Оьрсийчуьра тIеман шоу йийцарейо дуьнено\nМоскох --Толаман де\nЦкъа а ца хиллачу кепара харжаш а еш, керла техника урамашка а йоккхуш, дIабаьхьна Москох Дуьненан ШолгIа тIом бирзина 70 шо кхочуш хIоттийна кхушарлера тIеман гайтам. Путина шен пачхьалкхан т1еман ницкъ цу кепара гайтар ларамза дац аьлла хета Малхбузерчу тергамхошна.\nЦкъа а ца хиллачу кепара харжаш а еш, керла техника урамашка а йоккхуш, дIабаьхьна Москох Дуьненан ШолгIа тIом бирзина 70 шо кхочуш хIоттийна кхушарлера тIеман гайтам. Оьрсийчоьнан а, Малхбузенан а юкъаметтигаш телхинчу муьрехь Путина шен пачхьалкхан тIеман ницкъ цу кепара гайтар ларамза дац аьлла хета Малхбузерчу тергамхошна.\nМоскохарчу тIеман парадан терго дуьненан массо а маьIIехь еш яра аьлча, харц хира дацара.\nКху деношкахь Азера дIа Европе кхаччалц, Австралера Цхьаьнатоьхначу Штаташка кхаччалц, наггахь хаамийн гIирс бисина хир бац, Москохарчу ЦIечу Майданахь Путин Владимира дозаллийца гайтина йолчу шен пачхьалкхан тIеман таронех дийцанза я язданза.\n„Элин цхьалла“, „Путинан парадера Китайн шоппинг“, „ХIуъу дина а къарцавала“, „Уггаре а керлачу герзийн витрина“, „Путинан ондаллин гайтам“ - иштта ю уггаре а цIеяхханчу хаамийн гIирсийн цу хиламах йолчу артиклийн цIераш.\nКоьртачу декъехь журналисташа а, церан дехарца цу парадах лаьцна дуьйцучу тергамхоша а билгалдоккхуш дерг дара, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир, ша эла волуш санна, цу махкана куьйгалла деш волу, Стигалкъекъа-беттан иссолгIачохь, оьрсийн халкъо уггаре а мехалох дезде санна лоруш долчу толаман дийнахь, мелхо а, эшанарг санна цхье висар, шена гонахь диктаторийн я тоталитаран пачхьалкхийн куьйгалхой боцург, Малхбузерчу кхиинчу пачхьалкхийн цхьа а лидер а воцуш.\nМасала, Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу NBC телеканало шен репортажехь билгалдаьккхира, Путинан парад Малхбузерчу куьйгалхоша Украинера кризис бахьана долуш тергал ца еш йитира, аьлла. „Бакъду, Кремлан пена хьалха Оьрсийчоьнан президентана уллохь лаьтташ 30 герга хьаша вара“, - бохуш дийцира цо.\nТкъа муьлш бара и хьеший, Оьрсийчоьнан президент виссане а шена сел мехалчу дийнахь цхье ца висийта баьхкича санна цуьнца лаьттинарш?\nКитайн куьйгалхо Цзиньпин Си вара царех уггаре а везох волу хьаша. Ши шо хьалха тIеман карчам а бина, эзарнаш машаре дуьхьалонан акцин декъашхой тIе герзаш детташ байъа а байъитина, низамца хаьржина волу Мисаран президент Мурси Мухьамад набахте а воьллина, Iедале веана волу инарла Сиси Iабдул Фаттах а вара, иттанаш шерашкахь Зимбабвехь президент лаьтташ волу, дуьнено а диктатор лоруш волу Мугабе Роберт а вара, Цхьаьнатоьхначу Штатийн хIуьттарена Оьрсийчоьнца гергарло лоьхуш волу Венесуэлин президент Мадуро Николас вара.