Дечкен-бутт 26, 2021\nВолчек Дмитрий, Маршо Радион Оьрсийн сервис\n"Юхьанца, суо цига кхаьчча, суна иштаниг хуьлийла а дац аьлла хийтира. Шатайпа, со цецвоккхуш сурт дара гинарг. Оруэлла довзийтина иза муха хуьлу. Суна со "харц дуьне" олуче кхаьчна моьттура, амма иза баккъал а долушдерг ду", – дуьйцу тIаьххьара хан тIекхаччалц "Путинан кхачакечбархочо" Пригожин Евгенийс шен ахчанца латточу "троллийн фабрикех" цхьаъ йолчу Петербургерчу ФАН агенталлехь болх бинчу К. Сергейс ша Маршо Радиона еллачу интервьюхь.\nХинболчу "троллашка", уьш балха оьцуш, куьг яздойту агенталлин офисашкахь дерг къайленехь латто, делахь а ваьлла и чIагIо йохош масех стаг. 2015-чу шарахь ма-дарра дийцира Маршо Радиога, ша цхьацца машанерчу форумашкахь комментареш язъеш бинчу троллан балхах лаьцна "фабрикехь" къахьегначу Буркхард Марата. Цул тIаьхьа масех стага интервью елира "фабрикан" цхьацца декъашкахь долчу хьолах лаьцна, ткъа цига балха а хIоьттина, пропапагандисташа дийриг а теллина, кхеле а а яьлла, оцу кхелехь туьйлира журналист Савчук Людмила.\nШераш девлла цул тIаьхьа, амма "фабрико" шен болх бо хьалха санна, бакъду, маситтазза меттиг а хийцина, шор а елла иза.\nсох доьлла неIалт ду кхаа дахарехь а дIа ца цIанваллал\nК. Сергей реза хилира троллаша тахана муха бо шайн болх дийца – Маршо Радион социалан машанаш а бу уьш ца хеддаш. "Кремлеботашна" хIора дийнахь хьалхахIитточу декхарийн кеп а йовзуьйтуш, бинчу балхах лаьцна муха, хIун дIахоуьйту куьйгаллина дуьйцу цо – хьаькамашна хаийта дезаш хуьлу айхьа масса комментари йина сахьтехь. Оцу материалех цхьа дакъа хуьлу сов эвхьаза, маьттаза, нах сийсазбеш: "фабрикин" цхьа дакъа ду мемаш йохкуш, порнокиношкарчу кадрашна тIе журналистийн я оппозицерчу политикийн яххьаш хIиттош болх бо цо.\n– Сергей, стенна лиира хьуна айхьа "фабрикехь" бинчу балхах лаьцна дийца?\n– Цара шуна ен новкъарлонаш го суна, шу аьшнаш стенна до хаьа, пачхьалкхан пропагандин къайленаш евза суна, цундела иза шуна довзийта лаьа. Цара аьшпаш буьтту массанхьа. Телегойтийла хьахийча Iетто дог хуьлу сан, сох доьлла неIалт ду кхаа дахарехь а дIа ца цIанваллал.\n– Муха бо "фабрико" болх?\nRT-но Малхбузенах лаьцна комментареш муха йо хьовса – гуш ду шуна иза хьенан болх бу\n– Дуккха а дакъош ду, чоьнаш чохь белхахой бу пхийтта-пхийтта. Цхьана декъо яздо, материалаш йо YouTube-хь, вукхо - "ВКонтакте" машанехь, кхоалгIачо – Фейсбукехь, иштта кхидIа а. ХIора декъан ву шен куьйгалхо.\nМассо а керланаш ду "фабрико" комментех дуьзина: ракеташ, Американ Штаташ, Путин мел хьахочохь\nАс болх бечу декъехь телеграм-чатехула тидамехь латто езаш яра RT, РЕН-ТВ, "Известия" газета, иштта оппозицера хаамийн гIирсаш а: "Новая газета", Маршо Радио, ур-атталла "Сталингулаг" а тIехь, бакъду, цуьнан сайто тхуна сихха бан "тухура". Кеп-кепарчу аккаунташкахула юкъадуьйлура тхо церан балханна. Керла-керла аккаунташ кхуллийла дара – сим-картанаш латтадора тхуна барз баьккхина.\n– Телеканалийн социалан машанашца дукха борий аш болх?\n– Бора, RT тIера "Домашний" телеканална тIекхаччалц. Малхбалех лаьцна RT-хь муха язйо комменташ хьовса – гуш ду шуна иза хьенан болх бу. Дийнахь а, буса а Оьрсийчоьнан "сий Iалашдеш" болх бо. Массо а керланаш ду "фабрико" комментех дуьзина: ракеташ, Американ Штаташ, Путин мел хьахочохь.\n– Социалан машанаш боцуш, кхин хIун тергалдо "фабрико"? Кхин хIун дакъош ду?\nОйла йина ца валлал дукха ду оцу наха леладен пайдабоцург, царна луш долу даккхий ахчанаш\n– Цхьа дакъа ду нахах лаьцна информаци гулъеш: кхерамечийн досьеш, компроматаш. Хоуьйту, бехк ма-биллалаш иштта аларна, муьлхачу ресурсашна, боьхаллаш тIеетта еза, топехь ю Маршо Радио а, "Новая газета" а.\nПайдаоьцу лерринчу декъо кечъечу маьттазчу мемех, порнографи а ю оцу юкъахь. Кегийнах Iа и мемаш еш, уьш юкъарчу чате кхуьйчу, оха уьш дIасалестайо. Массо а агIонан ду шен тоба. Вуно дика дIанисйина структура ю цигахь. Ойла йина ца валлал дукха ду оцу наха леладен пайдабоцург, царна луш долу ахчанаш.\n– Мел дукха бу нах "фабрикехь"?\nЦхьаболучара нанах йолу информаци кечйо, вукхара дакъошка дIасало иза, кхоалгIанаш кхеташоне хуьйшу\n– Билггал ала ца хаьа, со ца хилла массо а дакъошкахь, уьш цхьацца цIенош чохь ду. Еккъа цхьана гIишло чохь болх бан охьахуу дийнан декъехь лаххара а 150 стаг.\nСо тестах чекхваьккхира, кепанна комменташ хIитто езара йозанехь\nЦхьаболучара нахах йолу информаци кечйо, вукхара дакъошка дIасало, кхолгIанаш кхеташоне хуьйшу, дуьйцу, муьлха тезис ю коьрта, хIун тидамеэца деза я ца деза, стенна тIе тидам алссам берзо оьшу.\n– Балха хIуттуш хIун хаа деза? Муха хаьа царна хьо дуьхьаллаьттачу ницкъийн агент ву я вац?\n– Со тестах чекхваьккхира, кепанна комменташ хIитто езара йозанехь, цхьацца информацех даьлла бахьана юьхьар а оьцуш. Церан кхерамзаллин декъо теллира со базанашкахула, сиха дIаийцира балха, хьажийра RT, "Известия" газета, РЕН-ТВ телегойтийла, уьш санна йолу кхин ресурсаш тергонехь а латтош, комменташ язъян. Хала болх бацара - клавишашна тIе пIелгаш деттар, лартIехь мел йоцу комментареш язъяр. Дийнахь болхбийраш а бу, буса болхбийраш а бу.\n–Диплом оьший балха хIуттуш?\n– ХIан-хIа, диплом соьга ца хиттира. Йоза дан хууш хилча тоьу. Тайп-тайпана нах бу болх беш, Iилманийн докторш а бу, лакхара дешар доцурш а бу. Кеп-кепара бу белхахойн кхетамаш, амма до шайга ден аьлла-аьлларг.\nцхьана фейк-аккаунтехула нехаш хьокху ахь тIе, кхечу фейк-аккаунтехула цунна нийсса бIостанехьа дерг яздо\n– Балха кегий боцурш а оьцу?\n– Оьцу, пенсионераш а бу цигахь.\n– Алапа мел ло?\n– 40 эзар сом оьцург а ву, тIетIаьIIина болхбечарна 45, 50 эзар а, кхин сов а ло.\n– Масса комментари язъян еза белхан хенахь?\n– Декхар – 120 кхоччуш.\n– Цхьана тролло вон коммент язйо, вукхо цунна дуьхьал кхин язйо, дискусси йоьду кеп хIоттош, дуьйцура Буркхард Марата. Иза долуш дуй хIинца а?\n– Ду, цхьана фейк-аккаунтехула нехаш хьокху ахь тIе, кхечу фейк-аккаунтехула цунна нийсса бIостанехьа дерг яздо, интернетера нах дискуссина марсабохуш.\n– Бакъ дуй "фабрикехь" лаккхара кхерамзалла латтайо, юьстахара стаг герга ца вуьтуш, юкъабахкийтина генташ лохуш хьийза, шен белхан накъостащна мотт тохар мехала лору бохуш дуьйцург?\n– Иза бакъ ду. Мотт беттарх дерг алалур дац соьга, ас болх бечу хенахь хилла дац иштаниг. Амма техника чIогIа ларйо. Балхахь нах муха, хIун деш лела зуьй видеокамерашца.\n– Бинчу белхан мах муха хадабо?\nТроллаша шайн аккаунташка шаьш "Одноклассникашкара" лечкъийна суьрташ хIиттадо\n– ХIора комментари (цуьнан текст а, адрес а) бина болх гойтучу документе хIоттайо, иза супервайзеран тергоечу базе кхочу.\n– Комментарий язйинарг билггал тролль хилар къасталой, атта дуй цунах кхета?\nХIора аккаунтана шен-шен тема яра\n– Хаало дера, Путинехьа комментареш язйийраш массо а ма баций троллаш. Вайн дуккха а бу цунах тешарш, иза нийса хетарш. Хьайна тролль ю аьлла хетачохь, хьажа оцу стеган аккаунте. Иза къайлаяьхьина хир ю хьуна – "фабрикехь" белхахошка дIакъовлуьйту аккаунташ. Троллаша шайн аккаунташка шаьша "Одноклассники" машанехь лечкъийна суьрташ хIиттадо. Болуш болчу нехан суьрташ лечкъадо, амма "Яндекс. Картинки" чохь ца карадойту болх бо цаьрца, масала, Iаьржа-кIайн до – хала хуьлу ишта сурт интернетехь схьакаро.\n– Масса аккаунтехула бора ахь болх?\n– Сан-м уьш бIе гергга яра хуьйцуш лелош. Зударийн а, бождарийн аккаунташ лелайора ас. ХIора аккаунтана шен-шен тема яра.\n– Бакъ хетийта, аккаунташка цхьацца хьайх лаьцна информаци хIоттайорипй ахь?\nДош кIуо долу накъостий дуккха а бара тхан\n– Аккаунт дикачех ларало, иза дуккха а "доттагIий" болуш хилча, сурт а долуш хилча. Ишта аккаунт деши мехха хуьлу. И саннарш ларлуш лелайо, блок ца хIоттаяйтархьама.\n– Троллашна бант уху дукха хьолехь. Керла-керла аккаунташ елла езаш хуьлий?\nКомментари Мозамбикера ю аьлла хуьлу, амма ма-дарра аьлча, иза Петербургера ю\n– Дукха ресурсаш ю троллех сиха къовлалуш. Масала, Маршо Радионо сих-сиха "бан туху". Къайле хьулъечу VPN-ехула болх бича а тIехь волу хьо гучу.\n–VPN массара а лелайо?\n– Лелайо дера. Комментари Мозамбикера ю аьлла хуьлу, амма ма-дарра аьлча, иза Петербургера ю.\n– "Кремлебото" яздинера, "тролль" дош фабрикехь ца леладо, бохуш.Аш шайн балхах лаьцна муха олура?\n– Тхан-м дацара и дош ца олучех, оха тхайх "троллаш" олура. Дан а ма дара оха дийриг иза – ирча хIуманаш яздора нахана дуьхьал, цара вас енъерг. ТIамехь муьлхха а герз дика ду, тIе боьхалла йоьттичхьана.\n– Дерриг а магош ду, боьха хабарш яздан мегий?\n– Ситуацига хьажжина яздо, хьайна блок ца тохийта а гIоьрташ. Дош кIуо долу накъостий дуккха а бара тхан.\n– Пригожин вогIурий шун конторе?\n– Ца вогIура, тхайн офицехь суна ца гина иза цкъа а, цо хIун до шен лай ган веана? Цуьнан гIоьнча вогIура. ЦIе дага ца йогIу суна, цхьа кIунзал сатг вара иза, 45–50 шо хир долуш. Цунах кхоьрура массо а.\n– Ахь маца кхетийра хьайна и болх ца безийла?\n– Юьхьанца самукъане дара. Коллективехь Путинах лоций а дуьйцура, иза аьшнашвеш, массо а санна кхета шаьш Iедална мотт хьоькхуш дуйла. Делахь а хача ло оцу балханна. Лоьраша декъешца а ма бой болх, шайн бела а боьлуш, са а къералуш. Амма цхьа хан дIаиккхича суна сайна-сайх эхь хета доладелира. Балхара боьхаллашна юкъара ваьлла веъча санна воьдура со цIа. Корта хьерехуьлура. Иза цагинарг кхетар вац, мел хала ду айхьа дийриг цIармата хIума дуйла а хууш, дIалела.


Бийца, Microsoft Word, нохчийн мотт!\nУмархаджиев Салавдис а, цуьнан гоно а нохчийн матте йоккхуш ю интернет\n...Деношкахь ABBYY фирмин векалца къамелдеш, Маршо Радионо хаьттира:\n- Аш йинчу йоза меттанашкара меттанашка гочдечу программашлахь стенна бац цхьа а кавказхойн мотт?\nЖоп доцца дара:\n- Тхоьга уьш яр доьхуш а, я иза оьшуш а нах ма бац шулахь!\n… Умархаджиев Салавди (Нохчийчоьнан Iилманийн академин пайдечу семиотикан декъан куьйгалхо) пхи шо ду, ша а санна, ненан мотт безачу, цуьнан дуьхьа, де-буьйса ца лоьруш, къахьега резахиллачу накъосташца цхьана интернете нохчийн мотт «бийцийта» араваьлла.\nИ болх мало ца еш, цуьнца цхьаьна дIакхоьхьу Iилманчаша Асхабов Хаважис, Израилова Элисас, Астамиров Арсламбека, Султанов Зеламхас, Бадаева Iайшата, Бекаев Мовсара. Цара Microsoft-ан йозан программина Word-на йина яьккхина хьесап ду нохчийн меттан спелчек (нийсаяздаран программа). Иштта къахьоьгу кхечу, массарна а мехала йолчу интернет-аренашкахь, программашкахь вайн ненан мотт бекийтархьама.\nWord-ах дерг аьлча, буха дуьсург ду Microsoft тешор – нохчашна шайн мотт оьшийла цунна хаийтар, Word-ан форумехь наха шайна хетарг а олуш, кхаж а тосуш, алссамчу барамехь месседж фирмин куьйгалхошка дIакхачор.\nНохчийн спелчек кхоллийта кхаьжнаш тосуш бу интернетхой\nШа а, шен накъосташа а бечу белхан Маршо Радион балакхачарх воккхавер а ца лачкъош, дийцира Умархаджиевс ша тхуна еллачу интервьюхь нохчийн мотт дуьненан тIегIане боккхуш, компьютеран «бага буьллуш», диначух а, дан дезачух а лаьцна.\n- Спелчек ма эшара вайна, бохуш, леткъамаш беш доглазархой Iечу юкъанна аш тIетаIIина къахьегна иза кечъеш. Муьлхачу тIегане кхаьчна шу? ХIун ницкъ бу шуьгахь?\n- Болх дIаболийна диъ-пхи шо хан ю. Оха бийриг хIун болх бу хаийта бах ас - нохчийн мотт компьютерчу билла кечам беш ду. Информацин технологешна юкъахь мотт ца хилча, цуьнан дахар готта хуьла, мотт лелар нахана юкъахь азло.\nЦунделла мотт цу чохь ца хилча, чIогIа Iаткъам хуьлу оцу маттана а. Нохчийн мотт, кхин меттанаш а санна, интернет лелочарна а, вовшашца зIе нохчийн маттахь йолучарца а аьтто бан Iалашо ю тхан.\nМотт компьютерчохь хилча, компьютеро, хьо гIалатваьлча, кхузахь гIалат ваьлла хьо, хIара дош иштта язде, олу. Нохчийн меттан а хир бу и аьтто, кхечу маттанийн а санна - иза хIинца кхочуш хилла ала тарлуш лаам бу, дан дисинарг дукха дац.\n- Спелчекна тIекхача, интернет нохчийн матте йоккхуш бен белхаш йистте кхаьчна шун?\n- Болх оха болош нохчийн маттахь электронан дошамнаш яцара, уьш а кечйина оха, Iилманан академин сайта тIехь ю хIинца, массо а тIе а кхачалуш, охьаехкина оха уьш.\nПхи шо хьалха, и проект йича бакъахьа хир дара, аьлла, со академе вахча - Дадашев Райком ву вице-президент - ас къамел дича, цо иза «чIогIа къомана пайде хир долу хIума ду, оьшуш хIума ду», аьлла, аьтто бира суна.\nГапуров Шахруддис, академин президенто, вице-президенто Райкома а ас аьлчуьнга ла а доьгIна, Iилман хьукмат вовшах а тоьхна, со хьаькам а хIоттийна, ас сайна бевза кегий нах, сайн студенташ вовшах а тоьхна, и болх беш пхи-ялх стаг ву.\n- Ткъа хIун ду данза дуьсург?\nБолх чеккхбала гергабахана тхан. Бакъду, оха и болх барх а, компьютерчу кхочур бац, Майкрософто бакъо ца елча. Коммерцин программаш, Word елахь а, Windows елахь а, тхуна и болх тхаьшна Iама а Iаьмна, кара а бирзина. Иза компьютерчу билла аьттонаш а бу, тхуна и дан хуур а ду. Тхуна оьшург Майкрософто бакъо ялар, тхуна цучу кховда а, Word нохчийн маттах йоза а магор ду.\nМайкрософте оха хаьттича, цигарчара шайн система наха тесначу кхаьжнех йозу, аш кхаьжнаш алссам гулбаре терра, шаьш проектан тидойийр ю, аьлла.\n-МогIарчу, Фейсбукерчу а, кхечу машанашкарчу а нохчашкара хуьлийла дуй шуна гIо?\n- Наха чIогIа гIодина тхуна кхаьжнаш тасарца, хIинцале 1500 стаг ву лаам къадийнарг. Кху деношкахь юха а Майкрософтца зIене девр ду тхо.\nТхуна Европерчу нохчаша ненан маттана сагаттадой хаьа, кху цIерачара а санна.\nАкадемина го тхан тобано бен болх. Тхо хьаьстина, шун болх чIогIа оьшуш бу, Дела реза хуьлда шуна, олу тхоьга кест-кеста. Академин президенто Гапуров Шахьруддис ша а. Цо, кегий нах болччу схьа а вогIий, цхьана а форумехь я гуламехь а доцуш, тхуна юккъе а хуий, «аш бийриг къоманна оьшуш болх бу шуна, академина а юьхь йо аш, юха ма довлалаш», олу. «Шайна оьшуррг схьа а олуш, болх дIабахийталаш", олу. Иштта къамел тхоьга деш хилча, тхуна хIун хала ду къахьега!


