Ахмадов Муса. Дийцарш | ВАЙНАХ\nАхмадов Муса. Дийцарш\n21.08.2019\tПопулярно, Проза, Статьи Оставить комментарий\nХьер-м сатесча а хьийзаш яра…\nДІатийна Іалам. Хьаннийн хотешка суьйренан тІуналла йоьссина. ХІара хьаннаш хедош, шайна ирзош дохуш, цкъа мацах кхузахь баха хевшина нах.\nХІинца, дуккха а юьртахой лахенга баха охьабахана дела, мелла а жимъелла хІара юрт. Хийла цІа дисна хІокху эвлахь деса. Ткъа деса цІенош тиш а ло, сиха доха а духу…\nЭвлана юьстахо, гІеххьа лекха арц дІаболалуччохь, гуш цхьа жима цІа а, цунах дІахуттуш дина рагІуй, божлий а дара. ЦІенна тІе йиллина кІайн шифер гора, юкъ-юккъера Іарж а елла, ткъа божлиний, жимчу рагІуний тІетоьхна – Іаьржа кехат. ХІора Іуьйранна, оцу божли чуьра арадолий, лакха орцах дажа хьаладоьдура масех бежана: цхьа еттий, ши шинарий, ши эсий. Царна тІаьхьа а хІуттий, кхин цІахь шега дайта хІума ца хилча, вир а доьдура дажа. Иза кху эвлана юьстахо охьадогІучу жимчу хи тІехь йинчу хьера чу а хиъна, ялхийтта шо кхаьчначу, Аьстмар цІе йолчу, кІантаца къамел деш Іачу, цхьа ког боцчу Уцин бахам бара.\nТкъа аьхкенан де делкъал тІаьхьене лестича, кара Іаса а лоций, цхьа гІогІ а текхош, зІакардоханна теба куьйра, я цхьогал дІаэккхон «кху-вай» – бохуш, мохь бетташ, ков-кертахь дезарш деш лела гІеххьа къена зуда Уцин хІусамнана яра, шен цІе Іабадат а йолуш.\nІабадат ворхІ шо сов йоккха яра Уцел. Уцин генаро болчу гергарчу наха, хІара дика реза а воццушехь, ялийнера иза, тІом дІабаьлла масех шо даьллачул тІаьхьа. Іабадат хІетахь хенаро жеро яра, шен долахь ши мотт а, «Казань» цІе йолу кехатан пондар а болуш…\nДера ца ялийра и Іабадат дукха Уцина еза а езаш-м. Кхин дан хІума дацар-кха, реза хила дийзир-кха оцу захалонна а: «Соьга мила йогІур яра, ах бен воцчу».\nХІан-хІа, Іабадат яцара Уцис шега сатийсинарг. Амма…\nТІамо ца деш хІун дитира?.. Уци ког а боцуш веара цІа, ткъа кхуьнан безам, ламанан лу санна, экама, къона Белита и тІом бахьанехь хІоьттинчу мацалло хІаллакйинера. Уцина цкъа а йицлур яц цуьнца ша дуьххьара къамел дина Іуьйре а, цуьнан ша Іодика йина суьйре а. И тайпа хІуманаш цкъа а дицдала тарлуш ма дац, хІунда аьлча, уьш цкъа юха хила йиш йоцу дела. Оцу юха хила йиш яцарехь ю-кх дІадаханчун хазалла а, ша тайпана хилар а…\nТкъа и Іуьйре иштта хилира.\nІаьнан Іуьйре. Ло, мохо лаьтта охьакхача ца дуьтуш хьийзош дарц долчу оцу Іуьйранна, шалго топ а эцна, «Гуди, Гуди» – аьлла, буьнчохь хІоз хилла Іуьллу жІаьла шена тІаьхьа а хьехна, шайн цІенна тІеххьара дІаболалучу орцаца хьалавахара Уци.\nХІетахь Уцина ма чІогІа дезара талла эхар. ХIокху юьртахь а вацара, иза санна, дика таллархо, цхьа Неждукъ хьалхара Оьрзмик ца лерича. ХІаъ, Оьрзмике хьаха ца кхочура Уци. Оьрзмик вешшехь топ а кара вича санна вара. Мел могашчу къоначу стеган ницкъ цакхочура, цо санна, хІара Іаннаш талла. Ткъа топ нийса тохар а, майралла а цуьнгара цхьамма а йоккхур яцара… ОхI, ма дика стаг вара Оьрзмик, ван-м! Дера вара дог цІений, жимчуьнца – жимий, воккхачуьнца воккхий-м…\nОцу Іуъйранна-м Уцина дагахь а дацара, я дагадан йиш а яцара Оьрзмикан валар сел генахь хир ду, я хІокху маьлхан дуьненахь сел боккха тІом бер бу, я и оцу тІамера цхьа гІогІ а доцуш цІа вогІур ву бохург Оцу Іуьйранна Уцина дагахь шен талла вахар дар, кхин цхьа а хІума а дара…\nИ кхин цхьа хІума хІун ду дІадийца Уцина шена хуур дацара хІетахь. И цхьа экама, ламанан баппа санна, синхаам бара, и цхьа сирла ламанан шовда санна, синхаам бара, и цхьа дог дохден, бIаьстенан малх санна, синхаам бара… И синхаам бийца йиш йолуш а, я бийца оьшуш а бац, и синхаам шен даг чохь кхоллабала беза, ша бовзархьама…\nЭрна веъна ца хиллера Уци шовдан тIе. Белита, шен кIудал юьзна а яьлла, и шовда долчу Iин чуьра хьалаяла гIерташ йоллура. Белша тIе хIоттийна кIудал а йолуш, ше хьаькхначу басах ши калу а шерший, меллаша юха чуюссура иза. Гучувала ца хIуттуш, шен дагахь, жимчу берах санна, вела а воьлуш, цхьана кегийчу бIаьллиган коьллашна тIехьа лаьттара Уци. Эххар а, тIеяла гIерта кIорда а дина, гIеххьа кIад а елла (цундела беснеш кхин тIе а цIийеллера цуьнан), Белита, шен кIудал охьа а хIоттийна, даккхий синош а дохуш, сецча, ша лахара хьала вогIучуха:\n– Iуьйре дика хуьлда хьан! – олуш, тIехIоьттира Уци.\n– Далла везийла! – элира Белитас.\n– Хьо хитIа еъна? – и тайпа цхьацца хеттарш Уцис а деш, Белитас эхь хетарца царна жоьпаш а луш, лаьттира и шиъ.\nТIаккха Белитас, цкъа шен кIудале а хьаьжна, юха шен лун ши бIаьрг ше хьаькхначу басенга а берзийна:\n– Со-м хьелуш лаьтта, – элира.\nИ хьалха, цу гух тIеяла гIерташ, холчу хIоттар гинчу Уцина дагатесира и хьовзо:\n– ГIуо делахь.\nАмма йоьIан бIаьргаш дехаре, «ца хаьа хьуна, аса ца аьлча а, хIун дан деза»… бохучу маьIнех шега хьаьвсича, ша аьлла дешнаш гIеххьа новкъа а даьхкина:\n– Дера оцу басах-м кIудал йоцуш а ма валалур вац, – аьлла, цхьана куьйга кIудал а лаьцна, цкъа-шозза кхоссавелла басах тIе велира Уци.\nТIаккха и, кIудал охьа а хIоттийна, басах шершаш, халла халайогIу Белита тергалъян хIоьттира. Ткъа иза, басе чекхйоллучохь, мачаш шарша а шерши шен ницкъ ма-ббу чу ца йосса гІортарна, аркъал а сеташ, охьакхеттаза юьсуш, сецира. Оцу минотехь, цунна улло дІакхечира Уци. Амма цуьнан бІаьргаша – О, и бІаьргаш! Царна чохь гора-кх Белитин дагахь дерг – хезаш боцчу, амма кхетачу маттаца: «Сох куьг ма хьакхадалийталахь, со леш хилахь а», аьлла, сацавалийтира иза. Ткъа Белита, ша шен когаш тІехь ларъяла ницкъ а кхаьчна, кІудал белаш тІе а хІоттийна дІайолаелира.\n– Хьо юха хи тІе маца йогІур ю? – элира, шена иза хІора Іуьйранна а, хІора суьйранна а шовдан тIе йогІийла (хийлазза талла воьдуш, я цигара цІа вогІуш ша, иза коьллаш юккъехула тергалйина дела) хуъушехь.\n– Со-м хІора дийнахь Іуьйранна а, суьйранна а йогІу кхуза, хьо ца вогІу-кх, – элира Белитас, юха а йоьрзуш.\nЦуьнан къамело, аьлча а «хьо ца вогІу-кх» бохучу шина дашо чІогІа хазахетийтина, воьхначу Уцис:\n– ХІинца-м вогІур ву, деллахьа вогІур ву-кх, – элира.\n– Суна кІудалш тІеяхий? – аьлла, хаттар а дина, кхуьнан жоьпе ца хьоьжуш, ела а къежна, дІаяхара.\nУцис-м оцу дийнахь кІезга теллира, цхьа БелитагІарна хьалхахула хьала доьду, сарралц ша гезди Іин ца лерича…\nТкъа и суьйре, къастаран суьйре?..\nОхI, ма тера яцар-кх иза оцу дуьххьарлерачу Іуьйренах, хІунда аьлча, и Іуьйре дарц долчу Іаьнан яра, ткъа хІара суьйре – хаза яьллачу бІаьстенан. И башхалла хилла а ца Іара и шиъ къастош, уьш дуккха яра. Коьртаниг, цкъа а диц ца лург, иза къастаран суьйре хилар дара.\nОцу сарахь, елхаран къурдаш а деш, дIабуза лахбелла хьаннашна юккъехь, цхьа хIума яйча санна, шен зIаьнарш ловзон малх а, кхехкаш, мокхазан тIулгах бухдуьйлу шовда а, кхарна лакхахь гу тIехь, гIийла гIаш а дегош, лаьтта кIайн ши мах а теш долуш, Белитас элира:\n– ХIан, Уци, хIара сан чIуг ю хьуна, И хьайца лелае. Со хьоьжур ю хьо цIа варе… ХIора Iуьйранна оцу БIендукъ-ломах малх схьа мел кхета, со хьоьжур ю, со тешар ю хьо цIа вогIург хиларх. ЦIа воьллахь…\nО-о, хIун дага ца деара Уцина хIетахь, хIун синхаам ца кхоллабелира цуьнан даг чохь?.. Цунна хIара дерриге а дуьне цхьана тамашийначу дахкарлахь гира: хьаннаш – баьццара, баьццара яра, стигал – лилул-сийна, сийна, ткъа хIокху шовданах туьйранехь дийцина стаг денвен хи хиллера – ялсамане, дерриге а Iалам ша ма-дарра хилира, тIаккха кхуьйлира, Iаржделира: «Къаста деза, къаста деза, тIом, тIом, тIом, тIом!» – ткъес туьйхира цуьнан коьртехь.\nЭхI, ма лаьар-кха Уцина хIара Iалам шена хIинцца ма-гарра, цхьа тамашийна, туьйранехь санна гуттар а гойла. Амма Даймехкан декхар ду-кх уггаре дезаниг, сийлахьниг. И бахьанехь шен дог а ден деза-кх стага, иэшахь ша вала а кийча хила веза-кх иза.\nМасийтта бIешо хьалха дуьйна дехаш схьадогIу кхеран шира тайпа. Хийла мостагIий летта цунна тIе. Амма царна къар ца луш, царна тIехь толамаш бохуш схьадеъна иза. Иштта ца хиллехьара-м тоххарехь хIалакьхилла хир дара кхеран тайпа.\nТкъа толам ша-шаха ца хуьлу. Оцу толаман дуьхьа, цхьаъ велла ца Iаш, дуккха а бIаьхой бала беза, дуккханна а чевнаш хила еза, дуккха а бовза-безарех хаьдда биса беза…\nИ дерриге а иштта къастош схьаала ца хаахь а, Уци дика кхетара и иштта хиларх. Цундела цунна хаьара ша цига, нагахь и толамна иэшахь, дахар а дІадала воьдуш вуйла, хІара тховсалерниг шен Белитица тІаьххьара цхьаьнакхетар хила тарлуш дуй.\nЦундела делахь а, Уцин генна даг чохь цхьа экама, хІара шех ийзалун, хІокхуьнга цкъа а дешнашца йийцалур йоцу, я йийцаелча а хІара йийца а хІуттур воцу ойла яра. Лааман ойла.\nУцин дагна лаьара даима хІара шена тІеийзошдерг, амма шех, стенна делахь а, ша кхоьрург хІинцца, тахана, ламанан лу санна, йолчу Белитица довза, дог Iаббалц шовда, цІена хІаваъ мала, маьлхан зІаьнарш сийна хьаннаш цкъа а ца гинчу кепара ган – безам бовза. Амма цунна луург хир дацара ишттачу хьелашкахь, я Белитин шовданан хи санна долчу бІаьргаша хуьлуьйтур а дацара. Цундела Уци шен даг чохь кхаьрдира оцу ойланах.\n«ХІан-хІа, иза-х и лоханиг, Iаламо хІора са долчу хІуманна делларг даций, иза безам бовзар, хьаннаша цІандина цІена хІаваъ санна цІенаниг дай», – бехказа юьйлура цунна хьалха и ойла.\nНийса а хетара Уцин дагна и бехказлонаш, амма кхуьнан дахарехь хила-м ца хилира и тамаше луург, и деза кхоьрург…\nТІаккха – тІом. Буьйцу хезначул а инзаре ирча бара тІом. Хала, адаме ла ца баллал, хала. Амма лан-м ловра салташа, хІунда аьлча, иза паргІатонехьа, къизчу, акхачу мостагІчунна дуьхьал тІом болу дела.\nУцина оьрсийн мотт а ца хаьара, я «пашисташ» бохучу дешан ма-дарра долу маьІна а ца девзара. Амма и кхетара цхьа дош ца аьлча а, шен накъостех, цунна хаьара «пашисташ» мостагІий буйла. Уцина дика хаьара коьртаниг шен гІуллакх дан ма-деззара кхочушдар дуйла, иштта хила ницкъ кхачахь, ша а Толам мелла а герга узийла. Цундела Уцис дан а дора дан ницкъ берг дерриге а, тийначу дахаран, маьршачу малх кхеттачу дийнан, Белитин ойла яхь а, цуьнга шен бIаьхаллин декхарш кхочушдарна новкъарло ца яйта стогалла а карош шегахь.\nХийла денош дIаихира, тIеман денош, гIенах санна, хIорш хьаьвддий-бевддий леллашехь. Цкъа ишттачу цхьана дийнахь, Уцина хIара дерриг дуьне сов чехка хьаьвзира, тIаккха жимлуш, бурула мажделира цуьнан бIаьргашна хьалха, тIаккха кхоьлира, Iаржделира.\nШена юххехь иккхинчу йоккхачу тоьпан хIоьан ницкъо ша, лаьттах схьакъастийна, масех метр хIаваэ хьалавоккхуш хааделира Уцина. Юха иза кхетам чуьра велира.\nМетта веъча, гонаха кIарула-Iаьржа буьйса а, декъех юьзна тIеман аре а, ша санна, шийла Iа а дара…\nДуккха а Iиллира Уци оцу шийлачу арахь, дегI гIорон доллалц. Аьтту гIогI, бетонах доьттича санна, дазделлера. Хийла хан елира (я цунна и иштта хийтира?). Эххар а цхьа гIовгIоанаш хезира Уцина. Адамаш дара. Церан хабарх хиира цунна уьш вайнаш а, лазийнарш дIакхоьхьучу санитарни бригадера а буйла.\n– ХIе-ей, мой кирепко ранийт, мой надо теплу место положийт, – шен гIори-гIоддах мохь туьйхира Уцис.\nХезира цуьнан аз. Носилкаш тIе а виллина, дахкаро хьулйинчу шийлачу арахула цхьанхьа-м ваьхьира иза…\nТIаккха – дархой, чевнийн лазамаш, белларш, бала бохкурш, цIерпошташ, юха – госпитальш, госпитальш, госпитальш, тIаьххьар а – операционни стол…\nОхI-хIай, и де. И де дагадеъча, Уцина хIара дерриге а дуьне Iаржлора. Оцу дийнахь Уци шен аьтту гIогIах велира, цуьнца цхьаьна – дуккхачу а хIуманех а (царна юккъехь дара талла эхар а).\nГоспитале охьавуьллуш ши ког болуш хиллехь, цу чуьра араволуш-м «кхаа кога тIехь» вара Уци… ТIом дIабаьллера, амма тIамал хала дара схьа мел хеза ирча кхаьънаш лан. Нана елла, Белита кхелхина, доттагI Iаднан тIамехь хIаллакьхилла, Оьрзмик дIаваьлла… Цхьаъ цхьанал къиза дара кхаьънаш.\nОцу халахетарийн йозалла ца лалой, кест-кестта Уцис боккха узар бора, ах-хозуьйтуш:\n– Деллахьа, Уци, ма тоьллера хьуна а хьайн хеннахь веллехьара, хIара «дика» болх а ца хьоьгуш, тIеман арахь, хьайн накъостий санна. Петар санна, Реваз санна, Iабдулла санна… Iийт, ма дика кIентий бара уьш! – олуш.\nИштта гIайгIано лаьцна дIаоьхучу деноша Уци хенал хьалха къанвора. Цу тIе цхьацца кара а вора кхуьнан доьхначу даг тIе туьха таса.\nХIун ца до халахетарший, халонаший адамах? Цара адаме шен амал а хуьйцуьйту наггахь… Уци маларе марзвелира.\nИштта лийлира иза масех шарахь. ТIаккха гергарчу наха, цкъа хьалха къаьркъа дуьтуьйтуш дуй а баийтина, шаьш цхьа дика болх бо аьлла, Iабадат ялийра Уцина.\nТIаккха, шен баланаш бицбан а гIерташ, шен бахамна тIевирзира иза. Шена ваха атта хир ду аьлла, цхьаболу юьртахой санна, Теркан йисте, гIала, АтагIа, Чуьйрийн-эвла – цхьанхьа а дIа ца вахара иза. Цундела Уцин цIа дасса а ца делира, деса доцу дела, тиш а ца делира. Иза цкъа а дасса а лур дац, я тиш а лур дац, Уци дийна мел ву.\nДика Iаш вара Уци кху юьртахь. Цуьнан дахар маьIне дора, къагадора сирлачу дагалецамаша. Амма тIаьххьарчу хенахь цуьнан дог Iийжош кхин цхьа халахетар дара.\nШа госпитальшкахула дIасаидош, тIамехь хилар чIагIдеш долу кехаташ дайинера Уцис. ХIетахь церан тIе-каро ян хIокхуьнан карах а ца делира. Цундела делахь а (хаац), Уцина Толаман ткъа шо кхачаран сийна йолу медаль ца еллера. Иза чIогIа хала хийтира Уцина. Кестта тIекхочуш Толаман ткъе итт шо кхочу де а дара. Цундела, ша хIинца а, хьалха санна, тидаме ца оьцуш витарна кхоьрура иза.