Кибиев Мусбек. Дуьне а, дахар а кхетаман куьзганахь\nВина 70 шо кхачарна\nХьан доцчу хьекъало -\nЦунна, Кибиев Мусбекана, цхьана башхачу сонера схьаохьаделлера вайн дуьне а, дахар а. Охьаделлера эшаре даллал зевне, суьрте дерззал исбаьхьа. Иштта дийначел а дийна и дуьне, дахар шена чохь маь1не, хьесапе даьлла ца хиллехь, иза царех лаьцна дийца а х1уттур вацара аьлла хетало.\nКибиевн байташ еза а, мехала а яра дахарехь дахарал совдаьлла маь1на лоьхучарна, дуьненахь г1одала совъяьлла синэкамалла шайн б1аьрсица ган а, лерсица хаза а юйла хуучарна.\nСуна де д1адоьллуш,\nКъийсаман лаьтта т1ехь\nКъийса со вина.\nЕрг яьгна ялаза,\nСуйнаш а туьйсуш,\nОвкъаран бос оьцу\nТийна а, сема а\nКибиевс шен б1аьрсица а, дагца а х1инцца шех чекхъюьйлуш д1аоьхучу заманан хийцалун са а, керча бос а лоьцура. Цаьрца цхьаьна, царех юьйцина, шен кхуьучу синхаамех а, хьийзачу ойланех а дуьйцура. Амма, цу хеннахь, синна къорачу a, б1аьрзечу а адмана ша буьйцу синхаамаш а, юьйцу ойла а кхеташ хилийтархьама цо х1умма а ца дора, белахь а ишттачу наха баьккхина берриг а шен гуо. Иза цхьана жимачу тобанан илланча вара, шайн дог1мел деза синош долчу нехан илланча. Ткьа ишттанаш, вовшийн хестош а, цхьана хуьйшуш а, цхьана пхьоьг1ане буьйлуш а ца хуьлу. Царна цкъа а оьшуш ца хуьлу шайга цецдевлла я хьоьгуш хьоьжу б1аьргаш. Церан ирс – б1аьрзечу кхолламца къийсар; церан деган хьаам – дуьненна Дала леринчу исбаьхьалле г1ертар. Массо а г1одаца, юкъаметтигца, синхаамца, ойланца йолчу исбаьхьалле.\nЛаманаш лаьтташ ду\nЗамано ситтинчу некъа т1ехь\nВорданан сизаша хьо ахкийца.\nТхуна т1е малх хьежош,\nЙо1е ас кховдийна\nКуьйгийн ши 1индаг1а –\nШи сиз цо дахдина.\nАьрру а, аьтту а аг1ор\nЗамано малх лоьллу,\nТкъа малхо и лоьллу,\nД1айоху шен бойнаш\nЮьхьа т1ехь сиз х1оттал,\nИ хаббал тахана\nМискъал а соьгара\nДаьлла ца хиларна,\nД1аихна и зама\nХетало цхьа эрна,\nХи дуьллуш вал текхна,\nД1аихна хи санна.\nКибиевс шен поэзехь гайтина дуьненан юьхь-б1аьрг, 1аламан хийцамаш, цхьана аг1ор, стиглана а лаьттана йисте а ваьлла, цаьрга геннара хьоьжуш язбича санна, шайна чохь анайист а йолуш бу. Ткъа вукху аг1ор, цхьа шен саде1ар а, чам а хаалуш, дагна гергара бу. Цаьрца бозабелла бу цара дешархочунна беш болу цхьа шатайпа т1е1аткъам. Цу хоршехь дийцича кхин а д1а, Мусбекан поэзехь хила таро йолуш дацара даррехь долуш долчунна ца оьшу теш х1иттар, амма бара хила дезачуьнга хьагам, суьрташца хила дезачуьнга сатийсар.\nХуьлуш ву доттаг1а,\n1уьйранна малхбале хаьхкича\nхьол т1аьхьа соьцуш.\nХьан белшах шен белш а\nСуьйранна малхбале хаьхкича\nхьо т1аьхьа лоьцуш.\nХуьлуш ву доттаг1а\nХьо вужуш, 1индаг1ал,\nхьол хьалха вужуш верг кхетта,\nХьан белшах белш тухий\nмассо а ханна,\nхьох ца къаьсташ,\nшена тур деттарх.\nМусбекан кхоллараллехь йоккха метгиг д1алоцу «доттаг1», «1индаг1», «нур», «серло» бохучу кхетамо. Доттаг1 – безарна шена дотгаг1ан aгlo, ша массо а хенахь цхьаллехь цхьана хиларна; 1индаг1 – вайн Дала кхоьллинчу стиглана к1елахь шен сел дуьненахь, чемхалг санна, вайна леларехь, ша хиларан шеко йоцу тоьшалла и цхьаъ бен ца хиларна, кхин х1умма а ца хилча, вуьшта, ша гойтуш болу хиламаш кхочуш хиларе балош дерг а иза хиларна.\nКибиевн байташкахь яц цхьа а деган карзахалла, шега кхаьчначу адмаллин декъана резавоцуш лер а. Цо поэзехь а, дахарехь а лехнарг дуьненан исбаьхьалла яра, иштта цу исбаьхьаллин дуьззина маь1на а. Цул сов, и шиъ вовшашца дар а, магар а дара. Дарий иза 1еса лехар, 1еса дезар? Дара, нагахь цо ша лелинарг Делан къайлене кхача г1ерташ лелийна хиллехь. Цунна оьшург Делан къайлене кхача г1ертар дацара, амма кхоьллина даьллачу дуьненан х1оттаман сурт дара. И сурт цо шен даге дерзийнера, цу чуьра дас-нанас мел кхиийна болу кхерам, оузабезам, цабезам ара а баьккхина.\nМоьтту хир ду и атта г1уллакх дара. Х1ан-х1а! Иза уггар халачех хала хилла массо а хенахь. Цу халчу г1уллакхах чекхваьллачун б1аьргаш чохь бен ца йолу анаюх сирла, баккъал ша йолуш ма-хиллара. Мусбекан Дала аьтто бинера аьлла хета, лакхахь дийцина халчу г1уллакхех чекхвала. Иза иштта ца хиллехь, кхочур варий и ша кхаьчначу исбаьхьалле а, кхачалур варий ткъа иза дешан пхьеран говзалле а, массо а х1уманан къайлене кхочучу.\n... Чоэшкахь, г1овталшкахь\nБаттана, малхана –\nНийса к1ел – 1аьрчашка –\nХ1ора а хьалахилла, —\nГолашца дой а хьош,\nД1абай уьш, ойла хьош...\nИ суьрташ хилла ду\nИ суьрташ долуш ду\nСан деган долахь.\nМусбекан поэзехь вайн лаьмнаш, аренаш кхузахь баьхначу вайн дайн деган ойлане айделла, яхьана дуьйлина, иехьана худаделла долуш санна хетало. Кхечу aгlop аьлча, Мусбека шен кхолараллица лекха айдой, айина байракх санна, шена т1ехь, ца дожуьйтуш, шена т1ехь лаха ца болуьйтуш эхь-бехкан барам, чекхдоккху дайх дисна масал. Иза иштта хиларо гойту мел мехала ю цуьнан кхолларалла тахана вайна. Кибиев Мусбек кхин вара вайн поэзехь. Кхин вара шен поэтикан г1ирсаца, шен эстетикан бехкамца. Уггара деза, коьрта дерг а – иза кхин вара вайн маттахь, шен массо а г1ирс, басар, барам, бустам ша буьйцучара а, шена т1ехь шайн исбаьхьаллин кхолларш кхуллучара а д1атасаре баьхьначу маттахь. Боккха пайда бара Кибиевн маттахь зеделларг, поэзин поэтикехь зеделларг, нагахь цунах вайна шен хеннахь и эца хиънехь. Амма х1инца – байттамалла, шел хьалха а, шел т1аьхьа а мел хилларш санна – вайн цахиларан теш. Ткьа цунна шена ша хааваларе хьаьжча, шен кхетаман куьзганахь, ма-хуьллу цо шен хиларна арахьа латтийначу куьзганахь, цунна дика гора, аьлла хета, шен дарж а, шен кхиамаш а, эшамаш а.\nКибиевн кхоллараллех лаьцна дуьйцуш, цуьнан шен дахаран некъан башхалца талла дог1ура цуьнан байтийн xaт1. Ишттачу балхе цкъа мацца а кхочург хир ю paг1, амма цкъачунна суна ала лаьа, Мусбек вайн поэзехь цкъа а хилла вацара кхеташ т1еэцна. Цо буьззина меллера цакхетаман къаьхьа кад а, поэзехь цхьана х1уманна гуьнахь боцчу пхьерийн (редакторийн, поэтийн, ешархойн) хьехарш а, кхийсарш а. Цундела дарий техьа цо шен «Лаам» ц1е йолчу байтехь баьхнарг:\nСо велча зуькарш ма дайта нахе,\nСо велча саг1анаш ма даха.\nЯздархо вацара, вара ма баха.\nСо велча д1аволла ара ма вала,\nВуон, дикий цхьа а дош\nсох аш ма ала.\nЦхьаволчунна моьтту хир ду: «Яхна зама! Х1инца-м тхо парг1ат ма ду х1етахьлерчу массо а бехках, декхарх». Бакъ ду иза. Вайна т1ехь цхьа а декхар а, бехк а бац. Бехкалваха а, декхарла вожа а хьекъал ма оьшу. Кибиевн поэзехь дуьйцуш ма-торру к1езиг хилийта дог1ура д1овш, оьг1азалла, байттамалла. Делахь а, аьлла Дала ваха кхоьллинчу стеган дахар мелла а уьш доцуш хуьлуш ца хиларна, мелла а уьш доцуш а ца яздели цуьнан синдахарх лаьцна дийцар.\nТкъа и дерзош ала лаьа: Кибиевн поэзехь серло яра, шен лакхарчу дарже яьлла серло. Х1ора диттана, г1одана, дег1ана т1ехьа, цуьнга хьаьжжина, 1индаг1 а дуьжуьйтуш. Тахана а г1уьттуш санна хета цу серлонехь вайн даккъаш, лаьмнаш, йийшаеш шайна т1ехь, шайн баккъашна т1ехь, 1индаг1ехь вайн шера а, шера йоцу а аренаш.\nВелла ма вала со, велла ма вала...\nКорта а къежбели, к1айн к1ац т1ехь сецна,\nСирла сан ойланаш месаш т1е тесна, –\nСатосуш седанах дог даьгна даьлла.\nСахьийзаш, сагатлуш са доллу дала,\nХьекъалехь кхетаман сирла сатесча.\nВелла ма вала со, велла ма валарг:\nТ1ехтили къоналлин, бераллин зама,\nБераллин, къоналлин ца хуьйцуш амал,\nДахаро и хийца х1ума ца 1амош.\nСахьийзаш, сагатлуш са доллу дала –\nДог г1ерта, к1ац туьйсуш, корта сан кхала.\nЦа доллу-техьа, дог, хьо даьгна дала,\nТоьар дац-те хьуна замано лалор?\nСецна ду: не1 тохац к1ур боцчу кертахь...\nК1ур байла олуш ду вайнехан.\n1аржъелча стаг водац ц1е йоцчу хьеха –\nСерлоно бен ойла схьа т1е ца хьоьху.\nОйла сан кийрахь дог эккхийта г1ерта:\nДоьлла дог кийрара к1ац тийса коьртах.\nСхьаболий, айалой сан деган кхерчах\nСира к1ур – месийн к1ац – коьртах сан хьерча.\nВелла ма вала со, велла ма вала,\nСатосуш седанах дог даьгна даьлла...


Тхох лаьцна - Маршо Радио\nМаршо Радиох лаьцна\nРадио Маьрша Европа/Маршо Радио (Radio Free Europe/Radio Liberty) ю кеп-кепарчу платформашца Малхбалерчу, Юккъерчу, Къилба-Малхбалерчу Европан а, Кавказерчу а, Юккъерчу, Къилберчу Азин а 23 махкарчу аудиторина 27 маттахь информаци дIасакхачош йолу коммерцехь йоцу медиакорпораци.\nШакъаьстина еха гранташъэцархо йолчу тхан корпорацина финансаш латтайо Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Конгрессо дозанал арахьарчу Американ эфирашна тIехьожучу Глобалан медиа хьукматийн агенталлехула (USAGM). Американ официалан, Iедалан, партийн векалшна, шайлахь USAGM-н куьйгалхой а болуш, дихкина ду редакцин политикана юкъагIерта.\nРадио Маьрша Европа/Маршо Радио (RFE/RL) корпорацин коьрта мисси ю демократин мехаллаш а, институташ а дIасаяржор а, маьршачу прессин болх бихкина йолчу, я цуьнан белхан амал чIагIъялаза йолчу пачхьалкхашкахь маьрша информаци дIасакхачорца адамийн бакъонаш Iалашъяр а.\nРадио Маьрша Европа/Радио Свобода корпорацин журналисташа шен аудиторига дIакхачадо цуьнга шен махкахь, меттигерчу хаамийн гIирсашкахула кхача таройоцург: цензурех мукъа керланаш а, маьрша дискусси а. Радио Маьрша Европа/Радио Свобода гуттара а гIерта бакъдолчунна тIехь лаьттачу журналистикан стандарташца яха, шена ечу новкъарлонех а, корпорацин редакцин политиканна бан гIерташ нислучу тIеIаткъамех а ларлуш.


Къоаламца къахьега кхалсаг -\nКъоаламца къахьега кхалсаг\nШоана хетадала тарлу, со сурташ дехкаш волча сагах дувца воалл аьнна. Валлац. Мальсагов Кураза Зоврбика эггара хьалха гIалгIай-эрсий дошлорг оттадеча хана, къоалам аьннад ручках. Къоалам хьокхаш вола саг, яздеш вола саг ва. Цудухьа со ювца воаллар йоазонхо Хамхоева Жимсари я. Март бутт чакхбаларгахьа лестача хана 55 шу дуз из йича денз. Пхьилекъонгий-Юрта кхувш ена из сона яйза геттара дукха ха я. Цу хана хIетта школе 8 класс яьккха, Шолжа-ГIалий тIарча хьехархой училище деша эттаяр из. Ше цхьацца йоазош деш йоландаь (цу хана цо язъеш хиннараш байташ яр), «Сердало» газета а «Лоаман Iуйре» альманаха а редакцешка йоагIаш яр йоI. Эггара дукхагIа даьннадале а, 15-16 шу мара даланза яр цу хана Жимсари. Ишттал ха я сона из йовза, таьрахьаца аьлча 40 шу гаргга хила тарлу. Сиха йода ха-м.\nЦу хана денз, дукха хIама хувцаденнад цун вахаре: училище яьккхай, школе болх баьб, маьре яхай, литературан тайп-тайпарча жанрашка къахьега Iомаеннай. Укх тIехьарча хана цо язъяь байташ (берашта а боккхагIчарна а), лоаца пьесаш, дувцараш, ховли-довзалеш деша таро хиннай са «Литературни ГIалгIайче», «СелаIад» яхача журналаш тIара. Царех цхьайола беламе пьесаш оттаяь хиннай «Зокх» яхача цхьанкхетаро. Масала, ишттачарех я шин суртах латта «Малав «Евгений Онегин» яздаьр?» яха комеди. Жимсаре язъяьй «Лорацара гаргалол» яха шин даькъах латта пьеса, кхыяраш.\nПрозаца цо къахьегилга ха йиш я, «СелаIад» яхача берий журналага хьежача. Цун оагIонаш тIа арадийннад йоазонхочун зIамигача дешархошта лаьрхIа дола дувцараш. Масала, царех да «Циска кIориг», «Спасатель хургва сох». ДукхагIа цо берашта язъяьраш байташ я. Уж а каст-каста араювл берий журнала тIа. Царна юкъе я «Хадчат», «Наьна совгIат», «Iалам дукха дезаш вола кIаьнк», «Морхилг», «Телефон», «Ма во да къайга мотт цахар», «Цициг», «Лоаме», и. кх. дI.\nБоккхагIчарна цо язъяьча байтацара массехк мугI беша лов сона, цун дешай кIоаргал, дозал шоана довзаргдолаш. «Бахалба ГIалгIай мохк» яхача байтаца да укх тайпара дешаш:\n«Эздийча кIантий духьа, бахалба хьо, са мохк.\nДикача ноаной къина, латталба гIалгIай мохк.\nБеза ховчунга мара, хьо дIакхоачаргбац.\nДуне довзачунна мара, хьа хам булургбац…»\nМоллагIча сага а атта кхетадергдолаш дешаш да уж, царга гIолла хьахайтаб йоазонхочо ший дай баьхача лаьттанцара чам, къаманцара безам. Уж мугIараш цIенача дег тIара доагIаш хиларах атта теш, уж дешаш вола саг. Жимсере дIахо а литератураца къахьегар а ловш, ала безам ба: даим наха дезаш, цар лехаш хилда Iа даь йоазош. Цунца да кхоллама сага ираз а аьттув а.\nОбращение Главы Республики Ингушетия Махмуда-Али Калиматова в связи с Днем единения Ингушетии с Россией →