Завгаевн Iедалехь вице-премьер лаьттинчу Чагучиевн кIант верца доьзна дов хоттуш ду Москох гIалин кхелехь\nНохчийчохь вице-премьер хиллачу Чагучиев Мохьмадан кIант бизнесхо Чагучиев Махач верца доьзна дов хаттар доладелла Москох гIалин кхелехь. Цунах лаьцна яздо "Коммерсант" газето.\nНохчийчохь хьалхара тIом боьдуш федералан Iедалшна жигара тIехIоьттина волу Дагестанера вахархо Чагучиев Мохьмад вице-премьер хIоттийнера Завгаевн Iедалехь. Иза жоп луш вара энергетикан комплексах. Хасавюртахь тIом дIаберзо барт хилча, шен доьзал а эцна, дIавахара иза Дагестане.\nЦуьнан кIантана Махачна герз диттира 2018-чу шеран Дечкен-баттахь вехачу цIенна хьалха. Зуламхочо ша караэцначу зезагийн курсана юкъалачкъийна хиллера цунна тоха еана тапча. Чагучиевн гергарчарна хетарехь, иза вейтинарг цуьнца махбар лелош хилла цуьнан накъост ву. Ша веле хьалха Чагучиевс барт бина хилла 12 миллион еврона Испанера гIирс эца.\nСовдегар вер дIаяздина хиллера цигахь йолчу видеокамераша. Дукха хан ялале низамаш лардечу органийн белхахоша, Росгвардин лерринчу тобано гIо а деш, лецира и зулам дарна бехке хила мега аьлла шеко йолу маситта стаг.\nЦарна юкъахь вара Чагучиевна герз тоьхнарг хила мегаш волу балхахь а воцуш лела Кокая Михаил а. Иштта лаьцна ву и зулам дар вовшахтоьхна Сагдеров ИседуллахI. Иза бехке хиларх лаьцна тоьшаллаш дина лецначара.\nЧагучиевн дас Мохьмада дийцарехь, цуьнан кIант вейтинарг ву Сагдеров лаьцначул тIаьхьа Оьрсийчуьра дIавахана бизнесхо Рамазанов Александр.\nБолчу хаамца, кхеле озийначара маситтоза хийцина шаьш дина тоьшаллаш. Масала, киллер ву бохуш вуьйцучу Кокаяс чIагIдора, Сагдеровс шега Чагучиев вен ца аьллера, ткъа ша лаьттах я когех тапча а тоьхна, иза кхеро дагахь вара бохуш.


Туркойн эскарша 153 тохар дина курдашна\nДечкен-бутт 21, 2018\nШеман Къилба агIорчу Афринан кIоштахь курдаша Iалашъечу 153 объекташна тIе туркойн эскарша тохарш дина. Истанбулерчу Рейтер агенталло бина и хаам, кIирандийнахь туркойн эскарша динчу дIахьедарх пайда а оьцуш. ТIеман буьйранчаша дийцарехь, лаьттарчу артиллерица дина тохарш.\nХонкарарчу официалан хьосташа чIагIдо, курдойн гIаттамхоша ракеташ тоьхнера Туркойчоьнан территори тIе, аьлла.\nТуркойн дозанна уллерчу Килис гIалин губернаторо Текинарслан Мехмета 4 ракета кхоьсинера аьлла гIалина кIирандийнахь, цхьа стаг а лазош, ши цIа а, офис а йохош. Цул тIаьхьа туркойн артиллерино дуьхьал герзаш диттина боху губернаторо.\nIамерко оцу гIулчо регионерчу хьолана кхи тIе а дестабилизаци йийр ю боххушехь, Афринан анклавера курдойн тIемалой арабаха Iалашонца кIирандийнахь туркойн эскарша операци йолийначул тIаьхьа буьйлабелла курдой а кхийсарш ян.\nТуркойн кеманашца динчу тохаршкахь маьршачу нахалахь мел лахара а 10 стаг вийна аьлла курдойн милицино.\nКурдийн векало вийнарг 7 ву аьлла Франс Пресс агенталле, царлахь жима бер а ду, эскархо ши зуда а, цхьа стаг а долуш.\nТуркойчоьнан премьер-министро Йылдырым Биналис шоьтадийнахь дIахьедина, курдойн Афринерчу анклавна дуьхьал хьажийна долу тохарш "Исламан пачхьалкх" шех олу тоба а, Шемара YPG "элементаш" а хIаллакъян Iалашонца дина дара аьлла.\nОццу дийнахь Туркойчоьнан президенто ЭрдогIан Реджепа дIакхайкхийра, Афринехь тIеман операци йолийна, цунна тIаьххье луларчу Манбиджехь а дIахьур ю шаьш аьлла.


Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Транспортан урхалла Москварчу Дорогомиловн кIоштан суьде яьлла дуьхьал вацахь а лацар доьхуш 2001-чу шарахь Зазадоккху-беттан 15-хь Внуковон авиалинийн Истанбулера Москва доьду некъахойн кема дадош дакъалаьцна Дени а, Ирисхан а АрсаевгIара.\n162 некъахо а, экипажан 12 декъашхо а тIехь волу кема дIалоцуш дакъалецира ир бина аьчкан сара карахь болчу Арсаев Супьяна а, цуьнан шина кIанта а – 19-сса шо долчу Денис а, 16 шаре ваьллачу Ирисхана а.\nКхероран акт йинчара доьхург дара Нохчийчуьра оьрсийн эскарш арадахар. Арсаев Супьяна дIахьедира, Нохчийчохь тIамехь шен гергарнаш байина, ткъа ша заьIапхо вина аьлла.\nДадийна долу кема охьахаийра Мединехь (СаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхехь). Кема дIалоцуш тIелетар динчара чов йинера экипажан декъаошхочунна а, кхаа некъахочунна а. Дадийначу кеманна штурм еш СаIудийн спецназхоша вийра Арсаев Супьян, кхин а ши адам – стюардесса а, туркойн некъахо а йийра ларамаза.\n"МК" газето дийцарехь, Оьрсийчоьнан экстрадици ца яйтаелира дIалаьцна волчу Денина а, Ирисханна а, Оьрсийчоьнна а, СаIудийн Iаьрбийн пачхьалкхана а юкхахь оцу хьокъехь бина барт ца хиларна.\nСаIудийн Пачхьалкхехь Арсаев Дени чувоьллира 6 шаранна, ткъа Ирсханна туьйхира 4 шо.\nАрсаев Супьян ваша вара Арсаев Асланбекан, 1998 – 1999 шерашкахь, Ичкерин Iедалехь шариIатан кхерамазаллин министр хиллачу.\n1ADAT телеграм-канала бечу хаамца, Арсаев Асланбек дакъалоцуш вара стохка ГIуран-баттахь туркойн Корфез гIалахь реконструкци йинчул тIаьхьа Дудаев ЖовхIаран цIарах парк схьайоьллуш.\nАрсаев дийцира цул тIаьхьа, ша волчу гергара нах баьхкинера аьлла, Нохчийчохь йолчу режимана критика яр дитар доьхуш. 1ADAT-а дийцарехь, цуьнан гергарчаьргара хIусамийн а, латтан а кехаташ дIадаьхнера Iедалша, Арсаев цаьрга сацавайта, иза ца дахь Нохчийчохь "уьш баха буьтур бац" аьлла.


Саралиева Т. «Дуьззинчу дахарца еха школа» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСаралиева Т. «Дуьззинчу дахарца еха школа»\nВайн махкарчу массо а ярташкахь санна, дикачу агIор хийцамаш хилла Хьалха-Мартанан к1оштарчу ГIоййистехь а. ТIеман шерашкахь алсам эшамаш хилла а, дахарах чам болу баланаш лайна а ю хIара жима юрт. Делахь а, даиманна а хиллачун ойланашца вехаш хилча, керлачунна т1аьхьавазар ца хуьлу.\nЦунна т1едоьг1на аьлча, вайн республикехь керла дахар дIахIотторехь Нохчийчоьнан Куьйгалхочо Кадыров Рамзана дечу гIуллакхашна юьстах ца йисира ГIоййист а. Ишттачун масал ду кхузахь цхьаъ бен йоцу, эвла йистехь, хазачу Iаламна лулахь къегинчу корашца гуш йолу юкъардешаран школа. Тахана кхузахь доьшуш 390 дешархо ву. Царна хьоьху 36 хьехархочо. Школин куьйгаллица а, коллективаца а цхьаьнакхеттачу тхан корреспондентана девзира школин дахар-хьал.\n17 шо ду Дадаев МухIаддин цIарахчу ГIоййистерачу юкъардешаран школехь Зубайраев Руслан директор волу. 1979-чу шарахь хIара школа чекхъяьккхина, вайн университетан физикин факультете деша вахара Руслан. Дешнаваьлча, шен юьртарчу школе схьавеара иза.\nЦул тIаьхьа хIокху 30 шарахь школаца доьзна ду Русланан дахар. Дуьххьарлерчу тIамо йохийнера кхеран юьрта юккъехь хилла школа. Мелла а куьг тоьхна, шина классехь бераш деша охьаховшо мадар а йина, юьртахойн-хьехархойн гIоьнца саьлнашкара кибарчик схьалахьийна, цунах кхин ши класс тIейина, 1996-чу шеран ноябрехь юьхьанцара школа дIайолаелира ГIоййистехь.\n«Делан къинхетамца, мухIажарийн гIуллакхаш луьстуш хиллачу ООН-н Лакхарчу комиссариатан урхаллин гIоьнца кхин йиъ классан чоь йолу «щитосборни» школа йира тхуна, – дагалоьцу Зубайраевс, – и бахьана долуш, кхаа сменехь дешарца, юьртара дерриш бераш школе схьаэца таро хилира тхан. Ала деза, массанхьа а школашкахь санна, алапа доцуш хан оха а текхира. Амма Далла хьалха а, оцу берашна а, церан дай-наношна хьалха а тхайн-хьехархойн декхар дIа ца луш ца Iийра тхо.\n2009-чу шеран май баттахь, тхох Дала бинчу къинхетамна, тхан юьртарчу маьждиге веара мехкан Куьйгалхо Кадыров Рамзан. Оха тхайн къа-бала балхийча, сентябрь баттахь шун бераш керлачу школехь доьшуш хир ду, элира цо. 2,5 баттахь хIара вайна гуш йолу, кхо бIе берана лерина школа йина а елира. Дела реза хуьлда Кадыров Рамзанна. ГIоййистахойн массеран а цIарах боху ас».\nШколехь 15 класс, актови зал, столови, компьютерни класс, спортзал, физкультурин зал, мехкаршна а, божаберашна а лерина шиъ пхьалгIа а ю. ФГОС-н лехамашца билгалдаьккхина ма-хиллара, юьхьанцарчу классашкахь а, цул сов, физикин, химин, оьрсийн меттан кабинеташкахь а интерактивни аннаш а, математикин, биологин кабинеташкахь видеопроектарш а ю. Ингалсан мотт хьоьху лингафонни кабинета чохь. Муьлххачу урокехь шех пайдаэца йиш а йолуш, Интернет зIе а ю болх беш. Корматаллин агIор говза йолчу коллективехь тоьуш бу хьехархой а.\n«Оха болх бахь, тхан болх бан аьттонаш бу-кх, – тIечIагIдира директора. – Ала деза, керлачу министра Байханов ИсмаIила а дакъалаьцна тхуна оьшург хилийтарехь. ХIокху деношкахь актови зала чу хIотто цхьа бIе кIеда гIант даийтина цо тхуна, Дела реза хуьлда цунна».\nКарарчу дешаран шеран 1-чу эхашеран жам1аша гайтира школин билггала кхиамаш хилар. Масала, юьхьанцарчу школин т1ехдика а доьшуш 91 дешархо ву. Ткъа лакхарчу (5-11) классашкахь иштта дика доьшуш 93 дешархо ву. Къаьсттина аьлча, 11-чу классехь доьшучу 13 дешархочух – Яхъяева Хеда а, Хасаева Марха а, Хунарикова Лайса а, Габзаева Амнат а, Садулаева Марха а, Хунариков 1умархьаьжа а, Садаева Линда а т1ехдика доьшуш бу.\nРеспубликин юкъараллин дахарехь цара цхьа билггала меттиг д1алоцург хиларх тешна бу церан хьехархой. Шен коллективехь кхиамца къахьоьгучу хьехархойх дийца дуккха а диканиг дара директоран. Дала могашалла латтайойла царна къона тIаьхье кхиорехь. Дахарехь ирс-аьтто а, юьхькIоме дешархой а ма эшабойла царна.\nШерашца ца ширло говзалла:\n«ХIара 47 шо ду Жакалаева Халипата юьхьанцарчу классийн хьехархочун болх бо, – элира шен къамелехь дешаран декъехула директоран заместитель йолчу Зикаева Iайшата, – ала деза, тхан директоран Зубайраев Русланан дуьххьарлера хьехархо иза хилар а, ткъа иштта, тхан дукхахболчу юьртахойн хьехархо хилла а ю иза.\nФедеральни стандарташ юкъайовларца, советски школин ламасташца хьеха Iеминчу, иштта хенарчу, аьлча а, дуккха а шерашкахь школехь болх бинчу хьехархошна школехь дан хIума дац, аьлла хетара. Амма Халипатан масало гойту, бакъ хьехархочун говзалла шерашца ширлуш цахилар а, муьлхха а керланиг юкъадалорехь церан зиеделларг оьшуш хилар а. Цунна тоьшалла ду цо хьоьхучу 3-чу классехь дика а, тIехдика а доьшу дешархой алсам хилар а. Юьхьанцара школа генарчу Казахстанехь чекхъяьккхира Халипата».\nОцу шерех лаьцна шен дагалецамаш бийкъира цо тхоьца:\n«4 класс чекхъяьккхинера ас цигахь. Цкъа а ца йицло суна сайн хьехархо хилла йолу Евдокия Ивановна. Тхо «халкъан мостагIийн» бераш а доцуш, харцонан хьерах чекхдаьллачу декъазчу къоман бераш дуьйла дика хаьара цунна. Цундела тхоьца къаьсттина озабезам а бара цуьнан, оха дика дешча, чIогIа йоккхаера иза. Нохчийчоь меттахIотторан Указах тешначул тIаьхьа, цигахь цхьа де даккха а ца лууш хьаьвзинчу тхан дега-нене чIогIа дийхира цо, бераш дешарна юкъах ма дахахьара аьлла.\nЦуьнан дехарна цара жоп далар хир дара, тхо цIадирзинчул тIаьхьа, 1960-чу шарахь Хьалха-Мартан тIехь хиллачу мехкарийн школа-интернате со деша яхийтар. Хууш ма-хиллара, юьхьанцарчу классийн хьехархо хила кечвора интернатехь. Бакъду, цул сов, цигахь директор хиллачу Малькевичан Е. куьйгаллица, дахарехь мехкаршна оьшу долчу кхидолчу массо а хIуманна – хIума тега, юург ян, стол кечъян, хелха довла, йиш лакха Iамабора уьш. Цхьа боккхачу бертахьчу, беркатечу доьзалан йоллу мехаллаш йолуш кхиадора тхо цигахь», – дагалоьцу Халипата.\nОцу заман чохь дешна нах кIезиг бара вайн, кхин а кIезиг бара дешна зударий. Цундела вайн къам юхадендаларехь цхьа билггала меттиг дIалецира мехкарийн интернаташа. 8 класс чекхъяьккхина Халипат шен юьртарчу школе пионервожати балха хIоьттира. Балхаца цхьаьна тIеоьшу дешаран хаарш а тIедуьзира цо хьехархойн училище чекхъяккхарца.\n«Цкъа а ца йицло суна 1966-чу шарахь сайн хилла йолу дуьххьарлера класс, – боху Халипата. – Дикачу дашца а, доккхачу баркаллица а дагалоцу аса оцу хенахь директоран болх беш хилла йолу Эльмурзаева Р. а, хьехархой Ескиев М. а, Рогова Л. а. Царах Iемира суна бераш дукхадеза, цундела безабелира хьехархочун болх а.\nСо тешна ю: цхьа а ФГОС хала гIуллакх дац, нагахь тIекхуьу къона тIаьхье диканна кхио нигат долуш хьехархо велахь. Цул сов, белхан коьрте бер а, цуьнан дуьне а, дахар а хIоттийна, цунна оьшург дерриге а, ша декхарийлахь верг хIетте а, шена юьхькIам болуш кхочушдеш велахь. ТIаккха хьакъдоллу алапа хьехархочунна дезарх а бехке дац аьлла хета суна».\nЖакалаева Халипатан урокехь хиллачунна гур ду, иза башха зиеделларг долу хьехархо хилар, ткъа цуьнан дешархоша дийцарехь, цул диканиг ян а яц.


