"Ас ишттанаш деша чу а ца буьту". Нохчийчуьрчу бусалба зудаберех лаьцна Краснодарерчу Iилманчас-зудчо\nКраснодарерчу пачхьалкхан медицинан университетехь дов иккхина, кхин къаьмнаш цадезар гойтуш, цигарчу хьехархочо, стоматолога-хирурга инстаграмехь яздинарг бахьанехь.\nБусалбанаш сийсазбеш лоьро язйина комментареш дуьххьара тидамеэцнарг ю Дагестанера бакъоларъярхо, блогер Алиева Марем. Йозан скриншот а яьккхина, иза йовзийтина цо. Лоьро ша 20 шо ду боху хьоьхуш йолу, "тIаьххьарчу хенахь горгамашна юкъахьерчаделла Нохчийчуьра дукха бусалба зудабераш даьржина", яздо цо.\n"Ас ишттанаш деша чу а ца буьту – шайна ма-луъу деша бусалба пачхьалкхашкарчу хьуьжаршкахь. Тхайниг динах маьрша доьшийла ю, вайна массарна а юкъара долчу низамашца баха беза уьш. Краснодар-махкахь цхьаммо а оьцур бац уьш балха – тхо къовсамехь ду цаьрца. МогIарчу, тIекIелдинчу цIеношкахь бехачу наха иконийн репродукцеш летайо чу – иза ша ду!" – дIахьедина хьехархочо ша инстаграмехь язйинчу комментарехь.\nИ къамел луьстучу Алиевас хьоьху балакхаьчначарна лоьранна дуьхьал полице а, университете а арз яздар.\n"Ишттанаш мегар дац студенташна герга бита. Цо царна хIун Iамор ду? Теллина оха дерриг а, иза Краснодарерчу пачхьалкхан медицинан университетера хьаехархо ю, шина стоматологин клиникехь пациенташ тIе а оьцу цо: цхьаъ ю университетан стоматологин поликлиника, шолгIаниг – оццу университетан "СК-Клиник".\nТIаьхьо хааделла хьехархочо и тайпа ксенофобин ойланаш инстаграмехула дуьххьара яржош йоцийла. Масала, цо кхайкхамаш баржийна, нохчий Крснодар-махка ма бита, "суна сайн махкахь сайн къомаца яха лаьа", бохуш. Кхин а яздина, нохчий "вон ца беха нехан рицкъанна тIехь", аьлла.\nКавказ.Реалиин редакцино комментари еха дагахь телефон туьйхира Краснодарерчу медицинан университете. Ректоран Алексеенко Сергейн секретара хаьттира, тхуна хIун хаа лаьа, бохура, ректор кхеташо дIахьош ву, цхьа сахьт хан яьлча юхатоха телефон. Амма цул тIаьхьа телефон кхин схьа ца ийцира – дIаяйъина яра иза.\nЖоп ца делира, девна юкъаиэелла хьехархо болх беш юй хIинца а, аьлла, шайга динчу хаттарна университетерчу белхахойн профсоюзан векало а. Шайна магош дац белхахойх йолу информаци дIасаяржо, иштта хьехна юристаша, элира цо.\nТкъа университетех дерг аьлча, бац бина и тайпа сацамаш. Университетехь доьшурш кхиина бевлла нах бу. Цу тIе, университеташкахь теологин кафедраш ю, дин хьоьху. Цундела университет олийла дац динах дIакъастийна ю\nЦхьана белхахочо жоп делира университетан цIарах – проректора, хирургин стоматологин а, юьхьан хирургин а кафедрин куьйгалхочо Гайворонская Татьянас. Юьйцу хьехархо-лор " 10 шо а ду университетехь цхьана а хьесапехь болх беш йоцу ", элира цо. Амма и дешнаш мел бакъ ду къастам бан Кавказ.Реалиин аьтто ца баьлла – Университетан сайто бац бовзуьйтуш хьехархой, цхьа куьйгалхой боцурш. Делахь а тхан бух бу Гайворонскаяс бакъдерг ца аьлла хилар чIагIдан.\nКавказ.Реалиин корреспондента хирургин стоматологин кафедрин куьйгалхочуьнца къамел динчул тIаьхьа цхьана факультетан студенташа деканате арз хьажийна. Деканан гIовса аьлла берашка: "Хьехархочуьнца дерг къастош ду карарчу хенахь". Ткъа студентех цхьамма хаийтира тхуна юьйцучу лоьро-хьехархочо студенташна практика луш хиларх лаьцна, дийцарехь, официалехь университетан штатера белхахо яц иза.\nРеза ца хилира Кавказ.Реалиина комментари яла зуда болх беш йолчу шина поликлиникан векалех цхьа а. Жоп доцуш дитина тхо Краснодар-мехкан могашаллин министралло а.\nШа хьехархочо тергамза дитира Кавказ.Реалиино шега шен инстаграмме яздина хаттар, ткъа тIаьхьо дIакъевлира шен аккаунт, хийцира иза схьайиллинчун цIе. Делахь а йиллина лаьтташ ю лоьран-хьехархочун балхах лаьцна хаамаш бен агIо. Оцу агIоно бахарехь, 33 шо ду зуда стоматолог йолу, дукхахйолу комментареш ю иза хастош, амма ю цунна резайоцчу цхьана зудчун комментари а.\n"Лоьранна тIеяханера со, иза хьоьхуш йолу лор хилча, шозза говза хила еза-кх, аьлла, хIан-хIа, мичара… Чуйоллушехь, кхечу лоьранна со тIехьажочу меттана (кхечу лоьро эххар а тIаьхьа дира суна дарба), суна довдан хIоьттира. Со дjш ала ца юьтуш, ас шен хан йойъу бохуш, мохь хьийкхира. Иштта лелар, иштта къамелдар оьзда дац", –яздина пациенто.\nНохчийчохь баржанза бу хиллачух болу хаам, тийна ду социалан машанийн нохчийн сегменташкахь.\nОьрсийчуьрчу бахархойн хьиджабаш лелочу бусалба зударшка болу хьажам бийцаребира Кавказ.Реалиица информацин-аналитикан "Сова" центрехь (Оьрсийчоьно арахьарчу агентийн могIара язйина ю «Сова», амма цхьаьнакхетаралла реза яц оцу статусна - ред) национализман а, ксенофобин а проблемаш толлучу куьйгалхочо Верховский Александра.\nНохчашка болу хьажам Кадыров Рамзанца бузу Оьрсийчохь, ткъа бахархошна ца еза Кадыровн политика\n"МогIара ксенофоби" ю Краснодарерчу хьехархочо шегахь гойтург, элира цо. Пачхьалкхан аьтто баьлла шен куьйга кIел йолчу прессе и сакхт дитийта, амма могIарчу хьелашкахь, бахархошлахь лелаш ю ксенофоби, аьлла хета цунна.\n"Иза [Краснодарера стоматолог] сакхте кхетам болуш елахь, эрна ду юхаерзо гIерта. Амма къовса деза цуьнца, кхиболчу нехан кхетам цIена буйла хаийтархьама. Шена хетарг юкъара ойла йоцийла, ша оцу кхетамца маргинал юйла хаийта деза цунна – сакхт шех доьллачу стагна оьшу и информаци а", - аьлла хета Верховскийна.\nЦо бахарехь, хьехархо ю аьлла гIараяьллачу зудчун кхетамехь юкъара ю ксенофобица йозаелла ойланаш, "ца хилча, иза иштта ша дечу къамелах ларлур яра". Делахь а, Оьрсийчуьра бахархой гIеххьачул лараме бу кавказхошца, 5-6 шо хьалха леллачу хьолаца дуьстича, аьлла хета экспертана.\n"Бусалба нах а, ислам а муха го бахархошна теллича, ислам ирча го царна, ткъа бусалбанаш лов. Гарехь, исламехь боцу нахах кхоьру исламах, дузу дин кхерамашца, масала терроран кхерамца", – боху "Сова" цхьаьнакхетараллин директора.\nНохчашка болу хьажам Кадыров Рамзанца бузу Оьрсийчохь, ткъа бахархошна ца еза Кадыровн политика. Кадыровс шена муьтIахь бу боху массо а нохчий, цундела уьш Оьрсийчуьрчу бахархошна Кадыровн агенташ болуш санна го, чIагIдо Верховскийс.\nЦуьнца лакхарчу доьшийлашкахь хьиджабаш лелор а дийцаредира Кавказ.Реалиино. Оьрсийчохь дихкина дац хьиджаб йоха, делахь а школашкахь, доьшийлашкахь шайн-шайн бу цуьнца болу къастамаш а, бехкамаш а, элира эксперто.\n"Оьрсийчохь дешар динах доьзна дац, амма я кортали а, я кочахь жIар а ма лелае ца боху низамаша. Школашкахь динан ламасташ ца леладо, дешарца доьзна-м муххале а. Дин хьеха ца деза дешархошна, амма довзийта деза дин. Аьлча а, хьехархо хила тарло молла я мозгIар, амма ца деза цо шена хетарг берашна чудилла, шега Iедало ма-бохху хьехархочун декхарш кхочушдичхьана волу иза. Вайна хууш ду цхьаццанхьа кортали лело доьхкуш меттигаш яьхкинийла. И дехкарш юхадахаделла дац цхьаьнга а. Школашна зудаберашка корталеш ца леладайта магийна Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело. Ткъа университетех дерг аьлча, бац бина и тайпа сацамаш. Университетехь доьшурш кхиина бевлла нах бу. Цу тIе, университеташкахь теологин кафедраш ю, дин хьоьху. Цундела университет олийла дац динах дIакъастийна ю. Цуьнга хьаьжжина, бац цигахь кортали тиллар я кхидолу динан ламасташ лелор доьхкуш тIеэцна сацамаш", - элира Верховскийс\nИза тешна ву ксенофоби яржош волчу хьехархочунна доьшийло таIзар дан деза бохучух.\nШколашкахь хьиджаб лелор доьхкуш сацам тIеийцира Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело 2015-чу шарахь. Оцу хенера дуьйна схьа аьрзнаш до сацамна бусалбанийн цхьаьнакхетараллаша, амма ца баьккхина толам. Динца доьзна корта къовларал совнах, сов йоца мини-кучамаш лело а дихкира кхело.


Юкъера школа яьккхачул тIехьагIа, гIалгIай зIамига саг деша вода Карагандерча политехнически институте. Лоаман электромеханикаца дувзаденна дар цун дешар, из дика карадерзадеш, 1961 шера чакхйоаккх цо ювцаш йола институт. ДIахора цун вахара никъ бувзабенна хиннаб хьехархочун балхаца. Цо къахьег Краснодарерча политехнически института Iилманхой мугIаре волаш. 1965 шера технически Iилмай кандидат хул цох. 1983 шера – технически Iилмай доктор. Кхы а пхи шу даьлча, 1988 шера, Бахьаудина лу профессор яха цIи.\nДуххьал вай мехка яйза ца Iеш, доазол арахьа дIайовз цун говзал. 1978 – 1985 шерашка цо къахьег Швецерча «Альфа-Лавиль» яхача фирмаца. Цу юкъа дукха пайдане балхаш де карахдоал цунна а цунца бувзам болча кхыча мехкарча Iилманхошта а. Водар гаьнавоал, оалаш да вай къаман. Уж дешаш майрра ала мегаргда вай мехкахочох. 1977 шера денз, элетротехника кафедра заведующи; 1981 шера денз, энергетически факультета декан волаш, къахьег цо.\nТайп-тайпарча йоазонаш тIа белгал ма даккхара, цун а цунна уллув болх беча наьха а аьттув баьлар АI – АМБ оала сепаратор а из лелаергйола двигатель а хьабе. Москве а ГДР а тайп-тайпарча хьокхамашка гойташ хилар из тамашийна гIирс. Цул тIехьагIа, таханарча денга кхаччалца, Хьамида Бахьаудина карахдийна дика гIулакхаш дукха да. 1993 шера контракта наькъаца болх баьб цо «Бей Гуань» яхача Китаерча электромашенаш еча фирмаца. Цига арахийцай токаца лела керда машенаш. 1992, 1994 шерашка энергетике даьча лехамех РФ гранташ лу цунна. Цун кулго язъяьй 400 статья. 70 керда хIама юкъедоаладаьд цо, ше беча балхаца дувзаденна. Цо кулгал деш, язъяьй 30 кандидатски диссертаци. Хетаргахьа, цудухьа еннай вай мехкахочоа «Лакхарча школе доккхий толамаш дахарах» яха РФ Минвуза белгало.\n1993 шера денз, цох хул «Вузий кердадараш. Электромеханика» яхача журнала редколлеге доакъашхо. 1995 шера хьожаву Краснодарски краерча даиман волча ГIалгIайчен викала балха тIа. Цу шера цунна лу «РФ Iилмани техникани гIорваьнна болхло» яха цIи. 1997 шера цох хул РФ электротехнически Iилмай Академе член-корреспондент, 2005 шера – академик, 2012 шера – сийдола академик.\nБахьаудина болх беча институте хьехаш хиннай цун сесаг Лейла а. Из а вайнаьха кхалнаха юкъе хьалхара технически Iилмай кандидат хиннай. Цар Тамараи Бэлаи яхаш ши йоI я.уж а доккхий дешараш дийша а вахаре йоаггIаш йола моттиг хьалаьца а дIабахаб. Шинне а Краснодарски политехнически институт яьккхай. Iилманца хьоашал долаш а хиннаб. Бэла цул совгIа спорт езаш, цу лостамагIа толамаш доахаш а хиннай.\nГIалгIай мехка дика вовзаш хиннача профессора И. Дахкильговс оалаш дар: «Къонахий мехка бIоагIий да». Вешта аьлча, шоай къаман дикагIйола оамалаш дийна лоаттаеш бола, цун юхь дIагойташ, из наха дIадовзийташ, цун хIама кIал ца дуташ, латта нах ба уж. Иштта хиннав ше мел яьккхача хана Гайтов а.\nЕр йоазув гIалгIай къаьнагIболча журналистех хиннача Б. Костоева дешашца чакхдаккха лов сона: «Урхе ца яьккхача, мухале хиннаяц» оалаш да халкъа кица. Уж Iалаьмате нийса аьнна дешаш да. Цу даькъе йоккхий халонаш хьалхашка ийттачарех а уж толамца эшаяьчарех а ва Гайтов Хьамида Бахьаудин. Массе а оагIорахьара вахара чам байзачарех цаI ва из».


