Масхадов Вийна Пхи Шо Даьлча А,Чолхе Дуьсуш Ду Къилбаседа Кавказера Хьал\nМангал-бутт 03, 2010\nНохчийчоь- Нохчийн президент Масхадов Аслан а, нохчийн тIемалойн буьйранча Басаев Шемил а. 1999\nНохчийчоьнан президент а, тIемалойн куьйгалхо а хилла волу Масхадов Аслан вийна 5 шо кхаьчна. Иза вер коьрта гIуллакх лоруш дара Оьрсийчоьнан Iедалша. Масхадов дIаваьккхича аьттто бера бу аьлла хетара цаьрна, Къилбаседа Кавказера хьал шайн кара эца. Амма тахана а, цигара хьалх чолхе дуьсуш ду.\nПхи Шо Кхьчна Масхадов Вийна\nНийсса 5 шо хьалха, 2005-чу шарахь, 8-чу Мартехь, Оьрсийчоьнан Iедалша хаам бира, тIеман тасадалерехь Нохчийчоьнан президент а, нохчийн дуьхьалонан боламан куьйгалхо а волу, Масхадов Аслан вийна шаьш, аьлла.\nИза хилале ши-кхо къира хьалха Масхадовс дIахьедар динера, шайн агIора цхьана ханна герзаца тIелетарш дар сацадо шаьш,аьлла. Масхадов сатесна вара ша и дича, эзарнаш нах а бойъуш, хилла болу тIом дIаберзош машаран дийцарш дIадоло аьтто хир бу, аьлла.\nАмма Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир, шел хьалха хилла волу Ельцин Борис хиллехь а, дагахь вацара, цо санна машар а бина, эскарш Нохчийчура ара даха. Мелхо а, иза лууш вара массо а нохчийн тIемало хIаллак ван. Цу хенахь цо буьрса дIахьедарш дора, тIаьххьара террорахо виссалц, уьш бойур бу ша, уьш миччахь кара бахь а бохуш. Амма цIена тIеман гIирсах пайда эцар кхиам болуш ца хилира.\nШа веле масийтта де хьалха, Маршо радионна интервью луш, Масхадов Аслана элира, Оьрсийчоьнан куьйгалхой машаран дийцарш дIадахьа реза ца хиларо дIасабаржийна тIом, йерриг Къилбаседа Кавказерачу, хьалха машаран хиллачу республикашкахула,аьлла.\nТахана гуш ма ду... Дагестанехь а, ГIебартойн-Балкхаройчохь а, ХIирийчохь а, ГIалгIайчохь а, Кхарачой-Чергазийчохь а, массанхьа а дIабоьдаш тIом бу-кх\n«Нохчийчура тIом сихха саца ца бахь, и тIом кху вайн нохчийн махкара ара баьлла хьесап ду. Ша ара болуш бу-кх и тIом, цхьаммо а ца баьккхича а. Тахана гуш ма ду... Дагестанехь а, ГIебартойн-Балкхаройчохь а, ХIирийчохь а, ГIалгIайчохь а, Кхарачой-Чергазийчохь а, массанхьа а дIабоьдуш тIом бу-кх».\nАмма и процесс дIайолаеллера I999 шарахь, Оьрсийчоьнан Iедалша шайн эскарш юха а Нохчийчу хьажа дале. Ша зеделларг долу тIеман буьйранча хиларе терра, Масхадовс шор йира тIаманна юкъаозийна йолу территори. Цо керла фронташ кхоьллира ГIалгIайчохь а, ГIебартойн Балкхаройчохь а, Дагестанехь а. Цигара тIеман куьйгалхой бара Нохчийчоьнан дуьхьалойн боламан куьйгаллина къеллахь.\nАмма Масхадовс даиман а кхайхкамаш бора шен нахе, маьрша адам ларде шайн ка ма доллу бохаш. Къилбаседа Кавказера ара а бевлла тIелетарш дар а дихкинера цо шен тIемалошна. Масхадовна тIаьхьа баьхкина болчу куьйгалхоша ларбеш бац и биллам.\n2006-чу шарахь Масхадовн метта президентан декхарш дан хIоьттина волу Садулаев Iабдул-Хьаьлим вийначулла тIахьа цуьнан дарж шен кара эцна волчу Умаров Доккас, юха метта хIоттийра Басаев Шемила кхоьллина йолу балархойн «Риядус Салахьин» олуш йолу тоба. Цу тобан декъашхоша тIелетарш дан долийра милцошна, маьрша нах уллехь бу-бац бохучунна терго а ца йеш.\nУмаровн куьйга къеллахь болчу тIемалоша цхьамоггIа тIелетарш дира Оьрсийчурча кхечу регионашкахь а. Иштта, цара шайна тIелецира стохка Августехь Сибрех электроэнерги йоккху станци эккхийтар а, Ноябрь-баттахь Москохара ПетербургIе йоьдуш йолу цIерпошт эккхийтар а.\nМоскох Iедалша бакъ дира хьалхарниг, амма дIатеттира Саяно-Шушенскехь йолу электростанцехь йинарг теракт ю бохург.\nМоскох дийцарш дIа а даьхьна, Москохца барт бан лууш вара Масхадов Аслан, Нохчийчоь мелла а йозуш йоцу демократин кеп йолу республика санна кхиийта. ТIкъа Умаровс джихIад дIакхайхкийра, йерриг а Къилбаседа Кавказ маьрша яккха дагахь ву ша, аьлла.\nОьзда а, къеда а стаг волчу Масхадовс, шен карьера дIайолийра Советан армехь. Шен 40 шо кхочуш, полковник цIе а йолуш, яккхийчу тоьпийн дивизионан куьйгалхо вара иза.\nI994-чу а, I995-чу шерашкахь Нохчийчохь долчу Оьрсийчоьнан эскаран буьйранча хилла волчу Трошев Геннадис шен дагалецамашкахь дикачу агIора мах хадабо Масхадов Асланан, иза шен гIуллакх хууш а, шегахь къепе йолуш а стаг вара бохуш.\nСоьлжа-гIала схьайоккхуш хилла йолу операци дIахьуш, дай герз а бен доцучу масийтта бIаь цо куьйгалла дечу тIемалочо гор хIоттийра дуккха а алсам ницIкъ болу Оьрсийчоьнан тIеман ницIкъаш, масийтта сахьт далале\nI99I-чу шарахь, Советан пачхьалкх йоьхча, Нохчийчу цIа а вогIий, Дудаев ДжовхIара кхуллуш долчу эскаран коьрте хIутту Масхадов Аслан. Цо куьйгалла до Нохчийчоьнан дуьхьалонан боламна I994-чу а, I996-чу а шерашкахь хьалхара тIом боьдаш. I996-чу шарахь Август баттахь, Соьлжа-гIала схьайоккхуш, куьйгалла деш вара Масхадов Аслан.\nМаршо радион Къилбаседа Кавказан сервисан директор Дукаев Аслан Соьлжа-гIалахь шен бIаьргашна гина ву цу деношкахь хилларг. Масхадовс вовшах тоьхна йолу тIеман операци лаккхара мах хадош юйцу цо.\n«Масхадов, цхьа а шеко а йоцуш, похIма долу тIеман стратег вара. I996-чу шарахь, Соьлжа-гIала схьайоккхуш хилла йолу операци дIахьуш, дай герз а бен доцучу масийтта бIаь цо куьйгалла дечу тIемалочо гор хIоттийра дуккха а алсам ницIкъ болу Оьрсийчоьнан тIеман ницIкъаш, масийтта сахьт далале».\nЦултIаьхьа кхо-диъ кIира далале Масхадов Аслана а, цу хенахь Оьрсийчоьнан\nКхерамазаллийн Кхеташонан секретарь хилла волчу Лебедь Александра а барт бира тIом бар сацош.\nМасхадов Нохчийн Президент\n1997-чу шарахь Январь-баттахь, дуьненаюкъаралло тергам а беш, дIабаьхьна болчу харжамашкахь, Масхадов хаьржира Нохчийчоьнан президент. Оццу шарахь, Май-баттахь, Масхадовс барт бира Оьрсийчоьнан президентаца Ельцин Борисаца, кхин дIа йолчу ханна шина пачхьалкхан юкъаметтигаш дIанисйийра ю дуьненаюкъарчу низмашца аьлла. Иза (гуш дара) уггара лакхара кхиам бара Масхадовс шен карйерехь баьккхина болу.\nДукха хан яляле иза Iедал къийса волавелира и Iедал цуьнгара дIадакха гIерташ болчу мелла а радикалан ойланаш йолчу шен хиллачу накхъосташца, уггара хьалха Басаевца. Цу наха IатIкъам бар бахьана долуш, Нохчийчоьнан территории тIехь шарIан низмаш юкъадоху ша аьлла, I997 шарахь хаьржина йолчу, шена накъосталла деш йолчу, Парламентера бакъонаш дIайохуш цхьамоггIа омраш арахицира Масхадовс.\nНохчийчохь кху сохьта хIоьттина долу сурт, цаьрна ма гар а дац, я цаьрна ма диццара а дац. Я цаьрна, церан куьйгалхошна, церан политикашна и гуш дац, я иза (шайна) гуш дац цара моттуьйта\nI999-чу шарахь, аьхка Басаевс Дагестане а вахана дIахьедар дира, йозуш йоцу Къилбаседа Кавказан бусулба пачхьалкх кхуллу ша аьлла. Москох жоп делира Нохчийчоьнна тIе бомбанаш а йиттина, Октябрь-баттахь цига эскарш а хьажош. Масахадовс кхайкхамаш бора дуьненаюкъаралле, Москох машар дийцарш дIадахьаре кхайхка бохуш.\nПутинна Хаац Ма-дарра Нохчийчохь Дерг...\nОьрсийчоьнан президентана Путинна Нохчийчохь ма-дарра хуьлуш дерг хIу ду ца хаъа, бохуш чIагIдора Масхадов Аслана, ша веле масийтта де хьалха, ша Маршо радионна йеллачу интервьюхь.\n«Нохчийчохь кху сохьта хIоьттина долу сурт, цаьрна ма гар а дац, я цаьрна ма диццара а дац, я цаьрна церан куьйгалхошна, церан политикашна и гуш дац, я иза (шайна) гуш дац цара моттуьйта. Вай цаьрга и бакъдерг дийца кийча ду-кх. Такхха и бакъдерг шена хиича, шен кхета аьтто белахь кхетар хир ву-кх иза, хIара тIом сацор цунна эзурз пайдехь дуй».\nМашаран дийцарш дар метта, Путин Владимира Соьлжа-гIаларчу Iедалан коьрте хIоттийра Нохчийчоьнан муфти Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Цу сацамо эххара а аьтто бира, хIинца йерриг а Къилбаседа Кавказехь ницIкъ болу стаг а хилла дIахIоьттинча волчу, Кадыров Рамзана Iедале ван.\nКадыровн Векал А, Закаев А\nДаханчу шарахь, аьхка Кремло бакъо йелира Кадыровн векалшна Нохчийчоьнан махкал арахьа долчу Iедална куьйгалла деш волчу Закаев Ахьмадца дагадовларш дIадахьа. Амма, Масхадовн агIончийн а, Соьлжа-гIалахь йолчу режиман а барт беш, Февраль-бут чекхболуш хир ю, аьлла, йолу дуьненера нохчийн конгресс дIатеттина цхьана ханна. Иза маца хир ю хууш дац.\nДукха хан йоццуш Оьрсийчоьнан президенто Медведев Дмитрийс Хлопонин Александар хIоттийра Къилбаседа Кавказанна тIехь тергам бан. И сацам бар доьзна ду цигара чолхе лаьтташ долу хьал дIадерзо гIортарца. Амма, хIора денна чIагIлуш лаьтташ гIаттамхой а болуш, хан Медвдевгахьара яц.\n(ХIара материал язйина Маршо радион аналисто Фуллер Лизас. Иза гоч а йина, эфире кечйина Шамаев Руслана).


Схьадиллина Культуран цIа\n3 сентября в 15:36 (2010 г.)\n22-чу августехь Хьалха-МартантIехь даздаран хьолехь схьадиллира Д.I.Димаевн цIарах долу Культуран цIа. Даздаршкахь дакъалецира Нохчийн Республикан Парламентан Председатела Абдурахманов Дукхувахас, культуран министра Музакаев Дикалус, районан администрацин куьйгалхоша. Юьртан а, районан а бахархошна боккха кхаъ хилла оцу хиламах. «Ши-кхо шо зама яра оха х1окху дикане сатуьйсу, – дуьйцу Культуран цIийнан директора Бакараев Iалис. – ХIинца тхан таронаш ю культуран-серлонан болх хила езачу тIегIан тIе хьалаайъа. Ерриг республикехь а дика евзаш ю тхан кхоллараллин коллективаш: берийн хореографин ансамбль «Марта» (исбаьхьаллин куьйгалхо – Абуев Сулумбек), «Нохчо» ансамбль (исбаьхьаллин куьйгалхой – Бакараева Липа, Абзаева Ровхьан), берийн «Полларчий» ансамбль (куьйгалхо – Янгульбаева Роза). Кхузахь ю районан библиотека. Даггара баркалла ала лаьа хIара культуран кхерч меттахIотторехь дакъа мел долчунна а».\nХьалха-хьалха дуьйна а дика девзаш дара Хьалха-МартантIера Культуран цIа. Кхузахь дуьххьарлера кхоллараллин гIулчаш яьхна ву тахана вайн культурехь шуьйра вевзаш волу Ахмадов Рамзан, Даудов Рамзан, иштта кхиболу кхоллараллин нах а. Вайн тешна хуьлийла ду къоман ламасталлин культура ларъярехь, яржорехь, къона тIаьхье ийманехь кхетош-кхиорехь Культуран цIийнан болх кхин а беркате хирг хиларх.


Кавказхоша сагатдо Украинерчу хьолана\nУкраина -- ЕвроБертан байракх шех а хьарчийна лаьтта Киеверчу гуламан декъашхо, 12ГIу 2013\nКавказхошна бен-башха дац Украинехь хIоьттина политикан хьал. Амма уьш шаьш а маьрша бац официалехь украинахошна тIехIитта. Цундела цхьа къайлах-къулах санна нисделла ГIалгIайчуьрчу шех «Йозуш Йоцу Къанойн Кхеташо» аьллачу юкъаралло интернетехула дина дIахьедар а.\nБилггал и хIун цхьаьнатохаралла ю хууш дац, хIунда аьлча, ГIалгIайн махкахь мел лаххара а шиъ ю и цIе лелош юкъаралла. Цхьаъ - республикан куьйгалхочун «Къанойн кхеташо» ю. Важа - бизнесхо Абадиев Идрис коьртехь лаьтташ йолу «Мехк-кхел». Амма Украине дIахьедар дахьийтинарг ю «Къанойн кхеташо»! Бакъду, цо ша «йозуш йоцу юкъаралла» аьлла йовзийтина.\nУжахов Бекмарза куьйгалхо волчу оцу кхеташоно - ала догIу, иза махкахь вевзаш стаг всуна ца карийра – доццачу шен дIахьедар тIехь кхайкхам бо украинахошка, Оьрсийчоьнна вохкавелла волчу шайн президента Янукович Викторна дуьхьало ян езаш, бохуш.\nИшшта, цу тIехь Оьрсийчоьнан куьйгалле боху, кхечу пачхьалкхан гIуллакхашна юкъа ма гIерта. «Оха кхайкхам бо, маьрша акцеш дIасалахка а, Януковична гIортор ян а, Украине дахийтина долу оьрсийн леррина эскарш арадаха», аьлла ду оцу дIахьедарехь.\nМахкахь дика вевзачу оппозицин куьйгалхойх ву Манкиев Бамтгири. Цо иштта боху.\nМанкиев: «Суна сайна вевзаш стаг вац иза. Украине, бакъдерг дийцича, дIахьедарш дан оьшуш болх а бац. Евкуровс лелочу политикана реза боцуш хила дезаш ду-кх иза, суна хетарехь. Ишшта кхета со цунах».\n«Ужахов Бекмарза» цIе йолу политик я цуьнан цхьаьнатохаралла а шена а евзаш яц боху политолога Акиев Тимура а. Цунна хетарехь, иза интернетехула даржийна д1ахьедар хила тарло.\nАкиев: « Суна, бакъдерг дийцича, хезна дац махкахь и тайпа йозуш йоцу юкъаралла ю аьлла. Тахана махкахь къанойн цхьаьнатохаралла ю бохуш, официалехь болх беш ши юкъаралла ю. Цхьаъ мехкан куьйгалхочун лаамца кхоьллина а, важа – Абадиевниг а. Кхин структураш суна евзаш яц. Я нах а ца карийна суна и цхьаьнатохаралла евзаш.\nГIалгIайн йозуш йоцчу «Къанойн кхеташонера» ду аьлла долу и дIахьедар Интернетехь гIарадаьккхинера, цхьана блогехь. Бухахь иттаннаша украинхоша баркаллаш бохуш, комментареш а йитина. Iедал хийца арабевллачу украинхошна теша лаьа Кавказера къаьмнаш шайгахьа дог лааташ хиларх.\nКавказехь, цIахь, цхьажимма а Iедалш кIеда хилча, шайгахь кIеззиг а маршо хилча, гIур боцуш бацара цхьаберш Украине, гуламхошна товжор ян. Амма цIахь бисинчу гергарчарна бен болчу Iаткъамо сецабо уьш.\nМасала, гIалгIайн оппозиционеран Хазбиев Мохьмадан доьзал бу тахана Iедалша зуьйш, лебеш. Иза Киеве а вахана, Майданехь ву аьлла хезча, цуьнан дай-наний меттигарчу Iедало тIе а кхайкхина, цигара цуьнга цIехьавола ала аьллера.\nХазбиев Киеверчу дуьхьалонан акцехь дакъалоцуш хилар - иза цуьнан шен гIуллакх ду, гарехь, цхьаммо а векал вина ца вахана иза, боху политолога Акиев Тимура.\nАкиев: «Суна хетарехь, иза Мохьмадан шен лаам бу. Иза цхьанненан а векал вац цигахь. Ша-шеггара вахана ву иза цига. Цуьнан бакъоа ю ишттачу акцешкахь дакъалаца. Цунна иза дехка бакъо а яц. Суна ца хаьа, кхин а нах бахана хила а мега.\nВайнаханий, украинхошний юкъахь, муха а кхоллаеллехь а, гуш йоцу зIенаш юйла хаало. Цундела Кавказо лазамца тIеоьцу и къам декъа гIертар а, цигахь хьал телхаш хилар а.\nКавказхой а бу Незалежностан Майданахь