Банкинга даькъе керда гIабаккхар — Сердало\nМагасерча «Артисплаза» яхача хьаьший тIаийбара цIагIа ГIалгIайчен Экономика дегIайоалаерах йолча министерство Кулглхочо ТIоаршхой Умалата кулгал а деш вIашагIкхетар дIадихьар ГIалгIай мехка исламски банкинг юкъе яккхара дош дувцаш.\nВIашагIкхетаре дакъалоацаш бар, Iаьдала а юкъарча а организацешкара экономика даькъе болх беш бараш, ГIалгIайчен паччахьалкхен университета дешархой, юкъара болх лелабераш, махбара даькъе къахьегаш бараш иштта кхы а.\nТIехьарча хана исламски банкинг хьаеллара даькъе дола хаттараш дукха ийду наха из бахьан долаш вай мехка а из гIулакх тар ма лу чакхдаккха уйла йолаш я ГIалгIайчен экономика дегIайоалаерах йола министерство. Цу гIулакха дух тIа бовла а из тахка а, из мишта хила деза а ховш цу тIехьа къахьегаш вола Селий мехкара семинара-болх бахьаш вена «ЛяРиба-Финанс» яхача исламски финансови компане кулгалхо вола, Россе исламски финансировани даькъе болча говзанчи ассоциацен доакъашхо, Дагестана гуманитарни института воккхагIвола хьехархо Алискеров Мурад вар:\n— Исламски банкингаца болх бе аттагIа хеташ а, моллагIа мехка хьадеча хIамангахьа дакъалаца чам болаш а дукхаш ба. Цудухьа наха аттагIа хургдолча тайпара, бусалба динца харцахьа хургдоацача тайпара наьха хьашташ кхоачашдар тIехьа из болх вай мехка дIаболабе уйла йолаш да тхо. Цу гIулакха хIанзле вIашагIъелла тоаба я эшар а дезар а вIаштIехьадоаккхаш. ХIаьта из болх ма барра кхетабардухьа вайна пайда эца, лаьрхIа Селашкахьара венача «ЛяРиба-Финанс» яхача исламски винансови компане кулгалхо Алискеров Мурада дика хьалхадаьккхад цу даькъе эшаш дола хIама. Дукха ха ца йоаеш цу гIулакха эшар вIаштIехьадаккхарца из болх дIабахьа хьожаргда тхо. ХIанзле из гIулакх тахка а, довза а вIашагIъелла тоаба я», аьлар — Экономика Министра ТIоаршхой Умалата.\nГулбеннрий хаттараш дукха дар венача хьаьшага. ХIара хаттара жоп а луш, шоаш из болх дIаболабеча хана юхьанца шоай хиннача кхоачамбоацарех а, эшарех а дийцар Мурада:\n— Ер дош чIоагIа лоархIам болаш да, хIана аьлча исламски банкинга ахчаца аттагIа да наха шоай базара, е махбара тIехьа барт бе. Аз догдоаха цу гIулакха хьалхара гIа а баьккха из болх ГIалгIай мехка дика чакхбарг хиларах. Исламски банкига дика фуд аьлча, Iа барт беча хана хьа хинначул совгIа кхы хIама тIакхетац хьона, дино харцахьа лоархIаш йола йоал яц цунгахьа. ЧIоагIа дика хета сона тахан указа тхо хьа а дийха ер болх шун мехка чакхбаккха уйла йолаш шун хьакимаш хилар. Къахьегарца вIаштIехьадаргдолаш да из, цул совгIа дика цу хьаькъе дола хаттараш дашха ховргдолаш экономика даькъе говзанчаш а ба шун», — аьнна белгалдир Алискеров Мурада.\nШий вахара никъ ше къона хиларга хьежжа кердача боламца болабаьча ГIалгIайчен чIоагIа лоархIаме да, экономика даькъе шийгахьа пайда барца керда гIабоаккхаш дола моллагIа хIама юкъедоаладар. Къаьстта дика да из, вахар тоаде а аттача даккха а уйла йолаш къахьегача хана дино хьалхадаьхача бехкамашца товш хилар.\n— Из дош Россе дувцаш латта дукха ха я. Со се из дагадоаллаш а доладича бакъахьа хургдар-кх аьнна хеташ а цхьаца юкъара болх лелабеча нахаца, предпринимателашца из дувцаш хиннав укх пхе шера. ДукхагIа оаха дийцар дар, цу даькъе эшаш бола наьха кхетам лакхбар, дешар Iомадар. Предприниматель хиларга хьежжа бизнес лакхъе чам хиннача хана ахча эшаш хилар сона. Цу тайпара ахча банкера мара дахьаргдац Iа. Хаттараш увттар са исламски банкингаца из гIулакх хьаде йиш йолаш хилча ма дика дар-кх, аьттув хургбарий-хьогI из гIулакх юкъе даккха, аьнна хеташ. Из вай кхетадаь дикка ха я, бакъда хIанз гIа а баьккха доладеннад из, Даьла къахетамца. ХIанз Татарстанеи, Дагестанеи долаш да из гIулакх. Дагестане исламски банкинга кечала оатхалаш Iалашъерца, нахаца боагIача боараме из болх хьабарца шоай никъ лерттIа дIаболабаьб цар.\nВай экономика министерствос из гIулакх шийна дIатIа а ийца, из дош ай а даь цу даькъе эшаш бола говзанчаш хьа а бийха из болх дIаболабар чIоагIа лерхIаме да. Исламски финанс яхача гIулакхах наьха кхетам кIезига харц хул цхьайолча хана, масала юхадала а ца дезаш цхьа атта каракхоача ахча из долаш санна хеташ из уйла йолаш хул цхьабараш. Нах цу гIулакха кийча а ба наха атта а хургда из долалой, бакъда къа цахьийгача хIама хьахилац. Из дика хIанад аьлча, хов хьона тIеххьара диар дIа а даьккха юстара а тетта хье вутаргвоацилга», — йоах «Опора России» яхача юкъарчен кулгалхочо, предприниматель волча Бузартананаькъан Ахьмада.\nВIашагIкхетар чакхдоаллаш гулбеннараша бартбир цу гIулакха эшашбола нах хьагул а баь из болх лерттIа вай мехка дIболабергболаш тоаба вIашагIйолларгья аьнна. Ший ха йоаеш вай мехка хьа а вена вай экономисташта семинар ялар бахьан долаш баркал аьлар министр Умалата Селий мехкара Алискеров Мурада.\nЯккха йиш йоаца цIи →


Шемахь маьрша бахархой байарна бакъонашларъярхоша бехкейо Оьрсийчоь\nВеликобританехь куп тоьхначу Шеман мониторинган организацин бакъонашларъярхоша хаамбина, Идлиб провинцехь оьрсийн кеманаша динчу тохаршкахь итт маьрша вахархо вийна аьлла. Провокаци ю дина дIахьедар аьлла Оьрсийчоьнан тIеман министралло.\nТуркойн "Анадолу" хьостано а яздо, Эриха олучу гIалахь сатосучу заманчохь бепиг дечу гIишлонна а, лазартнена а тIе оьрсийн авиацино бомбанаш йиттина аьлла.\nБилгалъяьккхинчу кIоштахь шайн кеманаша тIеман Iалашонаш кхочушъеш а яц, питана таса гIерташ, Iорабоху и хаамаш бохуш, къар ца ло Оьрсийчоь. Ткъа бакъонашлраъярхоша дIахьедо итт вийна, дуккхаъчарна чевнаш йина бохуш.\nШемарчу хьолах дийцарш дина Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а Инарла штабийн хьалханчаша. Амма хоуьйтуш дац цара дийцинчух а, хиллачу жамIех а.\nОцу юкъанна туркойн дозанехьа гIерташ бу бIеннашкахь эзарнаш Шеман мухIажирш. Дозане кхин а шайн ницкъаш узуш бу Хонкарас, ишта бронетехника а цхьана. Шемара веана 3, 5 миллион мухIажир ву Туркойчохь дIатарвелла.


Франци -- Дуьххьарлера нохчийн эмигранташ тIeийцира коьртачу декъана Францехь. Париж, Эйфелан бIов.\nТахана оха шун тидаме юьллур ю "Адамаш, Хиламаш, Зама" программа. Нохчий эмиграцин хьалхарчу тулгIенах лаьцна ю иза. Кху программехь историн Iилманчо Вачагаев Майрбека дуьйцур ду Оьрсийчохь Iедал карчийнчул тIаьхьа, ШолгIа Дуьненера тIом балабалале Европерчу пачхьалкхашкахь тховкъело карийначу нохчех.\nНохчийн къомах болу дуьххьарлера векалш гучубевлира Германехь а, Францехь а Хьалхара Дуьненан тIом болабеллачул тIахьа. Цу хенахь уьш эмигранташ бацара. Амма цул тIаьхьа Оьрсийчохь Iедал хийцаделла Кавказехь хиллачу хийцамаша бира царех мухIажираш.\nЦу хенахь вайнахана юкъахь хьалхара стаг вара вевзаш волу нохчийн хьолада, бизнесхо, политик Чермоев Абдулмежед, Тапа а олу цуьнах. Тапа а, цуьнца хилла цхьаболу нах а лерринчу миссица кхаьчнера Франце. Иза доьзна дара Нохчийчохь а, ерриг а Кавказехь хуьлучу хийцамашца, бохуш дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nНохчийн историк Вачагаев Майрбек, Париж, 2012\nЧермоев Тапин гонах лаьцна а дуьйцу цо. Хууш ду Чермоев Тапа ве тIаьхьабевлла лелаш болшевикийн агенташ хилла хилар. Цундела Францин Iедалша герз лело бакъо елла хилла цунна.\nДаймохк бита а дезна, шайн пачхьалкхе баьхкина нохчий тахана санна дика тIеэцна французаш. Царна баха меттигаш а елла, болх нисбан а гIоьртина Францин Iедалш. Амма кхолламаш тайп-тайпана нисбелла цу нехан. Цунах лаьцна, архиван кехаташна тIе а тевжуш, дуьйцу историн Iилманчо Вачагаев Майрбека.\nПариж - Соьлж-ГIала: "Ламанхойн Республикин" некъ


Вайнах (ансамбль) — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Вайнах (маьӀнаш).\nПачхьалкхан хелхаран ансамбль «Вайна́х» — Нохчийн Республикин халкъан хелхаран ансамбль.\nПачхьалкхан хелхаран ансамбль «Вайнах»\n«Вайнах» ансамблин керла цӀа\n1939 — таханалац\nУмархаджиев (Ислам) Умар-Али Лом-Алиевич\nАнсамбль «Вайнах» 1939 шарахь\nАнсамбль кхоьллина 1939 шарахь. Оцу ансамблехь болабелира Социализман Къинхьегаман Турпалан, СССРн Халкъан артистан Махмуд Эсамбаеван а, Андарбек Садыковн а, Ваха Дакашевн а, Гелани Юсуповн а, кхиболу гӀарбевла нохчийн хелхархойн некъ.\nНохчий, гӀалгӀай а цӀера баьхначул тӀехь ансамбль дӀаелира. 1956 шарахь ансамбль юхаметтахӀоттира. Еррига Юккъера Азехула нохчашна а, гӀалгӀайна а юккъехь конкурс кхайкхинера. Оцу конкурсехь тоьлларш хержира керла тобан юкъа.\nАнсамблин исбаьхьаллин куьйгалхо хӀоттира Н. Халебский, балетмейстер — Гелани Юсупов. 1957 шарахь хилира юхакхоьллина ансамблин хьалхара концерт. Иза боккху кхиамца чекхъелира.\n1969 шо дуьйна 1994 шо кхаччалц ансамблин куьйгалхо вара Топа Элимбаев.\n1988 шарахь Топа Элимбаевс куьйгалхо деш хӀоттина концертан программан Нохч-ГӀалгӀайн АССРн литературин, исбаьхьаллан, архитектурин, кинематографин Пачхьалкхан совгӀат делира.\nКхоьчу пачхьалкхан тоьлла корматаллин тобанашца ансамбльс дакъа лоцура дукха Ерригсоюзан а, Ерригроссийна а фестивалашкахь. Иза баккхи кхиамашца гастролешка лелара еррига Советски Союзехула. Иштта иза кхоьчу пачхьалкхаша йодура: Аргентина, Мексика, Перу, Сан-Сальвадор, Коста-Рика, Панама, Португали, Германи, Кени, Мозамбик, Сири, Иордани, Туркойчоь, и. к. д. Цуьна концерташ даимма а боккху кхиамца чекхйолура.\nАнсамблин елла «Лакхара даржан седа» цӀе йолу орден — Иорданин лакхара совгӀат.\n1996—1999 шерашкахь, шайна алап ца лушшехь, белхалош Ӏалаш йира ансамблин кхолларалин нуьцкъалла, цуьна гӀаръялар сов яккхира. Ансамбльс толам баьккхира Турцехь а («Бурса-98»), Италехь а («Агридженто-99») хилла халкъашан юккъера фестивалешкахь. 1999 шаран сентябрехь ансамбльс шен болх сацийра тӀом цекхбаллалц.\n2001 шо долалуш ансамбль шен керла исбаьхьаллин куьйгалхоца Дикалу Музакаев йолаелира шен концертан программа меттахӀоттая. 2001 шаран 18 майхь Краснодарехь боккху кхиамца чекхъелира хьалхара концерт.\n2002 шарахь ансамбльс дакъа лецира Францехь хилла 8 халкъашна юккъера фольклоран фестивалехь. Царех кхаа фестивалехь цо Гран-при яккхира. 2003 шарахь цо Гран-при а, хьовсархойн безаман совгӀаташ деккхира Испанехь а, Италехь а хилла халкъан юккъера фестивалашкахь. 2007 шарахь цо Гран-при яккхира Францехь хилла фестивалехь а, Ярославлехь хилла «Ярославлин сакъерар» цӀе йолу фестивалехь а, толам беккхира Испанехь а, Иорданехь а, Сирехь а хилла йолу фестивалешкахь.\nАнсамбльс дакъа лоцу республикин а, регионан а, ерригроссийн а чулацам болу массо а лараме гӀуллакхахь. Ансамбль юхаметтахӀоттаяран гӀуллакхехь дакъа лацаран сийлахь цӀераш техкина тобанан шийтта белхалон. 2004 шарахь ансамбль куьйгалхон Дикалу Музакаеван Российн Федерацин Халкъан артист цӀе елира.\nГосударственный чечено-ингушский ансамбль танца «Вайнах». — Москва: Внешторгиздат, 1990. — 20 с.\nВайнах (ансамбль) Викилармехь\nАнсамбль «Вайнах» отметил свой юбилей\nЧеченский ансамбль «Вайнах» выступил в Берлине Архивацийина 21 февралехь 2014 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вайнах_(ансамбль)&oldid=6102516»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 1 июль 22:22


