Тхан тест Calendar\nДечкен-беттан 18, 2017\nМуьлха бахьана ду Iедалшка айкхвала?\nДа-нана, гергарнаш буй хьакъ, шайн стагера даьллачух жоп дала?\nДечкен-беттан 03, 2017\nДевзий шуна дайн хьаша тIеэцаран гIиллакхаш?\nКавказан къаьмнашлахь веза лоруш хилла хьаша массо а ханна. Токхе хилла цунна хIоттон шун а. Иштта дIахIоьттина ламаст нохчашна юккъехь тахана а ду лелаш.\nГIуран-беттан 25, 2016\nТест: Кадыровн совгIаташ\nХIуммаъ а бIаьрмециг вац Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Самукъадолу цуьнан, шена совгIаташ дича а. Маршо Радионо шун гIоьнца карладоху цуьнца доьзна уггар а зевне коьмаьршаллин совгIаташ.\nГIуран-беттан 19, 2016\nГIуран-беттан 12, 2016\nТест: Муьлш бу Кадыровн мостагIий?\nКадыров Рамзана шен мостагIийн тептаре ца воккхуш стаг висина а хир вац: оппозицин политикаш, журналисташ, бакъоларъярхой, гIаттамхой. Маршо Радионо зуьй шу, Нохчийчоьнан нон-грата персонаш бевзий хьожуш.\nГIуран-беттан 05, 2016\nКадыровн метта шаьш хилча, уггаре хьалха хIун дийр дара аша? Оьрсийчоьнан федералан бюджетера Нохчийн республике хьажийна ахчанан барам бисина стохка санна. Иза хиина кху беттан 2-чу дийнахь Пачхьалкхан Думан бюджетехула йолчу комитетан кхеташо хиллачул тIаьхьа.\nЛахьан-беттан 28, 2016\nЗударий бакъонаш ларйой Нохчийчохь?\nТIаьххьарчу шерашкахь хьаькамаша, хьолахоша, Iедална гергарчу наха, шайн цIахь зударий, доьзалш а бара аьлла ца Iаш, бIаьрг тIехIоьттина йоI юьгуш даьржина.\nНохчийчоьнан Iедалшна бакъо елла 2017 шарахь республикехь ханна ваха кхечу пачхьалкхашкара 1500 стаг тIеэца. Муьлш хир бу аьлла хета шуна и нах?\nДай-наношкара бераш дIадахар нийса дуй?\nЕвроперчу цкъа цхьана махкахь, тIаккха кхечу махкахь берех боху бахархой кегийчийн хьал тергалдечу хьукматаша. Церан могIаршлахь кест-кеста нисло нохчийн мухIажирш а. Доьзалшкара бераш дIадахарна цхьаболучара дай-наной бехкебо, кхечара – Iедал.\nГIадужу-беттан 21, 2016\nДика вевзий шуна Кадыров? (10 хаттарх тест)\nНагахь санна политикаца шун бала бацахь а, хIуммаъ хала хир дац шуна тестан хеттаршна жоьпаш дала.


Шина кIентан доттагIаллех лаьцна книга йохка дихкина Нохчийчохь\nЛахьан-бутт 12, 2021\nЗорбан министр Дудаев Ахьмад\nНохчийчоьнан къоман политикан, арахьарчу зIенийн, зорбан, информацин министр Дудаев Ахьмад вистхилла, республикехь Мирай Мединин "Синтонимы" книга йохкар дехкар тIедожош.\nКниги тIехь дуьйцу шина кIентан доттагIаллех, магин школехь цушиннан дешарх. Дудаевна хетарехь, книго пропаганда йо "нохчийн гIиллакхашца а, ламасташца а догIуш доцу оьзда воцуш лелар". Инстаграмерчу шена агIонехь видеокхайкхамбеш вистхилла министр.\nМирай Медина къона втор ю, фэнтезин а, янг адалт (кхиазхойн литература) жанрехь язъеш. Цуьнан прозехь цхьаьна ю фантастикан сюжеташ а, ЛГБТ-х лаьцна йиллина диалог а, абьюз а, буллинг а.\nНохчийчоьнан Iедалхой кест-кеста тIаьхьабуьйлу республикерчу ЛГБТ-н векалшна. Цунах лаьцна информаци яра, Европан кхерамзаллин, цхьаьнаболхбаран организацина (ОБСЕ) лерина Австрин эксперта Бендек Вольфгангана арахецначу рапортехь. Республикехь ЛГБТ-нах лоьцуш хиларх информаци тIечIагIйира Бендека, массо а хаамаша "къаьсташ" а, "юхатохалур боцуш" а бара аьлла, билгалдоккхуш.\nНохчийн гейшна дуьхьал йолийна кампани махкарчу Iедалан позици хилла ца Iаш, федералан Iедалхойн а цхьана ю элира цо. И нах хьийзорна жоьпалла Кадыров Рамзанна а, парламентан спикерна Даудов Мохьмадна а тIехь ду элира цо.\n2021-чу шеран Охан-беттан 19-чохь 29 дуьненан пачхьалкхо шайн арахьарчу политикан урхаллийн сайташ тIехь хьийхира, Нохчийчохь ЛГБТ-нахана тIаьхьабевлла лелар дуьненаюкъаралло талла деза аьлла. ЛГБТ-юкъараллийн бакъонаш йоллу пачхьалкхашкахь, иштта, Оьрсийчоьнан Нохчийчохь а, Iалашъян кхайкхамбира ООН-н Инарла ассамблейн сессихь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Джо Байдена: "Вай дерриш а гIовтта деза ЛГБТ-н векалийн бакъонаш Iалашъян, кхера а ца кхоьруш, маьршша уьш бахийта".\nКху шеран Зазадокху-баттахь Евроберто санкцеш дуьхьал ехира Оьрсийчоьнна, ЛГБТ-н юкъараллаш а, Iедалхойн критикаш а хьийзорна. Дозанаш деттар хьакхаделира Устрада-гIалин хиллачу полицин хьаькамах Катаев Аюбах а, "Терек" СОБР-н командирах Висмурадов Абузайдах (Патриот) а.


Австри --"400 бер ду школе даха йиш йоцуш", Венерчу гуламехь, 20Заз2016\n"МухIажирш чубита беза!"\nДаханчу аьхка а, гуьйранна а мухIажарш бIеннаш эзарнашкахь Европе схьаэха буьйлабелчу уггаре а хьалха царна дозанаш схьа а делла, уьш адамаллин Iадаташца догIуш ма-хилла тIе а эца, аьлла урамашка бевлларш Европин пачхьалкхийн бахархошна юккъехь австрихой бара.\nХIетахь цхьана дийнахь I50 эзар сов аравелира меттигерчу урхалле тIамах а, баланех а бевддарш тIеэца аьлла кхайкхам бан, шайна юккъехь цIарна цIеяххана болу исбаьхьалхой а, кинон а, телевизионан а седарчий ларалуш болу нах а болуш.\nШеко а йоцуш, цу кепара австрихойн солидаралла гуш кхин дIа дозанаш къевлина латтон а, и къевлина дозанаш бахьана долуш дела денна хIурда чу а оьхуш мухIажарш баларх деза жоьпалла шайна тIеэца ца луучу урхаллин декъашхоша цхьана юкъана Австри чу битира, еш новкъарло а йоцуш, эзарнаш мигранташ, царех цу махкахь совца луучеран тховкIелонах долу дехар кхочуш а деш, ткъа кхечу Европерчу пачхьалкхашка царех дIабаха луурш Дублин 2 сацам боцуш санна, маьрша дIабаха а буьтуш.\nАмма цу кепара „мухIажарш, шу марша догIийла“ боху политика башха ях ца елира Австрин урхаллин гуонашкахь. Уггаре а хьалха чоьхьарчу гIуллакхийн министр Микл-Лайтнер Йоханна а, арахьарчу гIуллакхийн министр Курц Себастьян а коьртехь долуш, - ший а консервативечу Халкъан партера долу, - араделира, мухIажарш совцон агIонаш лаха.\nЦу шиннан жигараллин жамI – Австрино шен дозанаш дIакъовлар, шарахь 37 эзар ах эзар бен мухIажар махка чу вуьтур ца хиларх болу сацам урхалло тIеэцар хилира.\nТкъа цу сацамах домино эффект а хилла, Грецера схьа Австре кхаччалца болчу мухIажарийн новкъахь мел Iоьхкучу пачхьалкхаша шайн-шайн дозанаш а дIакъевлира. ЖамIа – кхин дIа Европин кIоргене кхача бакхо йихкина болу иттанаш эзарнаш мухIажарш Грецерчу дозанахь эрначу арахь бисина, цигахь мацалла а, шелонаш а, цамгарш а ловш Iаш хилар ду.\nИ дерриге а тергал а деш Iойла дац адамаллин хьаса шайца бисинчу нехан – иштта яра мукъаденошкахь иттанаш эзарнаш венахой урамахка баьхна йолу ойла. Цара шаьш шайн урхаллин мухIажарех йолчу политикана реза ца хилар а, и адамаллин гома политика лелош йолу урхалла шаьш кхин дIа а ловр ца хилар а кхайкхира.\nВенин Карлсплац майданахь гулбеллачу юкъараллин жигархоша а, адамийн бакъонашларйархоша а, меттигерчу бахархоша дийцира, Европин куьйгалла мухIажарш шайн мехкашкара идаран бахьанашца къийсарна метта, шаьшца мухIажаршца къуьйсуш бу бохуш.\nТрибунехь къамел динчарех цхьаммо, СОС-Менш юкъараллин векало Фрайберг Сюзаннес элира, Австрин урхалла мухIажарш юхатоха гIертаро хIора дийнахь керла-керла декъий кхуллу, хIурдалахь я дозанашкахь леш болчу нехан, аьлла.\nФрайберг: „ХIора дийнахь керла шоке вожон хаамаш кхочу вайга. Кхин а ирчох-м дерза йиш ма яц хIара хьал аьлла вайна хетаделлчохь кхин а ирча кхаьънаш кхочу вайга.\nЦхьацаболчу политикаша нахана юккъехь цабезамаш кхуллу, цара харца информацеш яржайо, къаьмнийн машаречу цхьаьнадахарна новкъарло йо цара. Вайн демократи хьоьшу цара, вай сел халчу къийсамехь яьхна йолу адамийн бакъонаш хьоьшу цара. Маьхьарш хоькху цара, паника яржайо.\nМиграцино а, къаьмнийн тайп-тайпаналло а, машаречу цхьаьнадахаро цкъа а цхьанна а зе дина дац. ХIан-хIа. Мелхо а, вайн дахар таронеха а, хазох а до цара. Зе деш дерг бакъдолчехь цабезам бу. Вайна кхераме ерг фашизм ю. Низамаш хийцалуш хуьлу, амма адамалла хийца ца луш юьссуш ю“.\nДемонстраце гулбеллачийн терахь 16 эзар стаге кхечира. Карслплатцехь митинг йинчул тIаьхьа эзарнаш нах транспаранташца а, мукъамашца а, хелхаршца а Австрин парламентан гIишло йолчу бахара, цигахь политикашна шайн кхайкхамаш дIабовзийта.\nПарламентана хьалха йоцу социйла йинчул тIаьхьа мухIажаршца къинхетаме политика яре кхайкха арабевлла болу венахой кхин дIа Европан кхерч олучу, Венина юккъехь Iуьллучу Евробертан векалийн офис йолчу бахара.\nМасех сохьтехь яхъеллачу демонстрацин декъашхоша бинчу кхайкхамашна юккъехь бара, Австрин конституци ларйаран кхело цу пачхьалкхан низамашца богIуш бац аьлла кхайкхина болу урхаллин хIора шарахь 37 эзар ах эзар бен мухIажарш тIеоьцур ца хиларх болу сацам юхабаккхар а, иза кхочуш дан резайоцу урхалла шен даржера дIаялар а.\nИштта цара дIахаийтира, Туркойчоьнца Евроберто йина йолу пакт, цигара кхин мигранташ Европе сехьа ца бовлийтархьама Анкарана миллиардашкахь ахча а луш, Эрдоганан урхалло Евробарт мухIажарийн баланах паргIат яьккхичахьана цу урхаллина адамийн бакъонаш хьешар мага а деш йолу, и пакт Евробертан низамашца йогIуш ца хилар а, и сацам юха ца баккхахь, адамийн бакъонашларйархой цунна дуьхьал кхеле бовла кийча хилар а.


