Оьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан кхерамазаллин кхеташонан куьйгалхо Патрушев Николй, 20ГIур2011\nХIокху дIадала герга даханчу шеран жамIаш гIарадаьхна Оьрсийчоьнан кхерамазаллийн кхеташонан куьйгалхочо Патрушев Николайс. Еххачу хенахь, федерала кхерамазаллийн сервисан коьртехь лаьттина волчу цо, хаамийн гIирсашка дийцинчу къамелах, доккха дакъа дIалаьцна Къилабседа Кавказехь дочлу хьоло.\nИнарла Патрушевс дийцарехь, тIемалойн буоламан, масех шо хьалха, цхьа урхалла дечуьра буохо аьтто баьлла, цундела, кегий тобанашна бекъа а белла, лелаш бу гIаттамхой.\nЦундела, и кегий тобанашца доьхьбал болх бан хала ду, аьлла хета цунна. Ишшта, оцу хIуманца Патрушев Николай, билгаладоккху, ма хетта, царна ахча а, герз а латтош йолу меттигаш дIаяха аьтто ца хилла аьлла. Ишшта, ма хетта ка ца йолу аьлла а хета цунна, кегирхой тIемалойн тобанашна юккъе бахар сацдан а.\nОцу лаккхарчу низамхочо динчу дIахьедарна Маршо радионо мах хадабар дийхира, «Кавказский узел» цIе йолчу Интернет-сайтан коьрта редакторе Шведов Григорийга. ТIемалойн буолам, шаьш шайш кхачо ечу тобанашна бекъабалар, иза официала низамхойн кхиам ца хета цунна.\nШведов Григорий: «Суна хетарехь иза оьрсийчоьнана леринчу ницкъийн кхиам бац. Суна хетарехь, гIаттамхоша, иза леррина дина хIума ду. Цара вовшах дика зIе а латто йо аьлла а хета суна. Цундела, бахьан дац, уьш, шаьш шайна ма луу лелаш бу ала».\nИшшта чолхе хьал Къилбаседа Кавказехь хилар, Оьрсийчоьнан кхерамазаллийн кхеташонан куьйгалхочуьнна Патрушев Николайна, коьрта бахьан го, регионехь цхьана эшшарехь, белхаш ца хилар, лекха ду аьлла. Ала догIу, даиманна санна, Iедалхошна, кегирхой кара герз эцар, кхин бахьан ца хета, болх ца хилар бен. Белхан меттигаш, хилийтархьам, 2025 шаре кхаччалца, КъилбаСеда Кавказ кхиоран программа ю тIеэцна.\nАмма, экономикехула, долу зуламаш а, регионехь цхьана эшшара лекха лаьтташ ду аьлла тидам бина Оьрсийчоьнан кхерамазаллийн кхеташонан куьйгалхочо Патрушев Николай. Белхаш меттигаш ца хиларо, тIом бан кегирхой эхийтар, коьрта бахьанаш ду бахарх, ца теша «Кавказский Узел» цIе йолчу Интернет-сайтан коьрта редактор Шведов Григорий. Цуьнах лаьцна ишшта элира цо.\nШведов Григорий: «Суна хетарехь, наха кара герз эцарх лаьцна, дуьйцу бахьан, баг дахна хIума дийцар ду. Масла, царна ахча луш ду, цундела цара тIом бо. Тайпа-тайпан бахьанаш ду цу хIуманна. Со теша, из сандерг, цхьаболчу нехан и бахьна а хила мега аьлла.\nАмма, ас иза кхечу бахьанех, ян 3, ян 4-чу метте хIотттора дара. Суна хетарехь, 2-чу а , 3-чу а меттигашкахь, идеологи а, шайна хилла гIело а, йохйина бакъонаш а ю. Кхдолу бахьанаш а ду, амма, и бахьан, уггаре а атта ду вай Iедалшна. Иза яц бохург дац. Амма, иза коьрта дац».\nФедерала телехьожийлоашкахь дуьйцуш дац, КъилбаСеда Кавказа хьолах, ма дарра. Ши де хьалха, Валарг тIе олучу оьвлара, маьждитгара араваьлча, лаьцна дIавигина, меттигера жима ши стаг. И шиъ тахана а, мичахь ву хууш дац. Оцу хIуманах, лаьцна хьаха а ца до Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсашкахь.\nПатрушевс Къилабседа Каквказехь долчу хьолан мах хадор даре деш санна, гучудаьхна шеран жIамаш Оьрсийчоьнан чоьххьарчу гIуллакхан министралло а. Цигарчу хьостано бахарехь, хIокху шеран 11 баттахь, КъилбаСеда Кавказа регионехь, лерина операцешкахь вийна 363 тIемало.Церан кадаьлла, доьхьал 209 низамхо вен. Ишшта, оцу операцешкахь велла 71 маьрша вахархо а.


ГIалгIайчоь -- Девнаш дерзош юкъаозийна хуьлу гIалгIайн баккхийн нах.\nШи стаг а, цхьа зуда а юьш, кIира хьалха Несар-гIалахь иккхинчу бохамо сингаттам беана дуккха а нахана. ЙоI ядор бахьана долуш хилла и зулам. Цуьнан чакхе кестта хир яц аьлла хета цу республикерчу бахархошна.\nЦхьа кIира хьалха хилла ду и зулам. Амма, тахана а гIалгIайн юккъараллехь шуьйра дуьйцуш ду иза. ХIинца-хIинца цхьанахь цхьаъ хила мега бохуш, цунна лерг диллина Iаш бу нах. Кхо стаг а, цхьа зуда ю йийнарг.\nДов даьлларг махкахь уггаре а даккхийчерах долу ши тайпа ду - ЕвлоевгIеран а, АушевгIеран а. ТIаьхьарчерах ши стаг вийна. Цул сов, оцу меттехь цара герзаш детташ ларамза герз кхетта елла, доьзалхочух йолу жима зуда а.\nИ дов йоIанна тIехула даьлла. Болчу хаамашца, АушевгIерах волчу кIанта кхузза ядийна хилла ЕвлоевгIеран йоI. ХIоразза а иза, дуьхьал а йоцуш хилла иза. Амма цуьнан нах дуьхьал хилла оцу гергарлонна. Иза дерриг а къасто, меттиг билгал а яьккхина, гулбала безаш хилл, шина а агIора кегийн нах. Собар а ца тоьана, цигахь, герз детта долийна ЕвлоевгIеран шина кIанта.\nЮккъараллехь кхеташ дац йоI а, кIант а вовше дезаш хилча, уьш цхьаьна хIунда ца кхоьтуьйту. Иштта боху, масала, Несар-гIалара вахархочо Якъуба.\nЯкъуб: «Со со а, сайн йишийн йоI йигина, оцу гIуллакхана юккъахь лелаш вара. Иза а дара, ишшта ира лаьтташ. ЙоI ша реза а йолуш, дIаяхана хилча, иза йита хIунда ца юьту марехь? Жима стаг а, йоI а вовше дезаш а хичла, и захало дан кхин новкъарлонаш а ца хилча хIунда ца дойтуш ду иза?\nШозза-кхузза юха елла иза цара. КхозлогIа а яхана хилла иза маре, ша ара а яьлла. Иза нуьцкъала йигина ма яц. Иза тIаккха марехь Iайита мегар дац?».\nХилалчунна болийна болу таллам шен Iуналле эцна мехкан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. Иштта, синтеме хила аьлла шен тайпан вежаршка кхайкхам бина Аушев Руслана а. Амма, дукхачу наха, бехк, цхьана а агIонна тIе а ца буьллуш, Iедалшна буьллу, къаьсттина, полицина. Герз диттинчарах цхьаъ полицин белхахо ву. Дуьйцу Рамзан цIе йолчу Несар-гIалара вахархочо.\nРамзан: «Кхузахь кест-кеста хуьлу вовшах леташ а, урс тухуш а хIуманаш. Леш а бу шортта нах. Цхьа а цецволуш стаг вац, амма некъан юккъехь нах дIасалелачехь, герз а диттина, автобус чохь схьайогIу берах йолу зуда ер чIогIа новкъа деана нахана.\nМассара а бехке деш дерг Iедалш ду - полици. Герз диттинарг полисхо ву. Тахана иштта волчу стаге герз леладайтар лортIехь хIума дац. Коьртана дика волчу стага и хIума дийр дац».\nОцу зуламан тIаьхье яхъяла мега. Мел чIогIа дехаршка болхахь а, зе хиллачу агIоно и гIуллакх дитахь тамаш бу аьлла хета Рамзанна.\nРамзан: «Евкуровс ша маслаIат дийр ду бахахь а, кхузахь иза хир ду бохучух ца теша со. Iедална томанна, шаьш нах тIебитина аьлла кеп а хIоттина, чIир цкъа ерзор ю. Зудчух, вайнехан Iадаташца ши стаг вогIу, ткъа, цуьнан кийрахь хиллачу берах а цхьа стаг вогIу.\nИрча хIума ду хIара. Во бала бина цара, шайна а, нахана а. Суна-м ца хаьа. тахана, чуьра ара а ваьлла, автобусца дIасаваха маьрша ца хилча хIун дан деза?»\nХиллачу бохамо юха а гойту зуда ядорах, долуш долу зулам мел кIоршме хуьлу. Цхьаннах а лачкъийна хIума дац, цу тайпа, чуччагIортаран дукхачу хьолехь бахьан хуьлу, нахана хьалхахь шай йоьхь ларъяр. Цхьаболчеран, и хIума акхаройн кепе йоьрзу. ТIаккха баккхийчу наха а, Iедалша а бохург чоьте ца оьцу, оцу бохамечу новкъа бевллачара.\nНохчийн полисхошна йиттина ГIалгIайчохь\nГIалгIайчохь вийна республикан кхерамазаллин кхеташонан секретар Котиев\nМухIажарийн гIайгIа - церан шайн гIайгIа


Доал дIакхачар — Сердало\nХийла дезалхочо ший даь а наьна а сийдоаккхаш нийслу, хийлачо дожадеш а нийслу цар сий. Цхьаболча даьша ноаноша боккхача лерхIамца, лакхача боараме кхебу шоай дезал, кIеззига долча хIамангахьа а уж гIалат бовлар кхераш, цар наха зе-зулам дар кхераш, массадолча гIулакхашкахьа оамалгахьа, кхычарел уж тIеххилар дезаш. ХIаьта цхьаболчар дукха теркал диц уж гIулакхаш. Адам башха да.\nВайна каст-каста хаза йиш я, наха оалаш, ший дезал фу леладеш ба, уж мичахьа лел ха декхар ба хIара да-дана. Бакъда из. ХIана аьлча, даьи наьнеи доалахьа волаш из мел вахача хана, шоай дезалхочоа цар хьалхадоахаш кертахдахадезаш да бакъахьдар-харцахьдар, мегаргдар-мегаргдоацар фуд. Кхелета, кхийна, ший кертаца уйла еш ваха дезалхо хайча а мукъабовлац даи-нанеи шоай дезала луш болча хьехамгахьа. МоллагIа дезалхочунгара даьннача гIалата, уж бехке бергба наха, ханнахьа шоай дезала доагIа гIулакх хьийхадаларе цар из морг хIама дергдацар аьнна.\nЛаьрхIа къахьийга язъяь каьхата тIа IотIаехкаеце а, дезала юкъе хила езаш, лора а еш цар лелаеш бокъонаш я цхьаццадолча халкъий. Дезала доал дар да из. ХIаьта гIалгIай къаман дукха хана денз хьа долаш да дезала доал мишта де деза белгалдеш дола ший тайпара Iадаташи бокъонаши. Хьалха дIабахача вай даьша моллагIа нийсденна гIулакх дIадерзаде шоашта аттагIа хургдолаш юкъекхийлад уж Iадаташ. Халкъанна юкъе дIачIоагIа а денна цIийца ийна дIаэттай из оамал. Из деррига а кхелла да къам лорадардухьа.\nТахан а дезала юкъе леладе деза уж гIулакхаш, дIа ца хадийташ. ВоккхагIвар лархIар, зIамагIчох къахетар, воккхагIчо аьннар дар, зIамагIчоа хьехар дар иштта кхы а дукха да уж леладеча дезалашта юкъе дахаш.\nДезале цхьа моллагIа дика е во хIама нийсделча, даьца наьнаца бахараш а, бо байна бахараш а берригаш дезалхой дIа а а айтте дIадерзаду вай хьатIанийсденна гIулакх. Из да дезала бокъо лораеш а, воккхагIвар воккхагIа волаш, зIамагIвар зIамагIа волаш а, кхал вар кхал, маIа вар маIа волаш а, шоай де дезар, дита дезар фуд ховш нах хилар. Бакъда, уж дезал лоаттабеш дола гIулакхаш ца довзаш а, ваьла ваьнначо шийна бакъахьа хетар леладеш дезалаш а, болаш ба вай мехка, вайна из дезе а ца дезе а. Цу мо болча дезалашца дукхагIа къахьегадеза мехка бахархоша из лазар, у хинна кхычарна дIатIа-хьатIа даргдоацаш.\nДезал яхача деша маIан доккха да. Адам дIахо дебаргдолаш, къам чIоагIлургдолаш дагадеха оттадаь хIама да из, хIара халкъо. Адама сица, цIийца ийна Дала ишта оттадаь хIама да из. Дезал ца хилча адам дебаргдац, адам ца дийбача къам а дахаргдац. Вай даьша яьхад: «Наьха дикал — дукхал». Цох гу вайна дезале дукхагIа нах мел хул халкъо дика лоархIаш хилар а, адам даржар наьха дикал хилар а. Из доацаш кхы а дукха да вай даьша цу хьаькъе кхийла кицаш.\nАдам дебарах бола бух лаьрхIа оттадаьд вай къамо хIара Iадат, Iаьдал, бокъо, гIулакх, эхь, эздел, иштта кхыдараш а. Мел дукха халонаш шоашта тIалаттарах из гIулакх лаьрххIа, шиш болаш леладаьд вай даьша, дIахо даха дисача бакъахьа хеташ, вай а дIадахьа деза из ишта, нагахьа санна къам дебар а чIоагIдалар а воашта дезе.\nДезала барт чIоагIагIа мел хул къаман барт а чIоагIле а дикагIа хул. Вай даьша яьхад: «Барт ийгIача коа беркат чуденадац». Уж кицаш даьхад вай халкъо хIара дезал ираз долаш, машаре хилар догдоахаш. ХIана аьлча машар болча адама юкъе барт а дебар а да. Бусалба Iилма дийшача наха хьаяхачох Дала аьннад: «Барт болчарца Со ва, ийгIараш шайтIанна дIател аз». ХIаьта, хIара гIалгIай дезалца Даьла хургволча тайпара барттайна хила хьажа деза вай.\nХьалха дIаяхача ханашкахьа 10, 12, 13, 18 кхы дукхагIа а дезалхой болаш баьхаб вай къаман нах. Тахан иштал дезал кхебе беза аьлча атта саг раьза зхургволаш хIама дац из. Цул совгIа, вай заман атта а дац дезал кхебе, эшараш дукха да. Бакъда, вар цаI мара веце а, лоравеш, къаман гIулакх хьехаш, хозача оамалца кхевой из дукхача хIаман маьха ва. «Дезал дIаболабалар – къам дебара керттера бахьан», оал гIалгIаша. Да а да из иштта. ХIара вар ший дезало мехка цхьа дакъа хьалацар догдоахаш ва, халкъа паргIато йоаржаю къахьегама никъ бале а, атта вахар дале а. ХIаране къахьегарг хьежжа дIадахьа йиш йолаш гIулакх а да из.\nКъона вахар даа болалушбола йоIи зIамига саги вIашагIа а кхийтта баха ховшача хана, царна ха дезаш дукха хIама да. Из белгалде деза царна шаккха а оагIорахьарча даьша: йоIа шийчари, кIанта шийчари. ТIаккха гIулакх лерттIа дIагIоргда. Дезала юкъе эггара гаргагIвола саг ва да, нана, воша, йиша, воI, йоI, сесаг, иштта кхы дIахо а. Вай дайна дунен чура дIадовлалца, ший аргIанга хьежжа шоай декхар кхоачашде дезаш бола нах ба уж. КхоачарагIвар хьалхагIа а воалаш, оарцагIа довл вай наха цхьа моллагIа а хIама тIакхаьчача. Из да моллагIволча сага вахарцара чам совбоаккхаш, из алсамвоалийташ, дикага цунга догдоахийташ дола мега гIулакх.\nВайна дага мел доагIача хана, кхы хьалхагIа а гIалгIай къаман дезала юкъе воккхагIа да волаш хьаденад Iадат. ХIана аьлча дезала юкъерча бокъонашца дувзаденна хIама да из. Иштта дIадаха дезаш а да ер дуне мел латт. Дезала цIен корта ба да. Даьна тIехьа шоллагIа нана я, дIахо дезалех хана воккхагIвар а волаш дIадода из ший аргIах. Да дIаваьлча воккхагIволча виIийга кхоач доал, хIаьта шоай дезалаш хьабола а бенна къаьста баха уж хайшача, шоаех хьабайнача дезалашта доал ду хIаране, бакъда, гIулакх мичча тайпара дале а, воккхагIвар воккхагIа а волаш, зIамагIвар зIамагIа а волаш дIадаха дезаш да из. Нагахьа санна да дийна волашше цун когаметта нана е дезал эйттача цIен гIулакх дох. Из чIоагIа во, эсала, доастама хIама лоархIаш да гIалгIашта юкъе. Цудухьа оал вай «Дезала доалдеш да хила веза».\nШоай дезалхошчунца Iохайша, е из ураоттаваь кIеззига юкъ яккха ха йоацаш хул цхьабола дай. Цудухьа из деррига теркал а даь, из меттаоттадардухьа белгалдаь Халкъаштаюкъера дезала ди да. Из хул май бутт юкъе кхаьчача, хIаьта дездеш, цIай хьисаппе дола из ди хьадоагIа 1994 шерагара. Из оттадаьд ООНа Генеральни Ассамблеяс дезалий бокъонаш лораярдухьа. Иштта дезде из ди доладаьд, нах шоайла вIаший безаш, кIалвисачунга хьожаш, дезала барт чIоагIлуш хилар догдоахаш.\nНаха белгалдеш долча цу дезала дийнахьа а кхы долча деношка а ший дезалца хоза ха дIайихьача бакъахьа я даьша ноаноша. Мел чIоагIа мукъа беце а лаха еза цар цу шоай дезала гIулакх хьеха ха. Ший дас нанас кхевеш мо дика, кхычар кхевергва аьлча нийсдац саг. Ший цIий гаргагIа а хьамсарагIа а да.\nХоза бIаьсти яьннай ара. Тахан денз дIадола а денна воай дезала, царна ханза даргдоаца гIулакхаш вай хьехе вайна цох боккха пайда баргба, къаьстта халкъа. Вай даьша яхад: «МагIа баьчче ага ма эшалда вайна наIара тIехьашка Iаса ма эшийла вайна». Из фу яхилга да аьлча, бераш а боккхий нах а хилба вай яхилга да. Из долаш дахалда вай укх дунен тIа массаза а.\n← Зирак санна ваьха саг\nДиканца дагавоагIа саг


Лозаннерчу кхело къастор бу Олимпиаде баха луучу Оьрсийчура спортхойн кхоллам\nШвейцари -- Лозаннехь Допинган дуьхьало яран агенталлан симпозиум йолаялале хьалха. Заз. 24, 2015\nОьрсийчоьнан атлеташа Рио де Жанейрохь хир йолчу Олимпиадехь дакъалацарх лаьцна сацам бан безаш ю Лозаннера спортан арбитражан суд. Цу хьокъехь кхеле яьлларг ю Оьрсийчоьнан Олимпин комитет а, Дуьненаюкъара атлетикан федерацин ассициаци а.\nЛозаннерчу кхело бинчу хаамца, ши агIо реза хилла шайн къийсам сихайинчу процедурехула чекхбаккха. Оьрсийчоьнан спортхой Олимпиаде битарх лаьцна сацам бан безаш ю Лозаннера кхел кху беттан 21-гIа де тIекхачале.\nМангал-бутт чекхболуш Оьрсийчоьнан спортан министро Мутко Виталийс хаам бира, Оьрсийчура атлеташ Олимпиаде баха дагахь бу шайн-шайн цIарах дехар а дина аьлла. Цо дийцарехь, Лозаннера кхеле а бевла, спортхой тоьшаллаш дало дагахь бу шаьш допингах пайдаэцна цахилар гойтуш.


