ГIадужу-бутт 15, 2013\nОьрсийчоь -- Синяковн гIортор еш журналисташа Петарбухехь дIаяьхьна акци\nБаханчу баттахь Арктикехь дуьхьалонан акци дIахьош, пираталла лелийна аьлла лаьцна волу Greenpeace тобан 30 стаг хIинца а чувоьллина латтош ву Оьрсийчоьнан къилбаседехь. 15 шарана чубохкарна кхерамна кIел лаьттачу нехан гергарнаш чIогIа саготта бу, церан кхолламах хIун хуьлу ца хууш. Царах цхьаъ, вевзаш волу Москохара суьртийн журналист Синяков Денис ву.\nАрктикера оффшоран зонехь маьхкадаьтта даккхарна дуьхьала Greenpeace тобано баханчу баттахь дIаяьхьначу дуьхьалонан акцех лаьцна яздан шен цIийнда новкъа волучу хенахь, чIогIа ца лаара шена иза воьдийла, бохуш дуьйцу Жиганова Аннас. Цунна хаара, иза масех кIиранахь цIа вогIур воцийла. Амма царна цхьаннена а дагахь дацара, и дуьхьалонан акци оццул вуочу агIора йоьрзур юйла. Я ЖигановгIарна а, я вевзаш волчу суьрташ дахкархочунна Синяков Денисна а.\nГезгмашин беттан 19-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Iедалша Greenpeace тобан ша-бохочу хин-кеманна тIехь хилла 30 стаг лецира. Царга пираталлица боьзна бехк кховдийра, Газпроман долахь йолчу маьхкадаьттан платформина тIехь дуьхьалонан акци дIаяхьа гIортарна.\nКхел хиллалц чубоьхкина латтош берш, дукха хьолахь, арахьара пачхьалкхашкара бу. 15 шерашка кхаччалц хенаш тоха мега царна.\nОьрсийчоьнан къилбаседехьа йолчу Мурманскера набахтехь шен цIийндена тIаьхьаяха аьтто баьлла Жиганован. Шена гинчуо, ша чIогIа сингаттаме йожийна бохуш дийцира цо.\nЖиганова: "Леккха корта а айъина Iаш-м ву иза. Амма, сайна иза еххачу хенахь вевзаш хиларе терра, суна гуш ду, иза башха дика воцийла."\nМурманскера кхело юхатуьйхира, закъалтана ахча делча, Синяков аравалийта аьлла дина дехар. Иза вадарна кхерам бу аьлла хета кхелана. Талламан изоляторна чуьра видеозIе йинчу хенахь вистхуьлуш, Синяковс кхеле дийцира, ша журналист санна дуьхьалонан акцих лаьцна дийца вахана вара, «зуламхо санна, ша хьесапе эцар, Оьрсийчохь дешан маьршонна тIе жIара хIоттор санна хIума ду», бохуш.\nОццу ладегIаршкахь, Гринписан зорбан-секретар а, лор а закъалтана лучу ахчанах дIахеца аьлла дина дехар а юхатуьйхира кхело.\nLenta.ru олучу оьрсийн вебсайтана суьрташ дохуш а, дуьхьалонан протестах лаьцна дуьйцуш а вара Синяков.\nКхин цхьа возуш воцу журналист Бритиш Наьшионера Брайан Кирон а ву чувоьллина латтош. ХIокху беттан 11-чу дийнахь закъалтана дIахеца аьлла, цо дина дехар а юхатуьйхира кхело.\nIалам цIена хилийта арабевллачу жигархошна дуьхьал кховдийна бехкаш тIех бестийна а бу, цара динчуьнца богIуш а бац аьлла, оьрсийн Iедалша уьш лаьцна латтор шуьйра емалдина дерриг дуьненахь. Гринписан планаца а догIуш, Арктикера Газпроман маьхкадаьтта доккхучу платформина тIе «Артика ма йейша» боху йоза тоха дезаш вара ши жигархо.\nОьрсийчура хIурдан гIарол хIурдан-кеманна тIе а доьссина, экипажана герзаца кхерамаш туьйссуш дара, иза Мурманске дIадигале.\nГринписан тобано бахарехь, платформа дIа а лаьцна, цунна урхалла дан цхьа а план яцара. ХIурдан-кема лаьцначу хенахь, иза дуьненаюкъарчу хишкахь дара боху Гринписан векалша.\nЦу тIехь лаьцна волу 30 стаг «эхьан тутмакх» лерина, оьрсийн президентаца Путин Владимирца цхьаьнакхетар дехна Greenpeace International организацин куьйгалхочо Найду Кумис.\nСуьртийн журналист Синяков чуволларо сингаттам баьккхина Оьрсийчура журналистийн.\nЦунна гIортор еш пикеташ, шайн сайташна тIехь Iаьржа йиъкIоврагаш хIиттош, хIума дина цара. 300 сов журналисто куьг яздина, иза дIахецар доьхуш, Мурманске хьажийначу кехатана кIел. Синяков лацаро «хаамийн гIирсийн хьокъехь» долу низам кIоршаме доха до аьлла хета царна. «Акци дIахьучу наха лелочух журналист жоьпаллехь хуьлийла дац» аьлла яздина журналисташа.\nЖигановас бахарехь, адвокат набахте ваххалц, цуьнан цIийндена ца хаара, шена гIортор еш журналисташа лелийначух хIумма а.\nЖиганова: "Денисана, масала, ца хаара Москох хуьлчух лаьцна - пикетех лаьцна а, газеташ, суьртийн меттана Iаьржа йиъкIоврагаш зорбане йохий. Цунна цхьаъа хIума ца хаара. Юкъараллех ваьккхина ву иза. Иза СИЗОхь ву зуламхошца цхьаьна латтош. Цуьнца цхьаннеца а уьйр яц, адвокат воцчуьнца."\nАрахьарчу жигархойн доьзалша а хала лайна, шайн гергарчех дIасакъастар. Швецерчу Литвинов Дмитрийн хIусамнанас Литвинов Анитас бахарехь, шен цIийнда чохь латточу набахте яха дагахь, Оьрсийчу яха бакъо луш йолу виза яларе хьоьжуш ю иза.\nТIаьххьара, Гезгмашин беттан 19-чу дийнахь телефонехула къамел дина цо шен цIийндеца, кIентан 14 шо кхачарца декъал ван иза зIен ваьлча. ХIетахь дуьйна, Оьрсийчура Швецин векалаллехула наггахь хаамаш кхочу цуьнга. Маршо радиога йистхуьлуш, цо элира.\nЛитвинов: "Суна мел хезначуо со, хаза нехан санна, холча хIоттийна. Сон вуно, вуно боккхачу сингаттамехь ю. Иза шен цIаверзаре чIогIа сатесна ю со.»\nЛитвинов Анитас билгалдаьккхира, Greenpeace тобан нуьцкъала йоцчу протестийн ехха истори хилар. Баханчу баттахь Газпроман маьхкадаьттан платформина тIехIоттар а, цу моггIара дара, элира цо.\nЛитвинов: "Суна сайн цIийнда дика вевза. Арктик Санрайзана тIехь хилла кхин цхьацца нах а бевза суна. Дуьне дохлуш хиларна а, хIаваэ кIора-муьста газ кхиссарца йоьзначу проблемина а тIе тидам озон гIерташ бара уьш. Уьш дан гIиртинарг хIинца а, гуттар а, машаре хилла.»\nЦхьаболчу хьажархошна хетарехь, гергарчу шерашкахь шен коьртачех маьхкадаьтта а, газ а йоккху меттиг хилийта Iалашо йолчу Арктикехь, кхин дIа йолу дуьхьалонан акцеш ца хилийта гIерташ ду оьрсийн Iедалш. Жигархой кеста мукъабохур болуш бу. Уьш чубохкар къобалдира Путин Владимира. Амма цо ишта элира, уьш пираташ бацара. Набахтехь яха хенаш царна тухург ца хиларх теша лаьа шена, аьлла.\nСиняковн хIусамнана дагахь яц, ша шен цIийндегахьа латтон къийсам сацон.\n"Сан ишта деган йовха яцахьара, со хьер ер яра"