\n– «…Цу аьчкех ахь хIун до?» – боху соь ВатIас. Цунна елахь а, суна ма яц уьш аьчкаш. Суна а ма лаьа, нахана санна, айса динарг цхьанна оьшуш, цхьамма лоруш гIуллакх дуйла хаа…\n– Ваши, цу хьайн документийн бух хоттуш кетах хIунда ца дохьуьйту ахьа?\n– Дахьа-м дахьийтина ас цхьа бутт хьалха, гIалийтIехь доьшуш волчу Ахьмин кIанте яз а дайтина. Цхьаъ хир ду-кх, доьгIнарг. – шен Iасанашка «закъ-зикъ» а оьккхуьйтуш, хьалагIаьттина Уци. – Вало, Аьстмар, чувоьду вайша. Вайна гIеххьа хан а яьлла, тховса со волчохь буьса яккха…\nХьеран лоха неI тIе а тоттуш, аравелира и шиъ. Беттасино серладаьхнера хьаннийн аьрцнаш. Бердашна юккъехула охьадогIу хIара ахк а къагийнера цо. Чуьра кегийра тIулгаш а гуш, хьаьъна дара цуьнан хи.\nЦанаш тIе тхи диллинера. Халла хаалучу мохо цигара тIуналла кхоьхьура. Аьхна тIуналла.\nТийна дара. Цхьанаэшшарехь хьийзачу цхьлхачу хьеоан гIовгIа ца лерича. Ткъа цуьнан гIара гIовгIа йолуш санна а ца хетара. Иза дика йогIура хIокху тийначу Iаламца.\nАхка йисте, цхьана айинчу меттехь, дара Уцин цIа. Цига хIара шиъ дIакхаьчча, «гIалх» элира жIаьло. ТIаккха Уцис: «ДIадала, Къуборз», – элира.\nЮха, цIийнан неI а тоьхна:\n– Iабадат, – кхайкхира иза.\nЧохь паднар цIевзира, тIаккха цу чуьра схьахезира:\n– Уци, хьо вуй и?\n– Ву, дIаеллахьа неI.\nТIаккха и шиъ, Уцис «уьхь-уьхь» аьлла, йовхарш йинчул тIаьхьа, чу вахара. Стогар хьала а ца латош (корах чу кхеттачу беттасино серлаяьккхинера чоь), шаьшшинна меттанаш тадира Уцис. Чохь йиппаран хьожа йогIура.\nАгIор ма-велли, набаран тар тесира Уцина. ГIеххьа хан яьлча цо:\n– Суна хIунда ца ло мидал?… ХIунда? – аьлла, набарх мохь туьйхира.\nТIаккха хур дан вуьйлира.\nСатоссуш самавелира Уци. Дукха хьалхе хиларна Аьстмар хьала а ца гIатош, шен сийсалерачу сингаттамо са а дууш, хьера ваха велира иза.\nУцина ца хаьара сийсара почтальоно районера еанчу почти юккъехь шега Ленинградера тIеман-медицински архивера даийтина кехат дуйла а, цу тIехь хIара госпитальшкахь Iиллар чIагIдеш а, муьлхачу эскаршкахь хилла дуьйцуш а дуйла а; юха масех де даьлча ша кхайкхина райцентре а вигина, Толаман де даздечохь шена юбилейни медаль а, пхьаьрсах доьхку сахьт а (шен цIе тIе а язйина) лур дуйла а; тIаккха, и медаль хьалха а оьллина, сахьт пхьаьрсах а дихкина, вела а къежаш, цIа вогIуш, ша юьртахоша декъал вийр вуйла а.\nУцина иза тIаьхьа хуур ду. Ткъа хIинца иза хьера воьдура, шен тайп-тайпана ойланаш а еш.\nХьер-м, сацаза, хIинца а хьийзаш яра.\nКхаа вешех туьйра\n– ЧІама. ЧІама… – дохк долчу маьркІажехь къорра дека юьйцинчу керта йисте а хІоьттина кхойкхучу зудчун аз.\nКхин а, кхин а кхойкху. ТІаккха хеза цунна цІенна генахь доцчу Іин чуьра: «МІо-о-о». Дукха хан ялале гучуболу етт а ша.\n– Хьо бист стенна ца хуьлу, ЧІама, хьайна хеззашехь… Хьуьйц, хьуьйц, бало чу. Собар, ас неІ схьаеллалц. ХІинца бало. Ма лестабе и корта. ХІинцца… Ас гІабакх аьтта хьуна. Яа, ех корта бетташ, Іена а ца еш. Мичахъ хоттала бахана хьо? Чу кІела кхаччалц? Собар, хІинцца. Ас иштта алах горгам а йина, дІацІанбо хьо. Схьа а ца хьоьжуш хьайн гІабакх яа. И цІога а ма лестаде… ХIаъ, ели со, ели. Яа хьайн гІабакх. Ас меттиг тайина, буха йол а тосуш… – божал чуьра ара а йолий, цІенна тІе йоьду зуда.\nДикка Іаржъелла. Хиллачу хьайбанийн хьожа еттало бешара схьа. ТІуьна а, шийла а ю суьйренаш…\nЮха а тІекхечи гуьйре. Везандела, кхин цхьа гуьйре ган а доьгІна хилла-кх. ХІара муьста хан. Дохк а долуш. Массо а даьІахкана а хаало тІуналла. Ара а яьлла, дІо кертах, чІийш даха деза. Ма Іаържа а ю, цкъа а са а тосур дуй теша? Хийла хили-кх и ойла, хІокху дехачу масийтта шарахь. Са а теси, малх а кхийти. Юха а Іарж а ели… Кхунна хІумма а ца хили. Хьер а ца ели, яла а ца ели. Муха ца хили. Дерриг дахар дІа-м даха.ХІун дисна цунах тІаьхьа?\nЕхха, керт йоцчу учи йисте а хІуттий, лаьтта иза, тишчу корталех а хьерчаш.\n– И дуо мичара баьлла. Кху кертахь дуо боцу хІун хан ю? – шабарш до цо. БIаьргаш а хьакхадой, юха а хьожу иза уьйтIенан маьIIе, хIумма а яц, сурт хІоьттина хилла-кх.\nЛаьтта-а-ш кхунна юха а го дуо. ТІаккха аьзнаш хеза. Боьршачу стеган велхар. Кхунна девза воккхахчу вешин Даччин велхар.\n– Маржа Дачча яІ, хІокху ткъе берхІийтта шарахь иштта лаьтта-кх хъо саццаза воьлхуш. Хьан бІаьргех дийнна ахк хилла, – шабарш до зудчо.\nТIаккха иза дІатоь, когаш тIе охьа а лахлой. Елхаран къурдаш а деш. Юха а хеза аьзнаш. Дайх куьг а гІортийна воьлхуш лаьтта Дачча.\n– ХІун хилла вайна, – иза ден аз ду.\n– Вайн… вайн… Салахь вийна бах.\nДада, дада… Муха лайра ахь иза? Иккхина дIа стенна ца дахара хІара латта? Хьо-м Іадда лаьттара, тІулгах волуш санна.\n– Собар хила деза-кх, нах кхаьрдар бу вайх…\n– Иза суна хьалхара вахна ма хилла. Ша со ву а аьлла…\n– Мухха делахь а…\nДІадов аьзнаш… ТІе хьаьрдаш тоьхна дуо а дІабов. Массо а дІавов… Цхьа бода буьсу.\n– Маржа, Дачча, маржа… Шу массо а дІавоьду. Со юьсу кху боданца, – шабарш до зудчо юха а.\nУчи тІера охьа а юссий, уьйтІе а хадош, юьйцина керт йолчу агІор йоьду иза. ГІаж а луьйзуш. Хатто дІаяьккхина кало лоьху цо куьйгаца, цхьана кога тІе а хІуттий. Эххар а карайо. ТІаккха юха а йоьрзий, цIийне бІаьрг бетташ лаьтта.\nТишделла цІа, кир тохаза шо а тІехдаьлла, ладарш оьху тховх чу. Жимма лаьттах чудахча санна а хета. Кораш раздевлла, хІинццалц цІена латтадора цІа, хІора бІаьста кир а тухуш. Даханчу шеран бІаьсте тІекхаччалц хІара тешара, цхьаъ милла а веъна а цІа вогIур ву бохучух. Амма шераш дІаоьхура, цхьана а хьешо кхуьнан неІ ца тухуш. Кхуьнан тешам жим-жима шелбала буьйлира. ХІетте а цІенна шех и дІа ца ходуьйтуш, ехха лийлира иза а. Цунна хаьара и тешам цІенна дІабаьлча, шен дерриге а дахар бода хилла дІах1уттур дуйла, Іаьржа бода хилла. ХІинццалц а дара иза-м бода. Делахь а иза сира бода бара, дохк санна, оцу дахкархула, маьлхан серло санна, гІийлла хаалора кхетаман кІоргенехь болчу кхуьнан тешаман къегар. Кхо сатуьйсура оцу къегаро эххар а цхьана дийнахь шен дахарх хьерча дохк дерриге а, эшийна, дІадаккхаре. Оцу дийнахь и кхуьй а керта вер ву. Вела а къежаш.\n– Тхан йиша, оха са дии хьан, къинтІера яла, Іаламат хала дара тхуна…\nХІаъ. Салахь а хир ву. ХІун ду и вийна аьлла, кехат деъча? Хийла цІа баьхкина уьш цул тІаьхьа а. Хьуьлла эвла йистера Іуспа, тезет хІоттийна ши шо даьлча, цІа веара…\nСтохккалц иштта хетара, стохка бІаьста хІаллакъхилира кхуьнан тешам. Карара яьлла чкъург санна, хахкабелла дІо Iин чу а кхетта, боьхна дІабелира. Иза дуккха а йилхира цуьнан коша улло а хиъна. Цунна тІе леккха буц яллалц.\nТІаккха чуеара, бIаьргара хиш а кхачийна. ХІинца хІара ца йоьлхура. Елхаялар а хиллера-кх цхьа ирс. ХІинца хІара меллаша, хахкаелла цу йисте йоьдура, дахаран йисте, шена а хууш ша йоьдийла…\n– Со ара стенна яьллера?.. – бодашкахь чІоггIа декаш санна хета зудчунна ша шабаршца аьлларг. ТІаккха лаьттий:\n– ХІаъ, чІийш даха… – тІетуху цо кхин а меллаша.\nКало хатте дІа ца лацийта, ког, охьа моссазза боккху дIаса а хьовзош, эххар а дІакхочу иза керта йисте. Цхардоьллачу серийн кегдаралан татанаш сих-сиха лелха тийналлехь, тIаккха сих-сиха дов.\n– Маржа дуьне яІ! Маржа… Тховса тІаьххьара дІаели хьан куралла а, Сану. Хьайн гонахара керт ягон юьйли хьо а. Хьалха хьо ца ешара и дечех, хьуо цхьаъ бен йоццушехь, хьан гуттар а хуьлура хьалххехь Іалашдина лаьтташ дечиг. Кху шарралц… ХІинца… – ша шега а луьйш, пешахь цІе хьалалато гІерта йоккха стаг.\nЭххар а цІенкъахь ловза юьйлало цІеран серлонаш. «Дувв» до пешо, йовхо яьржаш чухула. Зуда, паднар йисте а хуий, цІенкъа бІаьрг а бетташ Іа. Дуккха а Іа иза.\nХийла хан яьлча, цунна хеза беран, бархІ-исс шо кхаьчначу йоьIан елар. Т1аккха аз:\n– Ваша… Ваша… боккха хиллий и саьрмик?\n– Хилла боккха-боккха. Бузуш а ца хилла мел хІума йиъча а, – и Даччин аз ду. Иза кхуззахь паднара баьрччехъ хиъна Iа. Цуьнан когашкахь Іийриг мила ю? Жима йоІ, Іаьржа, даккхий бІаьргаш а, хьийзина кІужалш а йолуш. ХIара ю-кх, шовзткъе пхиъ шо хьалхалера Сану.\nЗудчо тІе куьг кховдадо цунна. Амма иза, ца хилча санна, дІайолу. Еса ю чоь, цхьана пеша гІовгІа бен хІумма а ца хеза.\n– Со ІадIа шуна, дІа ма гІойша.\nЗуда ша йолччохь дІахеба. Цунна юха а хаза долало аьзнаш. ЧувогІу Шидий, Салаххьий. Охьаховшу вежарий.\n– Дечиг даьккхиний аша? – хоьтту Даччас.\n– Делахь, со говр хитІа эцна воьду.\n– Говр хитІа а йигна, дІа а Іалашйина, бежнашна хІума а тесна…\n– Массо хІума а дина ашшимма-м, со Іашшехь…\nСалахь, Салахь… Боккъал а хьо воцуш деха техьа хIара маьлхан дуьне?\nКху Іаннашкахула декна хьан пондаран аз кхин хезар дац-те цхьанна а? Цхьанна а гур дац-те хьан хелхар – стиглахь детта ткъес?..\nАьзнаш дІадов, зудчунна шен чоь серлаяьлча санна хета. Самукъадолу цуьнан. ХІара хІун ду техьа? Иза ехха Іа хиллачух ца кхеташ. ТІаккха ойла кхуьу: и марзо ю-кх кхуьнан вежаршна юккъехь мацах хилла, тховса кхуза еъна. БIаьстенан зезагийн хъожа ю цу марзонан, цуьнан серлоно латтош дара кхеран цІа гуттар а къегина. Иза даима а дуьхьал лаьттара арара чугІертачу бохамийн боданна.\nЦхьацца шо юккъе а дулуш, дуьненчу бевллера кхуьнан вежарий, хІара массарел а жимах яра, цунна тІе вина масех доьзалхо кхелхинера, жима волуш. Иза кхуьура вежарийн безамехь.\nЗудчо доккха садоккху, тІаккха когаш Іуьйра лаьтта юссу. Аннаш цІийза. Ша йолччохь хІуттий лаьтта иза, ладоьгІуш. Тхов тІера чуоьхучу догІанан тІадамийн тата хеза.\n– ГІодмаш дІадотта а ца кхии йочана хилале, – шабарш до цо.\nТІаккха дІайовш лаьтта цIе марсайоккху, тІе чІийш тохкий. Корта морзах карахь болчу куьйгашна тІе а буьллий, дІаса а техкаш, Іа иза, цІаре а хьоьжуш. Аьзнаш хеза цунна юха а.\n– ТІом баьлла, Герман тІелетта боху, – олу хІетта Шуьйта-гІалара цІа кхаьчначу дас.\nМоггІара хІиттина лаьтта, ойлане а бевлла, вежарий, цхьа а вист а ца хуьлуш.\n– Дада, Герман и Саьрмик буй? – хоьтту жимчу йоІа.\nАмма да вист а ца хуьлу. ТIаккха вежаршка хоьтту. Цара тергал а ца йо хІара. Кхо юха а хоьтту. Эххар а Даччас каралоцу жима йоІ.\n– ХІаъ, саьрмик бу, бийна дІабаккха безаш, – олу цо кхуьнан коьртах куьг а хьокхуш.\nЗудчунна хорам хуьлу. Садукъло цуьнан. Шен ницкъ маббу къурд бан гІерта иза легашкахь лаьттачу дагахьбалламийн шодах. Эххар а мукъа довлу легаш, шад пхенашкахула баьржий, ира йовхо а хуьлий, дІабов.\n– Ваша, ваша… Хьо лата гІур вуй цу саьрмиках?\n– ТІаккха Шида гІур вуй?\n– ТІаккха Салахь тІаьхьавогІур ву, дадин шаьлта а яхьаш. Вуй? Юха Саьрмико дІакхаьллича Іуьрг а даьккхина, цуьнан букъа тIе вер ву. Вуй? Юха буьйр бу Саьрмик хье юккъе шаьлта а тоьхна. Буьйр буй? Буй…\nШовданан хи санна, зов хилла дека йоьІан аз. ТIаккха дов.\nХІетахь боккъал а иштта хир ду а моьттура. Делахь а уггаре жимахниг, уггаре а хьалха саьрмиках лата вахар нийса ца догІура хетачуьнца. И иштта хила дезаш а ца хиллера. Дачче тІаме кхойкху кехат шега даийтина аьлла, юьртсоветан белхахочуьнца барт а бина, дІаваханера Салахь. Даччас хIетахь Салахье ала а элира, сел жима волчу хьоьга стенна кхойкху, ша а витина. Цо иштта хила дезаш ду, элира, хьоьга тІаьхьа кхайкха а мега. ТІаккха и вийна аьлла кехат деъча, юьртсоветан секретаро дийцинера Даччина ма-дарра.\n– Маржа, Дачча яІ. Хьо дуо юххе хIоьттина воьлхуш гича а, со ца кхетара хиллачух. Суна моьттура дерриге а ахь сайна дийцинчу туьйранехь санна хир ду. Хьо велха а ца воьлхуш, сихха шаьлта а эцна саьрмиках лата стенна ца воьду бохуш ойла яра сан. Салахьана тезет хІоттийна кІира даьлча, хьо вахара… ХIетахь дуьйна ваза ву…\nЦхьа татанаш а хезий, зудчо сацадо шен шабарш. ЛадугIу цо. «Къарш-къарш» – хеза тхов тІера схьа.\n– Дехкий а тІетаьІна цІенна… Дехкий, неций, мох а, шело а… Чаккхе ю-кх кху цIийиан а, сайниг санна. ХІан-хІа, со ца кхоьру шуна, дада, нана, со ца кхоьру шуна, Дачча, Шида, Салахъ, оцу чаккхенах, кхерахь а, ас ловр ю шуна, иза, нахала а ца йолуш. Суна ма хаьа аша а иза иштта лайний. Аш лайна лазам лар боккха синхьаам бу. Вон хьаха дара и дан ца дезахьара… Делахь а шух цхьаъ цІа варе сатийсинера ас, Дачча. Сан нахаца яхь ма ю. Суна лаьара Нажин доьзалх хІу дуьненахь дуьсийла… Лиъча буй пайда?.. Ахь суна бийцинчул а боккха хилла хилла-кх, Дачча, шу лата дахана Саьрмик…\n«Къарш, къарш, къарш» – тхов буучу дехкийн татанаша къардо зудчун шабарш. Иза хьала а гІоттий, аннаш а цІийзош, паднара тІе йоьду. ДІакхачале шозза соцу иза, аннийн цІийзаре ла а доьгІуш. ТIаккха паднара йисте охьахуу, бIаргаш кора тІе а дугІий.\n– Хьо цхьаъ бен вацара сан висна, хьо ца вахча ца мега тІаме… – ненан къурдаша хьала юзу чоь.\n– Массо а воьдуш хилча, со ца вахча стенна мега? – гІийлла дека Шидин аз. Дечган лоха зІар тІе а къовлий, кех волу иза. И сирла-баьццара буц, и кІайн-къорза зезагаш мохехь листина, кхин ца девлла кетІахь хІетахь дуьйна. Уьш Шидица дІадахана, тІепаза дайн.