Хьанна пайдехь ду Iамеркера Бостонехь дина эккхийтар?\nНохчийоь -- Царнаев Саьlид, Царнаевгlеран Тамерланан а, Жовхаран а ден шича. Соьлж-гlалахь шен цlахь интервью луш ву Ройтерс агенталлина, 24Оха2013\nЦарнаевгIеран Тамерланан а, Жовхаран а Нохчийчура гергарчо, махкахь воьвзачу суртдаккхархочо Царнаев Сайд-Хьусейна бехке йо Iамеркан а, Оьрсийчоьнан а къайлах сервисаш. Бостонехь эккхийтар дагадеънарг Оьрсийчурниш бу, чекхдаьккхинарш – Iамеркераниш бу. Нохчийчура къам дохийна бевлла, хIинца арахь бехачу нохчийн гIуллакх дохон Iалашонца бина бохам бу боху цо иза.\nIамеркехь эккхар хилла массийта сахьт даьлча, ЦарнаевгIеран фамилии хезча, Нохчийчохь ша мел волу журналисто аьлча санна, махкахь а, дозанал арахь а воьвзучу суртдаккхархочуьнга Царнаев Сайд-Хуьйсейне телефон йиттира, цуьнан цаьрца хIун гергарло ду хьожуш. Юьхьанцара цо аьттехьа а дуьтуш дацара иза. Амма, тахана, оцу хьокъехь цо дIахьедар до, ша цу шина кIентан де шича а ву, хилларг, Iедалийн къайлахчу сервисийн бозбунчалла доцуш ца хилла аьлла. Маршо радиога цо ишшта элира.\nЦарнаев Сайд-Хьусейн: «Оьрсийчохь олуш цхьа хIума ду: «Откуда ноги растут». Сан хьекъалехь, иза дуолийнарг Оьрсийчоьнан лерина сервисаш ю, ткъа, чекхдаьккхинарг Iамеркераниш ю. Цигахь хилларг ма-дарра хууш дац. Оцу шина кIантан хIинца а тIехуьттуш дуккха а нах бу Iамеркехь. Ткъа, кхузара Оьрсийчохь, хIокху шина тIамехь, вай массо а хIуманна тIехь бехк а беш, вай ца дезар хоуьйтуш, и хIума лелош ду. Яздеш а ду ишшта. ХIоранне шен-шен ойла кхоллало оцу хIуманна, цундела ас дIабоху: Оьрсийн лерина сервисаш йоцуш и гIуллакх хилла дац».\nЦарнаев Тамерланан а, Жовхаран дай а нана а, церан де ваша а, шена ганза дукха хан ю боху Царнаев Сайд-Хуьсейна. 1969 шарахь ГIиргIизойчуьра Токмок гIалара шай доьзал цIабирзичхьана дуьйна, уьш цигахь сецна хилла. Шен кхин цаьрца зIе ца хилла, амма, хиллачуьнна ойланаш йича, къаьста цхьацца шалхенаш, бохуш кхин дIа а дийцира Царнаев Сайд-Хьуьсейна.\nЦхьанатоьхна Штаташ - Бостонехь эккхийтар дарна шеко йолчу Царнаев Жовхаран сурт ду йохка-эцаран центрехь телевизионехь гойтуш, 23Оха2013\nЦарнаев Сайд-Хьусейн: «Цара инзаре кечам а бина, вайна ма тиллара, вай террорхой ду боху цIе, дуьненахь а яьржийта лууш ду. Иза тахана а сацийна дац цара. Террорхой муьлаш бу? Онда кечам а бина, къайлахчу сервисийн белхахой бу. Цара лоьлхуьйтуш ю, инзаре нах а бойуш, деш долу зуламаш, цара деш ду. Шайна новкъа болу лаккхара хьаькамаш а цара бойуш бу. И тобанаш Iамеркехь а, Оьрсийчохь а, Ингалс пачхьалкхехь а, Францехь а, Израилехь а, дукхах йолчу пачхьалкхашкахь а ю. Уьш хилар массарна а хууш а ду, цхьаммо а лечкъош а дац».\nБостонехь хилла долу эккхийтар, мел чIогIа теллича а, цуьнан ма-дарра долу бахьанаш а, цунна бехке берш а, цкъа а къасталур бац аьлла хета, Царнаев Сайд-Хуьйсейнна.\nЦарнаев Сайд-Хьусейн: «Оцу шина кIанта дина алийта, тардеш дина хIума ду иза. Телехьожийлашкахь гойтуш долу суьрташ, вуно чIогIа терго а еш хьажа везаш хIума ду. Схьагойтуш дукха харцонаш ю. Бозуш боцу талламаш бан безаш хIума ду иза. Иза дича а, суна хаьа, хIокху дуьнентIера онда шина пачхьалкхо бертахь дина долчу хIуманна таллам балур боцийла а, и боцу бехк, оцу шина кIантана тIехь буьсур буйла а. Ишшта чекхдаккха ойла а йолуш, дIадуолийна хIума а ду иза, ишштий бен чекхдер долуш а дац, мел чIогIа наха мохь хьекхарх а, царна тIехуьттуш, эзарнаш кхаьжнаш тесча а.»\nЦарнаев Жовхарна гIортор ярна тIетовжар доьхуш, Соьлж-гIалахь дIасадиттина кехат\nКхаарин дийнахь, Соьлжа-гIала юккъерчу урамашкахь, кехаташ дIадиттина пенаш тIе, Царнаев Жовхаран бехк ца хилар дIакхайкхош, цунна нахе тIехотта боху кхайкхамаш болу. Лерринчу цхьана сайт тIехь, кхаж таса йиша ю оцу петицийн кIела. Цул тIехь, иза, Iамеркерачу Iедалийн куьйгалле кхачора долчух тер ду.


Ичкерин байракх туса ялар бале даьлла оьрсийн футболан фанаташна Венехь\nГIуран-бутт 21, 2013\nЧемпионийн Лигин ловзаршкахь Венера „Австрия“ клуббий, Петарбухера „Зенитий“ ловзучу хенахь нохчийн кегирхоша Ичкерин байракх айбар цаладеллачу оьрсийн фанаташа къепедацарш лелийнера.\nКIира хьалха Австрин коьртачу гIалахь Венехь дIадаьхьначу Чемпионийн Лигин ловзарехь даккхий къепе дацарш лелийра „Зенит“ тобанна белшашгIортон Оьрсийчуьра цига баханчу фанаташа. Уьш карзахбовларан бахьана – стадионехь австрихойн тобанехьа хиллачу ночийн кегирхоша Ичкерин байракх ирахйахийтина хилар дара. ХIинца УЕФА-но гIуданаш кхайкхина „Зенит“ клубана. Азимова Сийлахас дуьйцу кхин дIа.\nМеттигера „ Австрия“ тобан, Петарбухера "Зенитан" ловзаран хьалхара тайм юккъеяьллачул тIаьхьа дIадолаледира къепе дацарш. Хьешийн трибунашкахь дIатарбеллачу оьрсийн клубан фанаташа цIеххьана латийна файерш а, петардаш а кхийса йолийра луларчу трибунехь Iачу наханна тIе.\nТкъа и трибуна юккъера австрихойн фанатийн доьзалшна леринаерг хиллера, цигахь Iаш берш зударий а, бераш а, кхиазхой а болуш. БIе сов полисхо тIехьаьдира вуолеларш болчу трибунана, амма корзахбевллачу, полисхоша тIаьхьуо чIагIдарехь, шортта корта бахон маларш мийлинчу оьрсийн фанаташа иштта Iедалан векалшна тIе а латийна файерша йиттира.\nIедалхоша журналисташка бинчу хаамашца, Оьрсийчуьрчу тобан фанаташ иштта маьттаза леларна цхьа а бахьана дацара. ЦIехьана долийра цара шайн къепедацарш. Петарбухера хьеший Венерчу Эрнст Хаппелан цIарахчу стадионехь уггаре а лакхарчу могIарехь дIатарбина бара. Нийса царна кIелара гIентийн могIарш деса дара, ткъа царел лахахь австрихойн фанатийн меттигаш яра.\nЦигахь Iачарна а, ткъа иштта аьтто агIорахь дIатарбеллачу берашца а, зударшца а цхьаьна ловзаре хьажа баьхкинчу доьзалийн могIаршкахь Iачарна а цкъа хьалха шаьш йогуш йолу файерш кхийсинчул тIаьхьа Оьрсийчуьра хьеший царна тIехьаьлхира. Эццахь полисхой каде юккъе ца гIоьртинехь, шина агIорчу фанатийн латаршка дер долуш дара и хьал.\nШайн агIор, австрихойн фанаташа цунна дуьхьал цхьанаэшшарехь немцойн маттахь мохь бетта болийра, „Оьрсий хьакхарчий ю!“, бохуш, цу пачхьалкхан президент Путин Владимир а маьттазчу дешнашца хьеха а веш.\nКхин „Зенитан“ фанаташ совца тика ца бохкийла хиинчул тIаьхьа, кхелахочуо ловзар сацон дийзира. Дикторша оьрсийн маттахь кхайкхамаш бира вуолелачаьрга, совцахьара, аьлла. „Нагахь санна цу окху сохьта совца ца совцахь, ловзар кхин дIа хьур долуш дац!“, элира цуо. Масех минот яьллачул тIаьхьа, полицино хьал мелла а тединчул тIаьхьа, ловзар юха а дIадолийра, амма тIаккха а совца дагахь бацара Оьрсийчуьра фанаташ.\nЦу матчан хьалхара дакъа дIадоьрзучу хенахь а гIовгIанаш а, латагIертарш а, маьттаза леларш а гуш дара ах берзина бевллачу оьрсийн фанатийн агIор. БIаьргах хи доккху газ ерзон дийзира Iедалхойн харцахь лелачарна дуьхьал. Царех ворхI стаг полицино лаца а лецира. Цул тIаьхьий бен меллаъ ца тийра вуолеларш. Амма цу тIе далале I7 стаг лазон кхиира уьш.\nЦхьаццаболчу оьрсийн хаамийн гIирсашкахь коста даьржира, Венехь стадионехь харцахьа леллачу „Зенитан“ фанаташа, шаьш Австрерачу нохчийн футболйезархоша ир-кара хIиттийна хиларна, лелийнера и къепе дацарш, цундела бехке берш цигахь бехаш болу нохчий бу, бохуш. Цара чIагIдарехь, нохчийн фанаташа стадионехь Ичкерин байракх айинера, цундела карзахбевлла хиллера Оьрсийчуьра хьеший.\nИ хаам бакъ ца бо цу футболан ловзарна тIехь тидам беш хиллачу Венерчу вахархочу Ахьмада. Австрерачу футболхойн ловзаршка кест-кеста ваха а воьдуш, цигара хьал вуно дика девзаш ву, бохуш, дуьйцу цуо шен 17 шо кхаьчна волу кIант. „Зенитий“, „Австрияй“ ловзучу хенахь, Ахьмада дийцарехь, цу стадионехь масех нохчийн кхиазхо хилла, амма цхьанна а тайпанчу къепе дацаршкахь уьш декъа ца хилла.\nАхьмад: „Кхузара нохчийн бераш и буьрках ловзар деза а дезаш, цуьнга хьажа оьхуш бу. ХIокху вайн чуьра кIант а ву царна юккъехь. Цара шаьш бах-баханчохь и шайн къоман байракх хьала а аййо. Амма цкъа а шаьш бахьана долуш дов ца доккху цара я зулам ца до. Амма цу стадионехь хилларг оьрсаша къаьркъанаш мийлира, и петардаш кхийсар бахьана долуш хилла ду.\nШаьш мелла къаьркъа совдалар ду шадерг а. Кхуза бахкале а, Оьрсийчохь а, массанхьа а цу оьрсийн фанаташ лелош дерг изза ду-кх. Полицино лаца а лаьцна дIабигнарш а берриш а оьрсий бу. Уьш хIунда лийцина цара, нохчий а ца луьйцуш? Нохчийн бераш бехке хиллехь, уьш дигина хир ма дара“.\nХIинца футболхойн лакхарчу кхеташоно УЕФА-с сацам бина, фанаташ вуолелар бахьана долуш а, цара расистийн хьежамаш баржош йолу баннерш ирахйахийтина хиларна а, рогIерачу немцойн „Боруссия“ тобанца „Зенито“ дIахьон долу ловзар хьовсархой а боцуш дIадахьийта. Иштта 40 эзар евро гIуда а тоьхна цу клубана.


Нохчийн яздархойн Союзан – 90 шо » Нийсо-Дагестан\n27.11.2019 86 0 niyso\nНохчийн яздархойн Союзан – 90 шо\nДIадаханчу еарин дийнахь, 21-чу ноябрехь, Соьлжа-ГIалахь, Къоман библиотекехь дIаяьхьира Нохчийн Республикин Яздархойн союзан 90 шо кхачарна лерина йоккха форум. Цуьнан балхехь дакъалецира Нохчийн Республикин Правительствон декъашхоша, Москвара а, луларчу республикашкара а баьхкинчу хьешаша, нохчийн яздархоша, журналисташа, литература езархоша. Форум дIайолалуш, Нохчийн яздархойн союзан историх а, цуьнан кхиарх а, таханлерчу дийнахь долчу хьолах а лаьцна къамел дира яздархойн Союзан председатела Ибрагимов Кантас.\n– Тахана вай гулделла хIокху исбаьхьачу цIа чохь яздархойн Союзан 90 шо кхачар даздан. И терахь билгалдаккхар кху чохь нисдалар доккха маьIна долуш гIуллакх ду: кху библиотекехь вай язйина а, тIейогIу йолчу хенахь язъен йолу а книгаш Iохкур ю. Цара вайн къоман синан хазна дебор ю. ТIейогIучу тIаьхьенашна вайн халкъан дахар, цуьнан истори, культура йовзарехь Iаламат мехала хIума ду иза, – элира Кантас шен къамелехь.\nКантас дош ло Россин яздархойн Союзан председательна Иванов Николай Федоровична. Нохчийн яздархой юбилейца декъал а беш, Москварачу хьешо билагалдоккху, Нохчийн яздархойн союз Россин яздархойн союза юккъехь уггаре а тоьлларг хилар.\n– Аша шайн яздархой ларбо, тидаме оьцу церан болх, хIора шарахь стамдо союзан декъашхойн магIарш керла яздархой тIеэцарца. Чулацаме а, историн, оьздангаллин кIорггера маьIна долуш а ю нохчийн яздархойн произведенеш. Шайн историн хиламаш гайтина ца Iаш, таханлера дахар а, шайн къоман лехамаш а, гIиллакх-оьздангалла а гойту аш царна чохь. Нохчийн яздархойн баккхий кхиамаш бу, иза гуш ду церан произведенех лаьцна ешархошна хетачуьнга ладоьгIча, – элира Н. Ф. Ивановс.\nЮха нохчийн яздархойн магIаршка тIеэцначу союзан керлачу декъашхошна удостоверенеш дIаделира Россин яздархойн Союзан председатела а, Ибрагимов Кантас а. Царна юкъахь дукхахберш къона нах бара, литературехь хьалхара гIулчаш а йохуш, тахана цу декъехь кхиамца къахьоьгуш болу.\nЦул тIаьхьа Н.Ф. Ивановс Российн яздархойн Союзан дуьххьарлера байракх гойту форуман дакъалацархошна. И байракх Нохчийн яздархойн Союзан председателе Ибрагимов Канте дIало цо, шайн организацехь иза латтае, иза Россехь тоьллачу яздархойн союзана луш ю, шуьгахь хьакъ ю вайн байракх, олий. Гуллбеллачара тIараш детташ тIеоьцу доккха маьIна долу а, нохчийн яздархошка боккха ларам болу а и гIуллакх.\nНохчийн Республикин Правительствон вице-премьерна Ахмадов Мусанан дош ло. Цо Республикин куьйгалхочун Кадыров Рамзанан цIарах долу Маршаллин кехат дIадоьшу. Яздархойн союзан 90 шо кхачарца нохчийн яздархой декъал а беш, церан кхиамаш билгалбоху шен кехата тIехь Республикин куьйгалхочо.\nШена дош делча, Республикин куьйгалхочун а, правительствон а администрацин куьйгалхочо Таймасханов ГIаласа дIадоьшу Кадыров Рамзана арахецна Указ. Цуьнца цхьамогIа яздархошна Республикин куьйгалхочун а, правительствон а цIарах еза цIераш а, совгIаташ а ло. Царна юкъахь «Нохчийн Республикин халкъан яздархо» цIе елла волу поэт Дакаев СаIидбек а, «Нохчийн республикина хьалха декхарш кхочушдарна» орден елла поэт Ахматукаев Адам а, «Къинхьегамехь толамаш бахарна» мидал елла яздархо Дадаев Сайдхьасан а, баркаллин грамоташ елла цхьамогIа кхин яздархой а бу.\nМосква-гIалин яздархойн Союзан председатела Бояринов Владимир Георгиевича шен къамелехь билгалдаьккхира нохчийн яздархошца шен дуккха а хенахь доккха доттагIалла хилар. Ша бераллин хенахь Казахстанехь кхиъна ву, цигахь нохчий бевзина шена, царах хIетахь кхоллаелла дика ойла, цаьрца ша лелийна доттагIалла таханлерчу дийне схьадеана ша, аьлла, хаийтира цо. Нохчийн поэтаца Арсанукаев Шайхица ша лелийначу гергарлонах лаьцна а, ша цуьнан стихаш оьрсийн матте яхарх а дийцира Бояриновс.\nИбрагимов Кантас Нохчийн яздархойн Союзан цIарах «Петр Захаров» цIе йолу орден ло Н.Ф. Ивановна а, В.Г. Бояриновна а шен-шена. Цушиммо нохчийн яздархойн балхахь жигара дакъаларцарна а, доттагIаллин уьйраш чIагIъярна а делла дара и совгIаташ.\nЦул тIаьхьа луларчу республикашкара баьхкинчу яздархойн Союзийн председательша: ГIалгIайн Республикера Дидигова Раисас, Къилбаседа ХIирийн республикера Гаштанов Алана, ГIебартойн-Балкхарийн республикера Беппаев Муталиба, Ставрополан махкара С.А. Черкашина, юбилейца нохчийн яздархой а, дерриг халкъ а декъал а деш, Маршаллин кехаташ дIадийшира, совгIаташ а делира.\nЮбилейна леринчу форуман официале дакъа дерзош, дош делира Республикин куьйгалхочун пресс-секретарна Каримов Iальвина. Кху мероприяте баьхкинчу хьешашна баркалла а олуш, Iаьлвис билгалдаьккхира Нохчийн яздархойн Союзо дIаяханчу хенахь а, таханлерчу дийнахь а кхиаме а, беркате тIаьхьало йолуш а болх беш хилар.\nФоруме баьхкинчеран самукъадаьккхира Нохчийн республикин къоначу артисташа. Хьовсархоша дика тIеийцира уьш. Къаьсттина чIогIа тIараш деттарца шайн самукъадалар гайтира цара, Нохчийн Республикин халкъан артисткас Исаева Iайнаа эшарш лекхча.\nСийлахь яздархо дагалоцуш\n28-чу октябрехь Соьлжа-ГIалахь Къоман библиотекехь дIаяьхьира Нохчийн халкъан яздархо Абузар Айдамиров дагалацаран суьйре. Иза вовшахтоьхнера Нохчийн республикин\nНохчийн республикехь а, цуьнан дозанал арахь а шуьйра вевзаш волчу нохчийн поэтан Яричев Iумаран кхоллараллин суьйре дIаяьхьира кху шеран 14-чу октябрехь Соьлжа-ГIалахь