Футболан клуб -- Европехь, Цуьнан Долахо -- Нохчийчохь\nСтигалкъекъа-бутт 21, 2011\nНохчийчоь -- Чагаев Булат, бизнесхо.\nМасех шо хьалха оьрсийн Газпром концерно немцойн «Шальке» цIе йолу футболан клуб эцча, меттигерчу хаамийн гIирсаша резадацарца тIеийцира и хаам. «Оьрсий богIуш бу», «Путинан ахчанах немцойн футбол йоьхкина» -- иштта яра протестан лейтмотив. …ХIинца Нохчийчохь а моде дала гIерта Малхбалера футболан клубаш эцар.\nНемцойн «Шальке» клуб меттигерчу футболан фанаташа шайна уггаре а хьоме лоручех яра. Пхи шо хьалха, и клуб оьрсийн Газпромо эцча, меттигерчу футбол езархойн декъо букъ берзийра Гельзенкирхенерчу «Шалькенна».\nХIунда аьлча, хаамийн гIирсашкахь шуьйра дийцаре а деш, емал дира оьрсийн пачхьалкхан концернна меттигера клуб йохкар -- иза дара къайлахчу сервисой, коррупциной лаьцначу оьрсийн пачхьалкхан системано Германехь тоьллачех йолчу футболан клубана, шеко а йоцуш, тIеIаткъам бийр бу бохург.\n...хаамийн гIирсашкахь шуьйра дийцаре а деш, емал дира оьрсийн пачхьалкхан концернна меттигера клуб йохкар...\nКхеташ ма-хиллара, оцу муьрехь немцойн кацлер лаьттинчу Шредер Герхарда -- цуьнан Путин Владимирца доттагIалла дуйла хаьара массарна а -- гIо дира, кхечу бовла тарлучу спонсоршца а ца еш, «Шалькега» Газпромца контракт яйта. ХIинца, кху деношкахь, Москохахь «Шалькен» куьйгалхочо Тённис Клеменссий, Газпроман куьйгалхочо Миллер Алексейсий кхин цкъа а пхеа шарна и контракт яхйийр йолуш барт бина.\nСхьахетарехь, Европера футболан клубаш эцар, Оьрсийчохь хилла ца Iаш, хIинца Нохчийчохь а моде долуш ду. Иштта, дукха хан йоццуш хиллачу хаамца, Нохчийчоьн куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен ваша ву а олуш , кест-кеста хастош волчу бизнесхочо Чагаев Булата Швейцарера «Ксамакс» цIе йолу футболан клуб эцна.\nЧагаев Булат Нохчийчохь шуьйра вовза а, вийца а волийна дукха хан яц. Даханчу шарахь, иза Соьлжа-гIаларчу „Терк“ футболан клубан вице-президент а, коьрта спонсор а хIоьттича, яха йолийра цуьнан цIе. Чагаев «Теркана» ахчанаш хьежо волавеллачул тIаьхьа нисделира цкъа цхьана хенахь дуьнентIехь тоьллачех футболхо хилла волу Гуллит Руд „Теркан“ коьрта тренер хIоттор а.\nНагахь санна Кадыров Рамзанна ша куьйгалла деш йолчу «Терк» командин хьал тодарехь Чагаевс хьоьгуш долу къа кхеташ делахь а, Швейцарера цхьанне а евзаш йоцу футболан клуб цо эцарх цецбевлла бу дуккха а. Коьрта хаттар -- стенна оьшу Нохчийчоьнна Швейцарера футболхой бохург ду. Оцу хаттарна аналисташа тайп-тайпана жоьпаш ло.\nЦхьаццаболчарна хетарехь, иза оцу кепара шен ваша аьлла цIе тоьхначу Кадыров Рамазанан цIе Европехь дикачу агIор яржо гIерта, цуьнан Малхбузехь ирча хьехош йолу имидж тоеш.\n...гIалахь кехаташ даржийнера, Чагаевс Невшателехь цу кепара орамаш хецар аморалан а, кхераме а хIума ду, цуьнца контракташ яле, цунна ахча стенгара даьлла талла деза метигерчу Iедалша, бохуш\nВукхарна хетарехь, тIаьххьарчу иттех шарахь Шверцарехь бизнес еш волу Чагаев цу махкахь орамаш хеца гIерта оцу кепехь, меттигерчу спорте инвестицеш ярца Iедалера шена хенан доза доцу Iер-вахаран бакъо яккхархьама.\nАмма цуьнца цхьаьна, дуккха а бу Чагаев Булата Швейцарехь, шен хьарам ахча «цIандархьама», футболан клуб эцна, аьлла хеташ берш а.\nЦарех цхьаъ ву, масала, Невшатель-гIаларчу университетан профессор Винсент Патрик. Цо шен гIалахь кехаташ даржийнера, Чагаевс Невшателехь цу кепара орамаш хецар аморалан а, кхераме а хIума ду, цуьнца контракташ яле, цунна ахча стенгара даьлла талла деза метигерчу Iедалша, бохуш. Профессоран агIончаша дуьхьалонан акци а йира, Чагаевна дуьхьал яздина йозанаш тIехь долу плакаташ а лаьцна.\nИ дериге а хиинчул тIаьхьа, Чагаевс профессор Винсентна дуьхьал латкъам бина меттигерчу кхеле, шена харц цIе кхоьллина аьлла. И гIуллакх дIа муха доьрзур ду цкъачунна хууш дац, амма оьрсийн, нохчийн ахчанаш ийдинчу футболан клубийн ловзарш цкъачунна ледара дIадоьлху.\nИштта, немцойн «Шальке» клуб кху шарахь бундеслигехь бейтталгIачу меттиге бен ца кхаьчна. Ткъа Швейцарера «Ксамакс» меттигерчу «ТУН» цIе йолчу клубана юьхьIаьржечу 1-4 жамIаца эшна.


ПхоьазлагIа Беларусин президент хаьржина Лукашенко Александр\nГIадужу-бутт 12, 2015\nБеларус -- Лукашенко Александр харжаман куьпехь ву президентан харжамашкахь. КIиранде, ГIад., 11, 2015.\nЛукашенко Александр Беларусехь дуьххьара президентан дарже кхаьчча дуьненчу девллачу гакех хIинца 20-21 шераш долу кегий нах а, мехкарий а хилла. Шозза Нохчийчохь тIом а баьлла, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь кхоъ президент а хийцавелла, ткъа Британехь виъ премьер-министр.\nХийцаделла дуьне а, дуьненан куьйгалхой а. Хийцалуш висина амма Беларусин коьртачу гIентан да, шена луларчу, шена уггаре а гергарчу шина пачхьалкхан Оьрсийчоьнан, Казахстанан куьйгалхой санна.\nЦу юкъана, Лукашенкос шен махкахь президенталла дIахьочу юкъана, и стаг дуьненчохь тIеэцар тайп-тайпана дара. Цкъа хьалха советийн тIаьхьенехь йисинчу экономикан кризисца а, коррупцица а шога къуьйсуш волу, мискачу нехан хьаштанехь дика кхеташ а, церан гIаролехь лаьтташ волу мехкан да, я цунах олуш ма-хиллара, „Батько“ санна тIеоьцура иза.\nЦул тIаьхьа хенаца и васт кхардамечу васто хийцира, Германе веача, Гитлер хесторца меттигерачу нах цецбаьхначу, Малхбузенна гома политика лелочу, ка даьл-даьллачохь Европана критике ечу, ткъа Оьрсийчоьнна тIегIертачу, амма Кремло шеца нийса волу партнер санна тIе ца оьцучу стеган вастаца.\nМалхбузехь „Европера тIаьххьара диктатор“ шех олуш волу Лукашенко Александр Цхьаьнакхеттачу Европехь а, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а персона нон-грата кхайкхира 2006-чу шарахь. Цул ши шо хьалха хIетахьлерчу Iамеркан президенто Буш Джорджа а, цуьнан гоуно а хьул деш а доцуш, дIакхайкхира шайн Iалашо, Беларусин президент даржах вохор ю аьлла. Бушс хIетахь куьгйазйира шех „Беларусехь демократи хIотторах акт“ цIе йолчу документан. Цуьнца цхьаьна Беларусина а, цуьнан президентана а дуьхьал ехира цхьа могIа санкцкеш, ткъа цу пачхьалкхара банкаш бехке йира, Саддам Хьусейнан ахчанаш диларна.\nАмма хIетахь дуьйна аьллачу заманчохь историн кIоргенехь висина Буш а, Саддам а, ткъа Беларусин президентан даржехь тахана а вегIа Лукашенко Александр, кIирандийнахь и шен мандат пхеазлагIа тIечIагIдина волу. Цу пачхьалкхан Коьртачу харжамийн коммиссин куьйгалхочуо Ермошина Лидияс дIакхайкхорца, Лукашенкон шайн аьзнаш дIаделла 83 процент сов харжамхоша.\nОппозицин цIарах харжамашкахь дакъалаьцначу Гайдукевич Сергейна 3 процент сов бен кхаьжнаш ца кхаьчна, „Бакъдерг дийца“ партин куьйгалхочунна Короткечив Татьянина кхаж тессина 4 сов процент беларусхоша.\nЛукашенкон, хIинцачул ткъо шалха шен дарже кхаьчча волчу, хIинца дуьненчохь лела шен васт рогIера хийцадаларан терго ян йиш ю. ХIинца цхьаммо а ца олу цунах „Европин тIаьхьарлера диктатор“, хетарехь, и шеконе дарж цуьнца къуьйсуш Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир хиларна.\nЖим-жима малйан йолийна Беларусина дуьхьал яьхна хилла санкцеш а, ткъа ша Батько даханчу Iай Минскехь Украинин хьокъехь барт тIеэцча дуьйна схьа, аьлча а, цуо ша волчохь и барт тIеэцийта хьелаш кхуллуш, къахьегча дуьйна схьа Малхбузенан юкъараллина а кхечу кепара ган волавелла.\nПолитолог Чапханов Русланна хетарехь, цу кепара Лукашенкон имидж дуьненчохь хийцаяларан масех бахьана ду, царех коьртаниг амма ший а агIо, - Лукашенко а, Малхбузе а, - дов лелоран метта барт лахар гIолехь хиларх кхетар ду. Цул совнаха, Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш талхарна Европа Беларусе кхечу бIаьргашца хьежа йолаелла, ткъа шен рогIехь Лукашенко а кийча ву, Малхбузенна товш йолу гIулчаш яха.\nЧапханов Руслан: „Малхбузера партнераш кхеттачух тера ду, Беларусин куьйгалхочуьнца бехкамийн маттахь дийцар пайденна доцийла, иза Европе ца воуьйтуш, цунна дуьхьал санкцеш йохуш леларо дика жамIаш ца дина. Цундела, Малхбузено Лукашенкога хIара харжамаш хилале хьалха сигнал хьажийнера, тхо хийцадала кийча ду, нагахь санна хьо хийцалахь. Оха хьуна дуьхьал догIуш гIулчаш йохур ю, хьо а тхуна дуьхьал ван кийча велахь аьлла. Ша Лукашенко а цунах кхеттачух тера ду“.\nПолитолога Чапханов кхин дIа билгалдокккху, Малхбузено шен йоллучу постсоветан мехкашкарчу политике хьежамаш а тIаьхьарчу хенахь юхалуьстуш хилар. Нагахь санна хьалха и политика Москохана хIун хета а хьожуш, цунна дезарг а, хетарг а лар а деш, дIахьош хиллехь, хIинца хIора а советан руспубликаш хиллачу пачхьалкхашца шаьш-шайца юкъаметтигаш лелор юхьарлоцуш ю Европа, Оьрсийчоьнца гергарло херделлачул тIаьхьа.\nАла догIу, нагахь санна кхул хьалха 20I0 -чу шарахь хиллачу харжамашна тIаьхьа Лукашенкос шен Оьрсийчоьнна муьтIахь хилар а, Малхбузенна хетарг шена бен-башха а ца хилар гойтуш хиллехь, карарчу хенахь Беларусин президента шен риторика а, леламаш а хаъалла хийцина.\nКъаьстина, ГIирма ахгIайренна Оьрсийчоьно аннекси а йина, Украинехь тIом баьллачул тIаьхьа шен гергарлонаш юхалиста волавеллачух тера ду иза. Цуо харжамаш дIабахьа кечлуш набахтешкара арахийцира цхьа могIа оппозицин жигархой, ткъа иштта къахьийгира, Украинера кризис ерзош юкъаралла лелош.


Мултимедиа, Стигалкъекъа-бутт 28, 2019\nНохчийчоь "Газпромана" декхарелахь ю 16 гергга миллиард сом, Тухуговна а, Нурмагомедовна а дина таIзар малдина Невадерчу атлетикан комиссино, Кадыровн Германерчу векало варе бина нохчий, уьш цIахьовсор хиларх.\nТахана а жигара политикан дахарехь ю Умалатова – "Партия мира и единства" цIе йолчу партин куьйгалхочун статусехь йолчу цо дакъалоцу Путин Владимирехьа хIитточу митингашкахь, "керста дин бехдечийн меттанаш хедор" хьоьху цо.\nХоси-юрт яц Ахмат-юрт ю, Батукаевна гIо дарна-набахте, Кадыровс баркалла аьлла.\nМуха къийсам латтабо Нохчийчохь диссиденташца?\nЛуьстур вай, Кадыров Рамзанан Iалашонаш муха кхочушйо а, муьлхачу кепашца къийсам латтийра меттигерчу Iедалша "нохчийн къоман мостагIашца" а.\nСоьлж-ГIалара араваьлла, БухIан-Юьрта воьдуш, некъ Алда чубоьрзучу меттехь ю газан шура юхку гIопаста. Рекламо бахарехь, нехча а ю юхкуш. …Амма вац тIехIоьттина гуш кхачан да – генна цхьаьнхьа телефон тоьхча бен карор волучух тера а дац иза – "тешаман туька" ю хIоттийнарг.