\n– Маржа, Шида яI! Хьо вари уггаре а тІаьхъа вахнарг. Хьо вара и Саьрмик а эшийна, важа шиъ а валош цІа ван везарг. Хьан шаьлта аьрта хили техьа, я оцу Саьрмикан чкъор чІогІа хили техьа? Хьала ца валалуш, виси техьа хьо цу Саьрмикан кийрахь… Маржа Шида яІ! Хьо дІавоьдуш, зазанийн патарш хьийзара хІаваэхь, дитташ техкара мохехь. ТІаккха кестта къаьстира нанех, дадех. Кху кертахь шиъ дисира: сой, бодий, – догІанах а ийна Іенало зудчун гІийла шабарш.\nШа сецча, чоь кхин а еса хета цунна. Цхьаъ тІеоьшуш санна. ХІун? ХIа-а, пешан гIовгІа дІаяьлла. Даьгна девлла чІийш. Чоь шеллур елахь а, кхин араяла дог-м ца догІу. Сатухур-кха сатассалц.\nИза метта а йолий, тІе юргІа а тосий, дІатаьІа. Мичара наб. Хаддаза лардо цо кор. Кестта кхайкха юьйлалур ю тІаьххьара нІаьнеш. ТІаккха зарзлур бу бода.\nОцу боданехь Іуьллу некъ. Иза кхуьнан дахар ду. Шида дІавахначу дийнахь хилла цунах дахкарлахъ хьийза, шен юьхь лаьцнарг цхьанхьа а ца вуьгу некъан тача. Бакъду, масех де-м деара кхунна дохк дІа а айаделла, хьалхахь зезагаша къарзйина сирла анайист а гуш.\nЦу тайпанчу деношкахь кхуьнан кхетамехь гIергІара гІелий, Іовраш уьдура, хьаннаш цІинлора, йолалора бІаьстенан юьхьан кІуркIамани. Кхунна ши ког а Іуьйра тІуьна Iаь гІуьттучу, бІаьстенан малхехь дохлучу лаьттахула дІаяха лаьара, цхьалха коч мохе ловза а йойтуш, массо а хІума а кхуллучу Іаламца йолу зІе а хаалуш. Дерриге дицдеш, хьагаме дара иза. Амма хІара ца йоьдура цига. Муха? Я Даччина а, я Шадина а, я Салахьна а ца евзина марзо йовзий? ХІан-хІа. Кхунна кхин а хала хир дара яха. Хир дарий техьа? Хаац. Амма хІара юхайоьрзура шен дагалецамех дуъззина лаьттачу, денна тишлучу цІа чу, шена тIаьхьахьуьйссучохь хийла сатийсамийн бІаьргаш а дуьтий. ХІан-хIа, цунна ца лаьара и денош духадогIийла. Ура-аттала кхетамехь царах дисна суьрташ юхадендар а вежарех болчу безамна хьанал цайисар хетара. НІаьнеш кхойкху. Бода чІагІло. Эххар а серладала долало кор.\n– Кхин цхьа буьйса а чекхъели, – цІенкъа юссу зуда. – ДогІанан дерз дІасецна. Дохк дІаайаделла, малхбале серлайолуш ю.\nЗуда, калош а тудий, кетІа йолу. Юьрте бIаьрг туху цо. Кхеран цІа хилла ца Іа, дассаделла. Шовзткъа ду. ЧІогІа боккха хилла и Саърмик. Ца Іебаш. Цхьаццанхьа цхьалха лаьтташ къена бошмаш го, букар ситтииа. Тиша цІенош а дац цигахь-м, стагга а ца висна уьш меттахь латто. Нажин цІа-м лаьташ ду тахана, кхана хІуъу хилахь а.\n– Буьйса дІаелин, Сану…\nЮхайирзинчу зудчуна шен лулахо го, керта йисте а хІоьттина шега хьоьжуш.\n– ДІаели, Микаил, хьо араваьлла?..\nИ шиъ дехха лаьтта вовшийн тергалдеш.\nЗудчунна хеза шен кхетаман кІоргенехь гІела гІергІаш. Цхьа мерза-лазаме Іаьвжа дог. ХІаъ, иза ву и. Кхуьнга тІуьна Іаь гІуьттучу бІаьстенан довхачу лаьттахула когаш Іуьйра шеца дІайола аьллачех цхьаъ. Иттех шо хьалха дара иза. ХІинца цуьнан зуда а ю – Іайнаъ, бераш а…\nЭххар а къонах:\n– Чувоьду со-м, – олий, йовхарш а еш, шен кетІа воьду.\nЗуда а йоьду божал долчу. НеІ схьайиллича, докъаран, кхеллин йовха хьожа кхета юьхьа тІе. Цханаэшшарехь нох дохуш Іуьллу етт. ХІара цунна хьалха хьаьвди тІе охьалахло.\nЧІама, сийсара а баьхкинера уьш. Даччас туьйра а дийци, кхаа вешех туьйра. Сатассалц кхуьнца а Іийна дІабаха. Массо а хьалха санна вара. Бакъду, Салахь мелла а онда ваьлча санна хета. Гуттаренна а схьа маца богІур бу бохий ахь? Хаац, ЧІама. Цхьаъ мукъане а вагІахьара. Ца вагІахь, хІун дер – хІара, дІагІур ю-кх уьш болчу. Иштта хилла-кх хІара дахар. ЧІама, хьан хьайн ирс ду. БайтІе бажа лаьлличахьана, кхочушхуьлу хьан сатийсам… Я иштта дац те иза? Хьан ю те хьайн гІайгІа, адаман санна яцахь а, хьайниг – бежанниг? Я тарлора ахь кхуьнан, Санун, гІайгІа лелош хуьлий а. Хьанна хаьа? Ахь дакъалоцу дела, ницкъ кхочуш хила а ма тарло Санун, оцу гIайгIане ша ерриг хьаьшна дІа ца йоккхуьйтуш, яха а… ЧІама, ЧІама, ЧІама…\nЗуда ойланашка а яхана Іашшехь, де доккха хуьлу. Эххар а, кІоргга са а доккхий, олу цо:\n– Ванах, цхьа а хІума доцуш, эрна хир ду-тІехьа аса мел лелийнарг, хІара сан гІайгIанаш а, хІара сан баланаш а?\nТІаккха сихха хьала а гІоттий етт дІобосту цо.\n– ХІан-хІа, ЧІама, вайшиннан йиш-м хьаха яц хьедала, хьелахь наха хІун эр ду? Уггар хьалха Іайнаа а олуш… «Къанъелла Сану, – эр ду-кх. – етт дІалалла хьалагІатта а карах ца долу». Хьуьйц, хьуьйц. Эр дац Сануна-м, – ша шега а луьйш, етт а лоллий, эвлайисте боьдучу новкъа йолу зуда.\nВайнах №2. 2019. Печ. версия. №6. 2019. Эл. версия\nНазад: Асламбек Абдулаев. Стихи\nАсламбек Абдулаев. Стихи\nАдиз Кусаев. Сонеты\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (52) Литература (28) Литературное наследие (34) Память (25) Популярно (423) Поэзия (287) Проза (256) Публицистика (255) Статьи (810)\nВыберите месяц Август 2019 Июль 2019 Июнь 2019 Май 2019 Апрель 2019 Март 2019 Февраль 2019 Январь 2019 Декабрь 2018 Ноябрь 2018 Октябрь 2018 Сентябрь 2018 Август 2018 Июль 2018 Июнь 2018 Май 2018 Апрель 2018 Март 2018 Февраль 2018 Январь 2018 Декабрь 2017 Ноябрь 2017 Октябрь 2017 Сентябрь 2017 Август 2017 Июль 2017 Июнь 2017 Май 2017 Апрель 2017 Март 2017 Январь 2017 Декабрь 2016 Ноябрь 2016 Октябрь 2016 Август 2016 Июль 2016 Июнь 2016 Май 2016 Апрель 2016 Март 2016 Февраль 2016 Январь 2016 Ноябрь 2015 Август 2015 Июль 2015 Июнь 2015 Май 2015 Апрель 2015 Ноябрь 2014 Октябрь 2014 Сентябрь 2014 Август 2014 Июль 2014 Июнь 2014 Май 2014 Апрель 2014 Март 2014 Февраль 2014 Январь 2014 Ноябрь 2013 Октябрь 2013 Сентябрь 2013 Август 2013\nМуса Арсанукаев. Одна ошибка.\nРамзан Кадыров: «Мы верим в Россию и вместе сделаем все, чтобы это осознали наши противники»


9 май - Толаман Де » Нийсо-Дагестан\n08.05.2019 273 0 niyso\nКху деношкахь 74 шо кхочу советски халкъо Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1амехь фашистски Германина т1ехь Толам баьккхина.9-г1а май – Толаман Де – уггар а ладамечух долу дезде ду иза Россин бахархошна хилла ца 1аш, иштта хьалха хиллачу Союзан берриге а бахархошна а. Х1унда аьлча, дерриге советски халкъаш, цхьаъ санна, хьалаг1евтина, шайн дахарш ца кхоош, тасаделира мостаг1чух оцу буьрсачу т1амехь.\nБаьккхира Толам. Амма беза мах бала бийзира цуьнах.\nХ1ора советски доьзалах хьакхаелла 1418 дийне бахбеллачу оцу т1еман къизалла.\nИ Сийлахь Толам баьккхина дуккха а шераш д1адаьллехь а, май бутт болалуш вай юх-юха дагайоуьйту вайн дайша гайтина йолу майралла, доьналла, къонахалла.\nХалахеташ делахь а, тахана вуно к1еззиг бисина вайна юкъахь оцу т1амехь дакъалаьцнарш, вайн лераме ветеранаш. Уггар хьалха луур дара уьш могуш хуьлуьйла, самукъане денош церан дахарехь алсам хуьлийла!\nТоламан Денца, хьоме махкахой!


ГлавнаяАналитикаХ1ОРА ДЕ А – ХАЛКЪАН ДУЬХЬА\nШерашкахь гулъелла г1айг1анаш а эшош, хьуо ца везачарна дагах терсмаймал тур 1оьттича санна новкъа а дог1уш, хьуна сатийса а ца хиъна долу мел доккха хазахетар а цхьана м1аьргонна бен ца деха. Аьлча а, масех шаре бен ца долу-кха. Ткъа сихъелла йоьдучу заманна шо а ма яц м1аьрго бен. Цул т1аьхьа цхьа хан д1аяьлча, ларамаза шераш а девлча, цкъа мацах хиллачу ирсан кеп хьахо говза, хаза дешнаш а гулдой, уьш матте-м доху цо. Амма, бакъду, шега ладуг1уш волчунна ойла юхаерззол-м ца хуьлу и.\nТкъа бохам мел жиманиг белахь а, велла д1аваллалц хьан дагца беха. И бийца говза дешнаш а ца лоьхуш, мог1арерчу дешнашца ахь и бийцича а, ладуг1уш верг кхин башха ойланна т1ера вацахь а, цу ойланийн йийсаре-м вуьгу ахь. Ткъа и бохам дагабеъча, х1инццалц хьан кийрахь тохалуш долу дог шозза сиха-м тохало. Ткъа цхьа доккха вон, дагахь дисар-м х1унда дуьйцу, лан а ца ло.\nТахана ткъех шарера ваьлларг вайх цхьа а вац, вайн халкъана кхайкхаза т1ебоьссина и т1еман 1аьржа бала дага ца бог1уш. Масане елхийра цо хийла нана, масане тийжийра цо хийла вешин йиша, я хийла во1, ваша г1айг1ане вожийра цо. Масане хийла да кех, махках ваьккхира цо. Шайна гинарг гина а бевлла, дуург диъна а бевлла, кегийнах санна каде а хьийзаш, къаноша д1абоьхкира шайн доьзалш.\nВала да ца хилча, мостаг1чунна а маьрша хуьлу хийрачу махкахь некъаш. Хьере хиллачу адамаша Деле до1анаш дора: «Я Аллах1, Хьо бен тхан деха вацар-кха, дехча дала вацар-кха, Хьоьга доьхуш хьан г1ийла миска лаьш ду-кха тхо, тхан 1есалле ца хьоьжуш, мискачу до1анна лохьа жоп, Хьайга дехча луш Дела вар-кха Хьо, мостаг1ех маьрша баккхахьа тхан мохк. Ехьа кху махкахь нийсо. Дуьненан Эла вара Хьо, эхартан Дела вара Хьо, тхаьш дуург-м диъна девллера тхо, Хьан пурбанца, Хьан лаамца кху харцдуьненчу баьхкинчу тхан доьзалшна ехьа парг1ато. Хьайга дехар саг1а ца лоруш, Хьайга деха баьхна Дела вар-кха Хьо, хеназа кхелхинчу доьзалшна дилхинчу, г1елделлачу озаца доьхуш, хьанал сискал яьккхина куьйгаш айдина Хьоьга кхойкхуш, Хьоьга доьхуш хьан г1ийла лаьш ду тхо, тхан до1анна жоп лохьа, Я Аллах1 Дела!» – бохуш, дукха дира мискачу наха до1анаш.\nХастамхиларг, цара Шега деш долу до1анаш ца хезаш вацара. Уьш мел собаре бу хьожуш, уьш зуьйш вара. Цу мисканаша динчу до1анашна жоп луш, ша йоккхуш йолу хан Ша реза веш волу Шен нийсачу некъа т1ера Кадыров Ахьмад-Хьаьжа (Дала г1азот къобалдойла цуьнан) ваийтира мохк балех баккха. Делан пурбанца веанчу цунна когтаса, дуьхьало ян ницкъ ца кхочура мостаг1ийн а, к1иллойн а. Шен схьавалар ц1еначу буха т1ера долчу цо лоьхура нийсо.\nБ1ешарахь цхьаъ бен ца волу боккъал а шен къомах дог лозуш верг. Маьршачу, нийсачу некъал а атта гезбо къонахчо и некъ. Даймехкан некъаш шен пхенашца дузу цо. Б1ешарахь гулделла дахаран хьуьнарш, цу цхьана къонахчуьнгахь хуьлий те аьлла, хуьлу и оьмаран векал. Вайн баккхийчара олуш дара: «Жа1у воцу жа берзан бага дахаза а, д1асадаржаза а ца 1а». Бакъдолуш, муьлххачу х1уманна 1у веза. «1у воцу даьхни – берзан даьхни» лаа аьлла дац. Иштта цу б1ешаран оьмарехь дехачу адамашна а веза 1у, хьалхавала а, т1аьхьах1отта а. Шен къоман 1у хилла, махкана к1ант хилла, нийсонна б1ов хилла, машарна туш хилла, бакъонна дош хила веара Кадыров Ахьмад-Хьаьжа.\nКъонахаллин мах к1иллоша а, къонахаша а буьйцуш ца хиънера цунна. Хазар лере а кхачале, кхетам цу дешан дуьхе а кхиале, болатан дагах дуьйлучу цуьнан ц1еначу сица кхиъна яра бакъйолу къонахаллин кеп. Цу къонах бохучу дешан х1ора а элп шен дахаран чолхечу зиерашкахь легийна дара цо. Шен схьавалар бакъйолчу нохчичун х1усамера ца хилча, цо тийсина дахаран г1улчаш тийсалур яцара. Бакъду, ойла-м хир яра, амма…\nОйланна а ма оьшу ша ойлане яха кхетам а, кхочушъян къонах а. Шерашкахь ойланаш ярах кхиам ца хуьлу. И ойла кхиаме юьгург хьекъале, сирла кхетам бу. Б1ешарахь цхьаъ волу, ойлано цхьа г1улч а тасале, кхетамца цунна дуьхьал ши г1улч а тосуш, и шен ойла къонахчун даше ерзош верг. Ишттаниг цхьана м1аьргонна а, шен ойлаеш вехаш ца хуьлу, цо шен къоман сирлачу кханенан ойла йо. Ишттачех цхьаъ вара Нохчийн Республикин хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжа (Дала г1азот къобалдойла цуьнан).\n…Бусалба нехан къилба хилла лаьтташ йолу Макка-шахьар д1аяьлча, Нана-Дег1аста еза ю бохуш, цунах хьакхалуш мел дерг хьоме ду а бохуш, цуьнан лазам шайн лазам бу а бохуш, цхьа нах бевлира. Нохчийчоьнах а, цуьнан къомах а дог лазар меттан буьххьехь а долуш, дог кхардар дагца а долуш нах бара уьш. Баланаша гатдина къам хазчу дашах атта тешара. «Тешам» – и бара къоман синтем. Къомо синтем лоьхучух, къам 1еха а дина, мостаг1ашна къам доьхкина, цу къомах мах бина бовллуш лаьттара Делан а, халкъан а мостаг1ий. Церан б1аьргашна хьалха х1уьттург – машаре кхийдаш Нохчийчоьнан хьекъаш, сенлуш йолу аренаш яцара, шаьш къам доьхкина бохуш, мостаг1чо шаьш эцначу долларийн сеналла яра церан б1аьргашна дуьхьала лаьттарг. Цу кехатал кхин ницкъ болуш яцара церан стогалла.\n…Цкъа мацах хьалха сана, муьлххачу а дашах теша лаьара нахана. Массо дашехь тешам бу а моьттура. Х1етахь Нохчийчоьнна бевллачу «дайша» къам шайх тешаш дуйла а хууш, х1аллакьхиларе дуьгуш дара. Царна хаьара къоман кхин тешийла йоцийла. Шайна бахамаш гулбичахьана, Нохчийчоь сийначу ц1ергахь ягарх а, к1еззиг дог лозура церан. Соьмех йохкаяллал бен ца хиллера и к1иллой. Бакъду, верриге вац соьмах вохкалуш а, я эцалуш а. Цкъа мацца а кхачалуш ду х1ума. Шен юьхь а, чаккхе а йоцуш дац кху маьлхан дуьненахь цхьа а х1ума.\nЦу к1иллоша байъина тешам денбан атта ца хиллехь а, къам шех теша-м дира Ахьмад-Хьаьжас. Цуьнан сирла билгало яра иза Дела реза волчу нийсачу новкъахь хилар. Хийла буоберан дог хьаьстира цо, баланаша г1елйина Нохчийчоь екхийра цо. Г1айг1анаша г1елдина къам делийра цо. Хийла шен къомах кхаьрдина нах тешийра цо. Мостаг1чун д1аьвшо дагийна беркат хьекъийра цо.\nЦхьаболчарна, мостаг1чун каяьлла, иза дуьненах къаьстина моттахь а, иза бакъ дац. Ахьмад-Хьаьжа Дала шена яккха елла хан а кхачийна вирзира лаьттан кийра.\nТахана иза вайна юкъахь ца хилар бен, вицвелла вац къомана. Я мел дукха хан яларах вицлур а вац. Цо шен ц1е къомо сатийсинчу диканашца мокхазчу йозанца д1аязйина. Цо болийна маршонан сирла некъ денна къагош-гезбеш схьавог1у Нохчийн Республикин Куьйгалхо, Россин Турпалхо Ахьмад-Хьаьжин к1ант Кадыров Рамзан-Хьаьжа.\nАхьмад-Хьаьжа вайна юкъахь воцу дейтта шо ду, амма цуьнан дахарх лаьцна, цуьнан къонахаллех лаьцна наха эзарнаш йозанаш яздина. Массо а хастаме а, дика а дош хьаьгна ду ишттачу къонахчух ша олийла. Х1ара маьлхан дуьне мел деха ехар ю Кадыров Ахьмад-Хьаьжин (Дала г1азот къобалдойла цуьнан) ц1е.