Мултимедиа, Охан-бутт 12, 2018\nЕари-де 12 Охан-бутт 2018\nКъоман йоцу цIерш – кога кIел юьхьIаьржо\nБеламе нисло, маьIна а ца хууш, къоман цIе туьллучу меттана, еза ю аьлла, тиллинчу цIарца Iаьрбийн маттахь цхьа хьашт доццург хезча. Масала, ШаIрани – «ваьлла стаг»! Цул тоьлуш дацара нохчаша шайн дайша кхоьллинчу эзар цIарах кхеташ ерриг берана туьллуш хилча?\nНохчийн бераш компьютеран программаш язъян Iемаш ду\nАвстрерчу Iедало бечу аьттонах пайда а оьцуш, махкарчу нохчийн синбахамаллин "Ичкери" цхьанакхетаралло мехаза компьютеран курсаш схьайиллина Венехь.\nДагестан шен турпалхо - Нурмагомедов Хьабиб тIелоцуш ю\nХIинжа-ГIаларачу аэропортехь эзарнашкахь нах дуьхьалбаьхкина UFC чемпионна.


Ниха меллачу шинарин илли\nМацалла гIад дайна къена борз, кхин ижо кара ца еъча, шинар лаца эвлан йисте гIоьртина. Борз, тебаш, герга гIерташ гича, шинаро илли аьлла:\nСо гуттар а кхузахь ду,\nТайша старгIа ерстина ю,\nВаршахь ежаш йоллу и,\nБарзана даа пхьор ду и.\n- ЭхI, сан мулк. Шинар гуттар а кхузахь хир ду. Старах дерг хууш дац. Иза хьалха баа беза, - аьлла, цIога а лестош, цхьа мекара хьесталуш, шинарна герга яхана борз.\n- Сан доттагI шинар, хьо дика а дай, хьо хаза а дай, дийцахьа, хIун илли дара ахьа аьлларг?\n- Ой, хьо хезаш яцара? Них меллачу шинарин илли дара-кх.\n- ХIун дара ахьа аьлларг иллийца?\n- МаьIна дан ца хаьа хьуна, ва тентак? Хъекъал дедда хьан? Меца хир ю хьо. Аса дера бохура, со мичча хенахь кхузахь ду. Со них мелла дехна ду. Амма дIога, шух бежаш боллу сту чIогIа берстана бу. Болчу дас наггахь бен ца лоллу иза бажа дIа. Карараболий - юха хир бац. ХIинца дуьтий, пхьор хир дац.\n- ЭхIей, елла яла со! ХIинца кхета со ахьа бохучух. Хьо чIогIа хьекъал долуш хьайба хилла. Со тIаккхахула а йогIур ю хьох дагаяла. Кхузахь хилалахь, сан хьомениг, варелахь, - аьлла, борз старна таба яхана.\nШух бежаш боллуш хилла къена сту. Старна ца гуш герга гIорта аьтту а ца хилла, цIога а лестош, хьесталуш герга яхна цунна борз. Иштта хIилла а дина, цIеххьана иза шена тIекхета йоллийла хиъначу старо барзе аьлла:\n- ЭхI, ма дика ду-кх хьо суна орцах кхаьчна. Сан ден дас аьлларг харц хила доллу техьа бохуш сагатлора сан.\n- ХIун аьллера цо?\n- Хьо къанбелла, кIелбиса герга баханчу хенахь кан тилла къена борз йогIур ю тIе. Цуьнга хьаьжа юккъе мотт хьакхийталахь аьллера цо. Гой хьуна, хIинца со оза бу, дегI дечиг санна чIагIделла, пхенаш ийзадо. Ахьа хьаьжа юккъе мотт хьаькхча, чо баьккхинчуьра даьтта а долуш, со берстар бу. Хьакхахь суна, сан доттагI, хьаьжа юккъе мотт.\n"ЭххIей, - аьлла дагадеара барзана, - къеначу стеран жижиг декъа хир ду, тоьхча церг а ца леташ. Хьаха беза аса хIара, кхуо ма-боххура, хьаьжа юккъе мотт хьаькхна къон а бина, чо баьккхинчуьра даьтта долуш, барста а бина баа", - аьлла, старна хьаьжа юккъе мотт хьакха хьалха дIахIоьттина борз.\nСтаро, цIеххьана чукхоссабелла, маIаш Iоьттина барзана, шиъ пIенда а кагбеш. Цигара едда кIелхьараяьлла, шинарна бекхам бан яхара борз. Ткъа шинар тоххарехь дедда шайн цIа дахана.\n- Кхечунна бан дагалаьцча, шех боьдуш хилла-кх тешнабехк, - аьлла, шен гIуллакх хир доцийла а хиъна, нехан эвлан йистера дIаяхна кан тилла къена борз.


Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан куьйгкIелара эскарш. Соьлжа-ГIала\nНохчийчухула йолчу МВД-н министран гIовсо Ирасханов Аслана дIаязйина хила мегаш йолу аудио арахецна бакъоларъярхоша. Шен куьйгкIеларчарна цо тIедуьллу Украинера цIабаьхкинчу лаамхошна а, Европера цIабирзинчу нохчашна а хьокъехь "гIуллакх дIадолон" – жимма Iедална дуьхьал валаран билгалонаш гучуяьлча "шога дIалеца" бохуш дуьйцу аудио тIерчу стага.\nКхайкхам нохчийн маттахь бу, цуьнан гочдар 1ADAT боламо а, "Вайфонд" бакъоларъяран ассоциацино а арахецна. Дечу къамелаца дуьстича, нохчийн ницкъахоша Теркан-кIоштан вахархо Бисултанов Мохьмад верца доьзна дара и аудио арахецар. Хьалхо хаамбора, иза Бельгин вахархо хилар, Нохчийчу юхавирзича оппозицихочунна санна тIехьбевлла хиллера цунна – Стигалкъекъа-беттан 24-хь ницкъахой рогIера цуьнан хIусаме баьхкича, царах цхьанна уьрсаца чов йина хилла цо, шен зудчунна уьш тIекхийда хIиттича. 1ADAT-н хаамашца, Бисултанов герз диттина вийра, ткъа цуьнан хIусамнана а, доттагI а лачкъийра.\n"Теркан кIоштахь хилларг шуна хууш ду. ХIинца цуьнан шича а урс хьала а даьккхина вада гIоьртина, амма лаза а вина дIалаьцна иза. Тахана цаьргахь арсаш бен дац, амма юхабаьхкинчу лаамхошкахь оьккхуьйтурш а, тапчаш а хуьлу. Церан кара герз кхачахь цара боккха бохам бийр бу, шун кIоштанна боккха эшам хир бу, шу юьхь Iаьржа хIуьттур ду. Шайн белхахошка шогачу кепехь болх байта, муьлхха а [Кадыровн ражна дуьхьалончах] тера вогIург схьавалавайта", - боху аудио тIерчу озо. Къамелдечо бахарехь, республикехь низам лардаран хьукматийн кхеташо ю хIоттон езаш, амма и гIуллакх цигахь хьехор дац – цундела тIедилларш аудио чухула дIаолуш ду.\n1ADAT боламо тIечIагIбо вийначу Бисултанов Мохьмадан шича дIалацарх болу хаам – жигархоша бахарехь, вуьйцург Исламов Мохьмад ву. Куьйг лазийна хиларна цунна дуьххьара гIо деш сурт гайтина бакъоларъярхоша.\nСтигалкъекъа-беттан юьххьехь Нохчийчухула волчу чохьарчу гIуллакхийн министран гIовсас Ирасханов Аслана рогIера "лаамхойн" тоба Украинерчу тIаме хьажочу хенахь, цаьрга талораш ца лелор дехна.\nБакъоларъярхоша хьалхо масийттаза дIахьедира, Нохчийчуьра Украине хьийсош болу "лаамхой" бу бохурш нуьцкъаха хьийсош хилар – республикехь шортта божарий дIагулбо, царна бехктакхаман гIуллакхашца кхерамаш туьйсу, тIаме баха реза ца хилахь.


20/12/2016 0 Комментариев 2 103 Просмотров\nЮьхьарлаьцна 1алашо дика кхо чуш хилира тхан, ч1ог1а хазахеташ т1еийцира тхо Эниста. Тхо Хорачуьра дуй хиьча, ша къена хилар диц а делла, берх1ийта шо кхаьчна йодуш санна, хьийзара иза.\nБераша цуьнан нехан цераш яьхча, Эниста уьш шен ден-дай бу, элира. — Уьш сан гергара нах бу. Шу цу нехан гергарчу х1усаме кхаьчна. Цо дехха хеттарш дира, хьал-де хаа лууш. Цо дечу къамелехь хаалуш дара йоккхучу стеган берех ч1ог1а дог лозуш хилар. Шен дахарехь цунна гин чу халонаша аьгначу цуьнан юьхьа т1е хьаьжча а гуш дара цуьнан деган ойлано кхузаманахь дехачу берашна цкъа а шенчух тера дахар хуьлуьйтур доцийла, шен ницкъ а кхочуш. Цуьнан къамеле ладог1ча а хаьара цунна вайн берийн дахаран кхане ирсе хила лууш хнлар. Тхо дерриге а шен хIусама чу ма кхаьччинехь, гуобаьккхииа охьаховшийра цо тхо. Т1акха долийра цо Зеламханах лаьцна долу шен къамел.\n- Ша обарг волчу хенахь маса шо долуш стаг вара Зеламха?— аьлла, Энисте шен хатар дира Зулихас.\n— Иза обарг волучу хенахь жима стаг вара Зеламха. Г1еметта х1оьттина стаг вара ала мегар долуш. Амма цхьа х1ума бакъду. Цу заманахь, тахана санна, стаг вина шо билгалдоккхуш дацар а.\n—Баба, довзийтахьа тхуна Зеламханан юьхь-сибат, дийцахьа цуьнан куьцах, дег1ах, амалех, — аьлла, дийхира Маликас.\n-Дера, сан бераш, книжки т1ехь ч1ог1а 1аьржачу аматехь диллина цуьнан сурт. Бакъду, иза иштта 1аьржа-м вацара. Ц1ен йогуш беснеш а йолуш, буьрса девлла даккхий мекхаш а, ц1оцкъамаш а долуш вара сан да. Ша пхьоьхана воьдуш гуттара а кечлой араволура иза. Т1е г1овтал а юхий, юкъах шаълта а йоьхкий. Доьзалехъ ч1ог1а к1еда-мерза вара Зеламха. Х1инца санна дагадог1у суна иза лулахойн кегий бераш хьоьстуш арахь хиъна 1ийна хилар.Делахь а ,массерал а товш а, куц долуш а вара сан деваша Сол-гамурд. Иза вайнехан ловзарга д1акхаьчча цунна т1ехь соцура аьлла хета сунна цигарчу бер риге а мехкарийн б1аьрг...\n- Зеламха обарг валаран бахьана х1ун да¬ра-те? - аьлла, хаттар дира Энисте Йиситас.\nДоккха са а даъккхина, жимма соц1унг1а а хилла, Эниста—бабас долийра цу хьокъехъ до¬лу шен дийцар:\n- Дера бара, сан бераш, Хушалин хазачу йоь1аи хан кхаьчна самабаьлла безам. Харачохь ловзаргахь гинера вовшашна Солтамурд а, Зезаг а. Массо а жимачу стагана билгалъяьлла хаза йо1 яра Зезаг, ткъа кегийчу нахана ккъахь меххкарша къастийнарг Солтамурд а вара. Бакъ ду, Зезаг ас бехке ца лору Солтамурде ша д1айига, аьлла, шен дагара хаийтарна, х1унда аьлча, шен дас Хушаллас шена ша везачу стаге маре д1алуш яра иза. К1ентан а, йоь1ан а деган лаамаш кхочушхилира, амма уьш беха ца лира: харцоно сиха хьаьшира цаьршинна безам, Тхан х1усамна т1е эхь дог1учу аг1ор д1айигира харцо юьхьар лаьцна арабевллачу на¬ха Зезаг. Цул совнаха, бехк боцуш 1едало бехке а бина, лаьцна д1абигира тхан да Зеламха а, цуьнан да Гушмазукьа а, цуьнан вешин ши к1ант а. Ткьа лаелирий сан дехошка, бехк боцуш, т1ееана юьхьа1аьржо? - ойланашка яхара Энист. — Кхайкхаза еанчу харцоно ваьккхира сан да Зеламха обарг. Цу хенахь а дара олуш вайн дайн кицанехь «Тешна бехк бинчух боь¬ду» — олий. Иштта т1аьхье а хилир кха цу г1уллакхан. Цундела халкъо сий а дина сан дехойн. Сан хьехар ду шуна, сан бераш, шаьш дуьненахь мел деха—беккъа ц1ена цхьаьна нийсонан некъ д1акхехьалашна! Хьанал къинхьегам безар, баккхийчеран сий - ларам бар, бакъонехьа кьийсам латтор, харцдерг ца дийцар, — иштта уьш ду вайнехан г1иллакхаш. Уьш ларделашна шайн дахарехь.\n— Баба, хьуна хала-м хир ду дийца хьайн ден д1акхалхарх лаьцна. Ткъа муха,мича бахьанашца нисделира иза кхалхар? - аьлла, хаьттира Хедижата.\n— Х1ун дийр ду ткъа?! Массо а адам дала дезаш ду-кха цхьацца шена кхоьллинчу бахьанех Бакъду, сан ден валар ч1ог1а дагахьбаллам болуш нисделир-кха, цу хенахьлера ямартло, тешнабехк, харцо бахьана долуш. Шелахь, шен гергара стаг волчохь, х1усамдас шена теттина пайда хир бу моьттуш к1ело нисйиркха 1едална. Буьйсанна и стаг волчохь 1аш волчу хенахь 3еламхас цкъа а, шозза а аьлла Хилла цуьнга ма реза вац-кха со тховса хьуна, хьо х1инцалц санна, ма вац. Оцу арахь еш йолу г1овг1анашйийраш муьлш бу те? И ж1аьлеш х1унда лета - те ? — аьлла. Амма х1усамдас доцца жоп луш хилла: Цигахь дерг х1умма а дац, парг1ат хила. Карзадхдаьллачу даго, хетарехь, синтем байина хилла Зеламхин. Ц1ачуьра сиха араиккхина иза. НеIарал ара воллушехь тхов т1ера чу топ тоьхна аьтту белш лазийина цуьнан. Амма цу мннотехь Зеламханаялийтинчу тоьпо сиха чуваийтииа тховт1ерниг. Т1аккха катоьхнна бешарчу г1адмойн такхорана т1евахана иза. Амма кертана гуобаьккхина д1ах1иттийнчу паччахьан салташа т1еетта йолийна кхунна тоьпаш. Буьйса т1ех 1аьрж а хиларна ваьлла хир вара Зелам ха царех дукхах йолу шокьалеш шена ца кхеташ. Шен г1евланга г1одмийн ц1ов а биллина, шен вертанан т1ам юьхьа т1е а тесна, ша шена еса а доьшуш, са далар нисделла цуьнан. Цу буьйсанна цунна т1ебаха ца баьхьаш, сахиллалц цунна т1е тоьпаш етташ, 1ийна салтий. Шолг1ачу дийнахь тхан х1усаме баьхкира паччахьан эпсарш тхоьга тешалла дайта: шаьш вийнарг Зеламха ву я вац хаархьама. Цара вийначу Зеламхане хьовса со а, сан йоккхах йолу йиша Мединт а, тхан нана Бици а дахара цига. Дукха халкъ дара цигахь д1ах1оьттина 1аш. Цу халкьана юккьехь 1уьллуш тхан Зе¬ламха а вара. Со а, сан йиша а ч1ог1а йилхира, амма тхан ненан б1аьргех хинт1адам а ца белира. Цуьнан дог ч1аг1деллера 3еламханина бина тешнабехк ла ца луш. Цунна хаьара - цигахь хилла долчу мискачу к Iечу нохчийн халкъан дахар Зеламхин дахарца доьзна дуйла, замано иза шен кеппара д1асалуьстур дуйла, бакъонан лар йоцуш иза дуьсур доцийла. Ткъа иза иштта хила а хилира.\nДикка ладийг1ира оха Энистан дийцаре. Цуьиан дийцаре ладуг1уш тхуна ма-дарра девзира паччахьан 1едало вайн к ъомехь латтийна 1азап, цу 1едалан ямартло. XIара дийцар чекхдоккхуш тхуна Энистана доккха баркалла ала лаьа, цуьнан дахарехь ирс-аьтто хуьлийла лаьа. Иштта лаамаш бу Энистан х1усамна а, цуь¬нан доьзал а лоруш бол чу Харачуьрчу юккъерчу школан дешархойн а, хьехархойн а.\nЛ. ГАЙСУЛТАНОВ, Xорачарчу юккъерчу школан 6-чу классан куьйгалхо.\nСУРТА Т1ЕХЬ: Зелимханан ши йо1 Мединт а, Энист а.