"Ловзаршкахь герзаш кхийсарна дуьхьал вара иза"\nПолисхойх лечкъаш ву ГIалгIайчуьра вахархо, бутафорин герз духкучу туьканийн долахо Ведзижев Юнус. Бакъо йоцуш герз а деш, и духкуш ву аьлла, цунах шеконаш кхоллаелла. Ведзижевн гергарчара чIагIдо, цуьнан цIийнах хьовсучу заманчохь иза лазийнера, тIаьхьа тIемло ву аьлла. дIа а кхайкхийра аьлла. Ведзижевн хIусамнанас Хорава Мариама Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь дIахьедина, ГIалгIайчуьрчу экстремизмана дуьхьало латточу Центро Iаткъам барх а, доьзална кхерамаш тийсарх а.\n- ХIусамах хьовса баьхкинчу заманчохь, жимачу коридор чохь волчу Юнусна герз тоьхнера цара, - билгалдоккху Мариама. – Цкъа тоьхна ца Iийра, секундехь масийттазза патарма бассийра. Цецъюьйлура со: Делан лаам ца хиллехь, иза дийна вуьсур ма вацара. Цуьнгахь шегахь герз ма дацара. Кху деношкхаь сан хIусамдас видео яржийра, полисхоша тхан бизнесна къоладарх а, ша вен гIортарх а лаьцна. Цо дIахьедира, талламаш бечу заманчохь шена цара гранаташ а, лоьлхуьйтурш а кхийсина хиларх а, цунна тоьшаллина, шен туькана хIиттийначу камераша дIаяздинарг а ша Iорадоккхург хиларх. Оцу тIехула сайн цIийндена цара хIинций-хIинций цхьа таIзар дийр ду-кх бохуш, Iаш ю со. Ас юьхьанца дуьйна олуш дара, иза бехке вац.\n– ХIинца кхерам боцучу меттигехь дуй шу?\n– ГIеххьа ду ала тарло. Со хIинца республикехь яц. Берана дарба дан еана Москвахь ю со. ХIора кхо бутт мел болу дарба лелош ю тхан йоI. ХIуммаъ а атта дац цунна а, даим а стрессехь ю иза. Сайн цIийнден бакъонаш къуьйсур ю ас. Иза а, йоьIан доладар а - сан коьртачу Iалашонех ю. Видеоролик интернетехь яьржинчул тIаьхьа ГIалгIайчуьрчу кеп-кепарчу хьукматашкарчу наха телефонаш еттара соьга, Юнусна динчу тIелатарна шаьш гунахь дац бохуш. ТIаккха космосера схьа детташ хилла герз? Тхан туьканара шаьш дIаяьхна бIе сов бутафорин тапчанаш а, автоматаш а, герз а, берриг а 5 миллион соьмана гIирс бу иза, шаьш схьалур бу бохуш, чIагIо йо кIоштан полисхойн декъо. Амма цкъачунна юхаелла яц.\n– Хьуна муха хиира, и видео хиларх?\n– Инстаграмехь гира суна дуьххьара. Герз дезачунна ханна луш, хьалха а санна, ас лелош блог ма ю. Тхан мостагIийн а хIуьттарена, бизнес ца сацон гIерта со. Цхьа туька болх беш ма ю хIинца а, тIебогIуш пайда бацахь а, амма суна коьрта ду, тхаьш кхоьруш доций дIахаийтар. Ишта инстаграм кегочу сан бIаьрг кхийтира видеох. Со Iадийнера, йоьхнера со а, иштта, сан нана а, саххиллалц набаран суй ца бира оха. Iуьйранна репрессеш хир ю аьлла, яра сан ойла. И нах чулилхина де - юха а лайча санна, хьийзара со. Дукха хан ма яьллера, иза дийна вуйла ца хууш а.\n– Ницкъахоша лелийначунна латкъамаш бинера ахь. Цхьа а реакци хилирий цаьргара?\n– Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу стеган кхерамзаллан декъе кхаччалц дIахьедарш динера ас, амма цхьанхьара жоп ца хилира суна. Герз диттинчарна а, туьканна къола динчарна а аьрзнаш динера ас. Полицехь аьлларг дара, Эккажакъонгий-Юьртарчу оха лаьцначу цIийнах цу дийнахь хьовса баьхкина нах бац аьлла. Талламан комитето жоп даллане а ца делира. Амма тIаьхьа хаамбира, Юнусан ненан цIийнах хьоьвсина шаьш аьлла. Ма-дарра аьлча, полисхоша Плиевера а, кхечу ярташкара а тхан туьканаш яьхьнера. Таханалерачу дийне кхаччалц цхьана а кепара экспертизаш йина яц тхан герзан.\n– Чиллан-баттахь и инцидент хиллачул тIаьхьа, цхьайолчу хаамийн гIирсаша яздира, хьан цIийнда тIемало ву аьлла. И бакъ ца хилар цхьаьанца а къийсирий ахь?\n– ХIаъ, ас кехат чуделира Талламан комитете, РЕН ТВ канална дуьхьал бехкзуламан гIуллакх долор тIедожош. Цара талламаш болийра, юха а дIахьедира, кхойтта денна талламбар дIадахдо шаьш аьлла. Амма хан тIехтилла а дуккха а зама ю, ткъа кхачам боллуш цхьаммо а жоп делла дац хIинца а. Телеканалана компенсаци тIедожаде аьллера ас, иштта къинтIера а даха тхо, шаьш еллачу информацина керста а деш. Суна хетарехь, сан хIусамдас полисхошна дуьхьал герз диттина аьлла, Iораяьккхина информаци, цхьаммо ялийтина хиллера цаьрга. Герз цо диттина ду аьлла, талламчийн карахь цхьана а кепара тоьшаллаш дац. Амма, мухха делахь а, кхело цхьа сацам баллалц, цхьаннан а бакъо яц стагана зуламхо ву ала. Со тешна ю, Юнусера бизнес схьа а яьккхина, иза верхьама долийна хIума ду. Бахьана сиха карийра царна, хIунда аьлча, герз лелош ма аварий иза. Царна бен-башха дац. и герз долуш дерг цахилар а. Бакъду, цара кхоьссина граната-м яра, билггал, хила ма-еззара.\n– Цу кепара герз духкуш бизнес хIунда йолийнера хьан цIийндас?\n– Оцу хьокъехь тхаьшиннан хилла къамел дагадогIу суна. Цо кхетийра со, боккъал а долчу герзаца адамаша вовшин дойъу ларамза. Масала, ялийна зуда ерзочохь, хIаваэ герз а кхуьйсуш. И ламаст цхьа кхерамза, маьрша даккха хьийзара иза, тойнашкахь нах ца байъийтархьама. Юьхьанца волавелира иза шина тоьпаца а, тапчанца а. Миллионашкахь ахча а доккхуш, салонийн маша а буьллуш, цунах гIуллакх хир ду аьлла, юхьанца ца хетара тхуна. Бакъду, нахана чIогIа тайнера оха долийнарг. Дуккха а клиенташ хилира тхан. Со гуьржи ю, со ца кхета герз кхуьйсучу цу ламастах. Делахь а, иштта ю-кх гIалгIайн менталитет.\n– Хьоьгара хIун оьшу полисхошна?\n– Ницкъаллийн структурийн векалша соьга дехар дира, ша яржочу роликашкахь хьайн майрачуьнга нехан цIераш ма яха алахьара аьлла. Ас боху, цхьана а агIор, айса бохург цуьнга дайта ницкъ бац сан. Социалан машанашкахь ас зорбане доху йозанаш а гуш, деш ду цо шен жамIаш. Цунна шена дика хууш хир ду, цуьнга инструкцеш лойла дац сан, ситуаци дика хууш ву иза ша а. Цуьнца шеца Iоттаделла хIума ду иза, цунна зен хилла, цундела цуьнан шен бакъо ю, ма-хетта лела.\n– Хьуо Гуьржийчуьра хиларе терра, цхьана ханна цига дIаяха, ойла хилирий хьан?\n– ХIан-хIа. ца хилира. Яда еза аьлла ца хета суна. Байъа лууш болу нах Европехь а карабо. Iедалхойн куьйгаш деха ду. Суна хьалха а туьйсура кухерамаш. Масех шо хьалха Москвахь Кавказан къаьмнийн Оьрсийчоьнан конгрессехь болх беш яра со, бакъонашларъярхо санна. Цхьана дийнахь скинхедашна тIехула критика йинера ас. Цул тIаьхьа кхерамаш а тийсира суна. ХIетахь а ца едира со, тахана а йодур яц.\nДера со кхера ма кхоьру сайн берана цхьаъ хиларна а, да а, нана а доцуш иза йита а ца лаьа суна. Амма со тапъяьлла Iахь а, со ядахь а, хIара хаттар цкъа а цхьалха дер дац. Со ца Iа тапъаьлла а, сан бага цаьрга сацалур яц, хIунда аьлча, тайпанашкахула со сацайойла дац церан, со кхузара ма яц. Ас иштта цаьрга дIахьедина-кх: суна бен-башха дац, суна тIеIаткъамбар а эрна ду аьлла.\nКху артиклехь яздинчух лаьцна ГIалгIайчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн мигнистарллера а, Талламан комитетера а комментари яц цкъачунна Кавказ.Реалиин редакцигахь.


Нохчийчу а кхийда ГIажарийчоь\nГIажарийчоь -- ГIажаройн аэтолла Хеменеи Iела.\nТехIранерачу университето Къилбаседа Кавказехь гIодийр дара кегийрхошна юкъахь динан радикалан ойланаш ца яржийта. И дIахьедар дина Пятигорске веанчу оцу доьшийлан гIажарийн профессора Карами Джахангира. Иза веана вара цу гIала, университеташна юкъахь уьйраш таса. «Суна хетарехь, Тегеранан а, Къилбаседа Кавказан федералан университетийн юкъаметтигийн зеделлачо пайда бохьур бу», – аьлла цо шен визитах вистхуьлуш.\nКху аьхка Дагестанехь схьайиллина "ГIажарийн визин центр". Оцу пачхьалкха ваха-ван лууш волчунна хала дац иза дан. Цига тIекIабо нах. Ши шо хьалха Нохчийчуьра а яхара цига делегаци шайна юккъахь иттех стаг а волуш. Шайна цигахь цхьанна а кепара вайна кхерам болуш хIума ца гира бохуш дийцира цара цIабаьхкича, бакъду, низамхоша тIе а кхайкхина, лен-м бинера, цига хIун дан баханера бохуш.\nАйхьа лелочу динца хьо чIогIа валахь, хьуна цхьа а кхерам бац аьлла хета Нажи-Юьртан кIоштан вахархочунна Хамурзаев Хан-Iелина. Нагахь санна, шиизм вайна чуян гIерташ бу аьлла хетахь, цунна дуьхьало ян еза хьехамашца динадайша, элира цо.\nХамурзаев: «ХIара кегари оьшуш бац вайна. Хааделла вайна коьртах шаьлтанаш детташ, схьагойтуш цхьа нах бара-кх. Вайнаха тIелоцур долуш хIуманаш дац уьш. Кхечарах ала ца хаьа суна. Юха а, тIаккха а дешначу наха бан безаш болх бу цу тIехь».\nБусалба дин тайп-тайпа агIонна декъаро, бусалба нехан барт бохийна хилар хууш ду дукханна а. Цундела, суннитийн Кавказехь шиизм яржаяхь тIемаш а, баланаш а хир бу аьлла хета, масала гIалгIайн дешначу стагана Абадиев Мусана. Цо дагадаийтира шайн махкахь шииташ гучубевлла хилар.\nАбадиев: «Нохчийчохь а, ГIалгIайн махкахь и кхерам бу аьлла ца хета суна. Ишколаш, университеташ, маьждигаш а дац церан. Нохчийчохь-м муфтис дIааьлла ду шиизм хуьлуьйтур яц аьлла. ГIалгIайн махкахь а 2-3 шо хьалха а буьйлабеллера шииташ. Цкъа бен уьш рузбане гул а ца беллера шайн маьждиге. Цигахь наха етта а йиттина, дIасевцира уьш».\nГIажарийн дипломати дукха ширачу хенара, мел лаххара а 2 эза ах эзар шо долуш ю. Къилбаседа Кавказ иштта цара юьхьарлаьцна хиларх шеко яц кхузахь.\nКавказехь хIинц-хIинцца бен дийца долийна дац шиизм регионехь яржарна кхерам бу аьлла. Масех бутт хьалха Нохчийчоьнан муфтис Межиев Салахьа дIахьедар динера шиизм шайн махкаь чекхйолуьйтур яц аьлла.\nЦо дихкинера цуьнах язйинчу жайнеш тIе куьг Iоттар а. Москохара ГIажарийчоьнан културан кхерчо цунна дуьхьала дIахьедар а динера, шаьш Оьрсийчоьнан низамаш дохош хIумма а дина дац аьлла.\nМаймалш космосе дахийта дагахь бу гIажарой\nГIажарийчоьнан заррат программехула дагадовларш карладевлла Венехь\nГIажарийчоьнца хала дийцарш\nТехIран лууш яц Гергарчу Малхбалера хьал кхин а чолхе даккха\nБарт лоьху ТехIеранца зарратхоша\nЗарратан дийцарш дирзи\nЙеменерчу гIаттамхошкахьа ю ТехIеран\nЗарратах барт тIеэцна ТехIерано\nВенехь цхьаьнакхетта 6 пачхьалкхан дипломаташ\nГIажаройчоьнан президент Исламабадехь\nГIажарой кху шара ца боьлху хьаждан


Оьрсийчоьнан Кхарачой-Чергазийчуьрчу Талламан комитетан урхалло бехктакхаман гIуллакх диллина махкарчу Прикубанскан кIоштарчу 34 шо долчу яхархочунна дуьхьал. Иза бехкейо, Оьрсийчоьнан интересашна бIостане йолчу Iалашонашца "Герзашца вовшахтоьхначу тобанахь хиларна" а, "Арахьарчу пачхьалкхан дозана тIехь боьдучу тIамехь дакъалацарна" а.\nТалламан версица, шеконеэцнарг Шемахь хилла 2012-чу шеран ГIадужу-баттахь, "Исламан пачхьалкх" (Оьрсийчохь йихкина ю организаци, террорхойн а лаьрра) шех олучу тобанан декъашхошлахь жигара дакъа а лоцуш. Юьйцу жима зуда дуьненаюкъарчу лехамашка елла.\nХьалхо хаамашкахь дуьйцура, Къилбан тIеман кхело тIечIагIдарх, Ставрополера 37 шо долу Курбанов Алишер Шемахь террорхойн вовшахтохараллехь дакъалаьцна ву аьлла. Шогачу хьелашкарчу колонехь даккха 12 шо хан туьйхира цунна.\nШемахь тIемаш бина ву аьлла, бехк тIечIагIбинчу Дагестанерчу вахархочунна Айвазов Азаматна колонахь даккха 13 шо туьйхира, хьалхара шиъ набахтехь а токхуш. Кхелахошна къаьстинера, 2015-чу шарера схьа дуьйна Шеман дозана тIехь даIишхойн тобанехь дакъалаьцна хиларх кхеле хIоттийначо. Айвазовна тIедиллинера, 2016-чу шарахь, шен нана а Iехийна, герзашца вовшахкхеттачу тобанийн декъашхойн банкан реквизиташ еллера цо. Дерриг а оцу чоьташ тIе даьккхинарг ду цо 377 500 эзар сом.


МиIраж буьйса лоруш – Керла Дахар\nМиIраж буьйса лоруш\nШеран беттана юкъахь къаьсттина деза лоруш билгалдаьхна беттанаш ду. Царах бу Раджаб бутт. Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Раджаб-бутт – Делан бутт бу, Ша1бан-бутт – сан бутт бу, Рамадан-бутт – сан умматан бутт бу».\nРаджаб-батта чохь ю Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Дала шена гергавуьгуш, стигала хьалаваьккхина йолу Ми1раж буьйса. Цу буьйсанан хьурмат деш республикин шахьаршкахь а, ярташкахь а долчу маьждигашкахь 1амалш еш, буьйса денъеш къахьийгира бусалба наха.\nНохчийн Республикин Хьалхарчу Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин (Дала г1азот къобалдойла цуьнан) ц1арахчу г1оьналлин фондо саг1а декъарца ларам бира Ми1раж буьйсанан.\nРеспубликехь доькъучу саг1анан декъах Ведана к1ошта цкъа а йоккхуш цахиларе терра, х1инца а кхуза деана д1асадийкъира жижиг, бепиг, котамаш, берашна хазахетийта мерза х1уманаш.\nК1оштан куьйгалхочо Ахиядов Нурдис юьрта дайшна т1едиллира саг1а д1асакхачорехь само яр.\nМискачу нехан дог хьастар мел йоккха ял ю хууш, вайн мехкан куьйгалхочо даима тергонехь латтадо церан хьашташ. Цундела цара шайн до1анаш юкъара ца воккхуш, Деле цунна могашалла а, еха оьмар а, вайн къомана цо дечу дикачу г1уллакхашна ял а йоьху.


Валюта — Википеди\nВалюта-цхьана пачхьалкхан я масийтта пачхьалкхан ахча лоруш лелош барам бу. Итальянийн маттер тӀеэцна valuta дош ду.\nВалюта- къаьмнийн а, кхечу пачхьалкхера а, дуьненаюкъара ахча ду. Иза низамца а догӀуш такхаран гӀирс бу. Валюта карахь долу ахча санна а (кехатан а, хазнин билетийн а, нахартан а кепехь) хуьлу, иштта ахчанца йоцчу чоьтехь а (банкашан чоьтан тӀехь а, банкехь охьадиллина ахча санна а) хуьлу.\nБилгалонан шолгӀа маьӀна- ахчанан барам ду. Ахча леладо гӀуллакхдаран а, товаран а мах гайтамехь, иштта ахчан билгалонан номиналаш хӀиттош а, ахчанан чот лелорехь а, кхечу мехкийн валютан мах (курс) билгалбоккхуш а.\nОьрсийчоьнан къоман ахча оьрсийн сом (рубль) ду. Цуна юкъайохуш бӀе кепек ю. Ткъа кепекаш ахча къастаден барам бу.\nЕвро ду дуьненаюкъарчу валютан къеггина масал.\nВалюта дош итальянийн маттер тӀеэцна ду. Церан маттахь valuta дешан маьӀна «мах, нахарт» ду. И дош доьзна ду valere дашца, цуьнан маьӀна «йозалла хилар, мах хила» ду. Ткъа и дош латинан маттер схьадеъна. Латинан маттахь valere «ницкъ хилар, таро хилар, мах хила» маьӀна ду.\nВалюта билгало ишшта лелайо кхечу пачхьалкхера валюташ а, валютин мехала хӀуманаш а, балансан валюташ а билгалйохуш.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Валюта&oldid=5440468»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 16 декабрь, 14:33.