Сура Пайхамарш — Википеди\n21 Сурат АЛЬ-АНБИЙАЪ. Пайхамарш (Маккахь доьссина‚ дерриге 112 аят).\n1. Гергадеана нахана шайца хьесап дар , уьш тIаккха а терго ца еш‚ дуьхьалбевла бу.\n2. Цаьрга ца богIу шайн Кхиош-кхобучуьнгара цхьа а керла хьехам‚ цара цуьнга ладугIуш бен‚ шаьш ловзуш долуш.\n3. Шайн дегнаш гIайгIа еш доцуш. Къайладаьккхира хабар зулам диначара: "ХIара адам бен дац шу санна? Бозбуанчалла дохьу аша‚ шайна гуш долуш?"\n4. Цо /пайхамара/ элира: "Сан Кхиош-кхобучунна хаьа дош‚ стиглахь а‚ лаьттахь а /аьлла долу/. Иза хезаш верг а‚ хууш верг а ву".\n5. ХIаъ‚ цара элира: "Вовшех ийна гIенаш ду . ХIаъ‚ цо кхоьллина и. ХIаъ‚ иза илланча ву. Вайга цхьа делил даийта цо‚ хьалхалернаш бахкийтаре терра" .\n6. Иман ца диллира царел хьалха а цхьана а юьрто‚ Оха ша хIаллакйина хилла йолчу. ХIокхара иман дуьллур дара?\n7. Оха ца бахкийтира хьоьл хьалха а божарий бен‚ Оха цаьрга вехьеш луш. Хаттал хьехам болчу нахе‚ шаьш хууш ца хиллехь.\n8. Оха ца хилийтира царех кхача ца боу дегI‚ уьш ца лаьттира даима.\n9. ТIаккха Оха бакъхилийтира цаьрца ваIда. Оха хьалхабехира уьш а‚ Тхайна луурш а‚ Оха хIаллакбира тIалам боцурш.\n10. Оха доссийна шуьга жайна /хIай Iарбий/‚ шена чохь шу хьехор /шух сийдар/ долуш /и шун маттахь хиларца/‚ шу хьекъале ца хуьлу?\n11. Мас йохийна Оха зуламе хилла йолу юрт! Кхиира царел тIаьхьа кхин къаьмнаш.\n12. Шайна Тхан ницкъ хаабелча‚ уьш цунах сиха бовду /гIерта/.\n13. "Ма довда! Духадерза шу шена чохь /хьалха/ ниIмат хиллачу /дахарна/‚ шайн хIусамашка. Шуьга /барт/ хатта мегара" .\n14. Цара элира: "Бала бу-кх тхуна! Баккъалла а, тхо хилла-кх зуламхой!"\n15. И церан кхайкхам ца сецира Оха шайх ялтан канаш хиллийтталц‚ шаьш дIатийна буьсуш.\n16. Оха ца кхоьллина стигал а‚ латта а‚ цаьршинна юккъехь ерг а‚ ловзуш хилла /эрна/.\n17. Тхо хиллехьара синкъерам безаш /зудчунца я доьзалхочунца/‚ Оха и эцна хир бара Тхайгара /Тхан гергахь болчу хьурулIинех а, маликех а/‚ Оха и деш хилча.\n18. ХIаъ‚ Оха бакъдолчуьнца туху харцдолчунна тIе – цо и дайа‚ и хIаллакьхуьлу‚ шуна бала бу шаьш /харц/ дуьйцучух .\n19. Цуьнан бу стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел берш. Цунна гергахь берш кура ца бовлу Цунна Iибадат дан‚ кIад ца ло уьш.\n20. Цара тасбахь до буьйсанна а‚ денна а‚ уьш лагI ца луш.\n21. Ткъа цара эцна-те делий лаьттах, цара денбеш /белларш/?\n22. Цу шиннахьа а АллахI воцург /кхин/ делий хиллехьара – уьш шиъа хIаллакьхилла хир яра. Вонах цIена ву и Дела‚ Iаьршан да волу‚ /лекха ву И/ цара дуьйцучух .\n23. Цуьнга ца хотту Цо дечух‚ цаьрга хоттур ду.\n24. Ткъа цара лецна И воцург /кхин/ делий? Ахьа ала: "Даладе шайн тешаллаш! ХIара хьехам бу соьца болчеран а /КъурIан/‚ соьл хьалха хиллачеран а /Товрат а, Инжил а, кхин жайнаш а – церанчохь массанхьа а Дела цхьаъ хилар чIагъдеш ду/. ХIаъ‚ дукхахболчарна ца хаьа бакъдерг‚ уьш дуьхьалбевлла".\n25. Оха ца ваийтина хьоьл хьалха цхьа а элча‚ Оха шега вехьеца хоуьйтуш бен кхин дела вац Со бен‚ Суна Iибадат дейша‚ аьлла.\n26. Цара элира: "Лаьцна Къинхетам болчо доьзалхо". Вонах цIена ву Иза! Уьш-м сийлахь болу леш бай!\n27. Уьш /пайхамараш/ Цул хьалха ца бовлу дашца‚ уьш Цуьнан омраца гIуллакх деш бу.\n28. Цунна хаьа церан хьалхахь дерг а‚ церан тIаьхьахь дерг а, цара шапаIат дийр дац Иза шена реза хиллачунна бен‚ уьш Цунах кхерарх эгош бу.\n29. Милла велахь а‚ царех олуш: "Со ву дела‚ Иза а воцуш"‚ цунна бекхам бийр бу Оха жоьжахатица. Иштта бекхам бо Оха зуламхошна.\nДакъа 3 30. Цатешачарна ца го-техьа стигланаш а‚ латта а хилла хилар вовшех хоттаделла? Оха уьш къастийра! Хилийтира хих массо дийна хIума. Уьш ца теша-те? 31. Оха хилийтира лаьттахь лаьмнаш‚ иза цаьрца чIагIдалийтархьама. Оха хилийтира цу чохь тогIин некъаш – уьш нийсачу новкъа баха мегар-кх. 32. Оха хилийтира стигалах ша Iалашбеш болу тхов‚ ткъа уьш цуьнан /стиглан/ аятех бухарбуьйлуш бу /ойла ца еш/. 33. Иза ву Ша кхоьллинарг буьйса а‚ де а‚ малх а‚ бутт а. Массо шен меттехь нека деш ю . 34. Оха ца хилийтина адамна хьоьл хьалха а абаде . Ткъа хьо велча уьш гуттар лаьттар болуш бу-те? 35. Массо сино Iовшур ду далар . Оха зуьйр ду шу вонаца а‚ диканца а питана хилла. Тхуна тIе духадерзор долуш а ду шу. 36. Цатешачарна хьо гича‚ хьо сийсазвой бен тIе ца лоцу цара: "ХIара ву шун делий хьехош верг?" Ткъа уьш Къинхетам берг хьехорна керста бу. 37. Адам кхоьллина сихонах. Гойтур ду Аса шуна Сан делилаш‚ аша Со сих ма ве! 38. Цара олу: "Маца хир ю и ваIда /кхочуш/‚ шу бакълуьйш делахь?" 39. Хаахьара цатешачарна шаьш шайн яххьашна тIера а, шайн баккъашна тIера а цIе дIа тоьттур йоцу‚ шайна гIо хир доцу хан! /Ма сих дийр дацра цара тIаккха и Делан Iазап/! 40. ХIаъ‚ царна тIе догIур ду и /Къематде/ цIеххьана‚ уьш хьере бийр бу цо‚ царна могур дац и духатоха‚ уьш /цунах/ тIаьхьатоттур а бац. 41. Сийсазбина элчанаш хьоьл хьалха а. Царех /элчанех/ ца бешаш хиллачарех шайх хьакхаделира шаьш сийсаздеш хилларг.\n42. Ахьа ала: "Хьан лардийр ду шу буьйсанна а‚ дийнахь а Къинхетам болчух /Делах/?" ХIаъ‚ уьш шайн Кхиош-кхобург хьехорах бухарбевлла.\n43. Я церан делий бу-те уьш юхатухур болуш /Iазапах/ Тхо доцург? Царна могур дац шайна гIо дан а‚ уьш Тхоьх /Тхан Iазапах/ ларор ма бац.\n44. ХIаъ‚ Оха ниIматаш деллера хIокхарна а‚ церан дайшна а шайн тIехь оьмар яхъяллалц. Царна ца го-те Тхо дохкуш латта эшадеш шен йисташкахула? Уьш бу‚ ткъа‚ тоьлларш?\n45. Ахьа ала: "Баккъалла а, аса шуна кхерам тосу вехьеца. Ца хеза-кх къора болчарна кхайкхам шайна кхерам тосуш".\n46. Хьан Кхиош-кхобучун Iазапан хIо хьакхаро шаьш схьалецча цара эр ду: "Ма /боккха/ бала бу-кх тхуна! Тхо хилла-кх зуламхой!"\n47. Оха хIиттор ю Къематденна нийсонан терзанаш‚ зулам дийр дац сина /цхьана а/ хIуманца. КIоллан буьртиган барамехь ерг а дIалур ю Оха. Хьесап дийраш хила кхачо ю Тхан.\n48. Оха белира Мусага а‚ ХIаруне а къастам а ‚ серло а‚ хьехам а /Делах/ кхоьруш болчарна.\n49. Ишттанаш бу уьш‚ шаьш кхоьруш шайн Кхиош-кхобучух‚ И гуш воццушехь‚ уьш бу сахьтах /кхоьруш/ бегабеш /эгош/.\n50. ХIара /КъурIан/ беркате хьехам бу‚ Оха ша боссийна болу. Аша цунна инкарло йо?\n51. Оха белира ИбрахIиме а хьалха шен нийса некъ‚ Тхо и вевзаш дара.\n52. Цо аьллера шен дега а‚ цуьнан къоме а: "ХIорш хIун суьрташ ду‚ шу шайна гуора оьхуш долу?"\n53. Цара элира: "Тхуна тхан дай а карийна-кх царна Iибадат деш".\n54. Цо элира: "Шу а‚ шун дай а хилла-кх билгалчу тиларчохь".\n55. Цара элира: "Хьо тхуна веъна-те бакъдолчуьнца‚ я хьо забар ечарех ву-те?!"\n56. Цо элира: "ХIаъ‚ шун Кхиош-кхобург ву стигланийн а‚ лаьттан а Кхиош-кхобург‚ Ша уьш кхоьллина а ву /хIумма йоцчу хIуманах/‚ со оцунна тIехь тешалла дечарех ву.\n57. Делаца дуй боу аса шун цIушна янне а мекарло йийр ма ю аса шу /царех/ гена девллачул тIаьхьа‚ баккъаш берзийна".\n58. ТIаккха цо царех кийсакаш йира ‚ церан йоккханиг йиссалц – уьш цунна тIе берза мегара.\n59. Цара элира: "Хьан дина хIара вайн делашна? Баккъалла а, и зулам диначарех ву-кх!"\n60. Элира: "Тхуна хезира цхьа кIант уьш /вай делий/ хьехабеш‚ цунах ИбрахIим олу".\n61. Элира: "Схьавалаве иза нехан бIаьргашна хьалха – цара тешалла дан мегара".\n62. Цара элира: "Ахьа дина хIара тхан делашна‚ хIай ИбрахIим?"\n63. Цо элира: "ХIан-хIа. И дина хIокхучарех воккхучо. Аша цаьрга хаттийша‚ уьш бистхуьлуш хиллехь!"\n64. Уьш шайна тIебирзира‚ цара элира: "Баккъалла а, шу ду-кх зуламхой!"\n65. ТIаккха уьш шайн кортошна тIе охьабахийтира : "Хьуна ма хаьий уьш бист ца хуьлий".\n66. Цо /ИбрахIимо/ элира: "Ткъа аша Iибадат до‚ Дела а вуьтий‚ шайна хIумманца а пайда ца бечунна‚ зен ца дечунна?\n67. Туф! Шуна а‚ Дела а витина‚ аша Iибадат дечарна а! Шу хьекъале ца хуьлу-те?"\n68. Цара элира: "Вагаве и /ИбрахIим/‚ гIо де шайн делашна‚ шаьш /гIуллакх/ деш хиллехь!"\n69. Оха элира: "ХIай цIе! Хьох хилалахь ИбрахIимна шело а‚ маршо а".\n70. Царна йийзира цунна дуьхьал мекарло – Оха уьш хилийтира доккха зен хиллачарех.\n71. Оха кIелхьараваьккхира иза а‚ ЛутIа а‚ ша Оха Iаламашна беркате динчу лаьтта .\n72. Оха цунна велира Исхьакъ а‚ кхин совгIатана ЯIкъуб а. /Уьш/ берриге а хилийтира диканаш.\n73. Оха царех хилийтира тхьамданаш. Тхан омраца шаьш /нахана/ нийса некъ гойтуш‚ Оха цаьрга хаийтира диканаш дар а‚ ламаз хIоттадар а‚ закат далар а‚ уьш хилира Тхуна Iибадат деш.\n74. ЛутIана а делира Оха хьукма а‚ Iилма а‚ Оха и кIелхьараваьккхира юьртара ша боьханаш деш хилла йолчу‚ баккъалла а, уьш хилира вонан нах‚ песакъаш.\n75. Оха иза /ЛутI пайхамар/ воьллира Тхан къинхетам чу. Баккъалла а, иза дикачарех ву.\n76. Нухь а‚ цо кхайкхира хьалха‚ Оха цунна жоп делира‚ кIелхьараваьккхира иза а‚ цуьнан доьзал а боккхачу баланах.\n77. Оха ларвира иза Тхан аяташ харцдинчу нахах. Баккъалла а, уьш бара вочу хIуманан нах‚ Оха уьш берриге /хина/ бухабахийтира.\n78. Давудана а‚ Сулейманна а‚ шаьшшиммо хьукма дечу хенахь /ялтин/ аренах лаьцна‚ ша нехан уьстагIаша хьаьшна хилла йолчу. Тхо хилира церан хьукманан тешаш.\n79. Оха цунах /хьукмех / кхетийтира Сулейман а. Массарна Оха делира хьукма а‚ Iилма а. Оха муьтIахь дира Давудана лаьмнаш – цара тасбахь а деш‚ олхазарш а‚ тхо хилира /гIуллакх/ дийраш.\n80. Оха цунна Iамийра шуна бедарш яр‚ цара шу Iалашдархьама шун ницкъах‚ аш баркалла ца олу?\n81. Сулейманна а /муьтIахь бира Оха/ мох-дарц хуьлуш‚ дIа-схьа лелаш Тхан омраца лаьттахула‚ Оха ша беркате дина хиллачу . Тхо хилла массо хIума хууш дерш.\n82. ШайтIанех а хилла цунна /хIорда/ чу лелхаш‚ и доцург а‚ кхин белхаш а беш‚ Тхо хилира уьш Iалашдийраш .\n83. Аюб а /хьахаве/. Цо кхайкхира шен Кхиош-кхобучуьнга: "Со балано лаьцна‚ Хьо къинхетам болчарех а уггар къинхетам берг ву-кх".\n84. Оха цунна жоп делира‚ айбира цуьнца хилла бала‚ белира цунна шен доьзал а‚ цаьрца цхьаьна царах тераниг‚ Тхан гергара къинхетам хилла‚ Iибадат дечарна хьехам а хилла.\n85. /Хьахаве/ ИсмаIил а‚ Идрис а‚ Зуль-Кифл а‚ массо а собаре хиллачарех бу.\n86. Тхан къинхетамчу бахийтира Оха уьш. Баккъалла а, уьш дикачарех бу.\n87. Зун-Нун а‚ дIавахара иза оьгIазвахана ‚ цунна моьттура Тхан ницкъ кхочур бац шена тIехь‚ тIаккха цо кхайкхира боданехь : "Хьо воцург кхин Дела вац‚ вонах цIена ву-кх Хьо‚ со хилла-кх зулам диначарех".\n88. Оха цунна жоп делира‚ и кIелхьараваьккхира сингаттамах‚ иштта кIелхьарабоху Оха муъма нах.\n89. Закарийа /хьахаве/‚ цо кхайкхира шен Кхиош-кхобучуьнга: "Со Кхиош-кхобушверг‚ ма витахь со цхьан‚ Хьо ирс лучарех уггар диканиг ма вара!"\n90. Цунна а жоп делира Оха‚ велира цунна /кIант/ Яхьъя‚ Оха цунна тоялийтира цуьнан зуда . Баккъалла а, уьш хилира сихлуш диканаш дарехь‚ Тхоьга кхойкхура догдохуш /Тхан дикане/‚ кхоьруш /Тхан Iазапах/. Уьш хилира Тхоьх кхоьруш.\n91. И шен дегI Iалашдинарг а /хьехайе/‚ Оха цу чу Тхан синах хIуп элира‚ цунах а‚ цуьнан кIантах а /массо/ Iаламна делил хилийтира Оха.\n92. Баккъалла а, хIара шун уммат цхъа уммат ду‚ Со шун Кхиош-кхобушверг а ву‚ Суна Iибадат дейша.\n93. Цара (тIаьхьабогIучара) дийкъира шайн гIуллакх вовшашна юкъахь. Дерриге а Тхуна тIе духадоьрзу.\n94. Диканаш деш верг‚ ша муъма волуш – хир дац цуьнан къахьегарна инкарло‚ баккъалла а, тхо цунна яздеш ду .\n95. Хьарам ду Оха ша хIаллакйинчу юьрта (-н дай) бухаберза\n96. Яъжуж а‚ Маъжуж а гучубовллалц? Уьш массо гу лакхарчу меттигашкара тIегIертар бу.\n97. Гергаеана бакъйолу ваIда‚ цатешаш хиллачеран бIаьргаш тIебаьлла: "Ма бала бу-кх вайна‚ вай дар-кх хIара тергал ца деш‚ вай хилла-кх зулам динарш".\n98. Баккъалла а, шу‚ Дела а витина‚ аша шайна Iибадат деш берш а‚ жоьжахатин ягориг ю‚ шу цу чу гIур долуш а ду.\n99. Уьш делий хиллехьара – цу чу гIур бацара‚ массо а цу чохь гуттар лаьттар ву.\n100. Царна цу чохь хала са ийзар а ду‚ царна цу чохь хезар а дац.\n101. Баккъалла а, шайна Тхоьгара диканиг хьалхадаьлларш – уьш цуьнан /жоьжахатина/ генахь хир бу.\n102. Царна хезар дац цуьнан /жоьжахатин/ шах-ших а‚ уьш шай синошна дезначохь гуттар лаьттар бу .\n103. Уьш сингаттаме бийр бац бокхачу кхерамо‚ царна дуьхьалкхетар ду маликаш /олуш/: "ХIара ду шун де‚ шуна хир ду аьлларг".\n104. Оцу дийнахь Оха тIегулйийр ю стигал‚ жайнан кехаташ тIегулдаре терра. Оха дуьххьара кхоллар долоре терра‚ карладоккхур ду иза Тхан тIехь хилла йолчу ваIдица. Баккъалла а, Тхо хилла /гIуллакх/ деш дерш.\n105. Оха яздинера Забура чохь хьехамал тIаьхьа: "Лаьттах ирс оьцур ду Сан дикачу леша" .\n106. Баккъалла а, хIокху чохь кхоччуш кхетам бу Iибадат дечу нахана.\n107. Оха ца ваийтина хьо /массо/ Iаламна къинхетам хилла бен.\n108. Ахьа ала: "Суна вехьеца хаийтина шун Дела цхьаъ вуйла‚ шу муьтIахь хуьлий?"\n109. Уьш дIаберзахь‚ ахьа ала: "Аса дIакхайкхийна шуьга цхьанисса‚ суна ца хаьа герга ду‚ я гена ду шуна ваIда йинарг.\n110. Баккъалла а, Цунна /Далла/ хаьа дашах хезаш дерг а‚ Цунна хаьа аш къайладоккхуш дерг а.\n111. Суна ца хаьа и /шуна таIзар ца деш тIаьхьа таттар/ хила тарло шуна питана /зер/ а‚ я цхьа хан яллалц бахам а".\n112. Ахьа /хIай пайхамар/ ала: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ Ахьа де-кха бакъонца хьукма. Тхан Кхиош-кхобург ву Къинхетаме верг ‚ Шегара гIо эца дезаш верг аша сипат дечунна тIехь ".\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Пайхамарш&oldid=88601»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 08:50, 9 май 2013.


