Нохчийн мотт буьйцур бу "Windows"\nОхан-бутт 19, 2013\nWindows 7, 23ГIад2009\n"Windows" олуш йолу компьютеран программа, нохчийн матте гочъян дагадеъна республикарачу 1илманан академийн . массийта шаре бахлура болчу оцу балхах г1уллакх хилахь, нохчийн мотт бийцар айдира ду оцу х1умано аьлла хета цигахь.\nКомпьютеран мел йолчу операцийн бухехь лаьтта "Windows" олуш йолу и программа, тоххарехь яькхкина хила езаш яра нохчийн матте, бохуш и Iалашо дукха хан яра цхьаболчу говзанчийн. ХIинца церан и сатйисамаш кхача хила гена а дац. Массийта шо дезара ду боху, Нохчийчоьнан Iилманан академехь, иза дина дала.\nИ программа гочъйича, уггаре а боккха хинболу пайда нохчаша бицбеш болу шай ненан мотт бийцар ду аьлла хета, Iилмана академийн вице-президент волчу Дадашев Райкоман. Маршо радиога цо дийцира шай оцу Iалашонех лаьцна.\nДадашев Райком: «ГIезлойнчохь а, Якутехь а , Башкортостанехь а, дина и санна долу хIума. Вай кегирхой, нохчийн маттахь оцу компьютерца къамел дан а, уьйранаш латто а йиша хира д уггаре а коьртаниг.\nИза далура дацара теша бохуш ду тхо. Изза, вай орфографи а, графика а, нийсаяъздаран бакъонаш а чIагIдеш, дан дезаш хIума ду. Шорта болх бу цу тIехь бан безаш. Делахь а, иза бан Iилманан академии ларора йолуш ю-кх».\nИ программа нохчийн матте яьккхича а, иза, лелош ца хилча, пайда хира бац аьлла хета Iилманан академехь. Цундела, нахана тIе а дожош эцийта езаш ю и нохчийн маттахь хинйолу программа, аьлла кхин дIа а дийцира Дадашев Райкома.\nДадашев Райком: «Microsoft» фирмица бертахь бен далура долуш хIума дац иза. ГIезлойнчохь иза дечу хенахь, церан хьакамаш а, вай Оьрсийчоьнан хьакамаш а баьхкина, йоккха презентаци а йина, дина хIума ма ду иза. 6-7 миллион гIезлойчоьнна йина ю иза.\nСуна хезнарг муха ду? Оцу «Microsoft» компанийно, гочйина программа тIехь йолу и компьютерш эца аьлла омра дан деза вай урхаллехь болчара».\n"Windows" программи тIехь и болх буолабалле, нохчийн маттана тIехь а буш орта бан безаш болх. Орфорафи а, фонетика а, кхийолу агIонаш а нисъян езаш хилар хаа, и болх бан болалучу говзанчашна. Цундела, иза шерашка бахбала мега, элира Нохчийчоьнана Iилманан академийн вице-президента Дадашев Райкома.\nДадашев Райком: «3 а, 5 а шо деза мега оцу хIуманна. ГIезлойчохь «Прикладная семиотика» олуш йолу институт ю болх беш. Иттех шо ду иза йолу. Вай академехь а диллина оха и дакъа. Сихха и болх чекхабера бу ала хала ду. Тахана электронан дошам компьютер тIедаккха болх беш ду тхо.\nЦу тIехь а халонаш ю. Масала, «долгота» олучу дешан деха аз а ду, тIехула сиз хьаькхча иза компьютеро тIе ца лоцу, иза керла элп санна хуьлу. Ишшта шен цхьацца баланш боцуш цхьа а хIумма а дац».\n"Windows" нохчийн матте яьккхар гIуллакх дуьххьара айдеш ду Нохчийчохь, оццула лекхачу тIегIан тIехь. ХIинцалца, нохчийн метан нийсаяздаран компьютеран программа гочъян массийтуза гIоьртира нохчийн программисташ, амма гарехь гIуллакх ца хилла церан. Массийта шо хьалха, нохчийн цхьана сайт тIехь, беламе дийцар дара яздина "Windows" нохчийн матте яьккхича, иза муха хира яра» аьлла цIе а йолуш.\nЦу тIехь дуьйцуш дара, масла, экран тIера хьажоргган метан, ян даьндарг, ян урс, ян тур хира дара,ткъа, компьютер дIайоьйуш а , латош а, хуьлучу мукъман метан йиша локхура яра "Нуки-нуки вацара хIо!", ян «сан суьрташ» олучу бот чохь, хиира дара, Стечукин тапчийн а, Камри Тойотийн а, ахчийн таппийн а сьурташ. Ткъа, СЧан эшарш олучу ботт чохь, хир яра Межиевас лоькху эшарш.\nНохчашна дин хьоьхур ду serdce-chechni.ru тIехь\nИнтернет сайташна Iедалшка латкъамаш беш бу Оьрсийчоьнан бахархой\nЦхьамогIа сайташ дIакъевлина Оьрсийчоьнан Iедалаша\n"Одноклассники.ру" тIехь "лаьцна" Нохчийчура жимастаг цIаваийтина\nИнгушетияру.org. сайт экстремистан лерина ГIалгIайчура Магас-кIоштан кхело\nИнтернетан Iуналла дан лууш ю Оьрсийчоь а, Китай а, ГIажарийчоь а\nКибер-маршо мархйоккхуш а догIу де...


Къора а волуш дуьнентIе ваьлла нохчийн кIант хIинца хезаш ву\nОхан-бутт 14, 2012\nАвстри -- Къора а волуш дуьненчу ваьллачу Мовтаев Мовсаран лерса меттадалийна лоьраша, Вена, 12Оха12.\nДоллучу дуьненчохь а дуьххьара йина ю кху деношкахь Венерчу лоьрийн цIийнахь йина операци. Цхьана нохчийн мухIажарийн доьзалерачу 11 шо кхаьчначу кIентан лерса юхадерзийна лоьраша, цуьнан лерга имплантант а йиллина. Дуьненчу ваьлчахьана къора волчу цу кIентан хIинцачул тIаьхьа лерса хир ду.\nДуьхьарра адам дуьненчу даьлча, мохь хьакхарца дIадолало цуьнан дахар, гонахарчарна а, цунна шена а шен аз а хезаш. Амма я шен а, я нехан а аз хIинцалц схьа хазанза вара Венехь бехачу нохчийн мухIажарийн доьзалера цхьайтта шо долу Мовтаев Мохьмад.\nМохьмад вичахьана къора вара, цхьа а хIума хезаш воцуш, шен доллучу дахарехь а аьзнийн дуьненах хьега дезаш. Амма кху деношкахь Венерчу коьртачу лоьрийн цIийнахь болх бечу говзанчийн кадаьлла, дуьнентIехь хIинцалц схьа масала доцучу операцин гIоьнца Мохьмадан лерса юхадерзо.\nОпераци дIаяьхьна волчу лоьро, профессора Баумгартнер Вольф-Дитера Маршо радиога дийцира Мохьмадна йиллинчу имплантатан башхаллех лаьцна. Цо билгалдоккху, и операци доллучу дуьнентIера лоьраша дуккъаъчу шерашкахь шена тIехь болх бина а, сатийсина а хилам хилар.\nПрофессор Баумгартнер: „Цу керлачу имплантатан башхалла хIун ю аьлча, иза даьIахках йина а йолуш, коьртан туьтанах дIалатийна лерсен аппарат хилар ду. Шина тайпан лерса доцу адамаш ду и тайпанчу аппараташца дарба дан йиш йолуш. Хьалхарнаш – уьш бераш ду, лерсан доцуш дуьнентIе девлла долу.“\nАвстри -- Лерса меттахIоттош дуьххьара коьртана операци йина лор, профессор Баумгартнер, Вена, 12Оха12\nХIинцалца схьа къорачарна уггаре а гIолечу хьолехь лерина цхьа резенках йинчу тIийригца корта гонахь чIагIйина йолчу аппаратца мелла а хIума хаза йиш яра. Бакъду и аппарат даима дикка хье лаза а беш, чкъурана тIетаIийна латтон езаш яра, вуьштта цо а гIо ца дора.\nПрофессора дийцарехь, дукха хан яра иза а, цуьнца болх беш болу лоьраш а и хьал хийца гIерташ къахоьгуш а, Iилман талламаш беш а болу.\nПрофессор Баумгартнер: „Оха цу тIехь болх бен дуккха а шераш дара. И хIинцалера имплантант, гергарчу хьесапехь, цIазапIелган мIара санна жима а ю, адаман даьIахках йина а, коьртана чоьхьа, цхьанна а гуш йоцуш, дIатаръеш а ю, могаш адамаш дуьненчу довлучу хенахь церан хила езачу меттехь“.\nМуьлха а дуьххьарлера, масала доцу операци санна, кхерамаш а, халонаш а шеца йолуш яра Мовтаев Мохьмадна йинарг. И операци дуьнентIехь духхьара еш хиларна масех Венера къора бер а, церан дай-наной а реза ца хиллера, шений-шений иза яйта.\nАмма Мохьмадан аьзний дуьне довза болу лаам дукха лакха хиларна, иза оцу сохьта реза хиллера, цуьнан нана и тайпанчу лоьрийн цестаро кIентан могашаллина зедарах мел кхоьруш хиллехь а.\nМохьмадан нанна Раисина а, шена Мохьмадна а масех шо дара профессор Баумгартнер вевза. Шаьш Вене схьадаьхкича дуьйна а цунна тIеоьхуш бара уьш, Мохьмадан лерса бахьана долуш.\nМовтаева: „ХIокху ялх шерачохь оха сатийсина операци яра иза. Иза дуьнентIе ваьлча дуьйна а хууш дара, иза хезаш воцийла. Тхо, тхаьш кхуза схьа ма даьхкина, цу профессор Баумгартнерна тIе даханера. Цуо хIетахь, и тайпа операци хIинцехь йойла дац, иза воккха хилча йийр ю аьллера тхоьга.\nИштта ладоьгIуш, сатуьйсуш тхо Iаш долуш цо цхьана дийнахь телефон а тоьхна, тIедуьйла, операци ян аьтто хила там бу элира".\nМохьмадан лерса юхадерзоран имплантант, операци дIа ма йирзина, цкъа хьалха иза цуьнан организмо тIеэцнийла таллархьама, йоццачу ханна хьалалатийнера лоьраша. Мохьмадан нанас, Мовтаева Раисас дуьйцу, операци чекхъяллачул тIаьхьа Мохьмад наркозах меттавеъча, цунна дуьхьара шен имплантатаца аьзнаш хазарх лаьцна:\nМовтаева: “Операци чекхъяьллачул тIаьхьа тхуна тIебаьхкира лоьраш. И аппарат лата а йина, Мохьмадна хезий хьевсира уьш. „Хезий хьуна?“, - аьлла шега хаьттича, кIанта „Хеза, - элира. - Цхьа тамашийна хIумнаш хеза суна“, аьлла. ЧIогIа самукъаделира церан а, боккхачу аьттонца чекхаяьлла операци, кIантана хезаш ду, аьлла. Массийта лор вара уьш кху кIантан го бина лаьтташ. Дукха гIадбахана, вовший декъал а беш, вовшашка саламаш а делла, дIабахара уьш, цкъачунна аппарат дIа а яйъина.“\nМохьмад а, цуьнан доьзал а санна, операцин жамIаш кхиаме хиларе сатуьйсуш хиллачу лоьрашна а, ткъа цаьрца доллучу дуьнентIехь а лоьрий Iилма кхиийта къахоьгуш болчу говзанчашна а боккха кхаъ хилира, Мохьмада, шена аьзнаш хаза дуьйладелча, велаваларх.\nПрофессор Баумгатнер: „Дера иза шеко а йоцуш, чIогIа тхан самукъадоккхуш болу кхиам ма бу. Оха операци чекхъяьлчул тIаьхьа, и аппарат талларан Iалашонца хьалалатийча, Мохьмада кхин дукха а ца дийцира. Цо цхьа хаза доггах вела а велла, тхоьга схьа а хьажна, „Супер!“ элира. Цуо дукха чIогIа сатийсина мIаьрго ма яра иза. И сатийсам цуьнан а, тхан а кхочуш а хилла“.\nЦкъачунна Мохьмадна йилина имплантант, цуьнан коьртан даьIахках дIаэллалц, дIаяйъина латтош ю лоьраша. Амма Охан бутт чекхболуш даиманенна хьалалатор йолуш ю иза. ТIаккха шен доллучу дахарехь аьзний дуьненах марзо эца сатессина волу жима Мохьмад даиманна хезаш хир ву, кхин цкъа а хезачу нахах хьега а ца везаш.\nВеш дуьйна кΙора хилла нохчийн кΙант хΙинца хезаш ву


5 миллиард евроне кхоччуш ахча духку немцоша книжкашна\n4,5 миллиард еврона киншкаш эцна немцоша даханчу шарахь. Оцу ахчанца яц интернетехула я супермаркаташкахь, я, аьр вай, бензин духкучу автогрилашкарчу йозанан продукци юхкучу дакъошкахь эцнарш. Уьш ю кхин а, мел кIезга а, миллиард евроне кхочуш.\nФранкфуртерчу книжканийн базарахь\nТкъа дерриге а киншкашка Германин бахархоша даханчу шарахь доьхкинарг 9 миллиард евро сов ахча ду.\nИ статистика немцойн киншкаш йохкаран индустрин векалша ялийна рогIерчу Франкфуртерчу киншкийн ярмаркина кечам беш. Кху шарахь гIадужу беттан 20-чохь болаелла и дуьненчрхь уггаре а боккхах а, тIеIаткъаме а болу литературин гайтам гIадужу беттан 23-гIа кхаччалца бахлур бу.\nМайнтIерачу Франкфуртера киншкийн ярмарка 1949-чу шарахь дуьйна хIора гуьйранна дIахьош ю, амма цуьнан истори кхин дуккхаъ ехох ю. Ма-дарра аьлча, кху лаьттахь цхьа а киншкийн базар яц Франкфуртерниг санна шира орамаш долуш. ХIунда аьлча дуьххьара иза 500 сов шо хьалха хIоьттинера Германехь, 1473-чу шарахь.\nТкъа 1574-чу шарахь дуьйна иза регуляречу хиламе йирзина, юкъ-кара цхьацца-шишша шо ярмарка ца хIуттуш тIехдаьллехь а, амма Франкфуртехь шен даималера адрес а долуш. Ткъа и адрес а ларамаза хаьржина дац – Франкфуртана уллохь Iуьллучу Майнц гIалахь дуьххьара киншкашна зорба туху гIирс Гуттенберг ИохIанс кхоьллинчул тIаьхьа, оццу Iилманчано цу гIалахь дуьненчохь дуьххьара типографи схьайиллина хиларца доьзна ду киншкийн базар хIетахь дуьйна луларчу Франкфуртехь хIоттар.\nИштта цу заманчохь дуьйна кху лаьттахь киншкаш зорбане яхарца боьзна болу уггаре а мехала хиламаш а Майн тIерчу Франкфуртехь хуьлуш бара я цу гIалица муьлхачу а кепара хилла а боьзна хуьлуш бу.\nВайн заманчохь Франкфуртера киншкийн ярмарка – иза киншкаш а, кхин йолу зорбанан продукци а йохкар-эцаран меттиг хилла ца Iа. Иза доллучу дуьнентIерачу яздархойн а, литературан критикийн, агентийн а, филмийн сценареш язйархойн, зорбантийн, редакторийн, гочдархойн, доцца яьлча, йоза яздаран индустрица боьзна мел болчу говзанчийн уггаре а мехалох йолу цхьаьнакхетаран меттиг хилла дIахIоьттина.\nЦу гайтаман тховкIелахь дIахьо тайп-тайпана конференцеш, форумаш, горгачу шуьнехь дийцарш. Яздархоша шайн ешархошца цхьаьнакхетарш до, шайн керла тексташ йоьшу. Литературан агенташ цигахь лоху керла, шуьйрачу юкъараллин ца бевза йозанийн похIманчаш. Зорбанташ авторшца миллионаш еврошна контракташ йо, шай-шайн уггаре а похIмалле автор дIалацарехь хьалха яла а гIерташ.\nДеккъачу терахьашца аьлча, 2016-чу шарахь ярмаркехь бIе сов пачхьалкхерчу 7103 кампанино шайн продукци ешархойн тидаме йиллина. 122 махкара мел кIезга а рекорде 300 эзар хьаша кхочур ву гайтаме. Царах ах сов, аьлча а, 170 эзар профессионалаш хир бу, аьлча а, литератураца боьзначу белхашкахь болу нах хир бу уьш, ткъа вуьш дIаберш могIарера ешархой, ярмаркехь керла киншкаш ган а, эца а, шайна дукхабезачу яздархошца цхьаьнакхетаршкахь дакъалаца а гуллун болу. Цул совнаха, 10 эзар сов журналисто аккредитаци йина ярмаркехь, иза чекхйаллалца доллучу дуьнентIехь гойтуш ю цигара репортажаш.\nТамаша а бац. ХIунда аьлча, Франкфуртерчу ярмаркехь-м бакъболу яздархой гулбелла ца Iа, йигахь политикан а, исбаьхьаллин а, мукъамийн седарчий хуьлу дакъалоцуш, хIунда аьлча, цкъа делахь, хIоранна а лаьа интеллектуалийн могIаршлахь ша гайта, ткъа шозлагIа делахь, тIаьхьарчу шерашкахь шайн дахарех лаьцна автобиографеш язйар, аьлча, шайна хьалхара язйайтар вуно моде даьлла проминент ларлучу нахана юккъехь.\nКху шарахь, масала, хьешашна юккъехь ву вевзаш волу рок-мукъамча Брюс Спрингстин, шен киншкана презентаци ян веана волу. Ву иштта цIеяхханчу хьешашна модельер Майкл Корз а, Нидерландийн эла Виллем-Александр, Белгера эла Филипп а, цуьнан хIусамнана Матильда.\nКхин цхьа башхалла а ю МайнтIерчу Франкфуртера киншкийн ярмаркин. ХIора шарахь цига лерина сийдолу хьаша санна кхайкхина билгалйоккхий хуьлу цхьа пачхьалкхе. ТIаккха цу пачхьалкхан классикан а, вайнзаманахьлера а литература немцойн матте гоч а йой, гайтамехь леринчу кхерчахь ешархойн тидаме йиллина хуьлу, цхьаьнакхетаршкахь дакъалаца бахкабой хуьлу цу пачхьалкхера яздархой а, исбаьхьалхой а.\nЯккхийн пачхьалкхеш хилла ца Iаш, кегийранаш а, Европехь мелла а экзотикалле санна лору мехкаш а нисло царна юккъехь. Я, мелхо а, вуно генара а, тароне а литературан ламасташ а долуш, амма Малхбузерчу ешархошна дика ца евза къаьмнийн литература, масала, 2013-чу шарахь киншкийн ярмаркин сийлахьа хьаша хилла Аргентина санна, дуьненна Хулио Кортасар а, Хорхе Луис Борхес а, кхин цхьа могIа баккхий яздархой белла йолу.\nЯ кхушарахьлера ярмаркин хьаша Фландрия санна. Я масех шо хьалха официале Мадрид реза йоцушехь ша къаьстина ярмаркин хьаша йина йолу Каталони санна, иза Испанин дакъа делахь а.