ХIун Уьйр ю Ал-КхаIидин Нохчийчохь Хиллачу Лелхийтаршца?\nДечкен-бутт 30, 2012\nНохчийчоь - Нохчийн тIемалой Соьлж-ГIалахь, 1994\nДIадаханчу кIирнахь СаIудин Iаьрбийчохь а, Мароккохь хиллачу терроран тIелатаршкахь лаххара 70 стаг кхелхина, бIеннаш лазийна. ТIелатарийн барам а, кеп а, хатI а цхьа билгало йолуш санна лору хIинца уьш цхьана меттехь а, цхьана Iалашонца кечдина хиларан. Политикан тидамхоша бахарехь, шинхьа тусулуш бин-Ладен Iусамин терроран тобан, ал-КхаIидин, лар ю.\nАмма юха а терроризм массо зорбан гIирсийн хьалхарчу агIонашна тIе яьккхинарш Iаьрбийн пачхьалкхаш яцара, Нохчийчоь яра. ЧIулг-юртахь а, Иласхан-юртахь хиллачу тIелатаршкахь алсамо кхелхина нах, СаIудийн махкахь а, Мароккохь кхелхийначарел. Лазийначеран барам а бу дуккха а лакхара. Амма оцу массо эккхийтарна юкъахь йолу зIе, тIелатарш динарш шаьш леш хилар доцург, ган а, билгалъяккха атта дац.\nЦхьа Оьрсийн президент хилла ца Iан, Нохчийчохь хилларг дуьненаюкъара терроризмаца доьзна ду ала гIерташ. Сих-сиха и зIе йолуш ю олуш анализаш а гучуйолу тайп-тайпанчу зорбан гIирсашкахь а. Оршот дийнахь, масала, террорца къийсам латточу белхахоша дийцина бохуш, цхьана девзуш долчу малхбузерчу газет тIехь аьлла дара, ал-КхаIидин куьйгалхоша шайн болх Кенехь, Суданехь, Пакистанехь, Нохчийчохь дIатобина бохуш. Далош кхузахь а дацара цхьа а тоьшалла.\nЦхьана заманахь террорца къийсам латточу дакъошкахь гIуллакх динчу инарлина Аслаханов Асламбека хIумма а хууш дац ал-КхаIидас Нохчийчохь лелош ду бохучу гIуллакхех. Думин депутатана хетарехь, и тIелатарш десторхьама а, гена даккхархьама а дуьйцуш ду и саннарг.\nАслаханов: "И лелхийтарш ал-КхаIидо деш делахь, вай нах делахь, адамаш делахь, массо талла а толлуш, и боьха хIуманаш хIаллакъян езаш ю-кх. И иштта делахь. Со, цигахь и эккхар хилча, оцу дийнахь дIа а вахана, Знаменскехь а хилла, юха, Гуьмсе а вахана, цигахь а хилла. Бакъдерг аьлча, и толлуш долчара-м ца бах, уьш уьш бу, аьлла. Хьан дина хууш дац хьуна и. Суна схьахетарехь, и ал-КхаIида, бохуш, дуьйцуш долу хIуманаш цхьа и дечарна гена даккха дуьйцуш ду, аьлла, хета суна и."\nОьрсийчоь -- Аслаханов Асламбек, Федерацин Кхеташонан декъашхо, 2009\nШена ур-аттала ал-КхаIида Нохчийчохь цхьаммо хьахош а ца хезна, боху массанхьа кхочуш волчу депутата Аслахановс. Мелхо тIемаш беш бу, бохуш, буьйцуш болу Iаьрбий жим-жима дIаоьхуш бу, бохуш, хаамаш кхочу шега элира Аслахановс\nАслаханов: "Со цига цIавахча, со кхеташ, суна тIе ца вогIуш стаг вац. Цхьаллиг-цхьаммо суна бохуш-м ца хезна, ал-КхаIида кхузахь ю аьлла. Наоборот [мелхо а], цигахь болу и Iаьрбийн нах жим-жима дIабоьлхуш бу, бохуш, дуьйцуш дара. КIезга бисина бохуш."\nНохчийн тIемалойн хьалханчас Масхадов Аслана а дац аьттехьа Нохчийчохь ал-КхаIида ю бохург тIедуьтуш. Нохчаша беш берг кхин тIом бу, боху Масхадовс, хIумма Ал-КхаIидас бечух тера а боцуш.\nМасхадов: "Ал-КхаIида а, царгара масал эца а цхьа а тайпа нохчийн муджахIедашна оьшуш дац. Я цаьрца уьйр хила а. ХIунда аьлча, ал-КхаIидо темаш бинчу меттехь, Афганистанехь, хIоьттина сурт нохчашна масал дац. Нохчийчохь берг кхин тIом бу. И тIом болабелла кхо бIе шо кхаьчна. Цхьанна а дийнахь и тIом сецина бац. Нохчийн муджахIедаш лоьхург маршо ю. Нохчийн муджахIедашна мостагIчуьнца тIом бан цхьанна а бин-Ладено ал-КхаIидо Iамо оьшуш дац. Нохчаша милла а Iамор ву тIом бан а, мостагI вовза а, Дала бусулба стагана тIедехкина декхарш кхочуш дан а."\nНохчийчоь -- Масхадов Аслан\nТкъа и лелхийтарш деш берш хьан куьга кIеллахь буй аьлла шега хаьттича, Масхадов Аслана ишта жоп делира тхуна:\nМасхадов: "Сан куьйга кIел берш а, гIазкхийн федеральни эскаршна дуьхьал тIом беш а -- нохчийн муджахIедаш бу. Цкъа а аса царна омра дина дац, хIусам эккхийта аьлла я миска стаг вен аьлла а. Аса дина омра ду сайн муджахIедашна, герз охьа а диллина, дIаводахь, милцошна а герз ма тоха, аьлла. Нохчо верах ларало, аьлла. Царна дуьхьал диверсионни белхаш ма бе, аьлла."\nНохчийчохь хIоттаделлачу хьолана хьалха Оьрсийн парламента куьйгалхо лаьттинчу Хасбулатов Руслана Оьрсийн Iедало лелош йолу политика хета. И политика нохчашна кхераме хилла ца Iаш, шина хIордана юкъахь Iачу массо къомана бале яла там бу, Хасбулатовна дийцарехь.\nХасбулатов: "И леш бершший, и Iазап хьоьгуш бершший царах суна чIогIа къа а хета, делахь царна моьтту хир ду-кх, xIокху метта, Кремлехь, дац дерриг и зулам. ДIо хьуьнхула лелаш болу бандиташ бу уьш, аьлла, хеташ хир ду-кх цхьаболчарна.\nУггар хьалха кIорге хьо хьаьжча, дерриг и зулам оцу Кремлера охьадогIуш ма ду. Церан политикера. И мел ю и политика, суна хетарехь, и тIом шорлур бу. Кхечу уллехь йолчу республикашна тIебоьрзур бу. Шина хIорда юккъехь, тIом а бина, и массуо нах хIаллакбан гIерташ бу-кх хIорш. Цу тIе, шайн поддержка [гIортор] еза, бохуш, международни [дуьненаюкъара] терроризм ю, бохуш...\nОьрсийчоь – Хасбулатов Руслан, Оьрсийн Федерацин Лаккхарчу Кхеташонан хьалхара (тIаьххьара а) гIантда, 2008\nВай, международни терроризм хIан делахь хилийтахь, масала, хилийтахь, вай, международни терроризм хилча, международни силы [ницкъаш] хила деза-кх тIаккха оцу метте схьадалийна - американцаш а хила беза, европейцаш а хила беза, кхеченхьара пачхьалкхаш а хила еза.\nИштта дIадерзо деза, бохуш, лелаш вара со. Цхьа план яра вайн дIо Лихтенштейнехь одобрить [къобал] йина. И вайн план йолушшехь, иза хьахош а яц. Машар безаш бу бохуш, цара а тIехь хьаха ца йо".\nДуьненна йицъелла, дуьнено тергал еш йоцу конфликт ю боху Нохчийчохь дуккха цигахь болх бинчу Чехи-пачхьалкхера журналиста Прохазкова Петрас. Массара дIатесна болчу нохчаша, шайга ма-ялло, дуьхьало ю боху цо шайна тIехь ницкъ бечарна. Бин-Ладенс нохчашна деш бу бохучу гIо-накъосталлех лаьцна цхьа а тоьшалла дац шегахь элира Прохазковас а.\nПрохазкова: "Хьалхарчу тIеман билгало дийнна Нохчийчоь баккъал маьршонна дуьхьа а, хIора цIийна дуьхьа а тIом беш хилар яра. Баккъал къонахийн тIом, къам паргIатдаккаран тIом бара иза. Оцу хьалхарчу тIамехь маситта кхечу пачхьалкхера стаг дуьхьалкхийтира суна. Уьш дукхачу хьолахь Украинера бара.\nНаггахь нислора Iаьрбийн пачхьалкхашкара стаг. Амма цхьа а ладаме ницкъаш бацара уьш. Хийцалу-уш, цигара хьал хийцаделира. Амма массо бахбеллачу тIамана санна, оцу конфликтшана юкъа хIокху дийнна тIера цхьацца и тIемаш лоьхуш йолу тобанаш йогIу. Кхеташ ма-хиллара, ОвхIан-махкахь а, Боснехь а, кхечу мехкашкахь а йолах тIом бинарш Нохчийчу а кхаьчна. Маситта цигахь гинера суна. Цхьа а тоьшалла дац сан, уьш маса вара ала. Делахь а, маситта стаг вара-кх цигахь.\nАл-КхаIидица я кхечу террорхойн организацица уьйраш ю бохучуна тIехь спекулаьцеш лелор ю. Делахь а, суна цхьанна а тайпана ал-КхаIидо нохчашна ахча латтадо боху тоьшаллаш гина дац. Амма керстдан йиш яц сан я цец ер яцара, нагахь санна, хIокху дуьненах сел чIога дIакъастийначу, цхьанна а дас гIо ца лаьцначу нохчаша эххар йилбазера гIо дехча а. Цигара схьадогIуш ду иза.\nЧехийн Республика -- Прохазкова Петра, 2002.\nДийнна дуьнено нохчий тергал беш ца хилча, кхеташ ду, цара хьаьнгара а гIо оьцург хилар. Ахчанца делахь я тIеман гIо делахь. Нагахь церан ал-КхаIидица уьйр елахь, вайн массеран бу бехк, хIунда аьлча, вай нохчий, дIа а теттина, битинера.\nХIинца эххаре, террорхойх дIатоьхна. Амма цхьанна тайпа тоьшалла дац сан, Iусама бин-Ладена Басаевна ахчо ло аьлла, я хаза а ца хезна суна цунах лаьцна хIумма а."\nНохчийчохь хIокху тIаьххьарчу кхаа шарахь бала арабевллачу наха дечу тIелатарийн цхьа ша-тайпа кеп а, юьхь а ю, наггахь бен хьахош йоцу. Дукхачу хьолахь уьш деш берш я зударий, я йоIарий хуьлу. ДIа ладогIа воьлча, оьрсийн эскархой бахьанехь цхьа бохам хилла, цхьа доккха вон тIедеана зударий хуьлу уьш массо хенахь.\nIамеркехь ши эзар хьалхарчу шарахь ал-КхаIидо динчу тIелатарехь ткъайоьсна террористана юкъахь цхьа а зуда яцара. Я дIадаханчу кIирнахь яц гучуяьлла цхьа а зуда СаIудехь, Мароккохь динчу эккхийтаршкахь. ДIа хаьт-хаьттинчу бохуш дерг цхьаъ ду: Нохчийчохь боьдуш берг кхин тIом.\n(ХIара программа дуьххьар эфире яьллера 2003-чу шеран стигалкъекъа-баттахь)\nХIун уьйр ю ал-КхаIидин Нохчийчохь хиллачу эккхийтаршца


Террорхойх кхоьру Европа\nДаханчу шина шарчохь гIура бутт уггаре а алсамох полисхой а, кхинболу нуьцкъаллин структурийн белхахой а урамашкахь къепе ларъан арабовлу хан хилла дIахIоьттинера Малхбузерчу пачхьалкхашкахь.\nИза доьзна дара ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобано Европехь бехачу шайн агIончашка сих-сиха кхайкхамаш беш хиларца, Керла шо тIедарца а, керистанийн коьрта дезде – Iиса пайхамаран вина де ларалуш долу де тIедарца а доьзна вуно дукха адам цу муьрехь урамашкахь хуьлуш хиларна ка ма-долу дукха цу деношкахь тIелатарш де бохуш.\nДахначу аьхка Шемахь вийна волу ДаIишан пресс-секретар хилла ал Iаднани а, цунна тIекхетта нохчийн къомах ДаIишан тIемалойх волу Абу Муса а вара доккхачу декъехь и кхайкхамаш бинарг.\n„Шайга кафирашна кхин зе ца далахь, ур-аттала урамехь воьду-вогIуш тIулг мукъане а кхосса царна, церан бахамаш бохабе, туйнаш детта царна, машен тIе а ховший, некъахошна тIе и машен хьажае“,- иштта бара цу шиммо интернетехула бинчу кхайкхамийн чулацам.\nХIинца ал-Iаднани а, Абу Муса а вийна хиларна, ткъа царна метта, хетарехь, пропагандин декъан куьйгалхой харжа ДаIишан я йиш яцахь а, я похIамалле бIахой ца тоахь а, амма кху шарахь и тайпа кхайкхам халипатан де дийне мел долу гатталучу лаьттанашкара кхаьчна бац.\nАмма, Малхбузерчу Iедалхошна хетарехь, иза бохург данне а дац, ДаIишера европахошна болу кхерам дIабаьлла я иза мехала лара ца оьшучу барамехь лахбелла бохург. Кху деношкахь Европол олучу Европерчу массо а пачхьалкхийн полисхойн юкхарчу хьукмато хаам баржийна, кеста ДаIиш тобанца озабезам болчу я церан могIаршкара болчу радикалечу исламхоша Малхбузехь террорхойн тIелатарш дан мегаш ду, аьлла.\nИза, Европолерчу аналисташна хетарехь, ДаIиш тобанна тIаьхьарчу хенахь хуьлучу тIеманийн зенашца а, цара цхьа ши шо хьалха Шемахь а, Иракъехь а схьадаьхна хилла долчу лаьттанийн доккхах долу дакъа цаьргара юхадаьккхина хиларца а, и дерриге а бахьана долуш ДаIишера террорхой Малхбузерчу пачхьалкхашна тIелатарш а дина реванш эца лууш хиларца а доьзна ду.\nХIаагехь шен коьрта бюро йолчу Евробертан полисхойн хьукмато еари дийнахь зорбане яьккхинчу рапортехь даханчу шина-кхаа шарчохь Малхбузехь радикалечу исламхоша дина хилла тIелатарш талла а теллина, ткъа иштта а шайн аналистийн а, къайлахчу сервисийн а информацина тIе а тевжаш, яздо, Евробертана юккъе йогIучу муьлхачу а пачхьалкхашкахь ДаIишхойн тIелатарш хила йиш ю, бохуш. Талорш тобанаша я цхьа-цхьаццачу террорхоша дан там бу.\nТкъа уггаре а боккхах террорхойн тIелатарийн закъалт хила кхерам Францин хьалха хIоьттина, Европолан эксперташа дийцарехь. Цхьа могIа бахьанаш а дагардо цара цу хIуман - цкъа делахь, Франци, кхин цхьа а Европера пачхьалкхе йоцучу агIор, Малхбузерчу мехаллийн а, дахаран кепан а, културин а символ хилла лаьтташ ю.\nЦул совнаха, джихадхоша Франци бехке йо, хьалхара дуьненан тIом дIабаьллачул тIаьхьа Iосманийн халипат йохорна. Ткъа иштта кхин цхьа бахьана ду, Францера я францхойн мотт лелачу меттигашкара вуно дукха джихадхой ДаIишан могIаршлахь хилар.\nАмма Франци, хIинцалца схьа а масийтаза террорхоша шена тIелатар дина йолу, хилла ца Iан, ДаIишан талорийн Iалашонашна юккъехь. Европоло ягарйина кхерамехь йолчу пачхьалкхашна юккъехь иштта Германи а, Британи а, Белги а, Нидерландаш а.\nНемцойн прессехь чан эккхийтина нохчаша\nIеламча Абу Валаа лаьцна полицино\n„Бакъдолу дин“ юкъаралла йихкина Германехь\nНидерландийн векалшна хетарехь, 80 гергга ДАIИШ-ан агIонча ву Европехь тIелатарш дан кечвелла