Шема -- Алеппона йистехь Асадан ницкъаша яккхий бомбанаш йиттича гIаьттина кIур, 31Деч2014\nКхаа шарахь сов дIабоьдучу Шемарчу тIамехь дакъалоцуш, тайп-тайпанарчу хьостанашца, масех бIе нохчий жима стаг ву. Царех кхелхинарш хIинцале иттанашкахь бу. Нохчийчуьра хилла а ца Iаш, Европе мухIажарш бевлла дIабахначу вайнахах а бу, Шемарчу тIамех дакъа лоцуш дуккхаъ кIентий. Царех рогIениг вийна аьлла кхаъ кхаьчна, Венехь бехачу цуьнан гергарчу нахе.\n„Бер долуш Нохчийчуьрчу тIамех кIелхьараваьллера иза, мухIажар а ваьлла, Вене схьавеънера, кхузахь цхьанна тайпана гIарваьлла воцуш, тийна-таьIна вехаш вара, амма тIом тIаьхьара ца баьллера цунна – 33 шо долу Хьасан Венерчу Хитцинг кIоштанара дIа Шема ваханера, муджахIид санна тиран Iасад Башар вожо, амма Алеппо гIалахь кеманаша бомбеш тухучохь вийра иза“, - иштта яздо цхьана Австрерчу газетехь рогIера нохчийн жимстаг Шемахь кхалхарх лаьцна.\nХьасан, дийцарехь, Туркойн махкахула дIа дехьаваьлла хилла Шема, цигахь бусулбачу гIовттамхойн цхьана тобанах дIакхетта а хилла. Алеппо гIалара кеманийн порт Iасадхошкара схьаяккха гIерташ бинчу тIемашкахь цкъа хьалха чов а хилла, лоьрийн гIо тIекхачале кхелхина иза.\nХьасан, амма, хьалхара вац Австрера Шема гIазот даккха а вахана, кхелхина волу нохчо. Иза, мел кIезга а, цхьайтталгIа ву, Венехь вехачу нохчийн юкъараллин жигархочуо Исханов Хьусейна дийцарехь. Уьш вуно тайп-тайпанарчу социалан а, дешна хиларан а, Iер-дахаран а тIегIанашкара нах бу, цхьанна а кепара хIара аьлла классификаци ян цкъачунна аьтто боцуш, бохуш дуьйцу Хьусейна.\nИсханов Хьусейн: „И хIинца дIакхелхинарг а воцуш, суна хууш кхин итт ву уьш цигахь вийна. ХIара цхьайтталгIа волчух тера ду. Оцу хьолехь чIогIа хала ду цаьрга вистхила а, цаьрца хIуммаъ дийца а, уьш кхето а. Царна юккъехь тайп-тайпана нах хуьлу, дешна а, университеташ яьхнарш а хуьлу. Вайна ма-моттара, хьо цига хIунда воьду, ма гIо цига аьларх тоам ца хуьлу цунах.\nСуна схьахетарехь, вайн къоман баккхийчарний, кегийчарний юккъехь дукха доккха доза кхолладаларна хила а мега иза. Кегийнарш шайн тобанашкахь лела, бакхийнарш шаьш лела. Вай дерриш а цхьана меттехь гуллуш хилча-м дуьйцур а дара, политиках а, дахарехь зеделлачух а, тIамах а – дерриге а, амма цкъачунна иштта меттиг йоцуш ю.\nШемахь боьдуш берг цу къомана юккъера тIом бу, шинна агIор леташ берш а шемахой бу. Иза, суна хетарехь, нохчийн бала болуш хIуммаъ дац. Вайн махкахь чекхбаьлла а боцуш, дIабоьдуш тIом бу, иза муха сацор бара теша бохучунна ойла ян езаш дара вай“.\nКхин а сингаттаме хIума ду и джихадан романтика нохчийн кегийчу нахана юккъехь яьржина хилла ца Iаш, цуо иштта мехкаршна а, зударшна а юккъехь орамаш тессина хилар. Массарна а дагадогIу, Нохчийчоьнан куьйгалхочуо, йоI Шема тIаме яхна аьлла, цу махкара миграцин сервисан куьйгалхо балхара дIаваккхар а, иза сийсазвар а.\nДIа теллича и йоI марехь а йолуш, шен хIусамдеца яхана хиллера Шема. Амма марехь боцурш а, хIинца-хIинца хьалахIиттина зудабераш а ду Шема оьхуш, даха хьагна а, бохуш дуьйцу Хьусейна.\nИсханов Хьусейн: „Кегий нах цига тIаме бахар-м, шайн майралла гайта а, доьналла гайта а хир дара, кхета со, амма зудабераш а ма ду цига дIаоьхуш. Кху Венера, суна а хууш, 6 йоI яхна цига. Царех 3 юхаерзийна, вукхарех хIун хилла суна ца хаьа. Марехь а доцу зудабераш цига эхар – иза дика дац. Божарий а бу, цхьаберш, зударий а бахкабой, шайн доьзалшца цига дIаоьхуш.\nКхузахь хилла а ца Iаш, массанхьа а ду иза. ЦIера дIаоьхуш а бу, ур-атталла даржашкахь болчу хьакамийн бераш а тIаьхьа. Цу берийн наноша шаьшна шеконе хIума хааделча, хилларг хилла даллалца а ца Iаш, уьш цига дIабахале орца лехча, гIо дехча, дика хир дара, уьш дIабахначул тIаьхьа а ца лоьхуш. ДIабахначул тIаьхьа вуно хала хуьлу уьш карон а, цIаберзон а“.\nМасех де хьалха интернет-машанахь шуьйра баьржира Шемахь тIом бечу нохчийн тIемалойн цхьана йоккхачу тобан куьйгалхо, схьагарехь, йоллучу Шемахь а цIеяяхана муджахIид хилла волу, Мачаликашвили Руслан, я цуьнан керлачу, Шемахь лелачу, цIарца яьлча, аш-Шишани СайфуллахI верх болу хаам.\nАлеппо гIалара набахте Iасадхошкара схьаяккха гIерташ бинчу тIамехь хилла иза. ТIемалойн йоккхачу тобанан хьалха цу набахтина тIелата вахана волу аш-Шишани СайфуллахI, жимма хан яьлча, атаках гIуллакх ца хуьлуш, шен тIемалошца юхавала дийзира.\nВидеогайтамехь ма-дарра гуш а долуш, цу набахтенна уллорчу, Iасадхоша герза деттачу кхерамечу зонера сехьа а бевлла, шайн базе схьа а баьхкина, цхьа шецара лазийна волу Iарбо лоьрийн цIийна вигийта машен чу хаош воллучу цунна дIаьндарг кхеташ гуш ду.\nГуш ду иштта синмета кхетта иза оцу сохьта леш а. Цу дийнахь цу тIамехь кхин шиъ нохчо вийна бохуш а дуьйцу хуучара, иттех лаза а веш. Цу кепара, Шемарчу тIамехь оьгучу нохчийн терахь дела денна аьлча санна дебаш хилар а гойтуш.\nЦу юкъана Австрин Iедалша Шемахь вийна волчу Хьасане, цуьнан дакъа шаьшна схьагина ца хиларна, кхайкхам бина, стигалкъекъа беттан 6-гIа кхачале, Венерчу кхеле гучувала, ца валахь, официала хьесапехь хьо кхелхина ву аьлла дIакхайкхор ву, бохуш.\n„Амма Хьасанан доьзалехь цхьа а сатийсам бисина бац, иза кхин цкъа а гаре. Хьасан хийрачу лаьттахь дIавоьллина ву, шех хьакхабала безаш ца хиллачу тIамехь воьжна. Ткъа Венехь цунна боьлхуш Iа цуьнан доьзал“, - иштта чекхйолуш ю меттигерачу газетехь рогIера Шемахь кхелхинчу нохчочух йолу артикл.


Зуда йийна тIе тIулгаш диттина\nПакистанерчу полицино хаам бо, ша виъ стаг лаьцна доьзалхочух йолу зуда тIулгаш диттина ерна, аьлла. Еарийдийнахь лецнарш бу оцу зудчун деваша а, а ши шича а, кхин а цхьа стаг а. Парвин Фарзана йийна Лахорехь. Хьалхо иштта и ен гIортарна лаьцнера полицино оцу зудчун да а, ши ваша а.\nБерах тасаелла Фарзана хийрачу стагах, шаьш цо юьхьIаьржа хIиттийна, аьлла ду и йийначу гергарчеран бахьана. Ткъа Парвин Фарзана, дино ма хьоьхху, маре яхна хилла меттигерчу жимчу стаге Икбал Мухьаммаде, амма ден а, вежарийн а лаамза.\nТкъа чугудаьлла, боху полицино, Фарзана йигинчу Икбала хьалхо, и йигархьама, шегахь хилла зуда Биби Iайша пхи шо хьалха йийнийла а. Пакистанехь наха шайна тIера эхь доккху бохуш йийна стохка, масала, 869 зуда.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Зудчуьнца (керла зуда ялийча) дуьхьхьара буьйса муха якхкха еза?\nАссаламу Iалайкум сан лераме ваша. Цхьа хаттар дара сан, бегIийла ца хетташехь, ца хаьттича ца волу со, суна бехк ма билла.\nЗудчуьнца (керла зуда ялийча) дуьхьхьара буьйса муха якхкха еза цуьнца, и масолгIа буьйса хила еза ялийначул тIаьхьа, хIу доIа (аят) деша деза?\nХьай аьтто белахь мелла (подробно) яздехьа.\nАллахI реза хуьлда, хьуна а, хьан накъосташна а, массо бусалбана а.\nКерла ялийначу зудчуьнца доьххьара цхьаьнакхетачу хенахь а, эвхьаза гIуллакх хуьлуьйтуш йолчу муьлхха а кхийолчу хенахь а лелийча дика долу суннаташ а, бусалба гIиллакхаш а доцца дийцича иштта ду:\n1) Ша шен хIусамненаца доьххьара цхьаьнакхетча, ша цуьнца виссича, цуьнга хаза вистхила веза, цуьнан эхьхетар лахдалийтархьама. Мала хи кховдийна а, йа цхьа юухIума кховдийна а, жимма цуьнан дог тедан деза.\nМаьIна: "Йа АллахI! Ас хIокхуьнан дика а доьху Хьоьга, Ахь кхуьнца кхоьллина долу дика а доьху Хьоьга. Со Хьоьца ларло хIокхуьнан вонах а, Ахь кхуьнца кхоьллина долчу вонах а".\nЭвхьаза гIуллакх хиллачул тIаьхьа лийча а ца луьйчуш дIавижа мега, делахь а дIавижале хьалха ламаз эцча дика а ду, мелехь а ду, ткъа ламаз ца оьцуш дIавижар дика лоруш дац. ХIетте а, дIавижале ламаз иэцар парз дац, ламаз ца оьцуш дIавижар къилахь дац. Ткъа, лийча а ца луьйчуш дIавижахь, Iуьйра ламазана ша хьалагIаьттича лийча веза.\n11) Майрачо а, зудчо а нахе дийца а, хьехо а мегар дац шаьшшинан эвхьазчу дахарехь хуьлуш дерг. Шаьшшимма вовший марзо иэцарца доьзна долу хIуманаш нахе дийцар къилахь ду. «Доьзалан къайленаш» нахе хьехор къилахь хиларал совнаха, оьзда хIума а дац иза. Къаьсттина чIогIа иза лардан деза зударша: шайлахь хIуъа дийцича а, хьехийча а эхь дац, къа а дац моьттуш хIуъ-хIуъа дийца мегар дац.\n12) Шен зудчуьнца дика хила веза майра, Дала хьанал динчу хIуманна тIехь цунна гIоьнча хила а веза иза. Цуьнгара долучу хIуманна сихвала ца веза, оьгIаз иха а ца веза.\nИ гIиллакхаш дерриге жимма боккхачу чулацамца вай дийцина хIокху аларехь:\n"Доьзал цхьанакхетаран гIиллакхаш".\nЦу тIехь хьахийна ду оцу хIора гIиллакхан тешалла ларалуш долу хьадис. Цундела, иза деша деза ахь.\nАмма и буьйса масолгIа хила еза аьлча – иза шариIатехь хадам болуш хIума дац, хьайна а, хьайн доьзална бегIийла ерриг хилийта мегар ду иза, хьайна лаахь сихвала а мегар ду, хьайна лаахь жимма тIаьхьататта а мегар ду, масала цхьа масех денна, зуда хьайх йолийтархьама.