Мила вара зуламхо, муха тIеэцна Францехь бехачу нохчаша хилларг яздо Кавказ.Реалиино.\nЙоьдучу урокехь дешархошна сатирикан Шарли Эбдо (Charlie Hebdo) журнала тIера карикатураш гайтина хьехархо вийначул тIаьхьа юха а цIеххьашха дийца даьккхина дешан маршонех. Кхечу пачхьалкхашкара чувеана, радикалан исламехь ву аьлла, шеконашкахь волу 230 сов стаг шайн махкара араваккха дагахь бу Iедалхой. Цул совнах, талламаш бийр бу Францерчу 50 сов бусулбачийн ассоциацешкахь.\nБохам балале хьалха хилларг\nГIадужу-беттан 5-чохь Парижана гена йоццучу меттигерчу колледжехь хьехархочо Пати Сэмюэла 4-чу классерчу (12-13 шераш долчу берашна)дешархошца хиллачу урокехь дийцира францхойн юкъараллехь лелачу дешан маршонех. 47 шо долчу хьехархочо дIахьедира, Шарли Эбдо журналехь зорбане яьхна карикатураш гайта воллу ша, нагахь санна, уьш шайна товш яцахь, дешархой-бусулбанаш "масех сукундана" арабовла маьрша бу аьлла.\nШолгIачу дийнахь цхьахйолчу дешархочун нанаеара колледжан директорна тIе. "Дин бахьана долуш, шен йоI класса чуьра араяьккхина хилла" аьлла, дIахьедира цо, хилларг дискриминаци а лоруш.\nКолледжан директоро а, урок йинчу хьехархочо Патис а къинтIера а яьккхира дешархочун нана.\nЦул тIаьхьа социалан машанашкахь даьржира, бусулба дин лелон кхин цхьа йоI а араяьллера класса чуьра аьлла. Хьехархочо карикатураш гойтучу хенахь кхин дIа ла а ца делла, араяьллера йоI бохуш, дуьйцура.\nТIаьхьо къаьстира, и йоI урокехь хилла йоцийла. Делахь а, цуьнан да ларийра видеокхайкхам зорбане баккха, хьехархо Пати Сэмюэл емалвеш.\nГIадужу-беттан 8-чу дийнахь кхин цхьа да а велира фейсбуке, исламафоби сацаяр доьхуш, колледжерчу дешархой Iаморан кепаш ялхаеш.\nЭххар а, хьехархочунна бехкаш дехкина хилла шина а дешархочун дай баьхкина Пати волчу балха тIе. Радикалан хьежамашца ву аьлла, нахалаваьлла Францерчу имамийн Кхеташонан декъашхо Сефруи Iабдехьаким а вара цаьрца цхьана.\nХьехахочунна а, дешаран системана а тIеIаткъамбар санна лерира колледжехь церан бахкар. Дайша арз дира Патина, дешархошна "порнографин" суьрташ гайтина аьлла, бехке а веш. ГIадужу-беттан 12-чохь хьехархочо царна дуьхьал латкъам бира, шена доцург кхоьллина аьлла.\nГIадужу-беттан 16-чохь твиттерехь Ал Ансар ник йолчу цхьаммо Францин президенте Макрон Эмануэле хьажийна йоза дитира. Ша стаг верах хаам бира цо. Вийначу стеган коьртан даьккхина сурт дара цо зорбане диллина. Колледже воьдучу новкъахь битина хиллера зуламхочо ша вийначун корта.\nПолицин информациа, зулам динарг ву 18 шо долу нохчо Анзоров IабдуллахI. Зулам дечу дийнахь, ша вехачу меттигера бIе сов километар некъ бинера цо колледже кхача. Дешархошка хиттинера цо, муха карор вара шена Пати Сэмюэл бохуш. Хьехархо болх бина а ваьлла, колледжера араваьлча Анзоровс са долучу метте урс тоьхнера цунна, тIаккха цуьнан корта схьа а хадийна, масех бIе метар дIаваханера, цул тIаьхьа сурт а даьккхина, твиттере хIоттийра.\nМасех минот яьлча полицина карийра хьехархочун корта, ткъа 700 метар дехьа цуьнан дакъа а. Кхечу полисхойн тобан бIаьрг кхийтира, зулам динчу меттигна гена воццучохь доккха урс карахь а долуш, жимстаг. ТIаккха йолийра стаг вийначунна дуьхьал лерина операци.\nЛуларчу цхьахдолчу цIа чохь вехачо дIаязйинчу видео тIехь гуш ду, полисхоша 15-16-зза карара урс охьатаса бохуш, дехарш деш.\nЦара бохург ца до Анзоровс, тапча тIе а хьажийна (тIаьхьо хиира, страйкболан герз цуьнгахь хиллийла), кхоьссира.\nДуьхьал герзаш диттинчу полисхоша вийра Анзоров Iабдуллахь ша хиллачохь. Францин антитерроран прокуратурано бинчу хаамца, исс патарма тоьхна хиллера кIантана.\nМила ву Анзоров IабдуллахI?\nПрокуратуран информацица, 18 шо долу Анзоров IабдуллахI Москвахь вина ву. 2005-чу шарахь церан доьзал Оьрсийчуьра Польше дехьабелира, мухIажирийн статус а йоьхуш. Амма меттигерчу Iедалхоша тIе ца лецира уьш. ТIаккха Франци бахара уьш. Цигахь а юьхьанца дуьхьало латтийра царна тховкIело яла, амма 2011-чу шарахь апелляцин кхело юхалистира церан гIуллакх.\nIабдуллахIан да - Абуезид, цхьа миска къинхьегамхо ву, хадархойн компанехь болх беш ву иза дуккха а шерашкахь. Иза вевзачу нохчаша дийцарехь, бакъахьара стаг ву иза ша. Тулузан кIошташкахь нохчаша бечу балхах а, наркотикаш юхкучаьрца цара лелочу къийсамех а Францин телехьожийлехь йинчу сюжетан турпалхошлахь а вара иза.\nАбуезидан воккхахволу кIант вара IабдуллахI. Гергарчара боху, радикалан исламца воьзна ву ала, цхьана а кепара цуьнан леларехь шеко кхоллаяла хIума дацара бохуш.\nФранцин къайлахчу сервисаша а чIагIдо изза - хьехархо веле хьалха Анзоров IабдуллахI церан тергонехь хилла вац.\nЦуьнан деваша тешна ву, интернетехь цхьаммо "иркарахIоттийна" хилла хир ву иза аьлла. Собаре, массаьрца а дика вара иза аьлла вийцинчу девашас гечдар дехна францхошка, цуьнгара даьллачух.\nХьехархо верца доьзна лаьцна, хеттарш деш ду 11 стаге. Ву царлахь IабдуллахIан да а, деда а, 17 шо долу ваша а, IабдуллахIан цхьа доттагI а маьждиган имам Суфруи Iабдехьаким а, цуьнан ши гIоьнча а, иштта, иза вуьйчу деношкахь видео кхайкхамаш бинчу колледжерчу дешархойн дай-наной а.\nПрокуроро Рикар Жан-Франсуас хаамбарца, IабдуллахIан дейиша 2014-чу шарахь Шемарчу "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойх дIакхетта ю. Тахана лехамашкахь ю иза.\nТалламчийн хаамца, твиттере яьккхина шен тIаьххьара текст ша зулам дале масех сахьт хьалха телефончуьрчу блокнота тIехь язйина хилла цо.\nФранцин политикийн реакци\nЗулам хиллачу меттиге кхечира масех сахьт даьллачул тIаьхьа президент Макрон Эмануэль а, премьер-министр Кастекс Жан а, чоьхьарчу гIуллакхийн министр Дарманен Жеральд а, кхинболу Францин лаккхара даржхой а. Цул соанвх, ГIадужу-беттан 18-чохь Макрона лерина кхеташо дIаяьхьира пачхьалкхан кхерамзаллан Урхаллаца.\nХьехархо верах лаьцна дуьйцучу хенахь Францин экс-президенто Олланд Франсуас дIахьедина: "Вай "Исламан пачхьалкхна" а, "Аль-Къайдана" а дуьхьал бинчу тIамехь тоьлла, амма тIом берзанза бу".\n"Исламистийн харцахьараллана" дуьхьалдовла деза аьлла, кхайкхам бира Ниццан мэро Эстрози Кристиана а.\nФранцин премьер-министр лаьттинчу Казенев Бернара "республикан символ" - дешан маршо а, йиллина дискуссеш а хIаллакъян гIортар ду аьлла дина зулам.\nХьехархо Пати Пантеонехь дIаволла веза аьлла Къоман ассамблейхь "Республиканцы" партин лидеро Абад Дамьена. "Оцу профессорна хиллачу бохамна терроризм хилла ца Iа бехке, ю бехке йоллу Республика а", - аьлла, дIахьедина политико.\nВийначу хьехархочуьнца а, цуьнан доьзалца а шаьш цхьана хилар гайта аьлла, кхайкхамбо Францин мэрийн ассоциацино массо а пачхьалкхан муниципалитеташка, "шайна хетарг дIаала маршо Iалашъярхьама а, бакъо толорхьама а".\nАьрру коммунистийн лидер Меленшон Жан-Люк воцучо цхьаммо аца дуьйзира хилла зулам нохчийн диаспораца, ца латтийра тидам зуламхо схьаваьллачу къомана тIехь а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министро Дарманен Жерара дIакхайкхийра, S олучу тептаран могIарехь шаьш латтош хилла, радикалан исламца воьзна хиларца шеконашкахь волу 231 стаг шайн пачхьалкхера аравоккхург хиларх. Кхузахь буьйцурш нохчий хилла ца Iа, хьалха дуьйна къайлахчу сервисаша радикалисташ бу аьлла, шайн чоьтехь латтийна нах а цхьана бу.\nФранцехь хиллачух нохчашна хетарг\nКавказ.Реалиин къамел дан аьтто баьллачу Парижехь беха нохчий тешна бу, Анзоров IабдуллахIан психика дика хилла хир яц аьлла. Вуьшта хала ду царна цу тайпа хIуманах кхета. ТIе ца кхуьу уьш, Францехь вехачу 18 шо долчу кIентан коьрте муха деана хир ду сил къиза, ирча зулам дан?\nЦхьаболчарех хьакха а ца ло стаг вер: уьш тешна бу, ницкъаллийн структураша листа деза зуламхошца доьзнарг аьлла, ткъа бен дац уьш муьлххачу къомах схьабевлла хилар.\nФранцерчу нохчийн диаспоро, коьртехь Европерчу нохчийн Ассоциаци а йолуш, хьехархо вийначу буса дIахьедира, шаьш "Iадийна" хьехархочун Пати Самюэлан корта баккхаро, иштта, дIахаийтина, шаьш цунна дина тIелатар емалдой а.\nФранцин президенте а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралле а шайн позицех хоуьйтуш диллинакехат яздина нохчийн "Барт-Маршо" юкъараллан организацино.\nЮьстах ца Iийна сингаттамна Францехь беха гоьбевлла, динца доьзна хеттарш луьстучу юкъараллан векалш а. Доккхачу декъанна, Усманов Сайд-Ахьмада мах хадийна хиллачун, шарIо бахарехь.\nЕххачу хенахь Францехь вехачу Бекмурзини Магос дийцина, "тхо тIеэцначу нахана хьалха юьхьIаьржа ву" ша аьлла.\n"Францехь кхиъначу кегийрхошна тIом а ца гина, царна ца хаьа шайн дай-наной стенна бевдда бахана, царна ца гина федералан эскарша ен "зачисткаш" а, цара ца лайна мацалла а, ца текхийна генара хи а, йохийначу гIишлошкара дечиг ца гулдина, куьйгайина пешаш лето. Тхо европхоша тIеийцира, дуза а дира, тховкIело а елира, тахана барашна маьхза хьоьхуш ду кхузахь, цундела вайна динарг ган дезара вайна", - эргIадоьху иза.\nШа Iадийна оцу динчу зуламо аьлла, яздина Францехь вехачу Магомадов Хасухас. Che Nohcho аьллачу никца волчо йоза дитина: "Бакъду, муьлхха а ницкъбар емалдо вай, муьлххачу а нохчочунна санна, суна а ца тов сан къомах верх юхахьара лелча, сил къизаллица стаг вийча-м муххале а. Иштта ойла ю соьца уьйрашкахь мел болчийн".\n"Оцу кепара, ша дин Iалашдо а моьттуш, хIума адамера далар - дала тохар ду. Хьехархочун са эцна оцу кIанта, шена а, шен нахана а бала бина цо. Иштта, бусулбанаш а, нохчий а къиза бу аьлла, кхолладелла сурт кхин а тIе бакъдина цо", - боху Г. Джохара.\nПарижерчу цхьана регионехь болх а беш, ехаш ю Б.Джамиля, цхьаболчу нохчийн реакцино ша цецъяьккхина боху цо: "Кхин тIе а цецйоккху со, цо динарг турпалалла а хеташ, цунах дозалла дечу наха. Стаг вер хилла а ца Iа иза, акхаралла ма ю иза. Цхьана а агIор иза бакъвойла дац, цуьнгара даьллачух иза бехказавоккхийла дац!"\nОцу юкъанна хеттарш динчу дуккхаъчарна ца тов, цхьаболчу хаамийн гIирсаша зуламхо схьаваларан орамаш тIех дукха дийцарна.\nФранцехь кхиина, цигахь дешна вара IабдуллахI.\nИза кхиинчу гоно валийна иза оцу хьоле, Францино уггар а хьалха хаттар хIоттон дезара - верриг а, Францин дешаран системина чувоьлла ваьхначу 18 шо долчу кIанта шегара цу кепарниг муха долуьйтур ду аьлла, хета Кавказ.Реалиино хеттарш динчарна.\nДоллу нохчийн къомана а, бусулба динна а дуьхьал къайлахбартбар ду аьлла хета нохчий а кIеззиг бац\nФранцехь вийначу Анзоров IабдуллахIан Нохчийчуьрчу ТIехьа-Мартанарчу Шалажехь бехачу гергарчара дехар дина, коронавирусан эпидемица доьзна, шайга кадам бан бохуш, схьа ма гIертахьара шу аьлла.


Кутаев Руслан: Къуйн карахь ю Оьрсийчоь\nЗазадоккху-бутт 21, 2013\nОьрсийчоь -- Кутаев Руслан,политолог, философ, Кавказан къаьмнийн Ассамблеян президент, Москох, Маршо Радион студи чохь, 30Тов2008, "Прессан сахьт" программехь\nКавказан къаьмнийн Ассамблеян президент а, адамийн бакъонашкахула йолчу дуьненан юкъарлонан Кавказерчу декъан куьйгалхо а ву философин Iилман кандидат Кутаев Руслан. Шарахь цкъа хIотточу Оьрсийчуьра хьал довзуьйтучу кхушарлерчу рапортан соавтор волчу цо ира критика йо пачхьалкхарчу хьолан.\nКутаев Руслана кечдина дуьненаюкъарчу бакъоларъярхойн комитетан рапортан дакъа шен ираллица шога а, къо а ду ала тарлуш нисделла. Шеко йоцу тоьшаллаш а далош, цо гойту пачхьалкх коррупцин "дола йирзинийла" а, халкъо гIаьттина, хьал дIа ца тодахь, экономикан а, социалан а, политикан а катастрофа герга юйла.\nДош ца кхоош йоху цо шена къуй бу аьлла хетачу Кремлан дайн а, царна гергачу а хьаькамийн цIерш. Цу тIе, ша иза дора аьлла, оцу наха шена дуьхьал кхел гIатторах а ца вогу Руслан - къу юьхьIаьржа хIуттийла дац шен цIе ма-ярра яккхарх, боху цо.\nИштта ду Маршо Радион цуьнца хилла къамел.\n"Iедалехь къуй бу!"