"Къовсу меттиг яц иза". ФСБ-но гIо до телеканалашна пропаганда еш\nВершинина Алена, Маршо Радио, оьрсийн сервис\nКарарчу хенахь Голландехь вехачу Белоусов Дмитрийс дуккха а шерашкахь къахьегна Оьрсийчуьрчу пачхьалкхан телеканалашкахь. Шеф-редактор лаьттина иза масех баттахь НТВ-хь. РЕН телеканалехь сценарист болх бина цо. Малков Алексейс куьйгалла а деш, яьхна "Дело в кепке ", "Белорусское чудо", "Либералам - черным налом" цIерш йолу пропагандин фильмаш. Цо дийцира, муха йо Оьрсийчуьрчу телеканалаша агитаци, хIун дог-ойла лаьтта уьш кечъечу белхахочун коьртехь.\n– Дмитрий, ахь комментари язйина, Навальный Алексей волу меттиг, цо дийриг зуьйш, иза тергалвечу системех лаьцна "Проект" ресурсо кечйинчу материална бухахь. Кхиболу оппозиционераш а, жигархой а буй ФСБ-н тергонна кIел?\n– Къайле яц, шена Навальныйна дика хаьара ша Iедало тергалвеш вуйла, цунах лаьцна цо ша а дуьйцура дукха. Со чIогIа цецваьккхира 2017-чу шеран муниципалан харжамашна кечлуш оцу проекто кечйинчу материалаша. ХIетахь "Йиллинчу Оьрсийчоьно" ("Открытая Россия") дIахьедира ша "кегийнах арахь лехьабо" шена, аьлла. Оцу наханна дуьхьал компромат кхехьа йолийра тхуна тIе. Инзаре хIума дара иза. ФСБ-нехь хIора стагах лаьцна ю информаци. Ерриг а пачхьалкхехула долийра и информаци Iораяха.\n– И стенна дора, хьо кхийтирий?\n– Месседж кхеташ яра: политикана юкъагIерташ хьо велахь, хьайн проблемаш хир юйла хаа ду хьуна. Хьан лорах лелаш нах хир бу, хьоьца цхьаъ карадахь, иза нахала доккхур ду, хьо сийсазвийр ву.\nКхеташ ду, кIезиг бевзачу наханна дуьхьал кечйина компромат телеканалехула ерриг а гайта аьлла дац. Наханна шантаж ян эшахь а олий, вовшахтуху иза. ФСБ-но и компромат дуьхьал а етташ, ша аьлларг дойту стаге.\n– Цхьамма я вукху жигархочо, шена тIаьхьаваьлла, ша тергалвеш лела цхьаъ, бохуш, аьрзнаш дар – иза бух болуш ду-кх?\n– Ца хаьа суна, шпионаш лела я ца лела тIаьхаьбевлла. Вайн иза хаа таро яц. Амма ФСБ-н, президентан администрацина коьрта ду иза: тхо цкъачунна хьуна тIаьхьадевлла лелаш дацахь а, хаалахь тхоьга иза далуш дуйла. Ерриг а пачхьалкханна, резабоцчу массо а наханна тIехь бIаьрг латталур бац. Делахь а кхеташ ду, Iедална лаахь, далуш ду цуьнга иза. Шуна шайна а го-кха иза: балхара бохабо нах, доцург дуьхьал а доккхий, кхелаш йо, Путин эккхо араваьлла хьо велахь, хьерабевлла нах кхобучу хьажаво, и гIараваьккхина вуьйцу шаман санна.\n– Ткъа стенна оьшу иза ФСБ-на я президентан администрацина?\n– ФСБ-н, кхетал хьо, яц иштаниг лело бакъо. Схьаделлал ахь федералан ФСБ-нах долу низам. Цуьнан бакъонаш хIорш ю: дозанаш лардар, шпионаш лецар, терроризмана, талорашна дуьхьаллаттар. Дукха хан йоццуш цунах дIатоьхна президент ларвеш йолу ФСО а. Чекхдовлу цу тIехь декхарш! Политиках дерг аьлча, ФСБ-н политикана юкъагIерта бакъо яц, аьлла ду. (Бортников, ФСБ-н куьйгалхо, 2017 шо: "ХIинца ФСБ мукъа ю политикан тIеIаткъамах, цхьана а партийн, тобанийн лаамех йозаелла а яц иза" – МР).\nОцу юкъанна, массо а [политическан] гIуллакхашна юкъа ша гайта гIерташ а хуьлу ФСБ. Зорбанехула оппозиционерашна дуьхьал яржайо компроматаш, уьш буьйшучу меттехь а тIехь яьхна видеош. Со ца кхета, масала, стенна эшнера дукха хан йоццуш Яшинна дуьхьал оцу кепехь видео арахеца – 10 шо хьалха иза мехкаршца Iаш яьккхина компромат. Кхин хIума ца карийна царна? Итт шарахь архивехь Iиллича арахецна видео. Стаг кхерорхьама деш ду иза.\nМосква, Лубянка, ФСБ\n–Оппозиционерийн дахарна юкъагIерта шена бакъо йоккхуш вой-те ФСБ-но хийланиг Малхбузенца зIенешкахь ву, олий, бехке?\n– Компромат карош хилча-м цхьаъ дара иза… Ца карош а ма нисло. Цкъа "Касьяновн де" ("Касьянов день") филм еш дара тхо, гойтуш ду "дозанал арахьарчу спонсоршца цхьаьнакхетарш". Ас хоьтту Малковга: "Уьш хIун документаш ду? ХIун финансийн арахьара гIо? Мацалера ду и документаш? " Амма дац гойтуш шо, хила тарло мацца а цкъа, шен заманахь низамо магош хилла а хир ду иза. Амма юкъаралла кхардийта, и санна дерг оппозиционерашна мегар доцийла хаийта, кхерам латто, шаьш Iедало даима зуьйш кхобийла хаийта деш ду иза.\n– Гарехь, оппозиционерашна тIаьхьабевлла лела цхьа нах, видео а йоккху, къамелаш дIа а яздо, редактура йой иштачу материалашна?\nОппозиционер Яшин Илья\nФСБ-но елла материалаш хуьлу сценарех тоха езаш\n– Материалийн дукхалле хьажча, алссам нах бу и болх беш, шайна къастийна алапаш а долуш. И тайпа материалаш Iуьттура филмашна юкъа, ФСБ-но яийтина яра и кийсакаш. Уьш атта йовзало. Масала, хеза хьуна: "Касьяновн хIусамера ю хIара эксклюзив". Йойла дуй ишта видео я аудио журналисте шегга? Яхь, дера ву и журналист нехан дахарна юкъагIертарна тIаIIийна чувуллур!\n– Репортажашна, филмашна ишта материалаш юкъаяхка дезар, хьуна санна, Iаткъаме даьлларш дукха буй?\n– Иза ца хаьа суна. Ткъа сан-м кхачийра собар. Со кхийтира оцу хьоло сайгара маршо дIайоккхуш юйла. Сайна хетарг ала мегаш доцийла гучуделира суна – кхера везаш хьал хIоьттира тIе. Системехь йолчу оппозицица лелаен харцонаш хIумма а доцург ду системехь йоцучаьрца лелочуьнга хьаьжча. Церан бехктакхаман гIуллакхаш ахь зийча, го царна ток еттийла, боцу бехкаш тIехьерчабойла.\nФСБ яц политикан декъахь\nEггаре коьртаниг – стенна ду даьржина терроризмах долу бехктакхаман гIуллакхаш? Дера ду ФСБ-н политика юкъагIерта бакъо яцарна, цундела цо шена лело магийннарг леладо, шен балханна низамаш кечдойту – терроризм Iорайоху. Цуьнга хIун дало? Терроризм хьарчаяло наханна тIе, цунах лаьцна гIуллакхаш кхоллало. Я экстремизмах лаьцна.\n– Хьо дозанал арахь хиларна ваьхьа хьо хетарг дийца, хьо кхерамзаллехь ву аьлла хетий хьуна?\nАс иза дийцича, нахана хаа тарло хилларг хIун ду\n– Ца хета со кхерамзаллехь ву аьлла. Айса бина сацам бу сан дайнарг дийца. Сан кхин хIун къастам бу? Ас иза дийцича, нахана хаа тарло, суна цхьаъ хилахь, [сох] хилларг хIун ду.\nНавальныйн Томскерчу штабехь карийна болу къайлах ладугIу гIирc\n– Хьо айхьа лайнарг дийца воьллачул тIаьхьа цхьаммо а зIе тоьхний хьоьга? Хьан коллегаша. ХIумма а яздиний?\n– Ца яздина, ца тоьхна зIе а. Хьуна гуш ма дуй, царна комментари муха ян еза а цкъачунна хууш доцийла, Пригожинан тролашна а ца карийна цкъачунна кеп. Шайна сценареш язъеш хилларг хьераваьлла вара баха аьтто а ма баций церан.\n-Муха хета хьуна, нах зуьйш, къайлах видеош йохуш, телефонашка ладоьгIуш, аудиош дIаязъеш хьийзинарш, оцу материалех пайдаоьцуш лелла телевизионийн белхахой дохкобевлла, къерахилла зама йогIур а юй?\n– Дукха хан йоццуш низам арадаьккхина, иштанаш цхьана кепехь жоп дала декхаре бац цхьанна хьалха, аьлла. Къайлабахьа а аьтто бу церан и болх.\nШа дийриг нехан куьйгашцца а дало ФСБ-не\nФСБ-но дерриг а ца до шен куьйгашца. Цундела олийла дац, цхьа ФСБ ю массо а зуьйш. Технологех а оьцу цара пайда. Оппозицино дIахьош болчу барамашка лела ФСБ-нна болхбийраш. Цара девнаш доху цигахь, юкъахбоккху болх. Цигахь видеош а йохий, уьш социалаш манашка кхуьйсу. ФСБ-н карахь массо кепаш а, гIирс а бу. Атта ду тIаьхьа ала, "тхо дац иза динарш, муьлш бу а ца хууш, цхьа волонтераш бу оппозици тергалъеш", - дийцира Маршо Радиона Белоусов Дмитрийс.


ДоттагIчух дош » Нийсо-Дагестан\n29.12.2020 110 0 niyso\n1османюртара сан доттаг1 Джанбеков Хьумайд 25–чу декабрехь Делан Эхарта вирзина.Х1ара сурт тхо Киргизехь долш, 2014-чу шарахь, сентябрь баттахь даьккхина.Дика адам дара Хьумайд. Дала геч дойл хьуна , сан доттаг1а, бусулба ваша!\nХ1ай, дахар! Ма даьсса хета суна хьо,\nДоттаг1ий, гергарнаш ахь вовшех къесто.\n1ожалло хадабо дахаран го,\nАлахьа, байташкахь хьо муха ас хесто?\n…Доттаг1чух ваьккхи ахь тахана со,\nЙерзаза чов керла йоккхуш,\nЦун кертахь лаьтта- кха тезетан го,\n1адийна со а ву воьлхуш.\nКъизачу 1ожалло х1ора а хьарчор ву,\nДе –буьйса ца лоруш, оьккхуьйтуш керт.\nЦо гуттар диканаш халхо а д1абуьгу,\nУьш баьхна юрт яссош, х1усамаш, керт.\nКийрара дог буьйна къуьйлуш со лаьтта,\nБеснеш т1ехь хаало и дуьра хиш.\nХ1ай, дахар! Доттаг1чух къаста дац атта,\nЦуьнх ваьлла лиэла сан йацара йиш.\nШа дерриг Делера хиларна реза ву,\nАллах1ан кхиэл лелла- кх, х1ун дир ду вай?\nДо1нашкахь сайн доттаг1 ас цуьнга воьхур ву,\nГергарлон 1алашдеш лелар ву тай.\n…Дуьне а, дахар а 1ожалло эшо,\nДоттаг1ий, герганаш вовшех а бохуш.\nНаггахь берш ахчано – бохчано 1ехо,\nЛелар вац ишттаниш Аллах1е боьхуш!\n1османюрт, 26 – г1а декабрь, 2020 – г1а шо\n(Хьумаид к1айн коч ерг ву)\nВезачу Дала Къуръана чохь аьлла: «Ас цуьнан тоба къобалдира. Со къинхетаме ву, тоба къобалдеш ву». Адам пайхамар (Дела реза хуьлда цунна) Деле вирзина хилла х1окху


Террорхойн организацина гIо латтийна аьлла, Ростов-ГIаларчу Къилбан тIеман кхело бехк тIехь битина Нохчийчуьрчу вахархочунна Дакаев Мохьмадна. Пхийтта шаре гергга хан кхачайора цунна колонехь яккха, ткъа кхело 5,5 шо кхайкхий цунна юкъарчу ражехь такха.\nТалламан версица, 2014-чу шарахь шен юьртахочуьнга ши эзар сом делла хилла цо, Шемахь тIемаш бечу шайн вевзачунна дехьадккха аьлла. Цул совнах, Дакаев бехкевина кхин а ворхI эзар сом даларна, доза а хадош, Шема дIабаха дагахь хиллачарна.\nКхелан пресс-гIуллакххоша Кавказ.Реалиига хаам барехь, Дакаевс цхьана декъана бен тIелаьцна бац бехк - ткъа иза бехкево ахча дIадаларан кхаа эпизодехь, кхеле хIоттийначо даре ца дина царех цхьанна а.\nГезгамашин-баттахь Ростовхь колонехь даккха пхи шо туьйхира Дагестанерчу вахархочунна Аликберов Салимханна. Цунна дуьхьалдаьккхира, Оьрсийчохь йихкинчу "Исламан пачхьалкх" организацина 1 105 сом дехьадаккхарна.


"Иракъера цIадалийначу дукхахдолчу берашна ненан мотт ца хаьа"\nИракъера бераш далош Душанбе деана кема\nТIом боцчу, ницкъабр доцчу дахаре дерза гIерта Иракъера даймахка дерзийна таджикийн бераш. Дуьззинчу, кхачамечу хьелашкахь уьш дIатарбеш, царна гIо латтош ву виъ психолог.\nИракъерчу набахтешкара байначу беттан 30-чохь Таджикистане далийра 84 бер. Варзобан чIожерчу "Харангон" санаторехь дIанисбина уьш. "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхошкахь марехь хилла оцу берийн наной Иракъерчу набахтешкахь битина.\n"Цхьадолчу берашна хIинца а гIенах го тIеман эрчонаш"\nКху беттан 8-чохь Озоди Радиоца къамел динчу берашца болх бечу цхьахволчу психолого Давлатов Махмадуллос аьлла, тIеман кIуьрлахь Iийначу дукхахдолчу берийн психика лазийна, йоццачу хеначохь иза юхаметтахIоттайойла дац аьлла. Кегийчу берашца хиллачу къамелашкахь къаьстина, царех хIора а теш хилла хилар - къизаллица нах бойуш а, лелхийтарш деш а, церан дагалецамашкахь дисина ирча суьрташ кеста дIадовр дац. Цхьадолчу берашна гIенах а тIаьхьара ца довлу уьш.\n"Къаьсттина тхайн балхаца терго йо оха 6 шарера девллачу берийн, ткъа уьш ду 50. Царна массарна а оьшу тхоьгара гIо, хIунда аьлча, и бераш шайн наношца набахтешкахь хилла ду, церан сина а, дегIана а ницкъ хилла цигахь. Психолог со хиларе терра эр ду ас, юкъараллехь интеграци йойтуш, дуьззинчу дахаре и бераш дерзо йиш ю", - аьлла къамел динчо.\nПсихологаша чIагIдарехь, нагахь и бераш шайн наношца диссинехь, кхи дIа а оцу тишачу хьелашкахь хан яккха дезара церан, боккха тIеIаткъам хир бара тIаккха церан кхолламна.\nИракъера цIадалийначу дуккхаъчу берашна таджикийн мотт а ца хаьа, цундела цаьрца болх бечу заманчохь шаьш юкъаозийна Iарбойн а, таджикийн а меттанийн гочдархой аьлла психолого Давлатовс.\nКоьрта Iалашо ю – церан могушалла а, документаш а меттахIиттор\nКху муьрехь Iедалхойн коьртачех Iалашо ю - берийн могушалла а, церан документаш а меттахIиттор. Гергарчаьрга бераш дIадалале хьалха толлур ю хьаькамаша церан таронаш а, хIусамашкара хьелаш а.\nОзоди Радиоца хиллачу къамелехь Таджикистанан могушаллин министран гIовсо Джамшед Шодихона аьлла, берийн могушалла толлуш, дарба деш процесс юкъах а ца йоккхуш, кхи дIа а хьош ю аьлла.\nЦо бахарехь, наношна берашка са ца гатдайтархьама шайн вежаршца а, йижаршца а цхьана буьту уьш аьлла. Джамшеда даредина ишта, берийн документаш юхаметтахIотто лаамца юридикан министраллан белхахой а тIеозийна шаьш аьлла.\nДоцца аьлча, пачхьалкхан массо а структураш жигара хьийза карарчу заманчохь Иракъера юхадерзийначу оцу берашна эвсара хьелаш хIиттош.\nИшта-м, Душанберчу аэропортехь лерина деанчу кемана дуьхьалбаьхкина а бара уьш берриг а. Масална аьлча, социалан машанашкахь маса даьржира берийн а, доьзалан а гIуллакхашкахула йолчу Комитетан куьйгалхочо Косимзода Идигула аэропортехь цхьахдолу бер маракъуьйлуш даьккхина сурт.\n"Ши бер тIехьаьдира суна"\n"Баба" аьлла, шена царех ши бер тIехьаьдда мIаьрго цкъа а йицлур яц шена аьлла, Озоди Радиога дийцина Косимзода Идигулас.\n"Кеман ламештIехула бераш охьадуьсучу хенахь, царна юккъера ши бер тIехьаьдира суна "баба" аьлла. Со йоьхнера, бIаьрхиш оьхура сан беснеш тIехула, уьш марахь а латтийна, лоьрийн караделира ас. Дуккхаъчу пачхьалкхашна ца лаьа, даIишхойн бераш цIа дерзо, амма берийн бехк бац. Таджикистанехь массо а вара уьш лардеш", - аьлла Косимзодас.\nИза тешна ю, цкъа мацца а оцу берийн наной а цIа берзо шайн аьтто хир бу аьлла. Цо бахарехь, дуккхаъчу доьзалшна и бераш - шайн тIепаза байначу кIентех а, йоьIарех а бисина цхьаъ бен боцу дагалецам бу.\n"Аэропортехь со теш хилира: хазахетарца боьлхура шайн берийн берашна дуьхьал баьхкина болу денаной а, дедай а. Бераш цIа далорна тIехь къахьоьгучу комиссин зерашка собар дайна сатуьйсура пачхьалкхан куьйгалхочо. Оцу буса а, кема охьадосарца телефонехула зIене ваьллера президент Рахмон Эмомали шен гIовсца Рахмонзода Iабдуджабборца, берашкара хьал хоттуш", - дийцина зударийн а, доьзалан а гIуллакхашкахула йолчу комитетан куьйгалхочо.\nЦуьнан дешнашца, тIаьххьарчу кIиранчохь дукха доьзалш бевлла, Иракъера цIа далийна буобераш шайна кхаба дIадига лууш.\nТаджикийн 43 зуда ю Иракъерчу набахтешкахь. Цхьаболчарна яккхий хенаш йиттина, вуьйш белла дIабовллац хан яккха езаш бу.\nТаджикистанан арахьарчу гIуллакхийн министраллан хаамашца, нагахь шина пачхьалкхна юкъахь тутмакхашна экстрадици еш барт хилахь, таро хир ю таджикийн зударий цIаберзо.