ТIемаш бирзинчул тIаьхьа чот яцара Нохчийчуьра кхечу мехкашка шайн могушаллин талламаш байта дIаоьхучу нехан.\nАстрахань, Ростов ши гIала яра бахархоша дегайовхонца юьхьарлаьцначарех.\nДаго сингаттамехь латториш Астраханерчу клиникашка, цIе ца йоккху лазар аьлла халкъалахь даьржинчу онкологин унан шконашца берш Ростов гIала дIасабекъалора уьш.\nШо шаре мел долу оцу цамгаран гураша лоцучийн терахь хаъал кхиинера. Лоьраша йолу цамгар яц онкологи аьлла чIагIдинехь а, даьржира хIетахь и лазар, ша инфекцин ун санна.\nМедицинан говзанчашна хетарехь, и лазар карзахдаларан, даржаран бахьана цхьаъ дара, тIамо йитина лар, тIамо бина тIеIаткъам, тIамо юьйлина хьу.\nИшта ца хуьлийла а дацара, хIаллакйина гIала, ца хилча санна, йохийна, бухъяьккхина медицина, тоьлла лоьраш, цкъа мацца а юха меттахIотторах дог а диллина, шайна болх лаха а, шайн доьзалшна паргIате, токъе лаха Iалашонца, махках буьйлура.\nБоьха хиш, оьрсийн федералаша диттина химин герз, саццаза кеманаша еттачу бомбех къаьхкинчу адама цIийнан бухарчу ор чохь хан йоккхура.\nДахначу шарахь юха а дийцаредаьккхира Нохчийчохь онкологин лазаро лаьцначийн терахь юха а луьстадаларх.\nОнкологин цамгарх белларш алсам бу Оьрсийчохь аьлла дара официалехь кхайкхор.\nТахана долчу терахьашца, 14 эзар цомгуш стаг ву Соьлж-ГIаларчу онкодиспансеро шен тергоне эцна. Цул совнаха, хIора шерачохь 2,5 эзар стаг онкологин кеп-кепара лазаршца хилар гучудолу талламаш бича.\nДуьне ма-дду шайн дегI дадийна, дарбане сатесна леларш багарбина а бац хIинца а.\nУьш тIекхетахь, шозза сов дала куц ду и терахь. Махкахь лоьрех чекхбовлий, цара хIоттийначу диагнозо багабой, таро елахь а, яцахь а луларчу мехкашка хьовду, цара онкологи хилар харцдаре сатуьйсуш.\nМаршо Радион эфирашкахь дукхаза латкъамаш бина Нохчийчуьрчу бахархоша, лоьрийн корматалла ледара хиларх, харц цамгарийн, лазарийн диагнозаш хIиттош, бIостанехьа лелийначу дарбанаша адамашна зенаш дина меттигаш хиларх, дарбан цIенойн гIишлош хьалайинехь а, цу чохь болх бан хаарш, зеделларг долуш лоьраш тоаме цахиларх.\nНохчийчуьрчу гуманитаран талламаш бечу центран куьйгалхо ву Эльсункаев Надирсолта.\nКхечу регионашка дарба лоьхуш адам арататтаделлачу хенахь, оцу цамгаро шен а бевза-безарш дIалахьийна дела, юьстах Iа а ца велла аравелира ша боху онкологи талла, зен.\nВиротерапи олуш методика ю оха юхьарлаьцнарг.\nЭльсункаев: «Со онкологин бала кхаьчна, оцу проблемина юкъа вахана 5-6 шо ду.\nТелевизионехь мехкан куьйгалло нах кхечу гIаланашка дарба леха дIаоьхуш бу, цхьа некъаш леха деза вай аьлча, сайн дуккхаъчу дуьненаюкъарчу лоьрашца, Iилманчашца гергарлонаш, юкъаметтигаш йолу дела аравелира, хIун аьтто балур бара те соьга аьлла.\nВиротерапи олуш методика ю оха юхьарлаьцнарг. 2004-чу шарахь лицензи а елла, Латвехь болх бан йолаелла виротерапин центр».\nЦIе ца йоккху лазарш даржаран коьрта бахьанаш девза онкологин талламхочунна Эльсункаев Надирсолтина.\nНохчийчуьрча зорбанаша дIахьеде терахьаш кхи а лаккхара хиларх а тешна ву иза, амма Соьлж-ГIаларчу онкологин диспансерехь дарба ца лоьхуш, кхечу оьрсийн гIаланашка адам лестар къобал ца до цо.\n14 эзар стаг хилла ца Iа Нохчийчохь цIе ца йоккху цамгар хьакхаелла\nЭльсункаев: «Официалехь дIакхайкхийна 14 эзар стаг хилла ца Iа тахана Нохчийчохь цIе ца йоккху цамгар хьакхаелла.\n20 эзар а сов хир ву аьлла хета суна. ХIунда аьлча, дукхахберш махкал ара бевлла. Таро ерг Европе а вахана.\nАмма цига дIалелар Нохчийчохь лоьраш, я оьшу хьелаш цахиларан бахьанашца ду аьлла ца хета суна.\nСоьлж-гIалин онкологин диспансер Оьрсийчохь коьртаниг лара мегар дара, Москохара Герценан, Блохинан цIарах ерш ца йийцича. Масала, Израилехь, Европехь, Астраханехь, масанхьа пайдаоьцург цхьа хими ю».\nКху деношкахь ГIалгIайчуьрчу могушаллин министралло йолийна «Эшор ю рак» акци.\nЦу боламан коьрта Iалашо ю цIе ца йоккху лазар ду дац бахархошлахь толлуш, зераш дIадахьар.\nМедицинан говзанчаша олуш ду, онкологех стаг хьалхавала там бу, нагахь санна оцу лазаран билгалонаш хаа ма елли, дархо лоьрана тIе сихлахь.


Даима а лехамехь ву суртдиллархо - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nДаима а лехамехь ву суртдиллархо\n02.12.2016 11:45 Пятница\nШайн говзалла а, корматалла а, пох1ма а хиларна юкъараллехь шайн ц1арца девзаш а, сий-ларам беш а долу адамаш к1езиг дац. Цхьаъ аьчкапхьар я дечигпхьар ву, ткъа важа дечиг-пондар, кехат-пондар дика локхуш, илли олуш, эшар локхуш, шовкъе хелхарш деш ву, ткъа цхьаберш адамашна синкхача латтош бу шайн исбаьхьачу дашца, дика говзарш язъеш. Кхоллараллин адамашлахь к1езиг бац шайн б1аьрсинна гинарг ойланехь васте а дерзийна, говзачу суьртехь хьовсархошна д1агайта хуурш. Говза, хаза сурт дилла а, шен корматалла, пох1ма кхечарна д1ахьеха зиэделларг массеран а ца хуьлу. И говзалла дуккха а къахьегча бен амалх ца юлу, корматалле а ца йоьрзу. Шен амалх хьехархочун говзалла д1аийначех ву РФ-н суртдиллархойн союзан декъашхо, РФ-н культуран хьакъволу белхахо Ильясов Адам. Бераллехь кхоллабелира Адаман суртдилларе шовкъ-безам. Дас-нанас Г1ум-Азера ц1авалийна к1ант лерина хьоьжура, массо а х1уманан тидам беш, шена керлачу, амма дагна гергарчу, хьомечу 1аламе, шен дайша шега 1уьйрана малх схьакхеташ, суьйрана малх чубузуш, къаьсттина ч1ог1а сингаттамо ойла хьаьшча, сатийсинчу Даймахке.\nКъоламца а, басаршца а кехат т1ехь гойтура к1анта шен са хьаьстинарг, ойланехь суьрте, васте дирзинарг. Цуьнан корматаллин мах хадийна хьалхара хьовсархой, «кхиэлхой» йиша-ваша, гергарнаш, накъостий бара. Царна суьрташкахь шайна х1ора дийнахь гушдерг гира Адама иэдинчу исбаьхьчу басаршкахь. Шайна х1инццалц цагинарг, шаьш тидамза дитинарг суьрташкахь кхечу басаршкахь гучуделира царна. Суртдиллархочун ницкъ кхечира хьовсархойн б1аьрса мелла а ирдан, 1аламехь хазаниг, исбаьхьниг пох1мица схьакъасто йиш юйла хаийта. Оцу хенахь корматаллин суртдиллархой нохчашлахь дукха бацара. Адам вехачу Ойсхарна гонд1арчу ярташкахь наггахь а вацара дагавала, хьехаре, хьехаме ладог1а корматаллин суртдиллархо. Гуьмсе суртдиллархо Асуханов 1аманди волчу, вог1ура Адам шен ойланаш йовзийта а, ша дехкина суьрташ гайта а. Цо дуккха а пайдениг хьоьхура, ша керла дехкина суьрташ гойтура къоначу суртдиллархочунна. Кхоллараллин адамашна шех а, ша дечух а кхеташ адамаш хилча, мелла а атта хуьлу къахьега. Делахь-х1ета, Адама къастийна говзалла, цуьнан корматалла, пох1ма къобалдийраш де-дийне мел долу алсамбовлуш бара.\nШа дийриг наха къобалдой а, хазахетий а хиъча, ойла кхоллаелира к1ентан корматаллина оьшу хаарш лаха а, уьш к1аргдеш, деша а. Махачкаларчу исбаьхьаллин училищехь кхиамца дешна а ваьлла ц1а веанчу Адама шена хьалха х1оттийнарг еккъа цхьа 1алашо яра: шен говзалла кхечарна 1амор, шен хаарш къоначарна д1адалар. Ойсхарахь исбаьхьаллин школа схьаелла болу шен лаам кхочушбан г1ерташ дуккха а къахьега дийзира Адаман. Атта дацара цкъа а хилла а йоцу школа схьаелла. Школа схьаелла г1ишло езара, цу чохь хьеха говза хьехархой оьшура. Ткъа школехь деша а, суртдиллархочун говзалла караерзо а лаам болу бераш дуккха а дара Ойсхарахь а, лула-куларчу ярташкахь а. Гуьмсера хьехархойн училищехь а, берийн исбаьхьаллин школехь а хьехначу белхан зиэделларг долчу Адаман нигат ц1ена хиларна аьтто хилира Ойсхарахь берийн исбаьхьаллин школа схьаелла. Ткъе кхойтта шарахь Берийн исбаьхьаллин школан директор болх бира (1979-2012 шераш) Адама, шен говзалла, корматалла, хаарш дешархошна, хьехархошна д1алуш. Цуьнан хиллачу цхьаболчу дешархойх хьехархой хилира. Уьш тахана а хьоьхуш бу Соьлжа-г1алахь, Гуьмсехь, Ойсхарахь, Нойбоьрахь, Хошкалдехь, и.д1.кх. меттигашкахь а берийн исбаьхьаллин школашкахь, лакхарчу дешаран заведенешкахь. Цара а, церан дешархоша а дехкина суьрташ дуккха а хьовсархойн ган аьтто хилла Нохчийчохь, Дег1астанехь, Г1алг1айчохь, Къилбаседа Кавказехь, Россехь а хиллачу гайтамашкахь.\nШа школан директор волуш а Адама цхьана дийнахь д1а ца тесира суртдилларан говзалла. Иштта цо караерзийра керла говзалла а – суртдаккхар. Нохчийчохь, Дег1астанехь, Г1алг1айчохь, Къарачойн-Чергезийн республикехь цо даьхна суьрташ «Нана», «Вайнах», «Орга» журналийн аг1онаш т1ехь а, Россин дуккха а г1аланашкахь а, дозанал арахьарчу пачхьалкхашкахь а д1абаьхьначу гайтамашкахь хьовсархошна гина. Кхечу къаьмнийн векалийн аьтто хилла Къилбаседа Кавказерчу хакъийн мохк а, 1ер-дахар а Ильясов Адаман сурташкахула ган а, бовза а. Коьртачу декъана лаьмнаш, хьаннаш, шовданаш, аренаш, хаза бина элан такхор, хола, дуо, юьйцина керт, б1ов, шира ц1енош – машаречу дахаран тешаш ду суьрташкахь схьагуш. Суьрташ дохкуш а, дохуш а, Даймехкан некъаш ша гездеш, шен сица кхоллаелла шовкъ стихашка ерзо а волавелла Адам. Цуьнан стихаш арайийлина журналийн а, газетийн а аг1онаш т1ехь. «Сирла суьйренаш» ц1е йолу цуьнан стихийн гулар араяьлла 2011-чу шарахь. Гуларан дешхьалхенехь журналиста Саралиева Табарка яздо: «Адаман поэтически мог1анаш к1орггера ойла йойтуш, хьо т1аьхьа ца кхуьуш йисинчу исбаьхьаллин чомана т1екхиош ю. Уьш дукхахъерш безамах ю. Ала тарло, безамах х1ун эр ду, д1аяьлла хан йисинчул к1езиг хилча, сирбелла корта, кхуьуш берийн бераш а хилча? Собар! Х1ан-х1а. Къоначун синтеман урх ца лацалун аьрха безам и бац, я дог диллина, шелбелла, къеначун байтамаллин безам, иза – г1еметтах1оьттинчу къонахчун тешаме безам бу. Цунна хаьа г1оттучу маьлхан, дог1анийн, бузучу беттан хама а, бинчу я банза бисинчу некъан мах а. Доцца аьлча, дуьненан хама а, мах а. Шен лирически турпалхочун схьадиллина экаме дог маьттазчу дашах, ойланах чов хилла, дожарна кхоьру автор:\nШун уьйт1ахь хьо гича, кхаъ хуьлу дагна,\nИсбаьхьчу басаршца суртдилла х1утту.\nШа хьоьгучу безаман ирс оьцу цо шен езар ирсе хиларх а, цунна малх я седарчий деларх а. Ткъа муьлханиг ву вайх оццул догц1ена хилалур волуш? Схьахетарехь, к1езиг карор бу ишттанаш». Оцу к1еззигчарна юккъехь шен башхачу амалца, ц1еначу ойланашца, хьежамашца, коьртачунна т1ехь тидаме хиларца кхечарех къаьстина ца 1аш, лехамехь хиларца, шена девзинарг, карийнарг комаьршша кхечарна д1адала лууш хиларца къаьсташ а, вевзаш а ву Адам. Къоналла д1аяьлча, г1еметтах1оьттича, къаналла шен хеннахь еана схьах1оьттича, иэсехь карлаюьйлу бералла, дуьххьара когавахана, ненан маттахь дуьххьара дош аьлла меттигаш. Адаман хеначеран бералла дайн махкана генахь хилла, цундела цуьнан иэсехь дуьхьалх1уьтту геналла:\nДайн латта, нана-мохк, лаьмнаш,\nКхойтта шо даьккхи шух хьоьгуш,\nХьан массо коканан кондар,\nБарт бохуш, хьесттал сатуьйсуш.\nМаршалла ду шуьга, б1аьвнаш,\nДай-нанойн, доьзалийн кешнаш,\nХарцонца тхо шуьха хьегош,\nЯьккхи хан, де шарал дахлуш.\nНохчийн къоман кхолламца доьзнарг Адаман а, цуьнан хиллачу дешархойн а суьрташкахь гуш ду. Къоман синмехаллийн башхалла а, амал а ю церан кхоллараллехь. Адам хенан хама ца бечу нахах вац, цунна х1ора а минот пайденна ерзо лаьа. Иза цуьнан дика а нисло. Сентябрь баттахь Гуьмсен к1оштан культуран урхаллин хьаькам Р.П.Бабишев коьртехь а волуш, НР-ра векалш хилира Ставропольски махкарчу Курской станицехь д1аяьхьначу фестиваль-ярмаркехь – «Арбузник – 2016». Арбузникехь гайта д1ах1иттийнера Ильясов Адаман а, Ильясова Маккин а декоративно-прикладни белхаш. Адама говзаллин-класс елира акрил техникехула.\nСоьлжа-г1аларчу В.В.Путинан ц1арахчу проспектехь д1абаьхьира «Пхьеран суй» — гайтам. Ойсхарарчу берийн исбаьхьаллин школан хьехархошца а, дешархошца а цхьаьна дакъалецира Адама а. Вежарий Абаевг1ар Леча а, Лоьма а Адама 1амош д1аволавелира суртдилла. Тахана и шиъ, И.Е.Репинан ц1арах йолу Академи чекхъяьккхина, дуккха а пачхьалкхашкахь шаьш дехкинчу суьрташца гайтамашкахь дакъалоцуш а, дика суртдиллархой бу аьлла, ц1е йоккхуш а бу. Дуьненахь а дика вевза суртдиллархо Ибрагимов Аюб Нюнбергехь шен мастерской а йолуш кхоллараллин болх беш ву Аюб. Ша ц1а веача, Ойсхарарчу исбаьхьаллин школехь шен говзалла берашна йовзуьйтуш мастер-класс яла вог1у Аюб, шен хиллачу хьехархочух дага а волуш, шен хазахетарш цуьнца декъа а доькъуш.\nАдаман шен доьзалехь а йиъ суртдиллархо ю. Ильясова Зараъ Гуьмсера берийн исаьхьаллин школехь хьехархо ю. Цуьнца цхьаьна болх беш ю цуьнан йо1 Линда а. Зайнап Хошкалдерчу исбаьхьаллин школехь хьоьхуш ю. Макка Ойсхарарчу берийн исбаьхьаллин школан дешаран декъан доладархо ю, ткъа Мерем оццу школехь хьехархо ю. Ткъе вуьрх1итта шо хьалха Ойсхарахь схьайиллина, Адама ткъе кхойтта шарахь директор болх бина, шена чохь хазачуьнга, исбаьхьчуьнга безам кхуллуш иттаннаш, б1еннаш бераш, кегийрхой кхиийна берийн исбаьхьаллин школа Ильясов Адаман ц1е лелош ю.\n2007-чу шеран 27 июнехь РФ-н Президентан №821 Буьйраца Адамна «Заслуженный работник культуры» сийлахь ц1е елла, ткъа 2012-чу шарахь «За развитие культуры ЧР» — сийлахь ц1арца билгалбаьккхина дуккха а шерашкахь хьанал бина болх. Тахана а шен говзалла а, хаарш а берашна д1алуш, суьрташ дохуш, суьрташ дохкуш, стихаш язъеш, В.Татаевн ц1арахчу Нохчийн пачхьалкхан культуран а, исбаьхьаллин а колледжехь болх беш, НР-чу берийн исбаьхьаллин школашкахь говзаллин-класс урокаш луш, каде а, кхиамца а болх беш ву А.Ильясов. Ишттачу урокех яра х1окху деношкахь Гуьмсера берийн исбаьхьаллин школехь Адама елларг а. Хьаьхамчах (клей) тайп-тайпана басарш а иэдой, мужалта т1е шена оьшшучул и басарш охьадуьттуш, нанас бер санна, лерина а мужалт меллаша д1асатахкош, д1асахьовзош, вовшехъуьйчу басарийн тидам беш, болх бора Адама. Берашна ган а гуш гучудолура сурт: сийна х1орд, чубузучу малхо ц1ейина анайист, бохь лекха лаьмнаш… Шех акрил, эбру олу суртдилларан керла хат1 (техника) ду иза.\nИсбаьхьалчо Хадчукаева Миланас ИА «Грозный-информ» сайтехь аьлларг ма-дарра даладо вай: «В изобразительном искусстве известный чеченский художник Адам Ильясов проявил себя как профессионал, способный творить в разнообразных жанрах и техниках. Отдельные его работы напоминают росписи по ткани, своими плавными акварельными переходами красок. Художник активно использует насыщенные, яркие цвета палитры, которые воздействуют на зрителя на эмоциональном и эстетическом уровне».\nБераш-дешархой суртдилла а 1амош, къоначу хьехархошна шен белхан зиэделларг комаьршша д1алуш, шен стихашца, ша дехкинчу а, даьхначу а суьрташца хьовсархой ц1енаниг, хазаниг, исбаьхьниг ган а, церан хьакъ боллу мах а хадо а 1амош, хьанал-ц1ена къахьоьгучу Адаман кхоллараллехь кхин а кхиамаш хуьлийла!


