Нохчийчоь - Зорбан ЦIа дIалаьцначу дийнахь, Соьлж-ГIала, 4ГIу2014\nКхечу дешнашца аьлча, Нохчийчоьнан шахьар Оьрсийчохь массарел а кхераме гIала лаьрра адамашна лаьтта кхерамийн тергоечу Verisk Maplecroft-о.\nКампанино шен къастамаш бина тIаьххьарчу шарахь гIаланашкахь дина талораш, царна чохь лилхина тIемаш чоьте а оьцуш. Ткъа Соьлж-ГIала Verisk Maplecroft-о лаккхарчу тIегIане хIоттор дозу шерачохь нохчийн шахьарна динчу зен-зуламашца.\nЗуламийн декъахь ду 2014-гIа шо довш, пхи полисхо а вуьйш, Алисханов Аслан эккхар, итт тIемалочо школа а, Зорбан ЦIа а дIалацар, цул хьалха а, тIаьхьа а, тероран талор дечохь бойъу бохуш, Iедало нах байъар, лецар.\nХьукмато Соьлж-ГIала кхерамечу гIаланашна хьалха хIоттор ца тайначу Кадыров Рамзана «эхь доцу нах бу» гIалина и цIетиллинарш, аьлла Verisk Maplecroft-ана, хаамбо мехкан администраторан пресс-урхалло.\nПрезидента Путин Владимира шен цIарах махкахойн бакъонаш ларъечу Нухажиев Нурдис Кадыровна тIаьххье пресс-релиз яржийна Британера тергамчаш емалбеш, Соьлж-ГIала уггаре тоьлла меттиг лоруш. Европера Iамеркан Штаташка кхаччалц дуьненан шахьарийн шена ду аьлла хета сакхташ охьадагардо Нухажиевс.\nСоьлж-ГIала мел маьрша ю, цигахь мел самалхе, паргIат деха адамаш хетта даьккхича, карор ду ши жоп. Хьаькамашка хаьттича – цхьаъ, могIархошка хаьттича – кхин.\nХьал дика гойту уггаре хьалха ша Кадыров Рамзана, масала, цо тIаьххьарчу беттачохь махкахошна лерина динчу къамелаша.\nТIаьххьарчу муьрехь къаьсттина боккха бу лаккхарчу хьаькамаша махкарчу хаамийн гIирсийн куьйгалхошна бе тIеIаткъам. Сурт дуьззина гойтуш ю дукха хан йоццуш Кадыров Рамзана телевизионийн а, газетийн а, журналийн а хьалханчашца дIаяьхьна кхеташо.\nЮьхьанца къамел дийриг ву Кадыровн хьалхара гIоьнча, махкахь шех Лорд олуш волу Даудов Мохьмад.\nДаудов: "Вай анализ йича, министраллан болх "ноль" ала мегар долуш бу-шуна. Цхьана а кепара болх бац, Рамзан Ахматович, беш.\nНагахь санна хьан телевизионе хьажа йиш а йолуш, хьо хьаьжча (хьан йиш йоцийла суна хаьа), цуьнан балхе дийно сарралц хьаьжча, суна хетарехь, цуьнан директор а, белхахой а чубохка безар ду.\nЖимма а яздан хууш волу журналисто шен гергарчех лаьцна бен ца яздо. Селхана передача ю гойтуш, вайн цхьа, велла я вийна ца хаьа, Авторханов ву-вац, ца хаьа суна, яздархочух яьккхина. Ахь цуьнга ладоьгIча, и стаг ца хиллехь, вай шина тIамехь дерраш а дайина хила дезаш дара..."\nКадыров: "Иза кхозлагIа гойтуш ю..."\nДаудов: "Валлай, Рамзан Ахматович, оха бен болх, анализ йича, иза оха хьуна дуьхьал беш бу-кх..."\nДаудов Мохьмадий, Кадыров Рамзаний телевизионна тIехъеттачу эфирехь деношкахь вийцинарг вац гоьваьлла ваьхна политолог-диссидент Авторханов Iадрахьман. Цхьа хан хьалха Москох вийна нохчийн поэт-политик Ахтаханов Руслан ву вуьйцург. Амма гуш ду я Даудовна а, я Кадыровна а Ахтаханов хьовха, Авторханов мила ву а ца хаьийла.\nКхидIа Кадыров Рамзана хаийтира оцу кхеташонехь хаамийн гIирсийн хьаькамашлахь хийцамаш ша бийр буйла. Бачаев Iадлане, «Грозный» телеканалан директоре ду хIара къамел.\nКадыров: «Хьох лаьцна хьан белхахоша хIун яздо хаьаий хьуна? Америкехула волавелла а ца лелаш, гIирсна тIаьхьара а валий, говзанчаш Iамабе боху-кх. Говзанчаш ца хилча, стенна еш ю и харж?\nМинистре шена цкъа хьалххе болх мукъане Iамабе алахьара боху-кх хьан белхахоша. ...Ши кIира даьлча вовшахкхетар ду вай, къастор тIаккха хьал".\nЭхашера чохь шозза хийцина Нохчийчоьнан зорбан министраллан цIе, шозза хийцина цуьнан министрш а. ТIаьххьараниг, Умаров Джамбулат министр хIоттийча, цуьнца цхьаьна телевизионийн куьйгалхой а гулбина, Кадыровс иштта къастийра махкарчу хаамийн гIирсийн декхарш.\nКадыров: «Цхьаьллиг цхьа беш болх бац. Полицица, кхечу накъосташца цхьаьна эладитанаш даржаде нах лебан беза. Доцург даржочаьрга хатта деза, шуна мичара даьллера, мичахь гинера, стенна дийцинера".\nКадыровс динчу къамелехь тергоне юьжург мехкан зорбанна Iалашонех цхьаъ ю - нахера цунна дуьйла аьлла хета эладитанаш Iорадахар. Дуьйцуш дац муьлххачу а вахархочун шена лаахь интервью яла а, ца яла а бакъо хилар.\nСтенна язйина Нохчийчуьрчу бахархойх ах гергга нах шена чохь беха Соьлж-ГIала талораша лаьцна ехачу гIаланийн могIара Британерчу дуьненаюкъарчу Verisk Maplecroft хьукмато бохучу хаттарна жоп лучех хьалхарниг ду, масала, махкарчу Iедалан ницкъаша низамехь йоцу шогалла нахана дуьхьаллаттор а. Цунах ца олу терроризм. Амма мохк маьршачу регионийн могIара баккха некъ а ца ло.\nГоьдалла къамел ду Нохчийчоьнан Чоьхьарчу гIуллакхийн министра Алаудинов Аптис Хьалха-Мартанарчу полисхошна хьалха ахшо хьалха динарг.\nАлаудинов: "КIеззиг а и вахьабитийн хьу яц, иза схьа ма хьакхаелла, ас сайна тIелаьцна-кх иза - и метта Iаш керла кIоштан полицин куьйгалхо а ву - ас лично охьаата аьлла, чуволла йиш ерг чуволла аьлла, кисана тIаIо йиш елахь, кисана хIуъа а таIае, хьайна луъург де, хьайна луъург вен а ве аьлла, паччахьо аьлла-кх тхоьга иза..."\nАлаудинов Аптис тоьшалла до кхузахь, и ша шен куьйгакIелхьарчу полисхошна хьоьху некъ шена а, министраллан хьакамашна а гайтинарг Кадыров Рамзан хиларх лаьцна.\nХаттар хIоттало, муьлхачу Оьрсийчоьнан бакъонаша, я ШарIан бакъонаша магайо лелон полисхошна Алаутдиновс шена а, шен коллегашна а магош йолу бакъонаш. Амма цо и къамел динера аьлла, цуьнга я Москохарчу хьакамаша а, я махкарчу бакъоларъярхоша а, я кхечу цхьаммо а бехк боккхуш хааделла дац.\nЦул совнаха дац хааделла, пхи бутт хьалха, шо доьрзуш, пачхьалкхарчу бахархошца телевизионеху дагаволучу Путин Владимира шега журналиста Собчак Ксенияс, Нохчийчохь тIемалойн гергарчийн, низамехь а доцуш, цIенош стенна дагадо аьлла динчу хаттарна делла жоп а. Ткъа жоп бехкеволчуьнгара доьхур ду элира хIетахь Путина.\nТкъа цIенош дара Нохчийчохь дагош Путина къамел дечу юкъанна а, динчул тIаьхьа а. И факташ а лору Verisk Maplecroft-о терроран актийн могIарахь.\nНохчийчохь адам мел маьрша ду гойтуш ду Кадыров Рамзана кху кIиранашкахь масситтаза ша волчу нах а гулбойтуш, церан юьхьъяхар. Боккха къовсам бу цо дIахьош социалан машанашкахь, махкахь яьржина йолчу ватсапехь дешан маршо карочу нахаца хьош.\nНажи-Юьртан кIоштан полицин хьакама къона нускал далоран кепах лаьцна ватсапехь тергоне эцна хилла нах схьа алехьабайтина, уьш ша волчу а кхачабайтина, цаьрца дира Кадыровс хIара къамел.\nКадыров: "Аш дуьйцу хабарш зудчо ша чохь йийсича а дийца эхье хабарш ду. ХIай, борша нах! Сахиллалц ватсапехь ма бу уьш, болх байта цаьрга! Беш лелаяйта, кхин дайта, чубохка, ара а ца бовлуьйтуш! ТIаккха яздийр ма дац цара. Ватсапера охьабиссабе, борша нах!"\nХаттар хIоттало юха а, стенна мега Iедалхошна нехан телефонан бакъо йохон, церан къамелаш листа, уьш бахьанехь нах хьийзо.\nТкъа Кадыров Рамзан шорбеш ву адамера телефонан бакъо а, интернет лело йолу бакъо а йоккху болх. Нагахь санна стагера терроре, экстремизмалле кхойкхуш, я кхечу адам сий бехдеш меттиг яьллехь, цуьнца къамел дийриг прокуратура я кхел ю. Амма Нохчийчохь церан функцеш шайн караэцна Кадыров Рамзана а, цуьнан гоно а.\nКIеда аьлча, иштта йоккху нохчашкара Iедало шен кхетам хилла а, адамашна шайлахь шайна ма-хетта дуьне кхето а, заманца йогIучу коммуникацех пайдаэца а йолу бакъо – аьлча а, дешан бакъо.\nТкъа муха тIеоьцу бахархоша Iедало шена дуьхьалхIиттайо шогалла?\nИза дика гайтира деношкахь оццу ватсапехула шаьш наха даьржийначу къамелаша.\nIеламстаг ву алссам губеллачу божаршна хьалха къамелдеш. Нохчий зуда цхьа а бакъонаш а йоцчу могIара хIоттайо цо, юьхьйоху ша санна болчу божарийн.\nIеламча: "ХIай, нах! Шайн зударшкара телефонаш дIаяха! Уьш ватсапе ма бита! Аттана кIел хIоттае нанас шен йоI, кIалд яккха Iамаде цунна, гIуллакх дан Iамаде!\nТхуна, балийча, царех зударий ца хуьлу. Уьш оха жерой боху, сеца а ца лой. Марехь а болуш, кхечу шайн тIехьийзачу кIенташка телефонаш етташ бу шун мехкарий. Уьш ватсап чу а кхуьйсий, талхабо аш шайн мехкарий, зударий. Тхуна, балийча, царех зударий ца хуьлу, оха царна аьшкал бетта, оха царна нуй а бетта, оха царна дена а детта, нанна а детта, дика а детта.\nХIай, нах, хIай, шаьш кIеззиг борша ду моттийта - шайн зударшкара телефонаш дIаяха! И зударий стенгахула лела хьовса, царна тIехь ладогIа!\nЦхьаама аьлларг ца дахь, шиъ ялае, шимма аьлларг ца дахь, кхоъ ялае, кхаамма аьлларг ца дац, йиъ ялае! ...Шаьш борша ду моттийта цхьажимма!"\nОцу озал тIаьхьа даьржира кху деношкахь Нохчийчохь зударийн жоп а. Иза тIех чIиркъе хиларна, цхьацца дешнаш хьул а деш кечдира оха эфире.\nХьалхара зуда: "Оцу къамел дечу стага цкъа хьалххе шенаш дIасовцабе, говза къамел дора цо! Ишта хабар дуьйцучо шен... . Шен мехкарий а, шен зударий а дIагулбе, шен йижарий дIагулбе. Ватсап а, кхиерг а леррина юкъарлонаш леладайта кхоьллина ю. Берриг а зударий бац ватсап бахьанехь гIуллакх ца деш.\nБакъ-зуда ватсап чохь Iан а кхууьр ю. Бакъ-зудчо юуург а йийр ю, диъ бер а кхобур ду, мар вузор ву, чуьра гIуллакх а дийр ду. Бакъйоцчо ватсап дIаяьккхича а дийр дац хIумма а, йижина Iйр ю. Бехке ватсап яц, зуда яцар ду иза".\nХьалха ватсапехь къамел динчул йоккхо йолчух тера ду шолгIаниг. Цо иштта делла Iеламчина жоп.\nШолгIа зуда: " Оцу стага дуьйцург цхьадерг бакъ дара, цхьадерг харц дара. Тахана со ватсап чохь а ю, Iуьйранна дерриг а кертахь дой, чохь дой, бажа луьстий, бешан дола а дой, со делкъехь дIаюьжу.\nДелкъал тIаьхьа дерриг а до юха а. ТIаккха сайга гергарчара, беза-бевзачара ватсапехула хIун аьлла хьожу. Сан ватсапехь бац хийра нах, нехан божарий. И ватсап ловзо а ларайо со, сайн гIуллакхаш дан а ларайо.\nОцу стаге, оцу зудчо ма-аллара, хьайн...... ала лаьа суна. Цхьана зудчо 99 зуда бехйо. И 100-гIа зуда бахьанехь "зударий" олу. Шен цIийца цIена ву цIенаниг, шен цIийца боьха ву боьханиг".\nЗударша иштта жоп делла шаьш а, шайн чуьра борша нах а гезбохуш, хийрачу божарша дечу къамелашна.\nМел хезначу къамелаша гойту, мел маьрша ю ( я яц) Нохчийчоь, мел паргIат бу (я бац) цигахь зорбанан гIирсаш, могIара бахархой.\nБританерчу консалтинган Verisk Maplecroft кампанино Соьлжа-ГIала уггаре а кхераме гIала хилар къастор стенца дозу бохучу хаттарна, юьстахаро делахь а, жоп лучех лара еза кхузахь вайна хезначу къамелех йозу тIаьхьало а.\nБакъду, Москохарчу NewsEffector олучу мониторинган агенталло а, «Оьрсийчоьнан регионаш» цIе йолчу фондо а стохка Соьлж-ГIала Оьрсийчохь уггаре ирсе гIала ю аьлла билгалъяьккхира.\nИза а юхьараэцча, хета а тарло – цхьаммо Соьлж-ГIала ирсениг еш, вукхо кхерамениг еш - ши таллам чуьччабоьдуш. Хьалхарчо гайтарехь, Нохчийчоьнан шахьарахь массо а кепара токхе хилла, ирсах бехьаш бехаш хила беза нах. Ткъа шолгIачо бохург дац ала а ца карабо бух, Нохчийчуьрчу коьрта бакъоларъярхочунна Нухажиев Нурдина карийнехь а.\nДелахь а, куьзганан шен амал ю чухьаьжинарг ма-варра гойтуш, ткъа чухьаьжча сурт ца тайначун гIиллакх ду цо яппаршца нахала доккхург а.\nНохчийчуьрчу Iедалан хотIан тIаьхьалонаш


Обновлено 30.03.2012 12:10 Автор: Administrator 30.03.2012 11:43\nДоккхуш-доькъуш сагIа доцуш,\nЦIаргахь йогуш яйрий шуна?..\nСуна ца гина нохчийн къам махках доккхуш. Суна ца хезна нанойн белхарш, дайн аьзнаш: «Ва марша Iайла хьо, тхан Нана-ДегIаста!», – бохуш. Ца хезна берийн маьхьарий. Амма 23-гIа февраль герга мел кхочу, лаамца я лаамза делахь а, дагалецамаша юьгу со I944-чу шеран Iаьнан чилланан дийне.\nОбновлено 30.03.2012 11:42 Автор: Administrator 30.03.2012 11:39\nВоцчу стагах, нехан бIаьргаш чохь, къамелаца къонах вар а деза дукъ хилла зудчунна.\nКадара богIучу зударех цхьамма, хьан цIийнда хIун лелош ву аьлла хьоьга хаьттича:\n– Юучух тоха туьха а кхуьнга доьхуьйтуш, Iуьллуш ву-кх! Кху стага мел дов до цунна! – аьлла, хьалха а иккхина, жоп делира хьан марненан вешийн зудчо Жайнас. ТIаьхIанале кийра паргIатбаккха шега далхийнарг тIехтоха бен карош ца хилла, садайначул тIаьхьа, бисмалла даьккхина, неI къевлича арахь вуьсург.