\nВара дера иштта даима санна Казахстанан президент Назарбаев Нурсолт а, Къилбаафрикерчу республикан куьйгалхо Зума а, царна юккъехь цхьанхьа вайна лаьтта Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин инарла секретар Пан Ги Мун а.\nИталерчу Corriere della Sera газетано билгалдаккхарехь, Обама а, Олланд а, Кэмерон а, Ренци а, кхин болу а тIеIаткъаме Малхбузера куьйгалхой ша волчу даздаршка ца бахкаро вуно боккха лазам кхуллу Оьрсийчоьнан президентехь а, ткъа иштта уьш ца бахкаро гойту, Оьрсийчоь дуьненан политикан авансценехь мел цхье йисина бохург.\nБакъду, цуьнца цхьаьна, газетин Москохарчу корреспонденташа билгал ма-даккхара, и лидерш Москоха ца бахкаро Путин Владимирна кхин а алсамох аргументаш ло, шен халкъана гергахь Оьрсийчоь иза ца лоручу, иза гор хIоьттин ган луучу мостагIийн гуонехь ю бохург ша чIагIдечохь.\nИштта Малхбузерчу хаамийн гIирсаша шайн тидам тIебахийтинера, Путинан хьешашна юккъехь коьртаниг Китайн куьйгалхо Цзиньпин Си хиларна, цуо Оьрсийчоьнна ша Цхьаьнакхеттачу Штатийн олаллин дуьхьал къийсам латторехь накъост карийна гойтуш хиларна а. Немцойн dpa агенталло цу хьокъехь яздинера, Китай, Оьрсийчоьй вовшашна гергагIортар – иза дуьненан къепе хийцалуш ю бохучунна хьаьрк ду аьлла.\nМоскоха Толаман де даздан баьхкинчу а, амма кхин а чIогIаха ца баьхкинчу а дуьненан куьйгалхойх дийцина ца Iаш, ша Парадах а лаьцна а дукха яздира дуьненан хаамийн гIирсаша. Оьрсийчоьно сел лерина шен тIеман ницкъ дуьненна а гойтуш урамашка баккхар ларамаза дац, къаьстина хIинца, Украинера тIеман конфликт бахьана долуш Малхбузенан, Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш телхинчу хенахь.\nКхин а чIогIа символикан чулацам лоцу Парадана иза шозлагIа дуьненан тIом дIабирзина 70 шо кхачарна лерина хиларо – иштта яра журналистийн а, тергамхойн а юкъара ойла.\nЕвроперчу хаамийн теленалаш лайф режимехь хаддаза гойтуш яра ЦIечу Майданара репортажаш, коьрта тидам оьрсийн керлачу тIеман техникана тIе а бохуьйтуш. Цецвалар дара цу репортажашкахь гуш. Бакъду, массара а ца ийцира и тIеман ницкъан сонталле гайтам цецваларца тIе. Къаьстина Малхбузехь бехачу нохчашна хийра а, гома а хилира Оьрсийчоьнан тIеман парад а, цуьнан тIеман ницкъан ондалла телевизионехула Малхбузехь хестор а.\nИштта Берлинехь ехачу Садаева Ровзана дийцарехь, цуьнан а, цуьнан доьзална а цхьа а цецвала хIума ца го, Кремло I5 эзар салти ЦIечу майдана ваккхарехь, цуо бIе эзар сов салти Нохчийчу тIаме а хьажийна хилча.\nСадаева: „Кху масехь дийнахь и парад йоцург дуьйцуш Iхума дац кхузахь телевизионехула. ДIатоьхча а, схьатоьхча а. И церан эскарш, и цу оьрсийн танкаш юьйцуш. Я хIорш царех кхерабеллий а ца хаьа, я цецбевллий а ца хаьа. I5 эзар салти хилла парадехь бохуш, иза дуьйцуш бу. Стенах цецбевлла а ца хаа. I5 эзар а, 25 эзар а, I00 эзари а ма вара цара вайна Нохчийчу тIом бан хьовсийнарш, вайна шортта ма гинера уьш. Царех едда кхуза еанера со, цу Путинах, цуьнан эскарех. ХIинца кхузахь а тIаьхьакхечи а уьш“.