Дика гIулакхаш дахаш хул - Сердало\nНагахьа санна сагах дувцаш хуле, цун вахара а къахьегама а никъ мишта хиннаб вай хьажа доахке, теркал ца йича ялац цун бера ха. Цунгара дIадоладе безам ба са а ер доккха доаца йоазув. Бера ха, Мухьмада ше дийцачох, атта хиннаяц цун. Вешта, цун ханарча наха юкъе из атта хинна саг наггахьа а хуле тамаш я. Из вилехьа да воацаш биса хиннаб цар дезал. Ялх бераца йисача наьна баламаш тIа IотIадижа дукъ аттагIчарех хиннадац. Цун кхувш воагIа ха чулоацаш хиннад мехка мел бахача наха Iоткъам баь дIадахача бIаьшерен шовзткълагIа шераш. Цу хана нийслуш хинна халонаш дукха а тайп-тайпара а яр, уж ювзаенна яр буача кхачанца, тIадувхача барзкъанца, деша аха таро а аьттув а цахиларца. Дика дагайоагIар цунна ше Эккажкъонгий-Юртарча школе эггара хьалха ваха ха. Цига яьккхаяр цо ворхI класс. Шийлача хана кIомала мовхарех яьча маьчеш чу IаIа лордаш ехке, уж тIаювхаеш лелар дуккха бераш, кхыбола когагIирс шоай боацандаь. Таханаръяраш мо сийрда хиннаяц лампаш. Уж йоагаеш хиннай феткенаца, даггара даьккхача а ах цIа мара сийрдадоаккхаш хиннадац цар. Школе дика дешаш хьавоагIача Мухьмада барзкъа де Iаьржа боз енна хиннай зIамига волча хана. Цох геттара доккха хIама хеташ хиннад цунна шийна а кхыча берашта а.\nАтта Iалашъеш хиннаяц юа сискал а. Юрта юкъегIолла чакхдоалача Шолжал дехьа а вувлаш, ворхI-бархI километр хиллал гаьна никъ беш хиннаб цо, берашца хьажкIаш лохьае ухаш. Цкъаза уж йокъайийя, ехке хIама эцаш а нийслора. Иштта царех деннача ахчах ше ботинкаш ийца дицлацар цунна, дукккха шераш даьлча а. Вешта аьлча, дукха безаме йоацаш хиннай цун бера ха. Къаьстта а чIоагIа хало ла езаш хилар из а цох тарра кхыбола гIалгIай а, мехках баьхачул тIехьагIа. Геттара новкъа хиннадар Мухьмада, дагара далацар, шийгара оззадаь дIа а даьккха, гIалгIай багахбувцам тIахинна книжка цIералла кхоссар. Цу сага цIи а къам а дицлуцаh, из хиннав Бере лоIам кхоачашбеш хинна цун Iу, эрсий къамах хьаваьнна Федя яха саг. Бакъда беррига кхыча къамех бола нах хиннабац из мо сийдоацаш, къиза, бирса, лоамарошца гоамал йолаш. Цу воча сага маганзар Мухьмада кхетам чура дешарцара, книжкашцара безам дIабаккха. Вай цIа а дахкале, школе болх бе волавеннав из. Цунна цIаккха дицлуцар 1954 шерара 4-гIa апрель – ше хьехархочун болх дIаболабаь хьалхара ди.\nДаьла къахетам боккха хилар бахьан долаш, вай къам юха ший мехках кхет. Бакъда цу юкъа цар дезалах ши саг къаьставар, ши йиша цига дIайоллаш моттиг нийсъеннаяр арахьа яьккхача хана. Мехках боахаш цар хинна боахам: ков-карт, цIенош – кхы ер ма бий аьнна эргабаланза болаш хиннаб. Вешта, саьргех дийца цхьа цIалг-м даь хиннад кердача фусам-даьша. ХIанз дезалга хьажа а цунна напагIа тIада а дезар дукхагIча даькъе ше воландаь, сихагIа балха дIанийсвала гIертар зIамига саг. Лоаццача хана Наьсарерча районо болх баьчул тIехьагIа, из деша вода Шолжа-ГIалий тIа болх беш йолча хьехархой курсашка. Хетаргахьа, цу балхах из дика лоархIавеш хиннав. Цунна дола тешал да, цо болх бу моттигаш хувцалуш а, кердача балхаш тIа из хьежавеш а, лакхлуш а хинна хилар. Хьехархочун болх беш цхьа шу даьккхача, завуч хул цох, кхы а шу даьлча – Наьсарен района халкъа дешара отдела инспектор. Бакъда цу ханале цо дийшар кIезига дар, лакхара толамаш доахаш, балха тIа дIахо а лакхлуш дIаваха. Наха, мехка кхы а дукхагIа накъаваргвола наькъаш дар цо хIанз лийхараш. Цу уйланца вахар из Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте деша. Болх бешше, из толамца чакх а яьккхар. ТIаккха цун таро хилар наьна мотт, литертура санна, эрсий мотт, литература хьеха а.\nШий вахара дукхагIдола шераш цо дIаделар дай баьхача юртарча №2 йолча школанна керте латташ. Цу хьакъехьа ше дувцаш хилча цо оалаш дар: «Сога хаьттача, школанна керте латта саг цу юртарча наха вовзаш, уж бахача кхийна хила веза. Цул саовгIа, из юртахоша лоархIаш, сий деш вола саг хила веза. Дукха шераш дIаденнад аз ер школа наха йовзаш, дика хилийтара. Деррига Iилмаш хьехаш бола хьехархой тхоайцига хилийта дагахьа ДаьгIастен гобаьккхаб аз, уж лехаш. Махачкале, Нальчике, Буро тIа водар тхоашта ца тоъаш бола нах школе болх бе хьеха». Цудухьа дукха бар цу наькъаца цо кулгалдеш хиннача школе болх бе ухаш хиннараш. Цун уйлах, моллагIа Iилма хьехаш вола саг ший гIулакх дика довазаш хила везар. Из нийса а да. Хьалха мишта дар, юртбоахама институт яьккха саг истори е географи хьеха оттар. ГIулакх хургдий иштта беча балхах? Тамаш я-кх хуле. Истори хьехар историк хила веза, географи хьехар – географ. Иштта хетар из Мусе Мухьмада а. ХIара денна дикагIйола оамалаш Iомайора цо къонача хьехархошта. Цунца болх беш хиннача нахах хьакимаш хинна а моттигаш я. Масала, Магаса мэр хинна Мержой Ваха цун школе гIалгIай мотт, литература хьехаш хиннав. ХIанз правительстве балха вола ЦIунтолгнаькъан Мухьмад а цунца болх баь ва. Кхы а массагIа ва уж.\nЮрташкарча школашка дешараши гIалий тIарча школашка дешараши кIезиг-дукха эргаш хул бераш. ТIах аьнна дале а, эшача гIулакха кийча хуле а, шоашта воккхагIчо тIадилла декхар мелла хала дале а, из кхоачашде дагахьа дIагIерте а, къахьегама тIера дале а, деша безам болаш хилац юртара бераш. Мухьмада балха тIа а нийслора цох тара хIама. Школе хьа ца ухаш, цIагIа сецараш бар, хьабаьхкарашта юкъе урок кийчйийя наггахьа саг мара хилацар. Из дикка Iаткъаш хулар школанна а хьехархой балхá а. Иштта хьал дукха гаьна ца далийта дагахьа, директора ше барглокхар, деша хьа ца ухараш зувш а, бахьанаш тохкаш а. Цхьадолча бера дезалера хьал-таро дика йоацаш нийслора, тIадувха лерттIа барзкъа, когагIирс боацараш хулар. Ший низ дIакхоачачох, уж тайпа бераш эшача хIаманца Iалашде хьожар директор. ДукхагIйолча хана из цун вIаштIехьа а доалар.\nДуххьал школанна доал даь ца Iеш, кхыдола доккхий гIулакхаш а дар цунна тIалатташ. Масала, шийна дага мел доагIача хана, Наьсарен гIалан Совета депутат хиннавар из. ТIехьагIа из хержавар Нохч-ГIалгIай республикан Лакхехьарча Совета депутаталла а. Хьалхашка латта декхараш а, харжархоша гIеттадеш дола дешаш а кхоачашде гIерташ хиннача цунна дуккха хIама карахдоалар. Юрта хулар бойла диса, е да е нана мара доацаш дола бераш. Къахетама фондага гIолла царна гIо де хьожар Кхоартой Мухьмад. Цкъа иштта, цун дехар кхоачаш а деш, цу тайпарча кхувшбоагIарашта цхьайтта эзар сом ахча хьожадир. Юрта амбулатори я аьнна ца Iеш, эггара хьалхарчарца школера медпункт хьаяьяр цо. Кхычахьа дIааха ца безаш, царгаш тоае а, маха тоха а, кхыдола гIо-новкъостал де а таро яр укхаза. Цкъа со цу школе нийсвелча, цунна IотIабоагIча новкъа жагIа биллабар. Цхьа ха яьнна, со цига юхавахача асфальтаца тоабаь байра сона бувцаш бола никъ. Мусе Мухьмад хоза могаш-маьрша вола ха яр эггара хьалха тха къамаьл хиннар. Юртара школаш готта йоландаь (цу хана уж шиъ мара яцар), кхы а школаш хьаяйта къахьегаш ва ше, аьлар цо. Хетаргахьа, цо дIадоладаь гIулакх кот а даьнна, хьалъяьй укхаза кхы а ши школа. Таханарча дийнахьа Эккажкъонгий–Юрта 4 школа я.\n— Мухьмад, хьай дезалах фу аргдар Iа? — аьнна шийга аз даьча хаттара жоп а луш, цо аьннар дика дагадоагIа сона.\n— Саи цIен-наьна Дариханеи ворхI дезалхо ва: виъ кIаьнки кхо йиIиги. Царех виъ медболхло ва, ши кIаьнки цхьа йиIиги школе дешаш да.\nКарарча хана уж берригаш а, школа яьккха а баьнна, вахаре шо-шоай моттигаш хьа а лаьца дIабахаб. Царех цхьа воI Бекхан ший дас болх баьча школанна керте латт. Бакъда Мухьмад ше воаца цхьа шу совгIа ха я. Из кхелхав соахка сентябрь бетта. Цунна тийнача паччахьалкхен совгIаташта юкъе я республикан хьалхашка карахдаьннарех енна орден. Оалаш ма хиллара, сага даь дика гIулакхаш цIаккха леш дац. Хоза дагалоацамаш дисад Кхоартой Мухьмадах цунца болх баьча наьха дегашка. Царех цаI я карарча хана школан завуч а, районерча гIалгIай меттах йолча методически совета кулгалхо а йола Йовлой (Шоанхой) Уматгире Макка.\n— Ва везан Даьла, ма дика саг вар-кх из! –яхаш дагалувц цо. – Из волча балха енача хана, 22 шу даьнна мара яцар со. Цо хьехам луш, Iемар со лерттIа къахьега. Иштта болх бе цо Iомабаь нах кхы а дукха ба. 2004 шера со зувуча балха тIа хьожаяьр из вар, Цу балха тIа я со тахан а. Цун эзделах-м дийца а яргьяцар.\nХьехархой Iомабаь ца Iеш, дешархой а Iомабаьб цо шоай мохк а шоай мотт а дукха беза, цох сага керттера декхар лоархIаш.


Анализ а, Комментареш а, ГIуран-бутт 01, 2013\nКIиран-де 1 ГIуран-бутт 2013\nНохчийчохь халкъ дебар алсам даьлла баларел. И хаам, цхьа шен боккха кхиам болуш санна, баржийна Iедало. Амма хIинцалц лаьттинчу суьрто гойту хьал даима а иштта леллийла. Карарчу заманахь цхьа хийцам бу хаалуш - кегийрхойн а, юккъерчу хенарчу нехан а баларш совдевлла.\nЛахьан-бутт 18, 2013\nХаам бе, мила ву Iожалла юхкуш!\nНохчийчохь наркотикашна дуьхьал рогIера рейдаш йолийна Iедало. Кхайкхам бина мехкан бахархошка, дIевше молханаш духкучарна айкхбовлар доьхуш. Амма цхьана тайпанара наркотикаш юкъараяьхча, кхин тайпа наркотикаш яржайо уьш йохкарца саоьцучу наха.\nХьал-дахарца, адамашна рицкъа карорца, бехачарний, къечарний юкъара башхалла тIех йоккха хиларца билгалъяьккхина Оьрсийчоьнан мехкашлахь Москох а, Нохчийчоь а Оьрсийчоьнан Информагенталлан Рейтинг олучу юкъаралло. Кхечу дешнашца аьлча, олигархашший, Москох беха могIара наххий, Кадыров Рамзанний, цуьнан гоййий гIуллакхехь боцчу нахал кисанаш дуьзина хиларца мел гена бевлла гойту хIоттийначу социалан рейтинго.\nГIадужу-бутт 31, 2013\nИсторин жайнеш ксенофобаша яздо\nТамаше делахь а, Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран, цхьана заманахь Сталинан а санна, Iедал ду школашкахь хIун, муха хьеха деза тергоне доккхуш. Уггаре хьалха цо омранашна кIел хьуриг ю истори. Иза юхаязйина, халкъана товччу кепехь хила еза, аьлла, болх болабайтира цо Iилманчашка. ХIинца тIедожийна школашкахь историн жайна цхьаъ хилийтар. Амма кечдинчу керлачу жайнина реза бац нохчийн историкаш. И аьлла Москохца къовсаме ваьлла, масала, Гелданарчу школера хьехархо Магомадов Салам.\n7 шо кхаьчна Политковская Анна йийна. Оцу зуламна бехке бу, бохуш, цхьацца нах кхела кIелбахийтина, амма бакъдерг данне а дац билгалдолуш. И къонах-зуда дагалоцуш бара цуьнан доттагΙий. Царех ю нохчийн бакъоларъярхо Саратова Хеда а.


Путин ца везарш хьахор а - «экстремизм»\nПутинна дуьхьал болучийн гуламашкара сурт\nОьрсийчохь бутт батте мел болу алсам дуьйлу дехкарш. Хьалха дешан бакъоно магош хилла дуккха а хIуманаш ду хIинца бекхтакхаме даьккхина. 2300 тептар ду Оьрсийчохь дихкина. Cтохка Владивостокехь арахецна «Путинна дуьхьал тохарш ден тобанаш» цIе йолу тептар а даьккхина цу могIара. Цуьнан авторш бу кхеле ийзийна.\nЛурчаха а, стохка а шаьш мелла а маьрша дуьсучу «Керлачу газетехь» а, кхин маьрша а доцчу «Известехь», РБК Dayly агенталлехь, кхечу хьостанашкахь араяьхначу артиклех вовшахтоьхна ду Москох бехачу журналисташа Фальковский Ильяс а, Литой Александра а стохка Владивостокехь «Алгоритм» олучу зорбан цIийнехь арахецна «Путинна дуьхьал тохарш ден тобанаш» цIе йолу тептар.\nИза арадаларцана даьржира Оьрсийчухула. Бахьана, гарехь цхьаъ дара – информацин дефицит. Авторша юьйцура Кавказ Имарат, дагалоьцура цуьнан тоьлла бIаьхой, идеологаш – Бурятский СаIид, Астемиров Анзор, кхиболу а массех шо хьалха тIемашкахь эгна кавказхой.\nЮьхьанца, тептар Владивостокехь кхеле даьккха долош, экстремизмаца къийсалучу пачхьалкхан «Э» урхаллин меттигерчу декъо дуьхьало йира довлистар Фальковский Илья а, Литой Александр а вехачу Москох дехьадаккхийтарна.\nГiуллакх листа кечдеш Владивостокехь йира тептарна эскпертиза. Бохура цу тIехь, авторш деккъа дIа бусулба аларш, жайнин хабарш даржийна а ца севцца, цара исторера анархистийн а, террористийн къамелаш тоьшалле а далош, бакъбо таханлера террористаш. Бохура экспертизано, масала, тептаран авторша дозалла дан догIуш санна даздо тIемалойн бала кийча хилар, шаьш Iедалан карабахча, шайн накъосташна дуьхаьл тоьшаллаш цадар.\n«Путинна дуьхьал тохарш ден тобанаш» тептар арахецначу Фальковский Ильян а, Литой Александран адвокат ву Владивостокехь Маракулин Павел. Iедало кховдийна а воцуш, Москохарчу бозуш боцчу юристийн «Агора» шех олучу вовшахкхетаралло лаьцна иза авторшна.\nЦунна хетарехь, полицино экспертиза ян къастийна стаг говзанча а ца хилла, я цо шена хьалха хIиттийначу хеттаршна жоьпаш объективан бухца а ца делла.\nМаракулин: «Цхьаъ делахь, низаман кепаш талхош йина ю экспертиза. Кхелера йоцу кхетаман-лигван экспертиза ян векал вина эксперт харц тоьшалла дарна ша жоьпе узур вуйла хаийтина вацара. Оцо йоцчу юьллу цуьнан экспертиза. ШолгIа делахь «Э» центро экспертна хьалха хIоттийнарг ши хаттар бен а дацара. Ткъа эксперто жоп пхеа хаттарна делла. Аьлча а, кхеташ дац, цунна стенгара даьлла хIоттон кхин а кхо хаттар. Оцо гойту эксперт шен бакъонел совваьллийла».\nОьрсийчохь 6-7 шо хьалха деша а, даржо а дихкинчу тептарийн терахь дацара бIеннал совъоьккхуш бен. Тахана оцу могIарахь ду 2600 сов тептар. Царех уьтталгIа дакъа а дац кхечу пачхьалкхашна я новкъа а, деша-даржон ца магош а.\nОьрсийчохь экстремизме ду олий, Iедал Iора доккхуш, я кхечу бахьанийца цунна мел ца товш долу тептарш санна «Путинна дуьхьал тохарш ден тобанаш» цIе ерг а дуй-те деккъа политика буха а йиллина деша доьхкуш, ткъа цуьнан авторш кхеле озош, аьлла хаьттира Маршо Радионо Фальковский Ильян а, Литой Александран а авдокате Маракулин Павеле.\nМаракулин: «КIеда аьлча, ледара ю вайн полисхойн говзалла. Низамаш кхолларан а, уьш кхочушдайтаран некъаш а телхаш схьабогIу. Тептарехь политика лехар, иза кхеле йиллар, хетарехь, нийса а хир дац. Со гена ву политикана, Приморски махкахь, кхузахь, политика ю кхело юьхьарэцна ас эр дацара.деккъа дIаьлча, кийтал ларъеш леладо-кх дерриг а. Экстремисташ Кавказан лаьмнашкахь, я Украинан дозанашкахь леца мелла а хала ду. Цаьрца тIом бан хала ду, кхераме ду. Ткъа тептар, рапорт а яздина, эккхийна лело, доцург экспертизе а даьккхина лела атта бу дуккха а».\nЦкъачунна цхьа аьтто баьлла кхеле озийначу авторийн а, церан адвокатан а. Цара къарйина система, тептарна юьхьанца йина экспертиза низам талхош хилла яра аьлла, кхело керла экспертиза ян магийна. Оцу балханна къастийна оьшу лингвисташ, философаш шен декъахь болуш хиларна Нижний Новгородан университет.\nТкъа довлистар дIахьош ду кхело. Тоьлур вуй прокурораша экстремизмалле шайн тептар лору Фальковский Илья а, Литой Александр а бохучух кIезиг теша прессехь я интернетехь хетарг къадош болу тергамхой. Тоьлла меттиг ягIахь, оццул Iедална товш йоцу «Путинна дуьхьал тохарш ден тобанаш» цIе йолу тептар кхидIа а даьржаш лелар ду. Ишттаниг, хууш ма-хиллара, доцург, хила торуш доцург ду Оьрсийчоьнан кхузаман хотIехь.\nЭкстремизм лоьху кхело тептарца