200 эзар сов стаг дуьхьалонан акци ваьллера Францехь, коронавирус бахьана долуш пачхьалкхехь деттачу дозанашна дуьхьал. COVID-19 пандемин йоьалгIачу тулгIенца къийсаме бевллачу Iедалхоша юкъабалийна и барамаш. Йоьлхучу протесташкахь лаьцна 20, чевнаш йина кхаа полисхочунна.\nКхозлагIа мукъаденош ду Францехь митингаш хIиттон. Бахьана ду керла низам. Цо декхаребо бахархой негативан тестан буха тIехь санитаран кехат даккхийта: вакцинаци ярх сертификат я ун текхна аьлла, тоьшалла. И бакъо карахь яцахь аьтто бац дуккхаъчу меттигашка кхача.\nДемонстранташ тешна бу, францхойн коьрта маршонашна Iедало доза детташ хиларх.\nЦул совнах, керлачу низамца а догIуш, Гезгамашин-бутт юккъе баллалц махкахь тIедожйина медикашна вакцинацех чекхбовлар. Оцу барамашца реза бац шаьш лоьраш а цхьана. Масала, Лионехь цхьахйолчу клиникан белхахоша масех дийнахь забастовка ю латтош бертаза привикаш ярна дуьхьал\nХьалхо Франицн президенто Макрон Эммануэля Iедалхойн барамашна дуьхьла берш эгоисташ бу элира.


Тийналла кхайкхийнехь а, тIемаш лаьтта Украинехь\nМангал-бутт 21, 2014\nУкраинан дозалардечу урхалло хаам бина, шайн ханашна а, тIеман базина а Донецкан кIоштахь сепаратисташ тIелетта Оьрсийчоьнан агIор, аьлла. Президента Порошенко Петрос Iедалан агIор тIемаш совцийна а лаьтташ, баьржа и тайпа хаамаш.\nАгенталлаша дийцарехь, шоьтан буса террорхоша динчу тIелатарехь чевнаш хилла 9 дозанхочунна. КIиранна тIемаш совцор кхайкхийна Порошенкос ша Донецкан кIошта вахначу пIераскандийнахь. Цо ша динчу дIахьедарехь элира, сепаратисташка герзаш охьадахкийтархьама кхайкхабо ша машар, амма и бохург дац цара тIелетарш а деш, пачхьалкхан ницкъаш IадIийр бу бохург.\nСепаратистийн лидера Губерев Павела тIе ца эцна президента кховдийна некъ, шаьш цунах ца теша аьлла. Иза ультиматум ю, тIом сацор дац, бохуш до цуьнгара даржаде къамел. Оьрсийчоьнан министрна Лавров Сергейна хетарехь, уггаре коьртаниг ца тоьа Порошенкон кхакхамна – агIонаша диалог йолор.\nФранцин тоба дуьненан чемпион яьлла\nФранцин президент Путинца цхьанакхета Iалашо йолуш ву\nАсад сацаве аьлла, кхайкхамбина ЭрдогIана Путине\nПутине орца доьху Иракъехь латточу зударийн наноша\nТIалибаша нохчийн зударий байар бакъ ца до Кадыровс\nПакистанехь Iожалхочо динчу эккхийтарехь вийна 128 стаг\nОкуева Аминин цIарах урам хир бу Киевехь\nПолитковская Аннин цIарах беш йиллина Москох


Кхин а цхьана нохчийн оппозицин блогеро дIахьедина, шен гергарнаш лечкъийна бигарх\nГIуран-бутт 23, 2021\nГерманехь вехачу нохчийн оппозицин блогеро Мализаев Минкаила видео дIаязйина, Нохчийчохь бисина шен гергара нах лачкъийна бигина, царна тIехь гIело латтайо, уьш хьийзош бу аьлла.\n"Стомара дIабигинера массо а сан дехой а, нанахой а - божарий а, зударий а. ХIинца бала хьоьгуьйтуш бу цаьрга, хьийзош бу уьш, сийсазбо. Берзина баьхначу сан гергарчу зударийн масех сурт даийтина суна. Уьш стенгахь бу цхьанна а хууш дац", - дийцина Мализаевс, журналисташка а, бакъоларъярхошка а "йоккха резонанс" яр а доьхуш.\nМализаевн видеокхайкхам зорбане баьккхинчу "Осторожно, новости" телеграм-канало билгалдоккху, цо дийцарехь, ерзина яьккхинчу цуьнан ненан а, зудчун а суьрташ тесна цуьнга, ткъа Хьасан цIе йолчу цхьана стага тIедожийна, Iедалхошна критика яр сацаде аьлла.\nКху деношкахь Нохчийчохь шен ялх гергара стаг лачкъийна вигина аьлла, хаамбира телеграм-каналехь нохчийн оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос. Цо дийцарехь, хьалхо лачкъийна вигинчу цуьнан массо а гергарчунна "ультиматум хIоттийнера", иза сацаве аьлла. Ца хуьлчу далахь, Абдурахмановс бахарехь, чIир хьейийр ю аьлла хиллера цаьрга.\nНохчийчоьнан Iедалхошна критика еш видеош ютюбе яха волавелла Мализаев Минкаил масех шо хьалха. Шен доьзалца цхьана Германи дIавахара иза ворхI шо хьалха. Меттигерчу Iедалхоша ца елира цунна политикан тховкIело.\n2018-чу шарахь, нохчийн пачхьалкхан "Грозный" телеканалан белхахой ду шаьш аьллачу наха йиттинера цунна. Цул тIаьхьа дийца даьккхира, цуьнан хIусамнана а, бераш а Оьрсийчу юхабаьхкина, ткъа иза ша оцу пачхьалкхехь висина аьлла.\nШена еттале хьалха Мализаевс дIахьедира, нохчийн Iедалхоша шен долара йолуш бертаза видео дIаязъятйрах шен хIусамнене. Ткъа вешига кхунна тIехь доцург дийцийтинера.


Республика 30-шу дизара хетадаь цIай да дIахьош\nПолитика Юкъарле Муниципалитет Безопасность Экономика Образование Медицина АПК Культура Спорт Пресс-релиз\nЙоазонех пайда эцара бокъонаш\nКепа тохара хьакъехьа\nБаха хьо даькъала болаш, са мохк!\nСелий бетта 5 ди 2022 шу\nШолжа-пхьерча Дьякова цIерах йолча стадионе, доккха концерт дар, республика 30-шу дизара ден хетадаь, дIахьош. Дукха бахархой гулбеннабар, доккхача цIайца самукъадаккха.\nКонцерт дIахьош хиннараш бар, Россе цIихеза диктор Березин Владимири, вай мехка йовзаш йола телеведущи БIархой Элизаи. Дукха нах шоай берригача дезалца, берашца баьхкабар республика Ди дезде. Цу доккхача вIашагIкхетаре, республика хоза дешаш оалаш хьахьекхар, Россе президент Путин Владимири, Федераце Совета кулгалду Матвиенко Валентинаи.\nНиколай Басков, российски эстрадни иллиалархо\nШий къамаьла юкъе вай Мехкдас белгалбир, къаман сийдола къонгаши мехкарийи, республика кхоане сийрда хилийта гIерташ дог лазарца къахьийга бола. Иштта хьоахадир, федеральни оагIонгара вай къаман латта доккха новкъостал, республико халача ханашкара, таханарча денга кхоачаш, хьабена атта боаца никъ. Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас хьоахабир, республика халача ханашка, дуккхача хIамашта духьала латташ, цхьаь къахьийгараш. Царна юкъе бар къаман хьал тоаде гIерташ, сийрда кхоане цун кхолла гIерташ салоIам боацаш лаьттараш. Доккха баркал аьлар республика кулгалхочо Россе доазол дехьарча диаспора, Россе Iеш болча гIалгIай къаман наха шоай мохк безаши лоархIаши, цун га Iоцадулаши хиларах. Бахархошка кхайкарал деш, массе хана цхьа барт-безам болаш, вIаши оагIув хьаллоацаш дIадаха деза вай аьлар цо. Ишттача наькъаца дIадолхе, моллагIа йолча халонашта духьала отта аттагIа хургда вайна аьлар.\nСтас Михайлов, российски эстрадни иллиалархо\n«Аз даькъала дувц шо, мехкахой республика 30 шу дизарца! Ираз, аьттув, барт-безам болаш дахалда шо массе шерашка! Вай хIанзчул тIехьагIа атта доацача хIамашта духьала увтташ дукккха дикаш кхолла дезаш да. Цхьана барт-безам лорабеш дIадолхе, цхьаккха хIама хала хургдац вайна. Даьла къахетамаца, Цун низаца аьттув хургба вай дагалатта дикаш кхолла. Иштта нигат долаш болх бой, сийрда хургья вай кхоане. Вай Россе президентаца да! ГIалгIайче Россеца я!», — аьлар ший къамаьл йисте доалаш Мехкдас.\nРагда Ханиева, российски иллиалархо\nДоккхача концерте вай мехкара артисташ боацаш, Россера баьхка цIихеза нах бар. Иштта, цига хьайийлаяр къаман тайп-тайпара даараш кийчдаь кухни, кулгашца говзха хьакхелла дукха тайп-тайпара хIамаш яр хьокха оттаяь. Къаман оагIув хьахьокхаш долча хIамашца дог ловзаш бар мехкахой. Иразе, аьттонца бахалба вай хьамсара гIалгIай мохк! ТIом яха дош ца хозаш, Дала беркат лоаттадеш дахалда вай дерригаш!\nЗарина Тилидзе, гуржий иллиалархо\nКурий-гIалий тIа сигала дронаш хилар\nЦIайна хетадаь концерт чакхдаьлча ловзара юкъе даьхар совгIаташ\nКерттера совгIат машен яр\nДовза хьажа бакъдола кердадараш.\nЦхьан кепах ца лела журналиста болх. Йоазон, уйлай, деша говзал.\nНаха вовзийта раьза ва\nЦар къоастам баьб шоаш хьаэцаргьйолча профессен\n«Кхоанарча вахаре билет» яхача проекте дакъа лацаро шоашта беннача аьттонах, дувц вай мехкарча дешархоша\nСелий бетта 29 ди 2022 шу\nЦун иллеш чIоагIа эшар тахан\nХалкъа иллиалархочун Цисканаькъан Идриса 105 шу дуз укх шера\nСелий бетта 28 ди 2022 шу\nАккхий-Юрта цIи йоае баха хилар пожарникаш\nГIалгIайчен кагийбараша котало яьккхар нальчикерча «Спартакагара»\nГIалгIайчен структураша региона Правительстве дийцар, кхааш ийдара духьала къовсам лоаттабарах\nГIалгIайче вIашагIйоллаш я ший цIи йола рота, лаьрххIа йола операци дIаяхьара\nГIалгIайчен къаман гIулакхах йолча Министерстве дийцар терроризма, экстремизма духьала къовсам лелабарах\n«Сердало» газет арадувлар чIоагIдаьд бувзамаи, хоам беча гIирсаштеи, цар дуккхача наькъаштеи тIахьожам лоаттабеча Федеральни болхлоша (Роскомнадзор).\nХоам бара гIирс дIаязбарах дола тешал: Эл. № ФС-77-78328 15.05.2020 шу.\nАрадаьккхар: «Сердало» яхача къаман юкъарча газета редакце къаьстта йола паччахьалкхен учреждени.\nКерттера редактор: Курскенаькъан Х.А.\n386100, ГIалгIай Республика, Наьсарен шахьар, Базоркина проспект, 60.


Вовшахлетта, делахь а футбол тоьлла\nПолша - Полшин полици резинин дендаргаш етташ ю, Оьрсийчоьнан а, Полшин а футболан тобанаш ловзале хьалха Варшавехь хиллачу къепедацаршкахь дакъа лоцуш болу нах дIасалохкуш, 12Манг2012\nЕвропан футболан чемпионат йоьдучу Варшавехь, Полшин а, Оьрсийчоьнан а футболхойн ловзар, 1:1 жамI а долуш, дирзинчул тIаьхьа, шина агIонан фанаташ вовшахлетта. Полицино лаьцна 140 стаг, лазийна латарехь 15 стаг. Амма эххаре а гIуллакх кхин гена ца долуш дIадирзина. Кхин дIа дуьйцу Шамаев Руслана.\nОьрсий а, полшхой а ловзуш бара шинарийн сарахь Варшавехь. Оьрсаша буьрка чутуьйхира ловзаран 37-чу минотехь. Иза коьртаца динарг вара Дзагоев Алан. Полшхоша жоп делира ловзаран шолгIачу декъехь. БилгIалваьлларг вара Блазчиковский Якъуб.\nОццу дийнахь хьалхо хилачу ловзарехь грекийн тобанна тIехь толам баьккхира чехаш. Цу ловзаран жамI дара 2:1. Шайн тобанехь 4 футболан тобанна юкъахь хьалхара меттиг йоккхуш ю Оьрсийчоь. ШолгIачу меттехь ю Чехийн Республика. Полша кхоалгIачу меттехь ю. Таккха ю Греци.\nОьрсийчоь-Полша футболан ловзар доладалале тийсадаларш хилира цу шина пачхьалкхан фанатийн. Полшин Iедалша, Мангал-беттан 12-г1а де Оьрсийчоьнан Де хилар тидаме а эцна, бакъо еллера Оьрсийчурча футболъезархошна стадионе боьлхуш марш ян.\nВаршавин Iедалша кхайкхам бира бахархошка, сатухуш хилахьара аьлла. Ткъа Оьрсийчурча фанатийн вовшахкхетаралло дош деллера и марш политикан чулацам болуш хир яц аьлла.\nАмма Оьрсийчоьнна реза боцу нах бехачу пачхьалкхехь дIахьуш йолу и акци дукха сиха тасадаларшка йирзира. Оьрсий а, полшхой а вовшах летар бахьана долуш лазийна ву 15 стаг. Полицино дIалаьцна 140 стаг.\nХаамийн гIирсаш дийцарехь, марш мелла а машаран чулацам болуш дIайоьдуш яра Висла-хи тIехула долчу тIайна тIекхаччалц. Цигахь дуьйладелира тасадаларш. Цу меттехь яьккхинчу видео тIехь гуш ду 10-15 стагах лаьтташ йолу масийтта тоба хьерчаш а, уьш дIасалоьхкуш йолу полици а, тIехула лела беркеманаш а.\nОьрсийн марш юхатоха баьхкина болу полшхой маьхьарий детташ бара оьрсий сийсаз беш.\nЦулсовнаха футболах ловзар дIадоьдуш къепедацарш лелийра Полшерчу футболъезархоша, полицин белхахошна тIе шишанаш кхуьссуш а, царна цхьацца хичаш еш а.\nАмма цу кепара тасадаларш хиллехь а, футболе хьовса баьхкина болу нах реза бара ловзар цу жамIаца дерзарна, хIара Полшера фанат санна.\nПолшера футболъезархо: «Ловзар доладалале хIоьттина долу хьал телхина дара, тасадаларш хилар бахьана долуш. Амма дерриг а шен меттахь ду хIинца. Оха самукъа даьккхира, жамI дика ду. Тхуна оьшуш дрег ду кху тобанна юкъара кхин дIа ловза ара довлар».\nВовшашна тIехь ницкъ бар хиллехь а, дукхах болчу Оьрсийчурча футболъезархоша а хестабора чемпионат тIеоьцуш болу полшхой.\nОьрсийчура футболъезархо: «ДоттагIаллин юкъаметтигаш яра. Полшера футболъезархой шайн маьхьарий детташ бара, аха а гIортор йора тхайн тобанна. Дерриг а дика дара. Дика ойла а йолуш, дIасадоьвлира тхо.


Нохчийчоьнан президент лаьттинчу Кадыров Ахьмадан, мехкан урхалхочун Кадыров Рамзанан ден цIе тиллина Нохчийчуьрчу полицин лерринчу декъана. "Ахмат" СОБР, "Ахмат-Грозный" ОМОН, "Ахмат-Крепость" ОМОН – иштта цIераш лелор ю хIинца дуьйна оцу дакъоша. "ВКонтактерчу" шен агIонехь Кадыров Рамзана дIахьедарца, керла цIераш техкина царна Оьрсийчоьнан Къоман гвардин эскарийн Федералан урхаллан омраца. Цо бахарехь, оцу дакъойн цIе хийцаро "йоккха стимул лур ю эскархошна кхин дIа а гIуллакхдан".\nМаршо Радионо яздира, Нохчийчохь КадыровгIеран доьзалан культ яржош хиларх. Веллачу президентан, карарчу хенахь мехкан урхалхо волчун ден цIарах ю республикехь кеп-кепара объекташ, шайлахь географин гIишлош а – Ахмат-юрт, Соьлжа-ГIалара Ахматовский кIошт, шахьарара аэропорт, Нохчийн пачхьалкхан университет. Кадыров Ахьмадан цIарах ю, "Новая газето" церан ларми чохь дукха нах байина аьлла, Iораяьккхинчу Росгвардин полк а.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто керла санкцеш кхайкхийра Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал адамашна тIехь Iазап латторна а, кхел а янза, адамаш дайъарна а, кхин йолу а адамийн бакъонаш талхорна а. Санкцеш хьакхаелла цуьнан зудчух Кадырова Меднех а, церан шина йоIах Iайшатах а, Каринех а (Хадижат).\n2020-чу шеран ГIуран-беттан юьххьехь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа адамийн бакъонаш талхочу Нохчийчоьнан куьйгалхошца доьзна "Магнитскийн санкцийн глобал-тептара" язйира футболан "Ахмат" клуб а, латархойн "Ахмат" клуб а, Кадыровн Ахьмадан цIарх йолу фонд а.\nЗазадоккху-беттан 30-чохь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн арахьарчу гIуллакхийн урхалло йоккха артикл арахецнера Оьрсийчохь 2020-чу шарахь адамийн бакъонаш мел талхийна хоуьйтуш. Нохчийчоь 48-зза хаьхийнера документехь, ткъа Кадыров Рамзан – 14-зза.


