Нохчийчоь -- Дышни-Веданахь лехамаш беш бу оьрсийн салтий, 18Тов2006\nЧадаева: «4 даьлчхьана дуьйна хьалагIаьттина, и де хIинцца долуш санна, хеташ ю со. Ойланашка а яхана, яздеш, и нах дагалоьцуш... Царна тIера сагIа а даьккхина, царна тIера Еса а дешийтина, сайна тIера Еса а дешийтина. Валаран киртиг тIекхаьчна де дара иза тхуна массарна а.\n14 шо даьлла иза хилла. Тахана иза долуш санна, керла лаьтта суна иза. Нийсса 9 даьлла хан яра суна (оьрсийн) салтичо деган юххе топ Iоьттина.\nАса дуьненан хIума кхин тергал ца до хIокху дийнахь - болх ца бо, марха а кхобу, чохь Еса а доьшуьйту, кIадъяллалц, Хадсон-хи йистехула а лелий, чуйогIу со. Ишта и цхьа ритуал ю аса лелош.\nИ де дицделла цхьа а ца Iа вай - я БухIан-юртахь берш а ца Iа. МоттаргIанаш лелор ю. Амма иза дицлур дац. И де дагалацар, беллачарна тIера сагIа даккхар ду иза. шена тIе вуо деъча, тезат дIа а хIоттийна, иза дIадахьа деза. Беллачарна Дала гечдойла, церан гIазот Дала къобалдойла.»\nЧадаева Асет а, цуьнан вежарий а, хууш бара, 5-чу дийнахь оьрсийн эскархой богIур буйла. Царал а хьалха цигахь хиллачу эскархоша дийцинера, кхин тIе а богIуш бу шуна, бохуш.\nЧадаева: «(Чиллан беттан) 4-чу дийнахь дуьйна тхуна хууш дара уьш богIур буйла. Суна со а, жима стаг а верах хIума хетар дацара. Цхьа а герз доцуш, цхьа бахьана доцуш воккха стаг гуш ма ву, доьзалхочух йолу зуда а гуш ю, бер а гуш ду. Царна таIзар дарх, къиза уьш байъарх цецъяьлла Iаш ю со. Бакъдерг дийцича, иза дие аьлла, арахецна нах а бара уьш. Ишта дацахьара, бехкениг жоьпе оьзна хир вара. Цкъачунна цхьаннена хIумма а ца дина.\nЧиллан бутт чIогIа вайх, нохчех хьарчина бу-кх.\nУьш эскархой ма бацара, цхьа акха жIаьлеш санна, цхьа хIуманаш яр-кх.\nЦара лазийна а, чевнаш а йина а болче нахе хьоьжуш яра со.\nЦу дийнахь, чохь яахIума ей аса аьлла, картол цIанъеш яра со. БIарзвелла хьийзаш сан ши ваша а, да а вара. "ХIун хир ду те", бохуш, хоьттуш. Хьалха хиллачу тIамах а чекхваьлла вара и шиъ. Ваха а, ван а меттиг яцара. "Шаьшшиъ-м вуьйр вара, хьуна коча багIахь, хIун дийр ду?", эли.\nТхан корехь Iуьллуш цхьа граната яра. Цхьана оьрсийн салтичо йорах йоьхкинера тхуна иза.\nАса элира, "хIокху метта сан дагана улле дIаехка, цхьа а шеко яц хьуна...", аьлла, иза сайна тIе дIа а йихкина, деа дийнахь лийлира со.\nУьш (салтий) баьхкинчу дийнахь жIаьла а, адам а хьерадаьлла, хьаьвзинера. ХIоккхуза хьожу со, воккха стаг ву Iуьллуш, вукхузхьа хьожу со - багара кхема а баьккхина Iуьллуш йоккха стаг ю.\nСо кертал араяьлча 7 шо кхаьчна йоI яра мохь хьоькхуш "Сан нана йийна цара!" ДIогахь догIуш цIенош дара.\n25 литр чуйоьду канистр эцна, со керта едча, кхо дакъа дара Iуьллуш. ЦIий дуьйлуш, цунах гIоттуш Iа а йолуш. Кайпа зудий, 5I шо кхочуш хиллера цуьнан цу дийнахь, мила ву ца хууш волу ши стаггий, бIаьргашна тоьпаш йиттина, байъинера уьш.\nДIасадаха йиш йолуш дацара тхо, вийна маса ву чоьте эца а. Ринжанашна чухула дIасалелара тхо. Урамашка ваьлча, БТР йогIуш, хазахета а, иччархоша санна хьажайой, маса топ тохара.\nОха вагарвира тхайн агIора маса сиаг вара а, вукхара шайн агIора мел вара а... Цхьаммо элира, лакхахь 27-28 стаг вийна. Тхо долчехь 16 хили. ДIанехьа лакхахь а, оццул хили. Тхан юкъара дIаяхана зуда шен йоI йолчехь йийнера. Оха иза хьесапе эцнера, цигахь болчара а ягаръйинера. Цхьаберш, цу кепара, шозза язбина хиллера.\nИ гIуллакх хиллачул тIаьхьа, бакъонашларъеш бу бохачарех цхьаъ веанера интервью эца.\nСо-м иза вайца бала кхаьчна лелаш ву моттара. Терахьашкахь галморзахаллаш хиллера-кх.\nТIаккха аса деллачу терахьехь а 6 стаг сов вара.\nУрамашка араваьлла, хьо уьш массо багарбан воьлча, хьо вуьйр волуш хан ма яра иза. Терахь нийса дуй хьоьдуш лела аьттонаш бацара.\nЮха яздинера, "байъинарш оццул ца хиллера, нохчаша тIутуху (байъинарш" аьлла язди. ТIаккха аса мел аьлларг хаттаран хьаьрка бухахь ма нисло.\nАса боху тIаккха цуьнга, тIом боьдучу хенахь (Дуьненан ШолгIа ТIом) 50 миллион вийна бохучу хенахь, хIун хаьа цигахь 55 я 49 миллион хиллийла? 6 миллион жуьгти вагийна бохуш дIаяздина ду, хIун хаьа, цхьаъ сов вагиний? Шуна ма атта ду и тхоьца дерг? Тхан цIий ма атта, дораха хета шуна? Тхачул аттий, дораххий цIий дуьненахь дан а дуй аьлла хаьттича, реза воцуш санна, кеп хIоттийна, дIанехьа велира иза. Iаночу хенахь, вайн цIий чIогIа дораха ду.\nХIетахь Нохчийчохь болх бина хилла волу Маршо радионан журналист Бабицкий Андрей а, лоьрийн йиша йолу Асет а Iамеркан Конгрессе кхайкхинера, БухIан-юртахь хилларг дийца. Шайна хезначух уьш цец-акъ бевллера, амма цул тIаьхьа хIумма а ца хилира, бохуш дуьйцу асета.\nЧадаева: «Соьга дехар динера Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацера Адамийн бакъонашна тIехьожучу Комитетера цхьана зудчо. Нохчийчохь бакъонаш йохорх лаьцна болх кечбеш яра ша, аьлла. Суна хIетахь ингалс мотт ца хаара. Цхьана шарахь аса Iамийра иза. Юха Конгрессехь аса дийцира сайна мел хуург. Цец-акъ бевллера уьш, амма цул тIаьхьа хIумма а хила-м ца хилира.»\n14 шо хьалха БухIан-юртахь хилларг дийцира карарчу хенахь Нью-Йоркехь ехачу Чадаева Асета.\nБухIан юртара къизалла 14 шо даьлча а йиц ца елла


Охан-бутт 03, 2021\nАргентинин президент Фернандес Альберто изоляцехь ву коронавирус кхетта хила тарлучу шеконца. Хьалхо Оьрсийчоьно кхоьллина "Спутник V" вакцина тоьхнера цунна.\n62 шо долчу политика шен твиттерехь яздина, сарахь гIеххьа лакхаяьлла температура яра, корта а лозура шен, циндела ша тетстах чекхвала сацамбира, аьлла. ХIинца ПЦР-диагнозо хьал дуьззина билгалдаккхаре хьоьжу иза.\nЗеленский: «Спутник V» вакцинаца эксперименташ лелайойтур яц украинхошна тIехь, уьш пхьагалш яц\n"Спутник V" вакцина къобалйинчу хьалхарчу пачхьалкхех ю Аргентина. Вакцинин хьалхара маха Фернандеса тохийтина шена Дечкен-баттахь, махкарчу регуляторо 60 шо сов хан кхаьчначу нахана иза тоха магошшехь.\nОьрсийчуьра коронавирусана духьал вакцина эца дагахь яц Туркойчоь\nВакцина яржош официалехь лелочу твиттерехула жоп делла президентанна, халахета иштта нисделла, аьлла, дагадаийтина молха кхоьллинчу говзанчаша коронавирус кхетарг цахиларх 91,6% бен гаранти луш йоцийла, амма иза атта ловриг хилар 100% ду аьлла.


Шевчук Юрий: Юкъаралла самайолуш ю, ойла ян боьлла нах\nУкраина -- Оьрсийн рок-лакхархо Киевехь, 08Чил2012\nГоьваьлла оьрсийн ДДТ рок-тобан куьйгалхо Шевчук Юрий политик вацахь а, охΙла ву политикан теманаш хьехочохь. Деношкахь Бруклинерчу Халкъан библиотекехь вистхуьлуш цо элира, ша а, шен иллиалархойн тоба а эшаршкахула хийцамаш кхачон гΙерта Оьрсийчу, аьлла. Шевчук Ιаьмеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахула чекхвала волалуш, цуьнца къамел дира Маршо Радион корреспондента Крастев Николас.\nМР: Хьан, фанаташца хьо цхьаьнакхеттачу хенахь, хΙун хотту хьоьга цара уггаре а дукха?\nШевчук: ТΙаьххьарчу хенахь дукхахдолу хеттарш политиках дозуш нисло, оппозицех, Ιедалх лоций, хΙун хир ду даймахках а, вайх а, олий, хуьлу. Оьрсийн интеллигенцина тΙаьхьадаьлла лелаш кхо хаттар ду: хΙун дан деза? Мила бехке ву? кхане муха ю? Лаххара а 200 шо ду уьш лаьтта. Ас ойла оцу хеттаршна тΙехь, цкъа Достоевский а хуьлий, тΙаккха Толстой а хуьлий, йо.\nСо махкахо ву. Политик вац. Со цкъа а ца хилла политикан партин декъахь. Комсомолера а эккхийра со, эшарш язйо аьлла. Со махкахо ву. Суна хетарехь, декхаре а ву сайн дог-ойла ларъян, цуьнгахьа къийса. Махкаллин позицин байракх лесташ хила догΙу сан тхевна тΙехула.\nМР: Махкара юкъаралла хьуна муха хила еза аьлла хета?\nШевчук: Кхетамчохь йоцу тобанаш яц махкалла шеца долу адамаш. Цхьа букъдаьΙахк а йолуш, халкъ ду уьш. Низамехь цхьабосса бакъонаш а йолуш, низамо цхьаьна даха аьтто а луш. Ас дукха лехна жоьпаш, Аристотелан хьехамашна тΙекхаччалц. Шеца махкалла долу халкъ – иза хΙуманан бала а болчу, кΙиллой а боцчу нехан юкъаралла ю.\nОцу юкъараллехь ца лела хΙара дешнаш: «иза сан бала бац», «сан рицкъанца ца дозу», бохурш. Махкалла долу юкъаралла - иза жигарчу нехан юкъаралла ю. Шайн даймохк безачу нахах лаьтта и юкъаралла, моттаргΙанаш а йоцуш, бакъ безам бу иза. Безаман а, оьздангаллин а гергарло ду иза. Со теша, Оьрсийчохь и сурт дΙахΙуттур ду бохучух. Иза ца хилча ца йолу историн процесс ю.\nМР: Къаьмнийн махкаллин кхетам самаболуш бу аьлла хетий хьуна?\nШевчук: Масала, кхо шо хьалха махкалла кΙезиг гора нахехь. Шайн бен бала а бацара нехан, шайн а, доьзалан а, кхин а ахчанан а. Исбаьхьаллехь къахьоьгурш а, нахалахь цΙе ерш а бара иштта – церан а бацара кхин сов хΙуманийн бала.\nТахана, суна хетарехь, дуккха а нах кхиабоьлла, хиндолчун ойла ян бевлла. Дукха наха хΙинца ойла йо даймахках а, шайх а лаьцна, муьлха Орсийчоь кхочур ю берийн кара бохучунна тΙехь. Хазахета бен-башха доцу нах алсам бовлуш, церан терахьаш кхуьуш.\nИза стенна ца тайна Ιедалшна? Дума кхераелла, нахера махкалла самадала доьлча, цундела и ниΙмат сихха низамийн гуре лаца гΙерта иза. Оцо а гойту нах самабовлуш буйла, ойла ян буьйлалуш буйла. Сан накъосташа а, доттагΙаша пебеттара хьалха политикана. «Политика, иза боьха хΙума ю», - олура цара. ХΙинца уьш кхетта, «шун политика боьха ю, шу шаьш а иштта долу дела», боху цара Ιедалшка.\nНагахь хьо цΙена, оьзда вехаш велахь, хьан политика а ма ю оьзда, цΙена. Аристотела ма-аллара, политиках а къаьстина, вехийла дац, цо таро ло вайна вовшашца бертахь, цхьаьна даха.\nМР: Ткъа шо хьалха а, хΙинца а, дуьстича, муха ду кегийрхойн чкъоьрнаш?\nШевчук: Таханлерчу чкъорехь кΙезиг романтика ю. Иза цара шайл хьалха баьхначийн зеделларг юьхьара оьцуш хилар а хила тарло. 1990-чу шерашкара кегийрхой, «Ιалелай, маршо, рок-н-ролл, вежаралла», бохучех бара.\nМалхбалехь 1968-чу шарахь кхоллабелла хилла болам бара иза тхуна тхан Оьрсийчохь. Иза вуно хаза мур а бара. ДагадогΙу суна, Киевехь, тхо Санкт-Петербургера цига даьхкича, роко дΙалаьцна яра Киев: Гребенщиков Борис а, Аквариум а, Телевизор, ДДТ , Алиса а. Спортан ЦΙийнехь дара иза. Революцин рок-фестивал яра иза. «Декъал хуьлда хьо, Маршо!» цIе а йолуш. Цу сохьта берриг а меттигаш дΙаэцнера наха – итт эзар стаг вара цига веана.\nАртистийн чоьнаш чохь, хьетΙе ши бΙаьрг а баьлла, лаьттина полисхо дагахь ву суна – цецваьллера иза оццул дукха нах гуш. Тапча а яьккхина, иза коьрте лецира цо. «Собарде, ахь хΙун до!» - хаьттира оха. «Со ца кхета кху махках хΙун хуьлуш ду», - бохура цо. Оха дийхира цуьнга, ша-шена тоьхна цавалар, къаьркъа а доьттина, къамеле ваьккхира – тΙаьххьара а, велха а вилхина, дΙавахара иза.\nСамалхе, жигаре, мерза мутт дегнаш чу лешаш, сатийсамех яьккхина зама яра иза. Тахана кΙезиг бу и тайпа сатийсамаш нахехь. ХΙинца кегийрхой кхета, маршо яккха араваьлча, цΙий доккхуш нийслойла а. Вукху агΙор аьлча, и кегийнах жигара бу, амма шайн когаш кΙел хьовса а ца бицло, хьалха тхо санна. Делахь а хьалхалера бедацар дац тахана, со вокккхаве.\nМР: Оцу буьйцучу кегийрхошкарчу хийцамийн бух стенца бу, уьш сте кхуьйдуьйту оцу хийцамашка?\nШевчук: Стенций? Царна хьакъ доллуш баха лаьа шайн Оьрсийчохь. Суна дукха кегийнах бевза шайн махкара дΙабаха дагахь а боцуш. Хьалха Ιаьмерка пачхьалкхера бахархой кхерабе «бΙоба» яра Оьрсийчохь. ТΙаккха кхунах лоций, ялсамане еш, дуьйцура. ТΙаьхьо тхо кхийтира кхузахь а юй дуккха а проблемаш. Адамаш шаьш дикаллехь дуьззина кхиина дацарна хила мега-кх иза а. Массанхьа а ду къхачамбацарш. Цундела тхуна лаьа, кхечунхьарчуьнца а дустуш, тхешан дахар тодан. Суна го тхайн кегийрхой серлоне гΙерташ, хийцамех хьаьгна. Суна иза хаза а хета. Дуккха а дукха болх бу тхан бан безаш. Коьртаниг – тхан нах адамалла шайгахь дендеш хьийза, иза ду коьртаниг тахана.\nШевчук Юрийца къамел


Экономика, Стигалкъекъа-бутт 04, 2019\nШоьта-де 4 Стигалкъекъа-бутт 2019\n"Оха доггах болх бийр бара алапа 15 эзар хилча"\nПротестех бала пайда бац\nХьаькам муха сацало къола ца деш!\nЕрриг а Оьрсийчоьнца еха коррупци йойла дац беккъа схьаэцначу цхьана махкахь, цигахь мел луьра Iедал хьийзарх а. Нохчийчохь цхьа дакъа хьаькамаш чубоьхкина хан-зама ялале лецна, набахте хьажо безаш нисла къоланаш дарна керланаш а.\nБелхан-мигранташа сагIа а доьху Нохчийчохь\nМассийта бутт бу Нохчийчохь, белхан мигранташна доьхьала болх Iедалша болийна. ХIокху цхьа кIирнахь гуттара а жигара баьккхина иза, вьтенмахойн хьокъехь. Бахьан ду, юккъараллехь яьржа йолаелла цхьа видео.\nОхан-бутт 22, 2014\nУкраинера экономика кога-ирахIоттош гIо дан кийча ю Iамерка\nУкраине вахана хиллачу Iамеркан вице-президенто Байден Джозефа Киевехь вистхуьлуш дIахьедар дина, Украинан экономика меттахIоттош гIо дан кийча ю Вошингтон, аьлла. Шина денна лерина Украине йина визит дIаерзийначу Байденна хетарехь, цу махкахь ерзон езаш шортта чолхе проблемаш ю.