Бомбанаш еттаран метта референдумаш йо Британино\nГезгмашин-бутт 19, 2014\nШотландехь референдум хилла. Муха ду цуьнан коьрта жам1аш? ХIун Iаткъам бийр бу цо Британина а, шотландхой санна, шайн йозуш йоцу пачхьалкхаш кхолла луучу ницкъашна а.\nГезгмашин-беттан 18-чу дийнахь Шотландехь референдум хилира и мохк Британехь дIакъастар хьокъехь. Харжамхошна делларг цхьа хаттар дара: «Хила езий Шотланди йозуш йоцу пачхьалкх»?\nЦу хаттарна жоп луш дукхах болчу Шотландин махкахоша кхаж тесна Британех иза йозаш йоцуш хиларна дуьхьал. ББС-но бинчу хаамца, 100 процент кхаьжнаш дагар динчул тIаьхьа 55,3 процент харжамхоша аьлла «ХIан-хIа». 44.7 процент харжамхоша аьлла «хIаъ». Верриг а референдумехь дакъалоцуш вара 84 процент кхаж таса бакъо йолу Шотландин махкахо.\nРеферендум дIаьяхьира Шотландин 34 кIоштахь. Царах 4-а кIоштахь туьйлира Шотланди йозуш йоцуш хиларан агIончаш. Данди гIалан харжаман гонехь Шотланди йозуш йоцуш хила еза аьлла, кхаж теснарг вара 57 процент харжамхо. 43 процент кхаж теснарш дуьхьал бара. Малхбузен Дамбартоншир олучу кIоштIахь Шотландех ша пачьалкх хилийта лууш бара 54 процент харжамхой. Дуьхьал бара 46,5 процент.\nГлазгохь Британех шайн мохк дIакъаста беза аьлла хетачу нехан терахь дара 53,5 процент. Дуьхьал – 46.5 процент. Къилбаседан Ланаркширехь "ХIаъ" аьлларш бара 51, 1 процент. «ХIан-хIа» аьлларш бара 48,9 процент.\nЦу хаттаран истори иштта ю. 1707-чу шарахь, Юккъерчу Америкехь йохка-эцаран колони кхолла, финансаш тоьаш а ца хиларна, аьтто ца баьлча, Шотландино политикан барт бира Ингалс-пачхьалкхаца. ХХ-чу бIешарахь шотландхоша кхайкхамаш бора, Эдинбургана (Шотландин коьрта гIала) цхьайолу бакъонаш юхаерзхо еза бохуш.\nРеферендумехь дакъалоцуш бацара берриг а Британин бахархой. И хаттар иштта къастийнера Британин Iедалша а, Шотландехь референдум дIаяхьарна хьалха яьллачу цу махкахь Iедалехь йолчу Шотландин къоман партино.\nКоьрта биллам бара Шотландехь ваха бакъо хилар. Кхаж тасарехь дакъалаца йиш яра Шотландехь вехачу муьлххачу а Британин, Евробертана юкъайогIучу муьлхха а пачхьалкхан а махкачуьнан. Шотландехь бина, амма махкал арахьа бехачу махкахойн бакъо яцара референдумехь дакъалаца.\nБританехь харжамашкахь дакъалаца бакъо ю 18-тта шо кхаьчначу махкахойн. Амма кху референдумехь кхаж таса бакъо еллера 16, 17 шо кхаьчначу шотландхошна а. Референдуман жамIаш тIеоьцур долуш дара дакъалаьцначу нехан терахье хьажна доцуш.\nРеферендум хила ши кIира диссинчу хенахь бинчу талламца цигахь дакъа лаца дагахь бара 90 гергга процент бахархой. Иштта хила а хилира.\nРеферендумехь дакъалаца бакъо йолуш вар 4 миллион 400 эзар Шотландера харжамхо.\nНагахь жоп «ХIаъ» хиллехь, Шотландех йозуш йоцу пачхьалкх хир яра 2016-чу шарахь Зазадоккху-беттан 24-чу дийнахь. Лондонца дийцарш дIадахьа а, дIакъаьсташ билгалдаха деза хаттарш дийцаре дан а билгал баьккхина бара 18 бутт.\nЗазадоккху-беттан 24-гIа де харжар а дацара ларамаза. Оцу дийнахь 1603-чу шарахь Ингалсан а, Шотландин а паччахьалла цхьаьнакхетта. Вуьшта аьлча, Шотландин паччахь Джеймс VI, Ингалсан паччахь а хIоьттина, Джеймс Хьалхара цIе а эцна.\nРеферендумо муьлхха жамI деанехь а Британин паччахьна (карарчу хенахь Элизабет ШолагIчунна) муьтахь юьсур яра Шотланди. 18-чу дийнахь хилла йолу референдум 1707-чу шарахь хиллачу политикан бертах хьакхалуш яра, кхин 100 шо хьалха шина паччахьалла цхьаьнакхетарх хьакхалуш яцара. Амма йозуш йоцучу Шотландино тIаьхьо керла референдум дIаяхьа мегара, паччахьан Iедалх лаьцна.\nЦхьаболчу эксперташна хетарехь, йозуш йоцучу Шотландехь паччахьан цIарах Iедал дIакхоьхьуш хила мегара инарла-губернатор, кхечу пачхьалкхашкахь иза ма хиллара, масала, Канадехь а, Австралехь а. Цигахь пачхьалкхан куьйгалхо ю Британин паччахь.\nБританин ахча стерлингийн фунт диср дарареферендуман проблемех уггаре а халаниг. Шотланди йозуш йоцуш хиларан агIончашна хетарехь, иза диса дезара керлачу пачхьалкхехь. Британин коьрта банк лоручу Ингалс-пачхьалкхан банкан куьйгалхочо дIахьедар динера и ахча лелар догIуш дац суверенитетца аьлла.\nАмма цунна хетарг бух болуш дац аьлла тешна бара Шотланди йозуш йоцу пачхьалкх хила еза аьлла хетачу нахана. Цара дийцарехь, валютан барт богIуш бу Британин пайденна долучуьнца.\nЕвробертана декъашхо хила лууш а абара Шотландех йозуш йоцу пачхьалкх ян лууш болу нах. Уьш реза бара Натона юкъабаха а.\nКхин хаттар дара цхьайолу пачхьалкхаш, масала, Испани а, Белги а Шотланди Евробертана юкъаяхарна дуьхьал хила мегаш хилар. Цу шина пачхьалкхехь а бу дуккха а сепаратистийн ойланаш йолу нах.\nНАТО-х дерг аьлча, Цу организацина декъашхой хила лууш хиллехь а Шотланди йозуш йоцуш хилийта арабевлла нах дуьхьал бара шайн махкахь «Трайдент» олу Британин зарратан ракетийн системаш дIахIитторна.\nХIинца и дерриг а хаттарш мехкала дац. Шотланди юьсуш ю шех Шотландех а, Ингалсах а, Уэлсах а, Къилбаседа Ирландех а лаьттачу Британина юкъахь.\nШотланди йозуш йоцу пачхьалкх хиларна дуьхьал яра кхо парти – Консерваторш а, Лейбористаш а, Либералан демократаш а.\nЦу наха шаьш алсам бакъонаш ялийта хьовсур ду аьлла дош деллера шотландхошна, нагахь цара и мохк дIакъастарна дуьхьал кхаж тасахь. Кху беттан 12-чу дийнахь Британин вице-премьеро Клегг Ника кхайкхам бира, Ингалс-махкахь Iедал регионашца декъа деза аьлла.\nЦо дийцарехь, цхьайолу бакъонаш дIасаяла еза регионашна. Цо гойтуш ду Шотландерчу референдуме хIинцале а хийцамаш бена хилар Британе.\nШотланди дIакъатсарна дуьхьал вара Британин премьер-министр Кэмерон Дэвида, амма кхера а ца кхоьруш реза хилира иза и форум дIаяхьа. Гезгмашин-беттан 19-чу дийнахь, референдум хилла шолагIчу дийнахь Кемерона дIахьедар дира, ша хазахетта хилар хоуьйтуш кхаж тасаран жамIаш бахьана долуш.\nКемереон Дэвид: "Шотландин халкъо аьлла шена хетарг. Иза, цхьа а шеко йоцуш, ма-доллу жамI ду. Деа къомах лаьтташ йолу вайн пачхьалкх цхьаьна йитина цара. Кхин болу миллионаш вайн махкахой санна воккхавевеш ву. Аса хьалха референдуман кечам беш ма-аллара, сан дог дохийна хир дара, Британи йохар суна гинехь, суна хаа изза аьлла хеташ хилар Бритнехь а, дерриг а дуьнентIехь а бехаш болу нах, вай хIинццалц цхьаьна динарг а, кхин а алсам вай цхьаьна дийр дерг а гуш болу. ХIинца хан кхаьчна ерриг а вайн Британи метта а еана цхьаьне кхане некъ боло».\nШотландин рефередумах лаьцна дуьйцуш ойланера ца йолу Нохчийчоь, цуьнан бахархойн сатийсам. Оьрийчоьно и сатийсам кIоршаме хьешар а. Муха ду Шотландерчу референдуман коьрта жамIаш? (Дуьйцург дац и цу кхаж тасаран жамI муха ду бохург. Дуьйцург ду иза дIахьош Британин Iедалша, цигарчу бахархоша лелийна гIиллакхаш). Цуьнах лаьцна дуьйцу Маршо Радион авторо, историко Вачагаев Майрбека.\nРеферендуман жамI дуккха а наха аьттачу бовларца тIеэцна Британехь а, дерриг а дуьнентIехь а. Валлийцаш а, Къилбаседа Ирландера а политикаш хазахетта бу Шотланди Британех дIа ца къаьстина.\nЕвробертан а, НАТО-н а куьйгалхоша а дIахьедар дина шаьш ларамца тIеоьцу Шоталандин халкъо бина сацам аьлла. Дукхах болчу политикаша а, могIарчу наха а билгалдоккху Британин демократи дийна а, могуш а хилар.


Турпал а, цуьнан ваша Лом-Iела а мукьачу дийнахь ишколера цIахь виснера. «Тахана телевизоре а хьожуш, чохь Iийр ву вайщиъ, – аьлла, барт бинера шина кIанта, нанна хаза а хозуьйтуш. – Арахь лайна метта догIа догIуш хилча, хIетте а дан хIума дац»,– аьлла. Амма дан хIума кху шинна даима а карадора…\nТурпал 5-чу классехь ву, ткъа Лом-Iела кху шарахь дуьххьара деша вахана. Нисвелла диван тIе охьа а хиъна, телевизор чу а вогIавелла, гIеххьа Iийра ши ваша, ненан бIаьрг тIера баллалц, амма иза шен гIуллакхна дехьа чу яьлча, мелла а тебна, шаьшшиннан тIеюхург а эцна, сени чу велира, амма неIсагIехь дижна Iуьллучу цицигана тIе ког а баьккхина, цо хьаькхначу маьхьара юхавадийтира ши кIант. Нана сехьа чу яьлча, меттах а ца ваьлча санна, маьнги тIехь Iара хIара шиъ.\n– И хIун мохь бара цициге баьлларг ? – хаьттира нанас.\n– Ца хаьа. НеI елла гIерташ дара, моьтту суна, иза, – жоп делира Турпала.\n– МIараш туьйсуш дара и неIарах, – тIетодира Лом-Iелас. Цецваьлла кеп хIоттийна, б1аьргаш бетташ Iара иза.\nАмма нанна дика вевзара ши «пелхьо», бIаьрг тIера туьлушшехь аравер волуш вара, ахсахьт далале хи санна тIеда ши ког бахьаш чу а вогIур вара, кху дуьненахь мел долу туьйра а гулдина.\nНана дехьа чу яьлча, Лом-Iелин лере а таьIна элира воккхах волчу вашас:\n– Хьо меллаша аравала, цицигах лар а луш, со тIаьхьа вогIур ву. Хаттахь, нанига ас хьо ванни чу вахна эр ду.\n– Ахь муха олу со ванни чу вахна, нана ма ю ванни чохь?...\n– Дика ду. ТIоьрмиг арахь бисна, иза чубан вахана эр ду.\n– Тоьрмиг чохь хIун ду, нана хIинцца хьаьжна-кх. Суна дов дайта гIерта хьо, Турпал! Со ца воьду хьуна.\n– Ма стаг яц хьо! Кхоьруш вала воллу-кх хьо даим а, – човхийра Турпала шен ваша.\n– Хьо иштта майра велахь, аравала.\nТIеюха хIума учахь йиснера. Турпал ког байбина лаьттара ,овкъаран басахьчу куза тIехула ,неIарехьа вахара, цунна тIаьхьахIоьттина воьдура Лом-Iела. Цицигана тIехула ког а баьккхина, уча а ваьлла, сихха бедарш тIе юьйхира шина кIанта, хьал ца девзачунна, и шиъ къола дан воьду, моьттур дара.\nМела дерза тIесерсара. УьйтIе а тIеда яра, бай юккъехь хатт хир бара. ХIара шиъ, сихха ботеш тIе а юьйхина, рагIу кIел дIахьаьдира. Цу кIелахь тIе гата а тесна лаьтташ яра кхеран девешин машен, 50 шо долу къена «Запорожец». Гатана буха а вахна, неI йиллина чу хиира ши кIант, «танк чохь ву вайшиъ» бохуш, вела а воьлуш. ТIам хьийзош, скоростан гIаж дIаса етташ, чан эккхийтина воллура ши кIант. ЦIаьххьана машенан тхов тIехь тата делира, цхьаъ тIекхоссавелча санна. ХIара шиъ дIатийра. ТIаккха и хIума лела йолаелира машенан тхов тIехула.\n– И хIун ю, Турпал? – хаьттира Лом-Iелас.\n– Цициг хир ду-кх…\n– Цициго оццул тата муха доккху? И-м цIоькъалом хила мегаш ду.\n– ДIавалахьа, цIоькъалоьмаш мичара девр ду кхуза?\nТIаккха, лом я цIоькъалом Iоьхуш санна, чIогIа гIовгIа хезира кху шинна. Iадийна, баккхий бIаьргаш а биллина Iара ши ваша, вовшашка а хьоьжуш. Нанега орца деха а йиш яцара, Вашас, машен чу ма хаа а, аьллера, дадас а дов дийр долуш дара. Мохь хьакха а ца хIуттуш, вахьийча санна вара хIара шиъ. Ткъа важа-м тхов тIера капот тIе юссуш, тIаккха лаьтта юссуш, юха а тхов тIе йолуш лелара, шен мохь а хьоькхуш.\n– Турпал, тилпо яц хьоьгахь? – халла хезаш вистхилира Лом-Iела.\n– Яц. Чохь йисна сан «фонарик». Вайшимма хIинца тхоьвнах хIума тухур ю, тIаккха иза, кхера а елла, дIагIур ю.\n– Цуо тхоьвнах Iуьрг даккхахь, хIун дийр ду? – Лом-Iела къаьрззина хьоьжура вешига.\n– НеI дIа а йиллина, сихха охьавуссур ву, тIаккха чуводур ву.\n– Цигахь нана ма ю…\n– Нана гIоле яц цIоькъалоьмал а?\n– Ца хаа суна-м, оьгIазъяхча дукха дера хуьлу иза а...\n– Хьо-м лартIехь а вац, Лом-Iела. ЦIоькъалоьмо вуур ма ву, нанас еттар бен яц.\nГIовгIа дIатийра. РагIун тхов тIе детталун догIанан тIадамаш бен ца хезара. ЛадоьгIура шина кIанта лергаш ийзош. ЦIаьххьана юха а йолаелира гIовгIа, хIинца-м лаьтта юссуш, неIарах кхеташ, гата хьалаайба гIерташ йоллура иза.\n– Вист ма хилалахь, Лом-Iела, - элира Турпала, вегош волу ваша мара а вуллуш.\n– Турпал, кхин цкъа а нанас ма де аьлларг дийр дац ас.\n– Ас-м муьлхха а воккхачо аьлларг дийр ду, кхин цкъа а аьшпаш буттур бац, ишколехь дика а доьшур ду, – дош делира воккхах волчу вашас.\nШайн чуьра неI йоьллуш хезира кху шинна – нана арайолуш яра, схьахетарехь хIара шиъ лаха.\n– Турпал, и цIоькъалом хIинца мамина тIекхетар ду.\n– Схьавола суна тIаьхьа, – олуш, сихха машенан неI йиллина, охьаиккхира Турпал, куьг лаьцна ваша охьа а воккхуш. – Нана! Нана! ЧугIо! ЧугIо! Кхузахь цIоькъалом ду хьуна, – мохь беттара, цецъяьлла неIара хьалха лаьттачу нене.\nИза кхераелла ца гича, цецваьлла, сецира ши кIант. Циггахь юхавирзича, цкъа цхьа бIаьрг хьажош, тIаккха шоллагIниг хьажош, машена тхов тIехь лаьтташ кхеран цIен боргIал яра. Иза а яра кхушиннан мохь-цIогIанах цецъяьлла.\n– Суна-м хааара иза вайн нIаьна юйла, – бегаш бан гIоьртира Турпал, лами тIехь лаьттачу «цIоькъа-лоьме» дIа а хьоьжуш. ХIинца нана муьлхха а цIоькъа-лоьмал кхераме хетара.\n– Нана, Турпала, машена тхов тIехь цIоькъа-лом ду, бохура, со кхеравеллера… Цуо хьо юур ю моьттуш, схьаведдера тхойшиъ,.. – чулаьхкира Лом-Iелас.\n– Дика ду, чувола «майра ши таллархо», ашшимма цIоькъалом лаьцна, эр ду вай дадига, – гIадъяхна йоьлура нана.