\nЦу юкъана The Washington Post газетано яздинера, 200 герга еза техника а, I43 кема а, биркема а декъа а долуш дIаяхьана йолу парад – иза вуно даккхий зенаш а деш, Кремло шен эскаран модернизаци яран жамI ду аьлла. Ткъа Италерчу Темпо газетано билгалдаьккхира, хIинцалера парад вайзаманахьлерчу Оьрсийчоьнан исторехь уггаре а йоккхаха ерг яра аьлла.\nШен герзийн таро гайтина Кремло


4 августа в 15:57 (2009 г.)\nХьомсара Аймани!Ас даггара декъалйо хьо йинчу денца. Со воккхаве хьо хиларх. Собарца, доьналлица лайра ахь вайн доьзална а, махкана а т1едеана хийла вуон, тхан дена, Нохчийн Республикан хьалхарчу Президентана тешаме накъост хилла чекх а елира. Дела реза хуьлда хьуна!\nТахана хьо сан нана хилла ца 1а, ахь хьайн дагах чекхдоккху Нохчийчохь хуьлуш долу дерриг дика а, вуон а, хийла нана йоцчу во1ана нана хили хьох, йиша йоцчу йишина йиша хили, гIo-орца оьшучу хийла мисканна хьайн комаьршаллица гlo-орцах кхечи. Халкъана, махкана хьанал вацар кост-декхар дина, тхан дас, Кадыров Ахьмад-Хьаьжас, д1аболийна машаран некъ д1акхехьар т1едиллина ахь дахаран новкьа ваьккхинчу суна а, сан накъосташна а дика масал хилла лаьтта хьо. Суна хаьа, хьайгахь лам баккхал собар хиларна ахь и схьа ца гайтахь а, хьан дог, массо ненан а санна, к1еда дуйла, экам дуйла, лазаме дуйла, суна а, сан накъосташна а, ерриг Нохчийчоьнна а сагатдеш, ахь хийла буьйса наб йоцуш яьккхина. Къинт1ера яла. Амма хьо тешалахь, Дела реза воцург доьжна, хьо юьхь1аьржа х1уттур яц хьуна.\nТхан а, хьох шайн нана таръелла, хьоьгарчу гlo-орцане сатуьйсучу эзарнийн а дуьхьа, могаш-маьрша Дала дукхаяхайойла хьо!\nХьайн до1анашкахь ахь Деле йоьхучу Нохчийчохь ирсе дахар хуьлда вайн нохчийн къоман.\nХьан к1ант, Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан


Читиговх заьIапхо виначийн кхел йирзина, амма ца дирзина дов\nЛахьан-бутт 08, 2012\nГIалгIайчоь -- Читигов Зеламха, ГIалгIайчуьрчу милцоша йиттинчул тIаьхьа, Карабулак, 18Тов2010\nГΙалгΙайчуьрчу Карабулакан кхелехь дирзина цигарчу шина полисхочо маьршачу нахана тΙехь таΙзар латтор толлуш гΙаттийна, шарахь сов лелла дов. Меттигерчу полицино хьийзийначех цхьаъ – нохчийн мухIажир Читигов Зелимха - заьΙап висина цуьнан бехкенна. Кхело бина сацам тΙех кΙеда бу, ша кхидΙа а лоьхур ю пачхьалкхехь нийсо, бохуш ю хΙинца мухΙажиран нана. Ша Читигов Зелимха Европехь веха хΙинца. Маршо Радио масситтаза гΙоьртира цуьнга шена хетарг довзийта. Амма дΙа ца баьлла кΙентан дагчуьра полицино кхоьллина кхерам – иза ца хΙоьттира тхоьца къамел дан.