Дагестанерчу юкъараллан жигархоша къийсам болийна, социалан машанашкахь админаша зудаберашца ден харц йозанаш зорбане а дохуш, цул тIаьхьа цаьрца лелочу шантажна дуьхьал. Яздо цунах лаьцна Кавказ.Реалиино.\n"ВКонтактерчу" иштачу цхьана тобане язвелла вара 40 эзар стаг, юкъараллехь резонансе гIуллакх иккхинчул тIаьхьа дIакъевлира группа. Делахь а, кхийнолу иттаннашкахь тобанаш шайн болх дIахьош ю хIинца а.\nДуккха а меттигаш нисбелла, оцу тобанаша Iорадаьхна суьрташ бахьана долуш, гергарчара шайн доьзалшна етташ. Дагестанан блогерша дийцарехь, цхьа йоI ша шена тоьхна, еллера.\n"ВКонтактан" администрацига Дагестанерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло дехар динчул тIаьхьа бен аьтто ца хилира "Рачид" цIе йолу тоба йохо. Полицин балхана новкъарло йо аьлла, бехкаш дехкира юьхьанца оцу проблемина тIе терго оьзначу блогершна.\n"Зудабераш Iаламат чIогIа кхоьру"\nОцу социалан машанашкарчу группех дуьххьара терго йинчех ю Алиева Марьям. ХIусамехь латточу гIелонех масех книга язйина, арахецна цо, иштта, "Дневники горянки" цIе йолу агIо ю цо лелош инстаграмехь.\nБеттанашкахь яздора цо, социалан машанашкахь лелачу пабликийн каракхача тарло муьлххачу а зудаберан сурт бохуш.\nОцу кепарчу группийн администраторша суьрташ мехкарийн агIонашкара схьаоьцура, царна тIехь фотошоп а еш, уьш сийсазбен тексташ а язйора. Цул тIаьхьа, мехкаршкара ахчанаш доьхура, "компромат" дIайоккхург, дуьйцу Алиевас. Ца хуьлчу далахь, гергарчаьрга дIахьедийр ду олий, кхерамаш туьйсуш хиллера.\n"Дукха хаамаш оьху соьга. ХIора де мел долу бохург санна шантаж йо",- дуьйцу Кавказ.Реалиин корреспонденте Марьяма.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралле дIахьедар де бохуш, дукхазза хьехарш динера Алиевас зудаберашна, амма реза ца хуьлу уьш.\n"Мехкарий чIогIа кхоьру. Гергарчара цхьанна йиттина меттиг бу. Чоьхьарчу гIуллакхийн министралло шаьш гIо дан кийча ду а аьллера. Делахь а, цкъачунна кхин дIоггара цаьргара хуьлуш гIо а дац",- боху къамел дечо.\nАх миллион аудитори йолу Дагестанера блогер Дибир Борода дукха хан йоццуш тIевирзира оцу проблемина. Инстаграмерчу шен пена тIехь иттех видеоролик хIоттийра цо, "Рачид" пабликан администарторшка кхайкхам беш. Къаьсттина дукха аьрзнаш кхочура оцу тобана.\n"Сан агIоне язбеллачу наха дукха хаамаш кхачабора соьга, со "ВКонтактехь" хила а ца хуьлу, цу чохь леларна башха тIекхуьуш а вац со. Йа и хIун группа ю а ца хаьара суна. Моьттура, цхьа чухула юхучу кучамашца долчу зудаберийн даьхна суьрташ лелош группа ю. Юха цхьана йоIа яздира соьга. Шена евзаш йолу цхьа йоI ша шена тоьхна елла, шен сурт оцу паблико нахала даьккхинчул тIаьхьа аьлла, дийцира цо соьга. Иза ма яц цхьана а хIумана гунахь а. Цуьнан хIуьттаренна цхьаммо аьллачух тера ду, кхуьнан сурт зорбане даккха", - дуьйцу Дибира Кавказ.Реалиин корреспонденте.\nШен посташкахь блогеро доьхура оцу тобан админе, и группа дIакъовла хьайн лаамца бохуш. Масех де даьллачул тIаьхьа Дибира дIахьедира, "Рачид" ша лелош ю аьлла. Пабликера зудаберийн суьрташ дIадехира, церан меттан Дибиран сурт дара хIоттийна.\nОццу сарахь, Дагестанан пабликашкахь видео яьржира, цхьана тобанан админна Алиханна етташ гойту.\n"Цара цхьа провокаци еш, яржийна хиллера и видео, "Рачидан" админна етташ ю аьлла, кеп хIоттош. Ас цаьргара и паблик схьаоьцу суьйре ю-кх иза. Ас цхьанна етта а йиттина, тоба схьаяьккхина бохуш, сурт хIоттош бара уьш. Резонансе гIуллакх дара иза. Iедалан органаш суна тIетаса дагахь дина хIума дара и", - бохуш, дуьйцу Дибира роликах лаьцна.\nЦара юьхьарэцна нах карор тоьлу\nБлогер тешна ву: оцу кепарчу пабликийн админийн цхьа лаам бу аьлла- хайп а, деш-дуьтуш доцуш, ахча даккхар а.\n"Бизнес ю иза. Ахчана дуьхьа лело хIуманаш ду. Церан вовшашца хилла йозанаш дешча, гуш ду иза. И йоллу церан коьрташкара IалагIож ахча бахьана долуш ю. "ВКонтакте" башха кхераме яц, телеграмехь церан долчуьнга хьаьжча. Канале оьцург мах боккху - 500, йа 700 туьма. 150 эзар сов ву цаьрга язвелларг. Цхьа къиза боьхалла ю цигахь лелориг", - чIагIдо Дибира.\nГруппех дIакхетачаьргара ахча даьккхина ца Iаш, мах бала беза царна, сурт зорбане доккхург а. ТIаккха йолош ю шантаж: сурт дIадоккхург ахча доьху цара, иттаннашкахь эзарнашшкахь ду тIедожориг.\nМасех де хьалха "Рачид" тоба хьалхалерачу шайн админийн караяханера. Юха а, хьалха санна, шайн болх болийра цара.\nДагестанан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера комментари эца аьтто ца белира Кавказ.Реалиин. Эххар а жоп делира урхалло шайн социалан машанарчу сайтехь. Цара бехк биллира жигархошна, полицин балхана новкъарло а еш, совнах гIовгIа яккхарна а.\n"ВКонтактан" кхерамзалла Iалашъечу администрацига арз динчул тIаьхьа, эххар а дIакъевлира "Рачидан" агIо. Делахь а, хIара материал зорбане йоккхучу хенахь, изза цIе йолу паблик йолуш яра, цуьнан хиллачул ала тарлуш, буха язбелла нах а болуш.\nТобанан агIонехь коьртехь язйина ду, хьалхалера юкъаралла дIаяккха дийзира шайн, Дагестанан МВД урхалла шайна тIаьхьаяларна аьлла. Ткъа керла тоба цавевзачу цхьанна йоьхкина боху.


Лакхара Ларс – маьрша, сулугуни – еза, Оьрсийчоь – "оккупант"\nГуьржийчуьрчу протесташа ца хийцина Къилбаседа ХIирийчуьра дахар. Оьрсийчоьнан бахархойн доккхахчу декъо туризм галъяларна, лелачуьра кеманаш совцарна сагатдахь а, Тбилисе а, БуьритIе а нах хьалха санна лела. АгIонаша бизнес-зIенаш даима а ларйина, хеда йиш яц уьш цкъа а.\nГуьржийн стоьмашка, хасстоьмашка сатесна хуьлу хIирий даима а. Цара шайн махкахь бехачу гуьржашкара оьцу дукха хьолехь чурчхела, ткемали, сацибели я чIагIар. Делахь а, алссам оьшу хIирашна уьш а, кхиболу гуьржийн кхача а. Совдегарш цундела цахеддаш лела БуьритIера Гуьржийчу.\nАмма олийла дац шина пачхьалкхан юкъаметтигаш шагъялар данне а дац хаалуш – Гуьржийчуьра ХIирийчу нехча, хьожайогIу бецаш, чагIар кхоьхьучу БуьритIерачу фирманаша базбина шайн мехаш.\nГуьржий хьалха санна тIекаре бу шайца, мелхо а шайлахь хаало гуьржашца лелла гергарло шелдала дулуш, олу хIираша.\n"Кху муьрехь хIирийн таксисташа бестийна кир дIасалелош боккху мах, дисинарг дерриг а дика ду. Тхоьга оьгIазе кехаташ кхехьийта буьйлабелла нах, амма оха тергал ца до уьш. Тхо Буьритера ду, амма бахархошна тхо гуьржий ду моьтту, цундела яппарш етта тхуна. Ткъа гуьржий вуно дика бу тхоьца, оха цаьрца буьйцург оьрсийн мотт бара аьлла, цкъа а ца нисделла дар-дацар", - элира юьйцучу фирманийн цхьана векало.\nГуьржийн къоман дезаде билгалдаьккхира Къилбаседа ХIирийчохь\nЮкъаметтигийн кхин агIо яйна Гуьржийчу экскурсеш лелорца напха доккхучу хIиричунна Туаева Маринина. Цо бахарехь, хIинцца иккхина проблема яц цо ялхориг.\n"Цкъа тхо самадовлу, го тхуна "оккупанташ" аьлла, тхайн машена тIе латийна кехаташ. Изза кехаташ дара Оьрсийчуьра баьхкинчу кхечу нехан машенашна летийна. Оха тхаьш резадоцийла хаийтича, боху тхоьга, шу окупанташ ду бохург бакъ ма дац", - дуьйцу Маринас.\nАмма Гуьржийчу экскурсеш лелор сацон дагахь яц хIири. "Тхо лелла, лела, лелар а ду Гуьржийчу, бакъду, лахбелла цига баха луучийн могIарш. Еза тхуна Гуьржийчоь а, гуьржий а. Цига муха ца лела! Ца лелийла ма дац! Цигахь тайна ма ду, хаза ма ду, кхача мерза ма бу! Юкъаметтигаш толур ю аьлла хета тхуна. Елххал халахетта суна хилларг", - элира Туаевас.\nХIинца Эрмалойчу а экскурсеш лело дагахь ю Марина. Цига боьлху некъаш а бовлу Гуьржийчухула. Туристийн лаам хилахь, царна денна Тбилисехь совца аьтто а бийр бу цо.\nКъилбаседа ХIирийчуьра гуьржийн махка садаIа боьлхучу нехан рагI ган а гуш лахъелла: хьалха аьхкенан беттанашкахь Лакхарчу Ларсехь, Гуьржийчу кхача рагI лаьцна, дозанехь лаьттачу нехан кочар кхо километре хуьлура, ткъа хIинца вуно сиха тIекхочу чуваха рагI.\nДозанхошна хетарехь, естар ю рагI кестта – Оьрсийчоьно шен кеманашна Гуьржийчу лела дихкина хан тIекхаьчча, кху беттан 8-чохь дуьйна.\n"Цкъачунна пассажирийн барам, Гуьржийчохь политикан боламаш лаьтта аьлла доцуш, цхьабосса бу. Стохка леллачул лела нах Гуьржийчу, я дукха а, кIезиг а боцуш. АвиазIе хаьдча хIун хир ду ала хаац суна, тхо кийча ду хIоьттина хьал, муьлхханиг а, тIеэца", - элира Къилбаседа ХIирийчуьрчу дозанан урхаллерчу векало Бочин Андрейс.\nАмма туристаш шек бац шаьш юьхьарлоьцучу некъах.\nКадыров: Протест Гуьржийчохь Цхьаьнатоьхначу Штаташа гIаттийна\n"Интернетехь яздийриг, телевизионаша гойтург данне а дац кхузахь. Тхо хIора шарахь догIу Гуьржийчу, цкъа а ца хилла хьовзам. Политикаша шаьш къестор ю шайн юкъаметтигаш, тхо туристаш ду, Гуьржийчоьнца тхан мостагIалла дац, я Оьрсийчоь оккупант ю аьлла а ца хета. Деккъа дIа шайн цхьа цакхетамаш бу пачхьалкхашна юкъахь", - жоп делира "Кавказ.Реалиино" гуьржийнний, оьрсийнний юкъаметтигех лаьцна шайга динчу хаттарна Воронеж махкара баьхкинчу туристаша Андрейс а, Ленас а.


Веза Эла Мусага кхайкхира, гуламан четар чуьра цуьнга къамел дира Цо:\n«ДІаала исраилхошка: „Шух цхьанна Везачу Элана лерина сагІа даккха лиъча, доккхачу а, жимачу а даьхних даккха и сагІа.\nНагахь санна Везачу Элана лерина дагоран сагІа стага доккхачу даьхних даккхахь, иза боьрша хила деза, цхьа а сакхт а доцуш. Цо и бежана гуламан четарна чуволлучохь дІахІотто деза, Везачу Эле иза къобалдайтархьама.\nСхьадалийначу бежанан коьрта тІе цу стага куьг диллича, и сагІа цу стеган метта Дала тІеоьцур ду, цунна тІера къинош дІадахархьама.\nВезачу Элана хьалха старгІина урс хьакха деза цу стага, цул тІаьхьа АхІаронан кІентий болчу динан дайша гуламан четарна чуволлучохь лаьттачу сагІа доккхучу кхерчана массо а агІор тІетоха деза цу бежанан цІийн цинцаш.\nОцу стага, дийначу бежанна тІера неІ схьа а даьккхина, и бежана дакъошка декъа деза.\nАхІаронан кІентий болчу динан дайша, сагІа доккхучу кхерча тІехь цІе а латийна, цу тІе дечиг дилла деза.\nАхІаронан кІентий болчу динан дайша, цІера тІе дехкинчу дечигаш тІе бежанан дакъош а, корта а, мохь а йилла еза.\nОцу стага бежанан когаш а, чоко а дилича, динан дас дерриге а дакъош цІера тІехь даго деза. Иза цІера тІехь дагош долу сагІа ду, цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю.\nНагахь санна Везачу Элана лерина дагоран сагІина стага жимачу даьхних – уьстагІех я гезарех – даккхахь, иза цхьа а сакхт доцу боьрша дийнат хила деза.\nСтага Везачу Элана хьалха, сагІа доккхучу кхерчан къилбаседехьарчу агІор охьа а диллина, дийнатна урс хьакха деза, цул тІаьхьа АхІаронан кІенташа, динан дайша, цу дийнатан цІий тоха деза кхерчан массо а агІор.\nСтага дийнат дакъошка декъа деза, кортий, моххьий дІа а къастийна. Юха динан дас и дакъош кхерча тІерачу цІерана тІе техкинчу дечигна тІе дахка деза.\nСтага дийнатан когаш а, чоко а йилича, дерриге а дакъош кхерча тІехь даго деза динан дас. Иза цІера тІехь дагош долу сагІа ду, цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю.\nНагахь санна Везачу Элана лерина дагоран сагІина стага олхазар дахьахь, иза я къоркхокха я кхокха хила беза.\nДинан дас, кхокха сагІа доккхучу кхерчана тІе а беана, цуьнан корта схьабоккхур бу. Цуьнан цІий кхерчан агІонна тІе охьа а дахийтина, иза багор бу цо кхерча тІехь.\nКхокханан харданг а, месаш а схьа а яьхна, кхерчан малхбалерчу агІор, юкъ дІахьокхучу метте, охьатосур ю динан дас.\nСтага и кхокха, цуьнан тІемаш, кег а ца деш, дІа а озийна, кагбича, иза кхерча тІе техкинчу дечигна тІерачу цІергахь багор бу динан дас. Иза цІера тІехь дагош долу сагІа ду, цуьнан хьожа Везачу Элана тамехь ю“».


25 шо кхачна Советан пачхьалкхехь ГКЧП олу путч хилла. Iедалан лаккхарчу даржахоша махкахь чолхе хьал кхайкхийра цу дийнахь, ГIирмерчу Форос олучу меттехь садоIуш волу президент Горбачев Михаилан зIенах дIа а хадийна.\n2 ГКЧП декъашхой зорбан-конференци дIахьош бу Москох. Журналисташа тидам бира СССР-н вице-президентан Янаев Геннадин куьйгаш дегош хиларна. Марсхьокху-беттан 19 де. 1991 шо.\n3 ГКЧП дуьхьалвелира РСФСР-н президент Ельцин Борис. Цо указ арахийцира Iедалша шена муьтIахь хила деза аьлла. Марсхьокху-беттан 19-чу дийнахь даьккхинчу кхун сурт тIехь РСФСР-ан Лаккхарчу Кхеташонна хьалха, танкана тIе а ваьлла, путчана дуьхьало яре кхойкхуш ву Ельцин.\n4 Ленинградан бахархой арабевлла урамашка, ГКЧП-на шаьш дуьхьал хилар гойтуш. Марсхьокху-беттан 19 де. 1991 шо.\n6 Москох юккъехь Калинин проспектехь ю танканаш. Марсхьокху-беттан 19 де. 1991 шо.\n25 шо кхаьчна ГКЧП хилла


26 ноября в 10:22 (2009 г.)\n(Мальцагов Доккех дош) Нохчийчохь тIеман хьал хIоттале хьалха «Вайнах» ансамблан концерташкахь хиллачарна дика дагавогIу цуьнан тоьллачу солистех цхьаъ хилла Мальцагов Докка. Хиллачу СССР-н а, дуьненан а дукха некъаш гездира цо ансамблаца цхьаьна. Уггар хала даьхкинчу 1998–2000-чуй шерашкахь ансамблан директор лаьтта Д.Мальцагов. Делера схьа хелхарчин похIма хиларо а, мало ца еш, ша-шена тIехь къахьегаро а кхачийра иза сценин говза пхьар хиларе. «Вайнах» ансамблан артистех «РСФСР-н хьакъволу артист» цIе еллачу хьалхарчех вара Докка. Цуьнан говзаллин лаккхара мах хадор дара иза.\nНохчийчохь шолгIа а тIеман дарц хьийзо даьлча, цхьана ханна юкъахбелира ансамблан болх, дуьне мел ду дIасабаьржира цуьнан декъашхой. Кхолламо Москва кхачийра Докка. ТIеман гIовгIанна гена валаро цуьрриг а дай ца дира Даймахкана сагатдар.