ХIокху материалан автор ву Кавказ.Реалиин корреспондент Саидов Тимур\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира «Даймахкана хьалха хьуьнарш гайтарна» орденан мидал (медаль ордена "За заслуги перед Отечеством" II степени) елла Нохчийчоьнан цIарах Федерацин Кхеташонехь сенатор волчу Геремеев Сулейманна. Билгалдоккхуш ду и совгIат цунна делла хилар "парламентаризм кхиош а, низамаш дохуш а мехала хазна дилларна". Амма 11-тта шарахь сенаторан кIедачу гIаьнта хиъна Iаш Геремеевс йийцаре ян кховдийнарг яра ерриг а 7 низаман проект. Царах цхьа а тIе ца ийцира.\nМедал елла аьлла хаам кхаьчна вевзаш волу оппозиционер Немцов Борис вийна нисса 5 шо кхачарца. Цунна герз диттира Чиллан-беттан 27-хь 2015-чу шарахь Москвахь Кремлан уллерчу Большой Москворецкий цIе лелочу тIайна тIехь.\nНемцов вер листинчу талламхочунна совгIат делла\nГеремеев Сулейман гергара стаг ву "Север" батальонан командир хиллачу Геремеев Русланан. 2015-чу шарахь Геремеев Руслан лехаме велира Немцов Борис вер вовшатоьхнарг иза хила мега аьлла шеко йолуш.\nИ зулам дарна, 20 шо хан а тоьхна, чувоьллина волчу Дадаев Зауран командир вара Геремеев. Делахь а, талламхойн хIинца аьтто ца баьлла Геремеев Руслан схьакаро а, иза леван а.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана чIагIдора, Геремеев Руслан "хила ма везза къонах а, эскархо а ву бохуш. "Эзар процентана тешна ву со иза бехке вац бохучух. Вайна массерна а хаьа бехке мила ву а, хIун а, муха а ду а. Шун лаам бу-кх Кадыровна тIекхача", - бохуш вара иза.\nГеремеев Руслан вистхилийтар доьху журналисташа Кадыровга\nСоьлж-ГIалахь болх бечу возуш воцчу бакъонашларъярхочо дийцарехь (цуьнан цIе ца йоккху редакцино цуьнан кхерамазалла ларйеш), Немцов вийна 5 шо кхочуш Геремеев Русланан гергарчу стагана совгIат дар ларамаза нисделла хуьлийла дац. "Адамаша иза туьду вийначу оппозицин политикан гергарнаш варе бар санна", - билгалдаьккхира цо.\nГеремеев Сулейманан биографи\nНохчийчоьнан сенаторна совгIат дарца йоьзначу исторехь цхьацца хIуманаш ду цхьаболчу зорбан гIирсийн хаттарш кхуллуш долу. Масала, Геремеев Сулейманан цIе яра 2006-чу шарахь Соьлж-ГIалан мэр хилла Гантамиров Беслан вен Москва баьхкинчу нохчийн цIерш тIехь йолчу тептарехь. И тептар Гантамировс шен куьйга дIаделлера "Новая газете".\n2009-чу шарахь Гезгмашин-баттахь Геремеев Сулейман теш санна тIекхайкхинера Талламан комитете, Кадыровн мостагI Ямадаев Руслан вер толлуш.\nТIаьхьо 2009-чу шарахь Оьрсийчоьнан Федерацин Федералан гуламан лакхарчу чоьнан декъашхо хIотторо елира Геремеевна иза жоьпе озо ца магош йолу корта-мукъалла.\nГеремеевгIара дакъа ду Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан Нохчийчоьнан цIарх депутат волчу Делимханов Адаман доьзалан кланан. Уьш шичой бу наношкахула.\nГеремеевгIеран кланах билгаваккха мегар ду маситта стаг:\nГеремеев Ваха – Делимханов Адаман тешаме стаг, Нохчийчоьнан куьйгалхочун хьехамча. ГеремеевгIеран доьзалехь хьалхара лору стаг;\nГеремeев Сулейман – Нохчийчоьнан цIарх Федерацин Кхеташонан декъашхо;\nГеремеев Вахита – Нохчийчоьнан гIишлошъяран министран гIовс, сенаторан ваша;\nГеремеева Хеди – Нохчийчуьра Шелковски кIоштан администрацехь белхан а, социалан кхиаран а декъан хьаькам;\nГеремеев Лом-Iела – Нохчийчуьрчу низамаш лардон органийн белхахо;\nГеремеев Рустам – чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Шелковски кIоштан декъан хьаькам, полицин подполковник, Геремеев Русланан ваша;\nГеремеев Iийса – чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Нохчийчуьрчу урхаллан талламан декъан белхахо;\nГеремеев Руслан – "Север" батальонан командиран хилла гIовс, зорбан гIирсаша хьехош ву Немцов Борис вер хьокъехь толлучу бехктакхаман гIуллакхан фигурант санна.


«Шен бийца мотт боцург къам дац» » Нийсо-Дагестан\n18.12.2019 472 0 niyso\nНенан мотт. Цуьнан маь1на. Иза 1амор, хьехар, доьзалехь, чохь-арахь бийцар.Оцу ладамечу г1уллакхна лерина тайп-тайпана мероприятеш д1ахьо Хасавюртовски хьехархойн колледжехь. Ламасте дирзина д1ах1оьттина кхузахь шо чекхдолуш «Дег1астанан меттанийн к1ира» д1адахьар а. Цуьнан дозанашкахь кхузахь вовшахтоьхнера иштта нохчийн меттана лерина йоккха мероприяти а.\nСтуденташца долчу оцу цхьаьнакхетарехь дакъалаца баьхинкера Нохчийн Республикин векал – поэт, яздархо, гочдархо, критик Бурчаев Хьалим, республикански юкъараллин-политически «Нийсо-Дагестан» газетан коьрта редактор Якиев 1умар, поэт Умаев Руслан.\nДоцца дош аларца мероприяти схьайиллира колледжан нохчийн меттан хьехархочо Умаев Юсупа. Цул т1аьхьа и мероприяти д1аяхьира къоначу хьехархочо Хуцурова Тоирата. Цуьнан куьйгаллица дешархоша хийца а луш, йийшира дуккха болчу нохчийн авторийн ненах а, ненан маттах а лаьцна йолу стихаш, гайтира иштта самукъане, забаре сценкаш.\nМероприятехь вистхила шена дош делча, Бурчаев Хьалима воккхавеш билгалдаьккхира кху тайпанчу мероприятешкахь ша боккхачу лаамца дакъалацар а, ненан маттана Дег1астанахь боккха тидам т1ебохуьйтуш хилар а. Цунна хетарехь Нохчийнчохьчул а дика д1ах1оттийна ду вайн республикехь ненан мотт 1амор, хьехар.\nМероприятехь къамелаш а дира, шайн стихаш а йийшира иштта Якиев 1умара а, Умаев Руслана а.\nМероприяти д1аерзош къамел дира Умаев Юсупа а. Цо шен а, дешархойн а, колледжан коллективан а ц1арах даггара баркалла элира баьхкинчу хьаьшашна а, мероприяти вовшахтоьхначарна а, цигахь дакъалаьцначарна а.\nНажи-Юьртан к1оштара бахархоша, къаьсттина берриге а нохчмахкахоша, йоккха сийлалла лору шайна Гадаев шайн махкахь вина а, кхиъна а хилар. Цуьнан каш Чуьрч-Ирзехь,ткъа


Лаххара а 21 мигрантан дакъа карийна Эгейн хIордан бердаца. Цунах лаьцна хаам бина Шинарин дийнахь Туркойн орцаллин сервисан белхахоша. Цара дийцарехь, 10 стеган декъий бердана тIекхоьсиина Дикили олучу туркойн гIалахь. 11 дакъа карийна Айвалюк олучу курортийн гIалахьмгIамаран бердан йистехь. Беллачарна юкъахь 3 бер ду.\nХаамийн гIирсаш дийцарехь, мигранташ хилла Грецин Лесбос олучу гIайренна тIекхача гIерташ. Амма уьш тIехь хилла жима кема хибухула дахана хIорд ловзабалар бахьана долуш. Оццу минотехь туркойн орцаллан тоба яхана бохам хилла нах лаха.\nМасийтта стаг кIелхьараваккха аьтто баьлла. Белларш а, кIелхьарабаьхнарш а мичара бу дуьйцуш дац. Дикили а, Айвалык а ю, 50 километр бен юкъахь а йоцуш, ул-уллехь Iуьллуш. Цигара новкъа бовлу Африкера а, Гергарчу Малхбалера а Грецехула Малхбузерчу Европе кхача гIерташ болу нах. Стохка Туркойчухула Греце кхаьчначу мухIажарийн терахь ду 850 эзар стаг.


Къаман оамал хьалхаяккхар — Сердало\nКъаман оамал хьалхаяккхар\n«Ваха а вала а ираз деза». «Да чIоагIа – Iу чIоагIа, Iу чIоагIа – пхьу чIоагIа». Уж гIалгIай халкъа кицаш сай къамаьл доладеш аз доаладар ший маIан долаш да. ХIана аьлча, дIахо са дувца чам ба кхувш боагIача вай кагирхоех, цар оамалех, дезарех эшарех лаьца.\nМоллагIдолча хIамангахьа дезал гоал баьлча, тха дезало яхар-м диц, аьнна, вай Iохайча, доалаш дац гIулакх. Мел хала дале а, лорабе беза къонахчо ший дезал, хIана аьлча, цун сих, цIийх хьабайна нах ба уж. Ха деза сага, ший дезалхочо фу леладу: сенга вода из, мичара воагIа. ХIара дезалхочун оамал йовзаш хила беза даи-нанеи, малагIчо фу дергда, малагIа харц варгва, эсалагIа е «тIах» аьннагIа малагIа ва ховргдолаш. Вай оал: «Даьна дIабIарахьажача, цо фу йоах, цунна фу деза ховш хила беза дезал». Иштта ший дезалхочо къамаьл доладича, из миштав, цо леладер фуд ховш-м да а хила веза.\nЦхьа дувцар да-кх дувцаш, моцагIа Цагена, барзкъаш дитта хи тIа вахийтача ший кIаьнка из цIагIара аравалале йиттай, яхаш. Цун а дайна, хIама хьахилале де деза дезалхочоа деш дола хьехар. Хиннадаьннар дIадаккха хала да. Хийла да е нана хул ший дезалхочунца укх дунен хьалах лаьца, е харцдолчох-бакъдолчох е дезаш долчох-доацачох дар фуд цунна дIахайташ къамаьл де доастама хеташ, хьашт дале из вIалла эшац аьнна хеташ а.\nВайна ховш дукха вай кагирхой мехкал арахьа деша багIа, балхашка ба. Шоаш болча оамалагIа, шоаша фу леладу ховш уж хургболаш хьехар лоаттаде деза царна. ХIана аьлча, хийла дешара дIаваьккха саг тахка эттача цун бахьан хул, цадешарах, е харцахьа леларах, е цхьаннена качвахарах. Цудухьа цIагIа вале а ара вале а дезалхо мукъа вита мегаргвац. Саг е дешаш, е болх беш – цу шиннех цхьа хIама деш ваха веза укх дунен тIа. Мукъа вита саг гоал валара гаргагIа ва къахьегаш волчул. Вай даьша яхад: «Мукъа йита говр акха ерз». Мукъа саг моллагIдолча хIамангахьа Iехавала, е харцача наькъ тIехьа валара, е тийшача балха кIалвисара гаргагIа ва. Цудухьа, таро яле а еце а, зIамига волча хана денз нийссача наькъ тIехьа, кIезига мукъагIа къа а хьегийташ, болх а байташ, дика деша а дешийташ кхебе беза вай воай дезал. Из деррига шоаша дика кхетадендаь кхеллад вай даьша: «Урхе ца яьккхача, мухале хиннаяц», яха кица. Деррига цхьан юкъа далац вIаштIехьа.\nХьалха оамал яр наьха боккхагIчар берашта а кхувж боагIачарна а хьехам беш, къаман оамалех дувцаш, де дезар дита дезар хьалха доаккхаш. ТIехьарча хана цу ларах болх кIезига нийслу. Цкъа-дале боккхийча наха а дукха теркал диц из гIулакх, шозлагIа-дале наьха лерхIамаш кхыдараш да вай хана. Вай оамал я, цхьа моллагIа долча хIамангахьа вай уйла дIакхоачаш ца хилча, из нахага хоатташ, цох дар тохкаш. Хоаттачо а, шийна дезаш дола жоп хургдолча хоатт. Ма дарра аьлча, дукха хана денз укх дуненца ийна, шоай вахаре дукха хIама бIаргадайна, дукха дайза, дукхача халонех чакхбийнача боккхийча нахага хаьттача, лерттIа жоп корадоагIа моллагIдолча хаттара. ХIана аьлча, шоаш оалаш дола дош дисте, малагIа, мичахьа накъадаргда ховш, боарамагIа оал цар. Цул совгIа, низ болаш а сий долаш а хул воккхача сага дош.\nХьалха баьха дIабахача боккхагIашка ца хинна паргIато я вайга тахан, моллагIа воашта эшаш дола хIама Iомаде, каралаца. Цхьа минот ха мукъа хила йиш яц вай. Массаза а дешаш, болх беш, къахьегаш хила деза. Бакъда, заманца гIабоаккхаш, вахаре эшашдола хIама Iомадеш мо, вай къамандар а да Iомадинза даргдоацаш. ВоккхагIвар воккхагIа а волаш, зIамагIвар зIамагIа а волаш, вай даьша леладаьр лела а деш, вай дIадолхе, вай кхоаненга дIакхоачаргда.\nАрахьа вале а, ший мехка вале а нахацара гIулакх ховш ца хуле укх дунен тIа ваха хала хургда сага. МоллагIча къамах вале а, цу сагаца дунен эздел леладе Iомабе беза вай воай дезал. Дукхача хIамах ца кхеташ, цхьадола денна леладу гIулакхаш ца довзаш хул вай кагий нах. Цу гIулакха бехке вай мара кхы саг вац.\n← Кхо кит йола газа\nБагахбувцама дувцараш →\nПутин призвал увеличить рост реальных доходов россиян\n23.11.2019 serdalo@yandex.ru 0\nПервый день военной службы\n14.06.2018 serdalo@yandex.ru 0