«Безаме сайре»: Ахильганаькъан Зарета — Культурно-просветительский центр "ЭЗДЕЛ"\n06.02.2017 02.02.2018 НовостиБезаме сайре, Язык\nСайренга баьхкача наха юкъе дукха бар, укх вIашагIкхетара раьза болаш, укх тIа из ца сецар дезаш. «Бера хана денз укх мо долча вIашагIкхетарех хьегаш хиннай со. Мел сапаргIатдоалаш ладийгIар гулбенначар тахан Заретас йийшача ший байташка. Ер болх укхаза соца а цабеш, дIахо дIабахьа беза оаша. ХIана аьлча, вай къаман хIама, вай поэзи, вай литература, вай оамал, культура керда йоахаш цахилча, кхувш боагIарашта из ховргдац. Баркал шоана, иштта ер болх болабаь», — йоах Долакханаькъан Золтхана.\n«Литературно — поэтические вечера «Безаме сайре» поэт Рашид Илиев Вечер поэзии Али Хашагульгова В Гамурзиевской школе прошёл Литературно-поэтический вечер «Безаме сайре» В Центре «Эздел» прошла встреча с человеком непоколебимой воли и силы духа – Лейлой Дзейтовой Г1алг1ай метта в1ашаг1кхетар «Метта говзал»\nНазад Назад: Центр «Эздел» избрал нового директора\nВперед Вперед: Экспертный клуб «КавказПро» на площадке Культурно-просветительского центра «Эздел» 27 января провел очередное заседание на тему «Ингушская интеллигенция и ее роль в жизни общества».


ХIокху баттахь жигара тIелатарш дина Нохчийчохь\nМарсхьокху-бутт 18, 2012\nНохчийчоь -- Соьлж-гlалахь эккхийтар динчу меттигехь болх беш бу талламхой, 06Мар2012\nКху карарчу Марс-хьокху беттан шолгIачу эхехь Iедалан герзахошлахь дараш алсам хилла Нохчийчохь. Марханаш дастале а, Кадыров воккханиг вина де даздале а Iедалан ницкъаш чIагIйинчу рожехь болх беш белахь а, лелхийтарш а, тIелатарш а доцуш, гIуллакх ца хуьлу.\nНохчийчохь тIом боцуш, машаре, синтеме сурт кхуллуш официала деш долу дIахьедарш дохо а, бух боцуш дуйла а хаийта санна, кхерамца, ма-дарра аьлча, Iожаллица бозабелла къиза хиламаш тергалло кху муьрехь махкахь.\nМархин бутт бара аьлла цуьрриг а лахлуш бац цара бахархошна беш болу ницкъала тIеIаткъам а. Кху Марс-хьокху беттан 17-чу дийнахь тIаьхьий-хьалхий ши талор дина ТIехьа-Мартанан а, Соьлжа- гIалин а кIошташкахь. Полицин урхаллин хьостано Iорадаккхарца Соьлжа кIоштан Бумта эвла боьдучу некъаца эккхийтина Iедалан герзахой тIехь богIу гIагI диллина машен. Чевнаш йина шиъ цхьана ханна Нохчийчу гIуллакх дан веъна низамхо ву. Уьш тIеман лазарне кхачийна. Говзанчаша чIагIдарехь, уьш богIу лар а бина, эккхийтинарг радиоурхалла деш йолу мина ю.\nТIехьа-мартанан кIоштахь и тохар дина йоккха юкъ ялале герзаца эвхьаза, дера тIелатар дина Соьлжа-гIалин кIоштан Iалхан-ГIалахь. Машена тIехь воьдуш хилла виъ полицин белхо цу меттехь велла. «Перехват» аьлла операци а кхайкхийна ,лехнехь а официалан чIагIдарехь и зулам динарш къайлабевлла . Низамхойн урхалло гIардаккхарца Iожалла карийнарш Башкирийн кIоштера баьхкина омонан декъашхой бу.\nЦхьаболчу тергамхоша а, шаьш полицин белхахоша а билгалдаккхарца, тIех дера а, майра а дина ду Iалхан-юьртахь оццул дараш а нислуш дина тIелатар. Шен цIе йоккхийла ца лиъначу цхьана талламан комитетан белхочо иштта элира Соьлжа-гIалин кIоштехь виъ Iедалан герзахо верах : «Со хадам боллуш и болх бинарш тIемалой бу ала а хIуттур вацара.Адам дукха долуш,гергахь лачкъа лаьмнаш а,я хьаннаш а йоцуш меттиг ю иза. ШолгIа, уьш билггал богIий а хууш, кIело а йина,олуш ма-хиллара юххера,тIе юьхьиг таIийна, эвхьаза диттина царна герз а ,шайна хIумма а хир доций хууш санна. Доцца аьлча шеконаш дукха ю». Цу кепара хьажам берш и цхьаъ хилла ца Iа.\nГовзанчаша билгалдаккхарехь кху тIаьхьарчу беттанашкахь Нохчийчохь нисделлачу вер-ваккхарех угар эвхьаза динчех ду Iалхан-юьртахь хилларг.\nТIедузархьама аьлча, кху карахь болчу марс хьокхучу баттахь къаьсттина дукха нисделла кхузахь Iедалан герзахошлахь дараш. Ма-дарра аьлча хIара бутт низамхошна уггаре эшаме беъначех цхьаъ бу.


Ахча долучо "дац" аьлча а тоуьйту халкъо\nIедалхоша, бовзийта ца лаахь а, дозаллица гойту шайн бахам.\nКъилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочо Битаров Вячеслава, хьул а ца деш дог цIена, хаам бира республикерчу бахархошка 2017-чу шарахь ша 30 сов миллион сом даьккхина аьлла, яздо Кавказю.Реалли зорбанан портало. Цу гIуллакхо эргIадбаьхнера меттигера бахархой.\n"Бавария" цIе йолу них доккху зовод кхоллинчу Битаровс, хьул а ца деш дIадийцира нахе, ша хьал долуш стаг хиларх лаьцна. 2017-чу шарахь цо даьккхина 38 гергга миллион сом. Цхьа шо хьалха цо хаам бинера шен декларацехь 31 миллион сом даккхарх лаьцна. Битаировн ю Lexus LS 460 машен.\nГIебартойн-Балкхаройчоьнан куьйгалхочо Коков Юрийс а, ГIалгIайчоьнан куйгалхочо Евкуров Юнус-Бека а санна шен бахам зудчунна тIе ца язбина Битаровс, цо харц дерг ца дийцина, ГАЗ 21 машенахь лелаш ву ша аьлла.\nАмма ХIирийчуьрчу бахархоша дикачу агIор мах ца хадийна иза дог цIена хиларан. Мелхо а цунна луьйш бара нах.\nДIадаханчу иттех дийнахь берриг а аьлча санна Къилбаседа Кавказерчу лидерша зорбане ехира шайна стохка хиллачу пайданах лаьцна декларацеш. Кадыров царна юкъахь вац.\nIедалхоша шаьш даьккхинчу рицкъах лаьцна далийна терахьаш вуно лахара ду. Цара кечдинчу документех тешча, хетало, уьш кестта дан амал доцуш хина а, кхалларна а тIе бевр бу аьлла.\nЦхьаболчу Оьрсийчуьрчу бахархошна там хуьлучух тера ду, масала, Нохчийчоьнан цIарах Пачхьалкхан Думан депутат волчу Делимханов Адама шен цхьа а бахам бац, тIехь цIа долу цхьа латтан дакъа доцург аьлча.\nВуьшта аьлча, Iедалехь болчу наха бакъдерг дийцар цхьанне а оьшуш дац.\n"Вести.Экономика" зорбанан хьастан эксперт ву Пухаев Алик. Цо дийцарехь, Iедалхоша цхьа а жоп ца ло шаьш харц дерг дийцича. Царах дукхахболчара шайн бахам тIеязбо иттаннаш миллионаш дохучу шайн зударшна, яздо Кавказ.Реалиино.\nДукха хан йоццуш шайн декларацеш Iора ехира Нохчийуьрчу депутаташа а, сенаторша а. "Регнум" агенталло дийцарехь, гучудаьлларг дара уьш деккъа алапах хене бовлуш хилар.\nХалкъан векалша бинчу хаамашца, нохчийн 4 депутато а (Делимханов Адам, Догаев Ахмет, Саралиев Шамсаил, Селимханов Мохьмад), 2 сенаторо а (Сабсаби Зияд, Геремеев Сулейман) стохка цхьатерра ахча даьккхина, юккъерчу барамехь – 4 миллион 700 эзар гергга сом.\nОцу 6 стагах хахка машен йолуш цхьа а вац. Цхьа дика ду церан долахь, мухха ялахь а, петар я ков-керт хилар. Бакъдерг дийцича, иза а доцуш ву царах депутат Саралиев.\nДелахь а, "Регнуман" хаамца, цуьнан хIусамненан ю Мерседес-Бенц GLE 350.\nЗемана сонталла ю аьлла, Чехи Оьрсийчоьно "доттагIаллин йоцучу" пачхьалкхашна юкъатохар


Мангал-бутт 29, 2013\nНохчийчура берийн хелхаран тоба ю рогIера хелхар Iамош, 04Оха2013\nДукха хан ю нохчийн къам шен историна тIаьхьа кхиа лууш долу. Амма хIора шовзткъе итт шарахь къам дакъаза доккхучу бохамаша нохчий гуттар а юхабетта. Дийна бисарна тIегIанера кхин дIа гIулч яккха таро йоцуш. Советан Iедал чIагIделчхьана дуьйна цкъа а и хаттар айъа йиш яцара – националист боху цIе тохара. Ишттачу стеган я дешар, я Iилманан болх дIа ца бахийтара. Нохчийн къоман истори школехь хьоьхуш ца хиларал совнаха, цунна лерина жайнаш дацара цхьанхьа а. Ур-атталла, вайнах цIерабахарца доьзна документаш а. Багахь кар-кара лучу историн кIезиг кийсакаш нохчийн доьзалшкахь йисина. Дукха нахана ца хаьа, амма, цхьаболчу доьзалшкахь дайша шайн берашна Iамайо, шайн ворхIе дайн цIераш. ЦIерабевллачу нохчийн хIинца рогIера тулгIе гIаьттина, шаьш муьлаш ду, стенгара схьадевлла боху хаттар охкуш йолу. Цуьнан цхьа дакъа ду, генетикан информаци йолу талламаш болор.\nГенетикан талламашкахула шен бухе кхиа гIерта нохчийн къам


Керимов Сулиманан долабоьрзуш бу Дагестанера «Ιедалан» бахам\nМангал-бутт 29, 2012\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан Федерацин Кхеташонан Дагестанера декъашхо, бизнесхо Керимов Сулиман.\nДагестанан АвиазΙенаш а, ХΙинжа-ГΙалара аэропорт а юхкуш ю эца лаам болчунна. И хаам бина, кеманаш шайн махкахь дахар-дахкар дийцаре деш, Дагестанан куьйгалхочо Магомедов Мохьмадсалама. Амма цуьнца цхьаьна цо дΙакъадийна, шена и бахам «Нафта Москва» компанино оьцийла лаьа, аьлла. Магомедовс хьахийначу Москохарчу оцу компанин долахо ву Дербентера схьаваьлла олигарх лаьзги Керимов Сулиман.\nМонополи чΙагΙъяларна духьало ен низам, аьлча а, бахамаш дебон аьтто беккъа цхьана нехан кара ца бохуьйту тΙедахкарш ду Оьрсийчохь, кхечу цивилан пачхьалкхашкахь санна, лелаш. Амма къайле яц, оцу низаман пусар а ца деш, тоттий, миллионашкахь кхаьънаш а оьций, хьаькамаша озабезамашца Ιедалан ю боху хьукматаш, латтанаш, маьΙданаш духкуш хилар.\nАнтимонополин низамашца догΙий-те ХΙинжа-ГΙалара мехкан аэропорт «Нафта-Москвано» эцча дика дара, аьлла, мехкан дас Магомедов Мохьмадсалама официалехь дΙакъадор?\nИ хаттар лела хΙинца пачхьалкхо бухкуш болу бахам долабаккха луучу меттигерчу а, махкана юьстахарчу а совдегаршлахь. Цу тΙе, тΙех нийса а дац, йохка кхоже йоккхуш йолчу аэропортан да хила доьгΙнарг оцу кепехь Магомедовс дΙакхайкхор.\nХаттар могΙарчех дац таронаш дебочу инфраструктураца уггаре а къе йолчу Кавказехь бохка кхайкхош болу бахам хенал хьалха багахь цхьаьннан долабаккхар.\nИза а хьахош, муьлхачу тΙегΙантΙехь бу Ιедалша Москохарчу олигархна Керимов Сулиманна аэропорт йохка лаарца болийна болх, хаьттира Маршо Радионо Дагестанерчу антимонополин урхаллин куьйгалхочуьнга Кубасаев Курбане. Цо, дашца лар а луш, шайн мехкан куьйгалхочунна тΙерадоккху цхьаболчара тΙедожо тарло озабезамаллин ΙиндагΙ.\nКубасаев: «Президентан дагахь ду, лаам бу, иза аукционехь «Нафта Москвано» оьцийла. Аукционехь гуш хир ду-кх эцархо-толамхо мила ву. Цо ма ца аьлла, билггал «Нафта Москва» иза хила еза. Хила сахьт дац, эца лууш кхин стаг вала а. Аукционехь дакъалаца бакъо цхьаммо а ма дац дΙайоккхийла».\nСобардехьа, махкахь цхьаъ бен яцаре терра, доккха бахамаллин хиндерг долу аэропорт «Нафта Москвано» оьцийла лаьара ша, мехкан дас, хенал хьалха алар дац ткъа хьан урхалло ларден низам талхор, аьлла, Маршо Радионо хаьттича, мехкан коьртачу антимонополиста Кубасаев Курбана иштта жоп делира.\nКубасаев: «Аьрзнаш, я дΙакъовлуш йолу хьукмат эца яржош йолу бакъонаш шен талхийна, тхоьга аьлла, стагга а вац. Бакъду, ЦIумадан кIоштахь цхьана заводера дара арз, иза тхо толлуш ду. Иза ю банкрот ялар тΙечΙагдечу новкъа яьккхина. Аренде иза хΙун бакъонца дΙаэцна хьовсуш ду тхо. Кхин аьрзнаш дац я къамел дина а дац цхьаммо а тхоьца оцу хьокъехь».\nКубасаевс ша лардан тΙехΙоттийначу низамца Дагестанехь дерриг а дика ду бахахь а, цо дередо дакъаза яларна йохка кечйинчу ЦΙумадарчу заводера аьрзнаш хилар. Амма ца хаийтира антимонополин урхаллин куьйгалхочо олигарха Курбанов Сулимана тешна а эца тарлучу Дагестанан АэрозΙенаша а, аэропорто а, Ιедалца къуьйсуш, шех дерг кхеле деллийла.\nМассех бутт хьалха хΙаваъкеманийн компани, бахьана а ца дуьйцуш, стигалх пайдаэцаран лицензех яьккхина «Росавиацино». И цхьаъ яц стигалнекъаш боьллучу реестра тΙера дΙаяйъинарг.\nДерриг а доладелира Москох, хоккейн тоба «Локомотив» а леш, кема иккхича. Хьелаш кхерамзаллин кхачоян тоьаш дацар ду «Росавиацино», Дагестанан авиазΙенаш дΙалакъош, коьрте даьккхинарг. Амма оцу барамех пайда а оьцуш, киса шордан луурш бевлла, шаьш цхьанне а ма дохкахьара, бохуш ду, Дагестанерчу хΙаваахойн дехарш.\nДов Москохарчу арбитражан кхелехь къастийна а далале, мехкан аэробахам бохка а беза, иза Керимов Сулиманан каракхаьчча дика а хир ду, боху Магомедовс.\nМасарна а дерг ловзар ду. Дагестанхошна пайде хила а тарло шайн куьйгалхочунна Магомедовна товриг. Мухха а делахь а, хийра а ма ваций ша Керимов-олигарх а. Цуьнан долахь ю иштта мехкан футболан тоба «Анжи», эцна оцу юкъа, къена белахь а, дуьнено тоьллачех лоруш хилла футболхой Джей Джейси, Дрогба Дидье, Карлос Роберто, Это’О, Жирков Юрий. ХΙоранна а мах бу лаххара а 15 миллион оьрсийн ахчанца.\nДербентера схьаваьлла ву 7 миллиард долар хьал гулдина волу Керимов Сулиман. Оьрсийчуьрчу маситта мехкдаьттан компанин активийн, мехалчу кехатийн, да хиларал а совнаха, цуьнан ю ХΙинжа-ГΙалара хΙордан порт а.\nАлссам ахча а делла, ша порт эцарцана, балхара вохийра цо и меттиг Ιедалан йолуш цигахь 12 шарахь куьйгалхо Ιийна стаг. Изза хир ду, шеко а яц, Дагестанан авиазΙенашца а. Амма 27 миллион сом декхаре ю пачхьалкх цкъачунна хьанна юьсу хууш йоцчу аэропортан 500 белхахочунна а.\nИштта ду Оьрсийчохь шен гΙулчаш хала балица, ткъа шогга йохуш, чΙаглуш йолчу капиталан амал, гΙиллакхаш, бакъо. Керимовна лаахь, ирсе хила тарло, футболан «Анжи» тобанера кегий нах а санна, аэропортера нах а, цара напха латтаде доьзалш а. Тарло аэропортан белхахошна даланза дуьсу алапаш Керимовс шен кисанара дала а, амма бакъо хир ю цуьнан и верриг а ах эзар стаг балхара дΙаваккха а.