"Новая Газета-н" артикло инзарбаьхна нохчий\nПитербухера гейн бакъоншна тIехоьттина гулам\nСтенна гIаттийна "Новая Газетано" нохчашлахь хезна доцчух гIовгIа\nНохчийчохь гей олуш болу нах дIалецна, царах цхьаберш байина боху хаам, тахана цхьанна а кепара даре далур долуш хIума дац. Тахана, иштта лелаш волу шайн гергара стаг хаавелча, цуьнан цхьанна а стага бакъ дийр дац иза. Цундела, цхьаболчу тергамхошна хетарехь, «Новая газето» шайгахь ю боху фамилеш гIараяхча а, церан гергарчу наха, уьш дIалацар а, я балар а оцу бахьанца хилла аьлла бакъ дийр дац.\nИ тема тахана йийцаре йийр ю аьлча, цхьа 10-15 шо хьалха цхьа а тешар вацара. Амма хIинца интернетехь а, кхечу гIирсашкахь а эхь-бехк а ца лоруш иза дийцаре до зударша а, божарша а. Нохчийн политологан, гуманитаран талламийн центран куьйгалхочун Эльсункаев Надирсолтан хетарехь, айдина дуьйцуш долу и хIума кхин бух болуш дац, могашаллех дерг бен. Цунна терго ян еза, аьлла хета шена элира цо.\nЭльсункаев: «Вайн къам шинна а тIамах чекхадаьлла. Вайна Iазап а, халонаш а гина. Оцу хиллачо могашаллан тохар дина. Генетикан хийцамаш а хила тарло. Вайна юккъеяьккхина и бала политикан а, социалан а бала бац. Изза могашаллийн бала бу».\nИ хIума дийцаре даккхаро а эвхьазло яржайо нохчийн юкъараллехь, аьлла хета нохчийн политологан Эльсункаев Надирсолтан. Ша и тайпа эвхьазло нохчашна юкъахь гIараяккха мега аьлла, ши шо хьалха кхайкхича а, цхьаммо а тергоне ца ийцира, элира цо.\nЭльсункаев: «Цуьнах къамел дар суна оьзда ца хета. Вайн Iадаташца а, амалца а дац и хIума. Хала ду. Делахь а, хилларг хила даьлла. Вайн къоманна чIогIа тохар дина. Ши шо хьалха тосаделлера суна. Горга стоьлехь тхо гулделлачу хенахь, ас иза аьллера. Цхьаберш бийла а белла дисира».\nНохчийчура гейш дIалацарх, аьлча а, уьш лаьцна бохучу хааман комментари йина меттигерачу Iедалан векало, республикан куьйгалхочун зорбан-секретара Керимов Iальвис. Цо бахарехь, и нах лецна бац махкахь, я уьш лоцийла а дац, уьш кхузахь боцу дела. Иза бакъ ду я дац таллам бар хIинцале кхайкхам бина «Яблоко» партино а, Оьрсийчоьнан адамийн бакъонашкахула кхеташоно а. Кремлехь а башха кхачо йолуш комментари ца елла цунна, и хаамаш кхачо йолуш талла беза аьлла.\nШайн агIор цхьаболчу юкъаралхоша а, журналисташа а кхерам буьйцу, кхана-лама Iедалашна ца тайначу стагана иза гей ву, я кхиверг ву аьлла, нохчашна уггаре а маьттаза хеташ йолу цIераш тIе кхолла йолорна. Цунах дийцира йозуш йоцу оьрсийчу журналиста Кириленко Анастасияс.\nКириленко: «Кхерам хIутту реза боцучу нахана дуьхьал гей ву аьлла цIе а тиллина, уьш бехбан болорна. Стагана цуьнах цIанвала хала хир ду. Гергарчу наха а арз дийр дац иза дIавигна, я лаьцна аьлла. Цундела, резабоцучарна Iаткъам беш йолу гIулч санна хетало хIара».\nНохчийн юкъаралхочун Дудуркаев Мохьмадан а хета оцу яьллачу гIовгIан цхьа ша-тайпа чолхалла. Бехк боцчу нахана и цIераш хIинцачул тIаьхьа кхолларх ша а кхоьру элира цо.\nДудуркаев: «Со гейх дог лозуш вац. Суна юххехь уьш гина а бац. Воцушехь ву а аьлла, иза вер чолхе зулам ду аьлла хета суна. Тахана Нохчийчохь шайна лууш волу стаг вер а, ваккхар а цхьа а новкъарло яц. Ткъа хIара хIунда долийна ду суна-м ца хаьа».\n«Новая газето» бечу хаамца Нохчийчохь гейш бу аьлла 100 ца кхоччуш божарий дIалацар цхьана нисделла Къилбаседа Кавказерачу цхьайолчу гIаланашкахь гей-парад дIаяхьа Iалашо ЛГБТ-юкъаралло гIараяьккхинчу хенахь. Ткъа, муха гулвелла Iедалшка цхьана дийнахь 100 стаг и хIума бехке а диллина, дуьйцуш а дац.


Саралиев Мансур, ШаIми-Юьртара вахархо\nКху деношкахь пачхьалкхан зорбанаша а цхьаьна, кар-кара оьцуш дуьйцуш ду, хьуьнхахь тиллавелла кIант жIаьло лечуьра ваккхарх. Саралиев Мансура дуьйцу ма-дарра шех Iоттаделларг.\nСаралиев Мансур, дукхаъ шен нийсархой а санна, хьонке а лелаш, иза дIа а бухкуш, хене волуш ву.\nИ болх мел хала белахь а, хIинцалц схьа а, иштта къахьоьгуш схьавогIуш ву иза.\nХьастагIа, хьонке ваханчохь, тилвелла, шен накъостех дIа а хаьдда, хьуьнхахь висина иза, ша мича ваха веза ца хууш.\nЦигахь буьйса а яьккхина, лаха арабевлачу нахана карийна иза. Iаьнан юккъерачу баттахь, хино ваша а вина, латина цIе а йоцуш, иза муха висина гIора ца веш, цунна шена а ца хаа.\nМуьлхачу хIуманна а жоп дезачу юкъараллана иза делира цхьа моггIа журналисташа. Цара дийцарехь, хьуьнхахь Мансурна тIедеанчу жIаьло, юьхь тIе мотт а хьоькхуш, шен дегIаца вохвеш латтийна гIора дIадаьлла жима стаг.\nИза аьттехьа а бакъ ца до ша Саралиев Мансура. Иштта дийцира цо Маршо Радиога.\nСаралиев: «Хица охьвахара со. Машенийн а, адамийн лар яра цигахь. Иза а дIаелира. Юхавоьдуш, цигахь хичу воьжнера со. Со охьавоьдуш суна уллехь лелара и жIала. Герга деъча, ас дIалоллура иза. Массанхьа дуьйцуш ду, со вохвеш иза хилла бохуш. Иза бакъ дац. Ас сайн улло ца доуьйтура иза. Со карийначу нахана гина иза дIадоьдуш».\nЛайфньюс телеканало дийцарехь, ша лечуьра кIелхьараваьккхина жIаьла хIинца лохуш ву Саралиев Мансур. Цо ша бакъ ца до иза. Цул сов, IантIехь чIогIа кхерам хуьлу хьуьнхахь лела. Акхарой меца а, дера а хуьлу дела. Шайна берзлой тIаьхьра ца йовлу, черчий а тIаьхьа а идда.\nСхьагарехь, шаьш додхдан гIерташ хиллачух тера а дацара уьш, аьлла дуьйцу хьонке лелачу кхечу кIанта Тасуев Лом-Iелас.\nТасуев: «Оха буьйса йоккхучу меттехь берзалой хуьлура тхуна уллехь. Сан накъостан тIаьхьа яьллера ча. Цхьана доккхачу диттан бухахь Iаш хилла иза. Делан къинхетам а хилла, тIаьхьара яьллера иза. Борз хIума хиллехьара, иза вуур вара, цхьа а шеко йоцуш».\nСаралиев Мансурца хилларг хилла цхьа кIира сов хан яьллехь а, цуьнах дерг хIинца а шуьйра дуьйцуш ду юкъаралехь.\nНаха, шайг-шайгара хIума тIе а тухуш, хаз а деш дуьйцу иза. Наха дийцарх-м кхетара, адам диканиг хаза лууш хила а мега, амма, журналисташка иштта а боцу тешам, шен байна, элира Маршо Радиога Соьлж-ГIаларчу вахархочо Абдулкеримов Ислама.\nАбдулкеримов: «Кхечанхьахьула и мотт-эладитта даржо аьтто боцуш, журналисташ баржабора и аьшпаш. ХIинца дукха аьттонаш бу. Вайна дагадогIу-кх, шай хIаваъ кеманаш чу а тухий, нах бойура, тIаккха, склад иккхина, вовшех цара герз тоьхна байина, аьлла дуьйцура».\nНахана къамел дан Iемича дуьйнна, церан маршо дIаяьлла аьлла олу. ХIунда аьлча, нах шайний-шайний тIаьхьа хIотто лууш, къамелана говза а, маттана шера а болчу нахе ладоьгIу цара.\nЦуьнах аьлла ду демагоги. Нахана тамехь дерг дийцар. И хIума, хIара дуьне кхоьлличхьана схьадогIуш ду.\nАмма хьекъалца гена боцучара бакъ дой, тIеоьцу ишттачара мел дуьйцург, кхечара, шаьш ойла а еш, бохург кхечу хьостанашца дуста а дустуш шайн жамIаш до.


ЧIирхошна юкъахь маслаIат дина Веданан кIоштахь\nНекъан хьовзамехь Iоттабеллачу сингаттамехь нах а бойуш нисбеллачу бохаман шина агIонна юкъахь маслаIат дина Веданан кIоштарчу МахкатIехь. Яздо цунах лаьцна "Грозный информ" агенталло.\nОцу эвлара ши вахархо велира хьалхо луларчу Тевзанарчу Зулпухаровн карах хиллачу некъан бохамехь.\n"Махкарчу динан урхаллан векалша эвсара болх барца и дов дерзон аьтто баьлла. ЗулпухаровгIарна гечдина веллачу шиннан гергарчара", -билгалдаьккхина Нохчийчуьрчу муфтиято.\nКарладоккху, Нохчийчоьнан муфтиятехь вовшахтоьхна, болх беш комисси ю, чIирхошна юкъахь маслаIат лелош. Церан гIоьнца республикехь эзар сов доьзалийн барт бина, чIирца кхолладеллачу мостагIаллина геч а деш.\nКху шеран Дечкен-баттахь ГIалгIайчуьра ТимурзиевгIар-СултыговгIар бертабахара Нохчийчохь шайн наха тIе а летта, Соьлжа-ГIалахь белхан меттехь вийначу полисхочун гергарчаьрца. Барт бан шина тайпан хьалханчаш вовшахкхеттера Нохчийчоьнан парламентан цIийнехь.\nОфициалан версица, ГIуран- беттан 28-чохь вежарша ТимурзиевгIара, Хаьсана а, Хьусайна а тIелетта, уьрсаш диттинера ханехь лаьттачу шина полисхочунна, цаьргара герз даккха а гIоьрташ. Вийра 22 шо долу жимаха сержант Джабраилов Мохьмад, лазийнера цуьнца хилла шолгIа полисхо. Шаьш ТемурзиевгIар байъира тIелеттачохь.


Доьххьара хьуна АллахI реза хуьлда ала луур дара, ахь сан хьалхалера хаттарна жоп даларна. Ткъа, шолгIа хаттар нисделлера сан ламазах лаьцна.\nСо Европехь Iаш ву, вечерний курсаш эр ду вай, цига оьхуш ву со, ткъа маьркIижа ламаз со цигахь волуш нисло сан, амма иза дита суна ца лаьа. Со сайн машен чу хиан до ас ламаз. Сайна цигахь яьсса кабинет нислахьара цу чохь дан ма-деззара дийр долуш вара со иза, амма ша-ерш кабинеташ дIалаьцна хуьлу.\nИштта кепара и ламаз дан мегаш дуй теша, машен чохь охьа а хиина?\nЛераме ваша! Ламаз ирахь волуш дар – ламазан коьрта баххех цхьа бух бу. Ирахь латта гIора доцучо бен охьахиъна дан мегаш дац иза.\nТкъа ламаз дан яьсса чоь оьшуш яц, йа ламаз цхьана чоьна чохь дар билламе хIума а дац. Мелхо а, муьлхха меттехь а дан мегаш ду ламаз, цу юкъара йолуш йолу меттиг билггал боьха юй хуург бен яц, масала нишка воьду меттиг а, и санна йолу кхийолу боьха меттигаш а. Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: «(Дерриге) латта маьждиг дина а, цIена лерина а ду суна. Цундела, сан умматера муьлхха а стагана тIе (муьлхха а) ламазан хан тIехIоттахь, (ша волччахь) ламаз дойла цо». Оцу хьадисан маьIна деш, Iелам-наха аьлла: «Хьалха хиллачу умматашна мегаш ца хилла лаьтта тIехь муьлхха меттехь ламаз дан. ХIунда аьлча и хIума къаьсттина АллахIан Элчанна (Мухьаммадна) (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) делла ду, цунна а, цуьнца цхьаьна цуьнан умматна а. Хьалха хилла болчу пайхамарша а, умматаша а ламаз дар нийса лоруш ца хилла къаьсттина Iибадат дечу меттигашкахь бен, хуьлийла уьш килсанаш, йа кхийолу къаьсттина меттигаш. Дерриге лаьтта тIехь ламаз дан бакъо елла ца хилла царна. ТIаккха хIара уммат деана, цуьнан ламаз нийса лерина ламазана динчу маьждигашкахь дича а, лаьтта тIера муьлхха меттехь дича а. Цундела, муьлхха стагана тIе ламазан хан хIоттахь, хуьлийла иза новкъа воьдуш волуш, йа цхьанхьа Iаш волуш, тIаккха цунна маьждиг ца карадахь – цунна (Дала) делла долу маьждиг ду цуьнан: лаьттан букъ. Нагахь санна цунна (ламаз иэца) хи ца карадахь – латта ду цунна (тайаммум дарца) цIано йан, шена тIехь ламаз а дан. Цуьнан маьIна: ламаз ца деш кIелхьара волуьйтуш вац цхьаъа; ма олийла цо «маьждиг дац», хIунда аьлча маьждиг долуш ду цунна; ма олийла цо «ламаз иэца хи дац», хIунда аьлча цIано йен (латта) долуш ду цунна. Иштта, цхьаъа бехказло яц цхьанна а, иза миччахь хиларх, ламаз ца дан, хIоьттина лаьтташ маьждиг дацара аьлла, йа цIано йан хи дацара аьлла. Иза мичча меттехь хиларх маьждиг а ду цунна: лаьттан букъ; цIано йийриг а ду цунна: вайна гуш йолу лаьттан тIехуле».\nБакъду, цу юкъара къастийна цхьайолу меттигаш ю, шайна тIехь ламаз дан мегаш йоцуш, боьха меттиг а, кешнаш долу меттиг а, иштта кхидIа а. И меттигаш кхечу хьадисаша къастийна ю.\nЦундела, хьой доьшуш волчу меттехь хьайна яьсса чоь ца карайахь, чохь адамаш долчу чохь а дан мегар ду ахь ламаз, у́чахь (коридор чохь) а дан мегар ду, тхов тIехь а дан мегар ду, уьйтIахь а дан мегар ду, кетIахь а дан мегар ду, кхийолчу муьлхха а меттехь дан мегар ду.\nЛамазана кIел тоссуш кегий кузнаш санна хIуманаш ю хIинца юхкуш, хьарча а йина жимчу кисана йахкало уьш, механа вуно йорах а ю уьш. Хьайна карайахь иэце, иза лелайе хьайца, уча дIахIоьттина а, уьйтIа дIахIоьттина а ламаз дойла хир ю хьан иза буха а тесна. Буха тасса цхьаъа хIума ца хилча а, ламаз нийса лоруш ду, еккъа цIенкъана тIехь дича а ламаз нийса лоруш ду, беца тIехь дича а ламаз нийса лоруш ду, лаьтта тIехь дича а ламаз нийса лоруш ду, асфальт тIехь дича а ламаз нийса лоруш ду. Вуьшта аьлча, буха хIума тесна хилар ламазан билламех дац, йа баххех а дац.\nТIаккха, айхьа иштта ламаз деш хьой нахана гур вара аьлла ийзавала а ца оьшу, иэхь хета а ца оьшу, хьо хьой кхоьллинчу Дала бохург деш ву, иэхь хета дезарг а, озавала везарг а ламаз ца дийриг ву.\nДала аьтту бойла хьан а, массо бусалба нехан а, дикчу хIуманна тIехь!\n Шейх IатIиййахI Мухьаммад Салим, «Шархь булугIил-маро́м», 34/5.