Тхан дена иза виц ца лора\n15 сентября в 09:54 (2010 г.)\nКадыров Ахьмад-Хьаьжин дахарх а, динан некъах а, Нохчийчоьнан а, Россин а пачхьалкхийн политически хьармахь дакъалацарх а, кхечу пачхьалкхашца йоьзначу юкъаметтигех а, т1ом сацийна, вайн республика юхаметтах1отторехь къахьегарх а, доцца аьлча, цо лаьтта т1ехь яьккхинчу хенан керла-керла аг1онаш йовзийтина «Даймохк» газето. Дукха хан йоццуш, тхан редакцехь хилира Гуьмсан яхархо Якубова Асет. Цо еъначу материала т1ехь юьйцург Ахьмад-Хьаьжа кхиъна вог1у хан ю, кхин цхьаъ а, цуьнан амалан адамаллин аг1о а, жимчохь дуьйна а динан аг1о цо лоруш хилар а билгалдолу кху т1ехь. Тхан Б1ачи-Юьрта ишколе деша дог1ура Г1ансол-Коьртера а, 1аларой-Эвлара а, Хоси-Юьртара а бераш.\nБ1ачи-Юьртана а, Хоси-Юьртана а юккъехь кхо километр некъ бу, деша дог1у бераш д1аса г1аш лела дезара. Хоси-Юьртахь бехаш тхан ненан ненахой бу, цара тхан да Ваха шайн нуц лоруш вара. Цкъа Ваха д1акхайкхинера цу юьртарчу Кадыров Ахьмадан дедас, тхан ненан Миспахьан гергарчу х1усаме. Воккхачу стага тхан дега аьлла: « Ваха, хьо тхан нуц ларалуш ву. Хьо тхуна везаран бахьана – хьан да Ц1ома ву, ткъа Миспахь тхан гергара хиларо вайн гергарло ч1аг1дина. Кху чуьра тхан к1ентан к1ант Ахьмад оцу шун юьрта деша лела везаш ву. Ши шо к1езиг зама а яц. 1аьнан заманчохь д1асалела таро хир яц, вайн шина юьрта юккъехь таь1на чоь ю, цигахь ча-борз, акха ж1аьлеш хуьлу, и меттиг жирга хетара тхуна, бер д1алелийта. Хьо волчохь 1а а доккхуш, оцу тхан к1анта Ахьмада доьшийла лаьара тхуна. Хьох б1о булуш, хьан х1усам бусалба динца йолу дела, оцу хьокъехь кхайкхина-кх ас хьо», элира.\nТхан дас Вахас дуьхьал жоп делла: «Дела реза хуьлда шуна, со къастийна а, сох б1о булуш, со везарна а. Сан дагна а ду шу дезаш а, гергара хеташа. Сан дена Ц1омина дезна шу, шун 1илма а, шуьца йолу къонахалла а.\nТхан чохь а ву к1ант, шун Ахьмадан сагатдойла хир яц.Чуьрчу берех ца къестош, оха тхайн волуш санна, лелор ву шуна иза».\nТ1екхаьчна сентябран денош, Ахьмад а веана Б1ачи-Юьрта ишколе деша. Тхан вешица ишколера чувеана Ахьмад, тхан нанас юург хьалха х1оттийна хилла цу шинна. Ахьмад оьзда а, г1иллакхе а, ийман долуш а хилла жимчохь дуьйна а, бусалба дин а, оьздангалла а йолчу х1усамехь 1амийна хиларе терра. Тхайн х1усамехь мел денош-буьйсанаш цо яьхна ца хаьа суна.\nАмма цхьана дийнахь ца веана Ахьмад тхоьга. Тхан вешега аьлла цо: «Со тахана ц1а воьду, кхана-лама ван а мега со юха. Нагахь ца ваг1ахь а, суна бехк ма билла».\nИза а аьлла Ахьмад д1авахана Хоси-Юьрта. Д1авахча шен де-дега аьлла цо: «Дада, суна Вахаг1аьргахь а 1аш, Б1ачи-Юьрта ишколе лела ца лаьа. Со кхин цаьрга г1ур вац, массо а денна д1асалелар ву со, суна а хир дац х1умма а, нехан бераш а хир ду соьца, ишколе даха а, дахка а».\n– Ткъа, х1ун бахьна ду хьуна х1оьттинарг, х1ун цатам хилла хьуна, – аьлла, цецваьлла хаьттина Ахьмадан дедас. Ахьмад шен дедеца эвхьаза хилла, цо бахьана д1адийцина: «Дада, со ийманах кхеточу хенахь, суна цхьа х1ума хьехнера ахь, хьажон ца безачу ши б1аьрг а ма хьежабе, кховдо ца дезачу ши куьг а ма кховдаде, аьлла. Ас иза к1орггера схьалаьцна. Оцу Вахин х1усамехь кхуьуш хаза ши йо1 ю. Ас сайн б1аьргаш мича хьежо беза, уьш гуш суна хилча? Суна сайн ийман дохо ца лаьа, уьш вайн гергара а хилча». Хан-зама яьлла, Ахьмадан ишкол чекхъяьлла.\nИза махкана а вевзаш къонаха а, нохчийн сийлахь турпалхо а хилла д1ах1оьттина...\nВайн нохчийн къоман хьалхара Президент – Ахьмад-Хьаьжа, –к1енташлахь к1ант а, къонахашлахь къонаха а хилла волу, дуьнен чуьра д1акхелхина. Цуьнан тезетахь, б1аьрхиш ца совцуш, воьлхуш тхан да Ваха а лаьттина, и хилларг дагчу ца тарлуш, массо къонахий а билхина. Цхьана суьйранна оцу тезетахь лаьттачу тхан дега Вахига т1е а кхайкхина, Ахьмад-Хьаьжин дас аьлла: «Ваха, хьоьга хатта лууш цхьа х1ума дара сан Ахьмадан безамна. Д1о раг1у к1ел не1 гой хьуна? Цу не1арх дехьа валахьа, со д1авог1у, кхузахь вист хила меттиг ер яц вайна, адам дукха ду».\n1абдул-Хьамид т1евеъна цига, цо хаьттина тхан дега:\n– Ахьмад-Хьаьжа сан к1ант хиллехь а, соьца эвхьаза вацара, сан дас шеца эвхьаза винера иза. Сох бехк лоьцура цо. Ахьмад-Хьажа жима волуш, шуьгахь а 1аш Б1ачи-Юьрта ишколе деша лела везаш вара иссалг1а а, итталг1а а классе. Ткъа цунна шуьгахь 1ан ца лиънера. Цунах дерг суна т1аьхьо бен ца хиира. Шун доьзалехь ши йо1 ю бохура тхан дас Ахьмадна хазахетта. Оцу шина йо1ах х1ун хилла, Ваха».\nВахин б1аьргех хи хьаьдда.\n– Х1аъ, цундела ца 1ийна хилла-кх Ахьмад цу хенахь тхоьгахь, – аьлла, цецваьлла тхан да, и хан дуьхьал х1оьттина. Дог дуьзна тхан ден оцу жимчу к1антах, ткъа тахана и к1ант и халкъан турпал ву, массо а теш волуш цуьнгахь дерг ц1ена ийман а ду, и ц1ена г1азот а ву. Нохчийн шира кица дагадеана Вахина «К1охцал долуш дуьйна а долу ира», – аьлла. Ша дуьнен чу ваьлчахьана а хилла Ахьмад-Хьаьжа Делан веза хьаша а, ийманан дашо буьртиг а, – аьлла Вахас».\nХ1инца тхан да а воцуш ву. Ша кхалхале жимма хьалхо дийцира цо тхуна х1ара хабар. Бераллехь а цуьнгахь хиллачу ийманах цецвуьйлуш, уллера гергарло лелор нис а ца деллехь а, иза вовзарх а воккхавеш, дуьйцура цо Ахьмад-Хьаьжех лаьцна.


Мангал-баттахь Дагестанерчу кризисан центрна чулилхина, зударех тийсабеллачу полисхошна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх айдан реза боцуш бина сацам юхабаьккхина талламо. Карарчу хенахь оцу инцидентна тIехула кхин тIе дIахьош талламаш бу.\nБакъоларъярхочо, Санкт-Петербургерчу депутато Вишневский Бориса дийцарехь, Дагестанерчу прокуратурано дуьхьал жоп луш бина цуьнга и хаам.\nКху шеран Мангал-баттахь шелтерера лачкъийна Тарамова Хьалимат бертаза Нохчийчу дIайигина хиларх дIахьединера цо хьалхо прокуратуре. Бакъоларъярхочо Анохина Светланас бахарехь, полисхошлахь хилла цхьаъ болх беш ву ХIинжа-ГIалин Ленинскан кIоштарчу полицин декъан куьйгаллехь.\nКадыровн гонерчу, Соьлжа-ГIаларчу "Гранд-паркан"директоран Тарамов Аюбан йоI ю Тарамова Хьалимат. Зорбанан гIирсаша яздарехь, кадыровхоша ХIинжа-ГIаларчу зударийн къайлабохучу хIусамна чу а лилхина, Мангал-беттан 10-чохь нуьцкъаша Нохчийчу дIайигина иза.\nТарамова ядош гIодинера меттигерчу полицно. Чохь хилла бакъоларъярхой-зударий ницкъхоша текхош, етташ бигина полицин декъе.\nЦул тIаьхьа дукха хан ялале, Тарамова гайтиар меттигерчу "Грозный" телеканалехь. 35 минтеохь яьккхина лерина репортаж гайтира телехьожийло, Нохчийчуьра йоI "лачкъо гIортарх". Видео тIехь цо элира, шен гIуллакхаш дика а ду, цхьаммо а еш гIело а яц шена, "дага ца догIу" шена ша шелтере муха кхаьчна а аьлла.