Страсбургехь хIоттийначу митинге бевлла нохчий (архивера сурт)\nЛахара Рей департаментехь Стигалкъекъа-беттан 25-чохь шайн кхиазхой лецар низамехь дацара аьлла, кегийрхойн дайша-наноша жоп дехна полицига. Меттигерчу хаамийн гIирсаша яздора кхиазхой лецарх, "бертаза акци кечйина, дIаяхьа дагахь хиллера" бохуш, уьш нохчий хилар а билгалдоккхуш.\nЦхьана дай-наной я адвокаташ а боцуш, шина дийнахь хеттарш динера цаьрга полисхоша. Байначу беттан 27-чохь маьршабехира уьш хаамийн гIирсашка цхьа а дIахьедар а ца деш. Лецначу кхааннах цхьанна а бехкаш дехкина а ца хиллера.\nКарачу беттан 5-чохь Европерчу нохчийн Ассамбейно дIаяьхьначу пресс-концеренцехь дакъалоцуш бара шаьш кхиазхой а цхьана. Царех цхьаммо билгалдаккхарца, хIинца а Iадийначуьура меттаваза ву иза, шаьш лоцучу дийнахь хиллачух. Шадо Паскаля урхалла дечу бакъоларъяран "Нохчийн комитет" организацин дIахьедарца, нохчий бехкебар массанхьа дерг ду, нийсо йолуш хIума а дац.\nМаршо Радионо яздира, Францин Лахара Рейн департаментехь Стигалкъекъа-беттан 25-чохь верриг а лаьцнарг Къилбаседа Кавказера схьаваьлла виъ вахархо ву аьлла. Талор дан кечбаларх йолчу шеконца лецна уьш, хаам бора le Parisien газето. Веаннах кхоъ ву кхаизхо (16-17 шераш) долуш, 18 шо ду цхьаьннан. Кхоъ ву царех нохчо.\nDGSI урхаллерчу (чоьхьарчу талламийн хьукмат) полисхоша лецнера уьш Стигалкъекъа-беттан 25-чохь террорхойн тобанаш Iорайохучу Халкъан антитерроран прокуратуро (Pnat) дIахьочу зерашца доьзна.\nХьалхо хаам баьржира 39 шо долу Нохчийчуьра схьаваьлла Гантемиров Якъуб лацаран хьокъехь, Францерчу Монтобонехь деши оьцучу туькан да вара иза, лаьцна 75 къолан декъахь хиларца йолчу шеконца.\nОхан-бутт боьрзуш 7 кавказхо лецира Францехь. Шема ахчанаш хьийсорах а, террористаш хиларх а шеко йолуш лецнера уьш.


Дайн латта юхадоьху аьккхаша\nДагестан -- Нохчаша юхадоьху шайгара 1944-чу шарахь депортаци еш дIадаьхна латтанаш, Новолакски кIоштахь гулам, 2012, гуьйре.\nДагестанерчу нохчаша шайн кΙошто лелош хилла нохчийн цΙе меттахIоттор а, цуьнан урхалла шайга схьадалар а Ιедална тΙедожадеш гулам латтабен ду 3 де. ХΙинжа-ГIалара Ιедалан векалшца цхьанакхетар а хилла церан. Шайн бакъонаш меттахΙиттаяллалц, шаьш акци сацор яц боху цуьнан декъашхоша.\nШайн йохийна бакъонаш хIинца мукъане а меттхIотторе саткьйсуш йолийна Дагестанерчу нохчаша и доьхьалонан акци. Новолакски олучу кIоште, шаьш бехачу боьдуш болу некъ цара дIакъевлина латтабен кхо де дели тахана. Доьхург ду, шайн дай баьхначу меттигашна хилла цIерш техкар а, и кIошташ шайн урхалле схьаялар а. Маршо Радиога оцу акцех лаьцна дийцира оцу кIоштан вахархочо Асхабов Салавдис.\nАсхабов: « Митинган коьрта бахьана, вайна ма-хаъара, вайн къам дохийна кхаьбна хилар ду. Дохийначу къаьмнашна реабилитаци йо аьлла, гIазгIумкашна Кунтаркалински кIошт а еш, нохчашна шайн яьрташ юха а луш, бакъонаш меттахIиттор ю элира.\nИ программа массийта шарахь тIехьатоьттуш латтайо. Таханлерчу дийне схьадеана и гIуллакх. Кегирхойн коьрта кхайкхамаш хIун бу - кIошт хIокху шарахь юхаметтахIоттор а, массо а нохчийн яьрташна нохчийн цIерш юхаялар а. Белхан меттигаш а яц, нохчашна каралуш яц кIошт. Латтанаш ду духкуш. Суьйлий бу кхъуза охьаховшош».\nДуьхьалонан акцин декъашхоша ХIинжа-ГIалара коьрта Iедалш тIедехнера шайна, дагадовла. Ала догIу, Дагестанан ша коьрте хIоттале, Абдулатипов Рамазана дIахьединера, шена Кавказехь къаьмнийн юкъметтиг дукха дика евза, цундела и дарж шений бен хьакъ дац, аьлла. Нехан сайтисамаш бузу цуьнца а.\nДелкъал тIаьхьа митинган хьалхабоьвлчаьрца къамел дан баьхкира коьрта Iедалера векалш. Асхабов Салавдина а, кхечу нохчашна а халонга даьлларг ду шайгахь болу и бала цхьанхьа а тергонехь цахилар.\nАсхабов: « КхозлагIа де ду гулам дIабоьду. ХIинжа-ГIалара бахкинчаьрца цхьанакхетарехь бу и митинг вовшахтоьхнарш. Новолакскехь, некъаш къаьстачохь лаьтташ бу тхан нах. Цхьана а хаамийн гIирсийн бала бац тхоьца. ГIалара журналисташ а бац кхузахь бала болуш. «Грозный» телевиденера а мегара ма дара кхуза бахка. ХIара лазам болу дукха а хан ма ю. 1944-чу шарахь дуьйна нах цIа берзанза ма бу. Iамеркахь цхьа жима бер делча а, цуьнан терго-м ма йо оьрсийн Iедалша».\nПачхьалкхо репрессеш йинчу нахана реабилитаци ечу низамца дозу Дагестанерчу нохчаша дуьйцург. И низам кхочуш до шаьш аьлла, Iедалша нохчийн лаьттанаш тIе охьхьовшийна хилла болу гIазгIумкий, ХIинжа-ГIалин йистехь меттиг а елла, ахчанаш а луш, цIенош а деш, дIакхалхо болийнера. Амма сацийна и болх.\nДIабоьлхучу гIазгIумкаша дукха хьолехь цIенош суьйлашна дIадухку. Шайна хIун гIоле ю шайн латта тIе гIазгIумкий дIа а бахана, суьлий оьхьаховшар, хоьтту оьгIазбахначу нохчаша. Иза Iедалшна ца хууш да ца до.\nДьхьалонан акце гулбелларш дукхахберш кегий нах бу. Нагахь санна шаьш бохург ца дахь, гIуллакх муха доьрзур ду а ца хаьа царна.


Оьрсийчоьнан ФСБ-н ворхI болхахочунна дуьхьал санкцеш яьхна Британино\nОьрсийчоьнан оппозиционерна Навальный Алексейна дIавш даларна бехке бу аьлла, тIечIагIдечу ФСБ-н 7 белхахочунна дуьхьал санкцеш яьхна Британино. Марсхьокху-беттан 20-чохь шо кхочу цунна кIело йина.\nReuters агенталло хаам барехь, Британера церан активаш совцош, санкцеш дуьхьалъяьхна Александров Алексейна а, Паняев Владимирна а, Осипов Иванна а, Богданов Владимирна а, Васильев Кириллна а, Седов Алексейна а.\nФСБ-н криминалистикан Институтан коьртехь ву инарла Васильев Кирилл, Конституцин хIоттам Iалашбеш, терроризмца къийсам латточу хьукматан куьйгалхо ву инарла-полковник Седов.\nЛеринчу техникан Центран урхаллехь ву Богданов Владимир.\nОппозиционерна дIавш даларх Bellingcat-н белхахоша стохка ГIуран-баттахь зорбане баьккхинчу талламаехь хьахийна уьш берриш а. Масех шарахь Навальныйна тIехь терго латтийна ФСБ-н офицераш бу аьлла, билгалбаьхна бу уьш. Навальныйна дIавш делла бохучув юкъанна, царех цхьаберш Томскехь хиллера.\nБританин Iедалхойн сайтехь Iорадаьккхинчу тептарехь яздо, химин герзах пайда а оьцуш, Навальныйна тIелатар динчех Александров Алексей хиларх тоьшаллаш ду аьлла.\nСанкцийн тептаре баьхначарех цхьаммо а комментарий йина яц, билгалдоккху Reuters агенталло.\nХьалхо къайлахчу сервисийн белхахоша тIе ца дуьтура бехкаш, шайн балхана а, Оьрсийчоьнна а дискредитаци ярхьама лелош провокаци ю бохура цара.\nБританино а, Евроберто а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а дуьхьал санкцеш кхайкхийра оьрсийн хьакамашна а, инарлашна а, Навальныйн дIавш даларна уьш бехке хеташ жимма хьалха. Ткъа хIинца Лондоно санкцеш кхин тIе а шорйина билггал бехке хетачарна дуьхьалъяьхна хилла йолу.\nНавальный лецира, шена "Новичок" дIовш деллачул тIаьхьа Германехь дарба а дайтина, цIакхоччушехь. Москварчу Симоновскийн кхело цунна 2013-чу шарахь цIахь такха тоьхна хан набахтин хьесапе яьккхина Оьрсийчоьнан таIзарш кхочушдаран урхаллин (ФСИН) дехарца.\nУрхалло оппозиционер бехкевира кхело кхайкхийна хилла хьелаш лар ца дарна, амма Навальныйс иза харцдо.\nВладимирскан кIоштарчу Покров гIаларчу ИК-2 колонехь хан токхуш ву Навальный Алексей. Ши шой, бархI буттий хан ю цо цигахь яккха езарг. Оппозиционер Навальный Алексей ша чохь кхобучу изоляторна тIехьожучу комиссино тергоне эцна лаьцначура вада тарлуш верг санна.


Зударий а, Зудабераш а Эскаре а, Ницкъийн Урхаллашка а Бахкийта Iалашо ю ОвхIанийн Iедалан\nЛахьан-бутт 10, 2010\nОвхIанхойн тIеман министро бахарехь алссам зударий а, зудабераш а эскаре а, ницкъийн урхаллашка а бахкийта Iалашо йолуш ю тIеман министралла. Дукха хан йоццуш ткъе иттех овхIанийн зудабер даьлла, леррина вовшахтоьхна хилла тIеман курсаш яьхна. Уьш дIакхетта, хIинцале эскарехь гIуллакх дечу эзар гергга зудчух. Кийча юй те ширчу Iадатийн бух тIехь ехаш йолу овхIанхойн юкъаралла, зударшка тIе тIеман барзакъ духийта?\nМухьамадзай Хатулна тIеман исбахьалла еза. Талибан урхалле хIоттале хиллачу ОвхIан пачхьалкхехь леринчу ницкъийн Iаморашкахь хилла а, пхи бIоьзза парашютца кеманна тIера чу иккхина еккъа цхьа зуда ю иза ОвхIан махкахь. Амма гIеметта хIоьттина, овхIанхойн эскарехь уггар а лакхарчу даржехь йолу зуда инарла, машарбархо хила лууш ю.\nИнарла Мухьаммадзай ОвхIан махкахь советан пачхьалкхан эскарш хиллачу, 1980-чу шерашкахь дуьххьара гIуллакх дина ю эскарехь. Цул тIаьхьа Талибанан режим йохийначу 2001чу шарахь эскаре юхайирзина.\nТахана Мухьаммадзайс овхIанийн ТIеман Министраллехь беш болу болх а, Iамораш а масала хIоьттина, амбициш йолчу овхIанийн зударшна. И бахьанехь, кхин болу зударий а, зудабераш а эскарехь гIулаккх дан богIург хиларх догдоху овхIанхойн тIеман министралло.\nЗудчо йоккха меттиг дIалаца тарло, таханлерчу хьаштийн жоп луш долу, тIеман а, дуьхьалонан а ницкъаш кхуллуш, Iедалша дIахьучу балхахь. Амма вуно шира гIиллакхаш лардечу овхIанхойн юкъараллехь хIумма а атта хир дац, зударий оцу гIуллакхана тIеозо. Ур-атталла, зударий чуьра арабовлийта а реза йоцчу овхIанийн юкъараллехь атта тIеоьцу хIума дац, беккъа божарийн карахь хиллачу эскарехь зударийн лакхабовлийтар а. Делахь а, инарлина Мухьаммадзайна оцу хаттарна догIу жоп чIогIа атта хета.\nШен пачхьалкхан хьашташ кхочушдар а, иза ларъяр а массарна тIехь ду. ОвхIанхойн зударийн йиш хIунда яц цуьнан дакъа хила?\nМухьаммадзай Хатул: Шен пачхьалкхан хьашташ кхочушдар а, иза ларъяр а массарна тIехь ду. ОвхIанхойн зударийн йиш хIунда яц цуьнан дакъа хила? Дукха зударий бу дуккха а кхечу пачхьалкхашкара тхо долче баьхкина дуьненаюкъарчу ницкъашца цхьана, тхан къам лардан. Ткъа ОвхIан пачхьалкх тхан даймохк бу. Оха хIунда ца деш ду тхайн мехкан хьашташ кхочуш?\nМаршо радио: Оццу хенахь, ша оццул лакхарчу даржехь йоллушехь, Мухьамадзай къера ю, тIеман барзакъ доьхна зударий тIеэца кийча боцу дуккха а нах хиларх. ХIетте а, эзарне кхочууш долчу церан терахь алсамдолуш хиларо гойту, зударий машарбархой хилла ца Iаш, цара ОвхIан махкахь цкъа а ца хилларг долийна хилар.\nБаханчу баттахь 30 салти-зуда яьлла ялх баттахь тIеман Iаморашкахь дешна. Кабулехь туп тоьхна ю, беккъа зударшна а, зудаберашна а лерина тIеман академи.\nЛелон хьашт хир долчу герзийн тайпанаш а, тIеман машенаш а Iамийна цара цигахь. Вуьшта, тIеман хиламашка зударий хьовсорна кIезиг кхерам бу.\nОвхIанийн тIеман министраллин зорбан секретаро Iазими ЗахIир Мохьаммада бахарехь, академин Iалашо ю, тIеман а, дуьхьалонан урхаллашкахь зударшна цхьа моггIа белхаш бала. Дукхах болчу зударийн белхаш стоьлан хьалха хир бу, административан хьашташ кхочушдеш; хIора денна оьшучу гIирсашна тIехьовсуш; кхача кечбечу меттигашкахь а, дарбан хIусамашкахь а.\nДукхах болу зударий-салтий тIамах хьалхабаьхна хир бу бохург дац, уьш мел йолчу халонах ларбина бохург.\nКабулехь болх беш йолчу журналиста МуджахIид Джамилас иштта дуьйцу иза:\nОвхIанхойн гIиллакхашца а догIуш, зударийн дегIех я церан тIоьрмигех хьовса йиш яц божарийн. Зударший бен дан ца деза иза, зударий сий лардархьамма\nМуджахIид Джамила: Цхьа моггIа проблемаш ю зударшка-эпсаршкий бен, ерзалур йоцуш – долара цIеношкахь талламаш бар; некъан йистошкахь а, урамашкахь а кхерамазаллин талламаш бар. Цкъачунна, божарша дIакхоьхьу декхарш ду уьш. Амма, тхуна зударий оьшу иштта белхаш бан. ХIунда аьлчи, овхIанхойн гIиллакхашца а догIуш, зударийн дегIех я церан тIоьрмигех хьовса йиш яц божарийн. Зударший бен дан ца деза иза, зударий сий лардархьамма. Цундела, дика жамI хилла цунах хIинццалц.\nМаршо радио: Нехан долахь йолчу хIусамашкахь талламаш бар алсамдаьлла хиларе терра, дукхах берш са-паргIат бовлу, лехамаш зударша беш хилар бахьанехь, элира МуджахIида. Цул сов, буркха йоьхна йолчу зудчунна борша стага талламаш муха бийр бара аьлла, тIетуьйхира цо.\nТIеман министраллин зорбан секретара Iазимис бахарехь церан Iалашо яра провинцера зудбареш вовшахтоха а, Iамораш дIадахьа а. Амма боху цо, овхIанийн мехкан юкъа мел воьду а, цигара дахар вуно шира гIилаккхаш юьхьарлаьцна ду.\nКабулера Ханифа, ТIеман Министраллин академи яьккхина ю. Цо бахарехь, мел чIогIа зудаберашна эскаре дахка лаарх а, церан лаам, церан доьзалша къобал ца бича, кхочуш хуьлийла дац. Баьццара тIеман духар а, коьрта тиллина Iаьржа хIума а йолчу Ханифас дагалоьцу, ша тIеман Iаморашкахула чекх яла луучу хенахь, шен доьзал дуьхьала хилла хилар:\nХанифа: Вуно дукха халонашкахула чекхяла дийзира сан, сайн сацам къобалбале хьалха. Амма со сайчунна тIехь лаьттира, тIаккха, эххар а, цара суна гIортор йира.\nМаршо радио: Ханифа санна долу, цхьадолу зудабераш, чIогIа дог айаделла дара, шайн пачхьалкхан тIеманхойн духар тIедухур ду аьлла. Ткъа кхечара, кхин дан амал доцун дела хаьржина эскарехь гIуллакх дар. Вуьш, эскарехь хIинцале гIуллакх дечу гергарчара юкъаозийна бу.\nIедалан хьукхматашкахь белхаш бечу кхечу зударшна баттахь луш долу алапа цхьа бIе гергга доллар ахча ду.\nТкъа эскарехь болх бича, баттахь кхо бIе шовзткъе итт доллар барамехь ахча ло боху, мехкан къилбседехьарчу Кундуз провинцерчу кхерамазаллин урхаллин хьаьким лаьттинчу Аймак Iабдулладис. Эскарехь гIуллакх дечу зударийн самукъадолу, масала, транспортах йолу харж меттахIоттор санна долчу хIуманах, элира цо.\nАкадеми чекхяьккхинчу Ханифас бахарехь, ОвхIан махкахь тIеман барзакъ дуьйхинчу зударшна хуьлчу пайдех а, кхерамах а дикка ойла йинера цо. Салташна а, полицин белхахошна а сих-сиха тIелатарш до Талибано. Кхин хIара ду аьлла терахьаш а ца далош, хIокху шара ОвхIан пачхьалкхехь байинчу салтийн терахь лакхара дара, стохка лерчул а. Ткъа зударшна, и кхерам кхин а алсам бу.\nТалибанан тIеманхоша тIелетарш до зудаберашна-студенташна а, хьехархошна а, журналисташна а. Аьлчи а, чуьра арабевллачу зударшна.\n2008-чу шарахь уггар а боккха шена тIе тидам озийначех йолчу зудчунна Какар Малалайна тIелатар дира иза Кандахаре балха йоьдучу хенахь.\nТIеман министралло бахарехь, уьш шайн ма-хуьллу ларбан хьовсу тIеман барзакъ дуьйхина зударий. Болх чекх ма-беллина, уьш цIабахийта хьовсу, божарий санна, буса а цхьана болх бан а ца буьтуш.\nОццу хенахь, инарло Мухьаммадис боху, шена сих-сиха кхерамаш туьйсу зударий цIахь охьаховшийна Iан луучу ницкъаша, иза юьйр ю бохуш. Делахь а, кхерамал а пайда алсам го цунна шен балхахь. И массо кхерамаш тийссар а, халонаш а, шаьш шайха дIайовллалц Iа ца деза тхо. Царца къийса деза, тоьлла пачхьалкх кхоллалц, элира Мухьаммадис.


НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ - Page 2 of 5 -\nНохчийн тексташкахь «Ӏ» элп йазден программица хӀинца LINUX системи чохь а болх бан аьтто бу. Оцу программо нохчийн матахь йолу тексташца болх гӀеххьа аттачу боккху. Цул сов, цо нохчийн меттан нийсайаздар толлу программа кхуллуш хила тарло цхьайолу дуьхьалонаш дӀайоху. Программо кхучушден гӀуллакх: программа компьютер тӀе дӀахӀотийнчул тӀаьхьа муьлхха а программи чохь (текстан редактор, браузер йа кхин), оьрсийн клавиатурица болх беш, «йуханехьа слеш» пиллиг («\_») тӀетаӀорца «Ӏ» элп йаздо; иштта LibreOffice Writer документ чохь Alt+I пиллигаш цхьабосса тӀетаӀийча, «Ӏ» элпана метта йаздина массо а «1» цифраш дӀанисдо, уьш элпашца хуьйцуш\nВирус бахьана долуш цӀахь севнцичул тӀаьхьа дуьххьара кхеташо дӀайаьхьира 25.06.2020 ш. пайде семиотикин декъахь. Цигахь дийцаре дина хаттарш коьртачу декъана карарчу хенахь кхочушбечу белхан башхаллашца доьзна дара. ТӀаьхьарчу муьрехь отделехь мелла жигара дӀахьучарах бара нохчийн меттан синтез йен программаш кхуллуш бен болх. Цу декъахь дӀахьучу проектан хьалхара этап чекхйолуш лаьтта. Цу йукъа догӀуш дара нохчийн маттахь текстех а, цаьрца йогӀучу озан файлех а лаьтта база кечйар. Кхеташонехь и этап йерзорца, шолгӀа этап йолорца доьзна декхарш дийцаре дира. ШолгӀа хаттар нохчийн меттан нийсайаздаран бакъонашкахь бинчу хийцамашца доьзна дара. И хийцамаш тӀеэцна хилар бахьана долуш, белхахошна хьалха керла декхарш хӀуьтту, иштта, хьалхо меттан цхьайолу проблемаш йаьстина цахилар бахьанехь севцина лаьттина проекташ тӀехь…\nElp-Az – нохчийн маттана лерина керла программа\nНохчийн Республикин ӏилманийн академин белхахоша нохчийн маттахь йолу тексташца компьютеран гӏоьнца болх бен рогӏера программа кхоьллина. Оцу программо нохчийн маттахь долу йозанан транскрипци йеш аьтто бо. И кхуллуш коьртачарах дара нохчийн маттахь, латиницин системин хьаьркашца дуьстича, алсам нислун аьзнаш билгалдахарца доьзна хаттарш. И проблема кхочушйарехь жимма хьалхо вовшахтоьхначу AZBAT цӏе йолу нохчийн меттан аьзнийн технически алфавито аьтто бира. Цуьнан буха тӏехь йина йу программа. Цуьнан гӏоьнца нохчийн маттахь тексташна транслитераци йало. Программа кхуллуш, пайдаэцна мотт Pithon бу. Цо болх бо Windows а, Linux а системашкахь.\nAZBAT – нохчийн меттан аьзнийн технически алфавит\nНохчийн мотт компьютерийн технологешка буьллуш йуьхьанца дуьйна къасто дезачу хаттарех цхьаъ дара нохчийн маттахь йоза компьютере дешалур долуш цхьа некъ билгалбаккхар. И проблема къаьсттана кхочуш ца йича ца йолуш йара нохчийн меттан синтезан хьокъехь болх дӀаболийча. Оцу декъахь бечу белхан куьйгалла деш йолчу Израилова Элисас цу тӀера дӀаболийра шен талламаш. Уггар хьалха кхочушдан дезарг – иза нохчийн массо а аз компьютеро муьлххачу а хьолехь нийса дӀадоьшур долчу латинийн хьаьркашца билгалдоккхуш система хӀоттор дара. Йуьхьанца атта хеташ делахь а, хила ма-йезза система хӀотто воьлча, чолхе гӀуллакх ду иза. Оцу чолхенан коьрта бахьана нохчийн маттахь аьзнаш шорта хиларца доьзна ду, латиницин хьаьркаш кӀезиг а йолуш. Коьмпьютеро дешалур долу йоза кхуллуш могӀанна тӀехь…\nУмархаджиев Салаудин Мусаевич даггара декъалво докторан диссертаци чӀагӀъярца. Апрель беттан 26 дийнахь Федерале Къилбен университетехь Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин пайде семиотикин декъан куьйгалхочун Умархаджиев Салаудин физикин-математикин Ӏилманийн докторан диссертаци чӀагӀъяр дӀадаьхьира. Диссертацин тема: Исследование операторов гармонического анализа в некоторых нестандартных пространствах функций (Фукнцийн цхьайолу кепе йоцу шортенашкахь гармоникин анализан операторш таллар). Салауди! Пайде семиотикин декъан белхахоша даггара декъалво хьо диссертаци кхиамца чӀагӀъярца! Иза хьан дахарехь хилла ца Ӏаш, доллу нохчийн къоман Ӏилманан дахарехь боккха кхиам бу. Вай тешна ду кхидӀа а, вайн маттана а, Ӏилманна а Ӏаламат пайдехь болу Ӏилма кхиорехь а, даржорехь а ахь бечу балха тӀехь кхин а дуккха а ирхенаш хирг хилах. Дала тӀаьхье беркате йойла! Дала…\nНохчийн Республикин Ӏилманийн академин пайде семиотикин отдело 2014-2018 шш. биначу балхах Нохчийн Республикин Куьйгалхочуьн а, Правительствон а Администрацин юкъараллин кхиаран урхаллин куьйгалхочуьн И.И. Ахмадовн Администрацин Куьйгалхочун А.М. Израйиловн нохчийн мотт кхидIа а кхиоран, нохчийн маттахь йолчу исбаьхьаллин литературин а, хаамийн гIирсийн а мах хадоран Экспертни кхеташонан цхьаьнакхетарна кечам баран хьокъехь тӀедиллар кхочушдеш диначу дехарца кечйина информации. Скачать\nХӀокху деношкахь отделан белхахоша йина йолу «DoshStat» программин тоьшалла схьакхаьчна. И программа нохчийн маттахь йолу тексташкахь дешнийн кест-кесталлица боьзна талламашна лерина ю. И санна йолу программашна юккъехь, нохчийн мотт «хаарал» сов, кхин а цхьацца техникин агӀо башхаллаш ю DoshStat-ан. Масала, цо яккхий файлаш (1-2 млн. дош чулоцуш йолу) чӀогӀа сиха толлу. Цул сов, цкъа дӀайолийча, цо масийтта тайпана файлашца цхьаьна болх бо: pdf, txt, doc, docx, odt, xlsx, htm, html, rtf. Кхин а цхьацца гӀуллакхаш кхочушдо оцу программо, талламхошна пайдехь хир долуш: шена билгалйиначу хӀора а файлехь ша-ша къастош я йоллу базин юкъара а дешнийн а, хьаьркийн а дукхалла гойту; къастийначу билгалонашца догӀу дешнаш схьалоху; тексташкахь хӀора а дешан лелоран…


Нохчийн лаьмнийн хатI юхадерзорхьама\nТаркхойн хIордачохь тюлень дебор Дагестано тIелаьцна. Нохчийчоьно яьржо еза махкахь хьалха хилла йолу була а, цIоькъ а.\nIалашоне кхача хьелаш ду хIинца Нохчийчохь, элира Маршо Радиога Органан Iалам лардечу хьукматан куьйгалхочо Джабраилов Сайд-Эмис.\nДжабраилов: «Була а, цIоькъа а хилла вайн махкахь. Хьелаш а дукха дика ду вайн цIахь уьш лело».\nБула Нохчийчохь йоцу дукха хан ю. 80 шо ца кхоччуш хьалха тIаьххьара йийна за нахана. Ала догIу, була кхиоро жижиг делла ца Iаш, шех цIе яла тарлуш йолу буц юу цо. Цундела буланаш йолчу хьаннашкахь а, аренашкахь а атта цIе ца йолу боху говзанчаша. ХIинца, иза юха а кхузахь йолийча, Iалам а денлур дара, боху Джабраилов Сайд-Эмис.\nДжабраилов: «Наха лейина уьш хьалха. Царех цхьа тонна хиллал жидиг ма долий. Хьаннашний, аренашний юккъахь ежа уьш. Чанах а, барзах а шаьш ларло. ХIинца ГIебарта-Балкхаройн махкахь а, Белоруссехь а йисина уьш».\nЦIокъа Нохчийчохь дIадаьлла лоруш дара, амма тIаьхьарчу шерашкахь иза тусаделла меттигаш ю. Органан Iалам лардойлан куьйгалхочо Джабраилов Сайд-Эмис бахарехь, дукха хан йоццуш Веданан кIоштахь гина иза нахана. Иза дика кхаъ бу, элира цо.\nДжабраилов: «ЦIоькъа долуш ду вайн махкахь. Веданан а, Шелан а кIошташна юккъехь гина иза некъах дехьадолуш. Сурт ца даьккхина, амма цIоькъан чIож олучу меттехь гина».\nАкхаройн терахь Нохчийчохь лахделла. Яьккхий-тоьпийн а, хIаваъ-кеманийн ракетийн а гIовгIанаш ца лайна, дукха акхарой Нохчийчуьра дIаяханера луларчу мехкашка. ХIинца, схьадийцарехь, мелла а юхаяьхкина уьш шайн цIа. Черчий а, берзалой а массарел хьалха яьхкина. ХIинца-м уьш тIех сов а евлла, адамашна гергагIерта йоьлла, цундела царех хьалха санна лар а луш, сема хила деза, дагадоуьйту таллархоша.