Харжамаша ГIовттийна Сатийсамаш\nЗазадоккху-бутт 04, 2012\nНохчийчоь --Харжамашкахь рагI лаьттара Iуьйрана, Соьлжа-ГIала, 04Заз12\nОццул шийла наггахь бен а ца догIучу кху Iаьно наггахь бен гIоттуш йоцу жигаралла гIаттийра оьрсашлахь. Парламентан харжамаш, президентан харжамаш. Делахь а, дерриг а дайначу а, лайначу а халкъана, и цецдаккхал, тIех доккха хIума а дац иза. Амма хIара харжамаш, хIара сатийсамаш, хIара дикане догдахар шатайпа дара.\nМила хIуттур ву пачхьалкхан коьрте – хIинццалцчул башха, могIарчу вахархочун мах, цуьнан дешан я син маршо хIуммане а ца юьллург, я изза могIара адам бакъволу мехкан да а лоруш, цуьнан пурбанца даржехь а лаьтташ, цуьнан хьаштийн гIаролхо хинверг?\nХIун некъ хоржур бу пачхьалкхо – хIинццалц санна, ша-шех йоккха а еш, Европах хьул а елла, деккъа цхьа маьIданаш, мехкдаьтта, деши, хьаннаш йохкарх тоам а беш, дуьне деша технологеш шен лаьтта тIехь кхуллуш а йоцуш, коррупцино а лаьцна, хIора миллион къехочунна дуьхьал лаьтташ ахчано вукъвина цхьа къу а волуш беха нана-мохк хилла кхидIа а юьсур ю Оьрсийчоь, я нах куьйгана а, сина а цIена болчу пачхьалкхашца уьйре а яхана, уьш санна маьрша, могуш, токхе хила гIоьртур ю?\nИштта дара ши бутт хьалха хиллачу парламентан а, хIинца боьрзучу президентан а харжамаша кхетамчохь мел волчу Оьрсийчоьн вахархочунна дуьхьалхIиттийна хеттарш.\nОцу хеттарша кестлагIа цкъа а ца ваьллачу кепара жигара а ваьккхира оьрси. Аьлча а, Оьрсийчоьнан интеллигенцех, дуьненан хIуманаш мелла а довза боьллачу нахах цхьа жима дакъа. Бакъду, цара дикка гIара а яржийра, пачхьалкхехь хийцамаш оьшу маршонехьа, цIеналлехьа, бохуш. Москохахь а, Петарбухахь а, кхечу яккхий гIаланашкахь а парламентан харжамашкахь леллачу харцонаша гIовттийначу гуламаша тIехь шайн васт дуьтуш бара хIара президентан харжамаш.\nМассанхьа а яц Веб-камераш\nАмма президентан гIентара дIаваханза волчу Медведев Дмитрийс, ша тидаме эцна резабоцчу нехан сатийсамаш баьхнехь а, кхочуш ца бира царех цхьаьллиг цхьаъ. Ца баьккхира Iедална товш йоцчу партешна юрисдикцин бух а болуш, дIачIагIъяла низамехула некъ. Цундела массех демократин тIегIан тIехь лаьтта парти йисина пачхьалкхехь я харжамашкахь а, я кхечу юкъарчу дахаран боламашкахь а дакъалаца йиш а йоцуш. Ца хецна дIа набахтешкахь политика бахьанехь кхобу нах. Иштта дIа кхин а.\nКхочушдира сихха, бакъду, сила йолчу пачхьалкхерчу харжамийн цIийнашка веб-камераш хIиттор ю, аьлла, даржийнарг. 190 эзар камера, 95 эзар компьютер. Церан маххий, цаьрга болх байта оьшучу хьелийн маххий вовшахтоьхча кхеташ ду мел дукха ахча эшна и шатайпа харжамийн чордалла, цигахь дийриг гуш хилар кхолла. Ткъа хьовсур вай интернетехь оцу камерша гойтучу муьлххачу а харжамийн цIа чу. Ала дац, камерша гойту дерриг а, кхетаво хьожушверг камеро схьалучу суьртах а, харжамашкахь наха лелочух а.\nАмма ца кхаьчначух тера ду камераш дIахIитто таро а дуккхаъчу харжамийн каппашкахь. Яц интеренетехула ган йиш, масала, Нохчийчуьрчу вуно дукхачу ярташкара каппаш – схьаоьцур вай Сиржа-Эвла, я Ломаз-Юьрт, уьш яц ур-аттала Москохарчу лакхарчу харжамийн комиссино видеогайтаман декъа хIиттийна а.\nЦул совнаха, Нохчийчуьрчу дуккхаъчу ладогIархоша хаамаш бира дахначу деношкахь, шайн-шайн меттехь харжамийн каппашка хIиттийнарш камерийн меттана, моттаргIане, камерех тера а йолуш, церан куьцехь, царех тарйина хIуманаш ю, бохуш.\nОьздангалла, гIиллакх, собаре хилар хIун ду хуучу нахана Iаьткъаш кепаш яра кху харжамашца къаьсттина дукха. Президентан дарже кхача луучара дIахьочу пиар-компанехь дакъалоцура цаьргахьа болчу цхьана наха, оцу компанин хотIе а хьоьжуш, кандидаташ гIиллакх-оьздангаллех бохар тидаме а оьцуш, багахь я дагахь царех кхарда а кхаьрдаш, юьстах Iара кхиберш.\nХIара программа харжамийн денца йогIуш хиларна дукха а хIуманаш, хала хеташ делахь а, дийца бакъо йоцуш дуьсу. Ткъа иштта дагалоцур вай, телевизионерчу дебаташкахь кандидаташа вовшашлахь къамелашца тола гIерташ мел яржийна эвхьазалла, маьттазалла. Оцу агIор аьлча-м, цхьа кандидат нийса хилла хила а тарло дебаташка ца вахарна, олий хетало, халкъана ша ма-варра воввзарх кхоьруш санна, цуьнан юьстахъIар листа даьккхича.\nОьрсех доцчу къаьмнашна а кхочу пачхьалкхехь лелачу боламийн бала. Ткъа тамаше дара хIара Iа, оьрсех боцурш, доккхачу декъана, генна юьстахлатта бисира. Оцу феноменан бух тIех къайленехь а бац – оьрсаша дендерг тидамехь а кхобуш, цхьацца демократехьа бан оьшу некъаш дагахь а бохкуш, цкъачунна IадIа кхидолу къаьмнаш.\nАмма нах харжамийн а, дахаран массо а агIонийн а бала болуш бехийла гуш ду, телевизионаш чохь, я газеташкахь и хьал кIезиг дийцахь а. Масала, массо а хIуманца Оьрсийчоьнан хьаькамех еккъа цхьанна юьззина муьтIахь ларалучу Нохчийчохь а бу шайн ойла а йолуш, бухарчу Iедалша, харжамаш хуьлда уьш, я иштта дIадолу хIора дийнан дахар хуьлда иза, халкъана бечу тIеIаткъамах а кхаьрдаш, беха нах.\nШеко яц, муха, хьангахьа хир ду Нохчийчоьно официале дIалундолу харжамийн жамIаш. Иза кхеташ ду, тхоьга ша кхаж таса ваххале зIенехула дагара дийцинчу жимчу стаге Iелига ладоьгIча а. Дагахь балламца дира цо хIара шен къамел.\nIела: " Сан 30 шо ду. Cо харжамашка цкъа бен вахана а вац - хьалхара тIом д1абаьлча, нохчийн президент хоржуш. Парламентан харжамашка а ца вахара. Ткъа хIинца ваха дезар ду - балхара дIавоккхур ву, аьлла, сайца кхин а накъостий а бига, боху соьга. Ас уьш стенгара буьгу, хаьттича, и хьан бала бу, боху. Изза аьлла тхан нене а, дега а церан белхан хьаькамаша. Харжа стагга а вац, Явлинский хилча-м, цунна тосур бара ас кхаж, иза а юкъара ваьккхина".\nХIара къамел дина Iела санна, пачхьалкхехь тахана лаьтта хьал хьайнарш вуно дукха бу ерриг а Къилбаседа Кавказехь. Харжамаш бирзича, комиссеша Москоха хьалалуш долу терахьашший, харцоно дегнаш а дохийна бехачу нехан терахьашший цхьабосса, цхьатерра, цхьана барамехь ду ала а лур долуш, шийла политикан, демократин, аьлча а, и яцаран хьал лаьтта Кавказехь.\nКIиллолла, я ХIуманнан а Бала бацар?\nНехан синкхетамера хьал довзуьйтуш ду, масала, харжамаш тIекхочуш Адыгеян шахьарахь лелларг. Меттигера массийтта юкъаралла гIоьртина парламентан харжамашкахь дакъалаьцначу махкахойн терахьаш харжамийн комиссеша Москоха дIаделлачех дуккха а къаьсташ хилар Iорадаккха.\nМахкарчу партийн, боламийн дакъоша тоба кхоьллира, харжамхошка хаттам а беш, мила вахара, мила ца вахара парламентан харжамашка талла. И тоба йолаелира нах лебан. Дуккха а дуьйцура наха Iедало шайн кхаьжнаш лечкъийна хилар чIагIдеш. Амма оцу къамелашна буха куьг язде аьлча, хIормаммо а олург цхьаъ дара: «Со Iедалша цул тIаьхьа ваха вуьтур вац, суна хьашт бац совнаха коьрталазам» Иштта дисира, бина болх дIагайта тоьшаллаш а доцуш, Майкопехь жигархоша хьакамаша лелае харцо Iорайоккхуш дIадолийнарг.\nОцу белхан коьртехь хиллачу политика, меттигерчу жигархочо Каратаев Владимира дагахьбалламца довзийтира и сурт Маршо Радиона.\nКаратаев: " Нах кхоьру. Шайн харжамийн комиссин белхахошца кхидIа а даха деза, олу. Ца теша нах шайн ю бохучу бакъонех. Цу тIе пачхьалкхан бахархойн позици а яц нахехь".\nКаратаев Владимир хаъал дохковаьлла нехан дуьхьа ду, бохуш, ша дуккха а шерашкахь юкъарчу дахарехь жигара лелла хиларна. Шена ца го,\nэлира цо тхоьга, Оьрсийчохь я дешан а, я синан а маршо, халкъехь политикан культура яц, верриг а санна тешна ву, ша кхочушдеш хIума дац халкъан дахарехь, ша чхьаьвриган мехха бен а вац шен пачхьалкхехь бохучух.\nДозанал Арахьа бехарш а ца Теша Харжамех\nКавказхоша, и мел новкъа делахь а, вуно лахара шовкъ йолуш, тешам боцуш дIабахийтина парламентан а, президентан а харжамаш. Царел башха, кхин сов дог-ойла йолуш, дахарехь хиндерг дикачу агIор хийца таро ю шайн, харжамашкахь дакъа а лаьцна, аьлла хетарш ца карийра Маршо Радиона Нохчийчохь бехачу нахал кхузза-доьазза белахь бен кIезиг боцчу даймахкал арахьа бехачу нохчашлахь а.\nМуьлххачу а пачхьалкхехь вехаш велахь а, луучунна аьтто бара Оьрсийчоьнан векалтехь хIиттийначу харжамийн гIутакхашна тIекхача. Амма и дан луург валлане а ца велира тхан талламехь.\nШвецерчу Гётеборгера ву Микаил. Цунна хетарг иштта дара.\nМикаил: " Уьш могIарчу нехан карахь хIуманаш дац. Вай хуьйцур долуш а дац. Цундела сан кIезиг бала бу церан харжамийн".\nФранцехь еха Зайнап. Шега харжамех лаьцна хаттар дича, цхьа хьашт\nдоцург шена хезча санна дара цуьнан жоп.\nЗайнап: "Дера гIур яцара-кх, вай хьанна оьшу. И харжамийн куп муьлхачу меттехь ю а-м ца хаьа суна"\nАвстрехь бехачу вайнехан векалшца оха къамел динчех ю Аминат а. Иза а йоьлура, шега динчу хаттарх цецьялла.\nАминат: "Цхьа а харжам а бац, я вайга баккъала а хоьттуш хIума а дац цигахь. Со гIур яц оцу харжам боцчу харжамашка".\nФранцехь Шарль-Де-Голль гIалахь беха Нажи-юьртарчу Iаьрбин доьзал. Иза ша гIишлошъярхо ву. ЦIийннана ишколехь францойн мотт хьоьхуш ю. И ший а ца дахана я парламентан а, я президентан а харжамашка.\nIарби: " Суна Францехь дуккха а оьрсий а, нохчий а бевза. Царех стагга а вац цига гIур волуш. Харжам боцуче стенна воьду? Путина, схьавола, хIинца хьо охьахаа, олий, Медведев охьахааво, тIаккха, хьо дIавала, со охьахуу, олий, Путин юха а схьавогIу. Халкъ Iовдал а хеташ, иштта ловзадо оцу шимма".\nХаржамашка боьлхуш вовшахлахь массарел а дика хила гIертачу кандидаташа, халкъо президентан гIант шайна тешадахь, шаьш дендолу диканаш дуьйцуш дуккха а кхоьллира туьйране хиндерг. Тергамхоша жамIаш а дина церан ахчанахь.\nМиронов Сергейна ша леринарг кхочуш дан президентна низамо луш долчу 6 шера чохь оьшур ду 125 триллион сом. Зюганов Геннадийна -110 триллион. Жириновский Владимирна –80 триллион. ХIоранна а ша дуьйцург кхочушдан, халкъана деллачу дешнех ца воха оьшуш нисло ах-дуьнено оцу 6 шера чохь доккху рицкъа. Я тидаме дохкур вай Путин Владимира ша 2018-гIа шо тIекхачале дийр ду боху хIуманаш. Уьш ша дийр ду-м цо 2004-гIачу шеран харжамашкахь а бехира, ткъа данза дисира.\nДог эшийнарг Махках волу\nХаржамаш бирзинчу шолгIачу дийнахь а, я шолгIачу шарахь а халкъ доккхадедеш хир ду шен харжамах, аьлла, чIагIо ян хIуттур вац тахана цхьа наггахь верг бен. Нехан дог-ойла йовзуьйтуш ду таро ерг, похIма дерг пачхьалкхера водуш хилар.\nДеношкахь Москохара Канаде ваха дIавахна Оьрсийчоьнан халкъан артист, къомо\nдозалла деш хилла киноактер Серебряков Алексей. Хьо стенна ведда даймахкара, аьлла хаьттича, цо иштта жоп делла: "Суна сайн бераш кхечу иедологехь, хаарш а долуш, къинхьегам безаш волчу стеган мах бечу махкахь дехийла лаьа. Адамашна тIехь дац къиза хилар а, вовшех кхерар а. Иза урамехь кхуьу амал ю. Ткъа Оьрсийчохь цунах хIоттаелла идеологи ю. Цигахь эхьдоцу адам сийлахь ду, изза нах Iедалехь а бу".\nСеребряков а, цхьаццаболу кхин нах а бовдалур бу махкара. Ткъа бовдалур бац-кх бала а хьогуш беха массо бахархой...