Европерачу Нохчийн МухIажарийн Къанойн Кхеташонан Декъахошкара - Кхайкхам | ВайДахар\nМостагIо къизаллаш схьалелошшехь: «ГIуллакх долуш а, доцуш а Iаламна зен ма делаш, воккхачух а, зудчух а, берах а куьг ма Iотталаш, герз карахь а доцуш, дуьхьало еш воцург паргIатвиталаш...» -олуш, омра деш хилла Делан Элчано (Делера салам маршала хуьлда цунна) шен бIаьхошка, мостагIчуьнца ша тIом болош.I9II-I93I шерашкахь, Ливийн къам шен маршонна Италхошца тIом беш долуш, сийлахь Омар Мухтар: «Оха ца бойу йийсархой» -олуш, йийсаре валийна ши тIемало-мостагI и ларван хIоьттича. «Цара-м хIаллак ма во вайх верг» -шега шен тIемлоша аьлча. «Уьш бац вайн хьехархой» -олуш, сийлаллийн дешнашца царна жоп делла хиллера тIемалойн баьччано Омара Мухтарас.\nДелан Элчанехь а (Делера салам маршалла хуьлда цунна), цуьнан бакъболчу Асхьабашкахь а (АллахI реза хилда царна) хиллачу: гIиллакх-оьздангалло а, доьналло а, цара ийбанчу бакъоно а, кхел ян езачохь, къизалла хьалха а ца йоккхуш, нийсонца, къинхетамца иза яро а, цхьадолу къаьмнаш а, хийла адмашлахь цIе йолу стаг а имане валийна- туьрца дуьхьало а ца еш. Вайн къоман дIаделла чолхечу дахаран маргIал толлуш, цуьнан ораме кхача гIоьртича, Маккахь, Делан Элчано (Делера салам маршалла хуьлда цунна) кхайкхийна бакъо а, нийсо а, цуьнгара гIиллакх-оьздангалла а юьйцуш, шайн лере кхаьчча, Берс-Шайхера схьа, кхиболчу Эвлаяашкахула (Дела реза хилда царна), туьрца дуьхьало а ца еш: «Хьажахь! ХIара бакъо-м вайна яийтина ма хилла Дала!» -олуш, тIеэцна хиллера иза нохчаша. И бакъ хилар чIагIдо, I990 шарахь, Делан дош бусалбанашна юккъехь гIелделлачу хенахь: «АллахIу Акбар!» -олуш, жимачу нохчийн къомо Делан дош айба а, бакъо толо а, маьрша хила а къизалла шеца йолчу Россин империйна дуьхьал луьра къийсам болоро. Кху тIаьххьарчу 25 шарахь нохчашний, Россиний юккъехь боьдучу цу луьрачу къийсамехь-мила ву нохчийн къоманна накъосталла деш орцахваьлларг?\nКерстанах а, бусалбанах а пIелгашна тIехь вагарваллал бен накъост а воцуш, 300 эзар сов бехкбоцу вайн йижарий а, вежарий а байина (царех 42 эзар бераш а долуш), тахана а бу нохчех яхь йолу кIентий а, мехкарий а, шайн гIоране хьаьжжина, мостагIанна дуьхьал: маьрша хила а, Делан дашехь нисбала а, бакъо толо а -луьра къийсам латтош. Цо а, вайнехан бIешерашкахь хьалха дIадаханчу чолхе дахаро а, бIаьрзе воцчунна гойту, нохчийн къам маршоне а, бакъоне а, нийсоне а кхийдина хилар а, къарделла соцурдоций а. Шайх Мансуранна тIера схьа, маьрша хила тахана а боьду луьрачу къийсамехь, мостагIо Россис нохчийн къоманна тIехь лелош ю къизаллаш а, террор а, деш ду талораш а. Хийла ярташ ягош, йохош: бехкбоцу доьзалхочух йолу зуда а, баккхийнаш а, бераш а хьаллакдина къизачу Россин Iедало-оьздангалла а, адамалла а, кхинхетам а шегахь бацарна.\nДукха хан йоцуш Парижехь йина теракт. Цигахь дайина бехк боцу адамаш. Мел дукха йина и санна теракташ дуьненчохь тIаьххьарчу заманахь. Яханчу хенан кIоргенера схьа а, тахана а бу, Делаца йолу шайн юкъметтиг цIена хилийта къахьоьгуш-Нохчий. Дала доссийна КъорIан довзарний, Суннат лелорний, цара цкъа а къабал ца йина маьрша адамаш дойуш йолу-террор. Шайх Мансур а, Таймин Бийболат а, Таймасха а, Исраилов Хьасан а, Шерипов Майрбек а, Жовхар а, Аслан а, кхин дуккха а цIарна цIе яхна болу нохчий, чу са кхуллуш, вайн уьш ден бан гIор а хилла: «Аш къобалдой и тайпа бехкбоцу адамаш дайар?»-аьлла, шайга хаттар дича. Вай Делаца чIагIо а еш, дуй баа дехьар дара-иза цара къобалдийриг ца хилар. Бехк боцу зударий а, бераш а, кхидолу адамаш а дайана, и саннарг цхьамма дайича, иза шайна тIе а лоцуш, и тайпа мостагIанна бекхам ца беш-шайн мерзачу сих бовла реза хир ма бара и нохчийн цIе йолу къонахий.\n«База цабаьлча тIом а бан беза Нохчочо-оьздангаллех а ца вухуш-!» -олуш хилла, вайн къонахий хиллачу дайша. Нохчийн къоман орамера схьадогIучу низамо эхье а, дастаме а, кIилло а лерина, бехк а боцуш: зударийн а, берийн а, баккхийчеран а синош хIаллакдар-уьш муьлххачу къомах хиларх а. БIешерашкахь вайна а, Россина а юккъехь боьду луьрачу кхийсамехь, дукха ду масаллаш нохчийн яхь йолчу къонахоша шайгара доьналла гайтарца дийлийтана-лакхахь вай аьлларг чIагIдеш. Кочахь муш а болуш, танг1алкхахь ша ирхуллуш, мостаг1о:«Д1адаккхал цунна к1елхьара г1ант»-аьлча. Суьлийн къомах цхьа к1илло, иза д1адаккха вог1уш шена вайча, и т1екхачале, шен когаца г1ант д1а а доккхуш, мерзачу сих ваьлла хиллера Нохчо Бойсхар, имам Шемал санна, мостаг1анна кара а ца воьдуш-суьлийн а, нохчийн а къаьмнийн т1ехьешна юккъехь цабезам ца кхолла.\nШен хенахь, обарг Зеламхас, дайн мостагIий хиллачу гIалгIазкхех воккхачу стеган, хьуьнхахь ша цуьнан де эшначохь тIенисвелча, эцна дог: «Да хьакхийца гергарло долуш хилла хьан!» -аьлла, иза вен а ца вуьйш витар. Мартанхойн йоIа Газуева Айзас (Дала гIазотехь хуьлийтийла цуьнан кхалхар) 2000 шарахь Россин тIеман комендант инарла Гайдар Гаджиев вер- нохчашна тIехь къизалла лелош хилла. И саннарш мел дукха ду дийца, нохчийн яхь йолчу кIенташа а, мехкарша а бIешерашкахь маьрша хила латточу къийсамехь шайгара дийлийтана хьуьнарш-ямартчу а, къизачу а, оьздавоцчу а мостагIах цатарбала. 23. 02. 19944 шарахь нохчийн къам, бехк-гуьнахь доцуш, Россин 1едало Даймахках а даьккхина, сибарех дахийтича, цу 1едало нохчийн кешнашкара чурташна т1ехь лелийнарг-иза тоьар дара цу 1едалан мах хадо. Вандализм-олу цуьнах. Тхо: Европехь а, Канадехь а, Урдунехь а, Истмалахь а, кхийолчу пачхьалкхашкахь а Iар-дахар долу нохчийн къоман векалш-лакхахь билгалбинчу нохчийн къонахойн тIаьхьенах ду. Иза бахьана а долуш, оха дIахьедар до: Парижехь а, цул хьалха йинарш а, Дала ма хилийтойла, тIейогIучу хенахь хьаъа яхь а, теракт- нохчийн къомо къобалйийриг ца хилар. Доцца аьлча, цIенна волчу Нохчочо: Парийжехь а, цигахь санна, кхечанхьа а йина теракташ–къобал ян амал дац.\n«Россин империс: нохчашца а, кхидолу кегийрачу къаьмнашца а, кхечу пачхьалкхашца а лелочу боьха, адамалла шеца йоцучу палийтико кхоьллина ю–терроризм а, и лелош йолу тобанаш а» -олуш, вай чIагIделча. И харцдеш дало тоьшалла дац, бакъле ойла йолчу Делан лайн.\n«Эша хьаьхна борз гулекхачу яьлла» -олуш, кица ду нохчийн. Тахана, гIор шегахь хиларе терра, Нохчийчохь а, кхечанхьа а лелочу ямартлоно, харцоно, къизалло-гулекхачу ваьккхна Путин. Гена яц хан, юхьIаьржа а хIуттуш-и гулекхачуьра восса. Вай лакхахь ма аллара, Дела воцург накъост а воцуш, Россина дуьхьал: маьрша хила а, бакъо, нийсо чIагъян а, еххачу хенахь–луьра къисам латтош ду жима нохчийн къам. Цу кхийсамехь мостагIо нохчийн къоманна дина зен–инзаре доккха ду. Автомат кара а эцна нохчаша тIом ца барх, цаьрга ала хIума долуш вац дуьненчохь цхьа а. Цахуьле даьлча, нохчашка тIом балурбуй хаийтина вайн къоман яхь йолчу кIенташа а, мехкарша а.\n«Деша, деша, деша!» -олуш, Дала сийлахь Жабраил малик дуьххьара т1едаийтийна Мохьамад Пайхамарна (Делера салам маршалла хуьлда цунна)» -бохуш, хезна вайна Делан дош девзачу наха. «Муьлха герз ду уггаре а ч1ог1ачех?» -аьлла, цхьамма шега хаттар дича. «Дош ду. Шен меттахь: дог1уш а, хьекъале а аьллачу дашал-ч1ог1а герз дац дуьненчохь» -олуш, жоп делла боху хьекъал а, 1илма а, х1ума довзар а шегахь долчо. «Хьекъал доцчу къуьрдаго шена т1ехьах1иттина к1орнеш-х1аллакдина!» -олуш, кица ду нохчашлахь. Тахана нохчийн къомехь долу чолхечу хьоланна, къаьсттина оьшу: 1илма а, х1ума довзар а шегахь долу-хьалхаваккха а, т1ехьа ладог1а а-сема Стаг. Цу т1е а доьг1на, ала лаьа: Юхьанцара а, лаккхара а дешаран заведенешкахь дуьненан 1илма 1амор а, Делан дош довзар а, дена-нанна муьт1ахь хилар а, шен а, къоман а орам бовза къахьегар а, дег1ана а, сина а Нохчалла марзъяр а-уьш ду тахана Европехь а, кхечанхьа а д1атарбеллачу нохчийн кегирхоша шайн 1алашоне эцадезачех коьртанаш.\n«Даза цадолу х1ума жима а, доккха а хиларх, иза дале: «ХIун ду дан дезарг?, Муха далур ду иза?, Маца долийча бакъхьа ду и х1ума кхочушдар?» -бохучу кхаа хаттарна нийса жоп карийча, и х1ума ах кхочушхилла лара мегар ду» -алара, вайн хьекъале дайша. Маршо езачу нохчаша дан дезарг: тахана вайн къомехь долу чолхечу хьолан а, мостаг1ан Россин сийдацаран а, дуьненчохь хIоьттина ирчачу суьртан а мах хадош-Закаев Ахьмадас а, цуьнца цхьаьна болчу накъосташа а билгалдаьккхина. «Харцо ю, кхин хила йиш а йоцуш, Россин империс жимачу нохчийн къомаца кху тIаьххьарчу 25 шарахь лелош. Бакъонца кхоллина Нохчийн Ичкери цIе йолу пачхьалкх а йохийна, шегахь гIор алсам хиларе терра, тхан дайх дисина хьанал латта хьоьшуш, нохчийн жима къам дохийна хьийзош ю муьжгийн Росси. Инзаре доккха ду Россин империс нохчийн къоманна дина зен.\nОха д1ахьедар до дуьнене, тхан къомехь долу лазар бакъонца кхоьллина Нохчийн Ичкери пачхьалкх Россин империс, шегахь ницкъ алсам хиларе терра-йийсаре лацар ду. Нохчийн коьрта 1алашо, Ичкери пачхьалкх Россин куьйгак1елхьара парг1атъяккхар ю. Адамийн а, къаьмнийн а бакъонаш ларъян декхарийлахь йолчу Дуьнаюкъара лаккхарчу урхаллашка:\n-Нохчийн Къоман Ичкери пачхьалкх меттахIоттош гIо даре; - Россис нохчийн къоманна динчу зенан мах хадо талламан тоба кхолларе, цу тобано динчу жамIийн, Дуьненаюкъарчу низаманна тIе а тийжаш кхел яре» -бохуш кхойкху, Закаев Ахьмад коьртехь волу Ичкери пачхьалкан кеп ларъеш долу Iедал. Цу хьокъехь, шайн гIоране хьаьжжина, Закаев Ахьмадаc а, цуьнан накъосташа а къахьоьгуш хилар чIагIдеш, дуккха а ду тоьшаллаш дало. Нохчашна а, Россина а юккъехь, кхечу тIегIана а баьлла, тахана а боьдуш бу тIом. Вайн кхетаме диллича, Закаев Ахьмадас а, цуьнан накъосташа а хьоьгуш долчу къинан, нохчашкахь а, дуьненчохь а долу чолхечу хьолан, зен–пайда а узуш, мах хадийча–вайн къоманна пайдехь а, иза толаме кхачо а герз ду цара караэцнарг. Лакхахь йозане дехкинарш чIагIдеш дало кхин дуккха тоьшаллаш а долуш-кхайкамца дош дерзадо оха:\n- Даймахках а хаьдда, Европехь а, кхечу пачхьалкхашкахь а Iаш болчу нохчашка доьху, де эшначу хенахь тховкIело а елла, кхидолу гIо а деш вай тIеэцна хиларна, цу пачхьалкхийн низам лардаре а, къаьмнашца гIиллакхца хиларе а;\n- бехк боцу адамаш а дойуш террористийчески акт яр, муьлххачу къоман векалша и йича а, нохчийн къоман лаамца догIуш ца хиларна-иза емал даре;\n- доьзалхошка ненан мотт биц ца балийта, нохчийн гIиллакх-оьздангалла дIа ца тасийта, церан дегнашкахь Даймахке болу безам кхио-дайша а, наноша а, мало а ца еш, къахьегаре;\n- кегирхоша Iилма Iамо а, корматалла кхио а, Делан дашехь нисбала а- шайн дегнашкахь нигат даре;\nДерриг а хуушверг Дела ву. Тхайгахь болчу кхетамна а, х1ума довзарна а, лаамна а тIе а тевжаш, оха лакхахь йозане биллинчу кхайкхамехь къоманна зене дерг тардинехь-къинтIера довлар доьху вежаршка а, йижаршка а.\nСийлахьчу АллахIе доьху, нохчийн къоманна маршене боьду некъ къасто: хьекъал, кхетам, собар далар а, иза шен Iалашоне кхачор а!\nЕвроперачу Нохчийн МухIажарийн Къанойн Кхеташонан тхьамда Хучин Ахьмад\n12. I2. 20I5 шо.


Украино а, Малхбузено а юха а емал йина Оьрсийчоь сепаратисташна гIортор ярна\nУкраина – Оьрсийчоьнан агрессина дуьхьал акцехь даьккхина сурт. Киев.\nКиево а Малхбузерчу пачхьалкхаша а емал йина Оьрсийчоь сепаратисташна гIортор ярна. Украинин тIеман министралло дийцарехь, Украинин 3 эскархо вийна, кхин цхьаъ чевнаш йина ву Донбассехь тIаьхьрчу дийнахь-бусий.\nСепратисташа 100-зза бохийна герзаш деттар сацош бина барт аьлла хаам бина Украинин президентан администрацино. Шайн агIор Донецкан республика олучу тобанан векалша дIахьедарш до барт бохош берш Украинин эскархой бу бохуш.\nУкраинин тIеман министралло далочу терахьашца, 2500 сов Украинин эскархо вийна, 9000 сов чевнаш йина ву 2014- чу шарахь Донбассехь тIеман конфликт йолаелчхьана. Украино а, Малхбузерчу пачхьалкхаша а бехке еш ю Кремл Донбассерчу сепаратисташна гIо дарна.


Умаров Джамбулатах "Нохчийн халкъан яздархо" вина\nМинистр Умаров Джамбулат\n"Нохчийн халкъан яздархо" аьлла, сийлахь совгIат дина зорбан министрна Умаров Джамбулатна. Цуьнан кхоллараллин суьйрене веъначу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана бина и хаам, яздо "Чечня Сегодня" агенталло.\n"Министр Умаров Джамбулат вац вай вазвийриг, йоллу Оьрсийчохь а, цул арахьа а гоьваьлла яздархо, поэт, философ, публицист ву. Нохчий- оьзда, къинхьегаме, шайн дукха заманара схьа йогIуш культура а, истори а йолуш къам дуйла гайта ницкъ кхаьчна цуьнан", - аьлла Кадыровс.\nЯ Онлайн-библиотекашкахь а, я интернет-туьканашкахь а "Оьрсийчохь а, дозанал арахьа а гоьваьллачу яздархочун" цхьа а книга лехча ца карийра "Кавказ.Реалиина". Бакъду, хьалхо зорбанашкахь хаамбира, Умаровс язйина "Грозный. Фактор КРА" (КРА – Кадыров Рамзан Ахматович ду) книга арахецарх.


Шен кIанта туркойн кино чохь дакъалацарх дийцина Кадыровс\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан пресс-секретарь Каримов Iаьлви а.\n"Воскресший Эртугрул" туркойн кино чохь шен кIанта Адама дакъалацарх комментари йитина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цо дIахьедарца, "Iаламат доккхачу жоьпаллица тIеэцна хилла цо рол ловзор".\n"Суна дика бевза и кино яьккхинарш а, цу чуьра актераш а, Туркойчохь цхьанакхеттера со цаьрца, Нохчийчохь хьошалла а дина ас царна. Доккха баркалла ала лаьа суна Боздаг Мехметна, дика болх цо барна. Оцу филмо муьлххачу пачхьалкхерчу кегийрхошна гойту шен даймахках жоьпалла хIоранна а тIехь дуйла", - яздина Кадыровс социалан машанехь.\nКарладоккху, хьалхо оцу кинох вистхуьлуш Кадыровс аьллера: "Истори дика ю, амма филм ша ледара ю".\nМаршо Радионо яздира еаридийнахь, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан кIанта Адама туркойн "Воскресший Эртугрул" кино чохь дакъалацарх. "Чечня Сегодня" агенталло бинера и хаам, Шелан муниципалан кIоштан куьйгалхочун Ибрагимов Турпал-Iелин информацина тIе а тевжина.\n"Массо агIор кхуьуш ву Адам: школехь дика доьшу цо, спортаца уьйрашкахь ву, кеп-кепара совгIаташ дохуш. Суна даггара лаьа хьомсара Адам КадыровгIеран цIийнан тIаьхьенан дозалла хуьлийла, шен деден некъах ца вухуш", - аьллера Ибрагимовс.\nТкъа Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан пресс-секретаро Каримов Iалвис дийцина "URA.RU" хьостане, муха аьтто хилла Кадыров Адаман туркойн кино чохь дакъалаца.\n"Филман продюсеро Боздаг Мехмета а, сценари язйинчо а кхайкхинера Адам кастинге. Нохчийчохь а, Туркойчохь а дукхачу берашлахь билгалваьккхинера цара Адам", - аьлла Каримовс.\nИшта цо бахарехь, кIентан лаам бара шен актерийн корматалла зен, амма тIаьххьара дош Адаман дас а, нанас а аьллера.\nКхи дIа кинош чохь дакъалоцур ду йа дац Кадыров Адама хууш дац боху пресс-секретаро, хIунда аьлча кIант кхуьуш вац, "хIора де, Iуьйранна буьйса тIекхаччалц цхьацца гIуллакхашкахь дIадоьду цуьнан".


Европан Барт: «Новая Газета» уггаре чIогIачу кхерамна кIел лаьтта\nОхан-бутт 20, 2017\nНохчийчуьра гомосексуалисташ ца хьийзабайта хIоттийначу гуламна дуьхьалоян арабевлла Кремлехьа болу бахархой, Петарбух, Охан-Бутт, 2017.\nГомосексуалистийн хьокъехь яьржина гIар яц юьжуш\nУггаре боккха кхерам шена тIехь лаьттачу зорбан гIирсийн могIара хIоттийна «Новая Газета» Европан Берто. Газетанна тIехь лаккхарчу тIегIан кхерам латтарх Европан Берто дина дIахьедар цуьнан пресс-гIоьнчалло кхачийна Оьрсийчуьрчу «Интерфакс» агенталле.\nНохчийчуьрчу Iедалан а, динан а урхалхоша кхерамаш туьйсу хаамийн гIирсерчу журналистийн дахарна, аьлла ду дIахьедар.\n«Новая Газетана» лаккхара кхерам тIебоссарх лаьцна хаамбина «Журналисташ Iалашбаран а, церан кхерамзаллин а Платформано», иштта «Журналисташ Iалашбаран Комитето а», билгалдоккху ЕвроБерто.\n«Журналисташ Iалашбаран а, церан кхерамзаллин а Платформа» - иза 2014-чу шарахь Европан Берто а, прессин кхерамзалла тергонехь латточу Iедалхйоцчу юкъараллаша а кхоьллина проект ю. Европан Берто онлайнехь зуьй журналисташна тIехIоьттинчу кхерамах лаьцна партнерашкара кхочу информаци, тергалйо оцу хьокъехь Iедалша ен реакци.\n30-за хаамбина ЕвроБерто Оьрсийчуьрчу журналисташна тIехIуьттучу кхерамех лаьцна. Амма ЕвроБертан векалша дийцарехь, оцу пачхьалкхан Iедало цкъа а ца делла дуьхьал жоп. Массарел дукха – 84-зза – орцадаьккхина ЕвроБерто Туркойчуьрчу журналистийн хьокъехь, шолгIачу меттехь ю Оьрсийчоь.\nХьалхо «Новая Газето», Нохчийчохь 100 гергга стаг лаьцна гомосексуалист ву аьлла, шен агIонтIехь хаамбира. Бохура, вийна лаххара а кхо стаг.\nГазетан адвокато Сабинин Андрейс даржийра деношкахь прессехула, «Новая Газета» Талламан комитете Нохчийчуьра гомосексуалисташ кхерамехь хилар кхелехула таллийта гIерта, аьлла.\nШен рогIехь Оьрсийчоьнан президентан пресс-гIоьнчас Песков Дмитрийс хаамбира, дахна кIира довш Кремле «Новая Газетан» коьртачу редакторера Муратов Дмитрийгара кехат деана, Нохчийчуьра шайна кхерамаш туьйсу, аьлла. Кремл дуьхьал ю оцу кепехь бечу тIеIаткъамна, бохура Песковс.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун пресс-гIоьнчас Керимов Iаьлвис харцдира газето даржийнарг, «республикехь банне а боцурш дац я лоьцийла а, я хьийзабоцла а», аьлла.