На чеченском языке оьздангалла, Сочинение\nметки: Тешамал, Йохьалл, Оьздангаллел, Сийлахь, Дайша, Хилый, Дуккха, Нохчаш\nНохчийн г1иллакх-оьздангалла – вайн къоман хазна ю. Х1унда аьлча, адамийн дахарехь коьрта лехамаш бу: эхь-ийманний, яхь-оьздангаллий, г1иллакхе-лераме хиларий. Оцу лехамех муьлххачу цхьаннах стаг д1ахаьдда велахь, цуьнан дахар дуьззина хир дац. Адамаша вовшашца лело дезачу г1иллакхийн кепаш дуккха ю, адаман ц1е бакъ а еш вахархьамма а, иштта оцу бакъ ц1арца Далла къематдийнахь дуьхал ц1еначу дог-ойлица вахархьамма а лелош ерш. Царна юккъехь къаста дан лаьа деца-ненаца лело деза г1иллакх. Х1ора а угар хьалха, шен деца-ненаца г1иллакх лаьцна, иза д1акхоьхьуш хила веза: церан сий-т1алам беш а, цара аьлларг кхочушдеш а. Уьш т1ебаьхкича, хьала а г1аьттина, царна охьаховша меттиг яла еза, цара аьлларг дан деза, царна муьт1ахь хила веза. Нагахь санна, шаьш г1аш цхьанхьа даха новкъа девллехь, аьрру аг1ор, жима т1аьхьо х1оьттина ваха веза. Амма цхьа кхерам х1оьттинехь, дега-ненера хьалхе яккха а еза.\nИштта деца-ненаца к1оршаме цахилар, уьш кхайкхича – к1еда-мерза жоп далар, царна халахетар ца дар, цаьрца къинхетаме хилар, г1о дар, чохь-т1ехь оьшург латтор, цаьрга терра кхин а дуккха х1уманах т1ехь ду доьзалхочунна, х1унда аьлча, цунна дахар делларг цуьнан да-нана ду.\nДай-наношца леладо г1иллакхаш лардан деза йиша-вешица а, шеен дехошца а, ненахошца а, лулахошца а, хьехархошца а, шайн дай-нанойн дикачу, догц1енчу доттаг1ашца, хьешашца а, баккхийчу нахаца.\nЦаьргара масал а оьцуш, царна дан долу г1о-накъосталла деш хила веза х1ора г1иллакхе стаг, шена товш доцург, царна а товр доций а хууш.\nГ1иллакхе а, товш а ду, заманан лехамашка хьажжина, шеен духарца оьзда хилар.\n«Духаре хьожжий т1елоцу хьаша, хьекъале хьожжий новкъа воккху», – и кица хьалкъо лаа ца кхоьллина.\nДерзош, сайна ч1ог1а хазахеташ йолу байт яло луур дара суна. Цуьнан автор ву Гелогаев Сайд-Мохьмад.\nКхуьийла Нохчийчохь ворх1 т1аьхье къоман,\nЦ1ерш дагахь латтаеш ворх1е а ден.\nВорх1е а стигал к1ел ворх1 нана хьоме,\nЙиц ца еш, ехийла вайн ворх1 т1аьхье.\nВорх1 ден ц1е ца хуург лай лоруш хилла.\nВорх1 нана йицйинарг ву кхузза лай.\nЛайн амал сих йоьлларш безна бац Далла.\nЛарлойла цу амалх ворх1 т1аьхье вайн.\nВорх1 йишин цхьа ваша иллешкахь вуьйцу,\nУьш хиларх воккхавеш, сий дарна цо.\nВорх1 вашас йишин дог цхьатерра хьоьсту:\n... Нохчийн истори евзачарна бевзашболу и хиламаш Арсанукаев Шайхис исбаьхьаллин дешнашца буьйцу, ткъа исбаьхьаллин дош ... повесть йоьшуш Тимаран къамелашкахь дешархочунна го цуьнан къизалла, ямартло, хIилла. Ша-шех тоам бина, бIаьрг ... кхайкхайо адамашна кхиэл: ТаIзар сан Ду царна нийса: Уггар а лекха берд, КIорга ... заманахь муьлххачу а халкъана сийлахь а, веза а хилла илланча, дешан говзанча. Иштта ...\nЦхьатерра ло цунна дог х1ораммо.\nДу нохчийн ворх1 г1иллакх\nворх1 ломал сийлахь:\nЛарар шен да-нана, дар халкъан сий,\nДайн г1иллакх д1акхехьар, йижарий сий дар,\nСобар дар, бакъ хилар, ц1е ларъяр шен.\nБеседа с детьми «Нохчийн г!иллакх»\n... садолу х1уманца оьзда хилардала мел кхоьллина чохь садоцу х1уманца оьзда хиларша кхоьллинчу Делица оьзда хиларша шен дег1аца оьзда хилар.Собаре, къинхетаме, хьанал кхуьу оьзда стаг. Оьздангалла и адмийн ... йоккха доьзалхочо жималлехь дукхайолу хан. Доккха дакха лоцу нохчийн сийлахьчу нанас доьзаллехь бакъболу нохчийн к1ентий кхиош.Воккхачуьнца г1иллакхе волуш, жимачуьнца собаре солуш хуьла ...\nБашхалла а, адмалла а шайца йолуш г1иллакхаш ду нохчийн къоман.Уьш дерригге а цхьаьна тоьхча — Iадат — олу цуьнах. 1адат — нохчийн къоман дахаран низам ду. Г1иллакхах д1акъасто йиш яц оьздангалла. Г1иллакх а, оьздангалла а цхьаьна хьерчаш ду. Нохчийн г1иллакх — оьздангалла лелоро а, ларъяро а — кегийрхойн дегнашкахь кхиайо НОХЧАЛЛА. НОХЧАЛЛА бохучу дешан чулацам бовзуьйтуш — дуккха а тептарш яздан дезар ду. Доцца вай аьлча, Аллах1 резавеш ду НОХЧАЛЛА бохучу дашо чулоцург.\nБусалба дин т1еэцча, Аллах1 резавоцу г1иллакхаш нохчаша д1атесна. Нохчийн г1иллакхаш а, оьздангаллаш а Аллах1а билгалдинчу суннаташна там беш хиларх теша вай. Яханчу заманахь кхечу къаьмнийн лай а, элий а хиллехь, нохчаша и тайпа дахар\nкъобалдина дац. Аллах1 цхьаъ а веш, г1иллакх — оьздангалла шеца ерг — эла а, иза йоцург — лай а лоруш, б1ешерашкахь баьхна нохчий. Г1иллакх — оьздангалла шеца хиларо хьайбанах къастадо адам, иза доцург ж1аьлех тарло — алара, вайн къонахий хиллачу дайша.\nНенахошца, стунцхошца лераме а, г1иллакхе а велахь, рог1ехь шена т1едоьжна г1уллакх кхочуш а дахь — и тайпа стаг тоуьйтуш хилла вайн дикачу дайша.\nОьшуш а, пайде а долу х1ума: лелош а, лардеш а, ц1индеш а ца хилча — тиш а ло, адамо диц а до.\nВайн дайша, наноша, вежарша, йижарша нохчийн 1адатера г1иллакхаш лелор а, лардар а муха хилла довзуьйтуш, лахахь — ши — кхо масалла даладар бакъхьа хета:\n1 .Зуда ялийча, иза дуьххьара х1усамна чуйоккхуш: нускална моз кхаллош а, кара жима к1ант — бер луш а, цуьнан когашка куз я верта тосуш а — г1иллакх ду нохчийн. Нускална моз кхаллоран а, цуьнан кара жима к1ант- бер даларан а маь1на довза хала ду аьлла ца хета.\nК1орге йолуш маь1на а, инзаре боккха чулацам а болуш ду, нускална, керлачу х1усамнанна — когашка верта тасар. Цу нохчийн г1иллакхан дозалла а, маь1на а ма дарра довзийта, вай иза йозане дуьллуш къахьегча — дуккха а тептарш яздан коьчалла ю иза.\nДоцца вай аьлча, верта: вайн дайн безам а, нохчийн къоман хазна а ю. Оццул деза, хьоме верта несанна когашка тасар — х1усамненан нохчийн къомо сий — ларам беш хилар ду.\nШена хьалха тесна верта когашца ца хьошуш, иза лаьттара схьа а эцна, дегош, тамехь д1анисдар, нускало: х1усаман а, доьзалан а, мехкан а сий лардан — ша юкъ йихкина хилар гайтар ду.\nИштта деза, доккха маь1на а, чулацам а болуш ду — нускалан когашка верта я куз тасар.\n2 .Юьртахь, доккхачу тезетахь дара иза. Сан дейтта шо хир дара цу хенахь. Тезета веара юьртара воцу цхьа жима стаг. Юьртара баккхийнаш бара коьртехь хевшина 1аш. Царна юккъехь хиъна 1аш вара сан да а. И жима стаг тезета т1евогуш, цо салам а далале, хиъна1ачура г1аьттира сан да. Кхиболу баккхийнаш хевшина 1ара. До1а а дина, кхелхинчун верасашка кадам бина ваьлча: тхан дас хьал-де а хеттира цу жимачу стаге, билгалйинчу метте охьа а хаийра иза. Цул т1аьхьий а бен, охьа ца хиира сан да. Геххьа хан яьлча, тезетан дас и жима стаг — хьаша д1авохуьйтуш, цунна т1аьхьа а велира сан да — цуьнга вист а хуьлуш. Нохчийн г1иллакхехь, жиманиг т1евеъча — воккханиг г1оттуш меттиг байна вацара со.\n... маь1на долуш бац!» Сайн сочинении ерзош суна дало луур дара вайн сийлахьчу яздархочо, поэта Мамакаев ... чу. Вай дайшкара схьадеъна вай хаза г1иллакхаш, оьздангалла, ийман. Ткъа и шадерриг д1акхехьа оьшург бу ... а воккхачу оьрсийн яздархочо Л.Н.Толстойс аьлла хилла: «Нохчийн мотт уггаре а хазачу а, хьалдолчу а ... «Адаман мотт») Вай олу Даймохк-Нана. Нана санна, Даймохк беза вайна, цунах девлча тоха са а ...\nИ сурт дайначу сан дагчохь цакхетам кхоллабелира. Х1унда г1аьттира — те сан да цу жимачу стаганна хьаьла? — боху хаттар дара хьалха х1уьттуш. Цуьнан бахьана довза лаар дара дагехь сецна. Цу тезетара ц1а вахча, ас дега хаьттира цуьнах дерг.\nМайртупара ма вара и тезета веана жима стаг. И т1евеъча, сан хьаьлаг1аттар: ненан сий дар а, цуьнан лерам бар а дара. Сан нана Майртуапара ма хилла — олуш, со кхетош, б1аьргех девла хиш а хаалуш, сихха жоп делира сан дас.\nСан нана а яра Майртупара. Дас цу тезетахь далийначу г1иллакхо, цу масалло, кхетийра со: ненахойн бан безачу лерамах а, цаьрца лелодезачу г1иллакхах а.\nЛаа дац: — Ненавешин букъ т1ехьа вижчий а бен, парг1ат наб ца кхетта луралла шена т1ехь долчу к1антана — олуш, нохчийн кица. Ненахошца лелодезаш дуккха а ду г1иллакхаш.Уьш лелор — ненан лерам бар а, сий дар а ду.\n3. Х1усаме хьаьший баьхкича, шена сил дукхаеза, хьоме нана цамгарца юй а ца хоуьйтуш, уьш т1е а эцна — царна хьошалла деш хилла нохчийн к1ант, Болат. Хьешашна хьошалла деш, меттиг а боккхий, хьалха чохь, цамгарца меттахь 1уьллу шен нана ган воьдуш хилла иза — цуьнгара хьал довза.\nНана, ахь: — Хьаша ларалахь — бохуш, со кхийна хиларна, баьхкинчу хьаьшашна хьо цамгарца юй ца хоуьйтуш, уьш т1е а эцна, царна хьошалла деш ву-кх со — элира боху к1анта, дуьххьара ша нанна т1ех1оьттича.\nСо х1инца г1олехь ю хьуна. Хьаьший ледар ма биталахь — элира боху нанас к1анте, шегара хала хьал а ца довзуьйтуш.\nКхо де — буьйса даьлча, хьаьший д1абаха тохабелира. Юьртахбовллалц, т1аьхьаволуш, хьаьший д1а а хьовсийна, юхавирзина, шен х1усаме кхаьчча — нана кхелхина карийра Болатна.\nСихонца шен нана д1аерзо кечамаш бан вуьйлира и нохчийн к1ант. Кхечу юьртахь 1ашволчу шен ненавеше хаийта хьадалча а вахийтира Болатас. Дикачу говрахь маса воьду и хьадалча, Болатан х1усамера шайн говрашкахь ц1абоьлхучу хьаьшашна т1екхиира. Салам — маршалла вовшашка хеттина даьлча, хьадалчо довзийтира: Болатан нана кхелхина хилар а, ша хьошдолу г1уллакх а.\nИза — м бакъ дацара. Дукха хан яц, ахь вуьйцу Болатера х1усамехь хьошалг1ахь а 1ийна, тхо вовшех къаьстина — элира, цу хьешех цхьамма.\nИза бакъ хилар шеко яц. Ша сиха ву — олуш, говр а човхош, и хьадалча д1авахара.\nХьешех, воккхачо: — Х1ума хиларан сахьт дац. Хьовса деза вай… — олуш, юхабирзира боху уьш. Бог1учу хьаьшашна, шайна хьошалла динчу Болатеран кертахь — х1оьттина т1езет дайра. Шайн гергарчу стеган, Болатан, нана д1айоллалц, цу тезетахь а 1ийна — ц1ехьа бахара боху и хьеший. Оцу нохчийн г1иллакхо гойту, мел боккха лерам бо нохчаша хьешан — иза муьлххачу къомах велахь а.\nЛакхахь, доцца олуш, 1адато нохчийн къоман дахарехь д1алоцу меттиг а йовзуьйтуш, цу 1адатан цхьадолу г1иллакхаш билгалдехи вай, къонахий хиллачу дайша, наноша, йижарша, вежарша уьш лелор а, лардар а муха хилла хоуьйтуш.\nТахана нохчийн къомехь долу чолхе хьал тидаме а оьцуш: — 1адатера г1иллакхаш нохчаша лелор а, лардар а муьлхачу т1ег1анахь а, барамехь а ду? — олуш, хаттар\nх1оттийча. Цу хаттарна бакъонца долу жоп лохуш вай къахьегча, гучудолу, нохчаша цхьадолу 1адатера г1иллакхаш д1атосуш хилар. Халахетар а, чамбар а хуьлу, нохчийн г1иллакх — оьздангаллийца (1адатца) ца дог1у х1уманаш нохчашна юккъехь оьгуш хааделча.\n... т1еч1аг1дан йиш ю нохчийн мотт «башхачу жовх1арех юьзна йоккха хазна» хилар. 15.1 П.К. Услара шен дешнашкахь боху: «Нохчийн мотт къен хетар ... нахах дог лозуш, къинхетаме стаг хилар. Вайна ма-гарра Ахмадов Мусас шен текстаца тоьшалла до нохчийн мотт хаьлдолуш а, хаза а ... гойту вайна текстан турпалхо леррина шена гучу суьрте хьоьжуш хилар. Текстан 27 предложени ешча кхин цхьа суртх1отторан г1ирс карабо ...\nВоккхачун лерам бар г1елделла. Божаршна а, зударшна а юккъехь эвхьазлонаш алсамъевлла. Хаамийн г1ирсашкахь нохчий хаало вовшашна луьйш а, меттаза дерш дуьйцуш а, лелош а. Кхечарна хьалха дас-нанас бер караэцар а, иза хьастар а, керла зуда ялийна жима стаг дена, кхиболчу баккхийчарна гучувийлар а, жиманиг воккхачунна хьалха хиъна 1ар а, кхидерш а лелош — нохчийн 1адатера г1иллакхаш лар ца до цхьаболчу кекгийрхоша. Вайн къонахий хиллачу дайша стеган а, зудчун а мах хадош: Аллх1аца йолу юкъаметтиг ларъяр а, г1иллакх — оьздангалла хилар а коьрте оьцуш хиллехь, х1инца нохчаша, дукхахьолахь — сом хиларца хадабо адаман мах.\nМуьлххачу а адамна, корта охьа а ца та1ош, б1аьргашна чу хьажа йиш хилар — и бу коьртачех къонахчун бахам — алара вайн дикачу дайша, кегийрхошна хьехам беш. Вайна гуш ду тахана нохчашна юккъехь оьгу дастаме х1уманаш.\nДиканиг вочух къасто коьрте хьекъал а доссале, ненан шура балдашна т1ехь якъа а ялаза, кегийрхой бу яккхий мажош а йитина лелаш. Нохчийн г1иллакхехь (1адатехь) маж йитар, стага: Далла а, нахана а хьалха — шена т1е инзаре доккха жоьпалла т1елацар ду. Цундела Нохчочо, Дела резавоцурш ца дан ч1аг1о а, нигат а дой бен — атта ютуш ца хилла маж. Ледарлонаш шегара юьлуьйтучу стага маж йитича: — Маж-м газанан а хуьлу — олу нохчаша.\nДалла гергахь къилахь доцу, вайн дайша лелийна а, лардина а 1адатаре г1иллакхаш, пусар дар а доцуш, нохчийн кегирхоша д1атийсар, вайга хаьттича — къоманна боккха эшам бу. И г1иллакхаш ца лардар — нохчийн къоман орам бакъабар а, ч1аг1ам г1елбар а ду.\nКъоман г1иллакх — оьздангалла (1адат) лелор а, лардар а нохчашна юккъехь тахана г1ийла хиларан бахьанаш дукха ду. И бахьанаш билгалдахар кхечарна а дитина, ала лаьа, мел яккхий халонаш шайна т1ех1иттарх: дин а, мотт а, нохчийн г1иллакх — оьздангалла а (1адат) — вайн къонахий хиллачу дайша, наноша, вежарша, йижарша лардина хилар. Деши санна ц1ена, адамалла шайца йолу нохчийн г1иллакхаш, оьздангаллаш вай ца лелош а, лар ца еш а, д1атасахь, доцца вай аьлча — яйна т1аьхье хир ю вайх.\nАлаг1ертарг дерзош, вежаршка, йижаршка кхойкху: Делан дош а, нохчийн мотт а, г1иллакх — оьздангалла а т1аьхьенна йовзуьйтуш — къахьегаре а, само яре а.\nКъанойн Кхеташонан тхьамда — Хучин Ахьмад.\nЦу тайпа текстера масалшка хьаьжча, вайн т1еч1аг1дан йиш ю нохчийн мотт «башхачу жовх1арех юьзна йоккха хазна» хилар. 15.1 П.К. Услара шен дешнашкахь боху: «Нохчийн мотт къен хетар даржош берш цунах цхьана а кепара кхеташ боцу нах бу. Мелхо а, и ...\nреферат Чеченская война: причины и последствия


Хенаш, искаш, кхерамаш тийсар. ХIун халонаш Iиттало Къилбаседа Кавказерчу журналистех\n"Фортанга" оппозицин порталан авторна Майсигов Рашидна набахтехь яккха пхи шо хан ехна прокуратуро. Дагестанерчу журналистана Анохина Светланина юьйр ю аьлла, кхерам тесча реза ца хилла Iедалхой бехктакхаман гIуллакх доло. Къилбаседа ХIирийчуьра меттигерчу газетан коьрта редактор Сагеева Мадина реза ца хилла берта яха, республикан куьйгалхочо Битаров Вячеслава чуеллачу искца. Ткъа хIинца шолгIа иск дуьхьал яьккхина цунна- регионан куьйгалхочун доьзалан доларчу компанино. Хьаьнгара гIо хиларе дог доху журналисташа, бохучунна тIаьхьакхиа гIоьртира Кавказ.Реалии.\nОппозицин "Фортанга" порталан репортёр Майсигов Рашид бехкево наркотикаш латтийна аьлла. ХIинца а листа долонза, сепаратизмех артиклехь бехкзуламан гIуллакх а ду цунна дуьхьал айдина. Жигархочун адвокато Аушев Мохьмада дийцина Кавказ.Реалиина, пхеа шаре гергга хан кхачайо журналистана набахтехь яккха аьлла.\nРегионерчу "Яблоко" партин декъан куьйгалхочо Муцольгов Руслана бахарехь, Майсигов кхеле хIоттор политикан бух болуш ду аьлла хета ГIалгIайчохь. "ГIалгIайн гIуллакхан" цхьайолу чIуг санна тIеоьцу журналистан хьокъехь бина сацам аьлла, тIетоьхна къамел динчо (Нохчийчоьнца дозанаш къасторна дуьхьал митинге бевллачийн бехкзуламан гIуллакх- редакцин билгалдаккхар).\n"ЦIахь лаьцна, дIасавалар дихкина латтош ву Майсигов.\nТахана Нальчикерчу СИЗО-хь латтош ткъех сов стаг ву: шайлахь къаной а, жима зуда а йолуш. Царна дохкучу бехкаша эргIадбахийтина махкара бахархой.\nМайсигов къона ву, шена тIеэгна дуккха зераш лан там бу цо. Цундела кхечу лецначаьрга ладоьгIча, цунна прокуроро ехначу хенах башха тамаш а ца бира", - боху Муцольговс.\nКху деношкахь ХIинжа-гIаларчу полицино дуьхьало йира, зударийн кхолламех шен агIонашкахь дуьйцучу "Даптар" порталан коьртачу редакторна Анохина Светланина, юьйр ю бохуш, кхерамаш тийсарна бехкзуламан гIуллакх доло. Шен цIе Умаханов Далгат ю аьлла, цуьнца зIене ваьллера Товбеца-беттан 22-чохь вевзаш воцу стаг.\n"Массо а феминисташца дерг чекхдаккхар" тIедиллина шена аьллера телефон тоьхначо. Шена дуьхьал вола Анохинас аьлча, ша юьйр ю хьо аьлла, кхерам теснера цо. Умахановца шеца ша зIене яларх а, тийсинчу кхерамашна ша гуьнахь вац цо аларх а лаьцна дийцира Кавказ.Реалиина журналисто.\n"Ас прокуратуре дIахаийтина аьлча, юха соьга телефон туьйхира цо. Тхайн хилла къамел ас дIаяздира. Цо боху, ша вацара иза. Телефон тоьхнарг мила ву а ца хаьа шена боху. Москвара ХIинжа-гIала вогIуш вара ша, боху цу хенахь. Шеца доттагI вара цхьаьна, амма я цо а, я ша а телефон тоьхна яц, чIагIонаш йо цо. Бакъду, аз кхин дара. Кхечу телефонехула зIене вала таро луш йолу система суна ца евза", - боху Анохинас.\nЦкъачунна хууш дац цунна, мича бахьанашца реза бац гIуллакх доло. Жоп деана дац цуьнга прокуратурера.\n"Осетия. Свободный взгляд" цIе йолчу газетан редакторе Сагеева Мадине дов хьедина Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочо Битаров Вячеслава. Берта ваха гIоьртира иза журналистаца, шен репутаци Iалашъеш. Сагеева реза ца хилла, хIунда аьлча, "дуьхьал таса а ца луш, шега къарло" аларна.\n"Ма-дарра аьлча, ас дукха чIогIа ларлуш язйо. Дуккха а шераш ду со журналистикехь болх беш йолу. Керлачу низамашца суо йогIуш хилийтархьама, квалификаци лакхайоккхуш курсаш а яьхна ас. Со филолог ю, лингвистикан эксперт аьлла, специализаци а ю сан. Соьгара жоьпалла доьху массо а экспертиза айса ян йиш ю сан. Бух болуш, ас далийначу тоьшаллаша, ша сийсазво бохуш, кхеле ваьлла Битаров",-дийцира Сагеевас.\nБерта яха журналист реза ца хилча, цунна а, цуьнан редакцина а дуьхьал иск яьккхина "Рестораны Баварии" фирмо. Ткъа иза ю, Битаров Вячеславан воккхаха волчу кIанта куьйгалла дечу "Бавария" компанина юкъайогIуш.\n"Турс хилла дIахIотта веза редактор"\nЖурналистан кхерамзалла йоьзна ю, цо болх бечу регионан масштабех а, цо йийцаре ечу теманех а, боху хаамийн гIирсийн бакъонаш Iалашъечу Центран директоро Арапова Галинас.\nКегийчу ярташкара журналисташ мелла а паргIат бу, яккхийчу гIаланашкахь болчул а боху цо. Iедалхойн я полисхойн харцонех язден журналисташ мел а кхерамехь бу, кхинйолу теманаш йийцаре ечу церан коллегел а боху Араповас.\nЦунна хетарехь, журналист чолхечу хьолехь нислахь, уггар а хьалха цунна орцах яла еза цуьнан редакци. "Лам хилла, шен журналистана тIехIотта веза редактор. Бакъду, дукха бац орцах бовлун берш".\nХIора шен журналистна гIаролехь вара, масала, 2011-чу шарахь вийна "Черновик" газетан хилла редактор Камалов Хьаьжмурд. Кхечу Оьрсийчоьнан регионашкарчу муьлххачу а коьрта редакторо дийр дацара цу кепарниг. Чолхе ситуаци тIехIоьттича солидаралла гайта еза белхан накъосташа а, профессионалан юкъараллаша а. Иштта, гIо эшахь, само латтон еза журналистийн бакъонаш ларьян йиш йолчу организацеша а", - боху къамел дечо.\n"Доза доцу репортёраш" организацино зорбане яьккхинчу "Индекс свободы прессы" рейтингехь карарчу шарахь Оьрсийчоьно 180 меттигах 149-гIа позици дIалоцу.\nРапортан авторша билгалдаккхарехь, интернетехь яржочу информацина тIехь Iуналла латторхьама, тоьлла технологин ресурсаш юкъаялор ю, иштта, социалан машанашкахь луьра дезинформацин кампани а ю дIахьош.\n"Хаамашна нуьцкъала Iуналла даран кеп". ХIунда къевлина Нохчийчоьнан дозанаш?