ӏадатийн - Synonyms of ӏадатийн | Antonyms of ӏадатийн | Definition of ӏадатийн | Example of ӏадатийн | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for ӏадатийн\nTop 30 analogous words or synonyms for ӏадатийн\nОвхӀан мохк Пачхьалкхийн куьйгаллин лакхарчу меженашкахь ю Ӏедалан Ӏадатийн меже — Лойя джирга («Беза гулам», «Лакхара кхеташо»), оцу юкъа богӀу парламентан шинне а палатийн декъашхой а, провинцийн округийн кхеташон председателаш а.\nПачхьалкх Дуьххьарлера Ӏедалан институтийн кепаш а, дуьххьарлера массера декхараллин низаман кепаш а кхоллаелла юкъаралла кхиаран дуьххьарлерчу муьрехь. Оцу муьран амалехь хилла политикан Ӏедал а, пачхьалкхийн институташ а ца хилар. Оцу муьран социалан барамаш лелайо гӀиллакхийн, ламастийн, Ӏадатийн, бехкаман амалш. Ӏилманехь хаттар, мегардуй и социалан барамаш бакъо я протобакъо лара, ду къийсаме.\nОвхӀан мохк ОвхӀанан суьдан система йозуш яц пачхьалкхан Ӏедалах. ХӀинца, 2001 шеран Боннера барт кхочушбархьама, пачхьалкх цхьана хенан юхайирзина 1964 шеран суьдан системе, оцу юкъахь Ӏадатийн шариӀатан бакъо иэйелла европийн бакъонийн системан элементашца. Оцу юкъахь къастийна билгалдаьккхина шариӀатан хьесап доццушехь, билгала дина, законаш исламан коьрта бӀогӀешна дуьхьал хила ца дезар.\nШаман Тюркийн «кам» дашах схьадаьлла шаманийн Ӏадатийн белхаш билгалбохуш долу «камлани» боху дош. Цуьнан маьӀна дуьненаш тӀехула некъбар ду. Россехь дош гучудаьлла XVII бӀаьшарахь Сибрехара гӀуллакхехь болчу оьрсаша йозанца бинчу хаамашкахь. ТӀехьа иза Европе кхаьчна кхечу пачхьалкхара I Петран оьрсийн посольствошца Сибрехара Ций оьхучаьрца. Дош шуьйра девзира, Ӏилманехь бух тӀе дижира баьржинчу «шаманин динан» кхетамна. Сибрехара къаьмнашлахь «шаман» термин динан гӀуллакххо маьӀнехь, тунгусийн цхьайолу тобанаш дӀаяьхчхьана, лелош яц.\nГӀебартойн-Балкхаройчоь 1980-гӀа шераш дуьйлалуш шуьйра даьржира яртийн, гӀалийн, кӀоштийн деза денош. Уьш ду ГӀалин денош, ГӀебартойн-Балкхаройн яздархойн юбилейш язъяр, хьалхелелорхой базбеш къоман ловзарш дӀадахьар. Гласностан а, демократизацин а керла мур болалуш дезчу деношна юкъадало дуьйлира культан Ӏадатийн юкъараллин гуттар хьалха дицдина долу деза денош. Дукха хьолахь уьш довзийтаран мероприятеш яра, профессионалийн а, шешкхоллаелла а коллективаш хиттош: хьалхара хершан деза де; кхъуейпллъыжькӀэрыщIэ (кхагийна нехча хьалаоллар) спортан ловзаршца, совгӀаташца, уьш хиттадора кӀант вича а, кхечу светан рузман дезчу терхьашца (1 май, 7 ноябрь, кхин а); Навруз даздар. Къоман юкъахь лела гӀиллакхаш, деза денош, Ӏадаташ, уьш дӀадахьаран кепаш дика довзаро аьтту бо гучудаккха оьздангаллин-довзийтаран кхолламаш гулдинарг.\nБарта кхолларалла Шена тӀе ондда тидам бахийта безаш гӀуллакх хета тхуна вайн оьздачу, дикачу Ӏадатийн а, фольклоран а уьйр хадар. Халкъан иэсехь я этнографин Ӏилманехь цхьацца хаамаш бисина вайнехан деле догӀа дехарца, зуда ялор йигарца, берийн ловзаршца, кхидолчуьнца, амма цаьрца цхьаьна леллачу эшарийн лар яйна. ТӀепаза яйна аьлла догдилла ца лаьа, уьш лахар вайн массеран а гӀуллакх а хилла дӀахӀоьттича, карор яра аьлла хета. Цу декъехь тхайн дан аьтто баьллачунна оха зорбатуху «Ӏадатийн поэзи» бохучу декъехь. Мифологис адаман уггаре а ширачу заманан синкхетам бовзуьйту. Цуьнца доьзна дийцарш Ӏаламат дукха хилла вайнехан. Амма уьш дӀаяздина охьадехкина вуно кӀезга ду, ткъа зорбане ара кхин кӀезгох девлла. Халкъан культурана боккха иэшам бу и. Иллеш дӀаяздаран гӀуллакх вуно чолхе а, жоьпаллин а болх бу. И мехала хазна гулъеш а, Ӏилманца толлуш а гӀуллакх дина волчу Вагапов Якъуба а, Эльмурзаев Сираждис а, Джамалханов Зайндис а, Мунаев ИсмаьӀила а диначунна тӀе шайн хазна йиллина къоначу филологаша Кадиев Руслана а, Цуцаев Ӏалавдис а, кхечара а. Царна баркалла ала лаьа тхуна. Чаккхенгахь оха ялийначу комментарешка хьаьжча шуна хуур ду хӀара иттанаш, иттанаш адамаша цхьана бина болх буйла. ТӀейогӀучу заманахь а фольклораца уьйр-шовкъ йолу нах вовшах а тухуш, вайн халкъан барта хазна гулъяран а, зорбане кечъяран а гӀуллакх кхин а жигарадаккха Ӏалашо а ю тхан.


Кадыров Адаман толам баккхар къастош ду боксан Федерацино\nAdam Kadyrov, Chechen Republic Head Ramzan Kadyrov's son\nБиттиров Асланца хиллачу латарехь Кадыров Адама толам баккхар хIоттийна сурт дара, Биттировн тренерийн лаам бацара латар юкъахдаккхар аьлла, дIахьедина ГIебарта-Балкхаройчуьрчу боксан федерацин куьйгалхочо Бербеков Нажмуддина. Кадыровн а, Биттировн юха а латар хIотторе дог доху ша аьлла Бербековс.\n"Лаьар-кх реванш хила", - аьллачу цуьнан дешнаш далийна "Подъем" хаамийн гIирсо.\nБербеков тешна ву, латар кечдина дара аьлла.\n"И нах цига бахарх суна кхо де хьалха хиъна, хIара гIовгIа иккхинчул тIаьхьа. Сан спортхой оцу кепарчу барамашка ас буьгуш бац", - аьлла Бербековс.\nЭшначу кхиазхочун тренерша шайн сацамца юкъахдаьккхина дацара латар аьлла, тешна ву ГIебарта-Балкхаройчоьнан боксан федерацин куьйгалхо.\n"Со Москвахь хилира, Оьрсийчоьнан боксан Федерацехь и хаттар луьстуш лелла со. Асланан тренершца хIинца а цхьанакхетар хилла дац сан. Тренерийн карахь хIуммаъ ма дац, тешийша, и гата ластош сацам цара шайггара бина ма бац. Ас къастор ду и гIуллакх", - дIахьедина Бербековс.\nДуьненаюкъара "Время Легенд 6: Спецоперация" турнир хилира Соьлжа-ГIалахь Охан-беттан 18-чохь. Оцу латаршкахь дакъалоцуш вара Кадыров Рамзанан воI Кадыров Адам а, ГIебарта-Балкхаройчуьра латархо Биттиров Аслан а. Хьовсархошлахь вара республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан а. Биттиров Асланца хиллачу тасадаларехь техникан нокаут а еш, шеконан толам баьккхира Кадыров Адама.\nМасех тохар тIаьхьий-хьалхий Нохчийчоьнан куьйгалхочун воIа тIехтесначул тIаьхьа реферис матч сацорна къовсамаш баьллера юкъараллехь. Суьдхочун сацамах а, дIакхайкхийначу жамIех а цецваьллера "Матч! Боец" телеканалан комментатор а.\nЛатарш дирзинчул тIаьхьа "Грозный-информ" агенталло яздира шен агIонехь, хьовсархоша дийцарехь, "цхьа а шанс ца йитира" Кадыров Адама шеца леттачунна аьлла.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун кIанта Кадыров Адама, боксехь къовсаме даьллачу латарехь, толам баккхарна тIехь аьшпаш лелорна а, "пиар" ян гIортарна а бехке бира мехкан парламентан спикеро Даудов Мохьмада хаамийн гIирсаш.


Бераш дехошна кхачадо. Къилбаседа Кавказехь наной шайн доьзал схьаберзон хьийза\nНохчийчохь а, ГIалгIайчохь а зудий-майрий къаьстачу хенахь, дукха хьолахь, бераш деца дуьссу. Ненан бакъонаш хьешар, Доьзалан кодексна а, кхелан сацамна а дуьхьал бовлар нисло кест-кеста. Этнографаша дузу и шарIаца а, ламасташца а, ткъа бакъонашларъярхоша- кхелан система кхачамалле цахилар ду боху.\nСтохка аьхка дуьйна шен диъ бер схьадерзо гIерта Зейда (цIе хийцина. – Ред.билгалдаккхар). Иза тешна ю, шен цIийндас, ша кхиош ду бераш аьлла, кехаташ а кечдина, кхелхинчарна хIоттош долу ахча а, тIеман заманахь хIусамаш йоьхна аьлла, кхачош йолу компенсаци а эцна хиларх. Ткъа яц тептарехь Зейдин цIе, цунна а, цуьнан берашна а кIад ца кхаьчна цунах.\n"Оцу юкъанна масех шо а дара со хIусамдех дIа а къаьстина, берашца юьстах яьлла еха. Даим иза сайх летарна яда йийзира со. Динехь йита ца йитира цо со, берашца деш гIо а дацара, юкъ-кара бен я уьш гуш а дацара цунна. Ша мацвелча а, ахча хьашт хилча а вогIура иза тхо долчу. Берашна напха латториг со яра", - дуьйцу цо.\nПачхьалкхан ахчанашца цо хьарамлонаш лелийна хиларх стохка аьхка прокуратуре дIахьедира Зейдас. Цул тIаьхьа, бераш лачкъийна дIадигинера дас, кхо мах а луш, Соьлж-ГIалахь лаьцначу петарера.\n"Бераш деша цо дIаделлачу школан директоро со чу ма йита аьлла, омра дина хиллера. Церан документаш схьаэца гIоьртира со, амма ша берийн дега бен лур дац элира соьга. ТIаккха къайлах дIадигира ас сайн бераш. Тхан таксина тIаьхьа шен машен хихкира сан хIусамдас, амма тхо ларийра къайладовла", - дуьйцу деа беран нанас.\nГIалин администрацига а, социалан хьукмате а дIахьедира Зейдин цIийндас, иза ледара нана а яра, шен ненан декхарш я кхочуш ца дора цо аьлла. Цул тIаьхьа кхо лаьцначу петаран хIусамдас кхин дIа чохь хан яккха пурба ца делира цунна. Карарчу хенахь шен берашца кхечу кIоштахь лечкъина хан йоккхуш ю Зейда.\n"Бераш суна тIе дахка а кхоьрура"\nЮха а школаш карантинна дIакъовларна кхоьру Соьлж-ГIалара Сосуркаева Лиана. Школехь урокаш чекхъевллачул тIаьхьа бен шен бераш ган аьтто бац цуьнан. Дехошца цхьана дехаш ду цуьнан ши бер, ткъа цара бакъо ца ло Лианина шайн керта ян. Шайна хуьлучу сена дуьхьал дIадигина бохуш, чIагIдо цо, марвашас шен бераш.\nНохчийчоьнан парламентан депутатан Ахмадов Сайд-Iабдуллин вешин бераш ду бархI шо долу Ясмина а, ворхI шо кхаьчна Рахьман а. Иштта, хьалха набахтехь хан текхна шен хилла шолгIа марваша Ахмадов Сайд-Салахь а ву боху Лианас дуьхьал, бераш шега схьадала.\nШегара бераш схьадохуш бинчу сацамна латкъамбинера Сосуркаевас Зазадокху-бутт бовш Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхеле, амма жоп доцуш дитира кхуьнан арз. ШолгIа а психологин экспертиза ян еза аьлла, яра кхелахойн вердикт.\nШен кIантана а, йоIана етта дехоша, чомахь ша ган а ца бохкуьйту уьш бохуш, чIагIдо Сосуркаевас. Ара-чу ца баккхалучу бахамца шен марвашас хьарамлонаш лелорах кхо масийттазза аьрзнаш динчул тIаьхьа, дIадехира ненера бераш.\n"Кхело дукха яхйина процесс. Ненан бакъонашца дозанаш ца тоьхна суна, Доьзалан кодексо а со бакъ йо, ас ши бер сайга схьало боху. Марвешин хIусамехь царна ницкъ бо. Ах шо даьллера суна ши бер ганза, цул тIаьхьа суна улло дан ца даьхьара и шиъ. Бахьанаш хаа хьаьжира со. ДIа ладоьгIча, царна кхерамаш тийсина хиллера, нагахь санна, шу цунна тIе долхахь, иза набахте чуюллур ю бохуш", - дуьйцу Лианас.\nIадат vs низам\nНохчийчохь а, Дагестанехь а, ГIалгIайчохь а кхелаша а, пурстоьпаша а оцу кепарчу гIуллакхашкахь, да-нана къаьстича бераш деца хила деза бохучу ламастаца дузу. Амма Оьрсийчоьнан низамо бохург духе ца оьцу аьлла ду "Правовая инициатива" проекто бинчу талламехь яздина.\nГIалгIайчуьрчу кхелийн хьалхарчу а, шолгIачу а инстанцешкахь тьллашехь, Мержоева Фаризин аьтто ца белира шен бераш хиллачу цIийндегара схьадаха. Фаризас дийцарехь, шайн дедена а, денанна а дуьхьал дистхила ца даьхьара кхуьнан бераш, ткъа кхелан пурстоьпаша гIо ца дира бераш цигара схьадалош. Сан хиллачу марзхоша кертара арабаьхнера уьш.\n"Эххар а IадIийра со. Соьца йоI ю, дена ца лиира иза дIайига, сайн йоьIан дуьхьа ехар ю со, сан кIентий баккхий хилча суна тIе богIур бу-кх бохуш, дегайовхонца", - боху Фаризас.\nДас я наанс бер лачкъийна дIадигарна дуьхьал эвсара бакъонан механизмаш янне а яц Оьрсийчоьнан низмашкахь лелош бохуш, дуьйцу "Правовая инициатива" проектан юристо Саввина Татьянас.\n"Бехктакхаман гIуллакх ца доьллу, шен бер лачкъийна дигинчунна дуьхьал, 5 эзар соьме гергга административан гIуда тохар доцург деш хIума дац. Тарло чохь пхи дей-буьйсий дакхийта а. Шайн балха тIехь кхачамбацарш дитинчу пурстоьпашна деш таIзар а дац. Хьоьца хила деза хьан бер аьлла, кхело бина сацам шерашкахь кхочуш ца беш буьссу", - билгалдоккху Саввина.\nТкъа Къилбаседа Кавказехь гIуллакх кIаргло дискриминацин ламаст цигахь лелаш хиларна. Цуьнца а догIуш, бераш ден хуьлуш ду, тIетуху юристо.\n"Цундела шайн декхарш кхочуш ца до пурстоьпаша, я тIеххула хьийза. Цхьана агIор, меттигерчу Iадаташца лела уьш, вукху агIор - формалехь бахьанаш леладо, амма эвсаралла ца хуьлу. ХIунда аьлча, цаьргара жоьпалла доьхур ма дац цхьаммо а", - боху бакъоларъярхочо.\nШарIе ладоьгIча, бераш дехойн лоруш ду, боху дуьненаюкъарчу юкъаметтигийн Кавказан проблемийн а, регионан кхерамзаллан а Центран Iилманчас, этнографа Ярлыкапов Ахьмада.\n"Зуда, марехь елахь а, ша схьаяьллачу цIийнан лоруш ю иза. Цундела, нус марзхошна хьалха хийра юьссуш ю. Цунах жоп лург а цуьнан тайпа ду. Исламан динехь, да-нана къаьстича, бераш нехан цIийнахь дуьтийла яц. Нагахь санна, берийн да дийна вацахь а, уьш дисса деза дехошца. Девежарий, дедай – оцу берийн дола дан векалш уьш бу", - дуьйцу этнографо.\nБераш кхиъалц ненаца дита тарло, амма мича хене кхаччалцц бохург, кеп-кепара туьду кеп-кепарчу бусулбанаша. Делахь а, боху Ярлыкаповс, ламасташа новкъарло ян ца еза кхелийн а, пурстоьпийн а белхашна.\nДепутатан Ахмадовн йишас арздина полицига, шен вежарий аьшнаш бина аьлла