Соьлж-ГIалахь полисхо вийначун беза мах\nМангал-бутт 30, 2014\nНохчийчоь -- Полисхо вуьйш дIаязйинчу видеонан сурт, Соьлж-ГIала, 22Манг2014\nКIира сов зама яьлла Соьлж-ГIалин юккъехъ, Кадыров проспектехь, лаьтта тIехула некъана дехьаволийлехь, бIаьрнегIар ца тухуш эвхьаза, кIесаркIаг чу тапча а тоьхна, полисхо вийна. Дийна я вийна куьг бехкениг карор тIедиллина ницкъаллин структурашна. Iедалан массо хьукхамат –урхаллашкахь, адам мел лестачу меттигашка дIаоьхкина ду зуламхочун суьрташ.\nБакъду, цуьнан сурт вуно дика къаьсташ делахь а, Допаев Ахьмад вийна шолгIа кIира доладеллехь а, тешнабехкаца цIий Iанийначун лорх кхуьуш бац низамхой.\nИза лаьттах вахча санна къайлаваьлла. Низамхошца а.ницкъаллин структурашца а зIе латточу департамента директоро Дакаев Ахьмада дийцарехь, сацам боцуш, дийнахь-буса а лохуш ву зуламхо.\nЦуьнгахь хиллачу боккхачу тIоьрмигца доьзна, цхьаболчу говзанчийн шеко ю, сел эвхьаза стаг вийнарг дозанал дехьа хан а яьккхина, хIинцца-хIинца цIа веъна аьлла. Леррина могIарера полисхо вех веъна хир ваций иза?- хеттаре буьйлу кхиберш. Мел бехке хIума хила еза цуьнан тIоьрмиг чохь моза берал башха ца хеташ стаг вен?- ахкаме буьйлу кхиберш.\nШен хьажам бу цу вер-ваккхарца боьзна цхьаболчу политологийн а, бакъонашларьярхойн а. » Полисхо вер чоьхьарчу гIуллакхийн министараллина йина эхье кхоссар санна лара догIу,- боху политолога Мартагов Руслана.\n- Мел паргIат, сиха воцуш и зуламхо леларо гойту цо стаг дуьххьала вуьйш цахилар. И карор, юьхьIаьржонах ларбалар санна, перза декхар ду полисхойн… Кхузахь ахча кхайкхор коьрта ду ала а хIуттур вацара со.\nШайна тIе бехк беъна лору низамхоша. Цул сов, гIалин юккъехь, видеокамерш чухула ган а гуш, полисхо вер, юххера бохам санна халонга даьлла Iедалдайшна а. Стенна аьлчи Нохчийчоьа а, Соьлж-ГIала а кху тIаьхьарчу некъехь, уггар тийна, синтеме меттигаш санна хьехош яра ерриг Оьрсийчохь а.\nТкъа кхузахь, цу юккъехула, цу кароза волчу стага, шен цIахь-кертахь котам юьйчуха, сих а ца луш, оццул зевне полисхо вийна. Цундела кхайкхийна Кадыровс цуьнан хьокъехь мехала совгIаташ». Цу кепара хьажам-ойла хааме яьккхина политолога Мартагов Руслана.\nМасех де хьалха а хьахийна а.дийцина а ма хиллара, Нохчийчохь массарна а цхьабосса - могIарерчу нахана, Iедалехь болчарна а чIогIа новкъадеъна, кхин гуш бахьна а доцуш, шен балха тIехь волу полисхо Дапаев Ахьмад вер. Кхузара, политолога Мартанов Руслана билгал ма даккхара, кхайкхийначу дезачу совгIаташка хьаьжжа а доцуш, зуламхо лахарехь каде хьийзар бу низамхой хьовх бахархой а.\nИшта ойла йолчех ю адамийн бакъонашларьярхо Сатарова Хеда а. «Цу боьхачу, эвхьазчу зулам дас стаг веро бендоцуш, юьстах ца витина цхьа а. Iедалдайша и ахча ца кхайкхийнехь а шайн ницкъ мел кхочург дийр ду могIарерчу бахархоша и куьг бехкениг схьакаро. Сайх аьлчи ас и цIий Iанийнарг каро дийр доцуш хIума дацар-кх»,- боху бакъонашларъярхочо Сатарова Хедас.\nБахархойн дагалецамехь ду, полисхо вийначу деношкахь, ницкъаллин структурашца ша дIаехьначу кхеташонехь мехкан куьйгалхочо, цуьнан гергарниш муьлш бу а хьовса, цаьрца къамел а де аьлла, дина тIедиллар. БархI де-буьйса дIадаьллехь а, юкъараллехь гIардаьккхина дац, оццул сапаргIат, бIо ца къажош, Соьлж-ГIалин юккъехь полисхо а вийна къайлаваьлларг кхузара я дIогара ву аьлла.\nЦхьаболчара бакъдарца цу Iаткъамечу бохамо гайтина Нохчийчуьра хьал мА-дуьйццу, кхин дIоггара синтеме цахилар а, мичча меттехь, хьаьнцца а хIуъу а хила тарлуш хилар а. Официалан хьостанаша даре а деш, Соьлж-ГIалахь, некъана дехьаволийлехь полисхо Дапаев Ахьмад вийначул тIаьхьа, герзаца дуьхьало йинера аьлла шиъ вийна Хьалха-Мартанан Гихта эвлана юххехь. Ишта кху дкеношкахь карийна герзан къайле а, лаьцна мацах цкъа тIемалошна гIо дина вахархо а.\nНохчийчохь тергаллучу хиламашна юьстах ца Iийна Оьрсийчуьра бакъонашларьярхой а. «Болх беш низамаш а доцчу, шайна луъург деш ницкъаллин структураш а йолчу Нохчийчуьрчу хьелашца куьг бехкениг вийцинчунна ишта совгIаташ кхайкхор нийса ца хила а тарло.\nДоьхуш жоп а доцуш, низамхошна хIуъу а могуьйтучохь ишта совгIаташ кхайкхор кхераме ду». Цу кепара дIахьедар дина бакъонашларьечу Мемориалан центран кхеташонан декъашхочо, «Горячие точки» программа хьаькамо Орлов Олега.\nНизамаца догIуш а доцу лецаршший, ницкъ баррий, харц тIеIаткъам баррий долчу Нохчийчохь оццул даккхай совгIаташ кхайкхор кхераме хIума лоручех ю бакъонашларьярхо Локшина Татьяна а. Бакъду царна а, кхечарна а хетарш а, цахетарш а Iе...\nТатьяна а. Бакъду царна а, кхечарна а хетарш а, цахетарш а Iедалехь болчара кхузахь хьесапе оьцуш дан а дац, цара Iорадохурш мел бегашена хIуманаш дацахь а.\nСоьлж-ГIалахь полисхо вийначуьнан беза мах\nПолисхо вер декхна шаьш боху Нохчийчоьнан Iедало


Антитерроран раж кхайкхийна Джейрахехь\nТовбеца-бутт 24, 2012\nГIалгIайчоь - Джейрахара лаьмнаш, (2009)\nГΙалгΙайчоьнан гуьржашца долучу дозан йисттехь, Джейрахан лаьмнашкахь антитерроран операци дΙахьош бу Оьрсийчуьрчу а, меттигерчу а низамхойн ницкъаш. Амма хΙун бахьанийца и хьал кхайкхийна, шаьш мила лоьху хаитина а дац цара мехкан Ιедалшна.\nОршотдийнахь, делкъал тIаьхьа дуьйна Джейрах дIакхайкхина ю террорана дуьхьал операци дIахьон зона ю аьлла. Ерриг а кIошт юккъелаьцна и сацам арахецначу къайлахьчу сервисо.\nДжейрахан кIоштахь дихкина паргIат машенашца а, гIаш а лелар. Низамаша магадо и чIагIам дIакхайкхийначу меттехь муьлххачу стагна а, гIишлонна а, бахьана а ца дуьйцуш, таллам бан а, шеконехь болу бахархой ханна дIалаца а. Ишшта, оцу метте журналисташ тIе ца кхачийта а бакъо ю къайлахьчу сервисан.\nОцу бахьанийца шайн махкахь хуьлчун терго ян аьтто ца болу гIалгIайн бакъонашларъярхойн. Джейрахан кIоштахь дIакхайкхийначу чолхечу хьолах лаьцна Маршо Радиога дийцира бакъонашларъечу «Мемориалан" Несар-гIаларчу декъан куьйгалхочо Акиев Тимура. И меттиг шен тийналлийца гIараяьлла ю, цундела ша ца кхета бохура цо, сел луьра чIагIам хIунда бина цигахь.\nАкиев Тимур: "И тайпа раж кест-кеста кхайкхайо кхузахь. Амма, ца кхеташ хуьлу иза. Ша зарратан кхерам санна ду и раж дIакхайкхийнийла хаа, амма гуш ца хуьлу. Цкъачуьнна цхьа а хаам бац тхоьгахь. Бакъдерг дийцича, ишштачу меттера тхоьга кхача а ца кхочуьйту бакъдерг. Суна ца хаьа, цигахь хIунда юкъбаьккхина и чIагIамаш. Ишшта а дозанхой ма бу оцу меттехь. Цигахь тхан цхьа а белхахо вац. Нагахь санна интернетехь цхьа хаам цигара баржахь, оха толлур ду цигахь долу хьал. Амма, цкъачуьнна-м тийна ду".\nДжейрахан кIоштахь террорна дуьхьало ен зона дIакхайкхоран бахьана, шаьш низамхоша дийцарехь, доьзна ду оцу меттехь тIемалоша цхьа теракт кечъеш ю, аьлла, кхаьчначу хаамца. Кхин хIума гIара ца даьккхина цуьнах лаьцна. Амма, муха кхаьчна оцу кIошта тIемалой, хьаннаш кIезга йолуш, даккххий бердаш долуш а, дозанхоша луьра ларъеш а йолчу метте хууш дац.\nЦхьаболчу тергамхошна, Джейрахан кIоштахь и чIагIамаш дIакхайкхабаран бахьана го луларчу Соьлжан кIоштахь масех де хьалха хиллачу тIеман тасадаларца доьзна, аьлча а, тIемалой, эскархошна кIело а йина, тIелатарца.\nНохчийчоьнан дозанца йолчу Даьттахана а, ГIалашкина а юккъерчу новкъахь эскархойн тIеман машенийн коврана тIелатар динера тIемалоша. Иттех минотехь лаьттинчу оцу тасадаларехь ши салти вийнера, веанна чевнаш йинера. И тIелатар динчеран ларш лекхачу лаьмнашкахь, Джейраха кIоштахь, карийна низамхошна, аьлла хета меттигерчу тергамхошна.


"Мемориал" центр талла яхна прокуратура юха а\nБакъоларъечу "Мемориал" центран болх талла цуьнан офисе кхаьчна прокуратура, хаам бо "МБХ медиа" портало цхьаьнакхетараллин пресс-секретаран Орлова Юлиян хаамна тIе а тевжаш. Коммерци лелош йоцчу хьукматийн низам лардар ду зуьйш.\nОрловас дийцарехь, 6 стаг кхаьчна офисе, центр толлур ю берриг а карарчу баттахь.\nКоммерцехь йоцчу организацех лаьцна долу низам арахецчхьана тIехьажархоша иттаннашкахь протоколаш хIиттийна "Мемориална", цунна бехке дуьллу цо интернет-ресурсашкахь, ша "арахьара агент" хилар хоуьйтуш, "иноагент" йоза цахIоттор. Шо доладелчхьана схьа 4 миллион сом сов гIуданаш диттина бакъоларъярхойн центрна.\n2012-чу шарахь тIеэцна Оьрсийчохь "арахьара агентех" долу низам. Дозанал арахьара ахча а оьцуш, политикан дахарехь дакъалоцучу хьукматашна дуьхьал арадаьккхина, пачхьалкхехь лелаш ду и низам.\nОьрсийчоьнан президента Путина ГIура-баттахь куьг яздинчу низамо 100 эзар соьме кхочуш гIуданаш детта иза талхийначу бахархошна, 5 миллионе кхочу ша "арахьара агент" хилар зорбанехь, интернетехь хоуьйтуш йоцчу цхьанакхетараллина туху гIуда.


Левада-центр: тIаьххьарчу эхашарахь Америке дикачу агIор хьежа буьйлабелла Оьрсийчуьра бахархой\nГIуран-бутт 16, 2021\nАмерикан Цхьаьтоьхначу Штаташка а, Евробарте а хьежар толуш ду Оьрсийчуьрчу бахархойн, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо (Радио Свобода). Цу тайпа жамI деъна "Левада-центро" (юкъатоьхна ю "арахьарчу агентийн" реестрна) бинчу талламо.\nКхушара Стигалкъекъа-баттахь Цхьаьнатоьхна Штаташка вочу агIор шаьш хьоьжуш хиларх лаьцна дийцира 54 процент хаттарехь дакъалаьцначу Оьрсийчуьрчу бахархоша, 31 процент респонденташ дикачу агIор тIеоьцуш бара и пачхьалкх.\nЛахьан-баттахь Американ Цхьаьтоьхна Штаташ дика пачхьалкх хеташ бара 45 процент респонденташ, ткъа 42-на процентана иза вон хетара.\nЦу кепара, социологаша билгалдаккхарехь, 2018-чу шарахь Товбеца-баттахь дуьйна дуьххьара Америка дика тIоьцучу нехан дакъа алсамдаьлла вочу агIор цуьнга хьоьжучу нехан декъал а.\nЕвробарт дика тIеоьцучу Оьрсийчоьнан бахархойн дакъа эхашарахь алсамдаьлла 10 процентана – 48 процент. Вочу агIор шаьш Евробарт тIеоьцуш хиларх лаьцна Лахьан-баттахь дийцира 38 процент хаттарехь дакъалаьцначара.\n80% гергга бахархошна Малхбузе хета Оьрсийчоьнан накъост а, доттагI а\nХьалхо кху кIиранах "Левада-центро" хаам бира, 75 процент Оьрсийчуьрчу бахархошна хета карарчу хенахь оьрсийн-украинахойн гIоьртина юкъаметтигаш хила тIаме дерза мега аьлла Оьрсийчоьнна а, Украинина а юкъахь.\nЦуьнца цхьаьна, дукхахаболчу респонденташна хета, тIаьххьара хьал чолхедаларна бехке Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ а, НАТО-а ю аьлла, 16 процента жоьпалла тIедиллина Украинина, 7 проценто - Оьрсийчоьнна я цо гIортор ечу Данбассерчу сепаратисташна.


