Оьрсийчоь ца йоьхчхьана…\n"Оьрсийчоьнан цхьаалла" галйоху конфликташ\nПачхьалкх кризисехь юйла гойту кавказхошна юкъабуьйлучу цакхетамаша\nНохчийчоьнний, ГIалгIайчоьнний цIеххьашха юкъадоьллачу дар-дацарша Оьрсийчоь йоха хьагIна юйла гойту, аьлла хета цхьаболчу экспертпшна.\nЭзарнашкахь адам Магасан майданашка даьккхира шина республико лаьттан коржамаш вовшашка дIасаяларо. Дагахь а доцуш иккхина протест шен пачхьалкхехь йоцуш санна, тийнна дIалатта йисира Москох.\n"Уьш регионаша луьсту гIуллакхаш ду, хIунда аьлча, юьйцург ГIалгIайчоьнан векалша лаьцна позици ю, цундела хьал луьстург а ГIалгIайчоьнан Iедал ду", дIахьедира президентан пресс-гIоьнчас Песков Дмитрийс.\n"Арадаьккхинарг чекхдаллалц" аьлла хIоттийна митинг зен доцуш йирзина. Амма дац иза къаьмнашна юкъара проблемаш дIаевлла бохург.\nХьалхо йохийра Кавказера тийналла гIебартошний, балкхарошний юкъадоьллачу девно. Адыгаш говрашкахь Канжалан тIом дагалеца арабовлар цатайра балкхарошна. Цхьана агIор уьш а, полици а, вукху агIор гIебартой а болуш, иккхира конфликт.\nХIоьттинчу суьрто дагадоуьйту Советан Iедал доххале иккхина хьал – къаьмнашна юкъадоьлла девнаш листа де доцу пачхьалкх – Карабахера, Гуьржийчуьра тIемаш.\nГойтий таханлерчу хиламаша Оьрсийчоь йоха хьагIна хилар? Дуккха бу хIетахьлерчу Советан пачхьалкхний, хIинцалерчу Оьрсийчоьнний юкъахь вовшашца тера богIу битамаш. Амма цхьатерра ца хила а тарло церан тIаьхьало.\nМагасера болам, иза хьаша Москох ца хIоьттинехь а, цо шен куьйга кIелхьара балийтина бац. Республике а даьхкина, петаршкахула къайладевлла лаьттара центрера кхаьчна полицин дакъош. Хьашт хилахь юкъебевр болуш, сема Iара кхиболу ницкъаш.\nГIебарта-Балкхаройчуьра конфликт (оццу гIалгIайн полицица) гуттар атта тейойла хилира. Ткъа ГIалгIайчохь магийтира нахана дегнашкахь IаьIнарг арахеца, амма шина мехкан дозанца куьйгалхоша хьаькхна сиз дитира цара ма-хьаккхара.\nСоветан пачхьалкхерчу хьолаца дуьстича, дац Оьрсийчонан элиташлахь дар-дацар – уьш массо а бертахь лаьтта лелаш йолчу политикан системина кIел. Горбачевна духьалваьлла хьовза стаг волуш вара Советан пачхьалкхехь – Ельцин, ткъа Путинна духьалвала вац цкъачунна цхьа а. Лидерийн кризис ю ала а дац иза, хьаькамашна герга ю Оьрсийчохь "болхбеш" лела идея.\nСоветан пачхьалкхера хьал дара шеца шен башхалла йолуш. Социализман чарх харжамийн демократица хийца еза, аьлла арабевлла лелара интеллигентийн го. Ткъа Оьрсийчуьрчу оппозицино тахана Iедале кхийдош йолу претензеш ца йовлу коррупцица къовсам латторрий, адамийн бакъонаш шоръяррий дехарал сов.\nОьрсийчоь, Советан пачхьалкхца юьстича, яц цкъачунна экономикан коллапсе йоьжна а. РогIера президент хир ву - ур-атталла иза хийцалучу даьлча а – Путинах тераниг.\n"Iедалан партина" ("Цхьааалин Оьрсийчоь") халкъо ен дуьхьало кхуьуш юйла гайтира бутт хьалха регионашкахь хиллачу харжамаша. Делахь а, бац тахана протестехь Оьрсийчохь бIеннаш эзарнашкахь болу хьаькамаш. Пачхьалкх тIех йоккха хиларо хьал урхаллин кризисе кхачош нислахь а, ницкъ бу Кремлан шегара архаш ондда карахь латто.\nЛатта а, ахча а!\nВуно лазаме ду Кавказехь халкъашна тоъал доцчу лаьттаца доьзна лелха девнаш. Цу тIе, республикийн карахь ю "тIевеъначунна" латта ца дала бакъо а. Цундела кийча ву кавказхо шен латта къовсуш вала а.\nАтта ду Оьрсийчоьнна Кавказера протесташ, резадацарш лакъо – ницкъаций, ахчанций.\nСоветан пачхьалкхехь националех лаьттара ах гергга бахархой, ткъа Оьрсийчохь 80% бу оьрсий, кавказхой – 5% гергга.\nБакъду, идеологин бух къаьсттина луьра бара Советан пачхьалкхан, ишта олийла дац Оьрсийчоьнан идеологех. Оьрсех доцу къаьмнаш Iеха ца ло "Оьрсийчоь – оьрсашна", я и санна маьIна долчу кхечу лозунгех. Амма ахчано ерриг а, я ерриг а санна проблемаш кхочушйо Кавказехь. Цундела Кремлна тIех хала а дац шен урхалла, дешица чIагIдеш, карахь кхаба, Оьрсийчоь йохарх Iалашъян.\nХьал, политикехь, экономикехь, къаьмнийн юкъаметтигашкахь, ца лаьтта цхьабосса, иза хийцалуш лела, тарло тахана Кавказехь лелхачу конфликташа Оьрсийчоьнан пачхьалкхаллин кхане кхоло а.


Набахтехь Iазап лелийна вийначу нохчочун гергарчарна компенсаци кхачийна\nЛахьан-бутт 10, 2020\nКолонехь лелийначу Iазапех веллачу Исраилов Султанан гергарчарна компенсаци кхачош сацамбина Нохчийчуьрчу Ленинскан кIоштан кхело. Ши миллион сом кхачор ду цуьнан доьзална аьлла, хаамбина Кавказ.Реалиига "Зона права" юкъаралллан координаторо Мухамеджанов Булата.\nГIело а йина, шайн вийначу стагах компенсаци яккха ИсраиловгIар хьийза пхи шо а дара: 2015-чу шарахь хилла инцидент ю иза. Исраилов Султанан кхалхар Челябинскерчу лоьмар 2 йолчу колонехь хиллашехь, цо суицид йина аьлла, набахтен белхахой дIадерзон гIиртинашшехь, оцу зуламна бехке мел волчунна таIзар дира. Кхаа шарера бархI шаре кхаччалц хенаш йиттина царна, ткъа колонин куьйгалхо даржах вохийра.\n"Кхелан сацамна реза ду Исраилов Султанан да а, нана а, - аьлла Кавказ.Реалиин корреспонденте доьзалан адвокато Денисенко Сергейс. - Юьхьанца 15 миллион дара дехнарг, делахь а, дала барт хилла ши миллион а, лакхара барам бу Оьрсийчохь луш долчуьнца дуьстича".\nНабахтехь даккха 9,5 шо хан тоьхна хилла, вийна Исраилов Султан Челябинскерчу лоьмар 2 йолчу колонехь хан токхуш вара. 2015-чу шеран ГIуран-баттахь ша маьршаваккха бутт хан йисинчу хенахь ШИЗО-хь ирхъоьллина карийнера иза. Набахтен белхахоша ша шена тIе куьйг даьхьна цо аьлла, дIакхайкхийра, амма бакъонашларъяхоша теллича къаьстира, колонин белхахоша иза вийна хиллийла.


Гергара Малхбале — Википеди\nХӀокху версин хийцам бина кепаш/файлаш теллина йу. ЧӀагӀйелла верси теллина йара 2016, 9 январь.\nГергара Малхбале дуьненан картан тӀехь\nГаплотобан J (Y-ДНК) ареал\nГергара Малхбален физикин карта\nГергара Малхбале (Ӏаьр. الشرق الاوسط, гӀаж. خاور نزدیک, эрм. Մերձավոր Արևելք, турк. Yakın Doğu, азерб. Yaxın Şərq, жуьгтий. המזרח הקרוב, гуьрж. ახლო აღმოსავლეთი, хӀир. Æввахс Хурыскæсæн) — Малхбузен Азехь а, Къилбаседа Африкехь а йолу регионан цӀе. И цӀе тиллина шайна гергахь йолучу малхбален регионан европахоша. Дукху болу бахархой бу: Ӏаьрбий, гӀажарий, эрмалой, туркой, курдаш, азербайджанаш, жуьгтий, гуьржий а, ассирийш а. Дукхуберш — бусулбанаш бу, амма Гергара Малхбале иудаизман а, керсталлин а ага ду. Гергара Малхбалехула Европера а, Африкера а Азе боьдуш болу коьрта некъ бу.\nКлимат дукху хьолехь йокъо йолуш ю, масийтта хиш ду уьш лелош ду аренашна хиш дуьхкуш.\nГергара Малхбале дуьненан нефть даккхаран ладаме регион ю.\nГергара Малхбален пачхьалкхаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Гергара_Малхбале&oldid=1019292»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2016, 9 январь, 22:59.