Мохк хийца боху "Собачевкехь" бехачаьрга\nСоьлж-ГIалин Старопромысал кIоштан чуйоьдуш ю нохчийн шахьаран Малхбузехьа Iуьллу «Собачевка» олу меттиг. Цигара дукхахдолу ков-керташ регIан даккъаш тIехь дина ду Советан Iедал долуш дуьйна схьа. Ишта даккъашца хIусамаш а йолуш дIатарбелла бу Старопромысал кIоштера эзарнашкахь бахархой.\nНах бехке бу цхьанна юьрт кхалла дагадарна\nОцу даккъаш тIехь бIеннашкахь йина хIусмаш хилар бахьнехь Соьлжа –гIалин кIоштех уггар йоккхачех а ларалуш, асанах тера 10-11 чакхарма яхъелла Iуьллуш ю Старопромысал кIошт.\n«Собачевка» олучу меттиг тIера дуьйна даккъаш тIехь Iохкуш изза 36 участок олу меттиг а, Нефтемайск а, Нефтянка а,городок Маяковский а, Нефтяник а… Царлахь тахана маьхькIамхоша,чутакхарна кхерам бу,бахархой дIакхалхо беза аьлла, юьхьарлаьцнарг ю гIала чувуллочохь Iуьллуш йолу «Собачовка» олу кIотар.\nЦара цу декъехь беш болу тIеIаткъам вуно чIогIа халонга баьлла кегийра а,къона а болуш дуьйна цигахь Iар-дахар а нисдина къанбеллачу нахана. Цара даре дарца цигахь цхьана кепара латте чутакхарна тIебазбелла кхерам а бац,хIинццалц схьа цхьана вахархочунна латта такхар бахьнехь бохам хилла а бац.МогIарерчу наха чIагIдарца цунах байракх а йина,шайна ахча даккха карзахбевлла бу маьхкIамхой. Шайгахь яллочу гIелонаш дуьйцуш ву со цIе яккха хIуттуш воцу вахархо.\nВахархо: «Латтанаш чутекхар ду бохуш долийна дикка хан ю. Хьуьллу цхьа божалш санна,сихаллехь йинчу кегийчу Iуьргаш- хIусмаш чу дIакхалхо гIерта нах. Адам реза дац.Гуттар гIийла бохкуш болчара ахча схьаэцна меттигаш ю. Мел бу ала-м ца хаьа суна схьаэцнарш. Цхьанна 540 эзар ло. Доьзалехь виъ велахь -2 миллион.»\nМаршо радио: ХIинца суна догIург сан кара схьалур дуй цара?\nВахархо: «Лур дац. Схьа-м оьцуьйту хьоьга,амма цул тIаьхьа царна догIург ахь дIадала деза. Уьш шайн дуьхьа лелаш ма бу. Аса а ,кхечара а реза дац аьлла кехаташ чуделла. Кхузахь цхьа токхамаш бан ма бац,я хилла а бац. Текхаш а,я текхна а дац. Цхьа хIумма а ала ца ваьхьа. ТIеваха меттиг яц. Хьан гIуллакх дийр долуш бац.\nСо кхеташ вац кху хIуманех. Цхьа-а хIума дан ца хIуттуш,цара чам байина Iаш ву-кх со а,кхиберш а. ХIара тхан юрт йоцург кху даккъаш тIехь шортта цIенош ма ду. ХIара меттигаш текхаш а йолуш лелош ма яц цара и харцонаш….»\nТокхамех бахьна а дина ах бIе шарахь дуьйна шаьш Iийначу меттигера маьхкIамхой шаьш дохо гIертарх дийцина вахархочо ечу къароца,хIун дан деза ца хууш холчахь ду дукха адам. Цо а,кхечо а даре дарца,цхьа тIекхетта дохкучу,божалех тера лаппагIнаш чохь хене бевллачу нахана гIуллакх хуьлу ахча делча а ,квартира олу хIусам елча а.\nБакъду боху цара гIаланаш санна даккхий цIенош чохь Iаш болчарна Iаламат эшаме,зене бу Iедалехь болчара кхийдо некъ. Къаьсттина новкъадогIург ду боху бахархоша, текхаш латтанаш а доцуш,шайна хила тарло хьарам са бахьнехь маьхькIамхоша адамашкахь гIело яллор.


Дагестанехь нохчийн кIошт хуьлийла лаьа Сайтиевна\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат Сайтиев Бувайсар.\nДагестанехь нохчийн кIошт кхолла еза аьлла, Хасавюртахь хиллачу нохчийн 10-чу гуламехь дIахьедар дина Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан цу республикан цIарх депутат волчу Сайтиев Бувайсара. Цунах лаьцна яздо цу республикерчу зорбанан гIирсаш, хаам бо "Аргументы и факты" газето.\n"Дагестанерчу нохчийн проблема, кхин долчу къаьмнийн санна, шайн кIошт цахилар ю", - элира Сайтиевс. Дагестанна куьйгалла деш керла нах хиларна сатийсам бу республикерчу нохчийн дуккха а хаттарш кхочуш дан аьтто хир бу аьлла, бохуш вара депутат.\nДагестанерчу нохчийн гуламехь дакъалоцуш вара 200 сов делегат, шайна юкъахь Дагестанан массо а кIоштан а, парламентан а, республикерчу къаьмнийн министраллан а, ткъа иштта Нохчийн Республикан Iедалан а векалш а болуш.


Нохчийчурча суьдхойн "озабезам"\nМарсхьокху-бутт 09, 2013\nНохчаша бина ца Iаш дукха а кхечу къаьмнех болчу бакъонашларярхоша а, могIарерчу бахархоша а тидам бина вайнахана Москох а, кхечу Оьрсийчурча регионашкарчу а суьдашкахь яккхийн хенаш етташ хилар. Ткъа царал хьалха ца бевллехь тIаьхьа буьсуш бац цу хаттарехь Нохчийчура суьдхой а. Цара къаьсттина къинхетам боцуш хенаш етта тIамах хьакхабеллачу нахана. Кхин дIа дуьйцу Султанов Ахьмада.\nОьрсийчоьнан кхела хьалха кхаьчначу нохчочуьнна, хеза неха санна, хала хуьлу, шен бакъо йица а, цуьнан бух тIехь, шена тоха мегаш йолу хан лахъейта а. Кхелхой, кийрахь дог доцу, машенаш санна болх беш бу, цу тIехь. 5 а, 10 а, 12 а шераш ду, муьлха а нохчочуьнна тухуш. Кхечу къомах болчаьрца къинхетам балахь а, вайнахах иза бан йиша яц церан.\nНохчийн кхелхой а бац, оьрсийн шай белхан накъостех башхалла йолуш. Кхела кIела баханчеран адвокаташ, бохург тергоне а ца оьцу. ТIекхойкхучу прокурораш аьлла йоллу хан туху дукхачу хьолехь. Иха къаьстина, тIемалойн боламан декъашхойх хьакхалучу гIуллакхащца хуьлу. ХIокху деношкахь, рогIера кхел кхайкхина махкарчу кхело тIемалой бу бохучу виъ стагана.\n36 шо ду, царна массарна а тоьхна, набахтехь даккха дезаш. Талламо къастийнера, цу виъ жима стага, шозза герз а детташ, низамхошна тIелатарш дина хилар а, цара низамехь доцуш герз лелош хилар а.\nВийна стаг а вац цара. «Нохчийчоьнан бакъонашларъярхойн центр» олучу цхьанатохараллийн куьйгалхочо Эжиев Минкаила, Маршо радиога дийцарехь, цу тайпа хенаш, нохчийн кхелаш етташ хиларна, уьш дIабоьлла.\nЭжиев Минкаил: «Нохчийчохь кхелаш болх бан дIаюьйлаеллачу хенахь, къаьстина террозим ялахьа, царна гIо дар далахь а, гегрз лелор а , иза латтор далахь а, яьккхитй хенаш етташ, кегий нах чубоьхкина бу вай. Хан тухучу хенахь, 4 тIера I2 шаре кхаьччалца хан ма ей оцу зуламашна.\nОцу юккъахь а алсам хан тухучу меттигаш билгалйоьвла тхуна. Цул совнахъа, Нохчийчохь кхелаш болх бан дIаюьйлаяьлле а , луларчу мехкашкахь, къаьстина нохчашна яьккхий зенаш тухуш меттигаш ю. 15, 18, 20 шераш, белла дIабовлалц, хенаш а етташ, кегий нах бу чубоьхкина».\nОьрсийчохь, башхалла яц, кхелхо валахь а, ян могIарреа стаг валахь а, царна коьрта чу диллина ду, кавказхой а, къастина нохчий а, зуламхой бу аьлла. И хIума хийцадаллалца, бехк берш а боцурш а, йоккха хан йогIурш а ца йогIурш а, чу бухкучу машено болх бийра бу, саца а ца соцуш, бохуш кхин дIа а дийцира Эжиев Минкаила.\nЭжиев Минкаил: «Бух а болуш, нийсонна тIехь хила езаш ю, кхайкхош йолу хан. Хрежаме хиал мегар дац, кавказхой а , славянийн а къаьбмнаш бохуш. Массарна а цхьатерра хила дезаш ду. Цундела, и харжам хилар дIадаккха дехаш ду. Нохчашна 1990 шерашкахь, щуламхой бу аьлла тоьхна долу мугIар дуй, оьрсийн кхетамчохь хIинца а дисина ду.\nИза дIадаланза ду церан. Оцу тIехь къаьстина болх бан беза. Iедалша а. юккъараллийн цхьанатохаралша тидам е лаца деза и хIума. Низам массарана а лара деза».\nОьрсийчохь а, Нохчийчохь яьккхий хенаш тоьхна а ца Iаш, цу чохь а, Iаткъам ловш бу нохчий, бохуш дуьйцу набахтера дахар, чуьранна доьвзучу наха. ХIара стаг, шен цIе яьккха лууш вац. 8 шо ах шо даьккхина цо оьрсийчоьнан набахтехь. Ахча а делла адвокатан, 2 шо тIера дIадаккхина цунна. Амма, и аьтто боцуш а, хилча а иза ца луш, дуккха а нах бу чохь бахкаш, аьлла тидам бира цу стага.\nНабахтехь чохь ваьллинарг: «Дуьненна а хууш ма ду, нохчий безаш ца хилар. Уггаре а яьккхий хенаш тухуш юьйла а. Адамалла а , стеган кхолламан Iаткъам бина хьелаш а, тидаме ца оьцу. Иза доцуш ду. Нохчашна а, кхечарна а луш йолу хенаш къаьсташ хуьлу-кх хьуна. Суна тIера дIадаькхкина долу шиш ой ах шой чохь даккха дезара дара, суна Москохара накъосташа адвокат а лаьцна, цунна 200 эзар сом м делла хIума ца динехьарий».\nНохчийн бакъонаш, Оьрсийчохь, къаьстина низамхоша йохош хиларна тидам бо республикерачу омбудсмена Нухажиев Нурдис а. Оцу хьокъехь цо кехат дахьийтина Оьрсийчоьнан президентехь, йолчу кхиамечу юккъераллехула а, адамийн бакъонашкахула а кхеташонан куьйгалхочуьнга. Нохчаша, низамхошкара ловчу Iаткъаман тоьшалш а далийна цо, оцу дIахьедарехь.\nБоданечу набахтехь малх гаре сатуьйсуш...\nОьрсийчохь кхелаш Ιедалан бага хьоьжу\nКхелийн сацамаш кхочушбеш 10 стаг вийна Иракъехь\nЧатаев, Хабаев, Осмаев, Темирханов...\nЕвроперчу кхелийн бала бац хьо муьлхачу къомах ву\nКхелан сацам кхочуш беш кхо стаг ирхъоьллина Японехь\nЮха а Гуантанамера Iамеркан набахте дIакъовла воллу Барак Обама\nХарцоно харцонца харцо а хоьхкуш...


"Декхаро вийна стаг вац" -- ширделла нохчийн кица\nЛахьан-бутт 29, 2012\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан коьрта банк, Москох\n39 шо долу Iимран, хIинцалц зуда ялонз Iийнера, шен таро йоцу дела. Шен деца а , ненаца а, нехан петар чохь вехаш ву иза. Ша болх беш ву дикчу меттехь, амма, даиманна ма хиллара ахча тоам болуш дац.\nХIинца, цIа дан а, зуда яло а аьтто баьлла Iимранан. Соьлж-гIаларчу цхьана банкехь кредит эцна цо I миллион сом. Оцу ахчанах, сихонца гIала йистехь дакъа эцца, тIехь лаьтташ шен бух а болуш.\nЦу тIехь, юха шарахь цIа дуоло дагахь ву Iимран. Оцу хIуманна тIехь чехкабовлуш бац Iимранийн дахарехь болу хийцамаш. Кхаа шарахь яло таро а йоцуш, ша тIехьийзина йоIца цхьанкхета хан йиллина цо. Шен цунна лууш дац, оцу шен дог айдаларх лаьцна радиочухулла дийца, амма, хьал лакхахь ма дийцар ду.\nТахана Нохчийохь йолчу банкашкашна хьалхахь, инзаре дукха адамаш хуьлу, уллехула дIабоьдучу некъаш тIекхаччалца рагIанаш а йой лаьтташ. Цхьаберш гIуданаш дIадала баьхкина хуьлу, зударий берийн пособи олуш йолу кепекашка хьоьжуш лаьтта, амма, царах дукхахберш, ян кредит эца, ян эцнарг дIатакха баьхкина хуьлу.\nУьш а, вуьш а, кхозлогIаберш а, дуккха а латта безаш нисло цигахь. Кредит ца эцар бен дарба дац Нохчийчохь, амма иза эца дага деъча а, иза хала хIума ду боху, оцу гIуллакхца Iоттабеллчара. Грозный кIоштехь вехачу Супьяна цкъа эцна ша боху кредит. Кхин цул тIаьхь, банкашна улле ца ваха, дош делла а ву ша элира цо.\nСупьян: «Ас-м схьаэцна и кредит. Цхаболчара ах дIадоьху, кхечара кхозлогIа дакъа дIадоьху. Атта луш дац вай кхузахь кредит».\nЦхьана юкъан Гуьмсехь гIишлошъяран гIирс бухкуш йолу йоккха базехь, нахера кредитан ахчанаш оьцура. Цхьа жимма хьал долчо шен ахча дIалора цига. Миллион дIаделча хIора баттахь дикка са а йолура царна. ХIинца и база дIакъоьвлина. Амма, и масал дикка даьржина ду махкахь.\nЦхьана йоккхачу стага, шен ахча дуй-даций а ца хоуьйтуш, нахана иза мехах луш ду. Цхьана баттахь I00 эзар сом лело лууш далахь, 5 эзар сом вахьдилла деза. ТIаккха шен пенси а, тIейоьлуш йолу ял а, тоам болуш ю цунна.\nНохчийчохь ахча бух а болуш йолу юкъметтиг, Iедалийн банкашца хуьлийла иза, ян могIарерачу нахаца хуьлийла- хала хIума ду. Iабдул цIе йолчу бизнесхочо, ша Дала ларвина боху, кредит эца корта бетта безаш хиларх.\nIабдул: « Тхан ваша вара и кредит эца гIерташ. Шен машен а юьллура цо цунна доьхьал. Яьккхий рагIанаш а хилла, гIуллакх ца хилира цуьнан. Нохчийочхь кредит эца а, ян кхин хIума эца а , хьо Кадыров Рамзан хьалха ваьккхина ца лелахь, оцу наха хьан цхьа а хIума дIадохуьйтура дац.\nРамзанах кхера а кхоьруш, мелла а цхьа болх дIабоьду,амма, иза дIайистахь ваьлча, ша мел верг цхьа пайда мел боцург, даз а дой, кредит а ца ло, ян цхьа а хIума а ца ло. Нохчийн шен ваш вийна а, цуьнан цIий дIа мера долуш нах бу-кх».\nИшшта хьал цхьан Нохчийчохь бен дац. Лулахь болчу ХIирийн махкахь а, атта ду шен гIонна оьшуш далахь ахча банкера эца, ян цIахь оьшург юхлург туьканар эца. Кхин дIа а дуьйцу Iабдула.\nIабдул: «ХIирийн регионехь, ша мел волу нохчий цигахь ву. «Хоум-кредит» олуш йолу цхьа фирма ю, паспорт а эцна хьо тIевахчхьан, цара балха тIе телефон а тухий, оьшург а лой, схьавоуьйту, цхьа а рагI а яц цигахь, цхьа а туьйра дац».\nХIокху баттахь, Нохчийчоьнан министрийн кабинето арахецна, ипотекехула гIишлонаш эцаран аьтто боккхуш долу омра. Iедалан белхахошна хIинцчулл тIаьхь, атта хира ду боху цу документ тIехь, иттанаш шерашкахь дIа а токхуш, ян петар, ян кхийолу гIишло эца. Гарехь, лакхахь вийцина волу Iимран а ваха мега цу юккъе, ша зуда ялийча, иза а, шай хиндолу бераш а, ахчанна декхаран йисаре а дохуьйтуш.