ХИЛЛА Я ЦА ХИЛЛА\nБераллера суна уггар генара дагайог1ург сан диъ-пхи шо долуш тхаьш Георгиевскехь 1ийна хан ю. Ас хала доьллучу тхан кевнах араваьлча гург Кавказан к1айчу лаьмнийн сурт дара, т1ехула айабелла Башлам а болуш. Тхо хьалха хиллачу Соборан майдан т1ехь 1аш дара (оцу хенахь Кооперативни аьлла ц1е хийцинера цуьнан), хьалха суна а дагадог1уш, дукхе йоккха килс лаьттинера цигахь. Килс лаьмнашна дуьхьала йирзина яра, цаьрга а хьоьжуш, лакхаяьлча санна йолуш, ткъа и д1аяьккхича, лаьмнаш доцу анайист яссаелира, майданна т1ехьара беркъа ц1енош гучадевлча, эсехь сецначу суьртех цхьа доккха х1орадийнахьлера сурт эшна, деса хийтира суна, лазош санна. Оцу майданахь, гонахарчу ярташкара а т1ехь нах а оьхуш, йоккха базар xlyттypa, къаьсттина покровна1. Тхоьга Косово юьртара сарахь тхан хьеший Безгинг1ар бог1ура говра-ворданахь кхана хинйолчу базара. Хорбазан мазала хьакхийна мерза локъамаш йохьура цара базара йохка. 1929-чу я 30-чу шарахь коллективизаци еш дукха бераш долу Безгинг1еран доьзал а бинера «кулакаш», уьш берриш тхан ц1енна т1ехьара д1ахьаьжча гучу набахте балийнера. Тхо массо кевнах арадовлура, кулакаш биначарах урам баьккхина этапаш гучаевлча: берийн, зударийн белхарш... Со а, тхан нана йовлакхца б1аьрхиш д1адаха йоьлча, гуттар воьлхура...\nХаьдда йолуш гуьйре яра. Оцу шарахь базар ца х1уттуш, яьсса яра майда, шийлачу махо наггахь хьийзон дитташ тlepa хьалххе охьаэгна г1аш ца лерича. Набахтехь сих-сиха вовшахъетта этапаш, хьалха хиллачу гимназина уллорчу бохь бохийначу килса чохь буьйсанаш йохуш, 1уьйранна д1аоьхура. Цул т1аьхьа тхо Соьлжа-г1ала д1акхелхира. Цунна бахьана - керлачу меттахь тхан дена шен да мозг1ар хилла хилар къайладахийта атта хирг хилар дара. Эццехь, Соьлжа-г1алахь, нохчий, г1алг1ай а дукхахьолахь базарахь гора, гурахь ворданаш йоьттина мерза кхораш, хьаьмцаш дахьаш. Уьш дукха хьолахь гонахарчу ярташкахь 1аш бара. Георгиевскехь базара мел вог1учу ламанхочух а, хьалха Дег1астанан т1ом хиллачу хенахь санна, «татарин» олура. Воккхахволу ваша ишколера Орджоникидзена герга Камбилеевка олучу хица йолчу пионерийн лагере вахийтича, со ненаца цунна т1аьхьа вахча, г1алг1айн ц1енош, церан бераш гира суна: уьш кхечу берех кхин х1умма а къаьсташ а дацара. Нохчех цхьацца хаамаш бора газеташа, т1аккха, ткъеиттолг1а шераш юккъе дахча, радиос а. Т1аьхьо Соьлжа-г1алин радиостанци бен ца лоцу детекторан приемник йинера ас, цундела дика дагайог1у суна цхьатерра хетало к1ордон нохчийн эшарш, къаьсттина Димаев 1умаран пондар. Г1алахь, х1инца оцу хенашка вухавеача, тайп-тайпанчу учрежденешка бог1у «выдвиженцаш» а гора, холхазан сира куйнаш техкина, галпеш йолу хечеш, френчийн тайпа кучамаш а йолуш. Цхьацца болчийн доьхкарш т1ехь кхозуш шаьлтанаш а яра.\nНохчий дуьххьара 1940 шарахь Веданахь пионерийн лагерехь бевзийла хилла сан. Цигарчу 1аламах, т1еман ширчу гloпax а бисина билггала дагалецамаш. Оцу г1опахь Шемалан хенашкахь Куринхойн полкан штаб-квартира хиллий суна т1аьхьа бен ца хиъна. Сих-сиха кхочура меттигера партин а, милицин а белхахой байина боху хабарш. Цхьа а х1ума шен бахьанаш доцуш ца хуьлу. Со 1илманан стаг велахь а, деккъа хабарш бен, цкъа а ца хезна суна оцу хенарчу г1уллакхийн бахьанаш. Оцу бахьанийн бух леррина ларъечу сейфашкахь лацабелла... Ца хаьа, оцу шерийн ойла йича, 1937 шо дагадог1у суна, бокх-боккхуш, халкъан корта баьккхина шераш...\nТ1ом болабелча халкъийн доттаг1аллин тема охьа ца юьллуш лелош яра. Нурадилов Ханпаша, кхиболу т1еман турпалхой массанхьа кхайкхабора. Ткъа фронт Соьлжа-г1алина улло мел кхочу а, цхьацца хабарш т1етт1а совдийла дуьйлира: Крымерчу г1езалойн ямартлонах, г1алмакхойн улусашкахь байинчу ц1еэскархойн тобанех, кхарачойша Гитлерна кечйинчу говрах, Нохч-Г1алг1айн 1аьржачу лаьмнашка немцоша авиадесанташ кхийсарх... 1942 шеран гурахь, 10-11 октябрехь, фашисташа бомбанаш йиттира г1алина: Сталински хьалха, х1инца - Заводской район ерриг бохург санна ирхъяхнера шен крекингашца, нефтаг1уллакхан заводашца, бензин латточу цистернашца, мазут долчу оьрнашца. Нефть догучу 1аьржачу к1уьрах масех дийнахь г1алахь, буьйсанна санна, 1аьржа яра.\nСо Субботникийн урамехь божарийн юкъарчу ишколехь доьшуш волуш, 1943 шарахь гурахь тхо зудаберийн ишколе лелара хелхаршка. Цигахь хьалха тхоьца цхьаьна ишколехь дешна йо1арий, цу хенахь Соьлжа-г1ала бахкийтинчу НКВД-н хьаькимийн йо1арий а бара цигахь доьшуш. Мичара 1еминера ца хаьара, амма к1енташка хьаьжча, берриге мехкаршна хелхабовла хууш хиллера. Масех сарахь фокстрот, танго, вальс 1амийра и хелхарш цахуучо оха цаьрца. Телехов Виктор вара къаьсттина дика хелхаволуш. И-м оцу хенахь зударий а дика бевзаш вара, классехь цхьаннах иза лечкъа а ца деш. Дешарна т1ехь, мелла велахь а, кхеташ вара и, цуьнан да г1алин ОБХСС-н хьаьким вара. Классера к1ентий хьега а хьоьгура цуьнан гуттар хуьлучу парг1аталлех: арахь, урокашкахь, собранехь, - букъа т1ехьа цхьа ч1аг1о йолуш санна. Оцу хенахь иттолг1ачу классехь тхо иттех к1ант бен ца висинера: цхьаберш эскаре кхайкхинера, вуьйш т1емах бронь лучу Нефтан институтан кечаман отделени деша бахнера. Нохчи Шайхиев Мамакхи вина д1аязвина 1927 шерара вара, ши-кхо шо воккха воллушехь. Да цхьана районан суьдхо волуш, оьшу кехаташ «нисдинера» цунна; иттолг1ачу классехь веанера и тхан ишколе. Лекха, онда чергази Нагожев 1айса шен девешица (трампаркан директорца) веанера Соьлжа-г1ала. Оьрсийн мотт дика хаьара цунна. Иза, Телехов а, вара г1еххьа «къонвелла», Мамакхи санна. Остров, Василевский, Травкин 1944 шо долалуш эскаре д1акхайкхира; Остров, Василевский - январехь, Травкин т1аьхьо. Айсор2 Багров Осип, Токарев Витя тхоьца чекх ца бевлира. Осип «тардинчу» т1ех дикачу аттестатца медицинин институте вахара, цул т1аьхьа ц1еяхана хирург а хуьлуш. Ткъа зударшна веза Телехов Виктор, цкъа х1умма ца деш а 1ийна, т1аккха эскаре вахарх, «могаш цахиларна», хьалха а ваьлла (да бехкен воцуш дацара и г1уллакх), театре балха вахара. Хелхаршкахь Вихрева Ленас зударийн танго кхайкхира Телехов, массарна гуш болу шен озабезам ца лечкъош. Амма Телеховс Минькова Алла кхойкхура, Ленина халахета санна. Телеховн Аллица йолу уьйраш кеста гена а евлира, суна халахийтира и, сайн а, массеран а ц1ена ойланаш цо бехйича санна. Барх1олг1ачу классехь дуьйна Маринех ойланаш дукха хилла, кхузахь цуьнца хелха волуш хуъуш когашкара гlopa дайнера сан...\n1944 шо дола ма делла, юх-юха нохчий, г1алг1ай арабахарх, бохабарх хабарш хеза дуьйлира. Кхарачой, г1алмакхой х1етале шайн мехкашкара арабаьхнера. Г1ирмалой-г1езалой, Волгица хилла немцой бохийний хаьара массарна а. Ткъа желтой3 бийца а ца оьшура... Церан даймохк кхузахь ца хиларна, иза тамашийна а ца хетара цхьанна...\nХабарш ч1аг1лора. Схьаоьзна эскарш а ломан районашка таттадала дуьйлира... т1еман маневрашка!\n22-чу февралехь тхоьга, барх1олг1ачуй-иттолг1ачуй классийн дешархошка, кхана делкъал т1аьхьа, яах1ума, хуъйцуш духа чухулара духар дахьаш, т1е йовха х1уманаш а юьйхина, ишколе дахка деза элира. Кхана тхо, массо бохург санна, гатанан галех йина белшаш т1ехьа тосу ларчанаш-рюкзакаш йолуш, ишколе даьхкира. Районорчу зудчо Мамакхи ц1аваха мегар ду элира... И нохчи ма вара. Цуьнан кхоьлина юьхь гича, классехь мел верг а шайн-шайн когаш к1ел хьаьжира. Тхан коьрта волчу къеначу хьехархочо-математика Василий Васильевича корта тесира Мамакхигахьа, районорчу зудчо аьлларг т1еч1аг1деш. Тхо малхбуззалц лаьттира, тхаьш доьлхучу г1уллакхах вовшашка кхин бур-бур а ца деш, 1аьмиркан керла «Студебеккер» схьаяллалц. Уьш, Иранера схьаоьхуш, дуккха яра г1алахь, кхин 1аьмиркан «Виллисаш», «Шевролеш» санна. Ян а яра «Студебеккер» вуно дика, товш а машен: кабинин сенаш цхьа тамашийна горгдина, телат тоьхна йоккха кузов йолуш. Борташкара охьале1алуш дуьхь-дуьхьала деха ши г1ант а дара. Цул сов, тхан машенна т1ехь к1ел тесна йол карийча, дерриг дицделла, тхайн тобанций цу т1е охьаийгира тхо, дала дезачул сов самукъа а долуш.\nОха дан дезачу г1уллакхах, барт бича санна, цхьамма х1умма а хьаха ца дора: хабарш дукха дийцар - шпионийн аьтто бар ма дара. Машенан кабини чохь шоферна-салтичунна уллохь НКВД-н къона эпсар вара, керла духар дуьйхина, лейтенант я лакхара лейтенант. Погонаш кестта юкъаяхарна, суна, кхечарна а цкъачунна ца евзара. 1940 шарахь дуьйна тхан х1усамехь Анна Васильевний, цуьнан бераш: сол пхи шо йоккха йо1 Клавий, ши шо жима Славий 1аш дара. Жоьра йолу Анна Васильевна газировка духкуш яра, Клава - НКВД-н ОИТКахь - машинистка. ОИТКа х1ун ю хаьара суна - чохь бахкон хьакъ хета нохчий, г1алг1ай чохь бахкочу лагерийн урхалла яра и. Лагерш цхьанхьа г1алал арахь яра. Тхан ц1енна юххехь йолчу «Аргун» совхозан клубах тутмакхаш д1асахоьржу набахта йинера. Клубана гонаха бинчу лекхачу пенаца йог1учу тхан бешахь вышки т1ехь пулеметаца салти лаьттара, цуьнан и маь1иг ларъеш. И набахта д1аяьккхина дукха хан а яцара. Тхоьгахь Анна Васильевнин йоь1аца Клавица шуьйра муц1ар-дуьхьало йолуш, вуьзна полковник 1аш волу ши-кхо бутт бара. Цунна морбоьттина яах1умнаш кхоьхьура, - т1ам хьовзийчахьана нег1ар дастало 1аьмиркан жижиган консерваш, юкъйина шура, кхиерг суна билггала х1ун даар-малар ду а ца хаьара. «Виллисаш» т1ехь сих-сиха и волчу цул лахарчу даржеранаш а бог1ура, уьш цунах озалой хаалора. Бат шуьйра и полковник ша Лаврентий Павловича Берияс ваийтина бохуш дуьйцура. Анна Васильевнас йolax Клавдия Петровна ала аьллера шена бевзачаьрга массаьрга а. Тхоьца ишколера зудабераш а дара, Марина а... Цкъа сархьо «Студебеккер» сецча, кабини чуьра шнура т1ера къегина лампа кховдийра шоферо тхоьга схьа, цуьнан м1ар тховх д1атаса а олуш. Т1аккха-м, чохь санна парг1ат а девлла, ала т1ехь тхайн ларчаш схьаяьстира оха. Х1ума кхаьллича забарш, эшарш а д1айолаелира.\nМашен Гуьмсен aгlopa йоьдура, оцунехьа тхайниг санначу машенийн дийнна колонна гулъеллера. Тхан тидам т1ебоьду «Виллисаш» яра моьлкъарчий санна колоннин юккъехула д1асалелаш. Бода болуш Устрада-эвлал ара а девлла, Мескер-эвла дирзича кхийтира тхо цхьа ц1а а, к1отар а аддам доцуш еса хиларх: цхьана а кертахь леташ ж1аьла я корехь богуш чиркх а бацара. Т1аьхьа хиира тхуна, ж1аьлеш хьалххе дайина хилар. Бода, тийналла. Бодано тийналла к1аргйора. Йоккха юрт Гуьмсе елча я йийча санна яра. Нойбоьра кхачале, шозза-кхузза сацийра тхан машен. Сацийначохь дикка хьелуш. Леттачу ц1ерашкахь некъаца тоьхна фанеран турсаш гора: «Нохчийн бахархой! Шайн ма-хуьллу гlo де Ц1ечу Эскарна маневраш ярехь!» - цо ч1ог1а цец а дехира тхо... Набарш яьхкина тхо, машено г1овг1а д1а мел йо, наб еш дог1ура, кест-кеста машен сецча х1оьттинчу тийналлехь сама а довлуш. Сахилча машен чекхйолучу ярташкахь а цхьа а адам ца гуш, инзаре тийналла лаьттара. Лаьмнашка хьала мел гlo а, салтий, эпсарш совбуьйлура. Яс-хин ч1ожехь некъ ломаца хьалабаха буьйлира, хьийза мел хьийза а, т1етт1а гатлуш. Яс-хи цхьанхьа лахахь гlepгlapa, некъан уллохь ломаца хьаладоьлхура ч1анадевлла дитташ, ерзина кондарш. Ирхенах г1оьртича, хьалха-т1аьхьа йог1учу «Студебеккерийн» г1овг1анаш цхьаьнаэшшара хир хедачу ц1ог1ане йоьрзура. Бух к1оргачу басене хьаьжча, г1енах т1омаволуш санна, кийра саоьзна, ц1онганехь цхьа башха хийтира суна, кхералуш санна. Цкъа цхьанхьа колонна сецча, тхан шоферо капот схьайиллича, т1егулделлачу тхуна хестайора машен: «Гой шуна, ерриг винташ а шплинташ т1ехь ю! Г1ирс муха хета шуна?» - гойтура боккъалла а дика дог1анаш, сетилш4, морзахаш, ж1ов, кевнаш, кхин цхьацца кег-мерса х1умнаш а, телатан бохчи чуьра схьайохуш.\nНожай-юрт а дикка йоккха юрт яра, гонаха - даккхий, хьаннаш йолу лекха лаьмнаш. Гена йоццуш уггар лекха ерг НКВД-н г1ишло яра. Нийсачу майдана т1ехь маггlapa лаьттара тхан «Студебеккерш» д1ах1иттина. Некъахь тхан схьа ца дохкуьйтуш хьедалар селхана сарахь д1айолийна операци массанхьа дика чекхъяьлла цахилар дара... Х1инца а автоматашца болчу салтийн канвойшца ларчанаш, чамданаш, галеш, тускарш долуш бахархой оьхура машенаш т1е... Нохчий арабохуш бара... Т1аьхьа салташа тхоьга ма-дийццара, юьртана эскаро го лаьцча, xlopa ц1енна т1е, коьртехь эпсар я сержант волуш, ши-кхо салти г1уш хилла, уггар ца торруш ерг схьаэцна, арадовла итт минот луш...\nИнзаре сингаттаме тийналла лаьттара. Делахь а иза йоха езаш яра. Новкъадовлуш тхаьш йина забарш, лекхна эшарш йицъелира тхуна цхьа доккха 1аламате сурт гича: дуккха а баккхийчу нехан тоба яра, берийн аганех йогучу ц1арна гонаха хьийзаш, д1асакъастаран парз санна долчу зикарца цхьаьнаэшшара цхьа мукъам беш... Адамаш техкийначу декъачу дечигах летта ц1е, гонаха хьийзачийн лаьтта охьадуьйшу дахделла 1индаг1аш, го тосуш, царех суна дуьхьалбоьрзучеран къеначу яххьаш т1ехь ловзу ц1еран серло...\nХетарехь, цхьа а дуьхьала а вацара уьш иштта махках д1асакъастарна: салтий, эпсарш а лаьттара цаьрга хьуьйсуш, х1умма а ца олуш. Арабаьхначу нехан х1усамашкахь йисина х1умнаш, даьхний схьагулдеш, уьш д1адала деза тхо саннарш ярташка д1асабоькъу меттиг яра Ножай-юьртахь. Кхузара тхо тайп-тайпанчу меттигашка хьовсийра: Симсара, Зандакъа, Гендаргана... Со, соьца Нагожев 1айса, Травкин Петя, йolapex Вихрева Лена, Марина, Минькова Алла - тхо лаьмнашца кхин а хьала дигира, амма иза гена йоццу цхьа к1отар яра, лахахь Ножай-юрт а гуш.\nЛоман басешкахь д1ай-схьай кхийсина ц1енош, цхьа г1ат ах г1ат лара мегар долуш. Пурхеш долуш. Лахарчу чоьнийн корийн баххаш лаьттаца цхьатерра дара.\nОха туптоьхначу ц1а чохь юкъ а яра шелъялаза. Капитан Фалеевн штаб а яра юххехь, цул дехьа йо1арий болу ц1а а долуш. Тхо йolapex д1ахердан санна, шен штабах тхуна юкъахь доза дира цо. Наб янза, бехачу некъо г1елдинчу оха, жижиг тесна, кхоьшций и кхехкийра. Ма мерза дара и! Оцу хьалхарчу сарахь дохделла, яа а йиъна, мазаца чай мелла, ма дезза эскархойн бепиг диъна (тхох дерриш, Телехов, Минькова йоцург, г1алахь ахмеца 1аш дара, коьрта даар - даьтта доцу ахьаран худар, наггахь шура а долуш), самукъадала доладелира тхан. Дукха къона дара...\nДукха ца 1аш дош дашера делира сан цхьана къоначу эпсаргца. Иза сол ши-кхо шо бен вокха хир вацара, сийна го болу НКВД-н хурашка йолуш, суна къегина хета эпсаран керла духар, погонаш т1ехь ши дашо седа болуш - лейтенант. Погонаш къасто х1инца 1еминера тхуна. Ша зеделла т1емало ву моттийта г1ерташ, гуттар ша хилла «къайлахчу операцех» х1умнаш къедадора цо тхуна. Доккха дозалла деш лелош трофейн «парабеллум» а яра цуьнан. Со, чу а веана, охьахиъча, иза бухахь карийра суна.