Бакаева: "Цхьана минотна а вицвелла вац тхуна Зелим..."\nГIадужу-бутт 20, 2017\nСоьлжа-ГIалахь вайначу артистан Бакаев Зеламхан гIуллакх талларехь низамаш талхийна хилар гучудаьлла Нохчийчуьрчу прокуратурана\nБакаева: Цхьана минотна а вицвелла вац тхуна Зелим\nКхоалгIа бутт болабелла нохчийн иллиалархо Бакаев Зеламха Соьлжа-ГIалахь вайна.\nАмма тахана а иза лохуш, цхьана акепара мехала гIулчаш яьхна яц махкарчу Iедало, ур-атталла, долийна дац я бехктакхаман гIуллакх а.\nШа могуш - маьрша хиларх кIантера цуьнан гергарчаьрга кхаьчна хабар-кост а дац.\nКIентан нана полицин декъе мел йоьду, «лохуш ву», «карор ву», «дийна а ву» олий, хIоразза а цхьатерра жоьпаш лой, юхайоуьйту.\nТкъа Зеламха дийна хиларх тоьшалла байначу баттахь меттигерчу телевизионехь гучудаьккхира цкъа, «Германехь» ву ша бохуш, кIанта яьккхинчу видео тIехь.\nШи де тоьара бакъонашларъярхошна а, журналисташна а Зеламха чохь волу хIусам Германехь йоцийла а, оцу петарчуьра йийбар Оьрсийчохь арахоьцуш хиларан а тоьшаллаш дало.\nУр-атталла, стоьлтIера энергетикан хиш а ца хиллера Малхбузехь деш.\nЦул совнах, журналистийн дехаршца Еврокомиссино а хьем ца беш информаци елира, Бакаев Зеламха Европан мехкашка кхаьчна цахиларх.\nДоцца аьлча, Iедало хIоттийнарг еккъа спектакл хиллера.\nХIетахь дуьйна республикерчу Iедалша а, я зорбанаша а кхи хьахош а вацара Бакаев.\nЕарийдийнахь Нохчийчуьрчу прокуратуран сайта тIехь керла хаам кхозу Бакаев Зеламхах.\nИллиалархо варах прокуратуран белхахоша материалаш луьстучу заманчохь талламчаша низам дохийна меттигаш хаабелла, яздо цара, коьртачу декъанна, къайлаваьллачу иллиалархочух лаьцна хаа хьакъболу нах хIинца а зийна, лебина цахилар билгалдоккху мехкан прокурора.\nОцу юкъанна муха хьал лаьтта Зеламхан доьзалехь, цхьана а кепара билгало кхаьчний-те кIентан нене, иза дуьненчохь хиларх.\nМаршо Радион хеттаршна жоьпаш луш ю иллиалархочун нана Бакаева Малика.\nКIентан ненаца хилла къамел хийцам а боцуш зорбане доккху оха.\n- Малика байначу баттахь Соьлжа-ГIалин телеканалехь хьан кIант Германехь ву аьлла, видеоролик гайтинчул тIаьхьа хилира вайн тIаьххьара къамел, хIетахь дуьйна кхи кост кхаьчний хьоьга Зеламхера?\n- ВаллахIи кхаьчна дац-кх, цхьана а агIор. Тахана-кхана бохуш, сатийсина сан са а кхачийна, суо хьанна тIе гIур ю а, айса хьаьнга хIун эр ду а хууш яц со.\n- Германехь ву иза аьлла Iедало хIоттийна сурт, бакъ цахиларан тоьшаллаш дуккхаъ далийра журналисташа а, бакъонашлаоръярхоша а…\n- Суна-м ца хаьа, ша корта хьаьвзина, цхьана хийрачу стага хIилла дина, хIаллаквина латтош ву-те сан иза, я ван а вац- те иза олий, коьрте ца догIуш хIун ду сан? ХIара хIун ду тIекхуьуш со-м яц.\n- Iедална тIе яхана, адвокат лаьцна, цхьа а кхи некъаш дуй ахь лелош?\n- Дера дац. Со Iедална тIеяхча а, шаьш хьовсуш ду олу. Талламхочунна тIе а яхна со, цо а шаьш хьовсуш ду олу. Миччахь волу стаг а каравой, цIа вала ма вора, ишта дижина дитина ду-те хIара гIуллакхь аьлла, со тIеяхча а, далург ша дан а дина, тесна дитина а дац олий, юхайоуьйту со.\n- Дийнан делккъахь вайна стаг, маха ма баций иза....\n- ВаллахIи бац-кх! Маха болуш санна дIа-м вайна сан иза.\n- Зелим вевзарш а, тIаьххьара цуьнца къамелехь хилларш а зийна\nцаьрца болх болийний Iедало?\n- ТIаьххаьра цуьнца телефонехь хилла йоI тIекхойкхур ю шаьш аьллера цара, оцу йоIа а элира тIекхайкхинера ша аьлла. Ца хаьа суна-м, хьовсуш ду шаьш цара алар бен.\n- Ватс Апехула ахь Кадыровга орца дехнера, хьайн кIант цIа верзош гIо дахьара аьлла. Мехкан куьйгалхочун администрацера цхьа а веарий, я телефон а тоьхний хьоьга цхьаммо а.\n- Ца тоьхна, цхьа а къамел хилла дац соьца цигара схьа.\n- ТIаккха Iедало хьан кIант лохуш сихо еш цахилча, цхьа а шеконаш ца хуьлу хьан?\n- Дукха ойланаш кхоллало сан, бакъдерг аьлча. Мехкан куьйгалхочунна хууш дуй-те хIара олий а хета суна, суо цунна тIекхачалур хилча, гIур яра олий а хета. Со суо а ю-кх кегаелла. И сайн кIант бахьана долуш, цхьанна а хьалха охьатаIа меттиг болуш ма яцара со, цо тIедеана эхь а дацара, цуьнгара даьлла хIуммаъ а ма дацара. Иза мел вевзачарна хууш ду, иза муха вара.\n- Хууш ду, тахана Нохчийчохь мел чIогIа хьул а велла, Iедална критика йинарг а кара а веш, юьхь тIехь мел дерг охьа а доккхуш зама юкх- хIара...\n- ВаллахIи кара во-кх! Массарна а гIо деш ма вуй хIара вайн куьйгалхо а. Юха а, тIаккха а сатуьйсу ас, цунна суо тIекхачаелча, цо гIо-накъосталла дийр дара аьлла а хета суна. Цхьа мостагIий хилла хир бу-кх сан кIентан, цара тешнабехк бина хир бу- кх аьлла хета суна. Iедал бехке ца до ас.Iедална а хIун динера цо? Царна а стенна оьшура иза? Бусулба дог а долуш, нах бац уьш? Оццул ас иза лоьхуш гуш, шаьш а тIаьхьабевлла лоьхуш ву ма боху цара.\n- Зелиман доттагIаша телефон тухий хьоьга, иза хоттуш, са гатдеш цунна?\n- Накъостий бохйи ахь? Юьхьанца еттара цара телефон, Дала тIаьхьа кхиайойла, хабар дуй цуьнгара олий. КестолгIа тоьхна яц. Цхьаболчарна ас иза къайлаваьхьна ву, соьца зIенехь ву моьтту. Сайца иза зIенехь волуш, иза къайла а ваьхьна Iен, цхьана а агIор охьатаIа меттиг бац сан. Со Iийр яцара иаз хьул а вина. Ша лехнарг карийна-кх цунна аьлла а Iийр ма яра со.\n- Нохчийчуьрчу Iедало кхи сихо еш а ца хилча, Оьрсийчоьнан президнете я президентан цIарах бакъонаш ларъечуьнга арз дина, цхьана агIор некъаш хIунда ца дохку ахь хьайн кIантана тIе?\n- Ца хаа суна-м. Тахана-кхана бохуш, иза ларвеш Iаш ю кх со. Цара а сайна тешам белла дера. Са ма гатде, цIа вогIур ву ма олу соьга Iедалехь болчара а. Тахана-кхана ца вогIу-те бохуш Iаш ю, хIара гIуллакх дIадахлахь цхьаъ ца дича ер яц со.\n- Са ма гатде, цIа вогIур цара бохуш хилча, цхьаъ хууш хьийза-кх Iедал..\n- Царна хIун хаьа ма ца хаьа суна-м.\n- Зорбан министро Умаров Джамбулата декхарех ведда, къайлаваьлла аьлла Зеламха..\n- Делавазалора ца ваьлла-кх. КIантана тIехь я декхарш а ма дац. Кредит а хIунда хуьлуш ду цунна тIехь? Цхьанхьа болх беш хила ца веза, кредит оьцуш хилча? Я кредит а дац цунна тIехь, я вуьшта цхьана стеган декхар а дац цунна тIехь. Ас боху-кх, сайн кIант бахьанехь юьхьIарьжа хIотта меттиг болуш яц со. Дийца-м шайна луург дуьйцур ду. Интернетчохь хIуъа а дуьцу дела, аьлла хир ду-кх цо а и.\n- Делахь Iедална дегабаам бац-кх хьан...\n- Iедална дегабаам ма бац сан. Царна хIунда оьшур вара иза? Iедална цо йина цхьана а гIор новкъарло а ца хилча, цуьнгара даьлла зулам а ца хилча. Цхьа хIума дала ца дезара цуьнгара? Царех дегабаам бац сан, делахь а и сайна лаха тIехьа араваьлча, сайна а доккха гIуллакх хетар дара суна.\n- Ас и стенна хоьтту аьлча, Зелим вайначу деношкахь Инстаграмехь ас а дийшира, хьан лерех а кхетта хир ду и, Первомайскан урамехь къорза духар доьхначу наха машенчу а тоьхна, дIавуьгуш гира шена аьлла, цхьана жимчу стага яздина.\n- ХIаъ, интернечохь хезна аьла, иштта дийцира суна а. Оцу Первомайскехь дIасакъаьстина а ду тхойшиъ. Цунах кхи дIа хилларг хууш яц со. Боккха бала бу тхоьгахь. Чохь Iаш волу Зелиман деда а цкъа меттавогIу, тIаккха а вужу. Инвалидаш деда а, денана а ду Зелиман. ЧIогIа холчахь и шиъ а ду. Шаьшиъ далалае гучу валахьара иза бохуш, Iаш ду. ЧIогIа сатуьйсу цара а Зелиме. ВогIур ву, дийнаа ву, сатоха бохуш, уьш юхабетташ Iаш со суо а ю. Цхьана минотна а вицвелла вац тхуна Зелим.\nОьрсийчоьнан низамаш девзачу юристе Мусаев Iалавдига дийцийтира Маршо Радионо, тахана чуьра стаг вайначу наха уггар хьалха дан дезачух а, Iедало дан догIучух а.\nЦа боху цо вайна стаг ца лохуш, цунна тIаьхьа ца бовлуш Iедалхой шина баттахь хьежа беза.\nТахана Оьрсийчоьнан низамашца чуьра стаг вайначул тIаьхьа маса де даьлча орца даккха деза, Iедало вайнарг лохуш белхаш а маца дIаболо беза аьлла хаьттира оха адвокате.\n- И хьан вайна стаг, къайла а ваьлла, шен лаамехь дIавахана вац аьлла хьайна хеттачу хенахь, тахана иза араваьллехь а, кехат яздан йиш ю хьан. Хьайна хаахь а, ца хаахь а, суьйранна чувогIур ву аьлла, араваьллий иза, амма суьйранна чу ца веана, гергарчаьрга а, масаьрга а хаьттина ахь, хьайн дагахь шеконаш хьулий, цхьаъ хилла-кх цунна аьла, тIаккха а кехат яздан йиш ю хьан. Iедале ахь орца ма даьккхи, цара болх болабо-кх, стаг лахаран болх. Моргехь хьовсу, дарбан хIусамашкахь хьовсу, юха, 10 де дIадаьллачул тIаьхьа, тIепаза вайна олий, гIуллакх доьллу.\n- Стаг варах хаам а бинехь, и вайна 3-гIа бутт а хилча, тахана долийна а гIуллакх а дацахь, я лоьхуш дIахьош барамаш а бацахь, тIаккха хIун хIун дан догIу чуьра стаг вайначунна?\n- И вайначо кхи кехат яздан деза, ахь дуьххьара хьайн стаг варах хаамбинчо терго йоцуш дитина, я цхьа а хьесапе хIума лелош а дац олий, арз до ахь прокуроре, я кхи лекхачу хьаькаме яздо, цо кIад а ца дой, тIаккха кхеле дIахоуьйту.\nНизамаша хIуъа бахахь а, кIант вайначу нанна дуьсург ду синтемех а йоьхна, сатийсар.