Оьрсийчоь -- "Почта России", Новгород кlоштара Красней Станки эвлара поштан офис, 15Чил2008\nОьрсийчохь тIаьххьара яьккхинчех видео ю пошта чохь дIасхьа лелон гIутакхаш лаьттах кхуьйсуш, поштин белхахоша бала боцуш лелорх лаьцна. Цу тайпа видео яьккхина Новосибирскера коьрта аьчкан некъан станцехь.\nОьрсийчохь машенашна чохь дIахIиттийничу видеокамерашна тIе дIаязбина, некъашкахь хуьлу бохамаш, YouTube сайта тIехь сенсаци тайппа хIума ю. (кхузахь масалшка хьажа: http://www.rferl.org/content/dash-cams-russia-fighting-corruption-and-scams-car-crashes/24780355.html) кхузахь а: http://www.rferl.org/content/russia-tank-highway-video/24885770.html)\nОьрсийчохь керла яьккхинчу видеон кхин маьIна ду. Оцу видео тIехь гуш ду, Новосибирскера коьртачу аьчкан некъан станцехь, цIерпоштан вагон яссочу белхахоша бала боцуш кехаташ чохь долу гIутакхаш охьакхьуйсуш.\nИ видео Мангал беттан 17-чу дийнахь яьккхина ю. Нийсса шина дийнахь цуьнга 46 000-зза хьаьжнера.\nYouTube тIехь шен чот йолчу Оьрсийчоьнан Поштано а дIахьедар дина и видео хьокъехь.\nВидеона бухахь язъйинчу комментана тIехь цо яздина, ша цу хаттарца дерг къастор ду. Билгалдоккхур ду видео яьккхинчу денца, цIерпошт муьлханиг бу а, цуьнан долахо мила ву, тIехь Оьрсийчоьнан Поштан хьаьрк йоцу вагон муьлханиг ю а. Комментана тIехь, иштта, билгалдаьккхина, пошта чохь долу гIутакхаш боккъалла а церан компанин ду я, кхечу фирмин ду а, къастор долуш хилар.\nНовосибирскера аьчкан некъан станци, Оьрсийчура уггар яккхийчех ю. Транссибиран магистралан новкъахь йолу маьIне социйла а ю иза, 30 000 йиъкIов метр йоккха а йолуш.\nОцу кепара видеош кхин а каро йиш ю онлайн. ХIара саннарш: (https://www.youtube.com/watch?v=MReC1XqwJrQ)\n(Тидам бе, поштин цIерпоштан бос къаьсташ бу, Оьрсийчоьнан Официала Поштин промо тIехь гойтучух)\nДукха хан йоццуш, Life News агенталло хаам бинера, кехаташ а, дIасакхоьхьуьйту ларчанаш а карийнера Липецкан кIоштан эвлан йистерчу цхьана ор чохь, бохуш.\nОьрсийн Официала Поштин векало дIахьедар дира, и гIуллакх, поштин белхан кхачамбацаршца доьзна дац, поштин цIерпоштина, талор дан Iалашонца, бевзаш боцчара динчу тIелатаран жамIах тера ду, аьлла.\nСхьагарехь, оьрсийн пошта а, ерриг Оьрсийчоьнан пачхьалкхан системех терра болх беш ю. Ма-дарра аьлча, кхачамбацаршца. Дерриг дуьненахь болх беш йолу тайп-тайпана пачхьалкхийн поштийн системанаш къовсаелла ю сиха а, дика а болх барехь. Керла хIуманаш юкъадоху нахана кехат я тесна ларча дIакхачаярехь. Интернетехь цо бечу некъана тIехьажа йиш ю дIатесначуьнан иза каракхаччалц.\nНорвеге дIаваханчу нохчийн мухIажарх ву Магнум Якобсон. Шена болх лаха араваьллачу дийнахь карийра цунна поштехь мукъаяьлла меттиг. Болх аттачех бац, амма, ша ханна воккха хиларна а, цу балхахь геннара говзаллаш Iамон езаш ца хиларна а, цо хазахетарца караийцира.\nЯкобсон: "ЦIахь со уллехь ца хилла оцу балхана. Кхуза схьакхаьчча цхьа болх бан ма беза. Со гуттар болх бинаа ву. Со схьавеана 3 бутт баьллера. Эцца, сан болх лаха беза аса аьлла, араваьллера со. Кхин мотт ца хаара. Юха, тхан гергачу зудчо газета тIехь карийна шена поштехь белхахо оьшу бу хаам, аьлла, ишта карийра суна иза. И болх бовза-м ца бовзара суна. Делахь а, ца хуург Iамор ду сайна аьлла, балха вахара."\nКъилбаседехь йолчу Норвегехь шийла а, догIанаш а хиларе терра, пошта дIасакхоьхьуш шена товш болу некъ лаха беза. Иза къастийна нохчочо.\nЯкобсон: "Со машенца лела. Долахь цIенош долчу меттигехь аса вилспет лелайо."\nОьрсийн а, Норвегийн а поштин системан башхаллех лаьцна дийцахьара аьлча, Якобсон Магнума элира\nЯкобсон: "Ахьа хьайн болх нийса а, шен хенахь бичхьана, кхин хьоьгара хIумма ца оьшу.\nАхьа шен хенахь пошта дIа ца йохьий, царна йоккха трагеди ю-кх.\nКхузахь белхахочуьнга ларам бу. Хьаькам ца вешаш ца лела. Иза ишта лелахь, балхара дIавоккхур ву. Оьрсийчохь иза хIун ду а ца хаьа."\n(Аудио тIехь юьззинчу версега ладогIа)\nПоштин хан тIехъяьлла, къаьсттина, интернет юкъаяьллачул тIаьхьа бохуш дийца долийнера дуккха а пачхьалкхашкахь. Амма, дахаро гойту, вайн поштин яьшканаш чохь карадо кехаташ а, уьш дохьуш богIу поштхой а боцуш Iойла йоций. Дахаран дукха агIонаш ю, поштех йозуш.


Дуьне, Мангал-бутт 01, 2013\nШоьта-де 1 Мангал-бутт 2013\nМангал-бутт 01, 2013\nДуьне берийн бIаьргашца\nМангал-беттан хьалхара де -- дуьнаюкъара берийн де ду. И де тIекхочуш Маршо Радион редакторша дехар динера берашка шайна гуш долчу дуьненан сурташ дахахьара аьлла. Царах цхьадолчерна гIо дина церан гергарчара. Кхузахь ду берийн бIаьргашца даьхна сурташ.\nСтигалкъекъа-бутт 31, 2013\nБераш ловзу (мегар йоцу) меттигаш\nТIебогIучу Мангал-беттан хьалхара де -- дуьнаюкъара берийн де ду. Бераш ца кхочуш, меттиг яц, дайшна-наношна ма-хаъара. Наггахь кхераме йолчу меттигашкахь а карадо царна хIума дан. ЦIахь болчарна а ца хууш, цигахь цара тIемаш бо, саьрмикашца къийсам латтабо, "мостагIчунна" дуьхьало йо. (Reuters)\nСтигалкъекъа-бутт 29, 2013\nIамеркан конгрессменаш Оьрсийчу боьлхуш бу Бостонера эккхийтарца доьзна хаттарш дала\nМасех де хьалха Нохчийчу вахана хилла Iамеркан актер, латаран мастер, йишлакхархо а волу Сигал Стивен хьаьжнера, масех Iамеркан Конгрессан декъашхочуьн Нохчийчу визит нисъян. Амма, Politico.com вебсайто бечу хаамца, уьш новкъа бовла тIаьххьара кечамаш бечу хенахь, низамашкховдорхой кхера а белла, юхахьабевлла.\nМаршо Радион а, кхечу хаамийн гIирсийн а тергонехь ду дуьненан хIора де. Иштта ду кху дийно кхачийначу хиламийн сурташ.\nЭверест тIера чукхоссавела оьрси\nОьрсийчура спортсмена Розов Валерис керла рекорд хIоттийна, бази тIера чукхиссалуш. Валери чукхоссавелла Эверст-лам тIехь болчу цхьана берд тIера, аьлча а 7 000 метр лекха меттера. Бази тIера чукхиссавалар къаьсташ ду кеманна тIера я юьйсина йолчу горгал тIера кхиссаваларх. Валерис шен кхиам тIебоьгIнера 60 шо дуьххьар адам Эверест-лома тIе хьаладарна. (AP video)\nБожарийн мода гайтина Пакистанехь\nСтигалкъекъа-беттан 27 чохь Божарийн Модин КIира доладелла Карачи-гIалахь. Дизайнерш болушшехь, Пакистанехь хIинццалц божарийн "кутюр" гайтина яцара.\n"Кlайн-Шагатlулган" гlала - Туркменистанан коьрта гlала\nЭнергин маьIданийн бахамашца билгалчу Туркменистанан коьрта Ашгабат-гIала, Гиннесан рекордийн жайнина тIе яьккхина, кIайчу шагатIулгах уггар дукха гIишлош йолу гIала санна. Цу гIалахь 543 керла гIишло ю кIайчу шагатIулгах кхоьлина. ГIала кечъеш лелийначу шагатIулган барам 4,5 миллион йиъкIов метр бу. ШагатIулг ша-берриг а лаьтта охьабиллина белхьара, лаьттан хIора 4,87 йиъ кIов метрах цхьа метр шагатIулгах йина хир яра.\nЧехехь советийн заррат герз латтийначу депох музей йина\nМалхбузен Чехехь 1960-чу шерашкахь Советийн заррат герз латтон йинчу бункерх карарчу хенахь музей йина. "Шийлачу тIамехь" кхиийначу герзашка леррина бIаьрг тоха йиш ю хьовса баьхкинчеран. Чехословакехь коммунистийн заманахь къайлаяхийтина яра и бункерш.\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2013\nЛуларчу пачхьалкхахула баржа кхерам бу Шемара тIом\nШемара конфликт Либане дехьа яла мегаш ю аьлла, дIахьедар дира кху деношкахь Iамеркан пачхьалкхан департаментан векло Вентрелл Патрика.\nСтигалкъекъа-бутт 26, 2013\nДенойн хиламаш сурташкахь\nДирзинчу кIиранах леллачу хиламийн васташ суьрташца довзуьйту Маршо Радионо а, кхечу хаамийн гIирсаша а. ХIорш бу и хиламаш.\nСтигалкъекъа-бутт 24, 2013\nНаджафера "Машаран ТогIи" кешнаш\nИракъера Наджаф-гIалахь долу Вади ас-Салам (Машаран ТогIи) кешнаш дуьненчохь уггар даккхийчарах ларалуш ду. ШиIаташ миллионашкахь дIабоьхкина бу кхузахь. ХIора шарахь кхин а ах миллион сов лахьти чу верзош ву кхузахь. Лулахь деза лоруш долу Турпал-Iелин маьждиг долун дела, ерриг Иракъера шиIаташ гIерта шайн нах кхузахь дIаберзо. Сурташ даьхна Атилай Iаббаса, Маршо Радио/Маьрша Европа Радионан Азербайджанхойн Сервис.


Мултимедиа, Мангал-бутт 12, 2019\nКхаари-де 12 Мангал-бутт 2019\n"Вай ду Оьрсийчоьнан цхьаала ларйинарш"\nКххарийдийнахь мехкан коьртачу майдана, "Нохчийчоьнан Дог" маьждигна хьалха, массех эзар стаг гулвира Нохчийчуьрчу Iедало Оьрсийчоьнан Де даздан. Малхо хIиттийначу студенташна, бюджетерчу хьукматийн белхахошна хьалха бараман дайша дийцира, мел деза ду нохчийн къоманна Оьрсийчоьнан де.\n"ЖIаьла а ма ду Дала кхоьллина..."\nПхоьалгIа шо а ду Соьлжа-ГIалахь "Дахаре догдохийла" цIе а тиллина, арахь лелачу дийнаташна гIо латтош йолчу волонтерийн цхьанакхетаралло болх бен. Нохчийчохь ша цхьаъ йолу дийнатийн хIусам ю иза.\nЮхадIахIоттийна ГIизларна а, Шелковски кIоштанна а юкъара дозан билгало,Соьлж-ГIалахь полисхой а, экзамене баьхкина дешархой а латар къастош ю талламан комитет, автошколан харц белхахочун хан кхайкхийна Нохчийчохь.\nНохчийчохь бакъоларъярхо Титиев Оюб хенал хьалха мукъаваккха сацам бина набахтера\nНохчийчуьрчу Шелан кIоштан кхело сацамбина бакъоларъярхо Титиев Оюб цуьнан шен дехарца хенал хьалха набахтера аравалийта. Зазадоккху-баттахь набахтин 4 шо кхайкхийра цунна наркотикаш лелорна. Белхан накъосташна а, адвокаташна а хетарехь, политикан буха тIехь дина таIзар дара иза.\nНаркотикаш хьайна бухакхийсича, ахь хIун дан деза?\nОьрсийчоьнан ницкъхоша наркотикаш бухакхуьйсу, Iедалца конфликте буьйлу нах хилла ца Iа оцу кхерамна кIел - тарло и бохам хьаьнцца а нисбала. Муха ларвала веза иштачу ситуацехь?