Озанаькъан ИсмаIалий Салман — Википеди\nОзанаькъан ИсмаIалий Салман\nОзанаькъан ИсмаIалий Салман (эрс: Озиев Салман Исмаилович) — гIалгIай оазархо ва. гӀалгӀай меттал йоазуви, дешари, литературни кхоллами эггара хьалха дIадоладаьрашта юкье хинна ва. ваьв 1902 шера Саь-кур бетта 1-гIча дийнахьа Дошлакха-Юрта\n1 Вахара сурт оттадар\n1.1 Дешара ха\n1.2 Кхоллама никъ\n1.3 Болх бар\n2 Паччахьалкхен совгIаташ\nСалман ваь юрт\nДешара ха[тоаде | тоаде чура]\nЦун да — Озанаькъан Эке ИсмаIал – Даькъасте лаьттача бӀорахой тIем тIа дакъа лоацаш хиннав. Цул совгIа, гIалгIай арабисташта юкъе бусулба дина дешар кIоаргга дайзача нахах а хиннав. 1895 шера нохчий мехка цIи хеза волча Ӏалима, Iилманхо-арабист хиннача Новрера Усман-Хьажий бусулба дешара лакхера курсаш яьха а хиннав из. 1898 шера денз 1919 шерага кхаччалца гIалгIай мехка кхаь юрта хиннача маьждигий имам хиннав ИсмаIал-Хьажа. 1898 шереи 1901 шереи – шозза Макка ХьажцIа ваха, ИсмаIал-Хьажа аьле цIи йоаккхаш хиннай цох гIалгIай бусулба наха. Эрсий йоазув-дешар довзаш хиннавеце а, из дика бовзаш хиннав эрсий меттала болча дешара мах. Из ваьхача замах таро йоацача гIалгIачунга кхача йиш йолаш хиннадац светски дешар. Цудухьа цар юрта 1911 шера кхаь шерара хьалкъа дешара ишкола хьайийллача, цу школе хьалхарча берашца ший воI Салман деша хоаваьв цо.\n1914 шера дешарах дика кхеташ чакхйоаккх ишкола Салмана. Эрсий дешар дешарца цхьана Iарбий мотт Iомабе а декхарийла ву из дас.\nЦу шерашка гӀалгӀай мехка цаI мара хиннаяц 1868 шера Наьсарен гIапковна чу хьайийла хинна пхе шера дешара школа. Ший юртарча школе дийша ваьлча, цу пхе шерарча ишколе кхоалагIча классе деша дIаоттийт Салман. 1917 шера цига дешаш волаш, дувц Салмана, – са безам тIабахар эрсий меттала долча дешара. Сай лоIамах деша ваьлар эрсий классикий литература: Лермонтова, Чехова, Л.Толстойя, Тургенева, Пушкина, кхы дуккха барий байташи, дувцараши, поэмаши.\nНаьсарен буро тӀарча ишколе дийша ваьлча, гӀовттама шерашка йиш йолаш дацар дIахо деша. ДIакъайлар школаш. Цу ханага диллача, дика библиотека вашагIкхийтта хиннай Салмана. Цудухьа делкъелца ший даьца Iарбий дешар Iомадеш хул из, хIаьта делкъел тIехьагIа эрсий меттала дола книжкаш деш цIагIа. Пушкинеи Лермонтовеи стихаш дагахьа Iомаю.\n1918-1919 шерашка гIалгIай мехка бӀорахой тIом латташ, лазар кхийтта метта вус цун да, ИсмаIал. Цу шера Дошлакъий-юрта хьайийла болх беш хиннай Iарбий дешар Iомаду хьужаре. МутIаламашта из дешар хьехаш хул Салмана даьвоша – Илез. Илез цу хана гIалгIай берригача мехка къаьда хиннав. – Цу хьужаре, – дувц Салмана, – арабистика дешар Iомадарал совгIа, кхыдола Iилмаш а Iомадора: логика, лексика, таржамаш дара говзал, кхы дуккха а. Цига дешаш хул Салман. Уж Iилмаш Iомадарал совнагIа, кхы тIа, чувеча урокаш телаш хиннай цунна даьвошас Илеза.\nЦу хьужаре итт шера дийшад Салмана. 1929 шу хьатIаотташ арабистика еррига курс (58 жай) Iомаду цо. Цхьабакъда бӀорахой тIом латташ яь хиннача човнаша новкъарле ю Салмана балха тIа а вахаре а.\nБӀорахой тIема шерашка дIайхача лазарах нана еннай Салмана, тIаккха 1923 шера кхайкора лазарах да венна вусс из. Цу хана денз ший ши юша а кхоабаш къахьега волалу из.\n«Бера хана денз», − дувц Салмана, – «оазарца чIоагIа хьашт долаш вар со. Цудухьа дукхагIа безам тIабодар эрсий классикий стихаш ешара». Дагахь халахеташ хиннав Салман ший къаман меттала стихаш язъеший таро ца хиларах,хIаьта эрсий меттала уж язъяра тоъал эрсий мотт хацар. 20-гIча шерашка эрсий алапашца гIалгIай меттала стихаш язъе оттарах хIама хилацар цун. ГIалгIай метта оазаш дIаоалалацар. Цига цунна долча гIо-новкъостала, гIалгIай цIи хезача просветитела Мальсагов Кураза Зоврбика гIалгIай йоазув хьакхолл латински графика ларда тIа. Вешта аьлча, абат. 1923 шера 1 мая цох пайда эца могаду гIалгIай правительствос – арайоал гIалгIай къаман метта «Сердало» газета хьалхара номер. Тархьара лоархIам болаш долча цу хIамо гIалгIай дегаш айду. Цу хана денз гIалгIай алапаш Iомаде волавеннав Салман. Лоаццача юкъа уж алапаш а Iомадаь «Сердало» газета тIа кепатоха дIалу цо ший хьалхара статья – тIахьехам. «ГIалгIай берригача боккхийча а кагийча а нахага» яхаш корта а болаш «Сердало» газета тIа араяьннача цу статья тIа Салмана тIахьехам бу берригача гIалгIашка шоай меттала язде а деша а Iомале яхаш. Из статья 1923 шера 17-гIа июне араяьлча денз Салмана хьинарца къахьег гIалгIай меттала дола йоазув наха могадеш. 1923 шера, из статья араяьнна бутт баьлча, Крепостеи Назранеи хьаелл 3 бетта йола хьехархой курсаш. Цига деша дIаотт Салман а. Уж дийша чакхъяхачул тIехьагIа, гIалгIай къаман литература хьакхоллара къахьега волалу из.\nКхоллама никъ[тоаде | тоаде чура]\n1924 шера гIалгIай меттала ший хьалхара массекх стихотворени язъю Озанаькъан Салмана. Царца я «ГIалгIай халкъи просвещении» яхар. Художественни куцага диллача, уж эсала а хеташ, шийх нах белар кхераш, кепа тохийтац цо. Медресе деша вагIаш волча цо мишта язъю светски стихаш, аьнна алар кхерар ше, йоах цо. ХIаьта а уж араяьха хиннай газето. Цу ханналца саго язъяь хиннаяц ший меттала йола стихаш. Цу хана Iарбий меттала назмаши нохчий меттала зикраши мара хиннадац гIалгIашта юкъе лелаш. Цул тIехьагIа, 1928 шера «На подъеме» яхача ростовски журнала тIа Пролетарски йоазонхой Къулбуседа-Кавказски Ассоциаце правлене Председатель хиннача В.И.Ставске яздеш хиннад: «Озиев Салмана 1924 шера массекх стихотворени язъяьй. Уж дика я, аьнна, лархIа йиш я, цхьабакъда цар художественни куцага диллача автора эсала а хийтта, 1928 шера мара араяьха дIаенна хиннаяц цо уж.\n1924 шера гIалгIай меттала «Урдуви Тамареи» яха поэма язъю С. Озиева. Цу тIа автора тIахьехам бу халкъага дIаяхача замах тIехадисача зуламерча гIулакхашца къовсам лоаттабараи лоаман кхалсага маIача наха нийсса бокъонаш хилийтараи. Цу поэмах лаьца Нохч-ГIалгIай университета доцент волча В.Б.Корзуна яьздаьд: «20-гIча шерашка кепа теха араяьннача произведенешта юкъе къаьстта белгала я С. Озиева «Калым и Тамара» яха поэма. Цо тешал ду кердача советски заман хьалашка, ший безам хуле, гIалгIай Iадаташца лоаттабеча къовсаме котъяла тарлу кхалсаг».\n«Урдуви Тамареи» яхача поэмас шийна йоагIаш йола моттиг яккхай гIалгIай литературе. Поэма тIа дувцаш дола хIамаш дуккхаза нийсденна хиннад гIалгIай халкъа вахаре. Ха дIа мел йода хувцалуш хьаденад гIалгIай къаман вахар. Хувцалуш хьаденад из мехкарий а. Цудухьа 1958 шера кердаяккха хиннай из автора а. Фатем яхаш хинна поэма турпалхочун цIи Марем, аьнна хийцай автора.\nОзанаькъан Салмана язъяь «Урдуви Тамареи» яха поэма нохчий а гIалгIай а литературе эггара хьалхара хилара тешал ду нохч-гIалгIай литератораша. Йоазонхочун Плиев Махьмад-Саида 50 шу дизара хетаяьча юбилее белгалдеш дувцар. Масала, нохчий йоазонхочо Сулаева Мамеда яьхад: «Фу бахьан белгалву аз С. Озиев? Нохчийи гIалгIайи йоазонхоех эггара хьалха цо поэма язъяь хиларах». ХIаьта Нохч-ГIалгIай Университета литература кафедра доцент хиннача В.Б.Корзуна яьхад: «С. Озиева «Урдуви Тамареи» яха поэма Нохч-ГIалгIай литературе гучаянна хьалхара произведени я».\nГIалгIай хьалхара сюжетни поэма язъяр Озанаькъан Салман ва. Цун цIи «Урдуви Тамареи» яр. Цу тIа бувц гIалгIай кхалсаг дIа яхача заман тIехьадисача гIулакхех мукъаяларах бола никъ». Из йоазув даьд профессора И. Дахкильгова «ГIалгIай литература» яхача 9-гIча класса учебника тIа.\n1928 шу долалуш гIалгIай литератораши йоазонхойи эггара хьалхарча конференце гулбенна хиннаб г. Владикавказе. Цу конференце вIашагIъеллай пролетарски йоазонхой ГIалгIай Ассоциаци. Цу конференце хержа хиннай пхе сагах латта правлени. Т.Д.Беков председатель а волаш, правленена юкъе хиннаб М.Д.Аушев, Х.С. Осмиев, С. И. Озиев, К.Ежский. Конференце дакъа лоацаш хиннаб И.Зязиков юкъе а волаш областа кулгалхой. ШоллагIа гIалгIай оазанхой конференци гулъенна хиннай Владикавказе 1930 шера. Цу вIашагIтеха хиннай керда «Литературни тоаба». Цун правлени хержай пхи саг юкъе волаш: З.К.Мальсагов (председатель), О.А.Мальсагов, Л.П.Семенов (казначей), Х.Б.Ахриев (художник), С.Озиев. Цига тIаийцай «Литературни общества» балха программа а Устав а. 1934 шера еррига йоазанхой организацеш дIа а яха СССР йоазанхой Союз хьаяь хиннай. Цунна кулгалдеш хиннав А.М.Горький. 1934 шера из хьайича денз СССР йоазанхой Союза юкъе волаш хьавенав Озиев Салман. Цун членски билета кIала кулг яздаьд М.Горьке, СССР йоазанхой Союза Председатель из хиларах. Укхаза белгалде деза 1934 шера, СССР йоазаонхой Союза доакъашхой гIалгIаех кхо саг мара ца хинналга: Базоркин Идриси, Муталиев Хьаж-Бийкари, С.Озиеви, хIаьта нохчех ворхI хиннав: Ш.Айсханов, С.Бадуев, А.Дудаев, М.Исаева, М.Мамакаев, Н.Музаев, А.Ножаев.\nГIалгIай литература дегIакхувлара дукха къахьийгад Салмана. Ший оригинальни произведенеш кхолларал совгIа, цо таржамаш деш хиннад эрсий литература классикий прозаи поэзенеи, дешара учебникаш оттадеш дакъа лаьцад. Иштта цо таржамаш даь хиннад А. Пушкина, М. Лермонтова, И. Крылова, Н. Некрасова, Ф. Тютчева, В. Короленко, С. Михалкова, иштта дуккха кхыбарий прозаи поэзеи произведенешта.\nБолх бар[тоаде | тоаде чура]\n1931 шера Владикавказерча педтехникумера дешар чакхдаьлча, Озанаькъан Салман балха хьожаву Наьсарен района Аьлта-юртарча школа заведующела. Цун педагогически балха тIара къахьегам дIаболалу вай мехка бахача наха йоазув-дешар Iомадайтара дIайолаенна хиннача кампанеца цхьана. Школа заведующи ше хиларах Салман керте отт культштабана. Кхийнача наха йоазув-дешар Iомадара болх дIаболабу, хIаьта школе аха деза бераш дешара чуозара школа массекх филиал хьаел юххьанцарча классашка дешара. ХIаьта кхийнача наха дешар Iомадара массекх итт ликпункт хьаел. Культурни болх хьокхам луш вIаштIяхьбаккхарах, 1933 шера январь бетта Назрановски РайОНО школашта тIахьожам лоаттабеча инспектора балха тIа хьожаву. Цу шерашка дешара грамматика учебникаш оттаданза хиларах, школа занятешка пайда эцаш хиннаб 1925 шера Мальсагов Зоврбика яздаь хиннача Iилман граматиках. Цудухьа РайОНО балха тIара мукъа а валийта, 1933 шера ОблОНО вIашагIтехача авторски коллективана юкъе хьожаву Салман. Из юкъе а волаш кхаь сагах латтача тоабас учебникаш яздара болх дIаболабу. ГIалгIай йоазон исторе эггара хьалха 1-2 классашта лаьрхIа дешара программа оттаю цу авторски тоабас. Из болх баь ваьлча Галашкарча РайОНО школашта тIахьожам лоаттабеча инспектора балха хьожаву. Цу хана цига РайОНО заведующи волаш болх беш хиннав цунца педтехникуме ваьгIа Осмиев Хьамзат. Цига болх беш волаш, Галашкарча РайОНО а школай а болх мишта лелабу тахкара цига йоагIа РСФСР Наркомпроса Управлене инспектор йола Кронгауз тайпан цIи лелаю кхалсаг. Цар болх тахка а техка ше Москве цIайодаш, цо тIадилла хиннадар ГIалгIай областа ОблОНО кулгалхошта, Салман РСФСР Наркомпроса Управлене командировке хьалвайта, укх шера ше баьча балхах лаьца цунга доклад-отчет яйтара. Цига отчет е ваха волаш, Салман тIаийца къамаьл даь хиннад цунца РСФСР Правлене наркома заместитель хиннача Н.К.Крупскаяс. Цига цунца вIашагIкхетарах лаьца цIавеча стихотворени язъяьй Салманас «Н.К.Крупскаяйца вIашагIкхетар» аьнна корта а болаш. Из стихотворени юкъеяхай 1978 шера Нохч-ГIалгIай издательствос кепа теха арахийцача «Ираза хьаст» яхача стихай гуллама.\n1938 шера СССР правительствос соцам бу мехкара ерригача къаман республикай кепайоазув кирилица алфавита тIа даккха, аьнна. Из соцам кхоачашбара Москвера Нохч-ГIалгIайчене хьожаваь хиннав СССР хьалкъий йоазони меттеи Института профессор Н.Ф. Яковлев. 1938 шера февраль бета ЧЕЧИНГОБЛОНО кулгалхоша Галашкарча РайОНО заведующега распоряжени лу нохч-гIалгIай йоазув эрсий алфавита тIа даккхараи гIалгIай орфографи тоаяраи Озанаькъан Салман Грозне хьожаве, аьнна. Из болх лоаццача юкъа чакхбоаккх Салман юкъе хиннача тоабас. Паччахьалкхен комиссес къоабалбу нохчийи гIалгIайи йоазув эрсий алфавита тIа доаккхаш цар баь болх. Цу хана денз эрсий алфавита тIа даьккха кепа тоха доладеннад гIалгIай меттала дола йоазонаш. 1938-1941 шерашка Оздоев Iабдразкъий ИбрахIимаца цхьана Озанаькъан Салмана юххьанцарча а юкъерча а школашта лаьрхIа гIалгIай грамматика учебникаш яздеш хул.\n1939 шера Орджоникидзера пединститут заочно дешаш чакхйоаккх Озанаькъан Салмана. ТIаккха из балха хьожаву Нохч-ГIалгIай хьехархой говзал лакхъяра йолча институте Iилман болхло волаш. Цига 1940-1941 шерашка педагогикахи хьехархой говзал лакхъяраи йолча гIалгIай мотт хьехара методиках лекцеш ешаш хул из. 1943 шера Салман болх бе хьожаву Нохч-ГIалгIай Паччахьалкхиздате воккхагIа вола редактор волаш болх бара. Нохч-ГIалгIай паччахьалкхиздата воккхагIа волча редактора балха декхараш кхоачашдарца цхьана Озанаькъан Салмана кулгалду гIалгIай меттала йолча Радиокомитета передачай керттерча редактора, хьехархой говзал лакхъяра йолча института Iилман болхлочун, Нохч-ГIалгIай АССР йоазанхой Союза консультанта декхараш кхоачашдеш. Из болхлой кризис этта хиннай немцашца тIом хьарах шевар тIом тIа хиларах. ХIаьта Салман къора хилар бахьан долаш мукъаваьккха хиннав тIем тIа вахара. 1940 шера Советски Союза Гимн гIалгIай меттала яккха хиннай Озанаькъан Салмана. Иштта уж болхаш деш хул из 1944 шера 23 феврале нохчийи гIалгIайи мехках баххалца. ГIалгIаша Казахстанеи Юкъерча Азеи лайна Iазап,халонаш ювцаш поэма язъяьй Салмана «Тамаш яр» яхаш корта а болаш.\nКастале халла камендантагара бокъо а яккха, Киргизе Ош яхача городе баха болх ОзиевгIар дезал. Цига Салмана болх бу Ошски образоване отдела воккхагIа вола инспектор волаш. Ший болх цо дика лелабарахи цох дика кхетарахи облОНО кулгалхоша кхы а лакхву из. 1948 шера Ошски хьехархой институте курсаш хьаелл киргизски школашта лаьрхIа эрсий мотт хьеха хьехархой кийчбара. Цига педагогикеи психологии хьехаш хул Салман. ТIаккха Ошски хьехархой института директоро болх лу цунна. Педагогически балха тIа волаш а Киргизе йоазонхой Союзаца бувзам лоаттабу цо. 1947 шера денз цун мугIарашка хул из. 1957 шера цу балхара хьа а ваьле ший мехка цIавоагIа Салман.\nСибарегIара цIавеча ший болх дIахо хьу Салмана. Нохч-ГIалгIай книжни издательстве болх бу цо воккхагIа вола редактор волаш. Цунца цхьана ший литературни кхоллама балхаш деш а хул. ГIалгIай школашта лаьрхIа юххьанцарчеи лакхерчеи классашта лаьрхIа учебникаш язду гIалгIай меттала. Сов дукха низ, хьинар цу балха дIабаларах цамогаш хул Салман. 1960 шера болх бита безача отт из. Дарба дайта а салаIа а вода из. Цхьабакъда лазарах вийрзача, магац Салмана, цIагIа вагIа. Нохч-ГIалгIай пединституте гIалгIай мотт хьехаш хул студенташта. ТIаккха 1963 шера ший литературни кхоллама балхаш де волалу хьехархочун болх бита а бита. Цун поэтически произведенеш-поэмаш, стихотворенеш кепатохаш араювл «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа а, къаьст-къаьста гуллама книжкаш долаш а. ХIаьта «Молодая гвардия», «Детская литература» яха Московски издательстваша, «Таврия» яхача Симферопольски издательствас эрсий меттала араяьха хиннай Озанаькъан Салмана поэтически произведенеш.\nПаччахьалкхен совгIаташ[тоаде | тоаде чура]\n1930 шерашка денз хьалкъа дешара системе хьинаре къахьегарах, литературни кхолламе толамаш дахарах Озанаькъан Салман белгалваьхав паччахьалкхен совгIаташ, сийлен цIераш яларца. 1949 шера СССР Лакхехьарча Совета Президиума Указах «За трудовую доблесть» яха медаль лу. Спецпереселенцашта телаш хиннадац из тайпа совгIат цхьа доккха хIама балха тIа карагI ца даьлча; 1979 шера Нохч-ГIалгIай АССР Лакхерча Совета Президиума Указах «Заслужени работник культуры» яха цIи лу. 1984 шера Нохч-ГIалгIай Лакхехьарча Совета Президиумо «Нохч-ГIалгIай АССР халкъа поэт» яха цIи лу.\nШадиев С., Ахриева Ч. // «Сердало», № 15, 2016\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Озанаькъан_ИсмаIалий_Салман&oldid=35067»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 2 Баьцамеа 2020, 21:42.