"Гаагерчу трибунало кхел йийр ю Путинна". Дагестанерчу акха десантхочо – тIамах, даймахках лаьцна\nАлибеков Асхабали, "Дикий десантник" ютуберчу каналера видео тIера скриншот\nНовороссийскехь веха Алибеков Асхабали – Iаьржачу хIордан Оьрсийчоьнан флотан тIеман декъан хилла буьйранча ву. Интернетехь "акха десантхо" санна вевзаш ву иза, иштта Путинан критика еш верг санна а. Шиъ административан дIалацар дича араваьлла иза хIокху деношкахь, Iедалан векал сийсазварна а, леринчу хьукматан гIуллакхдар галдаккхарна а бехке винера иза. ТIамна дуьхьала хиларна Iедал тIаьхьдаьлла цунна. Амма колонехь яккха хан тохаро а, эскарна тIехь "харцо кхолларна" гIуда тохаро а, административан гIуллакхаша а ца сецаво иза.\n50 шо долу Алибеков Дагестанера Сергокала эвлара вахархо ву. Нохчийчуьра шолгIа тIом болалуш иза спецназан чоьхьарчу гIуллакхийн талларна юкъа вахара, тIом боьдучу дозанехь цо баьккхинарг исс бутт бара. ТIаккха Ставрополехь тIеман декхарш дIахьора цо. Цунах лаьцна зорбанаша дуьххьара яздира, 2007-чу шарахь гIалана йистехь иккхинчу шорттачу нехан летарца боьзначу хиламехь, цигахь лазийнера нохчийн студенташ: Атабаев Гилани велира, Ахматов Заурбек лазийра милицихочо. Оцу хенахь Алибеков и зуламаш талла бохуш вара, МВД-н белхахошна таIзар дар тIедожийра цо.\n2018-чу шеран Чиллан-баттахь цо ша Iаьржачу хIордан флотан Новороссийскехь контрактхо волчу юкъанна, махкахь хIоьттина долу политикан хьал емалдеш президентана Путинна критика еш видео дIаязйира цо.\n"ЛадогIахьа, Путин Владимир Владимирович! Хьайн цIа гIохьа, зуда йолчу, хIусамненаца дерг листахьа! Йитахь Оьрсийчоь Iадда, йитахь иза! 20 шо ду хьо Iедалехь волу, Украинехь стаг а вац бохуш аьшпаш буьтту ахь, вайн салтий украинхойн къоманна дуьхьала карзах боху ахьа! Ахьа украинхой хIаллакбахь, рогIера муьлш хир бу – белорусхой? ТIаккха татараш? Кешнаш дуьзна кегийрхойх. Массарна бакъдерг девза, лекъна Iа массо а!" – кхайкхам бина "акхачу десантхочо" лаккхарчу буьйранче.\nАдминистративан гIуллакхехула дIа а лаьцна ша 20 де чохь даьккхича, Алибеков Асхабалис дийцира Кавказ.Реалиига, "машаре" кхайкхам Оьрсийчохь зулам стенна лору, зуламе омранаш кхочушдан ца лучу эскархоша а, тIамна дуьхьала болу, амма иза хаийта аьтто боцучу оьрсаша а хIун дан деза а.\n– Украинехь тIеман агрессии йолоро цец ваьккхирий хьо?\n– Дукхачарна санна, и хаттар дийцарийн стоьла хьалха дерзаре а, эскарш чугIоьртарг ца хиларе а дог дохура аса. Хьекъале, бакъхьа инарлаш ма бу, цара Путин хьолах кхетон йиш яра. Амма эскарш дозане тетта долийча, со кхийтира, вуно доккха цхьаъ хирг хиларх.\nПутин иза дан хIунда хIоьттина? Набахтехь дукха ойла йора аса. [Украинан президента Владимир] Зеленскийс Будапештехь барт бина йолчу пачхьалкхашца Украинехь зарратан герз хидлар хьехош саммит схьагулорах лаьцна дина дIахьедар хила мега, цо иштта сацам барна коьрта бахьана.\nПутин кхеравелла. Украинах зарратан пачхьалкх хилахь, иза тIаьххьаре Москван куьйгкIелара ер ю, цунна хIумма а хьеха йиш хир яц тIаккха. Украинана тIе Iаткъам бан цхьа а меттиг буьссур бац Оьрсийчоьнан.\n– Амма официалехь пропагандано "Донбассана бархI шарахь бомбанаш йиттина" бохуш юх-юха дуьйцу, иштта Украинехь гIаскхийн мотт ца буьйцуьйту, бохуш.\n– Иштта хаамаш Путинна бийцина, аьлла хета суна. Иза тешийнера, Украинан цхьана дакъо оьрсийн эскарийн чугIортар къобалдийр ду, аьлла. Шаьшша ойла ейша, цхьана маттахь къамел дан муха доьхкур ду, иза суна дан лаахь а? ЦIахь дан йиш ю къамел, гергарчаьрца, кертахь, диаспорна юккъехь, оцу тIе даьлча.\nТхан Кавказехь шортта меттанаш дицлуш ду тIаьххьарчу хенахь, хIунда аьлча ерриг – зурма, кино, школа, жайнаш, интернет – оьрсийн маттахь. Иза вон ду, хIунда аьлча, мотт барна а, националан шатайпаналла йарна тIедуьгу цо. Амма луучарна массочу ханна аьтто бу иза ларбан, шайн доьзалехь бийцичхьана.\nКиев кхаа дийнахь схьайоккхур ю, бохуш Путине къамел динчу инарлашна йицъелла украинхойн къоман истории\nХила тарло, Украинан Iедало шайн пачхьалкх ларйархьама, къоман украинхойн мотт хьалхарчу тIегIане биллина хилар. Китай, Японе вай кхаьчча, вайца оьрсийн мотт бица ма ца олий вай.\nХьо йозуш йоцчу пачхьалкхехь вехаш валахь, хьуна жимма мукъане хаа беза церан къоман мотт, иза хьан ненан мотт бацахь а. Оьрсийн мухIажаршца къамел дина аса, цара массара а чIагIдо – оьрсийн мотт цхьамма а ца бихкина, иза дац цигахь. Цундела, мотт ца буьйцуьйту бохург [иза] бахьана бен дацара.\n"Донбассана бархI шарахь бомбанаш йиттинера" боху шолгIа дIахьедар, кхузахь доккха хаттар ду вайн эскархошка, Украинан ТIеман ницкъаша тохарш деш хилла бохучунна мичахь ду тоьшаллаш? ТIера барзакъ хийцина ополченцаша, йа цхьа доларчу тIеман кампанино и герзаш нах бехачу кварталашна "мокхачу" дозанера кхийсина ца хиларна тоьшаллаш хьаьнга далур ду. Аса Нохчийчуьрчу тIеман тийсдаларшкахь дакъа лаьцна, суна хаьа иштта хуьлий.\n– Дийцарш даран стоьла хьалха, тIом ца беш и хьал листалур дара, аьлла хIунда хета хьуна?\n– ТIеман стага санна аса дIабоху, тIеман тийсдаларш ца дича а йиш яра. Дукхачу эксперташа, инарлаша, аналитикаша а боху, дийцарш дан аьтто бара биссина.\nКавказехь дехаш шортта къаьмнаш ду, кхузахь конфликташ ца хила йиш яц. Уьш хилча баккхийра нах схьабогIу, охьаховшу, къамел до. Баккхийчу нахах цхьа а ца кхетахь, уьш хийцабо – барт бан хьуьнар долурш охьахийшабо.\nУкраинхой а, оьрсий а юккъерчу эзар шерашкахь йолчу историно вовшашца бузу. Амма хIинца украинхой чакхе тIе кхачалц лаьттар бу, иза дан лаам бу цаьргахь. Шен хIусам ларъеш волу стаг, тIелатачул онда хуьлу массочу ханна. Дуьхьало ян бух бу цуьнан.\n– Чиллан-беттан 24-хь дIахьедарш динехь а, оьрсийн эскаре Киев ца яккхаелира. Иштта кхаа баттахь Донбассан дерриг латтанаш ца даккхаделира. Дерриг дуьненна шайн гIора ца хилар дIагайтина оьрсийн эскаро?\n– Оьрсийн эскар гIеххьа ницкъ болуш дуьссу хIинца а. Оьшучул цунна мах ца хадор сонталла ю. Эшамаш – нийса тIеман гIуллакх дIадахьа ца хуучу буьйранчийн, инарлийн бехк бу. Киев кхаа дийнахь схьайоккхур ю бохуш Путине къамел динчу инарлашна йицъелла украинхойн къоман истории а, цуьнан доьналла а.\n– Йоккхачу политикана тIера хьуна дуьхьала лелийна репрессешна тIе довлу вай. Машаре кхайкхар иза Оьрсийчохь зулам стенна лору?\n– И хаттар дала лаьара суна вайн политикашка. Суна хетарехь, къоман батт дIасацон дуьхьа дина иза. Спецоперацех лаьцна дош ала уьш ца бохьийта. Уггар вониг, цо болх беш хилар. Амма Путинна а зен а хуьлуш.\nАса армехь дакъа лоцучу хенахь талларан тобанан буьйранчас олура: "Хьоьца таллар дан гIур ву со". Аса хоьтту "ХIунда? Со хьоьца массо ханна къийсало, критика йо". Цо жоп ло: "Хьо дог диллина стаг ву, хецна хьайн дагахь дерг дуьйцу ахь. Амма биссинарш бист ца хуьлуш Iа, массо хIуманца реза хуьлу тIехьажча. Амма уьш кхин а кхераме бу".\nНицкъахошна хета, цара шаьш къам кхерийна, и тапп аьлла Iаш ду. Иза иштта дац. Кхечу нехан масална тIехь наханна кхетта, духьал валар кхераме хилар – Кремло шен репрессешца дина иза. Амма нах собар деш бу. ТIамна дуьхьала пикет ярна шаьш чу а ца бохкуьйтуш, тебна, ерриг политикана саботаж йийра ю цара, тIаьххьаре Путин харш чохь вуьссур ву.\n– Административан дIалецарш долучу хенахь полисхочуьнца къамелаш дирий ахь? Украинехь, Оьрсийчохь хуьлчух лаьцна хIун аьлла хета царна?\n– Со спецприемникана "чувогIучу" хенахь белхахоша олура соьга: хьо политикан тутмакх ву, тхуна хаьа уьш харц гIуллакхаш хилар, хаьа баккъала а хьо стенна чувоьллина, амма тхо маьрша нах дац, тхоьга омра до – оха чекхдоккху.\nЗуламе омра делча набахте кхачар гIоле ю. Балхара дIаволуш рапорт язъян кхера ца оьшу\nУьш кхета, стаг бехк боцуш чувоьллина хиларх, амма тап аьлла Iа, зуламца къийсам латтон кхоьру. Стенах тасбелла полисхой? Шайн пенсех. Цаьргара пенсии схьадаккха, ураме арабаха – тIаккха уьш къамел дан буьйлалур бу.\nКолонера араваьлча со вуно дине вирзира, кхерар – иза сонталла хилар кхетталц догойла айъеллера сан. Коьртана дика воцучу куьйгалхочо омра деллера аьлла нах леш хьайна гуш хилча, тап аьлла Iан йиш яц.\n– Тайп-тайпанчу регионашкара сих-сиха хаамаш кхочу, эскархой Украине баха реза ца хуьлу бохуш. Низамца дуьстича, оцу хьолехь хIун дан деза цара? Эскарехула хьайн хиллачу накъосташка хIун эр дара ахь?\n– Буьйранчо омра ло: вало, нах байъа. Цара боху, ахьа омра кхочушдан деза. Хьанна хьалха декхаре ву? Даймахкана. Амма омра луш берг цара шайна бехказаллина буьллу даймохк бац, къаной, бераш дац, къаьсттина буьйранча ву. Лайш санна муьтIахь хилар коьрте дуьллу царна куьйгалло, стогалла хIаллакйо царлахь, муьтIахь йолу, хьекъал доцу машен хуьлу царах.\nАмма муьлххачу хьолехь а харжам бу. Нохчийчохь цхьа хилам бара сан, салташа цхьа маьрша къано лаьцнера, тIемало волуш санна кеп а хIоттийна, иза вен гIерташ бара уьш. Аса автомат схьа а лаьцна, элира: "Аша цунна цхьа хIума дахь, аса герз деттар ду". Иза дIахийцира.\nТахана а бу эскархойн харжам – нехан омра кхочушдеш нах байъа, йа ша-шена хьалха цIена хила. Омра луш верг ма вац кхераме, и омра чекхдоккхург ву, тапчан лаг тIетаIориг, ракеташ хоьцуш пIел тIетаIориг. Церан карах бойъу цара. Вайн пачхьалкхана тIелетча кхин къамел хир дара. ХIинц кхин хьал ду.\nЗуламе омра делча набахте кхачар гIоле ю. Балхара дIаволуш рапорт язъян кхера ца оьшу, куьйгалле хьуна хIумма а далур дац. Уггара вончу хьолехь хьо набахтехь нислур ву, цигахь а нах беха: биъ пен а, дийнахь кхузза кхача а.\nДера иза хало ю. Амма хьуна хьой стаг, латархо хетахь, доьналлица дIаваха йиш ю хьан, лай ца хуьлуш, Гаагерчу трибунало кхел йийр йолчу стагна муьтIахь воцуш. Амма кхел цунна мацца йина а йийр ю.\n– ТIамна дуьхьала а болуш, амма цунах лаьцна дош ала, пикете бовла ца хIуттучу рогIерчу оьрсийн бахархошка хIун эр дара ахь?\n– Хьайна аравала кхераме хетахь, кхечунна гIо де – баррикадашкахь волчунна тIекхехьа, бовха кхача, лазийначарна гIо де, патармаш схьада. Хьо юрист валахь бакъонан гIо латтаде лецначарна. Хьо журналист валахь – царах лаьцна язде. Кхеле вола, йа колонера уьш арабовлуш дуьхьала гIо. Аьтто балахь ахчанца гIо де. Йийбарна тIе охьа а хина дан йиш ю гIо. Коьртаниг – машарна дуьхьа тIом бар оьшуш хилар, вежарий байъаран тIом сацон догойла хилар а ду.\n– Эзарнашкахь жигархой шайн пачхьалкхера лаамаза дIабоьлху. Хьуна хетарехь, уьш Оьрсийчохь оьшуш бу, йа дозанал арахьа?\n– Иза дукха хьолах доьзна ду. Цхьахберш латархой хилархьама дуьненчу бевлла бу. Вуьш – лоьраш, инженераш, гIишлош юттурш, программисташ. Баррикадашкахь балар царна стенна оьшу, цигахь царах пайда кIезга хирг хилча? Коьртаниг – хьо дIавахаран бахьана диц ца дар, кхин дIа а зуламца къийсам латтор, изза махкахь деш волчунна гIо латтор а.\nТIетоха лаьара суна, со вуно Делах тешаш стаг ву, аса сайна цкъа а зенаш ца до. Со узуш, молуш вац, могушаллин дахар дIахьо аса, машенахь чIогIа лерина лела со. Цхьа а психическан лазарш ца хилла сан, со талларан резерван старшина санна тIеман чоьтехь ву. Аса иза дуьйцу питанаш ца хилийта. "Акхачу десантхочунна" цхьаъ хилла аьлла шайна гича, хаийла – иза ницкъахоша дина хилар. Уьш суна тIаьхьбевлла лелаш бу. Амма иза хилахь а, сан метта кхин нах хир бу.\nЧиллан-Охан беттанашкахь Украинерчу тIамехь дакъа лаьцна хилла болчу Краснодарера Росгвардин белхахоша шаьш юха а тIаме бахийтарна дуьхьала рапорташ язйина. Цунах лаьцна Кавказ.Реалиига хаамбина Федералан эскарийн Краснодаран махкара Къоман гвардин коьртачу урхаллехь. Иштта и хаам тIечIагIбина цхьахьволчу эскархочо. Цо бахарехь, шина баттахь Украинехь яьккхинчу ханна кхачийначу алапна реза ца хилла росгвардин белхахой – дийцинчул а кIезга хилла иза.\nТIаьххьарчу ялх шарчохь дуьххьара толлуш ду Нохчийчохь тIамера вадарца доьзна бехктакхаман гIуллакх эскархочун Бугучаев Зеламхана дуьхьала. Материалаш Соьлжа-ГIалин гарнизонан тIеман кхеле хьажийна, амма хиллачун латтамаш билггала девзаш дац карарчу хенахь. Кхелан сайтехь хIоттийначу кехатца а догIуш, Стигалкъекъа-беттан 27-хь схьакъаьчна материалаш – бехкевечун хьокъехь сацам бийра бу Мангал-беттан 6-хь хир йолчу кхелехь. Кхелахочо Шалаев Артема ша толлуш ду гIуллакх.\nШаьш Украине баха реза ца хилча балхара бохорна дуьхьала уггара дукха аьрзнаш деллачех бу ГIебартон-Балкхарайчуьра а, Къилбаседа ХIирийчуьра а эскархой. И жамI дина "Медиазона" гIирсан журналисташа, цара оьрсийн кхелан практика теллина, цхьахболу реза ца хиллачаьрца къамел а дина. Гучудаьлла, Къилбаседа ХIирийчуьра кхелаша оцу тайпа 140 гIуллакхна регистраци йина хилар. Амма кхин дIа тIом бан реза боцучу эскархойн терахьехь лидерийн регионашкахь ю и республика, - вуьйцург пхи бIе стаг ву.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ЦIийнадас зуда ялош хилча, и (бухара) зуда собаре хила муха кхето еза цо ша?\nТкъа хIара хьоьгара таханлера хьал цкъа мацца даьлла а дIадер долуш хилча (ши-кхо бутт баьлча хуьлийла иза, йа жимма кIеззиг йа сов хуьлийла иза), и хьан «ревность» а хийцалур йолуш хилча, тахана оццул чIогIа са а хIунда гатдолуьйту ахь хьайн, сел чIогIа гIайгIане а хIунда хуьлуйту ахь хьой, и вон ойланаш коьрте хьийзийтарца а, и «ревность» дозанал тIехялийтарца а шайтIане толам а хIунда боккхуьйту ахь хьайна тIехь? ХIунда хIаллакбо ахь тахана хьайн ницкъ эрна, хIунда дойту ахь хьайн гIора эрна, оцу хIуманна сингаттаме а йоьжна, цунах боккха бала а бина? Хьан ницкъ а, хьан гIора а, хьан хьекъал а, хьан дог а, хьан ойла а баккъалла чIогIа оьшуш дукха агIонаш ю хьуна хьан дахарехь, хьуна гонаха дукха хIума ду хьуна хьан оцу массо хIумане хьашт долуш. Хьан цIийнада, хьан бераш, хьан гергарнаш… Берриге бусалба нах… (ХIаъ, берриге бусалба нах а бу хьуна хьоьга хьашт долуш, цец ма ялалахь. Масане бу вайн, набахти чубоьхкина хало ловш йижарий а, вежарий а, хьан доIане хьашт болуш… Масане бу вайн…) Уьш ца бийцича а, хьо хьой церал массерал чIогIа хьашт долуш ю хьуна айхьа хьайга. Эхарта ерза езаш яц хьо?! Ялсамане кхача Iалашо йолуш яц хьо?! Шена чохь цхьаъа сингаттам а, бала а, хало а йоцуш долчу даим долчу дахарна кечам бан декхар яц хьо?!\nЦундела олуш ду цхьаболчу Iеламнаха, тахана хьайна тIе цхьа бала хIоьттинехь, цхьа хало хIоьттинехь, хьо тахана цхьа некъ лаца безаш елахь, и таханлера хьайгарчу хьолах нисса ткъа (20) шо даьлча хIун дуьссур ду хьажа. Ткъа шо хан яьлча, тахана хьан бага гIерташ болчу кийранах хьуна дагадогIур дерг хIун хир ду? Мел дукха йича а цхьана эха сохьтехь ойла йалла хIума хир ду-кх? Ткъа даим хир долчу эхартан дахарца дуьстича, ахь хьайн хIокху дуьненара дахарехь яккха езачу сирла-самукъане хенаца дуьстича, ткъа шо-м хIунда дуьйцу, цхьа-шиъ шо йа цхьа ши-кхо бутт баьлча дуккха дицлур долу хIума тахана ахь хьайн сагатдайта дезаш хIума дуй-те? Жоп хьуна хьайна хаьа.\nСобаре хиларх лаьцна а, цуьнан дозаллех лаьцна а долу айаташ а, хьадисаш уьш доцурш кхин а дуккха ду, Имам Нававийс «Риядус-солихьи́н» тIехь мелла а алсам дийцина уьш.\nЦундела, хьуна хуьлуш долчух, Дала мукъа лахь хьуна ме́л хуьлуш бу, хьо къинойх цIанлуш а ю, хьо собаре хилахь АллахIана гергахь сийлахь а ю.\nДела хьехорах лаьцна дуккха а хIума карор ду хьуна хIокху «Динул-Ислам» сайта тIехь.\n5. Лераме йиша! Хьайна тIе мел йоккха хало хIоттарх йохий ма хьовза. Хьайна тIехIуьттуш йолчу халонашна доьхьал е́лалуо. Оцу халонах хьайна пайда хуьлу агIо муха ю а хьажа, йа и хало пайдане ерзо а хьажа. И хало бахьана долуш, хIинццалц схьа хьуна хьайца гуш хилла доцу цхьа вон хIума гучудала мега хьуна, иза дIадаккхар тIехь къахьега хьажа. Йа цхьа дика хIума гучудала мега хьуна, иза кхиор тIехь къахьега хьажа. Уьзза хIума хьайн хIусамдеца а довза мега хьуна.


«Евгений Онегин» нохчийн маттахь\nНенан мотт шарбеш, кIаргбеш, халкъана марзбеш гIолоцу кхечу меттанашкара дечу гочдарша. Цунах тешна ву иттаннаш шерашкахь дуьненан поэзи, дийцарш нохчийн матте дохуш схьавогIу яздархо Хатаев Хьусайн. Пушкинан «Евгений Онегин» роман нохчийн матте гочъеш ву иза юккъе а кхаьчна.\nОьрсийн исбаьхьаллин литературехь тоьллачех тоьлла ларалучех ю байташкахь язйина роман «Евгений Онегин». Кху тIаьхьарчу шерашкахь иза нохчийн матте яккхарехь кхиамца къахьоьгуш ву махкахь дика вевзаш дешан говзанча, гочдархо Хатаев Хьусайн. Кхо корта нохчийн матте а яьккхина хIинца и цо юьхьарберзийна 4-гIа корта.\nКху деношкахь ХIирийн мехкан Мазалк гIалахь цуьнан кхоллараллин пхьалгIа а кхаьчна Хатаев Хьусайница къамел дан аьтто хилла сан. Бакъду, тхойшиннан «дагардийцар» деккъа цхьана гочдарех хилла ала хала ду, стенна аьлчи цуьнца а дузуш дийцина тахана нохчийн маттехь долчу хьолах а, цуьнан кхененах а,иза «дIа а боьжна бацор» , барам а,чот а йоцуш чIогIа хьашто хилар а.\n«Евгений Онегин» роман ешначунна хааьа оьрсийн мотт бекорехь, бен-бечу басаршца лепорехь мел «лакхенаш» яьхна, дуьненна а вевзачу сийлахьчу байтанчо. Гочдарех а,маттах а деш долу «хьекъале» къамелаш тIаьхьа а теттина хьалха шуьга ладогIийта лаам бу ненан маттахь екачу цу романе.\nХууш ма-хиллара цу романехь Татьянин а ,Онегинан а юкъаметтиг къастош, кульминаци лара а тарлуш мехала ду,дагархоуьйтуш йоIа кIанте яздина кехат. Ша гочдинчу кехатан чулацам бовзуьйтуш ву автор Хатаев Хьусайн.\nХатаев: «Татьянин Онегине кехат.\nАс хьоь яздо и ца тоьу, кхин тIетоха хIун ду сан?\nХIинца хьан и таро мА ю, инкарлонца лахъян со.\nАмма велахь болуш тIадам, къинхетаман хьайца хьо,\nАхьа бешна сан синкъадам,йийр ,гарехь,аьшнаш со.\nДагахь яра цкъа ца яздан, вуьшта теша, эхь сан хIара\nХьуна къайле хир мА яра. Йиш сан хилча хьуна тадан,\nНаггахь со йолчу кIирнах цкъа,вар сакъера юьрта тхан.\nАс хьан къамел хезаш дийна,дош эр дара сайн цхьа тийна.\nЮьсуш тIаккха хьо ган хьаьгна,безамо ваз даьгна аьгна.\nБоху хаьдда уьйрех нехан, гIайгIа юуш хьо цIахь веха.\nТкъа тхо пекъарш,хIун де тIаккха, дог хьан эца охIла дац-кха.\nХIунда кхечи тхойца ловза, юй ца хууш йолчу юьртахь,\nЙиш хир яцара хьо вовза, йиса къахь ловш,чохь я уьйтIахь.\nКхехкар къоначу сайн сина, хьанна хаьа са тедина.\nКхинарг цхьаъ карийна сайна, хилла эма тешаме,\nНана хилла кхетаме,яха хIуттур,дахар тайна!\nКхинарг. ХIан-хIа.Кхинарг аса хоржур вацара цкъа а дагца\nКъастам кхела бу и цхьа, кхийдам стигла, со ю хьан.\nДахар сайниг хилла хьуна,закъалт гур хьо хиларх суна.\nСуна велла дала хьо,ахь ларйийр ю валлалц со.\nХьо гIенашкахь дуьхьал тийси, гина воцу хьоме хийти.\nСо хьажаро малйи хьан, аз хьан дийки дагчохь сан.\nМацах ,и ца хилла гIан. Гучуваларца хьо вевзи.\nКхаъ хиларна корта хьаьвзи, хеби,йогуш яьккхи хан.\nХьо вовзарна къера ю ,сайга боху « и хьо ву».\nХьо вацара хезнарг ,Iийнарг, мисканашна ас гIо деш?\nСан са тедеш,соьца тийнарг, сан доIана хилла теш?\nХьо вацара эццахь гинарг, хилла гIаларт, дай цхьа хьоме?\nБодашкахь къегина цкъа,гIевлинга хиина сан?\nБезаман шовкъ а луш хьайн,бинарг суна хьехам беза,чоме.\nХьо ду малик гIарол сан,я хьо гIан ду говза цхьа?\nСан шеконаш къахькае,бу те хIара Iехам сина?\nДерг а,доцург а къастаде.Со ю техьа кхин яздина?\nМухха делахь а кхоллам сайн, аса йоьлхуш хьоьга ло.\nХьо доладан къобалво. КхиндIа уьйр хилийта вайн.\nХаа со ю кхузахь цхьаъ,сан кхетамна хилла даI.\nХIаллакхила герга со, хьан гIо оьшуш воьху хьо.\nСо деньехьа ахьа дагца, я гIан сайниг хададай\nСамаяккха сиха хIай,суна йогIу Iоттар ярца.\nСо чекхйолу,деша кхоьру, эхь-бехк луьра соьца деха.\nХьан сий аса юьхьарлоьцу, кхин ца догIу дийца деха».\nМаршо радио: « Евгений Онегин» роман оьрсийн исбаьхьаллин литературан цхьа лакхе ю. Цул сов цу романехь Татьянас яздина кехат церан юкъаметтиг къасторехь а ю шатайпа лакхе. ШолгIа и кехат нохчийн меттан таронаш гойтуш цхьа бустам –кхиам бу аьлла а хетало.\nХатаев: «Хьоьга дика ян еллехь хьан гочдар вуно мехала ду. Ахь хьайн матте яьккхина хIума исбаьхьаллин лакхе йоккхуш, мотт хьабеш, елахь и дош ду. Гочдарша мотт хьабойту,таронаш шорйо, керла дешнаш,кхетамаш юкъадаладойту, басарш карадойту.\nХууш ма-хиллара оьрсийн маттахь,оцу кепара кхин язйиний те аьлла дика язйина ю и роман. Тхан матто а и дIаала дезаш нисло. Коьртаниг и дика ала гIортар. Цхьа шеко а йоцуш, тахана нохчийн маттахь ледара хьал ду. маттана орцах волуш стаг вац,дийцар,бахар доцург».\nГочдарех а,нохчийн маттах а,Iар-дахарх а сан къамел хиллачу байтанчо ма-аллара теша лаьа тIейогIучу хенахь нохчийн маттаца хIинца санна эмгаралла а доцуш, кепаш а,моттаргIанаш а, дархьама деш долу къамелаш а дитна, бакълена а и бийцар,цу маттахь яздар, сийлахь,лераме хьашто а хилла, Iедалан мукъ карахьберш а, цаьрца цхьана массо тIегIан бахархой а,ненан мотт караберзор Iалашо а лаьцна диканна гIоттур ву аьлла.