Путин емал вина Германера нобелан совгIатан дас Мюллер Гертас\nГермани -- Мюллер Герта, ZDF телевизионехь.\nШийла тIом дIабирзинчул тIаьхьа цкъа а ца хиллачу кепара вуочу агIор карийна тергамхошна немцойн Оьрсийчоьне болу хьежамаш.\nЛитературехь Нобел премин да йолчу немцойн яздархочуо Мюллер Гертас ХIитлерца вуьстира Оьрсийчоьнан президент Путиин Владимир. Украинера хьал дийцаре деш цуо ша Дие Велт газетина еллачу интервьюхь карладаьккхира, шозлагIа дуьненан тIом болчу хенахь ХIитлерс шен эскарш Испанера Герника гIала йохон хьажийначу хенахь, цу немцойн салтешна тIерачу тIеман униформина тIехь а яцара уьш Рейхан эскархой хилар гучудоккхуш йолу хьаьркаш, бохург, цу кепара Донбассехь тIом бечу оьрсийн эскарийн духарийн башхалла билгалйоккхуш.\n„Со ца теша, Путинс тIом сацор бу бохучух. Цунна Мариупол оьшу, лаьттахула ГIирме некъ баккха. Цул тIаьхьа иза Приднестровьена чугIуртур ву. Украинина тIехь соцур волуш вац иза. Жим-жима йохош, Украина йохор – иза цуо хIоттийна яьлла план ю. Муьлха а машаран барташ цуьнца барах а, муьлха а дипломатийн некъаш лехарх а, и хьал хийцалур долуш а дац“- элира цуо, и шен план кхочушйархьама Путин эзарнаш украинхой балийта а, цу пачхьалкхан йоллу инфраструктура йохон а кийча хилар билгал а доккхуш.\nМалхбузерчу политикаша дукхахчу хенахь шайн стешхалла хьулйархьама пайда оьцуш йолу политикан корректалла тергал а ца еш, яздархочуо элира, Путин Владимирс лелош дерг ша шен а, хIора а маьршачу стеган а сий хьошуш хIума лору, шен кхетам сийсазбо хIума а лору, аьлла. „Иза бIозза ма лаьцна аьшпашна тIехь. Амма цуо кхин дIа а эхь ца хеташ аьшпаш буьтту“, - элира цуо.\nОццул кхеташ долчу, шалхоне доцучу дешнашца дуьненна а евзаш йолчу яздархочуо Оьрсийчоьнан президентах дош алар цхьаболчарна тамашийна хетахь а, амма немцойн а, йоллчу Малхбузерчу а интеллектуалашна юккъехь дуккха а хан яра Путине, Кремлан политике а иштта емалдаран хьежамаш болу. Бакъду, пачхьалкхийн куьйгалхоша а, тIеIаткъамечу политикаша а шайна ца хезаш санна дуьтура и аьзнаш. ХIинца амма, эххар а Украинехь Оьрсийчоьно хIоттийнарг гуш, ткъа Кремлан агресси Европина дозанашна улле кхаьчначул тIаьхьа, эххар а самабовлуш бу уьш а.\nВенерчу Малхбален Европин интститутан Iилман белхахочунна, политологна Чапханов Русланна хетарехь, кху тIаьхьарчу ткъех шарахь Кремлано Европехь шена лобби Iалашйархьама мел хьегна хила долу къа а, мел йина хилла харжаш а йовш лаьтта Украинехь цуо болийна тIом бахьана долуш.\nЧапханов Руслан: „Даханчу бIешарахь Оьрсийчоьне вуно боккхаь цатешам бара Малхбузехь. Амма тIаьхьарчу ткъо шарахь Москохано, вай цхьа партнераш а дара, вайн цхьа юкъара мехаллаш а яра, бохуш, шаьш Европица схьаэнгIерта бохучунах тешийна кхузара нах. Амма цара Украинехь деш долчуо гойту, цхьа а юкъара мехаллаш а, цхьа а бакъдолу партнералла царна юккъехь доцийла“.\nПолитологан дешнаш тIечIагIдо кху деношкахь Германерчу АРД телеканало дIабахьанчу юкъараллерчу хеттамаша. Немцойн доккхах долчу декъан шеконаш яц, Оьрсийчохь демократи янне а ца хиларх. Ткъа хеттамашкахь дакъалаьцначу нехан 83 процентано тIечIагIдира, шайна хетарехь Оьрсийчохь де дийне мел долу а адамийн бакъонаш а, демократин принципаш а хьоьшуш ю бохург.\nИштта хеттамашкахь дакхалаьцначу хIора а пхеа стагах виъ тешна ву, Оьрсийчоьнан куьйгалла хIуъу дийр долуш ю, шена луург чекхдаккхархьама бохучух. Ткъа Минскехь бина барт Москохано кхочушбийр бу бохучух ца теша хаттаршна жоьпаш деллачарех 64 процент.\nТелеканало архивашкарчу хааршца цу хеттамийн жамIаш дустаро гайтира, шийла том болчу хенахь бен цу кепара Оьрсийчоьнна резадацар а, цу пачхьалкхаца цатешам а немцойн юкъараллехь хилла ца хилар. ТIаьхьара, 1981-чу шарахь, цу кепарчу хеттамашкахь таллархоша хаттар динера немцошка, оьрсашка болчу хьежамех лаьцна. I4 процент бен ца аьллера хIетахь, шайн хьежам дика бу аьлла.\nИ Оьрсийчоьнах тешам дIабалар а, цу пачхьалкхене болу хьежамаш немцойн юкъараллехь талхар а дIадоьдуш долу масех шо а ду элира АРД телеканале Берлинерчу политолога Випперфюрт Кристиана. Амма иза оьрсийн Германига болчу хьежамашкахь а тергалдан йиш ю бохуш чIагIдо цуо. „Нийса шо хьалха а Германи Европехь Оьрсийчоьнан уггаре а тоьлла доттагIа ларалуш яра. ХIинца иза дуьхьалонча санна тIеоьцу оьрсаша“, - элира политилога.\nПутин емал йина Германера нобелан совгIатан дас Мюллер Гертас


Инфоурок › География ›Конспекты›Конспект урока на тему "Машар" (талламан болх)\nТема: Диктант «Машар»\n1алашо: мукъа а , мукъаза а аьзнех,элпех лаьцна болу хаамаш таллар. Дешнеш дешдакъошка декъа хаар таллар.\nI. Урокан ц1е а, 1алашонаш йовзийтар.\nII. Керла темица болх д1абахьар.\nДиктантан текст йовзийтар.\nХьехархочо д1айоьшу текст.\nМашар бохург дика дош ду. Вайна машар беза. Машарехь адамаша болх бо, уьш дика деха. Вайн Даймахко машарехьа къийсам латтабо.\nХьалхара мог1а –аша буха сизаш хьакха мукъачу элпашна.\nШолг1а мог1а –буха сизаш хьакха мукъазачу элпашна.\nДешдакъошка декъа дешнаш: вайна, машар, Даймохк, къийсам.\nIII . Урокан жам1 дар.\nНомер материала: ДБ-1375128\nКонспект урока на тему "Гуьйре"(сочинени)\nКонспект урока на тему "Йозанехь предложенеш къастор"


Краснодар-махкарчу Адлерна гергахь "Оьрсийн салтийн хьуьнаран монумент" хIотто проект кечъярца сингаттам боссийна чергазийн дегнаш чу Iедало, хаам бо "Кавказ.Реалиино". "Пропагандин хIоллам", ткъа иза хIоттор – питана, иштта го проектан мах адыгашна. Сочи гIалин администрацино шен сайте хIоттийра проектан сурт байначу беттан 30-чу дийнахь, амма хIинца дац иза цу тIехь. Iедало юьхьарлаьцначу Iалашонан хьокъехь яздина "Кавказский узел" портало.\n" Iаьржачу хIордан Адлер йистонца 1837 шарахь йиллинчу Сийлахь Синан Фортан (Форт Святого Духа) карта ду хIолламан васте дуьллуш. 19-чу бIешеран 30-чу шерашкахь Iаьржачу хIордан йист чIагIъеш лаьттина, стратегин мехалла ю и форт", –аьлла йовзуьйтуш яра сайто хIолламан проект.\nМонумент йилла дагалаьцнарш бу Сочи гIалин депутаташ а, килсан мозгIарш а, Адлеран кIоштарчу историн музейн белхахой а.\n"1837 шарахь оьрсийн салташа а, эпсарша а луьра тIом латтийна ламанхоца. Цигахь вийна мостагIчун даьндарго поэт-декабрист Бестужев-Марлинский Александр", – аьлла дара проект йовзуьйтучу Сочин администрацин сайта тIехь.\nОршоьтан дийнахь Оьрсийчоьнан историкийн юкъараллин Краснодарерчу декъан куьйгалхочо Зенгин Сергейс, шена хууш дац монумент хIотторах дерг, элира Маршо Радиога. Оха Сочин администраце а дахьийтира сайта тIера хаам дIабаккхарх лаьцна хаттар, амма жоп ца деана цкъачунна.\n1817-чу шарера 1864 шаре кхаччалц лаьттинчу Кавказан тIамо хIаллакьхуьлучу хьоле кхачийна адыгийн къаьмнаш. Османийн импере адыгаш берраш а санна дIабахча, буха ца бисина 50 эзар бен. Оьрсийчоьне ша Кавказан тIеман заманахь адыгашна тIехь геноцид хIоттийна хиларх даредаре кхойкху чергазийн юкъараллаша.\nАдыгаша дуккхаза а хаийтина шайн дай баьхначу латтанашна тIехь и тайпа хIолламаш хIиттор шайна товш доцийла, оцо Оьрсийчохь дехачу къамнашна дуьхьал дискриминаци яржайойла. Чергазий шайн даймахкара бохорах лаьцна дуьйцург "хаза туьйра" ду, элира Туркойчуьрчу Оьрсийчоьнан векала Ерхов Алексейс 2020 шеран Iай. Оцу къамело Туркойчуьра кавказхой протестан акцешка бехира Анкарахь а, Стамбулехь а.\nЧергазийн дуьненаюкъарчу боламан лидерех волчу Гвашев Руслана зуламе лору Iедал Адлерехь хIоллам хIотто гIертар. Цо дагайохкуьйту Къилба Кавказера къаьмнаш хIаллакдеш, царна тIехь латтийна гIелонаш.\nПитане васташ а, битамаш а кхуьуш лаьтта\n– Питане васташ хIиттор десташ ду. Цхьана тIегIанара ду и зуламаш. Оьрсийчоьнан Туркойчуьрчу векало Ерховс аьлларг а, Керлачу хийцамца Оьрсийчоьнан Конституцино "федеративан барт" олу кеп йохор а. Халкъе шен баланех ойла ца яйта, иза Iехорхьама леладо иза. Оьшуш бац Сочехь Кавказан тIом дагалоьцуьйту хIолламаш оццул дукха", - элира Гвашевс Маршо Радиога.\n"Монументалан пропагандин хIоллам" элира билла тарлачу хIолламах "ГIебартойн конгресс" юкъараллин куьйгалхочо Бешто Аслана:\nЧергазаша тIом бина Оьрсийчоьнца заманаш хьалха, амма федералан Iедало хIинца а бац оцу хиламийн мах хадийна\n– Со чIогIа реза вац хIоллам хIоттабайта. Вайн цхьана пачхьалкхан дахархой ду бахахь а, истори кеп-кепара гойтуш ю вайн. Чергазаша заманаш хьалха тIемаш бина Оьрсийчоьнца. Амма федералан Iедало мах хадийна бац оцу хиламийн хIинца а. Адыгейн, ГIебарта-Балкхаройчоьнан парламенташа цунах шеко а йоцуш геноцид олу. Сан кхетамехь, пропагандин хIоллам бу буьллуш. Цо цхьаьннан а иэс ца дуьгу хиллачух доккхаден, лелларг даздан лерина деш а дац иза. Иза до тахане а, кхане а чIагIъеш. Оцу хIолламо олуш дерг цхьаъ ду: хIара тхан латта ду, оха даьккхина, хIара схьадаьккхина нах – тхан нах бу. Геноцид лелла хилар – иза кIадбоцург ду. Суна иштта го Iедалан Iалашо.\n– Стенна кхуллуш бу и хIоллам кху заманахь?\nУрхалла дар колониалан кепе доьрзуш ду\n– Гарехь, бахьана ду чергазаша шайн проблема, шайн претензеш, федералан центрца шаьш реза цахилар кест-кеста хоуьйтуш хилар. Центрна ца лаьа халкъашка шайн меттанаш Iамабайта, нийса яц цо къаьмнашца лелош йолу политика – дукха хIуманаш ду чергазашна цатовш. Къаьмнийн республикийн статусах йисина цхьа цIе бен яц. Урхалла дар колониалан кепе доьрзуш ду. Со оцу политикаца реза вац, ца лаьа суна и тайпа хIолламаш хIиттабайта", - элира "ГIебартойн конгресс" юкъараллин лидера Бешто Аслана.\nЧергазийн юкъараллаша геноцид лору Оьрсийн империно шайца 19-чу бIешарахь лелийнарг: къоман цхьа дакъа хIаллакдина, цхьа дакъа Османийн импере дIахьажийна. Таханенна цхьа пачхьалкх бен яц чергазийн геноцидна къерахилла – Гуьржийчоь, яздо Кавказ.Реалиино.\nИсторика Вачагаев Майрбека дуьйцу, Адлеран кIоштахь хIотточу хIолламо оцццул чIогIа стенна дарбина чергазий:\nИ хIоллам хIоттор – чергазашна рогIера чов яр ду\n– Краснодар-мохк а, Iаьржачу хIордан йист а – иза чергазийн даймохк бу. И хIоллам хIоттор – чергазашна рогIера чов яр ду. Дукха бу цигахь меттигерчу халкъаца тIемаш бинчу инарлийн хIолламаш. Чергазашна яц и васташ доьналлин хьаьркаш, оьрсашна и инарлаш мел беза белахь а. Чергазашна уьш колонизаторш бу. ТIаьххьарчу шерашкахь и тайпа хIолламаш баржаро Оьрсийчоьнан политикан хатI гойту. Кремлан кхетамехь, Кавказ яккхар – Къилбаседа Кавказерчу къаьмнашна кхаьчна ирсе дакъа ду, ца го цунна цигахь цхьа а колонизаци. Кавказе оьрсий баржаро хазбина, массо а агIор кхиийна мохк, боху Кремло. Цунна хетарехь, герз карахь шайн махка баьржинчу наханна баркаллаш баха декхаре бу кавказхой. Со шек вац и хIолламийн хIиттор Кремлера, Москвара дохкуьйту омранаш хилар.\n– XIX бIешерашкахь мел дукха чергазий белла оьрсийн карах? Геноцид стенна юьйцу чергазаша?\n– Тамаша бу и зераш цхьаммо а динехь, Кавказана тIамехь оьрсийн агIор хилла дараш бен дац документашкахь дисина. Къилба Кавказ яьккхинчул тIаьхьа мохк чергазех мукъабаккха болийна. Адыгашна вуно лазаме, доккха зен дина болам бу иза. Эзарнаш шерашкахь шайн латта тIехь даьхна къаьмнаш Османийн импере дIахьийсо долийна. Ас теллина оцу заманаша документаш. Трабзонерчу оьрсийн консула и зама юьйцучу кехаташна тIенисвелла со. Велхха воллуш яздо цо: "Ган хала сурт ду хIара! Сацо деза дерриг а, чергазий дIакхалхор юкъахдаккха деза! ХIунда аьлча, эзарнашкахь леш бу нах! " Iаьржачу хIордан цхьана йистера I000 чергази новкъаваьккхича, дехьа бердашка кхочуш ца хилла царех ах бен – ун даьржина хилла. Туркойчоьна а ца хилла и нах тIеоьцуш. Уьш дуккха а беттанашкахь кхаьбна карантинехь. Оцо вуно доккха зен дина чергазашна. Хаттар лаьттина: буьсур а буй адыгаш дуьнентIехь? Масала, дац ала тарлуш ду убыхийн къам. Цундела Кавказехь оьрсийн инарлашна, салташна хIолламаш хIиттор – иза чIогIа лазам еду чергазашна, кхечу массо а къамнашна, – дийцира историка Вачагаев Майрбека.\nОьрсийчоьнан Iилманийн академин дуьненаюкъарчу экономикан а, юкъаметтигийн а институтан коьртачу белхахочунна Муханов Вадимна гарехь, "Оьрсийн салтийн хьуьнаран монумент" хIоттор – иза Къилбаседа Кавказехь советан заманахь дуьйна лаьттачу "эсан тIеман" дакъа ду:\nИ монумент кху муьрехь юкъаяккхаро цецваьккхина со\nСайх дерг аьлча, и монумент къаьсттина кху муьрехь юкъаяккхаро цецваьккхина со. Оьрсийчохь кху замано еъначу проблемин букъа тIехь и тайпа хIолламаш оьшу аьлла ца хета суна, Къилбаседа Кавказехь муххале а. Баккхий къийсамаш, гамонаш кхоьллина Къилбаседа Кавказехь хьалха хIиттош хиллачу хIолламаша а. ХIинца хIотточу монументо нах иэгIор буй хаа дукха хьекъал а ца оьшу.\n– Чергазаша Оьрсийчоьнан Кавказерчу политиках колониалистийн политика олу, цундела лаьтта хIолламашна дуьхьал а. Ткъа Iилманчаша муха туьду и политика?\nЧолхечу исторех йохк-эцар йина\n– Иза хала а, ехха листа езаш а тема ю. Дерриг а дозу истори толлучара хадочу мехах. Цу тIе, и толлурш а бу кеп-кепара кхетамаш болуш. Оьрсий, чергазий хилла ца Iаш, туркой а, Iаьрбий а бу тема хьехочийн декъахь. Йохк-эцар хилла исторех. Кхеташ ду, Кавказан тIом боьрзуш лелла хиламаш бохаме ца гойла дац кхетамчохь волчунна. Амма дуккха а ду шайна-шайна исторехь хилла цатемаш геноцидан могIара бохийла лууш хьийза къаьмнаш. Масала, 1920-чу шарахь Гуьржийчоьно шена тIехь геноцид латтийна хилар бакъдаре кхойкху хIираша. Ишттачу хьежамаша исторех йохк-эцар ярал совнаха, терминийн а бойъу мах.\n– Ткъа хьан лаьхкина чергазий Кавказера?\n– XIX бIешарахь лелларг, мухIажиралла, Къилбаседа Кавказера къаьмнаш бусалба Туркойчу дIакхалхар – талланза юьсу теманаш ю. Олийла дац массо а зуламаш Оьрсийчоьно дина. Шина империно эцна оцу боламах пайда: Оьрсийчоьно а, Туркойчоьно а. Мегар дац хьолаца беккъа цхьа бос ган, - тешна ву Оьрсийчоьнан Iилманийн академин дуьненаюкъарчу экономикан а, юкъаметтигийн а институтан коьрта белхахоч Муханов Вадим.