Дуьне, Дечкен-бутт 11, 2013\nПIераскан-де 11 Дечкен-бутт 2013\n'National Geographic' 2012 къовсадаларан толамхой\n'National Geographic' комиссин декъашхой хьажна 150 пачхьалкхара даийтинчу 22 000 сов сурте, царах тоьлларш къастош. Сурташ хоржуш дара кхаа номинацехь: Адамаш, Меттигаш, Iалам.\nДечкен-бутт 09, 2013\nШано лаьцна иттех кит кIелхьардаккха гIо доьхуш бу Канадера жимчу гIалара бахархой\nКанадера Генарчу Къилбаседанехьа йолу юкъаралла гIо доьхуш ю, шано лаьцна иттех кит кIелхьардаккха гIерташ. Киташ гулделла бердана гена доццуш, шайна садаIа аьтто лоьхуш, ша бешна меттиг а карийна. Инукъяк олучу гIалан мэро дехар дина Канадин Iедалшка, царна гIо дан ша-кема даийтахьара аьлла. AP видео\nДечкен-бутт 08, 2013\nСоьлж-ГIалина стенна оьшу синагога?\nСоьлж-ГΙалахь жуьгтийн килс - синагога - йилла сацам бина Нохчийчоьнан урхалло. Бахарехь, иза юттур ю ша бΙе шо гергга хьалха лаьттинчу меттехь, тΙаьхьо музыкалан доьшийла лаьттинчохь. Килсана лард хΙоттош дакъалаца ян лерина ю махка Израилера футболан тоба «Бейтар». Оцу хиламо хаттар гΙаттадо: хьанна оьшу и килс? ГΙалин бахархоша тоьшалла дарехь, хьалха цигахь эзарнашкахь баьхначу жуьгтех юха ца веъна стагга а.\nОьрсех яьккхина ю Лондон\n„Оьрсий богIу“ боху дешанхIоттам кест-кеста го Малхбузерачу хаамийн гIирсийн хьалхарчу агIонашна тIехь. Дукхахьолахь я криминала тобанийн жигараллийца, я маьттазлелачу, шайн дегI духкучу Оьрсийчуьрчу зударшца доьзначу я таронечу „керлачу оьрсех“ лаьцначу артикалшна техкина хуьлу и тайпа цIераш. Кху деношкахь Британин коьрта шахIар Лондон оьрсаша шайн долайоккхуш лаьтта бохучу хаамашца кхерамаш туьйсу Малхбузерачу журналисташа.\nДиктаторийн ахчанашна спортехь а дац доза\nКестта Азербайджанан васт тΙехь долу кучамаш тΙейоха там бу Испанерчу «Атлетико Мадрид» цΙе йолчу футболан тобано. Оцу хьокъехь барт беш ю маршонан хьал зуьйш дуьненаюкъарчу хьукматаша диктаторийн могΙарахь уггаре луьра ву аьлла билгалваьккхинчу президентан Алиев Ильхаман агΙо испанхошца. 16 миллион доллар ахча дала кийча ю Азербайджан «Атлетико Мадридна» шен цΙе цо язйийриг. Цунах лаьцна артикл кечйина Маршо Радион корреспондента О’Коннор Коилина.\nДечкен-бутт 05, 2013\n2012-чу шеран коррупцин да хаьржина Алиев Ильхам\nTransparency International олучу коррупцина дуьхьал йолчу дуьненаюкъарчу вовшахтохаралло хаам бина 2012-чу шарахь ерриг а кху дуьнентIера пачхьалкхаш къаа декъе екъча, ши дакъа коррупцин лаккхара тIегIантIехь йолу пачхьалкхаш яра аьлла.\nДечкен-бутт 04, 2013\nОьрсийчура боберашна орцахваьлла оьрсийн Iамеркахо Д’Джеймус Александр\nД’Джеймус Александр Оьрсийчохь вина ву. Чолакх ву аьлла дас-нанас дIатесна бобер санна кхуьуш хилла иза Iамеркерчу доьзало ша дIавигале. Ткъа хIинца цо шен дахарехь баьхначу толамашна юкъахь ду Килиманджаро олучу лома вахар а.\nАсада дIаьвше герз леладахь хIун дан деза?\nШеман пачхьалкхан лаккхара дарж шега дIадолуш хиларх ша тешначул тIаьхьа, президента Башар Асада дIавьше герз лелорна саготта ю дуьненаюкъаралла. Къаьсттина, Шеман лулара пачхьалкхаш. Хьал цу тIе далахь дан дезачунна тIехь ойла еш бу Шеман гонахарчу пачхьалкхийн лидерш.\nДечкен-бутт 03, 2013\n2012 шо суьрташкахь\nМахкахойн тIемашна тIера Iаламан бохамашна а, Олимпан триумфашна тIекхаччалц. 2012 шо билгалдаьхна суьрташ\n"Буьйса, буьйса, Iаьржа буьйса..?"\nIаьржа буьйса хилча а, космосера хьаьжча, дуьне сирла хуьлу летош долчу чиркхаш бахьанехь. Iамеркера НАСА агенталло яьккхинчу видео тIехь го лепаш йолу гIаланаш а, нур къегаш долу дозанаш а, аттала Мисарехь Нил хи тIехь лелаш долу кеманаш а. ХIара видео вовшахтоьхна Suomi National Polar-orbiting Partnership сателито даьхначу суртех. NASA video\nШемарчу Iедалера зударий а бу бовдуш\nДукха Шемарчу Iедалехь хилла официала нах а, эскарехь болу эпсарш а дIакъаьстина Асадан Iедалера. ХIинцалц дIакъаьсташ хилларш божарий бара, суннийн бусулбанаш бара. ХIинца зударий а дIаэха буьйлабелла.\nДечкен-бутт 02, 2013\nYouTube-ан 2012-чу шеран видеош\nДаханчу 2012 шарахь нехан тидам тIе бахийтина йолу 10 видео кийсиг хаьржина Маршо Радион корреспонденто О Коннор Коллина. Царна юкъахь ю Къилба Корейра реперо халхарца лекхана йиш а, йиш а локхуш, чIерий духкучу стагах лаьцна видео а, Pussy Riot тобан баланех лаьцна видео кийсиг а, иштта дIа кхин а.\nНохчийн хоккеист чуволлина, Гуьмсехь косманавташ Iамор, школашкахь смартфонаш йихкина\nШен ма хуьллу нохчалла ларден цергийн лор\nСтенна ницкъбо Кавказехь берашна спортехула?\nМарсхьокху-бутт 20, 2019\nНохчийчун цхьа ц1ий т1адам пхенашц хилча тоьаш дукх) Дал 1алаш войла вай ваша.\nНохчочун кIентан кIант хоккеист Калиниченко Илья чувоьллина терроризм бакъ ларарна\n"Наполеонан Францица хиллачу Даймехкан аларца бевзачу тIамехь" Xena "Daymehkan"?\nМарсхьокху-бутт 19, 2019\nБиснарш т1ехь хьоьхил. Ма хаз де дар иза. Ичкери к1енти!\n17 шо кхаьчна Ханкалахь Ми-26 Оьрсийчоьнан тIеман беркема чудаийтина\nМарсхьокху-бутт 16, 2019\nБК Абу Рашид\nХьаькамо хьаькаман дарж гергарчу стаге кховдор диктаторски режимашкахь нилха ца нисло. Луларчу Нохчичоьхь , хьовсал, массо а лакхарчу куьйгалхочу даржаш падишахан х1усамах мел волчунга дерзийна ду. Шен "ворх1е дегахьдуьйна" "элий" хилла , къурешийн ц1енах схьа бевлачаьргахь ца хилча, хьаьнгах хила деза шай-кай алсам карйог1у даржаш?..\nКалиматов Махьмуд-Iелас хьаькам вина шен гаргарчух\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана цхьацца бахьанашца кест-кеста олу ша резавоцчу нахах я шен оппонентех "шайтIанаш", "гезарий", "боьха хIуманаш". Шуна муха хета, товш дуй регионан куьйгалхочо нахана ишта "цIерш" техкар?\nДу. Кадыров харц ца лоь цкъа а 0 %\nДац. Оьзда хила беза хьаькамехь мотт 95 %\nНаггахь догIуш а олу цо иштаниг 5 %


"Оьрсийчоьно вен мега сан ваша"\nНохчо Украинехь хилла цо шен даймахкахь нах бийина бохучу хенахь\n33 шо долу Илаев Амхьад лаьцна кхаба магийна Украинерчу Харьковн аппеляцин кхело кху беттан 2-чохь. И де тIехIотталц шен чуьра аравала дихкина вехара иза.\nНохчо Оьрсийчоьно бехкево 2009-чу шеран Марсхьокху-беттан 17-чу дийнахь Соьлж-ГIалина уллерчу Первомайски юьртахь пхи стаг вуьйш дакъалаьцна хиларна. Амма Илаевн адвоката чIагIдо, юьйцучу хенахь иза а, цуьнан жимахволу ваша а Укранехь вара, бохуш.\nХIинца Илаев Амхьад лацаро гойту Украина иза Оьрсийчоьне дIавала йоллийла. Бакъду, низамца а догIуш, 10 батте яла мега процедура. Оццул хан ло цигахь урхаллашна стаг кхечу пачхьалкхе дIавала кечвеш.\nПхи бутт хьалха лецира Харьковрчу полицино Илаев, амма дIахийцира (гуш ма-хиллара, ханна). Шена тховкIело ялар дийхира цо мукъаволлушехь. Ткъа кхело цIера аравала доьхкуш бира сацам.\nУкраино Оьрсийчоьне дIавелла Тумгоев дIакхачийна Владикавказе\nИлаев Амхьадна Украинехь ваха магор доьхуш, цунна орцахбевлла хьийза Лакхарчу Радин депутат Iийна Линько Дмитрий а, махкарчу бусалбанийн ассоциацин хьалханчаш а, амма ла ца дугIу хьукматаша.\nИлаев Амхьад Интерполехула лаца кхайкхош, лехаме велла Оьрсийчоьно кхушеран Чиллан-баттахь, 20-чу дийнахь, ткъа Украинан Iедало цкъа лоцуш, тIакха дIахоьцуш, кхаба волийна иза цул тIаьхьа кхо кIира даьлча.\nЗазадоккху-баттахь интернетехула къамел даржийна Амхьадан вашас Илаев Имама. Шен пхи ваша вийна, ялхалгIачух ма ваккхахьра ша, доьху цо Украинерчу Iедале. Цо дийцарехь, Нохчийчуьрчу "хьалхарчу тIамехь" кхелхина ИлаевгIеран воккхахволу ваша. "ШолгIа тIом" болалуш рогIера ваша вийна. Ткъа 2008-чохь кхо ваша цхьана лачкъийна, хан ялале вийна карийна.\nИлаев Имамца къамел хилира "Кавказ.Реалиин". Иза а ву Укрианехь. Шайн кхо ваша цхьана дийнахь вийча ведира шаьшшиъ даймахкара, боху цо. Ткъа висинчу вешина, Амхьадна, иза декъахь хилла аьлла, бехкедина зулам шаьш Украинехь а долуш дина, чIагIдо Имама. Ша далочу тоьшаллина тIехIитта болчу украинахойн цIерш а йоху цо.\nУкраино Оьрсийчоьне дIавелла Тумгоев латтош ву Белгородерчу талламан изоляторехь\n2008-чу шеран ГIуран-беттан юккъерчу деношкахь ши ваша Украине вар тIечIагдо пачхьалкхан дозанхоша шайн тептаршкарчу йозанца. Вежаршна хIеттехь махкахь кхаа баттахь ваха елла бакъо гойту кехаташ а ду цаьргахь. И дерриг а талла, хьал ма-дарра довза хала дац Украинан Кхерамзаллин Урхаллина. Илаев Амхьада Нохчийчохь дина боху зулам иза Украинехь веха ах шо сов хан яьлча дина хилча муххале а.\nИлаев Имам тешна ву шен ваша, Амхьад, Оьрсийчоьне дIалахь, цигахь хIаллаквийриг хиларх. Цунна гарехь, Нохчийчуьра Iедал Первомайскехь дина зулам Амхьадна тIехьарчо гIерта.\nУкраино тIаьххьарчу шина шера чохь Оьрсичуьра дуккха а мухIажираш дIахьежийна, цундела боккха кхерам лаьтта Илаев Амхьадна тIехь. Масала, байначу баттахь Ростовхь 18 шо хан туьйхира украинахошца цхьаьна Донбасссерчу сепаратисташна дуьхьаллаьттина волчу Тумгоев Тимурна - лурчах дIавеллера иза Украино Оьрсийчоьне.


Керла президент хаьржина гуьржаша\nГуьржийчоь -- керла гуьржийн президент Маргвелашвили Гиорги (Аьт), гуьржийн премьер-министр Иванишвили Бидзина (Аьр), Тбилиси, 28ГIа2013\nГIадужу-беттан 27-чу дийнахь керла президент хаьржина гуьржаша. Цара тесначу кхьаьжнаша чекхдаьккхина итт шарахь Саакашвили Михаила дина урхалла. Иштта, керла президентца цхьаьна, Гуьржийчохь болх бан буьйлалур бу конституцехь бина хийцамаш.\nЙозуш йоцчу Гуьржийчохь дIабаьхьна харжамаш дуьххьара бара маьрша амал йолуш. Керла президент а хаьржина, Саакашвилин Михаилан урхаллех дIакъаьстина гуьржий. Хаамийн гIирсашкахь дуьйцу, цо урхалла динчу хенах «истерикийн зама» олу гуьржаша, бохуш.\nТоьлла, Иванишвили Бидзинин урхалла дечу «Гуьржийчоьнан гIан» коалицино хьалхатеттина кандидат Маргвелашвили Георгий. Цо дIахьедар дина, «Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш нисъян а хьожур ву ша, Гуьржийчоьнан латтанашна – Къилба ХIирийчоьнна а, Абхазина а деоккупаци, аьлчи а, оккупацина кIелара яккха а хьожур ву» ша, аьлла.\nЦул сов, Гуьржийчохь бан буьйлалур бу конституцехь бина хийцамаш. Тбилисера пачхьалкхан университетехь социологин кафедрин куьйгалхо ву Кашкашишвили Лаго. Цу хийцамех лаьцна къамел деш, цо элира.\nКачкашишвили: «ХIокху харжамел тIаьхьа тхан пачхьалкхийн ницкъийн керла куц-кеп хир ду. Тхан керлачу президентан карар мукъ дуккха а кIезиг ницкъ болуш хир бу, карарчу хенахь волчуьн карахь болчул а. Тхан керла конституцин къепе а хир ю.»\nГуьржийчоь -- Гуьржийчоьнан ГIан партин кандидат Маргвелашвили Гиорги, Гезгмашин бутт19, 2013\nМаргвелашвилин харизма а яц, иза цхьаннен карахь тайниг а хир ю бохуш, цунна Iиттарш йо Гуьржийчура хьолана хьолана тIехьовсучу политикан аналисташа. Амма Маргвелашвили уллера вевзачу Качкашишвилис ишта мах хадийра, гуьйржийн керла президентан:\nКачкашишвили: «И позици дIакхехьа боккъалла аьттонаш болуш ву иза. Иза малхбузенехьа теIаш ву, дешна а ву, собаре амал йолуш стаг а ву иза. Политкехь йитинчу лараша кхане ца йохийна цуьнан. Иза политик вацара, цхьана политикан партех воьзна а вацара. Цундела, суна хетарехь, оцу политикан къизачу ловзарехь паргIат хир ву иза.»\nМаргвелашвилех хууш дукха хIума дац. Цуьнан доьзалех лаьцна ца хаьа хIумма а. Юкъаралла тIекхача йиш йолуш Фейсбукехь шиъ агIо ю цуьнан. Цхьаъ шен доларниг, важа официала статус йолуш. Ингалсан а, оьрсийн меттанаш а шерра хаахь а, йоза ша-дерриг а, гуьржийн маттахь яздо цо.\nШа толам баьккхинчул тIаьхьа, Маргвелашвилис ша йохур йолчу хьалхарчу гIулчех лаьцна дIахьедар дира. «Iедал мукъ кара ма эццнехь, Къоман Кхерамазаллин Кхеташонан куьйгалхо Бокерия Гига шен дарже вохор ву, ша. Иштта, Саакашвилис охьаховшийна массо кIошташкара губернаторш а дIабохур бу, ша», аьлла.\nХIинца Саакашвилис хIун дийр ду те боху хаттар ду Гуьржийчохь уггар жигара дийцаре дечех цхьаъ.\nКхаьжнаш тосучу дийнахь, Оьрсийчоьно шен тIема кIел лаьцначу Абхазин дозане а вахана, Саакашвилис Иванишвилин Iедална критика ондда йира. Цул тIаьхьа цо мукIарло дира «шен тIех дукха гIуллакхаш ду, амма кIадвелла вацахь, жимма политиках садаIа воллу ша,» аьлла.\nГуьржийчоь -- Гуьржийн президент Саакашвили Михаил Тбилисера Мтатсминда-кIоштахь кхаж тосуш ву, 27ГIа2013\nГарехь, и планаш талха тарло. Маситта гIуллакхехула прокуратуре кхайкха мегаш ву иза. Цунна оппозицехь йолчу Гуьржийчоьнан гIан партин куьйгалхочо а, пачхьалкхан премьер-министро Иванишвили Бизинас дIахьедар динера харжамаш тIекхача масех де дисначу хенахь, «иза прокуратуре кхайкха мега, парламентан харжамаш чекхбевллачул тIаьхьа цуьнгара девлла гIалаташ бахьанехь», аьлла.\nХIинца керлачу президентан карахь башха дукха хIума хирг ца хиларе терра, парламентехь доза доцу дебаташ дIакхоьхьуш, цхьана а тIегIанахь чомахь сацам ца булш йолу зама ян тарло Гуьржийчу боху ойланаш а, бух болуш аьлла хета аналисташ а бу.\nОццу хенахь, цуьнан кханенан кхин цхьа агIо ю хьехош. 46 шо бен доцу политик, цхьана ханна йистах ваьллачуха, керла революци кечъярна тIевоьрзур ву.\nЦул сов, Iамерка а ю цунна саготта. ХIунда аьлча, даханчу шарахь Саакашвилина уллера иттех сов стаг лаьцна.\nКерла президент хаьржина Гуьржийчоьно. Цул сов, хIинций дуьйна парламентан пачхьалкх а ю Гуьржийчоь


Евробертана юкъайогIу пачхьалкхаш кийча хила еза шайн чоьхьара дозанаш чIагIдан, Туркойчоьнан а, Грецин а мигранташ совцо аьто баллалц, аьлла дIахьедар дина Чехин а, Словакин а премьер-министрша Соботка Богуслава а, Фицо Роберта а. Вышеградан тобанна юкхайогIучу Юккъерчу Европера пачхьалкхийн куьйгалхошца миграцин кризисах доьзна хаттарш дийцаре дан кхеташо дIаяхьа дагахь ву Чехин Iедалан куьйгалхо Чиллан беттан 15-чу дийнахь.\nЧехийн Республика а, Словаки а, Венгри а, Полша а дуьхьал ю Европе мигранташ эхийтарна. Царна хетарг цхьаьнадогIуш дац цхьа миллион сов мухIажир тIелаьцначу Малхбузера Европерчу пачхьалкхаша дIахьочу политикаца.\nДукхах болу мигранташ Iалашо йолуш хуьлу Германи санна хьал долчу пачхьалкхе кхача, цигахь керла дахар дIанисдан. И бахьана долуш Юккъера Европерчу пачхьалкхашкахь буьсуш болу нах дукха бац. Цундела мухIажираш ерриг а Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхашкахь дIанисбан квоташ юкъаяьхна Евроберто. Цунна реза яц Чехи а, и санна йолу Юккъера а, Малхбалера а Европера пачхьалкхаш.