Armenia -- European Court of Human Rights logo, undated\nДаханчу шеран Мангалан-беттан 8-чу дийнахь Нохчийчоьнан Лаккхарчу суьдо, набахтехь яккха йехха хенаш а тоьхна, чувоьллира меттигера кхо вахархо Идрисов Зубайр а. Аслаханов Зелимха а, Межидов Идрис а. Царна бехке диллинарг дара бандитизм лелор а, низмаш лардечу органийн белхахо ве гIортар а, бакъо а йоцуш герз лелор а, хIуьттренна нехан бахам хIаллак бар а.\nИдрисовна а, Аслахановна а ис-ис шо туьйхира. Межидов чувоьллира I4 шо а тоьхна.\nТаллам бинчу милцоша чIагIдарехь, и кхо стаг дагахь хиллера цу хенахь Шеларчу милицин хаьким волу Даудов Мохьмад ве. Цу Iалашонца 2009-чу шеран Марсхьокхчу-беттан 3-чу дийнахь цара эккхийтина хилла цуьнан машен. ХIинца Нохчийчохь вице-премьер волу Даудов и машен оьккхуьйтуш цу чохь ца хилла. Ткъа машен лелош волу милцо цу чура ара а иккхина къелхьара ваьлла.\nЦхьа бут баьлча Аслаханов а, Межидов а дIалецира Шеларчу милцоша. Ткъа Идрисовн да-нана деара Даудов волчу шайн къант хIунда лоьхаш ву къасто. Амма оццу меттехь дIалецира Идрисов а.\nТкъа хIинца шена тIехь ницкъ бина бохуш латкъмаш беш ву Идрисов Зубайра. Шена гIодар дехна цо Оьсрийчохь туп тоьхна йолчу Дуьненаюкъарчу адамашна тIехь ницкъ барна дуьхьала йолчу комитете.\nЦу комитетан Кхеташонан декъашхочо Казаков Дмитрийс дуьйца цуьнах лаьцна.\n- Ша Ирисовс а, цуьнан гергарчу наха а латкъам бина тхоьга, цунна тIехь ницкъ бина аьлла, и зулам дар тIелоцуш тоьшаллаш цуьнга дайтар Iалашонца.\nТкъа хIу бахьанаш ду шоьгахь цу стагана хан нийса тоьхна хилар шеконе дилла, аьлла шега хаьттича Казаков Дмитрийс элира, уьш кхоччуш бехке бац бохург ала хала ду, амма цхьадолу хаттарш жоьпаш а доцуш дуьсуш ду аьлла.\n- Вай хIинца дийца аьтто берг цхьа хIума ду. Иза ду цунна биллина болу бехк бух болуш бу, я бац бохург къастор. Цу тайпа шеконаш тхан хиларан бахьана ду цу гIуллакхехь долу цхьадолу хIумнаш. Церах цхьаъ ду и чубоьхкина болу нах дIалийцина долу де цхьана догIуш ца хилар. Официала кепара долчу кехаташ тIехь ду уьш Гезгамашан 4-чу дийнахь дIалийцина аьлла. Амма уьш кхин а хаьлха лийцина хилла бохург чIагIдан мегар долуш ду. Цулсовнаха, ала таро ю, царна тIехь ницкъ бина аьлла, цаьрга бехк шайна тIелацийта. ТIехула тIе машен эккхийтар муха хилла теллича цу гIулкхо а шеконаш кхуллу цу наха эккхийтина хиллий-те иза олий.\nБакъонашлархой тешна бу, нагахь бакъдолчунна тIаьхьакхиа уьш лууш хиллехь иза далур дара аьлла. Амма Оьрсийчохь нийсо каро аьтто а ца баьлла Страсбургерачу кхеле латкъам бан дезна шайн элира Казаков Дмитрийс.\nКарарчу хенахь Идрисов Зубайрин гIуллакх схьаэцна ду Европерачу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело. Цу хьокъехь сацам тIеэца хан йеза. Амма Идрисов ша цхьаъ вац бакъонашларярхошка гIо доьхуш верг.\nДукхах болу латIкъамаш а, гIо дехарш а доьзна ду Нохчийчохь адамашна тIехь ницкъ барца а, адамаш лар йоцуш дарца а, бохуш дуьйца Дуьненаюкъарчу адамашна тIехь ницкъ барна дуьхьала йолчу комитетан Кхеташонан декъашхочо Казаков Дмитрийс.\n-Дуккха а латIкъамаш бу нах лечкъор хьокъехь. Шина тайпа гIуллакхаш ду тхоьга кхочурш. Хаьлхара ду, низмаш а талхош ницкъ барца доьзнарш. Ткъа шолгIа тайпа долу гIуллакхаш ду адамаш лечкъор хьокъехь болу латкъамаш. ТIеман барзакъ а доьхна болчу наха цу нехан гергарнаш лечкъа бо, дукхачу хьолахь цултIаьхьа уьш кара а ца бо.\nОьрсийчурча Мемориало далочу терахьашца, дIадаханчу 20I0-чу шарахь лачIкъийна 27 стаг, церах ларйоцуш вайна 6 стаг, тIкъа кхин а 6 стаг вайна муха вайна а ца хууш.


Йовлой Заьлмахас даькъалбийцар радио болхлой цар профессиональни цӏейца\nГлавнаяХоамашЙовлой Заьлмахас даькъалбийцар радио болхлой цар профессиональни цӏейца\nОпубликовано 13 Февраль 2018 .\nТахан дездеш да радион Дерригдунен ди. Из ди февраль бетта 13-ча дийнахьа дезде лаьрхӏар ЮНЕСКО оалача организаце 2011-ча шера. Из ди хьахаржар ший маӏан долаш да: 1946-ча шера февраль бетта 13-ча дийнахьа болх бе йолаелар «ООН-а радио».\nЦу дийнахьа дукха хоза къамаьлаш хоз радио болхлошта. Иштта гӏалгӏай парламента спикер волча Йовлой Заьлмаха а «Гӏалгӏайче» яхача къаман радио болхлошта ловца боаккхаш дӏадоладир тахан ший ди. Ше балха водаш новкъара телефон а теха радио дийнача эфире гӏолла баркал аьлар цо царна, шоай болх цар дика беш хилар белгал а деш. Йовлой Заьлмаха белгалдир радио таханарча дийнахьа вай вахаре чӏоагӏа лоархӏам болаш хилар. Радиос торо лу информаци сихха нахага дӏакхоачае, дунен тӏа доаллар дӏадовзийта, е ладувгӏарашта сакъердам бе. Ше дунен чу яьлача денз наха езаш тӏаэцаш я радио, цунцара наьха безам вӏалла лаьгӏлуш бац.\nУкх дунен тӏа доаллар телевизор чугӏолла а интернете гӏолла а ха торо я тахан хӏарачун, цхьабакъда, царна маганзар вайна дика йовзаш а езаш а йола радио юстаръяккха. Цунна новкъа дац доазонаш, цунна эшац дукха мах бола техника. Радиос торо лу таханара сообщество хьакхоллача.\n«Во хоамаш ма хилда шун эфире а шун вахаре а. Наха хьалхашкара шоай бехктокхам бовза а бовзаш, цӏенча дега тӏара шоай декхар кхоачашде вӏаштӏехьдалда шун», – аьнна ловца баьккхар радио болхлошта Халкъа Гуллама Председатель волча Йовлой Заьлмаха.\nБелгалдаьккхача бакъахьа хет ше балха тӏара мукъа волча хана Йовлой Заьлмах «Гӏалгӏайче» радиога ладувгӏа ловш хилар.\n«Гӏалгӏайче» радио – из информационно-музыкальни радиостанци я, FM 88,0 частоте гӏолла Магасе вещани еш йола. Къамаьл эрсий метталеи гӏалгӏай метталеи ду. «Гӏалгӏайче» яха къаман радио болх бе йолаеннай 2014-ча шера июль бетта 31-ча дийнахьа.