Дагестанера харжамашкахь толам баккха дагахь бу диндай\nМангал-бутт 21, 2016\nДагестан -- Дагестанан динан урхаллан куьйгалхо Абдуллаев Ахьмад-Хьаьжа. 05Товб.2011\nГезгмашин-беттан 18-чу дийнахь Дагестанехь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутаташ хьаржина ца Iаш, хир бу меттигерчу парламентан а, цхьацца муниципалитетийн а куьйгалхойн харжамаш. Цу махкахь хIоьттинчу хьоло гойтуш ду цу харжамашкахь тасалур хилар карарчу хенахь волчу Дагестанан куьйгалхочуьнан Абдулатипов Рамазанан агIончаш а, цуьнан дуьхьалончаш а. Амма кхин цхьа ницкъ а бу кху тIаьхьарчу хенахь цигахь гучуболуш - Дагестанан динан урхаллан декъашхой.\nГезгмашин-беттан 18-чу дийнахь ерриг а Оьрсийчохь харжамийн де хир ду. Нохчийчохь республикан куьйгалхо хьаржина ца Iаш, хоржур ю парламент а. Ткъа луларчу Дагестанехь хоржур бу Пачхьалкхан Думан а, меттигерчу парламентан а депутаташ а, республикерчу цхьацца муниципалитетийн куьйгалхой а.\nДагестанера Iедал коррупцино дукъийна а ду, дохкалуш а ду, нахаца бала болуш а дац аьлла хеташ дуккха а бахархой бу цу республикехь. ТIебогIучу харжамашкахь цу наха Iедалера бохо мегаш бу Абдулатипов Рамазанан агIончаш а, цо хIиттийна болу хьаькамаш а.\nИза гойтуш бара, масала, стохка гурахь Буйнакскехь хилла цу гIалин гуламан харжамаш. Цигахь, 68.8 процент кхаьжнаш а гулдина, толам баьккхира "Оьрсийчоьнан ветеранин партино". ШолагIчу меттехь йолчу «Цхьааллин Оьрсийчоь» партино ца гулбинера 18.5 процент харжамаш а бен.\nТкъа хIинца Дагестанан муфтиятаца уьйраш йолчу наха кхоьллина Оьрсийчура «Халкъ коррупцина дуьхьал» олучу партин дакъа. Церан Iалашо ю Гезгмашин-беттан 18-чу дийнахь хир болчу харжамашкахь толам баккхар.\n«Халкъ коррупцина дуьхьал» парти кхоьллина 2013-чу шарахь Оьрсийчоьнан политико Анисимов Григорийс. Цхьаболчара дуьйцу иза Путин Владимирна юххера стаг ву бохуш. Анисимовн партин цхьа лозунг ю «Махкана яххьашца бовза беза шен коррупцин дай» аьлла.\nОццу шарахь цу партин дакъа гучуделира Дагестанехь а. Амма зорбанан гIирсаш иза дийца долийра 2016-чу шарахь Охан-баттахь, цуьнан лидеро Тажудинов Магомедхабиба дина дIахьедар бахьана долуш.\nТажудиновс хаам бира 2016-чу шеран гурахь хир болчу харжамашкахь дакъалоцур ду аьлла Дагестанан муфтийн когаметто Саадулаев Магомедрасула.\nДагестанан куьйгалхочо Абдулатипов Рамазана и парти гучуялар тидира иза шена дуьхьал хьажийна йолуш санна бохуш яздо шен блогехь Маршо Радион аналисто Фуллер Лизас. Яздина низам санна лелаш ду Дагестанехь республикан куьйгалхо суьйли хилча, цуьнан метта хIуттуш верг даьргIо хилар бохуш дуьйцу Фуллера.\nКарарчу хенахь 70 шо кхочуш волу Абдулатипов суьйли ву, ткъа Оьрсийчоьнан Федерацин Кхеташонехь Дагестанан векал волу даьргIо Умаханов Ильяс лелар долуш ву ша республикан коьрте хIуттур волуш санна аьлла хета аналистана.\nДагестанера журналисто Гаджиева Зульфияс дуьйцу диндай гIуллакх дац политикана юкъагIерта бохуш вара Абдулатипов Рамазан, Саадулаев харжамашкахь дакъалаца воллий хиъча бохуш.\nГаджиева Зульфия: - Абдулатипов шен къамелехь хоьттуш вара, парламентехь хIун дисина церан бохуш. Диндай шайн маьждигашкахь ламазаш деш Iийча гIоле хир ду, ткъа низамаш кхечара дохур ду. Диндайх бозуш боцучу наха дохур ду бохуш вара иза.\nМуфтиято гIортор еш болу кандидаташ вуно кхераме бу «Цхьааллин Оьрсийчоь» партина аьлла хета Гаджиева Зульфияна.\nГаджиева Зульфия: - Цара вуно чIогIа конкуренци хIотто мега "Цхьааллин Оьрсийчоьнна", хIунда аьлча, цу партина тIехIоьттина республикера муфтит ю бохуш дуьйцу наха, ша муфтий иза бакъдац бохуш велахь а.\nАмма оццу хенахь муфтиятан белхахоша социалан машанашкахь дIахьош агитаци ю. Дагестанехь вуно дукха мурдаш бу тIарикъатан некъехь болу. Суна хетарехь, вуно боккха къовсам хир бу харжамашкахь.\nНагахь Iедалша, хIинццалц шаьш лелош ма-хиллара, харжамийн жамIашца бозбунчаллаш лело гIортохь «Халкъ коррупцина дуьхьал» партин декъашхой юхабевр бац бохуш дуьйцу Гаджиевас.\nГаджиева Зульфия: - Суна уьш тасалур бу аьлла хета, юха ца бовлуш. Уьш баккъалла а толам баккха дагахь бу. Цунах кхоьруш ду республикера Iедал. Цундела цхьацца дIахьедарш до Iедалхоша. Церан бакъо яц официалан кепара шун бакъо яц харжамашкахь дакъалаца аьлла уьш харжамашна юкъарабаха.\nАмма, гуш ду, Iедал лууш ца хилар диндай Iедале кхачийта. ХIунда аьлча, царна хуучух тера ду уьш тоьлур буй. Цулдела цигахь къовсам хир бу. И нах, дика ду тIаккха аьлла, юхабевр бац.\nКхин цхьа хIума а ду цу нехан ницкъ гойтуш. Дагестанехь уггаре а девзаш долчу "Черновик" газето СМС таллам бинера, мила хила хьакъ ду Дагестанан "халкъан президент" аьлла. Цуьнца а догIуш, толам баьккхинарг вара муфтий Абдулаев Ахьмад-Хьаьжа.\nЦу хеннахь луларчу Нохчийчохь а йолаелла харжамийн кампани. Гезгмашин-беттан 18-чу дийнахь цигахь республикан куьйгалхо а, парламент а хоржур ю. Нохчийчохь цу даржашкахь мила хир ву хууш ду хьалххе. Цундела харжамийн кампани вовшахъетташ харжаш еш стаг вац республикехь.\nИслам: "Нохчийчохь дийнахь а, буса къаьркъанаш духкуш туьканаш ю..."\nБуьритIехь тIеэцначу исламан доктринех шуна хетарг\nДжалалдинов: Нохчий а, суьйлий а цхьабосса балехь бу\nДербентан 2000 шо кхачар даздина Дагестанехь


"Петров, Сидоров, Мурдалов вац човхийнарг - Iедал ду"\nГIадужу-бутт 11, 2016\nНохчийчоьнан Лакхарчу кхелан куьйгалхочун декхарш кхочушдешволу Мурдалов ТIахIир а, мехкан парламентан спикер Даудов Мохьмад а.\nCтенна хилла Оьрсийчоьнан Лакхарчу Кхеле сихха гулъелла дийцаредеш кхелахочунна тIеIаткъамбар? «Карара хан» («Настоящее Время») хьостанан корреспондентаца къамелдинчу Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхелан векало стенна аьлла, Соьлж-ГIалара хилам бевзаш а бу, шаьш бийцаре а бина?\nНохчийчуьра хьал, ша кху муьрехь цигарчу хьаькамаша емалвеш велахь а, меттигерчу шен уьйрийн гiоьнца тергонехь латтадо «1азапна духьалояран комитето». Цуьнан куьйгалхочо Каляпин Игора хаамбира Маршо Радиога шена хуучух лаьцна.\nКаляпин Игорь шек ву Нохчийчохь лела харцонаш президентна Путинна ца евза, цо магийна лелош яц бохучух.\nКаляпин Игорь: Кадыровс ша дийриг Путина бохучунна нийсса дуьхьал до\nПутинна ца хууш дац...\nКаляпин Игорь, "Iазапна дуьхьалояран комитетан" куьйгалхо\n- Кхечу кепехь, халахеташ делахь а, Нохчийчохь хуьлуш а дац. Иза тIах-аьлла хьовза везаш хиллера, шена еттар тоьшалле а докххуш. Иза далуш дара, Нохчийчохь ца далахь, арахьа. Кхеташ ду, хIинца цунна кхин некъ бац. Цо хилларг ца хилла бохур ду.\nИ санна истореш дуккха а ю. Ерриг а Нохчийчоьнна хаьа хиллий, иза кхин башха лечкъош а ца дина. Даудов шен бIонца цIачу а вахана, оцу цIенна гобина а хилла. Иза-х даций эрна арахь хилла, дийна делккъехь, Лакхарчу кхелан цIачохь. Ерриг а республикана хаьа и иштта дуйла. Делахь а официалехь и ерриг а истори цахилларг йина ерзор ю. Цунна (Мурдаловна -М.Р) тIедожийна, кхелан белхахойх ах бу хезна цуьнга хIун ден боху, муха боху.\nХетарехь, шена Оьрсийчоьнан Лакхара кхел орцахъер ю бохуш Iийна иза. Регионашкахь кхелахой, лакхарчу кхелан куьйгалхо-м муххале а, хIиттор цуьнгахь ма дуй. Хетта хир ду-кх, Лакхарчу кхело могуьйтур дац иштта шен белхахошна тIеIаткъамбар. Кхеташ ду, хIинца кхин хIумма хиларе сатийса ца дуьсу, цо шен лаамехь дарж дитар доцург.\nСуна хаа лаьара, гой те Кремлна, динамика шена ган лиинчунна нийсса бIостанехьа юйла. ХIунда аьлча, Кадыровс Лакхарчу кхелан куьйгалхо даржах вохорах цхьа а цец ца волу, иза керла дац. Ша дийриг цо мел цалечкъош до – иштта хIутту хаттар. Оцу демонстрацино гойту, конституцин принципца Iедал дакъойх лаьтташ хилар Кадыровс лере а ца ухьийла. Гойту Путина шена бинчу хьехамашка иза ладугIуш воцийла. И демонстрацеш кхеташ а ю, вайна ца гойла а дац, соьга хаьттича.\nСитуаци Кадыровца доьзна нахана хьалха Путина ма-гайттара а яц. Хаац, вайна ца девза къамелаш шайлахь хуьлу а хир ду церан, нахалахь дуьйцучунна нийсса бIостанехьа. Амма Путина Кадыровга нахана а хезаш эриг, мел кIеда, ларлуш иза алахь а, болхбеш дац. Кадыровс ша дийриг нийсса бIостанехьа до, массарна а иза гуш а ду.\nНохчийчоьнан Лакхарчу кхелан гIентахь ханна Iачу Мурдалов ТIахIирна лаахь а, ца лаахь а даьржина хаамийн гIирсашкахула мехкан спикеро цунна йиттина бохург. Ткъа Мурдаловс иза харцдеш къамелдина тIаьхьа даьхкинчу деношкахь - цо бакъ ца до шена йиттина бохург.\nХаамийн гIирсаша нахала баьккхина хилам. Иштачу хьолехь Оьрсийчоьнан Талламан комитет декхаре ю хаам талла а, бакъдерг жамIе а дерзийна, юкъараллана довзийта а.\nОцу хьокъехь Маршо Радиона ша еллачу интервьюхь «Демократин бакъонан Оьрсийчоь» («Демократическая правовая Россия») партин куьйгалхочо, юридикан Iилманийн доктора, профессора Трунов Игора элира, бакъо яц суьдхочунна тIе куьг дахьа а, я цунна дина зулам къайладахьа а.\nТрунов Игорь: Таллам бан беза лаахь а, ца лаахь а\nБакъо яц кхелахочунна бина Iаткъам ца талла\nТрунов Игорь, юридикан Iилманийн доктор\n- Кест-кеста нисло, и санна долу девнаш, ши адам вовшахлетча, дов даьлча, машарца къаьсташ, уьш могIара нах белахь. Амма вуно башха ду иза Iедалан векалх, федералан кхелахочух хьакхалуш делахь.\nИза «А» категорин даржхо ву, Оьрсийчоьнан президентан категорера стаг ву иза. Цундела низамо леррина терго а еш, ларбо Iедалан белхахой, къаьсттина кхелахой, царна балхаца новкъарло ярна, тIеIаткъам барна, тохарна.\nМасех бехктакхаман артикл а ю уьш ларбеш. Масала, 295 артикл, «Кхелахочун дахарна тIе куьг дахьар». Цо 12 шарера 20 шаре кхаччалц хан къастайо набахтехь такха, я велла дIаваллалц чохь кхаба, я вен кхачаво зуламхо.\n294 артикл а ю, цо доьхку муьлххачу а кепехь кхелан балханна новкъарлояр. Цо къастадо луьра таIзар. Цундела оцy артиклша ца магадо машарца довдерзор. Кхечу дешнашца аьлча, Iаткъамхиллачо бохург маьIне а дац, цуьнан лаамехь дац дов дIадерзор я цадерзор. Деккъа дIа бахамна дина зен дерзош бен яц Iедалхочун машар бийца бакъо.\nДуьйцург Iедална дуьхьал дина зулам ду, дац ша схьаэцначу Петровна, Сидоровна, Мурдаловна дуьхьал дина аьлла дуьйцу зулам. Иза Iедал ду. Кхелахочунна етта мегаш дац. Кхелан белха юкъагIерта мегаш дац. Иза пачхьалкхна дуьхьал деш зулам ду. Иштта боху низамо.\nЦундела и санна долу бехктакхаман дов сацо бакъо яц, таллам а бан беза лаахь а, ца лаахь а.\nБехктакхаман-процессан кодексерчу 144 артикло боху, зорбано зуламах лаьцна баржийна хаам талламхойн декъан куьйгалхочо тидаме эца а беза, таллийта а беза.\nЦундела, хаамийн гIирсашна иза хиина а хиларна, цара даржийна а хиларна, таллам бина хила а беза, хиллачун хьокъехь жоп дала а деза, дина я ца дина дуьйцу зулам. Кхелахочунна зен дина я ца дина, кхелан балханна новкъарло йина я ца йина, иза талла а догIу, цуьнан лорах бехктакхаман дов айдан а деза.