Инфоурок / Другое / Конспекты / Конспект урока по чеченскому языку на тему: "Деепричасти".\nНохчийн мотт 7-г1а класс\nУрокан ц1е: Деепричасти а, цуьнан грамматически билгалонаш а.\n1алашо: Деепричасти йовзийтар. Цуьнан грамматически билгалонех пайда а оьцуш, кхийолчу хандешнийн формех и къасто хаар. Хьалха 1амийна къамелан дакъош карладахар.\nКхетош-кхиор. Берийн 1аламца а, дийнаташца а къинхетаме ойла кхиор. Ненан меттан урокехь, фольклорах пайда а оьцуш, керла коьчал йовзийтар.\nДеепричасти-иза хандош дац,\nЦ1ердашца цуьнан гергарло дац.\nХандешан ца хийцалун ю и форма,\nХандош, куцдош ду цуьнца даима.\nТ1ехьажаран г1ирсаш: нохчийн-оьрсийн словарь(Мациев); илли «Сай».\n1. Ц1ахь бина болх таллар. Д1ахьо дешархошка уьн т1ехь кехаташца болх а бойтуш.\n1. Дийца причастех а,цуьнан грамматически билгалонех лаций.\n2. Х1окху дешнийн цхьаьнакхетаршкахь долчу хандешнех причастеш кхолла:\nМотт буьйцу, га кагделла,1алам деза, акхарой кхераелла, жижиг деттина, книга йоьшу, аре сенъелла, кехат яздина, хьаша вог1у, стол кечйина. Йийца церан хенаш а, кхолладаларан некъаш а.\n3.Дешнийн цхьаьнакхетарш юкъа а далош, предложенеш х1иттае: стол кечйина-кечйина стол; мотт буьйцу-буьйцу мотт. Фонетически а, дешх1оттаман а къастам бе билгалдаьккхинчу дашна.\n1.Дийца причастица ца, за нийсаязъярх лаций.\n2. Д1аязъе причастеш, къовларш схьа а йоьллуш:\n(ца)аьлла дош,(ца)дезна х1ума, (ца)веъна верг,(ца)хилла хан,(ца)лоьху верг, ва(за) стаг,кхехка(за) яй,(ца)дуу дерг,(ца)гинарг,(ца)везарг,(ца)эшнарг.\n3. Легаде ца хилла хан,цавезнарг,цабезнарш боху причастеш.\n2. 1амийнарг карладаккхар.\nУьн т1ехь яздина ду «Обарг Варин иллин» дакъа:\nХьогалла ца вала бецан тхи муьйлуш, Мацалла ца вала попан г1а дууш, Набарна буьллу мотт 1аьржа латта ва долуш. Т1етосуш долу юрг1а сийна стигал ва йолуш, Шен къамел дар акхарошца ва долуш, Пхьоьхана валар пепнашца ва долуш, Малхбалехьара Малхбузе кхаччалц ша волавелчи, Дег1 дижжол меттиг тешаме йоцуш, Обарг ма велира, ва обарг Вара. Шийтта шо д1адели ша обарг лела…\n2.1.Нохчийн-оьрсийн дошамца болх бар (Мациев,1961ш.)\nГочде дешнашна: тхи, попан г1а, пхьоьхана, Малхбалехьара, Малхбузе, обарг. Хьехархочо дуьйцу берашна оцу дешнийн маь1нех.\n2.2.Д1ахьо иллин чулацам т1ехь болх.\n-Исбаьхьаллин васт кхуллуш, муьлхачу г1ирсех пайдаэцна иллехь?\n-Атта хиллий Варин обаргаллин дахар?\n-Илли туьйранах тардеш йолу меттигаш билгалъяха.\n-Муха гайтина иллехь адаман 1аламца а, дийнаташца а йолу уьйр?\n2.3.Текст т1ехь талламан болх д1абахьар.\n-Шайна девза къамелан дакъош, юьхьанцарчу кепе а дохуш, д1аязде.\nЦ1ердешнаш: Хандешнаш: Билгалдешнаш: Терахьдешнаш: Ц1ерметдешнаш:\n-Дийца церан грамматически а, синтаксически а билгалонех лаций.\n-Дешнийн цхьаьн-на бе таллам. Барта схьадийца, и дешнаш муьлхачу къамелан дакъойх хилла, къовларшна юккъехь билгалъяха дешнийн уьйраш.\nдика к1ант, вехачу х1усаме, цига вахара.\n3.Керла коьчал йовзийтар.\nУьн т1ехь хьалххе д1аяздина халкъан илли ,,Сай,, (текст х1ора дешархочунна хьалха хила еза)\nЛаманах духдуьйлу шал шийла шовданаш, Шен бекъачу кийранна 1аббалц ца молуш, Варша йисте ва йолу марг1ала сийна буц Шен оьздачу зоьрханна буззалц ца юуш, Цу хьуьнан хотешкахь берзан йорт ва етташ, 1инан к1орге ва буьйлуш,мела муж ва муьйлуш, Дукъ лакха ва буьйлуш, сема ла ва дуьйг1уш, Иччархочун ва тоьпо лацарна ва кхоьруш, Мокхазан ва бердах куьран га ва хьоькхуш, Цу попан орамах торг1ал т1а ва детташ, Лергаш дуьхьал ва туьйсуш, кур аркъал сеттабеш, Орцал лаха ва буьйлуш, г1елашка ва г1ерг1аш Масане сай лела г1елашца ва боцуш, Вай бен дац, к1енатий, бохуриг ца хуьлуш?!\n3.1.Дешнаш т1ехь болх:\nлира-шира зурма локхуш болу пондар; зоьрха-кийра; торг1ал-къорза; г1елашка-стиен сай; г1ерг1аш-кхойкхуш.\n3.2.Илли шерра дешар(1 дешархочо д1адоьшу илли)\n-Стенах лаьцна ду х1ара халкъан илли?\n-Гучуяккха халкъо сений, адамний юккъехь х1оттош йолу уьйр.\n-Дийца, х1ун маь1на ду иллехь долчу «ва» бохучу дакъалгийн?\n-Цу иллин коьрта маь1на муьлхачу предложенехь гучудолу?\n3.3.Предложени синтаксически таллар.\nОрцал лаха ва буьйлуш,г1елашка ва г1ерг1аш,масане сай лела г1елашца ва боцуш.\n3.4.Дешнийн цхьаьнакхетаршна т1ехь болх бар.\n-Х1ун хаам бо цу предложенино?\n-Сай муха лела гойтий автора?\n-Муьлхачу дашах дозуш ду г1елашца ва боцуш боху дешнийн цхьанакхетар?\n-Х1ун гойту цу дешнийн цхьанакхетаро? Хандашо гойтуш долу дар муха хуьлу кхетавой цо?Лела сай аьлча кхеташ дуй, сиха я меллаша, лакхахула я лахахула лела сай? Дац! Г1елашца ва боцуш аьлча, вайна хьалха цхьалха сай х1уттий, юххехь накъост йоцуш?\n-Ала мегар дарий: г1елашца ва боцуш бохучу дешнаша д1акхоьхьург г1оьналлин дар ду; муьлха хаттарна жоп ло цу дешнийн цхьаьнакхетаро? (муха?)\n-Кхин цкъа а деша илли. Керла х1ун хии, и сай кхин муха лела кхийтин вай х1инца? Билгалдаха дар муха кхочушхуьлу гойту дешнаш.\nлела(х1ун?)сай; лела(муха?): 1аббалц ца молуш; буззалц ца юуш; берзан йорт ва етташ; 1инан к1орге ва буьйлуш; мела муж ва муьйлуш; дукъ лакха ва буьйлуш; сема ла ва дуьйг1уш; тоьпо лацарна ва кхоьруш; бердах куьран га ва хьоькхуш; попан орамах торг1ал т1а ва детташ; лергаш дуьхьал туьйсуш; кур аркъал сеттабеш; орцал лакха ва буьйлуш; г1елашка ва г1ерг1аш.\n-Тетрадаш т1е схьаязде дешнийн цхьаьнакхетарш, хьовса билгалдаьхна дешнаш муха кхолладелла.\nМолу+ш, юу+ш, етта+ш и.кх.д1.а (хандешан орамна т1е дошкхолларан суф.-ш кхетарца).\n-Муьлхачу хаттаршна жоп ло цу дешнаша? (муха?х1ун деш?)\n3.5.Схьаязде иллин юккъера дукхаллин терахьера ц1ердешнаш: ламанаш, шовданаш, хотеш, лергаш, г1елаш.\n-Муьлха суффиксаш ю кхузахь ерш?(формакхолларан).\n-Муьлха хаттарна жоп ло х1окху ц1ердешнаша?(х1ун?)\n3.6.Морфемни таллам бе г1елаш, г1ерг1аш дешнашна.\n-Хандешан тайп-тайпана билгалонаш гойтучу къамелан декъах х1ун олу?(куцдош)\n-Х1уманан дар я хилар гойтучух?(хандош).\n-Вай сиз хьакхарца билгалдаьхначу дешнаша х1ун гойту?(хандешан а, куцдешан а билгалонаш).\n4.Жам1 дар: Хандешан а, куцдешан а билгалонаш шеца а йолуш, сказуеми кхеточу хандешан форманах деепричасти олу.\nЦуьнан хаттарш ду: муха? мича кепара? маца? х1ун дина? х1ун хилла? х1ун деш?\n-Кхин муьлхачу къамелан дакъошна х1иттадо вай и хаттарш? (хандашан а, куцдашан а).\n5.Уьн т1е а, тетрадаш т1е а д1аязъе кеп. Деепричасти хуьлу:\nЦхьаллин а, дукхаллин а терахьехь:\nЦхьаллин а, дукхазаллин а кепаш йолуш:\nВоьлуш суна дуьхьал вог1ура Адам.\n-Кепан х1ора б1ог1аме язде шайн масалш.\n5.1амийнарг т1еч1аг1дар. 5.1.Хандешнаш деепричастешка а дохуш д1аязде:\nЛо, олу, деза, кхета, т1ейог1у, ле, хаьа, охку, ларде, д1аоьху.\n5.2.Ловзар ,,Лами,, Т1едиллар: Ши дош д1а а яздой, уьн т1е ши дешархо кхойкху. Х1ора элп ламин цхьа т1ег1а ду. Цхьацца элп т1е а тухуш, дешнаш кхуллуш, лами т1е хьалавала веза. Иштта цхьацца элп т1ера а доккхуш, охьавосса веза.\nЛуш Д1аоьхуш Олуш Лардеш Дезаш Охкуш Кхеташ Хууш Т1ейог1уш Леш\n5.3. Лакхарчу деепричастех пайда а оьцуш, 1алам лардарх лаций жима дийцар язде. -Барта дийца шаьш далийначу деепричастийн билгалонех лаций. 5.4.Кхочушде 172-г1а шардар.\n6.Ц1ахь бан болх.\n6.1.Кхочушде 174-г1а шардар.\n6.2.,,Сай,, илли т1ехь суьрташ дахка.\nНомер материала: ДВ-314830


Ассаламу Iалайкум! Зуда а, майра а дIасакъаьстинчул тIаьхьа, зудчо ша доьзалхочух ю аьлла. Цо иза аьллачул тIаьхьа, доьзалхо дуьненчу ца волуш дикка хан яьлла (исс-итт бутт баьлла). ТIаккха хиъна, и зуда баккъалла а доьзалхочух хилла ца хилар, иза цхьана наха Iадда дитина долу бер схьа а иэцна, иза шен майрачух шен хилла доьзалхо ву ала гIерташ хилла хилар. Мегаш дуй и хIума? Муха ду ШарIехь цуьнан хьукм?\nУггар хьалха довза деза, хаттарехь хьахийначу хена чохь (исс баттахь) доьзалхо дуьнена чу ца валар и зуда доьзалхочух ца хилла ала бахьана ца хилар. ХIаъ, бакъ ду, исс бутт дукхах долчу хьолашкахь лелаш йолчу юкъара хан ю, делахь а оцу хенал хьалха а, тIаьхьа а хуьлу доьзалхо дуьненчу валар. Доьзалхо дуьненчу валаран уггар кIеззиг хан Iелам-наха ма-аллара ялх бутт ю, уггар дукха хан диъ шо ю. Цундела, нагахь санна зудчо ялийначул тIаьхьа ялх бутт баьлча доьзалхо вахь цу зудчунна йоцу цIе кхолла мегаш дац, исс баттал хьалха винера аьлла. Иштта мегар дац, зудчунна цхьа доцу хIума тIекхолла, доьзалхо хиларан билгалонаш гучуевлчахьана дуьйна, иза дуьненчу валаран хан исс баттал яхлахь, хIунда аьлча цкъацкъа и хан деа шаре йолу дела.\nЦул тIаьхьа, нагахь санна и хан а йоцуш, цхьана кхечу агIор билггал билгалдаьлла делахь, и зуда шен майрачух доцу бер цуьнан ду аьлла схьаэца гIерташ хилла хилар, цуьнан хьукм а довзийта деза. Хаттарехь деана долчу кепара, зудчо, баккъалла а шен майрачух доццушехь, цуьнан цIийх а, цуьнан цIийнах а ду аьлла, цуьнан доцу бер схьаэцар хьарам ду масийтта агIор, даккхийчу къинойх хилар а гена дац иза.\nЦкъа делахь, и хIума дар ямартло йар а, Iехор а, доцург ду алар а, харц дерг дийцар а хиларна хьарам ду иза. Ткъа оцу хIора къинойх цхьаъ бен цуьнца дацахьара а тоьаш хир дара иза ца мага, уьш масийтта цхьаьнакхетта хилча мел доккха хила деза иза.\nШолгIа делахь, цIийнах а, цIийх а воцург цу шиннах харцонца дIатохар ду иза. Иза а бусалба дино цхьанне агIор тIедуьтуш дац, магош дац.\nКхоалгIа делахь, цIийца а, цIийнаца а шайн доцу бер, шайн долуш санна тIе а лаьцна, цунах баккъалла а шайх схьаваьлла доьзалхо санна доьзалхо вар (оьрсийн маттара «усыновление») хьарам дина ду бусалба дино. Лекха хинволчу АллахIа аьлла Къуръан тIехь: ×Аш шайн доьзалхой бу бохуш кхийкхош берш шун кIентий бина бац (АллахIа)! Иза аш шайн меттанашца аьлла дош ду. АллахIа бакъдерг бах, Цо нисво (нийсачу) некъаØ. Ткъа, баккъалла а шайн цIийнах схьаваьлла воцу доьзалхо шайн ву алар доьхьал ду АллахIа аьлла долчу оцу дашна, ткъа АллахIан дашна доьхьал дерг хьарам ду.\nДоьалгIа делахь, шен бакъволу да а витина, ша кхечу ден ву бохуш волчух лаьцна пхеа кепара хьадисаш ду даьхкина: 1 – ялсамане хьарам ю цунна аьлла; 2 – и хIума дар Делан дашна керстдаран цхьа дакъа ду аьлла; 3 – и хIума дечунна АллахIан а, малийкийн а, массо нехан а неIалт ду аьлла; 4 – иза уггар даккхийчу харцлерах а, харцонех а ду аьлла; 5 – и хIума динчунна ялсаманин хьожа йогIур яц аьлла а ду. Ша шен баккъалла а воцучу ден ву бохуш, шена хаа а хууш иштта лелар оццул доккха къа хилар гайтина оцу хьадисашкахь. Ткъа, и хьадисаш стага ша ша кхечу ден ву алар мегаш ца хилар гойтуш ду, зудчо, баккъалла а шен майрачуьнан воццушехь кIант ву алар а юкъадогIу царна, хIунда аьлча, Iелам-наха бах оцу хьадисийн маьIна деш: «Оцу хьадисехь и хIума деш волчо керстадо аларан бахьана цо АллахIана тIе доцург кхоллар ду, со АллахIа хIокху стеган хих кхоьллина ву бохуш харц луьйш санна хуьлу иза. Ткъа АллахIа иза оцу стеган хих кхоьллина вац, кхечунах кхоьллина ву, цундела, АллахIа ца динарг дина бохуш харцо кхуллуш хуьлу иза». Оцу маьIни юкъа йогIу и хIума деш йолу зуда а – АллахIа шен майрачуьнан хих кхоьллина ву хIара доьзалхо олий АллахIана тIе харцо кхуллу цо баккъалла а цуьнан воцу доьзалхо цо къайлах тIелаьцча, цундела оцу хьадисашкахь болчу кхерамашна юкъайогIу иза.\nИ лакхахь йийцина йолу агIонаш йоцург, кхин масийтта вон агIо йогIу оцу гIулкха юкъе, масала, майрачуьнан даьхних ирс оьцу оцу тIелаьцначу доьзалхочо, Далла гергахь иза цо эца мегаш доццушехь; баккъалла а шен йиша йолуш санна нехан йоьIан ган ца мега меженаш а гур ю цунна, нагахь санна оцу майрачуьнан-зудчуьнан тIейогIучу хенахь йоI хилахь.\nИштта ду оцу хаттарна жоп.\nДала бусалба нах бохамех а, вонех а, зенех а ларбойла.\n Имам Нававийн «Ал-МинхIáдж» жайнин маьIна ден кхо жайна – «Тухьфатул-Мухьтáдж», «НихIáйатул-Мухьтáдж», «МугIнил-Мухьтáдж»; «Кифáйатул-Ахйáр», Такъиййуддúн Ал-Хьисний.\n Сурат «Ал-Ахьзáб», 4 айат.\n Бухари; «Ас-Сунан Ал-Кубрó», Ал-БайхIакъий.\n «Фатхьул-Бáрú Шархь Сахьúхьил-Бухáрú», 19\_171, Ибн Хьаджар Ал-Iаскъолáний.