Умаева Мадинин нана Давлетмирзаева Хутмат\nКарарчу беттан 12-чу суьйранна Нохчийчуьрчу Устрада-ГIалара схьаяьлла 23 шо долу Умаева Мадина елла карийра Гуьмсехь. Сихонца оцу буьйсаннехь дIайоьллинера иза. Талламичийн сацамца, цуьнан дакъа коша чуьра юха схьаийцира. Кхелан-медицинан экспертизо къастор ду, йийна ю иза, я ша елла, яздо "Кавказ.Реалии" портало.\nМадинин гергарчара чIагIонаш йо, марнана а декъахь йолуш, цIийндас дов даьллачохь, йийна иза бохуш. УмаевгIара бахарехь, берана луш долу ахча дайина аьлла, кочавахначу хIусамдас буйнаш биттина юьхьанца, юха кара мел еанарг тIеетташ, йийна церан зуда.\nХамидовгIара, зудчун хиллачу марзоша, и верси бакъ ца йо. Цара дийцарехь, эпилепсин лазар а деана, ша елла ю иза. Экспертиза йина довллалц, таллам бечара цхьа а комментари луш яц.\n"Эладиташ" ду, Мадина йийна бохуш, даржон хабарш аьлла адамийн бакъонийн Кхеташонан декъашхочо Саратова Хедас. Инстаграмерчу шен пена тIехь цо бехкаш дохку, иза йийна бохуш, цуьнан нана Давлетмирзаева Хутмат дог кIадделлачу хьолех латточарна.\n"Шена тIедеанчу воно холчахIоттийна нана йоьIан тезетахь йолу кхоалгIа де а хиллера. Оцу юккъехула телефонехула цуьнга хаамбо, хьан йоI йийна ю олий. Дешнийн маьIнех ца кхета иза дуьххьара. Амма тIаьхьий-хьалхий гергарчара а, бевзачара а, ца бевзачара а кхоьхьуьйтура хаамаш. Оцу информацино йожийнера и миска нана. ТIаккха тIедожийна цо, шен йоI дIайоьллинчуьра хьала а яккхий, экспертиза яйта аьлла. Еллачун марзой эргIадбахийтинера цуьнан лаамо. Ткъа цул тIаьхьа мел лелачу эладиташа а, церан леларо а лечуьра яьккхира и миска зуда", - аьлла, дIахьедина Саратовас.\nОцу юкъанна, "Грозный" телеканалан корреспондентца Давлетмирзаевас дечу къамелан видео а яьккхина Саратовас шен агIонехь зорбане.\nЦу тIехь зудчо дуьйцу, шен йоьIан хиллачу марненан кертахь ша йолчу хенахь телефон тIе хаам беара шега, йоI йийна ю аьлла. Хьем ца хуьлуш, цхьа нах баьхкира боху цо, и сингаттам хуьлучу заманчохь шен нуц балхахь хиларх тоьшаллаш ден, кехаташ а дахьаш.\nЦаьрга хьажа а ца хьожуш, оцу кертара араяьлла дIаяханера йоьIан нана. ТIаьхьо шена бевзачара хаамаш кхачийра шега боху цо, шен йоьIан юьхьа тIе пудар хьекхна хиллера цара, цундела цуьнан юьхьа тIехь хилларг иза дIаюллучу буса тидамза дисинера аьлла.\n"ЙоI хьалайоккхучохь со хилира. Сайн йоьIан дакъа моргехь а гира суна. Муо бара цунна тIехь я чов хиллехь а, цунах даьлла цIий а дара", - дуьйцу Давлетмирзаевас.\nНана тешна ю, шен йоI йийна хиларх. Цхьа эпилепси а, астма а, я аллерги я яцара шен йоIаца бохуш, чIагIдо нанас.\nСоциалан машанашкахь хаамаш лела, дийна йоллушехь дIайоьллина хила мега Умаева бохуш. Цу кепара къамелаш дечу гергарчийн аудиош Iораяьхна IADAT телеграм-канало а.\nКъизаллашна дуьхьало латточу комитетан юристана Янгулбаев Абубакарна а хета, и тайпаниг хила тарло аьлла: "Иза дийна йоллушехь дIайоьллина хила мегар-кх аьлла, ойла яра сан. ХIунда аьлча, лоьраш хьоьвсина а боцуш, кхузахь иштта дан а ду, адам дIадоьллича нислуш хIуманаш ду уьш. Меттигерчу фельдшеро бIаьргтоьхна тIеххула, иза лор ма воций".\nТалламчашна гергарчу "Кавказ.Реалиин" хьостано бахарехь, дийна йоллуш лаьттах йоьллина аьлла хетийтина тарло, цунна эксгумаци йича дайначу суьрто: марчох дуккха а цIий хиларо шеконаш кхоллайо, дIаюллучу заманчохь яланза хиларан.\n"Кеста хуур дац бакъдерг: цигахь гистологи ян а еза, хIора хьаса талла беза", - боху, шен цIе яккха ца лиинчу порталан хьостано.\nИштта цо дийцарехь, масех де хьалха Умаева Мадинин да гучуваьлла, доьзалца Iаш воцу дикка хан а хилла иза. Шен йоI ша дIаюллур ю аьлла, дIахьедина цо. Да хиларе терра, Iадатехь цуьнан бакъо ю иштта.\nМадинин нанна гIо деш ю "Правовая инициатива" проект. ЙоI дIайоьллинчуьра хьалайккхуш видео дIаязйира, амма нанна пурба ца делира цуьнга хьажа.\nБобераш дисина Мадинин кхо бер: ши йоI а, кIант а, дийцина Саратовас. Ши йоI шеца дIайигина Давлемирзаевас. Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара говзанчаш бу гIуллакх толлуш. Цкъачунна Мадинин хилла цIийнда Хамидов Висхьаьжа, цо йийна хила мегара аьлла, шеконашка эцна вац Iедало.


Николай Рубцов. Стихи. | ВАЙНАХ\nТийна сан даймохк\nХьомсара, тийна сан даймохк, хьо!\nХин, декхнийн, зарзарийн цIа…\nХIоккхузахь, бералла байла хьош,\nНана дIайоьллина сан.\n– Стенгахь ду кхузара кешнаш шун?\nСайнна уьш ца карадо-кх.\n– ДIогахь, хил дехьа ду, – меллаша\nСхьахези нахера жоп.\nМеллаша тIехъевли ворданаш,\nНехан жоп дах ца луш кхин.\nТишъелла лаьтташ ю горгачу\nМомсарш тIе буц яьлла килс.\nIеханой, уьшалой даьккхина\nЛийча со листина хи…\nДаймохк, хьох дагара даьккхина\nХIума-м сан ца хилла-кхий.\nШколина хьалха ю керла керт,\nСийна и аре а гуш.\nКъийгах юха а цу керта тIе,\nВайвелла, со хуур ву!\nДечигах йина сан школа, хьо!..\nЙогIур ю дIавоьду хан –\nДахкаран асанах долалуш,\nХьодур ду хи лорах сан.\nДаймохк, хьан цIа а, хьан марха а –\nКъекъа хьан стигал а тIехь –\nХаало цIийх а, тIамарх а сайн\nХьаьрчинчу уьйрана хехь.\nНехча йилли тIоьрмиг чу,\nБIаран тIамарш ехки куьцана.\n– Бала бу и гена\nТекхо безаш болчу некъана. –\nбаьпкан юьхк чуйилли!\nЭли шадерг хьалххе хуучо:\n– Бепигах, кIант,\nбала цкъá ца хилла!\nШа-шен текха ма до бепиго…\nИ синтем, кхачабелла, бай-кх!\nЛай тIера дарцо уьйу подар.\nХил дехьа – берзалошна айкх –\nУгIуш бу бода.\nСан кхузахь байтех, кехатех\nБаржийна гIурт бу.\nлайн цу боданехь\nСан ненан чурт ду.\nЮ цигахь аре, йол, стигал,\nМа лаьа цига кхача суна!\nСан болар лайша доккхур гал,\nСо хIетте гIор сайн лаамехь, –\nЦа гойтуш къаро –\nНекъ боккхуш дарцан тийжарехь\nЦу акха арахь!..\nИ неIарх летарг – мила те?\nСан безчу хьешийн хан ю хуьлуш…\nЯ нана ю те? Буьйса – те?\nЯ мехаш цуьнан?\nАс хIун леладо, эрна Iазапехь\nЯллош эгIаза хIара дегIан чарх?\nМича кхачар ду сан сахьийзарехь,\nДаьхни дебало, ялта хьекъало,\nIехош нийсачу некъан бIарлагIо.\nДарц, со хьаккхий ахь\nхьайна кIел дIахьуо.\nКхачарх полюсе я экваторе –\nМуьйлуш лелла со суо мел леллачохь.\nХIинца, кхачош со ворхIе ден мере,\nДарц, ахь суна тIехь\nТхьаьвсинчу даймехкан гунашца хаьхккина гIор со,\nБашхачу маьршачу тайпанийн цавевза воI!\nМац-мацах санна – са-аьрхачу озана орцах –\nБеречух яхначу заманийн лорах со гIор…\nГена ца яьлла-кха, пондаро кIошт самайоккхий,\nЛовзаргахь хелхаре юьртда а хьийзина хан –\nБалхаца яхь-цIена хиларна тIера кад боккхий,\nКIа хьокхуш тоьлла ерг байракхах ойуш цо ша!\nТIераниг хуьйцийтий, тIам-каде со а тIекхуьйлуш,\nБай-арахь пондаро латтадеш ловзарийн хьал,\nБIаьстенан хиш охьагIергIара, юххешха дуьйлуш,\nОхьа дIатекхаеш ханнашца яржийна чалх…\nМаржа-яI, Росси, хьо! ГIайгIа ца йолу самалха,\nIин чуьрчу боданехь таьIна сайн декхнаш а гуш!\nСедарчийн кхоьлина чиркхаш а сегаш ду цхьалха,\nКема а, хи гамхаделла, сан дахкалуш ду.\nБасна кIайн хьаьрма а бIарлагIах дIаяйна, цкъан-цкъа\nШа хIокху кхоьлинчу арешца ца хиллачух, –\nНовкъа ма дац суна паччахьан таж охьаатар,\nНовкъа ду, новкъа ду, йохийна кIайн килсаш гуш!..\nЮьртара суьрташ яI! Ду ирсан кхожана тIера\nКхоллар со маликах сенчу кху стигланаш кIел!\nКхоьру со, кхоьру со, маьршачу олхазарх терра,\nТIемаш а кегделла, хадарна Iаламатех!\nКхоьру со, хIума ца дисарна вайна цецдийла,\nХи гомхадаларна – гIуркхана хаалуш бух,\nКог коше кхачале, кхачорна сайн духевийларш…\nДаймохккий, паргIатой – кхоьру со къастарна шух!\nЙисийша, йисийша, стигланийн са-сирла Iаьршаш!\nБисийша – туьйранех – суьйренийн синкъерамаш!\nКенаш тIехь зIаьнарийн цIевнашха таж хьалаяьржаш,\nХьийкъинчу ялташ тIе хуьйшийла комаьрша малх!..\nГIур ву со, буьйсанан аьхна садеIар ца дохош,\nЯккхийчу кIотарийн гIан-набарш човха ца еш,\nАренца цхьанна а сайн тата ца хезаш догIуш,\nЛорах мохь тохаза IиндагIан гIаларт а леш.\nЧевнаша хьийзавен десантник хилла цхьаъ-м вер ву,\nХарцлуьйчу юкъана, цецйоккхуш шен йоккхастаг,\nХьехавеш буса тIехтилла цхьа къайлах дин-бере –\nАренийн дахкарлахь дIавайна цавевза кIант…\nГочдар поэзия\t2016-02-24\nНазад: Вахит Итаев. Духовная борьба против черной идеологии\nВперед: Ирина Куртмазова