Къилбаседа Кавказ кIиранах\nЧиллан-бутт 02, 2013\nИнгалсе-- Фуллер Элизабет, политикан комментатор,27Тов2008\nШен махкахь маьршша президентан харжамаш хΙиттабойла ду, нахана хΙун хета хьожуш, уьш иштта дΙахьойла а лаьара шена, аьлла, дΙахьедира Кадыров Рамзана. Ерзаза ю нохчийнний, гΙалгΙайнний дозанашна юкъа ринжа дугΙу кампани. ГΙалгΙай охьаховшуш бац шеца доза дийцаре дан, аьлла, Кадыровга арз дина спикера Абдурахманов Дукхавахас.\nМР: Кремло шайн мехкашна дай, халкъашка а ца хоттуш, цхьана а тайпа харжамаш а ца беш, хΙиттор бу бохучунна лерг таΙΙийна Къилбаседа Кавказерчу хьаькамех цхьаберш Ιачу юкъанна оршот дийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана къамел дира, ша-м лууш вара халкъана хΙун хета, цуьнца дагавала, цунна мила товш ву харжамийн гΙоьнца хьажа, аьлла.\nФуллер: "Хила тарло, Кадыров ша иштта дечу дΙахьедарца Евкуров Юнус-Бекний, шений юккъехь башхаллаш юйла гайта гΙерташ. КΙира хьалха гΙалгΙайн лидеро аьлларг, Кадыровс бохучуьнца дуьстича, нийсса бΙостанехьа дара – мехкийн дай хΙиттор Оьрсийчоьнан президентан карахь хила догΙу, элира цо. Я тарло, Кадыровна ша къомана баккъал а веза а веза, цо ша цΙенчу харжамашкахь юха а хоржур а вара, аьлла хеташ хила. Шех къам кхоьру, цундела иза ша ца харжа даьхьар дац аьлла хеташ хила а мега цунна.\nНагахь санна Кадыровна шеко а йоцуш хаа лаахь, Нохчийчохь маьрша харжамаш дΙабаьхьча хΙун жамΙ хир дара ас хьажар доьху цуьнга Маршо Радионо шен веб-сайта тΙехь нахана хетарг толлуш хΙиттийначу харжамашка-хаттаме".\nМР: Билгалдоккху оха, сайто кху деношкахь нахе, аш мила хоржур вара маьршачу харжамашкахь президент, аьлла, хΙоттийнарг хаттар бен а дац, цуьнан жамΙаш дохкийла дац бакъболчу харжамашна герга. Делахь а цо гойту, тахана нохчий маьрша хилча, хΙун хир дара Кадыровх а, цуьнан Ιедалх а.\nРадион хаттамо кхоже виллина яхначу хенашкахь президентан харжамашкахь дакъалаьцна а, президент хила хьакъ ву аьлла а нахана хеташ хилла пхи стаг. Закаев Ахьмад, Кадыров Рамзан, Хасбулатов Руслан, Удугов Мовлади, Сайдулаев Малик. Карарчу ханна интернетехула шайн лаам къадийначу 500 сов стага бина шайн къастам .\nКхоже бехкинчех цхьанненна а тосур бацара ша кхаж аьллачийн ю 23 процент.\nЗакаев Ахьмад президент хоржур вара бохурш бу 62 процент.\n4 процент ю Хасбулатовн.\n5 процент ах процент кхаьжнаш бу Сайдулаев Маликехьа.\nВоьлгΙачу метте вуьллу наха Удугов – 3 сов оьккхуш процент.\nТΙаьххьара ву пхеаннах Кадыров, цуьнгахьа бац жоп деллачаралахь 2 процент гергга нах бен, аьлча 520-нах 11 стаг.\nКомментаторна Фуллер Элизабетна хетарехь, Закаев Ахьмадехьа хаттамехь алсам дакъалаьцнарш хилар дозу и стаг нохчийн къоман маршонан вастаца вузуш хиларца а, маршонехьа болу церан сатийсам лагΙбелла а бацарца.\nХасбулатовс тоьллачу кепехь, дов а доцуш, дΙахьор яра Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш, Нохчийчоь цо дика дΙаиэйийр яра оьрсийн пачхьалкхах аьлла хетачух тера ду цунна кхаьжнаш лучарна.\nТкъа кхаа проценте кхаьчна воцчу Кадыровх лаьцна-м дийца а хьашт дац, боху Маршо Радион комментатора.\nФуллер: «Хаа лаар-кха, Путина къобал бой те Кадыровс шена маьрша харжамаш хуьлийла лаьара, аьлла,къадийна лаам! Нагахь санна Путина иза магош делахь, теша лаьа оцу харжамашка арахьара, масала, ОБСЕ-ра, Европан Кхеташонера, кхечу континенташкара тергамчаш кхойкхур а бу бохучух. Баьхкича и тайпа тергамхой, уьш цхьаммо а чехор а бац, Кадыров нахана билггал мел веза а гур ду бохучух теша а лаара суна. Бакъду, дагара ца долу, 2003-чу шарахь Нохчийчохь президентан харжамийн моттаргΙанаш дΙайоьлхуш цхьана нохчийн жимчу стага аьлларг. «90 процент адамашна ца лаьа Кадыров Ахьмад-Хьажа президент хуьлийла, амма вайна хууш ду-кх иза бен оцу дарже хаор воцийла!»-бохура шен децΙера хьал девзачо».\nМР: ГΙалгΙайчоьнан а, Нохчийчоьнан а дозанаш къасторах доьзна гΙуллакх кху кΙирнах юха а айдаро гойту Кадыров Рамзан ша леринарг охьадилла дагахь воцийла.\nФуллер: «Оцу юкъанна, Кадыров юха ца ваьлла шен Евкуров Юнус-Бекца нохчийн, гΙалгΙайн мехкийн дозанаш тΙехула даьллачу девнах. Шинарий дийнахь парламентан спикера Абдурахманов Дукхвахас довзийтира Кадыровна доза къастош лелачу дийцаршкара хьал. ГΙалгΙайн агΙоно саботаже даьккхина и гΙуллакх – охьаховшуш бац шеца дийцарш дан, бохура Абдурахмановс. Ткъа Кадыровс дΙахьедира, ша омра делла нохчийн Ιедална дозанашка билгалонаш хΙиттон, аьлла».\nМР: Комментатора Фуллер Элизабетас ма-баххара дан а долчух тера ду хьал. Еарий дийнахь шен 90 агΙонах лаьтта белхан жамΙийн, Ιалашоний дΙахьедар деш, багах а ца даьккхира Евкуров Юнус-Бека дозанех дерг. Дуьйцуш а доцуш, дийцаре деш а доцуш, кΙелдΙашхула беш бу цуьнан агΙоно доза, шен хьесапашца а дустуш, тΙечΙагΙар.\nКIиранан хиламаш - анализ


ПIаьнгазахь дIавоьллина Мачаликашвили Темирлан\nДечкен-бутт 11, 2018\nЕарийн сарахь Тбилисехь митинг дIаяхьа кечлуш бу пIаьнгазхой.\nЕарин дийнахь ПIаьнгаза чIожехь дIавоьллина меттигера вахархо Мачаликашвили Тамерлан. Гуьржийн полицино дIаяхьанчу лерринчу операцехь коьртах герз кхетта, лазийна, дарбан хIусамехь вара иза. Селхана иза дIавелира, кхин метта ца вогIуш.\nТахана хоьттинчу тезета баьхкина дуккха а нах бара. Де-ненан а цхьаъ бен воцу и кIант кхалхар чIогIа халахетарца тIеэцна наха. Луларчу гуьржий бехачу ярташкара а нах бара тезета баьхкина.\nИ бохам хиларна ПIаьнгаза чIожера нохчийн юкъаралла кхехка йолаелла. Дукхачара дехкар доьху, шайх пайда а оьцуш, цхьацца политикан ницкъаша шайна Iалашонаш кхочуш яр.\nИ шайн лаамаш Iедалшка шаьш дIакховдийна шаьш элира ПIьангаза чIожера къанойн кхеташонан куьйгалхочо Хангошвили Хасос: "Iедале, нийсонна тIехь таллам дIахьо бохуш, и хIума дIакховдош ду тхо. Шаьш хьовсур а ду, иза дийр ду боху цара. Тхуна уллехь нах а лаьтта, гуьржий а бу, телевизиона чохь а дуьйцуш ду таллам нийса дIабахьийта беза бохуш. Хуур ду-кх хIун хир ду".\nШайга Iедалша а кадам бина бохуш, кхин дIа а дийцира Хангошвили Хасос: "Премьер-министр а вара телехьожийлехь кадам беш. Цо а элира, и таллам нийсонца дIабохуьйтур бу аьлла. Бакъдерг тIедоккхур ду, бохуш хаза къамел а дира цо. Во дац и гIуллакх, хуура ду-кх кхин дIа муха хир ду".\nМачаликашвилин гергарчара сацам бина кхелехула бакъо къасто. Хууш ма хиллара, гуьржийн полицино, шаьш иза чохь волчу цIа чу лелхаш, цуьнгахь граната хилла боху. Амма кхечу хьасташа дийцарехь, шен телефонана тIекхевдинчу хенахь вийна и жима стаг, коьртах тапча а тоьхна.\nЕарин сарахь Тбилисин юккъехь митинг дIаяхьа кечлуш бу пIаьнгазхой.


Нохчийчоь -- Iаьрбийн Цхьанатоьхначу Эмираташкара схьакхьачна Пайхамаран месаш а, кхийолу еза хIуманаш а, Соьлж-ГIала, 11Тов2012\nΙаьрбан Эмираташкара Соьлж-ГΙала кхачийна еза хΙуманаш мел мехала ю нохчашна? Масса муджахΙид висина хьаннашкахь, Кадыров Рамзане хаьттича? ГΙаттамхой машаре балабен комисси стенна ца кхоьллина Нохчийчохь? Кхо шо кхаьчна Эстемирова Наташа вайца йоцу. Хьан вийна Буданов Юрий?\nКΙиран хаамех журналиста-эксперта Фуллер Элизабетас хьалхарчу меттехь билгалбоккху хΙара.\nФуллер Элизабет: «Нохчийн официалан хаамийн гΙирсаша коьртачу декъанна кху кΙиранах Цхьаьтоьхначу Ιаьрбийн Эмираташкара Мохьмад-пайхамаран мажан а, коьрта тΙера а чоьш а, духаран дакъа а Соьлж-ГΙала кхачорах а лаьцна дийцира.\nЦхьа бутт ах бутт хьалха, бусулба дин лелочеран «экстремизм» емал а еш, дΙаяхначу дуьненаюкъарчу исламан конференцица а, Кадыров Рамзанан дозанал арахьарчу гоьбевллачу шайхашца гергарло тасаделла хиларца а дузу иза цхьаболучара. Амма оццу конференце а санна, кхин хьажам а бу нохчашлахь, цара, гΙарабаккха а кхоьруш, баржийна».\nХьалхо иштта еза пхьегΙа а кхачийра Соьлж-ГΙала Ингалсехь бехачу пайхамаран цΙийнан нахера. Цхьаболчу нохчийн, уьш кΙезиг а бац, Маршо Радиоца оцу хьокъехь къамел дан лиинарш а алсам хилар юьхьара эцча, юхь-духхьал дΙадала кхераме делахь а, хаттар ду Кадыровга. Мел мах белла цо езачу хΙуманех, стенгара ду дΙаделла ахча?\nЛондонера беъна кад а, хΙинца Эмираташкара кхачийна хΙуманаш а шаьш долчохь хиларе сатуьйсу хьакамаш кΙезиг бацара бусулба мехкашкахь. Амма цара беза лорура боьху мах. Цундела бан а бац и хΙуманаш Кадыровга маьхаза кхаьчна ала бух. Ингалсхойн прогматизм евзаш хилича-м муххале а!\nДелла ахча бюджетера ду, я махкера ясакх а йоккхуш юзучу Кадыров Ахьмадан фондера ду? Пайхамара шена мавзолей хΙоттор я шен месаш, духар даздина лелор ша дихкина, бохуш а хилича, хьенан дуьхьа лелайо махкахь и кепаш? Дуй-те иза Дала магош хΙума? МоттаргΙанашна ахча лесточул, харжаш махкарчу мисканийн аьттоннна еш хилча, мелехьа хир дацара, хоьтту наха шайлахь.\nКъилбаседа Кавказехь хΙора баттахь а ца хеддаш ле нах тΙеман хьелаш бахьанехь, я вовшийн карах я ларамза герзаш кхетий. Оцу статистикехь Нохчийчоь боьалгΙачу меттехь ю шо доладелчхьана. Уггаре дукха и тайпа баларш лаьтта Дагестанехь, тΙаккха ГΙебарта-Балкхаройчохь , тΙаккха ГΙалгΙайчохь.\nФуллер Элизабет: «И терахьаш Кадыровс комментари янза дисинехь а, иза, дуккхаза а санна, лаьттар ву шенчун тΙехь – тΙемалойх цхьа жима тоба бен а ца йисина Нохчийчохь, бохучунна тΙехь. Ткъа, хетарехь, гΙаттамхой дΙатеран бахьана буьззина баттахь хенан хΙоттам йочане лаьттина хиларца бен а ца дозу. Амма тийналла цара рогΙера йоккха операци дΙайоллолц бен лаьттар йолчух тера дац».\nМоскох Оьрсийчоьнан президентан гонера адамийн бакъонашна тΙехь терго ен комисси вовшахкхийтира ерриг а пачхьалкхан юкъара хила тарлуш йолу гΙаттамхой маьршачу дахаре балабен кхеташо кхолларх йолу ойла йийцареян. Цигахь хьахийра Кавказан республикашкахь йолу и тайпа кхеташонаш.\nСтохкий, лурчахий кхоьллина уьш ГΙалгΙайчохь а, ГΙебарта-Балкхаройчохь а, Дагестанехь а.\nМелла а гайта белхан жамΙаш долуш ю ХΙинжа-ГΙаларниггиий, Несарарниггий. 37 гΙаттамхо тΙевеана герз охьадилла резаболучех Дагестанехь, царех 32-нна къинхетам а байтина кхеташоно, цуьнан куьйгалхочо Курбанов Ризвана чΙагΙдарехь.\nГΙалгΙайчохь кхеташоно 51-на гΙо дина, герзах а къаьстина цΙаверза, бохура деношкахь ГΙалгΙайчоьнан Ιедалехь Кхерамзаллин Кхеташонан куьйгалхочо волчу Котиев Ахьмада.\nТкъа Нальчикехь тΙемалой цΙехьаберзон кхоьллинчу кхеташонан болх кехата тΙехь бен а бац - цкъачунна цхьа а муджахΙид ца вахана цунна тΙе. И тайпа, Ιедалх яц бохуш юьйцучу кхеташонашний, гΙаттамхой, деха а ца дуьйцуш, тΙемашкахь байъа марзбеллачу ницкъахошний юкъахь гамонаш латтар ду бахьана, аьлла хета комментаторна Фуллер Элизабетина.\nФуллер Элизабет: «Махкахь кхуллучу муьлххачу а комиссешна ницкъаллин урхаллаш дуьхьалйовлуш хиларо аьтто бо кхета, тΙом а битина, маьршачу дахаре берза луучу нахана гΙоден комиссеш стенна ю Дагестанехь, ГΙалгΙайчохь, ГΙебарта-Балкхаройчохь, Кхарачой-Чергазийчохь, амма стенна яц иза Нохчийчохь».\nМашарбаран комисси Нохчийчохь цахиларан бахьана ду Кремло цигарчу шен ницкъашна бен тΙемалошца долу гΙуллакх листа тешош цахилар. Дика тΙемало – велла Ιуьллу тΙемало ву, боху политика ю Нохчийчоьнна къастийнарг, ткъа и дΙахьош Оьрсийчохь тоьлла бΙаьхо а волуш ву – Кадыров Рамзан, туьду комментатора Фуллера.\nКхо шо хьалха йийна нохчийн бакъоларъярхо Эстемирова Наташа дага а лоцуш, Оьрсийчохь дешан маршо лакъош байъина журналисташ а, бакъоларъярхой а , адвокаташ а дагалецира Москох пΙераскан дийнахь конференци дΙаяьхьначу демократин боламийн жигархоша. Цигахь дакъалецира Ιазапна дуьхьало яран комитетан куьйгалхочо Каляпин Игора а, ХΙьюман Райтс Вотчан векалша а, «Мемориал» юкъарлонан куьйгалхочо Черкасов Александра а, маьршачу хаамийн гΙирсаша а.\nГулбеллачара Эстемирова Наташас шел тΙаьхьа йитина стогаллин, оьздангаллин лар а юьйцуш, цΙерш ехира Нохчийчохь, ГΙалгΙайчохь, Дагестанехь байъинчу кхечу цуьнан накъостийн, бакъоларъярхойн – Сайдулаева Зарема, Джабраилов Ιела, Гайсанова Зарема, Аушев Макшарип, Евлоев Мохьмад, Камалов Хьажамурд, кхиберш.\nКонференцин декъашхоша хьахийра Эстемирова Наташа йийнарш Ιора баьхна, аьлла, прокурораша, дина дΙахьедар. И йийнарш вежарий БашаевгΙар бу, боху Ιедалан векалша, цо шаьш гΙаттамхошца зΙенехь хилар гΙарадаккхарна. И верси Эстемирований, цо хиламаш Ιедалх йозуш йоцчу ойланашца ша тидаре терра, шена кхераме лоруш а ца хиллачу наханий юкъа дов доьллера, герз карахь а долуш, аьлларг ма-тов лела Ιедалхой цуьнан къинах мукъа бу алархьама кхоьллина ю, бохура бакъоларъярхоша.\n«МухΙажиршкахула йолчу Данерчу комитетан» белхахо Гайсанова Зарема ерах лаьцна дуьйцуш, хΙара элира ХΙьюман Райтс Вотчан Оьрсийчуьрча коьрта талламхочо.\nЛокшина Татьяна: «Официалехь бинчу хаамца, лерина операци йоьдуш – и дΙаяьхьнарг ша Нохчийчоьнан лидер Кадыров Рамзан ву – йоΙ доьза яйна. Цу тΙе, дукха хан йоццуш ша Кадыровс а дΙахьедина, Гайсанова хΙетахь лаьцнера, амма дΙахийцира, аьлла. ГΙуллакх талланза дуьсуш ду».\nХьенан карах велла нохчийн йоΙ Кунгаева Эльза къиза ерна набахти чохь ваьллина танкист Буданов Юрий, бохучу хаттарна шен жоп делла Талламан комитето тΙаьххьара а. Иза цо ханна Москохахь вехаш хилла нохчо Темирханов Юсуп ву, боху. 2000-лагΙчу шарахь оьрсийн эскарша шен да вер оькхуш, вийна лору цо Буданов Юрий.\nУстрада-ГΙалара ву Темирханов, хьажцΙахь хилла а, меттигерчу бахархоша ларамца Юсуп-Хьажа, олуш а ву иза. Оццул бусулба волчу цо воьйла дац стаг, боху шеконаш лела дозуш доцчу газеташкхахь, царех ду, масала, Дагестанерчу «Черновик».