"Путинна тIехь ду жоьпалла". Полисхо хилларг - Навальныйгахьа\nЦIечу Майданехь Кашинцев Олеган пикет, ГIуран-бутт, 19-гIа де, 2021 шо\nПолицехь майор хилла волу Кашинцев Олег Лахьан-беттан 19-чохь Iуьрре аравелира шен хIусамера, Рыбинскера, машена а хиина, вахара Москва. Цигахь Измайловская метрона гергахь сецна, машен дIа а хIоттийна, вахара Оьрсийчоьнан шахьаран центре. Белхан биргIа цуьнгахь йоццушехь, тидаме ца лецира иза цхьана полисхочо – ах сахьт даьлча, ЦIечу майданахь, карахь "Маршо Навальныйна! Путин – чалтач" тIеяздина плакат а долуш, хIоьттина лаьттара иза.\nПхи минот яьлча Федералан хан урхаллера белахахой хьавдда баьхкира, дIаяьккхира карара плакат, лецира пикете хIоьттинарг. Бакъдерг ала деза, цкъа а ца болу аьтто белира полицехь болхбинчун: масех сахьт даьлча дIахийцира иза, арахь низамца боцу барам хIотторна, бакъо а йоцуш полицин духар лелорна материа а хIотийна.\n"Машен тIе дIавахара еккъа пазат-кучаца, дика дара хеча соьгара дIа ца яьккхина", – боху стохка Iай а Навальныйгахьа хIоьттинчу акце вахарна лаьцна хиллачу Кашинцевс. ЦIечу майданахь акци хIотто мел гIиртинарш, лоьций, дуккха а деношна административан тIазар деш, чубухкуш, доьрзура хьал, хилла церан декъахь шайн белхан декхар кхочушдеш, видео йоккхуш нисбелла журналисташ а, яздо Свобода Радиорчу журналисташа.\nНавальныйна маршо йоьхуш бинчу гуламехь къиза еттарна протест кхайкхош, балхара гIара а оьккхуьйтуш дIаваьлла полисхо Римский Сергей санна ца воьдуш, меллаша, тийнна дIатесира шегара дарж Кашинцев Олега 2019 шарахь. Цо ша еллачу интервьюхь элира, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера болх "аьттехьа а жоп луш бац шен политикан, вахархочун лехамашна". Цул тIаьхьа Кашинцевс болх бира кIеззиг меттигерчу заводан коррупцина дуьхьалоечу декъехь, цигара а дIавелира куьйгалло ахчанашца бозбуанчаллаш лелош хиларх шеко шега ма-йоьссина, тIаккха шен машенах такси йина, напха доккхуш лийлира, тIаьххаьара сецна риэлторийн фирмехь. "Дахар полицера дIаваьлча а хуьлуш хилла!" – боху цо шен кханенах майрра жоп а луш.\nПикет хIоттош лела низам дохорна административан кепехь лацарх Кашинцев хьалхаваьккхинарг дара иза къарвала лууш вацар: цуьнан аьтто белира кхелашкахь ша бехкевацар дIагайта, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера 20 эзар сом компенсаци а яьккхира цо бехказа ша хьийзорна.\nЛаьара суна тахана даржехь волчу президенте болу хьажам дIагайта, айса плакат тIе яздинарг баккъал а ду суна хетарг\nРыбинске Москвара цIавеъча къамел дира оха, хаьттира, ЦIечу майдана пикете хIунда велира иза, стенна лору цо Путин чалтач, хаьттира, муха тIеоьцу полисхоша Оьрсийчохь цхьа доза доцу ницкъ къайлахчу сервисашна балар.\n– ЦIечу майдана и плакат а эцна араваьлла хьо, и стенна дира ахь?\n– Сан акцин коьрта Iалашо – Навальныйгахьа со вуйла хаийтар яра, гонаха хьулуш лаьттачунна со резавоцийла хаийтар яра. Иштта лаьара суна тахана волчу президенте сайн болу хьажам дIагайта, айса плакат тIе яздинарг баккъал а суна хетарг ду. Со акце аравалар дозу тIаьххьарчу хенахь чохьарчу гIуллакхийн министраллин дакъошкахь белхахой луьттуш хиларца а. Цундела бира ас сацам аравала.\n– Уьш хIун "литтарш" ду?\n– Информаци яьржина, полицера алссам белхахой дIабохуш бу аьлла, бехкебо уьш Навальныйн агIоне язбелла хиларна а, цуьнан социала машанашкарчу аккаунташна лайкаш яхкарна а, масала, цуьнан посташна буха. Тоьшаллаш дукха ду, дIабохуш бу белххой.\n– Иштта дIаваьккхина цхьа а вевзий хьуна?\n– Тхайн жимчу гIара ца вевза, амма бевза, масала, ма хьежа, ма язде Навлаьныйн агIонехь цхьа а хIума, бохуш, белхахошна хьехарш ден накъост, дитина полисхоша социалан машанашкахь йозанаш дар. Иштанаш бевз суна.\nСан акци пхеа миноте кхоччуш яхъелира, цул тIаьхьа гIаролаш баьхкира бевдда, ОМОН-ан белхахой.\nСан машанерчу агIоне язбелла, масала, иттаннаш бу полисхой. Сан посташна буха лайкаш хIиттайорацара хьалха, ткъа прокуратурера, полицера белхахой дIабохуш бу аьлла шайна хезчхьана, массо а цхьаъ санна, сецна ас яздийриг тергадечуьра. Иза шашах нислуш дац. Гарехь, цхьа омра охьадаийтина, машанашка хьуьйсучийн хьокъехь.\n– Ахь ЦIечу майданахь дIаяьхьна акци хьахае вайшимма. Хенал хьалха хьо ца лацийта хIилла лелон дийзири хьан? Хьо лаьцначул тIаьхьа хIун хилира? Хьо стенна бехке ву элира?\n– Бакъдерг аьлча, ЦIечу майдана кхачале со лоцур ву бохуш Iара со, хIунда аьлча ФСБ-н белхахой дукха бу цигаш лелаш, могIарчу нехан духарахь. Со оцу сайн полисхочун духарца ах-сов Москвах чекхвелира, Измайловора центре кхаччалц, метро чухула. Белхахочун биргIа яцара сан духарна тIехь. ЛартIахь болчу полисхошна иза гучудер ду моьттура суна, амма цхьанненна а ца хааделира. ХIун хIилла! Со парггIат дIавахара, сайна тIе тидам а ца ийзош, со стенга воьду а хууш, дIавахара сайн Iалашонна тIе. Сан акци пхеа миноте кхоччуш яхъелира, цул тIаьхьа гIаролаш баьхкира бевдда, ОМОН-ан белхахой.\nФедералан хан урхаллераниг а вара со тергалвеш, цо полисхошна хьоьхура сох хIун дан деза. Полисхоша уггаре хьалха плакат дIаяьккхира соьгара, тIаккха – паспорт. Герггарчу "Китай-гIаларчу" полицин декъе вигира со. Ала деза, сан акци еха ца лаьттинехь а, дуккха нах баьхкира суна тIе, хьоьжуш лаьттира. Цундела суна сайн Iалашо кхочуш хилла аьлла хета.\nПолицехь кхо сахьт гергга хан яккхийтира соьга, кехаташ хIиттийра. Хьалхарчу документо бохура со жоьпе озаво пикет хIотторна административан кодексан 20.2 артиклан 5-чу декъаца догIуш, шолгIачу кехато оццу кодексан 17.12 артикл йохура дуьхьал – низамехь а доцуш полицин духар лелор. Со балхах мукъаваьлла майор велахь а, бух бац сан и духар лелон.\n– Хьо полисхоша дIа стенна хецна аьлла хета хьуна? И тайпа акцеш Кремльна хьалха кест-кеста хуьлу, наггахь а ца вуьту стаг чу ца вуллуш.\n– Суна хетарехь, со хьалха оццу бехканна чувоьллина, лаьцна хилла вац. Суна цара язбинчу бехко ца кхачадо чуволлар – гIуда бен дац цуьнца тухуш. Бух бацара полисхойн со чуволла. РогIехь лацахь, вуллур ву.\nБакъду, хIиттийна хилла суна шо грегга хьалха административан кехаташ, Навальныйгахьа йолчу митинге ваханера со. Амма ас кхелехь толам баьккхира – сайна 10 эзарна тоьхна гIуда харц хилар орзе даьккхинера ас, сайна духьал материалаш хIиттийначо даьхна гIалаташ бахьана долуш туьйлира. И гIуллакх тIекхоьллина дара суна, ас цунах тоьшаллаш а далийра. Масех кхелах чекхваьлча туьйлира. Делахь а чоьхьарчу гIуллакхийн министралла а яц къаръелла – кассацин кхеле хьажийна гIуллакх сан, кхел ларъеш Iа.\n"Путин – чалтач" ингалсан маттахь яздинера ахь. ЦIечу майданехь нислучу туристашна хаийта воллура хьо хьайн акцех лаьцна?\n– Туристашна а воллура хаийта. ЦIечу майданахь бара иштанаш, царна а гира сан плакат. Дуьненан юкъараллина а хаийта лаьа суна сайна хетарг.\n– Стенна лору ахь Путин чалтач?\n– Цхьаъ делахь, вайна массарна а бевза ФБК-но (Оьрсийчоьно экстремистийн цхьанакхетаралла лору иза. – Ред.) баржийна талламаш, кхечу хьосташа а гойту ФСБ вайн пачхьалкхехь политикан мостагIий бойъуш лелийла, Иза лечкъо маьIна дац, вист ца хуьлуш Iан а йиш яц. Оцу зуламех долу жоьпалла шенна Путинна тIехь ду аьлла хета суна. Навальный Алексейна дIовш деллийла а хаьа вайна массарна. ГIуллакх а хилла, дIаьвшаца оппозицера нах, Iедална резабоцурш байъинийла а ду хууш. Хьуна, масала, хаьа хир ду Германехь Хангошвили [Зеламха] верна Красиков боху стаг лаьцнийла, Гермнин къайлахчу ницкъашкахь тоьшаллаш ду иза ФСБ-н белхахо хилар тIечIагIдеш. Къайлахчу ницкъаша лелочух ша Путина жоп ло аьлла а хета суна.\nНавальный Алексейгахьа Лондонехь хIоттийначу акцехь плакат дара "Путин - чалтач". Охан-беттан 21-ра де, 2021 шо\n– Хьо полицера дIаваьлла 2019 шарахь – ахь айхьа ма-аллара, политикан цакхетамаш Iедалца хиларна, амма ахь мохь ца элира оу хьокъехь, хьайн цхьаболчу коллегаша санна. Хьо оьшшу шераш а даьхна балхахь, пенсе вахана. Цул тIаьхьа дуккха а лелла протестан барамашка, амма хийцалуш хIума дац. Хьуна кIорда ца дина и дерриг а?\nКхерам юха а теттина, адамашна орцахвийла веза, вочу хIуманах мохк ларбан беза, пачхьалкхан кхане йозу цунах\n– ХIан-хIа, чхар мелла а меттахбаккхалур бу аьлла хета суна. Нах соьга хьовсур бу, цхьаверг, соьгара масал оьцуш, протесте аравала а тарло. Жим-жима, пачхьалкхера хьал вайга хийцадала тарло, тешна ву со: политикан тутмакхаш дIаахецийта, пачхьалкх дикачу новкъа яккха. Мацца а цкъа йогIур ма ю керлачу Оьрсийчоьнан зама.\n– Хенан йохалла хьо репрессешка озорах, хьайна дуьхьал бехктакхаман дов айдарх, аьр вай, хьайх "арахьара агент" варна ца кхоьру хьо?\n– Кхерам – иза адамехь хила безаш бу. Ца кхоьру аьлча, со бакъ хир вац. Айса стенгахь болх бина хууш, бух бу сан кхера. Делахь а ду цхьа хIума – кхерам юха а теттина, адамашна орцахвийла веза, вочу хIуманах мохк ларбан беза, пачхьалкхан кхане йозу цунах…Соьга хаьттича, хIетте а леха еза нийсо. Коьллашка лечкъина Iарх, ши куьг охьадхийтарх гIуллакх хир дац.\n– Наха хьайга хьуна дуьхьл бехктакхам айбеш бу аьлча, дIагIур варий хьо Оьрсийчуьра?\n– Со вац цхьаьнхьа а дIаваха лерина. Цу тIе кхочур дац аьлла хета суна.


Мултимедиа, Гезгмашин-бутт 01, 2018\nШоьта-де 1 Гезгмашин-бутт 2018\nГезгмашин-бутт 01, 2018\nДоладели дешаран шо\nЧекхъели аьхкенан берийн мукъа хан. Деладелла, декхаделла деа Дешаран Хьалхара Де. Дешархошна шатайпа ду и де. Цхьаволу дешархо цхьа класс хьалаволу, ткъа бу царлахь тахана дуьххьара школе баьхкинарш а. Соьлж-ГIаларчу 48 -чу школехь шо доладалар тидаме ийцира Маршо Радион корреспонденто.\nДешаран шо: цхьа бер – цхьа гIайгIа, ши бер – ши гIайгIа\nХасу-Юртахь барт бира…\nМуха бов нах Нохчийчохь?\nМахкахь нах доьза бов бохуш яржаен информаци питана ду, дIахьедина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Халкъан мостагIийн могIара хIиттийна цо шен къамелехь бакъоларъярхой. Муха, стенна бовш бу "уггаре маьршачу" регионехь нах, теллира Маршо Радион «Настоящее Время» ("Карара Хан") проекто.\nШемара бераш, Идлиб схьаяккхар, Титиевн преми, Политковская Аннин 60 шо\nРеза буй нах Путина йинчу пенсин реформана?\nКхааридийнахь телевизионехь пенсин реформех вистхилла Оьрсийчоьнан президент. Тахана долчу низамашца, зударийн болх бан йиш ю 60 шо кхаччалц. Божарийн пенси боьлху хан 65 шо кхаьчча магош ю.\nТахана – байна нах дагалоцу Де ду\nМарсхьокху-беттан 30 де байна нах дагалоцу дуьненаюкъара де лору Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацино. Нохчийчоьнан бахархоша тахана лохуш ву доьза вайна 3000 стаг. Церан могIарш бузуш лаьтта денна а.\nДарба оьшу тутмакх, Салахьна туьйсу кхерамаш, реза воцу Кадыров\nБерашна - профилактика, Яндиевна – маршо, школана – божарий оьшу\nКадыровна язйина а яц конституци?\nДукха хьолехь хеза Нохчийчоьнан урхалчашкара Бехктакхаман кодексо зуламе лору къамелаш. Къастттина дукха хьоьшу оцу маьIнехь низам ша мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а. Цо тIаьххьара а террорхойн тIегIане баьхна адамийн бакъонаш ларъе а, Iедале харцонаш цалелаяйтарехьа къахьоьгу а нах. Маршо Радионо гойту цо деккъа цхьана дийнахь, цхьана шен къамелехь маса низам талхийра.\nКавказхой луьттуш ву Макгрегор\nММА –н чемпионца Нурмагомедов Хьабибца лата дагахь волчу Макгрегора питане къамел дина, аьлла хета цхьаболчу кавказхошна. Ша лата кечвеш, джиу-джитсу хааршца гIодарна баркалла олу Магомадов Аюбна, амма шена тешнабехке хета Хьабибехьа волу кхин нохчо - Тухугов Зубайр, аьлла гоьваьллачу ирландхочо. ("Бакъ нохчочо цкъа а гIодийр дац дагестанхо нохчочух лата кечвеш"). Нурмагомедов лата кечвечаралахь волчу цуьнан дена Iабдулманапна а аьлла Макгрегора "кIилло".


Левада-центр: украинхойн оьрсашкахьа цабезам бац\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Украинан президент Порошенко Петр а\nТIаьххьарчу шерачохь Оьрсийчоьне украинхойн йолу юкъаметтигаш хаъал тоелла, ткъа оьрсийн цаьрга хийцаелла яц аьлла, жамIаш дина "Левада-центро" а, Киеверчу социологин дуьненаюкъарчу институто а. Байначу беттан юккъерчу деношкахь бинера статисташа хаттам.\nСоциологийн талламашца, украинхойн 48 процент респонденташ дуьхьал бац Оьрсийчоьнна, царех 10 % тIехдика юкъаметтигаш ю оьрсашца. Ткъа стохка 37 процент дара и терахь.\nОьрсийчоьнехьа шайн дог-ойла цахиларх дIахаийтина украинхойн кхолгIачу декъо, царех 13 проценто шайн тIехсов цабезам хилар гучудаьккхина. Ткъа шо хьалха Украинера 46 % бахархой негативе хьуьйсура оьрсашка.\nСтатистийн хьесапашца, оьрсийн Украинаца йолу юкъаметтигаш башха хийцаелла яц. 55 процент бахархоша лачкъа ца бина шайн украинхошка болу цабезам. Стохка бинчу хаттмца дуьстича 2 процент кхиина и терахь. Респондентех кхолгIачу декъо шайн мостагIалла дац аьлла Украинаца, царех 3 проценто "тIехдика" юкъаметтигаш ю шайн украинхошца аьлла, дIахьедина.