Йазолг — Википеди\nЙазолг, йāзуолг — тӀаьхь (дукхах дерг кехат тӀехь) шекъан лар юьту яздаран гӀирс. Йазолгийн масийтта кеп хуьлу:\nГелийн йазолгаш я Йазолг-роллерш\nБиополимеран некъан йазолгаш\nГарголган а, гелийн а йазолгашкахь наггахь леладо «довшдолу» шекъа.\n1.1 Йозанан гӀирсан эволюци\n2 Горгалан йазолг\nЧу хуьйцу металлан месаш хӀоттош йолу йазолг.\nЯздаран месаш евза ширачу заманахь, вайн эрал 3000 шо хьалха дуьйна, еш хилла эрзах. Ингалсан дош «pen» (йазолг, олхазаран мас) схьадаьлла латиан дешах «penna» (олхазаран мас), яздеш лелайора юьхьиг орамехь ирйина гӀезан месаш. Уггаре дика йазолгаш кечйора гӀургӀазийн, москалийн, гӀезийн тӀемаш тӀийра яккхийчу месех. Помпейн саьлнашкахь археологин карийна борзан месийн варианташ, амма уьш ца яьржира XVIII бӀешо чекхдолуш бен. БӀешераш тӀаьхьа юкъаевлира автойазолгаш, капилляраллин система царна дагаеира Нью-Йоркан Канцелярин сурсаташ духкучу йохк-эцархочун Л. Е. Уотерманан (L.E. Waterman).\n1944 шо герга даханчу хенахь мажархочо Ласло Бирос (László Bíró), тӀаьххьара машенийн а, герзан а гарголгийн подшипникан методашна тӀетевжина, капилляран татолна тӀетуьйхира гарголган механизм, тӀаккха дуьненна а гайтира гарголган йазолг.\nНохчийн термин «йазолг» схьадаьлла яздар дешах.\nЙозанан гӀирсан эволюци[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЙозанан гӀирсан эволюцин ду 6000 шо сов, билгалдаьлла технологеш а, йозанан хьесапаш хийцинчу муьрашца, доца дийцича иштта го:\n600—1800 ш. ш. — ирйина мас лелаяро йозанан хатӀ хуьйцаран тидам бина европахоша. Хьалха цара леладо даккхий элпаш, амма тӀаьхуо юкъадовлу кегийнаш яз сиха дархьама. Месан йазолг (гӀезан мас), дуьххьара юкъаяьлла Севильяхь (Испани), иза яздаран гӀирс санна лелийра вайн эран 600 - 1800 шерашкахь.\n1800—1850 — металлан месан йазолган патент яьккхира 1803 шарахь, амма патент коммерцин Ӏалашонна ца лелийра. Болатан месаш юкъаралло лело йолийра 1830-гӀа шерашкахь. XIX бӀешарахь металлан йазолгаш аратеттина юкъара яха йолийра гӀезан месан йазолгаш. 1850-гӀа шерашкахь гӀезан месаш лелор хаъал лагӀделира, болатан йазолгаш тойича, месаш ян йолийра дезачу лаламашца тӀе иридий, родий, осмий тухуш.\n1884 — страховой агент волчу Льюис Эдсон Уотермен (Lewis Edson Waterman) юкъаяьккхина дуьххьарлера автойазолг.\n1888—1916 — горгалган йазолган белхан хьесап юкъадаккхаран хан ю XIX бӀешо чекхдолу зама. 1888 шарахь патент делла Джон Лаудан (John Loud), 1904 шеран 3 майхь — Джордж Паркеран, 11916 шарахь — Ван Вечтен Райзберган (Van Vechten Reisberg). Кхечу патентех къаьсташ, хӀара патенташ коммерцин Ӏалашонна лелийра.\n1940-гӀа — хӀокху заманан горгалган йазолг юкъаяккхар тӀеяздо Йозефан (Ласло) а, Джорджан а БирогӀарна (лакха хьаьжа). 1943 шеран аьхка йина хьалхара промышленностан экземпляраш. Патентан бакъо ийцира Британин Парламенто. Горгалган йазолг тӀемалоша лелийра ШолгӀа дуьненан тӀом болчу хенахь, хӀунда аьлчи лело атта а, онда а йолун дела месийн йазолгел.\n1945 — горгалган йазолг гучуелира АЦШн сурсатийн базаршкахь (патент деллачул 57 шо даьлчи), мах 12,5 доллар бара. Йазолг юхкура «хин бухахь а яздеш йолу дуьххьарлера йазолг» бохуш. Аьтту корта хьовзош хилира. Нью-Йоркан йоккхачу универсалан туькан цхьаьна декъо, 29 октябрехь нах делкъана хӀума яа балхара мукъа болуш, 10 000 йазолг йоьхкира.\n1953 — дуьххьарлера дукха еза йоцу горгалан йазолгаш юкъевлла, BIC Co кхоьллинчу, горгалин йазолгаш еш волчу французийн баронан Бикан (Bich), аьтту белира уьш яран харжаш хаъал охьаяха технологин процесс тояр бахьнехь.\n1960 — Японехь йира фломастер (хьажа лакхахь). 1962-гӀа шарахь фломастераш юкъайовлу америкин базарахь, и базар дӀалоцу цуо. Йазолгаш яран дакъошкахь кхуьу муьлхха а модификацин фломастерш яр, царна юкъахь маркераш а.\n1963 — японин Ohto Co компанис йира дуьххьарлера йазолг-роллер. 80-гӀа – 90-гӀа шераш чекхдовлуш хилла технологин прогрессо хаъал тойира роллераш массо а гайтамца.\n1984 — кхечу японин компанис, Sakura Color Products Corp, йира гелийн йазолгаш.\n1990-гӀа — юкъаралло тӀеоьцу тӀехула резина йоьллина йазолгаш, цара йазолган пӀелгаш тӀетаӀийна латтар лагӀдо.\nГоргалан йазолг[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Горгалан йазолг\nГелийн йазолгийн йоза\nМажарчоьнан журналисто Ласло Бирос (Laszlo Biro) йина. Журналист дуккха а шерашкахь ваьхна Аргентинан гӀалахь, иштта йазолгехь, цуьнан сийнна «биромаш» олу, эпонимин цӀе «биро» яьржина Европехь а.\nЮьхьанца Йоккха Британин Паччахьан тӀеман-хӀаваан ницкъашна лерина яра уьш, хӀунда аьлча месийн автойазолгаш болх ца бора хӀаваан кеманаш тӀехь дукха лакхахь.\nГоргалан йазолгаш шина тайпана ю — цкъа лелориг а, чура чӀу хуьцург а.\nШен атталле хьаьжна ца Ӏаш, горгалан йазолг гӀараяьлла дезчу денна (вина де, балхахь хьалаваккхар, тидам бахийта, кхин а) совгӀат санна. Иштта йазолг хилла социалан статус гойтург цхьацца юкъараллашкахь. Иштта йазолгаш йо механа дезачу металлех, ткъа иштта юзу тайп-тайпана жовхарех.\n1960-гӀа шерашкахь Фишера йира Space йазолгаш, цаьрга болх балора атмосферан Ӏаткъам ноль болуш а, космосехь а, экстремалан температурашкахь а. Уьш янле америкин аэрокосмосан агенталло NASA шен беттан программин къоламаш леладора, амма уьш сих-сиха кеглора, кхераме а дара космонавташна (чӀешалгаш бӀаьрга яха тарлора). Цул сов, дечиг кхераме яра цӀе яларна кислородан атмосферехь. Тидам бан беза, и йазолгаш шеш яц космосехь лелон йиш йолчарех, горгалган йазолгаш а иштта дика хуьлу (, астронавт Педро Дук).\nКхин а ду самукъане легенда-анекдот, цуьнца NASAс доьхкина миллион доллар космосан горгалган йазолгаш ян гӀерташ, ткъа оьрсаша космосехь къолам лелийна. И масала даладо пайденца шен бала листийтархьама. Бух болуш хӀума-м дац иза.\nШен шекъа дӀадайа таро йолу йазолгаш чӀогӀа яьржира 1980-гӀа шераш долалуш 1990-гӀа шераш дуьйладаллалц. Арахецара сийна, Ӏаьржа, цӀиен шекъа долуш. Йазолгаш юкъара дӀаевлла йовла йохку, шекъа дика ца хиларна, массо хенахь шекъа дӀадойуш ца нисло дера, лело билгала меттиг йоцун дера.\nЮ гӀараяьлла хобби, иза юкъаяьлла Японехь, яьржина дерриг дуьненахь — пенспиннинг, я «йазолг хьийзор». Оцу манипуляцин кепахь, коьрта роль ю йазолган а, пӀелгийн ма́саллан а.\n21-гӀа бӀешо долалуш яьржира «тактикан йазолг». Шен куьцаца, изза йазолгаш тӀусца, амма йина наштарх, титанах я мекх ца дулу болатах. Кхечарех къаьста пенаш стаммий хиларца, бен Ӏаткъамна максимум чӀогӀа хиларца, цуо лело таро йо иза кастет-яваран меттана.\nБашха манипулятор, тӀехула тера ю йазолгах, таро ло куьйга хаамаш компьютеран чубаха. Цул тӀаьхьа чудаьхна вастийн интерпретаци янло сийлаллаш оптикаца йовзаран системаца. Хьажа Серлонан мас, Графикин планшет, Сенсоран экран, Стилус.\n↑ 1 2 Вагапов А.Д., Навразова Х.Б. Нохчийн меттан дешаран терминех лаьцна керланиг. — Соьлжа-ГӀала, 2019. — 255-260 а..\nЙазолг Викиларма чохь\nЧкъор дагоран йазолг[en]\nХарц ахча къасто йазолг[en]\nБирмингемехь йазолган месаш йохкар[en]\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Йазолг&oldid=6107729»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 6 июль, 08:08.


Дахаран челакха йоргIа\nДавдиев Амин «Дахаран челакха йоргIа» (байташ, дийцарш)\nДавдиев Амин вайн республикера журналийн, газетийн аг1онаш т1ехь а зорбане вуьйлуш волу дуккха шераш ду. Цо тайп-тайпанчу жанрашкахь язйо: поэзи, драматурги, проза. Меттан исбаьхьаллин г1ирсех пайдаэца дика хаьа цунна. И шера гуш ду цуьнан кхоллараллехь. Иштта ала дог1у цуьнан поэзих а. Кхузахь вайна гушъерг коьрта долчу декъана граждански поэзи ю. Адам дуьнен т1е стенна долу, х1ун декхарш ду вайна х1оранна а т1ехь, «адам» боху сийлахь дарж лело хьакъверг мила ву бохучух лаьцна шена хетарг ешархошка довзийтар ду Давдиев Амина шен 1алашо йинарг.


Лакха Невре — Википеди\n43°36′39″ къ. ш. 45°15′03″ м. д.HGЯOL\n(Лакха-Невре тӀера хьажжина кхуза)\nХӀокху версин 5 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2019, 18 август).\n5441 стаг (2010)\nЛакха Невре — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан эвла ю. Бахархой — 5441 лерина 2010 шарахь. Меттигерчу бахархоша Лаха а, Лакха а Невре цӀераш йоьхку туьйранашкахь дуьйцучу наьртах Новрах. Юьртан къилбехахь бердах доьдуш ша даьлла Ӏуьрг ду - Новр-ор (Новр-Ӏуьрг). ХӀинца а дуьйцуш ду наьртех Новрах, ГӀоьжакъех а, церан йиезаршах Сатех а, Белшех а.\nИза ю Лакха Неврен юьртан меттиган административан центр. Лакха Неврен юьртан меттиган юкъа йогӀу Эмасуле кӀотар.\nЛакха Неврен администраци\nЛакха Невре лаьтта 12 км малхбалехьа кӀоштан центр йолчу ЧӀулга-Юртан, 20 км гена цӀерпоштнекъан Ишорен станцин, Лаха Неврен малхбузехьа, Теркан аьтту бердаца. Лулара нах беха меттигаш: къилбаседехь — Алпату юрт, къилбаседа-малхбузехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбалехь — Новр-ГӀала а, Лаха Невре а, къилба-малхбалехь — ярташ Макан-КӀотар, Минеральни, къилба-малхбузехь — ГӀулоз.\n"Куьзга доьхна чоь" - юьртара кӀотара боьлхуш бертаза юьртахь цхьаъ бен доцу куьзга доьхна меттиг. Оцу заманахь бохам боккха хиларна оцу меттиган цӀе йисина. Лакха Неврен къилбаседехьа.\n"Сатийханан тIай" - юьртан къилбаседехьа. ЦӀе уьйр йолуш ю вайнехан мифологехь хаалучу наьртан зудчун Сатийхица.\n"Таьллангаш лаьттина чоь" - юьртан къилбаседехьа.\n"Шина эвлан юкъ" - юьртан юкъахь, лакха эвлан а, лаха эвлан а юкъара яьсса меттиг, ХӀинца гӀишлош йина.\n"Новран чоь" - юьртан къилба йист.\n"Новран Iуьрг" - юьртан къилбехьа, Теркан дукъан къилбаседа басешкахь. Лаьтта бухахула даьккхина (Даьлла) Ӏуьрг, малхбузехьа доьду, арадолу Ӏелин-Юртан къилбехахь. ЦӀе тиллина мифологерачу наьртан Новран цӀарах.\n"БатIал чувахна токхум" - юьртан къилбаседехьа. Дежийла, коллаш. БатIал — нохчийн цӀе. Юьртахь Баталов фамили а ю.\n"Паччахьалкхан дукъ" - Лакха Неврен къилбехахь, цигахь Ӏедалан хьаннаш хилла. И цӀе елла XIX бӀешарахь, оцу хенахь юьртахошкара схьадаьхна латташ паччахьо доькъуш хилла эпсаршна а, элашна а "башха къахьегарна".\n"Хьадин кIотар" - кӀотар лаьттина меттиг. Хьада - нохчийн божарийн а, зударийн а цӀе. Схьаялар нохчийн дешах «хьада» (чехка гӀо), «хьадалч» - хабар эцна вохуьйтург. Юьртахь беха Хадиев фамили йолу бахархой.\n2965 ↗3013 ↗5025 ↗5441 ↗5636 ↗5751 ↗5847\n↗5954 ↗6020 ↗6091 ↗6115 ↗6186 ↗6188\n2002 шарахь нохчий — 5 025 стаг (99,8 %), кхин берш — 11 стаг (0,2 %).\nЮьртахь шиъ ишкол, оьздангаллин цӀа, пошта, туьканаш, берийн беш, заправкаш ю. Юьртахь рузбана маьждиг а, 6 жамаӀата маьждиг а ду.\nЛакха Неврен оьздангаллин цIа\nЮьртахь беха нохчий лахарчу тайпанашкара:\n↑ 1 2 3 4 А.С. Сулейманов, Топонимия Чечни, Нальчик, Издательский центр "Эль-Фа", 1997,стр.557\n↑ 1 2 А.С. Сулейманов, Топонимия Чечни, Нальчик, Издательский центр "Эль-Фа", 1997,стр.558\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лакха_Невре&oldid=6860897»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 20 октябрь, 12:36.