Бабушкинна реза бац талламхой\nЗазадоккху-бутт 12, 2015\nОьрсийчоьнан президентан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан декъашхо Бабушкин Андрей левина Немцов Борис вер толлуш болчу талламхоша. Бабушкин дийцарехь, царна хаа луург дара хIунда баханера бакъонашларъярхой Немцов верне бехке хила мега аьлла лаьцна болу нах латочу талламан изоляторе.\nБакъонашларъярхочо дийцарехь, цуьнан кхин бакъо хир яц юха а цига ваха, цуьнан хIинца тешан статус йолун дела. Шинарин дийнахь бакъонашларъярхой хилира Немцов верна лецна болчу Дадаев Заур а, вежарий Губашев Анзор а, ШахIид а латточу талламан изоляторехь.\nЦара массара а латкъам бина шайна йиттина аьлла а, къиза ницкъ бина аьлла а. Талламан комитетан векалша чIагIдо бакъонашларъярхой бакъо яцара цаьрга цхьа а хIума хетта, уьш латточу хьелашца доьзна доцург бохуш.


Нохчийн парламентан спикеро Даудов Мохьмада инстаграмехь хIоттийначу видеохь кхайкхамбина Лондонехь вехачу политике Закаев Ахьмаде, цуьнан "гергарчу нахе иза хIу стаг ву дуьцуьйтур ду" шаьш аьлла. Регионерчу хьаькамо бахарехь, нагахь санна, Закаевс Нохчийчоьнан урхалхочунна ен критика саца ца яхь, и дан дагахь бу уьш.\n"Ас хьох лаьцна дийцахь, нах кхин башха цецбевр бац. Цундела ас хьайн нахе вуьцуьйтур ву хьо ма-варра. Дуьххьара дац цара, хьо едда яхана, лара оьшуш йоцу хIума ю боху. Хьуна юха а хазорхьама, кхин цкъа а бохуьйтур ду ас цаьрга. ТIаккха хезар хьуна уьш. Охьа а хиъна, оцу кепара къамелаш мел дечийн гергарчу нахе бохуьйтур ду ас шу хIу нах ю", - аьлла, кхерам тесна Даудовс.\nМехкан Iедалхошна луьйш болчу нахана, къаьсттина Закаев Ахьмадна а, Ичкерин президент лаьттинчу Масхадов Асланан кIантана Масхадов Анзоран а юха а тIедожийна спикеро, "баккъалчу тIаме дуьйла" аьлла: "ЦIа а дуьйлий, туна дуьхьал латий, ле! Оха мехаза кема а доуьйтур ду шуна тIаьхьа".\nДаудовна хетарехь, Кадыровна критика яр "жигара даьккхина", шо долалуш нохчийн гIаттамхойн хьалханча Бютукаев Аслан а, кхин а пхи тIемало а вуьйш, леррина операци дIаяьхьначул тIаьхьа.\nДаудовс боху, хIетахь дуьйна Нохчийчохь "терроризм" боху кхетам дIабаьккхина хилар тIе ца лацало цаьрга.\nЛондонехь эмиграцехь вехачу нохчийн политикан Закаев Ахьмадан гергарнаш лецна хилла кхаарин дийнахь герзашца, муьлш бу цахуучу наха. Цуьнах лаьцна хаамбина Кавказ.Реалиин редакцига ТIехьа-Мартанарчу хьасташа.\nЗакаеван цIе ца йоккху Кадыровс, амма хьехайо иза веха гIала – Лондон, юьйцу политика караерзийна йолу актеран говзалла.\n"Хьо сихха цIавола, ас тоьли чу хаор ву хьо. Я хье юккъе герз тоьхна вуьйр ву, чIир сайна тIе а оьцуш. Со кийча ву и чIир Далла а, халкъана а хьалха тIеэца", - дIахьедо Кадыровс.\nКадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарахчу полкан буьйранчас Чалаев Замида куьйгалла а деш дIаяьхьначу лерринчу операцехь вийра хIетахь ялх тIемало, амирца Бютукаев Асланца цхьаьна.\nКадыровна, цуьнан къамело гайтарехь, ца тайна Бютукаев а, цуьнан тоба а кхалхарца доьзна Закаев Ахьмада дина къамел. Махкал арахьа вехачу Ичкерин векало кадамбира байъинчийн гергарчаьрга, "къоман турпалхой" бу а олуш кхелхинарш.


Лахьан-беттан 22-чу дийнахь 75 шо кхаьчна политик а, Iилманча а, хьехархо а волчу Хасбулатов Руслана.\nХасбулатов: Ас аьлла хиллера, воккхахилча, Кремле а вахана, Сталин тIаIIийна чувуллур ву ас!\nЛахьан-беттан 22-чу дийнахь 75 шо кхаьчна политик а, Iилманча а, хьехархо а волчу Хасбулатов Руслана. Маршо Радион нохчийн редакци кхоллинчу кху 15 сов шарахь дуккхазза а интервьюш а елла, махкахь а, дуьненахь хуьлчун комментарtш а йина Хасбулатовс.\nКъилбаседа Кавказан сервис кхуллуш гIортор йина а ву дуьненна а вевзаш волу политика, цигахь дехачу къаьмнийн меттанаш кху дуьнентIехь массанхьа а 'эфирехь хезаш хилча дика хир ду бохучух ша тешаш хиларна.\n75-шо кхаьчнехь а, тахана а вуно сема а, мало ца еш юкъараллан дахарехь дакъалоцуш а, хьехархочун болх беш а ву Хасбулатов Руслан.\nМаршо Радионо хозуьйту Хасбулатов Руслана цхьацца хенахь еллачу интервьюн кийсакаш.\nДоьзалх лаьцна. Хасбулатов Русланан 2 шо хилла нохчий а, гIалгIай а махках баьхна Сибрех бохуьйтуш. Гергарчаьрца, тайп-тукхумца, дерриг къомаца лайна цо махках ваккхаран беза бала.\nХасбулатов: Тхан доьзалехь тхо виъ вара - кхо ваший, йиший. Со уггар жиманиг вара, шо кхаьчнера. Арадохуш кечамна цхьа сахьт деллера.\nАлматара Москох университете а вахана, цигахь чекхваьлла, махкахь дукха ваьхна а вац со.\nТхан нана, колхозе а йигина, цигахь хьелийозархо а хIоттийна, аьтто белира тхан, цо мацалла ца болуьйтуш схьабалийра тхан доьзал. Гергарнаш дукха белла мацалла.\nВайн чартех некъаш бехкина, кешнаш хIаллак а деш, музейш, ва библиотекаш, еррриг а синбахаман хазнаш, театрш, нохчийн мотт дIабаьккхина, нохчех, гIалгIайх мостагIий а бина лелла...\nХасбулатов: «8 класс а яьккхина, цул тIаьхьа сарахь доьшуш вара со (вежаршца цхьаьна доьзал кхаба ма безарий). Алматара Москох университете а вахана, цигахь чекхваьлла, махкахь дукха ваьхна а вац со. Амма дуьйцург а, гушдерг а ма дара гIелонца дозаделла.\nНохчийчохь тIом беш а, зуламаш деш а Ал-Кайда ю бохуш, Кремло деш хиллачу дIахьедарех лаьцна.\nЦхьа план яра вайн дIо Лихтенштейнехь къобал йина.\nУггар хьалха, кIорге хьо хьаьжча, дерриг и зулам оцу Кремлера охьадогIуш ма ду. Церан политикера. И мел ю и политика, суна хетарехь, и тIом шорлур бу. Кхечу уллехь йолчу республикашна тIебоьрзур бу. Шина хIорда юккъехь, тIом а бина, и массо нах хIаллакбан гIерташ бу-кх хIорш. Цу тIе, шайна гIортор еза, бохуш, дуьненаюкъара терроризм ю, бохуш...\nВай, дуьненаюкъара терроризм...хIан, делахь, хилийтахь, масала, хилийтахь, вай, международни терроризм хилча, международни силы [ницкъаш] хила деза-кх тIаккха оцу метте схьадалийна - американцаш а хила беза, европейцаш а хила беза, кхеченхьара пачхьалкхаш а хила еза.\nИштта дIадерзо деза, бохуш, лелаш вара со. Цхьа план яра вайн дIо Лихтенштейнехь къобал йина. И вайн план йолушшехь, иза хьахош а яц. Машар безаш бу бохуш, цара а тIаьхьа хьаха а ца йо".\nОьрсийчоьнан Федерацин Лаккхарчу Кхеташонан гIантда а волуш махкахь ГКЧП олу Iедал карчо гIортарх лаьцна.\nХасабулатов Руслан: "40 километр Москохна уллехь Архангельское олучу цхьана эвлахь Iаш вара со. Сан цIа а дара цигахь, уллехь, цхьа ткъех метр, Ельцинан цIа а дара. 7 сахьт даьлча телевизорехула "Лебединое озеро" мукъам а локхуьйтуш ГКЧП йина шаьш аьлла, цара и шайн къамел дешшехь хиира суна иза карчам буй а, цара лелош дерг хIун ду а. Ведда чуиккхира со Ельцин волчу. Лахахь цуьнан зуда а ю, и Коржаков боху и "тхьодакх" а ю - цера и "охранник". Бершший а боьхна бу.\nКхузахь штаб йийр ю вайшимма аьлла, и духьалояр вовшахтохар дIадолийра-кх ас. ТIаккха оха йоха а йира-кх и ГКЧП".\nНохчийчохь тIом ца хилийта хиллачу аьттонах лаьцна.\nХасабулатов Руслан: "Мангал-беттан 20-чу дийнахь (1994 шо) доккха кехат даийтинера соьга цо, Дудаевс. Шега оцу Кремлера наха бохург дош доций хии шена, ахь делегаци яийтахьара, оха аш аьлларг а дийр дара, федерацин барт беш дакъа а лоцур дара аьлла. Кхин цхьа а дов ша оьшуш а вацара аьлла, кехат даийтинера цо.\nСуна хIара Росси санна йоккха пачхьалкх ма езара куьйгалла дан. Иза схьаяьккхира кхара соьгара"…\nСо чIогIа хазахетта вара. Барт хили тхан аьлла. Сан когаметта вара Яров Юрий. Ас цуьнга элира, Дудаевга телефон а тохий барт бе, Гезгмашин-баттахь Сочехь кхетта а цхьаьнакхетар ду вай, и хаттар дуьцур ду вай аьлла.\nСуна хетарехь, и конфликт йицйелла а хира яр-кх вайна, дерриг а нийсачу агIор дIагIур дара. Нагахь санна цо (Ельцина) герзаш ца диттинерахьара КIайн ЦIанна цхьа а тIом хир бацара. Республика кхуьуш а хир яра. Дала геч дойла царна, массерна а (чIогIа дукха вай хIаллак хили) и нах бехаш а хир бара-кх».\nКремло шега Нохчийчоьнан куьйгалхочун дарж кховда дахь ша лур долчух жоьпах лаьцна.\nХасбулатов: (Вела а воьлуш) "Нохчийчохь куьйгалла дар суна къезиг ма-ду! Нохчий… Вайн махкахь-м дикка куьйгалхо ву вайн. Суна хIара Росси санна йоккха пачхьалкх ма езара куьйгалла дан. Иза схьаяьккхира кхара соьгара"…\nТаханлерчу шен могашаллах лаьцна.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Компьютерни играш ловзар хьарам дуй?\nАссаламу Iалайкум варахьматуллахI. Компьютерни играш ловзар хьарам дуй? Баркалла!\n«Компьютерни играш» ловзар хьарам ду нагахь санна хIокху хIуманех цхьа хIума цаьрца делахь:\n1. Дукха хан йайъар. Хууш ма-хиллара, дукхах болчу наха оцу ловзарех ловзуш вуно дукха хан йойъу, цхьа ловзар доьххьара дуьйна чекхдаккха масийтта бутт безаш хуьлу. Ткъа оццул и хан эрна йайъар мегаш хIума дац, хIунда аьлча хан уггаре мехала хIума ю могшаллийца цхьаьна. Хенах лаьцна хIора адаме хаттам бийр болуш а бу. Наггахь, шен хьекъале садоIуьйтуш ловзар гIалат дац. Вон дерг – оцу ловзарш тIехь сахьташ дахар ду.\n2. Важиб долу хIума оцу ловзарех ловзар бахьана долуш бухадитар, ца дар, тIаьхьадиссийтар. Масала, Дела хьахорах вухакхетар, ламаз шен хенахь ца дар, деша вахарна тIаьхьависсар, Iилма Iаморна новкъарло йар, ден-ненан хьакъ кхочуш дарна новкъарло йар, иштта кхидIа а.\n3. Могшаллийна зен хилар. Дукха ловзар бахьана долуш цхьаболчеран бIаьрса телха, йа «нерваш» меттахйовлу, йа догиэтIаш хуьлу, иштта кхидIа а.\n4. Оцу ловзар юкъахь хьарам эшарш хилар; йа хьарам суьрташ хилар, масала берзина зударий, ах-берзина зударий, иштта кхидIа а; йа кхидолу хьарам хIуманаш хилар, масала къаьркъа малар, жаIарш лелор, жаIарш йазйар, йа бусалба кхетамца догIуш доцу кхидолу хIуманаш лелор, и.кх.д.\n5. Оцу ловзарш чохь бусалба нах байъар, маьждигаш дохор, бусалба нахана доьхьал тIом бар. Хууш ма-хиллара, цхьадолу ловзарш «тIеман стратеги» йолуш ду, царна юкъахь бусалба мехкаш схьадахаран Iалашонаш ю, бусалба нах байъаран Iалашонаш ю, маьждигаш дохоран Iалашонаш ю.Масала, Макка йохийча «очкиш» луш а ду церах цхьадерш. Оцу кепара долчу ловзарех ловзар хьарам ду.\n6. Керста-нах базбар, бусалба нах сийсаз хетар.\n7. Вовший къийсадалар, ваьснаш йар, девнаш дахар.\n8. Берана вон кхетам чубуьллуш хилар, бер вочу агIор кхиорна оцу ловзарша Iаткъам беш хилар.\nНагахь санна оцу бахьанех цхьа бахьана кхочуш хуьлуш дацахь, церах ловзар хьарам дац; Лакхахь вай хьахийна долу муьлхха а цхьа бахьана кхочуш хуьлуш делахь, йа вай хьахийна а доцуш, цхьа керла вон хIума кхочуш хуьлуш делахь – тIаккха хьарам ду церах ловзар.\n25.04.2010 = 11/05/1431


Оппозиционан политикан Навальный Алексейн штаб Дагестанехь схьеллар цкъачунна дIатеттина цхьана ханна. Штабан куьйгалле хIотта везаш хиллачу жигархочо Аблякимов Руслана дина цунах лаьцна дIахьедар. "Кавказский узел" агенталле цо дийцарехь, ша муьлхачу организацин цIарах ву лечкъа а ца деш, штабана лерина хIусам лоьхучу цунна массара а цхьацца бахьанашца дуьхьало йора. Цхьаъ реза хиллера цуьнга ханна мехах шен шIишло яла, амма куьйгаш яздечу дийнахь реза ца хиллера иза а, "шеца зIене нах бевллера" аьлла.\nИштта жигархочо латкъам бина, дийнахь-буса а шена тIаьхьабевлла нах хиларх. Цунна хетарехь, цуьнан агIончашна кхерамаш тийса гIерта уьш. Карарчу заманчохь Дагестанера араваьлла иза, амма штаб кхолла лаам хIинца а болуш ву ша аьлла, тIетоьхна цо.\nЧиллан-бетта 20-чохь муьлш бу ца хуучу наха тIелатар динера Аблямиковна, Тарки-Тау ломан майданахь шена евзачу шина йоIаца иза лаьттачу заманчохь. Цо бахарехь, лаьтта иза охьа а виллина, кхунна мийраш а бетташ, Дагестанехь хIу деш ву хьо, Москвара стенна вена бохуш, хеттарш дина хиллера цуьнга. Полицига дIахаийтина жигархочо, шена тIелатарх.


Эха-Борзех тΙемалойн бен тарбелла Ιедалшна\nГIуран-бутт 19, 2012\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министараллин хаамийн хьостано Iорадаккхарца, кху ГIуран-беттан 18-чу дийнахь 21 шо долу жима стаг сацийна ницкъаллин структураша Эха-Борзехь (Ассиновск-эвлахь).\nОфициалан дийцарехь цунна бехке дуьллург ду кхушеран гуьйренан шолгIачу, гIа дужучу баттахь,кхачанан сурсаташ латтош тIемалошна гIодар. Низамхоша билгалдаккхарца цо даре дина шегара даьллачунна.\nЛаьцнарг, тутмакхаш цхьана ханна чохь бахкочу набахтехь латтош ву. Цунна дуьхьала бехк токхаман гIуллакх доло лоьруш бу талламхой.\nЦу кепара кест-кеста бахархой лецарехь махкахь коьртах яьллачех цхьаъ ю ломан когашкахь Iуьллу Ассиновск эвла.юьртахоша тоьшалла а деш беккъа кху тIаьххьарчу цхьана баттахь лаьцна цигахь иттех стаг.\nЦарна юкъахь ю нисса итт де хьалха лаьцна ши зуда а. Шайн юьртара сих-сиха маьрша нах лецар цхьаболчу бахархоша дузу цигахь бехаш болчех дукхахберш тIамо йохийначу ломан ярташкара охьабаьхкина хиларца. Аьлчи а тIебаьхкина хиларца. Цигара яхархо Асмаъ ю дуьйцуш цунах а,шайна ницкъаллин структураша хаддаза бечу тIеIаткъамах а.\n«Асиновскехь цхьана оьрсийн зудчо йиллина туька ю «Не проходи» цIе а йолуш. Циггахь цхьа эккхийтар дина. ТIаккха лаьцна кхо кIант дIавигна цу туьканна гергахь лаьтташ волу. Шиъ дIахецна цхьаъ чохь сацийна,етташ ницкъ а бина цуьнга даре дайтина.\nЮьртахоша дийцарехь кIентан цхьа бехк а бац. Важа шиъ схьаваийтина. Вала да хиларе терра уьшшиъ ваьккхина ,ткъа хIара тIепаза вайи-кх цара. Цу шинна а ницкъ бина ба-м, делахь а мукъавалийтарх баккхийбеш бу цIеранаш».\nЮьртахоша хIун боху? Цуьнан бехк лорий?\n«Цхьа воккха миска вара иза дукха хууш а воцуш. Цхьанхьа юкъа гIиртина а мА вац иза наха дийцарехь. Кхузахь дергга-м цхьанхьа ду моьттуш а яц со. Ишта лецарш-м кхузахь кест-кеста хуьлу. Ломан ярташкара охьадеъна адам дукха ду кхузахь. Цигхьара хиларе терра шайн цхьа цабезам хирг хир бу-кх церан, ца хаьа. Лоций дIа а вуьгий етташ тIелоцийта динарг а, цадинарг а.\nКхузахь дерг аьттехьа дац ур-аттал Михайловскехь а (Серноводскехь). Тхан юьртал шозза –кхузза йоккха а йолуш,куьг кхочехь юххехь елахь а. Цигахь цхьа наггахь бен нислуш дац стаг лацар. Къа ду-кх цара хьийзочу кегийрхой. Доьза байна бу дукха.масалш дало йиш а йолуш».\nНах вовшах а кхетта ,вовшех дага а бевлла, цхьа гулам бина а дуьхьало ян ца гIоьрта?\n«Нах бахьа-м ма ца баьхьа. Ишта зама ю-кх хIара стагга а дош а ала ца хIуттуш. Ша-ша сох хьакхалуш мА хилахьара,сан коча мА бахкахьара бохуш Iаш бу-кх нах. Совнах дош а ала а ца ваьхьчцу даьлла ду-кх хIара».\nСоьлжа-ГIалин Ассиновск юртахь тергаллучу хьолах дийцинчу Асмаана хетарехь, дукха бахархой бу ,мичча бахна а,цигара дIабаха ойла кхобуш,амма цкъачунна таро цахиларна садетташ Iаш. Церан дукхахболчеран Iалашо ю боху Асмаа, бутт бен ца баккхахь а Европе кхачар.


ГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек (аьтту агIор), мехкан муфтий Хамхоев Iийса (аьрру агIор)\nЕвкуров Юнус-Бек – кхиаме куьйгалхо я Iазапхо?\nТIаьххьарчу кIиранашкахь зорбанашкахь йийцарейо ГIалгIайчоь. Бусулбачийн умматах дIахерви цкъа Евкуров, юха Магасехь митинг дIаяьхьи, нийса харжамаш хилийта аьлла, тIаккха леца болий оцу боламехь дакъалаьцнарш.\nЙоккха гIовгIа эккхийтира Несарехь нана а, цуьнан ши воI а вуьйш, дIаяьхьначу "леринчу операцино".\nХIун ду ГIалгIайчохь дерг? Кху гурахь "юха харжа везачу" Евкуровца боьзна буй-те и боллу хиламаш?\nЯ Евкуровгара цхьаъ даккха гIерта- те? Я федералан центрна хьалха шен "имидж тоеш" ву-те Евкуров?\nОцу хеттаршна жоьпаш лийхира "Кавказ.Реалиис" эксперташкахула.\nЕвкуров – Iазапхо ву?\nГIалгIайн бакъонашларъярхочунна Муцольгов Мохьмадна хетарехь, и тIаьххьара хиламаш вовшашца боьзна бу аьлча, нийса хир дац.\n"Реионера Iедал моттаргIанаш лело марзделла муьлххачу а кху махкахь хуьлучу хиламех. И дерриге а Iедална дуьхьал провокаци ю аьлла туьду цара. Политикан деса къамел ду и", - билгалдоккху Муцольговс.\nОцу юкъанна и хилларг доьзна лору цо цхьана юкъараллехь, цхьана республикехь хиларца.\n"Махкарчу Iедална болх бан ца хаьа. Цкъа делахь, цара лелорийг дукхачу хьолехь низамашкахь дац. ШолгIа аьлча, динан урхаллаца, оппозицица, юкъараллаца цхьана болх барехь хоьттина тIай дац", - боху бакъонашларъярхочо.\nЕвкуровс кхоьллинчу системехь "массо а къоланаш деш, массарна а тIаьхьа бевлла бу", - аьлла хета экспертна, дагадоуьйтуш "муфтиятца конфликт эккхале хьалха, кхелахошца а, юкъараллаца а, бакъонашларъярхошца а дуьхьалхIоттар" хилар.\n"Муфтиятан ши векал, Iедал коррупци лелорна бехкедина Малгобекан дарбан цIийнан коьрта лор, оппозиционер Хазбиев Мохьмад, кхелахо лаьттина Саутиева Зима – церан массеран а керта тIеман гранатш ехкинера. И зуламаш хIинца а теллина а дац, уьш дарна цхьанна а таIзар дина а дац", - аьлла, дийцира Муцольгов Мохьмада.\nЦо бахарехь, цхьана а Iедалан критикна бакъо ца елира ГIалгIайчохь маьрша акци дIаяхьа.\n"Шайн гIишлошчохь мацалла кхайкхийначу нахана тIе а полици еара. Оцу хIусамчохь къола дина ца Iаш, 15 денна-буьйсанна пхи декъахо чувоьллира цара. Изза до хIинца а акци бевллачарна, ахчанца а гIуданаш а детташ", - дуьйцу бакъонашларъярхочо.\nРеспубликехь юкъараллан-политикан хьал дика ду олийла дац, хьал иштта лаьтта дуккха а зама ю аьлла хета Муцольговна.\nАмма боху, эксперто, Евкуров куьйгалле хIоьттинчу хьалхарчу шина шерачохь иштта дацара, "хан мел йолу, чIагIвелира иза" боху цо.\n"Евкуровна дуьхьал спецопераци ян гIерта бохург, политикан моттаргIанаш ю, царна атта ду иштта дерзо. Низамаш лардахь, кIад а хир дац бохуш санна", - чIагIдо Муцольговс.\nЕвкуровна чIагIо йоллуш 4\nЖурналисто Шевченко Максима ГIалгIайчохь тIаьххьара хилларг "политикан къийсам бу" боху.\n"Евкуровна дуьхьал лаьтта Iаламат тIеIаткъаме нах – Келигов Муса а, муфтий Хамхоев Iийса а, президент хилла Зязиков Мурад а, кхи а цхьа могIа нах. Уьш бакъболу политикаш бу, цара латториг къийсам бу, амма кхечу цивилан кепашца латто беза къийсам", - боху Шевченкос.\nЦунна хетарехь, Евкуров – дика ларош, кхиаме президент ву. "Шена хьалха хIиттийначу Iалашонашца а ларийна иза. Хьалхара Iалашо яра – къайлах лела террорхой хIаллакбар. Доккхачу декъанна царех дIацIанбина цо мохк, тIаьххьара хилла эксцессаш ца йийцича", - элира журналисто.\nШолгIа Iалашо яра боху Шевченкос, хIирийн-гIалгIайн конфликт цхьана политикан формате яккхар. Цуьнца а ларийна Евкуров, шен репутацех вогушшехь, шена дуьхьал критикаш а бохуш, коьртехь гIалгIайн юкъараллан организацеш а, "Мехк-кхел" а йолуш.\nИштта Евкуровн ка яьлла ГIалгIайчоьнан экономика лакхаяккха, шеко яц Шевченкон: "Пхи-ялх шо хьалхачул а дика бехаш бу гIалгIай тахана. Хьо ГIалгIайчухула чекхваьлча го хьуна массеран а цIечу кибарчигах дина цIенош. Ткъа статистике хьаьжча – белхазалла, хьал лахдалар, къемат го", - боху цо.\n"Регионан куьйгалхочунна Евкуровна чIагIо йоллуш 4 дуьллур дара ас. ХIаъ, дIахьош къийсам бу. ГIалгIайн юкъаралла хала ю. Цигахь нохчийн кIезиг тайпанаш ду. Цигара бахархой, шайн баккхийн нах хьалха а бевлла тукхумаш долуш, авторитете нахаца, шайн тайпахь лелош политика а йолуш бу".\nШевченкос билгалдаккхарехь, гIалгIайн юкъаралла цхьана къомах лаьтташ елахь а – дарж къуьйсуш ловзарш ду уьш, ницкъболчийн, ларамечийн, хьоладайн, тукхумийн.\n"Оцу ситуацехь а къийсам баржийна. Цо а гойту, ГIалгIайчохь нах маьршачу, паргIатечу дахаре бирзина хилар. И а ма ду Евкуров бахьанехь", - аьлла хета Шевченко Максимна.\nМатериалан автор Садовская Алена, гочйинарг Димаева Лиза


Кремло "Эрмалойчоьнна герзаш даларна" реза яц Баку\nМарсхьокху-бутт 14, 2020\nАзербайджанан президент Алиев ИлхIам\nБайначу баттахь Азербайджанан-Эрмалойчоьнан дозанехь тIом иккхина хилар а, цигIахь Iаьнна цIий а ца гуш, Оьрсийчоьно Эрмалойчу герзаш хьийсор харцо ю, дIахьедина Азербайджано.\nМарсхьокху-беттан 13-чу дийнахь Азербайджанан президентан Алиев ИлхIаман пресс-векалто ша бечу хаамехь билгалдоккхина, "де хьалха и гIуллакх" Алиев ша Оьрсийчоьнан президентаца телефонехула дечу къамелехь къасто гIиртина хилар. Азербайджано дIахьедо, Оьрсийчоьно Эрмалойчу 400 тонна герзаш кхачийна кеманашца Казахстанехула а, Туркменистанехула а, Иранехула а, аьлла.\nАмма Кремло, Путина а, Алиевс а къамел дина вовшашца, аьлла, баржийначу хаамехь дац Оьрсийчоьно Эрмалойчу герз хьажор хьахош. Президенташа "йийцарейина регионера проблема, Азербайджанан-Эрмалойчоьнан дозанера хьал хьахош, шен агIор Оьрсийчоьно билгалдаьккхина и хьал шагдеш йолу гIулчаш кхераме хилар ", боху Кремлан пресс-релизо.\nШина пачхьалкхан дозанехь бахначу беттан 12-чу дийнахь иккхина тIом лаьттира деа дийнахь. Эрмалойх лаххара а велла пхи эскархо. Азербайджанан агIор вийнарг ву 12, шайлахь инарла Хашимов Полад а волуш. Ломан Карабах къуьйсуш иккхина конфликт яьлла иттаннаш шерашка. Ткъа Оьрсийчоь йогIу Европан кхерамзаллин а, юкъахь къахьегаран а организацино Минскехь Азербайджанний, Эрмлойчоьнний юкъа машар билла къастийначу пачхьалкхийн декъа (Оьрсийчоь йоцург, оцу тобан декъашхо ю Американ Штаташ а, Франци а).


Дуьне, Стигалкъекъа-бутт 01, 2016\nКIиран-де 1 Стигалкъекъа-бутт 2016\nОхан-бутт 30, 2016\nАвстрехь бехачу овхIанхойн, нохчийн кегирхошна юккъехь кест-кеста нисло девнаш а, тийсадаларш а. Меттигерчу хаамийн гIирсаша шуьйра дийцаре дарна нахала а довлу и девнаш. И хьал эшорхьама Венерчу интеграцех йолчу хьукмато вовшахтоьхнера шина диаспорин векалш. Азимова Сийлаха хилира цхьаьнакхетарехь.\nОхан-бутт 28, 2016\nГерманехь туркой лецна, ДаIишца зIенехь хиларна\nШи бутт хьалха Германехь ехачу цхьана нохчийн мухIажирера кхело ялх бер дIадаьккхинера, цо царна Iунал ца до аьлла. Цу зудчунна гIо оьшу бохуш ахчанаш гулдан араяьллера туркойн цхьа тоба. ХIинца полицина гучудаьлла и нах ДаIишца зIенехь хилар.\nЖурналистийн дешан маршо ю Гуьржийчохь\nГуьржийчохь Кавказерчу махкашлахь, журналисташна уггаре а паргIато йолу мохк бу. И дIахьедар дина Freedom House, цIе йолчу дуьненаюкъарчу цхьаьнатохаралло.\nХи догуш хуьлий?\nГiиргIазойчуьрчу Кочкаран кIоштарчу Ара-Кхол юртахь ду цхьа хьоста. Лаьтта бухура хьаладолу цуьнан хи догу. Бахархой теша иза дарбане хиларх. Туристаш цига лелар бахьана долуш гоьялла меттиг ю Ара-Кхол.\nЕвропе веана Обама\nКестта президенталлин хан чекхйолуш волу Цхьаьнатоьхначу Штатийн куьйгалхо Обама Баракъ кху деношкахь Европе вахана.\nИсторин Iилманча, Казанера федералан университетан профессор Гилязов Искандер дуккха а хан ю Советан пачхьалкхера бусулба нах ХIитлеран эскарехь гIуллакх дарх лаьцна таллам дIахьош волу. Ша аьлча, цо толлург ю «Идель – Урал» олу легион. Цунах лаьцна Гилязовца къамел а дина, леррина материал кечйина Маршо Радион оьрсийн сервисан корреспонденто Резунков Виктора.\nОхан-бутт 22, 2016\nЛавров Ереване варна дуьхьал протест\nЛавров Ереване варна дуьхьал бу цхьаболу эрмалой\nОхан-бутт 21, 2016\nЧернобыль: шуран а, мезан а мохк?\nЧернобылехь цхьа жимачу нехан тобано сацам бина радиаци бахьанехь ваха дихкинчу меттигехь яха хаа. Маршо радионан Чаппла Амоса Чернобылан дIаьвшачу латта тIехь ирсе вехачу цхьана стагах кхийтира.\nГрацерчу кхелехь юха а дIайолийна нохчийн, боснихой къаьмнех болчу Шемарчу тIамца боьзначу джихадхошна тIехь кхел.\nРоза, СаIийдин Нана\nТеррорхошна ахчанца гIодина аьлла пхи шо набахти чохь даккха хан тоьхна СаIийдина. Амма цуьнан нанна иза бехке яц аьлла хета. СаIийдин евзаш йоцчу йоIо кийтарло а йина, чуйолийтина боху цо шен йоI. Шен цхьаъ бен йоцчу йоIах, шен кхолламах лаьцна дуьйцу СаIийдин нанас.


Украинера а, Нохчийчуьра а схьабевллачара тIамна дуьхьала акци дIаяьхьна Венехь\nВенера акци, 2022-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 9-гIа де\nТIе ца эцначу Нохчийн республика Ичкерин Австрерчу векалто а, юкъараллин цхьанакхетараллаша а, украинхойн диаспоро а Оьрсийчоьно болийначу тIемашна хьажийна митинг а суьртийн гайтам а хIоттийра. Австри фашизмех кIелхьарайоккхуш кхелхинчу советийн эскархошна лерина Шварценбергплац майданерчу хIолламна уллохь дIаяьхьира акци.\nПутин коьртехь волуш Оьрсийчоьнан политикан, тIеман ницкъаша нохчийн къоманна дуьхьала лелийна зуламаш таллар тIедожийра гулбеллачара. Оьрсийн-нохчийн шина тIамехь кхелхинчарна а, Украинехь хIинца йоьдучу тIеман агрессина лерина яра митинг. БIе гергга стаг гулвелира акце.\nБарамехь дакъа лаьцна йолчу тIе ца эцначу Нохчийн республика Ичкерин Австрерчу векало Дунаева Розас Ичкерин арахьарчу Iедалан куьйгалхочун Закаев Ахьмадан украинхошка хьажийна кхайкхам дIабийшира: "Стигалкъекъа-беттан 9-чу денна хьажийначу парадашна меттана вай дагалоцу Нохчийчуьра а, Украинера а байъинчу нехан иэс. Нохчийн къомо а, миллионаш наха а Оьрсийчоьно дохучу тIемаша Iадийна болчу украинхошна а, Украинана шайн дог лазар гайтина".\nЖигархойн бистхиларал совнаха, оьрсийн эскарша дайъинчу берийн суьртийн гайтам хIоттийра майданехь. Иштта "Путинна лерина цIелиг [клетка]" гойтуш перформанс хIоттийра.\nБоккха Сийлахьчу тIамехь Стилгалкъекъа-беттан 9-хь долчу толаман Денна лерина Къилбаседа Кавказан а, Оьрсийчоьнан Къилбан а регионашкахь даздаран барамаш ду хIиттош. Украинехь оьрсийн тIеман агрессин символаш хиллачу "Z" а, "V" элпаш леладо барамашкахь а, царна цIерш тохкуш а. "Бессмертный полк" кхоьллинчара тIейогIучу ханна хинболчу барамашца шайн доьзна ца дозар дIахьедина, акцин дуьххьаралера чулацам байна хиларна.


Мидалш массарна а луш ца хилча…\nАбдулгамидов Алик (аьтту агIор)\n«Хьалхара канал» телекомпанехь болх бинчу журналиста Абдулгамидов Алика схьа ца эцна шена луш йолу «Дуьненаюкъарчу бандитийн тобанаш йохоран 20 шо кхачар» мидал. Иштта хаийтина цо ша совгIатца билгалбохучийн могIаршкахь шен коллегаш бацарна резавоцийла.\n"Гарехь, вайн Iедална махка Путин вар хилла коьртаниг. Церан балаболуш хIума а ца хилла совгIаташ дала хьакъберш къастор. Хьакамех джентльменаш бен коьчалш хилла оцу мидалех», -элира "Кавказ.Реалиига" Абдулгамидов Алика.\n"Ас журналисташна тIеберзийра тидам, вайн наханна истори сиха йицлуш хиларна. Оьрсийчохь бахархой тIамна дуьхьал болу зама яра иза, шайн бераш Кавказе дала дахийта ца лаьа шайна бохуш. Ткъа вайн кхузахь цхьа а вацара тIамна дуьхьал. ХIунда аьлча, журналисташа шайн материалашкахь кхетабора дагестанхой, царна хаьара шаьш, шайн мохк ларбина ца Iаш, Оьрсийчоь а Iалашъеш хьийзийла», - билгалдоккху Абдулгамидовс.\nДагестанан коммуникацийн, зIенийн министралло хаамбина, совгIаташ дала догIучийн могIарш тIечIагIбина ца бевлла, буза мегаш бу кхечу журналистийн цIерашца а, аьлла.\nДагадоуьйту, Дагестанан Iедало мидалш ю луш Басаев Шемалан а, Кебедов Бахьавдинан а тобанашна дуьхьал тIемаш биначарна. 20 шо хьалха и тобанаш яхара Нохчийчуьра Дагестане тIом бан.\nАбдулгамидовс бахарехь, цо сацамбина шена луш йолу мидал, журналистех совгIат дечийн могIа буьзича а, ца буьзича а, схьа ца эца.\n"Иза суна башхалла йолуш ду. Ас совгIаташ дахархьама ца бина сайн болх. Трагеди тIехь бахам гулбар суна маьттаза хета», - аьлла журналиста.\nСоциалан машанашкарчу дагестанхоша шуьйрра дийцаредо Абдулгамидовс мидал схьа цаэцар. Дукхахберш бу цуьнгахьа. Цхьаболчу комментаторша бахарехь, юьйцу мидал мехах эца а баьхна цаьрга ХIинжа-ГIалахь.