Хьонке ца вохуьйту, тов!\nНохчийчоь --Бумматна гонахарчу лаьмнашка хьонке боьлху бахархой, 2016\nНохчийчоьнан СемаIашкарчу цхьана вахархочо шена юьртдас луларчу хьуьнха хьонка баккха ваха еллачу бакъонан скан яьккхина, яржийнера интернетехула.\nСемаьIашкарчу вахархочо Фейсбукехь довзийтинчу бакъонан кехато гIовттийна къамелаш кхехчачу юкъанна, гучубелира кхин цхьа хаам - ТIехьа-Мартанарчу бахархойн яц шайн лаамехь хьонке баха бакъо, цунах лаьцна дехкарш а дина кIоштан администрацино.\nНагахь санна, я бохка, я хьайн доьзална пхьор дан дагахь хьонке ваха хьо валлахь, кIоштан дайшкара кехат даккха деза. Цунна тIехь билгалйоккху вахархочун цIе, вина шо, веха юьрт..\nБакъо яккха еза божарша а санна, зударша а.\nНаха аьшнашка яьккхинчу ТIехьа-Мартанан кIоштан администрацино, ша бахархойн кхерамзалла Iалашъярхьама юкъаяьккхина хьонке боьлхучийн и бакъо, аьлла.\nIаьнан юккъерчу кху баттахь къаьсттина дукха лела нохчий хьонке.\nЦхьаберш лела жил-Iаламе бевлла садаIархьама а, жим-тIама хьогамна кхалла хьонка баккхархьама а.\nАмма доккхах дакъа – даима а санна болх-некъ а боцуш биса кхоьллина болу ламанхой – напха, рицкъ хIусамашка дахьархьама, я ма-дарра аьлча, доьзал Iаьнера баккхархьама.\nЦхьа зама яра, Нохчийчохь тIемаш хилале хьалха, хIора юьртан бахархой: кегийн нах, зудабераш хьонка гучубаьлча, цхьаьна вовшахкхетий хьонке лелаш.\nМуха нислора и «хьонкийн синкъерам», масса дика кхочура хьонкийн муьрехь массарга а дагалоьцу Веданарчу яхархочо Кисас.\nКиса: "Тоххара тхайн самукъана лелара тхо хьонке..."\nЦиггара ву Шемила а. Арахь чилла елахь а, иза-м кху деношкахь а кхиина хьонке ваха. Амма дац боху цо хьалхалераниг аьттехьа а. Шемила дуьйцу.\nШемил: "ДIабовш бу хьонка..."\nЙиллина хьонке а лелаш, и бохка а бухкуш, шен доьзална напха а латтош, Соьлж-ГIалахь университетехь доьшучу кIантана гIоьнча а хилла, дикане-вуоне а йоьдуш оцу ахчанца, схьаеанчех ю Сирж-Эвлара яхархо Шахидова Зулай. Цуьнца а хилира Маршо Радион къамел.\nЗулай: "Денна оьхура со хьонке..."\n...Мел мухха а яртийн хьакамаша бахахь а, царна тахь а, ца тахь а, нохчий бIешаршкахь лелла шайн махкахь хьонке, лелаш а бу, цхьана а тIамех пусар а ца деш, лелар а бу, Дала мукъалахь, кхидIа а эзарнаш шерашкахь.\nЦундела тоьлуш дац, бехкамаш а ца хIиттош, Iедало нахана шайн ворхIа дегара схьаэцна леладе текхан ламаст, къоман Iаьанан кхача чукхачо гIо латтийча.


Дог майра пхьагал — Сердало\nДог майра пхьагал\nЦкъа той а даь, дерригача хьуна оакхарашка кхайкад лом. Гулденнача оакхараша лом шоай шуна тхьамадалла харжад. Малара кадаш текъадеш, лом хестадеш хиннад гулденнараша.\nМассарел а тIехьагIа хьоашалгIа ена пхьагал хьачуяьлча лом чIоагIа цецдаьннад из тIехьаяларах. Массане а зийнай пхьагал. Аркъал даха дела а денна вира лерге даха, цунга йоахар дувцаш доаллаш хиннад цогал! Кхы мел долча оакхарел хьакхаштагIа долча цогало аьннад:\n– НаIар-тIехьашкара хьа а яьле, лома хьалхашка бехказа яла. Фу деш латт хьо бIаргах саьрг кхийтача санна, бIарга чу бий а хьувзабеш?!\nШийна гIода бенна кад халла хьал а айбаь, бехк ца баккхар дийхад пхьагало.\nХьаьший диаь-менна дог дика хилча гIapaш e баьннаб. Къамаьла цаI вокхал тIехвала гIийртав. Цудухьа тхьамада той хоададаьд. Хьаьший цIенгахьа леста баьннаб.\nАргIанца боацаш массехк кад меннача пхьагала дегI дIоахденна хиннад, бIарга цIи сийрдаяьннай, дог майралла детталуш хиннад. Лом долча хьоашалгIа дIайодаш кхераш гош эгаш яхача цун – хIанз цIайоагIаш цхьаккха хIамах бIукъажаш хинна бац. Шийна улуврча бертех вIалла кIаттIа а хийттабац цунна, кхыметтел ломах лата а кийча хиннай.\nМеннача маларо корта бIогора баьккха пхьагал наькъах тувлаеннай, цхьабакъда хIамах кхераш хиннаяц. Эггара хьалха шийна нийсъеннача лай токхорах къорг а яьккха, гIoгI хийцца йижай пхьагал. Цхьабакъда, тIехьа ихача берташа пхьагал яа лерхIаш хиннад.\n– Со чIоагIа меца я, – аьннад цхьанне, – Iа сабар де, са тоха. ШоллагIа нийсъеннар хьа хургья.\n– Айя, мичара, – аьннад вокхо, – ер санна яр корайоагIаргьяц. Гой хьона, цунах хьаетталу хьаж!\nБертий пхьагал яа барт кхийттабац. Летай уж шоайла. Ше бахьан долаш селла лира тIом латташ а пхьагал вIалла сома а яьннаяц. Дорхъенна, вIаший эгIазъяха, шоайла латаш яйна дIаяьннай бертий.\nСа хуллаш корта лазарах сомаяьнна пхьагал урахайча гонахьа яйна ядаш бертий бIаргаяIйнай цунна.\n– Раббана-яI! Ма во хIама доад-кх из малар а! Вехаьча сага карах ца доалаш фу дусаргда. Ераш берти маца йоаяь йола аз? — яхаш, ура а хайна кIоаргга уйлаш еш яьгIай дог майра пхьагал.\n← «ЦIаьрматалах цIи яьннай»\nСВОЙ СОЛДАТСКИЙ ДОЛГ ОН ИСПОЛНИЛ С ЧЕСТЬЮ →


"Путинан тешаша" толам баьккхина фестивалехь\nТовбеца-бутт 08, 2018\nФилман режиссер Манский Виталий\nМаршо Радион гIоьнца режиссеро Манский Виталийс яьккхинчу "Путинан тешаш" филманна коьрта совгIат дина Чехин Карловы Вары гIалахь дIаяьхьначу документалан конкурсехь. Президент политикан карьере веанчу шерашкахь хилларг ду оцу кино чохь гойтург. Путин куьйгалле вогIуш "тешаш" хилла нах бу режиссеро шен филмехь бовзуьйтурш.\nЦхьанхьа а цкъа а гайтина йоцчу, Манскийс 1999-2000 шерашкахь яьхначу видеоматериалех лаьтташ ю кино. Оьрсийчохь хеназа харжамаш дIабахьаран, тахана а евзаш йоцчу факташна лерина ю и филм. 1999-чу шарахь Ельцин Бориса "Сайга далург ас дина, со дIавоьду" аьлча, дIакхайкхийра харжамаш.\nХIетахь ФСБн куьйгалхо волу Путин, ханна декхарш кхочушдан хьалхатеттира. Цу хенахь коьрта интрига яра - толам боккхур бу-те Путина хьалхарчу турехь, я дезар ду-те юха а кхьаьжнаш тийса. ХIетахь цуьнан харжамийн штабан куьйгаллехь вара президентан администрацин гIовс Медведев Дмитрий.\nКарловы Вары гIалахь дIахьон фестиваль Европехь уггар а престиже лоручарех ю.


Хиламийн кIира: Оьрсийчоь видеокамерашца тоьлла, Нохчийчоь - къайленаш хьулъярца\nГIуран-бутт 27, 2020\nГIуран-бутт, 21, оршот\nНохчийчуьрчу Iедалан "къайленаш"\nРегионашлахь тIаьххьарчу 84-чу меттехь ду кхушара, "Московский комсомолец" газето бечу хаамца, Нохчийчуьра Iедал ша оьцучух лаьцна бахархошна хаийтарехь. Къайленехь дуьту цо ша-шена ден диканаш.\nКъилбаседа Кавказерчу мехкийн хьаькамашлахь мехкан цIарах оьцург довзийтарца вон дац хьал ГIалгIайчохь (34-гIа меттиг). Дагестан ю 40-гIа, Кхарачой-Чергазийчоь – 62-гIа.\nНохчийчоьнан Iедало дIабахначу баттахь тендор кхайкхийра 9,6 млн соьманна махкахь куьйгалхо лаьттина Кадыров Ахьмад вазвеш арахецна мидалш а, орденаш а эца. Дерриг а оцу хьаштана Нохчийчоьнан Iедало шарахь дайъина 34,6 млн сом.\nКоммуналан массанхьачул а беза болу мохк - Нохчийчоь\nКерлачу шеран хьалхарчу дийнахь дуьйна тIекхеташ бу Оьрсийчохь коммуналан хьаштийн мах. Оьрсийчоьнан регионашна юкъахь уггар беза хир бу бахархоша коммуналах лучу ахчанан барам Нохчийчохь - 6,5%, хаам бо "Клуб регионов" сайто. Ткъа ерриг а пачхьалкхехь бестачу механ барам 4-5% бу. Базлур бу тоьках а, йовхонах а, хих а, нехаш дIакхехьарах а луш болу мехаш.\nГIуран-бутт, 22, шинара\nХангошвили Зеламха вер бекхам боцуш дуьсур дац\nХангошвили Зеламха вер луьстучу кхело зулам Оьрсийчоьнера дуйла къаьстийна яьлча, Германин Iедало санцеш тухур ю Кремлна, хаам бо немцойн Der Spiegel журналана тIе а тевжаш. ТIедогIучу шеран Зазадоккху-баттахь бан беза Хангошвили вер толлучу кхело шен сацам.\nСтохка Марсхьокху-беттан 23-чохь Берлинна юккъехь герз тоьхна вийра Хангошвили. Полисхоша лецира зулам дина хила тарлуш йолчу шеконашца Оьрсийчоьнан вахархо. Цуьнан цIе немцойн Iедалхоша йоккхуш яц, делахь а, журналистийн хаамашца, Красиков Вадим ву иза. Bellingcat-о а, The Insider-о а, Spiegel-о а бахарехь, Красиковна Хангошвили вуьйш гIодина Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан ФСБ-н "Вымпел" декъехь болх бинчу Демьянченко Романа.\nБуденновскерчу рейдехь дакъалацарна – набахтин 12 шо\nРостоврчу Къилба гонан тIеман кхело Даудов Асланна 12 шо хан тоьхна набахтехь яккха, I995-чу шарахь Буденновскерчу рейдехь дакъалацарна. Талламо бахарехь, нохчийн тIеман баьччин Басаев Шемилан тобанца закъалтхой лоцуш а, латтош а цо дина "терроризм" олу зулам, декъахь хилла иза адамаш дойъучу операцин.\n1995 шарахь Басаев Шемил коьртехь волчу тIемалойн тобано дIалецира Буденновск гIалара дарбан хIусам. Хиллачу герзашдеттарехь вийра 129 стаг, 300 сов адам чевнаш йина вара.\nГIуран-бутт, 23, кхаара\n"Политикан бала болу" нах - набахте\nКхаарин дийнахь Пачхьалкхан Думо тIеэцна юкъараллехь политика юьйцу юридикан хьукмат ларалуш йоцу цхьаьнакхетараллаш а, бахархой а "кхечу пачхьалкхан аьттонна" я дуьненаюкъарчу хьукматашна лерина Оьрсийчоьнан тIеман ницкъех лаьцна информаци гулъеш а, кхечу пачхьалкхера ахча оьцуш а белахь, арахьара агенташ лара магош долу низам. Оццу низамца дозалуш кхин цхьа низам а тIеэцна Думехь.\nЦо 5 шаре кхаччалц набахтехь такха хан къастайо "арахьарчу агенташна", цара шаьш оцу категоре яздар Iедале ца дехнехь а, шаьш бечу балхах информаци чу ца еллехь а. "Арахьара агент" лоручу прессин белхахошна а тоха магадо ши шо набахтехь даккха, и тайпа гIалат шайгара далийтича.\nГIуран-бутт, 24, еара\n71 шо долу адвокат "наркотикаш лелорна" лаьцна\nМараков Сергей, 71 шо долу адвокат, лаьцна могIарчу нехан духарахь хиллачу полисхоша Соьлжа-ГIалахь. Оцу хьокъехь хаам бина цуьнца цхьаьна болх бечу адвоката Кравченко Максима. Цо бахарехь, юхьанца Мараков харцхьа леларна бехкевина, юха – нарокотикаш лелорна, къомал узуш хиларна. "Медикашка таллийтина, лоцучу хенахь иза маларх кхетта хилла, амма ца карийна цуьнан цIийца цхьа а наркотик", - боху Кравченкос. Цунна хетарехь, адвокат лаьцна цо бечу балхаца доьзна.\nГрозев Христо: Соьлжа-ГIала бахана а лелла Навальныйна дIовш делла нах\nИнформаци зуьйчу Bellingcat тобан декъашхочо, Навальный Алексейна дIовш далар толлучу Болгарерчу журналиста Грозев Христос ша "Медуза" ресурсаца къамел деш хаийтина оппозиционеран духарна тIе кхераме коьчал хьаькхна ФСБ-нера тоба кхечу зуламийн декъахь а хила тарло аьлла. Цо бахарехь, изза тоба цхьана яхна лелла БуьритIехь а, Соьлжа-ГIалахь а. "Хуьлийла дац оццул беза говзанчаш деккъа дIа цхьа Навальный бахьанехь вовшахтохар", - билгалдаьккхира журналиста. Цунна хетарехь, оцу тобан цхьана меттера кеманашца кхечу метте дIасаэхар доьзна ду "Iалашонехь кхин нах а" хиларца.\nДеношкахь Навальный Алексейс интернетехула довзийтина ша ФСБ-н белхахо Кудрявцев Константин ву аьлла билгалваьллачу стагца телефонехула дина къамел. Кхерамзаллин Кхеташонан куьйгалхочун Патрушев Николайн гIоьнча Устинов Максим ша волчуха дина оппозиционеро ФСБ-хочуьнга хеттарш, муха, стеннна ца баьлла Навальный вен аьтто бохучун хьокъехь. Къамелдийриг къера хилла яхначу аьхка ФСБ-н ницкъаша Навальныйна дIовш делла хиларх, цунна хетарехь, «вала везарг» кема лелочара сов сиха охьавоссийна, дарбан цIийне кхачор бахьана долуш дийна висина. Кудрявцев ву бохучо дийцарехь, Навальныйн чуьрачу духарх хьаькхна хилла дIовш.\nГIуран-бутт, 25, пIераска\nМила вац хIинца «арахьара агент»?\nОьрсийчоьнан Федерацин Кхеташоно къобалдина юкъараллехь политика юьйцу юридикан хьукмат ларалуш йоцу цхьаьнакхетараллаш а, бахархой а "кхечу пачхьалкхан аьттонна" я дуьненаюкъарчу хьукматашна лерина Оьрсийчоьнан тIеман ницкъех лаьцна информаци гулъеш а, кхечу пачхьалкхера ахча оьцуш а белахь, арахьара агенташ лара магош долу низам. "Арахьара агент" статус яла тардо гуламашка, адамашна хьалха Iедалан политика йийца арабевлла нах а, цара нагахь санна иза "кхечу пачхьалкхан дуьхьа" деш делахь.\nОьрсийчоь – видеотергаман рекордсмен\nИнформацин-аналитикан TelecomDaily агенталло бинчу талламаша бахарехь, Оьрсийчоь ю видеокамерашца нах уггаре чIогIа тергалбечу кхаа пачхьалкхах, яздо РБК-но. TelecomDaily агенталлин талламо гойту Оьрсийчохь уггаре дукха видеокамераш хIиттийнарш коммерцин хьукматаш хилар – ах сов. Къоланаш, зуламаш шайна кIезиг дайтархьама йохку цара уьш. 33% камераш лаьтта Iедалан цIарх школашкахь, урхаллашкахь, некъаш тIехь, дарбан хIусамашкахь. 9% гергга Оьрсийчуьра камераш лаьтта доларчу цIеношкахь.\nГIуран-бутт, 26, шотт\n"Спутник V" вакцина тухур ю 60-ннал сов шераш долучарна\nОьрсийчоьнан могашаллин министралло 60 шарал сов хан йолчу наханна, коронавирусах уьш Iалашбеш, тоха магийна пачхьакхехь кхоьллина "Спутник V" вакцина. Ун кхетча, баларна кхерам алсам болчу категорина Москвахь вакцинаци йолийна карарчу беттан юьххьехь. Хьалхо могашаллин министра Мурашкос бохура, 500 эзар дакъа вакцина кечйина Оьрсийчоьнан регионашка дIасахьажо. Цо бахарехь, 300 эзар дакъа вакцина дIахьажийна Аргентине.\nАмма ша Оьрсийчохь, Цхьаьнатоьхначу Штаташца а, Британица а дуьстича, дуккхаза а лахара ду бахархошна вакцинаци яран болар, ца туху молха дийнахь масех эзар стаганна бен. Ткъа коронавирус кхета Оьрсийчохь дийнахь лаххара а 29 эзар вахархочунна. Верриг а цунах цомгуш хилларг ву 3 миллион сов вахархо, царех таханенна дарбан хIусамийн тергонехь 550 эзар гергга стаг а волуш.\nКхин а цхьана Кадыров Ахьмадан цIе тахка йолийна Нохчийчуьрчу объекташна\nКуьрчалан кIоштарчу БIаьчи-Юьртахь шина гIаттах лаьтта спорткомплекс йиллина, Кадыров Рамзанан воккхаволчу кIентан (Кадыров Ахьмадан) цIе а туьллуш.\n"Кадыров Ахьмад – «Ахмат» клубехь кхиина спортхо ву, кхиина дуьненаюкъарчу турнирашкахь дакъалаца а. Цкъа а эшна вац иза. Спорт лелийна ца Iаш, Ахьмада дин а Iамадо, дика хаарш а гойту. Шен нийсархошна масалш гойту цо", - боху "Грозный" телеканалан сюжето.\nГIуран-бутт, 26, кIиранде\nНохчийчуьрчу тIамах йолу видеош гайтар - "къизаллин пропаганда"\nAssociated Press агенталло Нохчийчохь тIом боьдуш яьккхина 4 видео бахархошна хьажа дихкина Нальчикерчу гIалин кхело. Журналистийн материалаш "къизалла яржош" ю боху сацамо, хаамбо "МБХ медиа" ресурсо. Хьажа доьхкучу видеорепортажашлахь ю 1995-чу шарахь федералан эскархой йийсаре беш гойту материал.\nНохчийн тIемалоша лаьцна волчу ГРУ-н майора Морозов Игора шеца а, ша санна йисарехь болчаьрца а "цецваллал дика бу" шаьш лецнарш боху. Оцу видеоне Ютубехула хьажна ши миллион гергга стаг. Оцу могIарара ю важа кхо видео а. Кхелан сацамо бахарехь, оцу видеоша "нах низамна дуьхьал зуламаш даре кхойкху", уьш бахаьнехь хила тарло "социалан, экономикан зенаш", цара талхайо "Конституцино низамечу пачхьакхехь адамашна луш йолу бакъонаш".