32. Сурат АС-САЖДА\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 30 аят).\nАлиф-лāм-мūм 1 . الم\n/Х1окху/ жайнин (Къуръанан) доссадар, шена чохь шеко йоццуш‚ Iаламийн Дегара 2 ду. تَنزِيلُ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِن رَّبِّ الْعَالَمِينَ\nЯ цара (мушрикаша) олу: "Цо (Мухьаммада) кхоьллина /харцдерг/ ду иза"? ХIаъ‚ иза бакъдерг ду хьан Кхиош-Кхобучуьнгара хьоьга нахана (Къурайшашна а, кхечарна а) кхерам тасийтархьама‚ хьол хьалха шайга цхьа а кхерамча веана воцучарна‚ уьш нийсачу новкъа бевр бацара-те? أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّا أَتَاهُم مِّن نَّذِيرٍ مِّن قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ\nДела ву Ша стигланаш а‚ латта а, цу шинна юккъехь мел дерг а кхоьллинарг ялх дийнахь 3 ‚ тIаккха дIанисвелира Иза Iарша 4 тIехь. Ма вац шуна Иза воцург цхьа а доладийриг а‚ цхьа а гIодаккхархо а - аш ойла ца йо-те? اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُم مِّن دُونِهِ مِن وَلِيٍّ وَلَا شَفِيعٍ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ\nЦо /дерриге а/ г1уллакхашна т1ехь урхалла до стиглара лаьтта тIе‚ тIаккха уьш (г1уллакхаш) Цунна тIе юха хьалакхочу /цхьана/ дийнахь‚ шен барам эзар шо долуш аш (адмаша) дагардечу кепара. يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ\nИза ву хьуламехь дерг а, гучахь дерг а хууш верг. Веза верг а‚ къинхетаме верг а /ву Иза/. ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ\nИза ву Ша мел кхоьллинарг исбаьхьа йина, адам кхолла волавелла Иза поппарах. الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنسَانِ مِن طِينٍ\nТIаккха цуьнан (Ẳдаман) т1аьхье хилийтира Цо ладам боцчу (цхьа к1еззигчу) хинан тIадамах 5 . ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاء مَّهِينٍ\nТIаккха Цо иза нисвира (х1ор меже шен-шенан метте а х1оттош)‚ Цо Шен сих /са/ диллира цу (Ẳдаман дег1а) чу, Цо делира шуна лерса а‚ бIаьрса а‚ дегнаш а. Ма кIеззиг ду-кх аш шукур дийриг! ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ\nЦара (мушрикаша) элира: "Тхо дайча лаьтта чохь 6 ‚ тхо керлачу кхолларехь хир дуй (юхадендийр дуй)?" ХIаъ‚ уьш шайн Кхиош-Кхобучуьнца цхьаьнакхетарх ца теша. وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُم بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ\nАхь āла /х1ай Мухьаммад, оцу мушрикашка/: "Долуьйтур ду шу са эцаран малико 7 ‚ ша шуна тIе хIоттина долчу‚ тIаккха шайн Кхиош-Кхобучунна тIе шу дIадерзор ду. قُلْ يَتَوَفَّاكُم مَّلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ\nХьуна гуш белхьара и къинош динарш шайн кортош охьатаIийна шайн Кхиош-Кхобучунна хьалхахь /олуш/: "Тхан Кхиош-кхобург‚ гина тхуна‚ хезна тхуна‚ юхадерзадехь тхо /дуьнен чу/ – дика Iамал йийр яра оха‚ тхо /хIинца/, шеко йоццуш, тешна ду". وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُؤُوسِهِمْ عِندَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ\nТхайна лиънехьара, Оха лур бара хIор синна шен нийса некъ‚ делахь а, бакъхили-кх Соьгара дош: "Юзаза юьтур ма яц Ас жоьжахати жинех а, нахах а - /царах Далла 1еса хиллачарах/ массарах а". وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ\nIовша /Iазап/ хIокху шайн /къемат/ денна дуьхьалкхетар аш дицдарна - /тахана/ Оха шу а дицдина. Iовша гуттаренан Iазап шаьш /дуьненахь/ лелош хилларш бахьанехь. فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ\nБаккъалла а, тешаш бу Тхан аятех, шайна уьш дагадаийтича, сужуде оьгуш берш‚ шайн Кхиош-Кхобучунна хастам барца тасбихь деш берш‚ шаьш кура а ца бовлуш. إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ ( سجدة واجبة )\nЦеран /ийман диллинчеран дог1мийн/ агIонаш ийало /буьйшачу/ меттанашкара 8 ‚ шайн Кхиош-Кхобучуьнга кхойкху цара (Цуьнан Iазапах) кхерарца а‚ (Цуьнан къинхетаме) догдахарца а‚ Оха шайна деллачу рицIкъех /дикачу агIора/ харжаш йо цара. تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ\nЦа хаьа цхьанна синна‚ хIун ю шайна (ийман диллинчарна) хьулйина бIаьргашна езачарах шаьш /дуьненахь/ йина хиллачу /дикачу/ Iамалшна дуьхьал. فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ\nТкъа муъма стаг хилла песикъ 9 стагах тера? Цхьатерра бац уьш /Далла гергахь 10 /! أَفَمَن كَانَ مُؤْمِنًا كَمَن كَانَ فَاسِقًا لَّا يَسْتَوُونَ\nТкъа ийман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а – царна т1етовжийлин бошмаш ю‚ хьешана санна кечйина йолу цара йина хилла Iамалш бахьанехь. أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ\nТкъа песикъ хилларш а – церан т1етовжийла /жоьжахатин/ цIе ю. Царна цу чуьра арабовла мел лии а, – цу чу юхаберзор бу уьш‚ цаьрга эр ду: "Iовша шайна цIеран Iазап‚ шаьш и (1азап) харцдеш хилла долу". وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ كُلَّمَا أَرَادُوا أَن يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنتُم بِهِ تُكَذِّبُونَ\nОха Iовшийтур ма ду цаьрга /дуьненан/ дайн Iазап 11 /эхартан/ доккхачу Iазапал хьалха, юхабоьрзур бацара-те уьш /къинош дечуьра/. وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ\nТкъа мила ву т1ех зуламе шен Кхиош-Кхобучун аяташ шена дагадаийтинчул т1аьхьа а царах дIавоьрзуш волчул? Баккъалла а, Тхо къинош диначаьргара бекхам оьцур берш ма ду. وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنتَقِمُونَ\nОха деллера Мусага жайна (Таврат) – хьо ма хилалахь шеконехь /хьо/ цуьнца цхьаьнакхетарх 12 . Оха хилийтира цунах (Тавратах) нийса некъ Исраилан кIенташна. وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلَا تَكُن فِي مِرْيَةٍ مِّن لِّقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِّبَنِي إِسْرَائِيلَ\nОха хилийтира царах (Исраилан к1ентех) куьйгалхой (хьаькамаш)‚ Тхан омраца /кхиболу нах/ нисбеш болу, /оцу дарже уьш кхечира/ шаьш собаре а, Тхан аятех ч1ог1а тешаш хиларна. وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ\nБаккъалла а, хьан Кхиош-Кхобучо къастор ду царна юккъехь къематдийнахь церан шегахь хилпало 13 хилларг. إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ\nТкъа Оха царал хьалха хIаллакйина т1ех дукха тIаьхьенаш хиларо а нис ца бо-те уьш нийсачу новкъа? Уьш (ца тешаш берш) д1асалелаш ма бу церан /йисина йолчу/ гIишлошкахула! Баккъалла а, цу чохь /Тхо бакъхиларан/ делилаш ду-кх! Царна ца хеза-те? أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ أَفَلَا يَسْمَعُونَ\nЦарна ца гина-те Оха д1алоллу хи (дог1а а дой) /дакъаделлачу/ лаьтта тIе‚ цуьнца (дог1анца) ялта арадолуьйту (кхиадо) Оха – цунах ма дуу церан бежнаша а‚ цара шаьш а?! Царна ца го-те? أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ\nЦара (дин харцдечара) олу: "Маца хир бу /шуна/ толам 14 /тхуна тIехь/, шу бакълуьйш хиллехь?" وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ\nАхь āла: "Толаман дийнахь пайда бийр бац цатешачарна церан иймано‚ уьш тIаьхьа а тоттур бац" /тōба дан/. قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ\nДIаверза царах‚ хьоьжуш Iелахь‚ уьш бу хьуна хьоьжуш Iеш. فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانتَظِرْ إِنَّهُم مُّنتَظِرُونَ\n1 Оцунах лаьцнарг хьалха деана. Делаца Шеца там болчу кепара нисвалар.\n3 К1ирандийнахь долийна, п1ерасканахь чекхдаьккхина.\n4 Хьажа "ТIахIа" суратан 5-г1а аят.\n5 Т1адам – кхузахь а, кхечу меттигашкахь а: оралла (сперма).\n6 Тхо дайча лаьттахь – тхо кешнашна чохь дахкаделла, д1адевлача.\n7 Са эцаран малико: Мулкалмото - са оьцучу малико 1израила.\n8 Уьш кIеззиг буьйшу Далла гIуллакх дар бахьанехь.\n9 Песикъ –1аьрбийн маттахь فاسق фасикъ – Далла муьт1ахь хиларх д1авирзинчух олу.\n10 Цхьатерра ца хуьлу уьш – муъма стаг а‚ песикъ а.\n11 Дуьненахь баланаш тIекхуьссуш.\n12 Лайлатул Исраъ буьйсана Мухьаммад цхьаьнакхийтира цуьнца – Мусаца. Сабунийна хетарехь, цуьнца – Делан жайнаца. "Хьо шеконехь ма хилалахь, хIай Мухьаммад, и Делан жайна Къуръан хьайга кхачарах, Мусага Таврат кхачарах терра". Иштта тайп-тайпана маьIна дина "цуьнца" бохучун. Дуккхачара хIара тIаьхьарниг толийна.\n13 Хилпало – цхьаьнацадар, цхьа барт цахилар.\n14 Толам – 1аьрбашха: الفتح Аль-фатхь. Оцу дешан дуккха маь1наш ду. Оцуьнца Далла луург, аль-Муджах1идана а, кхечу 1еламнахана а хетарехь, къематде ду. «Вайна юккъехь дерг къастор ду къематдийнахь, тхуна ялсамани, шуна жоьжахати луш». – Олуш хилла бусалбанаша, керстанаша шаьш хьийзош. «Маца хир ду и къематде?» - олуш хилла керстанаша, ца бешаш. Оцу къематдийнахь дохкобевр бу керстанаш, амма цунах т1аккха пайда хир бац. Къематде деъначул т1аьхьа диллина ийман а, дина тоба а къобалдийр дац.


"Къам галморзахдаьллачу" заманан литература. Муха, хIун йоьшу Нохчийчохь?\nГIадужу-бутт 05, 2020\nНохчийчохь шолгIа тIом бирзина масех шо даьллачул тIаьхьа Американ Foreign Policy журнало нохчийн журналисташца юкъахь таллам бира, республикехь шина тIамах бевллачу бахархоша хIун книгаш йоьшу хаа Iалашонца. ХIетахь царна билгалделира, Соьлж-ГIалин бахархоша тIом балале хьалха хиллачуьнца дуьстича, кхин башха дукха книгаш йоьшуш йоцийла. Ешахь а, цхьа атта, чолхе йоцу литература.\nНохчийчохь Советан заманахь оьрсийн а, арахьарчу а классикийн произведенеш йоьшуш хилла бахархой эххар а детективашка а, фантатике а, безамах лацначу романашка а бирзина хиллера.\nЦул совнах, шаьш лайначу халонийн бахьанаш довза гIертара нах. Цундела, доккхачу декъанна нохчаша лоьхура адаман психологица йоьзна литература а, заманан йохаллехь Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а юкъаметтигийн исторех лаьцна книгаш а.\nЯздархо Айдамиров Абузар\nОцу йоллу литературана юкъахь яра нохчийн яздархочун Айдамиров Абузаран "Еха буьйсанаш" историкан роман. XIX-чу бIешерийн юккъерчу заманчохь Нохчийчохь лаьттинчух дуьйцура цу тIехь. ХIетахьлера хиламаш бахьана долуш нохчийн цхьа дакъа Туркойчу дIакхелхира.\n15 шо даьллачул тIаьхьа хIун йоьшу Нохчийчохь бехачара? Цунах лаьцна дуьйцу нохчийн журналисто, поэта Чабаев Лоьмас: "Тамашен хетахь а, тIеман заманахь алсам бара книгаш йоьшурш таханалерачул а. ЧIурамаш летош йоьшура, деттачу герзашлахь, еттачу бомбашлахь. ТIеман хенахь дика еша а ло, язло. Дахаран а, Iожаллин а дозанехь хуьлу хьо, ала тарло. Цхьа серлоне, цIеначуьнга кховда гIерташ, инстинкт меттахйолу-кх. Ткъа тахана Нохчийчуьра къам, ала тарло, цхьа тамашен набарх санна деха. Оцу хьолах кхетор а хила тарло. Iедалан цIарах лелачу пропагандисташа нахе дуьйцу, тIом бац, чимара гIаьттина, кхиина Соьлж-ГIала цунна тоьшалла а ду. Ткъа могIарерчу стеган цхьа лаам а, тешам а бу: герзашца болчу наха ша дIа ца вигчхьана, Кадыровна а, цуьнан Iедална а цатовчунна тIехула ша бехке цавичхьана а. Дукха тIех яхъеллачу дегайовхоно хьан хье а, са а дуу, книга еша дог ца догIу оцу хьелашкахь волчун".\nТаханалерачу дийнахь нохчашлахь безаш, бевзаш болчу яздархойн могIарехь бу, нохчийн меттан говзанча, доцачу, амма кIоргера маьIна долчу дийцарийн автор Бексултанов Муса; махках вала дезна, тахана Германехь веха Бисултанов Апти; Нохчийчохь веха Абдуллаев Леча а.\nКхо шо хьалха Нохчийчохь арахеца долийначу "Гоч" журналан коьрта редактор ю Петирова ПIетамат. Цо бахарехь, тIаьххьарчу заманчохь ешархойн чам дукха хийца а ца белла.\n"Кху заманан Нохчийчохь тахана, селхана а санна, дика йоьшу Айдамиров Абузаран а, Мамакаев Мохьмадан а, Бексултанов Мусан а книгаш. Гоьяьлла Тугузов Асламбекан а, Хабаев ИсмаьIилан а поэзи а", - боху цо.\nОцу юкъанна, нохчийн яздархошлахь керла, терго шайна тIеозон къоначийн цIераш гучуйийлар билгадоккху Чабаев Лоьмас а.\n"Кхин дегайовхо йоцуш дац керлачу литературехь а. Кегийрхойн маргIалш ю, кхин дIоггара, седарчий ала мегар долуш, говзанчаш цаьрца бацахь а. Махмудов Iийса а, Хабаев ИсмаьIал а, Резванова Айза а. Дукха хьолехь, Махмудовн дешнаш иллешка даха тарлуш хуьлу, политикех хьакха а ца луш, яздо цо. Айза поэтесса ю. Цо яздо даймахках, дукха хьолахь, патриотизмех хуьлу цуьнан могIанаш. Хабаев – дика дийцархо ву, нохчийн гIиллакхех, мехаллех, доьналлех дика яздина цо. Нохчийн мотт а чIогIа безаш ву иза. Делахь а, кху заманан литература зазадаьккхина кхуьуш ю, олийла дац сан", - кхетадо Лоьмас.\nТIаьххьарчу хенахь нохчийн маттахь араюьйлу цхьайолу книгаш кIорггера чулацам болуш ю, олийла дац боху Чабаевс, цундела атта ца караво царна шайн ешархо.\n"Ма-дарра аьлча, цхьадолу дийцарш цхьа къаьсташ чулацам болуш, сюжет, идей йолуш а ца хуьлу. Дукха хан йоццуш иттех Нохчийчохь араяьлла книга яийтинера суна. Ешархочун ойла тIеозор йолуш цхьа хIума ца карийра суна царна тIехь. ХIаъ, авторо язйина, тираж зорбане а яьккхина, амма, царех бала пайда бац, суна хетарехь, цхьа а цуьрриг а", - тешна ву иза.\n40 шарахь библиотекехь белхаш бина ю Хацуева Iайнаъ. Ша тидам барца, Нохчийчохь хьалхара тIом болабалале Iаламат дукха бара боху цо книгаш йоьшурш.\n"Дуккхаъчара хоьттура нохчийн маттахь язйина книгаш, - дагалоьцу цо. – Нохчийн мотт Iамо а лаам бара нехан. Хьалхара тIом балале (1994-1996-чу шерашкахь), республика йозуш йоцуш санна дIакхайкхийначу хенахь шайн истори хаа луурш дукха бара. Дукха хьолахь, бераша хоьттура нохчийн а, оьрсийн поэтийн байташ а, туьйранаш а. Кхечу къаьмнийн литература хоьттура баккхийчара".\nМассо а книгаш тIехь, къаьсттина Американ а, Британин а, Францин а классикаша язйина йолу, кинош яьхнехь а, интернетехь цаьрга хьажа а аьтто боллушехь, нохчийн ешархочун интерес тахана а кхечу къоман литературехь йиссина боху Чабаевс.\n"Церан цIераш дика евзаш ю, - боху цо, - Шекспир Уильям, Байрон Джордж, Стендаль, Хемингуэй Эрнест, Гюго Виктор, Дикенс Чарльз, Свифт Джонатан, Твен Марк. Дуккхаъчара езаш йоьшу Чейз Джеймсан детективаш, Лондон Джекан дийцарш, Дюма Александарн романаш а".\nНохчийн къоман библиотекехь\nХIара материал кечъеш, Кавказ.Реалиин корреспонденто къамел динчо хIораммо а дIахьедира, кху заманан нохчийн яздархошлахь къаьсттина гоьваьлла Бексултанов Муса ву бохуш.\nЯздархо Бексултанов Муса\nТкъа яздархочунна шена хетарехь, Нохчийчохь виссина ванне а вац, я Iаламат кIеззиг бу ненан маттахь книгаш йоьшурш. Маршо Радиона еллачу интервьюхь цо латкъамбира, ша хIокху тIаьххьарчу 15-20 шарахь волчу ешархочунна аьлла, цхьа къолам хьокхур бацара, хIунда аьлча, хIара зама къам цхьа галморзахдаьлла зама хиларна аьлла.\n"Цхьа 50 шо даьлча, цхьа кхи чкъор догIур дац-те, мотт хIун ю а, мохк хIун ю а, къам хIун ю хууш, бохуш яздо-кх ас", - элира Бексултановс.


Туркойн эскаршна дуьхьал яьккхина Шеман арми\nТуркойчоь тIелеттачу къилбаседа хьовсийна Шеман эскарш. Шемарчу официалан хьостанаша Туркойчоьнан тIелатар "агресси" ю аьлла, дIахьедина. Оцу юкъанна хаамаш баьржина Шеман куьйгаллина а, "Шеман демократин ницкъашна" а (курдойн гIаттамхой) юкъахь дийцарш дуьйладелла аьлла. Reuters агенталло яздарехь, Оьрсийчоьно Iалашъечу Латакерчу Хмеймим авиабазехь дIахьош ду дийцарш. Бертан дийцарех кхачо йоллу информаци луш яц.\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн тIеман министрна Эспер Маркна хетарехь, Туркойчоьно шен тIелатарш шуьйрачу масштабашкахь кхио тарло, яздо Би-би-си-но. Хьостано Шеман дозан тIехь Iамеркан коьрта юкъархой лору курдойн гIаттамхой юхатоха деккхар ду туркойн эскархойн тIелатаро. Эспера бахарехь, Шеме а, Оьрсийчоьне а гIо деха тарло курдаша, "цундела Iамерка царна тIехIуттур яц" аьлла, билгалдоккху Пентагоно.\nООН-ан информацица, шайн хIусамаш дIатесна Шемарчу 130 эзар сов вахархочо дахначу кIиранчохь, Шеман къилбаседанехь болийна тIемаш бахьана долуш. МухIажирийн терахь гергарчу хенахь кхин тIе а алсамдала тарло аьлла хета ООН-нна.