"Рамзан велла, Мовсар вийна". Нохчийчуьрчу дас-нанас дуьйцу Iедалхой шайна тIаьхьабовларх\nГезгмашин-бутт 23, 2020\nОьрсийчоьнан дехарца Интерполо лоьхуш ю Туркойчохь еха Нохчийчоьнан яхархо Сулейманова Арубика. Инсульт хиллачул тIаьхьа халла бен къамел а ца далуш йиссина 60 шо кхаьчна зуда. Ах ког дIабаьккхина а ю иза, даймахкахь бехкаш дохку цунна террорхойн гIоьнча хилла ю бохуш. Нохчийчохь шолгIа тIом бирзинчул тIаьхьа Ичкеригахьа тIом бан цуьнан кIентий гIевттича, Арубикина бехкаш дехкира, гIаттамхошна гIо деш ю аьлла.\nСтамбулна генарчу кIоштахь ехаш ю Арубика шен хIусамдеца Хьасанца. Веданан кIоштарчу эвлара бу уьш шаьш, шинне а 60 шераш ду. Виъ кIант дуьненчу ваьккхина да а, нана а тахана гIо дан стаг а воцуш, шаьшшиъ дисна. Церан жимахверг набахтехь хан токхуш ву, шолгIа воI къайлаваьлла цхьанхьа, воккхаха волу шиъ Нохчийчохь вийна шолгIачу тIамехь.\nКавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Арубикас дийцира, террорхошна гIо латтийначийн тептаре ша яккхарх а, цул тIаьхьа туркойн набахте кхачарх а. Лазар текхначул тIаьхьа халла бен йистхилалуш йоцучу цунна гIо дора жоьпаш луш хIусамдас Хьасана.\nАрубика: 80-чу шерийн юьххьехь девзира со а, Хьасан а. Цхьана хенара ду ала мегар ду тхойшиъ, цхьана доьшуш а дара, Хьасан лакхарчу классехь вара сол а. 1982-чу шарахь дуьненчу велира тхан дуьххьарлера кIант Рамзан, цул тIаьхьа шо даьлча Мовсар а. Кхин а кхо шо даьлча Ризван, цунна тIаьхьа итт шо хан яьлча вира ас Рашид. Набахтехь ву иза хIинца, Ризван уьдуш лелаш ву, воккхахверг воцуш ву.\n- Нохчийчуьра маца дIадахара шу?\nАрубика: 2000-чу шеран Гезгамашин-баттахь тIамах девдда Азербайджане кхечира тхо, цигахь 12 шо даьккхира оха. Цул тIаьхьа Туркойчу дехьадевлира, хIунда аьлча, тхан доьзалхошца хиллачунна тIехула тхуна тIаьхьабевлла нах бара.\nРедакцин билгалдаккхар: 1999-чу шеран Марсхьокху-баттахь болийра Нохчийчохь шолгIа тIом. ХIетахь Басаев Шемала а, Хаттаба а буьйралла а деш, эзара гергга гIаттамхо чувеара Дагестанерчу Гигатли эвлана. Жигара тIемаш бира 1999-чу шарера 2000-чу шаре кхаччалц. Бакъду, контртерроран операцин раж лаьттира регионехь 2009-чу шеран Охан-беттан 16-чу дийне гергга.\n- Федералан эскаршна дуьхьал тIом бан ваханера и шиъ?\nАрубика: ХIаъ, воккхаха волу шиъ ваханера. Шо хьалха Рамзан гергарчу нахана тIехIотта вахара, хIетахь дийна дара Хьасанан къена да а, нана а. Шелахь шеца цхьана классехь хилларг а, кхин цхьа вевза кIант а дуьхьалкхетта хиллера Рамзанна. Арахь лаьтташ, къамелаш деш хиллера уьш, федералан эскархой тIеIиттабелча. Цуьнца цхьана дешнарг а, важа кIант а ведда ваьллера, ткъа Рамзан цара дIалаьцнера. Бертаза тIемалойн духар цунна тIе а доьхна, граната а кхоьссина, бехкевира иза, теракташ кечдеш вара аьлла. Нохчийчуьра тхайн петар дIайоьхкира оха, кхин тIе а декхарш хьерчийра, иза церан карара ваккха Iалашонца. Цхьа шой, ах шой хан туьйхира цунна чохь яккха. ХIетахь дуьйна Бакухь а маьрша дуьтуш дацара тхо: даим а полисхой оьхура неIаре.\nХьасан а, Арубика а\n2005-чу шарахь шолгIа дIавахара Рамзан, тIемалойх дIакхета, цунна тIаьххье Мовсар а. Тхуна хууш дацара цунах лаьцна. Интернет-кафе воьду аьлла, дIаваханера и шиъ. ШолгIачу дийнахь Нохчийчуьра схьа телефон туьйхира. Тхайн аьтто хиллехь, оха вохуьйтур вацара. Шо даьлча тIамехь кхелхира Рамзан, ткъа Мовсар вийра ворхI шо даьллачул тIаьхьа Гакаевца цхьана (Гакаев Муслим - "Кавказан Имарат" тобан хьалханча вара- редакцин билгалдаккхар). Ша валале хьалха тхоьца зIене велира иза, тхо шена къинтIера даха дагахь. Шен диссинарш тIаьххьара денош дуйла хууш хиллера цунна.\nХьасан: 2013-чу шарахь Бакухь со волчу цIа ницкъахой баьхкира. Суна ца хаьа, муьлхачу пачхьалкхан уьш бара. Суна хетарехь, меттигера а, Оьрсийчоьнан а хилла хир бара уьш. Ас чухула неI дIакъевлинера. Цара неI йиттира, лулахой меттахбовллалц. Цул тIаьхьа, ха хIоттийнера цIенна гонах. Тхуна хаьара, гIуллакх дIадахлур долуш дуй, тIаккха Туркойчу дIадахара тхо.\n- Арубика Интерполо лоьхуш юйла муха тусаделира шуна?\nХьасан: 2015-чу шарахь Европе дIадаха кечлуш дара тхо. Меттиг а билгалбаьккхинера, тхайна новкъахь оьшун йоцург нахана дIаса а еллера. ТIаьххьарчу мIаьргонехь хиира, Арубика Интерполон базехь юйла. Жимахволчу кIантана карийнера цуьнан карта машанехь. Цу тIехь яздина дара "терроризмна гIо латтийна ю" аьлла. Иштта диссира тхо Туркойчохь. Тхайн хан кхин дIа а яхъяйта тхо меттигерчу администраци даьхкича, Арубика дIалецира, оха кехаташ чу ма делли. "Оьрсийчоьнца проблемаш ю цуьнан" алар доцург, кхин цхьана хIумана тIахьа а ца кхиош.\nАрубика: Со кхеташ яцара, суо стенна лаьцна? Цхьа а зуламаш дина а яцара со. Исламан гIоьналлин организацино накъосталла дира суна адвокат лоцуш. Туркойчоьнан премьер-министре а цхьана даьлла бохуш, дуьйцура сан гIуллак. МухIажирийн набахтехь баттахь латтийра со, цул тIаьхьа дIахийцира. Iаламат гIад дайна хьелаш дара цигарчу камера чохь. 200 зуда ю чохь, дийнахь а, буса а уьйзу цигаьркаш цара. Эххар а диабет меттахъелира сан, цIийн таIам а совбуьйлура.\n- ХIун дара цара хьуна дуьхьал даьккхинарг?\nАрубика: Со нийса кхеттехь, 2010-чу шарахь ас сайн кIантана делла 300 долларшкахь ахча дара дуьйцург. Мовсара Нохчийчу кхайкхинера со. Цига дIаяхча хиира суна, молханаш оьшуш хиллера иза. Тхайн Нохчийчуьра боллу бахам боьхкина девллера тхо хIетахь. Цига яхначохь ас деллера цунна и ахча. Меттигерчу цхьаммо мотт тоьхна хиллера. Иза вийначул тIаьхьа, терроризмна гIо латтийна аьлла, дерзийра цара гIуллакх.\nХьасан: КIентий беллачул тIаьхьа боллу тхан доьзале бала беара. 2014-чу шарахь Туркойчохь ваха бакъо кхин дIа яхъян ваханчохь лецира Ризван, кхин а шо даьлча Арубика а. Тхо кхуза схьадаьхкинчул тIаьхьа Ризван цкъа а даймахка вахана вац, цунна дуьхьал цхьана а кепара тоьшаллаш дацара, амма иза набахтехь латтийра эхашарахь.\nЛоцучу заманчохь полисхоша бахьана ца дуьйцу хьоьга, лоций, дIавуьгу.\nКавказ.Реалиин редакцин аьтто ца баьлла Туркойчоьнан полицига хатта, мича бахьанашца лаьцнера Ризван.\n2017-чу шарахь юха а набахте кхечира Арубика. ЦIера лаьцна дIайигинера иза. "ТIе хIума а юхий, хьалхаяла"- иштта, кхин къамел дIа а ца дойтуш. Кехаташ чудала яха а ца яьхьаш леллера иза, юха а шена тIаьхьабовларна кхоьруш. 2018-чу шарахь жимахволу Рашид а цхьана вигира полицино. Ши шо а ду иза набахтехь волу, Ризван Туркойчуьра дIавахара.\n- Рашид стенна бехкево?\nХьасан: Терроризм бахьана долуш муьлхха а кавказхо дIавига тарло кхузахь. Ур-атталла, зударий а, кхиазхой цхьана. Стохка со а лецира. Пхи шо кху пачхьалкхехь даьккхинчул тIаьхьа, кху мехкан вахархочун бакъо хила йиш ю сан. Кехаташ а кечдина, Iедална тIеваханера со, цигахь шогаллица лецира. Ша цхьаъ цIахь йиссинера хIетахь Арубика. Рашид а, со а набахтехь вара. Кхело бехкалара ваьккхира со, амма тхуна-м дика хаьа: нагахь санна, оцу системано цкъа лаьцний хьо, кхин цкъа а дIахоьцур вац. Юха а рогIера хан дIаяхъеш кехаташ чуделла ас, кIиранчохь цкъа мукъна а Рашиде телефон тоха бакъо хилийта. Иза ган аьтто ца боккху тхан.\n- Арубика, коган ах маца яьккхина хьан?\nАрубика: Масех шо хьалха пхенашкара цIий соьцура сан, гангрена йолаелира. Дарбан цIийне дахара тхо, кхаа дийнахь-бусий лоьро тергал а ца йора. Ког лозура сан, йола а ца ялалуш, йиссинера со. Берриг а цIийбеллера сан ког, хIетте а УЗИ-га кхаа кIиранах хьежа деза бохура. ХIетахь гIоьналлин организацино накъосталла дира тхуна эххар а, лоьраш тIебирзира суна тIаккха. Юха лоьро боху, ког дIабаккха беза. Хьасана мохь хьоькхура цунна тIе оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь, туркойн мотт ца хаьара цунна. ТIаккха гочдархо кхайкхина валийра, барт хилира, лоьро этIор бу ког, пхенаш цIандеш аьлла. Цхьа де даьлча ког ийгIира сан, инсульт а лайра ас. Цул совнаха, аьтто ца белира коган пIелгаш дита а, коган кIело дIаяьккхира сан. ХIинца астагIа ю со.\n- ХIун хир ду аьлла хета шуна, шу Оьрсийчоьне дIалахь?\nАрубика: Оьрсийчу со дIахьажочул а, йийна дIаяккхахьара со. Туркойчоьнан Iедалхоша нохчашна депортаци ца йо, иштта делла дош ду. Амма хууш дац, меллалц оцу тIехь хIорш схьабогIур болуш бу.\nХьасан: 2017-чу шарахь Туркойчохь теракт даллац кавказхошна Iаламат маьрша, синтеме дара боху кхузахь ("Исламан пачхьалкх" шайх олучу тобанхоша шайна тIелецира хIетахьлера теракт). Оьрсийчоьно нах схьабоьхуш кхоьхьуьйту кехаташ а тергамза дуьтура боху полицино. ХIинца дерриг а хийцаделла.\nНохчийчуьра схьабевлла масех иттаннашкахь эзарнаш нах беха Туркойчохь. Бу царлахь Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь кхелхина баьхкинарш а, иштта, Iедало баха ца буьтуш, я экономикан хьал ледара хиларна бевдда баьхкина карарчу заманан эмигранташ а.


Пакистанан хиллачу премьерна 10 шо хан кхайкхийна коррупци лелорна\nТовбеца-бутт 07, 2018\nКоррупцина бехкевинчу Пакистанан экс премьер-министрна Шариф Навазна набахтехь даккха итт шо хан а, 10, 6 миллион доллар гIуда а кхайкхийна. "Панаман досье" зорбане яьккхинчул тIаьхьа гIуллакх долийнера цунна дуьхьал.\nШарифца цхьана кхел йира цуьнан йоIана Марьямна а, невцана Аван Сафдарна а. Набахтехь ворхI шо доккхур ду Марьяма, невцо – цхьа шо. Иштта Шарифан йоIах Марьямах 2, 6 миллион доллар гIуда а хьарчийна.\nОфшоран офисашкахула Лондонехь йиъ петар эцар дара Шариф Навазна дьухьалдаьккхинарг. Бахамаш шен йоьIаршна тIеязбеш хилла цо. Британин шахьарехь сил механа беза ара-чу ца баккхалун бахам эца таро яцара политикан, кхелахойн талламашца.\nНавазна кхел яр нисделира иза дуьхьал а воцуш, карарчу заманчохь Лондонехь шен доьзалца хан йоккхуш иза хиларна. Бехкебечара шаьш бехке дац, бахам низамашкахь эцна лору. Би-би-си-но бахарехь, Шарифа шена дуьхьал даьккхина гIуллакх политикан бух тIехь ду аьлла.\nТIехь кхел йина нах дIасалуш бина барт бац Пакистанан а, Великобританин а. Хьалхо Шарифа ша даймахка вогIур ву, кхелан сацаме ладогIа аьлла, дIахьединера, амма ца веара иза.\nШариф Наваз Пакистанехь уггар а гIараваьлла политик ву. 2017-чу шарахь Пакистанан Лакхарчу кхелан сацамца Iедалан куьйгаллера мукъаваьккхира иза, коррупцица воьзна ву аьлла, бехкевинчул тIаьхьа.


Евкуров Юнус-Бека министр латтийна цуьнан бажа бехкево куьйгана цIена вацарца\nГIадужу-бутт 13, 2019\nДаржо шена магочул сов бакъонаш долаэцарна жоьпе озийна ГIалгIайчохь гIишлошъяран министр Iийна Буружев Мустафа (мехкан куьйгаллехь лаьттинчу Евкуров Юнус-Бекан бажа), хаамбо "Интерфакс-о", республикан прокуратурерчу информацина тIе а тевжаш.\n2012-2013-чу шерашкахь министралло инвестицин проекте хIоттийна хилла ангали сурсат доккхийла. Цунна дайа оьшучу ахчан Iедалера дакъа – 794 миллион сом – дIахьажийна инвесторе «Артис» фирмане. Амма болх хьочу муьрехь а, я тIаьхьа а ша «Артисо» гIуллакхна юкъа ца диллина шегара догIу 50% ахча, боху прокуратурин векалша.\nПачхьалкхан контракто юьйцу ангали доккхийла тахана а яц йина яьлла.\nНизам дохийна министр Iийначо, инвесторехь ахча доцийла шена хуъушехь, цо 664 миллион сом балха юкъадиллина аьлла, кехаташна буха куьг яздарца, боху ГIалгIайчоьнан прокуратуро.\nХьостанаша дийцарехь, Буружев дуьххьара вац Iедална зен дарна жоьпе озош.\n«2017-чу шеран Чиллан-баттахь гIишлошъяран министр Буружев а, гIишлошъечу «Эрзи» фирмин директор Алиев Ахьмад а лецира Жейрахехь школа еш 54 миллион сом лачкъийна хиларца доьзна, дов айдира бозбуанчаллаш лелорна», - боху ГIалгIайчоьнан прокуратурерчу хьостано.\nХIетахь Буружев Пятигорскерчу кхело дIахийцира цо 1,5 миллион закъалтна охьадиллича. Балхара шен лаамца дIавалийтира тIаьхьо.\nОццу 2017-чу шарахь кхин цхьа дов а айдира цунна дуьхьал – Несарахь канализаци еш гучудаьллера 27 километр яхка еза биргIанаш 12,5 бен ехкина цахилар.


Заьзганаькъан Бийсолта Идрис — Википеди\nЗаьзганаькъан Бийсолта Идрис\nВикипеде кхы а статьяш я иззамо тайпанцIи йолча нахах лаьца: Заьзганаькъан (нах).\nГIалгIай Автономе областа ВКП(б) комитета хьалхара секретарь\n1924 ш. — Михий 3 1929 ш.\nЧерноглаз Моисея Иосиф\n31 АгӀой 1896(1896-01-31)\nБуро-КIале, Наьсарен гом, Тийрка область, Россе импери\n5 Баьцамеа 1938(1938-07-05) (42 шу)\nШолжа-ГӀала, Нохч-ГIалгIай АО\nЗаьзганаькъан (Хантыгнаькъан Ярыча) Жанетта (кхелхай 28.03.1982)\nПлеханова Г. В. цIерах йола Москоара халкъа боахама институт\nЗаьзгнаькъан Бийсолта Идрис (эрс: Идрис Бейсултанович Зязиков) — гIалгIай паччахьалкхен къахьегамхо, ГIалгIай Автономе область хьакхоллаш хьалха лаьттачарех а ва, цун хьалхара кулгалхо а ва.\nВаьв 1896 шера АгIой 31 дийнахьа Буро-КIала.\nКхелхав 1938 шера Баьцамеа 5 дийнахьа, Шолжа-ГIала тIа.\nВахара сурт[тоаде | тоаде чура]\nЗаьзганаькъан Бийсолта Идрис къаьнарча гӀалгӀай Барханой тайпара ва. Дá хьалхарча къаман хьехархоех хиннав хьалхарча Наьсарен лоаман ишколе хьехаш. Идриса юхьанцара дешар Наьсарен лоаман ишколе дийшад, тӀаккха Буро тӀарча Хьалхара Бокъонца(реальни) Училище яьккхай.\n1914-ча шера Идрис «Москоара юртбоахама института» деша отт, бакъда гӀовттам бахьан долаш из яьккха аьттув а ца боалаш 1917 шера цӀавоагӀ. Даькъаста кхаьчача ма могга къахьег юкъарлен-политика ва́харца.\n1918-1924-ча шерашка Заьзганаькъан Идрис Тийрка облревкомаи облисполкомаи доакъошхои, Наьсарен окрисполкама кулгалхои, Лоамарой республика хьалхара халкъа комиссари, Лоамара республика ЦИК кулгалхои, Лоамарой обкома ВКП(б) секретари, СССР ВЦИК докъашхои хул. Юххера ЛАССР йохарца 7 этинга бетта ГӀалгӀай АО кулгалхо хержав. Цу белха тӀа 3 михий бетта 1929 шерага кхаччалца хиннав из.\n1930-ча шера марксизма-ленинизма курсашта Заьзганаькъан Идрис лаьцав. "Моралеи политикайи тӀехьа тӀавена Черноглаз вийрах кийчоярах" аьнна Ӏобехьву. 1932-ча шера 11 этинга бетта Лакхера РСФСРа кхелаца герз тийха ве аьнна оттаваь хиннав, бакъда цхьа ха аьлча 10 шера набахта чуволара хийцад Григорий Эржакинезаи Анастаса Микоянаи тӀаоттар бахьан долаш.\nЛаьцачул тӀехьагӀа Бийсолта Идрис НКВД лагерашка хиннав. 1934-ча шера тушоли бетта кхаччалца Коми АССР НКВД лагерашка воалл. ЦИК СССР Президиума ваӀадаца хьахец. Москоа вода из, бакъда пасспорт ца хилар бахьан долаш дӀатӀаязвац. ТӀаккха Туле а ваха заводе пьанировщик хиле отт.\nЗаьзганаькъан Идриса боккха болхбаьб ГӀалгӀай автономни области нанагӀала ХӀирашта дӀа ца кхачийтта гӀерташ. Из хиннад керттера цун репресси яра бахьан. 1937-ча шера аьрхӀий бутт болалуча хана ший сесаг Ярыча Жанеттайца юха а лаьца хиннав. 1938-ча шера баьцамеа бутт Шолжа-ГӀалийтӀарча НКВД набахта веннав. ТӀехьагӀа "даь хӀама дац" аьнна реабелитаци яьй.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Заьзганаькъан_Бийсолта_Идрис&oldid=41965»\nБаьб АгӀой 31\nБаьб 1896 шера\nКхелхаб Баьцамеа 5\nКхелхаб 1938 шера\nКхелхаб Шолжа-ГIала тIа\nВКП(б) ГӀалгӀай обкома хьалхара секретараш\nВикипеди:Викиларам чу иллюстрацеш доацача паччахьалкхен болхлоех лаьца статьяш\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 10 Саькур 2021, 21:38.