Нигат—халкъана йовхо луш вахар… » Нийсо-Дагестан\n31.10.2018 407 0 niyso\nАс муха тоьгур дац вайнехан илли Дашочу кочарна тIе, Пхенашкахь нохчочун цIий кхехкаш хилча,\nДаймахко воI вича шен? Ас муха кхуллур дац алунан илли\nХьох лаьцна, сан Нохчийчоь,\nДахарна со векал винарг хьо хилча?.\nКхин назма алалац соь.\nАс муха ловр яра стигланаш нехан,\nЛо—ткъорше и буьйсанаш,\nТийначу упхи кIел сайн синтем Iехо\nхузахь бен ца лиъча каш?\nIалвади Шайхиев… ХIаъ. Сан лераме юртахо… Хьо вара хьайн мехкан а, къоман а, юртан а чохь са доллуш. Дала, говзачу дешан похIма деллера хьуна… Дала хазачу дешан къелла а ца еллера… Айхьа лерина доруш тегначу иллешца, и Дала хьайна делла ниIмат вайн дахаре а доккхура ахьа. Хьайн махкана цатам баьлча синтем бовра. Цунна там хилча—векхалора… Шайн юрт, пхьоьха, адамалла, гергош, къомо шен дахарехь чаьмзий а, мерзий а дина некъаш, дайн кешнийн охIланаш—уьш дерриг деза хета а, шайн хазчу Ненан маттахь, царна алунах догу иллеш кхолла ДАХАРО векал бинчу нохчийн кIентийн могIарехь хьо хилар - тхо тешна а дуьтуш, Бакъ дуьненан синтеме вирзи-кх хьо тахана… Дала гечдойла хьуна…! Дала ялсаманан охIла войла хьо…! Дала шен собар а, собарца ял а лойла-кх хьо волчарна а. Халкъана, хазчу дашца йовхо луш ваха а, вага а, къона волуш, аганан илли алар Нене а доьхуш, ахь дина нигат къобал хилла-кх хьан… Тхан дегнашкахь хьо вехар ву… Ахь дахарехь бинчу некъан, тешам боллуш лар йисна хьуна…\n- Гой хьуна, беза мохь белшаш тIе билли,\nНигат ду халкъана йовхо луш вага.\nIамавеш дош деган чарха тIехь ага.\nТешалахь: валлалц со набарна Iилла,\nКийча ву сахиллалц ладегIа хьоьга.\nШерашца, цIийх дIауьйш, и дагах доьлла.\n(Iалвадин «-Алахьа, Нана, сан аганан илли» байтан тIера могIанаш).\nЗамай—Юртара Хасмохьмадан Iалвади, нохчий бохийначу шерашкахь, ГIиргIазойн махкахь ваьллера дуьненчу (1947ш). Бераллин, дукха-х долу шераш хийрачу махкахь дисинчарах вара Iалвади. Вай цигахь долуш воккханиг а, жиманиг а Кавказе сатуьйсуш, маттара Нохчийчоь охьа ца юьллуш, цуьнан хазаллий, йозаллий юьйцуш хуьлура. Инзаре хаза, говзачу туьйранчаша- туьйранах кхелина, Iилманан дайша--ялсаманах тарйина, илланчийн аьзнаша—эшаршца йийцина, тхан кегийчу дегнаш чу тарйинера хIар Нана—Нохчийчоь а, Кавказ а. Иштта, ша валлалц-иза шен дагчу тарйинчарах вара Iалвади а. Амма, Iалвадина Дала цхьа совгIат динера: хазачу маттахь, говзачу маьIнийца декачу иллин барамехь, шен дагчу тарделларг йозане даккха похIма деллера цунна Дала. Иштта, Дала шена делла и похIмалла эрна ца дайна вайн яздархочун. Цунна, белхан накътосташа динчу тоьшаллаша а, поэзин маттахь, цуьнан арайийлинчу байтин гуларша а шерра схьагойту иза:\n«Сайн мехкан сийлахьа илланча\nДекор ду иллеш а башханаш,\nХир воций хиъча,\nСо кхета, кхана.\nАс хIунда яздо диллина\nНислур ду сайнчара там ца беш,-\nХIора дош цIийца?\nИштта ду дахар.\nСо хIунда воьлу Iуьйранна,\nДелахь а яздо ас диллина-\nИ екхна еъча\nСо-м ваций къорам.\nКхана со дIакъастар уьйрашха\nНекъ баккха сайн деган иллина,\nСайн даго хьехча.\nАс синтем ца лехна дахарехь, -\nКъар ца луш—иза ду амалехь—\nСайн хьаьркаш лоьху.\nШен Iар—вахар гIалахь хиллехь а, Iалвадина дика девзара юртара хьал а, мехкан Iалам а, лаьмнийн дахар а. Iаламат исбаьхьчу дешнийн васташца дахаран а, Iаламан а сурт кхолла хаар, я иэс кхачар—иза шен махке а, мехкан адамашка а болу йист йоцу безам хилар дара Iалвадин. Оцу дуьненан lаламаташца (шен байташкахь) хилла ца Iаш, дахарехь адамашций а вара Iалвади кIеда-мерза, аьхна къамел долуш. Нохчочун Нанас шен деган къинхетаме комаьршалла а еллера Iалвадина, дайн яхь а ехара амалца. Цул сов, поэзин новкъа вала кога вулучу хенахь (1961ш), дикчу хьехамчашца уьйр-герго а язаелира цуьнан (Гайтемиров Висарсолта, Айдамиров Абузар, М-Салахь Гадаев). Поэзин новкъахь кхиамаш хиларца билгал а велира. Халкъан кхоллалараллин новкъа когавахана а валале, нохчийн баккхийчу поэташа къобал бира Iалвадис юхьарлаьцна некъ, тайра цуьнан дуьххьарлерчу байтин йозанаш а. 15—16 шо бен дацара Iалвадин, иза Нохч—ГIалгIайн АССР-н яздархойн Союзо шайн яздархойн семинарашка дIакхойкхуш. Поэзин шовкъан дахаро бахчийначу, тоьллачу яздархойн могIарехь бара хIетахь М.Мамакаев, М.Сулаев, А.Сулейманов,Хь.Сатуев, Х-М.Эдилов, Р.Ахматова. и.дI.кх. а. Шен къоналлийца ма—воддара царна юкъа а вахара, юьхь-кIайн чекх а велира.\nДуьххьарлера байт, шен дейтта шо долуш зорбане яьллера Iалвадин. Шен поэзица гергарло тасадалар иштта дуьйцура цо:\n«Замай—Юртахь, школан директор Гайтемиров Висарсолта вара нохчийн мотт хьоьхуш. Цкъа цо уроке еара 1956-чу шарахь Фрунзе—гIалахь арахецна нохчийн къоначу поэтийн стихийн жима гулар. Цуьнан цIе «Къоначийн аьзнаш» яра. Цу тIехь яра Висарсолтас тхуна гайтина цуьнан шен стихотворенеш а. Хьанна хаьа, оцу хиламо лаам кхоьллина хир бу—кх сан поэт хила. Амма билггал бакъдерг хIара ду: хIетахь дуьйна нохчийн моттий, литературий Iаморна тIеерзийра ас сайн ерриге дог-ойла. Цул тIаьхьа цхьа шо дIадаьлча, айса кхоьллина могIанаш гайтира ас Висарсолтина. Со цец а воккхуш, дика мах хадийра церан сан хьехархочо».\nВисарсолта, ша байташ а, дийцарш а яздеш вара. Цу заманчохь дуьйна а нохчийн мотт, къаьсттина нохчийн грамматика ша кхоьллича санна дика хууш хьехархо а вара. Iалвадин поэзица йолчу дог-ойланах кхетта хилла Висарсолта а, тIаьхьо Мескита школе иза деша вахча Айдамиров Абузар а, кехаташца иза вевзинчу Гадаев Мохьмад—Салахьна а. Шен хенахь: «Хин йолу зIийдиг ю иза. Iалвадех дог-йовха ву ша»,- аьллера Гадаевс цунна. Яздархойн Союзехь болх беш волчу хенахь, Абузарца кест-кеста нислора Iалвадин тIеттIа кхачар. Шен хьехамчина хала киртикаш тIеIиттаеллачу шерашкахь, цунна тешамен накъост а хилла, доьналлийца чекхвелира Iалвади. Иштта, «Орга—альманах» тIера дуьйна—СССР-н дуккха а областерчу журналийн а, газетийн а агIонашкахь зорбане йовлура къоначу поэтан байташ. Цул сов Европерчу а, Азин а (Ингалсан, французин, немцойн, японхойн) къаьмнийн меттанашкахь а арайийлира. Эшарийн иллешка а евлира цуьнан дуккха а байташ. Цхьана а заманчохь шен маьIнера даьлла, довр доцуш илли ду Iалвадин дешнашца олуш долу «Нана ю кховдош ерг лаьтте» боху илли. Хийла къонахчун бIаьргех хи додура и илли хезча.\nИштта, Iалвади вуьззина поэзин илланча вара вайн замано, дIадаханчу бIешеран 90-чу шерашкахь ха хорцуш еанчу хенахь. Уггаре а хала еара иза кхоллараллин интеллигенцина. Сецнера дахар. Iожаллин мулкалмовт даьржинера декъазчу Нохчийчу. Отура ярташ, гIаланаш. ХIетахь шен махкаца дага вуьйлуш кхоллаеллера Iалвадин «Нохчийчоь» цIе йолу байт:\nЛамазаш ас кIезиг дира-те хьуна?\nЧхьагбуьйлу иза де-дийне\nДоIанаш хьурмате хиланц-те хьуна?\nАзаллехь дуьйна а хьо-м тIамо зийна.\nЯ бIаьрхиш ца тоьи, къурдаш ца тоь—\nХIинца а цо зоь хьо. Хьан кIентий зоь--\nХIун сардам баха хьох, сан Нохчийчоь?\nБIаьрхил а язъелла тхуна тхайн Iуьйреш,\nОвкъаршна юкъара даим денъелла,\nБалано са сендой тIекхочу суьйреш.\nКхоьллинчо лензалла хьуна елла.\nТезеташ—массанхьа. Белхарш ца тоь—\nЯн йиш яц, я йовр яц доцуш хьо доь,\nТIамо сацийнера дерриге а. ХIаллакьхиллера яздархойн цIера архиваш а, дуьне ганза хилла йолу керла, мехала байташ а. И дерриге лан онда ницкъ оьшура. Ткъа адаман ницкъ бух боцу хIорд ма бац. Цуьнан а ма ду шен доза. Кхолларалин (творчески) дахарца шайн похIмалла доьзначеран дегнашна йина чевнаш, къаьсттина дера яра. И зама ца лайна, царах хийла кIант хеназа а кхелхира, хийла кIант цамгаро а лецира. Иштта, оцу халчу шераша, Iалвадин могшалла а ца кхоийра…\nЙо, Дела, ниIмато ларво со Хьан,\nАс Хьуна хастам бо даим.\nАхь цунах ваккхахь а мацца а цкъа,\nТIаккха а Хьуна бу хастам!\nТIаьхьарчу шерашкахь Замай-Юртарчу ишколехь дешархошца цхьаьнакхетарш хуьлура тхан. Ишколехь дезде хуьлий дIадоьдура тхан и веана де. Ша а вара Iалвади юртахошца самукъадолуш. Шен дуьххьарлерачу хьехамчех Гайтемиров Висарсолтех лаьцна дийца лууш хуьлура иза тхоьца. Замай—Юртарчу юкъардешаран ишколна Висарсолтин цIе тиллича, аса, кхаъ боккхуш, тилпо тоьхнера цуьнга. Доза доцуш хазахеттера Iалвадина и хилам: «Яхья, дахарехь наггахь бен хуьлуш доцу хазахетар хили-кх шена тахана. Сийсара дуьйна а, даго цхьа диканиг хьоьхуш ма вара со. Дела реза хуьлда хьуна, со дага а веъна и соьга хаийтина», - бохуш, хазахетар тIехдаьлла, аз а дегаш дуьхьал веара иза. Къаьсттина самукъа долура Iалвадин, юртарчу баккхийн нехан забарех лаьцна хилларш оха дуьйцуш. Байташкахь шен юьртан дахаран сурт иштта гора Iалвадина:\nЮьртахь ву со—Замай-Юьртахь.\nКхузахь дерриг башха ду.\nХьовсал, маьлхаш догу уьрдахь,\nБIаьннаш маьлхаш догуш ду.\nПетIаматаш техка зевне,\n…Хьоме юрт, хьох ваьлла, хене\nГIалахь муха воллу со?\nХала ду ишттачу юртахочух къаста а. Кхин а хала ду стеган валар-доьзална, йиш-вешина, иза волчу нахана. Дала собар лойла-кх царна, массарна а. Оьшуш а, дика стаг а вар-кх Iалвади. Дала геч дойла цунна…\nАвтор: Инуркаев Яхья