Шемахь хиллачу Дудуркаева Седина кхел йийр ю Туркойчохь\nНохчийчуьрчу миграцин урхаллан куьйгалхо лаьттинчу Дудуркаев Асун йоьIан Дудуркаева Седин кхел карабогIучу баттахь хир йолуш ю Истанбулехь аьлла, хаамбина цуьнан нанас "Кавказан узел" агенталле. Шемарчу даIишхойх дIакхетарна бехкеен Седа шен шина бераца Истанбулерчу набахтехь латтош ю.\nМасех шо хьалха Шема дIаяхана Дудуркаева Седа Туркойчохь лацарх хаамбира зорбанашкахь кху беттан 20-чохь. Верриг а Истанбулехь антитерроран рейдашкахь дIалаьцнарг ву пхи стаг.\n"Седа лаьцна юьтуш кхело сацамбина дахначу оршотдийнахь. Туркойн низамашца 30 де дIадалале довхотту хан билгалйоккхуш ду, цундела карабогIу бутт юккъе баьлча кхелахой гуллур бу аьлла хета-кх суна", - аьлла йоьIан нанас Дудуркаева Миланас.\nБакъо йоцуш кхечу пачхьалкхан доза хадорна а, даIишхошца уьйрашкахь хиларна а бехкееш ю шен йоI аьлла нанас. "Керланаш" агенталло яздарехь, Дудуркаеван гергарнаш шайн йоьIан бераш набахтера арадаха гIерта.\nНохчийчоьнан миграцин урхаллан куьйгаллехь лаьттина Дудуркаев Асу даржах вохийра мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана, цуьнан йоI Шемахь тIом беш хиларна бехкевеш.\nЙоьIан нанас чIагIдарехь, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанах масийттаза яда а гIоьртинера цунан йоI, амма хIоразза а Седа юхаялайора даIишхоша.\nСтохка гурахь дуьйнна хиллера Дудуркаева Седа Туркойчохь.


"Iедалан партин" позицеш лагIлуш ю Оьрсийчохь\n"Цхьааллин Оьрсийчоь" партигахьа а, цунна духьал а болчу бахархойн терахьаш герга ду вовшашна, боху ша бинчу талламан жамIехь "Левада-Центро". 47 %-на гарехь, тоаме бу партино бохьу пайда, 44% - реза яц.\nОьрсийчоьнан бахархойх 65% къобалбо Путинан а, "Iедалан партин" а болх. Ткъа Путинна резабоцучу нахах 83 проценто аьлла шаьш реза дац "Цхьааллин Оьрсийчоь" партино бечу балханна, билгалдоккху социологаша.\nШи бутт хьалха чекхбевллачу харжамашкахь "Iедалан парти" эшна пачхьалкхера хьал талхар бахьана долуш, аьлла хета хеттаршна жоьпаш деллачу нахах 38 процентна. 29% хетарехь, харжамхой реза бац Iедална. "Левада-Центрна" хIора веаммо делла жоп ду, меттигашкахь ледара къахьоьгу "Цхьааллин Оьрсийчоьнан" векалша, аьлла.\nГезгмашин-баттахь хиллачу харжамашкахь 49% кхаьжнаш схьаийцира "Цхьааллин Оьрсийчоь" партино. Дукхахйолчу регионашкахь ца яккхаелира цуьнга хьалхе. Ткъа еа регионехь шолгIачу туре бевлча а ца туьйлира оцу партин кандидаташ. Хабаровскехь, Владимирехь тоьлла ЛДПР, Хакасехь – компарти.\nНагахь санна гергарчу кIирандийнахь харжамаш дIахьош хилча, "Iедалан партигахьа" къхаьжнаш тосуш хир бацара 31 харжамхой бен, боху "Левада-Центро".


12 стаг вийна Парижерчу "Шарли ХIебдо" журналан редакци чохь\nДечкен-бутт 07, 2015\nФранцин шахьарахь Парижехь кхаарийдийнан Iуьйранна тутмIаьжигашкахь хилла герзахой тIелетта Мохьаммад-Пайхамарна карикатураш яхкарца билгалдаьллачу Шарли ХIебдо цIе йолчу сатирикан журналан редакцин хIусамна. 10 белхахо а, 2 полисхо а вийна.\nБохаман метте веъначу президента ХIолланд Франсуас, динарг терроран тIелатар ду, лазийначу 20 гергга стагах виъ халачу хьолехь ву, элира журналисташка. Парижера ницкъаллин урхаллаш орцане яьхначу рожехь болхбеш ю. Олланда бинчу хаамца, иштачех масситта бохам хуьлучуьра баьккхина Iедало кху тIаьххьарчу муьрехь.\nБеллачаралахь бу Шарли ХIебдо журналан коьрта редактор Шарбонье Стефан а, карикатуристаш Кабу Жан а, Волынски Жорж а, Верлак Бернар а, кхиберш.\nТIелатар динарг лаххара а шиъ ву. Царех цхьамма, шаьш «Пайхамарна тIера бекхам бина» аьлла мохь а тоьхнера, боху зорбано. Зуламхой лохуш бу. Оха хиллачун мах хадор дийхира Парижехь вехачу Маршо Радионо эксперте.\nВачагаев: «Билггал уьш бусалба хилар, цу т1ехь сацийна. Кху къомах вара ала, гучудаьккхина, цкъачунна схьааьлла хIума дац. Бусалба нахана хаза нехасанна зулам дели. Бусалбанашна кхерам тийсийтархьама – иза нисдалар доцург, кхин цхьана а кепара пайде хир долуш хIума дац».\nАлма-Атахь вийна вевзаш волу казахийн спортхо Тен Денис\nКхетамчу веана Москох йиттина комехь хилла Дагестанера студент\nХьалхарчу ешарехь пенсин реформах лаьцначу низаман проект тIеэцна Думо\nЕвробарто а, кхин а 5 пачхьалкхо а яхйина Оьрсийчоьнна кхайкхийна санкцеш\nББС: Иракъера а, Шемара а Оьрсийчуьра зударий а, бераш а цIадерзоран болх сецна\nСкрипалгIарна тIелатар динарш билгалбаьхна Британин полицино\nТрампана Путин жоьпаллехь хета Оьрсийчоь Iамеркерчу харжамашна юкъагIертарна\nКадыровс критика йина Трампана луьш болчу политикашна\nФСБ-н белхахо ю ша бохуш, зулам дан гIоьртинчу зудчунна гIуда тоьхна ГIалгIайчохь\nСловакино дIавелла Оьрсийчохь террорхо лору Яндиев\nДакаев СаӀидбек. Iаламан ловзар\nАбдулаев Леча. Диканиг хьахадан кхоьру со...\nАбдулаев Леча. Суна хьо бIаьргаян ца еза!\nИракъера цIадерзор сецна, Кадыров реза ву Трампана


Нангархарехь дIалецна ИГИЛ-ан тIемалой\nПачхьалкхан кхерамзаллан ницкъаша дIахьедина, 60 сов Юккъерчу Азера тIемало ву шайн набахтешкахь латтош, йихкинчу террорхойн "Исламан пачхьалкх" шех олучу организацин могIаршкахь дакъа лацарна бехке вина. Яздо цунах лаьцна Таджикистанан Озодлик сервисо.\nОвхIанхойн Iедалхойн зерашца, пачхьалкхан набахтешкахь 408 арахьарчу мехкашкара баьхкина даIишхой бу.\nОвхIанистанан Къоман кхерамзаллан урхаллан куьйгалхочо Сирадж Ахьмад Зияс Кабулехь Охан-беттан 27-чохь йоьдучу пресс-конференцехь дIахьедина, лецначарлахь 14 пачхьалкхан бахархой бу аьлла, шайлахь 173 зуда а, бераш а долуш. Цуьнан дешнашца, Пакистанера ву 299 тIемало, 37 - Узбекистанера, 13 - Таджикистанера, 12- гIиргIазо, 5 - Оьрсийчоьнан вахархо, 5 - Урдунера, 4- гIажаро, 2 - Бангладешан вахархо, 2 - Мальдивашкара 1 - Алжирера ву.\nСиражд Ахьмад Зияс дIахьедарехь, карарчу хенахь овхIанхойн агIоно, даIишхошца тIемаш барна бехкебен и нах схьабевллачу мехкашца дIахьош дийцарш ду.\n2015-чу шарахь Дечкен-беттан 26-чохь дIакхайкхийра, ОвхIанистанехь "Исламан пачхьалкхан" "Вилаят Хорасан" провинци вошахтоьхна хиларх. ХIетахь дуьйна оцу овхIанхойн ИГИЛ-ан гарано, шира заманахь а ваххабистийн кегийн тобанаш леллачу малхбалерчу Нангахар а, Кунар а цIе йолчу провинцешкахь кхоьллина герз латто шайн базаш а, каппаш а. Цул тIаьхьа ОвхIанистанан кхечу провинцешкахь а.\n2018-чу шарахь ОвхIанистанехь билггал вовшахкхеттера "Вилаят Хорасанан" ши га - пуштойн а, пуштойн йоцучу а кIошташкахь. Оцу юкъанна, ОвхIанистанан къилба-малхбалехь (Бадахшан) а, къилба-малхбузехь а (Джаузджан, Сарипуль, Фарьяб) ИГИЛ-ан тобанаш яра вовшахъетталуш, доккхачу декъанна, Оьрсийчуьра а, Юккъерчу Азера а бахархойх лаьтта.\nОцу тобано жоьпалла шена тIелецира Кабулехь а, кхечу ОвхIанистанан гIаланашкахь а, провинцешкахь а, бIеннашкахь нах а бойъуш, динчу терроран тохарийн.\nХьалхо хааме даьккхира, ОвхIанситанан къилбехьа хиллачу тIеман тасадаларшкахь масех таджикхо верах пачхьалкхан ницкъаша.\nШи шо хьалха ОвхIанистанан президенто дIакхайкхийра, оцу тобанан доккхахдолу дакъа Нангахар провинцехь хIаллакдина аьлла. Цул тIаьхьа "халифатан"тIемалой а, церан доьзалш а пачхьалкхан ницкъийн карабаха буьйлабелира.\nСирадж Ахьмад Зияс кхайкхам бина дуьненаюкъаралле, Гезгамашин-беттан 11-гIа де тIехдаьллачул тIаьхьа, терроризмца болийначу тIамехь ОвхIанистан ша цхьаъ ма йита аьлла. Оцу дийнахь доллу Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарш церан пачхьалкхера арадовла дезаш ду.\n"Доллу жоьпаалла овхIанхойн кхерамзаллан ницкъашна а, тIеман министраллана а тIехь дитар - нийса дац. ХIунда аьлча, тхо а, тхан йоллу регион а оцу кхерамна бухахь дуьсуш ду", - аьлла Сираджа.\nОвхIанистанерчу террорхойн а, экстремистийн а тобанаша бохьучу кхерамо даим а сингаттам латтийна Таджикистанан а, регионан кхечу мехкийн а Iедалхошкахь.\nЮкъарчу кхерамзаллех Бертан Организацин тIеман министраша а (ОДКБ) - коьрта дакъа Оьрсийчоьно дIалаьцначу, декъашхо Таджикистан йолчу организацеша, Охан-беттан 27-чу дийнахь Душанбехь дIахаийтина, Iамеркахойн эскарш арадаьхча, ОвхIанистанерчу террорхойн ницкъаш чIагIбаларна шаьш саготта хиларх.


"Кочесоко – политикан тутмакх"\nЖигархо лацарца шайн къоман болам дIалакъо гIерта Iедал, боху чергазаша\nШоьтадийнахь ГIебарта-Балкхаройчоьнан Лескенан кIоштахь ницкъхоша лаьцна чергазийн жигархо, "Хабзэ" юкъараллин куьйгалхо Кочесоко Мартин. Талламчаша чIагIдарехь, наркотикаш карийна цуьнан машен чохь. Амма иза уллера вевза "Кавказ.Реалиин" хьасташ тешна ю, кхерорхьама, политика, юкъара болх цуьнга битийтархьама тешнабехк цунна бина хиларх. "Хабзэн" офис теллина Iедалхоша, дIаяьхьина компьютераш, даьстина Кочесокон электронан документаш.\nМассех кIира хьалха юкъархочо хаийтира машанашкахь, Iедалхой шен да-нана долчу баханийла, цара шена "жигаралла лахъяр" хьехнийла. Уьш бахкале хьалха Кочесокос дакъалаьцнера Оьрсийчуьра федерализм эшамехь хилар дуьйцучу массех кхеташонехь.\nЮкъаралло сагатдо шен лидерна. Ши эзар гергга куьг яздина ГIебарта-Балкхаройчоьнан прокуроре хьал тергоне эцар, жигархо мукъаваккхар доьхуш дахьийтинчу кехата буха.\n"Организацеш дIахьедарш дан кечлуш ю. Кочесоко политикан тутмакх ву. Тхешан карахь дерг дерриг а дийр ду оха," – элира "Кавказ.Реалиига" чергазийн юкъараллийн координаторийн кхеташонан куьйгалхочо Яганов ИбрахIима.\nКочесоко лаца цхьа а бахьана дацара, хиллачо гойту Iедал "гобаьккхина низамаш дохош хьийзийла", элира Ягановс.\n"ГIебартойн прогресс" юкъараллин куьйгалхо Бешто Аслан тешна ву Iедал ма-хуьллу "чергазийн къоман болам низаман гурара баккха" гIерташ хиларх, цунна тIе зуламхойн, экстремистийн цIе а кхоьллина, къиза хьовзо кечлуш хиларх.\nБештос бахарехь, Кочесоко лаца хьалхе дуьйна кечлуш хилла Iедал.\n"КIира гергга хьалха Iедална болхбечу тролаша массех хьастанехула даржийра, жигархочуьнца институтехь дешначу стага дина аьлла, цхьа интервьюх тера къамел, Кочесокоца наркотикаш лелош ву, бохура цо. Иштаниг даьржича ларвала бен ца дуьсу. Амма гIуллакх ца хилла ларваларх а. Тхайн агIор оха дерриг а дийр ду Кочесоко Мартинна тIехь харцо ца лелаяйта", - боху Бештос.\nШена Кочесоко вевза дуккха шераш ду, ша тешна ву, " иза аьттехь а вац наркотикийн бала болуш, я хир болуш а", чIагIдо цо.\nНальчикерчу юкъархочо, политика Герг Аидас, "Iедало доза а доцуш харцо лалйойла гойту" хиллачо, элира "Кавказ.Реалиига".\n"Наркотикаш лелийна, йоьхкина боху ур-атталла цигаьрка узуш а, малар лелош а воцчу, шен могашалла чIагIъеш вехачу стагна – иза орам боцуш дуйла го. ХIун дан гIерта иза лацарца, ца кхета со", - цецъюьйлу Герг.\nАдыгейрчу "Чергазийн прогресс" юкъараллин декъашхой а бу хиллачо огIазбахийтина. Царна хетарехь, халкъехьа болчу наханна ша дукха хьолехь дийрриг дина Iедало Кочесоковна. Шаьш юкъахь динчу дIахьедарехь "Адыге Хасэ – Чергазийн Кхеташо" боламан куьйгалхочо Чундышко Заурбийс, юкъархочо Яхутль Юрийс, "Чергазийн прогресс" боламан лидеро Агиров Аслана кхойкху чергазийн юкъаралла бертахь Кочесокона орцахъяларе.\n"Провокаци" ю Кочесоко лацар, боху Адыгейрчу "Адыгэ Хасэн" жигархочо Негуч Шамсудина.\n"Суна уллера вевза Мартин дукха хенахь дуьйна. Наркотикаш лелор стенна дуьйцу, суна цкъа а ца гина цо цигаьрка узуш", - элира цо "Кавказ.Реалиица ша динчу къамелехь.\nГIебарта-Балкхаройн бакъоларъяран центран куьйгалхочо Хатажуков Валерийс YouTube-хула видео яржийна Кочесоко лацаран хьокъехь. Харцонца къийса деза, "амма и къовсам маьрша а, низамехь дIахьош а хила беза", билгалдоккху цо.\nБайначу баттахь Кочесокос къамел дира ша дакъалаьцначу "Россин Федерацерчу къаьмнийн Демократин Конгресс" боламан конференцехь. Оцу боламна а хета, жигархо цуьнан кхетам бахьанехь лаьцна, иза сихха дIахеца веза, аьлла.\nКочесоко харцонна кIел ма вигийтахьара аьлла, ГIебарта-Балкхаройчоьнан омбудсмене дехар хьажийна Оьрсийчоьнан президентан гонехь адамийн бакъонийн тергоечу Бабушкин Андрейс.\nКочесокоца харцо лелайо аьлла дIахьединачех ву Оьрсийчохь вевза журналист, юкъархо Шевченко Максим а. "Голунов Иванна а санна, наркотикаш бухакхийсина Мартинна, и бахьана буха а диллина, хьийзош ву иза. Маршо Кочесоко Мартинна!", - яздина Шевченко Максима шен инстаграм-агIонтIехь.\nКочесоко Мартинехьа а, иштта Москох лаьцначу "Meduza" порталан журналист Голунов Иванехьа а видео-дIахьедар даржийна Дагестанерчу "Вайн ГIала" боламан декъашхоша Магомедов Арсена а, Манапов Мурада а. Видео арахецна хан ялале полицино лецира и шиъ, амма шина сахьтехь а латтийна, гIуда ца тухуш, дIахийцира.\nМюнхенерчу чергазийн жигархочо Гедуадже Заура "кхетам бахьанехь тутмакх винарг" аьлла Кочесокох. Цо шен Фейсбукерчу агIонехула Iедалхошна тIедожадо жигархо " сихонца дIахецар а, ГIебарта-Балкхаройчохь харцо кхоьллинчунна таIзар дар а".\nЛескенан полицин изоляторехь кхобу карарчу муьрехь Кочесоко.


Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Дагестанерчу урхалло теллина чекхдаьккхина Гуниб эвлан депутатана дуьхьал долийна хилла бехктакхаман гIуллакх. Цуьнан цIе йоккхуш яц. Депутат бехке веш ву наркотикаш лелорна.\nТалламан версица, кхушара Товбец-беттан 27-хь депутатан машен сацийна хиллера Чох-Коммуна-Гуниб некъахула йогIуш. Депутатан дегIах хьожуш цуьнан хечин киснахь карийнера "боккхачу барамехь наркотик йолу орамат "каннибас" кIомал".\nКарарчу хенахь гIуллакх дIаделла кхеле.\nРостов гIалин Первомайски кIоштан кхело дов луьстур долу де билгалдаьккхина меттигерчу наркотикаш терго йон а, уьш лелорна контроль йон а урхаллин къаьсттина ладаме гIуллакхашкахула оперативан уполномоченни волчу Зейгалов Амилна дуьхьал долийна хилла долу. Иза бехке веш ву шен цIахь наркотикийн йоккха парти латторна а, боккхачу барамехь курхалла лелорна а.\nХьалхо Ставрополан махкахь, колонехь луьрча хьелашкахь даккха 10 шо а тоьхна, чувоьллира полицин белхахо Янаков Дмитрий, наркотикан "туьхьа" дохкарна. Шена дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийча, къайлавала гIоьртинера иза.\nВладикавказехь наркотик юхкуш лаьцнера криманалан талламан оперативник. Талламан версица, полисхочо 0,24 грамм метадон олу наркотик а эцна, оццу дийнахь йоьхкинера меттигерчу вахархочунна.


"Суна тIехьа хиллачех кхи цхьа а ара ца велира"\nДаьгначу кеманчохь дийна висинчу цхьанца дина къамел\nМоскварчу Шереметьевон аэропортехь кху беттан 5-чохь даьгначу кеман чохь хилла Мурманскера бизнесхо Молчанов Олег шен хIусамненаца а. Салонан уггар а дукха нах баьгначу агIор хиллачу 12-чу меттигехь хиъна Iаш хилла иза. 11-чуьра 19-чу меттиге кхаччалц долу доза дIалаьцначу 42 пассажирах дийна висина 6.\nДе хьалха, 4-чохь, кхечу авиакомпанин кеманца ваха дагахь хиллера Молчанов Олег Мурманске, юха а билет хийцинера цо. Свобода Радиоца хиллачу къамелехь цо дуьйцу, кеманах ткъес кхеттачу мIаьргонера дуьйна цIе а яьлла, дукхахболу пассажираш бала а леш, кема лаьтта охьадоссалц "Суперджетан" салонехь хиллачух.\n- Муьлхачу хьолехь ву хьо а, хьан хIусамнана а, бохам хилла ши де даьллачул а тIаьхьа?\n- Дерриг а дика ду.\n- Хиллачух кхеттачул тIаьхьа, хIун бахьанашца шаьш кIелхьардевлла аьлла хета хьуна?\n- Цхьа аьтто балар ду-кх иза…Ирс хилар…\n- ХIинццалц схьа "Суперджет" йа "Аэрофлот" кеманех цхьана а кепара синхаамаш хуьлурий хьан?\n- "Аэрофлот" – вайн пачхьалкхехь тоьлла компани ю аьлла, яра сан ойла. Дуьххьара кхечу компанин билеташ ма эцнера ас, юха а, уьш хийца а хийцина, "Суперджетна" ийцира ас. Вуьшта аьлча, кхи вон компанеш яц "Аэрофлот" а, йа "Суперджет" а.\n- Доцца дийцахьа, кема гIаьттинчул тIаьхьа, муха яра ситуаци? Ткъес туьйхирий?\n- Ткъес тухуш суна сайна а гира, со 12-чу гIант тIехь хиъна вара. Кеман тIомах кхийтира ткъес. Цул тIаьхьа кема духадерзийра, стюардессас хаамбира, техникан бахьанашца экипажан командиро кема аэропорте юхадига сацамбина аьлла. ТIаккха кема охьадахийта долийра.\n- Кеманах ткъес кхетта, бортгIуллакхдархочо хаам бинчул тIаьхьа, салон чохь муха лаьттара хьал?\nЦхьа а цIийзаш а, йа мохь хьоькхуш а вацара, дерриг а штатан режимехь дара\n- ХIаъ, паргIат хьал дара. Цхьа а цIийзаш а, йа мохь хьоькхуш а вацара, дерриг а штатан режимехь дара. Соьга хаьттича, тIех сихаллица догIура кема пурхнехьа, лаьтта кхача сихонца. Дуьххьара кема дIакхетча паника елира чохь, маьхьарий хьекха буьйлира. ШолгIачу а, кхоалгIачу а дIакхетарна юкъахь цIе яьллера со волчу агIор болчу кеман тIомах. Иллюминаторш а, мотор а, ерриг а лала йоьллера.\n– Дуьххьара, кема дIакхетале хьалха, стюардаша дIахьедирий шуьга, кема дохаран бахьанашца охьадоссош ду, цхьанхьа гулдала деза аьлла, кхайкхамаш а бирий?\n- ХIан-хIа, цхьа а команда ца делира тхуна. ХIунда аьлча, шен режимехь, детта а ца луш, охьадусуш ма дара кема, хIетахь цIе а яцара яьлла, йа бохам хир бу ала, гуш цхьа а бахьана а дацара. Кондиционер дIаяйра, бакъдерг аьлча, лергаш чу потт хIиттарехь, таIам шен барамехь латто аппарат а дIаяйначух тера дара. Цул тIаьхьа маьхьарий а детташ, паника яьржира.\n- Мел ницкъ болуш дара дуьххьара кеман кхоссадалар а, дуьххьарлера цуьнан асанех дIакхетар а? Пассажираш лаззол ницкъ болуш дарий и кеман кхосадалар а, дIакхетар а?\n- Суна хетарехь, адамна зен дойла яцара цо. ХIунда аьлча, оццул ницкъ болуш ца хилира и. Тхайн меттигера жимма дIасатуьйхира тхо, амма дIоггара къаьхьа де дацара.\nТамаша баллал ницкъ болуш дацара кеман дIакхетар\n- Нах доьхканаш тесна бара, цундела кхи тIех ирх ца кхисира уьш?\n- Кхечарех жоп дала ца хаьа суна, сайх а, сайн зудчух а дерг эра дара ас. Охашиммо доьхканаш дIатесна дитинера.\n- Вайна ма-хаъара, цIе дуьххьара тIехьа яьлла, ишта хууш ма-хиллара, кIелхьарбевлла хьалха хевшина хилларш. Оцу шина декъа юккъехь дисина хилла шу. Муха нисделла аьлла хета хьуна, тIехьахилларш балар, хьалхарнаш дийна бисар? Ишта хIунда нисделла - те и доза?\n- Кеманах цIеяьллачу оцу процессехь, алу оьхура мотораш чуьра а, тIемашкара а. Алу етталора салонан тIехьарчу агIонах. КIур баржар а тIехьа дара, хьалха хевшина хилла нах арабовла дагахь дIаоьхура. КIелхьарбовла шансаш яра церан, хIунда аьлча, тIехьара трапаш елла а ца йиллира. Уьш йиллинехь а даха дог дацара, цIе марсаяьллера цигахь. Сан могIарера тIаьххьара араваьлларг со вар-кх. Суна тIехьа хиллачех цхьа а ара ца велира. Хьалхарчу метигашка хевшина хилларш бевлира, амма суна тIехьа хиъначех цхьа а ца велира. Оцу кIуьрлахь церан са дукъийна хилла хир ду аьлла хета суна.\n- Ткъа хьалха хевшинчийн арабовлар муха дара? Хьалх-хьалхара дIа а вохуьйтуш, низамашкаъхь дара, йа массо а цхьаьне дIахьаьлхира?\n- Интернетехь чамданех, тIеттаIиттабаларех а яздеш, дешна ас. Оцу суьртан со хиъначуьра а, йа араволучу хенахь а терго ца хилира сан. ХIунда аьлча, дукха хьолахь, голаш тIехь текхаш аравелира со. Суна цхьа а дуьхьало яцара неIаре текхачу заманчохь. Бизнес-классера нах арабохучу хенахь, тарло новкъарло вовшашна йина хила. Йа ца йина хила а мега. Цигахь хиллачаьрга хатта деза цунах.\n- Голаш тIе а хиъна, текхаш аравала дезна-кх хьан, бизнес-класс йолалуччохь, йа кхи а хьалха дара и…\n- Жимма хьалха хилла хила тарло. ХIунда аьлча, сан хIусамнанас шен куртка схьаийцира, охьатаьIна яра иза, аса хьалха дIатеттира иза, ирахь сайга садаIалур доцийла хаьа суна, Iаьржа кIур бара хьийзаш. 12-чу могIарехь хир вара со голаш тIе охьалахвеллачу хенахь, цигахь а гIоле яра садоIийла, амма гуш хIума дацара. Кхи а шина-кхаа могIна дехьа ваьлча, сайн ницкь оьшуш буй хааделира суна. Лаьтта охьа а вижна, сайн ма-хуьллу, къегачу асанашкахула бизнес-классна а, пилотан кабинин юккъе кхечира со.\n- Ахь схьадийцарехь, мича ваха деза гойтучу аварийн асанаш йогуш, летта хилла-кх?\n–Оцу хIоьттинчу ситуацехь хьуна дукха хIума гина хир доцийла а хаьа, делахь а, бортгIуллакхдархоша оцу бохамехь шаьш муха гайтира? Олийла дуй, цара шаьш турпала гайтиа?\n- Бакъду, тIаьххьалц борт тIехь бара уьш. Суна гиначарлахь ши йоI а, цхьа жимстаг а вара. Суна ца хаьа, варий-те иза билггал стюард, амма бакъду, тIаьххьара бен ара ца бевлира уьш кеманчуьра. ЧIогIа дика хьийзара уьш, адамаш арадохуш гIо дора цара.\n- ХIара бохам хиллачул а тIаьхьа, авиакомпанига а, Шереметьевон орцанхошка а цхьана а кепара хеттарш дисиний хьан? Йа талламаш бина бовллалц, кхи совнах хIуммаъ а дийца ца лаьа хьуна?\n- Хьажахьа, кхи совнах ала хIуммаъ ма дац сан цигахь. ХIора зен хиллачунна гIо а кхачийра, лоьралла а дира, цхьана а агIор цхьангара а баккха бехк бац сан. Дерриг а нийса дира цара, дан оьшург, суна хетарехь.\n- Хьо трап тIехула охьавоьсира, тхуна гинчу видео тIехь, аренашкахь уьду адамаш. Кхи хIун хилира цигахь? Адамашна дуьхьал баьхкина нах барий? Терминалан хIусамна тIе буьгуш гIо дорий? Йа цигахь дисира шу, машенаш тIекхаччаре а хьоьжуш?\n- Сан аравалар тIаьхьа нисделлера. Массо а арахьаьддачул тIаьхьа а, со кеманчохь вара, цундела аренца хилла ах нах бохург санна, уьш дIабигинера. Вуьшта, хIаъ, терминалера кемана тIе дIакхачош йолу автобусаш яра схьаоьхуш. Лоьраш балош яьхкина машенаш а яра дIалаьтташ, адамаш сиха гIо а кхачийна, дIасадаьккхира цигара.\n-"Аэрофлот" компанино цхьана а кепара компенсаци лур ду аьллий шуна?\n- Ас кхи ла а ца дийгIина цаьрга, бакъдерг дийцича. Селхана цIа кхаьчна тхо, набарна дIакхийтира. Телехьожийлехь хьахош хезира суна, кхи кIорггера цунах хууш хIума дац.\n– ШолгIачу дийнахь дIадаха аьтто бина шун, ткъа "Аэрофлото" маьхза дигирий шу?\n- ХIаъ, дера дигира маьхза. Оха цигахь хан йоккхучу заманчохь "Аэрофлото" юург а латтийра тхуна, оливье, гарзанаш, чорпа, юург яра шортта, цхьаммо къаьркъа а цхьана деанера тхуна. РогIера, Iуьйранна 7 сахьт даьлча доьдучу кеманца новкъадехира тхо. "Рэдиссон" хьешан цIийнан векал а вара аэропорте веана, цо шен хIусамехь дIатардира тхо.\n- "Суперджетан" кема дара иза а?\n- (Воьлу) "Аэробус А320" дара иза.\n- И де шайн шолгIа дуьненчу довларан де санна билгалдоккхур хир ду-кх аша?\n- ХIаъ, сайн рузмана тIехь дIа-м яздина ас и де.\n"Коммерсант" газетано шинаридийнахь бинчу хаамца, 41 стаг а леш, "Сухой Суперджет" кеманна катастрофа хиларан коьрта верси ю - пилотийн нийса цалелар. ЦIераш хьулйинчу экспертийн хаамашна тIе а тевжина, хьостано яздарехь, коьрта ши гIалат ду цигахь - йочане хенан хIоттам боллушехь кема гIаттор а, кеманах ткъес кхеттачул а тIаьхьа, мехкадаьтта ара а ца кхусуш, кема охьахао сацамбар а.\nТкъа кхечу версица, билгалдаккха догIу, цаторийла хилла кема катоьхна охьадосо. Лаьттаца цхьа а зIе а йоцуш, мехкадаьтта кхачадолуьтуш хIаваэхь кхазар кхи а тIех кхераме ду.\nОфициалехь инцидент толлучара дийцарца, "Коммерсант" газетас а, РБК агенталло а Iорадаьккхина, кхи а масех пилотийн гIалатех: кема лаьтта охьахаийначул а тIаьхьа, кеман командиро кабини чохь кор диллина хилар. Корах дуккха а хIаваъ чу а оьзна, цо кхи тIе а цIе марсаяьккхинчух тера ду.\nИшта дуьйцу, кема сацийначул а тIаьхьа цуьнан мотораш болх бечуьра совцийна цахилар. Оцу бахьанашца а цIе алсам яьржина аьлла цара.\nОцу юкъанна, цIе яьллачул а тIаьхьа яьккхинчу видео тIехь гуш ду, шолгIа пилот, Кузнецов Максим шен кабиничуьра серийн мушца лаьтта охьа а воьсина, эвакуаци йирзинчул а тIаьхьа, юьйсинчу трапа тIехула кеман салон чу а вахана, кхи а цхьа пассажир кIелхарвоккхуш.\nТАСС агенталлан информацица, экипажан командир Евдокимов Денис а хилла нах кIелхьарбохуш, дIахIоьттина. ЦIаро вагийна, чевнаш йина иза Склифософскийн цIарахчу дарбан хIусамехь Iуьллуш ву.\nМатериал кечйинарг Крутов Марк. Радио Свобода


Зия (ансамбль) — Википеди\nХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш я файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна яра 2020, 7 апрель.\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Зия.\nЗия Бажаев цӀарах йолу берийн хореографин ансамбль\nнохчийн а, Кавказан фольклоран а хелхараш\n1999 — таханалац\nЭлимбаев, Топа Хамитович\nЗия Бажаев цӀарах йолу берийн хореографин ансамбль (ансамбль «Зия») — берийн хелхаран ансамбль.\n1999 шаран октябрехь Зия Бажаевс къобла йира Топа Элимбаеван ойла берийн хелхарана ансамбль кхолла. Хьалха цо кхайкхира шен гергарчерий а, доттагӀий а бераш. Царехь хилира ансамблин бух. Амма тӀаьхьа дехкира кхоьчу къаьмнийн бераш. Тахана ансамблин балхехь дакъа лоцуш бу нохчий, гӀалгӀай, оьрси, абхазцаш, суьлеш, аьрмалой, болгараш.\nЗия Бажаев веллачултӀехь 2000 шарахь ансамблин тиллира цуьнан цӀе. Зия вежарий Муса а, Мавлит а БажаевгӀара ансамблин гӀо дара саца ца дира. 2002 шарахь кхоьллинера «Зия Бажаеван цӀарах йолу беринй хореографин ансамбль». Оцу ансамблин куьйгалхо хилира Топа Элимбаев.\nАнсамбльс кхиамашца гойту шен корматалла уггара гӀарйовлла Москохан а, Российн а, дуьненан а сценашкахь. Ансамбль ю дукха Россиехь а, кхоьчу паччхьалкхашахь а хилла йолу фестивалийн лауреат (фестивалиш «Седарчийн гулам», «Дуьненан бераш», «Оьрсийн тӀамараш», Кавказан къаьмнийн фестиваль, Халкъашна юккъера фестиваль «Баркалле некъе», VI Халкъашна юккъера исбаьхьаллин фестиваль «Ярославлин сакъерар», II Ерригроссийн кегирхойн дӀадоладаран фестиваль Москвахь, берийн фестиваль Иракехь, III Затиссан классикан балетан фестиваль Венгрехь (Гран-при), III фестиваль «ТӀемарздеш долу дуьненаш. Этнически Росси», кхиераш а). Кеги хелхархой хаза тӀеийцира хьовсархош Украинехь (Херсон), Венгрехь (Будапешт, Ниредьхаза), Францехь (Сан-Тропе), Германехь (Берлин, Дрезден, Лейпциг, Зеелов, Виттенберг), Италии (Верона), Вовшахкхетта Ӏарбийн Эмираташкахь, Иракехь (Багдад).\nРоссийн президентан лаамца ансамбльс дакъа лецира «Йоккха бархӀан» саммитан концертехь Санкт-Петербургехь.\n2009 шарахь ансамбль «Зия» кхайкхира ЦӀен майданехь хуьлуш йолу «Спасски бӀов» халкъашна юккъера тӀеман а, эшаран фестивалехь дакъа лаца.\nИстория ансамбля «Зия»\n«Танец помог нашему народу отвлечься от войны»\nАнсамбль «Зия», сюита «Кавказ» YouTube чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Зия_(ансамбль)&oldid=4866950»\nМузыкин коллективаш абатца\nВикипеди:Суьрташ доцуш иузыкин коллективашах лаьцна агӀонаш\nНохчийчоьнан хелхаран тобанаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 апрель, 13:00.