\nКарабулак-гIалахь дIайирзина шина милцочунна тIехь еш хилла кхел. Оцу гIалахь милицин куьйгалхо хилла Гулиев Назир мокъавалийтина. Ткъа Нальгиев Илес, нохчийн мухIажирна Читигов Зеламханий, кхечу маситта стаган гIадгIачунний тIехь къизалла латторна бехке а вина, 8 шарна набахте хьажон кхачийна.\nМилцоша хьийзийначу Читигов Зеламхин нене Зухрага Маршо Радионо хаьттира, цунна хIун хета оцу сацамах, аьлла. Цо ша реза яц боху.\nЧитигова: « Реза ца хилла тхо. Реза муха хуьлу тхо Нальгиевна 8 шо хан а тоьхна, Гулиев дIавахийтича. ШолгIаниг вукхуьнан куьйгалхо ма вара. Цунна ца хууш ма ца лелийна Нальгиевс ша мел лелийнарг. Цо кIант дIавигар а, иза хьийзор а ца хууш ма ца хилла цунна. Прокуроро 10 шо доьххушехь, бакъвина кхело Гулиев. ТХо реза дац. Оха и гIуллакх юхалиста ГIалгIайн махкахь бахар пайде дац. Цигахь уьйраш ю церан. Оха Москох лур ду иза. Нагахь санна Москох а гIуллакх ца хилахь, кхин а лаккхарчу тIегIане кховдора до ха иза».\nТахана Читигова Зухран доьзал Москох дIанисбала гIерташ боллу. ГIалгIайн махкахь а, Нохчийчохь а шайна кхерамазалла яцара бохуш, кхин дIа а дийцира цо.\nЧитигова: «Берийн школе лела а йиш яцара. Жимахъерг гимназехь яра, ткъа йоккханиг университетехь яра. И шиъ кхуза схаьялийна оха. Цара тхуна некъ ца битира. Тхо ГIалгIайн махкара Нохчийчу дIадахча а, неIарга хIуьттура. Iедало гIарол а ца делира тхуна. Цхьана а агIор тхуна накъосталла ца дира, шайна лаахь байъа а байъа, бохуш санна».\nБехктакъхаман гIуллакх шуьйра довза доьлча, бехке веш волу Нальгиев а, Гулиев а хьаьвзира шайн хьал политикан буха тIедаккха. Царах цхьаъ, Нальгиев, оппозицин цхьана акцехь дакъалаца а кхиира, ша юха а набахтин гура чу вахийтале.\nГулиев кхело кIелхьарваккха мега аьлла хеташ, маситта де хьалха дийца долийнера оьрсийн цхьаболчу бакъонашларъярхоша. Сахьт дац Гулиев, Евкуровн вешин, Увайсан, бажа хиларе терра, аравалийта а, бехира, масала, Ганнушкина Светланас. Нагахь санна иза ишшта хилахь, ГIалгIайнчоьнан куьйгалхочунна сий деш хIума хир дац иза, аьллера оьрсийн евзаш йолчу бакъонашларъярхочо.\nРеспубликан куьйгалхочунна ца хаьа, меттигерчу Iедалан сий башха лекха а доцийла гойтуш дуйла тIаьххьарчу масситта баттахь ГIалгIайн махкахь лаьтта хьал.\nЦу тIе тидам бохуьйту дукхаъчу политикан тергамхоша. Нохчийчоьнца доза къастор а, меттигерчу оппозицино республикан куьйгалхой хийца бохуш, дуьхьалонан акцеш дIаяхьар а, юха уьш дIалецар а - оцу доллучо а Оьрсийчоьнан республикех уггаре а къона ларалучу мехкан юьхь-сибат башха томехьа а ца гойту.