Даймахке болчу хьогамца Европера нохчий боьлху ...хьонке\nСтигалкъекъа-бутт 09, 2012\nНохчийчоь -- нохчийн лаьмнашкахь баьккхина хьонка, Зазадоккху-бутт, 2012.\nВайнехан къоман кхача – хьонка, нохчашна ма-моттара, дегIастан хьаннашкахь баьлла ца Iа. Иза доллучу дуьненчохь а тIеболуш бу. Латинийн маттахь Аллиум Урсинум цIе йолу и кIо буц хIора маттахь а шен-шен цIе лелош ю, ингалс маттахь Ремсан олу цунах, немцоша Берлаух, нохчийн матте гочдича „чанан хох“.\nНагахь санна, Москохахь я кхечу оьрсийн гIаланашкахь бехачу вайнаха, хьонка схьабаьлча, иза цIера цIерпоштаца а, кеманашца а шайна тосуьйтуш белахь, Европерчу хьонкабезархойн и аьттонаш мелла а кIеззиг бу. Нис-м ло кхузахь а мухIажирша шайна цIерачаьрга цIерпоштехула хьонка тосуьйтуш, делахь а, иза Малхбузе схьакхачале хан а йолу, цуьнан чам а хийцало.\nИ тайпа беха некъ бина болчу хьонках кхета аьтто массеран а бац Европехь. Цундела цара малхбузенан пачхьалкхийн хьаннаш а, паркаш а толлу, Iа юккъе даьлча дуьйна, хьонка лохуш. Иза кхузахь шортта кара а бо. Меттигерчу бахархоша, вайнаха санна, безаш а, лоруш а, бууш а бу хьонка.\nБакъду, цара иза, вай санна, къона болуш, лай бухара боккхий ца буу, цуьнан хьожа бахьана долуш. Мелхо а, гIа а долийтий, кхиинчул тIаьхьа, салаташ еш я, охьий, банкеш чу а буллуш а буу. ГIадаьллачу хьонках кхузахь хазанеха санна чомехь чорпанаш а йо, тIе коча тIо а тухуш. Иштта хьонка „песто“ олучу италхойн хьесапехь охьий, муьлхачу а кхачанна тIе туху, я бепигна тIе а хьокхуш буу. Туьканашкахь а карабо бIаьста гIадаьлла хьонка бухкуш.\nАвстри - Нохчийчуьрчу шен "йиша-вешех" башха къаьсташ бац Венерчу хьуьнхара хьонка а, 2012, бIаьсте.\nАмма нохчийн мухIажиршна шаьш цIахь баа Iеминчу кепара къона а, хьожа йогIуш а беза хьонка. Уьш тобанашкахь вовшах а кхетий, хьаннашка боьлху и кIо буц лахьон. Германехь, масала, хьонка массо а меттехь болуш белахь а, Лейпцигера хьонка уггаре а чомехь лору вайнаха. Лейпцигера хьонка – иза, аьр вай, Нохчийчохь Бумтарниг санна лоруш бу кхузахь. Амма иштта дикачу агIор буьйцу Мюнхенера хьонка а.\nМюнхенехь ехачу Асетна дика евза цу гIалина гонахьара хьонка баккха уьнах-цIена меттигаш а. Цо дийцарехь, немцойн Баварехь цо шен доьзалца яьккхинчу хенахь, хьонка кечбаран дуккха а керла башхаллаш евзина цунна меттгерчу бахархошкара. Амма цуьнан шен доьзалехь нохчийн ширачу кхачано хьонка чу боьллинчу галнаший, далнаший коьрта меттиг дIалоцу.\nАсет: „Кху Мюнхенехь немцоша хьонка, вайнаха санна, галнаш я далнаш йина ца баахь а, чорпа еш а, салаташ еш а буу. Кхаьргара схьаэцна иштта кхачанаш а кечбо оха хьонканах. Вуьшта, нохчийн безамна, вайн кхачанех далнаш а йо, чIепалгаш а до.\nХьонканах тоха ниттанаш хилахь, гуттар а хаза хуьлу. Хьалха, кхузара хьал довзалц, цIера бахьаш нислора хьонка. Юха иза кхузахь хуьлий хиинчул тIаьхьа, кхузарчу хьуьнхахь иза боккхуш а нисбелла. Хьонках кхузахь хьегна дац тхо, цIенна генахь делахь а. Тхан доьзалехь хьонка оьзда кхача лоруш бу. Немцоша-м хьонка, вай санна а ца бууш, гIа даьлланачул тIаьхьа буу. Царна вай хьонках беш болу кхачанаш а бовзуьйтуш, церан кхачанех а кхетта тхо кхузахь“.\nБельгехь а шортта бу хьонка, Брюсселехь ехачу Зараа ма-дийццара. Алсамо и зовкх кхуьучу меттигашкахь вайнах нисбелча, цара, вовшашка хаамаш а беш, дIахоуьйту, и Делан дика мичахь ду. Бакъду, боху Зараа, гIалин юккъерчу паркашкахь хьонка баккхар Iедало дихкина ду Белгехь.\nЗараъ: “Цхьаболчара хьаннашна йистехула а, кхечанхьа хьонка болче а, тIекхочуче а йолу меттигаш вовшашна хаа а хоьуьйтуш, боккхий, кечбо. Алссам баккха аьтто болчара, шортта Iалаш а бой, иза бухкуш а хуьлу, тIаккха вайнаха вовшашка „хьонка беъна шуна, бухкуш бу шуна“, олий, хоуьйту.\nБакъду, яккхийчу гIаланашкахь Iедало яздина хуьлу, хьонка баккха мегаш дац, аьлла. Хьонкин сурт а дуьллий, „Чанан кхача“ бу хIара, олий, яздо цара, иза ца баккхийта. Баьккхича тухун долу гIуда а хуьлу дIаяздой“.\nХьонка карор йоккхах йолу хало яц Баварехь, Мюнхенерчу Асета дийцарехь. Къона хьонка Iай хьуьнхара гулбан а, ткъа гIадаьлларг немцойн туьканахь я базарахь эца а йиш яра, боху цо. Хала дерг- бIаьста цу хьонканах тоха нитташ карор хуьлу.\nАсет: „Хьонка-м немцойн туьканашкахь эца йиш яр. Цунах тоха нитташ нисбелча гуттар чIогIа дика хуьлура. ГIалин юккъехь баккха уьнах-цIена нитташ нис ма ца лой. Цундела, лерина хьунах а вахана, баьккхича нисло нитташ. Ткъа нитташ ца нисделла, хьонканах оха хорсамийн патарш а туху, шпинат а туху, муьлха а кхийолу бецаш а туху, цу хьонкин чам тобеш. ТIаккха цу тIе кIалд а тухий, хаза далнаш йо-кх оха кхузахь“.\nАвстри -- Венерчу нохчийн хIусамехь хьонканах кечбина жарга, 2012, бIаьсте.\nАмма уггаре а дукха хьонка Австрехь бу, бохуш, дуьйцу хуучара. ЦIеяхханчу Венерчу хьуьнхахь болуш берг уггаре а чомехь а болуш. Цундела хила мега, Венерчу Егерштрассехь йолчу базарахь меттигерчу вайнаха хьонка бохкар нисдина хилар. Цигахь вайнехан массех туька ю, цIера сурсаташ а, хьанал жижиг а, йоьхьаш а духкуш.\nКхеташ ма-хиллара, хьонкин мур тIекхаьчча, иза а шортта хуьлу цигахь бухкуш, кийланах пхи-ялх евро а доьхуш. Нохчийчурчу ахчанахь иза ткъа-ткъе диъ туьма хуьлу. „Хьонка санна бораха“ бохург кхузахь кхин башха ала догIуш дацахь а, амма Соьлж-гIалахь а хьонканах итт-шийтта туьма доьхуш хилар тидаме эцча, данне а дукха ца хуьлу иза.\nХьонка Европерчу нохчашна сел чIогIа безар а, царна иза, шаьш стенггахь делахь а, карор а- иза беккъа цхьа цу хьонкан дикачу чомаца я цуьнан могашаллина пайде хиларца доьзна хилла ца Iа. Хьонк – иза нохчашна даймохк бу, иза церан дегIан кхача хилла ца Iаш, синан кхача а лара мегар ду, церан амалшца, цIийца а ийна даьлла, цхьа царах къасталун доцу дакъа.\nЦул совнаха, баьржина дуьне мел ду бехачу нохчийн вовшех марзо эцаран цхьа некъ бу, хьонках кхача а кечбина, вовшашка цунах кхета хьошалгIа вахар, вовшех марзо эцар. Мюнхенерчу Асета иштта дуьйцу цу марзонах лаьцна.\nАсет: "Далнаш йинчу хенахь вовший чу а кхойкху оха. Иштта цу хьонках дош хета-кх тхуна, иза кхача а хета. Хаза, вайн дайшкара дуьйна схьа еш ма-хиллара, ахьарх а йо хьонка чубоьллина галнаш, демах а йо. Цунах беркат а долий, вовшашка хьошалгIа а доьлху, марзо а оьцу. Иштта сакъоьру-кх оха цу хьонкица. ЦIахь дацара аьлла ца Iаш, кху хийрачу махкахь немцошна юккъехь делахь а, самукъадолу тхан хьонканах а, цуьнца кечбечу кхачанех а“.\nБазарара я туьканара эцна, кхаьрзича, кхин тIех йоккха башхо а яц, Европерчу хьонкица, вайн цIерачух иза къастош. Изза кIолла а ю цуьнца, изза ша-башха хьожа а. ХIетте а, мацах цкъа Нохчийчохь ненан кхерчахь, цо шен аьхначу куьйгашца кечбеш хиллачу хьонкица Европераниг цкъа а бусталур бац.\nДаймахке сатесча, Европера нохчо воьду...хьонке


Обновлено 15.06.2017 20:52 Автор: Administrator 12.04.2017 12:12\n«Совца ца совцуш, кхаа кIирнах кхевсина ихначу догIанаша, аьхке йоллушехь, Iаламат шийла лаьттинчу хенан хIоттамо чIогIа новкъарлойира тхуна, гIап йилларан белхаш дIаболорна тIехь йина ца Iаш, ткъа гIишлошъяран коьчалшна тIеххьий, гIопан бустам баккхарна тIеххьий. Оцу хиламо кхин а чIагIбора нохчий тхо кхуза йоццачу ханна даьхкина ду бохучу ойланехь. Тхо гIап дIахIотто дуьйладелча а ца бовлура уьш, оха моттаргIанаш йо бохучунний, оха шаьш Iадбитаре сатийсарний тIера».\n«Юьхьанца нохчашна моьттура, – кхидIа яздо А.П.Ермоловс шен дагалецамашкахь, – гIап хIоттор шаьш кхероран ойланца еш йолу бIарлагIа ю, шаьш сатоьхчахьана, чIагIделчахьана, тхо, жимма латта а лаьттина, кхераделла, тхаьш схьадаьхккинчу, тхайн зила тIе дIагIур ду».\nЭххар а севцира догIанаш, дIанисбелира – мухха елахь а, аьхке ма яра арахь! – хенан хIоттам. 22-чу июнан Iуьйренца, полкан мозгIара ламаз дина, доIа дина, лаьттан хьалхара бIал схьааьхкира белаца. ДIаболабелира болх. Цул тIаьхьа кхо бутт баьлча, юьззина дIахIоьттира Соьлжа-хица ян йолийначу гIопех хьалхарниг. Ша инарло кураллица ма-аллара, «Нохчийн дегнаш чу кхерам тасаран Iалашонца» йиллинчу оцу гIопана «Грозная» («Буьрсаниг») аьлла цIе а тиллира А.П.Ермоловс.\nХIунда йиллира и гIап Нохчийчоьнан дега юккъехь? Муха хилира цуьнан тIаьхье? Оцу хаттаршна жоп дала хьовсур ду вай хIокху очеркехь.\nXIX-чу бIешеран юьххьехь Нохчийчоьно Iаламат чIогIа дуьхьалойинера Россин империн мехкаш дIалецаран политикина. МуьтIахь боцу мохк дIатебаран Iалашонца Къилбаседа Кавказе хьажийна вара 1812-чу шеран Даймехкан тIеман Турпалхо, инарла Ермолов Алексей Петрович. Иза къаьсттина чIогIа нохчий ца безашший, цундела цаьрца болчу тIамехь Iаламат йоккха къизалла гойтушший вара.\nДуьххьара А.П.Ермоловна дагадеанера Терк а, Соьлжа а хишца цхьамогIа гIалагIазкхийн станицашший, чIагIонашший яхка. Церан Iалашо яра нохчий, лаьмнашка хьалалаьхкича, шайн чIожашкахь дIакъовлар, уьш я мацалле байъийта, я тIеман тIелатаршкахь берриге а хIаллакбан. Оцу зIенан уггаре а ондачарах цхьа чIуг яра «Грозная» («Буьрсаниг») аьлла, шена цIе а туьллуш, Соьлжи тIехь йиллина гIап. Иза йиллинера хино голатухуш уггар а готта йисинчу меттехь, Нохчийчохь хьалхара тIом эккхале, А.П.Чеховн цIарах сквер хиллачу меттехь 1818-чу шеран 22-чу июнехь (тахана и исбаьхьа сквер йоцуш ю. Саьнгар яьккхина, нисдина Соьлжин харш. Цигахь хIинца лаьтташ ду республикин Куьйгалхочун а, Правительствон а беза хьеший тIеэцаран цIай, «Фирдаус» фирмин гайтаран хIусаммий).