Мархин денойх ойланаш\nМангал-бутт 23, 2017\n"Дера, хьалха санна ма дац..."\nКху шарахь мелла а атта кхаьбна наха марханаш. Йовха яцара. Дела денна аьлча санна, догIанаш дара, малх наггахь бен хьожуш боцуш.\nТIаьхьарчу шерийн башхаллаш билгалйоху наха. Коьртаниг - бераша а марха кхобуш хилар ду, дийцира Соьлж-ГIаларчу лоьро Ибрагимова Марета.\nИбрагимова: «Кхушара санна атта кхаьбний теша уьш, олу дукхачара. ЧIогIа сиха дIабели хIара бутт. Хаза беъна бутт а бара».\nИбрагимова Марета дуьйцург бакъдеш санна масал ду 7 шо долчу Соьлж-ГIаларчу яхархочунна Саирин масал а. Цо дуьххьара шен дахарехь 5 марха кхаьбна.\nСаира: «Со бутт кхаба лууш яра. Амма со тIаьхьа йисира. Ас инзаре атта кхебира марханаш. Хьалхалера шиъ хала дара. Важа кхоъ-атта дара. Со сайн ненанана йолчохь яра. Цигахь дIаюьжура со. Хан сиха дIайоьдура».\nМарха достучу деношка бераша чIогIа сатуьйсу. Арадевр ду уьш кара тIоьрмигаш а эцна. Уггаре а кеггийчара олу: «марха къобал дойла, сникерс яцахь-Iадика йойла!».\nСтохка царах тера хилла Саира, хIинца коьртахь йовлакх а долуш араер ю ша боху цо.\nСаира: «Хьалха ас лелийна инзаре хаза коч юхур ю. Месаш а охьахоьцур ю, уьш нис а йина. Амма коьртаниг - коьрта йовлакх туьллур ду. Сан ненадас аьлла соьга, коьртахь йовлакх леладе».\nЦхьаболчу доьзалера бераш ара а ца довлуьйту Марханаш къобал дан. Нехан неIаргахь товш дац хIума йоьхуш лелар, олу цаьрга.\nХIетте а, хIора доьзалехь неIарга даьхкинчу берашна леррина аьлла, эцна тайп-тайпана мерзалгаш ю.\nШен берийн бераш ша-м дохуьйту марханаш къобалдан, аьлла дийцира Чечанара яхархочо Агаева Сацитас.\nАгаева: «Хьалха самукъадолура. Шатайпа хуьлура иза. Тахана доккхачу декъанна, нах сихаллехь хьийза. Бераш марха къобалдан а доьлхуш хилла хьалха. Суна хазахета уьш хIинца а дуьйладелла. Ас сайнчуьра-м дохуьйту уьш».\nБаккхий мел хуьлу, нехан дегнашкахь синкъераме хIума кIезиг дисина. Хеназа шаьш къаьстинчу гергарчех дагалецамаш алсамбуьйлу церан, массо а самукъадаьлла гича, схьабелара дIабаханарш, олий.\nЦундела шен кхин башха самукъа а ца долу боху Йоккхачу АтагIарчу яхархочо Шамсудинова Кийсас.\nШамсудинова: «Хьалха хаза дара. Баьрче хиъна Iаш да-нана а долуш. Арахь левзина чудеъча, ахь хIун дина олий, хоттура. Хьалхалера зама ирсе а, самукъане а яра. Токхе зама яра. ХIара зама цуьнга кхочур яц. ХIара ша-шена вехаш зама ю».


Лордкипанидзе Ник1о. Коьртали коьртахь зуда. | ВАЙНАХ\n07.08.2014\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nХ1ара дийцар ц1еххьана суна дуьхьалкхеттачу зудчух ду.\nНагахь санна Самтреди-юьртара цунна генахь йоцчу юьрта некъо д1асатехкочу пайтонна т1ехь шун даха дезнехь, т1аккха шуна, шеко йоццуш, гина хир ю 1аьржа духар доьхна, букъ ца нисбеш къахьоьгуш йоллу зуда. Цунна т1аьхьа уьдуш дара сискалан мижарг а карахаь цхьа жима бер.\nДукха хан йоццуш со юха а хилира оцу мехкашкахь. 1аьржа дуьйхина зуда суна ца гира. Сан дог дуьйхира. Суна иза, мухха а, ца тоьира.\nХетта волавелира со. Иштта цуьнан дахарх, сайн цунах дагалецамех кхолладелла х1ара дийцар – кортали коьртахь зудчух ду.\nТой хьалхалерачу заманахь санна д1ах1оттийнера. Оцу заманашкахь х1оттош ма-хиллара. Шовзткъа шо хьалха и тайпа тойнаш даима хуьлура, ткъа шо хьалха цара цхьа а цецвоккхур вацара, цул т1аьхьа итт шо даьлча – уьш п1елгаш т1ехь дагардалла бен дацара. Ткъа х1инца и тайпа тойш деш дац.\nЦхьаьна ц1а чуьра вукху ц1а чу лестара захалча.\nГеннара, къайллаха, хинволчу майрана йо1 гайтира. Там-мах бира. Совг1ат а дира.\nМайрас а, несо а кхузза хийцира мух1арш, доттаг1аша дашо кхазораш йолу таьжнаш техкира коьрта, совг1аташ делира.\nТапчанаш кхуьйсура, еттара мокхазар тоьпаш.\nКъоначу зудчунний, майрачунний деара совг1аташ, уьш кхуззахь стоьл т1е охьадехкира: куьзга, коча уллу з1е, йоьза тас, арсаш, м1ерий, дашо соьмаш, ахсоьмаш, кохьар…\nЛовзарга кхайкхина вара совг1аташ д1аяздан юьртан йозанча.\nДуура-молура, хелха буьйлура, кегийрхой боцурш – баккхийнаш а.\nДайа кечдинчу меттехь дайаза дисина бежанаш 1оьхура.\nЖимачу ламанан ворданна т1ехь цхьана ц1ийнера вукху ц1ийне – яйн з1е, юрг1а, маьнга, тайп-тайпана даарш.\nЦ1а чуьра ц1а чу бевлира –жима стаг, ялх туьма ахча кисанахь а долуш, цуьнан доттаг1ий. Керлачу меттехь юха а д1адолийра хелхарш, малар мелла кегийрхой ца 1ара, молура баккхийчара а.\nБаха хевшира къона нах, бахам д1аболийра.\nМогашалла дика йолуш кегий нах хиллера.\nКхаа шарахь кхузза пхора хилира иза; кхузза юьхь т1ехь томмаг1аш х1иттира, дуьрачу наьрсашка кхийдира.\nЗударийн пачхьалкх: пазат а, урчакх а; экъа а, дечиган 1айг а, т1арг1а къажбо ехк а; хох а, оччам а; узу етт а, 1ахар а.\nГаза кхаба ца лиира: уьйт1ахь мел долу стоьмийн дитташ дожур ду\nГ1езаш ю чуйижа 1ам лоьхуш, «шуш» деш; котамаш, маьрша олхазарш санна, цхьана гена т1ера вукхунна т1е кхиссалуш; аштаркхкотам ю, самукъадохуш, ловзуш. Буьззина бахам бу кертахь!\nБожарийн пачхьалкх: шен уьйт1ахь лелайо кемсаш. Хьаьжк1ийн барз: цунах кхоалг1а дакъа – хьалхочунна; къегаш долу диг, иштта тайп-тайпана белхаш 1едалан хьуьнхахь; ши сту. Хьал дуькъа доьзал, стомма «к1ур»!\nДала декъалбойла нади ! Дуккха забарш йора, хабарш, туьйранаш дуьйцура, иллеш олура, хелхабуьйлура, молура; сатоссуш д1асакъаьстира. Уьстаг1на урс хьакха дийзира; еккъа цхьа к1удал бен чаг1ар ца х1оттийра – коьртачу декъана болх бийраш зударий бара. Цуьнга ца хьаьжна, дерриге ялта чудерзийра. Барз хилла лаьтта дашо бос беттало хьаьжк1аш, жима оьла бина – хилла йоцурш а, матар теснарш а; хьаьжк1ийн г1ах а, г1одамех а юьзна ю уьйт1е.\nМайрас пурба ца делира зудчунна тускарш кхехьа: къахийтира – дукха хан йоццуш берах парг1атъяьлла. Амма ша, кхин сада1ар доцуш, болх бира, буьйсанна наб ца йора; могаш-таза хьаьжк1аш дуо чу йоьхкира; вонаш – тхов к1ел; г1аш а, г1одамаш а – бедан чу.\nДитта к1ел охьакхийтира, г1ора а кхачийна, хьацаран к1уьрлахь. Хьалаг1аьттира, бага а г1иттош, юха а балхана т1евуьйлира, амма…\nХьацар, дагар, харцлер. Т1аккха хорша… Кхо юрг1а. Шаверриг мажвелла!\n«Моьттурий, ткъа суна, б1аьрса дайна юьсийла со, цунна хорша кхетар ю…»\nЛор, х1ума хуу дарбанча-зуда, молханаш, луьйцанш йохкар.\nБерзинчу когашца Гелатихулий, Моцаметихулий чекхбевлира, ч1урамаш дехкира ц1ийнден а, берийн дег1ехь.\n– Дац, х1ан-х1а, дац цунна цамгарах хьалхавалар!\nОхьахецначу месашлахь зуда; г1ийла белхарш а, узамаш.\n– Д1аэца, Воккха Дела, хьайн кхелхинчу лайн са…\nЦамгаро а, 1ожалло а ч1ана баьккхира доьзал.\nГуьржийн зуда жоьра кучахь, шаерриг 1аьржа доьхна. 1аьржа кортали коьртахь,1аьржа к1архаш, ур-аттала, 1аьржа пазаташ.\nХьаж к1ай ду, 1аьржа, мангал комарш санна, б1аьргаш; малхо ягийна ч1ишталгаш, нийса мара; къегина балдаш.\nДеха п1елгаш бос баьхьна а, аьхна а ду – гуш ду, хьалха санна болх беш цахилар; т1етт1а алсам буьйлу байн мостаг1ий, херабуьйлу доттаг1ий. Иза хаддаза лела полице, суьде, ишколе, лулахошкахула, старшина волчу, шен кхолламна муьт1ахь, аьрзнашца, дехаршца.\nИза сацор яц къорачу пено а, кехатан маркех доккхучу ахчано а, генарчу некъо а.\nИза чекхъер ю х1аваэхула, хих, амма шена дог1ург схьадоккхур ду.\nСуьдехула бакъо карор ю, байшна пособи йоккхур ю.\nЦкъа а д1атосур бац доьзал, шеллур бац цуьнан кхерч.\nГеннара цуьнга б1аьрг бетта дуккхачара. Захалш оьхуьйту.\n– Аса муха бийр бу байшна тешнабехк?\nПоэта дийцира суна:\n«Х1усамдас сатоссуш самадехира тхо; со корах арахьаьжира – талла ваха бег1ийла де ду, дог1а деача санна ду тхи, тапъаьлла тийна ду, г1а а ца леста. Ц1ийзаш ду собар кхачийна ж1аьлеш, ткъа эраш малоне 1охкуш ду.\nАрадевли тхо. Иза дара хьуна беламе х1ума!\nСацар доцуш лета ж1аьлеш, оха д1ахийци уьш.\nДа1аман лар т1е нисделла хилла эраш. Церан хари т1ера д1адаха ца ло.\nЦ1а вог1уш цхьаннан юьйцинчу керта т1е нисвелира со. Сада1а сацавелира.\nЛатта х1инца а тхилахь луьйчуш дара. Гучуелира маьлхан цхьа ах, шен аьхначу з1аьнаршца кхелира диттийн баххьаш, стиглахь эзар озехь йиш лоькхура олхазарша…\n1аьржа дуьйхинчу зудчо ц1ийнан т1ехьарчу маь11ера верта деара, бешан къорачу маь11ехь иза охьадаржийра, суна гена доццуш, т1аккха, берзинчу когашлахь, охьахецна яьржинчу месашца, тийжа йолаелира…\nЦо узарш дора, кхевссина охьаоьхучу б1аьрхишца, цуьнан багах дуьйлура цхьа шатайпа аьхна, деган к1орггера схьадог1у дешнаш, цуьнан эшаре аз 1аламат боккхачу балане, г1айг1ане декара, кертан вукху аг1ор 1а со а вилхира, юьхьанца меллаша, т1аккха хецавелла.\nЦ1еххьана кхетамчу веара со, эхь хийтира, ткъа зуда хьалаиккхира, катоьхна верта схьа а эцна, х1усам чохь къайлаелира…»\n1амийра уьш, шен 1амо боцчу ницкъал а сов.\nЦхьа к1ант счетовод ву. Важа суьдехь г1уллакх деш ву. Шинне а зударий балийна…\nТ1елаьцна нуц а – юьртара хьехархо.\nБукара, 1асанна т1е а тийжаш, цхьана ц1ийнера вукху ц1ийне г1ора, цхьа к1ант волчуьра важа волчу…\nМассанхьа еза хьаша яра иза; берийн берийн дола дора, москалшна дарбанш леладора.\nАртделира б1аьрса, амма цо дегочу куьйгашца к1ентан к1антана совг1атна пазаташ юцура. Амма уыи кегий хилира.\n– Когара схьаяха, хьомсарниг, аса хьан жимачу вешина д1ахьур ю уыи, ткъа хьуна кхин юцур ю.\n– Д1алохьа, х1ун бен ду, ца вилхичхьана…\n– Х1ан-х1а, йо1, аса х1орш Коциина лур ю… Бер т1ех ма даккха…\nБер кхин а ч1ог1а дилхира.\n– Нана, хьуна оццул кхоам хета оцу пазатех? Лаьа, гуш ду, к1антана там бан г1ерта хьо! Ткъа тхоьгара диканиг к1езиг гина хьуна, аттала, пазазаташ а кхоайо?\nПазаташ керара охьаийгира. Дуьхьала йист ца хилира нана. Коьртара кортали нисдира.\nЙо1ана хиира нанна вон хиллий, х1етте а т1етуьйхира:\n– Аса бакъдерг ца элира?\nЗуда хьалаг1аьттира, шен юбка егийра.\nБер доьлхучуьра д1атуьйш дацара.\n– Ма велха, ма велха, аса кхинаш оьцур ю хьуна, х1окхо бехкаш ца даьхчахьана! – элира\nЙоккха стаг уьйт1а елира. Цхьа а 1алашо а йоцуш ц1енна гуо баьккхира, ша шен дерриге дахарехь т1ехь къахьегна долчу, берриге ницкъаш д1абелла долчу. Беша текхира. Охьахиира.\nКоьрта чохь цхьа а ойла яцара. «Кхоам хета», «там бан», «к1езиг дика динера», – дешнаш декара хье чохь.\nЛулахо йолчу яхара.\n– Хьуна т1ехь бос а ма бац! Хилларг х1ун ду?\n– Х1умма а ца хилла, сан хьоме Потиэ, бурконна хила тарло…\nЦ1а еара. Москалан к1орнешна хьалха нитташца хьакхийна бод чохь болу кад биллира.\nОхьайижира. Корта базбелла бу, ткъа дег1 дай ду. Цхьа а ойла яц коьрта чохь, амма декаш дешнаш ду: «Кхоам хета…», «там бан…», «дика к1езиг динера…»\nТ1аккха ц1еххьана сацам т1еийцира: «Цхьанна а оьшуш яц, цхьанна а… сов ю… дукха хан ю сайн майра волчу яха еза…»\nШена т1ера дерриге духар д1адаьккхира, схьагулйира ерриге еза мел ерг, т1орказ чу ехкира, халла бен дег1 къовлуш доцчу цхьана т1елхигашкахь ц1а чуьра араелира, ша хала къахьоьгуш шен куьйгашца дина долчу.\nЛарамаза санна, майрачун коша т1е яхара, охьахиира, куьйгаца шарбира къух даьлла кошан барз, элира тешам боллуш а, буьрса а:\n– Йог1ур ю со кестта, йог1ур ю, сан Пилипэ!\nБерашна еххачу хенахь х1умма а ца тосаделира, х1оранна а моьттура нана важа волчохь хьошалг1ахь ю.\nМа-хиъинехь, са тохаделира, эхь доьссира: «Наха х1ун эр ду? Ца ларйи шайн къена нана!»\nЛоьхуш т1аьхьа бевлла лела дезахо хийтира.\nГазеташна т1ехь хаам бан ойла хилира, амма иза а дерриге дуьненна а хьалха эхь ду.\nИштта 1ийра уьш, х1умма а ца деш.\nНенан даг чу тесира: «Бехке бийр бу-кх сан доьзал, эхь т1едог1ур ду-кх царна», – саг1а доьхуш даьккхинчу ахчанах леррина кехат дахьийтира, ша ала а олуш, кхечуьнга яздатийна долу.\n«Хьомсара бераш, бехк ма биллалаш, Далла г1уллакх дан йоьдуш ю со, суна са ма гатделаш. Даиманна а 1одикайойла!»\nУьш аьшпаш бара, наггахь бен харц дерг ца дуьйцура кортали коьртахь долчу зудчо.\nКехат хаъал деха дара. Берийн са тийра, хазахийтира. И кехат, шаьш шайн бакъ дан, кхечаьрга а гойтура. Хьарамло йоцуш, нийсса бийкъира вовшашна юкъахь ненах бисна бахам: масех дато шай, дарин йовлакх, даь1ахкан мукъ болу шаьлта, кхин кега-мерса х1уманаш а.\nЦхьана аьрхачу пана лелачо, г1аддайна сонехь лаьттачу мискачуьнга элира:\n– Нана, ахьа тхан са х1унда дуу, хьайн са а х1унда дуу?\n– Х1ун дийр ду, ткъа, сан к1ант, со суо а яц сайн дахарна реза.\n– Д1огахь ду-кх Кура-хи, шадерриг чекхдер ду-кх…\n– Сайна т1е куьйгаш хьуо боху ахь? Ас муха лоцур ду сайна т1е иштта къа? – иза а аьлла, д1аедира иза, ун долчу стагах санна къаьхкина\nГазета т1ехь хаам къедира: «Вак1е к1оштахь полицина карийна 1аьржачу басахь т1елхигаш т1ехь а йолуш йоккхачу стеган дакъа. Когахь тиша к1архаш бу. Некха т1ехь гучуяьлла йоьза ж1ар, аьттучу куьйган маза п1елга т1ехь томан мух1ар, мух1аран чоьхьарчу аг1онна т1ехь халла къастаделла «Пампиэ» (иштта ду-дац ца ч1аг1до оха)».\nБерашна, хетарехь, и хаам ца тосабелла я цхьамма а оцу хьокъехь цаьрга х1умма ца аьлла.\nБерех уггаре хьекъале волчу, оццу хенахь уггаре сонтачо, цкъацкъа хьекъале олура: «Воккха хилча стаг хьекъална оьшу, шен цакхетамца лела иза. Иштта, масала, баккхий нах шайн б1аьргаша хьоьххучу новкъа д1абоьлху. Д1абоьлху, д1абоьлху… 1илманехь цунах олу кхетамах тилар, ткъа вайн халкъалахь – некъах тилар…»\nГуьржийн маттара гочдинарг МАРГОШВИЛИ Султан\nНазад: Асхаб Алиев.\nВперед: Муса Ахмадов. Рассказы разных лет.