Марзонан ломахь цаьрца гуллой вай…\nДуьненчохь яьккхинчу заманан мохь базбала мел буьйли а, цхьа к1оргачу 1инчуьра хьалаг1ертарх тарлойца адаман дахар. Цу «1инчуьра» маьлхан серлоне кхача сатуьйсуш «ка-м1араш» етта адамо, караяьхкинчу «коьллех» а тийсалуш, цхьаъ кагъелла, хецавелча.., юха а, юха а… къар ца луш. Хьала а ваьлла, халла хьала а ваьлла, ткъа доккха садаьккхина валале (цхьа маь1арго ю-кх хьо, дуьне!), юхаверза веззашехь. Верзор воллушехь. Ша яьккхинчу «ирхоне» юхахьаьжча-м – ткъа, «Я Раббана, ас лелийна-кх, суна т1ех1иттина-кх, олий, ша-шеха цецвуьйлу, цхьана «тишделлачу» г1енахь санна я хьалхха гина кино дагатесча санна.\nМа ч1ог1ачу х1уманах «дуьйцина»-кх хьо, адам. Х1ун ду дисина лелоза ахь, ганза? Х1ун мохь – белшаша хьан такхоза, лаза? Х1ун харцо – хьоьга кховдоза, ахь 1овшаза?\nШел йоккханиг хила а, адамна дагаян а ша санна Дала кхоьллинчу адамна т1ехь х1отто йиш йоцчу харцонца доладелла Ахмаева Асмартан дахар. 1944-чу шеран 23-г1а февраль йина де ду цуьнан паспорта т1ехь. Оцу терахьо-м дерриге ма дуьйций…\nД1ахиина котам а ма йохае олу-кх шен набарх. Котамийн меха доцуш, набарх а, махках а, доллучунах а дохийна аралаьллина вайн къам 65 шо хьалха. Дуьненчу яла а кхиале, гарт-гарт-нехь Сталинан декъачу «агано» хийрачу Казахстанан аренашкахьа бертаза д1а «техкийна» Асмарт. Цигахь баьккхина дуьххьара ког, аьлла дуьххьара дош.\nЦициган к1орни а, мотт ца хуу, меца юьй-те, шеллой-те, бохуш, карахь лелайо-кх вай, хьоьстуш, къахеташ. Шен к1орнина, шен сих даьллачу к1орнина доладан йиш йоцуш, ма доккха де х1оьттина-кх (х1оттийна-кх!) Асмартан нене (хийла наношка!) цу «къинхетамечу дадас». дицде аьлча – бакъ хир воцуш, дицлур дара аьлча – бакъ а хир доцуш. Дукха холчах1оьттиначу стиглара охьадоьлху к1айн ло а 1арждаллал 1аьржачу цу дийнахь ма шийла вота йиттина-кх вайн нанойн дегнашкахь. Цу дийнахь вагонашна т1е хьалакхуьссучу «ц1ерайохучу» х1уманашна бухахь 1иллийна Асмарт, т1екховда ца ларош. Х1ун хила еза цуьнан ненан дагал ч1ог1а, цу къаьхьачу дийнал къаьхьа?!\nКъоман мостаг1-м хуьлура, хила тарлора, ткъа къам-мостаг1, дийнна къам – мостаг1?... Муха? Жоп – лехарх, кароза; дехарх, далаза…\nКест-кеста, х1ора дийнахь аьлла, гуш, могуш-парг1ат хоттуш волу стаг, вевза моьтту вайна. Амма цуьнга ладоьг1ча, хьаьдда доьдучу дахаран сихаллина архаш а тесна, охьахиъна, къинхетамца, ларамца леррина цуьнга ладоьг1ча, хаьа… Х1ора стаг-м – ша-тайпана жовхар, цуьнан синан к1оргене кхача лаам, собар а хьан хилча.\nЛадог1ийша аша а соьций.\n– Казахстане д1адоьлхучу хенахь ц1ахь дина цхьадолу бераш делла, тхо кхоъ дисина хилла тхан, – дуьйцу Асмарта. Цигахь г1азакхаша а, казахаша а ч1ог1а г1о дина тхан дена. Иза бригадир х1оттор, нана пекарне балха яхийтар бахьана долуш, мацалло г1ел ца деш чекхдевлла. Ц1елетта, ц1арах а яьгна со цигахь.\n– Сол кхо шо воккха ваша Г1ариббий, сой пешан хьалха ловзуш 1аш, сан куча ц1е йоьжна. И йогуш генаяла йоьлча, Г1ариб, мохь хьоькхуш, суна т1еветталуш хилла. Гуьйренан ялта чудерзош арахь бохкучу мамарна цкъа хьалха, эса ду моьттуш хилла мохь хьоькхург. Эса цахиларх кхетта, чулилхича, сан месех леташ хилла ц1е… Жижигаш охьаэгна д1аь1ахкаш гуш, яларний-йисарний юкъахь 1иллина со. Мама, дукха холчах1оьттича, «Везан Дела, д1аэцахь х1ара, кху тайпа 1азап ца токхуьйтуш», олуш, йоьлхуш хиллера. Балкараша говран мерзех молханаш деш чевнаш ерзийнера…\n…Асмартан дейтталг1а шо долуш Дег1аста ц1абоьрзу кхеран доьзал – дай, шина зудчо дина шийтта беррий: ялх ваший, ялх йиший.\nШаьш муьлхачо дина а ца хууш, бертахь, г1иллакхе хьалакхиъна хуьлу доьзал. Шайл т1аьхьа ц1а мел бог1учарна х1усам латтош чекхволу кхеран да.\n…Кхолламо шен йоза яздо-кх. Берх1итталг1а шо долуш Ахмаев Насруддига маре йог1у йо1.\n– Пхийтта шо кхаьччахьана дуьйна болх беш хиллера иза Хьалха-Мартант1ерачу типографехь, – дагалоьцу Асмарта. – Вовшахкхеттачул т1аьхьа цхьаьна белхаш бо оха типографин бертахьчу коллективехь – 25 шарахь асий, 35 шарахь цой.\n…Асмартан дахаран киншкин юккъера «схьакъеда» (соъ ешахь, бохуш) кхин а чаьммаза аг1о… 50 шарера а валале, уггар дуьне деззачохь, ц1еххьана лазар а кхетий, дуьненчуьра д1акхелха кхуьнан х1усамда Насрудди. Х1инца санна дагадог1у и де – 1990-чу шеран 26 ноябрь. 1уьйранна, балха йоьдуш, и шийла кхаъ баьккхича, сайн лехна настарш. Наборщикана т1ера директоран дарже кхаьчнера Насрудди, зорбанан г1уллакхан ерриге говзалла караерзош. Хаза куц-кеп долуш, шен меттиган вуьззина да а, ч1ог1а самукъане а стаг вара иза. Яхь йолу, доьналле къонах. Кху дахаре болчу безамца лепара цуьнан ши б1аьрг Кхолламо, дависарг, шен йоза яздо-кх. Дала декъалвойла иза.\nВорхх1е а стигал т1екхетий, шийлачу х1усамехь, йоьхначу ойланца юьсу Асмарт. Нисбалазчу доьзалца – исс шейн, уьтталг1а маьрйиша елла йисина йо11ий Бераллехь Казахстанехь дег1ахь летта ц1е х1инца дагах лета зудчунна.\nБелхаран къурдаша сацадо дийцар.\nЦхьа жима стаг хилла боху, х1уъу г1уллакх долорах, аьтту ца хуьлуш, цхьа х1ума а д1а ца доьдуш. Г1аддайна, наха лоручу цхьана воккхачу стагана т1евахана боху иза, «Ма аьтту ца хуьлу-кх шен, х1ун дийр дара-те ша?», – аьлла. «Х1умма а ма де», – аьлла боху вукхо. – Хьайн кевнна т1е «Иштта гуттара а хир дац», алий, йоза язде». Яздина боху жимстага цо ма-аллара. Дукха хан ялале т1ег1оьртина боху цунна дуьненан рицкъа. «Ма ч1ог1а аьтту хили-кх шен. Х1ун дика де ша хьуна?», – аьлла, вахна боху жимстаг шен хьехамча волчу. «Шена х1умма а ца оьшу», – жоп делла боху вукхо, – иштта гуттар хирг цахилар диц ма де ахьа».\n...Иштта гуттар лаьттар а ца хиллера. Адам зуьйш, халонаш т1ех1иттайо Дала, бохамаш гойту. Т1аккха цхьа дика доцуш вуон ца дуьту. Къинхетам бо, шен баккхийчех боккха къинхетам. (Хастам бу-кх Цунна, хастам!). Шен бовхачу т1оман к1елахь, шена там ца лоьхуш, шен са а, дег1 а ца кхоош кхиабо Асмарта шен доьзал. Ткъа х1инца-м... Хаза кхиинчу доьзало 1ехадо ненан дог. Шайн-шайн меттиг д1алоцу цара дахарехь. Шен ден метта, Хьалха-Мартанан типографин директор д1ах1утту воккхахволу к1ант Мохьмад. Массо а х1уман говзанча хуьлу Сайд-Мохьмадах. ПУЖКХ балха воьду Сайд-Эмин, молханийн складе – Апти. Районохь балхахь ю Элиза, туьканахь – Сацита, «Маршо» газетан редакцехь – Зураъ. Баккхийчу доьзалан наной бу Луиза а, Зараъ а. Ша бинчел дика д1анисйина Асмарта шен маьрйишин йо1 Зарема – кхо бер долуш марехь ю иза. 27 берийн бер ду Асмартан.\n– Дала къинхетам беш схьаялийна со гуттара, – дуьйцу Асмарта. – Беркате рицкъа а делла.\nХьаша-да лоруш, деэшначунна ца кхоош, и рицкъа декъна Асмарта гуттара а.\n– Сема1ашкара 20 мух1ажар лелийра аса хьалхара т1ом болчу хенахь. Камаз йоьттина, меттиг хир барий, аьлла, не1ар т1е уьш х1иттича, Делан возлора хир бу-кх, суо араяьлла а-м, аьлла, т1еийцира аса, бухахь Олхазар-к1отарара а, Дубин-эвлара а т1амах бевдда баьхкина нах боллушехь. Дохко а ца яьлла, – дуьйцу Асмарта.\n…25 шо ду суна Асмарт евза, амма леррина цуьнга ладоьг1ча, кхийти и сайна евзаш ца хиллийла, эхь хийти цунах.\nХьаьдда доьлхучуьра, охьалахлой, вешан наношка ладог1ий вай, Сибрех лайна, шайна ца кхоллуш, вайна кховдийна, доьналлех ца боьхна, хьуьнарех буьзна вешан наношка, церан къинхетаме б1аьрг мел хьоьжу. Марзонан Ломахь цаьрца гуллой вай…


Боккха бохам хилла Европехь мигранташца. Кор-неI доцучу фури чу а боьхкина, къайлаха буьгуш болу уьш садукъделла белла Австрин коьртачу шахьарна Венина гена доцуш. Къиза Iожалла тIеэцначу 71 стагца 4 бер а, масех зуда а ю.\nМигрантийн декъеш чохь долу машен еари дийнахь Австрин Бургенланд олучу, Венина уллохь Iуьллучу федаралан лаьттан дозан тIехь карийнера.\nА4 автобан тIехь, Парендорфе боьдучу некъа йистаца лаьтташ йолчу рефрежиратор олуш йолу йоккха машен, масех сохьтехь, меттах а ца йолуш, лаьтташ хиларо тIе тидам бахийтина полисхоша цу машенна улле гIоьртича, телхинчу декъийн хьожано човхийнера уьш, ткъа дIа тIе бахча, арахь 30 градус сов йовхо хиларна а, ткъа кор-неI къевлинчу машен чохь йолу тов 50 сов градус хиларна даша доладеллачу декъийна тIуналлаш хиллера кузов чуьра Iенаш.\nШайн кир лелочу рефрижераторх Iедалхойн шек ца бовлийна, цуьнан кузов мел ю пломба тухуш иза дIакъевлина хиллачу контрабандица мигранташ дIасалелочу талорхоша ойла ца йинера, цу чохь бохкучарна садеIа хIаваъ тоьур ца хиларан.\nУьш шаьш бахкош болу мисканаш беллийла кхеттачул тIаьхьа машен охьа а кхоьссина бевдера. Ткъа фурин неI йохийна, иза схьайиллинчу полисхошна гина сурт кхин хила йиш йоцуш инзаре хиллера - тIех-тIехула Iохкуш долу нехан декъеш, шайна юккъехь масех бер а, масех зуда а йолуш.\nИ сурт дукха къиза хиларна, и саннарг цкъа а шайн дахарехь гина боцучу полисхошна шок хиллера, царех кхоъ карарчу хенахь психологийн гIоьнца шайна гинчух меттавалош ву.\nЦкъа машен чохь карийнарг 50 дакъ ду аьлла хаам баьржинера, амма пIераскана дийнахь Бургенладерчу Айзенштадтехь хиллачу пресс-конференцехь бургенландан полицин куьйгалхочуо Доскоцил Петера хаам бира, машен чохь велларг 71 стаг ву, машен чохь шемахочуьн цхьа паспорт карор бахьана долуш, уьш Шемара бу аьлла а хета шайна, аьлла. Иштта цо хаам бира, беллачарна юккъехь 59 боьрша стагий, бархI зудий, диъ берий ду аьлла.\nДоскоцил: „Цкъачунна вуно хала ду и бераш билгал мел хан йолуш дара бохург ала. Карарчу хенахь тхуна хетачуьнца, царна юккъера цхьа йоI гергарчу хьесапехь ши шо долуш ю, ткъа вуьш кхо кIант ву, хетарехь, 8, 9, 10 шо долуш“.\nЦу пресс-конференцехь дакъалоцуш яра Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министр Йоханна Микл-Лайтнер. Хиллачух ша Iадор а, цунах массо а меттигерчу урхаллин декъашхо вуно боккха сингаттам баьлла хилар а хьахийначул тIаьхьа, Австрин коьртачу полисхочуо билгалдаьккхира, шен хьукмато мигрантийн бохамах шайна бизнес а йина, и нах адамашна хьакъ доцучу хьелашкахь иллегала некъашца дIасалелочу контрабандхошца болу къийсам чIагIбийр бу аьлла.\nМикл-Лайтнер: „Генарчу перспективехь контрабандхошна церан бизнес-модел йохорхьама вайна оьшург ду, кризисо лаьцначу регионашкахь Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин мигрантех долчу хьукматан векалташа схьа а йиллина, цигахь адамашна легала некъаца Европа кхача аьттонаш кхоллар. Цу кепара вай, цхьаьна агIор, мухIажарш ларор бу, вукху агIор контрабандхоша адамашна тIехь бизнес яр а дохор ду“.\nИ инзаре бохам хилла болу некъ Венехь бехачу нохчашна вуно дика бевзаш бу, иза Австрехь уггаре а йоккхачу Парндорф аутлете боьдуш хиларна. ХIора еарера шота дийне кхаччалца бIеннаш вайнах оьху цига хIума эца.\nТкъа хIара тIаьхьара еари дийнахь Парндорфе боьлхуш кхин а алсамох бара, цу дийнахь 80 процентана мехаш аутлетехь охьадаьхна хиларна. Царна юккъехь яра Венин яхархо Сатуева Тамара, дагахь а доцуш Австрин исторехь уггаре а боккхачу мигрантийн бохаман теш хилла йолу. Цуо иштта дийцира Маршо радионе шена гинчунах лаьцна.\nСатуева: „Селхана оцу Парндорфехь мехаш охьаьахна аьлла, дахнера тхо. ДIакхочучу меттехь автобус сацийра, дукха адам гулделла хьал дара цигахь. Лаьтташ и йоккха рефрежератор машен а яра. Полисхой а бара дуккхаъ. Тхуна-м авари йина моьттура цигахь, амма схьагуш авари а яцара.\nСуьрташ дохуш журналисташ а, юхьтIе тутмIаьжгаш йоьхкина, кхерамазаллин духарш а доьхна цхьа нах а бара цу машенна гуонаха бохкуш. Юха тхо дIадахийтира полисхоша.\nТкъа Парндорфе дIакхаьчча, цигахь хезира тхуна, иштта цу чохь Шемара мухIажарш хилла, уьш массо а садукъделла белла аьлла. ЧIогIа халонга даьллера тхуна иза, и мисканаш сел къиза цу чохь балар. Оццул генара хала некъ бинера цара, ткъа схьакхаьчна аьлла хетачу хенахь Австрехь уьш балар доккха хIума ду.\nЦхьа ирс а, аатто а лоьхуш новкъабевлла хир бара-кх уьш. Суна-м ца хаьа, шаьш схьабахкочу нахана садеIа хIаваъ оьший ца хууш, и нах сел къиза балийтина болу и шопарш ма цхьа а дин доцуш, къиза адамаш хила деза уьш!“\nЦу юкъана, шайн къизалла а, сутаралла а бахьана долуш делла долу 71 адам талха а дуьтуш, машен охьа а кхоьссина, ведда хилла и нах дIасабуьгуш хилла волу кхо контрабадхо лаьцна Венгрехь. Уьш, цкъачунна йолчу информацица, Болгарин бахархой бу. Хетарехь, кесталгIа Австрин Iедалхошка схьалур болчух тера ду уьш.\nТкъа леринчу адамаллина луш долу машаран Нобелан совгIат шена кхаьчна йолчу Евробертан лаьтта тIехь мигрантийн баланаш лахлуш бац. Цхьана еари дийнахь кхин а кхо машен сацийнера полисхоша, контрабандхоша адамашка ла ца даллалчу хьелашкахь, гIутткхи чIерий санна, йоьттина чу боьхкина мухIажарш а болуш йогIуш.\nЦу чуьра маьрша баьхначу мисканаша дийцинера полисхошка, садукълуш, дегнаш гIеллора шайн, ткъа шаьш саца а яй, цхьажимма хIаваъ кхетийна аьлла дехарш дарах, цкъа мукъане а социйла ца еш, Сербера Австри кхаьчна шаьш бохуш.\nЦхьа ирс а, аатто а лоьхуш новкъабевлла хир бара-кх уьш