\nИ гIап йилларан коьртачу Iалашонах лаьцна иштта яздора оьрсийн Iилманчо, Кавказ таллархочо Л.П.Лавровс: «ТIемаш а беш, инарла Ермолов Нохчийчоьнан кIоргене кхаьчча, 1818-чу шарахь цуо кхузахь гIап а йиллина, «Буьрсаниг» аьлла цIе тиллира цунна. Ермоловн ойланехь дара, «Нохчий кхерорхьама гIап а хIоттийна», ламанхой берриге а хIаллакбар.\nТIеман бIонан хьалхара тоба Оьрза-ГIалара (Червленни станицера) Соьлжи тIе схьаялаяле дуьйна нохчашна хьалххе доттагIашкахула хиира и эскар стенна догIуш ду, цуьнан полкаша хIун дохьу, церан походан муха тIаьхье хир ю. Царна шайн ма-хуьллу дуьхьало ян а сацам бира нохчаша.\nТкъа тIамца Соьлжи тIе хьажийна эскар хIумма а кIезиг а дацара. Цунах лаьцна иштта яздо А.П.Ермоловс шен тIаьхьуо язбинчу «Йозанаш» бохучу дагалецамаш тIехь: «Георгиевск-гIалара вахара со Гребенски (Яна-Кхаьлла) эскаран коьртачу меттаматте Оьрза-ГIала. Цунна гена йоццуш кечйина яра Нохчийчу доьлхучу эскаршна Теркал дехьадовлийла…\n24-чу майхь (1818 шо – I.К.) дехьаелира, нохчийн агIорхьара цхьа а дуьхьало йоцуш, 8-чуй, 16-чуй егерски полкийн еа батальонаххий, Троицки гIашсалтийн полкан цхьана батальонаххий, ГIебартойн полкан цхьана батальонаххий лаьтташ йолу эскаран тоба. Оцу тобанца яра иштта батарейни ялх, яйн ялх, говрашна тIаьхьатосу йиъ йоккха топпий, пхи бIе стаг линейни гIалагIазкхий. Цхьа ротий, ши йоккха топпий дехьаволийла ларъян а йитина, ерриге а тоба цхьана дийнахь Терка тIера Соьлжа хи тIе кхечира».\nМуха тIеIаткъам бира бIонан оцу боламо а, Соьлжа-гIап ян йолоро а нохчийн дахарна, Ермоловс кхидIа а дуьйцу шен дагалецамашкахь: «Теркаца йолчу машаре ю шаьш бохучу нохчийн ерриге а яртийн дай тхан эскарца бара. Амма оцу ярташкахь, кхечу ярташкахьчул а дукха буй-те аьлла, бара хьалха заманчохь пачхьалкхан эскарийн зилашна динчу дерриге а тIелатаршкахь дакъалаьцна болу зуламхой. Оцу машаречу ярташкахь совцура уьш, цхьа а дуьхьало йоцуш зил тIе богIучу машаречу нохчаша, оьрсийн эскарийн латтарехь а, гIалагIазкхийн дахарехь а ледарло а карийна, шайна зен хирдоцуш, тIелата нийса некъ гайтталц.\n«Оцу зуламхойн цхьа жима дакъа бен къайла ца даьллера Теркан аьрру агIорчу йистошца Iохкучу нохчийн ярташкахь, – яздо кхидIа а Ермоловс, – биснарш берриге а тхан лагерехь хуьлура, ас уьш къаьсттина хьеста а хьоьстура, уьш шайн цIенош чохь паргIат бехийла, цара салташна дохка царна чIогIа оьшуш долу сурсаташ кхоьхьийла лууш. Лагерехь оцу ярташкара балийна амалтхой а бара».\nБоламан юьххьехь дуьйна паччахьан эскаршна дуьхьало ян йолийра нохчаша, цара дохьург хIун ду шайна гуш а, хууш а санна. ГIараваьллера хIетахьлера нохчийн баьчча Таймин Бийболаттий, Гермчигара имам Iабдул-Къедаррий, шаьшиннан бIо вовшах а тоьхна, оцу эскаршна дуьхьал Терка тIе вахара, уьш юхатоха ойла йолуш. Хьалхара тасадалар хилира нохчийн Ширачу юьртана генадоццуш, оьрсийн эскарш Теркал сехьадовлучу хенахь. Амма ницкъ ца тоьира оьрсийн бIо сацо – юхадовла дийзира. Юхабевлла, нохчий тIамна чIагIбелира, хIинца Нефтянка хи долчу меттехь. Цигахь хиллачу шолгIачу тIамехь, уллехь йоккхачу тоьпан хIоъ иккхина бакъдуьнена дIавахара, еза чов хилла Гермчигара имам Iабдул-Къедар. Паччахьан эскаран боккхачу ницкъаций, керлачу герзашций лара ца бина, шозлагIа а юха а бевлла шайн-шайн ярташка дIасабахара нохчийн бIаьхой, баьччано Таймин Бийболата шайга юха кхайккхалц.\n«Буьрсаниг» гIап йиллинчул тIаьхьа, юьхьанца шайгара цхьа а тайпа зен-зулам а, оьгIазалла а ца хаайолуьйтура оьрсаша, мелхо а нохчашкара – уллерчу ярташкарчу бахархошкара – шайна гIо-накъосталла оьшуш хилар схьахоуьйтура. Наг-наггахь и гIо нуьцкъаха а дойтура цаьрга: Кавказерчу Эскарийн Коьртакомандующис А.П.Ермоловс «дицдора» нохчий шен эскарехь а, шен леш а цахилар. Цундела оьрсийн а, нохчийн а юкъаметтигаш де-дийне мел дели телхаш, юхуш схьайогIура.\nЕрмолов Алексей Петрович, гIуллакх цхьаннах а ца тешош, ша куьйгалла деш вара Соьлжа-гIап яран белхаш тIехь. Цуо тIаьхьа яздора шен дагалецамашкахь: «Тхоьгахь шайн амалтхой болчу ярташка дина омра дара гIап ечарна хьуьнан коьчалшца кхачоран хьокъехь. Уллехь йолу ярташ ца яьхьара аьлларг ца дан. Ткъа генахь йолчуй, я юькъа хьун бахьана долуш некъаш доцчу Хан-ГIала олучу готтачу тогIи чохь йолчуй ярташа, дечиган коьчалш латто дуьхьалойина, дIахаийтира шаьш цхьа а тайпа декхарш тIелаца, оьрсашца цхьа а тайпа юкъаметтигаш латто декхарийлахь цахилар. Ткъа тхоьца юкъаметтигаш латтош болчарна цара кхерамаш туьйсура, церан даьхни дIа а дуьгур ду, ярташна тIе а летар ду, бохуш».\nАмма цхьаццаболчу (масала, исторически Iилманийн докторан Ш.Гапуровн, кандидатан С.Умаровн) Iилманчашна оцу кхерамаш тийсарех а, тIелетарех а хетарг кхечу кепара ду. Цара дийцарехь, и кхерамаш туьйсурш а, тIелатарш деш хилларш а шаьш оьрсий хилла. Буьйсанан боданехь юьрта тIе а летий, иза яга а йой, къайлабовлуш хилла уьш. Ткъа Iуьйренца, хилларг къасто, арз дохьуш, юьртахой баьхкича, оьрсаша я уьш шаьш бехке беш хилла, хьуьнан коьчалш ца йохьуш, шайна новкъарлонаш ярна, я тешам боллуш олуш хилла, шаьш цхьа а тайпа тIелатар ца дина, ткъа динехь, иза шаьш нохчаша дина, олий: Iаьржачу боданехь хьаьнга къасталур ду зуламхой муьлхачу къомах хилла?\nИ дерриге а оьрсаша деш хилла машаречу а, паргIатонехьа къуьйсучу а, лаьмнашкарчу а, аренашкарчу а нохчийн вовшах тешам байархьама, царна юкъа питана а тесна, оьгIазло а йина, уьш вовшахлатийтархьама. Амма и харцо, къизалла цхьа бекхам боцуш ца юьсура: нохчаша, шайн маьрша дахар лардеш, шайн ма-хуьллу дуьхьалойора паччахьан эскаршна. Ша А.П.Ермоловс, ца ваьллачу денна, лаккхара мах хадабора нохчийн тIеман говзаллин а, церан стогаллин а, майраллин а, хьекъалан а.\nИнарло яздора шен дагалецамашкахь: «Юькъа хьун яьлла Хан-ГIалин тогIи чIагIъян йолийна, кIорга саьнгарш йохуш, лаьттах лекха валаш деш. Дерриге а некъашца («Буьрсачу» гIопера кхерам ца хилийта – I.К.) хаш а, пикеташ а хIиттийна. Наггахь бен буьйса ца йолу нохчий тIе ца леташ: гIопана дуьхьаларчу хин дехьарчу берда йисте богIий, цунна тIе тоьпаш етта цара. Оха хIиттийначу цхьана меттахь лаьттачу а, дIасалелачу а хашна, иштта хьуьнах ягориг йоккхучарна а тIе а летара уьш майрра. Цундела дукха хуьлура вовшийн кхийсарш яр. ХIетте а тхо а даима кийча хуьлура дуьхьал тIом бан».\nБуьрса гIап йилларан коьрта Iалашо яра, хьалха вай ма-аллара, нохчий, токхечу аренашкара лаьмнашка дIалаьхкина, готтийчу чIожашкахь дIакъовлар, уьш шелоне а, мацалле а байъийтар, я тIеман ницкъаца горахIиттор, я берриге а хIаллакбар. Лаа олуш ма дацара чалтача Ермоловс нохчех лаьцна: «Дика нохчи велла нохчи ву», «Суна синтем хир бац цхьа нохчи дуьненахь дийна мел ву», иштта дIа кхидолу а дешнаш.\nБуьрса гIап йилларан Iалашонах ша иштта яздора А.П.Ермоловс: «Нохчийн лаьтта тIехь ян йолийна гIап. Цуо шен латтарца гатте хьовзор бу уггаре а токхечу латтанийн дай. Иза лаьтташ ю Кавказан зилан уггаре а бегIийлачу новкъахь, Хан-гIалин чIожана генайоццуш. Цунна цIе тиллина «Буьрсаниг» (Грозная), аьлла. Белхаш бечу хенахь нохчаша шайн ма-хуьллу дуьхьало а, новкъарло а йира тхуна. Кест-кеста меттигаш нислора, салташа белаш а юьтий, герзаш караоьций, тIелатар тIамца юхатухуш».\nБуьрса гIап юьллучу хенахь, жимма а шайна кхераме йолу а, я гIопан дозанаш шорлуш, тIаьххьара цуо шена чулоцурйолу а нохчийн ярташ ягош, йохош, отуш, Нохчийчоьнан аренашца даьржира паччахьан эскарш. Цара дечух лаьцна Кавказерчу корпусан Коьртакомандующис иштта яздора хазахетарций, дозалла дарций: «Хан-ГIалина уллерчу ерриге а ярташкарчуй, пачхьалкхан эскарш шайна атта тIелетар долчу ярташкарчуй нохчаша я кхечу машаречу ярташка, я лаьмнашка дIабаьхьнера шайн бахамаш. Ткъа зударий а, бераш а, кхерам эккхарций, уллерчу хьаннашкахь къайлабовла кийчча Iаш хуьлу: цигахь хьалхе дуьйна кечдина ду церан къайлах бенаш. Герггарчу аренашкахь хIаллакьхуьлуш ду, кхераме хьал долу дела, хьакхаза дисина ялташ. Цундела, аьхке йоллушехь, тхуна хааделла, нохчашна сурсаташ тоьаш цахилар».\n«Буьрсаниг» гIап йиллар инзаре боккха бохам хилла дIахIоьттира тахана Соьлжа-ГIалано дIалоцучу лаьтта тIехь хиллачу нохчийн ярташна. ГIала, дозанашкахь шорлуш, кхуьучу шерашкахь, цунна юкъаяхана, тIепаза яйна нохчийн яккхий а, кегий а ярташ: ЧIегIана (хьалха «ЦIен Варзап» («Красный Молот») завод хилла меттиг; тахана цигахь «Беркат» махлелоран туш ю); Iалхан-Юрт (хьалха С.М.