Ма хала хилла хьо, пачхьалкхан экзамен\nПачхьалкхан экзамен дlалуш, 20Тов2011\nОьрсийчура дешаран системехь цхьа экзамен юкъаяьккхичхьана дуьйна таро йоьхна бу дешархой, церан дай-наной а. Школа чекх яьккхинчул тIаьхьа кхин дIа деша ойла йолчу студенташа экзаменаш дIалучу хенахь бозбуунчаллаш дIаяха хилла Iалашо, нийсса пурхнехьа йирзина Нохчийчохь хьовха, ерриг Оьрсийчохь а\nОьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь санна кхо экзамен чекхъяьлла Нохчийчохь а:оьрсийн мотт;истори,информатика,биологи;математика.Официалан Iорабаьккхинчу хаамца и тIаьххьара экзамен дIалуш,кху мангалан беттан 3-чу дийнахь,бакъо а йоцуш телпош чуехьна аьлла,экзамен дIалучуьра юкъарваьккхина 20 дешархо.\nВуьшта аьлчи акт олу кехаташ а хIиттош ,зIенех пайдаоьцуш гучубевлла мехкарий а,кIентий а ишколаш чуьра арабаьхна.Уьш мича кIошташкара,ишколашкара бу дуьйцуш дац. Дешаран а,Iилманан а министараллин маьхькIамхоша чIагIдарехь дуьххьарлера ши экзамен дIалуш а ваьккхина,кIоршаме низамаш талхорна 12-13 дешархо ишколаш чуьра ара.\nДоьшийлийн коьртачу урхаллин хьостано чIагIдарца математика экзамен дIалуш,хьарамло лелош гучуваьлла цхьа полисхойн белхо а,цхьа хьехархо а.Шен кIантана экзамен дIалуш гIо дан воьлла низамхо,чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин хьаькамаш тIаьхьа а кхиъна,шайна мила ву хиъначул тIаьхьа, балхара дIаваьккхина аьлла хаам дIасабаржийна цу урхаллин хьостано.Цунна санна таIзар дан тарлуш ду боху хьехархочунна а. Бакъду юха а муьлш,мичара бу аьлла цIарца буьйцуш бац куьг бехкенаш.\nЦхьаболчу бозуш боцчу тергамхоша а,говзанчаша а дийцарехь Оьрсийчоьнан массо кIошташкахь лелош ю экзаменаш дIалуш хьарамлонаш а,хIилланаш а,кийтарлонаш а….\nЦара билгалдаккхарца Нохчийчоь а яц цу болам-хиламашна юьстах юьсуш.Масала тIаьххьара дIаелла экзамен ю 3-чу дийнахь чекхъяьлла математика.Официалан кхайкхорца цу дийнахь леррина семинар а йина гIала дIагулбина бара махкара берриш математика хьехархой. Амма уьш цигахь мел хилла бохург доккха хIетал-метал ду.\nЦхьаберш цомгаш бу аьлла цIахь бисна,вуьйш вон –дика луьстуш болчуха.Ткъа дукхахбершдешархошна гIо деш цIахь бисар шатайпа нисделла. Цу хьокъехь дуьйцуш ву сан цIе йоккхийла доцу хьехархо-математик.\n«Паспорт биста кхаччалц со да мел волу кехат цу дийнахь Соьлжа-гIалахь дара,ткъа со сайн берашна гIо деш цIахь вара.Вуьшта аьлчи со волчуха цига семинаре сан метта вахна кхин стаг вар-кх.Бераш тергамза дуьтийла мА яц.Валлай дуьтур дара Оьрсийчохь а ишта гIо а деш. харцонаш лелош яцахьара.Т\nIаккха тхан бераш оьшушша-м дац.Оха а до-кх гIо.Тхаьш лелориг харцо юй а хууш,цкъацкъа со-сайх эхь мА хета суна.Дан хIума-м дац!Iедалехь берш буй, цара далийна-кх тхо кху тIе. ХIара ЕГЭ олу экзамен юкъаяккхаро\nадам эхь-бехках дохийнехь бен нисдина хIумма а мА дац.ШолгIа цо бина дика болх, шайн бер деша дIахIоттош дай-наноша еш йолу харжж-м яьккхина хаъал алсам а.»\nДесто хIума тIетоха хьашто а йоцуш ишта къамел до дукхахболчу хьехархоша экзаменаш Оьрсийчохь дIаялар хьокъехь. тайп-тайпанчу кIошташкахь бехачу вайнехан векалша даре а деш,экзаменаш дIалуш дешархой цхьа битна бац Кавказехь хьовх, Москохахь а,Петарбухехь а, къилбехь а,къилбаседехь а


Ассаламу Iалайкум! ХIокху статьяхь (……) яздина ду боьрша стага шен месашна тIе, маж тIе цIен йа можа басар хьакхар суннат ду аьлла. Ша-йолу месашна тIе хьокху цIе басар, йа цхьацца метташкахь бен хьокхуш дац и?\n● Зударша шайн къежйеллачу месашна басар дар дика хилар а, къежйалаза йолчарна басар дар мегаш хилар а вай дийцира хьалха хIокху шина хаттарехь:\nМесашна басар дан мега йа ца мега?\nЙоIана корта Iаьржачу хнаца басар бан мегий?\n● Божарша шайн къежйеллачу месашна а, мажана а басар даран хьокъехь Iелам-нахана юкъахь хилпало ю. Къежйеллачу месашна а, мажана а басар дар даим суннат ду аьлла дуккха Iелам-наха. Ткъа цхьаболчара иза хIоьттина долчу Iадате хьаьжжина ду аьлла, вукхара стеган хьоле хьаьжжина ду аьлла. Иза вайна билгалдер ду, Дала мукъа лахь, жимма тIаьхьа.\nИмам Муслима – Дала къинхетам бойла цунах – дийцинчу хьадисехь деана ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Абу Къухьáфатан корта а, маж а къежйелла шена гича, элира аьлла: «Цхьана хIуманца (басар дей) хийца иза, Iаьржачу (басарх) лар а ло».\nИмам Муслима дийцина кхин хьадис а ду: «Бакъдолуш, жуьгташа а, керстанаша а басар ца до, церах тар ма лойла шу».\nИмам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – оцу хьадисийн маьIна деш аьлла:\n«Къеда хилла волчу (Имам) Iийа́да аьлла: «Асхьабашна а, та́биIунашна а юкъахь хилпало хилла хIума ду месашна басар даран хьукм. Церах цхьаболчара аьлла: басар ца дар дезох (гIолий) ду; (цунна тешаллийна) цара дийцина хьадис, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – къежйелла месаш (йа маж) ма хийца аьлла хиллера аьлла. Кхин а (цхьа тешалла а ду церан), Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен къежвалар хийцина хилла ца хилар. Иштта аьлла аьлла дийцина ду Iумарера а, Iелигара а, Убайгара а, кхиболчу асхьабашкара а, Дела реза хуьлда царна.\nКхиболчара аьлла: басар дар дезох ду. Асхьабашна юкъара а, табиIунашна юкъара а, церал тIаьхьа хиллачара а дуккхамма басар дина а хилла. Церан тешалла хилла Имам Муслима а, кхечара а дийцина долу хьадисаш». …\nКъеда Iийа́да аьлла: Имам ТIабарийс аьлла: «Нийса дерг – иза Пайхамарера схьа – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дуьйцуш шинне кепара долу хьадисаш нийса хилар ду, къежвалар хийца аьлла дерш а, уьш ма хийца аьлла дерш а. И хьадисаш галморзах догIуш а дац. Муххале а, хийца аьлла омру дийриш Абу Къухьафатан хьолехь волчунна догIуш ду, ма хийца аьлла даьхкина дерш цхьайолу месаш йа цхьайолу маж къежйеллачунна догIуш ду. Хьалха хилла болчу асхьабаша а, табиIунаша а и хIума цхьаболчара лелийна хилар а, вукхара лелийна ца хилар а шайн хьолашка хьаьжжина хилла ду. Ткъа и хийца аьлла дина долу омру а, ма хийца аьлла дерг а парз дац (важиб долу омру дац), цу тIехь берриге Iелам-нехан барт хилла а бу. Цундела вовший инкарло ца йина цара цу гIулкха тIехь (иза суннат бен доцу дела)». …\nКъеда Iийа́да аьлла: «Имам ТIабарий воцуш, цхьаболчу кхечу Iелам-наха аьлла: «И хIума шина хьолехь хила йиш ю: Басар деш болчу нахана юкъахь волчо басар ца дича, иза хIоьттина долчу Iадатах вохар хуьлу, цунах иза гIарава́лар хуьлу, ткъа иза дика дац. Басар деш доцучу меттехь волчо басар дича, иза а хIоьттина долчу Iадатах вухуш хуьлу, цунах иза гIарава́лар хуьлу, ткъа иза дика дац.\nКхечу кепара маьIна а дина оцу хьадисийн: къежйелла месаш а, маж а цIена хиларе хьаьжжина ду цунна басар дар. Нагахь санна уьш басар ца деш Iадйитича, басар динчул хаза а, цIена а хуьлуш елахь, басар ца дар гIолий ду. Нагахь санна къежваларо куц ирчадоккхуш делахь – басар дар гIолий ду».\nИштта, Iелам-нехан и дешнаш дийцина Къеда Iийа́да». Чекхдели Имам Нававийс аьлларг.\n● Имам Iийа́да ма-дийццара, къежваларна басар дарах лаьцна тайп-тайпана шина маьIнийца даьхкинчу хьадисийн маьIна деш, Iелам-наха масех кепара тидина уьш, цхьадолу хьадисаш вукхарна тIехь туола а ца деш, церах юкъара цхьа маьIна даккхархьама. Ткъа цхьаболчу Iелам-наха басар дар дика хилар гойтуш долу хьадисаш вукху хьадисашна тIехь туолийна, хьадисан Iилманца а, усулул-фикъхI Iилманца а. Масала, и вай далийна долу дешнаш чекхдевлча, Имам Нававийс аьлла: «Суннатана герга а долуш, нийсох дерг – вай хьалха вайн мазхIабехь ду аьлла дийцинарг ду (иза – къежйеллачу месашна а, мажана а басар дар суннат хилар ду)».\n● Иза суннат ду бохург – лело луучо лелийча мел а болуш, ца лелийча къа а доцуш хIума ду бохург ду, цу тIехь Iелам-нехан барт хилла а бу, цундела цара шайна юкъара и ца лелочунна инкарло а ца йина, лелочунна инкарло а ца йина.\n● Ткъа, - «Къежвалар хуьйцийла аш» - аьлла, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дина долу омру важиб ца хуьлуьйтуш, иза суннат хиларе де́хьадаьккхинарг хIун ду аьлча – иза цо шен дукхах йолчу хенахь иза дина хилла ца хилар ду, цо иза кIеззиг йолчу хенахь бен дина ца хилар ду, цхьаболчу асхьабаша а иза деш хилла ца хилар а ду. Имам Шавка́нийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Имам ТIабарийс, шина агIор даьхкина долу и хьадисаш цхьанатухуш, аьлла: «Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – басар динера аьлла хадам боллуш дийцина болчу асхьабаша шайна гинарг дийцина, ткъа иза (цо басар дар) наггахь хуьлуш хилла. Цо иза ца динера аьлла дийцинчара аьлларг цуьнан дукхах долчу хьоле хьаьжжина аьлла ду, АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна».\n● ТIаккха, Хьафиз Ибн Хьаджар Ал-Iаскъола́нийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Къежйеллачу месашна а, мажана а басар дар даим дика дерг ду, хIунда аьлча, Жайнин охIлу болчу (жуьгтех а, керстанех а) тар ма ло аьлла дина долчу омрунна муьтIахь хилар нисло цуьнца, месаш тIехь чан а, кхийолу хIума а сацарх ларво цо. Делахь а, нагахь санна басар дар цхьана махкахь лелош хIума дацахь, церах къаста а къаьстина басар дийриг цу махкахь бехачу нахана юкъахь къастош гIараволуш хир велахь – и санна волчо басар ца дар гIолий ду».\n«Къежвалар хуьйцийла аш» - бохучу хьадисан маьIна деш, Имам Ал-Мунна́вийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «Ибн Хьаджара аьлла: «Къежваларна басар дар дика лоруш ду («мустахьабб» ду), нагахь санна ша вехачу махкахь Iаш болчу нехан Iадат иза ца дар дацахь, хIунда аьлча басар дарца церах къаьсташ верг царна юкъахь гIараве́р ву, цундела (иштта меттехь) иза Iаддитар гIолий ду».\n● Амма басар деш волчо иза массо месашна дан деза, йа цхьайолчу меттигашкахь дича а тоьар ду боху хаттар – иза цхьаъа Iелам-стага хьахош суна гина дац, цундела цунна жоп суна ца девза.\n Къежваларна басар дар оьмар а, Iадаташ а хийцадаларга хьаьжжина хийцалуш ду аьллачу Iелам-нахах ву Шейх Саййид Са́бикъ. Хьажа: «ФикъхIус-СуннахI», 1/40. Цунна тIе ца тайна Шейх Ал-Алба́ний. Хьажа: «Тама́мул-МиннахI фит-ТаIликъи Iала ФикъхIис-СуннахI», 1/77-78.\n Имам Ан-Нававий, «Шархь Сахьихь Муслим», 14/80.\n Имам Аш-Шавка́ний, «Найлул-АвтIо́р», 1/147.\n Хьафиз Ибн Хьаджар Ал-Iаскъола́ний, «Фатхьул-Ба́ри́ Шархь Сахьи́хьил-Буха́рий», 10/355.\n Имам Ал-Мунна́вий, «Файдул-Къади́р», 4/537.


Нохчийн спортхочунна тIелатар дина Петарбухахь\nГIадужу-бутт 01, 2017\nПетарбухарчу Московский олучу кIоштахь цхьана ресторана хьалха кегийрхойн тобано йитттина ММА-н латархочунна, Оьрсийчоьнан грэпплинган чемпионна Вахаев Iумарна. ТАССС агенталлан хаамашца, шоьтан буса хилла и инцидент.\nЮтубехь яржийнчу видео тIехь къаьсташ ду, юкъаметтигаш къасточу хенахь Вахаевна тIегIерта 4 стагах лаьтта тоба. Царах къаьхкина кIегар оьхуш гуш ву Вахаев, делахь а тIелатархо шена герга кхаьчча, дуьхьало йо цо.\nТIелеттарг цхьанна ханна вужий, лаьттахь Iуьллу. Шайн накъостна гIо а лоций, юха а Вахаев волчу агIор дIахьовду тIелатархой. Циггахь хеда видео. Вахаевна еттар а, герз кхийсар а кадрал арахьа дисина. Болчу хаамашца, 31 шо долчу цхьанна травматикан герзан чов йина, шолгIа 25 шо дерг жимма лазийна висина.\nТергамчаша дийцарехь, самукъадоккхучу клубера араваьлла Вахаев машенаш лаьттачу паркинге воьдучу заманчохь, цунна тIевеана ши жимстаг. Эххар а церан дар-дацар даьлла, латарца дIа а доьрзуш.\n«Красноярскан хаамаш» газетано яздарехь, кегийрхой леттачу меттиге 15 полисхойн машен а кхаьчнера, ши медицинан сиха гIо кхачо машен а.\nИштта оцу хаамийн гIирсо бахарехь, латале хьалха Вахаевс травматикан герз тоьхна хилла шена чугIертачун некха юккъе.\nБехкенаш полицин декъехь бу, гIуллакх ма-дарра талла а долийна.\nВахаев Iумаран 25 шо ду. Оьрсийчоьнан грэпплинган чемпион а ву иза, ишта ММА-н латархо а ву. 2013-2014-чу а шерашкахь 4-зза толамаш баьхна цо кеп-кепарчу латаршкахь. ТIаьххьтрчу хенахь Петарбухахь ваха хиинера иза.