Сочера Олимпиада - кхераме ловзарш\nОьрсийчоь -- Сочина гергахь йолчу Русские Горки когсалазашца гу тIера чулелхан стадионан кевнехь лаьтташ ву полисхо, Дечк21, 2014\n2013 га шо чекхдолуш Волгоградехь лелхийтарш хиллачул таьхьа Сочера Олимпиадина кечам беш хьалхарчу метте яьлла терроран кхерам хиларх йоьзна тема. Гуттар и гIуллакх серла даьккхира дукха хан йоцуш Iамеркан пачхьалкхан департаменто арахецначу циркуляро.\nЦу документан тIехь аьлла ду, Олимпиада дIахьош билгала хIара бу аьлла Iамеркан махкахошна а, Iамеркан институташна а кхерам бац аьлла. Делахь а, Iамеркахошка сема хиларе кхайкхина Iедалша, къаьсттина юкъараллин транспортах пайда оьцуш.\nОлимпиада санна болу хиламаш шайн Iалашоне оьцуш Iедал ду террорахоша, цундела дуккха а адамаш гелделлачу меттигашка а, дуьхьалонан акцеш а, демонстрацеш а дIахьочу меттигашшка ца доьлхуш Iаре кхайкхина Iамеркахошка Пачхьалкхан департаменто.\nIамеркерчу ABC телеканало хаам бина Цхьанатоьхначу Штатийн лерринчу сервисашна хетарехь Олимпиадехь теракташ хиларан кхерам вуно чогIа бу аьлла. Цундела дара боху цу телекампанино Пачахьалкхан департаменто хIоттийна документ цу кепара луьра чулацам болуш.\nIамеркахоша дуьйцург бух болуш хиларна тоьшалла санна кху деношкахь Сочехь дIасадаржийна Олимпан ловзарш дIадоьлхаш теракташ ян кечйелла хила мега аьлла шеко йолчу зудчуьнан суьрташ. Iамеркерчу NBC-News телеканало дийцарехь, Оьрсийчоьнан лерринчу сервисаша лоьхуш ю терроран тIелатар дан араяьлла 4 зуда. Царах цхьаъ, дицарехь, гина Сочи-гIалахь. Цу гIалахь дIадиттинчу кехаташца а догIуш, иза ю Ибрагимова Рузанна.\nОьрсийчоьнан кхерамазаллан сервисаша Сочехь дIасадиттина террорахой хила мега аьлла шайна хетачу зударийн сурташ.\nCNN корреспонденто бинчу хаамца, цу зудчуьнан сурт тIехь долу кехат цаьрга делира хьешацIийнахь болчу кхерамазаллан сервисан белхахоша. Ибрагимова Рузанни 22 шо ду. Iедалша чIагIдарехь, стохка Оьрсийчоьнан лерринчу сервисийн белхахоша вийначу Селим цIе йойолчу тIемалочух йисина ю иза.\nСочехь дIасадоькъучу кехаташца а догIуш, иза астагI эккхаш ю аьтто когана, аьрро куьг сетташ дац, ткъа юьхь тIехь му бу 10 сантиметр хиллал.\nКху деношкахь интернетехь гучуелира Волгоградехь вокзалехь иккхина волчу шина жимачу стагах яьккхина видео. Цу тIехь цара дуьйцу шаьш Iожалхой хила сацам баран бахьана. Цул тIаьхьа гойту эккхийтар. Жимма хьалха оццу гIалахь троллйбус а эккийтира Iожалхочо. Цу шина хиламехь вийнарг вара 34 стаг.\nВолгоградехь иккхинчу шина стага дийцарехь, Олимпиада дайоьдуш ирча совгIат кечдеш ду аьлла.\nПутин Владимир: «Кхерамазалла латто оха юкъаозийна хир бу 40 эзар герргга низамаш лардон органийн а, кхерамазаллин структурийн белхахой. Дера оха пайда оьцур ма бу цу кепара мероприятеш еш кху дуьненан кхечу регионашкахь, кхечу пачхьалкхаша гулдинчу зеделлачух.\nза ду оха ларйийр ю стигал а, хIордан акватори а, ломара кластер а бохург».\nОлимпиадана кхерамаш туьйсучу тобанаша дIахьедарш до, шаьш Сочи йоцург кхечу гIаланашна а тохарш дийр ду бохуш. И бахьана долуш Iедалш мал дала йиш йолуш дац.\nВолгоградехь теракташ ярна шуьйра тидам тебахийтира Оьрсийчура Iедалща. Амма оццул даккхийн ца хилахь а тIелетарш а, нах байар сих-сиха хуьлу Къилбаседа Кавказехь. Делахь а уьш могIарера хиламаш санна тIеоьцу Оьрсийчохь Iедалша а, бахархоша а. Цуьнан бахьана иштта дуьйцу Оьрсийчура вевзаш волчу политикан говзанчо Петров Николайс.\nПетров Николай, политикан говзанча.\nПетров Николай: «Шена тIе тидам бохуьйтуш ду, эксперташа я юкъаралло мила ву цунна тIехьа лаьттарг боху хаттар дийцаре деш, уьш леррина сервисаш я царца боьзна нах хила мегара бохург дIатоттуш ца хилар. Уьш хила мегар аьлча санна а, хила богIуш болуш санна а хьехош хуьлу. Иза уггаре а вочу агIор хиллачу жамIех цхьа тIаьхьа хета суна, кху тIаьхьарчу 25 шарахь Оьрсийчохь хуьлучуьнан».\nСочехь Олимпиада йолуш Волгоградехь санна долу даккхийн тIелетарш юхатоха аьтто хир бу аьлла хета Петров Николайна.\nАмма шаьш лелачу бекхам бан арабевллачу нахера схьаболу кхерам буьсуш бу аьлла хета Петров Николайна:\nПетров Николай: «Суна хетарехь, шаьш лелачу, ца хаьа суна, я Iедалан структураша а, я къайлаха лелачу тобанийн структураша а Iуналла деш боцучу тIемалоша хIумма а дийр дац аьлла кхоччуш гаранти яла цхь а хIуттур вац. Амма иза мелла а жима масштаб а, къезиг эффект йолуш а хила мега теракташ ю, я теракташ ян гIортар ду. Ткъа яккхийн теракташ хир яц аьлла хета суна".\nМаршо Радионна ша еллачу интервюхь цхьа хIума диканиг дохьур ду Олимпиадо бохуш вара политолог Петров Николай. Иза чекхяьлча, хьа хIун эр ду бохучуьнга а ца хьоьжуш, Къилбаседа Кавказера хьал хийца керла гIулчаш яха аьтто хир болуш хир ду Оьрсийчура Iедалш. И гIулчаш ницкъ барца йоьзна хир яц аьлла сатуьйсийла а ду элира цо.\nHuman Rights Watch организацино Кхаарин дийнахь Сочера Олимпиада хьокъехь Iора даьккхина леррина дахьедар. Цу тIехь аьлла ду Оьрсийчоьнан Iедалшкара тIеIаткъам ловш бу Олимпиада хьокъехь Iедалшна критика еш болу журналисташ а, бозуш боцу жигархой а аьлла. Цуьнах лаьцна дийцира Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь цу организацин Москох йолчу бюрон куьйгалхочуьнан когаметто Локшина Татьянас.\nЛокшина Татьяна: «Пресса маьрша болх бан йиш йолуш хилар а коьртачех цхьа принцип ю Олимпан хартийна тIехь чIагIйина йолу. Ала деза, маьрша болх бан йолу прессмин бакъо йохийна хиларх лаьцна Сочехь а, Къилбаседа Кавказерчу регионехь а. Яккхийчу проблемашна хьалха латта безаш хилара цига боьлху журналисташ.\nЦарна юкъахь Москохара баьхкинарш хилла ца Iаш, кхечу пачхьалкхашкара богIу журналисташ а бара. Цул сов, алсам болу Iаткъам ловш бу цу регионехь бехаш а, болх беш а болу бозуш боцу журналисташ а».\nЛокшина Татьяна, ХIюман Райтс Вотч-ан белхахо.\nЦул сов, Локшина Татьянас дийцарехь, Олимпиада кечйеш Iедалша харцонаш лелийна цигахь гIишлош еш хиллачу белхахолшца а, меттигерчу бахархошца а.\nЛокшина Татьянна: «Олимпиадина кечам беш хиллачу проблемех лаьцна аьлча, иза белхан мигранташца хилларг а ду... Ша аьлча ,иза ду бехк боцу белхан мигранташ дIалийцар а, царна йогIуш йолу компенсаци а, Олимпан гIишлош еш даьккхина алапа а дIа а ца луш, уьш махках бахар а, богIуш болу мах а ца луш, цхьаболчу бахахошкара хIусамаш дIаевлла хилар а.\nИза ду хIинца а сецна доцу, мелхо а кху тIаьхьарчу баттахь алсам даьлла долу Олимпиадан гIишлош еш критика йина болу бозуш боцучу журналисташна а, бозуш боцучу жигархошна а Iаткъам бар а".\nХIюман Райтс Вотч (Human Rights Watch) организацина хетарехь Олимпиада чекхяьлча Оьрсийчохь адамийн бакъонашца доьзна хьал чолхе дала мега аьлла хета. Дуьйцу Локшина Татьянас.\nЛокшина Татаьяна: «ХIун хир ду аьлла хета шуна, нагахь, Дала лардойла вай цуьнах, Олимпиада дIайирзича Оьрсийчоь дуьнено йиц яхь, ткъа массо а хIинца Олимпиада тIеоьцуш йолчу Оьрсийоьнга хьожучура кхечу агIор хьежа буьйлалахь?\nТхо чогIа кхоьруш ду цу хьолехь къарг дала мегаш ду аьлла, махкахойн юкъараллина аткъам бар, маьршша шена хетарг ала йолчу бакъонна аткъам бар, жигархошна аткъам бар". Цундела цхьа некъ бу иза ца хийлийта: Оьрсийчоь тидам а боцуш ца йитар, олимпан ловзар дадирзинчул таьхьа".\nКирбис дийцарехь, Iамерко хаийтина Оьрсийчоьнан Iедалшка шаьш кийча хилар Олимпан ловзаршкахь дакъалоцучу спортхойн а, хьешийн а кхерамазалла ларйеш дакъалаца.\nЦхьаболчу эксперташна хетарехь, берриг а шен ницкъаш Сочехь да а гулбина Оьрсийчоьнан Iедалша тесна йитина кхин йолу регионаш. Амма Президента Путин Владимира цу хьокъехь сагатдан ца оьшу элира ша цхьа кIира хьалха Сочехь зорбан конференци дахьош.\nПутин Владимир: «Оьрсийчоь йоккха пачхьалкх ю. Ткъа цу тайпачу кхечу яккхийн пачхьалкхашкахь санна кхузахь а хуьлу тайп-тайпана хиламаш. Оха Сочехь кхерамазалла латторан болх дахоттийна дуккха а ницкъаш а, гирсаш а те а озийна. Амма коьртачу декъана оха теозийнарш Оьрсийчоьнан Федерацин кхечу регионашкахь кхерамазалла латтош оьшуш боцу».\nДелахь а, мел чIогIа Оьрсийчоьно ницкъаш тIеоьзнехь а цигара кхерам баккъалла а бу аьлла дIахьедар дина Iамеркерчу конгрессан векалаллин чоьнан чоьхьарчу кхерамазаллехула йолчу комитетан куьйгалхочо Маккол Майка. ABC телеканалехь вист хуьлуш, Умаровс, ма дарра аьлча, Олимпиадана тIелатар даре кхайкхина.\n-Суна хетарехь, вайна гур ду иза дан гIортар. Суна хетарехь, и тIелетарш Сочин периметран арахьа хила мега,- бохуш вара иза.\nШа цига гIур вацара аьлла дIахьедар дина кхечу Iамеркерчу сенаторо Кинг Ангуса. CNN телеканалана ша еллачу интервьюхь, ша а гIур вацара ша, шен доьзал а бохуьйтур бацара ша Сочи бохуш вара иза.\nОфициалан кепара Iамеркера ницкъаллин структурийн куьйгалхой латкъамаш беш бац, Оьрсийчоьно шайца юкъаметтигаш ца лелорна. Цара дийцарехь, Москох а, Сочи а битина шайгахь герз а долуш болу Iамеркан Федералан Талламан Бюрон иттаннаш белхахой. Амма вуьшта къамелаш деш, цара журналисташка дуьйцу шаьш Оьрсийчурча шайн коллегашна реза ца хиларх лаьцна.


Даханчу кIиранах дуьненан Футболан Федерацин гонаха яьлла коррупцица йоьзна скандал а йолуш, юха а президент хаьржинера Блаттер Йозеф. Шинари суьйранна цо, массо а цецвоккхуш, ша шен даржера дIаволу аьлла дIахьедар дина.\nШинари суьйранна Швейцарерчу Цюрихехь цIеххьана схьакхайкхинчу пресс-конференцехь дуьненан Футболан Федерацин, доцца ФИФА, куьйгалхочуо Блаттер Йозефа цхьанна а дагахь а доцу дIахьедар дира. Ша шен дарж охьадуьллуш ду элира I998-чу шарахь дуьйна цу цхьаьнакхетараллин президент волчу Блаттера цхьа а кхин хаттар дала бакъо шайна лур йоцийла дIа а хаийтина гулбинчу журналисташка.\n„ФИФАн куьйгаллехь айса бинчу белхан жамIаш дина ас. Кху дуьненчохь суна уггаре а дукхаеза и цхьаьнакхетаралла, цунна дика мел долу хIума хилийта а лаьа суна. Сайн кандидатура ас рогIерчу харжамашка йиллинера, хIунда аьлча иза дуьненан футболанан гIолехьа йолу вариант хилар со тешна хиларна.\nАмма харжамашкахь со тоьллехь а, хетало, дуккхаъчу наха сан мандат а, сан толам а къобалбеш бац аьлла. Цундела ас ФИФАн конгресс гулор ю, суо кху даржехь хийца стаг лахархьама“, - элира Блаттера шен доццачу вистхиларехь. Цуо иштта билгалдаьккхира, Футболан Федерацин керла президент харжалца ша шен декхарш кхочушдийр ду аьлла.\nТамашийна а дац, доллучу дуьнентIера футболйезархой а, тергамхой а цу дIахьедарах цецбевлла хилар. Диъ де бен ма дац, шена а, ша куьйгалла дечу ФИФАна гуонахьа коррупцица йоьзна Iаламат йоккха гIовгIа яьржиншехь, дуккхаъчу тергамхоша харжамашкахь дакха ма лацахьара бохуш шега кхайкхамаш бешшехь, Блаттерс, къар а ца луш, ша президент харжийтина.\nХIун хила тарло цу деа дийнахь Блаттерна гуонахь? Хьан я стев сел боккха тIеIаткъам бина хилар тарло цунна, оццул дезаш къевсина долу дарж цуьнга охьадиллийта? И хеттарш шех „хи буха ца воьду Зепп“ аьлла цIе дIаяханчу Блаттера ша дIавалар довзийтича дуьйна дукха наха деш ду.\nСоветан заманчохь Соьлжа-гIаларчу «Терк“ футболан тобанехь ловзуш хиллачу спортхочунна Сатуев Адамна хетарехь, шена сел дезаш долу президентан дарж Блаттера шен лаамца охьадуьллур дацара, шена боккъал а ФИФА куьйгаллера коррупци толлуш болчу Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Швейцарин а Iедалхошкара цхьа кхерам ца хилча.\nСатуев: „ФИФА коьртехь ша яьккхина йиъ хан кIезга хеташ санна, ша воккха хиларе а ца хьоьжуш, Блаттерс ша пхеалгIачу ханна юха харжийтина диъ де бен а дацара. Европера Футболан Федараци а, инзаре дукха нах а бара цунна дуьхьал, амма хIетте а, шена болчу цхьаьна пайденна цу даржехь висира иза.\nХIинца цо и дарж охьадиллар, суна хетарехь, шена Iедалера цхьа кхерам а хилла, цунах кIелхьаравалархьама дина ду цуо. Амма цхьа Блаттер дIаваларх хийцамаш хир бац, цигахь цара 20 шарахь герга йоьттина йолу система цхьана стаго кхоьллина яц, цуьнан го цIан ца бахь, хийцалур долуш дац и хьал. Цара лелийна хIумнаш бахьана долуш миллионаш нахана оццул дукхадезаш хилла долчу цу футболах ловзарх дукха нехан чам байна“.\nБлаттер Йозеф даржера дIаволуш хиларо Малхбузерчу тергамхошкахь сатийсам алсамбаьккхина, хIинца-м 20I8-чу Оьрсийчохь дуьненан чемпионат дIаяхьа бина хилла болу шеконечу хьелашкахь тIеэцна сацам юхалуьстур бу бохучуьнга. Цхьацаболчара янне а альтернативан фемпионат вовшахтоха еза 20I8-чу шарахь кхечу пачхьалкхеъь боху ойла а юккъеяьккхина.\nМасала, Европерчу Футболан Федерацин комитетан декъашхочуо ХIансен Алланна хетарехь, Оьрсийчуьрчу чемпионатана бойкот а еш, альтернативан чемпионат дIаяхьаро бен аьтто бийр бац, ФИФАна реформа ян.\nСатуев Адамна а хета, Блаттеран а, ФИФАн а кхолламехь керлачу голатохаро Оьрсийчоьнера футболан чемпионат дIаяхьа бакъо дIаякха хIинца керла аьттонаш схьабиллина, аьлла.\nСатуев: „Дуьненан футболан чемпионат Олимпикийн ловзарел а сий долуш ду спортан дуьненахь. Ткъа и ловзар 20I8-чу шарахь дIадахьа бакъо Оьрсийчоьнна елира цара, цигахь цу хиламна оьшуш болу аьттонаш ца хилар а, хьелаш ца хилар а, цхьа а инфраструктура а, некъаш а ца хилар теграл а ца деш.\nЦундела шеконаш ю нехан, Оьрсийчоьно, ша ишттачу хьелашкахь деш ма-хиллара, цхьа кхаъ я бол белла, и бакъо эцний теша аьлла. ХIинца Блаттер дIавалар бахьана долуш, и сацам муьлхачу хьелашкахь тIеэцна бара бохург толлур хир ду, теллича цигахь къепедацарш гучудовлахь, там бу аьлла хета суна, Оьрсийчоьнера чемпионат дIаяхьа бакъо дIаяккха“.\nЦу юкъана Блаттеран гергарчу гуонера Футболан Федерацин куьйгалхошна дуьхьал керла-керла бехкталламан гIуллакхаш схьадоьллуш бу Iедалхой. Шинари а, кхаари а деношкахь гучудаьлла ма-хиллара, ФИФАн инарла секретар волчу Валке Жерома масех шо хьалха къепенца а доцуш, I0 миллион евро тессина хилла коррупцина бехке а вина лаьцначу ФИФАн вице-президентана Уорнер Джекан.\nЦу ахчанца Къилба Африкехь 20I0-чу шарахь дуьненан чемпионат дIаяхьа харжам барна тIеIаткъам биний техьа толлуш бу Швейцарера полисхой.\nЦул совнаха, Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу ABC телеканало чIагIдарехь, шена, Блаттерна дуьхьал а схьадиллина Iамеркерчу Талламийн Федарала Бюроно а, юстицин министралло а коррупцин хьокъехь бехкталламан гIуллакх.