Кировн цIарах йолу Культурин а, садаIаран беш хилла меттиг; тахана – республикин Куьйгалхочун резиденци); Хан-ГIала (хьалха республикин больница, «Космос» кинотеатр хилла меттиг, Соьлжин йист; тахана, республикин Куьйгалхочун беза хьеший тIеоьцу меттиг); Эндере, Къули-Юрт, ТуртIин кIотар (хьалха мехкадаьттанах гIуллакхден а, химин а заводаш хилла, тахана еса лаьтташ йолу Заводской к1оштан дозанашкара меттиг); Сарачан-Юрт («Минутка» майда); Мамакхи-Юрт (тахана «Нефтемайск» поселок а, Грозненски кIоштан Первомайски станица а йолчохь); Доьлак-Юрт (тахана «Ипподромный» олу микрорайон ), иштта дIа кхин а. И гIуллакх тахана а дIадоьдуш ду. Тахана Соьлжа-ГIалин дозанашна юкъаяхна нохчийн уггаре а шира а, йоккха а йолу Соьлжа-Юрт, Керла Хан-гIала, «Даймохк» совхоз-поселок, 3-чу совхозан кIотар, иштта кхиерш а. «Буьрсаниг» гIап йиллале а, Соьлжа-ГIала кхиа йолаялале а хьалха цхьана Заводской кIоштан дозанаш тIехь хилла нохчийн итт юрт, Ленински кIоштахь – ворхI, Октябрьски кIоштахь – ворхI, иштта кхин а. Соьлжа-ГIала кхуьуш, цунна юкъаяханчу нохчийн яртийн ерриге а цIерш билгалъяхалур яц тахана. Иза ца даделира шен хенахь историке, этнографе А.Бержега. «Нохчийчоь а, нохчий а» бохучу шен книги тIехь вайн махкахь хиллачу ерриге а яртийн, кIотарийн цIерш дIаязйира цо дуьххьара. Амма, церан цIерш йохуш, хIетахь а (XIX-чу бIешеран кхузткъе уьтталгIачу шерашкахь – I.К.) царах дукхахйолчарах «ягийна», «аьтта», «йоцуш ю», бохуш яздан дийзира Iилманчин.\nИштта дIахIоьттина ю 199 шо хьалха вайн республикин пачхье, шен оьмарехь кхузза аьтта (1918-чу шарахь БIеденойн тIамехь а, 1995-чуй, 2000-чуй шерашкахь Нохчийчохь кхихкинчу шина тIамехь а), кхузза юха а денъелла Соьлжа-ГIала. Вайн безам. Вайн дозалла. Вайн хьомечу Даймехкан дог.\nЦхьаццаболу дешархой цецбовла а, ца теша а там бу Соьлжа-ГIалин дозанашкахь оццул дукха ярташ хилла аьлча. Амма шеко хила хIума дац кхузахь, хIунда аьлча, цкъа-делахь, уьш дукха хьолахь итт-пхийтта цIийнах лаьтташ кегий кIотарш хилла; шолгIа-делахь, Соьлжа-ГIала кхуьучу шерашкахь цунна гIалин дарж далале хьалха (1870-гIа шо), шайх белхалойн поселкаш олуш хилла гIалин каппаш мехкадаьтта доккхучу меттигашкахула вовшашна ген-генахь дIасакхиссина ехкина; кхозлагIа-делахь, Россин кхийолчу Iаламат яккхийчу гIаланашца юсталуш яцахь а, Къилбаседа Кавказехь уггаре а яккхийчарах цхьаъ ю вайн Соьлжа-ГIала: цуьнан йохалла 36-чу участкера (Старопромысловски кIоштан коьрте хилла йолчу) 56-чу участке (Октябрьски кIоштан юкъ хиллачу) кхаччалц шовзткъе итт чаккхарма гергга ю; ткъа шоралла «Даймохк» поселкера (гIалин къилбен йисттера) С.М.Кировн цIарахчу поселке (Заводской кIоштан коьрте) кхаччалц а шовзткъе пхийтта чаккхарма гергга ю.\nОйла ел аша, нохчаша олуш ма-хиллара, кхерам баьлча, сихха орцах кхача, вовшийн хезехь, юькъачу хьаннийн гаттонехь Iуьллу маса жима кIотар хоьар яра гIалин даккхийчу дозанашка. Ткъа и ярташ луьста яхкаран кхин а цхьана бахьанех иштта яздора Нохчийчоьнан халкъан яздархочо Айдамиров Абузара «Калугера йийсар» аьлла йолчу шен повеста тIехь:\n«БIешерийн къена, юькъа хьаннаш. Царна юкъахь къайлаевлла лаьтта нохчийн ярташ. ДегIастанахь, лаьтта шен кIезгалла дешин меха долчохь, ярташ яккхий ю, вовшашна ген-генахь. Ткъа кхузахь уьш кегийра, амма дукха ю. Тайпанийн ярташ цхьана гулехь…»\nБуьрса гIап йилличахьана дуьйна, цунна гуонаха а, Нохчийчохь кегий а, баккхий а тIемаш лаьттира 1860-гIа шо кхаччалц. Амма Кавказан тIом чекхбаьлча, гIопан бIаьхаллин мехалалла дIаелира, цунна чохь нохчашца махлело базарш а, ярмаркаш а ехкира. Теркан областан туш хилла дIахIоьттинчу Буру-ГIала дIадаьхьира тIеман зилан куьйгалла. Маьрша гIала хилла дIахIоьттира гIап.\n1870-чу шерашкахь гIопехь вехаш пхи эзар гергга стаг вара. ДIадолош дара мехкадаьтта даккхар, цунах гIуллакх а деш, иза дохкар. Цундела 1869-чу шеран 30-чу декабрехь гIопах гIала яран хьокъехь Сенато Указ арадаккхаран шен бахьанаш дара. ГIопаллин олалла (бакъо) дIадаккхаро инзаре даккхий хьелаш кхоьллира «Буьрсаниг» гIап кхиорна. 1860-чу шарахь Кавказан зилан аьрру флангах Теркан область йира. Цул тIаьхьа ши шо даьлча, 1862-чу шарахь областан дозанашкахь кхоъ дакъа (отдел) кхоьллира – Малхбузерниг а, Юккъерниг а, Малхбалерниг а. Юккъерчу декъана юкъайогIуш йолчу Нохчийн кIоштан (округан) туш йира Соьлжа-гIопах.\n1860-чу шарахь дуьйна гIишлошъярна латта ца тоа доладелира гIопан дозанашкахь, Россера а, кхечу мехкашкара а адам кхузахь рицкъанаш лаха схьататтадалар бахьанехь: гIап Соьлжа-хин аьрру агIорхьа бен ма яцара хIетахь, аьтту агIорхьа цхьа а цIа дацара. Цундела яра и гатте. Нагахь санна, цIе ялахь, ерриге а гIап йой-те, олий, иза ягайора цIаро.\nИштта цIе елира 1860-чу шарахь. ГIопан цIенойх кхоалгIа дакъа бен ца дисира дийна. Цундела Соьлжин аьтту агIор цIенош дан долийра бахархоша. Уггаре а хьалха уьш динарш бара ламанан жуьгтий (таташ). Цара кхоьллира аьтту агIон тIехь уггаре а хьалхара урам. Царна латта деллера аьрру зилан хьаькама инарло, графа Евдокимовс. Цундела ураман цIе «Графо-Евдокимовская» аьлла, тиллинера. 1920-чу шерашкахь, гIалин берриге а урамийн цIерш санна, оцу ураман цIе а хийцира Советийн Iедало – «Московская» цIе тиллира цунна. Оцу урамехь Нохчийчохь хьалхара тIом болабаллалц бехира ламанан жуьгтий.\nСоьлжа-ГIала кхолларан хьокъехь долчу Россин паччахьа куьг яздинчу Указа тIехь аьлла дара: «Терски область ворхI декъе екъа: Георгиевски, Владикавказски, Грозненски, Аргунски, Веденски, Кизлярски, Хасавюртовски, «Империн цхьаццадолчу дакъошкахь администрацеш вовшахтохарехь хилла хийцамаш тидаме а оьцуш». Округийн куьйгалла дIанисдан Георгиевскехь, Владикавказехь, «Буьрсаниг» гIопехь, Ведана чIагIонехь, ГIизларахь, Хасавюрт чIагIонехь, цуьнца цхьаьна «Буьрсаниг» гIопах гIала еш. Керла кхуллуш йолчу Кубански а, Терски а областашкарчу гIаланашна Майкопана а, Баталпашинскина а, Грозныйна а, Новороссийскна а, Анапина санна, пхийтта шарна бакъонаш а, гIоленаш а яла.\nАмма шен куьг буха яздина Указ 1870-чу шарахь бен ца чIагIдира Россин императора. Цундела Буьрса-гIопах Соьлжа-ГIала хилла шо 1870-ниг лоруш ду.\nХIетте а, юьхьанца гIала кхиар чIогIа ледара дара, кхузахь къаьсттина 1893-чу шарахь дуьйна алссам мехкадаьтта а доккхуш, цунах гIуллакхден заводаш а йохкуш, церан дайша (масала, гIараваьллачу Нобела, Чермоевс, Ахвердовс, кхечара а) дуккха а са йоккхуш хиллехь а, аьчкан некъ биллинехь а. ГIалина оцу бахамах хиллачу бохамех дуьйцуш долу тоьшаллаш дукха ду. Цхьа а низам доцуш, тIаьхьенан ойла ца еш, сихонца хIаллакдеш дара Нохчийн мехкан маьIданаш. Ткъа Соьлжа-ГIала-м шен мискалла, къелла, боьхалла ловш яра.\nЦуьнах лаьцна 1914-чу шарахь «Ерриге а Соьлжа-ГIала а, цуьнан йистош а» аьлла йолчу шен книги тIехь Д.И.Приволжскийс иштта яздора: «Массара а дуьйцу, вайн миска, кхин цахиллал боьха, тесна йитина гIала экономикин агIор сиха кхиоран юьххьехь ю, бохуш. Амма уьш аьшпаш бу. Шераш довларца гIала хазлуш, дахарна бегIийла хуьлуш, толуш яц. Урамашкахь болчу хотта тIекхетта мазут, мехкадаьттанах гIуллакхдечу заводийн кхераме кIур, цара бехден дIаьвше хIуо. Урамашкара хатт мелхо а алсамболуш бу. Иштта Дундуковски (1930-чу шерашкахь дуьйна Сталинан цIарах, 1960-чу шерашкахь дуьйна Революцин, тахана Эсамбаев Махьмудан цIарах проспект) урамехь, Соьлжа хина генайоццуш хIоьттинчу айми чохь ворда а йисина, цунна кIелахь хи буха вахана, велла цуьнан да шен говраца цхьаьна. И бахьанехь ерриге а Россехь гIараяьлла Соьлжа-ГIала».\nИштта дара Советийн Iедал тIедаллалц. 1918-чу шарахь БIеденойн тIемашкахь чIогIа йохийна йоллушехь, 1930-чу шерашкахь дуьйна сихачу боларшца кхиа йолаелира Соьлжа-ГIала. XX-чу бIешеран 70–80-чуй шерашкахь Къилбаседа Кавказехь уггаре а яккхийчу промышленни, Iилманан, культурин туьшех цхьаъ хилла дIахIоьттира иза. Къилбаседа Кавказехь уггаре а хазачарах а хиллачу Соьлжа-ГIалин цIе евзаш яра дерриге а дуьненахь: цуьнан заводийн а, фабрикийн а сурсаташ дIаоьцура дуьненарчу 55–65 пачхьалкхехь; цуьнан мехкадаьттан институтехь дешна говзанчаш белхаш беш бара дозанал арахьарчу иттаннаш пачхьалкхехь; Соьлжа-ГIалин Iилманчийн проекташца машенаш яран а, мехкадаьттанах гIуллакхден а, химически а заводаш а, комплексаш а еш яра дозанал арахьарчу иттаннаш мехкашкахь, иштта дIа кхин а.\nСоьлжа-ГIалано, цуьнан кIенташа а, мехкарша а доккха дакъалецира 1941–1945-чу шерашкахь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIеман аренашкахь. Инзаре даккхий хьуьнарш гайтира цара. Мах хадийна цаваллал доккха дакъадиллира Сийлахьчу Толамна юкъа шен хьуьнаречу балхаца Соьлжа-ГIалано. Цундела ларамаза дац Россин Федерацин Президентан В.В.Путинан Указаца 2015-чу шарахь Соьлжа-ГIалина «БIаьхаллин Сийлаллин гIала» аьлла цIе тиллар.\nГора ца хIоттийра, къар ца йира Соьлжа-ГIала. Цундела тахана, юха а Къилбаседа Кавказан уггаре а хаза гIала хила ойла йолуш, сихачу боларшца меттахIуттуш ю иза, Делан къинхетамца. Тахана Нохчийн Республикин Куьйгалхочун лаамца, дIадолорца цайовззал хийцаелла, хазъелла дIахIоьттина вайн гIала а, цуьнан урамаш а. Иза хазйо ша саннарг кхидоцчу «Нохчийчоьнан дог» маьждиго, 38–43 гIат долчу «Грозный-сити» комплексо, иштта пхийтта гIат долчу кхузаманахьлерчу чохь Iен цIеноша, иштта дIа кхин а. Ян йолийна кхин а инзаре яккхий а, лекха а гIишлош – «Ахьмад-Тауэр», «Грозный Молл», кхиерш а.\nИрсе а, сирла а, дегнаш тешош а ю вайн гIалин кхане. Цундела язйина ас сайн хьомечу Соьлжа-ГIалех лаьцна «БIаьстенан бай» боху байт:\nБерриг мохк бевзина,\nЦIадерзий, хьовса шу, –\nБIаьстенан бай санна,\nХазлуш вайн гIала ю.\nДаим а хазъеш и,\nДог дуьллий цунна чу\nКомаьрша куьйгаш ду.\nДуьйлало урамца –\nИсбаьхьа хIора бу.\nКъийсалуш кораш ду.\nСан гIалин ойуш сий,\nМалх буьллуш цунна чу,\nСо лаьтта дог дуьзна,\nБошмех бIаьрг баккхалц.\nСоьлж-ГIала хьол езна\nСуна кхин хилла яц.\nКъоналла цунна чу,\nСан гIала хазйийриг\nАдамийн безам бу!\nНохчийн Республикин хьакъволу журналист, гIалин историк.\nЭлектронная версия журнала "Орга"\n«Органан» агIонаш луьстуш