Оьрсийчохь лортIехь болх каро хала ду 40 шаре ваьллачул тIаьхьа\nОьрсийчохь болх лахарх лаьцна таллам бина кху деношкахь РИА Рейтинг агенталло. Цуьнан авторша махкарчу 84 регионехь къастийна пенсе баха хан йолчу я цу ханна герга гIоьртинчу нехан болх каро болу аьттонаш.\nОцу талламана юкъаозийна хилла гIеметта хIиттина а, хан яьлла а нах: 60-72 шераш долу божарий а, 55-75 шераш долу зударий а. Карийнарг ду хIора регионехь шен хьелаш хилар.\nБолх каро аьтто болчу регионашна юкъахь хьалхарчу меттехь ю, даиман а хуьлуш ма хиллара, Москох а (76,8 балл), Петарбух а (74,5 балл). И ши гIала дукха гена хьалхаяьлла кхечу Оьрсийчоьнан субъекташна. Москох а, Петарбухехь а атта ду пенсионерашна болх каро.\nУггаре лахара тIегIа гайтина Тывано а (9,3 балл), ГIалгIачоьно а (13,3 балл), Нохчийчоьно а (15,3 балл). Цу кхаа республикехь 60 шаре бевллачу нахана болх каро вуно хала ду. ДIоггара кхин даладелла хьал дац Кхарачойн-Чергазийчохь а (21,2 балл), Къилбаседа ХIирийчохь а (23,1 балл),\nЖимма гIоле хьал ду пенсионерашна болх каро аьтто хиларехь Адыгейхь а (29,8 балл), Дагестанехь а (31,1 балл), ГIебартойн-Балкхаройчохь а (36,3 балл).\nТкъа Ставрополан мохк юкъабахна хьалхарчу 20 регионна (53,0 балл). Иза 18-чу меттехь бу.\nРосстато далочу терахьашца, Къилбаседа Кавказехь бехачу пенсионерашна болх каро оьшучу хенан юккъера барам бу 10 бутт. Ткъа пенсин барам бу 7,5 - 9 эзар сом.\nТалламехь дакъалаьцначу наха дийцарехь, ма дарра аьлча, Оьрсийчохь лортIехь болх каро хала ду 40 шаре ваьллачул тIаьхьа.\nЭхашарахь Нохчийчохь 1 511 стаг лачкъорах дийцина IАДАТ телеграм-канало\nЦа оьшу, нохчашна гIо дан Iалашонца коьллина яц иза 87 %


Украинахошна тIехь ечу кхелах кхаьрда дуьне\nНохчийчоь - дов хоттуш кхеле валийна Карпюк Николай а, Клых Станислав а.\nНохчийчохь Оьрсийчоьнан федералан эскаршца бечу тIамехь дакъа а лаьцна, царна дараш а дина, аьлла, кхеле валийначу шина украинахочун Соьлж-ГIалара кхел йол-йолуш Оьрсийчохь а, цул арахьа а гIарайолуш ю ладегIаршкахь тамаше а, беламе а, тергойийраш ца тешаш а хиларца.\nКъепе лар цаярна, собарх вохарна аьлла, шозза кхелера араваьккхина Карпюк Николай,ткъа дегI дика доцчу цуьнан накъостана лоьрашка кхайкха дезна.\nКхаарийлийнахь суьдхочуьнца лераме йойуш, тIех шога йистхиларна аьлла. шозза-кхузза бехк баьккхинчул тIаьхьа, лаьцначеран агIонча йолчуьра дIа а йоккхуш, кхел йоьдучу хIусамера араяьккхина юкъараллин адвокат Савченко Вера а.\nЧуьра араяла, шен гIирс-хIуманаш тIугульеш, Савченкос аьлла: «Оьрсийчоь Украинан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъагIерта оьшуш дац». ТIаккха ша арайолучу юкъана кхин а чорда, юьхькIаме доцу, кIо дош Савченкос аьлча, кхелахочо Iедал сийсаздеш а лерина, цунна административан протокол хIоттадайтина.\nТIаьхьо, «ас кхел аьшнашъеш аьлла хIумма а дац», дIахьедина Савченко Верас.\nЦеран дов хатта долийначу хьалхарчу дийнахь суьдо прокурорана чубохка хьийзош болчеран тоьшаллаш дIадеша а,гайта а бакъо елча, нисделла дуьххьала Карпюк Николай кхелера араваккхар. Иза пачхьалкхан бехканчина резавоцуш карзахе юкъагIиртина и даре-тоьшаллаш шегара ницкъ беш, бертаза даьхна ду бохуш. Цуьнан жигаралла низам дохош а лерина араваьккхина иза суьдхочо.\nДов хоттучу шолгIачу дийнахь адвоката Ицлаев Доккас барта ши дехар дина: цхьадолу тептар-кехаташ,лартIа цахиларна, девна юкъара дIадахар а,видеокамерца чохь суьрташ дахийтар доьхуш а.\nИ тIаьххьарниг кхело ца магийна, ткъа хьалхара дехар кехат тIехь йозане а дерзийна чудалар магийна. Тоьшаллин векалш чубалийча, прокуроро Карпюк Николай левеш, барт хаттам бина протоколаш дехкина цунна хьалха,куьг язораш хьайн ду дац хьажа аьлла.\nКарпюка юха а дуьхьало йича,уьш тоьшаллин векалшна гайтина. Прокуроро хьалхарчу дийнахь санна,ша салтий байарна даре деш Карпюк куьг –язораш дехкина протокалаш схьаохьа долийча,нисделла иза шолгIа а кхелера араваккхар, цо «кху циркехь дакъалаца лаам бац шен» аьлла зевне дIахьедар дича.\nБехке лоручо тIаккха билгалдаьккхина шегара и тоьшаллаш харц тIеIаткъам беш, ницкъалла даьхна хилар. Цу хьокъехь цо кхеле аьлла: «Деа дийнахь суна ток еттийтина,сайна а,сайн накъосташна а дуьхьал соьгара тоьшаллаш даха гIерташ.\nАс юха ца волуш дуьхьало йира. 5-чу дийнахь соьга талламхочо элира,шаьш гIелделла соьга корта бетташ къамелаш дан а, шаьш кхин некъ лохур бу.\nЦо суна кхерам тесира, ша омра а дина, хIетахь итт шо бен доцу сан кIант схьа а валавайтина, хьуна хьалхха кху чохь тIеIаткъам бийр бу аьлла".\nКарпюка дийцарехь тIаккха берта вахна иза талламхо а: цара кхуьнан доьзал хьебийр боцуш, кху муьлхха кехатна буха а куьг яздийр долуш.\nКарпюк Николай а, Клых Станислав а кхела хьалха хIоттор бахьнехь дукха шеконах дуьзна масалш,бIосталлаш ялайо «Мемориал» центран бакъонашларьярхоша а.\nХьалха хьехийнарш йоцуш, мехалчех лору цара хIара а. Цу шимма оьрсийн салтий байина бохучу бехк токхаман гIуллакхехь билгалдоккхуш ду эскархой,минаш лелхар,гаьргаш еттаялар бахьнехь белла хилар.\n«Кхеташ дац церан Iожаллина бехке хIара шиъ а,цу гIерана юкъахь хилла боху вуьйш а стенна бу? – хеттаре буьйлу бакъонашларьярхой.- Талламхоша шаьш ялийначу версешца, бехкала эгочаьрга хилла мА яц яй маса тоьпашший, иччархойн винтовкашший бен.\nДоцца аьлча Соьлжа гIалахь хатта долийна дов,хан мел ели а, шена гонаха гIовгIане,зевне «дурр» лаьтташ,кхардаме гIардала тарлуш ду Оьрсийчохь а, Украинехь а.


Муха ловр ю дозанийн тема Дагестано?\nНохчийчоьнан а, Дагестанан а дозанаш билгалдаха дагахь бу мехкадай Кадыров а, Васильев а. Цхьацца меттигашка сизтохар бен дац цара цкъачунна хьехориг. Хьакамаша дийцарехь, яц шина республикан вовшашка претензеш. Амма дуй-те хьал оццул тайна, ГIалгIайчохь дозанаша айина гIара а йижале, стенна оьшу юха а дозанаш хьехо?\nШа лулахошца лаьттан долалла къасто воллийла хаийтира хьалхо Дагестанан куьйгалхочо. Ша реза ву Кадыровс бохучунна, "оьшуш дац хаш хIитто, ойла ян еза нехан аьттонийн", элира Васильев Владимира.\nКомиссино латтанаш билгалдохуш бина болх шина мехкан парламенто зуьйр бу, бохура цо. Амма кхеташ дац, хьанна оьшу дозанашца долийна ловзарш.\nВовшашна юкъара дозанаш къасто Оьрсийчоьнан Федерацин мехкаш декхаребинарг Путин ву. Цуьнан омра кхочушдеш, лаьттан хьокъехь бартбира Евкуровс а, Кадыровс а. Амма цушиннан берто эгIийра церан къаьмнийн барт.\nДагестанан Халкъан Кхеташонан спикерца Шихсаидов Хизрица къамелдан вахара Дечкен-беттан 22-чу дийнахь Нохчийчуьрчу парламентан куйьгалхо Даудов Мохьмад. Дозанашца доьзна дар-дацар хуьлийла доцийла, ша претензеш яхьаш ца веанийла хаийтира цо Шихсаидовна.\n"Пачхьалкхан кадастре Дагестананний, Нохчийчоьнанний латтанийн долаллах йолу информаци язъярхьама, мичахь хIун ду билгалдоккхуш" бан беза болх хьахорхьама бен дацара шен ХIинжа-ГIала кхачар, яздира тIаьхьо Даудовс шен "Вконтакте" агIонтIехь.\nДозанаш къастонза юьсурш муьлха меттигаш ю ца хоуьйту агIонаша. Амма шина а республикан Iедалша боху, дозанаш къасто деза цхьаццанхьарчу лаьттанашца.\nПачхьалкхан регистрацин, кадастран, картографин урхаллин пресс-гIоьнчаша, "Кавказ.Реалиино" шайга деллачу хаттарна жоп луш, хаийтира Дагестанний, Нохчийчоьнний юкъахь лаьттанашца боьзна цакхетамаш боцийла. "Дозанашца дерг регионаша шаьш билгалдоккху, цара къастийна хьал архиве даккхар бен бац тхан болх", элира тхоьга.\nЛаттанийн, дозанийн хьал девзачу эксперташка а дийхира"Кавказ.Реалиино" къовсамехь лаьттачу меттигийн цIерш яхар. Дагестанехь чоьхьара лоруш йолу аьккхийн проблема яц кадарстр билгалъяккхархьама дечуьнца йоьзна, ша къастийна, Iедало тIеэцначу программица луьстуш схьаяхьа проблема ю 1944 шарахь дуьйна дозан билгало йоцуш юьсу Аух меттахIоттор, аьлла хета тергамчашна. Цу тIе, стагга а вац аьккхийн мохк Нохчийчоьнах дIатоха гIерташ, элира цара.\nIедало цкъачунна луш бац нахана цаьрга йоьссина шеконаш дIайоху аьтто. Цундела резадацарш хеза, къаьсттина Дагестанехь.\n"Нехан латта а ца оьшу, тхешаниг дIа а лур дац" боху тема яьржина социалан машанашкахула", элира "Кавказ.Реалига" "Дагестанан кегийрхой" газетан шеф-редакторо Джафаров Тимура.\nНагахь санна, дозанашца дерг Iедалхоша шаьш ма-аллара чекх ца даккхахь, ГIалгIайчохь иккхинчу конфликтах гIан а деш, гIоттур ю Дагестан, аьлла хета Джафаровна.\nДозанех долу дийцарш, массо а теш а волуш, дIахьор ду, аьлла Васильевс, амма стенгахь ю Нохчийчоьнца долалла къастоза йисина лаьттан асанаш, ца хаийтина куьйгалхочо, элира политолого Уразаев Эдуарда.\n"Массо а теш волуш" бохург ду – кадастран белхаш хьан, маца, муха дIахьош бу хаийтар, белхан тобанна юкъа халкъан векалш, Iеламнах бахийтар. Цкъачунна иза дац деш. Цундела къайлаяхьа тарло Iедало цхьайолу информаци, ткъа оцо гIаттаме бохур бу бахархой", аьлла хета политологна.\nГIалгIайчохь иккхина хилла конфликт массарна а лаьтта дагахь. Изза хьал эккха сахьт дац Дагестанехь а – цунах богу нах.\n"Дозанаш бахьанехь оьккху къовсам массарел а лазаме хуьлу, хуьлийла а хаийтира 2017 шеран аьхка Калининаулехь лилхинчу протесташа. Ала дашна, Дагестанан куьйгалхой юьстах Iийнехь а, Нохчийчуьра хьаькамаш листира цигарчу гуламе", дагалоьцу Москох дипломаташ Iамочу МГИМО институтерчу Кавказан проблемийн а, регионийн кхерамзаллин а Центрерчу Iилманчас Ярлыкапов Ахьмада.\nЦунна гарехь, ма-хуьллу экам хила деза Iедал дозанца йолу проблемаш луьстуш – ца хилахь, кечдала деза гIовттунболчу гуламашна хьалха бехказа бийла.