КъурIана Академе йола таронаш · Академия Корана\nКъурIана Академе йола таронаш\nХIанз болх бе йиш йола торонаш\nКъурIана Академи оттаераш тайп-тайпара дешара механизмаш хьае уйла йолаш ба. ХIара механизм, ший оттамга хьежача, къаьстта проект санна я. ХIанз укх сахьате юххьанца проект хьае дIадолалуш мара дац тхо. Иштта дале а, оаха кийчъяьча дуккхача тайп-тайпарча кечалаша болх мишта бу хьажа таро я шун.\nДеза КъурIан деша эггара аттагIа йола кечал хьае гIерташ къахьегаш да тхо. Тахан шун аьттув ба, тха мазадаькъе мара цхьаннахьа кхы йоацача таронех пайда эца.\nМугIара кIал даьча дешай таржам . КъурIана чудоагIача хIарача деша таржамага хьажа аьттув ба шун шоаншта аттагIа болча меттала. Таханарча дийнахьа КъурIана эрсий меттала дола таржам дукха хIама ца эшаш кийча да. Тха мазадаькъе ингалсий меттала таржам даь КъурIан да, иштта таржамаш деш латт башкирий, таджикий, гIажарой, туркий меттала.\nДуккха тафсираш. ВорхIнена юкъера кертерчарех цаI дола Iарбий меттала КъурIана тафсир хьаделла аьттув ба шун, иштта эрсий меттала дола массанена довза аль-Мунтахаба а, Ас-СаIада а яздаь тафсираш а. Иштта тха новкъостий къахьегаш ба Ибн-Касира яздаь тафсира таржам тха мазадаькъе хургдолаш.\nТайп-тайпарча бесашца таджвида бокъонаш белгалъяхар КъурIан нийса деша сихагIа Iомалургдолаш, таджвида бокъонех пайда эца аьттув ба шун. ГIоаролг нийса моллагIча бесаца белгалдаьча цхьан алапа дIатIайихьача, гучайоал уж бокъонаш.\nКъурIанаца дувзаденна тайп-тайпара керда хIамаш. Къаьст-къаьста КъурIана аят, сурат, руб, хьизб, джуз деша аьттув ба шун. Иштта вIалла ца соцаш дешача хьале хургдолаш, хьалсага аьттув ба шун.\nIарбий мотти таджвиди Iомаду курсаш\nИнтерактивни дешара курсаш хьаеш къахьегаш да тхо. Цу юкъе видео-лекцеши, шоана ховр гучадоаккхаш йола хаттарех латта тесташи йоагIа. Иштта курс чакхъяькхачул тIехьагIа, эггара тIеххьара мастер-тест чакхъяьккхар геттара пайдане хургда шоана.\nIарбий метта курс\nТаджвид Iомаду курс\nЕр дакъа КъурIана дошлоргах тара да, амма укхаза кечалашца болх бергба оаш. Цар керттера декхар да, оаш ма хулла сихагIа КъурIана аяташ дагахьа Iомадергдолаш гIо дар.\nХIанз укх сахьате дагахьа Iомаде тIакхоачилга дола кечалаш:\nАят чакхдаккха. Даьсса мугIараш дита аят лу шоана. Iочуязданза дита дешаш доаггIача нийса хургдолаш Iочуязде деза шун.\nЛадийгIе, дешаш Iочуязде. Аятага ладувгIа аьттув ба шун. Цул тIехьагIа цу аята чудоагIа дешаш нийса доагI-доагIача Iочуязде деза шун.\nТаржамага хьежжа дешаш дIанийсде. Даьсса мугIараш лу шоана. Шун декхар да таржамага хьежжа, аята дешаш доаггIача мугIарашка Iочуоттадар.\nДагахьа Iомаде дIадоладе


Хаттар, Чиллан-беттан 25, 2019\nЧиллан-беттан 19, 2019\nНохчийчоьнан экономике инвестицеш йийр ярий аш?\nНохчийчоьнан Iедалхоша сих-сиха хаамаш баржабо Нохчийчоьнан экономикан проекташ кхочуш еш инвестицеш йина Оьрсийчуьра а, кхечу пачхьалкхашкара а совдегарш олий. Шун ойла муха ю цу хьокъехь?\nЧиллан-беттан 14, 2019\nЕвропарламенто арахецначу резолюцино бакъдо, Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьоьшуш хилар. Хьашт дуй Нохчийчоь хьехо и санначу инстанцеша?\nЧиллан-беттан 04, 2019\nОьрсийчоь а йитина, виллина ваха дозанал дехьавала лаам буй хьан?\nКхечу махка дIабаха лууш бу 17% Оьрсийчуьра бахархой. Ткъа муха ю шун оайла?\nДечкен-беттан 31, 2019\nДечкен-беттан 23, 2019\nДечкен-беттан 18, 2019\nДечкен-беттан 09, 2019\nГIуран-беттан 24, 2018\nГIуран-беттан 17, 2018\nГIуран-беттан 10, 2018\nГIуран-беттан 03, 2018\nЛахьан-беттан 28, 2018


Чартой — Википеди\nЧартой — нохчийн тайпанех цхьа тайпа, Нохчмахкахойн тукхаман юкъара. Чокаев Катис дийцарехь Чартой тайпа цхьанне тукхум юкъа ца догӀу. Тайпанан векалийн яьхна ДНК-тесташ гойту уьш J2 а, R1b а гаплотобанера хилар.\n5 ГӀарабевлла Чартой\nТайпанан юьрт лору Чартой-юрт я Чартали (Гуьржийчоь). Амма Нохчийчохь а ю меттигаш тайпанан цӀарах тера, масала, Нохч-КӀиелан къилбехьара кӀотар Чарода (саьлнаш) я Нохч-КӀиелан йист Чарадойн овла.\n1849 шеран гурралца Жалкх хин тӀехь лаьттина Чертойн эвла.\nДийцарехь, Гуьмсе йиллина XVII бӀешо долалуш акъарийн латташ тӀе Гуьмс-хин герга охьабаьхкинчу Чартойша.\nЧарода - Нохч-КӀиелан къилбехьара кӀотар.\nЧарадойн овла - Нохч-КӀиелан йист.\nЧарадойн кешнаш ду Нохч-КӀиелан чохь.\nНохч-КӀиелан къилба-малхбузехь лаьтта Чарад-корта.\nНохчийн акъарийн тӀехь Мескар-Эвлан къилбаседехьа, Жалкхан аьтту бердаца бу Чартой-Барз.\nӀаларан къилбехьа, ХӀуо бассара Ӏинан кӀоштехь ду Чартойн кешнаш.\nА.Д.Вагаповс а, Р.П.Ахмадовс а Чартойн тайпанан цӀе яьлла лору ломан Гуьржийчоьнан Пшавиера топоним-ойконимах Чарталих. ЦӀеран билггала долу маьӀна ца даккхало. Хила тарло, дош кхолларан бух кхузахь Ча (че) — акхаро, -р, -та, -ли — нохчийн маттахь алсама йолу суффиксаш. Иштта суффикс -л гуьржийн маттахь а ю. Ча тотеман дийнат хилла хьалхарчу заманахь. Цигара схьа, ала мегар ду, Чартали — Чартойн тайпанан даймохк бу, ткъа кхин а гуьржийн фамилин Чарталишвилин а. Тамашийна ду цхьаьана Черточо, НГӀАССР Совет министровхь йолу Нохч-ГӀалгӀайн гуманитаран Ӏилманийн институтан хиллачу белхалочун Сиражуддин Чингисханович Эльмурзаевн дийцар, шен ворхӀалгӀачу ден цӀе Григорий а хилла, иза керста гуьржий а хилла бохуш долу.\nА.Сулеймановн хетарехь Чарадой – этноним ю юста мегаш йолу, ДегӀастанара чародойшца.\nТалламхоша боху тайпанаш чIантий а, чартой а хьалха хӀинцалерачу къилбаседа ломан Гуьржийчохь йолчу ЧIантио а, Чартали а эвланашкахь баьхначу вайнахах бух болуш ду.\nДайшкара деана дийцаршкахь, тайпанаш Чертой, Ялхой, Битарой схьадевлла XVII бӀешарахь кхаа вешех – Ялхох, Битрох, Чертох. Церан дай а, уьш а баьхна Нажи-Юьртан кӀоштарчу Гилнахь, ткъа кхин а хьалха баьхна Гуьржийчоьнан дозанашца.\nТайпанан векалш беха меттигаш: Бена-Юрт, БердакӀел, Галне, Гуьмсе, Доьлаке, Къеди-Юрт, Иласхан-Юрт, Ишоре, Лаха Невре, Мескар-Эвла, Нойбера, Цоци-Эвла, ЧӀулга-Юрт, Шела, Ӏаларой-Эвла, Ӏелин-Юрт, кхин а.\nЧартой бекъало некъешка: Аьстмар некьи, Гакин некъе (J2), Гойн некъе, Зокин некъе, Исмайлан некъе, Кешкарой, Суьнтаран некъе, ТӀалтӀин некъе, ЧӀугин некъе\nАхтаханов, Руслан Абуевич (1953 шеран 14 март(19530314) — 2011 шеран 15 ноябрь) — нохчийн поэт, Россин яздархойн Союзан декъашхо, Боровик Артеман цӀарахчу премин лауреат, Современни гуманитарни академин проректор.\nКишиева Хеда - Кунта-Хьаьжа Кишиевн нана, Дадагов ХӀибин йоӀ хилла, зийарат ду Эртанахь (Хьаьжи юрт) Веданан кӀоштахь.\nМамакаев, Ӏаьрби Шамсуддинович (1918–1958) — нохчийн яздархо. Вина Теркан кӀоштан Лаха-Неврехь. Дуьххьара байташ зорба тоьхна 1934 шарахь. 1940 шарахь араяьлла дуьххьарлера сборник поэтан – «Теркан тулгӀенаш». МамакаевгӀеран схьадовлар Гильнера ду, Сунтар-некъех бу уьш, дукхах болу Сунтар некъе беха Гуьмсеь а, Лаха-Неврехь а.\nМациев Ахьмат — нохчийн Ӏилманча, хьехархо, нохчийн йозан бухбиллинчарах цхьаъ, 50 сов Ӏилманийн белхан автор, Филологин Ӏилманийн кандидат.\nМичиган Эски — 1851 шарахь дуьйна имам Шемалан Мичиган гуон наиб. Схьавалар Теркйисттера ду. Цигара кхелхина Нойбера. 1857 шеран июлехь каравахна паччахьан бӀаьччаллийна. Ваха БоргӀане охьахаийна, дӀавоьллина БӀачи-юртахь.\nХӀовка — 1824-1825 шерашкахь Нохчийчоьнан имам, цӀера Гермчигара хилла.\nХасханов, Руслан Самадович — художник.\nЧартойн Сунтар — император Александр Ӏ-чун гӀарулера эпсар.\nЭльмурзаев, Сераждин Чингисханович (1911-1974) — филолог а, историк а, ворхӀ том йолчу «Нохчийн фольклоран» автор.\n↑ К ВОПРОСУ ОБ «ОТДЕЛЬНЫХ» И «ПРИШЛЫХ» ТАЙПАХ В СОЦИАЛЬНОЙ СТРУКТУ РЕ ТРАДИЦИОННОГО ОБЩЕСТ ВА ЧЕЧНИ\n↑ А. А. Головлёв * НЕКОТОРЫЕ БИОЛОГИЧЕСКИЕ И ГЕОГРАФИЧЕСКИЕ ТЕРМИНЫ И ТОПОНИМЫ НА ЧЕЧЕНСКОМ ЯЗЫКЕ 2007 год\n↑ Вестник Академии наук Чеченской Республики, No 2 (15), 2011 — C. 192\n↑ «Мы — единый народ» Джамбулат Сулейманов (Болатойха Джамболат)\n↑ Далхан Хожаев. Чеченцы в Русско-Кавказской войне. Издательство «СЕДА» 1998 ISBN 5-85973-012-8. С. 176\n↑ Эски - бывший наиб имама Шамиля\n↑ Князья Турловы\nХӀара Нохчийчоьх лаьцна чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Чартой&oldid=5085851»\nБинарш 14 мартехь\nБинарш 1953 шарахь\nБелларш 15 ноябрехь\nБелларш 2011 шарахь\nНохчийчоьх лаьцна бовланза йаззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 август, 15:24.


Мексикан кхело 37, 5 шо хан тоьхна Оьрсйчоьнан вахархочунна\nМакеев Алексей - хIусамна хьалха тийсадаларш хиллачул а тIаьхьа даьккхина сурт\nОьрсийчоьнан вахархо Макеев Алексей стаг верна бехкехилар тIечIагIдина Мексикан кхелахоша. 37 шо а, ах шо а хан кхачийна цунна, иштта тIедожийна ша вийначун доьзална 21 эзар долларшкахь компенсаци яла а. Кинтана-Роо штатан прокуратурано шайн сайтехь бина цунах хаам, яздо "Настоящее время" хьостано.\nAlextime цIе а лелош, 2013-чу шарера схьа дуьйнна интернетехь видеош зорбане йохуш хилла цо, бераш а, заьIапхой а, пенсхой а сийсазбеш. Мексике Iен-ваха дехьаваьллачул тIаьхьа а саццанза агрессиве роликаш йохуш, уьш Iорайохуш хилла Макеевс. Урамашкахь зударшна а, берашна а тIе мохь хьоькхуш хилла цо. Iаьржачу басахь болчарех "дегенераторш", "маймалш" олуш, царна кхерамаш туьйсуш лелла иза. Мексикерчу хаамийн гIирсаша "оьрсийн къоман лорд" аьлла, цIе тиллинера цунна.\n2017-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь масех иттанашкахь Мексикан бахархой гIоьртинера Кангун гIалахь шайггара Макеевна таIзар дан. Собар кхачийначу мексикхоша йиттинера цунна иза вехачу цIийна уллохь. Оцу тасадаларшкахь меттигерчу 19 шо долчу жимчу стагна уьрсаца чевнаш йинера цо. ТIаьхьо дарбан цIийнехь кхелхинера и кIант. Оцу хьокъехь бехкзуламан гIуллакх долийра, ткъа корта лазийна оьрсийн вахархо дарба лелорхьама ханна тиларчуьра ваьккхинера.\nМосквана гергарчу Электросталь гIалахь вина ву Макеев 1974-чу шарахь. Цхьана заманчохь Мисарахь хан яьккхина Макеевс, цо ша бахарехь, дайвинган центрехь инструкторан болх а беш. ТIаьхьа Испани кхаьчна а хилла.\nОьрсийчоьнан телеканалан репортажехь дийцира, масийттазза Макеевна дуьхьал гIуллакх доло гIоьртира, амма цуьнан метта бертаза дарбадан охьавуьллура иза, ненан дехарца. 6 баттана психневрологин цIийне хьажийначу цо цхьа бутт бен ца баьккхинера. Иза Iиллинчу клиникехь журналисташка дIахьединера, Макеев - дукха дика могуш а, лаккхара IQ йолуш а стаг ву аьлла.