Юккъерчу школашкахь Афганистанехь доьшу зудабераш школа чу ца дитина кху беттан 18-чохь. "Талибанан" боламерчу Афганистанан керла урхалхоша омра дина школе бахка кIенташна а, хьехархошна -божаршна а магош.\nМалхбузено гIо латтийна Iедалхой бохийначул тIаьхьа байначу баттахь оцу исламистийн тобано дош делира, 1996-2001-чу а шерашкахь шаьш латтийначу рожал а кIеда куьйгалла лелор ду шаьш аьлла. ХIетахь школе ца лоьлуьйтура йоьIарий, ткъа зударшна дихкина дара деша а, болх бан а.\nДелахь а, кху беттан 17-чохь дешаран министралло дIахьедира, кхана-лама юккъера школаш схьайоьллур ю пачхьалкхехь юха а, божаршна хьуьжарш а санна аьлла. Зударий -хьехархой а, йоьIарий-дешархой а хьахош бацара цара шайн омрехь.\nЮьхьанцара школаш пачхьалкхехь деша юьйлаелла, кIентарий а, йоьIарий а шаьш-шаьш доьшуш бу, цхьаболу зударий-хьехархой а шайн белхан меттигашка юхабаьхкина.\nКоронавирусан пандемина тIехула масех баттахь къевлина лаьттинчул тIаьхьа Афганистанера юккъера школаш юха а схьаелларна шаьш реза хиларх хаийтира ЮНИСЕФ-о шайн дIахьедарехь. Амма агенталло дIахьедо, "Iаламат саготта" шаьш хиларх зудебарийн дешарх хиндолчунна.\n"Тхуна коьрта ду, массо а йоьIарийн, кхиинчу зудаберийн а цхьаьна, юха а шайн дешар карладаккха таро хилар. Цундела тхуна оьшу хьехархой-зударий", - аьлла ду хаамехь.\nДуккхахболу афганхой Iадийнера, стохка тIалибаша дIакхайкхийча, университеташкарчу мехкарийн деша таро хир ю, амма, божарех къастийначу классашкахь, нагахь санна, цара никъаб а, абайа а лелор елахь аьлла.


Шпионаж лелорна шеко йолуш лаьцна 4 стаг дIахецна ФСБ-но\nШпионаж лелийна хиларна, шеко йолуш Феделаран кхерамазаллин сервсио (ФСБ) лаьцна виъ стаг, профилактикан къамел а дина, дIахецна, хаам бо ТАСС агенталло, Юккъерчу Уралехула йолчу ФСБ-н урхаллан зорбанан сервисана тIе а тевжаш.\nФСБ-н белахоша талам бина Оьрсийчоьнан кхаа вахархочуьнан а, Украинин махкахочуьнан а петаршкахь Екатеринбургехь а, Симферополехь а, Омскехь а. Царна карийна Оьрсийчоьнан ТIеман Ницкъийн Инарлин штабан топографин электронан а, кехатан а картийн копеш.\nФСБ-н векалша чIагIдарехь, лецнарш дагахь хилла и материалаш кхечу цIе ца яьккхинчу пачхьалкхан лерринчу сервисе дIаяла. Цара дийцарехь, уьш къера хилла шайн бехк хиларна. И тайпаниг кхин дийр дац аьлла цара тIейогIучу хенахь. Цул тIаьхьа и виъ стаг дIахецна.


ХIун бакъонца лецна беллачийн гергарнаш?\nПригороднерчу гуламехь, Кадыровн динан хьехамча Хитанаев Мохьмад ву нах махкахбахаре кхойкхуш. Ютубера скриншот.\nГIуран-беттан 17-18-чу деношкахь полицица лилхинчу тIематасадаларшкахь беллачу жимчу нехан, Исмаилов Сайд-ИбрахIиман, Ильясов Мохьмадан, Альтемиров Исламан, Мажаев ИбрахIиман, Минтаев Хаматханан, Мамаев Истамулан, Акрашев Ахьмадан гергарнаш бу Старопромыслан полицин декъехь лецна латтош.\nIедало цхьана а низамца а доцуш, шен карахь латториг лаххара а бIе стаг ву, церан гергарчара бакъоларъярхошка бечу леткъамашка ладоьгIча. Аьрзнаш дийраш, доккхачу декъанна, лецначийн Европехь беха доьзалхой бу.\nИштачаьрца зIе а латтош, шега далуш долу накъосталла дан гIерта арзхошна а, Соьлж-ГIалахь лецна кхобучарна а Ослохь куп йолу Human Rights Analysis Center юкъаралла.\nНохчийчуьрчу «Мемориал» араяьлча дуьйна схьа Ослорчу оцу юкъараллин коьртехь волчу Гисаев Ахьмадца къамел хилира Маршо Радион Соьлж-ГIалахь кхелхинчийн гергарчарна тIехь латточу харцонан хьокъехь.\nГисаевс дийцира шега беллачийн гергарчара довзийтинарг. Цо бечу хаамца, алссам бу Нохчийчоьнан Iедало хIуманна а бехке боцу нах лецна латтабе. Бакъоларъярхо вогу, царна гIело еш хиларх, шек ву Оьрсийчоьнан лакхара Iедал орцахдер ду харцоно хьийзочу нахана.\nНах махкахбахар - иза стенна магадо Кремло?\nХIуманна а низамо бехке лорийла а доцу нах лецна латточу юкъанна Нохчийчохь гуламаш бу дIахьош полицех а летта беллачийн ярташкахь, купашкахь. Муфтиятан а, юкъараллин а цIарх долчуха Iеламчаша а, цхьаццаболчу жигархоша а кхойкху бахорхой Iедалца летта эгначийн шайн-шайн ярташкара гергарнаш махкахбахаре.\nИштачех цхьа гулам хилла кхаарийдийнахь Пригородное юьртахь, гайтира иза мехкан телевизионашкахула а. Цхьана а Оьрсийчоьнан низамца а боцу бекхам кхайкхош бу гайтамехь Кадыров Рамзанан динан хьехамча Хитанаев Мохьмад. Ютубехь карайойла ду и телевизионан видео.\nОьрсийн версехь йоьшийла а, ладугIийла а ду кху хьостанехь: http://www.kavkazr.com/a/svyshe-sta-rodstvennikov-uchastnikov-perestrelki-v-groznom-uderzhivayutsya/28191281.html


Даудовс дов дина Шелахь нехан хIусамаш йохош видео яьккхинчарна\nГIуран-бутт 30, 2017\nНохчийчуьрчу Iедалхоша, телевионехула а гойтуш, дов дина Шелахь цIенош дохош гойтуш видео яьккхинчу нахана.\nНохчийчуьрчу Iедалхоша, телевионехула а гойтуш, дов дина Шелахь цIенош дохош гойтуш видео яьккхинчу нахана. Цу гIалахь Кадыровн цIарахчу маьждиге а, "Шали-сити" лекхачу цIенойн комплексе некъ буьллуш йохош дIайохуш ю нехан хIусамаш.\nПарламентан куьйгалхочо Даудов Мохьмада гулбинера шелахой цхьана хIусамехь. Видеон авторш дIахIиттийнера сцени тIе, шайна дохкучу бехкашка цаьрга, массерна а гойтуш, ладогIийта. Сюжет гайтина ЧГТРК "Грозный" канало.\nЛецнарш бехке бина Даудовс Ичкерица зIенаш латторна. Цо чIагIдора, цу наха и видеоролик Страсбурге яхьийтина Ичкерин Iедалехь зIенан министр хиллачу Ибрагимов Сайд-Эмига, бохуш. Даудовс дийцарехь, цара иза дина ахча бахьана долуш, хаам бо Кавказ.Реалии сайто.\nШеларчу шина урамера цIенош дохош хиларх а, Iаьнан Iуьйранна чуьра арабохуш нах хиларх а лаьцна зорбанан гIирсаша дийцира кIира хьалха. Керлачу шарна "Шали-сити" комплекс йина ялийта тIетаьIна хиллачух тера дара Iедалхой.\nБолчу хаамца, шайн хIусамашкара арабаьхначу нахана эвлан йистехь латтанаш делла цIенош дан. Бахархой реза бац, амма шайна хетарг дIаала хIуьттуш бац уьш Iедалх.\nСоьлж-ГIаларчу телевизионо чIагIдарехь, шелахой "цхьана ханна дIатарбелла шайн гергачу нахера мехах лаьцначу петаршкахь".


— Ма хаза жима йоI ю! Ма хаза жима йоI ю! — бохуш.\nХаза кIайн полла ЦIинцIолг-йоIана уллохь хьийзаш бара. ТIаьххьара а иза гIа тIе охьахиира. Цунна чIогIа хазахеттера жима йоI. ЦIинцIолг-йоI, шена тIера доьхка схьа а даьккхина, цуьнан цхьа йист поллана тIе тесира, ткъа важа йист гIах дIайихкира. ГIа кхин а сиха дIадахара.\nЦIаьххьана царна уллохула тIехъиккхира бумбари. ЦIинцIолг-йоIах бIаьрг кхийтир цуьнан. Катоьхна, иза, схьа а эцна, дитта тIе дIаяьхьира цо.\nШа бумбарис схьалаьцча, ЦIинцIолг-йоI чIогIа кхераелира. Амма бумбари-м шек а яцара. Леккха дитта тIе охьа а хиъна, цо ЦIинцIолг-йоIана мерза зезаган мутта делира. Бумбарих тера яцахь а, йоI шена чIогIа хазахета элира цо.\nЦул тIаьхьа уьш болчу хьошалгIа яьхкира цу дитт тIехь ехаш йолу кхийолу бумбареш. Когаш тIера коьрте кхаччалц хьуьйсуш яра уьш ЦIинцIолг-йоIе.\n— Цуьнан шиъ бен ког а бац! — бохура цара.\n— Цуьна-м мекхаш а дац! — бохура вукхара.\n— Ма юткъа а ю иза! Адам санна ма ю иза-м! — бохура кхечара.\n— Иза чIогIа ирча ю! — элира тIаьххьара а массо а бумбареша.\nЙоI схьаялийна йолчу бумбарина а иза чIогIа ирча хийтира. Цунна ца лиира иза ша йолчохь сецаян — шена луъучу дIагIойла хIара аьлла. ЙоIацна цхьаьна дитта буха а яьлла, кIайдарг (кIайдарг — оьрсаша «ромашка» олу зезаг) тIе иза охьахаийра цо.\nЗезаг тIе охьа а хиъна, йоьлхуш Iаш яра ЦIинцIолг-йоI. Цунна чIогIа халахеттера ша ирча хилар. И хIума бахьана долуш бумбареша а эккхийнера иза.\nАьхке дIаяллалц ша Iийра ЦIинцIолг-йоI хьуьнхахь. Цо, екъачу бецах шена ага а дуьйцина, иза боккхачу баIан гIанна кIел дIатесира, догIа деъча ша яша ца яйта. Цо зезагийн моз а дуура, Iуьйранна бецана тIе диллина тхи а молура.\nИштта дIаелира аьхке а, гуьйре а. ТIедогIуш дара деха а, шийла а долу Iа. Массо а олхазарш дIадахнера, буц маргIалъеллера, ткъа ЦIинцIолг-йоI бухахь Iаш болу боккха баI, маж а белла, бакъа а бела, хьаьвзина дIабаьллера.\nЦIинцIолг-йоI шелонна егош яра: цуьнан коч эттIа дIаяьллера. ЙоI ша жима а, эгIаза а яра — иза муха шеллур яцара! Ло деара. ХIора лайн чим ЦIинцIолг-йоIана, вайна цхьа бел ло санна, хетара. Вай-м даккхий дара, ткъа иза цхьа цIинцIолг бен ма яцара.\nЦIинцIолг-йоIа дакъаделлачу гIа юккъе хьаьрчира, амма цо иза жимма а йох йа йора. Шелонна эгош йолу ЦIинцIолг-йоI ша а яра, гуьйренан гIа санна.\nТIаккха ЦIинцIолг-йоI, хьуьнхара ара а яьлла, шена Iа даккха меттиг лаха яхара.\nСказки на чеченском языке: ДОЬНАЛЛА ДОЛУ ГІЕЛИН САЛТИ\n← Космические поделки Аудио-сказки на Чеченском языке: ДоттагIалла дохар →


Къаман вахар дувца йоазув — Сердало\nКъаман вахар дувца йоазув\n(А. Бокова романа 50 шу дизарга)\nГIалгIай литературанна юкъе къаьстта моттиг дIалоацаш да Боков Ахьмада яздаь «Беке къонгаш» яха роман. Укх шера 50 шу дуз цун хьалхара а шоллагIа а книжкаш арадаьнна. Эггара хьалха, шаккха книжка кепа а теха, из наха довзар хилар 1968 шера. Цу хана денз, вай къаман дикагIдола йоазош латтача тархен тIа долаш хьадоагIа из роман. ДукхагIча даькъе ше бувцараш духхьал цхьа дезал мара беце а, бакъда цунга гIолла, кизга чу гойташ санна, дерригача къаман сурт кхеллад йоазонхочо.\nПаччахьа заман чухьа (1917 шу тIакхаччалца хинна хана юкъ) дукхагIбола гIалгIай халача хьалашка бахаш хиннаб: дIаде шоай доалахьа лаьтта хиннадац, деша бокъо а къахьега бокъо а хиннаяц, вешта аьлча, къе-миска вола саг цхьанна чоте воацаш ваьхав. БIарччача къаманна тIа мел этта йола халонаш ерригаш а дика яйза ба Беке дезал. Белггала аьлча, малагIаш я уж? Цкъа-дале, хIара шера дIаде лаьтта ийдеш, мах тела безаш ва дезала да, ший доалахьа долаш урд ца хиннадаь. Цигара хьадоагIа кхыдола зуламаш: таро цахилар; бераш, сесаг даим меца лелар; дувхара биркъе хилар; мискача сагах наха шиш беш цахилар. Йоазон тIа хьахьалхатеттар духхьал цхьа Беки вале а, къаман дукхагIа лазаш йола моттигаш гу вайна цунга гIолла. Из санна эшаме вах ИсмаIал, ГIойберд, Дауд, кхыбараш. Цар классови моастагIий хиннна латт СаIад, Соси, Товмарза санна хьал дола нах. Уж моастагIий хилар, царга рузкъа дукха долга дац. Цар нах цалархIар, царех бакхар, цар цIий мелар, уж шоашта кIаллоаттабар да. Бакъда вIаший духьаллаттача наьха низаш дIалаьрхIача, кIалбисарий цIоз дуккха доккхагIа да. ХIаьта хьал дараш пIелгашца дагарбилла мара бац.\nМоллагIа хIама – дикадар а водар а – цхьа чаккхе йоацаш хилац. Адамий эгIазал сомлуш йоагIа. Къаьстта из дика гу вайна СаIада техха Беки вийначул тIехьагIа, бIаьхийча наха чуэтта латта Рашид лазар кхийтта велча, кхыйолча моттигашка. Яьнна латтача цIер тIа даьтта доттар мо хIама хулар царех тара йолча хIара моттигах. Латта Iаьдал гоамделар, хьакимашта духьала яппараш е баьлар, юххера шаккха оагIув вIаший качъяхар. Кхыча дешашца аьлча, революцега бодача наькъа юхьиг хьакъеда яьнна зама я из. Цу новкъа баьннача наха хIанз а дикка кхетадеш хиннадац, шоаш даккха гIертар фу Iаьдал да. Наха эшараш хиннад лаьтташ, яа сискал, хIаьта вайна ховча тайпара, уж хIамаш доацаш саг воаха мича лу. Цудухьа эггара хьалха царна дагадоаллар, мехкара политически хьал а доацаш, массарна цхьатарра эшаш дола нах боахабу хьал-таро хиннад. Иштта кхоталу, вIашагIкхет, цхьан уйлан тIа совц дукхагIбола гIалгIай. Из уйла ювзаенна хиннай, шоай яIан тIа багIа хьалдараш Iобахарца, массанена цхьатарра товргдола вахар кхолларца. Цу гIулакха оарцагIбаьнна лелача наха юкъе гу вайна лакхе бийца, вахар дайза бола къонахий: Дауд, ИсмаIал, ГIойберд; кагий нах : Хьасан, Хьусен, цар нийсархой; бераш: Султан; кхалнах: Кайпа, Аьсет. Вешта аьлча, массе а ноахалах дола адам: кхал а маIа а, зIамига а доккха а. Деррига къам. Оалаш да, цхьанне аьнна дош оттац, мехко аьнна дош отт. Укхаза из дош, духхьал багах дIааьнна ца Iеш, герзаца дIакхайкаде а чIоагIде а дезаш хиннад. ТIемца, къовсамца мара къоасталуц шоайла вIашкакхохкабеннача наха юкъера хIама. Ахархойи болхлойи лата безаш хул контрреволюци хьеерех, арахьара тIабенача, герзах хьалбикъа болча инарала А. Деникина бIунца, чурча моастагIашца, къаьстта а Iаьдало кулакаш баьча нахаца. Машаре баьхача, тIом фуд ца хайнача наха хала хиннад уж низаш эшаде. ХIаьта а уж эшадаьд цар, шоаш дукхагIа хиларца, шоашта дагадийха гIулакх нийса а наха эшаш а хиларца.\nГIалгIай дикагIа бахаргбола хIама хьаде, хьакхолла гIийртаб герз бекъувлаш, эгIазлонна узамаш деш бола лоамарой. Царех дукхагIчар шоай вахар кходац юкъарча гIулакха. Къаман гIулакх бахьан бов Хьасан, Султан, уж санна бола бIаьш кагий нах. Цар шоай дегIамаш кходаьдаларе, уж юхагIийртабаларе, кIезига бале а, хьалха санна царна тIабагIаш чакхбаргбар хьал дола нах.\nБоков Ахьмада романа тIа вай къам кхача гIийртар Далла а наха а дезаргдола хIама хиннад, цудухьа кхоачаш ца хила йиш яцар цун. Юххера а, вай къаман дикагIйола малагIа оамалаш я романо ювцараш. Эггара хьалха хало тIаеча барт-цхьоагIо хилар, халонашта сатоха хар, къахьегам безаш хилар, кхыча къамех болча дикача нахаца хоза гIулакх леладар, харцонца гоамал хилар, кхыяраш. Уж оамалаш вайх яьхкай, геттара хала дахача хана а. ХIанз, вахар аттача даьлча а, дикагIа мел дола къаман хьисапаш лорадеш, боча леладеш, хьабоагIа гIалгIай. Из гIадвугаш а да.\nБоков Ахьмада даь йоазув дика хилара тешал деш да тайп-тайпарча критикаша а литература дезаш-дешаш болча наха а даь йоазош. Филологически Iилмай кандидата, профессора И. Дахкильговс яздаьд: «…А. Боковс дукхача къамех бола къебараш вIашагIтох. Йоазонхочо дика терко яьй казакий вахара а. Царна юкъе а классови бекъам хиннилга гойт цо. Казакаши гIалгIайи вIашкахахка гIерташ контрреволюци хиннаяле а, романа тIа гойт тайп-тайпарча къамех бола нах вIаший барт чIоагIбе гIерташ хиннилга. Цхьан кхетам тIа боал уж: моллагIча къаман къехой моастагIа – къаьнарча Iаьдала викалаш болга а, шоай барт а вахар а тоадеш дола керда Iаьдал цхьоагIонца даккха дезилга а».\nВешта аьлча, И. Дахкильговс яхачох, романа тIа йоккха моттиг дIалоацаш да къамашта юкъера доттагIал. Из бакъдеш да кхыча критика Мальсагов Абос даь йоазув а. Цо яхачох, «…дика гойтар цу романа тIа Боков Ахьмада эрсий къаман къахьегамхой вахар а. Из гойтарах цун дика вIаштIехьдаьлар тайп-тайпарча къамех бола хьаьнала къахьегамхой ма могга вIаший барт чIоагIбе гIерташ хиннилга хьахьокха. Шоай сакхетам дегIабарца цар дика кхетаду шоай моастагIий паччахьа Iаьдали цун викалаши болга, шоай бокъонаш яхара паччахьа Iаьдала духьала тIом лоаттабе безилга».\nТаханарча кагирхошта – мехкарашта а кагийча наха а – ер ма йий ала вахара хало яйзаяц. Цар меца лела, шийла лела, лаьттах хьагаш баха бийзабац. Цудухьа царна хет, массаза иштта хиннад. Хьалхарча замах шоашка дIадийцача, дуккхабараш теша а тешац. Цу даькъе боккха лоархIам болаш я Боков Ахьмада дилоги (шин книжках латташ йола роман). Вай литературанна юкъе шин книжках латташ дола эггара хьалхара йоазув да из. Цо кхувшбоагIарашта дика довзийтаргда даьй вахар. Из дайзача, шоашкарчун хам а дикагIа бергба аьнна хет сона цар.\n← Халкъашта юкъе машар бар