Оьрсийчоьно жоп дала деза ша дечу зуламех, яздина Твиттерехь Европарламентан депутата, Германерчу политика фон Крамон-Таубадель Виолинас. Хангашвили верна шайн пачхьалкхан Федералан прокуратуро Оьрсийчоь бехке ярца доьзна аьлла цо:\n"Кхин а цхьа тоьшалла ду вайна хиинчуьнца: шира кеп лелайо Оьрсийчоьно нах хьийзорца, байъарца, ца юьту оцу тIехь юьстах ур-атталла Германи а, Европан Барт а. Оьрсийчоьно жоп дала деза цунах а, ша динчу кхечу дуккха а зуламех а. Цуьнга шогга жоп доьху хан тIекхаьчна", – яздина Европарламентан депутата.\nПолитика комментари йина немцойн прокуратуро Гуьржийчоьнан Iедал хьахош, иза "Оьрсийчоьнехьа ду" аларна. Хьалхо Гуьржийчуьрчу Германин векало Книрш Хуберта хаийтира, "Оьрсийчоьнехьа долу Гуьржийчоьнан Iедал" алар яц Берлинан позици, прокуратуро довзийтинарш Хангошвилис дийна волуш баьхна дешнаш ду, аьлла.\nФон Крамон Виолаc хьахийна гуьржийн журналист Габуния Георгий вен кхерамзаллин никцъаша Оьрсийчоьнна новкъарло яр а. Киллер Гуьржийчу хьажийнарг Кадыров Рамзан хила тарлуш ду, боху цо: «Дика ду гуьржийн Iедало цIий ца Iанадайтина. Европан Берто жигардаккха деза и санна долу боьха зуламаш ца дайта ша ден гIо», – яздина цо.\n38 шо долу гIалгIа Боков Васамбек лаьцна Тбилисехь пачхьалкхан ницкъаша. «Мтавари архи» телеканалан инарла директора Гварамия Никис Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан бехкевина журналист Габуния вен иза ваийтарна. Бахьана ду, Гварамияна хетарехь, Габунияс стохка «Рустави-2» телеканалехула Оьрсийчоьнан президент сийсазвеш къамел дар.\nГерманин Федералан прокуратуро Оьрсийчоьнан лаамца нохчийн тIемало Хангошвили Зеламха верна бехкево стохка гурахь, зулам иккхича лаьцна волу Оьрсийчоьнан вахархо. Цуьнан цIе яьккхина яц официалехь. Амма журналисташа шаьш бинчу талламашкахь боху иза ФСБ-н ницкъашкахь болхбина а, нах байъарца гоьваьлла а волу Красиков Вадим ву.


Конституцина тIетохарш кховдийна Пачхьалкхан Думе. ХIун хийца дагахь ву Путин\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира оршотан дийнахь Пачхьалкхан Думе кховдийна Конституцина тIехь хийцамаш барх лаьцначу низаман проект, хаам бира пачхьалкхан куьйгалхочун зорбан секретаро Песков Дмитрийс.\nПесковс дийцарехь, и документ Думехь дийцаре деш президентан векалш билгалбаьхна Конституцина тIехь бан беза хийцамаш кечбечу белхан тобан декъашхой – Федерацин Кхеташонан декъашхо Клишас Андрей а, пачхьалкх кхолларехула а, низамашкахула а Думан комитетан куьйгалхо Крашенинников Павел а, ткъа иштта низамашкахула Институтан директор Хабриев Талий а.\nПачхьалкхан Думан сайта тIехь гучудаьллачу документана тIехь гойтуш бу Конституцин 22 артиклна тIехь хийцамаш бар.\nПачхьалкхан Кхеташо (Госсовет)\nКонституцина юкъаялош ю Iедалан керла орган – Пачхьалкхан Кхеташо. Иза кхуллу президенто, "пачхьалкхан Iедалшка бертахь болх байта а, Оьрсийчоьнан Федерацин чоьхьара а, арахьара а политикан коьрта чулацам а, пачхьалкхан социалан-экономикан кхиаран коьрта агIонаш билгалъяха а, Iалашо йолуш. Пачхьалкхан Кхеташонан чулацам билгалбаккха безаш хир ду, хIинца а тIеэцна доцу низам.\nПачхьалкхан Думан бакъо хир ю президенто хьалхатеттина Iедалан куьйгалхо а, ткъа премьеро хьалхатеттина вице-премьераш а, ницкъаллин структурийн министр боцурш, министрш а тIечIагIбан. Ницкъаллин органийн министрш тIечIагIбийр бу ша президенто, Федерацин Кхеташонца дагаваьллачул тIаьхьа. Цуьнца цхьаьна президентехь бакъо юьсуш ю премьер-министр а, министрш а даржашкара дIабаха.\nПрезидентан ши хан\nНизаман проекто президентан даржехь цхьа стаг хилийтаран терахь дуьйцучу Конституцин артиклера дIадоккхуш ду "тӀекӀел" (подряд) дош. И артикл иштта хир ю: "Оьрсийчоьнан Федерацехь цхьана стеган бакъо яц президентан дарж шозза бен дIалаца".\nИза ду, Путинан 2024-чу шарахь президентан даржехь мандат чекхдаьлча, иза цу дарже юхавалур вац бохург.\nСоциалан юкъарахиларш (гарантии)\nКонституцехь билагалбаьхна хир бу уггар лахара хила мегачу алапан а, пенсийн индексацийн а барамаш. И тIетохар юкъадахийтина соьмах а, Коьртачу банках а лаьцначу 75 артиклна, уггар лахарчу алапан барам олу (минимальный размер оплаты труда – МРОТ) кхетам а, пенси эца йолу бакъо а Конституцин адамийн бакъонашца йоьзначу артиклехь юьйцуш ялахь а. Цу тайпа сацам баран бахьана хила мега, адамийн бакъонех лаьцна артиклш хийца Конституцин гуламан а бен бакъо ца хиларна.\nДепутаташна а, лаккхарчу даржашкарчу Iедалхошна а дехкарш. "ГIирман" тӀетохар\nПутина дош делла ма хиллара, керла дехкарш юкъадохуш ду депутаташна а, Федерацин Кхеташонан декъашхошна а (царах хIинца "сенаторш" эр ду), министршна а, суьдхошна а. Церан бакъо яц кхечу пачхьалкхийн махкахой хила а, кхечу махкахь баха бакъо лон документ хила.\nПрезидент хила бакъо яц Оьрсийчохь лаххара 25 шо цо ца даьккхинехь. Цуьнан бакъо яц кхечу пачхьалкхан махкалла хила а, кхечу пачхьалкхехь ваха бакъо хила а я хьалха кхечу пачхьалкхан махкалла хилла хила а.\nЦуьнца цхьаьна тӀетохар дина иза хьакхалуш дац аьлла, дукха хан йоццуш Оьрсийчоьнах дIатоьхначу пачхьалкхан хьалха махкалла хилла болчу Оьрсийчоьнан Федерацин махкахойх. Схьагарехь, юьйцург ю ГIирма.\nКонституци хьалхе йолуш хилар\nЦул сов, тIечIагIдеш ду Оьрсийчоьнан коьрта низам коьрта хилар дуьненаюкъарчу бертел а. Дуьненаюкъара берташ хьалхе йолуш бу аьллачу 15-чу артиклна тIехь а ца беш, и хицамаш беш бу 79 артиклна тIехь.\nКонституцин кхелан бакъонаш\nДокументца а догIуш, Конституцин кхело толлур ду парламенто тIеэцна низамаш, пачхьалкхан коьртачу низамца уьш догIуш хилар къастош. Конституцин кхелан декъашхойн терахь лахдеш ду - 17-на тIера 11-на тIекхччалц. Суьдхой хIиттор бу президенто, Федерацин Кхеташо реза а йолуш. Иштта кеп лелор ю регионашкара прокурораш хIиттош а.\nЕрриг Оьрсийчохь кхажтасар\nОццу низаман проекто боху, парламенто Конституцина тIехь хийцамаш бинчул тIаьхьа уьш кховдор бу "ерриг Оьрсийчоьнан кхажтасаре". Цу тайпа термин Оьрсийчохь лелачу низамашкахь йоцуш ю, юьйцург референдум яц. Муха а, маца а дIахьура ду и кхажтасар – кхеташ дац.\nКонституци хийцар хьокъехь план хиларх лаьцна Путина дIахьедар дира Дечкен-беттан 15-хь. Дерригхалкъан кхажтасар, РБК-но дийцарехь, хила мега Оханан-беттан (апрель) 12-чу дийнахь.


Журналист верна Украинано лаьцна нохчо дIавоьху Оьрсийчоьно\nЖурналан редактор Хлебников Пол\nОьрсийн версин Forbes журналан коьрта редактор Хлебников Пол верна бехкелору Дукузов Мохьмад схьавалар тIедожийна Украинана Оьрсийчоьнан Инарла прокуратурано.\n"Украинан дозанехь лаьцна Дукузов кхеле озорхьама дIавехна Украинан Инарла прокуратуре Оьрсийчоьно", - аьлла, яздо "Керланаш" агенталло.\nЦкъачунна Украинас жоп ца делла Оьрсийчоьнна.\nБайначу беттан 20-чохь Маршо Радионо ядинера, оьрсийн журналист Хлебников Пол верна бехке лору Дукузов Мохьмад Киевехь лацарх. Оьрcийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан официалан векало Волк Иринас бинера и хаам.\n"Оьрсийн полисхоша дуьненаюкъарчу лехамашка ваьккхина 1978-чу шарера Дукузов лаьцна. Москохахь цхьа могIа нах байарна бехкевеш ву иза. Иштта цунна тIететтина Форбс олучу оьрсийн версин журналан коьрта редактор Хлебников Пол вер а",- аьлла Волка.\nУкраинан кхерамзаллан сервисаша хьалхо дIакхайкхийнера дуьненаюкъарчу лехамашкахь хилла ши Оьрсийчоьнан вахархо лаьцна шаьш аьлла. Царех цхьаъ ву Хлебников верна бехкевен Нохчийчуьра схьаваьлла вахархо.\n2004-чу шарахь аьхка Москох редакци чуьра араволучу хенахь вийнера Хлебников. Журналист вер тIедожийнарг нохчийн тIеман буьйранча Нухаев Хож-Ахьмад ву, вийнарг Дукузов Мохьмад ву аьлла, зорбанашкахь цIерш ехира.\n2006-чу шарахь Дукузов а, шеконашкахь лаьцна Вахаев Муса а, Садретдинов Фаиль а маьршаваьккхира кхело.


Царнаевн кхо накъост лаьцна Бостонехь полицино\nIамерка -- Царнаевн сурт ду Бостонехь йолчу цхьана йоккхачу туькан чохь телевизионехула гойтуш, 23Охан2013\nБостонехь марафон дIахьош бомбанаш лелхийтарна бехке хила мега кхин а 3 стаг лаьцна полицино. Царах шиъ Кадырбаев Диаc а, Тажаяков Азамат а Казахстанера ву. КхоалгIа ву Iамеркан вахархо Филлпос Робел.\nПолицино лаьцна волу кхо стаг талламан изолятор чохь вуьсуш ву мел лаххара а уьш суьдхочунна хьалха хIитталц. Талламхошна хетарехь, 19 шо долу казахийн къомах волу ши кIант Тажаяков Азамат а, Кадырбеков Диас а дакъа лаьцна хила мегаш ву Охан-беттан 15-чу дийнахь 3 кхо стаг а вуьш, 260 сов стаг лаза а веш Бостонехь лелхийтарш деш.\nИ ши стаг Царнаев ЖовхIаран доттагI лоруш ву. Царна бехке дуьллуш ду нийсо лохуш беш болчу талламан тоьшаллаш долу хIуманаш лечкъа а йина, уьш хIаллак яр. Суьдхошна хьалха хIуттур волуш ву и шиъ кху беттан 14-чу дийнахь.\nПолицино лаьцна кхоалгIниг ву Iамеркан вахархо Филиппос Робел. Иза бехке веш ву талламхой Iехо гIортарна. Цуьнан кхоллам бийцаре бийра бу суьдехь кху беттан 6-чу дийнахь.\nИ кхо стаг бехке веш вац нисса дIа терроран тIелатар деш дакъалацарна. Уьш бехке беш бу Царнаевн университетехь йолчу чура тоьрмиг а, цуьнан компьтер а дIакхоссарна, Царнаевгара СМС кехат кхаьчначул тIаьхьа. Iамеркан Iедалан векалша дийцарехь, чура эккхаш долу молха дIа а даьккхина, яссийна йолу цIераш кхуьссу ракеташ а йолуш и тIоьрмиг схьакарийна талламхошна.\n19 шо долу Царнаев ЖовхIар дIалецира полицино Охан-беттан 19-чу дийнахь. Иза чевнаш хилла волун дела латтош ву Бостонан лулахь йолчу набахтийн дарбанан цIийнехь. Царнаев ЖовхIаран вокхах волу ваша Тамерлан вийра полицица хиллачу герзашдеттарехь. Цуьнан нанас чIагIдо нохчийн къомах волу шина вешега кхийдош долу бехкаш харц ду бохуш.\nКадырбаев а, Тажаяков а терроран тIелатар хиллачул тIаьхьа дIалецира Iамеркан иммиграцин сервисо, царшимма студентийн визех пайда эцаран низамаш дохийна аьлла. Федералан талламан сервисо хаам бина и кхо стаг Царнаев ЖовхIаран Массачусетсан университетехь болу накъостий хилла аьлла.\nКадырбаевн адвокато СтахIл Роберта Стигалкъекъа-беттан 1-чу дийнахь дIахьедар дира шен клиент Бостонехь хиллачу лелхийтршца цхьа а юкъаметтиг йолуш вац аьлла.\nСтахIл Роберт: "Кадырбаев Диса аьттехьа а тIе ца буьту шена буьллуш болу бехк. Оха хьалха а аьлла ма хиллара, цо гIо дира Федералан талламан бюроно и таллам дIахьош. Ерриг а вайн юкъаралла санна иза вуно инзаречу балехь а, Iадийна а ву Бостонехь динарг бахьана долуш.\nЦунна хууш дацара цу стага и зулам дина хилар. Иза цуьнах кхетар дукха тIаьхьа хиллера. Кадырбеков а, цуьнан доьзал а халахетта бу кхузахь Бостонехь хилларг бахьана долуш. Ткъа ша иза цхьа юкъаметтиг йолуш вац цу зуламца".\nТажаяковн адвокато Протасс ХIарлана а дина цу кеппара, шен клиент бехке вац аьлла долу дIахьедар.\nЗорбанан гIирсаш яздо Кадырбаев а, Тажаяков а бехке хилахь царшинна хIоанне а пхеа шаре кхаччалц хан тоха а мега, 250 эзар доллар барамехь гIуда такхийта а мега. Филиппосна тоха мегаш ду 8 шо набахтехь даккха, 250 эзар доллар гIуда а токхуьйтуш.\nФорт-Девенс гIаларчу набахтин лоьрийн каравелла, Бостонехь лелхийтарш дарна бехке веш волу Царнаев Жовхар


Москвано хьахийна Тбилисе, Абхазица а, Къилба ХIирийчоьнца а дозанашкара эскарш дIадаха дезар аьлла\nМосква, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралла\nМоскванохьахийна Тбилисе, Гуьржийчоьнан Абхазица а, Къилба ХIирийчоьнца а долчу дозанашкахь "демилитаризацин (эскарш дIадаьхна) процесс йоло езара, цул тIехь дозанаш къастош демаркаци а еш" аьлла.\nЦуьнах лаьцна дуьйцуш ду еарин дийнахь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло Дуьненаюкъара кхерамазаллехула а, хьал тийна латторехула а долчу Женеверчу дийцарийн 54-гIа мур дIабирзинчул тIаьхьа бинчу хаамехь.\nОьрсийчоьно кхетадо ша кховдийнарг "регионехь кхерамазалла чIагIъян Iалашо йолуш" хилар.\nЖеневерчу дискиссехь дакъалаьцначу дукхахболчу декъашхошна хетарехь, гуьржийн-абхазойн а, гуьржийн-кътлбахIирийн а дозанца йолчу меттигашкара хьал тийна ду ала мегар долуш ду.\nЦигахь кхерамазалла чIагIъяр Iалашонца Оьрсийчоьнна хета Абхазица а, Къилба-ХIирийчоьнца а долчу дозанашкара эскарш а, герзаш а дIадахаран процесс йоло еза аьлла, цунна тIаьххье дозанаш билгалдахаран болх а болош. Оцу гIуллакхехь Москвана жигара гIортор еш ю Сухуми а, Цхинвали а.\nГуьржийчоьнан а, Оьрсийчоьнан а дипломатин юкъаметтигаш хедийна Тбилисин лаамца, 2008-чу шеран Марсхьокху-баттахь дуьйна, ЬМоосквано Абхази а, Къилба ХIирийчоь а йозуш йоцуш пахьалкхаш хилар къобал дича. Гуьржийчоьнца бина тIом дIабирзинчул тIаьхьа Оьрсийчоьно кхин а эскарш а, герзаш а хьажийна гуьржийн оцу шина регионехь йолчу шен тIеман базашка.\nТбилисино а, Москвано а политикан хаттаршца доьзна дийцарш дIахьуш ду Женеверчу дискуссийн гурашкахь, Европехь кхерамазаллехула а, цхьанабелхан а вовшахтохаралло а (OSCE-ОБСЕ), малхбузерчу Гуьржийчоьнан бертахоша а дакъа а лоцуш.\nВенесуэла а, Никарагуа а, Науру а, Шема а дIаяьккхича кхечу пачхьалкхаша лоруш ю Абхази а, Къилба ХIирийчоь а Оьрсийчоьно дIалаьцна латто Гуьржийчоьнан территори.\nХIокху текстехь топонимаш а, терминологи а хила мега шаьш йозуш йоцу пачхьалкхаш хетачу Къилба ХIирийчохь а, Абхазехь а лелош йолу.