Президент Iехийча чекхдолий?\n2013-чу шарахь ФСБ-н ницкъаша вийра ГIалгIайчуьра оппозиционер Хашагульгов Султан-Гири\nЕрриг Кавказ а Iадош эккхийтира 2010-чу шарахь БуьрийтIера базар. Адамаш дайарна бехке а вина, велла дIаваллалц набахти такха дIахьажийра цхьаъ. Цуьнан ваша вийра лаца баьхкинчу ницкъхоша. КхоалгIачу вешина кху деношкахь тоьхна еха хан. …Ткъа хIинца гучудолуш лаьтта Iедало бехк тIеэгийначех лаххара а цхьаъ, тIаьххьарниг, хиллане а ца хила тарлойла бехке.\nКъилбаседа Кавказерчу тIеман кхелехь деношкахь листина Хашагульгов Якъубан дов, кхайкхийна 18 шо. ГIера а кхоьллина, наханна тIелетарна, герзаш лелорна, гIалгIайн а, хIирийн а кхелахошна а, ницкъхошна а кхерамаш тийсарна дина цунна и таIзар.\nХашагульгов Якъуб Росторчу кхелехь\nАдвокат Аушев Мохьмад къера хила дагахь вац Ростоврчу кхеланна – Лакхарчу кхеле арздан кечлуш ву иза. Якъуб къера ца хилла сацамна, бехк талламчаша тIекхоьллина бу, лоцучу хенахь шена цхьа маха туьйхира, ша тиларчу вахара, цул тIаьхьа шен дегIа тIера биоматериал а яьккхина, иза тоьшалле йиллина, элира цо кхеле.\n2010-чу шеран Гезгмашин-беттан 9-чохь эккхийтира БуьрийтIехь базар. 18 стаг вийра. Зулам вовшахтоьхнарг ву аьлла, лецира къайлахчу сервисо (ФСБ-но) Iиса. "ГIалгIайчоь" жамаIатан амир а ву, "Кавказ-имаратан" эмирца Умаров Доккица уьйрехь а лела, бохура ницкъхоша.\nТкъа ГIалгIайчоьнан бахархошлахь вевзаш а, дика цIе йоккхуш а бара вежарий-бизнесхой ХашагульговгIар.\nБуьрийтIехь зулам дина кIира даьлча лецира ХашагульговгIарех хьалхарниг - Iиса. Бехк тIебаьхьина а бацара "зуламхо карор" Путинна дIахоуьйтуш. Цундела иза бехкеван оперативан белхахой сихбиначух тера ду ФСБ-но. Амма хан гена ялале карийра базар эккхийтарна баккъал а бехке хилла зуламхой, цара даре а дира. Делахь а ца хIоьттира Iедал долийнарг хийца – Путине аьлла даьлла дара бехкенаш ХашагульговгIар бу, телевизионашкахула а гайтира и хаам президентна тIекхачош. Иштта туьду хьал адвоката Аушевс.\nХашагульгов Iиса набахтехь\nБехк тIе ца ийцира шена Iисас. Тоьшалла дан валийнарг вара цхьа стаг. Амма иза ша а вара бехкебечаралахь. Iисана дуьхьал тоьшалла дарна "озабезам" беш, 20 шо хан кхайкхийра оцу тешанна. Ткъа Iисана, Якъуба чIагIдарехь, "дареш дохуш къиза йиттинера".\nИзолятор БуьрийтIехь текхира Хашагульгов Iисас. Цундела цунна кхел ян а догIура оццу гIалахь. Ростов, тIеман кхеле дIахьажийра цуьнан дов. Бахьана а дицира – ваша Якъуб хIара мукъаваккхархьама, тIелата мега БуьрийтIерачу кхеланна, бохура.\nИштта долийра цхьана девнах гарадаьккхина шолгIа дов -Iисаниг.\nКочахь жIар кхозу шахIид\nАдвоката Аушев Мохьмада дийцарехь, лоцучу хенахь Якъубан дегIаца шахIидан доьхка "карийна". Амма цец а ца баьхна ницкъхой шаьш лоцу гIалгIа шатайпа хиларо – кочахь жIара, чохь керста доIанаш карийна царна.\nТалламчийн версица, "2008-чу шеран Лахьан-баттахь "ГIалгIайчоь" жамаIатан декъа вахана Хашагульгов Якъуб. Зуламаш деш хьийзина оцу жамаIатехь уггаре луьра ларалучу "Магас" тобанехь. …Маларш духкучийн баккхалш ягош.\nЦул сов, бехкедо Якъубна цхьана Iай, "бевзашбоцучаьрца" цхьаьна хIирийн а, гIалгIайн а мехкашкара кхелахой а, ницкъхой а хIаллакбан дагахь ваьхна" хиларна.\nДоьзалера шолгIаниг лаьцна пхи даьлча. 2013-чу шеран Чиллан-беттан 13-чу дийнахь сатоссуш еана ФСБ кхоалгIаниг лаца – воккхахволу Султан-Гири. Мехк-кхелан декъашхо иза хилар, къомо цуьнан ларамбеш хилар ца гуш, герз тоьхна вийна иза. Бехках хьалха бевлла, цо дуьххьара туьйхира герз, аьлла.\nВийначух кхин жоп ша ца деллехь а, цIийнах хьажаро пайда беана ФСБ-на – карийна хIирийн кхелахойн цIерш тIеязйина кехат, дерзийна, Якъуба тIелата кечлуш хIоттийна иза, аьлла.\nТIаьхьо адвокатна Аушевна гучудаьлла ХашагульговгIаьргахь "карийна" кхелахойн цIерш тIе йолу А3 кехат а, ФСБ-но вежарий бехкебеш хIиттийна материалаш а цхьана принтерца кечйина хилар.\nВоккхахволчу вешина, оппозиционерна Султан-Гирина, дуккхаза а тийсина хилла кхерамаш. Вен гIертачара ши шо хьалха шен хIусаман кевнах йоьллинчу бомбано чевнаш бен ца еш, къелхьарваьлла хиллера иза. Амма кхелхина Iедалан карах. ФСБ-но ша вен де дуьсуш аьлла цо цхьана радиочухула: "ГIур вац со цъхьаьнхьа а. Вехь – вуьйр ву. Висахь – вехар ву".\nХьалхарчу кхело бехках хьалхаваьккхира Якъуб\n2005-чу шарахь Ростовхь листира Якъубан дов. ТIебаьхьина бехк шеконе а биллина, къастамхоша бакъвира иза.\n"ФСБ-нна вуно чIогIа Iаьткъира хилларг, юьхьIаьржа хIуьттуш бара цуьнан хьаькамаш – духуш лаьттара дов. Цундела мукъаваьлла де далале лецира иза юха а", дагалоьцу адвокато.\nШема, ДАIИШ-хойх дIакхета ваха воллу, аьлла вигира Якъуб. Ца дира цо даре. Амма ФСБ-н аьтто белира йинчу кхелан сацам юхабаккхийта. Бухадиллинарг дара, кхело бехк къасто кхайкхинчу нахе са ца доIуьйтуш, буса 10 сахьт даллац болх байтира, кIадбеллачу цара, шаьш дийриг хIун ду а ца кхеташ, тIеэцна Хашагульгов бехке вац боху вердикт, аьлла.\n"Низамо ишта хьал хIоьттича бехкькъасторхой хийца, рогIерчу тобане листийта дов, боху. Иза ФСБ-на ца товра. Цундела тIекхоьллира Якъубна рогIера артикл – 205-гIаниг, 1-ра дакъа, тIемалойн гIеранехь лелар, терроризм. Иштаниг листар тешош дац могIарчу нахана, бехкькъасторхошна", дуьйцу Аушев Мохьмада.\nМа-аллара, деношкахь йирзина юьйцу шолгIа кхел. Тоьшалле балийнарш бу хьалха хенаш а тоьхна, набахтехь бахкош болу тIемалой. Аушевс дийцарехь, царна ирча халонаш йина Хашагульговна тIелейта.\nАдвокат вац къарвала дагахь. Оццу тIехь ву ша Хашагульгов Якъуб а. Нагахь санна церан шозлагIа а кхелан сацам юхабаккхийта ницкъ кхачахь, гучудер ду хIирийн кхелахошна кIело йина хьийзаш стагга а ца хиллийла. Ткъа оцо гойтур ду Якъубан дов БуьрийтIера Ростов а даьхьина листар харцо юйла, дезар ду шолгIа сацам а юхабаккха. Иштта ю юристан стратеги. КхоалгIа кхел нийсонехьа хиларе догдоху цо а, ХашагульговгIара а.


ТIемалошна гIо латтийна аьлла, бехкевинчу Дагестанерчу вахархочунна набахтехь даккха 8 шо тоьхна\nГезгмашин-бутт 01, 2020\nГIаттамхойн тобанехь лаьттина ву аьлла, кхеле хIоттийначу Дагестанан Кумторкалинскан кIоштан кхело меттигерчу вахархочунна Даитбеков Шамилна бархI шо хан тоьхна набахтехь даккха. Цуьнан адвокато Асиялов Аталава дийцарехь, прокуратурано итт шо дехнера цунна.\n"Прокуроран бага хьаьжжина сацам бира кхелахоша. ГIуллакхан материалаша церан позици бакъ ца йо. Цунна тоьшаллаш дина дуккхаъчу тешаша, юьртахоша, супермаркетийн белхалоша. ГIаттамхошна оцу туьканашкара юург кхехьна аьлла, дара бехкаш", - дийцина адвокато. Кхелахойн сацамна апелляци кховдийна Дагестанан Лакхарчу кхеле.\nТалламчийн версица, лурчаха "Кизилюртовская" олучу тобанах дIа а кхетта, Даитбековс масийттазза Учкент эвлан йистехь хиллачу тIемалошна юург латтийна. Цуьнан гергарнаш а, юьртахой а тешна бу, ницкъаллийн структураша Даитбековна дуьхьал бух боцуш долийна гIуллакх ду аьлла. Эпилепси олу цамгарца а волуш, психиатран терго еш латточу цуьнан аьтто хир бац бехкаш духатоха аьлла хетта полисхошна, гергарчара бахарехь.\nБехкаш дехкина Даитбековна къайлаваьхьначу шина тешо дийцинчунна тIехь. Кхелахой реза ца хилла, уьш бовзийта, церан кхерамзалла ларъеш ду шьаш аьлла, дIа а хьедеш.


"Шун ишта Iадаташ ма ду". Муха ден-ненан кара ло полисхоша цIера бевдда кавказхойн мехкарий\n"Шун ишта Iадаташ ма ду"\nДагестанера орамаш долчу шен дех-ненах дIа а къаьстина, шен лаамехь яха лууш ю 22 шо долу Тюменера яхархо Магомедова Милана. Ткъа полици дега а, ненехьа а ю. Юьхьанца дуьйна а лууш яцара йоI хилларг нахала даккха, амма цунах гIуллакх ца хилира.\nТюменехь ехаш яра Милана деца Мусаца а, ненаца Гюлиссерца а, жимахдолчу йишица а, вешица а. Да гIишлошъяран бизнесехь ву цуьнан, нана хьехархо ю, яздо Свобода Радионо.\n"Кхузахь йисар маьIне дац, яда еза\nМиланас ша дийцарехь, шогачу кавказхойн Iадаташца хьалакхиина ю иза: цунна ца магадора болх бан а, пурба доцуш чу-ара яла а, да-нана тIетаьIIина цунна маре яха меттиг лоьхуш дара.\nЦул совнах, доьзалехь даима а девнаш лаьттара, наггахь Миланина тIе куьйгаш а хьора: "Шога суна тIейоьрзий, со сийсаз йора нанас, цхьана дийнахь коьртах ялгIу туьйхира цо суна", - дагатуьйсу йоIа.\nЦергийн лоьран дешар карадерзош яра Милана, амма цхьа шо даьлча кехаташ цигара схьаийцира цо, кхечу институте дехьаяла Iалашонца. Дас-нанас кочайоьллинчу доьшийлехь йиса ца лаьара цунна.\nЦIахь дов дара шега хьоьжуш, дуьйцу йоIа, дас туьйхира цунна Дагестанерчу кхеран дай бехачу эвла ша дIахьажор ю бохуш, кхерамаш тийсина а хиллера.\n"Мичча яхана а балха яха лууш яра со, "Леруа Мерлен" туьканан кассе яхана а, амма суна пурба ца лора, - дагалоьцу Миланас. - И дерриге а бахьана долуш доттагIий а бацара сан, цхьа йоI йоцург. Чуьра араяьлла, цхьанхьа а яха аьтто боцчу йоIаца доттагIалла хьан лелор ду? Со кхета йолаелира, маьIне дац цигахь йисар. Яда еза".\nСтохка шо довш интеренетехь Уфарчу 32 шо долчу Хорев Владиславца гергарло тасаделира Миланин, дех-ненах еддачу Дагестанерчу цхьана йоIах лаьцна "виртуалан новелла" цIарца цхьа ловзар кхоьллинера цо.\nЙоIана цIера йодуш гIо дан ойла хилира жимчу стеган, оцу Iалашонца Тюмене веара иза ГIуран-бутт бовш.\nКхечу пачхьалкхе дIаяха лууш хмллера Милана, иза кхоьрура Оьрсийчохь ша дена-нанна юха каряхарна, амма паспорташ дацара цу шиннан. Цундела къайлах ГIуран-баттахь паспорт даккхийтира йоIа, Керла шо дирзинчул тIаьхьа шен цхьацца оьшучу бедарех ка а тоьхна, цIера дIаяхара иза. Москва дIадахара и шиъ, цигара Туркойчу.\nСтамбулехула доладелла а лелла, Владиславан а, Миланин а ойла хилира Оьрсийчу - Санкт-Петербурге юхадан. ХIетахь цигахь вехаш вара Влад. Полисхоша яздинера Милане, цуьнан дас-нанас иза лоьхуш хиларх.\nМагомедова Милана а, Хорев Владислав а Стамбулехь\nПитерехь Владислава петар лецира Миланина, шена болх лоьхуш яра йоI, тIаккха полицина жоп делира цо.\nТюменерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехула йоьIан дега-нене хаам кхечира, иза Петербургехь хиларх. Дечкен-беттан 18-чохь Магомадова Гюллисера хаам бира, ша Питере йогIуш ю аьлла.\nМилана реза яра ненаца цхьанакхета юьстахчу дозана тIехь, амма эххар а шена лаьцначу петаре йитира цо нана. Оцу буьйсанна Миланин да, "доьзалан доттагI" ву аьлла, кхин цхьа стаг цхьана а волуш, кхечира цу хIусаме. Дас туьйхира йоIана, цара бертаза шайца дIайигира иза. Оцу эпизодан аудио ю редакцин карахь.\nВладиславе хаам бан ларийра Милана, шена тIаьхьа баьхкина аьлла, вукхо оцу сохьта Петербургерчу Приморскан кIоштан полисхойн декъе хаам бира, шен доттагI лачкъон гIерташ бу цуьнан гергара нах аьлла. Полисхой баханера шайга деллачу адресца, амма ницкъбина цхьа а билгало ца хааелира царна.\nОцу юкъанна цIенна герга веанчу Владислава терго йира, цунна гира Милана ара а яьккхина, машен чу хаош. Машенан суьрташ дехира Влада, цул тIаьхьа царна тIаьххьа дIа а вахана, уьш севццачу меттигера а полицига хаам бинера.\nШолгIачу адресца баьхкинчу полисхоша Милана шен гергарчу нахаца полицин декъе дIайигира, Владиславе шайна тIаьххье схьавола а аьлла.\n"Полицехь цкъа хьалха дега ладуьйгIира, цул тIаьхьа соьца къамел дира, - дуьйцу Миланас. - Сайна хетарг ас дIадийцира цаьрга, цара боху: "Дика ду, хьо иштта хьайнна Iен доьналла долуш хилар, амма хьо кхеташ юй, "вербовщик" ма ву Владислав". Цига кхаьчначу "Э" Центран белхахочо а боху, иштта схема ю "вербовка" ечу нехан. Ас боху, хIа, дика ду, хилийта Хорев "вербовщик", амма суна лаа ма ца лаьа деца-ненаца дIаяха. Оцу наха нуьцкъаша со дIаюьгуш хиларх ас яздина кехат соьгара чуэцийша. Царех цхьаммо боху: "Милан, хьо кхеташ ма ю, шу ишта Iадаташ ма ду".\n"Соьга хетта буьйлира, исламца муха ву, муьлхачу динах схьаваьалла ву, бохуш\nСвобода Радиога Хорев Владислава дийцарехь, оцу заманчохь цуьнга хеттарш деш вара "Э" Центран белхало Громов Дмитрий: "Миланин кхечу пачхьалкхе воьду паспорт соьгахь дара. Тхан бина барт бара, нагахь санна, иза лачкъон гIортахь, иза а оьций, со цхьанхьа дIагIур ву аьлла. Церан шеконаш кхоллаеллера сох, хеттарш дан буьйлабелира, исламца йолчу юкъаметтигех а, со муьлхачу динера ву а. Громовс тIаьххьара а боху соьга, нагахь санна, ахь йоьIан паспорт схьа ца лахь, хьан проблемаш хир ю, ахь дийриг нах бохкарх йолчу артиклехь ду".\nМиланин документаш полисхоша цуьнан дега дIаделира, Милана а санна. Тюмене дIайигира йоI.\n"Со цIа еача, суна моьттура, тхан цхьа къамел хир ду, хIун ду хилларг аьлла, сайга бистхир бу. Хьалхарчу дийнахь дуьйна кхерамаш туьйсура суна, нагахь санна, кхин цкъа хьо цIера ядахь, оха хьо Дагестане дIаюьгур ю, деша а йохуьйтур яц, ас шаьш юьхьIаьржа хIиттийна, йижарийн а, вежарийн кхане хIаллакйина бохуш. Сан дейишас бохура соьга, нагахь санна, со Дагестане дIайигахь, цигахь со ен атта хир ду, ларамза бохам Iоттабелла, елла аьлла, дIадерзор ду шаьш. Со санарш дIабухкуш кешнаш ду, бохура,- дуьйцу Миланас. - Сайн да-нана сайна девза моьттура суна, ца моьттура суна, юьйр ю, кхетамах боьхна нах латточу лазартне дIалур ю бохуш, сайна цара кхерамаш туьйсур бу а".\nКхин цIера йодур яц ша аьлла, да-нана теша а дина, нерваш меттаялош ю бохуш, психологна тIе лела йолаелира Милана.\nЦо бахарехь, психолога кхуьнан агIо лаьцнера, йоI сица лазар долуш яц аьлла, нене дIа а хьедеш.\n"Нагахь санна, со Дагестане дIайигахь, со ен атта хир ду, со цхьанна а дага а йогIур яц\nЧиллан-беттан 10-чохь Милана юха а едира - тIехь пижама а йолуш, карахь ахча, телефон а, я кехаташ а доцуш.\nЕкатеринбурге кхача гIо дира цунна Владислава, цигахь Маршо Радион корреспонденто вовзийтира цунна адвокат Акчермышев Федор.\nМиланас а, цуьнан адвоката а Свердловскан кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн министралле арз дира. Лехамашкара дIаяьккхира Милана. Чохь Iен хIусам а карийра цунна, цул тIаьхьа шен паспорт дайна аьлла, кехаташ чуделира цо. Да-нана тIаьхьара ца долура. Миланас бахарехь, яйначу йоIах лаьцна дIахьедарш дора цара тIаьхьий-хьалхий Тюменерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралле.\nЕкатеринбургерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера кехаташ Тюмене кхачийча, да-нана тIаьхьа кхиинера. Акчермышев Федоре телефон еттара йоьIан ананс Магомедова Гюллисера, шен йоI могуш яц, лоьрашкара кехат-тоьшалла а цхьана ду, бохуш. Телефон еттара цо Хорев Владиславе а.\nТюменерчу психотерапевта делла кехат. Цхьана а кепара диагноз яц цу тIехь билгалъяьккхина (Кехат зорбане даьккхина Магомедова Миланин пурбанца)\nМиланас дийцарехь, цуьнан шича Раджабов Шемал ву Тюменерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь болх беш, шеца цхьана дешначу зудаберашкара хиънера цунна, шех лаьцна цаьрга хеттарш цо динийла, боху йоIа.\nЗазадокху-беттан 23-чохь Милана Акчермышев Федорца цхьана миграцин декъе паспорт схьаэца еанера.\n"Массарна а дIасадоькхуш ду паспорташ, соьга олу, мухIар таIо дезаш ду, куьйгъяздан оьшу. Тхо кхийтира, оперативан белхалой хиллера кхайкхина", - дуьйцу Миланас.\nМагомедова Милана Стамбулехь\nАдвоката а, Миланас а дийцарехь, хеттарш дечу юкъанна полицин декъе баьхкинера Екатеринбургерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахой. Майораш Сединкин Алексей а, Трубина Марина а хиллера уьш. Милана лачкъоран хьокъехь таллам беш дара и шиъ.\nКабинет чохь хIорш къамелаш деш Iачу заманчохь, Миланина вевзаш воцу "кавказхо" чуиккхинера. "Хьоьца къамел ду шен, бохуш, адвокат Федор ара текхавора цо. Массо а дIа лаьтташ бу, - дуьйцу Миланас. - И шиъ аравелира, церан карара велира эххар а Федор Федорович. Юха кабинет чу веача, бехкаш дохура цо, шайна иза мила ву ца хаьа аьлла, дерзийра вукхара къамел".\n"Паспорт ца делира суна. Кхин дIа хIун дер, хууш яц\nЦхьахволчу полисхочо хаам бира Милане, хьан нана ю хьоьга йистхила лууш аьлла, Милана реза ца хилира.\nМиланина тIаьхьабаьхкинчу нехан машенийн суьрташ даха журналисташ буьйлабелча, уьш дIабаханера машенашкахь.\nПолицин декъахь пхеа сахьтехь арадала аьтто боцуш дисинчу Миланин а, Федоран а ка елира къайладала.\nЕкатеринбургерчу номер 7 йолчу полицин декъехь Магомедова Миланас а, адвоката Акчермышев Федора а дIаязйина видео\n"Паспорт схьа ца делла суна,- дуьйцу Миланас. Кхин дIа айса хIун дер, со хууш яц. Цкъачунна тапъаьлла Iийра ю со, чу-ара яла а кхоьру со".\nPS Материал зорбне яьлла ши де даьлча Магомедова Миланина а, адвокатна Акчермышев Федорна а сурт карийра, Екатеринбургерчу номер 7 йолчу полицин декъехь шайна тIелетта волчу стеган. Иза хиллера Свердловскан кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан зуламхой лоьхучу урхаллан куьйгалхо Курбанов Магомедимин.\nПолицин полковник Курбанов Магомедимин (аьрру агIор)\nАкчермышев Фёдора хаам бина Свобода Радиога, Свердловскан Талламан комитете а, чоьхаьрчу гIуллакхийн министралле а Курбанов дIавуьйцуш, латкъам бина ша аьлла.