Комменташна дегабаам бина Кадыровс\nСтигалкъекъа-бутт 17, 2013\nКадыров Рамзан шегара стоьладас кхаъ бехарна арз динчу Ибрагимов Бекханца, Инстаграм тIера\nСоциалан машанаш уггар жигара лелочу стоьландайх ву аьлла, Оьрсийчура хеттарийн хьесапдина а далале, ша Инстаграм дIакъовла воллу аьлла дIахьедар дина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Чувоьллинчара, хенал хьалха аравалийтинчу стагца даьккхина суртана кIоршаме комменташ йитина, цуьнан агIонна тIехь. Цхьана агIора, шега бахархоша дечу аьзнашна жоп дала хьожу Кадыров. Амма вукху агIора, цуьнан урхаллин кепо кхоьллина, махкахошна тIера кхо цIокха йоккхуш болу стоьландай.\nШен Инстаграмм дIакъовла мега ша аьлла, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дина дIахьедар, цхьана нисделла, цуьнца суьрт тIехь набахтехь чохь вала везаш волу Ибрагимов Бекхан гучуваларца. И жима стаг, Москохахь оьрсийн футболан фанат веран хьокъехь чу воьллина вара, амма, Нохчийчохь хан такха схьавалийна дукха хан ялле, хеналла хьалха аравалийтина хилар гучудаьллера инстаграмм чу боьвлинчаьрна. Иза дика лелла хилар бахьанца, низамашца догIуш ма хиллар мокъвалийтина, аьлла бехказ дуьйлу хIинца Iедалш.\nШа, Ибрагимов Бекхан Нохчийоьнан куьйгалхочуьнца цхьана суьрта тIехь нисвалар, хилла, цо динчу арз бахьанца. Набахтера мокъаваьллачу цунна, паспорт хуьйцуш, ахча дехна хилла Iедалан белхахочо. Цуьнах лаьцна хаам бина хилла цо, Кадырован Инстаграмм чу. Ши а схьа а кхайкхина, паччахьан амалехь, тоьхна даржхо балхар дIа а воккхуш, хIума динера мехка куьйгалхочо. Иза доьххьара а хилла дац. Ши-кхо де хьалха, ишшта балхара дIаваьккхина «Медицина катастроф» олучу лоьрийн центрера куьйгалхо. Ахчанаш лечкъош ду цо, аьлла, арз динера цигарчу цхьана белхахочо. Куьйгалхо дIа а ваьккхина, цуьнан меттан арз динарг хIоттина.\nИшшта масалш шорта ду. Кадырован Инстаграмма юьззина ю, наха гIо дехарех а, вовшах тIекхайкхарх а. Дукхуза баьхнера цо, Инстаграмма чу шега, цу тайпа гIо ма деха, оцу гIуллакхан леррин телефонан лоьмар а, леррина министралла а ю кхоьллина аьлла. Амма, нахана, нийса Кадыровга дан лууш ду арз, кхечуьнгачулла. Ишштачарах ву, Соьлжа-юьртахь вехаш волу Аслан цIе йолу жима стаг а. Дуьненахь тIетовжа кхин накъост ца карийна, Кадырован Инстаграм чу яздайтина цо дехар.\nАслан: «Ас смс хаам бахьийтина. Сайн йишийн ноутбук тIера а бина хаам. СО зуда а ялийна, деваша волчохь вехаш ву. 2006 шарахь «Водоканале» балха дIахоьттира со. Цигахь цомгуш хиллера, пехаш шел а дина. Девешийн йиъ йоI ю, кху чохь готта а ду. Рамзане ас дукха ладоьгIна. ГIо оьшучарна цо гIо дойла хаа суна. Сайн юьртахь хаьттича а хуура ду-кх, сайн таро а, могашалла а ялахьарий, ас сай гIуллакх дийра дуй, ян дацарий, цхьанга а хIумма а ца доьхуш. Сан алап 9500 сом ду.петар лацар 8000 сом мах бу. Иза суна тоьуш дац. деваша а ву шозза инсульт а хилла, меттахь висина».\nЦкъачуьнна жоп хилла дац Аслана. Сатийсам ца бов шен, бохуш вара иза.\nАслан: « Тхайн юьртдега ас кхеташ чу деллера, таро йоцуш ву аьлла. Кехаташ а ша дерш дIаделлерпа ас. Бутт кхочуш бу, амма, соьца зIене ваьлла вац цхьа а стаг».\nКадыров Рамзанна, гарехь кIординчух тера ду интернетехула, мехка мел болу баланаш дерриге а дуьненна гIара бахийта. Шен Инстаграмм дIакъовла мега аьлла яздина цо, тахана. Наха шаьш цхьанна тIе а кхойкхий, тIаккха, даржхо жоьпе уозийча, цуьнах къахеташ хуьлу, аьлла, цецваьллчух тер ду, Нохчийчоьнан куьйгалхо. Шен Инстаграмм цо дIакъовлахь иза мискачу, гIо оьшучу нахана боккъулийна бохам бу аьлла тидам бо Аслана, шен тIекхаьчча, еллаелла галийн и бертак къовлалура яра аьлла тидам а беш.\nАслан: « Цо нахана деш долу гIуллакх хууш ду. Бозбончалхой а гучубаьхна цу чохь. Иза цо дIакъовлахь боккха бохам бу нахана иза. И цхьа меттига яра арз дIакхочуш йолу. Хьалха мэри вахнера со. Цигахь рагI а ца кхаьчна юхвеънера со. Смс-ца а, интернетца а гIуллакх хира дацара аьлла валлаш ву со. Цкъачуьнна телефон тоьхна а хIума-м дац».\nОьрсийчохь тахана, Интернетахь уггаре а чIогIа пайда оьцучу куьйгалхойх ву Кадыров Рамзан. Твиттер а, ЖЖ а, Инстаграмм а, йолуш ю цуьнан. Цо язъечу муьлхачу ресурсан дIаязлуш бу эзарнашкахь нах. I35 эзар сов стаг ву Кадырован Инстаграмм йоьшуш. Гарехь, гIо оьшучу нахана хетта а ца Iаш, царна а халахетара ду, цо иза дIакъовла\nКомменташна дегабаам бина, Инстаграм дIакъовлуш ву Кадыров


Голикова: Оьрсийчу кхаьчна коронавирус\nДуьххьара Оьрсийчохь коронавирусан ун даьлла ши стаг хаавелла – Забайкальехь а, Тюменан кIоштахь а аьлла, хаамбина вице-премьеро Голикова Татьянас. Монголин Оьрсийчоьнца долчу дозанехь дехьа-сехьа бийлар а доьхкуш, Китайн Ухань гIалара а, Хубэй провинцера а оьрсийн бахархошна эвакуаци еш ю аьлла, тIетоьхна цо. КарабогIучу беттан 4-чу дийне кхачале Хайнань гIайри тIехь мел бисина Оьрсийчоьнан бахархой даймахка берзор бу аьлла.\nКоронавирус бахьана долуш еаридийнахь Генарчу Малхбален Китайца лаьтта доза дIакъевлина Оьрсийчоьно Чиллан-беттан 7-чу дийне кхаччалц. Ишта некъаш дихкина Хабаровскан а, Амурскан а, Еврейскан а автономин кIошташкахь а.\nРоспотребнадзоро талламаш беш бу аэропорташкахь Китайра схьабаьхкинчу оьрсийн туристех. Оьрсийчохь доьшуш болу Китайра студенташ мукъабитина Заздоккху-батте кхаччалц.\nКитайца шайн дозанаш дIакъевлина Моголино а, ГIиргIазойчоьно а, Казахстано а. Еаридийнахь дуьйна севцца Казахстанера лела автобусаш, тIедогIучу шоьтадийнахь дуьйна сацош бу цIерпошт, ткъа Чиллан-беттан 3-чу дийнахь дуьйна гIовттур дац кеманаш а.\nЕвроперчу а, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкарчу а яккхийчу авиакомпанеша а совцийна кеманаш дIасалелийтар. Великобританино а, Японис а, ХIиндойчоьно а Китайра шайн бахархошна эвакуаци йина.\nИталин министрийн кхеташоно пIераскандийнахь дуьйна чолхечу хьолан раж кхайкхийна шайн пачхьалкхехь эхашарна, Китайхь гучуяьлла коронавирус яржарна кхоьруш, совцийна кеманаш а.\nПIераскан Iуьйранна кхаьчначу хаамашца - керлачу коронавирусо даржийначу унах велла Китайхь 213 стаг. China Global Television Network гIирсо довзийтина и терахьаш. Дарба хилла 171 вахархочунна. Вирус хьакхаелла ву 9 эзар сов стаг. Кхин а 32 эзар вахархочун могушаллех зераш ду деш.\nБайначу баттахь дуьххьара, Хубэй провинцин административан центр лоручу Уханерчу дийнаташ духкучу базарахь гучуяьлла и вирус аьлла, шеконаш ю говзанчийн.\nКъаьсттина дукха баларш хилла, 60 миллион стаг вехачу оцу провинцехь.


"Нохчийн мухIажираш". Урдунера суртдиллархо Везаш.\nМоскох - Прага. ХIавел Вацлаван аэропортехь кемантIера охьайоьссича, суна дуьхьалбаьхкинчу нохчаша «Привет!» я «Hello!» сайга олучу меттана, цIенчу нохчийн маттахь къамел дича, со гIеххьачул цецъелира. ХIунда аьлча, Европе дIабаханчу нохчийн лар йовр ю, «яйна тIаьхье» ю, къоман гурашкара а бевлла, хийрачу нехан динца нохчий лелаш бу, шайн мотт а бицбина, бохуш, Нохчийчохь даим олуш хеза.\nСан лаам хилира гинчу суьртах тоам а ца беш, кхидIа а талла Нохчийчохь цхьаболучара «яйна тIаьхье» олучу нехан Iер-дахар. Оцу Iалашоно ялийра со Австрехь, шен оьмаро, шех доьзна доцчу бахьнашца, Нохчийчуьра хийрачу махка кхачийначу Сатаева Iайшатан хIусаме.\nIайшат кхаа доьзалхочун нана ю, берийн бераш а долуш. ТIеман шерашкахь оьрсийн эскарша цIийнда вигина, доьза вайина цуьнан.\nМаршо Радиоца хиллачу къамелехь цо бовзуьйту Европехь бехачу нохчийн хIусамашкахь ша бина тидамаш.\nСатаева: "ЦIахь болуш санна гIиллакх-гIуллакх леладо..."\nНохчийчоьнах шайн бозу маша хадарна кхоьруш, нохчалла ларъеш, Даймахке сатуьйсуш, лерг диллина, цхьана дикане сатуьйсуш Iаш, Даймахкахь долчуьнга ладоьгIча, «тхо-м масмаликаш ма ду» олий хета шена боху Iайшата.\nСатаева: "Нохчийчоь ю хIаллакьхулуш, чекхйолуш"\nIайшатан йоI Марха яра шен нана йолчу хьошалгIа еана. Австрехь дуьненчу даьлла цуьнан кхуьй а бер. Доккхахдолу ши бер немцойн берашца цхьаьна берийн беша лелаш ду. Цо дуьйцу шайн хIусамехь лелачу ламастех лаьцна.\nАбубакарова: "Оха чохь берашка нохчийн мотт бен ца буьйцуьйту"\nНохчаша ког биллаза латта хир дац кху дуьненчохь. Гоьяьлла нохчийн иллиалархо Рамзаева Бирлант еха Канадехь. Цо тахана а йоху шен къомана а, шена а хьайначу баланех, лайначу а, ловчу а халонех эшарш. Къамел долалуш, ас сайн программин тема йовзийтича, цо элира: «Телефонехь дийцар-м дош а дера дацара, хьан тхо долчу ян аьтто хилча, факташ хир яра хьан».\nИллиалархо Рамзаева Бирлант\nРамзаева: "ДIадахар дуьйцу, ткъа бахьана хьаха а ца до"\nКанадица къамел дерзийча, Маршо Радио зIене елира Швецица. Цигахь беха нохчий а кхеташ бацара, хIунда олу шайх «яйна тIаьхье»? Тхоьца хабаре ваьллачу поэта, Даймахкахь а, Европехь а нохчийн, шведийн, ингалсан меттанашкахь арадийлина тептарш а долчу Юсупов Iилмана дийцира шена зенделларг.\nпоэт Юсупов Iилман\nЮсупов: "Суна ца го Европехь къоман хотIах боьхна нохчий"\nНохчийчоьнца дахаран некъаш хеддехь а, ца хедда дукхахболчу Ероперчу нохчийн Даймахкаца йозу синан зIенаш. Буьйцучу меттан а, буучу кхачанан башхалла а шайн къоманиг ю нохчийн доьзалашкахь: чIепалгаш, хингалш, жижиг-галнаш, бIараш.\n«Со мила ву? Муьлш бу сан ворхIе а дай? Сан орамаш? Сан мохк?» - цу хеттаршна жоьпаш леха а ца оьшуш карадора тхан къамел хиллачу хIора а Европерчу нохчочунна.\nДаймахках къастаран бахьанаш мухха хиллехь а, цара цкъа а диц ца до шайн орамаш, шаьш оцу орамех Кремло хердинехь а.\nАмма массо а вац нисвелла, чIагIвелла, вуьззина динца, маттаца лелаш кхузахь. Вайн цIахьберш а ма баций гIиллакхехь-оьздангаллехь тIех совбевлла, бохура Австрехь вехачу боккхачу доьзалан дас Магомадов Виситас.\nМагомадов: "Къомехь йоцу паргIато ю тхоьгахь"\nМалхбузерчу дахаран хотIе бирзина, я нийсачу некъах боьхна лелаш ца карийра суна вайн махкахой. Дехха хилира тхан къамелаш. 13 шарахь Сибрехахь Даймахках хьегначу вайн дайн-нанойн сингаттамаш хаалора церан аьзнашкахь.\nНохчийн барткхоллараллера ду хIара дийцар: «Ширачу заманахь, хIинца нохчий бехачу лаьтта тIехь, ваха хиина, боху, цхьа стаг. Декхначу дийнахь анайистехь гучуяьлла, боху, цхьа исбаьхьа хаза йоI – Малх-Аьзни. Дала оцу лаьтта тIехь цхьаьна даха, цхьа доьзал кхион кхоллам белла хилла царна.\nЦIийнадас, доза къастош, нахарца мохк а аьхна, аьлла, боху: «ХIинца дуьйна хIокху лаьтта тIехь вехар ву со, сан доьзал а, сан доьзалийн тIаьхьенаш, диканца веанчу хьешана хьошалла а деш, тIом бохьуш веанарг тIамца вуха а тухуш, гIиллакх-оьздангалла а ларъеш.\nКхул тIаьхьа буьйцур бу хIокху лаьтта тIехь дехачу адамаша нохчийн мотт, хIиттор ду ловзарш, дийр ду хелхарш, эр ду наноша аганан иллеш, кхиор бу оьзда доьзалш».\nИ аьхна дийцар дIадахдеш, лаьар-кха пана махкара вайн йижарий, вежарий цIа а бирзина, хIуттийла и той…\nЕвроперчу нохчех дош