Автор: Administrator 28.06.2016 10:35\nНохчийн зударшна лерина\nБуьйса…Iаьржа, таьIна тийна буьйса.\nЦхьалла…ГIорасиз, синтем байна цхьалла.\nМа цхьаьнайогIу шуьшиъ! Вовшехкъаста ца луш, бIешерийн дохалла ши йиша хилла схьайогIу. Сатассалц вовшийн маракъуьйлуш, ойланийн къайленаш юьйцуш. Амма яц шуьшиннан вовшашца я марзо я безам. Цаваьллачу денна дIакхоьхьу дахаран мур бу. Буьйса яьлла дIаяхча а ца юьту цхьалло – бIаьргаш хьаббой, юхаерзайо.\nГIайгIа! Буьйсанан а, цхьаллин а къаьхьачу ойланийн стом. Дийнахь серлоно цхьажимма йожуьйтуш, яржайо хьо, амма буьйсана цхьалло, лаг Iовдий, тIегулйо.\nТховса хIара Iаьржа буьйса шен гIайгIанца, лаьхьа санна, хьаьрчина Айманех. Дахарехь, мел лехарх, ирс ца карийна цунна. Безамах дог дага а ца кхии, ур-атталла, кIезиг суй а ца кхийти, юха тIаьхьа, йоккхачу цIарах марсаяла. Ткъа цуьнан дог мел экаме дара! Бакъболчу безамна кийчча, цуьнан дуьхьа зовкхе дага а, турпал ницкъ гайта а. Амма и турпал ницкъ цхьаненна а ца ийши, я и дIагайта цуьнан а ца дийзи.\nБаккхий нах тIе а тийсина, дас-нанас даг тIера а яьккхина, хIокху маре дIаели. Дог безаман йийсарехь хиллехьара, Айманис шен ирсехьа луьра къовсур дара. Амма оццул болчу кегийрхошна юкъахь йоьIан шена тIехь бIаьрг соцуш цхьа а къонах ца велира. Ма-лаъара цунна, цхьана дийнахь шен деган мерзах хьакхабеллачу безаман ховхачу тIомо цхьа кIеда илли дижо а, оцу иллин мерзачу мукъамца сирлачу ойланца кханенга ондда гIулч яккха а.\nГIулч-м яьккхи. Нуьцкъах. Безам гIоттур бу бохург-м хьехочохь а ца хилира. Дукха хан а ялале, ша хIокху керта ялоран бахьанаш хиъначул тIаьхьа, чов хилла дог гуттаренна а дала дижира. ТIаккха а ца къевси шен ирсехьа. Кхолламна къера хилар а дацара иза. БIаьрзе я гIорасиз хилар а дацара. ДуьххьалдIа, беккъа шен лаамашца, шен дуьхьа яха цалаар дара. Юьхьанца, шех цхьа йоккха дегайовхо а йина Iаш долчу, ден-ненан дуьхьа шегахь собар карийра.\nШен цхьа орам боцуш, цхьаннех дозуш доцуш адам хуьлуш ца хуьлу. И мел сонта адам делахь а, юкъараллин цхьана гурашкахь латта дезаш хуьлу. Бакъду, шен-шен хьекъале хьаьжжина лардо хIора а адамо и дозанаш. Ткъа Айманина дас-нанас дIагайтина дахаран коьрта декхарш – цIенчу дог-ойланца, оьздангаллица, доьналлица чекхъялар – кхочушдина цо.\n«Къаьхьачун чам ца хиъча, мерзачун чам ца къастало», – олура. Ткъа Айманина мерзачун чам ца хаалуш, къаьхьаниг совбаьлла, кийрахь стим хилла.\n«Цхьа ирхо йоцуш, нийсо а ца хуьлу», – олий, маслаIат дора нанас. Да ма ватIарг, хIокхунна йисина хилла-кх и ерриге а ирхеш. ГIора а дайна, еалара а\nяхана, голаш тIехь, текхаш, хьалгIерта оцу чаккхе йоцчу ирхонах. Хьалахьаьжча, анайист бен гуш хIума а дац.\nБакъболчу безамна хьакъ хила веза, зуда хуьлда иза, я стаг. Нагахь санна оцу сирлачу, цIеначу безамна и хьакъ вацахь, къайле йина, генна дIадилла деза безамна комаьрша дог, дIаса а ца даржош. Аймани безам бовза ца кхиънехь а, иза мухачу кепехь, суьртахь хила беза хаьа цунна. Шен ден-ненан вовшашца болчу оцу бакъболчу безаман йовхонехь кхиъна стом бу иза – цу шиннан ерриге марзо, цIена дог-ойла шега хуьйдина.\nИшттачу безаман хIаваэхь Аймани кхиийна ца хиллехь, безаме са а туьйсур дацара, я шен кхолламна оццул дегабаам а хир бацара. Ден цIахь сийлахь-деза хеттарг марзахойн доьзалехь иштта лорура.\nДуьххьарлера доьзалхо дуьненчу ваьлча дахарна кхин лехам а, Iалашо а карийра Айманина. Шен гIайгIа дIа а теттина, хIинца а диэзар эцаза йолу деган, ойланан хазна доьзалхочунна дIакховдийра.\nХIокху хIоьттинчу боданан йозаллина тIе чиркхаш а дIабайина. Аймани сема ладоьгIна ю арахь мел долучу татане. ХIусамда цIа ваза кхо де-буьйса даьлла. Дуьненан синкъерамна араваьлла ву иза. Делахь а, сахьийзадо зудчо – хуьлу олий ца хуьлу, цунна цхьа хIума хилахь, кхуьнан доьзалан сий хир дац. Мухха велахь а, берийн да ву иза.\nБерхIитта шо ду и шиъ хIокху цIийнан дукъ гихь схьадогIу. Айманис лерина луьсту шен дахаран хIора агIо. Ерриге а беса ю тептаран агIонаш, цхьа а яц воккхаверан лар йитина. ДегаIийжамаш, хьешна сатийсамаш, дегайовхонаш. Ур-атталла, ирсан зIийдиг тесна меттиг а бац.\nАймани хIинца инзаръюьйлу шаьшшиннан дахаран некъ кхин ца хедаш хIокху хене схьакхачабаларх. Латта а, стигал а санна, вовшехкъаьста ши адам – шайн-шайн амалшца, дуьненехьежарца. «Зуда а, майра а, цхьаъ вукхунах тарлой, дIанисло», – олу. Иза бакъ дац. Аймани цхьаннех таръяла а ца оьшу – иза цуьнан дас-нанас хила ма-еззара Iамийна дахарна гIатта а, эшначохь Iожалла тIеэца а. Дала ма-бохху хила. Шегахь собар а, доьналла а алссам хиларна, некъана юьстах ца лелхаш, хIара дахаран беза мохь хIокху хене схьатекхабелла цуьнга.\nХIусамдас шен хьаьшна кхоллам а, дина халахетарш а, даг чохь латоза йисина безаман цIе а – шадерриге а гечдийр дара Айманис, цуьнгара цхьа хазахетар хилахьара. ЦIийнда цIа моссазза вогIу, оцу дегайовхонца неIарехь цунна дуьхьлайолу иза. Дукха яхъеллачу набарна Iуьллу безам а гIатта тарлора – дукха хIума а ма ца оьшу даг чохь безаман цIе кхарсто а, я иза кIур боцуш яйа.\nДийшинчу берийн набаран сур буьйсанан боданах дIаийна. ХIинцца латийначу чиркхаша, цкъа а ца хилча санна, эккхийра бода.\nАймани, хьала а гIаьттина, берашна тIе а хIуьттуш, царна дайн куьг а хьокхуш, юргIанаш тодеш, чекхйолу.\n– Мама, хьо юьжуш ма яц? – схьахеза, вуьрхIитта шаре ваьллачу воккхахволчу кIентан аз.\n– Наб а ма ца кхета суна-м, Халид…\nМашенан сигнал а хезна, араяла сихъелира Аймани.\n– Ас дIайоьллу неI, – тохавелира кIант.\n– ХIан-хIа, хьо вижий Iе, со ер ю ара. – КIантана шен да маларх кхетта ган ца лаьа нанна.\nМаларх кхетта ца Iаш, къаьркъанна чохь нека дича санна ву хIусамда. Хаттах юьзна бедарш, Iеттийна муьста хьожа, багахь деш цхьа гIам-гIим.\n– Ма дика ду хьо цIа веана, – хазахетарца, доггаха йистхилира Аймани.\n– Сахьийзош яра хьо? – кIоршаме хаьттира вукхо.\n– Яра дера-кх. Хьо саготту цахиларх, хьуна сагатдеш Iаш хьан доьзал ма бу.\nХIара буьйса а дIаяха, амма Айманина юха а шена йисна хIара дог огу цхьалла. Да велла йисарг!\nСатоссуш гIаьттина, хIусамден бедарш цIан а йина, иза юха а балха вахийта кечвира зудчо. ХIинца Iуьйрана маларх меттавеача, ша лелийнчунна дохко а ваьлла, шен доьзалца адамех вист а хилла, кхечу кепехь гойтур вац-те бохуш, гIийла дегайовхо а яра коьрте хьийзаш. Амма и дегайовхо хаьрццина дIаяхийтира дехьачуьра схьадеанчу майрачуьн моханечу цIогIано:\n– Хезий хьуна, схьагучуялал!\n– ХIун хилла?\n– ХIара сан ахча хьан хьедина? – цхьа туп ахча зудчунна меракIел Iуьйхьира цо.\n– Ас эцна.\n– Хьан еллера хьуна и бакъо?\n– Хьо кхин цIа вогIург а ца хилла, оцу тIера цхьа пхи бIе сом а эцна, базарахь берашна юург ийцира ас. – Аймани тахана дуьххьара бен а доцуш, догдиллина, хьоьжу цIийнден бIаьргаш чу. Цу чохь гуш йовхо я цхьа а тайпа шега шовкъ хилийта, нур а дац. Деккъа бух боцу Iин.\nЗуда иштта шена дуьхьал хьажар ца тайна стаг, кхин а хецавелира. Амма цо етта бага хезаш яцара Аймани. Хьажар майрачунна тIехь сецнехь а, чекх са гуш санна, иза гуш а вацара цунна. Сийсара шен хиллачу сатийсаман ойла йора. И дерриге а хьехочохь а дац. Иза дIадели. ХIара елча а, хуур доцург ву. Дов а стенна тIехула ду – доьзална хьажийначу цхьа декъазчу пхи бIе соьмана тIера.\n– Дерриге а доьхкина делара ас иза, – ша-шега луьйш санна, чуьра аз делира догдоьхначу зудчун.\n– ХIу-у-у? – тIеволавелира важа, ши бIаьрг чуьчча а бахийтина. – ХIун элира ахь?\n– Дерриге а дохка дезаш хиллера, – парггIат юха а йистхилира Аймани. – Сайн дегIанна там лаха ара ца яьллера со-м, хьан доьзална кхача тарбан яханера. Цу тIе, са а тасале, мохь ма хьекха, бераш кхерор ду ахь. – Иза а аьлла, хIара дIайоьрззушехь, белш вон схьа ерзош, хIусамда хIокхунна тоха айина куьг, неIарехь гучуваьллачу Халида сацийра.\n– ДIахеца сан куьг! – кIанта йинчу дуьхьалоно кхин а карзахваьккхира, дарвелла да.\nАмма Халид меттах а ца велира. Тахана дуьххьара дена дуьхьало еш, ден а, кIентан а юкъаметтигаллин доза талхош ша яьккхинчу гIулчо вахьийнера иза.\nХIинца Айманин хьекъалх доьзна ду хIара хIоьттина чолхе хьал. Ша шен дегIан да а йоцуш, ийманехь доьзал кхио гIерташ хIокхо берхIитта шарахь йоьттина гIала харца гергаяханера. Нагахь санна дена а, доьзалхочунна а юкъа эвхьазло йолахь, нанас шен доьзал кхетош-кхиорехь хьегна къа, «хIуп» аьлла, даран кхерам теснера. Даиманна санна, тохар шена тIелаца дийзира ненан.\n– КIант, хьо юкъа ма гIерта, – дегочу озаца йистхилира Аймани. – Шун да нийса луьйш ву. Сан бехк бу шаберриг а. Суна догIуш айбина куьг ду иза.\nХалид вист а ца хуьлуш, дена букъ а тухуш, юьстахвелира. Аймани ша хIинцца дена а, кIантана а юкъара юхатоьхначу галморзахаллех доккха садаккха а ца кхиира – кIанта нанна тоха айбина куьг маьрша дитинчу секундехь хьажийнначу дIакхечира.\nКIоршаме тоьхначу тIарано зудчун юьхь тIехь чудиссинчу пIелгийн хьоькхнаш а хIиттош, цIен лар йитира. Зудчун юьхьах цIе елира. Ма хIара цIе яцара цо шен сатийсамашкахь ларйинарг! Даг чохь безаман цIе яра.\nАймани цIеххьана гIадъяхана, елаелира.\nЗуда йоьлура шен кхолламах а, шен эрна хи чу тийсинчу шерех а, шен пусур ца хиллачу оьздангаллийн синхаамех а, хIордах тарбан сатийсинчу безамах а. Иза йоьлура. Ша оццул дахаро кIуркIамане хьийзаярх шех дIакъастаза йисинчу цIеначу ойланаша елайора иза. Безаман хIордана дуьхьал кхин а нуьцкъалниг хиллера – цабезаман хIорд, шен боьхачу тулгIешца дерриге а цIенаниг, сийлахьниг дIахьокхур долуш.\nЗудчун елар ца тайначу майрачо тоьхначу тIарано кхин а кIажъяхийтира Аймани. Дагаяьхкира, шен сийсара хилла цIена ойланаш, сатийсамаш, дегайовхонаш.\nАймани йоьлура хIокху шен ирс дайна дахделлачу дахарехь ша баьхначу кегийчу толамех а, дийлийтинчу гIалатех а, кхочушхилла ца боьгIначу сатийсамах а, дисинчу дахаран, кхин башха хийцам а боцуш, чекхдала тарлучу.\nАйманина елха а ца хаьа. Цо шена дихкинера кхолламна леткъамаш бан а, ца хиллачу ирсана бIаьрхиш лиэшадан а. Кийрахь къуьйлура гIайгIа-бала. Къурдаш а деш, юхаийзи, дуьра бIаьрхиш, гаттбеллачу кийрахь хораман хIорд хилла, хьере гIергIа.\nЦкъа мукъане а доггаха елхалахьара, ницкъ хилла кийра паргIатбер бара. Амма охьаIана кечделла бIаьрхиш, шелонехь доллучу шагатIулган дагах кхетий, гIорадой, кийрахь совцу.\nБеллачу сатийсамашна доьгIна гIайракхан чурт хилла Айманин экамечу дагах.\nДагийначу дахарх чим хилла. Безачийн, гергарчийн бIаьра а хьоьжуш, сагIийна дала дижийтина дог. Юьхьанца ден-ненан, тIаккха берийн бIаьра а хьоьжуш. Ткъа Айманин бIаьра хьажа цхьа а ца вели. Шен синан цхьацца агIо дIакхийдо дийзи. Юхадерзар а доцуш.\nКхин елар ца сацалуш, дIахьажаеллачу зудчунна пенах кхозучу куьзган чохь шен сурт гира. ХIара йоьлуш елахь а, бIаьргаш чохь гIайгIане марха йисина. Иза ша-шен бIаьра хьажа езаш хиллера, жимма шен дог а кхоош, шена хьакъдолчу ирсана буржалш а ца детташ. ХIинца тIаьхьа ду дохкойийлар а, юха керлачу кепехь дахаран агIо йоло а.\nАйманис бинчу дахаран некъан мах хадо ца хии хIусамдена, доьзална хуур ду ала а хаац…\nЦхьамма жима корта схьа а лоций, къинхетаме бIаьргаш чу а хьожий , хьаж тIе барт а боккхий, доггаха маракъовлу иза. Цецъяьллачу зудчун елар хедира.\n– Мама! Ма елхахьа! – лерехь кIентан гIийла аз хезира нанна.\nШен марахь дIатийна нана, цо ша цкъа мацах, бераллехь санна, меллаша тахкийра кIанта. Ненан гIорийна дог, жим-жима дасталуш, дешна Iанадахара. Комаьршша охьахьаьлхинчу бIаьрхиша паргIатбаьккхира синтем байна кийра а.\nХIан-хIа, эрна ца хили Айманис бина дахаран некъ. ХIокху дийнан дуьхьа, хIара уггар а гIорасиз йисинчохь, кIентан марахь сина паргIато карийначу минотан дуьхьа, юха изза дахаран некъ бан реза яра и.\nИрхе а чекхъер йолуш хиллера.\nХIара бIаьрхиш дуьххьара а, тIаьххьара а ду Айманин.\nЦхьалла эккхош, керлачу дахарна гIатта ирсан дуьххьара зIийдиг хьалагIоьртира ненан даг чохь.