Йоккхачу туьканахь граната эккхийта кхерам тесна Нохчийчуьра вахархо лаьцна\nМоскварчу "Метрополис" йохка-эцаран центрехь граната эккхийта кхерамаш тийсина стаг лаьцна. Иза ву, хьалхо къола а, талораш а лелорна таIзар дина Нохчийчуьра 47 шо долу вахархо, яздо "Московский комсомолец" газето.\nБакъоларъяран органаша а, зорбанан гIирсаша а цуьнан цIе йоккхуш яц.\nБехкехетарг лаьцна хадархоша цхьахйолчу туьканахь къола дарна. Оцу мIаьргонехь гранатех тера шен кисанара цхьа хIума яьккхина хиллера цо. Туьканара нах арабаха дезнера.\n"Ши сахьт гергга хан эшнера полисхошна зуламхо мила ву хаа, иза хилла 1974-чу шарера вахархо, иза лаьцна", - дIахьедина Москварчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалло.\nЛахьан-баттахь Нохчийчоьнан парламенто лаам къадийнера Пачхьалкхан Думехь, зулам дина стаг хьахош, иза схьаваьлла къам довзийтар дехка деза, аьлла. Республикерчу Iедалхошна хетарехь, оцо цим тосу къаьмнашна юкъа. Нохчийн парламентареша чIагIдарехь, къомах я динах дозуш дац стага дина зулам.\nКерлачу Москвахь леттачу "кавказхойх" лаьцна федералан хаамийн гIирсаша зорбане баьхначу хаамаша эргIадбахийтинера Къилбаседа Кавказерчу социалан машанийн сенгментехь. Блогершна ца тайнера, леттарш "кавказхой" бу аьлла, керланийн лентехь яздар а, пачхьалкхо ахча латточу Russia Today телеканалан коьртачу редакторо Симоньян Маргаритас комментарий яр а. ТIаьхьо къаьстира, зуламхойх яржийна информаци харц хилар.\nБакъонашларъярхой а, журналисташ а дуьхьал бу дуьйцу низам тIеэцийта.


Саралиева Т. «Оьзда а, пох1ме а хьехархо»\nЮьртабахаман къинхьегамхойн Вахитин, Заин боккхачу доьзалехь йина, кхиъна йолчу Лизин муха я стенна кхоллабеллера те нохчийн, оьрсийн меттанаш кIорггера Iамон болу лаам? Шеко йоццуш, оцу гIуллакхна «бехкениг» книшкаш яра.\nЛизин ерриг а хан (йижна ерг а, сискал юург а) оцу цхьана хIуманна тIехьажийна яра. ХIорш, итт бер, йиша-ваша стоьлана гуонаха хевшича, Лизин голаш тIехь Iуьллуш «цхьайтталгIаниг» хуьлура.\n«Сих кхоьтуьйтуш яа еза сискал», – бахарх, гIуллакх а ца хилла, ца гучуха IадIара кхеран да.\nЛизина эхь хетара цунах, амма къайлаха а бIаьрг книшки тIе кхарстош хазахетара. Цу тIе муха Iийр яра юург юуш паргIат, турпалхойн дахаран хиламаш тесна битина?\nЛизина дика хаьара церан ойланаш а, девзара церан аьзнаш а. Цунна уьш цхьабосса дукхабезара, Островскийн Павка а, Мамакаевн Зеламха а…\n1973-чу шарахь ТIехьа-Мартант1ера №2 йолу юккъера школа кхиамца чекхъяьккхира йоIа. Цхьана шарахь оцу школехь балхахь а йисира. Лиза берийн, кегийрхойн вожати-некъгойтург яра. Самукъане а, кхуьнан ерриге хан дIалоцуш а бара болх, цу тIе кхиъна йогIучу йоьIан дахарехь мелла а алапа а сов дацара. Шен хаарш тоьаш ца хиларх кхийтира иза. Уьш алсамдаха дезарх шеко ца хиларал сов, ца ширлора книшкашка безам. Амма лакхара дешар деша яхийта ала а бIо ца булура дех.\n«ЙоI шен кхерчахь бакъхьа ю», – диц ца далийта санна, кест-кеста олура цо.\nОьрсашна дайна, ирс дарах ирс хилира Лизин. 1974-чу шеран аьхка нана Заа, операци йина, Соьлжа-гIала больнице йиллира.\nХIора денна шена тIаьхьайогIучу йоьIан сингаттам дика хуучу нанас:\n«ДоьгIнарг хир-кх», – аьлла, университете кехаташ чудалийтира.\nКхиамца дIаелира Лизас экзаменаш. Сакъерадаларан метта гIайгIа хилира царах. Дена ца хоийла дацара. Жим-жимма къадош дIаэлира нанас, ма-дарра ала ца хIоьттира. Лулахоша йоьIан дешар декъалдича хиира дена. ГIалахь а Iаш, доьшур ду бохург улле а ца дитира цо. Гуттар а санна, орцахъелира деца Iаждат. Шел йоккхах йолчу йишина дуьхьал дош ца дохьучу Вахитас, цхьана шарахь очно деша бакъо елира йоIана. Мел ирсе яра Лиза оцу дийнахь! Тахана а оцу дагалецамах йоккхаеран IиндагIа дикка лаьттира Лизин горгачу юьхь тIехь.\nЛиза санна, литература езаш а, евзаш а, шаьш язъеш а болу Минкаилов Эльбрус, Ахмадов Муса, Юнусов Хьамзат, Сумбулатов Дени, иштта кхин а цхьамогIа оьзда, гIиллакх долу кIентий бара кхеран курсехь.\n«ХIинца а гергарло леладо оха, – дуьйцу Лизас. – Тхоьца, зудаберашца, чIогIа лераме бара уьш. Шайн йижарийн ден доллу дола дора тхан. Цхьа Делан къайле хета суна, тхаьш цхьана курсе нисдалар. Дала ца нисдича нислуш дац ишттаниг».\nУниверситетера хьехархой а – Тимаев Ваха, Овхадов Муса, Вагапова Тамара, Эсхаджиев Якъуб, иштта церан могIарера кхиберш а бара Лизина доллу «лазар» долуш – книшкаш езашверг а дукхавезаш. Оцу дерригено а йоьIан къастамна дикачу агIор тIеIаткъам бора.\nОьрсийн мотт хьоьхуш хиллачу Вердиевас дог оьцура йоьIан:\n«Лиза, меттанийн мукъам дика бевза хьуна, аьзнийн декаран тидам кIорггера бо ахь», – олий.\nХено гайтира, кхуьнан хьехархо а шен дешархочух доллург дика хууш хилар.\nДика дагайогIу Лизина хьалхарчу сессин дуьххьарлера экзамен. Факультетан декан волчу Варлашкинан предметна «пхиъ» наггахь волчу студенто бен ца доккхура. Цу тIера йолаелла кхин лахара оценка Лизин цкъа а ца хилира.\n«Хила-м хуьлура, Эльбрус орцах ца ваьллехь, – йоьлу иза. – Цкъа Хусаиновс «философин истори» предметан экзаменехь: «Мегар ду, «диъ» дели хьуна», – элира. Экзаменехь Iаш волчу Эльбруса: «ХIокху хене схьайолуш-м ца даьлла цхьа а диъ», – хазийра».\nИ хезначу хьехархочо, предмет «ахкийтира» Лизига, амма «пхиъ»-м диллира.\nХьалхара курс сихха чекхъелира. Цуьнан жамIаш деш, деканато Лизас дешначу школе а, цуьнан дега-нене а баркаллин кехат даийтира:\n«Баркалла шуна, иштта оьзда а, хьекъале а йоI кхиорна. Дешарца, гIиллакхца даиманна къаьсташ, массарел тоьлла ю иза. Оха дозалла до Лизех», – аьлла.\nШен йоIера хиллачу юьхькIомах кIадвелира да. Лизас очно дешарца чекхъяьккхира университет.\n1979-чу шарахь цIен диплом дохьуш ТIехьа-Марта №1 йолчу школе хьехархо хилла еара Осмаева Лиза. ДегIана эгIаза хиларна, йолчул а жима хетачу йоIана кIирнах 34 сахьтехь оьрсийн а, нохчийн а меттанаш хьеха а, царах Iаба а «бакъо» елира!\nБелхан дукхалло а, берийн тайп-тайпанчу амалша а чам ца баьккхира кхуьнан ша юьхьарлаьцначу некъах, мелхо а меттанийн кIоргалле кхача Ростове аспирантуре деша яхара иза. Аспирантура чекхъяьллачул тIаьхьа, Дешаран белхахойн говзалла лакхаяккхаран институтехь лакхарчу хьехархочун болх бира Лизас. Кхо шо дIадаьлча, юха а схьаеира шен школе.\nШен харжамна дохкояьлла меттиг ца хилла Лизин, хIинца харжа безаш хилча а хьехархочун болх хоржур бара ша, боху цо. Цул сов, Лизин ши йиша а яхара кхуьнан лорах, Раиса ТIехьа-Мартанан №4 йолчу школехь нохчийн мотт хьоьхуш ю, ткъа Совдат лахарчу классийн хьехархо ю. ХIара йоккхае, кхуьнан диках болу дешархой а шайн хьехархочух масал эцна хиларх.\nУьш – математик Байдаева Луиза, историк Баталова Зураъ, филолог Тахаева Луиза, лахарчу классашна хьоьхуш йолу Мунаева Луиза, кхуьнан шен йоI географ Амнат, иштта кхин а. ТIехьа-Мартанан №6 йолчу школехь истори хьоьхуш ву кхуьнан дахаран накъост Хас-Мохьмад а. КIант Мохьмад а вахана университете, иза юрфакехь 6-чу курсехь доьшуш ву.\nК1оштан хьехархошна юккъехь дика евза Лиза. Цуьнан къинхьегам билгалбаьккхина кIоштан дешаран отделера а, администрацера а, дешаран министерствера а Сийлаллин грамоташ яларца. Россин Президентан премин номинант а ю иза. Нохчийн мотт дIабаларх дерг хьахийча, соцунгIа хилира Лиза.\nСтенан ойлаеш, луьттуш, луьстуш яра-м хаац суна и, амма:\n«Дала гIо дийр ду нохчийн мотт бахийта, ткъа вай бахьанаш лелор ду, – сацам боллуш элира цо. – Мотт дIабаьлча, къам а дер ду дIа. Дала мотт белла, дуьнен тIе даьккхина къам ма ду вай. Муха хир ду иза, вайх дуьнен тIехь вайн маттахь хIумма а ца дисар? ХIан-хIа, кху тIаьххьарчу шерашкахь матте болчу лерамо а тешам кхуллу, нохчийн мотт бехарг хиларх…»\nДаггара теша лаьа Лиза тешачух. Лаьа цуьнан дахарехь керла кхиамаш а, лакхенаш а хуьлийла а, цуьнан син паргIато ешалучу юьхь тIе цкъа а, книшкийн турпалхой бахьна долуш бен, сингаттаман марха ца хьодийла а.