10 шо хьалха оьрсийн ницкъаша лачкъийна Мадарова Разита зуламаш тIелаца бохуш, хьийзош, набахтехь латтош ю\nМадарова Разита, 2002-чу шарахь шен чуьра лачкъа а йина дlайигна Оьрсийн Къайлахчу Сервисо\nМаршо радиоца зIене яьллера 2002-чу шарахь Устрада-эвлара йоI дIайигина йолу Румани. Шен чуьра ницкъаллийн структурийн векалша йигина юй хуъушехь, гергарнаш кхин тIаьхьа ца кхочуьйтуш, къайлаяьккхира. ЙоьIан нанас Руманис дийцарехь, цуьнан йоI Мадарова Разита карарчу хенахь цхьана оьрсийн набахтехь ю.\nНохчийчу беана шолгIа тIом буьззинчу барамехь шена тIехь хаабелла Устрада-эвларчу Мадарова Руманина. Москохарчу Дубровкера театр закъалтана лаьцна хиларца, тIаьхьуо гIараваьллачу Бараев Мовсарца уьйр йолуш хилла аьлла, 25 шо долу кIант вийра Руманин.\nЦул тIаьхьа дукха хан а ялале, зачисткаш еш хиллачу Iедалийн ницкъаша, йоI дIайигира, ХIетахь, гена йоццуш йолчу школехь болх беш хилла Руманин йоI, юьхьанцарчу классийн хьехархо шен чуеана хиллера, паспорт чохь долу тIоьрмиг школехь а битина. Паспорт шегахь дац аьлча, петар гайтар дехна цара бохуш дийцира тхоьга Руманис.\nРумани: Цара (ницкъаллийн структурийн векалша) мере хIума а оьхьна, тIера хIуманашцаний, когаш Iуьйра кузана юкъа а хьарчийна, кхетам чуьра а яьккхина, машен цIийнан неIаре а ялийна, дIайигна. Тхуна лакхахь Iаш тхан лулхочуьнга гина иза. "Хьажахь, Руманин лачкъийна хIуманаш эцна боьлхуш бу-кх уьш", бохуш лаьтташ хилла иза.\nМаршо радио: 2002-чу шеран Стигалкъекъа беттан I2-чу дийнахь хилла ду иза. ХIеттехь, цунна тIаьхьабевлча, Iедалша шайгахь яц, йигна а, гина а яц шайна аьлла Мадарова Разита. Амма иза харц дара.\nРумани: Цхьа накъост веанера тхо долче. "Иза (Разита) чохь ю шуна. Комисси еанчу хенахь, цара кевнехула араяьккхинера шуна. Цара иза чIогIа къиза хьийзош ю боху. Гуттар а "шена цхьа а хIума ца хаьа, йитийша ша" бохуш, маьхьарца йоьлха боху иза. "Цу чохь шен кIант вара цу чохь, тахана иза араваьккхина ша", элира уо. Ша мила ву а, хIун ду а, ца дуьйцуш, иза дIавахара.\nМаршо радио: ГIуллакх хилахь – ахча доккхур – дукха хьолахь эзранша долларшкахь, ца хилахь, цхьа зулам тIе а хаьрчийна, карьера ер – бохуш хьесап дара, Нохчийчу Оьрсийчоьнан пачхьалкхан кеп ларъян а, террорца къийса а хьовсийначу оьрсийн ницкъийн а, шайн лула-кулахь мотт бетташ, царна бохкабаеллачу нохчийн а. Амма Руманегахь ахча дацара.\nРумани: Комендатурехь болчарга, ФСБехь болчарга а "иза шуьгахь юй хаьа тхуна, мел ахча делча араяккхалур яра иза тхоьга?", аьлла хаьттира аса.\n"5 000$ делча яккхалур яра" эли. Суна и ахча дала меттиг ца хили. Петарх суна 3 эзар (доллар) ца лора. Дакъа дохка гIертах гIуллакх ца хили.\nМаршо радио: Доьзална тIедеънарг ла а ца делла, цIийнда кхелхина Руманин. Ша и шекаран цамгар а, цIийн Iаткъам лакхабуьйлуш, могуш яц. Тiаьххьар а, шекаран цамгар гена а яьлла, 7 шо ду иза бIаьрса дайна.\nРуманис дийцарехь, цуьнан йоI оьрсийн набахтехь I0 а кхайкхийна, чуйоьллина ю боху тоьшаллаш далийна масех стага. Иза хIинца а тешаш ю, шен йоI дийна хиларх а, цунна тоьхна хан чекх а яьлла, ша цкъа мараюллург хиларх а. Тхан дехар ду, 40 шо долу Мадарова Разитех лаьцна цхьаъ хуъчуьнга, тхоьца зIене довлар.\n!0 шо хьалха лачкъийна Мадарова Разита оьрсийн набахтехь ю...


Охан-бутт 13, 2022\nСаратован кIоштан № 4 йолчу УФСИН-ан набахтера № 7 -чу колонехь дов иккхина хан тоьхначу бусулбачу наханна а, криминалан субкультуран декъашхошна а юккъехь. Бакъоларъярхойн хаамашца, конфликт бахьанехь арсашца иккхинчу девнехь вийра цхьа тутмакх, итт герга стагана тайп-тайпана чолхе чевнаш йина.\nКавказ.Реалиига Gulagu.net проектан хьалханчас Осечкин Владимира бахарехь, конфликт эккхаран бахьана хилла, таIзар токхучу бусулбанаша, шайн декъехь Къилбаседа-Кавказера нах а болуш, Рамадан баттахь дино тIедохку декхарш кхочушдар.\n"Дуьххьара дов кIиран дийнахь делкъана делира. Тхуна ма-хаъара, № 7 йолчу колонин хьалханчас цунах лаьцна хаамбира оперативан декъе, цигара информаци УФСИН-е кхечира. Амма иза мукъа де ду, массо хенахь санна урхаллехь стагга а ца хилла, куьйгаллера цхьа а реакци ца кхаьчна", - дуьйцу Осечкина.\nЦо бахарехь, дов доьдуш долуш бусулбачу тутмакха урс схьаэцна, амма иза лелон ца хIоьттина иза. Цунна жоп луш, шайха "блатные" олучара цунна шога таIзар дан сацамбина, шайн таронаш дIагайтархьама.\n"Сарахь хилла таллам дIабаьлча ма-дарра летарш дуьйладелира. Гулаган иерархера блатной берш шайн Iедал сийлалле даккха гIерта, цара шога таIзар до цунна тIе куьйг даьхьначунна", - боху Осечкина.\nGulagu.net гIирсан хаамца, арсаш хьекхаран чакхенехь цIий Iенор сацон гIерташ юкъаиккхина волу тутмакхех цхьаъ шина агIонна юкъа а нисвелла, вийна, кхин а итт герга стагана чевнаш йина, лаза а бина. Шиъ – шайн юккъехь конфликтехь дакъа лаьцна бусулба стаг волуш – хьукматера дIавигина чолхечу хьолехь.\nОсечкина бахарехь, карарчу хенахь Саратован кIоштера ФСИН-ан коьртачу аппаратера комисси хьажийна оцу хаамийн талламбан, тIаккха стаг верна тIехула бехктакхаман гIуллакх айдина.\n"Талламан комитето наггахь бен ца йо иштта оперативе реакци, тIаккха оцо гойту, хилларг – иза федералан барамера ЧП хилар", - тIечIагIдо Осечкино.\n№ 7 йолчу набахтера конфликтах лаьцна информаци Кавказ.Реалиина тIечIагIйира Саратован кIоштехь болх беш йолчу адвоката Алиева Азас. Цуьнан хаамашца, лазийначарна юккъехь ву Нохчийчуьра тутмакх а.\nСаратован кIоштера УФСИН-ан пресс-гIуллакххой журналистана официалехь комментарий яла ца хIиттира. Саратовн кIоштехула йолчу Оьрсийчоьнан Талламан комитетан урхаллин сайта тIехь стаг верах лаьцна бина хаам бац карарчу хенахь.\nМасех шарахь дуьйна Саратован кIоштерчу № 1 йолчу пехийн лазарийн УФСИН-ан дарбан цIийне хьийсош хилла тутмакхаш латкъамаш дора, шайна тIехь Iазап латторна, сийсазбарна а. Цига балха хIиттийна болу санитараша а, завхозаша а ФСИН-ан а, УФСБ-н "М" декъера оперативхойн тIедилларца кхинболу тутмакхаш хьийзорал сов, иза камерашна тIе дIаяздеш хилла. ГIадужу-баттахь Gulagu.net бакъоларъяран проекто Саратован кIоштехь хуьлург гойтуш видеон архив арахийцира. Оцу материалашна тIехула масех бехкзуламан гIуллакх диллира.\nВидеош схьаелла ОТБ-1-хь видеотIехьажаран камерийн администратор болх беш хиллачу Белорусин вахархочо Савельев Сергейс, наркотикаш дIасакхехьарна бехкевина исс шо ша чохь доккхуш. Цул хьалха иза Краснодаран махкара талламан изоляторшкахь хилла. Видеоархив гIаръяьккхича Савельевн аьтто белира Оьрсийчуьра дIаваха, хIинца иза Францехь ву политикан тховкIело яларе хьоьжуш. Низамехь доцуш компьютеран информацина тIекхачарна тIехула бехктакхаман гIуллакх айдира цунна дуьхьала, лехамашка а велира, амма прокуратурано и гIуллакх сацаде аьлла тIедожийра, иза низамехь ца хиларна.\nЕвропан Кхеташонан Iазапаш юхатохаран комитетан секреиариатехь Страсбургехь хаамбира, шайга ФСБ-н а, ФСИН-ан а йоккха видеоархив кхаьчна хиларх, Оьрсийчоьнан пенитенциаран хьукматашкахь системехь диллина Iазап латторан тоьшаллаш а долуш. Шайн декъехь Краснодаран махкара, Дагестанера, Нохчийчуьра, Гуьржийчуьра, Азербайджанера бахархошна тIехь гIело латторан видеош кхаьчна.


Цхьаьнатоьхначу Штаташна довзийтина шайн харжамашна Оьрсийчоь юкъагIортарх долу бакъдерг\n2016-чу шеран президентан харжамашна Оьрсийчоь юкъагIортарх йолу шеконаш зуьйш бинчу белхан жамI довзийтина лерринчу прокуроро Мюллер Роберта.\nДокумент пачхьалкхан инарла прокуроро Барр Вильяма Конгрессе дIахьажийначул тIаьхьа зорбане даьккхина юстицин министраллан сайто.\n"Оьрсийчоь 2016-чу шеран президентан харжамашна юкъагIортарх болу таллам" ю документан цIе, лаьтта 448 агIонах. Талламан хьасташ а, башхаллаш а хьулъярхьама, дакъа юкъара а даьккхина, арахецна иза.\nТекст сов еха хиларна, мелла а хан оьшу документ зерашка даккха.\nХьалха бовзийтина хилла хаамаш декъалоцу документо – эпизодаш ю Оьрсийчуьрчу хакерех а, "троллех" а лаьцна.\nНахалахь "троллийн фабрика" аьлла евзачу Оьрсийчуьрчу "Интернет-талламийн агенталло" йинчу дуьхьалонех ю хьалхара эпизод. Совдегаро Пригожин Евгенийс ахча латтадо цунна, иза зIенехь ю Оьрсийчоьнан президентца Путин Владимирца, чIагIдо юкъараллехь.\nХиллари Клинтонна а, Iаьмеркан Штатийн демократин партина а дуьхьал Оьрсийчоьнан тIеман иччархойн "Талламан Коьрта Урхаллан" - ГРУ) хакерша динчу зенах лаьцна ю шолгIа эпизод.\nКхидIа документо довзуьйту Wikileaks-ера (къайлаха информаци Iорайоккху дуьненаюкъара вовшахкхетаралла) харжамашна хилла зен. Хоуьйту Оьрсийчоьнан векалшца Штатийн президентан Трамп Дональдан, иза харжале а, хаьржича а, юкъаметтигаш леллийла (хьалха а даржийна ма-хиллара, оцу юкъаметтигаша Штаташна зен ца дина, боху документо).\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президента "дика де" аьлла къастийна Мюллеран хаамаш баржийна де. Цо рогIехь дIахьедина, Оьрсийчоьнца цхьаьна кийтарлонаш еш ца лелла цхьа а, аьлла.\nМюллеран дIахьедар довзуьйтуш хIоттийначу пресс-конференцехь инарла прокурора Барра кхин информаци а йовзийтира. Амма ца элира Трмпна дуьхал хIума. Оьрсийчоьно баккъал а йина харжамашна дуьхьало, амма Iамеркара бахархой а бу оцу бехкан декъахь бохург тIечIагдан тоьшаллаш дац, билгалдаьккхира Барра.\nДемократаша критика ян йолийна инарла прокуроран къамелна – цо журналисташца дIаяьхьнарг "партин" пресс-конференци ю, боху цара.\nФедералан Талламийн Бюрон (ФБР) директор Iийначу Мюллер Роберта талла йолийра Оьрсийчоь шеран харжамашна юкъагIиртина аьлла яьржина информаци. Зераш дIахьош шеконе ваьккхинера 34 стаг. Царех 6 вара Трампан гIоьнча, ворхIалгIаниг вара иза ша. Оьрсийчуьрчу нахах бехкевора 25 стаг – хакерш, "тролаш", царех жоп лурш. Оцу нехан аьтто баьлла Демократин партин аккаунташ йовза, электронан яьшканаш елла, цул тIаьхьа социалан зIенашкахула харцдерг даржо, чIагIдора талламчаша.