Шайн лаамца Нохчийчуьра Украине бахначех хаамбина Кадыровс. Цуьнан тоьшаллаш дац. Новости Украины (вчера, сегодня, сейчас) от News-Life (официальный сайт Ньюс-Лайф)\nОьрсийчоьнан эскаран декъехь тIемаш бан махкара шайн лаамехь вовшахкхеттачарех керла батальон Украинан дозана тIе кхачарх хаамбина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Телеграмерчу шен каналехь яздина цо цунах лаьцна. "Керла тIебаьхкинарш тIелецира сан хьомсарчу ВАШАС Делимханов Адама (Нохчийчоьнан цIарах Оьрсийчоьнан парламентера депутат – Редакцин билгалдаккхар.)", - яздина Кадыровс. Цо бахарехь, шайн лаамехь Украине бахначара дIахьедина, "вайн даймехкан хьаштийн дуьхьа тхайн вежарийн агӀонах агӀо а тоьхна, шаьш тIемаш бан хьаьгна хиларх". ТIеман хьалхарчу деношкахь Нохчийчуьра эскархой бахийтарх лаьцна цхьа маьIна долу хаам Iедалхошкара бацара. ТIаьхьо Кадыров волавелира денна нохчийн ницкъахойх лаьцна публикацеш зорбане яха, иштта кест-кеста конфликт марсайоккхуш, кхайкхамаш а беш. Пачхьалкхан суверенитет ларъечу нохчийн батальонийн декъашхошна кхерамаш туьйсуш, къамелаш дора хьаькамо. Хьалхо Украинан кхерамзаллин сервисо (СБУ) хаамбира, Зазадокху-беттан 4-чохь Беларусехула Нохчийчуьра отряд кхаьчна, 1200 стаг юкъахь волуш аьлла. Цуьнан декъехь бара "Север", "Юг" тIеман батальонаш а, "Ахмат-Грозный" ОМОН а. Оцу тобанан урхалла деш вара мехкан куьйгалхочун ницкъаллин блокехула волу гIоьнча Мартынов Даниил. Украинан къайлахчу сервисаша дIахьедира, Оьрсийчоьнан пачхьалкхана тIелатарехь дакъалоцуш хилла Нохчийчуьра бIе эскархо верах. Иштта Украинан тIеман ницкъаша бакъ ца дира, Луганскан кIоштара Рубежное гIала схьаяьккхина аьлла, Кадыровс дина дIахьедар. Цкъачунна цхьана а кепара хууш дац, шайн лаамехь вовшахкхетта, Украине хьажийначарлахь маса стаг ву. Иштта къастанза дуьсу, муьлхачу тIегIанехь кечбина бу уьш, муха вовшахтоьхна уьш тобанашка. Кавказ.Реалиино хеттарш динчу нохчийн жигархошна а, политологашна а хетарехь, ша шена пиар ярхьама пайдаоьцуш ву Кадыров Украинерчу тIамах, ткъа Кремло пайдаоьцу "майрачу кадыровхойх", Киевна тIеIаткъам беш а, пачхьалкха чохь пропаганда ярхьама а. Украинхой эскаршкахьа тIемаш беш болу, шайн лаамца вовшахкхеттачу къобал язчу Ичкерин агIончаша билгалдоккху, Оьрсийчоьно авиаци артиллери, хIордан флот лелочу хьелашкахь, кадыровхой коьрта ницкъ хуьлийла дац конфликтехь. Чиллан-беттан 24-чохь Украинан дозана тIе чугIоьртира Оьрсийчоьнан эскархой президентан Путин Владимиран омраца. Iалашонаш а лоьцуш, шайн бахархойн инфраструктура хIаллакъярна Москва бехкейо Киево. ТIеман объекташна бен шаьш йетташ яц бохуш, чIагIдо Оьрсийчоьнан агIоно. Кадыров Рамзана кест-кеста видеош хIиттайо махкарчу эскархойх лаьцна, украинхойн тIемалошна а, иштта пачхьалкхан суверенитет Iалашъян, шайн лаамехь вовшахкхеттачу нохчашна а кхерамаш туьйсуш, кхайкхамаш бо конфликт кхин а тIе чIагIъян. Украина Iалашъечу тIемалоша а, нохчийн батальонийн декъашхоша а Кадыров а, кадыровхой а тIеоьцу Оьрсийчоьнехьара агрессин символ санна.\n«Никогда не думала, что русские братья нападут на нас»: рассказ жительницы Ирпеня, чей дом был уничтожен российскими военными «Сибирь» покинули 10 игроков в связи с окончанием контракта Глушаков: всегда верю в мечту вернуться в «Спартак». Готов бесплатно играть "Рубин" вылетел из РПЛ, не забив "Уфе" в дополнительное время матча заключительного тура


Къилбаседа Кавказан федералан гонехь 2020 шарахь беллар нах бу лурчахчул 22,4% сов. Оцу терахьца регионо 1-ра меттиг баьккхина Оьрсийчохь. ШолгIачу а, кхоалгIачу а меттигашкахь бу Проволжски а, Центральни а федералан гонаш – 22,1% а, 18,6% а. Иштта ю "Петербургская политика" фондо хIоттийна рейтинг.\nТалламо бахарехь, уггаре лакхара ду баларш Нохчийчохь. 2019 шарца дуьстича, стохка цигахь шоззанне ца кхоччуш лакхадевлла баларш – 44,5%. Нохчийчоьнал тIаьхьа ю баларийн терахьца Дагестан – 34%, цул тIаьхьа йог1у ГIалгIайчоь – 29,1%. ГIебарта-Балкхаройчоь 18-чу меттехь ю баларш дустуш хIоттийначу Оьрсийчоьнан рейтингехь – 20,8%.\nОфициало яржочу статистиках тешца, Нохчийчохь Оьрсийчоьнан дукхахйолчу регионашкахьчул лахара ду коронавирусо ден дараш. Амма Росстато гойтучу терахьашка хьаьжча, 2020-чу шарахь нах уггаре дукха беллачех ю иза.\nЧиллан-бутт бовш Нохчийчоьнан Iедало долахь йолу 129 клиника д1акъевлина, цара беттанашкахь коронавирус яцар гойту тестан кехаташ нахана даларца доьзна.\nЕрриг а Къилбасе6да Кавказехь коронавирусах велла пандемин муьрехь 8117 стаг. Уьш ду дуккхаза а лахдина хила тарлуш долуг официалан терахьаш – оцу жам1е кхачаво баларш ерриг а Оьрсийчохь стохка лурчахчул дуккха а совделла хиларо.


ГIалгIай Мехка унахцIено Iалашъяр — Сердало\nГIалгIай Мехка унахцIено Iалашъяр\nГIалгIайчен Мехкдаь Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бекаи, балха даькъе мехка венача Къилбаседа Кавказа Федеральни округе Росси паччахьа йизза бокъо йолча викала Матовников Александраи балха вIашагIкхетар хилар ГIалгIай Мехка керттерча шахьаре Магасе.\nМатовников Александра белгалдаьчох, тIехьарча хана ГIалгIай Мехка цIенхашта болх дIабихьаб унахцIено Iалашъяра даькъе. «Мехка хьайийлай массехк дарба дара гIишлош, царех я перинатальни юкъарче, берий мехка больница, онкологически диспансер, мехка поликлиника. Царшка гIолла мехка бахархой могашал Iалашъе аьттув ба шун тахан», — аьлар паччахьа йизза бокъо йолча викала.\nДIахо цо хьоахадир, ГIалгIай Мехка къахийга, дешийта кийчбаь лакхача боарамах бола говзанчаш болаш хилар. «Керттерчарех цхьа декхар да вайна хьалхашка латташ, керда хьайийлача дега-пхаьний юкъарчен эшаш бола говзанчаш Iалашбар», — аьнна дийцар Матовников Александра дIахо.\nПаччахьа викал тешаш ва 2024 шерага кхачалца йолча хан чухьа ГIалгIай Мехка эшаш бола унахцIенои, могашали Iалашъярах бола говзанчаш вIаштIехьа барг хилар.\nМехкдас Баматгире Юнус-Бека ший оагIорахьа Къилбаседа Кавказа Федеральни округе Россе Федерацен паччахьа йизза бокъо йолча викала Матовников Александра баркал аьлар, ГIалгIайчен доазон тIа кхоачашъеш йола проекташ бахьан долаш.\n«ГIалгIай Мехка тахан вай дIадихьа вIашагIкхетар шийгахьа лерхIам болаш дар. Тахан Наьсаре вай хьайийлар ГIалгIайчен мехка клинически больница хьалхара дега-пхаьний юкъарче. Iа кулгал а деш, хьа Iуналца вIаштIехьадаьннад из гIулакх. Дега хулаш долча лазарашца къовсам лоаттабе а, унахошта ханнахьа доагIа дарба де а аьттув хургба хIанзчул тIехьагIа, вIаштIехьа а яьха Iооттаяь дика оборудованеш хилар бахьан долаш. «Развитие сферы строительства, архитектуры и ЖКХ» яхача паччахьалкхен программа кхоачашъерца хьалъяь дега-пхаьний юкъарче мехка унахцIено Iалашъяра даькъа лерхIаме гIа баккхар да, — аьлар Мехкдас Баматгире Юнус-Бека.\nЮкъарчен эшаш бола говзанчаш Iалашбара гIулакх кхоачашхургдолаш ГIалгIайчен кулгалхоша лерхI балха говзал лакхъе доазол арахьа лораш дIаахийта\n← Дешархойи, унахойи хьашташ кхоачашдергдола 46 машин хьакхаьчай ГIалгIайченга\nКъамашта юкъера барт чIоагIбар →\nАфриканская чума свиней (АЧС) — особо опасное инфекционное заболевание