\n- XIa-а, мехкаршна юкъа д1авазвелларг, схьакхаьчний хьо? - велавелира и 1уттуш.\n- Хьо а ма хуьлу цигахь сол дукха, - элира ас, со Марина йолчу вог1уш иза ца лалуш хилар дагадеана.\n- Хьалаг1атта, НКВД-н эпсарца къамел деш! - мохь хьаькхира цо суна т1е, ша хиъна 1аччуьра. Чохь тийналла х1оьттира. Со дукха дог ца дог1уш хьалаг1аьттира, куьйгаш охьа а дохуьйтуш.\n- Схьагайтал хьайн кехаташ! - х1инццалц кехаташка хьажа йиш ца хилча санна.\nТхоьга кхуза дог1уш а аьллера, х1орангахь кехаташ хила деза аьлла. Ас военкоматан «приписной тоьшалла» д1акховдийра цуьнга. Тоьшалле хьежна, со эскарехь хилча, ша суна «хоуьйтур дара» аьлла, схьакховдийра цо иза юха. Эпсар араваьлча, оха массара нанна элира цунна. Чохь, пеш ягош, йовха йолуш, чай муьйлуш, цхьанхьара беана мехкадаьттанан боккха чиркх тховх хьалаоьллина, кехатех ловзура тхо. «Очкох» ловза 1емина, шовкъ хилла, сайгахь мел долу ахча д1адаккхийтинера ас, цул т1аьха кхин ца ловза дош а луш. Цкъа «парабеллум» йолу эпсарг веанера тхо долчу. Хьалха хилларг оцу хене дицдинера оха. Цо шен гуттар дуьйцу т1еман хьуьнарш а дуьйцура. Цхьацца дерг кхечу эпсаршкарий, къаьсттина сержанташкарий а хезнера тхуна, кхеран дивизи дукха хьолахь т1ом бечу эскаршна т1ехьа «заградотрядехь» лаьттина бохуш.\nЦ1еххьана кор дохийна, корах чухьаькхначу махо чиркх байина, 1адийра тхо тхаьш долччохь. Нагожев 1айса - лекха, зоьрталла - чуьйналоцург эцна, араиккхира... Кестта арахь цуьнан велар хезира: даьлла лелачу эсано серло йолу тхан лоха кор бат 1оьттина дохийна... Тхан «т1емаш» гина эпсарг ца каравора тхуна. И шен «парабеллумца» маьнги к1ел воьлла хиллера. Оцу к1елара гуттар воьхна хьалавелира и... Хьалавьлча сихха д1а вахара, вист ца хуьлуш. Тхо, жимма хан яьлча, вовшашка хьаьжча бен, деладала ца даьхьира... К1отарахь оха йисина баккхал, сурсат, докъар, бежанаш - ерриг д1аязъеш, цхьаьнаметта гулйора. Наггахь генарчу к1отаршка кхочура, цига герз долчу салташца доьлхура тхо. Чохь наг-наггахь дика йийбар а хуьлура. Даккхий куьзганаш, пена т1еухку шира сахьташ, граммофонаш, патепонаш. Цхьана ц1ийнан йоккхачу чохь рояль гира тхуна, когах 1оьху эса д1а а дихкина... Дукхахйолу xlapa х1уманаш т1ом баьлчахьана дуьйна кхузара Хасав-юрта д1акхоьхьучу сурсатех хийцина яра. Рояль оха цхьана лекхачу берда йисте такхийна, чутеттира. Чушершаш хедачу мерзийн массо а оцу т1ехь лекхалучу х1уманийн музыка лелхаш санна... Наг-наггахь, т1е мехкдаьтта доьттина ахьаран даккхий т1орказаш, боьхачу д1акхийсина даьттанан гуьмалкаш5 а карайора тхуна.\nХьалхарчу дийнахь дуьйна тхан, тхан зудаберийн а бежанаш леладан цахаар гучаделира. Колхозан ферме далийна дуккха бежанаш дара 1оьхуш лаьтташ, оза стаг воцуш, шинаш даьгна, йол я хи диллича а, царах батт ца 1уттуш. Цхьана к1отарахь 1андой карийна, цигара веанчу стага мехкарий 1амо болийра хьелий оза. Делахь а бежанаш дукхахьолахь дойуш дара, жижиг массанхьа лаьттачу гарнизонашка д1аса а доькъуш. Тхуна цхьаннена муха йог1у ца хууш, кестта б1аьсте еара лаьмнашка. Иштта ц1еххьана хеташ дуьххьарлера буц-хелиг, хьалхара шела-зезагаш а хьаладевлира. Де декхча гонахарчу лаьмнийн - гена мел хили а, уьш доьхку х1аваъ сенлуш, бецан, хьаннийн соз болучу патарийн а беснаш б1аьргаш лазадалла къегара. Ишттачу деношкахь сарралц сайн чоий, буденовхойн буьхьиг ира куй а т1е ца духура ас. Чоа, парадан духар, вашас Николайс фронтера даийтинера. Сийна галпе-хеча, «хаки» к1аденан гимнастерка маццах мац ца дала д1адоьхкинера. Пальто йоцчу суна чоа дисинера, иза динбухкарш т1едевллачу сан белшаш т1е, букъан декъачу пханарш т1е а дика дуьжуш дара. Г1одаюккъехь гатдина, суна сайна а товш хетара иза т1ехь. Дуьххьарлера 1а дацара ас и лелон, т1аьхьашха гича фронтера ц1авеъначух тарлора со нахана... Наггахь малхбузехь Мариница малхо аьхна бохбар хаалучу боккхачу чхара т1ехь хиъна Iapa со. И йолуш хила везачул сов сапарг1ат а вара со. Буц т1еялар санна, иза, шеко йоцуш, сайца хила езаш а хетара суна. Говраш т1ехь пхи-ялх салтичуьнца цхьанхьара вог1у капитан Фалеев лорий хьожура тхоьга. Буса бодаш букълора, гонаха дерриг тапъаьлла тийна хуьлура, ткъа лаккха лаьмнашкахь, лахахь а к1отарш йогуш гора, уьш, цхьаъ ца юьтуш, ерриш ягош яра: бохабарх к1оьлабевллачу нахана ловчкъа меттиг ца хилийта. Бакъду, шозза-кхузза, кхин сов доцуш, геннахь герз дуьйлуш а хезира. Тхан меттигашкахь-м синтем хиллал тийна дара, цундела со Мариница, х1онан ц1еналла чууьйзуш, уллорчу басешка, лаьмнашка а лелара, т1ейог1учу б1аьстенах самукъа долуш. Панар оьций, дохк таь1начу буса араваьлча, уллохь дуькъачу дахкарх уьттаза доккха сан 1индаг1а х1уттура... Тата доцуш, ас диннарг дора цо а... Массо х1уманца а къайле яр-кха...\nТокхечу напг1анах, тийначу махках, хих - тхо дерриш дикка т1едаьхкина тоделлера, сиха ц1а даха ца лууш. Г1алахь дукха дуьзна лелийла а дацара, ишколера урокаш а хетара сингаттаме. Бакъду, сагатделча еша х1ума-м яцара кхузахь, Сталинан, Бериян портреташ долчу штабехь ларамаза нисъелла масех книга ца лерича. Кхузахь оха дечу г1уллакхах, х1окху кепарчу кхечу х1уманийн маь1нех а дийца ца магадора, иза хьалххе капитана Фалеевс дуьххьала схьаэлира тхоьга. Оха-м ишта а тхайна юкъахь к1езиг дуьйцура и тайпана хабарш. Тхо г1уллакхаша дукха хьийзош а дацара, наггахь хьалххе чот йина х1умнаш схьакхехьар, юург яр бен. 1уьйранна капитан Фалеев хьаьжира тхан чу:\n- Шух суьрташ дахка хьанна хаьа? «Боевой листок»6 кечдан деза, хьаькамаш баг1ахь а...\n- XIapa Шура ву-кх ишколехь массо хенахь пенагазета арахоьцург, - соьгахьа хьаьжира Травкин Петя.\n- Мила Шура? XIa-а, хьайга луьйш хилча хьалаг1аттал! Ас балхах мукъавоккху хьо. Вало штабе, цигахь оьшшу г1ирс бу...\nЦо штабехь суна хьалха ватманан кехат, къоламаш, басарш дехкина, и муха кечдан деза элира.\n- Массо х1уманах кхийтин хьо?\n- Кхийти, накъост капитан.\n- Делахь къахьега хьайна. X1а, кхаьрзина котам ю хьуна, xlaра керла бепиг, моз а, - стоьла т1ехула т1е тесна шаршо д1аяьккхина, даар гучудаьккхира цо. - Спирт молуш вуй хьо?\n- Х1ан-х1а, накъост капитан, молуш вац.\n- Ца мелча дахарх муха кхетар ву хьо? Малахь лур-м ду...\nКхечу стоьла т1е ватман-кехат даржийна, лакхахь аьтту aгlop х1етахь тleман ханна дитинчу «Массо мехкийн пролетариш, цхьаьнакхета» меттанна «Немцойн оккупанташна -1ожалла!» яздира ас. «Боевой листок» аьлла «куй» биллина, пенагазета х1унехдинчуьнан орган ду аьлла яздан дезачохь Фалеевс куьг яздина, къайладахийтира оха НКВД-н т1еман дакъа. Т1аккха, цхьана aгlopa сайна дага ма-йоггly Кремлан Спасски б1ов йиллина, кхечу aгlopа ц1ен седа болуш, йоккхачу тоьпо ц1е-к1ур аратуху танк йиллира. Кхин д1а а, балхана чувоьлла, делкъе йоллалц къахьийгира ас. Шозза-кхузза капитан Фалеев а веара сан балхе хьажа:\n- Хьо-м хила а хилла боккъалла художник... Хъажахьа...\nДелкъе дикка т1аьхьа яхча, ватман пенах д1а а тоьхна, капитан Фалеев веана, цуьнга хаставайта дагахь 1ийра со, юх-юха а балхе хьоьжуш. И чуваьлла, сан «листоке» а, соьга а хьаьжира, иза сох дустуш санна. Цуьнан юьхь ц1еххьана хийцаелира, вулалуш, гуш лаьтташ оьг1аз а г1уш... Со, ца кхеташ, цуьнгий, айса биначу балхе а хьаьжира. Ванах, цхьа элп юкъадитиний-те ас аьлла висира со, цкъа цхьана газетехь «Приказ Верховного Главнокомандующего» аьлла, Сталинан буьйр арадоккхуш, типографехь «главнокомандующего» бохучу дашехь «л» элп «охьадоьжна», редакторах, типограферачех а «халкъан мостаг1ий» бина бохург дага а деана. Капитана Фалеевс, б1аьргаш гатдина, та11ийна элира:\n- Мича етташ ю хьан танко и йоккха топ?!\nДукха хьежначу сайн балхе юха а хьаьжира со. Боккъалла, ма доккха х1ума дина хиллера ас, хаа а ца хууш: ц1ен седа болу Спасски б1ов аьрру arlop яра, ткъа седа болу танк а цунна дуьхьала, - йоккха топ нийсса цунна а етташ! Сан дег1е шело хьаьдира. Капитан Фалеев сема, зуьйш хьоьжура соьга. Аз лахдеш:\n- Ахь динарг х1ун ду хаьий хьуна?! Х1окхунна-м хьуна 58 статья йог1ий, параграф... Исбаьхьаллин г1ирсашца антисоветски луьра пропаганда...\nСо, букъе хорша еана, ч1енга лехна Iapa, багах дош ца даккхалуш легаш дакъаделла...\n- Хьаькамашка хаийта деза, - чухула волалуш, ша-шега санна элира цо. - Хьаькамашка ца - особый отделе… - т1аккха д1а-сахьаьжна, чохь тхойшиъ бен воццушехь, т1е а вахна, «Боевой листок» дат1а а дина, соьга элира: - Капитан Фалеев хьо валлалц виц ма велахь! Охьахаа, юха а кхиниг де, хила ма деззара а деш!\nХиллачу далатохарх метта ваза, со юха а керлачу кехата т1е охьахиира, ткъа капитана къовламе элира: «Варийлахь, хиллачух цхьаьнгге дош а ма алалахь! Тапар-тип!»\n...Буьйса юккъе яххалц бохург санна болх бира ас. Дерриг метта a х1оттош - танкан йоккха топ кхечахьа ерзош... Т1аьхьа хан йоллушехь, капитан Фалеев а вог1ура ас дечуьнга хьажа. Кнопкашца ас и пена т1е д1аоьллича: «Х1инца мегар ду... Д1аг1о. Варийлахь, цхьаьнгге х1умма а ма алалахь! Капитан Фалеев виц а ма ве-кха ахь!» Араваьлла, кийра буьззина 1аьржачу буьйсанан х1аваъ чуоьзна, тхешан ц1ийнехьа д1аволавелира со. Массо д1абийшинера. TIepa х1умнаш д1аяьхна, Травкинца юкъахь йолчу лохачу метте д1атарлуш, цо ахнабарха хаьттира: «Хьо ма дукха Iий? Х1оккхул хенахь-м Репинан «Запорожхой» а бахкалур бара!..» Со белхан халонах дийца вуьйлира, амма иза, набкхетта, хезаш вацара. Ч1ог1а г1елвелла воллушехь, т1аьххьалц наб ца кхийтира суна, хилларг юх-юха карладуьйлуш. Х1аъ, капитан Фалеев суна цкъа а вицлур вац.\nОцу деношкахь Травкин Петяс Марина капитан Фалеевца говрахь лакха к1отара яхана элира. Петяс иза салтий боцуш ваха майраваларх цецваьлла дуьйцу моьттира суна... Сарахь со б1аьргаш ц1ийбинчу Маринас чуьра аракхайкхира. Иза Фалеевас хьийзийна хиллера. Т1аккха дагадеара суна Петяс аьлларг... Суна коча а тасаелла, йилхира иза.\n- Цхьанхьара герз лачкъийна, ас вуьйр ву и, - элира ас. И аьлча, цара сан къеначу дех-ненах, фронтерчу вешех «мостаг1ий» бан магар дагаиккхира. - Ас и вуьйр ву, вуьйр ву! - б1аьргаш чу хьажа ца луш, цуьнан нийсачу юьхь-амате, х1инца а къегинчу балдашка хьаьжира со. - Ас вуьйр ву, делахь...\nЦул т1аьхьа, д1авоьжна, кхин цхьанне дийнахь балха ца вахаpa со. Цкъа к1ентий балха бахча еанчу Маринас, Фалеев вен ца оьшу, ша цуьнга маре йоьдуш ю элира. Т1аккха уьш говраш т1ехь цхьаьна кхерста бевлира, ткъа суна бен дацара... Цхьа к1езиг хан яьлча, х1инца дага а ца дог1у х1унда, со, сайн накъосташца воцуш, хьаьжк1аш т1е брезент тесначу машенахь цla веара. Тхайга х1уманех, цхьа а х1ума ц1аяхьа мегар дац аьлла доллушехь, белшах тосучу сайн т1оьрмига чу масех кийла къорза кхоьаш йоьхкира ас. Г1ала чу кхоччучохь тергаман пунктехь тхан машен букъа т1ехьа автомат оьллинчу старшинас сацийра. Шофере воцца вистхилла, кузов чу а хьаьжна, соьга хаьттира цо: «Цхьа а xlyма-м яц хьоьгахь?» Ас сайгахь х1умнаш яц аьлла - х1окху хьаьжк1ашпа юкъахь мел йоккха а пулемет д1алачкъалур йоллушехь - сайн т1оьрмиг чуьра кхоьаш д1агайтира. Цо, хьажа а хаьжна: «Яхьа мегаш дац, делахь xlyн дер хьуна, хьо... Ц1ахь юург хир яц...» Цунах оцу мецачу ханна дика нaпг1a хилла, нанас дукхазза чоме кхоьаш кхехкийра тхуна, дог дика старшина дага а лоьцуш...\nИшколера сан урокаш д1айолаелира. Иттолг1а класс чекхйоккхуш тхан классехь ши дешархо бен вацара: Нагожев 1айса, со а. Хаза хуьлура ширчу гимназин хьехархо хилла, истори хьоьху тхан классан куьйгалхо Иосиф Николаевич Баринов урок яла веача. Чоьхьа волий, ширачух пенсне меран дукъа т1е тосий, журнал д1адоьллий, тхойшиъ «вагарвора» цо: «Нагожев?» - «Кхузахь ву»! - хьалаг1оттура шен парти т1ера лекха 1айса. Хьехархочо меллаша б1аьрг тухура цунах, цуьнан xилap шена бакъдан санна, журнала т1ехь а билгалдоккхуш. «Авдеев?» - «Со ву!» - олура ас, хьалаг1оттуш. Иштта итт класс а яьккхира, экзаменаш д1алуш ас цунна сочинени язъян гlo дира, цо суна - сан массо хенахь шеца хала хьал хилла математика ян.\nМарина капитана Фалеевс маре ца йигира... Нохчех, г1алг1айх спецпереселенцаш бича, «вайнахалла» долчу меттигийн, г1алин урамийн ц1ераш а хийцира. Ломан районашка оккупацина к1елахь хиллачу Смоленский, Курский областашкара нах ховшийра. Г1алахь нохчийн, г1алг1айн хилла ц1енош т1ебаьхкинчу керлачу нахана д1алора. Нагожевг1еран доьзална а кхаьчнера г1алин банина уллохь дуккха чоьнаш йолу еттинчу кибарчикийн цхьа доккха ц1а, со кест-кеста хуьлура цаьргахь. Урамийн бордюрашна арабаьхначу нехан кешнашкара, т1ера 1арбийн йозанаш д1а а ца дохуш, кошан т1улгаш дохкура...\n«Грозненский рабочий» газета т1ехь араюьйлучу материалашкахь к1ез-к1еззиг Ермоловн, Кавказан т1еман паччахьан кхечу хьадалчийн а ц1ераш яха йолийра. 1944 шарахь аьхка Грибоедов, вийна терахь даздира... Оцу хенашкахь долийнера валар-вер даздарш... Дукха ца 1аш Нечкинан «Грибоедовн талламан г1уллакх» аьлла йолу Ермоловн реабилитацина гlo дина книга араелира. Имам Шемалан ц1е-м йоккхуш а, я яккха ваьхьаш а вацара цхьа а. Истори, дуьххьара а, т1аьххьара а доцуш, сиха а, к1оршаме а юхаязъеш яра. Оцу хенахь дуьйна хаьара суна цу теми т1ехь со сих-сиха хийцалучу хенаша нийсса д1авохуьйтур воций. Цу т1ехь билггала доза тоха ца хаъал доккхачуьнца ас къийсича, цо хьашарна кхерам буй а... Кавказан темина цкъа а хийра ца хилла со, диссертацина цунна а, кхечу х1уманашна а гена Австри хаьржинехь а...\nГрознехь хилча, ширачу накъостех кхеташ, цхьацца х1уманаш вовшех дустуш, дукха ойланаш йо ас. Амма бакъ дац ткъа, Гегела ма-аллара, историн уггаре тешош долу хьехар - цо цкъа а, цхьанна а х1уманна 1амош ца хилар ду бохург?.. Нохч-Г1алг1айн автономи юха д1ах1оттийнехь а, мел хала хилла иза, и ца хилийта 1957 шарахь августехь Грознехь забастовкаш а йира ...\nЦул т1аьхьа шовзткъа шо даьллехь а, хиллачуьнан декъашхо ларамаза со хиллехь a, xlopa шеран февралехь сагатло сан. Стенна делахь а, сайгара д1аяьккхина безаман бакъо, оцу шарахь хилларг а цхьаьнаоь сан ойланехь...\n1 - Покров – (килсан) октябрь беттан юкъ.\n2 - Айсор – ассирихо.\n3 - Желтой – грекаш.\n4 - Сетилш – отверткаш.\n5 - Гуьмалкаш – кегийн кхабанаш.\n6 - «Боевой листок» – т1еман декъан пенан газета.