\nЮккъехула, тIемалошца бохьу бала а бу цхьана эшшара ира лаьтташ. Цаьрца зIе таса гIерташ, гIалгIайн куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека шен мобилан телефон а гIараьяккхинера. Цу тIе ца тоьхна зIе цхьана а гIаттамхочо, лакхарчу хьаькаман зорбан гIоьнчаша шаьш бахарехь. Цхьаболчу тергамхоша мел долу и кхачамбацараш дузу тIедогIучу шарахь махкахь хинболчу республикан куьйгалхочун харжамашца. Кхечу дашца аьлча, харжамийн компани цигахь дакъалаца лаам болучара йолийна хIинцале а.\nГIадужу-баттахь «Мехк-кхел» юккъаралло Москох дуьхьалонан акци дIаяьхьира Iедалан урхаллашна хьалха, ГIалгIайн республикан куьйгалхой хийца бохуш кхайкхамаш бора оппозицино .\nОцу деношкахь Несар-гIалахь а оцу юкъараллерчу жигархоша кхайкхийра мацалла. Амма мацалла лаьцнарш чугулбеллачу гIишлонна чохь бомба йоллу аьлла, еъначу полицино дIа а лецна, ханна изоляторе дIабигира "Мехк-Кхелан" жигархой. Лаьцнарг вара 50 гергга стаг. .Оцу акцина тiехIиттира Европера гIалгIай а. Брюсселехь Еврокомиссин гIишлонна хьалха пикет дIаяьхьира 30 стага.\nТергамхойн могIаршкахь дийца долийна, республикан куьйгалхочун харжамийн компани Несарахь хIинцале йолийна аьлла. Иза аьттехь ца дуьту меттигерчу журналист Чапанов Вахас.\nЧапанов: «Москох болчарна кхузахь хуьлуш дерг дика ма девзий. Шаьш чIогIа говзанчаш а хета царна Кавказан гIуллакхашкахула. Царех дукхахберш кхузахь цкъа а хилла а бац, интернетехула бен кхин хIума хууш а бац. Суна хIара харжамийн компани ю аьлла ца хета. Цу тIекхача хIинца а гена ма ду. Цхьа шо ду. Наха лелориг цхьаъ хир ду-кх. Халкъана кIордийна нах лечкъор а, уьш дIалецар а. Мацалла кхайкхинчарна, Москох пикет хIоттийначарна а кIордийна...


Кадыровн дин: Iазап хьегна хьуьжаран хьехархо Нохчийчуьра ведда\nМисарахь динан Iилма карадерзийначул тIаьхьа Нохчийчохь хьуьжарехь бутт ца кхоччуш хьехархочун болх бан ларийра Соьлжа-ГIалара вахархо Эльмурзаев IабдуллахI – цуьнан болх юкъахбаьккхира экстремизмна дуьхьало латточу Центро (ЦПЭ). Масех кIиранах латтийра Эльмурзаев шайн декъехь, Францино Оьрсийчоьне дIавеллачу, цул тIаьхьа СИЗО-хь кхелхинчу 19 шо долчу нохчочунна Мурадов Даудна тIехь доцург кхолла бохуш, ницкъбинера цунна (кхуьнан телефон чохь йозанаш гучудевллера Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна луьйш).\nЦара "боххучу хенахь" вешин кIант ша тIевалор ву аьлла, дош делла деваша юкъа а хIоьттина, маьршаваьккхира Эльмурзаев. Амма хьехархо лаьттинарг оцу сохьта дIавахара махкара. Карарчу хенахь Туркойчохь вехаш ву иза, ши бутт хьалха ютюбехь схьайиллина канал а лелош, цу тIехь цо харцдо Нохчийчуьрчу официалан динан дайша ден дIахьедарш. Медийхь цо жигаралла дIа ма-йоллий, республикехь беха цуьнан гергарнаш хьийзон болийра.\nКавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Эльмурзаев АбдуллахIа дийцира, кадыровхой шена тIаьхьабовларх а, иштта шена хетарг дийцира Нохчийчохь «магийначу» цхьаъ бен доцчу динан гарех а, массарна а хууш иза лело дуьхьалболчарех хьулучух.