20 сентября в 16:37 (2013 г.)\nНа фото: Арби Мамакаев\nРоссера схьабеанчу революцин боламо юкъаозийна Iаьрбин да Шамсуддин. Хьуьнар долуш стаг хилла иза. Пачхьалкхан жоьпаллин декхарш кхочушдеш, Теркан округан чрезвычайни комиссар лаьттина иза. Граждански тIамехь партизанийн тобанан коьртехь а волуш, бIаьхаллин хьуьнарш гайтина цо. Амма 1921-чу шарахь, тешнабехкаца кIело а йина, вийна Шамсуддин а, цуьнан ваша Юсуп а. Царах лаьцна Iаьрбис тIаьхьа яздийр ду шен поэтически произведенешкахь "21-чу шеран 13 сентябрь", "Ден коша тIехь", "Партизанийн илли" и. дI. кх.\nЖимчохь да воцуш висна Iаьрби. ВорхI шо кхаьчна волуш иза шен девашас деша дIавелла Серноводскерчу берийн дешаран шахьаре (Серноводский детучгородок). Цигара ваьлча, Соьлжа-ГIала Шерипов Асланбека цIарах йолчу педагогически рабфаке деша вахна. Рабфакехь цуьнца доьшуш хиллачара дийцина, Iаьрби дика доьшуш, хаза гIиллакхаш долуш, эхь-бехке вара бохуш. Литературица, поэзица марзо йолуш хилла Iаьрби жимчохь дуьйна а. Хьалххе волавелла иза стихаш язъян а.\nМамакаев Iаьрбин поэтически кхолларалла дIайолаелла лору 1934-чу шарахь «Кхиам» цIе йолчу литературно-исбаьхьаллин альманаха тIехь «Рабфак» боху стихотворени зорбатохарца. ХIетахь араевлла цуьнан «1-ра май», «Хорбаз», кхийолу стихотворенеш а.\n1936-чу шарахь чекхъяьккхира Iаьрбис рабфак. «Ленинан некъ» (хIинца «Даймохк») газетан редакце балха хьажийра иза. Адамаш, юкъараллин дахар довзарехь, литературни корматалла кхиарехь пайдехьа хилира газетехь болх бар. Хаддаза болх бора Iаьрбис шен исбаьхьаллин говзалла лакхаяккхарехь. 1938-чу шарахь драматургийн курсаш чекхйоху цо. Кхиамца болх бо Iаьрбис литературехь. Кест-кестта арайовлу керла стихаш газетийн агIонаш тIехь, радиохь хеза цуьнан стихаш тIехь яьхна эшарш. 1934-чу шарахь яздархойн Союзе дIаоьцу иза. Шен тоьлашха йолчу произведенешна Iаьрбис зорба туьйхира 1940-чу шарахь араяьллачу «Теркан тулгIе» цIе йолчу книги тIехь. Поэтан кхоллараллин корматалла кхоччуш кхиина хилар гайтира оцу книги тIерачу произведенеша. Царна юкъахь яра «АслагIий, Селехьаттий» цIе йолу поэма. Иза поэтан кхоллараллехь мехала произведени хилла ца Iаш, нохчийн эпически поэзи кхиарехь а керла тIегIа хилла дIахIоьттира. ТIаьхьо мелла а хийцамаш а бина, «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе тиллира оцу поэмина автора.\nНохч-ГIалгIайн пачхьалкхан драматически театран сцени тIехь 1941-1942-чу шерашкахь хIиттийна Мамакаев Iаьрбин «ОьгIазалла», «Разведка» цIерш йолу пьесаш. Даймехкан тIом лаьттинчу шерашкахь язйинчу оцу пьесийн тексташ яйна, хIинца а карош яц.\nЛаккхара исбаьхьаллин мехалла ю «Винчу юьрта» цIе йолчу повестан. Говза исбаьхьаллин сурт хIоттош, язйина и повесть нохчийн литературехь дикачарах ю хIинца а.\nСталински таIзар лаьттинчу хенахь банний бехк боцуш лаьцна, чувоьллина ехха хан яьккхина Мамакаев Iаьрбис. Юха цIа вирзинчул тIаьхьа 1957-чу шарахь дуьйна иза вара Нохч-ГIалгIайн яздархойн Союзан правленехь консультант.\nЦунна тIехь хIетахьлерчу Iедало латтийнчу харцонаша, дахаран халонаша талхийнера Мамакаев Iаьрбин могашалла. Иза цIеххьана кхелхина 1958-чу шеран 26-чу августехь Мескетахь, яздархо Айдамиров Абузар волчу хьошалгIа ваханчохь.\nМамакаев Iаьрбин поэзин орамаш къоман дахарх дара. Халкъан ойланаш, сатийсамаш, адамийн хазахетарш, церан деган Iийжамаш бу поэтан произведенийн чулацамехь берш.\nТIом болабеллачу шарахь зорбанера араяьлла «Винчу юьрта» цIе йолу повесть къаьмнашна юкъара доттагIалла чIагIдарехь, даймахке безам кхиорехь, иза Iалашбан ойла чIагIъярехь мехала яра.\nГитлеровски Германи вайн Даймахкана тешнабехкаца тIелеттачу хьалхарчу деношкахь дуьйна литературин коьрта тема хилла дIахIоьттира мостагI хIаллакваран, даймохк фашистски йовсарех Iалашбаран тема. Яздархойн ерриге а произведенеш оцу Iалашоне хьажийна яра. Къаьсттина сиха араевлира поэтически произведенеш. ТIом болабеллачу деношкахь газетийн агIонашна тIехь зорба туьйхира стихаш. Царна тIехь поэташа Iорайохура мостагIийн ямарт Iалашонаш, гойтура фашизман ма-ярра йолу амалш, дерриге а адамашка тIамна ондда дуьхьало яре кхойкхура. Иштта яра Мамакаев Iаьрбис язйина «Дерриге а тIамна» цIе йолу стихотворени а. Дукхахьолахь кхайкхаман хормехь яра тIеман тематика йолу дуьххьарлера стихаш. Поэтийн исбаьхьаллин дош, дерриге а бохург санна, халкъе беш болу кхайкхам бара. Оцу кхайкхаман маьIна «мехкан сий лардан», мостагI эшаван адамийн ойла гIаттош дара. Иза къеггина гучудолу «Дерриге а тIамна» цIе йолчу Мамакаев Iаьрбин стихотворенехь.\nШуьйра тематика йолчу Мамакаев Iаьрбин лирикехь коьртаниг, хаддаза поэта юх-юха а гойтург – даймохк, даймехкан Iалам, адамийн сирла ойланаш ю.\nIаламах лаьцна йолу поэтан стихотворенеш йоьшуш («Терк», «БIаьстенан Iуьйре», «Сарахь Теркан тогIехь», «Кхаш тIехь къора», «Шуьйта»), авторца цхьаьна вай тергалйо Теркан тулгIенаш а, Теркан тогIеш а; бIаьрг беларца го вайна «сирлачу шовданийн хьесашца ерина ... даймехкан аренаш», тергалдо вай «бIаьстено къагийна ламанийн баххьаш», поэтан зевнечу дашо лерг хьоьстуш ладугIу вай баьццарчу бошмашкахь декачу олхазарийн эшаршка; хазахеташ хьуьйсу «алкханчийн ловзаршка».\nМамакаев Iаьрбин лирика дог делош, ойла серлайоккхуш ю. Цуьнан лирически произведенийн коьрта башхалла ю уьш цIеначу маттаца язйина хилар, хIоранна а даг чу кхочуш долу исбаьхьаллин суьрташ, васташ царна тIехь кхоллар, къоман дахарехь, адамийн ойланехь дерг хьакъйоллучу исбаьхьаллин кепа а дерзийна схьагайтина хилар.\nОьзда гIиллакхаш, дог цIена безам, тешаме доттагIалла, халкъан беркате ламасташ го вайна поэтан лирикехь. Кегийрхошна юкъара, хьаьана шовда санна, цIена безам гайтина шен лирикехь поэта. Безаман лирикехь къаьсттина мехала ю «ЙоIе» («IиндагIаш дахделла акхтаргийн диттийн») цIе йолу стихотворени. Хьаналчу безаман сирла синхаамаш бу оцу стихотворенехь. Исбаьхьаллица кхоьллина ю иза. Кхузахь яц чолхе инверсеш а, маьIна хьулдеш йолу метафораш а я цхьа эпитет а, амма лаккхара поэзи ю.\nМамакаев Iаьрбин стихаш дукха атта кхоьллина хета, поэта башха къа а ца хьоьгуш, шашаха цунна дагаяьхкича санна, хетало. Амма иза царна тIехь дукха къахьегна хиларан билгало ю. Ненан меттан хазни юккъера шена оьшуш доллу дош схьа а лохуш, шен поэтически ойла гучуяккхархьама, иза хила деззачу метте дIанисдина автора. Цо керла дешнаш ца кхоьллина я дешнийн керла форманаш ца яьхна, меттан синтаксис ца талхийна. Стихийн куц хаздан гIерташ «исбаьхьаллин гIирсаш» тIе-кIел а ца боьттина. Къаьсттина гуш ду, нохчийн мотт шен йоцчу кепа нисбан а ца гIерташ, цуьнан бакъенаш ларйина хилар.\nАдамийн дахарехь поэзин хIун маьIна ду? ХIунда оьшуш ю иза? Муха хила еза и? Поэтана хьалха хIун декхарш лаьтта? Муха меттиг лаца еза цо дахарехь? Ша нийса вехий-техьа, ша ала дезарг аьллий-техьа, дан дезарг диний-техьа? Иштта хаттарш хIуьтту муьлххачу а воккхачу поэтана хьалха. Оцу хаттарш тIехь ойла еш язйича санна, хета Мамакаев Iаьрбин "Даге" цIе йолу стихотворени.\nШен даге дечу къамелан кепехь язйина автора стихотворени. Цо ойлайо шен дIадаханчу дахаран, ша яздинчун хьокъехь, яздан таро йоцуш дисна, кийрахь шена Iеткъаш лаьттинчеран хьокъехь. МаьIна шуьйра долуш ю стихотворени. Цу тIехь авторо ойлайо, дахарехь мухачу лехамашца хила еза поэзи, хIун декхарш кхочушдан деза поэто, дуьнене хьежамаш муха хила беза цуьнан, нахаца йолу юкъаметтигаш, уьйраш муха хила еза, шегара хIун амалш гайта еза цо.\nАвтора чIагIдо, муьлххачу а хьелашкахь хилча а, поэт нийсонна тIера ца волуш, бакъдерг нахе дIакхачош, цIенчу, беркатечу ойланашца вехаш а, яздеш а хила везар. Халкъан ойланашца детталуш хила деза поэтан дог. «Сохьтан сий ца лоьхуш, халкъана язде», – боху цо. Къоман дахарехь хилларг, долуш дерг, хиндерг дийцар, осалалла, кIезгалла сийсазъяр, тайнадерг, оьзданиг сийлахь деш, чIагIдар лору автора поэтан декхар.\nЮьххьера дуьйна ерриг а стихотворенех чекхйолу халкъана, махкана хьанал хиларан ойла. Оцу ойланца ерза а йо автора шен стихотворении.\nМамакаев Iаьрбин 1940-чу шарахь араяьллачу "Теркан тулгIе" поэтически сборник тIехь зорба тоьхна яра "АслагIий, Селехьаттий" цIе йолу йоккха поэма. 1939-чу шарахь язйина йолу и поэма поэтан кхоллараллехь йоккха меттиг дIалаьцна ца Iаш, нохчийн эпически поэзи кхиарехь а керла тIегIа хилла дIахIоьттина. 1958-чу шарахь автора, кIеззиг хийцамаш беш то а йина, керла цIе а тиллина, арахецна шен поэма. ХIетахь дуьйна вайн литературехь "Нохчийн лаьмнашкахь" бохучу цIарца евзаш ю и произведени.\nМамакаев Iаьрбин поэтически корматалла къеггина гучуйолу оцу поэми тIехь. Ша гайтина йолу дахаран материал кIорггерчу исбаьхьаллин кепехь листина поэта. "Нохчийн лаьмнашкахь" поэмин идейно-тематически чулацам шуьйра бу. ЧIиръекхаран Iадатан тIаьхье, дог цIена безам а, тешаме доттагIалла а, обаргаллин гIуллакхаш, къехоша паччахьан Iедалан тIеIаткъам лайна хилар. Нохчийн Iер-дахаран дуккха а исбаьхьаллин суьрташ кхоьллина автора. Iаламат хаза гайтина къоман гIиллакхаш, даймехкан Iалам.\n«Нохчийн лаьмнашкахь» поэма лиро-эпически произведени ю. Поэми тIехь хIиттина теманаш эпически а, лирически а кепехь къастайо автора. Поэмин эпически агIо билгалйолу коьрта долчунна цуьнан сюжет ардаме хиларца, эпически гIирсашца дехкина АслагIин, Селехьатан, ШахIидан васташ. Шуьйра гайтина адамийн Iер-дахар, лерина дуьйцу къоман оьздачу гIиллакхех, боккхачу безамца яздо нохчийн ярташкарчу дахаран суьртех. Оцу дерригено а гIо до поэми тIехь нохчийн халкъан ХIХ бIешарахьлера дахар эпически шуьйра гайта.\nКъеггина билгалйолу поэми тIехь цуьнан лирически агIо а. Ерриг а поэма ю шеца лирически а, эпически а билгалонаш йоккхачу исбаьхьаллица цхьаьнаийна.\nПоэма шеца йолалуш долу хьалхара дош а, иза чекхъяьлча, далийна тIаьхьара дош а авторера ду. Кхузахь вайна хьалхахIутту шен халкъ а, Даймохк а безаш, царах дог а лозуш волчу оьздачу лирически турпалхочун васт. Поэмин сюжетана юьстах а вуьйлуш, философски ойланаш йо автора дахаран гIуллакхех лаьцна, шен турпалхошка йолу шовкъаш гучуйоху, даймехкан Iаламан хазаллех цецвуьйлу. Дуккха а долчу лирически юьстахвийларшкахь поэта дахарх, безамах, доттагIаллех, валарх-висарх еш йолчу ойланаша гIо до поэмин хиламех кIорггара кхета.\nПоэмин кхечу васташна юккъехь билгалдолу авторан васт. Хьалхарчу дашехь поэма йоьшуш волчуьнга къамел до автора шен поэмин чулацамах лаьцна, цунах дагаволуш санна; ойланашка вахана ву иза. Хьехамаш бар доцуш, дагаваларан хьесапехь схьадуьйцу цо шена ала лууш дерг. Поэма йолалушшехь юххера гергарло тосу цо иза йоьшуш волчуьнца а, шен поэмин турпалхошца а. И гергарло кIеда-мерза дIа а хьо, поэма чекхъяллалц. АслагIин накъост ву автор. Цунна Iеткъа АслагIас балахьегар, иза Iалашван, кIелхьарваккха ойла лаьтта цуьнан. Набкхетта Iуьллучу АслагIина чIирхо тIекхочуш, са ца тохаделлачу авторан даг чуьра аз долу:\nДакъазаяьллачу Селехьатах дог лозуш, къинхетамечу дешнашца вистхуьлу цуьнга автор. Шен накъостех хаьдда, ша висинчу ШахIиде беана бала байбан гIерта автор, цуьнан дог оьцуш ву иза.\nПоэмин лирически билгалонаша цуьнан эпически чулацам кIаргбо, идейни маьIнах кхета гIо до. Поэми тIехь шуьйра гайтина халкъан дахар, кхоьллина хьуьнаречу турпалхойн васташ, дехкина исбаьхьчу Iаламан суьрташ. И дерриге а эпически хIуманаш поэта гайтина шен дагчухула чекхдовлуш санна, деган йовхо царна дIаелла цо. Цундела поэми тIера хIора васт шеца эпически а, лирически а билгалонаш цхьанаийна ду.\nЧолхе инверсеш а, маьIна сов хуьйцуш далийна дешнаш а доцуш, кхета атта а, шера ешалуш а ю поэмин стих. Цу тIера цхьайолу стихаш халкъан эшарш хилла дIахIиттина (масала, «Мерза маршалла ду массаьрга», хIинца а езаш, лоькхуш йолу).\nДактилан барамехь язйина ю поэма. Иза строфашка екъна ю, хIор строфа 8 стихах лаьтта. Рифмовка жIарийн хьесапехь а (перекрестная), юххера а (смежная) ю.\nМеттан поэтически гIирсех: метафорах, эпитетах, дустарх говза говза пайдаэцна поэта. Турпалхойн дог-ойла бакъонца гайтар, хуьлуш долчун сурт исбаьхьаллица хIоттор кхочушдо цара. Мамакаевс шайх пайдаоьцуш болу берриге а исбаьхьаллин гIирсаш поэмин коьрта идея кхочушъярна тIехьажийна бу.\nгде можно читать эту поэму не могу найти


Гезгмашин-бутт 26, 2021\nУкраинера Шейх Мансуран цIарах батальон, архивера сурт\nШейх Мансуран цIарахчу батальонан штабан куьйгалхочун Идрисов Муслиман хIусамехь талламаш бина Украинан полицин белхахоша. Кавказ.Реалии портале цо ша бина и хаам. Идрисовс билгалдаьккхина, цхьана а кепара бакъо а йоцуш хьоьвсина уьш шен хIусамах аьлла.\n"НеIаран горгали бийкира, ас схьайиллира. Патрулан полицин ши белхахо вара белхан барзакъ доьхна, кхин а виъ вара могIарчу бахархойн духарца. Цхьаммо белхан кехат гайтира суна, зуламхойн гIуллакхаш толлучу декъера ву ша аьлла. Цуьнан цIе а, муьлхачу даржехь иза ву а деша ца кхиира со", - аьлла Идрисовс.\nЦо бахарехь, цуьнан чохь герз дуй хьовсуш бара уьш. ХIусам теллина, масех шарахь Идрисовс лелош йоцу мобилан телефон схьаяьккхира цара, цул тIаьхьа дIабахара.\n"Бинчу талламах а, соьгара яьхьначух а хIоттийна протокол дац", - аьлла, тIетоьхна нохчийн штабан куьйгалхочо.\nЦо билгалдаккхарехь, полисхоша шаьш лелориг доьзна аьллера цуьнга, Украинан президентан хьалхарчу гIоьнчана Шефир Сергейна динчу тIелатарца. Цуьнан машенна автомат йиттинера карарчу беттан 22-чохь Киев гIалина чувуллучохь.\nШен адвокато Киеверчу Дарницкан кхеле дахьийта кехат ду кечдеш, шен хIусамах таллам бан бакъо цара елла хиллий хьожуш аьлла, дIахьедина Идрисов Муслима.\nСтигалкъекъа-беттан 14-чохь Украинин къоман кхерамазаллин Кхеташоно леррина санкцеш кхайкхийра нохчийн батальонан командирна ЧIеберлойн Муслимна а, кхин а масех тIемлочунна а дуьхьал. Батальоно тIом бина Оьрсийчоьнехьа болчу ницкъашна - "ДНР" а, "ЛНР" а олучу тобанашкара сепаратисташна дуьхьал.\nШайхан Мансуран цIарахчу батальонна гIортор йина АТО-хь (антитерроран операцехь) дакъалоцуш тIом бинчу шайн лаамечерах лаьттачу тIеман дакъойн куьйгалхоша а, ткъа иштта цхьаболчу политикаша а, юкъараллин жигархоша а. 50-а гергга юкъараллин вовшахтохаралло кхайкхам бина президентан Офисе, санкцеш кхайкхийначу нахана юкъара нохчийн тIемалой дIабаха аьлла. Ткъа "Правый секторан" векалша дIахьедина, нагахь нохчийн тIемалошна депортаци ян гIортахь, шаьш цунна, герз а карахь, дуьхьало йийр ю аьлла.


Кху тIаьхьарчу 7-8 шарахь Нохчийчохь ламаст а хилла дIахIоьттина, леррина цхьаьнатохаран комитет а кхоьллина, вайнехан зудчун де даздарна тIехьажийна кечамбар.\nМел ирсе лору шаьш нохчийн зударша? Цу хаттарна луш долу жоьпаш вуно чIогIа бен-башхалла йолуш ду.\nЦу декъехь байлахь ца дисна карара шо а. 2009-чу шарахь дуьйна билгалдоккхуш долчу цу денна кечамбар лаккхарчу тIегIанахь хила деза аьлла, дIахьедина мехкан куьйгалхочо. Цунна хетарехь, хIора шарахь, Гезгамашин - беттан кхоалгIачу кIирандийнахь дIахьуш долу зударий базбар, церан сий-ларам баран шатайпа гайтам хила хьакъ бу кхушара а.\nКху деношкахь официала тIегIанахь нохчийн зударий хьокъехь махкахь деш долчу хастамечу къамелийн къоьлла яц. Ткъа хIун аьлла хета могIарерчу нахана? Цу хаттарна дукха наха деллачу жоьпашлахь йоккха бен-башхалла карайо.\n"Нохчийчохь мел йолу зуда ю-кх ирсе!"\nМасала, гIеххьа даржаш а долуш, Iедалехь болчарна тахана ирсан дай лору зударий. Царех цхьаъ ву Шелан кIоштера Чантиев Сапар.\nСапар: "Нохчийчохь мел йолу зуда ирсе ю-кх. Дала декъалбойла уьш. Нохчийн зударий декъалбан хьакъ бу. Мел халонаш лайна цара! Тахана цхьа делан къинхетам а хилла, лап аьлла кхетта дашо малх санна, серла а яьлла, зударийн «хах!» аьлла самалха а даьлла, шайн берех а, хIусмех а баккхий а беш, баха охьахевшина. Дала дукха бахабойла уьш!"\nВайнехан зударий турпалхой лоручех ву Соьлжа- ГIалара историн Iилманан говзанча Мусаев Ваха. Бакъду боху цо а, Iедалдайша зударшна доькъуш долу совгIаташ, гуттар а ган а гуш, шайна хьалха болчарна делла ца Iаш, кхечарна, гIийла бохкучарна кхачийтача гуттар а дика хир дара.\n"Оьрсийчохь белхьара, сийлахь турпалхой бу бохуш, туьйранашкахь буьйцуш хир бара зударий"\nВаха: "Шаьш болчарна эша ма бойла вайнехан зударий. Шина тIамах бевлла нохчийн зударий Оьрсийчохь белхьара сийлахь турпалхой бу бохуш туьйранашкахь буьйцуш хир бара. Хийла кIенташна гIо деш, гуламашка хIуьттуш, доьзал хене боккхуш, шина тIеман халонаш лайна цара.ЦIийндай дIа а бевлла, шаьш бисина зударий дукха бу. Церан терго яр дара Iедалхоша уггар хьалха тидаме эца дезарг".\nЗударийн сий-лерам бар, терго яр Нохчийчохь яхьний, цIарний лелош лору цхьаболчара. Уьш хIумма а кIезга а бац. Вайнехан нанойн, йижарийн кхузахь бечу лерамах рогI-рогIана дуьйцуш ву Новр кIоштера вахархо Леча а, Теркйист кIоштера Хьусайн а.\nЛеча: "Суна ца хета нохчийн зуда ирсе. Шина тIамах чекхбовлуш мел вонаш гина царна!? Соьга хаьттича, нохчийн зударий маьрша бац. Маьрша ца хилча хIумма а дуьйцийла дуй? Базбеш-м бу зударий, амма, бакъдерг дийцича, царех даггара дог лозуш бац урхаллехь берш".\n"Зуда, хьайба санна яцош ю-кх, хьайбана метта ю-кх иза"\nХьусайн: "Бан безачу лараме хьаьжча, нохчийн зуда ларам бина яц, цуьнан дог оьцуш дац. Иза юкъараллехь цхьана а кепара дакъа долуш а яц, дош долуш яц. Хьайба санна яцош ю-кх, хьайбана метта ю. Яцош ю. Маьрша а бац нохчийн зударий. Буххера дуьйна а бац. Бусалбан динехь олуш ду-кх, стигланаш ненан когашкахь Iохкуш ю. Нана зуда елахь, тIаккха нана мел чIогIа лара йогIу. Кху чохь зудчуьнан цхьа аз дац я цуьнан шен «со» а дац".\nШаьш зударша мел ирсе лору шайн дахар? ЦIе яккха пурба а луш, цу хаттарна бакъ-жоп дала хIуьттуш ца карийра Iедалан балхахь болу зударий-м стенна буьйцу, цIийнаналла лелош цIахь Iаш берш а. Ца хIуьттура шайна хетарггий, Iедалхоша нохчийн зударех туьйранашкахь санна дуьйцурггий вуно бIоста нислуш хиларна.\nШен хьажам бовзийта хIоьттинчех цхьаъ ю Соьлжа-ГIалин кIоштан Дойкар эвлара яхархо Йисийта.\n"И цхьа ши зуда ирсе ю, ткъе шийтта зуда балехь ю"\nЙисита: "Зударий базбо бохуш, уьш бацахьара йиш яцара бохуш мел лелош дерг сунна Iедалехь болчара шайна синкъерамна лелош хIумнаш хета. Тхо ирсе ду бохуш хабарш мел чIогIа дуьйцу. Мичахь ду те и ирс?. Со а, сан цIийнда а пенси тIехь Iаш ду. Болх-некъ боцуш лелаш бераш ду. Хилча муьлхха а болх бийр болуш а вара и ши кIант. Цхьаъ институт яьккхина а ву. Болх ба-м бац.\nТхо а санна йиш йоьхна, хала хене бовлуш мел дукха нах бу. ТIаккха зударий ирсе муха хуьлу? И цхьа ши зуда ирсе ю, ткъе шийтта зуда балехь ю! Церан цу ловзарех, синкъерамех самукъа са-м ца долу. МоттаргIанаш ю лелош ерш".\nХастаме мел дукха яздарх, мел деза - доккха дийцарх сов хир доцуш, доьналлин хьуьнарш гайтина шина тIамах чекхбеллачу нохчийн зударша.\nИшта хьажам бу церан хьокъехь дукхахболчу бахархойн а.