ХIун бехк бара сан?\nОбновлено 30.07.2018 03:49 Автор: Administrator 30.07.2018 03:45\nШераш дIа мел оьху а бераллехь хилларг дика дагадогIура йоккхачу стагана Хьапина. Цхьаъ вукхунна тIаьххье суьлхьанийн гуо а боккхуш, бIаьрнегIарш тIекъевлина Iачу кхуо, юх-юха а луьттура шен дахар. Дуьххьара дагадогIург: диллинчу корехула чуйожар. Ша лазийна цахилар а, амма шен нана чIогIа лазийна хилар а дика дагадогIура. «Нана яла хьан, да чохь хилча, цо бIаьраIуналла дийр ду аьлла ма хIоттийнера аса хьо кора йисте, паднара тIе», – бохуш, елхаран къурдаш а деш, йоьIан цхьа а меже лазийний хьоьжучу ненан аьхна куьйгаш хIинца а шен дегIа тIехула хьоькхуш санна, хаалора кхунна. «Шек а вуй ду-кха, йоI стенга яхана хаьттича, айхьа дIахIоттийначуьра хьалаэца ахь, боху-кх», – дена йина яппарш а ненан озаца кхочура Хьапин лере.\nБовхачу малхана дуьхьал куьг лоьцуш, гIелъеллехь а, меттах яла ца яьхьаш, деваша Юнус дIавахана ков ша ларийна а ма-дарра дуьхьалхIуттура.\nБархI да вехачу йоккхачу уьйтIахь, Iаьмнийн томмагIашна лулахь хьалакъеддачу бацалара баппаш лехьош, уьш «хIуп-п» олий тIомадохуш, ловзуш лела Хьапи схьалаьцна, шерачу метте дIа а хIоттийна, кхунна гонаха гIожца гуо а бина: «Со юхаваллалц, кхузара меттах ма яьллахь!», – аьлла, дIавахана ваши сарралц гучу ца велира. Юха а кхунна гонаха хьийзара нана: «Эхь ду-кх иза, берана муха дийр ду иштта таIзар?!», – марвашас динчунна резаяцахь а, йоI кIелхьара ца яьккхира нанас.\nМалхо еттина, цIийелла лаьттачу вешин йоIана тIекхачча, деваша воьхна хьавзира: «Со вицвелча, хьо еллера, ва зуда, нана яц хьо?!», – нус човхийра цо. Хьапи кара а эцна: «Дукха яха хьо, сел кIеда, багахь мотт боцуш хила мегар ма дац, кху дуьнено дIакхоллур ма ю хьо», – бохуш, кхин а дуккха а цхьацца дуьйцуш, Шу кIела, баккхал юхку туьканаш йолчу урамах, кхечира хIара шиъ. ЭхI, ма мерза яра уьш, девашас цхьацца бага а юьллуш йиъна, кегийра аьттачу шекарца ийна хилла цIен, можа, сийна кампеташ!\nКъаьсттина гIайгIане хуьлура йоккхастаг, Iа чаккхене лестича. Гуттар а хала доккхуш де а догIура. И хуучу кхуьнан доьзало ларйора хIара, амма йоккхачу стеган деган рузмано тIех ца туьлуйтура и хан. Тахана а, Iуьйкъанна гIаьттина ламазаш деш, суьлхьа доккхуш, мел дIалуш Iен хIара юха а бералле кхечира: «Хьапи, Iами, хьалагIитталаш сихха! Селхана саьнгарш яха вигина шун да цIахь вац, вайга сихонца кечло боху», – ненан дегало аз кхечира кхунан лере. Мегарг набарха а далаза долчу берашка шайн ненан йоьхна хьийзар кхечира. ХIара шиъ а, дахьийча санна, шайн тIелхигаш тIеийзо доладелира.\nПешана тIехула кхозу дакъийначу жижиган коржам а, йоьхь а цIенкъа юккъехь лаьттачу гали чу тесира нанас. Юха, дIа катоьхна, шина берана тIетесна хилла цIен юргIа даржийна, аганан чуьра исс бутт кхаьчна кIант хьалаэцна, иза цу юккъе хьарчийра. Дехьа чу хьаьдда, шайн цхьацца бедарш чукхиссина, можачу телатан чамда а галина улле дIахIоттийра. Цул тIаьхьа, ятIош-ца ятIош, паднара дуьхьал тесна кIадин кийсак схьа а яьккхина, цунах шуьйро кийсакаш яьхна, Хьапин а, Iамин а гIодаюккъе йихкира. Бухайиснарг, юргIанна юккъе хьарчийначу кIантана тIехула а, шен гIодаюккъе а йихкира. Iами паднара тIеваьккхина, цунна тIехула шен доккха боьмаша кортали а тесна, ша охьа а лахъелла, корталин тIемаш озош шад бина, кIант шен букъа тIехь дIакъевлира нанас. Самаваьлча, паргIата ца валалуш, резавоцуш, «иъ-миъ» деш волу жима ШаIрани Хьапин маравоьллира. КIантана тIехула халла ваьштакхаьчна ши куьг вовшахтесна: «Нана, вай хIун до?», – Хьапин хаттарна дуьхьал: «Пошли», – хезира.\nНеIаре схьайирзинчу йоIана, нанна тIелаьцна тоьпан юьхьиг а йолуш лаьтта лулахойн хьаша Кола вевзира. Даима а ийна волу иза тамашийна вара тахана, вистхила а, велавала а ца хууш санна.\nКхин шаьш стенга доьлху хааза йолу, кIант марахь волу Хьапи хьалха а йолуш, гихь дIавихкина кIант а, шина куьйга хьалалаьцна гали а, чамда а йолу нана тIаьхьа а йолуш, шайн цIенна букъ туьйхира кхара.\nДаккхийчу чимашца ло дара тIедогIуш. Кху масех дийнахь ихна, гIороза дисинчу цунах ткъарш хилла, тIехь ког ца сацалуш, шера бара некъ. Хала-атта эвла йистерачу Нуьттах-хин тогIе схьакхечира хIорш а, иштта кхиболу юьртахой а. Дешачу лайла охьакхиссира галеш, тIоьрмигаш, бераш.\nСелхана саьнгарш яха бигначарех цхьаццаберш делкъал тIаьхьа тIебалийра. Вукхарех дерг цхьанна а ца хаара. Луларчу боьлакера дечиг-чIеш гулдина, цIерш латийна, доьлху бераш Iехийна гIуллакх дина баккхийнаш бовлале, керлачу Iуьйренан синбилгалонца схьатеттира яккхий машенаш. БIаьргаш тIететтина лаба йолу хураьшка тиллина, чоэх хьаьрчинчу эпсаро дIадийшира кIайн кехат. Махкахдахар бакъ хилар тIе ца лоцучу адамийн белхаршца, маьхьаршца машенаш тIе хьалабехира шаIми-юьртахой. «Во-о, адамаш, Дела воцучу ца дуьгу шуна вай, Делан цIе яккха, цунна тIе болх билла», – даьржира машенаш тIехула. Жим-жимма йовш дIаяйра адамийн гIовгIа.\nДукха ца хьелуш, аьчканекъа йисте охьабиссийна хIорш, шаьш лелочух ца кхетачу адамашца цхьаьна, бIаьрго схьа ма-лоццу еха лаьттачу шалонна тIелаьхкира. Гихь кIант а, шина куьйгахь мохь болу нана а, жима ваша марахь волу Хьапи а хьалха-тIаьхьа йогIура. ГIелъелла, вовшахтесначуьра ши куьг хецадаларна кхоьруш, хьалхара некъ цагарна, цхьацца ког айбеш, иза лерина охьабуьллуш, халла йогIу Хьапи нанна тIаьхьайиснера, амма «Аьчканекъах ког ларбелахь», – цуьнан аз кест-кеста кхочура кхуьнан лере.\nЦхьана маьIаргонна малъеллачу Хьапин карара кIант хецавелира. Дукха кхераеллачу йоьIан луьра мохь хезна, нана юхайирзира. Цу минотехь аьчканекъа тIехь Iуьллу ШаIрани а, цунна тIекхетта Хьапи а гира цунна. Сихха шен букъ тIера кIант охьашаршийна, иза гали тIе а хаийна, чамда буьйнахь а йолуш, тIекхиира нана. КIант хьалаэца тIекхевдинчу цуьнан куьг мелачу цIийла дахара. Коьрта кIелара куьг хьала ца доккхуш, вукху куьйга кIентан жимачу хьаж тIе яьхкина хьийзина Iаьржа месаш яйн дIатеттира нанас. Гуш лаьтташехь бос хийцалучу юьхь тIе оьгу лайн чимаш сихха дешара, амма юргIин тIома тIера цIен хьоькх гонахара ятайолаелла, Iаьржачу басе йирзира. К1ентан юьхь т1ехь лайн чимаш ца дешаш а гина, корта хьалаайбира нанас… Мохь ца элира, цхьа гIаргIаш бира, кхоьлина тIейоьлхучу стиглана а, уллехула тIехдуьйлучу адамашна а бала бацара кхеран. Дуьне доьхнера, кхунна хьовха, доллучу а халкъана а.\nЮргIин екъачу агIонах хьаькхна, цIийх дуьзна шен куьг цIандина, чамди тIома тIехь кхозу догIа схьадаьккхина, цу чуьра цхьайолу тIелхигаш охьа а кхиссина, бухайисинчарна юккъе диллира нанас кIентан шелделладалаза ховха дакъа. Хьалха санна, догIа дIатоьхна, цхьана буьйна чамда а, вукху буьйна йоьIан куьг а лаьцна, дIанехьо йолчу шен х1уманашна тIе яхара.\nХьекъало хилларг схьа ца лоцу Хьапи ма-хуьллу юхахьоьжура аьчкан некъа тIе, амма Iаьржа хьоькх йолу цIен юргIий, нанас охьакхиссина кхеран цхьацца хIумнашший, кечлуш, шарахь цкъа-шозза цо т1еюхуш хилла баьццарчу памбархат коччий, хийра, бен доцуш хьоьжура кхарна тIаьхьа.\nОццу хенахь хазахетар а хилира кхарна: шалон йолаялале хьалавелира да. Вистхилла хIумма а ца олуш, мосуьйттаза а бIаьргашца теллира цо шен доьзал. Эххар а цецваьллачу хьажарца ненехьа а вирзина: «КIант, ШаIрани, ма ца го суна», – элира. Шина а куьйга, богу кийра къевлина Iачу нанас, вагонан нари кIел соне теттинчу чамди тIе хьажийра ши бIаьрг. Цуьнан хьажарца дIахьаьжначу ден юьхь т1ера бос хийцабелира. Юха а, цецваларан озаца: «Вай, хIун хиллера цунна?!» – хаьттира. «Махкана а хилларг», – жоп делира нанас.\nХиллачух кхин цхьа а дош ца хазош, шалонан боларца мохк бустуш, цуьнан шакарца орца дохуш, ши кIира кхочуш, Казахстанерчу Семиозерни к1ошта кхечира хIорш. Кушмурун станцин эвлайистехь, махкахбаьхначеран кешнашна къастийначу меттехь, доккха диллинчу лай кIелхьара халла гучудаьккхинчу лаьттах, дуьххьара жима каш даьккхина, дIавоьллира ШаIрани. «Хийрачу махкахь, кIур ца болучу кIотаран дуьххьара вахархо хили-кх хьох, ШаIрани», – гIийла элира нанас, кхин елха а ца йилхира, некъахь даьхкинчу шина кIирнах, каш-барз боцуш, лайла кхиссинарш а бара…\nДIаделира кхойтта шо. Оцу хенахь дукъаделлачу кешнашкахь цхьалха ца вуьсура ШаIрани, амма новкъадовлале вешин Iодика ян еъначу Хьапина ца бевзира вешин барз: «ДIуьдин Iелин кIант ШаIрани. Кхелхина 1944-гIа шеран 24-чу февралехь» тIехь яздина а долуш, лохо тIулган чурт дара кошан коьртехь. «Дада», – гIийла элира Хьапис, юха, шен вешин жима барз мара а къевлина, доггаха йилхира: «ХIун бехк бара сан, ворхI шо кхаьчначу беран тIорзанан, Iаьнан Iуьйранна набарха а яьккхина, меттара гIаттийна, махкахъяккха? Сайн вешин ага техкош со йитина хиллехь, кхуза кхочур ма дацара тхо, хIинца жима стаг хилла хир ма вара цунах. Дада, суна бевзара хьуна хьан лазам. Iами я кхузахь вина Рамзан вон лелча, «шух-м нах хир яцара, ШаIранех дегайовхо яра сан», – ахь моссазза олу а сайх бехк боккхуш санна, ма-хетара суна. Цкъа со йилхича: «Хьапи, Делан кхиэл ма ю лелаш, цхьацца бахьница», – со тееш, ахь аьлча а, ШаIранин валаран бахьана хьо хилла-кх, аьлла, ма кхийтира со…»\nЙоккхачу стеган узар хезна, неI йиллина чуваьллачу кIантана гира ненан буьйнара суьлхьанаш охьаоьгуш. «Нана, ахь хIун до?», – хаьттинчу цунна къаьсташ хезира: «ХIун бехк бара сан… я АллахI…». Шена тIекхевдина кIант вовза санна, шуьйра схьадиллина Хьапин бIаьргаш цхьаьна меттехь севцира. БIаьрхин тIадам ненан бесни тIе а бужуш, цуьнан бIаьрнегIарш тIекъевлира кIанта. Кхузткъе дейтта шарахь Хьапин даго хуьйдина вешин бала дIабелира…