ГIебартойн пхи шо долу йоI цIа ялийна Иракъера\nБайначу беттан 30-чу дийнахь Гергарчу Малхбалера цIадерзийначу берашлахь хиллера 2015-чу шарахь Оьрсийчуьра дIадигина Нальчикерчу яхархочун Налоева Мадинин беран бер. Оьрсийчоьнан берийн омбудсменан информацица, Иракъера кхин а 36 бер даймахка дерзор ду карарчу баттахь.\nКху деношкахь Иракъера схьакхачийна бераш Москохарчу реабилитацин центрехь латтош ду. Лоьраша церан могушаллех талламбинчул тIаьхьа, оьшу дарба а лелийна, церан гергарчаьрга дIалур долуш ду уьш, хаамбина Нальчик гIалахь ехача Налоева Мадинас. Пхи шо долу цуьнан кIентан йоI а ю царлахь.\n2015-чу шеран Чиллан-баттахь Мисара дIавахара цуьнан кIант Налоев Нодар, шен доьзалхо а, хIусамнана Эфендиева Iайшт а эцна. ТIаьхьо Туркойчу дехьа а ваьлла, шен зуда юха яийта гIиртина хиллера иза. ЦIа ян дуьхьало а йина, цуьнца цхьана Шема дIаяханера Iайшат, циггахь хилира церан шолгIа доьзалхо а.\nДахначу шеран бIаьста Налоева Мадинас хаамбинера, Иракъерчу Талль-Афар гIаларчу пачхьалкхан набахтехь ю шен нус а, цуьнан ши доьзалхо а аьлла. Гергарчу Малхбалера зударий а, бераш цIадерзочу массо а инстанцешкахула чекхъяьллера зуда, шен нус а, бераш а цIа далор доьхуш.\n"Цкъачунна даймахка далийна бераш, Оьрсийчохь дуьненчу девлларш ду. ДаIишхоша дIалаьцначу территореш тIехь дина бераш тIаьхьо цIа дерзор долуш ду. Хууш дац, маца хир ду и", - аьлла Мадинас, кIентан шолгIа кIант а, цуьнан зуда а Иракъерчу набахтехь дисар хьахош. Шен кIентан кхолламах хууш дац шена аьлла цо.


Товбеца-бутт 19, 2016\nОьрсийчуьрчу спортан министраллин кхин а масех белхахо даржах мукъаваьккхина. Царлахь ву Iилманан департаментан куьйгалхочун гIовс Абалян Авак, Олимпан комитетан медицинан, талламийн программийн урхаллан куьйгалхо Родионова Ирина, спортан министран антидопинган декъан хьехамча Желанова Наталья а. Оьрсийчоьнан спортан министро Мутко Виталийс бина и хаамаш.\nОьрсийчоьнан премьер-министран Медведев Дмитрийн сацамца оршотдийнахь цхьана ханна дарж мукъадаккхийтинера спортан министран гIовсе Нагорных Юрийга. Президента Путин Владимира хьалхо дIахьединера Дуьненаюкъарчу антидопинган агентство шен рапортехь спортхойн анализийн пробанашца бозбуанчаллаш леладо аьлла бехкебина даржахой церан хьокъехь талламаш бина бовллалц балхахь бита магор дац аьлла.\nВАДА олучу дуьненаюкъарчу допингаца къийсам латточу агенталло арахецначу рапортатIехь оьрсийн антидопинган лабараторин белхахоша хуъушехь пайдаоьцуьйтуш хилла спортхошка магошйоцучу препаратех, аьлла яздинера. Цул совнаха спортхойн анализашца хьарамлонаш лелочаьрца декъахь хилла ФСБ а.


Хьанна алссам бале ю Европан Берто а, Iамерко а кхайкхийна санкцеш?\nЛахьан-бутт 10, 2014\nОьрсийчоь -- Петарбухарчу ахча хуьйцучу пункто гойту долларан а, еврон а мах, 5Лах2014\nАх шо ду дуьненарчу дуккхаъчу мехкаша Оьрсийчоьнна дуьхьал экономикан а, кхин а массех тайпа а санкцеш яьхна, цо Украина йохош некъ хаьржина аьлла. Тахана Нохчийчохь, ерриг а Оьрсийчохь а санна базбелла кхачанан, духаран, сурсатийн мехаш, долларна а, еврона а хьалха лахделла сом.\nЦуьнца дузу Маршо Радионо кху кIиранан хаттар. Шуна муха хета, мехаш дестар доьзна дуй дуьнено кхайкхийначу сакцешца? ХIун дан догIу Оьрсийчоьнан Iедало а, Европан а, Iамеркан а куьйгалхоша санкцешка халкъан дахар эшаме ца дигийта?\nШена хетарг ала луучунна тхайн телефонаш йовзуьйту оха. Прагехь:\n+42 07 24 01 98 32. Боцца горгали баийтинчул тIаьхьа тхаьш зIене а девр ду тхо.\nСМС яийта тарло тхан Москохарчу телефон тΙе – 8 92 62 36 04 65.


Къам хIаллакдина спецназ ю Нохчийчу деган чевнаш ерзон йогIуш\n«Спецназан ветеранийн цхьанатохаралло» иштта гуламаш бо Оьрсийчуьрчу муьлххачу регионехь. Уьш ца кхочуш меттигаш хилла а яц.\nХIинца уьш Нохчийчу бахка тарлуш ду. И лаам церан хилла дукха хан ю, аьлла журналисташка дийцина царна хьалхаваьллачу Кондауров Олега.\nИза ша а ву Сибрера ветеранийн цхьанатохараллин куьйгалхо. Нохчийчохь хилла хийцамаш ган лууш, хьеший санна, цига юха а баха лаам церан болу дукха хан яра, аьлла цо.\nИ визит хир йолу хан билгала ца яьккхина, амма Нохчийчуьрчу Iедалша къобалдина иза, аьлла дуьйцуш ду официалан хаамехь. Изза олийла дац меттигерчу бахархойх.\nЮкъараллахо Успанов Юни цецваьлла оцу хиллачу эпсарша, шайна Нохчийчохь хилла деган чевнаш ерзаян догIу шаьш, аьлла ешча.\nУспанов: «Ас дийшира оцу хаамех. Цу тIехь яздина ду иштта: «Ветеранийн дегнашна хилла чевнаш ерзор ю кхуза баьхкича», аьлла. Церан куьйгалхочо аьлла иза. Нах беллачарна хIун дан деза вай? Церан чевнаш муха, хьан ерзор ю? Кхузахь цара динарг хууш ма дай».\nНохчийчу бахка сацам хиллачу спецназан ветеранаша, шаьш цхьанакхетарш дийр ду боху Iедалшца а, дешархошца а, схьагарехь, нахаца а.\nЙоккха культуран программа а хир йолчух тера ду царна кечъеш.\nХIун дуьйцур ду цара, масалла, нахаца шаьш цхьанакхетча, аьлла ца кхета Успанов Юни.\nАла догIу, къаьмнийн доттагIаллаш чIагIден «Кунаки» клуб кхоьллинарг ву и ша а.\nМаьрша нах стенна байъина аш аьлла шайга хаттахь, хIун дийца бохку уьш?\nУспанов: «ХIун дийца бохку уьш? Нахаца уьш цхьанакхетар бу аьлла дуьйцуш дац. Церан дийца хIума ма дац.\nДиканиг цхьа хIума ду: оццул чIогIа шаьш нохчийн къам хIаллакдийр ду, охьатаIор ду, аьлла баьхкинчу царна гур ду вайн къам сийлахь хилар.\nИза хир ду аьлла бацара уьш. Ткъа царна юккъехь уггаре а сийлахь волу турпалхо - нах дукха байъинарг ву.»\nНохчийчохь тIемаш бинчу эскархойн а, инарлийн а цIераш техкина урамашна. ТIаьххьарниг - Шемахь тIом беш веллачу цхьана эпсаран цIарах урам бу. Оцу гIулчех а кхета ала мегар ду юккъараллехь, Москохара схьадогIуш ду иза.\nАмма, иттех шо хьалха, шаьш а тIемашкахь дакъа а лаьцна, къизаллаш лелийначу эскарера эпсарш кхуза гул а белла, йохийнарг метта муха хIоттийна хьовса бахкар аьттехьа тIе ца дуьту кхечу юкъараллахочо Апаев Асланбека.\nУьш баьхкича, церан цхьанакхетарш хьаьнца хила дезара а, цигахь цара хIун дийца дезара а хаьа шена, элира цо.\nШаьш хIаллакбина нах, байлахь дитина буобераш дуьйцур дуй цара?\nАпаев: «Цара дан дезарг дара - шаьш хIаллакбина нах, байлахь дитина буобераш дийцар. Иза дийца богIуш бац уьш.\nСхьа а дуьйлий, ала, тхуна къинтIера довла. Ханкала гIуо, ГПАП-I гIуо, цигахь йие, ГУОШе гIуо…\nХIоккхула нах байъина, багийна, бетон юккъебахийтина, оха неха декъий доьхкина, тхуна оццул пайда хилла, бохуш дийца. Дуьйцур дац!»\nШа а Нохчийчуьра тIамехь дакъалаьцначу, хьалха оьрсийн омонхочо хиллачу Флорин Дмитрийс а емалдо, эскархой-ветеранаш Соьлжа-ГIала гIур бу, бохург.\nХIун барт буьйцу, нах байъарна бехке берш жоьпе озийна а ца хилча, элира цо.\nХIун барт буьйцу цара и тIом хIинца а бирзина ца хилча?\nФлорин: «ГIалаташ тIе а эцна, ший а агIо вовшешна къинтIераяьлча, тIаккха кхиндIа а даха мегар ду.\nТIаккха, истори ю, ала мегар ду иза?!\nМуха тIеэца мегар бу Нохчийчуьра тIом, истори ю, аьлла? Иза газеташкахь яздан а, телехьожийлашкахь гайта а лерина хIума ду. Ваа Дела, сан бIаьргашна хьалхахь лаьтта и хиндолу сурт.\nБоьлху спецназовцаш, маьрша нахана мара а бетталуш, муха хилла теша и хIума, вовшашна тIе муха диттина вай герз, вай вежарий ма ду кху оьмарехь; хьовсийша мел хаза ю Соьлжа-ГIала, иза нийса ма дац, бохуш.\nШолгIа тIом баьккхинарш, массо а аьлча санна, лаккхара Iедалехь бу. ХIун барт буьйцу цара и тIом хIинца а бирзина ца хилча?»\nНохчийчохь лаккхарчу тIегIанехь тIеоьцур бу кхузахь тIом бина эскархой-ветеранаш. МогIарера нах а баха мега царна дуьхьала:\n«Шу Марша догIийла!», аьлла.\nАмма тамаша бу цара а вукхара а и дешнаш даггара алахь.


Нохчийн блогер Алиев Iимран вийна стаг уьйраш йолуш хила мега Кадыровца - Business Insider\nНохчийн блогер Алиев Iимран вийна стаг ву бохуш вуьйцург уьйраш йолуш хила мега Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца. Цунах лаьцна яздо Business Insider зорбан гIирсо, ницкъаллин структурашкарчу шайн хьасташна тIе а тевжаш.\nЦу наха динчу дIахьедарца, цара хаамаш гулбина цу стагах (киллерх) лаьцна, ткъа цара гойту иза Кадыровца юкъаметтигаш йогIуш хилла хилар. Цу кепара Алиев вер политикан бух болуш ду боху верси бакъ хуьлуш ю, бохуш чIагIдо Business Insider-ан хьасташа. Цара дийцарехь, блогер вевзаш хилла киллерна.\nМаршо Радионо яздина ма хиллара, Францин къилбаседанерчу Лилль гIалахь вийна карийнера цу махкахь веахаш волу нохчо Алиев Iимран, "Мансур Старый" аьлла, цIе яхна волу. Дийцарехь, отелехь урс диттинера цунна мила ву ца хуучу стага.


ГергагIерташ бу Мисаран президентан харжамаш\nМисар -- 13 стаг ву Мисар-пачхьалкхан президентан дарж къовсуш.\nШайн махкахь цкъа а ца хиллачу кепара мехкан куьйгалхо хоржуш нийса харжамаш хиларх догдохуш бу мисархой.\n2011-чу шеран Чиллан-баттахь Мисарарчу бахархоша, некъашка буьйлуш, цу хенахь хилла волу Мисаран президент Мубарак Хьоснига дарж охьадиллийтира. Мисаран эскаран кхеташоно урхалла дар шен кара ийцира. ХIинццалц махкана доладеш схьаеана йолчу цу кхеташонан хьаькамо, эскарийн коьрта баьччо Тантави Мухьаммада, эскар юкъа а ца гIерташ, президент хоржуш нийса харжамаш бойтур бу, аьлла, дIахьедар дира.\nИ харжамаш хIокху Cтигалкъекъа-беттан 23-чу а, 24-чу деношкахь хир болуш бу. Мисаран арахьа бехаш болу махкахой шайн мехкан векалаллашкхула Стигалкъекъа- беттан 11-чу дийнахь дуьйна кхаж таса буьйлабелла.\nМисаран куьйгалхочуьнан дарж къовсуш ву 13 стаг. Царах мила тоьлур ву ала хала ду. Амма говзанчаш уьш 3 тайпанчу декъе бекъна.\nХьалхарчу тобанна юкъахь хьалха дуьйна Iедалехь хилла, политика дика евзуш берш бу. Уьш бу Шафикъ Ахьмад а, Моса Iамро а, Iаьрбийн къаьмнийн кхеташон хьаькам хилла волу, Машаре Демократи партин цIарах волу Хералла Хьусам а, Iийса Мухьаммад Фавзи а.\nНахана хетарехь, хIокху тобан юккъара цхьанна гIортор а хилла, иза президент харжа хIума леладийра ду эскарийн урхалло.\nШозлагIа тобанан бусулба партеш юкъахь болуш, я динан агIор бирзина, динан Iедал хIотто лууш бу. Уьш бу Мурси Мухьаммад а, Абу Ал-Футухь АбдулминIим а, Ал-Iавва Мухьаммад Салим а, Салафи партин цIарах волу Ал-АшIал Абдалла а.\nНагахь санна духьххьаралерачу тобанах берш нахана хьашт боцуш, царах цхьа а ца тоьлаш хьал хIоттахь, эскарийн урхалла бусулба партех цхьаъ хьалха ваккха хоржур ю. ХIунда аьлча, цу бусулба партийн бух бусулба вежарийн олу парти ю, и парти гIеххьа лела сонта бусулба партиш санна мух-муха а гIазот кхийкхош яц.\nКхоалгIа тоба ю хьалхалера президент дIавоккхуш жигара дакъа лоцуш хиллачех лаьтташ. Уьш бу Фавзи Мухьаммад а, Демократи парти цIарах волу, Саббахьи Хьимедан а, Iали Хьалид а, Ал-Хьарири Абу АлIиз а, Цхьаьнакхетначу социалистийн партин цIарах волу, Прогрессан партин цIарах волу Ал-Бастоеси Хьашим а.\nЦу кхойттаннах цхьаъ хоржур волуш ву Мисаран бахархоша, 30 шарахь хилла боцучу, маьршачу харжамашкахь. Эскаро нийса харжамаш бойтур бац, аьлла, эскаро шена луург хIотторна кхоьруш болчаьрга дIахьедар дина эскарийн урхалло, шаьш президент дIавоккхуш юьстах Iийна, хIинца а бахархойн лаамна дуьхьала девр дац шаьш, аьлла.