18 шарана чувоьллинчо г1азкхийн набахтера тоьхна телефон... - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » 18 шарана чувоьллинчо г1азкхийн набахтера тоьхна телефон…\nМаршо радионо эфирехь хазийтина чубоьхкинчу латточу нахах лаьцна материал а хезна, тхоьца зIене ваьллера Оьрсийчура Архангельск кIоштерчу, луьрчу режиман набахтехь I8 шо токхуш волу тутмакх Iимран. Кеста 8 шо дузу, цо хан токхуш йолу. Набахтера хьелаш луьра доллушехь, цуьнан цхьана агIора аьтто белира тхоьца къамел дан.\nШа Нохчийчохь лацаран бахьана а дуьйцуш, шен къамел иштта долийра цо.\nIимран: Сан цIе Iимран ю, 2004-чу шарахь лаца а лаьцна чувоьллина ву. ГIалахь Лаккхарчу Кхелехь хан а тоьхна. Со чохь воллуш волу 8 шо хан кхочу (кеста). Дан хIума доцуш, чIогIа кIел висина цо хIокху сайн хьолаца. КIелвисина бохург хIун ду, (суна) тоьхна йолу хан а, сайца лелош йолу харцо а — цу хIуманаша кIелвитина со.\nМаршо радио: ФСБе дакъа а йолуш лаьцначу Iимранна кхайкхийна артиклаш, кхечу эзарнаш нохчийн кегийрахошна кхайкхийнарш санна ю, цхьана бустаманна тIера санна. Цiераш хийцар доцург, бехкан йоза ша-ма дарра а дуьтуш. Iимрана кхин дIа а дийцира\nIимран: Служба безопасности (Кхерамазаллин сервис) олуш яра вай цIахь, цара тешнабехк бина, кертал араваьлча тIе а кхетта, машенашна чу а тоьхна, дIаваьхьнера со. I0 дийнахь-бусий волу меттиг ца хууш латтийра со — етташ а, ницкъ беш а. Цул тIаьхьа, цIерачара, цхьа Делан къинхетам а хилла, орца а даьккхина, со карор бахьана долуш, вен ца вуьйш, къайла ца воккхуш, дийна висина.\nПрокуратуре дIавелира со, бехк-такхаман гIуллакх а долийна. Аса боккха тIом бина, къахьа де дина, аса гIазакхашна чIогIа дукха зе дина аьлла, чувоьллира со. Со чуволлар бахьана… Лакхарчу Кхело йина харцо.. и яра суна йийца лууш ерг. Харцо хIун яра хьуна аьлчи, цара боху, хьуна кхайкхийначу бехканна тIехь яздина ду — Абубакаров бохуш цхьа кхелахо ву цигахь, цуо кхел йина суна, аса «Мангал беттан хьалхарчу деношкахь оьккхуьйтург а эцна, гIазакхашна буха а йиллина, эккхийтина. Мангал беттан хьалхарчу деношкахь аса схьаэцна боху и оьккхург, юха Стигалкъекъа беттан I2-чу дийнахь эккхийтина» аьлла. Хан туьйхира суна. Аса боху: «Аша хIун дуьйцу? Шу лортIехь дуй?» боху аса. И хIума тергал деш а, ладугIуш а стаг вац.\nМаршо радио: Мангал баттахь оьккхуйтург хьан каракхаьчна хилча, ахьа Стигалкъкъа баттахь иза муха оьккхуьйту?\nIимран: И дукха иза. Цу хIуманна суна жоп луш цхьа да вац-кха. Москва яздича а, тергал деш цхьа а вац. (Со) нохчо ву, нохчо хилча хьо бакъ ву, харц ву, бехк бу-бац, тергал деш стаг вац.\nМаршо радио: Боцу бехкаш тIе а хьарчийна, I0, I5, 20 а сов шераш кхайкхийна, оьрсийн набахтешкахь хIаллакбеш болчу нохчийн кегийрахойн хаттар айар доккха хIума хета шена а, кхечу тутмакхашна а бохуш вара Iимран. ТIемаш дIабирзина сурт ду бохуш Нохчийчура хьаькамаша чIагIдеш хилча, нийсо а, бакъо а къастон хIунда ца хьовсу уьш? Ша саннарш набахтешкахь эзарнаш бу, гуш лаьтташехь, харцонца чубоьхкина, бохуш хоьтту, кхин а итт шо набахтехь даккха дисинчу Iимрана.\nIимран: Суна уггар халахеташ дерг хIун ду, Нохчийчохь бу бохуш болу хьаькамаша охьа а ховший къамел до, «шаьш тIом дIабаьккхина, къаьхьа де дина шаьш. Баккхий толамаш баьхна шаьш» бохуш, къамелаш деш Iаш бу уьш.\nЦара бина болу толамаш а, кхин долу хIума а, цхьана стеган дохийна дахар дуй, цуьнан меха ца хета суна. Аса сайн дахар дийцина ца Iа. ТIепаза байинарш буьйцу аса.\nЦу наной цара дохош долу дегнашший, царна цара бохьуш болу баланашший…\nЭзарнашкахь чубоьхкина нах, чохь хенаш токхуш а бу. Харцо ю. Цу нахана тIера (яккхий) хенаш дIаяьхна а, гIуллакхаш юхаталлийтина а, кхин дерг дина а, хIума деш бац уьш. Тергал деш дац (тхо). I5-20 шераш кхайкхийна оьрсийн набахтешка дIахьовсийна нохчий, иза тергал деш а дац. Аса ойла йо, Везан Дела, оцу нехан бусулба дегнаш да мукъа а дуй те, олий. Уьш бинчу наноша, дегнаш а долуш ца бина те уьш? Ойла йо цу хIуманна. Делахь, оццул яккхий хенаш кхайкхийна… цхьа нийсо, бакъо… цхьаъ хир дацара те олий, сатуьйсу. Амма…\nМаршо радио: Ша набахте кхаьччий бен ца хаьа стагана, цу чохь воллучуьн хьал.\nКъаьсттина, ша харцонца чувоьллина вуйла хуучунна, кхин а хала ду иза лан. Iимранца тхан хилла дуьззина къамел оха шуна хIокху тIедогIучу кIиран дийнахь хозуьйтур ду.\nОццу хенахь, тхо хьовсур ду, цу проблемина тIе мелла а тидам озон. Цунах хилларг Маршо радион эфирехь хезар ду шуна.\nТень заговора преследует кремлевского главаря


Азербайджан -- Азербайджанан президент Алиев Ильхам, 23Дечк, 2012.\nЦу хьолехь, коррупци лелийна коьрта стаг ву аьлла цхьа стаг билгалваккха хала ду аьлла хетало. Амма иза дина Iедалшца йоьзна йоцучу «Organized Crime and Corruption Reporting Project» олучу вовшахтохаралло.\nСараевохь а, Бухарестехь а туп тоьхна йолчу цу организацино «2012-чу шеран коррупцин да» хаьржина Алиев Ильхам.\nЦо кечдинчу рапорта тIехь билгалваьккхина хьахош ву Косовора наркобарон лоруш волу Кельменды Насер а, Черногорин премьер-министр Джуканович Мило а, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Сербера бизнесхо а, политик а Мискович Мирослав а, Узбекистанан президент Каримов Ислам а, Iедалша лоьхуш волу Сербера наркобарон Сарич Дарко а.\n2012 шеран коррупционерийн цIейоза хIоттийна, Малхбалерчу Европера а, Юккъкерчу Азера а пачхьалкхаш тидаме а эцна. Иза хIоттош дакъалоцуш хилла 15 дуьненаюкъара зорбанан гIирс.\nДа воккхаве вийра воцу лидеран лавран кочар делла Азербайджанан президентана. Цуьнан бахьана ду дуккха а шерашкахь АлиевгIеран доьзал дола деш хилар уггара алсам пайда бохьучу бизнесан дакъошна. Цу юкъахь хьахийна ю банкаш а, гIишлошъяран а, телекоммуникацин а, дашо даккхаран а кампаниш а.\n«Organized Crime and Corruption Reporting Project» олучу вовшахтохараллан куьйгалхочо Раду Пола дийцарехь, и рейтинг хIоттош дакъалоцуш яра Маршо Радио а.\nРаду Пол: "Президент Алиев а, цуьнан доьзал а, цунна уллера нах а юкъаозийна бу дуккха а къайлах йолчу кампанишна. Уьш кху шара тхуна карийна Маршо Радиоца цхьаьна. Тхуна карийна Алиев Ильхаман хIусамненан масала Панамехь йолу кампанеш, я Чехийн Республикехь йолу кампанеш. Тхуна билгалъевлла цу кампанешкахула цуьнан Азербайджанехь долахь йолу активаш".\nРаду Пола дийцарехь, коррупцин дайн рейтинг хIоттош гIо дина Шотландерчу хIакеро О’Хиггин Дэна (Oh-HEE-gin). Иза тIекхаьчнера Алиев Ильхаман хIусамненан а, цуьнан йоьIарийн а долахь йолчу Панамерчу кампанийн реестрна.\nРаду Пола дийцарехь, цу цIейозанан дукхах болу турпалхой шеконе уьйраш йолуш бу шайн махкал арахьа болчу нахаца. Цундела цу цIейозан Iалашо ю яьржаш йолчу коррупцина а, криминалана а дуьхьало яр.\nРаду Пол: "Масала, Садич Дарко наркотиаш лелон барон ву. Балканашкал арахьа цунах лаьцна баш хууш хIума дац. Амма и тайпа нах декъашхой бу масийтта континентехула баьржинчу машанан. Ишттаниг нисделача, и стаг наркотикаш юхкуш хуьлу Аргентинера Балканашка кхаччалц йолчу территори тIехь».\nOrganized Crime and Corruption Reporting Project» олучу вовшахтохаран куьйгалхочо Раду Пола дийцарехь, Балканашкара а, Советан Союзана юкъахь хиллачу пачхьалкхашкара а зуламхой уьйраш йолуш бу Мексикехь доьлхуш долчу наротикашца доьзначу тIемашца а, Африкерчу пачхьалкхийн ресурсашна талораш дарца а. Цу гIуллакхо кхин а мехала бо шайн болх аьлла, хета коррупцин дайн цIейоза хIоттийначу нахана.


Тхан семинарехь хьеший | Нохчийн Республикин Iилманийн Академин пайде семиотикин отдел\nКоьрта агIо » Керланаш » Тхан семинарехь хьеший\nХийцина 2016.19.01 Зорбане тоьхнарг admin Хетарг язде\nНохчийн меттан локализацица боьзна белхаш, шайн белхан декхаршца доьзна а доцуш, шаьш шайн лаамехь кхочушбеш кегий нах бу вайн махкахь. Ишттачарех бара отделан рогӀера семинаре кхайкхина хьеший. Царна юкъахь вара программист Бекаев Мовсар, «Даймохк» республикин газетин корреспондент Хасаханов Ислам, иштта информацин технологийн специалист волу Иорданера веана хьаша Ахьмад а. Бекаев Мовсар коьртачу декъана нохчийн маттаца йоьзна программаш еш ву. Семинарехь цо ша хӀотийна йолу онлайн-дошам гайтира. Цуьнан гӀоьнца цхьацца дош дина ца Ӏаш, предложенеш, фразанаш гочъяло нохчийн маттера оьрсийн матте а, юханехьа а. Билгалдаккха лаьа автора оцу программин чулацамна тӀехь ондда болх бина хилар. Масала, цо куьйга чудаьккхина 60000 сов дош а, дешнийн цхьаьнакхетарш а.\nКарарчу хенахь и болх Хасаханов Исламца цхьаьна дӀахьуш бу цо. Оцу программица «Нохчийн меттан дошам» сайта тӀехь болх бан йиш ю (http://nohchiyn-mott.com). Амма интернет чохь пайдаэцархочо интернетца доьзна а доцуш болх бан йиш йолуш компьютеран а, мобиле а программаш ю Мовсара йина (http://ru.mobogenie.com/download-com.nohchiyn-3389492.html, http://www.twirpx.com/file/976538/, http://expresscloud137.weebly.com/blog/chechenskij-slovarj-skachatj-besplatno). Ткъа вайн лакхахь хьахийначу сайта тӀехь пайдаэцархойн, дешнаш гочдина ца Ӏаш, дешнийн база хӀоттош дакъалаца аьтту бу. Цул сов, сайта тӀехь дешнийн, фразийн лахаран башхаллаш хьайна бегӀийла хетачу агӀо нисъян таро ю: гочдаран нийсаллин тӀегӀа, уьш дӀанисдаран башхаллаш, гоч схьаоьцу хьостанаш харжа йиш ю. Мовсара билгалдаьккхира шаьш кестта программи чу ингалсан а, Ӏарбойн а меттанаш даха дагахь хилар. Ингалсан мотт чубаккхар «Нохчийн меттан дошам» сайта тӀехь хӀинцале долийна ду. И болх Исламца а, Ахьмадца а дӀахьур болуш бу.\nИштта гулбеллачеран тидам тӀебохуьйтуш яра «Даймохк» газетин корреспондента Хасаханов Ислама ша бечу балхах йина доклад а. Ислама ша «Вконтакте» юкъараллин машин интерфейс гочъеш бечу балхах лаьцна дийцира. Карарчу хенахь и болх чекхбалаза бу, амма Ислама жигара дӀахьуш бу и. Билгалдаккха лаьа, филологан дешар дешна вацахь а, Хасаханов Исламна нохчийн литературин мотт дика хаьа, цул сов, цуьнгахь гочдархочун корматалла ю.\nИорданера хьешо дийцира программаш а, интернет-агӀонаш а нохчийн матте яхар къаьсттина дозанал арахь бехачу нохчашна мел мехала хӀума ду. Цо хазахетарца билгалдаьккхира тӀаьхьарчу хенахь Нохчийчохь цу хьокъехь белхаш къаьсттина жигара дӀахьуш хилар. Иштта цо «Facebook» машин интерфейс нохчийн матте яьккхича, и арахьарчу нохчашна чӀогӀа пайдехьа гӀуллакх а, боккха кхаъ а хир бара аьлла, дийцира. Цо билгалдаьккхира, «Нохчийн меттан дошам» сайта тӀера материалаш Ӏарбойн а, ингалсан а меттанашка йохуш ша хаза а хеташ гӀо дийриг хилар.\nОтделан белхалоша а дийцира хьешашка балха тӀехь шайна зеделларг, шайн кхиамаш, хьалха лаьтта декхарш а. Астемиров Арсланбека «Элп-І» программин таронех лаьцна дийцира, Linux ситемин LibreOffice текстан редактор чохь нохчийн меттан нийсаяздар таллар гайтира. Иштта, хьешашца йийцаре йира нохчийн дошамаш чуехкина GoldenDict программин керла верси.\nЦхьаьнакхетар дерзале Умархаджиев Салаудис хьешашна ша автор волу нохчийн-оьрсийн, оьрсийн-нохчийн математикин терминийн дошамаш елира. Цул сов, оцу дошаман электронан верси схьаэца а, цу тӀера материалаш шайн онлайн-дошам юкъа яхийта а бакъо елира цо кегийчу нахана. Цара баркаллица тӀеийира шайна дина совгӀат. Семинаран декъахоша вовшашца зӀе латто барт бира, хӀунда аьлча цхьа Ӏалашо йолуш жигара къахьоьгучара вовшех дага а бовлуш бечу белхаша дуккха а кхиамаш баха таро ло.


Оьрсийчоь -- Футболан тобанаш "Терк" а, "Зенит" а ловзуш, Петарбух, 14Гез2012\nХазахетар кхаьчна нохчийн футболан тобан «Теркан» ловзарш тидамехь кхобучу нахе. Петарбухахь меттигера «Зенит» эшорца шен лигехь хьалхарчу метте яьлла иза. Оцу хазахетарца цхьаьна матчо кхоьллина беламе хΙуманаш а. Масала, эшаръалархочун Боярский Михаилан мекхашна тΙебоьжна кхерам...\n«Зенит» тобан оцу матчах доьзна дара Нохчийчуьрчу «Теркна» эша а ца оьшуш, дIахьочу ловзарийн кочар кхин а дIахьар. Ткъа "Теркна" а вуно хьашт дара толаме жамI.\nСанкт-Петербургарчу стадион, охьахаа еса меттигаш йоцуш, юьзна яра меттигерчу тобан агIончех. Трибунийн тоьллачу меттехь вара оцу тобан спонсоран «Газпроман» куьйгалхо Миллер Алексей а, вевзаш волу артист Боярский Михаил а, ишшта иттанаш эзар фанаташ а.\nЛовзаран шозлогIачу декъехь, тIаьхьий-хьалхий, юкъа башха дукха хан а ца юлуш, ши буьрка чутуьйхира «Терко». Дуьххьарниг туьйхира цхьана хенахь ша а оццу «Зенитехь» левзинчу Аилтонс. Матч чекхаяьла масех минот йисале «Теркан» ловзархочо Лебеденкос чуйиллира шолгIа буьрка а. Оцу толамо «Терк» Оьрсийчоьнан чемпионатан турниран могIанийн коьрте хIоттийра.\n«Зенито», инзаре дукха мах а белла, эцначу шина ловзархочуьнна Халкана а, Витцелигна а тIехьажийнера петархоша шайн мел болу сайтисам. Мотталора, и шиъ юкъаваьлча, «Терк» тоба, шашах эшалур ю.\nЦа дисира «Теркан» а, «Зенитан» а ловзар кхиболу самукъане хиламаш боцуш а. Санкт-Петербурган дукха хенахь дуьйна фанат волчу Боярский Михаилан цIарах хаам баржийра ловзар доладалале цо, нагахь санна шайн тоба эшахь, ша коьртара хIума а, мекхаш а дIадохур ду аьлла, бохуш.\n«Терко» туолам баккхарцана, Нохчийчоьнан куьйгалхочун твиттерехь Боярскийга беш хаам гучубелира, шляпа а, мехкаш а дIа ма дахахьара, аьлла дехар а долуш. Уьш ца хилча, говаьлла актер вевзара а вац, бохуш дара иза.\nЖимма тIаьхьо Боярскийн кIант яздира оццу твиттерехь, шен дас и дош делла а дацара, аьлла. И дуьххьара хилам бац, «Терк» тобанах ца бешаш, цхьацца наха ишшта дош а луш, иза кхочуш ца деш. Иза дагадоуьйтуш ву футболъезархо Цицаев Заур.\nЦицаев: "7 шо хьалха «ЦСКА-н» ловзар дара «Теркца». Газзаев Валерийс, церан тренеро, ца вешаш аьллера, шаьш эшахь, ша шен ши мекх дIадошур ду, аьлла. Оцу дийнахь «Терк» туьйлира. Селхана Боярскийс аьлларг новкъа деъна суна. Цунна ша мушкетер ву моьттина хир ду. Бахьана ма даьллехь, ши мекх дIадошуш хилича, уьш а, коьртахь хIума а лело а ца оьшу. Осал хIума ду иза".\nДикка хан ю Оьрсийчоьнан футболах а политика йина. Цхьанненна а къайле яц, цхьайолчу тобанийн фанатийн могIарш къаьмнашка цабезам болчу скинхедех лаьтташ хилар а.\n"Терек" а тоьлла, Боярскийна мекхаш а дисина