"Новая газета" жоьпе озийна Соьлжа-ГIалахь вайна леринчу Юсупов Бекхана (Видео)\n"Нохчийчоь Тахана" агенталло зорбане даьккхина Нохчийчохь вайна леринчу вахархочо Юсупов Бекхана Заводской кIоштарчу прокуроран цIарах яздина кехат.\n"Байначу беттан 30-чохь "Новая газетано" публикаци йинчу материал тIехь хаамбо, ЛГБТ-н куьйгалхочо Кочетков Игора Оьрсийчоьнан Талламан комитете дIахаийтина, Соьлжа-ГIаларчу полисхойн декъехь низамаш хьоьшуш, лецна нах бу латтош аьлла. Оцу артикл тIехь сан цIе а яьккхина, гей ву аьлла, шеконашца лаьцна ву бохуш. Дуьйцург бакъ дац, даржийна эладитта ду иза, сан репутаци бехъеш, суна а, сан гергарчарна а зен деш.\nЧерноречьерчу полисхойн декъе вигинера со, брелокаш ян мекхадоьлла патармаш ас лехьорна. Масех сахьт даьллачул тIаьхьа, хеттарш дина, со маьршаваьккхира.\nАс доьху, официалехь оцу материал тIехь хилларг бакъ дац аьлла, дIакхайкхадайтар а, суна доцург кхоьллина хьоста жоьпе озор а аьлла".\nМаршо Радионо яздира, Нохчийчуьрчу вахархочун Юсупов Бекханан хьокъехь Соьлжа-гIала веана адвокат Караваев Александр лаца гIоьртина меттигера полисхой аьлла, "Новая газетано" хааме даккхарх.\nЕаридийнахь Соьлжа-гIала кхаьчна адвокат Караваев полисхойн декъе ваханера. Дуьхьалваьллачу пхеа полисхочо шогаллица кехаташ хаьттинера цуьнга, цул тIаьхьа нуьцкъаша хIусаман гIишло чу вига хьовьзинера.\nШен кехаташ а гайтина, адвокато ша федералан хаамийн гIирсийн журналисташца зIенехь ву аьллачул тIаьхьа, жимма шайн агресси лахйинера цара, яздора "Новая газетано".\nКарарчу хенахь республикерчу а, федералан а Талламан комитеташка а, прокуратуре а, ФСБ-не а, ишта Оьрсийчоьнан омбудсмене Москалькова Татьяне а кехаташ кечдеш ву адвокат, Нохчийчуьрчу вахархочун Юсупов Бекханан кхолламах дерг къастош гIо доьхуш аьлла дара материалехь.


Мила ву Украинера сепаратисташ закъалтна нах леца Iамийнарг?\nУкраина -- Славянскерчу сепаратисташа ОБСЕ-н белхахойх цхьаъ мукъвоккхучу муьрехь, 27Оха 2014\nХIинца а лаьцна латтош болу Украинерчу Славаянск-гIаларчу сепаратисташа Европехь кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а юкъараллин векалш. Лаьцначу 8 стагах к1ирандийнахь цхьаъ дIахецна, иза цомгуш хиларна. Кхечеран кхоллам муха хир бу цкъачунна хууш дац.\nЕвропехь кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а юкъараллин II векал чохь волу автобус Славянск гIалахь Iедал дIалаьцначу сепаратисташа охан беттахь 25-чохь сацийнера. Цу чохь хиллачех кхоъ Украинин вахархо вара, ткъа бархI – Европин. Оцу сохьта сепаратисташа закъалте лаьцначу царех виъ Германин векал ву, цхьацца- Данин, Чехин, Полшин, Швецин. И тIаьххьарниг – Швецин вахархо, - кIирандийнахь шекар -цамгар долуш ву аьлла, маьрша ваьккхина Славянскерчу шаьш Iедал дIакхайкхинчу наха.\nКIирандийнахь лийцинчеран тобанера цхьаъ, немцойн эпсар Шнайдер Аксел, вистхилийтира леринчу пресс-конференцехь ша шех „къоман мэр“ аьлла цIе тиллинчу Славянскерчу Оьрсийчоьнгахьа болчу сепаратистийн куьйгалхочуо Пономарев Вячеслава. Шен кхъамелехь Шнайдера, Европехь кхерамазаллин а, цхьанаболхбаран а юкъараллин миссин декъахь Украинехь болх беш хиллачу, билгалдаьккхира, шайна тIехь цхьаммо а ницкъ ца бина, амма шаьш маьрша маца довлуьйтур бу бохург шайна хууш дац, аьлла.\n„Тхо кхуза дипломатийн миссица даьхкина ду, Европехь кхерамазаллин а, цхьанаболхбаран а юкъараллин тергамхой санна. Мэро тхуна дош делла, тхан кхерамазалла ларор ю аьлла“, - элира закъалтехь латточу немцойн эпсара, гаррехь шега ала аьлла, тIедожийна долу дешнаш.\nИ кхардаме пресс-конференци вуно емал йина Шнайдеран Даймахкахь Германехь, иза эспарийн а, дипломатийн а сий дойъуш дина хIума ду, аьлла. Немцойн арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмайер Франк-Вальтера дера критика йира цу кепарчу „шоуна“.\n„Европехь кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а юкъараллин белхахой а, Украинин кхерамазаллин структурийн белхахой а „тIеман лийцинчеран“ вастехь схьаиэхьар – иза вуно маьттаза хIума а ду, цу нехан Iаламате сий хьешар а ду“, - бохуш яздо цуо журналисташлахь даржийначу немцойн арахьарчу гIуллакхийн министраллин официала дIахьедарехь.\nЖурналисташна лийцина дипломаташ ишттачу хьелашкахь гайтар – иза цхьанна а кепар дуьйцу хезна хIума дац, я ишттачу хьелашкахь дуьненчохь лелачу стандарташца догIуш а дац, элира Штайнмайера. Иштта цуо билгалдаьккхира, сепаратистийн лелар – массо а адамийн гIиллакхаш а дохош йолу маьттазло ю, аьлла.\nЦуьнца цхьаьна немцойн коьртачу дипломата элира, Москохано, шен мел болу ницкъ ира-кара а хIоттийна, дуьненаюкъара тIеман тергамхой дIахецийта беза, аьлла. „Оьрсийчоь декхарийлахь ю, цу сепаратисташна тIеIаткъам бан, цаьрга шаьш лийцина нах сихонца дIахецийтархьама“, - элира цуо.\nКарладакха догIу, Славянскерачу Оьрсийчоьнгахьарчу сепаратисташа шаьш лийцина болу дуьненаюкъара тIеман тергамхой НАТо альянсаш шпионаш бу аьлла дIакхайкхина хилар а, шьаш уьш машарца дIахеца дагахь ца хилар цара довзийтар а. Сепаратисташа дийцарехь, цара Европера дипломаташ Киеверчу Iедало лийцинчу шайн накъостех хуьйцур бу.\nАла догIу, Малхбалерчу Украинехь Iедал дIалаьцначу низамца йоцучу тобанаша, дуьненаюкъера бозуш боцучу тергамхоша гаррехь Оьрсийчоьнан гIоьнца а, Оьрсийчоьнна тIетевжаш а лелаш лоруш болу, дуьххьара деш зулам дац Европера векалш закъалте лацар.\nКIира хьалха лецира цара Италерий, Беларусерий кхо журналист. ТIе герзаш а хьежош, байъаран кхерамаш а туьйсуш, хьийзира шаьш цу наха бохуш дийцира Италерчу журналиста Гого Пола шаьш дIахецначул тIаьхьа прессе. Кхин а ирчох хьал ду сепаратисташа лийцина латточу Киеверчу шина журналистехь, Лефтер Сергейхьий, Крат Ирмахьий.\nЦхьаццадолчу хьостанаш чIагIдарехь, царна етташ ницкъ бина зуламхоша, уьш Киеверечу Iедалан айкханчаш хиларна бехке а беш. Юкъарчу хьесапехь хIинцале а I8 -за тайп-тайпанчу хаамийн гIирсийн векалш лийцина Оьрсийчоьнгахьа лелачу меттигерачу сепаратисташа.\nИ хьал вуно тера догIуш хетало Оьрсийчуьрчу къайлахчу сервисаша а, эскархоша а журналисташ а, юкъараллин жигархой а, дуьненаюкъара тергамхой а луьйцуш, Нохчийчохь хьалхара тIом боьдуш болчу хенахь а, цул тIаьхьа а питанаш лелорех. Дуьххьара нах закъалтан лийцаран а, уьш бохка-эцаран зуламан зирх ДегIастанахь тессинарш бара оьрсийн эскархой, шаьш лийцина болу закъалташ я церан декъий гергарчу нахана дохка марзабелла болу.\nЦул тIаьхьа, тIом дIабаьллачул тIаьхьа, шайн бохкабеллачу я шайха Iехабеллачу меттигерачу цхьаццаболчу тIеман декъашхошца бертахь цара дийна конвейеран хьесапе диллира, Нохчийчохь и тайпа талорш лелор.\nМа-дарра аьлча, дукхохчу хьолехь, шаьш закъалташ лийца а луьйцуш, шаьш уьш Нохчийчу дехьа а бохуш, шаьш царех ахча а луш, тIаккха юха шаьш уьш маьрша баьхчуха телевизионехула гайта а гойтуш, дийна цхьа индустри кхоьллинера цара, Нохчийчоьнна рогIера бала а, тIом а болон бух кечбеш, цуьнца цхьаьна цхьацабоочу, цу бизнесан декъачу, зуламхойн киса а дузош.\nМассарна а хууш дара, массара а дуьйцуш а дара, масала, цхьа вевзаш волу оьрсийн инарла, Нохчийчохь тергамхо санна болх беш хила волу, закъалте лаьцначул тIаьхьа, кхаа миллион долларах иза маьрша ваьккхича, цу ахчанах кхозлаха дакъа, нийса I миллион, цу инарлинашена кхаьчнийла.\nХIетте а и тайпа ирча талорш бахьана санна ца тоьира Оьрсийчоьнан Iедална Нохчийчохь рогIера тIом баккха. Шеконечу, цхьаммо а билгал теллина доцучу хьелашкахь, амма массарна а аьлча санна оьрсийн къайлахчу сервисаш дина аьлла хетачу зуламца Москохара цIенош лелха доладаллалца. Цунна бехке бира нохчий, эскарш чу дига бахьана а хуьлуш.\nМалхбалерчу Украинерчу сепаратисташа, кху кIиранашкахь Москохана томехь дерг дан гIерташ сел саьхьара хьийзачу, ойла ян езара цу хIуман. Сахьт дац, цара лелош долу талорш тоъалла ца хеттачу цабевзачу „баьццарчу наха“ цхьа ши-кхо гIишло, шайна чуьрчу нахаца цхьаьна, эккхийта. Оьрсийн эскаршна, цигарчу нахана орцах довла аьлла, Украине чуттадала бахьана хилийтархьама.\nНах идон Оьрсийчоьно Iамадо


Гуьйре — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Гуьйре (маьӀнаш).\nГурахь Германин паркан аллей\nГуьйренан пейзаж Японехь\nГуьйре Цинциннатин йисттехь, АЦШ\nГу́ьйре — шеран заманех еаннах цхьаъ, аьхкенан а, Ӏаьнан а юкъахь. Гуьре — дехьаваларан зама, оцу хенахь хаалуш де дацло, тӀаьхь-тӀаьхьа охьайолу гуонахьарчу хьолан температура.\nГуьйренан пейзаж Эстонехь\nКхоткъан аренаш а, къегина малх а Хаанан Ӏаламан паркехь. Эстони\nГуьйре тайп-тайпанчу оьздангаллашкахь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nРоссехь тӀеэцна гуьйре йолалуш лара 1 сентябрехь, аьлчи а, гуьйренан зама сецца цхьаьна йогӀу рузманан гуьйренца. Къилбаседа Америкехь гуьйре сецца цхьаьна йогӀу астрономин гуьйренца.\nXVIII бӀешо кхачале Москохан олаллехь гуьйре лаьттара 23 сентябрера Ӏийса пайхамар вина де кхаччалц — аьлчи а, 25 декабрь кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де а, 7 минот, 30 секунда. Нохчийчохь хӀинца а лелайо астраномин шеран заманаш.\n1348 шарахь Гулам хилла Москохахь, цигахь сацам бина шо мартехь а ца долош сентябрехь дуьйна доладан. XV бӀешарахь дуьйна керла шо долалора 1 сентябрехь, Керла шо даздарех хаамаш гучубовлу XV бӀешо чекхдолуш. «Парижан московитийн дошамо» (XVI бӀешо) Ӏалаш дина оьрсийн керлачу шеран Ӏидан цӀе: Шерера хьалхара де.\nИштта хьал ду дерриг дуьненахь а. Масала, Ирландехь, къоман метеорологин гӀуллакхца (Met Eireann), гуьйренан беттанаш бу сентябрь, октябрь, ноябрь, амма шира кельтийн ламастан тӀехь бух болу Ирландин рузмаанца, гуьйренан беттанаш лору август, сентябрь, октябрь.\n↑ Kanalley, Craig. First Day Of Fall 2010: Autumn Equinox Photos, The Huffington Post (2010, 22 сентябрь). Архивировано коч дечара 24 сентябрехь 2010. Хьаьжна 22 сентябрехь 2010. «Today, Sept. 22, 2010, is the first day of fall for North America»\n↑ http://www.met.ie/climate/monthly_summarys/autumn07.pdf Архивйина 2010-12-30 — Wayback Machine\n↑ Autumn Hemisphere Seasons Temperate Southern Winter Trees(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2008 шеран 11 октябрехь. Теллина 2009 шеран 25 августехь.\nГуьйре Викидошам чохь\nГуьйре Викиларма чохь\nГуьйре Викикерланаш чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Гуьйре&oldid=8485532»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 24 май, 18:24.