\n– АбдуллахI, Кадыровн ражна диллина дуьхьал болчийн гергарнаш кест-кеста жоьпе ийзабо нохчийн Iедалхоша. ХIетте а, и гIулч яккхина ахь. ХIунда?\n– Сайна луург лоьхуш вацара со, бакъонан дош ала волавеллера со, Далла гергахь сайн декхар кхочушдеш. Оцу зуламхошна тусалой, хьо шайх озавеллий, цара шайн Iаткъам кхин а тIе а чIагIбийр бу. Иштта кIезигчу нахах пайдаэца дезаш хуьлу-кх, дуккхаъчарна цунах пайда балийтархьама.\nЦул тIаьхьа тIаьхьалонаш мухха хилахь а, бен дац. Сайн ма-хуьллу гIиртира со пайденна а, зенна а юкъара баланс латто. Вай кхеташ хила деза, вайн дин цкъа а ца хилла, йа хир а дац вайн дахарехь атта дакъа. Гергарчарна а, гонаха болчарна а кхачочу сингаттамаша хьуна тапъаьлла Iен бакъо луш хилча, Дала нийсонан дош алар тIедожийна хилча, вайн дин дайна хир дара. Далла массарначул а дика хаьа.\n– Хьан гергарчу нахах хьанна тIебаханера ницкъахой?\n– Шахидов Адам (Нохчийчоьнан куьйгалхочун хьехамча, Iеламстаг. Украинера тIамехьа вистхилира иза, пайхамаран хьадисашца къамел тIе а чIагIдеш. – Редакцин билгалдаккхар.) хьадисех харц кхетийна хилар дIахьедеш, ас видео дIаязйинчул тIаьхьа, сан нана а, ши ваша а тIекхайкхинера ЦПЭ, тоххара сан гIуллакх луьстуш хиллачу белхахоша. Дуьххьара хьехнера царна, массарна а гергахь со шайх дIахадаве, массо а агIор бехкаш а дохуш аьлла, тIаьхьо аьллачух тера дара, со дIасацаве.\n– Хьайн доьзалца уьйраш юй хьан хIинца?\n– Видео зорбане яьккхинчул тIаьхьа ас хадийра цаьрца йолу зIе, царна зен доцург, цунах дика болх хир боцийла а хууш. Иштта ас сацамбина, айса дендолчух ца дийца а, кхин тIе а цаьрга Iаткъам ца байта.\n"Дийна аравер вуй иза?» аьлла, шайга хаьттича – сан гергарчарна жоп деллера: "Ца хаьа"\n– Стенгара, мича бахьанашца дIавигира хьо ницкъахоша?\n– Дахначу шеран Лахьан-беттан 23-чохь дара иза. Со хьуьжарехь вара, керла тобане нах дIаоьцуш хиларх лаьцна видео дIаязъян кечлуш вара со, могIарерчу нехан духар доьхна ши стаг неIаре веача. Хьиджама яйта баьхкина клиенташ бу аьлла, хетта со царна дуьхьал вахара – оцу процедурина кабинет яра сан.\nХьалхарчу "хьешо" цхьа а хIума дага ца тесира суна, амма шозлагIчуьнга хьаьжча, со кхийтира, уьш белхахой [ницкъаллин структурера] хиларх. Соьга цхьа ши хаттар дан декъе дIаван веза аьлла, дIахьедира цара. Нах муха сецабо цара хууш волчу ас дуьхьало ца йира – сан лечкъо а, кхера а хIума дацара. Соьлжа-ГIаларчу ЦПЭ-н ши белхахо вара и шиъ – Ислам а, Адам а, фамилеш суна ца хаьа церан.\nДIа ладоьгIча, цара лачкъийначо [Мурадов Дауда] сан цIе яьккхина хилла царна – хьеннан яккхий а, цIе яккха аьлла хиллера цуьнга. Бакъо йоцуш вовшахкхеттачу тобанех дIакхета гIортарна бехкево со элира белхахоша. Ма-дарра аьлча, Бютукаев [Асланан] тобанех. Кхин тIе а бехкевора, теракташ кечдеш ас гIо дина, лелхийтарш дайта меттигех хаамаш дIакхачош хилла аьлла.