Шен мотт боцуш хила йиш яц къам 2 - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nШен мотт боцуш хила йиш яц къам 2\n08.04.2019 15:12 Понедельник\n(Юьхь еша 21-22 номерехь) Лакхахь хьахийначу статьяхь («Я считаю, что лишать детей знания родного языка – преступление») Г.Магомедовс боху: «Нашим институтом создан комплект учебников и по русскому языку с учетом особенностей дагестанских языков и краеведения. Я считаю это величайшим достижением. Каждый из комплектов включает в себя 7 наименований: учебник по русскому языку, книгу для чтения, книгу для внеклассного чтения, методическое руководство, дидактический материал, таблицы и другие». Уьш а, кхидолу а хаттарш НР-хь гулдаларна, вайн мотт хьехаран, 1аморан, бийцаран а хьал вон хиларна, НР-н Куьйгалхочо Р.А.Кадыровс шен Буьйраца «Нохчийн\nметтан Де» дIакхайкхийна. Нохчийн Республикин Парламентехь тIеэцна, Президента куьг яздина тIечIагIдина «Нохчийн Республикерчу халкъийн меттанийн хьокъехь закон». Вайн республикерчу цхьайолчу школашкахь юьхьанцарчу классашкахь хьехар нохчийн маттахь дIадолийра (2009 шо), амма и болх тидамза битарал а совнаха, лакхарчу классашкахь нохчийн мотт, литература а хьехаран сахьташ хьалха хиллачарал а эшийна. Нохчийн меттан йолуш йолчу алфавитехь (графикехь) хийцамаш бан леррина вовшахтоьхна комисси ю вайн республикехь, шена юкъахь 1илманчаш, журналисташ, хьехархой, яздархой а болуш. Нохчийн меттан алфавитехь шаьш бан лерина хийцамаш (леррина кхоьллинчу комиссино) бовзийтина (проект) хаамийн гIирсашкахула. НР-н Iедалан векалшкара орца кхаьчна нохчийн маттанна. И орца кхачаме дуй-те, нагахь къам шен маттаца уьйр-марзо хила маезза йолуш дацахь? Пачхьалкхан тIегIанехь леррина хIоттийначу планаца нохчийн меттан сийларам хьалабаккхарехула болх дIа ца хьахь, кхане кхин а сингаттаме хир ю. Нохчийчохь нохчийн мотт боллучу хьолехь, ала мегар долуш, бара ткъех шо хьалха ГIалмакхойн республикехь гIалмакхойн мотт а. Пачхьалкхан тIегIанехь бинчу балхо гIалмакхойн мотт халкъо бийцар, эшар дикачу агIор хийцадалийтина. Цхьанна а хаа йиш яц, вайна санна дика, вай вешан нохчийн мотт муха буьйцу, вай цуьнан сий-ларам мел бо а. Хууш ма-хиллара, юкъараллехь, пачхьалкхан тIегIанехь а, хаамийн гIирсашкахь нохчийн мотт бийцар, цунах пайдаэцар а ледаро ду. Маса стаг ву тахана «СтелаIад», «Орга» журналаш, «Даймохк» газет доьшуш? Нохчийн маттахь зорбанера араевлла исбаьхьаллин произведенеш ешар муха ду вайн? Нохчийн маттахь араевлла книгаш шайна эца paгI ларъеш, нохчий маца гина вайна? Нохчийн маттахь ораматийн, сагалматийн а цIерш а йохуш, меттан мукъам а ларбеш, къамел маца хезна вайна? Нагахь дегIан цхьа меже таза йоцург заьIап лоруш велахь, шен мотт цахуурш заьIап синош долуш ца хуьлу? Вайн къоман кханалера де тахана вайна хьалха кхуьучу берех а, кхиазхойх а, кегийрхойх а доьзна ду. Цара буьйцучу маттах, царна Iамочу, Iемачу гIиллакхех, церан оьздангаллах кхуьур ду вайн халкъ. Цаьрга хьаьжна, церан хьекъалан, кхетаман, оьздангаллин мах а хадийна, т1аккха эр ду къомах олуш дерг кхечу къаьмнийн векалша. Цундела вайна чIогIа оьшу, кханенаш а ца йохкуш, тахханехьа оцу мехалчу гIул\nлакхна бух кечбар, говзалла йолчу нахе болх а бойтуш. Кхетош-кхиоран болх хийца Iаламат чIогIа хала ду. Иза хуучу НР-н дешаран, Iилманан министерствон министро И.Байхановс, меллаша, амма билгалйина Iалашо а йолуш, дIадолийна хийцамаш бар. Нохчийн меттан алфавитехь бан лерина хийцамаш (леррина кхоьллинчу комиссино) бовзийтина хаамийн гIирсашкахула, вай лакхахь ма-аллара. Хийцинчу алфавитан проекташ ю зорбанехь араевлла. Уггаре а коьртаниг хета суна: министро долуш долчу хьолана ша резавацар дIахаийтар. ДелахьхIета, хийцамаш хирг хиларх теша мегар ду. Леррина хIоттийначу планаца кхетош-кхиоран болх дIа ца хьахь, кха\nне кхин а сингаттаме хир ю берийн хаарийн декъехь. Ткъа кханено хьалхахIитто декхарш, лехамаш баккхий, хала а бу. Иза иштта хирг хилар гойту таханено. Муха, стенна тIера дIаболийча дика хир дара кхетош-кхиоран болх? Муьлха хьалха, хIун тIаьхьа дича дика хир дара Нохчийчуьрчу школашкахь? Хетарехь, и гIуллакх хьалха дIадоло деза доьзалехь, берийн бошмашкахь ненан маттаца. Аганан иллица, ненан маттаца бен хуьлийла дац нохчийн гIиллакхаш, оьздангалла, ламасташ. Ага нохчийн цхьайолчу хIусамашкара дIадаккхарца, дIадаларца дIадевлла дуккха а хаза гIиллакхаш, бIеннаш, эзарнаш нанойн иллеш, эшарш, мукъамаш. Xlopa ненан а шен илли, эшар, мукъам бу, цо бен ца беш, цуьнан сино бен ца кхуллуш. Тахана наггахь а хезаш бац нохчийн доьзалехь мукъам, гуш дац ага а, гаьнгали а. …Нахе вахча, гонах хьожий, Хадабо ас цIийнан мах: Чохь бер техкош ага долчу ХIусаман мах бан ма бац. (А.Сулейманов) Кхечу къаьмнех тардала гIертачу къоман оьмар йоца хуьлу. Массо а хIума цхьана барамехь, низамехь а хилча атта хуьлу къамана, шен мотт, гIиллакхаш, ламасташ лардан. Халахеташ делахь а, тахана нохчийн маттах пайдаэцаран, бийцаран а (хаамийн гIирсашкахь, юкъараллехь а) хьал дог хьостуш, бIаьрг белош а дац. Ага чохь долу х1усам къоман мотт, кхетам кхиоран, гIиллакх-оьздангаллин, кхерчан ладаме цхьа дакъа, хьалхара терхи я къоман школа лара мегар ду. Оцу аганахь дIаболало беран ненан матте, цул тIаьхьа шен халкъе, махке а безам. Дуьххьара аганахь хеза берана шен ненан мукъам, илли, нохчийн иллин мукъам, шега ша хьоьстуш нанас буьйцу аьхна мотт а. Дуьххьара аьлла дош, кхетачу маттахь хаза аьллехь муххале а, дагахь лаьтта берана, иэсехь, кхетамехь дIаязло гуттаренна а. Ненан куьйгийн йовхо, меттан 1аь, чомехь кхача дег1аца а, сица а боцуш кхио ца дезара бераш, телефонаш кара а елла, оцу чохь йолчу мультфильмех 1ехаделча, даккхийдуьйш. Халкъо иттаннаш шерашкахь шен дахарх чекхдаьккхина муьлхха а дика хIума вай дIатасахь, халкъ а шен сица цамгар йолуш хуьлу, и цамгар дег1ах а, синах а д1акъасто дарюанча а воцуш. ХIокху дуьненахь мел болу мотт Дала кхоьллина бу, хIокху дуьненахь мел долу адам санна. Царна массарна а цхьабосса бакъонаш елла, царах цхьа а цхьаъ хьала а ца айбина, лах а ца бина. Иттаннаш шерашкахь бехира цхьаберш:\n«Ас оьрсийн мотт Iамор бу, оцу маттахь Ленина къамел дина дела...» – бохуш. Юха «нохчийн пачхьалкх» ян арабевллачара дIакхайкхийра: «Нохчийн 1адаташ лера а, лардан а оьшуш дац; бусалба, керста – ши дин ду» кхоалгIанаш бара: «Къоман истори ян а яц», – бохуш. «Нохчо», «нохчийниг» ала луурш кIезиг нисбеллера куьйгаллехь хIинццалц. Хетарш дукха дуьйцурш, хила дезарг, бух а болуш, кIезиг дуьйцурш бара куьйгаллехь. Тахана нохчалла, бусалбалла – и шиъ цхьаьна хилийта Iалашо йолуш болх беш ву Нохчийн Республикин Куьйгалхо Р.А.Кадыров. Цу тIехь, вайна хууш ма-хиллара, кхиамаш а бу. «Бераллехь Iамийнарг тIулга тIе яздина йоза санна ду», – олуш ду. Цундела\nхIинцца, кханенаш ца йохкуш, нохчийн матте шовкъ-безам болуш кегийрхой кхиор дIадахьа деза массо а т1ег1анехь. Мила ву уьш кечбан безарг, оцу гIуллакхан жоьпалла шена тIехь дерг а? Уггаре а хьалха – дай-наной, тIаккха – школа; уьш дерриге а юкъалоцуш, терго, Iуналла а дан декхарийлахь ерг юкъаралла, республикин куьйгалхой бу. Мотт, гIиллакх дIадаьлла халкъ, синош бен ца дуьсуш, мацах цкъа дара, бохуш, къамелаш бен ца дуьсуш, дIадолу, доь доцуш. Оцу aгlop хьаьжча, школа тахана халкъан меттан, гIиллакх-оьздангаллин пхьалгIа, хьоста, орам, лард а хилла, дIахIотта еза. Хьехархой кийча хила беза (лаамца, хьекъалца, хааршца, хьежамашца) халкъан и сийлахь гIуллакх дIакхехьа а, даржо а, чIагIдан а. Даймахке болчу безаман йовхо кхио а, дIалуш болу а кхерч хила беза школа, кхерчан йовхо латториг, ларйийриг хьехархо а волуш. Цо олучу дашах, буьйцучу маттах, цуьнан гIиллакхех, Iилманах доьзна ду къоначу чкъуран хиндерг. Шен маттаца, гIиллакхашца, оьздангаллица зIе, уьйр, шовкъ-безам боцург кхераме ву, х1унда аьлча цуьнан зIе яц шен махкаца, халкъаца. Халкъ, мохк боцуш хила йиш юй-те адам? Халкъан поэто Л. Абдулаевс шен цхьана интервьюхь боху: «Суна мотт оьшу, олуш тамашийна хетар делахь а, махкал а чIогIа. Ненан маттана аьхна боцу мохк – иза мохк хилар а ца хета. Кхерчан йовхо гIийла хаало ишттачу махкахь. Букъ бохбал ерг йовхо яц, дог дохдал яцахь. Вешан маттаца долччул бен дац вай вешан цIахь, вешан къомах. Мотт шен дIахецча, къам – къам долчуьра дIадолу, махках духу. Къоман бен хуьлуш бац мохк». Къоман цхьа а хIума дац лелорхьама лелийна. Жима хIума дара xlapa-м аьлла, емалдинарг, цхьа хан дIаяьлча, доккхачу зуламе а доьрзий, дуьхьалдолу. Доцца аьлча, вайн къоман маттаца йоьзна оьздангалла (культура) ю яржо езарг. Уггаре а хьалха чIагIбан беза нохчийн доьзал. Доьзалан гIиллакхаш дIадевлча, доьзал боьхча, духуш ду къам. Доьзалехь ца ларбелла мотт, бехкамаш, гIиллакхаш, 1адаташ юкъараллехь муххале а ца ларло. Юкъараллехь лардан уьш хила а ца хуьлу, доьзалехь дуьйна уьш ца лардинехь. Къоман синмехаллин кхерч бу доьзал. ХIаъ, доьзал бу коьрта. Доьзалехь дийца деза йиша-вешех, ден-ненан сийпусар дан дезарх, лулахочуьнца, юьртахочуьнца, махкахочуьнца, кхечу къоман векалшца хила езачу юкъаметтигех. Уьш дерриге а адамашлахь, юкъараллехь ваха везачу стагана ша велла дIаваллалц оьшуш ду. Ткъа къонах, муьлхха къомах иза велахь а, къонах хуьлий\nвуьсу. Къонахчун сий-пусар дан къонахчун амал кхио еза жимчохь дуьйна, ткъа къонахчун мах къонахчо шен хадабайттинарг бу. ТIаккха хир бац нохчашлахь шича, маьхча, верас дешнийн маьIна цадевзарш, гергарлонаш цалорурш а. И гергарлонаш дIадевлча буху доьзалехь, къомалахь болу барт. Вайн цIена са, хаза гIиллакхаш, оьздангалла, эзарнаш шерашкара схьайогIу истори дуьненна а йовзийтаран гIирс (оьрсийн мотт) вайгахь ца хилахь, дукха жимачу гIайри тIехь дисарна кхерам бу вай. Ша-шеца висина стаг бIарзло, шашеца дисина халкъ сингаттоне, сингаттаме хьаьвза. Дуьненан шорто вайгахь хир ю, нагахь вайниг лардеш, кхечеран дика а, вон а агIонаш йовзийтарца къо\nна чкъор кхиадахь. Тахана вайн берашна хаза еза шайн эшарш, иллеш берийн бошмашкахь дуьйна. Цигахь дуьйна нохчийн бераш дIадуьйшуш, самадовлуш хила деза аганан иллин мукъамца. Царна дуьйцурш хила деза шайн къоман туьйранаш, болийта беза къоман берийн ловзарех. Бен а цахетар дIадолало шен халкъан, мехкан иллешна букъ тохарна тIера. Вайна дукха гина французийн, ингалсан, немцойн эшаршна хьалха гора а оьгуш, шовкъ йогIуш, амма шен къоман йиш лакха йолийча, лергаш чу потт хIуьтту нах. А.Сулеймановн дешнаш оцу тайпанчу нахе аьлла ду:\nДаймехкан иллига Шен безам боцург Ша винчу махкаца 3Iе йоцуш ву.\nИ зIе меттахIоттор, чIагIъяр уггар хьалха берийн бошмашна, школашна тIехь хила деза. ТIаккха бевзар бу, безар бу царна вайн Даймехкан иллиалархой, мукъамчаш, халкъан мукъамаш. Муьлхачу кхетош-кхиоран хьаьрмахь бу и болх леррина хIоттийначу программица дIахьош? Муьлхачу произведенешкара масалш а далош дIахьош бу классал арахьара болх? Классал арахьара болх муха тухур бу цхьана низамехь вовшах, классехь бан безарг вовшахтоха а леррина х1иттийна, язйина Iаматаш ца хилча? Хууш ма-хиллара, литературо, историно кхиабо кхетам. Вон хIума ган а, цуьнан мах хадо а, иза вайн юкъараллера дIадаккха сихдалар дац вайн амалехь. ДIадаханчу бIешарахь дуьйна кхетош-кхиоран болх къоман гIиллакх-оьздангаллах боьзна дIацахIоттор бахьнехь, дийнна цхьа чкъор дешар-йоза ледара хууш, къоман амалца зIе йоцуш а кхиъна вайн. Iилманчаша далхорах, телевиденехь, радиохь кхайкхадарх гIуллакх хир дац, нагахь халкъана шен мотт дахар-Iерехь хьашт ца хилахь, иза хьашт хинболу хьелаш ца хилахь. Халкъана шен мотт алсамо оьшур бу, нагахь цуьнан мотт НРн Конституци тIехь дIаяздина ма-дарра пачхьалкхан тIегIанехь дIахIоттабахь. Массо а законаш санна, «Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъехь» долу закон а ду, тIехь терго а латтош, кхочушдайта дезаш. Тахана наггахь а школехь дайн-нанойн гуламехь нохчийн мотт хезаш бац. Цхьайолчу телевиденин, радион передачашкахь иза хаза, нийса а буьйцуш бац. Республикин т1ег1анехь д1ахьо цхьаьнакхетарш наггахь бен нохчийн маттахь дац, зал юьззина охьахевшинарш нохчий бен боццушшехь.


Москвахь нохчийн мода гайтира | Москвара махкахой | Россия массарна а\nНохчийн Республикан Куьйгалхочун хIусамнанас Кадырова Меднис бухбиллина долчу «Firdaws» цIе йолчу Модин цIийно а, дизайнера Яхаева Заримас а бIаьсте/аьхке-2013 «Леди Фирдавс» цIе йолу шайн керла коллекци гайтира. Гайтам дIабаьхьира Москвахь хиллачу Модин Volvo-кIиранан декъехь Хьешийн ЦIа чохь.\nМодин уггаре къегинчу хиламан хьешашна юкъахь вара РФ-н Пачхьалкхан Думин депутат Делимханов Адам, модельер Юдашкин Валентин, актер Дюжев Дмитрий, иштта, политикин, культурин, юкъараллин кхиболу гоьбевлла гIуллакххой а.\nМассарел хьалха шекъан басахь исбаьхьа коч а юьйхина подиум тIе елира Модин цIийнан коьрта модель а, «Нохчийчоьнан хазалла — 2006», «Къилбаседа Кавказан хазалла — 2006» конкурсийн толамхо а йолу Джабраилова Замира. Билгалдаккха деза «Леди Фирдавс» гайтамехь дакъалоцуш нохчийн зудбераш хилла а ца Iаш, Модин Volvo-кIиранан берриге моделаш а бара.\nКуьйгаца бечу балхана леррина тидам тIе бахийтинера дизайнера. Дукхахдолу духарш мехалчу тIулгашца, ховхачу бойнашца кечдина дара. ХIора а духарехь коьртаниг — корта туьллу хIума яра. Берриге моделаш куьйгаца дегна, «стразашца», зезагийн суьрташца кечдина йовлакхаш а тихкина бара. ХIора кочан юх а, пхьош а шайн йохаллица бусалба динца догIуш дара. Дерриге духарш нохчийн а, бусалбанийн а ламасташка хьаьжжина тегна дара. «Нохчийн зуда — хазаллин, эсалаллин, оьздангаллин, исбаьхьаллин билгало ю аьлла хета суна. Иза гайта хьевсира тхо тхаьш тегначу духаршкахь, леррина кечйинчу кочанашкахь а. Духарийн коллекци кхуллуш кхо бутт хан елира. Куьйгашца бина болх вуно дуккха а бара», —дийцира дизайнера Яхаева Заримас «Росси массарна а» порталан корреспонденте. Гайтам берзийра Россин уггаре гIарабевллачу моделех цхьаъ йолчу Кулецкая Еленас. КIайн гIабали йоьхначу йоIаца цхьаьна дийна полларчий хийцира зала чу. Чухула хаза го а тесна, полларчий йоьIан куьйгаш тIе а, кочан юх тIе а, кортали тIе а охьахевшира.\nШен синхаамаш бийцира лакхарчу модин мах хууш йолчу Сулейманова Миланас: «Уггаре битаме яра Кулецкая Еленина тIехь хилла йолу туьйранан кепехь коч. Исбаьхьа дара иза подиум т1е ялар а. Мукъам, серло, хьовсархошна юкъехула гIаьттина лела полларчий… Боккъала а, чIогIа хаза сурт дара иза!.. Иштта билгалъяха лаьа шуьйра а, къевлина а йоллушехь, вуно хаза а, исбаьхьа а йолу кочанаш. Вайн дино ма-бохху лелаш болчу бусулба зударшна чIогIа дика хир ю уьш». «Нохчийчоьнан дог» маьждиган а, «Грозный-сити» комплексан а суьрташца кечйина йолу зал а чIогIа хазахийтира хьовсархошна.\n«Гайтам боккхачу кхиамца чекхбаьлла аьлла хета суна. Цу бахьнехь баркалла ала лаьа тхан Модин цIийнан директорна Усманова Каметина а, къаьсттина Кадырова Меднина а. Дуккха а бедарш Меднис дагалаьцначу кепехь тегна ю, цуьнан ойланашца. Цу юкъехь ю массарна а чIогIа хазахетна йолу гIабали а. Дика болх бира режиссераша а, моделаша а, берриге белхахоша а. Тхан коллективехь болх беш берш шайн гIуллакх вуно дика девзаш болу тоьлла говзанчаш бу. «Фирдавс» дешан маьIна «ялсаманин беш» бохург ду. Тхан духарш кхидIа а шайн цIеран маьIне хьаьжжина хиларе сатуьйсу ас», — элира Яхаева Заримас.\nМодин Volvo-кIира шарахь шозза дIахьош ду: октябрь а, апрель а беттанашкахь. Кху сезонехь шайн духарийн коллекцеш гайтаме ехира 50 гергга дизайнеро, царна юкъахь бара Юдашкин Валентин, Цигаль Маша, Пластинина Кира, кхиберш а.


Туркойчоьнан парламенто магийна Либе эскарш дахийта\nТуркойчоьнан Сийлахь-Йоккхачу къоман кхеташоно еарийдийнахь къобалдина Либе эскарш дохуьйту низам. Депутаташа кхаьжнаш тосуш тергамбира "ХIуьрриет" газето. Оьрсийчоьно оцу махкахь агIолаьцначу инарлин ХIафтар Халифин тIемалошна дуьхьалхIуьттур ду туркойн эскарш.\n"Созджу" газето бахарехь, Дуьненаюкъарчу Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацино къобалъечу Либин Къоман Бертан Iедалан ницкъашкара эскархой Iамор бу туркойн говзанчаша. Прессо дийцарехь, Либе кеманашна дуьхьалоен тIеман гIирс хьажо а дагахь ю Туркойчоь.\nЛибин Къоман Бертан Iедалехьа волчу туркойн президента ЭрдохIана чIагIдарехь, «Вагнерера», Оьрсийчуьрчу доларчу тIеман компанера, ши эзар сов тIемало ву Либехь. ГIаттамна коьрте хIоьттинчу ХIафтарехьа мехах тIом бан Оьрсийчуьра герзахой дIаоьхуш а болуш, ша юьстахвалла соцур вац, элира Туркойчоьнан лидеро хьалхо.\nДакъошка екъаеллачу Либехь дуьхь-дуьхьал лаьтта дуьнено къобалдина Къоман Бертан Iедал а (куьйгалхо Сарадж Фаиз), ханна вовшахкхетта Iедал а (лидер Ат-Тани Iабдуррахьман), пачхьалкхерчу тIеман ницкъийн коьртехь Iийначу инарлин ХIафтар Халифин эскарш а.\n2019-чу шарахь ХIафтара коьрта шахьар Триполи яккха ницкъаш хьовсийра. Цуьнгахьа ю Оьрсийчоь, Франци, Мисара, Iаьрбийн Эмираташ. Туркойн парламенто бинчу сацамна ша резайоцийла массарел хьалха хаийтинарг ю Мисара, боху Reuters агенталло.