Санкцийн мах: къуйшна - ахча, мисканашна - къоьлла\n"Бехкеверг кIелхьарволу, бала мисканашна буьсу"\nПрезидентна Трамп Доналдна дуьсу куьг яздар – иза цо дийр дац ала а дац.\nБахьана хууш ду санкцеш Малхбалено етта йолийча дуьйна а – ГIирма Украинера схьаяккхар, Донбассерчу сепаратисташна тIекарло латтор, Шемарчу Асад Башарехьа тIемаш бар.\nРогIерчу документо доьхку Iамерикан совдегаршна Оьрсийчохь лелачу приватизацин базаршка 10 миллионал сов ахчанаш дахка. Оцу барамаша хьараме са йохьу Оьрсийчуьрчу хьакамашна а, церан гонашна а, доьзалшна а, боху сацам тIеэцначу Конгрессо.\nДоьхку Iамерко шен бизнесменашна Оьрсийчоьно мехкдаьтта, газ арайоккхучу проекташка 5 миллион долларал сов инвестицеш хьийсор. Ткъа маггане а ца магадо ахча хьажо Арктикера маьIданаш хьаладаха леринчу оьрсийн проекташка. Мегаш дац Оьрсийчуьрчу мехкдаьттан, газан компанешна 60 дийнал, банкашна – 2 кIиранал сов ханна кредиташ дала.\nИштта шоръеш, шагъеш ю аьчканекъашна, маьIданашдохучу Оьрсийчоьнан секторшна тоьхна лела санкцеш а.\nКхин цхьа керланиг а ду кхузахь – Iамеркан президент шайн Конгрессе хIора шарахь хьежо декхарево Оьрсийчуьрчу миллиардерех, церан Путин Владимирца йолчу зIенех лаьцна информаци. Цу тIе, хIинца конгрессменаша магийчий бен Штатийн президентан бакъо яц тоьхна лела санкцеш юхаяха.\nАмма магош дац космос толлуш Оьрсийчоьной, Iамеркой латточу гергарлонашна санкцешца новкъарлоян.\nКху кхаа шерачохь хIоразза а юкъайохучу санкцешна Оьрсийчоьно ечу реакцин а ю ша тайпа тренд. Юьхьанца «иза-м даккхийчех дацара» бохучу маьIнехь хуьлура жоьпаш. ТIаккха Путин Владимира а, Пачхьалкхан Думано а баха долийра, санкцеша мелхо а Оьрсийчоьнан экономика чIагIйо, шен таронашца кхиа некъ ло, чоьхьарчу бизнесна хуьлуш хилла новкъарлонаш духьалара евлла.\nCанкцеш тIечIагIъяхь, уьш цкъа а ца хиллачу кепара шуьйра агIонаш хьаеш хир ю"\nТкъа хIинца Оьрсийчоьнан куьйгалхоша, депутаташа, дипломаташа керлачу санкцех олуш мел хезарг а ду шога. Оьрсийчоьнанний, Iамеркан Штатийнний юкъаметтигаш кхин а артъеш, эгIош ду хIинца динарг, бохучу маьIнехь дIахьедина, РИА НОВОСТИ агенталло бахарехь, Пачхьалкхан Думин арахьарчу гIуллакхийн комитетан куьйгалхочо Слуцкий Леонида.\nТрампа санкцеш тIечIагIъяхь, уьш «цкъа а ца хиллачу кепара шуьйра агIонаш хьаеш» хир ю, Оьрсийчуьрчу компанешна хилла Iийр бац эшам, кхечу пачхьалкхашна а хир бу, аьлла Слуцкийс. Цо догдоху Европа санкцешца Iамеркан лорах гIур хирг яцарх, цо дуьхало яре.\nБакъду, Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан риторика башха хийцаелла а ца го. Санкцеша деш зен дац Оьрсийчоьнна, кест-кеста олучу Путинан Владимиран позици тIехь ю иза.\nМасала, денош хьалха Iамеркан Штатийн администрацино шаьш-къаьстийна санкцеш тоьхна ГIажарийчоьнна, Къилбаседа Кореяна, Шемина доьхкина алссам адам доь герзаш арахецначу оьрсийн 8 компанина. Цара Оьрсийчоьна кIадда а дийр дац, амма терроризмна дуьхьаллаьттачу мехкийн юкъарлонаш-м талхор ю, аьлла Кремлан дипломатийн хьукмато.\nТкъа муха го санкцех долу хайра, бала нехан дахарехь, леларехь, къамелашкахь?\nДикачохь балхахь волчунна хаалур яц и санкцеш\nНохчийчоь дешан маршонна къен мохк хиларе терра, кхуьйсийла дац къамелдийраш кхерамна кIел. ЦIерш а ца йохуш хозуьйту Маршо Радионо царна санкцех хетарг а, церан тIаьхьалонаша са мел, муха дуу а.\nНохчийчуьра вахархо: "Оцу санкцеша массарна а дина-кх зен. Ягориг язьелла, юург, массо хIума язьелла, машенан меженашна мах тIекхетта. Ягочунна тIекхетча, доллучунна а мах тIекхета. Массо стаг ву-кх санкцеш бахьана долуш бала хьоьгуш. Алапаш лахара ду, пенсионерийн ахча кIезиг ду, Iедалан ял а лакхаяьлла.\nДикачу белхашкахь болучарах хьакха ма ца ло и, царна хаа а ца ло. Газан,серлонан, хин хIора денна бохург санна мехаш десташ ду".\nСанкцеша бахархошна кхачочу гIелонех а, уьш муьлхачу хорша ерзийна, билггал хьанна тIехьажийна хила догIура бохург а ду даьржина дуьйцуш уьш юкъаяьхначу кху кхаа а шарахь. Уггаре баьржина хьажам бу Нохчийчоьнан кхечу яхархочо бовзуьйтург.\nСанкцеша ницкъ ца бо бохург аьшпаш бу"\nНохчийчуьра яхархо: "Дуьнено а Оьрсийчоьнна кхайкхийначу санкцеша Iедална беш ницкь бац, нехан дахар дика ду бохург - иза Iедалан пуьташ бу.\nАхь нахе ладоьгIча, го церан дахар мел гIелделла, хьал хьалха санна дац, хьо базара вахча, туькана вахча, мел цига лела адам лахделла го, ла мел доьгIнарг Iедална луш йолу ял, газах, серлонах ахча дIаядала гIерташ, дIа ца далалуш хьийза.\nМехаш тIекхетта: юург хуьлда иза, молха хуьлда иза, некъаца дIасавахар хуьлда иза. Мехаш а санна, хьуна луш долу алапа а совдоккхуш хилча, я пенси оуцу барамехь тIетухуш хилча цхьаъ дара... санкцеш ницкъ ца бо бохург аьшпаш бу.\nАмма бакьду, ца бо санкцеша ницкъ шаьша уьш тIехьажийна йолчу нахана, Iедална а ца бо. Церан миллиардашкахь бизнесаш ю, цара шайн бизнесменаш йолах мукъабаьхна. Iедална луш йолу ял лахйина массо а санкцешка язбинчу нахана.\nБац Iедалдай мискачу нахаца, мискачу нехан дуьхьа болх беш, шайн го, шайн накъостий йолах боху, ца боху йолах мукъа миска нах.\nЮ къехошна лерина программаш, амма бюрократино и хуьскаш а хала балийца дIакхачайо, кехаташ кечдеш мел хир хададо вайна хууш ду.\nЕвропа а юй-те гIеххьачул ловзуш?! Со ца теша цунах, ловзош политика ю, дакъазбовлуш миска нах бу"\nСанкцеша Оьрсийчоьнан Iедалехь, Кремлна гонах хьийзачу нахана хIумма а ца дина, амма дукха бахархой миллионашна ницкь бина, царна тIехь деш таIзар ду.\nСанкцеш суна башха нийса етташ ю аьлла аца хета. ХIунда ца хета? Кху Iедалехь болчу нахера цара Европехь кхобу даьхний дIадоккхуш дац, банкашкара ахча слоцуш дац, цигахь церан берашка ду доьшуьйтуш, уьш шаьш а цигахь паргIат беха.\nЕвропа а юй-те гIеххьачул ловзуш?! Со ца теша цунах, ловзош политика ю, дакъазбовлуш миска нах бу".\nСанкцеша еш яц гIело я политикана а, я экономикана а, я социалан программашна а мел Оьрсийчоьнан президенто, Iедало, Думано бахахь а, цара тIеоьцучу омранаша, низамаша, некъаша гойту Iамерко а, Европано а дечу таIзарийн тIаьхьало.\nСанкцеш шайн лорх болхбеш ю. Амма ала дац цкъачунна муьлха агIо хьалха къарлур ю – харц тIемаш, нехан мехкашна аннекси йийраш, я уьш цивилан гIиллакхашка берзо гIертарш.


– ХIаъ, халахеташ делахь а, иза бакъ ду. Говзанчийн хаамашца догIуш, хIора баттахь шишша мотт дуьнен чуьра дIаболуш бу. ДIабовла кхерам болчу меттанашна юкъахь вайн мотт а бу, цундела, тхуна хьалха лаьттачу коьртачу Iалашонех цхьаъ ю-иза юкъараллехь шуьйра баржор. Вайн мотт дIабалахь, къоман шатайпаналла а дIаер ю, ойла яйша, нохчийн мотт а боцуш нохчи муха хир ву. Масийтта шо хьалха академис хьехийнера вайн школашкахь юьхьанцарчу классашкахь ерриге а предметаш нохчийн маттахь дIаяхьар декхар деш закон тIеэцар. Амма дукха дай-наной дуьхьал а бевлла, цунах гIуллакх ца хилира.\n– Нохчийн маттахь бечу белхийн хьокъехь хIун ду? Масала, арахоьцуш леррина книгаш юй?\n– Iилманан академехь болчара хIокху тIаьхьарчу шерашкахь шайга далург деш ду. Дерриге а дина бохург бакъ дац, амма тхайн ницкъкхочург дан гIерташ ду тхо. ХIинца пхийтта шо кхаьчна оха «Нохчийн меттан академин книгина» тIехь болх бо. Цуьнан цхьа том арахецна, кхаа томах хила езаш ю иза, важа ши том кестта арахеца дагахь ду тхо. Иштта, тхан сайта тIехь оха хIоттийна электронни дошам а ю. Нохчийн маттахь Берсанов Мусас арахецна Анатомин атлас ду, цу тIехь медицинин ерриге 1500 цIе (термин) ю нохчийн маттахь. Иза чIогIа пайдехь хила мега вайн лоьрашна. Вайн яздархоша чIогIа доккха дакъалоцу ненан мотт кхиорехь. Цхьа эзар сов нохчийн дешнийн цхьаьнакхетарш тIехь долуш книга а ю оха арахецна. Иштта, зорбане яьхначу книгашна юкъахь ю фразеологизмийн а, физикин, географин терминийн а дошамаш. Дукха хан йоццуш, зорбане яьлла Даудов Рамзана гулйина ноташ а, нохчийн шира иллеш а тIехь долу книга. Иштта болх бу вайн академикаша а, яздархоша а беш.\n– Мухха делахь а, технологеш а яц цхьана меттехь лаьтташ. Нохчийн мотт кхиорна, баржорна лерина муьлха инновацин проекташ юкъайоху аш?\n– ХIинца берриге кегийрхой телефонаш чохь, компьютерш чохь «Iаш» бу. Кегийчу наха телефона чохь нохчийн маттахь косташ яздеш гинера суна цкъа, амма телефонаша а, компьютерша а нохчийн дешнаш тIе ца лоцу. Тхан къоначу говзанчаша, филологаша-программисташа хIинца кхуллуш программа ю, аьлча а, компьютершна нохчийн мотт «Iамош» бу уьш. Тхан компьютерш чу хIинцале хIоттийна ю нохчийн грамматика, амма хIинца проблема и программа яржорехь ю. Майкрософт компаница барт бан Iалашо ю тхан, шаьш арахоьцучу компьютершна цара нохчийн грамматика чуйоккхур йолуш. Амма цу тайпа гIуллакхаш Правительствон тIегIанехь кхочушдан дезаш ду, цунна билггал хан оьшур ю.\nНохчийн маттахь, еша дог догIуш, Iилманан дуккха а литература хилла хилла-кх, хаа ца хууш. Уьш туьканашкахь юхкуш карор а яц атта, дешаран учрежденешка а, библиотекашка а дIасайоькъу уьш академис. Вайн кегийрхоша и книгаш еша а ешна, царах шайна пайдаэцарна сатуьйсу вай.


Машенийн куьзганашна тIелетийначу пардошца къийсам болийна Нохчийчохь\nГIадужу-бутт 04, 2017\nНохчийчоь -- Машенийн куьзганашна тIелетийначу пардошца къийсам дIахьош машенех а кхоам ца хета полисхоша.\nЦхьаболу машенлелархой чохь севцна и рогIера операци дIаерззалц аьлла.\nЦхьа кIира сов хьалха Нохчийчохь социалан машанехула хаам баьржира машенаш тIера пардош дIадохуш рогIера операци йолош ю аьлла. И хаам бийриш дукхахьолахь и омра кхаьчна болу шаьш полисхой бара.\nЦара а, халахетарца, бехказа а буьйлуш санна, дуьйцура, шайн беза-бевзачарга ларлахьара шу, и пардо долчара дIадаккхахьара аша олий. Иштта цара хаийтира хьалха хиллачул а луьра хир ду аьлла. ХIинццалц цIа хьажа-хIотта баьхкинчу нохчийн пардош а, Iаьржа куьзганаш а дIадохур ду аьлла.\nМоскохара ханна цIа веанчу шен доттагIчуьнга а дIадаккхийтина и пардо, аьлла дийцира Соьлжа-ГIалара вахархочо Хасанов Изнаура.\nХасанов: «Пропискано кIелхьара ца воккхий теша, аьлла шек ву со. Сан накъост вара Москохара цIа веана. Ши де даьлча дIаваха везаш а вара иза. Ма вала ара оха боххушехь, араваьллера. Хьо нохчий вуй, аьлла хаьттира цуьнга.\n– Валахь, охьадаккха пардо, аьлла дIадаккхийтира цуьнга иза».\nЦхьаболу машенлелархой ара а ца бовлуш Iа, чIагIаман и тулгIе дIаяллалца. Уьш тешаш бу пIераскан дийнахь хиндолчу даздарийн юьххьехь долийна иза аьлла. Тверехь тIеязвина волчу Соьлжа-ГIалара вахархочун Бакаев Лечин аьтто болура хIинццалц тIехьара куьзганаш тIехь пардо а долуш лела, амма хIинца хIун хир ду ца хаьа шена элира цо.\nБакаев: «Ас хIара пардо лело 3 шо ах шо ду. Шина шарахь аренца тIеязвина а воцуш а лелла. Сацийча къамел ма-диннехь дIавахийтина со. ХIинца хIун хир ду ца хаьа. КIира хьалха а сацийча, дIавахийтира со. Аренца мел лелачу нохчийн и пардош охьадаьхна а бевр ма бац хIорш».\nКхолладеллачу хьолехь машенлелархойн кхин дан хIума ца дуьсу, боххург дар бен. Иза низамца догIуш дацахь а, наха корт таIIийна лов и харцо. Амма наггахь бовлу некъаца шаьш сацийча, низаман тIе а тевжаш, шайн бакъо йийца гIертарш а.\nЦеран хьал а дика ца хуьлу. Хьалха-Мартан кIоштара вахархочо Исраилов ВахIида дийцарехь, оцу хIумано цабезам кхуллу Iедалан белхахошка.\nИсраилов: «Iедалан белхахошка нехан безам ца хуьлу. Совца а дина, шайна тIехь хIуъу а дийр дуйла хаьа. Мискачу стаган тIеваха арз дан меттиг а бац. Иза цхьанхьа тIевахча, иза телехьожийлехь гайта а гойтуш, къинтIерадовла шена бохуш латтуьйту. Оьрсийчоьнан низамашца вай дехаш далахь, цаьрца даха деза вай, хазахетарг схьалоцуш, цадезарг ца лоцуш».\nТахана билггал хууш ду республикин прокуратурехь низамо магош долу пардош дIадаьхна полисхоша новкъахь аьлла аьрзнаш чудала гIерташ нах хьийзийла. Цаьргара уьш а схьаоьцуш дац.\nГIаддайна, наха цхьацца забаре а доккхий, дерзадо хуьлуш дерг, цхьацца коллажаш ю, беламе суьрташ а доху. Иштта дIадодахь, малхана дуьхьала бIаьргашна духку куьзганаш лелор а дехка мега олий забарш йо, иза бен кхин дан хIума дисина боцучу нохчаша.\nНекъан низам чагIдеш пайдаболу ...айкханчех\nНекъаш луьттуш ю Нохчийчуьра полици