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ЦIийнада керста зудчунца "гергало" дIа ца даккхалуш "в зависимости" ву аьлла хеташ ю со...\nДинца дика хилар, ийман лакхадаккхар, АллахIах кхерар, Iесаллех ларвалар… Хьуна ма-хаъара, иштта волу стаг вон хIума даим лелош хир вац. Цхьаволчуьнгара наггахь цхьаъ дожа мега, делахь а иза цу тIехь даим лаьттар вац. Иштта волчу стеган дахар а ирсе хир ду, дуьненахь а, эхартахь а декъал а хир ву иза. Иштта хир ю оцу кепара йолу зуда а.\nЦундела, хьайн доьхьа а, хьайн хIусамде доьхьа а, хьайн берийн доьхьа а, шайн доьзалехь АллахIаца йолу юкъаметтиг чIагIйан а, совяккха а, туойан а хьажа еза хьо. ХIара хьан дахаран «мисси» хуьлуьйтур вай… Хьуна хьалха лаьтташ йолу «вызов» хьулуьйтур вай иза… Хьан цIийнада оцу зудчух юхаваккхар хилла Iийра дац хIокху хьан «миссин» жамI (результат), иза – хьан берриге доьзалан дуьненара а, эхартара а дахар декъала хилийтар хир ду. Хьайн хIусамда меттавалош ахь оцу кепара хьоьгур долу къа хьуна ца моьттучу кепара доккха жамIаш долуш хир ду, Дала мукъа лахь. Цундела, хьайна дагадогIуш долчу массо дикчу хIуманна ниййат а дина, Дела доьхьа аьлла и Iалашо а хIоттийна, «БисмиллахI, къинхетаме волу АллахI, Хьан цIарца дIаболабо ас хIара болх» аьлла, Дела реза вен болу хьайн болх дIаболо беза ахь.\nШолгIа хIума – дуккха Дела хьехор ду. Дела хьехорехь дийцина ца валлал дукха пайданаш ду. Къаьсттина чIогIа пайдане хуьлу иза ша́ олучуьнан маьIна девзаш хилча, цунах кхеташ хилча. Бахьана долчахь а, доцучахь а Дела хьехош хила. Масала, юьжуш-гIоттуш олуш дерг, яахIума яале а, йиинчул тIаьхьа а олуш дерг, чу-ара волуш олуш дерг, куьзгана хьожуш олуш дерг, духар тIедухуш олуш дерг, Iуьйранна-суьйранна доьшуш дерг, иштта кхидIа а. И дерриге хьуна карор ду «Бусалба стеган гIап» цIе йолчу жимчу жайни тIехь. Цу тIера и зикраш жим-жима Iамош Iамаде, цкъа цхьаъ Iамаде, хьайна иза чIагIдаллалц леладе, тIаккха важа Iамаде, тIаккха иза чIагIде, тIаккха керланиг Iамаде, иштта кхидIа а.\nКхидолу бахьанаш хьуна хьайна а девзар ду, масала «Ийманан гIийлалла» цIе йолчу вайн аудио-лекци тIехь алссам дуьйцуш ду уьш. Хьуна оцу цхьана-шина шара чохь оьшурш коьрта долу и диъ ду аьлла хета суна, важа дерг оцу цхьана-шина шарал тIаьхьа цаьрца цхьаьна лело мегар ду, йа хьайна хIинцце дуьйна лелийча дика хир ду аьлла хетахь иза а мегар ду. Коьрта дерг – иза нисван гIортарехь дукха чIогIа сих а ца луш, мелла а алсам ахь хьайна тIехь къахьегар ду, хьайн берашца а къахьегар ду.\nАмма божарий акхабовларан коьрта бахьанех шолгIа бахьана – цунах лаьцна ахь ойла йича дика хир дерг вай дийцина хьалха хIокху хаттарна деллачу жоьпехь:\n«ХIусамда интернет чухула хийра зудчуьнца къамелаш деш хилча хIун дича бакъахьа ду?»


Германехь мухIажаршна урс диттина оьрсийчо\nЧиллан-бутт 19, 2018\nГерманерчу ХIайлбронн гIалахь кхаа мухIажарна дера чевнаш йина Оьрсийчуьра орамаш долчу цхьана стага. Баден-Вюртенберг лаьттарчу полицино бинчу хаамца, 70 шо долчу воккхачу стаго тIехьашха тIе а вахана урс диттина меттигерчу килсана хьалха лаьттачу кегийчу нахана. Цуьнан кадаьлла кхо стаг лазон.\nЛазийнарг кхо мухIажар ву, Шемарий, Иракъерий, ОвхIанерий орамаш долуш. Царах цхьаъ, Иракъера ши шо хьалха Германехь тховкIело ехнаверг, кIелвисинчу хьолахь лоьрийн цIийнахь ву. Важа шиъ лоьраша чевнаш дIайихкинчул тIаьхьа лоьрийн цIийнара дIахецна.\nМухIажаршна тIелатар динарг оьрсийн къомах воккха стаг ву. Цо шена ца бевзачу нахана урс деттаран бахьана цкъачунна къаьстина дац. Амма Iедалхоша хила там болуш лору цу стаго бусалбачаьрца а, хийрачаьрца гамо хиларна и талор дар.\nГерманехь кест-кеста нисло цигахь бехачу „немцойн оьрсий“ шайх олучу наха расистийн хьежамаш бахьана долуш зуламаш деш. Масех шо хьалха шен бераца паркехь ловзаш йолу Мисарера къона зуда йийнера оьрсийчо, урс диттина. Ша полицино лаьцча, бусалба нах ца безар дара аьллера цо ша иза еран бахьана.


Меркелан накъосто керла санкцеш кхайкхо еза аьлла Оьрсийчоьнна дуьхьал\nГермани -- Бундестаган арахьарчу политикехула комитетан куьйгалхо Рёттген Норберт, 2016.\nБундестаган арахьарчу политикехула йолчу комитетан куьйгалхочо Рёттген Норберта бехк Оьрсийчоьнна биллина Шемахь луьра тIеман зуламаш дарна. Цо кхайкхам бина Москохна дуьхьал санкцеш кхайкхорах доьзна хаттар дийцаре дан деза аьлла.\nПолитико дIахьедар дина цхьа а санкцеш а йоцуш, цхьа а тIаьхьало а йоцуш дита мегар дац «инзаре харц тIеман зуламаш дар» аьлла.\nРёттген депутат ву Меркел Ангелас куьйгалла дечу Керстан-демократин бертан цIарах. Германерчу «Зю́ддойче ца́йтунг» Süddeutsche Zeitung газетана интервью луш цо дIахьедар дина, тIеман зуламаш динехь царах тIеман зуламаш ала деза, иза угггаре а къезиг хIума ду Европе далур дерг аьлла.\nДукха хан йоцуш Алеппохь гуманитаран гIо эцна йоьдучу Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн Вовшахтохараллан каврана бомбанаш еттарна Iамерко бехке йина Оьрсийчоь. Цу хьокъехь Рёттгена элира, нагахь Оьрсийчоьно герз ца диттинехь а, иза политикан жоьпаллехь ю Шемахь тIом хиларна аьлла.\nМеркелан партерчу депутатана Асад тоххара эккхийна хир вара аьлла хета, нагахь Оьрсийчоьно цунна гIо деш дацахьара.


Ассаламу Iалайкум! Буьйсанна кхоьруш волчо хIун дан деза?\nВа Iалайкум ассалам ва рохьматуллахIи ва баракатухI! Буьйсанна кхерар шина агIор ду, Iилманчаша а, Iелам-наха а схьадийцарехь. Оцу шинне а кхерарна шен-шен къаьсттина дарбанаш ду.\nКхераран агIонаш а, церан дарбанаш а иштта ду:\n1) Ша буьйсанах а, боданах а кхерар. Масала, Iаржйелча ша цхьаъ аравала ца ваьхьаш хуьлу, йа Iаьржачу чохь Iан ца ваьхьаш хуьлу, йа шеца цхьаьна цхьаъ воцуш аравала ца ваьхьаш хуьлу, цхьаверг буьйсанна машенахь дIасаваха ца ваьхьаш хуьлу, и. кх. дI. Иштта кхераран бахьана боданах кхерар ду. Цуьнан бахьана масийтта агIор хила мега – буьйсанна цхьа вон хIума тIехIоьттина хилла хила мега, йа жима волуш дас-нанас даим буьйсанах кхерош хилла хила мега, йа цхьана хIумано буьйсанна чIогIа кхерийна хилла хила мега. Дукха хьолахь иштта кхерар берашца а, зударшца а алсам хуьлу. Ткъа иштта кхоьруш волчу стагана юкъара дарба доцург, къаьсттина шен масех дарба ду:\nХьалхарниг: Буьйсанах а, боданах а кхерар сийсаз хIума хиларна тIехь ойла йан еза, буьйсанах кхерар цхьа а маьIна доцуш хIума хиларна тIехь ойла йан еза, хIунда аьлча малх дуьненан кхечу агIор дехьа а баьлла дуьненан шолгIа агIона тIера маьлха зIаьнарш дIаевллера аьлла кхерар хьекъале хIума доцу дела, йа кхера цхьаъа а бахьана а доцу дела. Де а, буьйса а цхьатерра ду, буьйса тIееъча дуьнена тIехь хийцалуш цхьаъа хIума дац, цхьана ханна малх дуьненан кхечу агIор тIе хьожуш хилар доцург. Ахь ойла йан еза хьайн оцу кхерар тIехь, иза лар тIехь хIума ца хиларна тIехь. Масала, ойла йе, дийна делккъахь цхьана Iаьржачу чоьна чу а ваьккхина цхьана эха сахьатана, юха хьой араваьккхича муха хир дара, иштта ду де а, буьйса а хийцадалар. Доцца аьлча, бода – нур дIадáлар бен кхин вон хIума ца хилар а, кхин кхераме хIума ца хилар а дикка довза деза, цу тIедоьгIна хьайн кхерамна тIехь ойла а йина, дIабаккха беза иза.\nШолгIаниг: Оцу хьайн кхерамна а, буьйсанна а доьхьало йан еза. Бусалба стаг оццул гIийла хила мегар дац, бусалба стаг шена тIехIуьттуш йолчу халонашна доьхьало еш хила веза, массо кхерамашна хьалха гIелвелла дIавала ца веза. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «(Массо агIор) нуьцкъала волу бусалба стаг АллахIана дукхох веза гIийлачу бусалба стагал». Цундела, масала цхьа къепе а хIоттийна, хIора буса кIез-кIеззиг аравала волавала веза, цкъа цхьана ханна эха сахьтана, тIаккха цхьацца сахьтана, иштта кхидIа а. Лаахь, юьхьанца хьайца накъостана цхьаъ вига а мегар ду, тIаккха тIаьхьа хьой аравер ву хьо.