Радана хьалха къепедацаршкахь лазийна кхоалгIа стаг велла Киевехь\nГезгмашин-бутт 01, 2015\nКиеверчу дарбанан хIусамехь велла Лаккхарчу Радана хьалха хиллачу тасадаларшкахь чевнаш хилла волу кхолагIа стаг. «Порошенко Петрон блок» олучу депутатийн тобан векло Богомолец Ольгас дийцарехь, велларг ву 1995-чу шарахь вина волу жима стаг. Цунна коьртах чов йина хилла. Шинарин Iуьйринна Iедалша хаам бинера оццу меттехь лазийна хилла Украинин Къоман гвардин эскархо велла аьлла. Верриг карарчу хенахь дарбанан хIусамашка охьавиллина ву 140 сов стаг.\nЦарах лаххара а 10 стаг вочу хьолехь ву. Къепедацарш хилира Киевехь Лаккхарчу Радан депутаташа махкара Iедал регионашца декъарх лаьцна Конституцина тIехь хийцамаш беш низам тIеэцначул тIаьхьа. Дуьхьалонан акцехь дакъалоцуш болу нах гIоьртира Лаккхарчу Радан гIишло шайн караэца. Цу Iалашонца цхьацца лоьлхуьйту хIуманаш кхуьйсуш эххаре а Къоман гвардин эскархошна юкъа кхоьссинарг яра баккъалла а йолу граната. И зулам деш дакъалаьцна хила мега аьлла лаьцна ву 18 стаг. Царна юкъахь ву «Сич» олучу милцойн батальонан ши декъашхо а.\nХалкъе вист хуьлуш, хилларг Украинина дуьхьал хьажийна акци ю, букъа тIехьа дина тIелатар а ду элира Украинин президенто Порошенко Петрос. Къепедацарш вовшахтоьхна нах жоьпе озо беза элира президенто.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - с\nАЛЛАХIА чIогIа сиха доIана жоп ло суна. И хIун ду? Ас АЛЛАХIЕ хIума дехна цхьа де ши де далале, уже и хIума хуьла суна. Бакъду, хьарам хIума ас ца доьха. Но доIана сиха жоп далар хIун ду хаа лаьар суна.\nБехк ца биллар доьху ишта хаттарш ас дарна.\nАллахIана ахь саццаза хастам бан безаш долу хIума ду иза! Хьуна АллахIа доIийна жоп луш хилар, уггар хьалха, АллахI къинхетаме хилар а ду, Цуьнан дикалла а ю, Цуьнан комаьршалла а ю, Цо Шен лайш дIатесна буьтуш ца хилар а ду, Иза Шен лайш безаш хилар а ду.\nТIаккха, ахь деш долу доIа цIенчу даггара деш хила а тарло иза, хьо АллахIе хьаста йала ма-езза хьасталуш хиларна а, хьо ерза ме-езза АллахIе йоьрзуш хиларна а, хьуна веза ма-везза АллахI везаш хиларна хила тарло иза. Делахь а, хьо дика ю а аьлла, айхьа хьайх ахь дозалла дийр долу бахьана хилийта а ца лаьа суна, хIунда аьлча иза дика хIума доцу дела. Хьайна Дала билггал цхьа дика деш хилар гуш хилча, кхин а чIогIа Цунна Iибадат дан деза, Цунна баркалла ала деза ахь, Цунна шукр дан деза ахь, Иза реза хуьлу бахьанаш алсам даха деза ахь, Цунах кхера ма-езза кхера а еза, Цуьнга догдохуш хила а еза хьо. Нагахь санна хьо иштта дикачу хIуманна тIехь совялахь, Цо Шен къинхетам совбоккхур бу хьуна, Шен комаьршаллийца. Нагахь санна ахь шайтIане хьой Iеха а йайтина, ахь айхьа хьайх дозалла дахь, йа хьайна хуьлуш дерг беккъа Делан къинхетам бахьана долуш хуьлуш хиларх хьо ца кхетахь, АллахIа и дика сацо а кхерам бу хьуна. Цундела, цкъаъа АллахIан къинхетамах дог ма дилла, цкъаъа Цуьнан Iазапах хьой кIелхьара алий дагчура кхерам дIа а ма баккха, даим Деле болу безам совбоккхуш а хила. И кхо хьал цхьаьнакхетта хилча дерг ду хьуна хила ма-везза волчу бусалба стеган а, зудчуьнан а уггар кхачаме долу хьал.\nДала аьтту бойла хьан Шена муьтIахь хиларехь!\n28/08/2010 = 18/09/1431


Радикализм – иза хIун ю?\nКеп-кепара ойланаш хазийра Дагестане баьхкинчу эксперташа терроризмах а, экстремизмах а лаьцна\nХIинжа-ГIалахь хиллачу конференцин тема: хIун ю "радикализм", "экстремизм", юй къаьмнийн шайн маршонехьа къийса бакъо?\nОьрсийчоьнан мегаполисашкара, Шемара, Туркойчуьра Дагестане баьхкинчу эксперташа йийцина дахаран агIонаш экам елахь а, яц тергамза йита торуш. Муьлхачу бахьанаша гIаттайо экстремизм, радикализмах муха ларъян еза къаьмнийн синмехаллаш Малхбалехь а, Къилбаседа Кавказехь а, хоьттура гуламхоша вовшашка.\n"Экстремизм яьржинчу хьелашкахь къоман а, динан а ламасташ Iалашдаран перспектива" аьлла яра тема.\nТIаьххьара шераш тIедахккалц и тема хьеечара дукха хьолехь луш долу жоп цхьаъ дара: террор, экстремизм ницкъо бен ца къарйо. Амма ХIинжа-ГIала деношкахь гулбеллачу меттигерчу а, тIебаьхкинчу а тергамхошна къовсам тахана кхечу хорша берзо беза аьлла хета – "лоьралла лелор" хьалха а доккхуш.\n"Дагестан экстремизмах цIанъеш меттигерчу а, федералан а Iедалша къастийначу некъаша дарба ца до. Талла деза, стенна яхъелла конфликт ", - аьлла хета "террорца къуьйсучу комитетан" (АТК) векална Магомедов Хьабибна.\nМитингаша, форумаша, концепцеша, кхеташонаша цхьа а дарба луш дац, боху Магомедовс, "стенна еха терроризм Дагестанехь а, ерриг а Оьрсийчохь а" бохучу хаттарна жоп, бакъдерг а ца лечкъош, схьалаха деза.\nШен экспертна гина сурт иштта ду: Дагестанехь конфликташ 2000-гIачу шарахь гIевттира, "махка бухара ницкъхой байа 7-8 миллиард доллар хьажийча, сурт Косовохь санна дара – урамехь вуьйра милцо, Iедалера хьаькам".\nКъоман а, динан а ламасташна вовшашца барт ца карабо, и конфликт тIамца къаьмнийн маршо къовсучу кепе ерзахь, генадер ду хьал, боху эксперто. "И хила сахьт дац, гIорасиз ю динан риторика ", - элира цо.\nЦхьаболчу радикалаша, адам гIатторхьама, салафийа хилла а воцчу Шемал-Имаман цIе ловзо яьккхира, дагалоьцу Магомедовс.\nДоьхнарг ду динан экстремизмца къийса арабаьхнарш атеисташ хилар, атеист "кхетар вац, ара а ваьлла, ша-шеца дерриг а эккхийта сацам бинчу стагах", - боху антитетерроран кхеташонан векало.\nСоциологин Iилманийн докторо Абдулагатов Заида шена Оьрсийчоьнан политикан дошамашкахь "ца карадо "экстремизм" термин нийса туьдуш, цундела пачхьалкхо ша резайоцург милла а воккху шен мостагIийн могIара", иза дика позици яц, элира.\nТеологин институтан ректоран Чиркей юьртарчу гIовсо Джамалудинов Ахьмада шена го, бохура, радикалаша шайн структураш а, боламан кепаш а хийцина хилар.\n"Цара духар хийцина, мажош дIаяьшна, хаза кафеш, садоIу меттигаш схьайоьллу, амма къайлах шайн кхетаме ийзабо нах", муфтиятна дуьхьалбоху, иза аьшнаш а еш, адам къахкадо махкахь дайшкара схьа лелачу тIерикъатах, - аьлла хета Джамалудиновна.\nКъилбаседа Кавказерчу Исламан Талламийн Центран директоро Гереев Руслана ша саготта ву, элира, Дагестанехь 30 % бахархой, аьлча а, кегийнах, болх-некъ боцуш хиларна. Доккхачу декъанна, цаьрца дуьйлу дов пачхьалкхан, - боху цо.\n"Оха вовшашлахь бегаш бо, Сургутехь дукхахчарна хаьа гIазгIумкийн мотт, олий. Цигахь кху шерашкахь дийнна ярташ ехкина гIазгIумкаша, ногIаша, гIумкаша", - хаамбира Гереевс.\nДагестанехь ханна деэшачунна, болхах хаьддачунна деш гIо дац, иза ду, бохура гуламхоша, цундела дIатосу мохк кегийчара.\nШога масалш лехьийна дуьнентIера ницкъхоша – Израилан зеделларг, масала. Тухий-тухий, дагадо полицина герзца дуьхьалваьлларг чохь хаавелла цIа – ткъа иза харцо ю, Кавказна йогIуш кеп яц, билгалдаьккхира конференцин декъашхоша.\nНохчийчохь текхаргаш, Европе гIерта кегийрхой, даржах ваьлла гIалгIайн хьаькам


Австрерчу исбаьхьаллин тобано кхоьллина мухIажарийн Европе богIу некъ гойту компьютерийн ловзар\nАвстри - Европехь тхов-кIело лоьхучу мухIажарех лаьцначу компьютеран ловзарна тIера сурт, 28Заз2012\nКомпьютерийн ловзар аьлча духьала хIуттуш долу сурт дар дайначу кхиазхоша цхьа а пайда боцуш, хан йойъу ловзаршца доьзна хуьлу, шортта Iенаш цIий а долуш, тIемаш а беш. Амма мехалчу хиламашна тIе тидам бахийта Iалашо йолуш долу ловзарш а хуьлуш хилла компьютерийн ловзаршна юккъехь. Ишттачех цхьаъ кхоьллина Австрерачу говзанчаша.\nЛовзар даима а самукъане ца хуьлийла а, ткъа цIийнах-цIарах ваьлла, Европе ваха дагахь схьавогIуш волу мухIажар да хIума доцуш, сагатдала араваьлла воцийла а гойту Венерачу цхьана арт-тобано кхоьллинчу компьютеран ловзаро. „Дозанаш“ ю цу ловзаран цIе, я вуьшта аьлча „Шу Европа гIап йолчу схьакхаьчна“ аьлла а ю.\nЦу ловзарехь гойту, цхьанхьа генарчу махкахь дехаш долу адам, мухIажар долий, Европе боьду некъ юхьаралоций, новкъа долуш. Хьаннашкахула а, хиш чухула а, лаьмнашна тIехула а бу и цуьнан некъ. Тайп-тайпанчу пачхьалкхийн дозанхой а, эскархой а, Iедалхой а бу Европа гIопе богIу некъ ларбеш. Дакхий пенош а ду и гIап хийрачарна дIакъевлина латтош.\nЦу ловзарехь хIоранна а, шена лаахь, мухIажаран ролехь хила йиш ю, шена лаахь, цу мухIажарх, эцахь иза вийна а, Европа ларон араваьллачу дозанхочуьн ролехь хила а йиш ю.\nИтт шо хьалха Нохчийчура Европе некъ бина волу мухIажар, ткъа хIинца Швейцарин вахархо волу Тарамов Ахьмад Маршо радион дехарца левзира „Дозанаш. Шу Европа гIап йолчу схьакхаьчна“ цIе йолчу компьютеран ловзарх. Цунна хетарехь, цу чохь гойтуш долу сарташ а, вастанаш а бакъдолчехь хуьлуш долчу хьелех, цец а воккхуш, тера кхоьллина ду.\nТарамов Ахьмад: «Суна схьахетарехь, тамашийна а, инзаре а хIума а ду иза. ХIунда аьлча, со цунах ловзучу хенахь, итт шо хьалха суо схьавогIучу хенахь сайна мел гина долу хIума: Белоруссехула а, Польшехула а мел хилларг а, тхаьш мел лайна хилла бала а, тхаьш мел хьаьгна хилла къа а, тхайна мел хилла зе а, - и дерриге а карладелира суна.\nИ дозанхой болчу меттигашкахь тхаьш текхар а, хичухула дийлар а, патрулан машено тIе серло хьажийча, лаьтта охьа а дуьший, иза дIакъайлаяллалца, кхин хьалагIовтта йиш а йоцуш, Iехкар а. Бераш доьлхуш, царна дан хIума доцуш, тхоьца хиллачара хьегна бала а карлабелира. Тхоьца хIетахь хила а хилла, и бала ша а хьегна долчу адамо кхоьллича санна хийтира суна-м и ловзар».\nЦхьацца болчарна хета тарло, компьютеран ловзар хIун бен ду, цуо хIун тIеIаткъам бан йиш ю мухIажарийн дахарна я Iедалийн политикана, аьлла. Ткъа и ловзар кхоьллинчу Голд Экстра цIе йолчу Австрерчу арт-тобана хетарехь, и санначу ловзарша бакъдолчу дахарна хазанесанна тIеIаткъам бо. Церан Iалашо Евробертан дозанашна уллехь кхолладеллачу критикаллечу хьолана тIе тидам бахийтар ю.\nТкъа цу дозанашкахь болчу хехойн, хууш ма-хиллара, цхьа кхераме хьал я дагахь доцу ситуаци нислуш хилахь, мухIажаршна герз тоха а бакъо ю. Иштта хьал ду дозанех лаьцначу ловзарехь. Бакъду, нагахь санна хьо дозалардархо а волуш, ахь мухIажарна герз тохахь, хьан дуккъаъ баллаш йов. Цу кепара виртуалехь мукъане а хехой, герз ца тухуш, совцон гIерта ловзоран авторш.\nТарамов Ахьмадна а хета и санна долчу ловзарех пайда бала йиш ю аьлла.\nТарамов Ахьмад: «Иштта бала а хьоьгуш схьабаьхкинчарна шаьш лайнарг диц ца далар а хир дара, и хIума дага а догIуш, цара шайгарчу хьолана хам бар а хир дара. Ткъа и бала бевзаш боцучу кху Европера нах а дикох кхеташ хир бара, тIебаьхкинчеран хьолах а, цара лайначух а, „делахь, ма бала лайна-кх кхара“ аьлла ойла йийр яра, вай дерриш а цхьа вуо а, зуламе а нах хетара дацара царна, мелхо а, мухIажаршца къинхетаме а, царех кхеташ а хир бара аьлла хета суна».\nШаьш шайн компьютеран ловзар кхуллучу хенахь арт-тобан декъашхой лерина мухIажаршца цхьанабеттабелира. Иштта цара дикадаран юкъараллашца а цхьанкхетарш дира, пачхьалкхийн дозанаш лардархошца а, Iедалан векалшца а къамелаш дира, ка ма -доллу бакъдолчу хьолах шайн ловзарера хьал тера хилийтархьама. И хIума цаьрга кхочуш дан делла аьлла хета.\nКъаьстина ловзаран тIаьххара дакъа ду дагах кхеташ. Цу чохь хIора а ловзархо, мел кIезга а, 5 минот цхьана леринчу дIакъевлинчу виртуалан хIусамехь яккха езаш ву, мухIажарш бехаш болу хьелаш цунна довзийта а, ткъа иштта цаьрца еш йолу интервьюш цунна хазийта а.\nТарамов Ахьмадна хетарехь, дика хир дара и ловзар шуьйра даржийча. Масала, Европерчу пачхьалкхашкахь политикан я гуманитаран тховкIело йоьхуш болчу мухIажаршца болх беш болу Iедалан белхалой цу ловзарах ловзийтича. ТIаккха гур дара царна, аьлла хета цунна, шайна тIе оьхуш болчу нехан кхолламаш мел Iовжаме бу.\nИ ловзар даьржиначул тIаьхьа Европе кхача гIертачу нехан а, кхуза схьакхаьчначу мухIажарийн а хьал хийцалур ду алар дукха догцIена хир дара. Амма и санна долчу ловзарша шаьш девзачаьрга, мел кIезга а, шена гонахьарчу дахарех ойла йойту, виртуалера васташ а доцуш, боккъалчу адамех а, церан кхолламех а лаьтташ долчу.\nЕвропехь тхов-кIело лоьхучу мухIажарх лаьцна керла компьютеран ловзар юкъадаьккхина


Плебесцитехьа ву РохIани Хьасан\nГIажарийчоьнан президент резавац халкъана мехала йолу экономикан, социалан гIулчаш ша консервативе лоручу парламенто бен билгалъяха ца магаде низамаш хиларна шен махкахь. Телехьожийлехула халкъаца дагаволуш цо аьлла, ерриг пачхьалкхах хьакхало хеттарш нехан кхоже дахка деза аьлла.\n1979 шарахь тIеэцначу конституцино наггахь хаттар а дац халкъан кхеле дилла кхачош. РохIани Хьасана шен къамел дира экономика пачхьалкхан карара а йоккхуш, маьрша кхиаран некъаш къасторхьама вовшахтоьхначу кхеташонехь.\nШен зарратан программа бахьанехь дуьнено эмбаргон гурашкахь латточу ГIажарийчоьнна мехала ду ша-шен сурсатех кхачоян Iамар. Парламентан декъашхоша хIинцале хаийтина шаьш РохIанин къамелна резабойцийла.