Хьаддад Лайлаъ – Иорданехь тоьлла нохчийн хьехархо\nХIокху деношкахь Иорданерчу Заркъара хаза кхаъ кхаьчна вайн республике. Нохчийн дерриге а халкъана а юьхькIам хуьлу вайнехан векала ша д1акхаьчначохь Iилманца, дешарца, хааршца тоьлла гайтича. И хазахетар дозалле а доьрзу вайна. Махках бевлла дIабаха дезначу нохчийн, нехан хийрачу махкахь а, маттахь деша а, кхиамаш баха а хьуьнар, хьекъал, ийман тоьъча даккхийде вай, амма цаьргара ледара дерг даьлча дог а 1овжадо вайн. Хьаддад Лайлаъ а ю яхь йолчу нохчийн зударех цхьаъ.\nНохчийн хьехархо Хьаддад Лайлаъ Иорданерчу хьехархошна юкъахь дIаяьхьначу конкурсан толамхо хилла. Хьехархошна юкъахь массарел хьуьнаре, хаарш сов дерг билгалъяккхаран Iалашонца дIахьош йолу конкурс Иорданин паччахьан IабдаллахI Ибн Хьусейнан хIусамнанас Аль-IабдаллахIан Аль Малика-Ранйан д1адолорца дIахьош ю пачхьалкхан лаккхарчу тIегIанехь. Конкурсана кхайкхочу совг1атан цIе а ю «Тоьллачу хьехархочунна Паччахьан 1абдаллах1 Аль Малика- Ранйан ц1арах долу совгIат» аьлла. Боккха ларам болуш ю Иорданехь хьехархошна юкъахь тоьлларг билгалваккхаран 1алашонца йолу конкурс Паччахьа 1абдаллах1 Аль Малика Ранйас 2008-чу шарахь дуьйна д1акхайкхош, вовшахтухуш хилар. Цо тоьшалла до иза шайн халкъан хьехархойн кхиар лууш, сагатдеш хиларна.\nИорданерчу Заркъара яхархо, Хьаддад Лайлаъ биологин Iилма хьоьхуш ю школин лаккхарчу классашкахь. Тхан аьтто хилира Лайлааца зIене девлла цуьнга масех хаттар дан.\n– Лайлаъ, конкурсах лаьцна массех дош алахь?\n– ХIокху 2018-чу шеран оханан (апрель) баттахь юкъаяхара со Урдунан паччахьан IабдаллахI Ибн Хьусейнан хIусамнанас, пачахьа IабдаллахI Аль Малика-Ранйан д1адолорца Урдунин хьехархошна юкъахь дIахьош йолчу конкурсана. Урдунера 2471 хьехархо вара конкурсехь дакъалоцуш. Толаман 1, 2, 3-гIий меттигаш яра къовса езаш. АллахIан къинхетамца, конкурсан зерах чекхъяьлла, ас 2-гIа меттиг яьккхина аьлла хаза кхаъ кхечира.\n– Конкурсан лехамаш чолхе барий?\n– Конкурсан къийсадаларш 5 декъехула дIахьош дара:\n1-ра – берийн бошмийн хьехархошна юкъахь.\n2-гIа – заьIапчу берийн хьехархошна юкъахь.\n3-гIа – юьхьанцарчу классийн хьехархошна юкъахь.\n4-гIа – лакхарчу классийн хьехархошна юкъахь.\n5-гIа – индустрийн школийн хьехархошна юкъахь.\nТкъа со, лакхарчу классийн хьехархошна юкъахь дIахьочу къовсаман дакъалацархо яра. Ас хьалха ма-аллара, 2471 хьехархочух финале ваьлларг 40 хьехархо вара. Юха, царна юкъахь тоьллачарех къастийра со. 1-ра меттиг яккхархьама 10 тIедилларах 9 дара кхочушдан дезаш хилларг. Хьалхара меттиг цхьаммо а ца яьккхира. ШолгIа меттиг яьккхира ас биологин 1илманехула кечйинчу проекто.\nХьаддад Лайлаа дийцарехь, Иорданин паччахьан хIусамнанас, паччахьа IабдаллахI Аль Малика-Ранйас хьехархошна юкъахь конкурс дIахьош йолу 10 шо кхечи х1окху шарахь.\nЛайлаъ биологи хьоьхуш ю лакхарчу классийн дешархошна. Иза хьехархо йолу 13 шо ду. Ерриге а 6 класс ю цо Iамош ерг, хIора классехь 40 йоI а йолуш. Школа зудаберашна лерина ю.\nНохчийн Республикехь леррина хьехархошна аьлла зорбане доккхучу «Хьехархо» газетан коллективан ц1арах а, нохчийн маттахь цхьаъ бен доцчу «Даймохк» газетан ерриге а коллективан цIарах а оха даггара декъалйо хьо, Лайлаъ!\nАллахIа могаш-маьрша леладойла шу, шайн нийаташ, доIанаш кхочуш хуьлуш, юьхькIоме йогIийла шуна шаьш дуьненчохь мел йоккху хан а. АллахI-Дала тIаьхье беркате йойла!\nИорданин паччахьан хIусамнана паччахь IабдаллахI Аль Малика-Ранйа а, нохчийн хьехархо Хьаддад Лайлаъ


Бакъонашларъярхой: Шемахь машаран барт ца ларбо\nЛондонерчу Шеман адамийн бакъонашкахула йолчу мониторинган тобано дIахьедарца, Оьрсийчоьно маслаIат динехь а, Малхбалерчу Гутехь кеманца тохарш юхадолийна шина гIалахь. Шеман тIеман хьосташа бакъ ца йо и информаци. Шифуний а, Афтарис а гIаланашкахь кеманаша бомбанаш йиттина аьлла Британин мониторинган группано.\nМаьршачу нахана арабовла биллинчу некъа тIе минометца кхийсарш йина аьлла, Малхбалерчу Гутера гIаттамхой бехкебира оьрсийн эскархоша шинаридийнахь, яздо Оьрсийчоьнан информацин агенталлаша. Цундела цхьана а вахархочун аьтто ца баьлла конфликте зона дIатаса.\nШеман Iедалшна тIехIоьттинчу Оьрсийчоьно буьйр динера Iуьйранна 9 сахьт даьлча буьйсанна ши сахьт даллалц герзаш ца кхуьйсуш, маслаIат дан шина агIонна юкъахь. Иштта Iалашо яра меттигерчу маьршачу бахархойн гIаличуьра арабовла аьтто бан а.\nБританерчу адамийн бакъонашкахула йолчу мониторинган тобано Iуьйранна дIахьедира, буьйса юккъе яхначу хенахь Гутехь тийналла хIоьттинера аьлла.\nДоума гIаларчу AFP корреспонденто дийцарехь, ракеташца кхийсарш йинера йоллу буьйсанна.\nОьрсийчоьнан тIеман министралло бахарехь, Шемарчу ницкъашца цхьана хиллачу маслаIатехь коьртаниг дара маьршачу нахана арабовла некъаш дастар а, цомгашчарна а, лазийначарна а эвакуаци яр а.\nГIаттамхойн Гутерчу тобан векало Москох бехкейина бахархошна ши къастам битарна, я балар я бертаза меттахбахар.\nМоскоха юкъахь машаран барт бар кхайкхийра, кху беттан 24-чохь дIа а ца тоьттуш, 30 денна герзаш совцо деза, маьршачу бахархошна гIо кхачо а, адамийн эвакуаци ян а аьлла, ООН-ан кхерамзаллан Кхеташоно резолюци тIеэцначул тIаьхьа.\nЖигархойн версица, 560 стаг а вуьйш, Малхбалерчу Гутехь Шеман Iедалан эскархоша тохарш динчул тIаьхьа яьхна гIулчаш яра уьш.


"Иэсан тептар". Коронавирусах кхелхинчу нохчийн лоьрех дийцарш (шолгIа дакъа)\nМехала белхало Тамара\nТарамова Тамара, 53 шо, Теркйистан коьртачу дарбан цIийнан медйиша\nБегаш бора оха даима а, леш хилахь, цхьана дийнахь лер вай, олий\nДарбан хIусамашкарчу медйижарийн куьйгаш тIехь лаьтта медицина, иза лоьран агIо ю, олу халкъалахь. Ян а яра Тамара оццул мехала белхахо, яра вуно къинхетаме, доггах шен декхарш кхочушдеш.\n2020-чу шеран Мангал-беттан 6-чохь кхелхира и "самукъане, елаелла-екхаелла, зевне аз долу" зуда. Наханна кхеттачу коронавирусца къийсалуш, дархой денбан гIерташ хьийзачохь, цаьргара ун а даьлла, елира Тамара.\n- Тхо йиъ медйиша яра, чIогIа дезаш а дара вовшашна, хIинца а ду, бегаш бора оха даима а, леш хилахь, цхьана дийнахь лер вай, олий. Тамара кхалхар боккха эшам бу тхуна, - дуьйцу еллачун йишас Асхабова Айманис.\n- Доьналла долуш адам дара иза. ТIехь да а воцуш, вуно дика ши воI кхиийна цо: Рамзан а, Дени а, - дагалоьцу кхечу йишас Мудаева Амината.\nМедйиша хила бераллехь дуьйна лаьара Тамарина. 1987-чу шарахь Казахстанехь, Джезказганехь чекхъяьккхира цо медицинан доьшийла. Оцу хенахь дуьйна яра медицинехь болх беш. 2010-чу шарахь лакхарчу медйишин дарже яьккхира иза ша 30 шо сов хьалха балха еъначу дарбан хIусамехь.\n- Боккха ларам бара Тамарига белхахошлахь, цунах дерриг а тешадора. Оьзда, хьекъал долуш, шен бох дика хууш стаг яра иза. Тхуна доккха зен хилла иза дIаяьлча. Белхахой чIогIа тIерабара цунна. Цо зIе латтайора лахарчу даржашкарчу белхахошний, хьаькамашний юкъахь – хIинцца веъна интерн а, лакхара куьйгалхо а хуьлура цунна чу садиллина.\nИза сан белхан накъост яра, шен болх леррина бора, массо а хIума тергонехь латтадора, – билгалдаьккхира Тарамова Тамара дагалоцуш Теркйистан коьртачу дарбан цIийнан лакхарчу лоьро Джабраилова Каришата.\nТамарина дика хаьара шех ун хьакхадала тарлойла, делахь а, шеца температура йолуш а, сиркхо хилча а ца юьтура цо шен белхан меттиг. Шина кIиранах къийсаелира ковидца, оцу ерриг а хенахь Iийра пехашна хIо латточу ИВЛ аппаратна кIел.\nНохчийчоьнан лараме лор Бекхан\nЖабраилов Бекхан, 60 шо, Гуьмсан коьртачу дарбан цIийнан анастезин а, реамотологин а декъан куьйгалхо.\nЛаккхара корматалла йолу лор-реаниматолог вара иза, Оьрсийчоьнан Федерацин могашалла Iалашъяран декъан Лараме белхахо, Нохчийчоьнан Лараме Лор. Вуно дукха нехан безам бара цуьнга – хастамбора иза цомгушчаьрца мерза а, тIекаре а хиларна.\nСо реаниматолог а, анестезиолог а ву. Ас ца бича, хьан бийр бу и болх\nИ башхаллаш цуьнца Нохчийчохь тIемаш болчу хенара дуьйна схьа яра, Бекхан кIиранашкахь ца волура хIетахь реанимацин чоьнаш чуьра, нах когахIиттош хьийзара, дуьйцу цуьнан вашас.\nОцу заманахь яздина хилла цо шен тептаршкахь хIара: «Сайна хетарг аьр ас, вайна тIехьоьттинчу хьолехь коьртаниг ду даима а адам хилла вахар. Иза хIун ду? Къасталой адам кхечу букъдIаьхка йолчу дийнатех? Дера къастало, уггаре хьалха деган йовхо дIасаекъарца. Сайн бага, латта доьхкина, дIаюккъалц (дашадогIий шуна классика аьлларг?), цу чухула арадаьндерг цхьаъ ду – хастамбар. ОьгIазалла а яц.\nСардамаш дехар а дац. ХIан-хIа. Хастамбар ду. Доллучух а. Уггаре хьалха садаIа йиш хиларо доккху самукъа, ваха йиш хиларо. Стагна хаьа, хаа а деза: и самукъадалар – совгIат ду. Иза хьоьца дуй – хастамбе АллахIна, и самукъадалар хьайна кхачийначу дена-нанна…».\nБекханан и дешна довзийтина цуьнан цхьаъ бен воцчу вашас Жабраилов Руслана интервью луш.\n- Тхан нана йиллина цомгуш хуьлура, тхо, цуьнан кIентий, тхайн ма-хуьллу, тхаьшна ма-моггу гонах хьийзара цунна, Дарбан хIусамашка лелайора иза, пайда кIезиг хуьлура. Бекхана дIахьедира хIетахь, ша велла а, висина а лор хир ву, ша Нана тойийр ю, аьлла. Хила а хилира иштта!\n- ДоIахна операци ян дезаш дара Бекханна. Ас хьийхира цунна Москва а вахана, цигахь дарба дайтар. Шена тIеоьхучу наха Гуьмсехь тойойту шайн могушалла, ша муха гIура ву Москва, эхь хета шена аьлла, ца вахара иза. Пандемин муьрехь юха а дехар дира ас цуьнга, болх битахьара ахь аьлла. "Со реаниматолог а, анестезиолог а ву. Ас ца бича, хьан бийр бу и болх?",- элира цо соьга.\nЗазадоккху-беттан 17-чохь оцу зуламечу лазарца къийсаме иза ваьллачул тIаьхьа масех минотана цкъа бен ца гира суна сайн ваша, - дийцира Руслана.\nОхан-беттан 20-чохь цамгар хааелира Бекханца. Коронавирусан тесто бакъдира цунах ун хьакхаделла хилар. Соьлжа-ГIаларчу ДоьалгIачу дарбан цIийнехь Iиллира иза, лоьраша дерриг а дира шайн карахь дерг, нийса бутт баьлча, Стигалкъекъа-беттан 21-чохь дIавелира иза.\nДукха Iалашонаш хилла Iийса\nАхтаев Iийса, 51 шо, Москварчу Спасокукоцкин цIарах йолчу Клинкан дарбан цIийнан реаниматолог-анестезиолог.\nIийса къинхьегамхойн доьзалехь кхиира. Нана хIумнаш тоьгуш яра, да - могIарчу белхало. Шайн бераша институташ йохийла лаьра царна.\nКоьртачу лоьранна вуно лакхара похIма гира цуьнца\n- Нанна тхох лоьраш хуьлийла, оха нахана гIодойла лаьара. Тхо дика деша гIертара, дега-нене тхайх дозалла дайта лаам бара. Цхьацца гIаланашкахь медицинан институташ ехира оха массара а. Iийсах реаниматолог хилира, кхечу вешех – стоматолог, йижарий – гинекологаш. Со тIаьххьарниг яра тхох, ас ХIинжа-ГIалахь мединститут чекхъяьккхира, доплом кхиира дена гайта, - дийцира Iийсан йишас Марема.\nIийса дети мидалца школа яьккхина вара, армера цIавеъча, Рязане медицинан институте вахара, цигара ваьлча, Шеларчу коьрта Дарбан цIийнехь болх бира цо.\nШен ахчанех стогарш ийцира цо, цхьаберш богуш бу хIинца а\nЙишас дийцарехь, коьртачу лоьранна вуно лакхара похIма гира цуьнца, цо иза клиникан ординатуре вахийтира – Петербургерчу медицинан академе, институт яьккхича кхин а тIе Iама. Шеларчу дарбан цIийно ахча а делира деша. Иштта хилира цунах анестезиолог-реаниматолог.\nДоьзале бохам беара – цомгуш хилира Iийсан кIант, иштта цуьнан доьзал Москва дIабахара, кIантанна дарба деччу метте. Шен тIаьххьара денош тIекхаччалц Москвахь Спасокукоцкин цIарах йолчу клинкан дарбан цIийнан реаниматолог-анестезиолог Iийра Iийса.\nШа болх бен дарбан цIа коронавирус лаьцначу нахаца болхбан йола ма-елли, дархошна тIехьийза велира иза. Шех а хьакхаделира ирча ун. Реанимаце кхечира. ИВЛ аппарат хIоттийра цунна, амма ца ларавелира цамгар эшо. 2020-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 8-чохь дIавелира Ахтаев Iийса.\nАхтаевх кадамаш бечу цуьнан белхан накъосташа дуккха а довха дешнаш дуьтура социалан машанашкахь а цхьана цунах лаьцна.\n- Хала ду Iийсах лаьцна дийца яхначу хенахь. Иза тхоьца кхин цкъа а хирг цахилар тIеэца лазаме ду. Iаламат догдика, эхь-бехк долуш кIант вара иза. Цхьана белхаш беш дара тхо атто а, хало а хьоьгуш. Амма коронавиурс юкъаяьлчхьана болх чолхе баьллера тхан. ХIетте а цкъа а текъамаш ца бора цо, тапъаьлла шен болх а беш, схьавогIура иза", - аьлла Ахтаевца цхьаьна Спасокукоцкин цIарах йолчу клиникехь болх беш хиллачу Титова Галинас.\nГергарчара дийцарехь, кханене ехкина дуккха а Iалашонаш яра цуьнан - шен кIантанна зудаяло, цIенош дина чекхдаха, хIинца 12 шо бен доцу йоI когахIотто.\n(ТIаьхье ларъе кху материалан)


Австрерчу набахташкахь нохчий дукха бац, амма уьш къаьсташ бу\nАвстри. Нохчийн кешийрхой латто набахте.\nХьастагIа Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векало меттигерчу телевизионехь элира, цу махкахь бехачу 30 эзар сов нохчех 10 процент цхьаццачу талорийн я зуламийн декъа хиларца билгалбевлла бу, аьлла. И терахь вуно лакхара а ду элира цо.\nБакъду, полисхойн векало элира иштта, доккхачу декъехь летарший, пайдабочу зуламаш дарций Iедалца проблемаш хилла бу и нах, деза зуламаш дина бац, аьлла. Доккхачу декъехь кхиина бевлла, 25 шарера 40 шаре кхаччалца хенаш йолу божарий бу элира цо харцахь лелаш берш я зуламаш деш берш.\nМича бахьанашца гIарбуьйлу Iедалан криминалан статистикехь билгалбохуш болу а, хIора денна аьлча санна хаамийн гIирсийн агIонашкахь талорхой санна буьйцуш болу а нохчийн къомах нах? Иза талла гIоьртича гучудолу, уьш доккхачу декъехь шина тайпана зуламийн декъа хуьлуш хилар.\nХьалхарниг – радикалечу исламхойн хьежамаш берш. Шема бахана, я цигара юхабирзина, я цига баха гIоьртинчохь гучубевлла нах бу уьш. Цаьрца цхьаьна хьахон мегар ду Iедало йихкина йолу ДАIИШ-ан символика а, церан леламийн пропаганда а еш гучубевлларш.\nШозлагIа дакъа я цхьа пайдабоцучу хIумана тIехула цхьаннах летта я цхьанна кхерамаш тийсина берш а, кегийра куталш динарш бу. Уггаре а шуьйра даьржина кутал – меттигерчу кегирхошкара еза мобилан телефонаш схьаяхарий, газеташ духкучу киоскашна къоланаш дарий хуьлу. Доккхачу декъехь къаьркъа молий я корта бахон молхнаш а молий лелош а хуьлу уьш.\nНисло амма кест-кеста нохчийн кхиазхой я ур-атталла бераллера а довланза долу 10-12 шо долу божаберш баккхийрах болчу божарша харцахь леларна юккъе озош.\nМаршо Радиога ишттачех цхьана кхиазхочо дийцира, хийлаза паркехь воккхах волу шен къомах стаг тIе а веана, схьавол кхуза, хIара тIоьрмиг цхьа хьенех волчу дIахьол, хIара ду хьуна адрес аьлча, ша иза иштта кхочуш дича ша боккъал а нохчийн гIиллакхехь нийса хIума до моьттуш, иллегале хIумнаш чохь йолу тIоьрмиг дIасабаьхьна ша а, шен накъосташа а, бохуш.\nНабахтехь чохь бохкучу нохчийн кхиазхошца Маршо Радионо бинчу талламаша гойту, уьш доккхачу декъехь шаьш харцахьа кхеточу сийна а, сонталлина а тIехула а зуламашна юккъехь нислуш буйла.\nГерасдорферчу кхиазхойн набахтехь нохчийн божаберш дукха дацахь а, амма уьш цу чохь уггаре а проблемечу къоман тобанах ларалуш бу, хIунда аьлча, царна дола хета, шайга набахтин хехоша а, куьйгалхоша а аьлларг дан. Цундела цу набахтин куьйгалло масех шо хьалха йолийна цу кегирхошца кхетошкхиоран болх баран проект, лерина нохчийн социалан белхахой а кхайкхина.\nЦу проектин Iуналла деш йолчу набахтин белхахочо Петерлин Александрас дийцира Маршо Радионе шаьш нохчийн къомахчу кхиазхошца бечу белхан чулацамах: "Жоьпалле хилар, пунктуале хилар а Iамадо. Нохчо хилар –иза хIун ду? Муха хила веза нохчо бохург а дуьйцу. Дин а дуьйцу. Авторитеташца долу хIума а вуно проблеме ду цу кегирхошна, интенсиве дийцаре до оха иза а.\nКултура а, доьзалшкара юкъаметтигаш а, кхечарна ницкъ барх лаьцна а дуьйцу. Цул совнаха, эвхьаза, къийла а ца луш шаьш динчу зуламех а, церан тIаьхьлонех а дийца йиш хуьлу кегирхойн. Иштта нахаца ларам хилар а, набахтерчу Iедалхошца ларам хила безаш хилар а".\nНохчийн къомах нах австрихойн набахтешкахь кхечу къомахчарел алсамох бу бохург бух боцуш ду. Оццу Герасдорфехь 8-10, уггаре а дукха болчу хенахь 12 нохчо хуьлу чохь валлаш. Царел алсамох бу цу чохь туркой а, овхIанхой а, Балканашкара орамаш дерш а. ХIетте а, даима а цхьаьна леларца, шайн башха амалш хиларца а гIарбевлларш нохчи хуьлу.