\nКхоалгIаниг: Юнус-пайхамарх – Делера салам хуьлда цунна – лаьцна дийцар а деше, цу тIехь ойла йе, иза кхаа боданехь нисвелла хилар: чIеран кийрахь хиларан бода а, хIурдан кIоргенан бода а, буьйсанан бода а. Ша иштта воллушехь, Делаца йолу юкъаметтиг шен чIогIа хиларна гIелвелла дIа ца ваьлла иза, йа гIорасиз хиллал кхера а ца кхийрина иза. Оцу дийцар тIехь ойла йича билггал хуур ду хьуна, адаме шен Ийманаца, шен тешаман ницкъаца мел баккхий а кхерамашна тIехь толам баккхалой.\nДоьалгIаниг: «Зероксат» цIе йолуш цхьа молха ду бах лоьраша, хIокху кепара тайп-тайпана кхерамаш болчарна кечдина. Иза мелча, цо а кхерамана гIолий йо бах, кхерам дIабоккху бах, иза билггал ду а бах. Нагахь санна лакхахь долчу дарбанаша гIолий ца йахь, хIара молха мала а мегар ду, молханчашка муха мала деза хаьттинчул тIаьхьа.\n2) Буьйсанна шена цхьа вониг хиларх кхерар. Цхьаверг буьйсанна Iаьржачу меттехь дIаваха ца ваьхьаш хуьлу, йа буьйса юкъал тIехъяьлча, адамийн гIовгIанаш дIатийча аравала ца ваьхьаш хуьлу, шена цхьаъ хиларна кхоьруш, лечкъина Iаш адам хиларна кхоьруш, йа экха хиларна кхоьруш, йа шайтIанех-жинех кхоьруш. Иштта кхерарна тIехь ойла йича, вайна девза, и кхерар – цхьамма шена цхьаъ дарх кхерар дуй. Ткъа цунна дарба а цуьнан бахьанашна дарба дича хир ду, Дала мукъа лахь.\nХьалхарниг: Акханах а, «лечкъина Iачу» адамах а, йа иштта цхьана кхечу хIуманах кхерарна дарба ду ойла йар, буьйса тIеанера аьлла и кхерам дийнахьчул сов боций а, йа кIеззиг боций а. Оцу агIор буьйсанна хьуна боллу кхерам бу дийнахь а, кхин алсам бац, цундела хьекъале дац буьйсанна и бахьана долуш кхерар. Мел дукха адам ду буьйсанна дийнахь санна дехаш, къаьсттина таханлерачу дуьненахь, белхаш а, гIуллакхаш а совдевллачу хенахь. Дийнахь санна буьйсанна а деха и адамаш, дийнахьчул сов хIумма а хила а ца хуьлу царна. Иштта ойла йича, кхерам дIабер бу, Дала мукъа лахь.\nШолгIаниг: Амма шайтIанаша-жинаша буьйсанна цхьаъ дарх кхерар – кхузахь жимма бахьана хила а мега кхера, хIунда аьлча нийсачу хьадисехь деана ду уьш бода беъча дIасадаьржа аьлла. Делахь а, уьш дIасадаржар кхера бахьана дац, цхьаболчарна иза ду моттахь а, йа буьйса тIеяр церах кхера бахьана а дац. Бусалба стаг жинех кхера ца веза, уьш гIийла хIуманаш ю, уьш шайх кхоьрург бен кхеро ницкъ болуш дац. Адамаш жинех кхера ца деза, жинаш ду адамех кхоьруш дерш. Iумар – Дела реза хуьлда цунна – цхьана урамехь вогIуш хилча, дехьа урамехь долу шайтIа цунах додуш хилла, цуьнан ийманах а, цуьнан билггалчу тешарх а, цунах схьаяьлла йолчу цуьнан майраллех а кхоьруш. Бусалба стага шен кхетам чохь чIагIдан деза: бусалба стаг жинех кхера йиш йолуш вац, бусалба стеган са майра хила деза, бусалба стаг массо кхечу Дала кхоьллинчу хIуманел майра хила веза. Цхьаволчо хатта а мега, хIун ду цунна и майралла луш дерг? Дала кхоьллинчу кхечу хIуманашна тIехь лакхара хIунда ву бусалба стаг? Жоп шуна массарна а девза – иза бусалба волу дела ву, иза АллахIаца – и массо хIума кхоьллина волчу – гергарло долуш волу дела ву, иза АллахIа ларвеш волу дела ву.\nКхоалгIаниг: Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дийцина вайна, массо а вочу хIуманах ларвийр долу бахьанаш. И бахьанаш лелийначул тIаьхьа, шена цхьа а вон хIума хир доций шена девзинчул тIаьхьа, билггал оцу Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьллачу дешнех бусалба стаг тешахь, цуьнан дагчохь цхьанне хIуманах кхерар дуьссур дац, буьйсанах кхерар а дуьссур дац. И бахьана ша-дерш азкараш ду, Дела хьахор ду, хала а дац, дукха а дац. Церах ду, масала:\n- Айатул-Курсий дешар. Нийсачу хьадисашкахь деана ду, Айатул-Курсий Iуьйранна дешнарг сарралц жинех ларвийр ву, суьйранна дешнарг Iуьйре хиллалц жинех ларвийр ву аьлла.\n- Iуьйранна а, суьйранна а кхокх-кхозза «Къул хIуваллóхIу ахьад» а, ши «Къул аIýзу» а дешар. Нийсачу хьадисехь деана ду, иштта уьш дешча массо вочу хIуманна тоам беш хир ду аьлла.\n- Iуьйранна а, суьйранна а кхозза а «БисмиллáхIиллазú лá йадурру маIасмихIú шайъун фил-арди ва лá фиссамáи, ва хIувассамúIул-Iалúм» алар. Нийсачу хьадисехь деана ду, иза иштта аьллачунна цхьане а хIумано зен дийр дац аьлла.\nИ дерриге азкараш\n«Бусалба стеган гIап» цIе йолчу жайни тIехь ду, цигара деша уьш. Iелам-наха олуш хилла: «Хьайн цIа дIадохке а «Ал-Азкáр» жайна иэца» - олий. Имам Нававийн – Дала къинхетам бойла цунах – «Ал-Азкар» жайна хилла цара дуьцург, цу тIехь болу баккхий пайданаш бахьана долуш. Тахана суна а хууш иза вайн маттахь дац – Делан пурбанца дIа-м долийна вай иза – делахь а, цуьнан метта жима а, атта а долуш «Бусалба стеган гIап» ду, цу тIехь дерг лардан а, лело а хьажа, Дала мукъа лахь Дала пайда бийр бу.\nДала ницкъ а, майралла а, уггар коьртаниг – Шех билггал тешар а лойла бусалба нахана!


www.islamannur.org - Ялсаманин охIланан мотт Iаьрбийн мотт хир бу бохург харц хилар\nЯлсаманин охIланан мотт Iаьрбийн мотт хир бу бохург харц хилар\nАллахIа къематдийнахь нахе къамел муьлхачу маттахь дийр долуш ду? Iаьрбийн маттахь хир дуй АллахIа цаьрга ден къамел? Бакъ дуй, ткъа, жоьжагIатин охIлано буьйцу мотт гIажарийн мотт хир бу бохург а, ялсаманин охIланан мотт Iаьрбийн мотт хир бу бохург а?\nХастам бу АллахIана, Iаламийн Дела волучу!\nОцу дийнахь адамаша къамел муьлхачу маттахь дийр ду хууш дац, я царна шайн Делан къамел муьлхачу маттахь хезар долуш ду а дац хууш, хIунда аьлча, я Сийлахь-Везачу АллахIа а, я Цуьнан элчано а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) вайна оцу хьокъехь дийцина хIуммаъ дац.\nЖоьжагIатехь болучийн мотт гIажарийн мотт хир бохург а дац бух болуш, я ялсаманехь болучийн мотт Iаьрбийн мотт хир бу бохург а дац бакъ.\nИштта вайна хууш дац оцу хьокъехь асхьабаша (АллахI реза хуьлда царна) дийцина хIуммаъ. Мелхо а, уьш берриге а юхаийзабелла иштта долу хаттарш дийцаре дарах, оцу хьокъехь ден къамелаш хьашт доцуш долун дела… Амма оцу хьокъехь дийца хIиттина тIаьхьадаьхкиначу чкъоьрийн векалш.\nЦхьаболучу наха аьлла: «Цаьрга Iаьрбийн маттахь дийр долуш ду къамел». Вукхара аьлла: «ЖоьжагIатехь болучара гIажарийн маттахь лур долуш ду жоьпаш, жоьжагIатерачеран мотт а хир бу иза».\nКхечара аьлла: «Цаьрга сурйанийн маттахь хир долуш ду къамел, хIунда аьлча иза - Адама къамел дина мотт бу, ткъа дисина дерриге меттанаш цуьнах схьадевлла а ду».\nКхечара аьлла: «Ялсаманехь болучеран Iаьрбийн мотт хир болуш бу».\nДерриге и аларш аьллачийн тIетовжа цхьа а тоьшалла (делил) дац, хуьлда и хьекъалечу маьIнина тIедоьгIна тоьшалла я муьлххачу а цхьана сийлахь-дезачу (КъурIанна я хьадисана) тIедоьгIна тоьшалла. Доллачул хьалха, уьш дерриге а – цхьана а тайпа тIетовжа тоьшалла (делил) доцуш къамелаш бен дац.\nДика хуург Сийлахь-Веза АллахI ву!\nШейхул Ислам ибн Теймия\nМаджмуI Фатава, 4/299


Цхьаьнатоьхна Штаташ -- Бостонехь марафон йоьдучу сохьтехь ЦарнаевгIеран - Тамерланан а, ЖовхIаран а даьккхина сурт, 18Оха2013\nДахначу шеран Охан-беттан I5-чохь IамеркарчуБостон-гIаларчу марафонехь ши эккхийтар хилира. 3 стаг вала а леш, ши бIе ах бIе сов нахана чевнаш йира. Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iедал тешна ду, и терроран тIелатар динарш ши ваша ЦарнаевгIар хиларх. Амма шо даьллачул тIаьхьа а цу шиммо и теракт йина хиларх ца тешарш а бу дукха бу.\n26 шо долу Царнаев Тамерланий, цу хенахь I9 шо хилла цуьнан жимах волу ваша Джохарий – и шиъ вара Цхьанатоьхначу Штатийн Iедалхоша Бостонерчу терактана бехке леринарг. И шиъ вара, доллу дуьне теш а долуш, Голливудерчу кинофилмашкахь бен ца хуьлучу кепара, масех дийнахь, лайф эфирехь хаддаза дийцаре а деш, гIаланашкахула полицин бIеннаш белхахой тIаьхьа бевлла а болуш, эккхийна хилларг а.\nЭххар а царех цхьаъ, воккхахволу Тамерлан, веллалца. Ткъа жимахволу Джохар лаццалц. Ткъа цуьнан лацар мел шеконечу хьелашкахь дара бохург а диц дан хала ду. Цкъа хьалха хаамийн гIирсаш коста даржийра, иза Iедалхошца герз дIасатохарехь вийна, аьлла.\nТIаккха хаам хилира, цуо ша шена юхьтIе герз тоьхна аьлла, иза леш ву, амма дийна виссахь а, иза мотт ца луьйш хир ву, аьлла.\nТIаккха даьржира, Царнаев Джохар цхьана жимачу катерчура араволуш гойтуш долу сурт, цкъа а цхьа а, мел турпал верг а, стаг, нагахь санна цуо ша шена юхь тIе герз тоьхнехь, вала йиш йоцучу кепара, цу катеран йиста тIехула леккха айбина ког а боккхуш, я цхьацца жим-тIом йолу махкаргаш ца йийчица, кхин хIара аьлла юхь тIехь чов а йоцуш.\nДоцца аьлча, и ши ваша бехке кхайкхор а, царех цхьаъ вер а, важа лацар а цхьа тамашийначу шоу хьесапехь дIадаьхьна, дуккхаъчу гаррехьчу харцдерг дийцарца доьзна нисделира. Цундела а ду, и шиъ боккъаллаъ цу Бостонерчу зуламна нагахь санна бехке хиллехь а, дуккха а адам Iедалийн официалан версех ца тешар.