Малхбалерчу Украинера "референдумаш" къобул ца йо Евроберто\nУкраина -- Кхиамца "референдум" чекхъялар даздеш бу хIара нах Луганскехь. Стиг12, 2014\nКIирандийнахь леринчу пресс-конференцехь Малхбалерчу Украинера Донецкан, Луганскан кIошташ дIакъастарх йолчу референдуме Брюселан болу официала хьежам бовзийтира Эштон Катринан пресс-секретара Косьянчич Майяс.\n„И „къоман кхажтассарш“ шайх олуш йолу референдумаш низамца йогIуш а яц, цхьанна а кепара демократикалле легитимаци йолуш а яц“, - элира цуо, Евроберто церан жамIаш къобалдийриг ца хилар билгал а доккхуш. Иштта цуо элира, и тайпа къажтийсарш дIадахьар Женевехь бинчу берташца цхьаьнадогIуш дац, аьлла.\nКIирандийнахь, стигалкъекъа беттан цхьайтталгIачохь, Донецкий, Луганский, цу шина гIалина гуонахьара кIошташий Украинех дIакъастарх йолу сихаллех вовшахтоьхна референдумаш дIаяьхьира цигахь къепе дацарш лелочу Оьрсийчоьнгахьа йолчу тобанаша.\nСепаратистийн долаяьллачу 14 гIалахь дIадаьхьира кхажтассарш, цхьа а дуьненаюкъара тергамхой а боцуш, я харц-бакъ лардеш хилар цхьаммо а толлуш а доцуш. Шаьш цу кIошташкахь Iедал шайн карадерзийначу сепаратисташа Луганскехь харжамхойн 70 процентано дакъалаьцна кхажтассаршкахь, ткъа Донецкехь 75 процентано, аьлла дIахьедина.\nИ референдумаш низамца йогIуш ца хилар а, дуьненан юкъаралло цкъа а къобалйийриг ца хилар а хIинцале а кхеташ ду массарна а бозуш боцучу тергамхошна. Аналисташа билгалдаккхарехь, мел кIезга а, масийта бахьана ду уьш питане а, зуламе а лара.\nЦкъа делахь, и референдумаш дIакхайкхийна долу меттигера Оьрсийчоьнгахьара „Iедалш“ легитиме дац. Муьлш бу а ца хуу, цхьаммо а хаьржина боцу герзех боьтина нах бу и Iедал шайн кара а дерзийна, цу гIаланашкахь къепе дацарш лелош берш. ШозлагIа делахь, цара цхьанна а кепара билгалъяьхна яц харжамхойн цIераш, муьлха а бозбуанчаллаш лелон шайна маршо а юьтуш. КхозлагIа делахь, цхьа а возуш воцу тергамхо вацара и кхажтассарш нийса-бакъ дIадахьар толлуш.\nТкъа и референдумаш тIеман хьелашкахь дIахьош хилар а, Украинин Конституцица цхьаьнадогIуш ца хилар а хьехон а ца оьшу.\nАла догIу иштта, Малхбузерчу хаамийн гIирсаша шуьйре дийцаре деш ду, референдумаш дIаяхьале цхьа де хьалха Украинин полисхошна бIе эзар сов, хьалхехь тIе куьйгаш а яздина, кечйина йолу бюллетенаш карийна хилар.\nСлавянск гIалин уллохь полисхоша сацийначу цхьана машена чохь Iедалхошна гучуевллера, харжамийн тускаршна чукхийса бен ца езаш, куьйгаш таIийна, кечйина йолу бюллетенаш а, амма царел сов дуккхаъ герзаш а, патармаш а. Кхеташ ма-хиллара, цу массо а бюллетен тIехь „Донецкан къоман республика“ ша шех цIе тиллина йолу сепаратистийн пачхьалкхенан кеп къобалйеш долу кхьаьжнаш дара.\nТамашийна дац цундела, Европехь цхьаьнаболхбаран а, кхерамазаллин а юкъараллин парламентан ассамблеян куьйгалхочуо Кривокапич Ранкос и кхерамийн а, гIелонашйаран а, низамаш хьешаран а хьелашкахь дIаяьхьана йолу ша-башха плебисцит цкъа а къобалйийр яц аьлла дIахьедар дар. „Абсурде хIума ду цу кепарчу хьелашкахь маьрша а, нийсоне а кхажтассарш дIадахьа йиш ю аьлла хетар“, - элира цуо журналисташка кIирандийнахь.\nКхардаме лерира Малхбалерчу Украинехь дIаяхьана йолу референдумийн кепаш иштта Германин арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмайер Франк-Вальтера а. Карарчу хенахь Брюсселехь Евробертан пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министрийн цхьаьнакхетарехь Оьрсийчоьнна дуьхьал яха керла санкцеш йийцаре еш хиллачу цуо и кхажтассарш, забар а йоцуш, дийцаре до хIума а дац, элира. Шинари дийнахь Киеве ваха лерина волу немцойн арахьарчу гIуллакхийн министр иштта Украинин малхбале кхача а дагахь ву.\nАла дашна, Оьрсийчоьнна дуьхьал керлачу санкцийн гуо билгалбаьккхира Брюсселехь Евробертан векалша оршот дийнахь. I3 стаг а, шиъ фирма а ю цу гIуданашца билгалбаьхначеран могIаршлахь. Цу нехан а, фирманийн а цIераш цкъачунна зорбане яьхна яц, амма, дийцарехь, ГIирма ах-гIайренна Оьрсийчоьно аннекси еш жигара хилла нах а, ткъа иштта ГIирманехь бизнес лелош йолу фирманаш а хир ю уьш.\nБрюсселехь оршот дийнахь санкцийн гIуллакх дийцаре дан гулбелла хиллачу Евробертан арахьарчу гIуллакхийн министарша билгалдаьккхира, нагахь санна стигалкъекъа беттан 25-чохь Украинехь дIабахьа лерина харжамаш ца нислуш биссахь, тIаккха Евроберто рогIера, Оьрсийчоьнан экономикана дуьхьал лерина йолу, санкцеш билгалйохур ю аьлла.\nХьалхехьуо „Маршо“ радионо дийцаре дина ма-хиллара, Малхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал жим-жима йохуш йолу гIуданаш даран гIулчаш цуьнан экономика цхьа яй къовзор бен, кхин зене яц, я Кремлан куьйгалло кхерам санна тIеоьцуш а яц. Изза аьлла хеташ ву вевзаш волу немцойн Оьрсийчоьнах волу аналист Ригерт Бернд а.\nМалхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал йохуш йолу санкцеш маха Iиттар санна хIума ду элира цуо „Дойче Велле“ агенталлийца ша динчу къамелехь. Ткъа царел лазамех йолу гIулчаш яха Европа хIуттуш ца хилар билгал а доккхуш. Цуо иштта ирачу критике йира Европера юкъаралла а, Украинехь хIуммаъ доцуш санна ехаш йолу. „Мичахь ду европахойн инзарбовлар?\nМичахь ю къайлаха тайнаша дIасаийзочу оьрсийн питанчашна дуьхьал йолу демонстрацеш? Европерчу коьртачу шахьаршкарчу Оьрсийчоьнан векалташна хьалха ян декхар йолу пикеташ мичахь ю?“ - элира цуо, европахойн бендацарх емал деш.


"Со оьрси ю, со дика кхета сайн турпалхочух, гIалгIайн зудчух"\nЯздархо Разумова Анастасия\nИнтервью кечйинарг Лайтштерн Михаил - "Кавказ.Реалии"\n2019-чу шарахь билгалбаьхначу яздархошна дукха хан йоццуш совгIаташ дIасадийкъира "Сибирские огни" цIе йолчу ширачу стоммачу журнало. "Проза" номинацехь толам баьккхира Пермскан кIоштарчу Разумова Анастасияс. "Буьйсанна говраш хьан ларйора..." цIе а тиллина, дийцар яздина цо Казахстане депортаци йинчу гIалгIайн къомах лаьцна. "Кавказ.Реалии" корреспондент цхьанакхийтира авторца. Иза къастон хьаьжира, хIун ала гIертара автор шен ешархошка, Сибирехь цуьнан дийцар гоьдаьлла хиларан а хIун бахьана ду.\n- Цхьана интервьюхь ахь элир-кх, текст коллало хьайн кийрахь шовкъ гIоттий аьлла. "Буьйсанна говраш хьан ларйора..." дийцар яздар муха нисделира хьан?\n- Сан коьртехь турпалхой гучубовлу дуьххьара. Сюжет, я тема, я идей ца хуьлу хьалхара, цхьана стеган васт хIутту дуьххьара. Сайн ма хуьллу, оцу турпалхочуьнга ладоьгIу ас, цуьнан аматашка бIаьргбетта ас, цунах хиллачун а ойла йо. Ишта дуьххьара кхолладелла сан коьртехь, даймахкана генахь, шен цхьаъ бен воцчу воIца йисинчу гIеметтахIоьттинчу зудчун Хьаван амат а.\nКхузахь цуьнан цхьаннан драма хилла ца Iа, кхузахь дийнна къоман трагеди ю. Турпалхочун вастан ас кIорггера ойла мел йо, со дика кхетара цуьнан кхолламехь Iиттаделлачех. Кавказера ю иза. Лаамза махкахь яьккхина йолу.\nСайн аьтто мел болчу хьосташкахь талламаш бира ас "Чечевица" операцех лаьцна информаци гулъеш, ишта тема а, меттиг а, зама къаьстира. ТIаккха вовшахтасаелира соьга сюжет. Дуккха а шерашкахь суна хьалха лаьттинчу хаттарна жоп делира сан дийцаро.\nСан деда а, денана а ду репрессеш лайна. Деда украинхо ву, денана белорусхо. Уралехь девзина ду и шиъ, пхи бер дуьненчу даьккхира цара. Доьзал кхиъна, пачхьалкх мел ю дIасабаьржина. Шайн ден а, ненан а дезачу деношна Пермскан кIоштарчу Красновишерск гIалахь вовшахбеттало уьш.\nСо бер долчу хенахь Iаламат чIогIа хазахетар суна, сан дедена цуьнан йоI асовгIатна елла суьртийн альбом луьстуш. Тахана ойла йо ас, оццул бала а хьегна: махках ваккхар, лецарш, дена тоьпаш тохар, муха вуьсур ву дуьненна а дар ца луш? Оцу хеттаршна жоп хила тарло сан "Буьйсанна говраш хьан ларйира..." дийцаро.\n- Муьлххачу а гIалгIачунна, уггар а коьртачех дуьсу хаттар, хIун бахьанаш дара депортаци ян бохург, хьайн дийцарехь хьахоза дитина ахь.\n- Сталина къаьмнашна йина депортацеш зуламе ницкъбар дара-те, я богIуш бина бекхам хиллера бохург къийсар дехха лаьттар долуш ду. ХIора а агIонан цунах шен-шен тоьшаллаш а ду. Тамашениг хIун дуй? Сталинан а, Берин а политикан агIончаша дIахьедеш хилар, Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхехь дезертиралла а, бандитизм а диллина лелош дара бохуш. ХIетте а, хьесап до цара а, нохчий а, гIалгIай а цхьабосса лехкина махках бахар - харцо а яра, нийсонца ойла йина хIума а дацара бохуш.\nСан дийцар - ораторан трибуна яц, социалан-политикан анализ ян майда а яц. Цхьана адаман - Хьаван, сан турпалхочун кхоллам бара суна интересе хетарг. Иза бандит а яц, фашистийн агIонча-м муххале а яц иза. Ткъа мел дукха хилла и саннарш! Шайн хIусамех баьхна, некъаца белларш, я депортацин хьалхарчу шерашкахь мацалла белларш.\n- Сталинан заманахь, дукха къаьмнашна йина депортаци - гIалгIашна, нохчашна, немцошна, корейцашна, оьрсашна, ишта кхин дIа а. ГIалгIайн къоман кхоллам ахь тIеозор стенна дара?\n- Красновишерскехь кхиъна ю со. Бохийна нах баьхна гIала ю иза. Цигахь немцой, ГIирмера гIезалой, украинхой, прибалташ, эрмалой, желтой, нохчий, гIалгIай бара... Царех хIораммо а хатта тарло: хIун даьллера тхоьгара? ХIоранна а йийца хир яра шен кхолламах лаьцна инзаре истори.\nАс гIалгIа Хьава хIунда къастийна хоьтту ахь? Цуьнан вастаца дуккхаъчийн ойланаш а, сингаттамаш а бу. Ас юха а боху, сан дийцар синхаамийн дуьненах лаьцна ду, политикан дуьненах дац, тIаккха ас и турпалхо харжар а - цхьаъ доцуш дац. Со оьрси ю, со дика кхета сайн турпалхочух-гIалгIах, цуьнан ша нана хилера терра, ненан сингаттамах а, зуда хиларе терра, цуьнан тIехьажамех а.\n- Стенгара хаьа хьуна меттигерчу дахаран башхаллех - луьра гIамарца хьоькхучу мехех а, хица лайначу проблемех а? Там бара хьо ГIалгIайчохь а, Казахстанехь а хилла хила?\n- Хала хеташ делахь а, хIан-хIа, хилла яц со. Сан цIийнда ву Казахстанера, цигахь ехаш ю цуьнан нана а, ваша а. Суна чIогIа хазахета сан майрчо Казахстанерчу дахарх дуьйцуш. Сайна хаа луург цуьнга дуьйцуьйтура ас. Ишта-м дуккха а кхелхинчийн дагалецамех лаьцна дешна ас, ладийгIина оьрсийн матте гочдинчу, интернетехь видеошкахь дьйцуче а.\n- ГIалгIайн къоман амал муха ю аьлла хета хьуна? Кху заманан ГIалгIайчуьрчу яздархочо Кодзоев Iийсас цкъа билгалдаьккхир-кх "тхан къоман протесте характер ю. Тхайна тIеIаткъам мел бе, дуьхьал дуьйлу тхо. Суна хетарехь, оьрсаша аьрхалла олу-кх цунах". Ткъа хьан дийцарера турпалхой дуьхьал ца буьйлуш, шайн ма-хуьллу, хене бовла хьуьйсу. Я со нийса вац? Кеп-кепара хила тарло дуьхьало яр?\n- Депортаци йина нах хийрачу Iаламан хьелашкахь нисбеллера. БIешерашкахь шайн даймахкахь леллачу культурех, ламастех тера а доцчу хьелашкахь. Шайн ламасташ, мотт, гIиллакхаш лардархьама хиллачуьнга юхахьежар бен дисина ца хиллера царна. Цхьа шатайпа ларъеш ю гIалгIаша шайн къоман этикет. Кхоллаеллачу ситуацехь Iаламат хала хилла и дерриге а Iалашдан.\nКодзоевс интервьюхь дийцарца, гIалгIай шайн къоман гIиллакхашка болчу безамехь къар ца луш ду боху цо. Газеташкахь, къаьсттина, партин зорбанашкахь, шайн ламасташ а, гIиллакхаш а бехдан гIертара боху, ткъа гIалгIаша "хIуьттарена дезара шайн хIума".\nСан турпалхо масех шарахь аренашкахь еха, амма ца тов цунна и дахар. Дерриг а баккъал доцуш санна хета цунна: меттиг а, адамаш а. Шен даймахке сагатдина ца Iаш, керлачу лаьтта тIехь а шайн къоман къепе хIоттон гIерта иза. Шен къоман йоI хилла йисар - ишта шен сица дуьхьало латтайо цо.\nТкъа шен къоман векал йисинчу цо, хийрачу лаьтта тIе а серло кхачайо. Хьавас тIеоьцу шен дахар шена тIехIиттинчу хийцамашца а, лозучу чевнашца а. ХIинццалц шена а ца хууш, шегахь хилла цхьа ницкъ хаало цунна. Адамашна дарба деш, гIо деш, шен серло луш, дIайолалало иза.\n- Ала тарлой, хьан дийцарехь коьртачу турпалхочо, йоккхачу стага Хьавас гойту, шайн латтанаш цIадерзон, гIалгIайн къоман хилла лаам кхочушхилла баьлла бохург?\n- Цхьана а агIор бакъо яц сан, гIалгIаша сатийсинарг кхочушхилла, я ца хилла аьлла, мах хадо. Оцу хаттарна шаьш оцу къоман векалша жоп лур ду. Ткъа вуьшта..Дуй-те лаьтта тIехь цхьа а къам, цхьана историн заманчохь шайца лелийна харцо бахьана долуш, са ца гатдеш?\n- ГIалгIайн мотт бевзий хьуна? ГIалгIайн яздархойх мила ву хьуна гергара хеташ?\n- ГIалгIайн мотт суна ца хаьа, цундела ас баркалла боху гочдархошна, уггар а хьалха, фольклор йовзийтарна. Даим а интересе ма ду, къомо шех лаьцна олург. Iаламат доккхачу хазахетарца листира ас гIалгIайн фольклор. Церан туьйранашца, кицанашца, аларшца - йоккха энерги ю.\nГIалгIайн яздархой башха дукха а бац, кхин а кIезиг бу оьрсийн маттахь яздийраш. Боков Ахьмадан киншка а ешна ас. Революцина муьтIахь хиларца цхьа пафос дIаяьккхича, цуьнан книги тIехь дуккха а мехалниг ду, гIалгIайн мискачу нахах лаьцнарг.\nБазоркин Идрисан "Из тьмы веков" ешна ас. ГIалгIашна "Война и мир" роман санна, къоман езачех ю боху иза.\nКху заманан яздархойн публицистика евзина суна, депортацех лаьцна дийцарш а дешна ас.\n- Оьрсийчоьнна юкъарчу дуккхаъчу къаьмнийн кхолламаш а, церан истори а, цара лайна зераш а - исторехь доккха чкъор ду. Кхин дIа а оцу агIонехь дIаяха дагахь юй хьо?\n- Карарчу хенахь кхузаманан йоIах-мансих лаьцначу исторех ойланаш йо ас. Цхьана оьрсийн гIалахь ехаш ю иза, амма шен яйначу культурина а, оцу гIалина а херъелла. ТIаьххьара бисина, шайн гIиллакхаш дIатесначу манси къоман векалш бехачу сайн даймахках лаьцна яздан дагахь ю со. Массо а маьIнехь вар - и хила мега сан тема.


