАХОВДистанционное обучение для детей-инвалидовАнкету одного армянина не приняли,потому что об в графе где написано -Не заполнять. Написал-"Хорошо"Семья спустилась с гор и отправила сына учиться в школу.Азербайджанец приходит к стоматологу.Случай с ГивиАрмянин приезжает в Москву на поезде.


Бакъонашларъярхоша кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедалша интернет хьокъехь лелочунна дуьхьало ян еза аьлла.\nОьрсийчоьнан Iедалша ца дуьту социалан машанашна а, мессенджершна а блокаш хIитто гIертар. Цара дечо болх бохабо дуккха а интернет-ресурсийн, яздо "Iамеркан аз" интернетан портало.\nЕарин дийнахь "Интернет Iалашйон юкъараллан" директоро Климарев Михаила шен Telegram-каналехь хаам бира, Оьрсийчохь WhatsApp мессенджеран 300 сов IP-адресна (Internet Protocol Address) блок хIоттийна аьлла. Цуьнца цхьаьна тIекхача аьтто бацара "Москох гIалин телефонан зIенан" а, "Физтехан" а, Burger King компанин Оьрсийчуьрчу декъан а, Оьрсийчоьнан Iедало кхоьллинчу "Спутник" цIе йолчу сайташ лохучу системан а IP-адресашна.\nКлимаревс цу гIуллакхана комментари еш яздинера, и блокаш хIиттайойтуш йолу Роскомнадзор "баккъалла а кхераме ю" аьлла.\nРоскомнадзоро ша декъа яц аьлла WhatsApp болх бечура сацарна. "Интерфаксана" деллачу жоьпехь цу урхалло яздо, "йихкина йолчу информацех лаьцначу шайн реестрехь аш юьйцучу (WhatsApp) компанин адресаш дац, ткъа эладитанашна шаьш комментареш ца йо" аьлла.\nАмма евзаш йолу "Медуза" интернет портал хьаьжира, шайна билггал болх беш доций хууш долу WhatsApp-ан масийтта адрес Роскомнадзоран сайта тIехь ду-дац. Системехь яздина дара и адресаш Оьрсийчоьнан инарлин прокуратуран сацамца дIакъевлина аьлла. WhatsApp-ан адресашна блок лаьттира цхьана сохьтехь гергга.\nХьалхо Amnesty International-а, Human Right Watch-о, Дуьненаюькъарчу ПЕН-клуб-о, Freedom House-о, кхин йолчу вовшахтохараллаша а шаьш реза ца хилар хаийтира интернетан маршо гатъян гIерташ Оьрсийчоьнан Iедалша лелочунна.\nБакъонашларъярхоша кхайкхам бина Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралле а, Европан Кхеташоне а, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташка а, коччуш таллам а бай, Оьрсийчоьнан Iедалша интернет хьокъехь лелочунна дуьхьало ян еза аьлла, яздо "Iамеркан аз" портало.\nTelegram болх беш яц Оьрсийчохь\nTelegram-на гIортор еш митинг хилла Москох\nГIажарийчохь дIакъевлина Telegram