Даймохк безар, цуьнга уьйр-марзо хилар а\n17:43, 15 февраля 2016г.\nХ1ора а, нохчичун сица а, ц1ийца а ду ша схьаваьлла орам хаар, дай баьхна латта, шен Даймохк безар, цуьнга уьйр-марзо хилар а. Ткъа къаьсттина доккха хьуьнар ду, дуьненахь чолхечу хьелаша хьовзийначу халонех къаьхкина атто лоьхуш шен дай баьхна лаьмнаш, латта, х1усам д1атесна шен дег1ана парг1атоне ца кхийдар, нохчийн шира кхерч, кхерчахь йогу ц1е, дайн г1иллакхаш ца дицдеш нохчийн х1усамехь, нохчийн махкахь вахар.\nИшттачеран мог1арера цхьаъ ю, лаьмнашна юкъахь 1уьллучу Ч1ебарлойн районера Макажа юьртара яхархо Хасанова Умисат. Иза йина 1958 шеран 25-чу июлехь Казахстанехь Кустанай г1алахь. Цигара Даймахка ц1а йирзичахьана Макажахь ехаш ю иза.\nУмисат йолчу х1усаме кхаьчча ширачу замане хьуо юха вахача санна хетало. Чохь йогуш дечиг даго пеш а, корехь латийна маьхкадаьтта дутту чиркх а, лелош даьхни а ду цуьнан. Иштта ма 1ийна вайн дай, шайн куьйга хьанал къа а хьоьгуш, рицкъа доккхуш, ийманехь оьзда доьзал а кхиош г1иллакх-г1уллакх а долуш.\nУмистан гергара нах, доьзалш охьанехьа бехаш бу, цара мел ч1ог1а аларх а, дехарх а, Умисат цигара схьа ца йог1у 1ан а, яха а, аьтто хир бара аьлла. Цуо забар ечух олу: "Кхузахь сан синна а, токхе ду, эрна эладита я къинош ца летош, Далла 1амал еш сайна парг1ата еха со".\n2008-г1а шо т1екхаччалц йолчу ханна Умисат шен дайх дисинчу ширачу ц1а чохь ехаш яра, цуо доккхачу баркаллица дуьйцу вайн мехкан Куьйгалхочо Кадыров Рамзана 2008-чу шарахь Ч1ебарлойн районехь яйтинчу 28 х1усамех лаьцна.\n- Карарчу хенахь Макажахь шина-кхаа х1усамехь бен дехаш адамаш дац, делахь а аьхка мелла а дукха нах хьала бог1у кхуза, шайн дай баьхна латта ган а, марзо хеташ хан яккха а. Уьш гуттаренна а ц1а боьрзург хиларх а тешна яра иза.\nШен дахарехь уггаре а, доккха хазахетар шена хиларх а дийцира цо йоккхаерца самукъа а долуш. Дукха хан йоццуш шен х1усаме уггаре а веза, лараме хьаша вайн мехкан Куьйгалхо Кадыров Рамзан варах лаьцна дара иза. Иза шена гур ву я, шен х1усаме вог1ур ву аьлла цкъа а дага деача а, я и ирс хир ду аьлла тешна яцара ша бохура цо. Х1инца а, наггахь и г1ан дарий-те олий а хетало, олуш елаелира иза. Шена ма-хетта цунна хьошалла дан аьтто цахиларна дагахь балам болуш а яра Умисат. Шайн хиллачу къамелех а, вайн мехкан куьйгалхочун дикаллах лаьцна а дийцира цо.\nЦунна шен а, миска мел волчу стеган а, вайн къоман а, мехкан лазам а, бала а хиларна Дела реза хуьлда аларца баркаллаш а бохуш.\nНохчийн зуда-м даимна а хилла сийлахь, еза, лараме, оьзда, цундела ма бу нохчийн к1ентий къонахий а. Мехкарийн сий долчу махкахь къонахий кхуьур бу" олуш дайн кица а ма ду. Вайн махкахь-м кхуьур бу яхь йолу къонахий а, сий долу мехкарий а, Делан къинхетамца Дала мукъ лахь!\nДайн кхерч латто, цу кхерчахь йогу ц1е ца яйта Умисат санна болу зударий, наной, йижарий кхуьийла хьан Нохчийчоь, мехкан сий айдан, кхане ирсе кхиийта вайн мехкан Куьйгалхо Кадыров Рамзан санна болу къонахий дебийла хьан, Даймохк!