1000 манатов. (Ашхабад) 09 июля\n1200 манатов. (Ашхабад) 02 июня\n1200 манатов. (Ашхабад) 30 мая\n15 манатов. (Ашхабад) 12 мая\n1700 манатов. (Ашхабад) 12 апреля


Умаров: Ямарт диверсин кибератака ю Кадыровна йинарг\nГIуран-бутт 23, 2017\nНохчийчоьнан Iедалша дIахьедо, мехкан куьйгалхочун Инстаграмера аккаунтна чуволийла дац "диверсин кибератака" цунна ярна, аьлла. Iамерко Кадыровна дуьхьал яьхна санкцеш бахьана долуш ду и аьлла хета царна. Зорбан министро Умаров Джамбулата РБК агенталле дийцарехь, кибертIелатар дина Кадыровн Инстаграмна.\n"Кадыров Рамзанан аккаунтна йинарг ямарт, диверсин кибератака ю", - аьлла Умаровс. Цо бахарехь, "кибертIелатарш до аш" бохуш, даим а тхуна бехкаш тIетоьттучара дина хIума ду и.\n"Кадыров Рамзанан хIора дашо, хьажаро кхерам тосу хIордал а дехьа болчу, кирхьанна тIехьара геополитикан гIовгIа яккха а, къаьмнаш вовшашна чуьчча дахийта а бен гунахь боцчу кIиллойн сутарчу дегнашчу", аьлла министро.\nУмаровн шеконаш яц, пачхьалкхан депаратаментан омраца бен Кадыровн аккаунт къевлина цахиларх.\nКадыровн агIо юхаденъеш, белхаш бу дIахьош, амма техникан бахьанашца дIаяйна яц агIо боху Умаровс.\nШоьтан Iуьйранна Кадыров Рамзанан Инстаграмера а, Фейсбукера а агIонаш еллалуш яцара. Ткъа ингалсан меттан Инстаграмера блог а, ВКонтактера агIо а, Телеграм-канал а, Твиттер а хьалха санна маьршша чуволийла долуш ю.\nКарарчу беттан 20-чохь Iамерко "Магнитскийн тептаре" вьаккхина Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан.\nЦунна бехке дуьллу Iамеркан Iедалша, махкахь кхел йоцуш нах байар а, адамашна тIехь Iазапаш, къизаллаш лелор а, адамийн бакъонаш ларъеш цахилар а.


Кадыров: Telegram дIакъовлийта ца лаьа, амма низам ца лардича а ца долу\nИнтернетерчу маршонан тIеххьарчу чIагIонех йолу Telegram юьхьарлаьцна Оьрсийчоьнан Iедалша.\nКадыров: Telegram дlакъовлийта ца лаьа, амма низам ца лардича а ца долу\nИнтернетан мессенджерш лелор тахана могIарера хIума хилла дIахIоьттина вайн дахарехь. Уггар царах евзаш ерш ю WhatsApp, Viber, Facebook Messenger, Skype, ICQ, Google Hangouts.\nЦу мессенджерша аьтто бо уьш лелочу нехан йоза а, къамел а, сурташ а, видео а вовшашка дIасаяхьийта. Харц хир дац тахана нохчашна юкъахь уггаре а яьржинарг WhatsApp олу мессенджер ю аьлча. Цул сов нохчаша жигара лелайо кхин йолу мессенджерш а, шайна юкъахь Skype а, Viber a, Telegram a йолуш. ТIаьххьарчун долахо ву ВКонтакте социалан маша кхоьллина волу Оьрсийчоьнан махкахо Дуров Павел.\nДукха хан йоцуш Telegram-хь шен канал схьадиллира Instagram-хь а, ВКонтакте а, Twitter-хь а, Facebook-ехь а, Livejournal-ехь йолчу шен агIонашкахь жигаралла гойтучу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nКхин а формалан йоьцучу кепехь шен ойланаш а, дахарехь шена зеделларг а довзийта кхоьллина ша Telegram-хь канал, бохуш вара республикан куьйгалхочо ша Instagam-хь бинчу хаамехь.\nХууш ма хиллара, цхьана Instagram-хь Кадыровн агIонтIе язвелла ву 2,7 миллион стаг. Цундела цунна вуно мехала дара 100 сов миллион стага лелочу Telegram-хь а шен агIо хилар, 5000 эзар стага дакъа а лоцуш, мультичат ян цигахь аьтто хилар тидаме эцча муххале а.\nАмма тахана Telegram Оьрсийчохь болх бечура саца мегаш ю. Цуьнан бахьана ду Роскомнадзоро цу сервисана тIедиллинарг цуьнан долахой кхочуш дан лууш ца хилар.\nОьрсийчохь тIеэцначу низамца а догIуш, интернетехь «хаамаш баржо луучуьнан» декхар ду ша Оьрсийчохь болх болош хиларх лаьцна Роскомнадзоре хаам бан. Цул сов цуьнан декхар ду шен гIирсах пайдаоьцучу нахах лаьцна информаци а, 6 баттахь цара вовшашка яздинарг а Оьрсийчохь йолчу сервершна тIехь латто.\nСтигалкъекъа-бутт болалуш и билламаш кхочуш ца барна Роскомнадзоро Оьрсийчоьнан территори тIехь болх бар дихкинчу ресурсашна юкъатуьйхира BlackBerry, Imo и Line мессенджерш а, ткъа иштта Vchat олу чат а.\nСтигалкъекъа-бутт юккъе баьлча «Ведомости» газето хаам бира, Роскомнадзоро Telegram-е кехат дахьийтина, иза дIакъовлур ю аьлла кхерам тосуш. «Кху дуьнентIехь цхьана а Iедале а, лерринчу сервисе а цхьа бит информаци а ца кхаьчча тхоьгара. Иштта хир ду даима а», - аьлла комментари йира цу хаамна Telegram-о Rambler News Service агенствана, яздо ББС-но.\nБолчу хаамца, Теlegram-н информаци схьаяста оьшучу шифрийн догIанаш латтош ду масийтта пачхьалкхехь. Цундела Теlegram-ан долахошна хета иза далур доцуш хIума ду аьлла.\nБританерчу регистрацин чоьнан сайт тIехь болчу хаамца Telegram Messenger LLP компанина регистраци йина в Лондонехь 2014-чу шарахь.\nСтохка ГIура-баттахь, Оьрсийчоьнан президентан зорбанан секретаро Песков Дмитрийс дIахьедар динера, шаьш Telegram-ах пайда оьцу журналисташца а, президентан пулехь болх бечу нахаца а зIе латтош аьлла.\n«Telegram мессенджер чIогIа аьхна ю сихха хаамаш бан а, вовшашка хаттарш а, царна делла жоьпаш а дIасадахьийта а», - бохуш вара иза. Цундела иза дIачIагIа гIерташ цхьа а вац, дуьйцург ду цуьнан болх къепе балор ду, бохуш вара Песков.\nTelegram-е дIаязбалар тIедиллинера Оьрсийчура Iедалан структурашкахь болх бечу белхахошна а. «Дуккха а урхаллашкахь вовшашца юкъаметтигаш латтайо Telegram-хула, иза кхечарел а дика къайленаш ларлуш йолун дела а, «Оьрсийчоьнан махкахочо кхоьллина йолун дела а, яздо «Секрет Фирмы» интернетан журнало.\nЦундела тамашийна хIума ду тахана цунна кхерамаш туьйсуш Iедалан урхаллан куьйгалхо хилар. Роскомнадзоран куьйгалхочо Жаров Александара шаьш Telegram дIакъовла тарло, шайн урхаллина цуьнан куьйгалхочо Дуровс мессенджеран къайленаш ган доьхкуш хилахь, аьлларе хьалхо.\nМухха далахь а, Кадыров юкъацагIоьрташ ца дисина и хаттар а. Цо шен дош аьлла Telegram мессенджер дIакъовла тарлуш хиларх лаьцна.\nШина даржхочунна юкъа машарбеш ду Кадыровс шен Telegram-ан каналехула яздийриг: «Telegram дlакъовлийта ца лаьа, амма низам ца лардича а ца долу. Цунах жигара пайдаэцархо со хиларе терра, бертан шуьне хаон лаьа ши агIо. Сайн агIор со кийча ву Соьлж-ГIалахь Роскомнадзорна а, Телеграмна а бертабахка аьтто бан», яздина Кадыровс.\nВай лакхохьа аьлла ма хиллара, бутт гергга хьалха Telegram-ехь шен канал схьадиллинчу Кадыровс дуьйцург а, гойтур а цигахь шен тидамехь латтош ву хIинцале а 10 эзар сов стаг.\nАш муьлха мессенджер лелайо?\nОьший-те Telegram-х теша?\nХакершна Iаьмна WhatsApp-ан а, Telegram-ан а пайдаэцархойн аккаунташ йохо\nTelegram-хь шен канал схьадиллина Кадыровс\nTelegram дIакъовлийта ца лаьа Кадыровна


Адамийн къелла уггаре а хала хIума ду боху 90 шарел тIехваьллачу Куршлойн кIоштарчу Кюранбена олучу эвлара къена хьехархочо Гугуев Ширванис. Иза, оцу юьртахь,шен цIахь, ша вехаш ву. Доьзал, дахаран аьттонна, гIаланашка вахьбахна, ткъа, цунна шена ца лиъна оцу керлачу а, аттачу а дахаре верза.\nШа, дукха жима волчу дуьйна, болх бина йолчу ишколехь висна иза, шен даржехь-хьалхарчу классийн хьехархо. Цуьнан шозлагIа цIа хиллачу, ишколехь къамел хилира Маршо радионан, махкахь хьов, схьахетарехь, Оьрсийчохь а уггаре а къена волчу хьехархочуьнца. Шен къамел долалучу хенахь, цуо билгалдаьккхира, яьрташкахь кегийчарна Iан лууш ца хилар.\nГугуев Ширвани: «Кхузахь Iан ца лаьа. ДIаоьху кхузара Гуьмсе а, кхечанхьа а. Кхузткъа шарахь болх бина ас кхузахь. Шахтехь бара уггаре а хала болх. Лаза а вора цигахь, кхин а хуьлура. Царелла бераш дезаш, школехь болу болх дукхабезаш юхвеара со.\nКорр: «Бераш материал дIалацарца муха бу?».\nГугуев Ширвани: «Бераш дайшна-наношна гIуллакх дуора. Тхуна уллера аре тонка дуьйш ма яра. Иза лелош гIо дуора, деша а бохура хьалха. ХIета кхин цхьа а хIума а дара. Школан программа иштта хала яцара тахана санна. Халуу ю».\nШен Ширванийн ши кIант а, йоIарий а бу. ХIинца цуьнца царах цхьа а вац. Церан бен а латтош, кегийчарна школехь шен зеделларрг дIа а луш, вехаш ву иза.\nГугуев Ширвани: «Ши кIант вахьвахана ву. ЙоIарий а декъа тIера дIабоьвла. КIентий болчу вахча наб а ца кхета суна буьйсана. ЦIа вогIу со сихха. Дукха ца Iало. ХIинца вахча пхи де даьккхина ас. Оццула дукха Iийна а вац. Цхьа кIант волчохь а ца кхета, важа волчу вахча, кIеззиг кхета.\nШен меттера дIаваьлча хала ду. Царна ца хила мега, амма, цхьаболчарна хала ду. Даймахкера дIаваьлча».\nШен хена чохь пенси а вахана, Iан ца велла Гугуев Ширвани. Кюранбенан юккъерачу ишколан директоран тIе а вахана, шен сахьийза школехь ца хилча, аьлла дехар а дина юхвахна иза, хьехархойн могIанашка. Дуьйцу оцу школа директора Абдулкадиров Iумара.\nАбдулкадиров Iумар: «Ширвани Муталиевич, сан хьалхара хьехархо ву. Соьлла воккхохчуьнна а, цулла воккхохчуьнна а хьехархо хилла ву иза. Хьалхара классаш хала ма ей. Массо а хIуманна Iте куьг диллина Iан везаш хуьлу. Кхуьнан доьзал вахьбахана бара. ТIаккха Ширвани а вахьвига лиънера царна. Цигахь ваша а ву, кхинболу гергар нах а бу, аьлла, вахьвола бохуш бара уьш. Ша вахча хIун дара теша аьлла, дог хьоьвзина ша Ширвани а вара.\nАмма, хIара болх дIа ца тесбелира цуьнга. Iуьйрана хьалгIаьттича, балха ваха веза ша олий дог хуьлу, ткъа сарахь мичахь ду тептарш олий ойла йо ша бохура. Суна а накъост хира вара-кх аьлла схьаийцира. ХIинца а и болх а беш схьавогIуш ву иза».\nШен Гугуев Ширванех чIогIа накъост хилла, бераш кхетош-кхиоран балха тIехь, боху Кюрабенан ишколан директора Абдулкадиров Iумара. Цуо дуьйцург, бераш дика дIалоцу, къоначу говзанчийн хьехамелла, аьлла тидам бира цуо.\nАбдулкадиров Iумар: «Ширванис дуьйцуш долу хIума, ша дахарехь Iоьвшина дерг ду. Шен тIехоьттинарг, шена гинарг ду. ТIаккха къоначу хьехархоша иза дийца-м дуьйцу, амма, бахаррий, яздиний бохуш хуьлу. Ткъа, Ширванис дуьцуш дерг «Со эццахь волчу хенахь», «Со цигахь волчу хенахь» олий дуьйцу.\nЦуо дуьйцучу хенахь, берийн бIаьргах хи долу, церан дай-нанойн а долу, уьш баьхкина ладугIуш балахь. ЧIогIа дагах кхета дуьйцу цуо ша дерг. Оцу тIехь, дика хуьлу дIалацар. Цуьнана масаллехь, вай къомо хьегнарг а, лайнарг а дузу. Цуьнца ларам а, д=ладогIар а дика хуьлу берийн».\nИшколан директорца ас къамел дешшехь, Гугуев Ширвани, шен хан тIе ма кхаьчнехь, 3-чу классан урок яла чувахара. Цунна тIаьххье меллаша, процесс юкъах ца яьккха вахара со а. ТIечехаш, я кIеда а ца дора цуо къамел дешархошца, амма, аьлларг тидаме ца оьцуш ца дуьсура.\nГугуев Ширвани: «Бераш, хIинца, вай кхозлогIа четверть чекхаяла герга яхна. 23 чохь чекхъера ю хIара. Деша деза.Диктанташ язъян еза. Изложенеш ян еш. ЦIа бан белла болх бан беза дика. Школе а дахка деза. ТIаккха садоIура дув ай. ТIаккха мокъ хира ду вай. Школехь аш дешахь, шуна пайде дера ду. Кхиъ деша даха деза, институташка. Цхьацца говзаллаш Iамо еза.\nЙиолгIачу четвертехь юха карладоккхура ду. Шун дневникаш муха ю? Вахьехкалла массара а. ХIорш дика доьшуш бу. ХIара гIоле ву массарелла-шиъ дац кхуьнан. Дика кIант ву».\nГугуев Ширвани лакхахь ма аллара, ша реза вац, дешархошна тIех сов хала программаш хIитторна. Цундела, иза кестолгIа, Москоха ваха дагахь ву, дешаран министралле а кхочура ву ша, оцу хьокъехь цигарчу хьаькамшца къамел дан, бохура цуо. Маршо радионо, тергонехь латтора ду, цуьнан оцу гIуллакхах хIун хилира.\nШа 60 шарахь болх бинчу школе юхавеана хуьнаре хьехархо\nМоскохара школа закъалтана лаьцна хиллачу Гордеевна синIаткъаман экспертиза йийр ю