Нохчийчуьрчу полицино наркотикаш юхкурш а, лелораш а деннеа лоьцуш белахь а, лах ца ло корта талхочу молханех шаьш шайна зулам деш берш.\nХIора денна чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло Iорадохуш лаьттачу жамI-гайтамашкахь наркотикаш,марихуана,кокаин,цIерачу хьелашкахь дан тарлуш долу дезоморфин я кхитайпа корта дIонгIаз боккху молханаш хьаха ца деш наггахь де а ца догIу.\nКху товбецан беттан 28-чу дийнахь полисхойн урхалло Iорадаккхарца МАК-2015 операци дIахьош Соьлжа гIалин Октаьбар кIоштехь лаьцна машенан божлахь буьртигашкахь дезоморфин олу дIаьвше молха деш кхо жима стаг. Низамхошна цу меттехь гучуевлла цхьа могIа коьчаллаш а: молханийн препараташ, лоьрийн мехий,энгалин а.чIураман а шишанаш,сирдиллина кад, дезоморфин чохь флакон а.\nШи де хьалха Ленинан кIоштехь, I00 гарам марихуана а йоккхуш 30 шо долу вахархо сацийна низамхоша. Говзанчаша дийцарехь, йоккха хан тоха тарлуш, вуно боккха барам ларалуш бу иза.\nЦу могIарера масалш чот йоцуш дукха ду. Наркотикех а, цу могашаллина вуно зенечу харц молханех а, уьш дохкар биста кхаччалц пайдаоьцурш а,чукхоьхьуш берш а лоьцуш бу дозанашкахь а, ур-аттал кхечу кIошташкахь а.\nКIезиг масалш дац уьш бахьнехь лаккхарчу даржашкахь болу полисхойн хьаькамаш балхара боьхна а. Бакъду, кегийрхошлахь а, кхиазхошлахь а кхетош-кхиоран болх марса а баьккхина, царех бетталуш болчарна луьра таIзарш а дийр ду бохуш официалан дIахьедарш дахь а, нахала бохуш телевизионехь уьш гайтар сихдинехь а церан могIарш лилха довлуш дац.\nЦунна, лач делахь а даре до, низамо магош доцуш лелочу наркотикашца къийсам баллочу урхалло хааме даьхначу терахьаша. Шайн белхан эхашеран жамIаш деш цу урхаллин хьаькамо Таймасханов Масхьуда билгалдаьккхина кху шеран хьалхарчу ялх баттахь наркотикашца доьзна, ерриг ницкъаллин структураша Нохчийчохь 379 зулам Iорадаьккхина хилар.\nКхечу агIор аьлча, хIора а дийнахь шишша сов зулам нисло. Ткъа еккъа цхьана наркотикашца къийсам баллочу урхаллин белхоша, дуьхе а кхиъна, гIардаьккхинарг 174 зулам ду,шайх 62 ницкъалчех а долуш.\nНизамо магош йоцуш наркотикаш лелорна дуьхьал къийсам баллочу урхаллин коьрта хьаькамо чIагIдарца кху шеран хьалхарчу ялх баттахь итт кийла ца кхоччуш наркотикаш а, психикана вон тIеIаткъам беш долу молханаш а.\nОцу билгалйинчу хеначохь талламхоша долийначу 178 бехктакхаман гIуллакхех, чекх а даьккхина суьде кхачийна 112.\nТаймасханов Масхьуда дийцарехь наркотикашца къийсам баллорехь церан урхалло шуьйра уьйр-зIенаш латтайо кхечу ницкъаллин структурашца, къайлаха сервис биста кхаччалц.\n«Цу цхьаьна бечу балхо белхан эвсаралла лакхайоккху. Цуьнан шатайпа гайтам бу махкахь массо тайпа наркотикийн мехаш цIеххьана ирх хьовдар.\nОха дика юкъаметтигаш лелаяр бахьнехь хаъал алсамьевлла дозанашкахь схьайохуш йолу молха-наркотикаш а. И болх кхин а тоба, урхаллаш юкъахь бина сацамаш кхиамца дахаре берзорна тIехьажийна, оха сих-сиха дIахьо белхан цхьаьнакхетарш а".\nИшта дIахьедар дина ялх беттан жамIаш деш шаьш дIаехьначу кхетошонехь Таймасханов Масхьуда. Цо а, я церан балхах кхуьуш болчу кхечу говзанчаша а далош дац, гарггарчу барамехь аьлла а, наркотикех бетталучеран а, я тайп –тайпанчу молханех хьашт-дезар дина лелачеран а терахь, церан могIарш шо-шаре мел долу а дукъдаларан бахьанаш а.\nЮкъаралллехь гIарбийла некъ а ца гуш, гича а хIитта а ца хIуттуш дукха тергамхой а, бахархой а бу. Царех цхьа бахьана лору цара къайлах-къулах бен ца духкуьйтуш махкахь маларш нажжаз дина хилар.\nИ бахьнехь, хьожа ца еъчахьана бохуш кегийрхоша, царна юкъахь кIезиг бац ницкъаллин структурийн белхой, дIонгIаз воккхуш, бIагор боуьйтуш муьлхха а караеъна кочалла дIамолуш ю, чIагIамна чу буьртигашкахь долу молха –хIума а кхуссуш.\nШуьйра даьржина ду, корта «галбаккхархьама», бIаьрга биста кхаччалц, дIаьвше, Iехаме молха чохь долу мехий деттар а.\nНаркотикашца доьзна Нохчийчохь 379 зулам Iорадаьккхина\nАлиевн дегIах наркотикаш карийна боху Австрерчу прокурораша


Дахарехь оьшу болччу хьоле баккха беза нохчийн мотт - Официальный сайт газеты "Столица ПЛЮС" - Чеченская Республика, город Грозный\nСан иэсехь дисина шолгIа сурт ловзаран сурт ду… Ловзар ду дIадоьдуш. ХIоттийна стол ю, коьртехь инарла а волуш, хевшина Iаш баккхийнаш болуш. Ловзаран дола деш, ловзаран кеп, низам лардеш кхо стаг ву: божарийн тхьамда, мехкарийн тхьамда, човс. Масех стаг хелхаваьлча, пондар-вота сацадо. ЛадугIу йиш локху. Юха… цхьамма вистхила пурба доьху. Цкъа ламанан шовда хуьлий, юха пондаран мерз хуьлий, тIаккха зарзар хуьлий бека нохчийн мотт. Къонанаш, багош а гIаттийна, ладоьгIуш Iа. Цо дуьйцург, цуьнан меттан аьхналла, хазалла, исбаьхьалла гIамаро хи санна дIахудуш, кхана Iуьйранна, цуьнан метта охьахаа хан кхаьчча, цо санна хаза шен ненан мотт бийца…\nБераллера и ши сурт кест-кеста карладуьйлу суна. Карладуьйлу цкъа сан дог хьоьстуш, Iехош, юха гIайгIане вожош. Суна гина и сурт, сан хенарчарна а гина. Таханлерчу къоначарах дукха буй те и сурт гинарш, я ган лиънарш, лууш берш? Цунна жоп хIара могIанаш доьшучо хIорамма а ша лур ду. Амма, ца кхоьрруш ала ваьхьар ву: хьалхалера (сан бераллера) тезеташ а дац вайн, ловзарш а дац. Хьалхалерра ца хуьлукхий тезетан а, ловзаран а гIиллакхаш, кепаш ларъеш вай ца хилча, вайна уьш ларйича а, ца ларйича а бен-башха хеташ ца хилча.\nВайн керташка беркат, ирс, марзо йохьуш долу ловзар а кех даккха хьийзадо вай, ресторан, кафе, гIали юкъ лоьхуш. Вай ойла ца йо и беркат, ирс, марзо ресторанехь юьтуш хиларан, ловзаран гIиллакхаш дохош, талхош хиларан.\nОцу башхачу гIиллакхашна, Iадаташна инкарло ярца хердала дуьйлало вай вешан маттана а. Ткъа вай цунна херлуш догIуш ду. Тахана санна мотт бийца, кхио, баржо, марзбан, ца Iебаш цуьнан мерза мутт мийла маршо цкъа а хилла яц вайн къоман, хир а яц, хуьлийла а дац. Вешан ненан маттана тIедерза оццул йоккха маршо яьллашехь цунна пебетташ, цунах ца дешаш, «Иза-м стенна оьшура?» бохуш берш алсамбовлуш бу. Тамашийна хIума ду иза. Цунах кхета ца ло. Муха кхетар ву цунах?..\nНохчашна шайн мотт Iалашбан, кхион, марзбан аьтто беш Нохчийн Республикин Куьйгалхочун Кадыров Рамзанан Указаца хIора шеран оханан (апрель) беттан 25-гIа де Нохчийн меттан де ду аьлла билгалдаьккхина. Республикин Парламенто Нохчийн тIеэцна «Нохчийн меттан хьокъехь» долу Указ. Уггаре а коьртаниг Нохчийн Республикин Конституци тIехь чIагIдеш ду вайн республикехь нохчийн мотт а, оьрсийн мотт а пачхьалкхан меттанаш хилар. Доцца аьлча, Iедало дерриге а дина вайга ненан мотт Iамабайта, кхиабайта, къоначарна бовзийта некъаш схьадостуш, вайн цу тIехь аьттонаш беш. Амма, халахеташ делахь а, вай оцу аьттонах, паргIатонах, маршонах эца ма-беззара пайдаоьцуш дац. Хилча таханлера хьал хир а дацара. ДIасахьовсийша. Вайн ярташкахь, гIаланашкахь уьш нохчийн хиларан цхьа а билгалонаш хаалой шуна? Вайн цхьана а юьртана, гIалина тIекхочуш оцу юьртан я гIалин нохчийн цIе яц язйина. «Ведено», «Агишбатой», «Виноградное», «Петропавловское», «Ушкалой», «Серноводская», «Червленная» и. дI.кх.а яздина го вайна. Оцу яртийн цIерш иштта яха а йоху вай, Ведана, ЭгIашбета, Бамат-Юрт, Чурт-ТогIи, ЧIиннаха, Энахишка, Оьрза-ГIала ца олуш. Иштта хьал ду хин цIерашца а (масала «Аржи-Ахк» – Iаьржа ахк. Белам!) Вайна хьан дихкина оцу яртийн а, гIалин а, хин а цIерш вайн нохчийн маттахь язъян а, яха а? Вай ваьшка дихкина-кх, тIаьхьенашна уьш ца йовзийта санна.\nХьаххийначуьра аьлча, Нохчийчоьнан хаамийн гIирсашкахь нохчийн мотт бийцарна тIехь терго латторан комиссин декъашхоша «Орга» журналехь, «Даймохк» газетехь зорбатоьхна республикерчу нохчийн яртийн цIерш. Царах пайдаэца безара халкъо.\nНохчийчуьрчу туьканашна, кафешна, ресторанашна, тайп-тайпанчу офисашна техкинчу цIершна юкъахь наггахь бен карор яц нохчийн цIе. ГIамаршна юккъехь шовда карийча санна хазахета «Синтем», «Зезаг», «Ирс», «Токхо» цIерш гича. Вуьшта, дукхах йолу цIерш ингалсан, французийн, италхойн, испанхойн, оьрсийн меттанашкахь ю. Иза шен ненан маттах цавашар санна хета суна. Шен ненан маттах цавашар, дех-ненах, шен къомах, шен махках цавашар ду. Иза йоккха дакъазалла ю.\nИ хилла а ца Iа. Везачу АллахIа нохчий кхоьллина вай.Кхечу къаьмнех къастош хаза мотт, цуьнца иэдина хаза гIиллакхаш, эхь-бехк, оьздангалла, яхь-юьхь елла вайна. И дерриге а тIедузуш Дала бусалба а дина вай, Шен боккхачу къинхетамца. ТIаккха Далла хьалха а Iесалла ю аьлла хета суна, Цо белла мотт ца бийцар, гIиллакхаш дIатасар, дайн Iадаташ дицдар. Цунах кхета а кхетта, нохчийн мотт Iаморна тIедерза дезара вайн дерриге а халкъ жима а, воккха а. Цу декъехь деш хIумма а дац бохург дац иза. Дера ду.\nIилманчаш, (хила безачаьрга хьаьжча вайн вуно кIезиг бу нохчийн меттан Iилманчаш) аьлча а, Iилманийн цхьа кIеззиг тоба ю, кхолладеллачу хьолах дика кхета а кхеташ, нохчийн мотт кхиоран декъехь къахьоьгуш. Цара тIеэца кечъеш ю «Нохчийн меттан орфографи» тояран программа. Иштта Нохчийчоьнан Iилманийн академехь леррина тоба ю нохчийн мотт компьютер чу баккхаран декъехь болх беш, цу чохь леррина программаш кхуллуш. Цу чу яьхна А.Мациевн а, А.Карасаевн а дошамаш. ЦхьамогIа кхин белхаш а бу беш. Иза чIогIа дика а ду, амма кхачаме дац. Вайн ненан мотт баккъал а къоман мотт хилла дIахIоттийтархьама дан дезаш дерш Iаламат дукха ду. Хилар вайна кхолладеллачу хьоло хьеха а хьоьху.\nХIун дан деза тIаккха и хьал тодан? Оцу хаттарна вай, марз а делла, иштта жоп ло: «Ненан матте марзо кхолла еза, иза марзбан беза!» Бакъду иза. Марзбан беза. Муха? Арсанукаев Шайхис (Дала гечдойла цунна) шен «Нохчийн мотт» байтехь аьлла ма-хиллара, «Моз санна, мерза бу, безаш волчунна»… Бан а бу. Мерза а бу, аьхна а бу, хьалдолуш а… бу. Иза иштта хилар вай берана «аганан гIажца» туьйш дIахаийта деза. Амма хоуьйтуш дац. Вайн-м дукхах болчеран хIусамашкахь ур-атталла аганаш а дац. Аганан илли цул хьалха арадаьккхина, дицдина наноша. «Нана» ала а ца Iамадо берана. Цунна даима а дегара ненера (дукха хьолахь) хезаш берг цуьнан тIамарна, амална гергара, хьоме хила безаш болчу нохчийн меттан меттана хезарг я оьрсийн, я ингалсан, я кхин мотт хиларх лардала Iама деза вай. Тахана дукхах болчу доьзалшкахь (къаьсттина гIаланашкахь) берашка буьйцуш берг оьрсийн я кхечу къоман мотт хуьлу. Оцу матте безам а, ойла а кхуллу – дахарехь оьшур бу олий.\nДелахь-хIета, довл-довлуш уггаре а лазамечунна тIедовлу вай кхузахь: мотт дахарехь-Iерехь эшарний, цаэшарний, цуьнга хьашт хиларний, цахиларний. Тахана вайн дахарехь нохчийн мотт эшар, цуьнга хьашто хилар ца хаало. Цундела и Iамо а ца гIерта. И цахаарх я деша ваха а, я балха хIотта а новкъарло ца хуьлу. Дахарехь иза оьшуш хиларан хьал хIотто хIумма а хала дац, я цунна харжаш яр а ца оьшу.\nГIезалойчохь а, къаьмнийн цхьамогIа кхечу регионашкахь а Iедалан дарже стаг дIа ца оьцу шен къоман мотт дика хууш хилчий бен. Ткъех шо хьалха шайн маттахь иттех дош ала а ца хууш, оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а цIерш шайн берашна а тохкуш Iаш хиллачу гIезалойх дукха болчарна шайн ненан мотт хаьа, мотт кхиоран гIуллакхна оцу республикехь хIора шарахь масех бIе миллион сом ахча хьажадо, беккъа цхьана гIезалойн маттахь дийнахь а, буса а болх беш телерадиокомпани ю. Иза шех пайдаэца хьакъ долу дика масал ду.\nНохчийчуьра хьал а дукха сиха хийцалур дара, аьр вай, цхьана а дарже вохуьйтур вац шен ненан мотт (йозанан а тIехь) ца хууш волу нохчи аьлла Iедало дIахьедича. И тоьар дара. ШолгIачу дийнахьехь массо а да, нана араэккхар дара шайн берашна нохчийн мотт Iамо меттиг лоьхуш. Хьал-бахамна мел вукъавелларг а юьстах вуьсур вацара.\nКхин цхьаъ а. Нохчийн мотт Iалашбаран, кхиоран, марзбаран декъехь къахьоьгуш болу хьехархойн, Iилманчийн сий-ларам лакхабаккха беза. И тайпанаш вайн дIора дукха а бац. ТIаккха, вай и кIеззиг гIуллакхаш дича а, тахана санна телевиденехь, радиохь, газеташкахь, журналашкахь нохчийн маттахь говза еша а, яздан а, нохчийн мотт цIенна бийца а хууш болчу журналистийн къоьлла хир яцара. Тахана и къоьлла вайх хIоранна а чIогIа хаалуш ю. Цхьана суьйранна телевизора хьалха хиъначунна хаалур а ю. Вайн телерадиокомпанешкахь дукхах йолу передачаш оьрсийн маттахь еш ю, иштта, цхьаъ доцург, дерриге а газеташ а оьрсийн маттахь арадуьйлуш ду.\nХIокху могIанийн автора хаьттина вайн республикехь арахоьцуш долчу бусалбанийн газетийн коьртачу редакторшка: «Бусалбанашна лерина а хилча, хIокху газеташ тIера дукхах йолу материалаш оьрсийн маттахь хIунда ю шун?». Шина а газетан куьйгалхочун жоп цхьабосса дара: «Оьрсийн маттахь язйинчух вай дерриге а дика кхета. Цул сов, нохчий боцурш а бу Нохчийчохь бусалбанаш». И-м, вайна а хаьа. Вайна кхин цхьаъ а хаьа: нагахь санна, стаг бусалба дин довза а, цуьнан хьокъехь йолу материалаш еша а лууш велахь, цо (муьлххачу къомах хиларх) нохчийн а, Iаьрбийн а, ингалсан а мотт Iамор бу, Iама а бо. Цундела цунах кхера ца оьшу. Кхера оьшу нохчийн маттана иэшам хиларх, нохчийн дош лахдаларх. Вайн маттах кхечу къоман векалш цакхетарна кхоьруш вайн оьрсийн мотт бийца а, оцу маттахь а яздеш дIадолхахь кхана Iуьйранна ерриге а передачаш оьрсийн маттахь еш, дерриге а газеташ оьрсийн маттахь арахоьцуш дIахIуьттур ду. Вайн къам кхиоран Iалашонца догIуш дац иза. Вай и ойла хийца еза.\nИ ойла хийца арадаьккхина ма ду Кадыров Рамзанан Указ а, Парламентан законаш а, Нохчийн Республикин Конституци тIера хьокъала йоллу статья а. Вайна йоккха маршо ма ло цара. Гарехь, вайна и тоьаш дац. Вайна цхьа кхин хIума оьшу – нохчашна нохчийн мотт дахарехь эшийтар, цуьнга хьашто хилийтар. Иза вай лакхахь хьахийна а, кхечу регионаша шайх шуьйра пайдаоьцуш а некъ бу. Вай а оцу новкъа довла деза… тIаьхьа хилале.


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 207 853 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 18 март\n1241 — монголаш ясйира Краков.\n1314 — тамплиерийн орденан тӀеххьара воккхачу магистро шен веран кхел кхочушъяле наьӀалт кхайкхийна Капетингийн 13 голана.\n1522 — Хуан Себастьян Эльканос ХӀиндин океан чуьра Амстердам гӀайре дӀадиллина.\n1868 — Д. И. Менделеевс йовзийтина белхан накъосташна шен муьран таблица.\n1871 — Парижан коммуна кхолларех прокламаци зорбане даьлла.\n1915 — Йоккха Британи а, Франци а Российна дӀаяла реза хилира Истамбул гӀала.\n1921 — охьатаӀийна Балтийн флотан хӀордахойн Кронштадтан гӀаттам.\n1922 — ингалсан колонин Ӏедало Махатма Гандин (сурт тӀехь) 6 шо чохь даккха кхелйина.\n1965 — космонавт Леонов Алексей исторехь дуьххьара араваьлла йиллинчу космосе.\n1990 — хӀинца а гучудаккханза долу Бостонера Гарднер Изабеллин музейн талор дина.\n2014 — ГӀирман референдуман жамӀашца ГӀирма Республика Российн Федерацин декъа эцаран барт кӀела куьг яздина.