\nОфициала версех ца тешачарех ву политолог Асхабов Хьамзат а, Бостонера терроран тIелатарх лаьцна хийла Малхбузерачу а, Оьрсийчуьрчу а хаамийн гIирсашна лаьцна яздина волу а, и хилам шен тергонехь латтош волу а.\nАсхабов: „Бевдда боьлхуш болу нах лелхийтар – иза цхьанна а кепара Iедална я пачхьалкхана зе ца хуьлуш хIума ду. Хьо боккъаллаъ цхьана хIуманна резавоцуш я бекхамна араваьлла велахь, ахьа цхьана агIор хьайн мостагIа билгалаваьккхина я цуьнан салоццучу тоьхна хIума дийр ма дуй. Ткъа хIара я объект я субъект йоцуш хIума дара. И саннадолчу хIумнех дуьсуш дерг – иза политикашна политикан хьал шайна луучу агIор карзахъяккха аьтто хилар я шаьш кхиндолу хIума дечу хенахь, иза нахана дицдалийтар а, цунна тIера ойла нехан дIаяккхар а хуьлу. Ишттачех тера хьал кхузахь дерг а ду“.\nЦарнаевгIара и зулам ца динехь а, юкъера и шиъ къайлахчу сервисашна цу зуламна бехке харжар вуно говза, гIалат вала йиш йоцуш, дина хIума лору политолога Асхабов Хьамзата, хIунда аьлча, ма-дарра дийцича, я Нохчийчоь мичахь ю а, я иза муха ю а ца хууш, амма телевизионехула кест-кеста Нохчийчохь я нохчаша терроран акташ йина бохург хезаш болу нах и Бостонера зулам а нохчаша дина бохчух тешон атта хир ду.\nАсхабов: „И шиъ харжар цара, шайн Iалашонашка диллича, нийса дина аьлла хета суна, ямартлоне ойланаш тидаме вай эцча. Оьрсаша нохчашна хIеттаъ-ветаъ и цIе кхоьллина яьлла ю – вуон хIума а, зулам а дийр долуш бу аьлла. Цундела и цIе кийча вайна тIехь йолуш а хилча, тIаккха и зулам а нохчаша дина бохучух нах тешон атта хир дара царна“.\nМотт ца луьйш висина аьлла кхайкхина волу Царнаев Джохар ша лаьцна дукха хан ялале вист хила а волавелира, цуо ша бехке хилар дацаре а дира. Шена дуьхьал теттинчу 30 бехбаран пунктаца хIара шо долалуш дIайолаеллачу кхелехь Джохара цхьанна а пунктана ша бехке вац элира. ХIетте а прокуратурано цунна дан йиш йолчех лаккхара таIзар – верца кхел яр – кхайкхадайта Iалашо ю шен аьлла дIахьедина.“\nЦарнаевгIера гIуллакхехь билгал I00 процентана и шиъ бехке вац аьлла чIагIдан йиш яцахь а, -официала версех цатешарий, цу версин гIийла агIонаш серлоне яхарий бен, - бакъдерг талламхошний бен ца хаарна, амма нагахь санна и гIуллакх таллар цхьажимма мукъане а юкъараллийна довзуьйтуш, схьадиллинчу хьесапехь Iамеркерачу Iедалхоша дIахьош делахь, тIаккха хIоранна а аьтто хир бара, бехке мила ву-вац ган, аьлла хета политологна Асхабов Хьамзатна. Спекуляцешна я хетар-моттаршна меттиг а ца буьсуш. Амма Цхьанатоьхначу Штаташкарчу Iедалхоша шайн таллам къайленехь латторо нехан шеконаш кхин а алсам йоху.\nАсхабов: „Цара иза боккъаллаъ дина хиллехь, тIаккха ши бер схьа а лаьцна, уьш байъа ца бойъуш, я царех лаьцнаверг а нахана дIа а гойтуш, шаьш беш болу таллам нахана ган а беша а таро а луш хIума дийр дара аьлла хета суна. Амма церан дIагайта и таллам бац. Шеко йоцу таллам а, шеко йоцу тоьшаллаш а дац церан.\nЦара иза деш хилча а, шаьш тIе а лаьцна, шайга цхьанна а кепара бохуш хIума а доцуш, я шаьшна еш гIело а новкъарло а йоцуш, шайга деша а доьшуьйтуш, шайна массо а агIор гIо а деш, я Iедало шаьш хьийзош а боцуш болу нах нехан барт чIагIбеш йолчу марафоне а бахана, цхьанна хIуманна бехк-гуьнахь а боцу нах лелхийтина, церан кхочушхила цхьа а Iалашо ца го суна“.\nБостонерчу эккхийтаршна бехкевечу Царнаев Джохарна еш йолу кхел дIаерза хIинца а гена ду. Амма цуьнан жамIаш довзаллалц цхьанна а низамца иза цу зуламна бехке ву аьлла чIагIдан йиш яц. Юкъаралло а, хаамийн гIирсаша а иза бехке хилар тIечIагIдина даьлча санна дийцаре дахь а.\nТкъа цу юкъана Бостонехь дIайолаелла кхушарахьлера марафон – теракт хиллачул тIаьхьа дуьхьарниг. Цигахь гIалийн дайша а, марафонехь дакъалацархоша а шо хьалха байъинарш а, лазийнарш а дагалоцур бу. Лерина цу Iалашонца Бостоне веана ву Цхьанатоьханчу Штатийн вице-президент Байден Джозеф.\nБостонехь лелхийтар дина шо кхаьчна


Стенгахь ю и гимн лакха хакъ долу пачхьалкх?\nСтигалкъекъа-бутт 13, 2013\nНохчийчоь - Оьрсийн салташа оьрсийн байракх дlауллуш ю шайна танка тlехь, Соьлж-гlала, Минутка майданна уллехь, 09Чил2000\nМассо хIуманал хьалха а даьккхина, шеран юккъехь, Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а пачхьалкхан симболш Iамор тIедожийна ерриг республикина Кадыров Рамзана. Цунна бахьана ду, дийцарехь, Нохчийчура цхьанхьа бахана хилла кегий нах оьрсийн гимн олуш хьала ца гIовттар. Гарехь, школашкахь патриотизм берийн дегнашкахь яржор а, циггара долчух тера ду.\nКегийрхой а, кхиазхой а гонаха тергаллучу хиламашка бе дацарца хьежар а, ца хиъча а, ца девзича а ца долу-кх аьлла хеталучу хIуманийн бала цакхачар а тидаме эцна тахана Нохчийчохь. ХIора вахархочунна, дешархошна а, кегийрхошна а, кхоллараллин балхахь болчарна а-м муххале а ца хаа йиш йоцчех лору Iедалдайша Пачхьалкхан гимн а,герб а,байракх а муха ю.\nУр-аттал цуьнан кхане а, кхерамазалла а Даймохк безаран барам а цу символикашца бузуш дIахьедар дина мехкан куьйгалхочо. «Бераллехь дуьйна кхио беза Даймахке безам. Иза хуьлийла дац гимн а ца хууш.Ишколашкахь дешаран кIира дIадоло деза массара а гимн аларца…»,-боху Кадыров Рамзана.Цо кхеторехь Iедалан балхахь мел волчунна,хьаькамашна а,маьхькIамхошна а муххале а ца хуийла дац Пачхьалкхан гимн.Иза тешна ву и кхачамбацар сихонца дIадаккха дезаш ду аьлла.\nМехкан куьйгалхочуьнан лаам дахаре берзош ишколашкахь а,кхечу доьшийлашкахь Iамо йолийна Кадыров воккханиг автор волу Нохчийчоьнан гимн.»Харцоно цIе тесна хийла хьо ягарх,-боху цуьнан хьалхарчу беа могIанехь,- Нохчийчоь ца йоьжна,гIаьттина яха…Кавказан ткъес хилла, маршонан ага. Хьан лаьтта сий дина яхь йолчу наха».\nЦхьаболчара беламе.челакха хIума лору бертахь а,бертаза а Оьрсийчоьнан а тIехь гимн Iамаяр бахархошна тIедожадар,кхечара иза Iамийча галдала хIумма а дац боху ,дика хилахь бен. Иштачех ю Соьлжа-гIалара хьалхарчу классийн хьехархо Медент.\n«Тамаш бан хIума дац гимн Iамаяр. Хьалха Советан Iедал долуш ишколашкахь юьхьанцара классашкахь дуьйна Iамош яр-кх гимн.Муьлхха а даздаршкахь олуш а яра иза.Соьга хаьттича цхьа ницкъаша лело дезаш хIума а дац из,лаахь а ца лаахь Iамае бохуш. Нохчий бераш цхьанхьа къийсадаларшка дахча хьала ца гIевттина боху. Цигарана юьхьарлаьцна боху хIинца шо чекхдолучу хенахь и гимн»\nИ гимн цахаар бен ледарло йоцуш нисделла делара кхузара дахар боху цхьаболчара.Оьшург бен хIума доцуш дIадоьчу Iар-дахарехь и гимн хааро тодан кIадда а дац бохучех ву гIишлошьярхо Вахийта.\n«Iазмора ца хета суна-м и гимн Iамор хьалхадаккха деза аьлла.Кху даймахкао шега безам боьду агIо лело еза аьлла хета-кх…Гимнал хьалха дукха дара дан дезаш Iар-дахарехь.Эна юккъехула гимн Iиттарх гIуллакх хир мА дац.нахана сискал яа меттиг а.Iарца цхьа нийсо а,бакъо а йолуш дахар тодан деза-кх.Болх-некъ а боцуш цIийзачу дагца юккъехула гимн Iамо хьенан дог догIу. Са-м ца догIу иза нахехь хIуъу а делахь а.»\nНахана хетарг мухха делахь а махкахь бегашена а доцуш Iамо йолийна Оьрсийчоьнан а,Нохчийчоьнан а гимнаш. Цу декъехь Iедалан белхашкахь болчу хьаькамийн а,маьхькIамхойн а кхиамаш муха бу алла хала ду,бакъду ишколашкахь а,кхечу доьшийлашкахь а хаъал стамделла гимн хуучийн могIарш. Делахь а цуьнца цхьаьна совдаьллий те церан Даймохк безар а,цуьнга шовкъ-марзо латтар а? Цунна жоп дала хала ду.


Украинан территори тIехь диверсеш лелийна аьлла, шеконашца ворхI оьрсийн къайлахчу сервисийн белхахо дIалаьцна шаьш аьлла, хаамбо пачхьалкхан кхерамзаллан урхалло (СБУ). Брифингехь Iорадаьккхина цунах СБУ-н куьйгалхочо Грицак Василийс, дуьйцу "Медиазонас".\nГрицака бахарехь, 2017-чу шарахь Киевехь машен а оьккхуьйтуш, тIеман иччархойн инарла Шаповал Максим верна бехке бу лецнарш.\nВу царлхаь ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун хилла гIовс Дзортов Тимур а. ГIиргIазойчоьнан вахархочун паспорт карийна цуьнгахь. Карарчу заманчохь республикерчу културан а, спортан а министраллан декъан урхаллехь вара Дзортов.\nГIалгIайчоьнан администрацин официалан сайтехь 2015-чу шарахь зорбане яьккхинчу хиллачу пайданех деклараци тIехь мехкан куьйгалхочун гIовс ву аьлла, язвина ву иза.\nКху беттан 4-чохь, Киевехь паркингехь машен эккхийтира, зорбанаша яздарца, Украинан иччархойн эпсаран долахь хилла. Оцу юкъанна Украинан Инарла прокуратуран спикеро Лысенко Андрейс чIагIдора, машен чу оьккхуьуйтург йилла гIоьртина стаг велла, метта а ца вогIуш бохуш.\nТIаьхьо къаьстира, автомобилан долахо дIасалеларх информаци дIалуш хилла налоган полицин белхахо хила тарло эккхийтарна бехке аьлла.\nИшта Украинан дозан тIехь зуламаш лело аьттонаш бохуш хилларг а лаьцна шаьш аьлла, дIакхайкхийна Грицака брифингехь.