Балкана Хьалха-МартантIара школехь дешна. Школа кхиамца чекхъяьккхинчул тIаьхьа балха яхна. Дика хаарш долуш ю аьлла, баккхийчарна хьеха яхийтана иза йоза-дешар цахаар дIадаккхаран курсашка. Цигахь дика болх беш, гIиллакх долуш хиларца билгалъяьлла Балкан. Шайн жимчу хьехархочунна реза хилла ханна кхулла дуккха а баккхий болу дешархой. Оцу курсашкахь болх бинчул тIаьхьа, 1938 шарахь, Хьалха-МартантIара юккъерчу школехь пионервожатин болх белла цуьнга. Берашца, кегийрхошца бечу балхаца дика ларалуш, юкъараллин гIуллакхаш тIехь дакъалоцуш, тIах-аьлла йолчу нохчийн йоIана тIе тидам бахна районехь, иза 1940 шераш дуьйлалучу муьрехь районерчу клубан куьйгалхо хIоттийна. Анзорова Балканан корматаллица богIуш болх хилла иза. Ша эшарш а йохуш, пондарца уьш дIа а локхуш йолу Балкан, клубан исбаьхьаллин тоба вовшахтохаралла совнаха, оцу тобанан музыкальни куьйгалхочун гIуллакхаш кхочуш а деш хилла. Оцу хенахь яьхна цо шен эшарш «ЙоIа кIантах йолуш лекхна йиш», «Колхозан йиш», «Лулахь», кхиерш а. Уьш Хьалха-Мартанан районан клуберчу исбаьхьаллин тобано лекхна ца Iаш, нахана юкъахь яьржина а яра. Анзорова Балкана мало йоцуш, шен хаарш а, ницкъ а тIебаххийтина дIахьора болх. Ерриг республикехь а тоьллачарах хилла Хьалха-Мартанан районан клуб а, цуьнан исбаьхьаллин тоба а. 1939-чу шарахь СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман Указаца «Знак почета» орден елла Анзорова Балканна. Iедало иштта билгалдаха хьакъ долуш хилла йоьIан белхан хьуьнарш.\nХьалха-Мартанан районан клубан болх тобеллачул тIаьхьа, районан библиотекин заведующий яхийтина иза. Дукха хан ялале библиотекера мукъа а йитина, цхьана йоккхачу артелан председатель хIоттийна. Артелан юкъайогIуш масех предприяти хилла. Оцу балхахь а куйгалла дан хаарца, шен хьуьнаршца билгалъяьлла иза. Схьахетарехь, Анзорова Балканан дахарера и мур хир бу профессора Лоов Инала хьахийнарг. 1944 шарахь дерриг нохчийн къомаца махках яккхалц и болх бина Балкана артелехь.\nАлма-Атахь а, цул тIаьхьа Талды-Курганан областан Тостак поселкехь бахамаллин тайп-тайпанчу организацешкахь белхаш бина Анзорова Балкана. Оцу халчу хенахь а нехан аьтто бан, нахана гIо дан мелла а таро йолуш хилла иза. Цо гIо динчу дуккха наха баркаллица дагалоцура иза.\n1955 шарахь Кахастанан коьртачу гIалахь Алма-Атахь нохчийн маттахь «Къинхьегаман байракх» газета арахеца долийча, республикин радиохь нохчийн маттахь передачаш юьйлаелча, оцу белхаш тIехь жигара дакъалаьцна Анзорова Балкана. Алма-Атахь Нохч-ГIалгIайн эшарийн, хелхаран ансамбль вовшахтоьхна, 1957 шарахь иза а ялош Хамидов Iабдул-Хьамид даймахка цIа вогIуш, оцу ансамблехь яра Анзорова Балкан а. Еххачу хенахь Нохч-ГIалгIайн эшарийн, хелхаран ансамблан солистка лаьттина иза.\nАнзорова Балканна нохчийн къоман барта поэзи езар, къаьсттина нохчийн барта кхоллараллера мехкарийн эшарш езар, дIадоладелла школехь доьшуш йолуш. ХIетахь йолаелла иза ша эшарш яха а. Цуьнан кхолларалла юьхьанца эшарех лаьтташ хилла. Нохчийн къоман эшарех таръеш язйина цо шен стихаш-эшарш а. Царна зорбатоьхна газетийн агIонаш тIехь, юкъарчу поэтически сборникашкахь. Кегийрхойн дахарх, безамах, бIаьстенан хазаллех лаьцна яра Балканан дуьххьарлера стихаш-эшарш. Церан чулацам а, исбаьхьаллин куц а халкъан мехкарийн эшарийн хотIехь дара. Масала, «ЙоIа кIантах йолуш лекхна йиш», «Колхозан йиш».\nОцу хенахь Iедало яздархошна хьалха билггалдолу декхарш хIиттадора: белхалойн, ахархойн кхиамаш гайтар, колхозан дахар чIагIдарехьа яздар, советан Iедалехьа къийсам латтийнарш сийлаллица бийцар, советан Iедал, парти хестор. Иштта теманаш советски яздархойн произведенешкахь коьртачарах хила езаш яра. Шен заманан лехамийн хоршахь яра Анзорова Балканан стихаш-эшарш а. Царна зорбатухура Нохчийчохь а, Москвахь а араюьйлучу книгаш тIехь. 1939 шарахь Соьлжа-ГIалахь оьрсийн маттахь араяьллачу «Поэты Чечено-Ингушетии» сборник тIехь яра цуьнан стихаш «Орденоносцу Али Гучигову», «За весть вам спасибо, любимые», «Чтоб от недруга нас уберечь», «Поутру не увидимся…». Цул тIаьхьа цхьа шо даьлча арахецначу нохчийн поэтийн «Тхан иллеш» цIе йолчу сборник тIехь зорбатоьхнера «Колхозан йиш», «Ворошилов» стихотворенеш. Коьрта долчу декъана Анзорова Балканан стихийн чулацамехь дара юьртабахамехь кхиамаш бахар гайтар, балха тIехь йохьалле кхайкхар, къинхьегаман турпалхой бийцар, керла дахар хестор. 1940 шарахь СССР-н яздархойн союзе дIаэцна Анзорова Балкан. Цуьнан шен дуьххьарлера книга араяьлла 1941 шарахь.\nМосквахь 1958 шарахь оьрсийн маттахь арахеца кечйира нохчийн поэзин антологи, цу тIехь зорбатуьйхира Анзорова Балканан 4 стихотворени: «Теперь мы живем», «Орденоносцу Али Гучигову, «Поутру не увидимся…», «Чтоб от недруга нас уберечь».\nАнзорова Балканан «ЦIенчу даггара» цIе йолу стихотворенийн сборник араелира 1980 шарахь. Цу тIехь хьалха язйинчу стихашца цхьаьна керланаш а яра. Цул тIаьхьа арахийцира цуьнан кхин цхьа поэтически сборник а. Иза яра 1988 шарахь зорбатоьхна «Сатийсамийн тIемаш» цIе йолу книга.\nАнзорова Балкан кхелхина Соьлжа-ГIалахь 1997 шеран январь баттахь.\nАнзорова Балканан зорбанехь арайийлина произведенеш\nКолхозан йиш, «Ворошилов». Стихаш // Тхан иллеш. Соьлжа-ГIала, 1940. Кегийрхошка. «Ленинан некъ», 1941, 1 янв. ЙоIа кIантах йолуш лекхна йиш // ДоттагIалла, 1959, № 2. С. 92. Лулахь… «Орга», 1960, № 3, С. 54. ЦIенчу даггара. Стихаш. Грозный, 1980. Ирс ца догIу ловзадуьйлуш. Стихийн цикл // Орга. 1987. №1. Сатийсамийн тIемаш. Стихаш. Грозный, 1988.\n«За весть вам спасибо, любимые», «Чтоб от недруга нас уберечь», «Орденоносцу Али Гучигову», «Поутру не увидимся…». Стихи // Поэты Чечено-Ингушетии. Грозный, 1939. «Теперь мы живем», «Орденоносцу Али Гучигову, «Поутру не увидимся…», «Чтоб от недруга нас уберечь». Стихи // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1958.


18.11.2020 155 0 niyso\nСо а ю-кх, нанас, пазатна йома юьллучу юкъанна, назманийн мукъамаш балош, когаца ага техкош кхиийначу йоIарех цхьаъ. Шух, бусалба динний, Даймохккий, ненан моттий безачарех со хиларна Далла хастам а беш ехаш йолу. Ткъа мах, Дала а, наха а хадор хир бу-кх вайн. Децас (Дала декъала яро) олура тхоьга: «Наха хьо мел дашо-дато ву бахарх а, хьайн мах АллахIана гергахь хьайн болччул бен кхин сов боцийла хаалахь».\nШайхиев Iалвадис (Дала гечдойла цунна) мел хаза аьлла : «Со дIавоьху? Стенна воьху? ХIун дицдина ас шун «дIахь»? Даго лаьмнийн эшарш лоькху, лаьмнаш ма ду кхузахь – цIахь! «Со дIавоьху? Стенна воьху? ХIун дицдина ас шун «дIахь»? Дайн кешнашна терго оьшу, кешнаш ма ду, кхузахь – цIахь!».


АРГ1АНАРА В1АШАГ1КХЕТАР Д1АДИХЬАР «ЭЗДЕЛ» ЯХАЧА ЮКЪАРЧЕНО — Культурно-просветительский центр "ЭЗДЕЛ"\n26.02.2017 24.11.2017 НовостиКлуб ингушского языка "Метта говзал", Язык\nФевраль бетта 24-ча дийнахьа, «Метта говзал» яхача проекта юкъе а дихьа, укх деношка долхаш «Г1алг1ай метта декадан» денош хиларга хьежжа, «Эздел» яхача юкъарчено д1адихьар арг1анара в1ашаг1кхетар.\n1944-ча шера бехк боацаш мехках а даьккха, Казахстанеи Юкъерча Азеи г1алг1ай къам 1одахьийта хиннача г1улакха хетадаь дар из.\nУкхаза керттера вийха хьаьша вар Г1алг1айчен халкъа йоазонхо, Г1алг1айчен йоазонхой Союза лоарх1аме доакъашхо Коазой Аюпа 1ийса. Х1аьта йоазонхочунга ладувг1а баьхка дукха хьаьший бар укхаза. Дукхаг1а кагирхой бар в1ашаг1кхетаре дакъалоацаш хиннараш. Бакъда, Сибаре текха а, цигара хало яйза а нах бар укхаза гулбеннарашта юкъе.\nЮххьанца къамаьл де ше волалуш, Аюпа 1ийсас дийцар нах арабахар мишта хилар. Уж арабахара кхайкам хьахезача хана мишта хьайзар нах, мишта т1аийцар цар из г1улакх. Йоазонхочо шийна дагадоаг1аш хьаяхачох, цкъарчоа теша ца могаш а из бакъ ца дулаш а хиннаб нах.\n«Лаьг1о дола а денна, лоа дийлхар кхоана вай арадоаха яхача буса. Ах-бийса яьннача хана баьхка салташа хьа а айтта, кхоана сецца арадоахаш да шо, аьнна, хоам хьабир тха даьга. Цкъарчоа цу х1амах ца тешаш а из бакъде ца могаш а бар цхьабараш. Цу хана Коазоша цхьа ц1альг а денна тханцига бахаш, оаха дуар дуаш, эрсий эпсараш бар. Хьа а баьхка цар из хоам хьабича, сайна хьат1авенача эпсара цу бата т1а т1оара техар аз. Аюп, фу де воал из к1аьнк, х1ана дир цо из, аьнна, хаьттар цо тха даьга. Ма тамашийна нах да-кх шо эрсий, во мел дар оаш хьадича, малаг1ча бахьана шо дукха деза дезаш да тхо, аьнна, жоп делар цунна тха дас. Х1аьта из ваьнна д1авахар», — йоах 1ийсас, шоашка из хоам хьабаь бийса дагаухаш.\nД1ахо Коазой 1ийсас дийцар, наькъа 1оболхача хана шоашка хиннача хьалах, 1окхаьчача эзача балах, халонах, цхьаккха а ца хиннача лостамах. Бакъда, мел хала дале а, ца бохаш, лер д1а а воллаш, дийна висар д1ахо ваха а вахаш, хьабаьхкаб вай дай.\n«Ц1аккха а дог ийша, дош дац ер, ц1аг1оргдац вай, аланзар цига цхьан г1алг1ачо. Дог тийша бар г1алг1ай, шоаш юха шоай мехках кхетарг хиларах. Даьлах ч1оаг1а а тешар. Цхьа ди, цхьа бийса д1аяхийта хургья аьнна хетац сона цига г1алг1аша, Даьлага хьоастацалуш, юха мехках тоха тхо, ца оалаш. Иштта хала ха яьккха, дукха адам денна, 13 шу д1а ма даьлланге а, бокъо а яьнна, юха мехка ц1абаьхкар г1алг1ай. Бакъда, уж ц1абаьхкача акхар коашка кхайканза баьхка хьаьший бар бахаш, наьха боахамаш д1ахеца лаьрх1а а боацаш. Из мо дола х1ама кхы цхьаккхача а къама т1а ма кхоачалда», — аьнна, Даьлага ду1а дир йоазонхочо.\nГулбеннача наьха дукха хаттараш хилар йоазонхочунга, айдаьча деша хьаькъе. Д1ахойола ха д1айихьар, наьха хаттарашта Аюпа 1ийсас жоп а луш. Ер в1ашаг1кхетар кийчдаьча «Эздел» юкъарчен ший а дар хьавийхача хьаьшага кийчдаь кхо хаттар.\nФу дар из, малаг1а бахьан дар иззол къиза г1алг1ашца цу ханарча Паччахьалкхен викалаш хьовзал?\nБовзаш боацача мехка, ц1аккха а шоаш ца хиннача кхыча къамах болча нахаца 13 шу доаккхаш бахаш боллаше а, шоай дин, г1улакх-оамал, эздел, яхь, мотт – уж деррига х1амаш лора а деш, къам а долаш, юха ц1абахка мишта в1ашт1ехьдаьлар г1алг1ай?\nТахан цу х1амах малаг1а хьокхам, урок хила еза вайна, къаьстта кхувш боаг1арашта?\nЦу хаттарашта жоп луш, лоацца аьлар йоазонхочо. Хьалхарча хаттара жоп луш, цо аьлар: «Цхьан хана 13-ча б1аьшаре вай мехкашка хиннача манголаша в1ашаг1белла тийшаболх ба из». Шоллаг1ча хаттара жоп луш аьлар: «Даьлах тешарахи, барт хиларахи, в1аший безаш хиларахи, цабохаш ц1абаьхкар г1алг1ай. Шоай г1улакх дика ха а ховш, шоай мотт лора а беш, эзделах ца а бохаш, яьккхар циг мел яьккха ха». Д1ахо, кхоалаг1ча хаттара жоп луш, аьлар Аюпа 1ийсас: «Деша деза кагийча наха. Даьлага хьестабала беза, из мо дола х1ама кхы т1а ма кхачийталахь тхона, яхаш. Моллаг1дола х1ама хьат1аэттача, воха а йиш яц саг».\nВай дай мехках бахарах дувцарал совг1а, укхаза гулбеннарашта довзийтар, дукха ха йоацаш Коазой Аюпа 1ийсай арадаьнна, «Хатар» яха книжка. Цу т1а йоазонхочо дувц малаг1ча наькъашца, мишта хилар 1992-ча шера гурахьа х1ираштеи г1алг1аштеи юкъе хинна къовсам. Х1ара хьа мел венача сага, кулг яздерца, уж книжкаш д1а-хьа дийкъар йоазонхочо.\nДоладелчахой чакхдаллалца г1алг1ай меттал хилар деррига а в1ашаг1кхетар. Укхун керттера ма1ан дар, бувца мотт г1алг1ай бар хилари, из наха юкъе боаржабари. Бовзаш боацача панача мехка 13 шу даьккха доллаше а, шоай оамалах, г1улакхах, меттах ца талхаш, ц1абаьхкаб вай дай. Массаза а къаман керттера маьже мотт хийттаб царна. Цу хьаькъе а дийцар Коазой 1ийсас гулбеннарашка.\n«Къаман керттера маьже я мотт. Из боаца къам за1ап да. Т1аккха за1ап долча къаман ма хетта х1ама в1ашт1ехьдалац, к1алдус. Цудухьа, воай къам за1ап хургдоацаш, воаша к1алдусаргдоацаш, мотт лорабе беза вай», — аьлар 1ийсас.\nТ1еххьара, мехка ловца боаккхаш, вайна дика хилар догдоахаш, 1ийсас аьлар: «Воай республика я воай, воай Мехкада ва, воай хьакимаш ба. Лораде деза вай воашка долашдар. Массадар дика хилац, х1аьта а, оаг1орваьннар нийс а веш, аьрдаг1чоа хьехар а деш, д1адаха деза вай. Воай кхувш боаг1араш а лорабе беза воча, харцача х1амах. Дала барт ца1 болба вай. Дала ше раьза хургволча наькъа т1а нийсдолда вай».\nГулбеннарашта ч1оаг1а дика хеташ, царна хьехам болаш къамаьл дар йоазонхочо даьр. Цу мо долча в1ашаг1кхетарашка д1аухаш волча сага пайда боал. Ший къам малаг1ча наькъашца хьаденад, цо фу лайнад хов, ший къаман тархьарах х1ама хов, метта к1оаргал йовз.\nЮххера а, в1ашаг1кхетар чакхдоалаш д1аайтта хоза сурт а даьккха, д1а-хьа къаьстар нах.\nНазад Previous post: Курбан-байрам в Ингушетии отметили так, чтобы его полюбили все от мала до велика(репортаж интернет канала «Алиф»)\nВперед Next post: Центр «Эздел» провел очередную встречу в рамках языкового проекта Клуб ингушского языка «Метта говзал»