Бес-бесара къоламаш - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n08.12.2017 11:22 Пятница\nЧ1ог1а хазачу г1утакхахь 1ашурина цхьамма совг1атна къоламаш деллера. Ч1ог1а хаза эчиган дара и г1утакх. Г1утакхан нег1ар т1ехь диллина стела1одан сурт дара, ворх1 тайпана бос а болуш. Чохь дуккха а къоламаш дара, дика ирдина а долуш. Ашурас, уьш шена ч1ог1а хазахетарна, кхоош, наггахь бен лела а ца дора.\nК1еззиг хан яьлча, г1утакх чохь долу къоламаш вовшашца къийсадала дуьйлира. Ц1ечу къоламо д1ахьедира: «Со коьртаниг бу!», — аьлла.\n- И бохург х1ун ду, хьо стенна хуьлуш бу кху чохь коьртаниг? – аьлла, меттахбелира баьццара бос болу къолам. — Цу т1е даьлча, массарал хаза бос сан бу, со хила беза коьрта, — элира.\n- Соьца хьалхе къийса ма г1ертийша, соьга кхочуш цхьа а къолам бац кху чохь! — аьлла, кхоссабелира боьмаша бос болу къолам.\n- Вай, и бохург х1ун ду? Тхо шул х1ун оьшуш ду! – аьлла, г1овг1а яьккхира вукху къоламаша.\nЦу г1овг1анна юккъехь царна ца хааделира 1ашурас шаьш караэцна хилар. Йо1а г1утакх схьадиллира. Тап-аьлла д1атийра къоламаш. 1ашурас схьаийцира баьццара бос болу къолам. Цуьнца бецан сурт диллира. Т1аккха боьмашниг схьаийцира. Цуьнца цхьа хаза, бой коьртахь а йолуш, йоь1ан сурт диллира. Юха схьаэцначу ц1ен къоламца цу баьццарчу арен т1ехь шортта пет1амат зезагаш дехкира.\n- Хьовсал, оха элирий, тхо ду кху чохь коьртаниш?! — дозаллица элира ц1ечо.\nМассо а, ладоьг1уш, тийна 1ара. Массарна а лаьара йо1а шайца суьрташ дахка. Юха 1ашурас сийначу къоламца х1орд биллира, цу т1ехь 1аьржачу къоламца х1ордан кеманаш а дохкуш. Можачуьнца малх биллира. Цхьа а къолам д1атеттина ца битира цо.\nГ1утакхан аг1онах д1а а летта 1ара к1айн къолам.\n- Со бац-кх цхьанна а оьшуш, со кху чу х1унда биллина хилла- те? — бохуш, г1ийла ойланаш йора цо. – К1айчу къоламах х1ун до, к1айчу кехат т1ехь и гур ма бац, — бохуш, ша-шен тебора цо. Дегабаам ч1ог1а бара.\nТ1аьххьара а йо1а схьаийцира к1айн къолам.\n- Вай, со бац цо схьаэцнарг?! – аьлла, хазахетта къолам йо1а охьабиллира. Доккха садаьккхира къоламо: «Х1ун дийр ду? Дан х1ума дац-кх. Иштта бу-кх сан кхоллам! – аьлла. Юха а, дог а диллина, д1атийра къолам.\nЙо1а юха а к1айн къолам схьаэцна, стиглахь к1айн мархаш ехкира, х1ордкеманна т1ехь мох лоцу четар диллира. Юха цхьана доккхачу ирзу т1ехь хаза а, шортта а к1айдаргаш дехкира.\n- Хьажахьа, со а цхьана х1уманна пайде хилла-кх! — аьлла, доккха са а даьккхина, парг1атбелира къолам.\nДукха суьрташ дехкира 1ашурас. Массо а къоламах пайдаэца хиира цунна. Лекха лаьмнаш, можа малх, сийна х1орд, баьццара аренаш, хьаннаш яра цуьнан суьрташ т1ехь… Цо дехкинчу суьрташка а хьаьжна, нанас хаьттира 1ашуре: «1ашура, уггаре а дукха муьлха бос болу къоламаш деза хьуна?», — аьлла.\nИ дерриге къоламаш шен мара а доьхкина, жоп делира йо1а: «Суна дерриге дукха а деза, хаза а хета х1орш, мама!», — аьлла.\nИ массо а къолам, нисбеш, г1утакх чу биллира цо. Цуьнан довхачу дешнаша барт бира къоламашна юккъехь. Вовшах а ийна, тап-аьлла д1атийра къоламаш. Хьажахьа, ма дукха х1ума оьшуш ца хилла барт бан! Хаза, мерза, довха дош, лерам оьшуш хилла-кх. Оццул жимачу йо1ана хии-кх карзахдевллачу къоламашна юккъехь барт бан. 1ашура ловза яхара, баркаллица йо1ана т1аьхьа г1утакх а хьоьжуш. Ткъа къоламаш, вовшашна т1ет1а а те1аш, вовшашка хьал-де а хоьттуш, дукха ч1ог1а сапарг1ат, д1атийра.


Къона тIаьхье кхиор вайн карахь ду » Нийсо-Дагестан\n11.11.2020 144 0 niyso\nДоккха декхар ду дений, нанний тIехь шайн доьзалхо кхиорехь, цунах шен доьзална а, халкъана а пайден стаг варехь. И декхар халкъана, махкана хьалха хилла ца Iа – уггар а хьалха Далла хьалха а ду иза. «Дика кIант – гIала, вон кIант – бала» олуш цхьа кица ду-кх вайн, нохчийн. Цуьнан маьIна довза хала дац: дика кIант дас-нанас а, гергарчара а дозалла деш ву, цундела ву иза, гIала (бIов) санна, товш а, куьцехь а, хIунда аьлча шен хаза гIуллакхаш, оьзда гIиллакхаш бахьанехь наха лору иза. Ткъа вон кIант шен волчунна бала бу, цунах дозалла дан а, и хасто а меттиг боцу дела. Иштта халкъо говзачу кицанехь къастийна дика а, вон а кIант. Ткъа диканиг дика хиларан а, вониг вон хиларан а бахьана а, цуьнан орам а мичахь бу те? Дукха хала къасто дезаш дац иза: дерриге а доьзалера схьа ду.\nЖима волуш шена Iамийнарг, шена магийтинарг схьа ма лоцу беро, кIант велахь а, йоI елахь а. Бер гуттар а тергонехь латто деза – жима долуш дуьйна доккха хиллалц, доккха хилча-м и терго кхин а чIогIа хила еза. «Вочу белхан сахьт дац»,– олу халкъалахь. Хала кхиийна доьзалхо шен лаамехь, дIахецна витича, дера, вониг а тIедан хьелур ма дац. ТIаккха хилларг дIанисдан хала хир ду, цундела оьшу жимачунна тIехь гуттар а терго.\nЯханчу хенахь, 40-60 шо хьалха, доьзалш баккхий хуьлура, 5-6 бер доцуш, цхьа наггахь бен нохчийн хIусам ца хуьлура. Дахар хала хиллехь а, юучуьнца-юхучуьнца хIинца санна паргIатонаш ца хиллехь а, доьзалан дола леррина дора наха. Иза, цкъа-делахь, ворхIе а дайшкара схьадогIуш ламаст дара: доьзал оьзда а, нохчийн гIиллакхца а кхиор, шолгIа-делахь, нахаца, лулахошца, юьртахошца яхь яра – шен доьзалхо ледара хила цхьанна а ца лаьара. Ткъа юкъаралло олучу вочух гуттар а ларлуш хилла бу вайн нах. Диканан, вонан, стагах долчух мах хадош берш нах бу. Вон цIе дIаяхача, стагана Iан а, ваха а хала ду. Шега ларам ца хилча, жимма а яхь йолу стаг шен юьртахь я махкахь паргIат вахалур вац. Цундела хилла доьзалхо кхиочу хенахь иза вочух ларвеш. «Нехан хIуманна тIе ма кховдалахь. Оьзда лелалахь, хьайгара гIиллакхехь доцург ма далийталахь. Воккханиг ларалахь. Нахаца гIиллакхе хилалахь», – бохуш, кхиийна дайша-наноша шайн доьзалхой. Кегий болуш дуьйна уьш чохь а, арахь а дечу гIуллакхна юкъаозош, хене хьаьжжина, цаьрга далуш дерг дойтуш, белхан а, къинхьегаман а мах хоуьйтуш, деца-ненаца, вешица-йишица, нахаца лараме хила Iамош, хене баьхна нохчаша шайн доьзалш. Оцу дерригенах цхьадерг хIинца вайн деношка схьакхаьчна. Диканиг ду вай Iалашдинарг, цундела иза къаьсттина мехала а ду.\nВай лаа ца элира, доьзалхо жима волуш дуьйна кхетош-кхио веза аьлла. Цу хьокъехь цхьа шира дийцар дало лаьа суна, дукхахболчарна-м хезна хила а тарло иза. Мацах цхьа жима зуда яхана хилла, боху, хьекъал долчу стагана тIе шен кIантах лаьцна цуьнга хаттар дан.\n– Суна къинтIера валалахь, Ваши, хьоьга хатта бегIийла доццушехь еана со, цхьа хIума хоттур дара-кх аьлла.\n– Хатта ахь, йоI, хьайна хатта луург, ас бехк буьллур бац хьуна.\n– Вайн чохь жима кIант ву. Иза маца дуьйна кхио йолало со?\n– Мел хан ю кIентан?\n– Кхо бутт бен бац цуьнан-м.\n– ЭхI, дукхаяхарг, нийсса кхаа баттана тIаьхьайисна хьо, – аьлла хьекъалечу стага.\nИштта ду и вайга кхаьчна долу шира дийцар. Цуьнан маьIна хIун ду? Доьзалхочун кхиор цхьа а де хьалхе долийча дика ду. Мел жимачу а берана шен нана евза, дуккха а нахана юкъара иза схьакъасто хаьа цунна. Ненан аз, юьхь-сибат, елакъажар девза берана, цунна дахар делла, дуьххьара девзина, цуьнца уллера юкъаметтиг йолу адам ма ду иза, уггар а дика, уггар а хьоме. Иштта болалуш ма бу и бер кхиоран болх – бераца юкъаметтиг дIайолорца. Цундела и хьекъалча бакъ ву: бер дуьненчу ма-делли, кхиор дIадоло деза. Нанас, бер дIадижош, мукъам бо, иза самадаьлча хьосту, дузадо, ткъа и дерриге а беран даг чу дуьжу, цо тIеоьцу, цуьнан кхетамехь дуьсу. Бер доккха мел хуьлу а, цуьнан ненаца йолу юкъаметигаш чIагIло, ткъа цуьнгахула кхечаьрца а уьйр-марзо тасало, гергарнаш бевза, денна а гонахара керл-керла хIума девза. Цкъацца цеце хуьлу бер керла хIума шена девзачу хенахь. Иза тIеэца ма дезий цо. «Иза хIун ду? Муха ду? Кхераме ду я дац?» – иштта ма хуьлу беран ойланаш.\nЦкъа маршрутни «Газель» машенахь схьадогIуш дара тхо. Хьалхарчу хоийлехь шен ненаца жима, мотт Iемина йогIу йоI яра. Машена чохь берш тергалбеш, дIасахьоьжуш яра иза. Цхьана социйлехь, 16-17 шо хир долуш йолу, хиджаб юьйхина цхьа йоI хьалаели машен чу. Иза нанний, оцу жимачу йоIаний дуьхьал долчу гIанта охьахии.\n– Мама, и ми ю? – хоьтту беро, йоIана тIе пIелг а хьежош, цуьнан духарх цецъяьлла ю иза. Схьагарехь, иштта духар дуьххьара гуш хила мега цунна.\n– Ми ю иза? Ми ю иза, мама? – бохуш, шен нана ца юьту цо, хьееш. Нанас, жимма Iийна, боху:\n– Иза дика йоI ю. Гой хьуна, цунна тIера хаза хIуманаш, – шен карара йоI теян гIерта иза.\n– Дика йоъ ю? Со ю дика йоъ, – шена тIе пIелг хьажабо жимачу йоIа. Ша а дика ю ала лаьа цунна.\nБер хIуманна тIекхиа гIиртича дика ду, иштта керланиг девзаш, кхуьуш ма бу цуьнан кхетам, хьекъал. Цхьаволчо иштта цхьа хIума довза гIерта бер тергал ца до, я човхадо. Иза данне а дан мегар дац. Жима адам массо а шена гуш дерг хаа лууш ма ду. Вай цуьнца эсала, иза кхетош къамел дича, чIогIа нийса хир ду. Берана керланиг девзар ду, цунах цхьа ойла кхоллалур ю, наггахь цунна моьттург бIостанехьа хила а тарло. Амма замано дерриг а дIанисдийр ду. Ткъа беран кхетам, цуьнан хене хьаьжжина, кхио беза.\nКъаьсттина мехала ду кхуьуш долу бер шен нийсархошца уьйраш таса Iамор. И саннарг, масала, берийн бошмашкахь хуьлу. Цхьана хенара долу бераш шайн тобанашкахь цхьаьна хуьлу дийнахь сарралц. Вовшашца уьйраш кхоллало церан, дуккха а керла хIуманаш Iема, цхьаьна ловзу, хIума юу, хьехархоша-кхиорхоша хьоьхучу занятешкахь дакъалоцу. Бер кхиорехь Iаламат мехала а, дика а болх бу иза. Амма бер дийнахь сарралц шен доьзалх – дех, ненах, дедех, дененах - къаьстина хуьлу. «ХIусаман, доьзалан кхиор» ца хуьлу цунна хьоьхург, Iамориг. Делахь а хIун дийр ду, муьлххачу деден я дененан аьтто ма ца хуьлий беран берашца хан яккха, уьш Iамо. Дукхахберш балхахь бу я цомгуш бу, я мукъа бац.\nНохчийн Iер-дахар жимачу беран довзийтар ду чIогIа мехала иза кхиочу хенахь. Цунна шен къоман мотт дика Iамор, гIиллакхаш довзийтар, хаза иллеш, мукъамаш Iамор – иза ду цуьнан дахарехь хила дезаш. Оцу дерригенца кхоллало цуьнгахь ша шен къоман воI я йоI хиларан ойла. Жима долуш дуьйна берана хаьа деза ша муьлхачу къомах ду, ша хьенан а, мичара а ду, тIаккха цунах вайн халкъана пайден адам хир ду.\nТешаме доттагI дIаваха...\nШийла кхаъ кхечи таханлерчу Iуьйранна, тхан доттаг1 Баймурадов Салвади кхелхина аьлла. Хьайн хенара а волуш, хьайца къона хан яьккхина волу доттагI кхалхар лан хала\nПайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «Шух хIора Iу ву, шега шен Iуналлех хоттур долуш волу». Шен доьзалан Iу хиларе терра, хIора да декхарийлахь ву\nХала буй хьехархочун болх?\nИштта хаттар делира ас тхайн хиллачу къамелехь Соьлжа-ГIаларчу номер 16 йолчу школин нохчийн меттан а, литературин а хьехархочуьнга Закриева Есита Ахъядовне. «Суна\nСтаг гIиллакхо хазво\nЦкъа юьхьенца дукха хан йоцуш сайна гинчу цхьана хIуманах лаьцна дуьйцур ду ас.Тхан юрт тIаьхьарчу хенахь йоккха хилла йогIу. Ерриге а Нохчийчохь санна, дуккха а керла


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Мази а, иштта кхидерг а дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Мази а, иштта кхидерг а дуьйцу дакъа\n23. Iали ибн Абу ТIалиба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Кест-кеста мази ялар нислуш вара со. Ткъа цуьнах дерг АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хатта эхь хетара суна, хIунда аьлча соьгахь цуьнан йоI яра. Ал-Микъдад бин ал-Асваде, цуьнах дерг хаттахь цуьнга аьлла, дийхира аса. Ткъа цо цуьнга хаьттиначу хенахь (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) жоп деллера: «Шен бехке меттиг а йилина, ламаз эца деза»».\nБухарин ривайатехь хIокху кепара аьлла: «Хьайн бехке меже дIа а йилий, ламаз эца».\nМуслиман ривайатехь хIокху кепара аьлла: «Ламаз эца, хьайн бехке меже хих а яккха» (ал-Бухари: 269, Муслим: 303).\n24. Iаббад бин Тамима дийцина, IабдуллахI бин Зайд бин Iасим ал-Мазинис (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), ламазехь а волуш, (ламаз карара дели-кха шен аьлла), хеталуш волучу стагах дерг далхийча, (АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Шен ламаз дохамадойла цо - шена хезна я гIовгIа а яцахь, я хааелла хьожа а яцахь» (ал-Бухари: 137, Муслим: 361).\n25. Умм Къайс бинт Михьсан ал-Асадис (АллахI реза хуьлда цунна), (хIинца а ненах векхаш волу), кхин кхача биъна воцу, шен жима кIант а эцна, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу еара. (АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) иза шен кера охьахаийча, вукхо, цуьнан духар (а дашош), чиш тийлира. ХIетахь, хи схьадал шена аьлла, хи а даийтина, шен духарна (чиш теллаче тIе массанхьа а кхочуьйтуш) хин цинцаш туьйхира цо, амма дитта ца диттира. Амма дитта ца диттира (ал-Бухари: 223, Муслим: 287).\nМуъма-нехан нанас Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу цхьа кIант валийра. Ткъа цо цуьнан бедарна тIе чиш тийлира. Хи схьадал шена аьлла, хи а даийтина, (чиш теллаче) тIе хин (цинцаш) хьаьрсира цо».\nМуслиман ривайатехь хIокху кепара аьлла: «Цо иза – (беро) чиш теллаче (массахьа а) тIехьаьрсира, амма йитта ца йиттира» (ал-Бухари: 222, Муслим: 286).\n26. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Мухха а цкъа) веана цхьа акха Iаьрбо маьждиг чохь цхьана сонахь хьаткъа тела хIоьттира. Ткъа нах цунна тIечийха буьйлира, иза дIаэккхон дагахь. ХIетахь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) совцийра уьш. (Iаьрбо) шен гIуллакх дина ваьлча, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), хих дуззий ведар схьадал аьлла, схьа а даийтина, оцу меттигна тIе доьттира» (ал-Бухари: 221, Муслим: 285).\n27. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «(АллахIа адамашна) кхуллушехь чуехкина (динан) амалш пхиъ ю: суннат вар, бехкен меттиган го башар, мекх дацдар, мIараш дIахедор, пхьаьрсашна кIеллара чоьш бухдахар» (ал-Бухари: 5889, Муслим: 257).