1. Тасбахь до Далла стигланашкахь мел долчо а‚ лаьттахь мел долчо а. Иза веза верг а ву‚ хьукаме верг а ву.\n2. Иза ву Ша арабаьхнарг жайнан охIлех цатешнарш хьалхарчу дIалахкарехь. Шуна ца моьттура уьш арабер бу. Царна моьттура шайн /тIеман/ гIопаша лардийр ду шаьш Делах. Дела веара цаьрга шайна дага а ца догIучухула. Церан дегнашка кхерам тесира Цо - дохадеш шайн цIенош шайн куьйгашца а‚ муъма нехан куьйгашца а. Ойла йе цуна‚ хIай бIаьрсадерш!\n3. Дала царна ца яздинехьара мохках бахар Iазап дина хир дара царна дуьненахь. Царна эхартахь а цIеран Iазап ду.\n4. Иза ду цара дуьхьало ярна Далла а‚ Делан элчана а. Милла велахь Далла дуьхьало еш верг - баккъалла а, Дела нуьцIкъала ву-кх бекхамца.\n5. Аш хадийна долу хурманан дитт‚ я дитина дерг Шен орамий тIехь - Делан пурбанца ду‚ песакх нах сийсаза барна а.\n6. Дала Шен элчанна елла цаьргара хIонс - шуна ца кхийтира цуна тIаьхьа лахка говраш а‚ эмкалш а‚ амма Дала ло урхалла Шен элчанашка Шена луучунна тIехь. Дела массо хIуманна тIехь ницIкъ кхочуш ву.\n7. Дала Шен элчана яртийн нахера яьккхина елла хIонс ю Далла‚ Цуьнан элчана‚ /пайхамара/ гергарчаьрна‚ боберашна‚ мискачаьрна‚ некъан накъостана а шух хьал долчу нехан долахь ца хилийтархьама. Элчано деънарг схьаэца‚ цо ца магийнарг дита: Делах кхералаш. Баккъалла а, и Дела чIогIа ву таIзар дарехь.\n8. МухIажирийн пекъар нахана а /ю и хIонс/‚ шайн цIенойх а‚ бахамах а арабехна хилла болчу‚ Делера къинхетам а резалла а лоьхуш болчу‚ Далла а‚ Цуьнан элчана а гIо деш болчу. Уьш бу бакъберш.\n9. Царел хьалха шайн цIенош хилларш‚ имана чохь чIагIбелларш безаш бу шайна тIе баьхкинарш‚ царна ца карайо шайн дегнашкахь /мухIажиршна еллачу хIонс бахьанехь/ хьагI‚ шайл а уьш совбоху цара шайгахь пекъаралла хиллехь а. Шен дегI бIаьрмацагаллех лардинарг - уьш бу-кх баккхийбедар берш.\n10. Царел тIаьхьа баьхкинчаьра олу: "Везан Дела‚ гечделахь тхуна а‚ тхоьл иманца хьалха беллачу тхан вежаршна а‚ ма хилийталахь тхан дегнашкахь иман диллинчаьрна цабезам. Везан Дела‚ баккъалла а, Хьо ву-кх /тхоьх/ доглозуш верг а‚ къинхетаме верг а".\n11. Хьуна гири-й и мунепакъ нах олуш жайнан охIлан юккъера цатешаш хиллачу шайн вежаршка: "Шу арадехна хиллехьара‚ данне тхо арадовлур дара шуьца. Шуна дуьхьал цхьаннена цхьаьллигацIа муьтIахь хир дацара тхо. Шуьца тIом бинехьара - шуна данне гIо дийр ма дара оха". Дала тешалла до‚ баккъалла а, уьш харц луьйш бу‚ аьлла.\n12. Уьш арабаьхча‚ царца арабовлур а ма бацара уьш. Царца тIом бийча - царна гIо дийр ма дацара цара. Цара царна гIо дийчи а бухабовлур ма бара уьш /бовдар ма бара уьш/‚ тIаккха /церан/ гIо царна хир ма дацара.\n13. Шу ма ду церан дегнашкахь Делал а тIех кхераме. Иза уьш кхетам боцу къам долу дела ду.\n14. Цара шуьца тIом бийр бац массара цхьана а чIагIйина ярташкахь бен я пенийн тIехьахь бен. Церан ницIкъ вовшийн юккъехь чIогIа бу. Хьуна моьтту уьш цхьаьна бу. Церан дегнаш декъаделла ду. Иза - уьш хьекъал доцу къам долу дела ду.\n15. Дукха хан йоцуш шайл хьалха хиллачаьрех тера бу уьш: шайн гIуллакхан бала Iевшира цара. Царна ду лазош долу Iазап а /эхартахь/.\n16. ШайтIанах тера бу уьш ша аьллачу адаме: "/Делах/ цатешарг хила!" Иза /Делах/ цатешарг хилча цо элира: "Баккъалла а, со цIени ду хьоьх. Баккъалла а, со кхоьру Делах - Iаламийн Дех!"\n17. Цу шиннан тIаьхье хилира и шиъ жоьжахатехь хилар‚ цу чохь гуттар а лаьтташ. Иза бу зуламхойн бекхам.\n18. ХIай иман диллинарш! Делах кхералаш. Хьожийла са‚ ша хIун кечдина-те кханена. Шу кхералаш Делах. Баккъалла а, Дела сов дика хууш ву аш дийриг.\n19. Шу ма хилалаш Дела вицвинчарех тера. ТIаккха Цо бицбайтира цаьрга шаьш а. Уьш песакъ нах бу.\n20. Цхьатерра бац жоьжахатин дай а‚ ялсаманин дай а. Ялсаманин дай - уьш бу тоьлларш!\n21. Оха хIара КъурIан доссина хиллехьара ламе хьуна гур ма бара иза мукIар хилла баьдда Делах кхерабаларна. ХIара масалш Оха даладо нахана цара ойла яхьара аьлла.\n22. Иза АллахI ву‚ кхин дела вац Иза воцург. Къайлахь дерг а‚ гучахь дерг а‚ хуург ву Иза. Иза сов къинхетаме верг а‚ къинхетаме верг а ву.\n23. Иза АллахI ву‚ кхин дела вац Иза воцург. Паччахь ву Иза‚ сийдерг ву‚ машаре верг ву‚ тешаме верг ву‚ ларош дерг ву‚ веза верг ву‚ нуьцIкъала верг ву‚ /вала хьакъ долуш/ кура верг ву. ЦIена ву Иза /Шен/ цара накъост лацарх.\n24. Иза АллахI ву‚ Кхоллархо ву Иза‚ сурт хIоттош верг а ву Иза. Цуьнан хаза цIерш а ю. Цуна тасбахь деш ду стиглашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. Иза веза верг а ву‚ хьикмате верг а ву.


Яраги Сулумов: Махкахошна динчу диэхаран жам1 - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » Яраги Сулумов: Махкахошна динчу диэхаран жам1\nЦу оха бинчу « Махкахой диэхарх лаьцна» цхьаболчу нехан х1иттинчу хеттаршна жоп луш доцца жам1 дан лаьара сунна.\nУггар хьалха юха а т1е тидам бахийта лаьа сунна: цу т1ехь юьйцуш политика яц, тайп – тайпана хьежамаш бац. Цу т1ехь бохуш дерг дара: дикуссеш еш эвхьазаллин , оьздангалллин дозанаш лардархьара, х1унда аьлчи, вай хьалха а дийцина ма хиллара, дуккха а нахана , къаьстина кегийчу нахана, 1аьт1къинера, цу интернет сайташ т1ехь вовший сийзаш деш статьяш а , комментареш а язъяр а, видеоклипаш гайтар а.\nКъаьстина 1аьт1къинера, шайн синош вайн махкан дуьхьа д1алуш болу муджах1идаш а, церан баьччанаш а сийсазбан г1ертар, бух боцуш долу, церан нигатан ц1аналла шеконе юьллуш долу цхьа йолчу сайташа даржош долу эладитанаш.\nХьалха а, 2007 – 2008 – чу шерашкахь, масийтта тобанна декъаделлача, бартбан г1ерташ лелийначу бахьанех ас ,сан накъосташа, цу т1аьхьа кхечара а, г1уллакх ца хилира, цундела барт хирг хиларх дог диллинчарех ву со.\nАмма х1инца вай буьйцуш берг барт бар дацара, юха а цкъа цу т1е тидам бахийта лаьа сунна: х1инца вай доьхуш дерг, абде абделлац барт хирг ца хилча а, и эладитанаш даржор, и сийсаздарш сацадахьара, бохург дара.\nШолг1а делахь, цхьаболчара боху, цу лакхахь аьлчунна дуьхьал ала х1умма дац шайн, амма цу т1ехь болчуцхьа болчу нахана реза дац шаьш. Дукха дахараш! массо а аг1оно къобал дичий бен кхочушхила йиш юй и лакхахь деш долу «Диэхр». Массо аг1оно а т1елаца ма диэза шена и оьздагаллин дозанаш лардар. Массара а цу диэхарна к1ел куьг та1ор, цара шайна т1елацар ма ду, т1аьхьа т1ейог1учу хенахь и дозанаш дардан. Цул сов, цара шайна т1е мА лоцу, х1инца зорбане яьхна йолу сийзадеш долу материалаш д1аяхан.\nМассарна а а д1ахаийта лаьа суна, и « Мехкан диэхар» зорбане даьлчи, ас сатеснера, шаьш «Диэхарна»реза бу аьллачара, шайн 1аткъамехь йолчу сайташ т1ера хьалха язйина йолу, сийзаз деш йолу матералаш д1аяхийтаре. Амма и сан сатийсам кхочуш ца хилча, ас диэхар дира, Ахьмад Закавевн уллерачу накъосташка, шайн ц1арах а, сан ц1арах Ахьмад Закаевга диэхар дахьара, цу шен 1ат1къам к1еллахь йолчу сайташ т1ера сийсаздаран материалаш д1аяхийта алахьара, аьлла. Иза и кхочишхиллехь, со лерина вара, изза диэхар кхечу сайтийн дайшка а дан.\nКхозлаг1а делахь, хаийта лаьа сунна, «Диэхаран» бухахь ц1ераш яьхначу нахана цу « Диэхаран» текст йовзийтача, цара цунна шаьш реза ду элира, амма и текст зорбане яккха мегар дуй аьлла, цаьрга хатта сан синкхетам ца хилира. И сайн ледарло лору, цунна суна къинтера довлар а доьху ас, и бахьанехь вас хиллачуьнга.\nДоьазалаг1а делахь, соьга йинчу кху т1аьхьа йог1учу предложенин хьокъехь ала лаьара сунна . Иза х1ара ю: «В связи с выше изложенным, Президиум Правительства ЧР-Ичкерия обращается к патриотам и подписантам\n«Махкахошка диэхар», и прежде всего к Я. Сулумову: стать членами комиссии в рассмотрении вопроса «О внешнеполитической деятельности ЧР–Ичкерия с 2001 года в отстаивании на международной арене государственности чеченского народа, в соответствии с законодательством ЧР-Ичкерия и международного права» ( http://ichkeria.info/index.php/importantly/11848-zayavlenie-prezidiuma-pravitelstva-chr-ichkeriya).\nДела реза хийла шуна, сан сий- ларам барна, амма ас хьалха ма аллара, со цхьана тобанца а вац, цхьанна а кепара политикна юкъа г1ерта лууш вац. Сан озабезам, вайн Даймохк парг1ат баккха г1ерташ, шайн ц1ий 1енош, шайн синош д1алуш болчу муджах1идашца бу, вайн Даймохк парг1ат баьккхинчул т1аьхьа, вайн къомах дага а бевлла, цара х1отто ериг ю сан Конституци. Вайн нохчийн къоман бакъволчу поэта Апти Бисултанов дешнашца аьлчи, сан Даймохк цу муджах1идийн когийн к1еллахь долу латта ду.\nСо воккха ву, сан йисина йолу , Дала елла йолу хан, Аллах1ана г1уллакх деш яккха нигат долу ш ву, Дала мукъалахь.\nХ1ара дерзош, а юха цкъа диэхар дан лааьара сунна: цу сайташ чура вовшийн сийзашдеш йолу материалаш д1аяхара, аьлла, хьалха уьш тоьхначо, хьалха йохуш. Цул т1аьхьа , кхи д1айолчу хенахь, абдин абделлац барт ца хилчи а, вовшийн къийсадаларшкахь нохчийн оьздангаллин, эвхьазаллин дозанаш лардахьара, аьлла.\nОьздангалла, эвхьазалла нохчийн синкхетаман т1ум ю, къаьсттина уьш лардеш хилла вайн дайша олучу дашца. Юха а цкъа дало лаьа сунна вайн нохчийн Иллийна т1ера дешнаш:\n« Ма вала дакъаза, х1ай Баччин Элмарза!\nЯхь йолчу к1енташлахь осал дош алар,\nДозалла дац хьуна, г1иллакхе дац иза,\nДоккха эхь ду хьуна осал дош дийцар.\n.. Тешаме дика к1ант юьртан куралла хеташ,\nГ1иллакхе оьзда йо1 деган синкъерам лоруш,\nЯхь йолуш баьхначу нохчийн оьздачу к1ентий,\nСий лахдан мегар дац, х1ай Баччин Элмарза!»\nБаччин Элмарзан осалчу дашо, шен сий дайина ца цаьш. « яхь йолуш баьхначу нохчийн оьздачу к1ентий» сий лахдан г1ертар лерина цуьнан накъосташа. И тайпа синкхетам хилар бахьана долуш, шайн яхь д1а ца луш, уггар вайн къоманна т1ех1оьттинчу халчу киртикех, чекхдаьлла нохчийн къам.\nЦхьаьнне а вас ярх ларвала г1иртира со х1ара къамелаш д1акхоьхьучу заманчохь. Диэрзош массаьрги диэхар до, ца хууш, ас цатам бинчуьнга сайн къинтера валар!\nСайна вас йинчунна Делан дуьхьа со а къинтера ваьлла.