Кибер-Атакашна Хьалха Мел ГIорасиз Ду Къаьмнаш? Эстонига Хатта!\nДуьне -- Кибер тIом, кибер-атакаш - юкъара сурт\nЦхьа шо сов хьалха, Эстони дуьххьара пачхьалкх хилира хIокху дуьненахь, интернетана ондда атака йинчех. Ткъе ворхIалгIачу апрелехь йолийна атака масех кIирнах лаьттира. БIеннаш эзарнаш Iедалан а, банкийн а, хаамийн гIирсийн а компьютерш юх-юха а ечу атакин кIел нисъеллера, церан ша болу болх сацийна. Таллин гIалин юккъера ШолгIа Дуьненан тIамехь дакъа хиллачу советан салташна хIоттийна хIоллам дIабаккхарна дуьхьала дина ду иза аьлла, Кремл бехке йира официала Эстонино. НАТО сингаттаме юьйжира, ткъа Эстони, Бертан юкъахь куьйгалла деш ю, "кибер-атака" олучу хиламца латточу къийсамна.\n"Кибер-атака" боху дош, схьагарехь, вай лелочу маттана юкъахь дуьсур долуш ду.\nДаханчу кIиранахь, шоьтан дийнахь Маршо радион Белоруссин сервисан веб-сайтана дикка кечъйина атака йира хакерша. Белоруссин информаци тIехь йолчу серверх дIатесна ю, албанхойн а, азербайджанхойн а, оьрсийн а, иштта дIа кхин а сервисийн сайташ. Оцу кепара ечу новкъарлоша халчу даьккхинера сайташна тIевахар. Цкъа-цкъа – уьш схьа а ца еллалора. Проблема дIаяккха ондда болх бан дийзира говзанчийн.\nЯйначу хIуман мах, иза хьайн карахь йолчу хенахь ца хаьа. Иза бакъхилар, ерриг пачхьалкхан барамехь стохка, пхи-ялх кIирнах тIечIагIделира Эстонехь.\nАарелайд ХIиллара – Компьютерийн Кхерамазаллех жоп лучу тобан директора элира тIаьхьуо и атакаш уггар чIогIа йинчу - итталгIачу а пхийтталгIачу а майхь – Эстони, шен шовзткъе итт процент баьпках, шуьрех, бензинах а елира цхьана сохьтехь эха сохьтехь. Ткъа шолгIачу атакехь, цхьана пхеа минотехь кхин а кхузткъе пхийтта процент, изза сурсаташ дайра шайн пачхьалкхан аьлла.\nДуьенан маьI-маьIIера, цхьана метта миллион сов компьютерна чухула дIасаяхийтинчу программо, Эстонин уггар йоккхачу ХIансапанкан сервераш талхайора. Бензинах, шуьрех, баьпках ахча дIалучу нахана цIаьххьаша гучуделара, шайн банкийн карташ болх беш ца хилар. Иза боккха бохам бара, интернет – дахаран коьрта дакъа долчу пачхьалкхана.\nМарверт Питер – гоьваьлла, возуш воцу интернетан говзанча ву. Маршо радиога цо дийцира, Интернетехула мехаза телефонан къамелаш дан а, смс-хабарш дахьийта а таро луш йолу Скайп тIехь йолу сервер – юьхьанцара, Таллинехь кхоьллина а, кхиийна а ю бохуш.\nТаллинан урамашкахь машен дIахIотточу наха а, дукха хьолахь, смс-ца ахча дIало иза дIахIотторг. ЗIе йоцу интернет а, массанхьа а ю. Наха шайн лаптопаш – карахь лелош йолу компьютерш – латайо кафеш а, ресторанаш а чохь.\nКхузахь дийца а ца оьшу, интернет мел маьIне хилла Эстонин массо а бахархойн – юкъараллин а, хIора стеган а дахарехь.\nМехкан Iедалан болх, масала, хIинца кехаташ тIехь бан а бац. Ша берриг компьютерш чохь бу. Наха кхаьжнаш тосу интернетехула. Школехь боцчу хенахь хьехархой а, дешархой а интернетехула зIе латтош бу. Цундела, цецвала оьшуш хIума дац, Эстонина кибер-тIелатар дича, НАТОно и хаттар къастор шена тIелаьцча. Оцу пачхьалкхан тIеман министро Аавиксу Яаака элира оцу хенахь, и кибер-атакаш мехкан кхерамазаллина кхераме яра. Цуьнан хIурдаца йолчу порташна блокада яр санна дара иза аьлла.\nЦкъа дуьххьара, цунна бехке оьрсийн Iедалш дан хьаьжира Эстони. Амма, оцу атакийн амал муха ю аьлчи, ма-барра болчу зуламхойн куьг ца лоцуьйтуш ю. ХIунда аьлчи, цу юкъахь дакъа йолу компьютерш, зуламан ницкъ болчу программица урхалла деш ю. Церан дайшна а ца хууш, дIасакхоьхьуйтуш ю цара зе деш йолу информаци – зомби санна.\nИ хала дуйла а хууш, НАТОно аьлла, Бертан декъашхоша цхьаний, кибер-атакашна дуьхьало ярна тIехь болх бан беза аьлла. И шен позици, апрел беттан хьалхарчу деношкахь Бухарестехь хиллачу саммитехь билгалъяьккхира НАТОно. Оццу хенахь цо элира, пачхьалкхаш шаьш а хила еза, шайх жоп луш аьлла.\nАльянсан инарла секретара Схеффер Яап де ХIоупа масийттаза а аьллера, Эстони, информацин технологехь НАТОн уггар а тоьллачех ду аьлла. И пачхьалкх, альянсехь, кибер-дуьхьало ечу хьукхаматан коьрте хIотта а кхойкхур яра ша аьлла. Схьагарехь, Эстони цунна тIе кхача гена яц.\nШена кибер-атакаш яле хьалха а, НАТОга дехар динера Эстонино, Таллинехь туп тоьхначу кибер-дуьхьалонан центрах, НАТОн хьашташна йолу центр хилийта аьлла. Официала Эстонино бахарехь, формалан кепара, пхийтталгIачу майхь центрана пурба дала деза НАТОно.\nСхьагарехь, кибер-атакех лаьцна шен тIаьххьара дош ца аьлла НАТОно. ТIаьхьарчу хенахь альянсера дийцарш жимма лахделлехь а, цуьнан векалш кхеташ бу, кхерам боккха буйла.\nЦуьнан инарла секретаро Схеффер Яап де ХIоупан а Iедал ду, кибер-атакаш – берриг а бартана ткъе хьалхарчу бIешеран кхерам бу олуш.


ХIунда оьшу Оьрсийчоьнна "суверенан интернет"\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо хьалхарчу дешарехь низаман проект тIеэцна "суверенан" олучу интернетах лаьцна. Цуьнан авторша дийцарехь, цу кепарчу интернетан Iалашо ю "дуьненан машанан Оьрсийчоьнан сегменте, юкъах ца йолуш, болх байтар, нагахь иза глобалан инфраструктурехь дIахадаяхь".\nХIун тIаьхьалонаш хир ю Оьрсийчоь интернетах дӀакъасторан, муха ю Оьрсийчоьнан Iедалан баккъалла а йолу Iалашонаш? Цу хаттаршна жоьпаш лохуш "Iамеркан аз" порталан корреспонденто Сааков Рафаэла къамел дина Iамеркерчу интернетан говзанчица (Вашингтонерчу Атлантикан кхеташонан терахьийн криминалистикан лабораторин директорца) Бруки Грэмца (Graham Brookie).\nIамеркан аз: Оьрсийчохь "суверенан интернет" юкъаяккха оьшуш хиларан бахьана дуьйцуш хьехадо мохк интернетан технологийн аренехь ларбар. Хьуна хетарехь, баккъалла а долу бахьана хIун ду?\nБруки Грэм: Карарчу хенахь Оьрсийчохь лелош долу интернетан тIекхачар лахдан гIертаран баккъалла а долу бахьана дац аьлла хета суна, кхин пачхьалкхаш я махкара компанеш интернетехула юкъагIертар сацор. Иза Iуналла дан гIортар ду терахьийн инфраструктурина. Ткъа цо аьтто бийр бу Оьрсийчоьнан Iедалийн махкарчу бахархошна тIехь Iуналла дан. Цундела и сацам бина чоьхьарчу политикан бахьанашца.\nIамеркан аз: Цуьнан бахьана юкъаметтигаш йолуш ду аьлла хетий хьуна, "троллийн фабрика" олучуьнца а, кхечу а Цхьаьнатоьхначу Штаташна маьIна долчуьнца?\nБруки Грэм: Шеко а йоцуш, цу лелочуьнан дуьненаюкъара кӀелдӀашхе ю. Амма, суна хетарехь, кхузахь дуккха а цхьаьнадогIуш ду, масала, Китайно "инзаре Китайн интернетан дурс" къолларца дечуьнца. Цо аьтто бо Iедалан, цкъа делахь, бахархошна интернетана тIекхача новкъарло ян, шозлагIа делахь, кхечу пачхьалкхийн интернетан гIирсаш, "Гугл" а, "Фейсбук" а, "Твиттер" а саннарш, дIалакъо. Iалашо ю эвсаре цензура латто шайн бахархошна тIехь.\nIамеркан аз: Муха тIаьхьалонаш хир ю аьлла хета хьуна "Твиттер" а, "Фейсбук" а санна йолчу Iамеркан компанешна, нагахь Оьрсийчоьно "суверенан интернет" кхуллуш юьхьарлаьцнарг чекхдаккхахь?\nБруки Грэм: Дера, хаъал халонаш кхолла ма мега цо дуьненаюкъарчу компанешна, шайна юкъахь "Гугл" а, "Фейсбук" а, "Твиттер" а йолуш. Церан дезар ду Оьрсийчохь бен болх бийр йоцу шайн сурсатийн алтернативан версеш кхолла.\nМасала, "Гуглан" дезар ду ша-тайпа верси кхолла. Иза дан декхарелахь ян мегаш ю и компани Оьрсийчоьнан Iедалша. Кхузахь хаттар хIутту, цу компанешна оьшуш дуй-те цу кепара сурсаташ кхоллар аьлла. ХIунда аьлча, хьалха иза дар вуно хала гIуллакх хилира кхечу пачхьалкхашкахь, оццу Китайхь а цхьана.


Ставрополан кIоштахь кхаьжнаш тасар Photo: Reuters\nОьрсийчоьнан Конституцех хийцамаш беш хьалххе кхаьжнаш тасар хилира байначу беттан 25-чу дийнера 30-чу дийне кхаччалц. Коьртачу харжамийн комиссин зерашца, оцу ялх дийнахь 50 миллион гергга наха кхаж тесира. 45,7 процент адам арадаьллера цу деношкахь.\nКхаьжнийн тIаьххьарчу дийнахь, Товбеца-беттан 1-чохь, "Кавказ.Реалиин" корреспонденташ хилира Дагестанерчу а, Нохчийчуьрчу а, ГIалгIайчуьрчу а, Кхарачой-Чергазийчохь а, Къилбаседа ХIирийчохь а, Ставрополехь а, Кубанехь а харжамийн каппашкахь. Амма цигахь цхьа а ажиотаж ца хааелира царна. Бакъду, кхаж таса луучийн рагI гулъеллера ша шена маршо кхайкхийначу Абхазехь.\nЦИК-ан хаамашца, кхаарин делкъанна уггар дукха нах бара Конституцехь хийцамаш барх кхаж таса оьхуш Нохчийчохь. Хьалхарчу деношкахь хилла жамIаш а лерича, 88 процент бахархоша дакъалаьцна цигахь дIабаьхьначу харжамашкахь.\nНохчийчохь кхаьжнаш тасар\nДагестанехь кхаж тесина 1.809 харжамийн декъехь. Школашкахь а, библиотекашкахь а, кхечу бюджетан организацешкахь а яьшканаш хIиттийна меттигаш схьайиллира харжамхошна лерина.\nДагестанерчу Каспийскехь харжамийн куьпахь комиссин декъашхошка уьнах Iалашвен барзакъаш тIедохийтинера.\nТовбеца-беттан 1-чу дийнахь еллачу статистикица, 7 905 стаг ву Дагестанехь коронавирусан ун токхуш. Бац оцу терахьа юкъахь "пневмоница" болу дархой.\nКъилбаседа-ХIирийчохь кхаьжнаш тосучу меттигашкахь а кхин дIоггара хаалуш жигаралла яцара.\nГIалгIайчуьрчу Юкъерчу-Ачалкхехь харжамийн комиссино шайн меттиг кечйинера ленташца а, стоьл тIе тосучу шаршуца а.\nКхаьжнаш таса баьхкинчу ГIалгIайчуьрчу бахархоша а пайдаэцнера вирусах Iалашвечу гIирсах.\nГIалгIайчоьнан Малгобек гIалара харжамийн дакъа. Стоьлашна тIехь бу -дезинфекцин гIирс.\nЛоппаргашца кечйинера Черкесскера почтан тишъелла гIишло, цу чохь дIатарйинера харжамийн комисси.\nКхаьжнашка адам кхойкхуш йина агитаци гора Сочин дагахь а доцчу меттигашкахь.\nСочерчу лоьмар 11 йолчу школехь коронавирусан пандеми бахьана долуш ца хIоттийначу дешархойн тIаьххьарчу горгалина кечйина хIусам ийшира Конституцехь хийцамаш беш кхаьжнаш тасарехь.\nКраснодаран мехкан харжамийн комиссино делккъа хенахь дIахьедира, 74,6% харжамхой баьхкира аьлла. Мангал-беттан 25-30-чу деношкара зераш а леринера цара.\nСочерчу коьртачу харжамхойн декъехь Iаьнан Театрехь (Зимний Театр) масех волонтер бен дуьхьал ца кхийтира.\nСтаврополерчу поликлиникехь хIиттийнера кхаьжнаш тасийта яьшканаш. Цу чу воьддучехь дегIан дагар дустуш говзанчаш бара лаьтташ.\nСтаврополерчу харжамийн комиссин векал ву нехан цIа оьхуш, кхаж тасийта ваха кечвелла.\nШа шена пачхьалкхалла дIакхайкхийначу Абхазехь Оьрсийчоьнан Конституцехь хийцамаш барехула кхаж таса бакъо ю 140 эзар стеган. Цигахь Оьрсийчоьнан векалаллан гIишло чохь схьайиллина кхаж тасаран куп.\nКхаарин Iуьйранна 8 сахьт даьлча болх бан йолаелира Сухумехь хIоттийна кхаж тосу яьшка. Дуьххьара кхаьжнаш тесначарлахь бара, доккхачу декъанна, пенсионераш. Цхьацца чу вуьтура кхаж таса, гIишлона хьалха раьгIнаш хIиттира.