Некъ а ца бевзаш, ма гIолахь мухIажир вала!\nБух боцуш язбина и хаам шуьйра баьржина\nДуьххьара Евробертаний, Оьрсийчоьнний юккъехь йолу визийн режим дIаяьккхина аьлла хаам баржийнарг cont.ws цхьанна а кхин хIара аьлла евзаш йоцу сайт яра.\nУкраинина а, Малхбузенна а дуьхьал пропагандин артиклаш яржорехь къахьоьгучу цу сайтано ши кIира хьалха зорбане баьккхинера масех могIанах бен лаьтташ бацахь а, амма бIеннаш эзарнаша Оьрсийчоьнан бахархоша шега дукхахенахь дуьйна сатуьйсу хаам – Евробертан пачхьалкхашка оьрсий визанаш а йоцуш дIасалела йиш хир ю бохуш болу.\n„Охан беттан 17-чохь дуьйна схьа Оьрсийчоьнан бахархой визанаш а йоцуш Европе баха йиш хир ю“ аьлла цIе тиллинчу артиклехь сайто язйо, 90 дене кхаччалца Евробертан пачхьалкхашкахь хан яккха бакъо хир ю хIинцачул тIаьхьа оьрсийн, бохуш.\nИштта билгалдоккхуш дара, визанаш а йоцуш дIасалела туристийн бен бакъо хир яц, ткъа деша я болхбан Малхбузе баха луучийн хьалха санна шайна визанаш Iалашйан дезар ду, аьлла.\nШайн хаам цхьа бух болуш бу моттийтархьама артиклан авторша тIетевжа Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллина, цу хьукмато шайна и эксклюзиван информаци елчасанна кеп йеш.\nАмма Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло цу хьокъехь дина цхьа а дIахьедар а дац, я цу хьукматана интернетерчу агIонна тIехь и тайпа информаци а яц.\nИ саннарг барт нагахь санна шина агIоно тIечIагIбина хилча, цунах Оьрсийчоьнан телевизионехь а, массо а пачхьалкхан хаамийн гIирсашкахь уггаре а даздина дуьйцу керланиг хир дара.\nДелахь а, цхьа а бух боцуш язбина болу и харц хаам шуьйра баьржина йоццачу хенахь нохчашна юккъехь а, Европе кхачар даима а шайна хала хила Iеминчу. Ваттаспехула а, социалан машанашкахула а хаза кхаъ санна дIасатуьсу вайнаха цу сайта тIера скрин-шот а йина и информаци.\nДуккхаъчу шерашкахь Европе механа дIасалелаш, визийн хьал дукха дика довза кхиинчу Соьлжа-гIалин яхархочо Сугаипова Заремас дийцира Маршо радионе, Евробертан пачхьалкхашка кхача луучара муьлха кечамаш бан беза а, стенна тIе тидам бахийта беза а.\nСугаипова : „Мелла а лакхара алапа а оьцуш, мел кIезга а, 20 бIе туьмал алсамох, болх бу хьайн аьлла кехат оьшу хьуна, цул совнаха, банкерчу чота тIехь 100 эзар соьмал алсамох ахча а хила деза хьан, ахча дукхах мел хуьлу а дика ду цу чота тIехь.\nЦигахь цу консулатехь анкета а юзу ахь. Хьо воьдучу махкахь айха хьешийн цIачохь лоьмар лаьцна бохург тIечIагIдеш долу кехат хила а деза хьоьгахь, цунах ваучер олу. Иштта билеташ хила а деза хьоьгахь, билеташ, бакъдерг аьлча, схьаэцна а доцуш, бронь йина хилча а магадо цара. Цигга консулатехь ахь хьайн шинна а куьйган итт пIелган лораш а дIало.\nЦул тIаьхьа масех де даьлча хьо тIе а кхойкхий, цхьа дIакъевлина конверт схьало хьоьга. И конверт схьаеллалца хьуна хьайна виза тоьхна я ца тоьхна хаа йиш яц. Цу чохь хьан паспорт а, виза а хуьлу, - нагахь санна цара иза хьуна хIоттийнехь. ДIаяьккхинехь бакъахь-м дара цара и визийн режим, амма цкъачунна иза чIагIйалар бен, аттачу йолуш-м яц“.\nАла догIу, Евробертаца Оьрсийчоьно визанийн режим дIаяккхаран я, мел кIезга а, иза аттачу яккхарх долу дагаловларш дIахьош дара 2002-чу шарахь дуьйна. Цу хенахьлерчу Еврокомиссин куьйгалхочуо Проди Романос дIахьедар а динера, гергарчу пхеа шарахь Оьрсийчоьнца визанаш йоцуш дIасалеларх болу барт тIеэца там бу аьлла.\nТкъа хIинцачул ши-кхо шо хьалха и дагадовларш мелла а аттачу девла-кх аьлла сатийсам кхоллабеллера, и барт тIеоьцур бу-кх аьлла. Амма 2014-чу шарахь Оьрсийчоьно Украинина доларчу ГIирма ах-гIайренна аннекси яр бахьана долуш и Евроберто Оьрсийчоьнца визанийн хьал аттачу даккхарх долу дагадовларш сацийра.


Бусулба дин Iамор ду Венерчу университетехь\nЛахьан-бутт 06, 2013\nВена -- Германера профессор Iумар Хамдан ву КъурIан аяташ тидарх лаьцна дуьйцуш.\nВенерачу университетан 26 лоьмар йолу аудитори шинари сайрахь юьззина яра, бусулба а, кериста а студентех а, цу университетехь доьшуш бацахь а, амма цу сарахь хьешаша а, университетан профессорша а дийцаре дечу хеттаршка ладогIа баьхкинчу хийрачех а, амма иштта цIеяхханчу Малхбузерачу бусулба динан Iелимех а.\n„Европехь бусулба теологи Iилма санна“ - иштта ю шинарий суьйранна Венерчу университетехь дIадуьйладеллачу дешарийн цIе. Даханчу шарахь дуьххьара Европехь „Бусулбачу талламийн институт“ цIе йолу кхерч Венехь кхоллича дуьйна схьа дIаболийнера цу дешаршна кечамбаран болх.\nИ тайпа факультет кхоллар а, цигахь Iелимнах арахецар а, меттигерачу бусулабачийн куьйгалхошна хетарехь, бусулба нахана шаьш Австрин юкъараллин мехала дакъа дуйла гайтарехь а, ткъа иштта кхечу къаьмнийн а, диний а векалшна а бусулба дин цу пачхьалкхан цхьана дакъа дуйла а гайтарехь хазанесанна оьшуш болх бу.\n„Бусулбачу талламийн институт“ кхоьллинарг а, хIинцалера „Европехь бусулба теологи Iилма санна“ боху дешарш вовшахтоьхнарг а Венерчу университетехь бусулба динан педагогикан факультетан декан волу профессор Эднан Аслан ву. Маршо радионе цуо дийцира, ша а, шен накъосташа а бечу белхийн коьрта Iалашонаш вайнзаманахьлера Европера бусулба теологехь шира хьостанаш керлачу заманан хьелашца цхьаьна муха далон йиш ю бохучу хеттаршна жоьпаш лахар ю, бохуш.\nПрофессор Аднан Аслан: „Ткъа Iалашо хIун ю хьуна аьлча, Венерчу университетехь бусулба динан теологин факультет схьаеллар а, Европерчу бусулбачарна лерина а, вайн заманца цхьаьнайогIуш а йолу теологи кхоллар а, цуьнан баххаш а, башхаллаш а билгалъяхар а ю.\nХIара оха йохуш ерш дуьххьара гIулчаш ю, Европехь бусулба динан теологи муха хила йиш ю те я муха хила еза те бохучу хаттарна жоп лахарехь. Кхин дIа а цхьа могIа цхьанакхетарш а ду оха цу Iалашонца дIадахьа лерина“.\nВенерчу университетехь, меттигерачу Бусулба динан коьртачу Кхеташоно а, дешаран а, культурин а министралло а гIо а деш, дIаболийна Европера бусулба теологи кхолларан болх шен агIор дуьненчохь дуьхьарлера бу. Амма доллучу дуьненчуьрчу я йоллучу Европерчу бусулбачара иштта ша Австрехь ма-кхоллара тIеэца безаш бац и болх, бохуш дуьйцу профессор Аслана.\nХIунда аьлча теологин Iилманехь даима а мехала хилла а, мехала долуш а дерг – иза и дин делочу меттиган, хенан а, хьелийн контекст тидаме эцар ду.\nПрофессор Аднан Аслан: „Ма-дарра аьлча, Европехь дуьххьара беш болх бу хIара. Амма тхан Iалашо коьртачу декъехь Австрехь бехаш а, белхаш беш а болу теологаш Iамор а, кхиор а ю. Цундела диц дан мегар дац, теологи даима а цхьана леринчу контекстаца йоьзна хуьлуш хилар.\nИ бохург ду, кхузахь дешна болу нах меттигерачу хьелийн контекстехь болх бан гуьнахь хила безаш бу, бохург. Бусулба динан йоллу истори а, цуьнан Iаламат шуьйра йоккха хазна а йиц а ца еш“.\nТкъа хIун ю те классикан бусулба динан теологиний,- иза доллучу дуьнентIехь, уггаре а хьалха амма Iарбойн мехкашкахь хьохуш а, лелош а ма-хиллара, - Европерчу бусулба теологиний юккъера коьрта башхалла? Цу хаттарна иштта жоп ло Венерчу университетан бусулба динан педагогик факультетан декан волчу профессор Эднан Аслана.\nПрофессор Аднан Аслан: „Масала, оха юхьаралаьцнарг ду, доьшучарна юккъехь а, амма иштта юкъараллехь а бусулба дин кхеторан болх лакхарчу тIегIанна тIе баккха безаш хилар. Бусулба динах кхеторан теологи бохург ду, соьга хаьттича, вайн динан Iадаташ а, цуьнца доьзна долу дуккхаъ хеттарш а вай ваьш критикалле а, духекхиа лаарца а таллар.\nВайн ваьш классикан Iилма даима иза кхолладеллачу а, иза даьржинчу а заманан контекстехь тIеэцар а, цу контекстехь вай цунах кхетар а мехала ду. Иштта иза хьекъалца а, кхетамца а вай ваьш тудар а ду. Тхан дешар чекхдаьккхина болу Iелимаш тоъалла Iилма хила дезаш бу, шира тептарш вайн замане хьаьжжина туда а, Iамон а, царех кхета а“.\n„Европехь бусулба теологи Iилма санна“ цIе йолчу дешарийн хьалхарчу цхьанакхеталлехь дакъалоцуш вара Австерачу бусулба дин лелочийн кхеташонан президент волу Санач Фуат а, Боснера лаккхара муфти Хьусейн- Хьаьжа Кавазович а. Шен КъурIан тударехь Iилман белхехь лаьцна рапорт йира иштта Германерачу Тюбингерачу университетан профессор волчу Iелимо Хамдан Iумара а.\nТIедогIучу кIиранашкахь йоллучу Европера бусулба динан Iелимаш декъа а болуш кхин дIа а хьур долуш ду и дешарш.\nБуслба дин Iамор ду Венерчу университетехь\nДоттагIаллин кхерч схьайиллина Венехь\nВена - нохчийн сатийсаман гIала\nАтта дац Даймахках вала


«Нохчийн туьйранаш» книгин презентаци » Нийсо-Дагестан\n06.03.2019 712 0 niyso\n21-чу февралехь, Соьлжа-ГIалахь, Республикин берийн библиотекехь дIаяьхьира евзаш йолчу журналистан, гочдархочун Чагаева Тамарин «Нохчийн туьйранаш» цIе йолчу книгин презентаци. Цу мероприятехь дакъалоцуш бара нохчийн яздархой, Iилманчаш, журналисташ, юкъараллин организацийн декъашхой, дешархой.\nПрезентаци дIахьош йолчу Берийн библиотекин директора Сайдумова Зулайс Чагаева Тамарин кхоллараллех лаьцна дош аларца дIадолийра цхьаьнакхетар.\n«Республикин берийн библиотекина гуттар а гІо дина ю Тамара, хІора керла проект чекхъяккхарца тхуна книгаш ло цо, тхан мероприятешкахь дакъалоцу», – элира Зулайс.\nТамарин балхах лаьцна, цо шен къинхьегамца нохчийн юкъараллина дечу гІуллакхех лаьцна дийцира филологийн Іилманийн доктора, профессора Джамбеков ШаІранис:\n«Тамарин болх коьрта долчу декъана фольклорца боьзна бу. Кхуо масех проект кхочушйина, нохчийн а, кхечу къаьмнийн а туьйранаш оьрсийн матте а, оьрсийн маттахь дерш нохчийн матте а гочдеш. Уьш ерриге а кхиамца чекх а евлла, ешархоша царах боккха пайда а эцна. Суна къаьсттина мехала хета, вайн тІекхуьучу тІаьхьенна нохчийн фольклор йовзуьйтуш, Тамарас хІара болх барна. Тахана вай йийцаре йина хІара проект – «Нохчийн туьйранаш» -, гуш ма-хиллара, кхаа маттахь ю: нохчийн, оьрсийн, ингалсан. Цу гІуллакхо гойту мел дукха къахьегна Тамарас а, кхуьнан накъосташа а, туьйранаш гочдеш, зорбане даха кечдеш».\nЦул тІаьхьа къамел динчу журналисташа лаккхара мах хадийра Чагаева Тамарас бинчу белхан, дешарахошна хилла ца Іаш, нохчийн фольклор а, истори а, культура езачу муьлххачунна а пайден гІуллакх иза хилар тІечІагІдира цара.\nЮкъараллин цхьамогІа организацийн декъашхоша а элира проектах дош. Иштта книгаш вайна оьшуш хилар билгалдаьккхира цара.\nБиблиотекин белхахоша гулбеллачарна юкъахь викторина дІаяьхьира. Цуьнан хаттарш нохчийн литературех а, яздархойх а, культурин векалех а лаьцна дара. Иза чІогІа самукъане хилира, хІунда аьлча берашца цхьаьна баккхийчара а жигара дакъалецира цу юкъахь.\nЦхьаьнакхетар дерзош, йистхилира проектан автор Чагаева Тамара. Цо дийцира, ша а, шен накъосташа а бинчу балхах лаьцна.\n«Вайн фольклор а, культура а евзаш ца хилча, къона тІаьхье кхачаме хир яц. Тахана вайн, баккхийчеран, декхар ду нохчийн халкъан хазна – гІиллакх-оьздангалла, фольклор, исторех хаарш, синмехаллаш - царна йовзийтар а, дІаялар а», - элира Тамарас. Гулбеллачарна «Нохчийн туьйранаш» книга елира авторо а, презентаци дІаяьхьначара а.