Окаров Iийса. Кино. | ВАЙНАХ\n…Цхьана аьхкенан сарахь кхул даккхийчу бераша луларчу, Мещанка олучу юьрта: «Кино доьлха вай», – аьлла, вигира х1ара шайца. Цигахь, гонаха йина лекха аннийн керт а йолуш, аьхка кино гойтуш меттиг яра. Мещанка, гонахарчу кегийчу яртел г1ехь йоккха, зезийн хьуьна йистехь, Казахстанан йист йоцчу аренца 1уьллуш яра. Кхузахь йиъ класс йолуш ишкол а яра, цхьанхьа, гена йоцуш т1еман кеманийн аэродром а ю олура – сих-сиха стиглахь гучадовлура кеманаш, шайн детех къегачу, т1ехьа ситтинчу, ирачу т1емаш т1ехь ц1ен седарчий а долуш…\nКхул даккхийчу берех цхьамма голашкара лаьцна айвина клубан кертал т1ехула лецира х1ара: «Сихха хьажалахь», – аьлла. Эццахь, корта кертал лакхабаьлча, кхунна гира пена т1ехь лиелаш сурташ, газета т1ехь санна, сира-к1айн беснаш долуш: меташканийн йоккха тоба яра цхьана стагана етташ, цара иза цхьанхьа вуьгуш вара, тухуш, 1уттуш, к1ужал ийзош-тилош вара-кха, ша котам санна. Зударшна т1ехьа соьцуш, цхьа стешха, ямарт къежаршца, муьжгий бара, лабанаш йолу салтийн хурашкеш а тихкина. Меташканаша етташ валош волу стаг шек д1а а вацара. Цунна т1ера к1айн коч ерриг этт1а яра,чухулара к1айн-1аьржа мохарчий ерг а эт1а йоьллера. Цо юха – д1аса хьожий, дуьхьал цхьацца бегаш бора шена еттачу зударшца… Юха, х1ара карара охьа а хецна, д1аелира кино. Т1аьхьо, шаьш ц1абаьхкина, хенаш а евлла, телевизора чохь кхунна дуьхьал кхийтира и дуьххьара гина кино – «Поднятая целина» хиллера иза.\n…Вокзалера, такси т1ехь, х1орш буса кхечира Йоккхачу Мехкадаьттант1е: кхуьнан дедай, х1арий, Соьлжа-Г1ала вокзале дуьхьал веана хилла шиъ деваший. Уьш, х1окху к1ентан воккхаха волчу девешин х1усаме чоьхьа боьвлча, дехьа йистера жимачу, кхин цхьа юккъера чоь а йитина, йистерачунна чоьхьа бевлча, аьтту аг1ор, стоьла т1ехь лаьтташ цхьа жима яьшкин тайпа х1ума яра, сийна кор долчу аьнгалехь санна гуш и лелаш долу «кино» олу суьрташ а долуш. Яра, боьдуш т1ом а болуш, машен яра чехка йог1уш новкъахула. Т1айна гена воццуш 1уьллуш цхьа шиъ т1емало вара, к1елонехь. Машен т1ай т1е йоллушехь, иккхира. Т1екхаьчча иза а иккхира оцу т1айца цхьаьна. Оьрсийн мотт г1ехьчул кхетара кхунна – х1инцца, цхьа к1ира хьалха, классера юкъах ваьккхинера х1ара, новкъабовлуш. И т1ай иккхинчул т1аьхьа цхьана командиро вукхуьнга олу, т1ечехаш: «Я отстраняю вас от командования…» Кхи д1а кино хьажар ца хилира – х1орш дехьа чу бевлира, деда, т1аьхьах1оьттина шиъ деваший, х1ара, церан вешин к1анттий, юха, х1орш т1ебиссиначу х1окху х1усаман да – к1ентан массарел воккхаха волу деваший. Х1усамаш цхьа бе-берса яра, тайнигийн ц1енош чохь санна дара дерриг а: пенаш дуткъа, нийса, даккхий кораш, пенаш т1ехь «картина» олу сурташ. К1антана цхьа «нехан» хийтира кху чохь дерриг а. Х1инцца, цхьа к1ира хьалха Казахстанехь дисинчу ц1а чохь санна дацара. Цхьана чохь поппаран ц1енкъа йолуш, вукху, сов ц1а чохь, лаьтта тоьхна даь1ахкан басахь керла зезан аннаш а долуш, чохь поппаран, киран 1аь хьийзаш х1усамаш яра Отарванкехь йиснарш. Горгам хьокхуш нанас уьрсаца ц1андора и аннаш, т1ера чкъор доккхуш. Мелачу хин, т1адийначу зезнийн 1аь самукъане яьржара чохь. Поппаран ц1енкъа йиллинчу хьалхарчу чохь йоккха пеш яра, цу чохь баьпкаш доттура, эчиган экъан т1ехь генна чу а тоттуш. Оцу пешара даттаделла бепиг т1ехьдолу экъа ара оьзча яьржаш йолу мерза-чомехь 1аь а дагаоьхура к1антана х1инца…\nДукха хан ялале, дедас Шуьйта хьала вигира к1ант. Оцу хенахь, 1960-г1а шо чекхдолуш цу аг1ор йоьлху автобусаш а «Зеленый базарна» уллорчу автостанцера д1аоьхура. Кхоьлина де а, готтачу автостанцехь билеташ эцар а, автобус д1аяххалц гатделла са а дагаоьхура цул т1аьхьа. Д1аса лелачу адамашка а хьоьжуш, автостанцин дечган г1анташ т1ехь, дедас, ша цхьанхьа ваханчуьра схьаваллалц хьоьжуш 1иейтар а… Билетийн кассашна дуьххьал, г1анташна т1ехула, лекхо, пент1ехь доккха Сталинан сурт дара оцу 1960-чу шеран ноябрь баттахь д1адаккхаза. Генералиссимусан китела т1ехь даккхий дашо седарчий а, хьалха оьллина дашон седа а болуш бес-бесарчу басаршца диллина сурт дара иза. К1антана хаьара цо «нохчий д1абохийний» а, иза «яьшкийчу вилларг» вуйла а. Кхано т1аьхьа, ткъе масех шо даьлча, нене к1анта хоттура: «Нана, со муьлхачу шарахь вина дагадог1ий хьуна, 53 я 52 дара и?» Т1аккха цунна кхин билггала дага ца деача, «наводящий» хаттар лора: «Сталин дийна варий со виначу хенахь?» – олий. Т1аккха нанас, ойланаш йина, элира: «Сталин яшки чохь 1уьллуш сурт т1ехь долчу газете а хьоьжуш, Отарванкехь, со вайн чохь пешат1ехь 1аш йолуш хьо кийрахь вара бохуш ю-кха со…»\nДеваша волчохь к1еззиг хан а яьккхина, х1орш: к1ентан дай, наний, к1анттий, жимахайолу кхоъ йиший, «городок Иванова» олучу метте, петар лаьцна, д1абахара. «Улица Пограничная, 1» – дара ц1ечу кибирчигийн ц1еношна т1ехь яздина. Х1усаман да вара 1ади. Цо шляпа а лелайора, ц1ен хроман эткаш а. Оцу 1аьнах лаьцна к1антана дагахь бисна синхаам-дагалецам бара – т1уьна шело, нехан тховк1елонахь къийлавалар.\nАхча а хийцаделира оцу, х1орш ц1абаьхкинчу, 1аьнт1ехь. Ивановехь петарехь 1ачу хенахь, г1ала базара еанчуьра, дедесте еара кхаьрга, хьал-де муха ду хьажа. Д1айоьдуш, цо кхунна, шен меран к1ента к1антана, кхо сом делира. Воккхавеш, х1ара, биъ урам лакхахьа, машенаш лелачу боккхачу некъал дехьарчу «Продуктовый» олучу йоккхачу туькана ахча хийца вахара. Х1окхо шен ц1ена-керла баьццара бос лепаш кхо сом д1аделча, лоьро санна к1айн халат юьйхина 1ачу меташкано-кассиро цхьа бен-башха доцучу сибатца шена хьалха лаьттачу 1аьржачу лохачу кеда схьакхоьссира жима, к1ай-детин басахь лепаш жима ши ахча, «т1ак-т1ак» аьлла, и шиъ кедачухула д1аса а хахкалуш. Шена цхьа боккха тешнабехк бина хетта, меттах ца валалуш лаьттара к1ант. «Бери, мальчик, забирай, чего стоишь?» – аьлла, къежира меташка…\nБ1аьста х1орш девешина улле схьабаьхкира. Кхарна басахь меттиг елира, девешел шиъ ц1а лакхьа, цунна дуьхьал болчу урамехь. Дикка пурх а болуш, голатухуш хьоьвзина, боккхачу новкъа араболу урам бара иза, переулок «2-ой Новый» ц1е а йолуш. Гонаха бехаш берш оьрсий бара, Йоккха Маьхкадаьттант1ера нефтяникаш. Деваша кхарна цхьа ши ц1а лахахьа, ураман дуьхьал йолчу аг1ор 1аш вара. Бераш дацара цу шиннан.\n1947 шарахь, къайллах, Казахстанера ц1а а веана, Соьлжа-Г1аларчу вокзалехь милицин отделе балха х1оьттина хиллера массарел воккхаха волу деваша. Хаьн т1е оьллина ворх1азза йолу тапча а йолуш, цхьана суьйличун ц1арца-фамилица болх беш хиллера х1ара. Оьрсийн мотт а, йоза-дешар а дика хууш волчу кхунна мелла а атта хилла моттарг1анашца 1едал 1ехош лела, жимчохь дуьйна ша белхаш беш леллачу Соьлжа-Галахь. Нохчийн драмтеатрехь болх беш цунна дика карайирзина хилла актеран говзалла. Мухха хиллехь а, цхьана суьйличунна вевзина-кха х1ара, ша ма варра, «Заурбеков Абдурахман ву иза» аьлла, цо гуча ваьккхина. Оцу бехкан йолчу статьяца дог1учу шина шарций, шина беттаций Коми АССР-е хьун хьокхучу лагере хьажийнера. Цигарчу шелонах даьлла ц1а деанера цо и цамгар. Х1ора гураххьий, б1аьстий, меттах долуш дара и кирара ц1ий тийсарца. «Скорая помощь» машено туберкулезни больнице д1авуьгура Ваша… Х1ара, вешин к1ант вохуьйтура «30-чу туькана» телефон тоха…\nТкъа х1орш, шайн пхиъ соти декъа т1ехь аннех цхьа бун тайпа кхало а йина, «времянка» олуш шиъ чоьй, учей йолу ц1а дан буьйлира, меттиг а нисъеш, схьадаьллачу лаьттах «саман» олу буьйда кибарчиг а еш. Цхьана аьхкенан буса ч1ог1а мох баьлла, кхера лаппаг1а д1асаяржийнера. Нана х1орш, кхоъ йо11ий, х1ара цхьа к1анттий юрг1анех хьерчош, махах, дог1анах к1елхьара дохуш хьийзинера. Оцу махал ч1ог1а хиллера к1ентан наб, цунна 1уьйранна цхьа г1енах гича санна хетара нанас сийсара хилларг дуьйцуш.\n…Оцу кхоьлинчу гуьйренан дийнахь дукха лийлира х1ара шиъ Иванов-городокехула х1ора ишкола чух1уьттуш. Девешин зудчунна т1аьхьа х1оьттина, г1аш, г1елвелла, халла когаш текхош лийлира к1ант. Оцу дийнахь вовшийн ген-гена йолчу шина ишколехула чекх делира х1ара шиъ. Цхьанххьа а д1а ца ийцира, меттигаш яц аьлла. Нохчий Казахстанера ц1ататтабелла хиларна ишколаш юьзна яра.\nШолг1ачу дийнахь 26-чу ишколе д1аийцира к1ант, оцу Ивановехь. Юха дас кхунна учебникаш еара цхьана сарахь, ша балхара вог1уш. Церан ц1еналло хазахетаран шовкъ ехха латтийра к1ентан дагчохь. Уггар хаза яра «Родная речь» олу киншка. Цуьнан йоккхачу сийначу мужалта т1ехь долу сурт Казахстанехь х1орш 1ийначу меттигехь ма хиллара аре а, цунна т1ехь дийна хилла даьлла луьста можа к1а а, цунна юккъехь маь1-маь11ехь ирах дахана ал ковст йолу баьццара баххьаш долу зезнаш а долуш. Оцу суьрта т1ехь к1антана уггар ч1ог1а хазахетарг к1а юккъехула хьизаш къайла болуш д1абоьдуш болу можачу г1амаран некъ бара. Иштта некъаш кхузахь, Кавказехь, дацара.\nЦхьана дийнахь Галина Ивановнас х1окхера, 1 «Д» класс кино хьажа йигира. Нийсса ишколана дуьххьал, «Старомромысловское шоссе» олучу некъал дехьа яра и кино гойтуш йолу меттиг. Йокхха г1ишло яра и, генна хьалабоьдаш лами а болуш. Лакхахь, тховк1елахь, кибирчиг огуш яздина дара даккхийчу элпашца: «Клуб им. Горького». Йоккхачу зала чохь г1антийн дукха мог1анаш дара. Шинна а аг1ор оьхкинчу ц1ечу бархатан кирхьанаш юкъехь «экран» олуш к1айчу гатанан пен бара сцени т1ехь, хьалавала ламен киртигаш а йолуш. Стогарш д1адайича, лакха, тховк1елахула серлонан тача хьаьдира, беттасин серлонехь санна гучадоьвлира гонаха 1аш долу адамаш. Юха, тоххара кхунна Казахстанехь, оцу кертал т1ехула гинарш санна, сурташ лела дуьйлира. «Путешествие Гулливера» аьлла, йозанаш х1иттира. Тайнигийн кепехь долчу адамаша вихкина 1уьллуш цхьа пхийттара ваьлла к1ант я йо1 яра, наб а кхетта. Еха, белша т1е кхочуш хьаьрса месаш а, гоьллец зудаберийн к1айн пазаташ а, когахь иштта туфлеш а йолу дела ца къаьстара цуьнан стен-боьршалла. И кегийра адамаш цунна т1ехула лелара, зингатий санна, легаш 1аьвдинчеран санначу аьзнашца, хьозарчийн «ч1ир-ч1ир»-ах тера къамелаш деш…\nОцу хенахь книгаш ешаррий, кино вахаррий дара берийн, кегийчу нехан самукъадаларан цхьа доккха дакъа. Телевизорш к1еззиг бен яцара, цхьацца хьаькамалла карахь долчеран, я дикка таро йолчеран. Сарахь йолалора передачаш. Деваша волчу охьавоьдура к1ант. Ураман дуьхьалйолчу аг1ор, Андрейн, Тимофейн – шина г1азкхичуьн ши ц1а дитина басара охьаваьлча 1аш вара деваша, цуьнан кет1ара дуьйна айалуш яра басе, т1аьхь-т1аьхьа кхарна бале яьлла хилла йолу ирхе – 1аьнт1ехь машен хьала ца йолуш, я лакхара чухецалуш наггахь, тормозаш хецалой…\nТелевизор латийний хаьара сийна серло корах гича. К1ант ийзалуш чоьхьаволура, меллаша охьахуура… Наггахь нислора т1ом беш кино. Вуьшта-м дукхаха дерг заводех, фабрикех, колхозех-совхозех лаьцна передачаш хуьлура. Юха царна, болх бечарна, концерташ хуьлура. Цхьана кхоьлинчу аьхкенан дийнахь к1ентан дена йиш лакхийтира радиочухула, ялта чудерзош машена т1ехь дика болх бина аьлла. Оьрсийн маттахь схьакхайкхира, кхуьна ден ц1е а, фамили а йоккхуш, девешин чохь, сонехь, кора уллохь, жимачу стоьла т1ехь лаьтташ дашон к1урбиллинчу элпашца яздинчу йоккхачу радиоприемник чохь. Х1инца, шех воккха стаг хилча, кхунна жим-жима кхеташ, «син б1аьргаш» деллалуш санна, гучадолура дерриг. Девашас, наггахь, дикка х1ара самукъадаьлла хьожуш 1ашшехь, телевизор д1айойура: «Х1а, вало д1авижа, тоьар ду хьуна…» – олий.\nЦхьана кхоьлинчу дийнахь девашас х1ара шеца матцикал т1ехь «балха т1е» вигира. Кхо чкъург йолу 1аьржа йоккха матцикал яра цуьнан, хьалха хилла ши чкъург ерг д1а а йоьхкина, туьканара эцна. Еха 1аьржа, «кожанка» олуш йолу пальто а, пхьаьрсан голит1е кхочуш деха каранаш а, б1аьргашт1е, т1ом бечу кино чуьра летчикийн санна даккхий, деак1ов куьзганаш а, когахь 1аьржа-ц1ен пезагаш, 1аьржачу т1аьрсиган каранаш дара, пхьаьрсийн голашка хьалаг1оьртина, к1орга, 1аьржачу т1аьрсиган каранаш а.\nДевешех гонахарчу наха «корреспондент» олура, иштта бераша а олура дукха хьолахь. Къамел д1аяздеш жима магнитофон а яра цуьнан, белша т1е уллуш, ал-ц1ен т1аьрсиган батта чохь сурташ доху аппарат а, серло туху фотовспышка а, кехаташ чудохку т1аьрсиган папка а. Гонахара, поселкера а, цхьацца вевза-везарг а вог1ура и волчу, г1о-накъосталла дезаш 1едалца 1оттаделлачу г1уллакха т1ехь. Цо язда дезачу кехат а яздора, я хьаькамашна т1е а воьдий, г1уллакх ша къастадора…\nХ1ара шиъ цхьана хьуьнхахь санна долчу метте д1акхаьчча, цхьана шиъ г1ат долчу кхоьлина-к1айн г1ишлонна хьалха сецча, деваша шен г1ирс а эцна чу вахара. К1ант аг1онца, кхоалг1ачу чкъурга т1ехь йолчу, «люлька» олучу г1удалкха чуьра охьа а воьссина, сецира, чу-ара буьйлучу нахе хьоьжуш. «Грозненская студия телевидения» аьлла йоза долуш хьала тоьхна 1аьржачу куьзганах къегаш у дара наь1ара уллохь. Кхоьлина де а дара, йовха а, шийла а йоцуш. Араяьлла цхьа хаза метишка к1антана евзира – иза Алла Куликова ц1е-фамили йолуш диктор яра. 1аьржачу месийн лекха кур бара цуьна коьрта т1ехь. К1айн юьхь а, хаза елаялар а долуш. Цул т1аьхьа ара ваьлларг а вевзира к1антана – иза а диктор вара, Хатуев 1аднан.\nАллас 1аднане шен безамечу, телевизора чохь ма хиллара долчу елакъажарца д1ахьажна: «Аднан, ты сегодня что-то…» – аьлла, цхьа забар еш, цхьаъ элира… Юха к1ант, девешин матцикал а йитина, оцу хьуьнах терачу меттигехула волавелира. Хаза дехкина асфальтан некъаш а, лоха лергина коьллаш а йолуш кечйина меттиг яра иза. Дехьа гуш, лекхачу аьчган бойнах чекх схьагуш цхьа горга майда яра, цунна гуо боккхуш биллинчу асфальтан некъа т1ехула д1асалелаш адамаш а долуш. К1ант диллина долчу аьчган ринжехула чоьхьа велира. Х1ара оцу керта чухула волавелла лелаш, цхьана жимачу стага ц1еххьана кхунна т1ехьаьдда, схьалецира х1ара, «Билет где? Ах ты, гаденыш…» – бохуш, кач а лаьцна, ков т1е вигира цо х1ара. «Это трек…» – бохуш цхьа г1ург1алаш а деш, сихха ков т1е вигна, ара теттира цо к1ант. И оьрси жима стаг цергаш т1етт1а а 1овдийна бохуш вара «гаденыш». Иза цхьана х1уманах кхоьруш, к1елд1ашхула д1аса а хьоьжура. Цу чувоьдуш эппаза – ткъа кепек – елла билет эца дезаш хиллера…\nЦ1а даьхкина пхиъ-ялх шо даьлча, к1ентан дас телевизор ицира, «Волхов» аьлла пурх йоза долуш ц1ен значок яра цунна бухахь латийна. Х1инца девешин ков лардар д1аделира: к1ант шен чохь хьожура кино. «Т1ом беш» кино наггахь бен ца хуьлура. Дукхахъерш «про любовь», я заводехь-фабрикехь болх беш хуьлура. Т1аьхьо 1амеркан «вестернаш» йоьвлира, индейцех лаьцна. «Сийсара хьаьжирий хьо, Чинганчуко…»\nИшколера д1ахецча, аьхка деда волчу хьала воьдура к1ант. Нанас ши-кхо кийла б1елиг болу шекаррий, базарара эцна «индийский» чайнан масех пачка, печени-кампет юьллий, сеткаш кера а лой, д1ахьажавора. Хьалхарчу а, шозлог1чу а классашкахь волуш Минутке автостанце хьала вуьгий, «Грозный – Советское» аьлла яздинчу автобуса т1е вуьгий, вевза-везачух д1а а тухий, д1ахьажавора, билет а оьций. Наггахь дедас, я г1ала базара еанчу дедестечо хьалавуьгура… Деден ч1ог1а самукъадолура х1ара хьалакхаьчча…\nНазад: Адиз Кусаев. Певец Кавказа.\nВперед: Цхьа байт. Стихи.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Бозбунчаллех а, бIаьрг хиларх а ларвала хIун дан деза? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Вай цIахь дукха бозбунчулла леладо, сурт оьций молханаш леладо, бIаьрг хуьлуьйту. ХIун дан деза оцу гIо хIуманех ларвала? Iуьйранна, дийнахь, буьйсанна Айатул-Курси доьшуш хилча, тIаьххьара долу 3 сурат доьшуш хилча паргIат Iа мегар дуй бозбунчуллах, бIаьргах ца кхоьруш?\nИ ахь хьахийна долу хIуманаш цхьаъа шеко йоцуш бозбунчаллех а, бIаьрг хиларх а ларвеш долу бахьанаш ду. Ткъа бозбунчаллех а, бIаьрг хиларх а ларлуш лелон дезарг яздина ду «Дарба дар» (Къуръанаца а, Суннатца а дарба дар) цIе йолчу жимчу жайни тIехь.\nИштта даьхкина ду уьш цу тIехь:\n1. Дала тIедехкина долу массо хIуманаш, парзаш, важибаш кхочушдар, Дала хьарам дина долу массо хIума Iаддитар, массо вочу хIуманна тоба дар.\n2. Сийлахь Къуръан дукха дешар, хIора дийнахь шена цу тIера вирд хIоттор.\n3. Мегаш долу лардарш а, доIанаш а, азкáраш а дешарца ларвалар. Церах ду:\nبِسْمِ اللهِ الَّذِي لاَ يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْءٌ فيِ الأَرْضِ وَلاَ فيِ السَّمَاءِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ.\n«БисмиллáхIиллазú лá йадурру маIасмихIú шайъун фил-арди ва лá фиссамáи ва хIувассамúIул-Iалúм» - Iуьйранна а, суьйранна а кхокх-кхозза алар; хIора ламазал тIаьхьа а, дIавуьжуш а, Iуьйранна а, суьйранна а «Áйатул-курсий» дешар; Iуьйранна а, суьйранна а, дIавуьжуш а кхокх-кхозза «Къул хIуваллóхIу ахьад» а, ши «Къул аIýзу» а дешар; хIора дийнахь бIозза:\nلاَ إِلٰهَ إِلاَّ الله، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.\n«Лá илáхIа иллаллóхIу вахьдахIý лá шарúка лахI, лахIул-мулку ва лахIул-хьамду ва хIува Iалá кулли шайъин къодúр»; Iуьйранна-суьйранна деш долу азкараш а, ламазел тIаьхьа деш долу зикр а, дIавижаран зикр а, самаваларан зикр а, хIусам чуваларан а, чура араваларан а зикр а, цхьана хIуманна тIехааран зикр а, маьждиг чуваларан а, цу чура араваларан зикр а даим дешар, шеца цамгаран бала болу стаг гича деш долу доIа даим дар, иштта кхидолу азкáраш даим леладар. Ткъа и азкараш ас дуккха хьахийна хьуна «Бусалба стеган гIап» жайни тIехь, церан хьолашка хьаьжжина, тайп-тайпанчу меттигашка а, хенашка а хьаьжжина. Цхьа а шеко яц и азкараш а, доIанаш а дар бозбунчалла а, бIаьрг хилар а, жинийн хьу хьакхадалар а духатухуш долчу бахьанех цхьа бахьана хилар. И вон цамгарш Iоттаеллачул тIаьхьа а лело дезаш долчу уггар даккхийчу дарбанех ду, Делан пурбанца, и азкараш а, доIанаш а.\n4. Нагахь санна таро хилахь Iуьйранна мецчу чоьна тIе ворхI хурма йаар, Делан Элчанан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хьадисехь дийцина ма-дарра: «Iаджва цIе йолу ворхI хурманна тIехь Iуьйре йинчунна цу дийнахь зен дийр дац дIоьвшо а, бозбунчалло а». ГIолий ду и хурманаш Мединатера хилар, цигарчу шина кIошта юкъара хилар а, Муслима дийцинчу хьадисехь деана ма-дарра. Ткъа Шейх Iабдул-Iазиз инб Бáза аларехь – Дала къинхетам бойла цунах – Мединатера ерриг хурманашца а ду и дарба, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла долу дела: «Ша Iуьйренга волучу хенахь цуьнан шина йиста юкъара ворхI хурма йиънарг…», аьлла. Кхин а, Шейха дийцарехь, и дарба хир ду Мединатера йоцу ворхI хурма йуучунна а.\n Iаджва – хурманан цIе ю. Хурманаш тайп-тайпана хуьлу, церах цхьаъ Iаджва ю – хьажочу пIелган кхоалгIа дакъа санна, йа ах пIелг санна еха а йолуш, Iаьржачу басахь а йолуш, Мединатехь кхуьуш ю иза. Мединатехь хурманаш юхкучу меттехь и цIе яьккхича евзаш ю иза. Механа кхечу хурманел еза а хуьлу и.


Генара ГIирмера а, Нохчийчура а референдумаш\nУкраина - герзаца болу нах, оьрсийн салтий, Перевальное тIеман базанна уллехь, Симферополна уллехь, 20Заз2014\nРеферендум а йина, ГIирма Оьрсийчоьнах схьатоха гIортар цхьабосса ца кхетадо Нохчийчохь.\nХIинццалц схьа Украина цхьа дакъа-кIошт хиллачу ГIирмана гонаха лаьттачу гIовгIа-дийцаршна, бала цакхочурш а хилла, юьстах Iаш бац нохчий а. ШайтIанан мох санна, Украинехула чекхбевллачу карчам-хийцамаша йийсарехь латтийна Нохчийчоь а, Къилбаседа Кавказан кхийолу кIошташ а. Дерг аьлчи , ГIирмехь кхолладеллачу хьоло, Оьрсийчоьно жигара дакъа а лоцуш, цигахь йоццачу хенахь, сихаллехь дIаехьначу политикан кампанино шина тобане беккъа кхузара могIарера бахархой.\nЦхьаболчара нийса, хьекъале гIулч лору, дуккха а оьрсийн беха Украина кIошт тIома кIел лоцуш, Путина Владимира яьккхина гIулч. Царна бакълена а бакъ моьтту, шайн мотт бийца а маьрша доцуш, украинцаша цигарчу оьрсашкахь гIело яллийна бохург.\nКхечара Оьрсийчоьно Украинехь лелориг харцо лору, ткъа цигахь 90% сов харжамхоша кхаьжнаш тосуш, дIайирзина референдум бохург буххера дуьйна а пуьташ. Дуьненна дIагойтуш дерг, СССР йолуш Хрущев Никитас дIабелла мохк бертахь юхаберзоран сурт ду цхьана агIор. Цу кепара «кIеда-мерзалла» Оьрсийчоьнна тIом цабезаран цхьа билгало санна туьдучех ву цу хьокъехь соьга вист хилла тергамча Шарпудди.\n«Цигахь масийтта къам ду дехаш. Советан Iедал долуш дIабелла мохк бу иза. Цигахь долу хьал гуш ду. Цхьана агIор, схьаухьуш ду, дерриге а бертахь нисделча санна, шине агIор барт а болуш. Оьрсий дукха хилар а, цигахь беха гIезалой оьрсех схьакхета дуьхьал цахилар а ду дуьйцург. Ший агIо а бертахь йолу сурт ду кхоьллинарг»\nГIирмера хийцамаш хьокъехь къамел деш волчу Шарпуддина хетарехь монголаша, гIезалоша 300 шарахь оьрсашна тIеIаткъам беш яллийна гIело бахьнехь Оьрсийчоьнан кхиар а. цивилизаци а тIаьхьайисна. Цо кхеторехь цундела а, йоккха пачхьалкх хиларна а Оьрсийчоь лара ца елла нийсо, бакъо ларьечу пачхьалкхех дIа а тарьелла, къаьмнийн дахар тодан. Кхузара, хIинца а тергалло Оьрсийчохь боху цо заманца богIуш боцу, «акхаллица» боьзна цхьацца хиламаш.\n«Суна цхьа хIума хаьа. Монголаш-гIезалойн кога бухахь Iийна оьрсийн къам 300 шарахь царна ясакх охьа а юьллуш. Оцу муьрехь кхеран кхиар а, цивилизаци а тIаьхьайисна. Вуьйриг вуьйш, шаьш бохург чекхдоккхуш къаьхь хан яхьийтина оьрсашка. Ас цуьнца кхетадо кхолладелла хьал…»\nСоьца къамел дечу Шарпуддис чIагIдарехь ГIирмерчу хиламашна шенчул тIеIаткъам бина, ялсамане-меттигаш ларалуш долу латтанаш доладерзо дIахьучу геополитико а.\n« ГIирма иза Севастополь, порт, гIорош боцу Азован, Iаьржа хIордаш. Кхечара хьалхе яккхале аьлла сихбелла лору ас Оьрсийчоьи меттигаш тIелаца сихъялар. Ишта ду-кх..»\nДерзош аьлчи Украинерчу хиламаша бен дацарийн йийсарехь ца битина Нохчийчуьра бахархой. Цхьаболчара, шовкъе къамелаш деш Путин а, цуьнан Iедал а бакъ лараре терра, кхечара ишта хьасартне чIагIамаш бо изза Iедал тешнабехкан, ямарлонан бух тIехь лаьтташ харц Iедал ду бохуш.