\nВежарша хьехнера, лазош вацахь а, чIогIа мохь хьекха беза аьлла\nСуна бехке дохку хIуманаш Iаламат даккхий дара, сан гергарчара дуьххьара белхахошка хаьттинарг дара: "Дийна аравер мукъна а вуй иза?" Царна жоп деллера: "Ца хаьа".\nОцу сохьа хеттарш долийра? "1АДАТ тоба евзий хьуна?", "Тумсо [Абдурхаманов] вевзий?" (оппозицин нохчийн болам а, Кадыровн ражна дуьхьал волу блогер а.- Редакцин билгалдаккхар.). Сан синтем бан болийра. Цул тIаьхьа сан цIе яьккхинчу кIантах лаьцна хеттарш долийра, вевзий суна иза, мел хан ю вевза, хоьттура.\nАс дуьхьалонца жоьпаш дала долийча, со лаьтта охьа а виллина, ток йеттийта буьйлабелира суна. ТIехьара лаца а лаьцна, куьгийн пIелгех мIерий а тийсина, дерриг а шайна схьадийца бохуш, тIедожийра. Сайн дийца хIума дац элира ас, тIаккха дIадоладелира…\nСан дегIахула пхоьазлагIа ток тIетесначул тIаьхьа со кхийтира, дуьхьало ярх сайн хIуммаъ а нислур доцийла. Цара "тIекхухкург" тIелаца волавелира, оцу тIехь кхин нах бехкехилар тIе а ца дуьтуш. Цул тIаьхьа паргIат витира со, пIелг ца Iуттура.\n– Оцу декъахь мел хан яьккхира ахь?\n– Со цигахь Iийна 33 дийнахь. "Айкхцавалар" аьллачу Iедалан къепехь кехаташ хIиттор ду шаьш, бакъонца доцург цхьаъ дан гIерташ вуйла хаьара сан цIеяьккхинарг аьлла, цул тIаьхьа со дIахийцира. Цунна дуьхьал теш хилла, вистхила везаш вара со, ишта а гIад дайна долу цуьнан хьал кхин тIе чIагIдеш – и ца дархьама, со дIавахара. Делан къинхетам бу, соьгара арахьара паспорт схьадаккха царна дагадеана ца хилла. Цул тIаьхьа цхьаммо ямартлонна бехкевира со, амма итт шарна набахте гIойла дацара сан. Суна ницкъбеш, соьга хиттинчу кхечу вежаршна тешнабехк бан ца лаьара. Цкъа шайн куьйгех бехвелларг цIанвала ца вуьту цара.\nЦу тIе, хууш дара, Мурадов набахте а хьажийна, уьш [ницкъахой] суна тIеберза дагахь хиллера. Цундела, со лацарх кехаташ хIиттийра, цул тIаьхьа дIасавалар дехка Iалашонца. Амма набахте воьдучу меттана а, Дала къинхетам бойла цунах, оцу йовсарийн карах валар нисделира Мурадов Даудан. СИЗО хьажийнера иза.\n– Цунна дIавш делла, иза вийна бохуш, дIахьедо Мурадовн гергарчара а цхьана. Билггал цунах лаьцна хууш дуй?\n– Бакъболчу хаамца хууш ду суна, амма церан цIераш яха йиш яц сан.\nСо тапъаьлла Iачу хенахь, гергарчийн проблемаш ца хуьлу, со къамелдан вола ма-велли – дIаюьйлало\n– Тоххара хьуна вевзаш варий Мурадов Дауд?\n– Со хьехархо санна вевзара цунна, сих-сиха хеттарш дора цо динах лаьцна, амма суна ша ца вевзара иза. Суна хууш дерг, Францино Мурадовна экстрадици яр Оьрсийчу, Москва схьа ма-кхаччара, ФСБ-но хьуьнха а вигина, къиза ток йеттийтинера цунна, йиттинера, верзина ваьккхина, диттах дIа а вихкина. Цхьадолчу цара лелийначу къизачу хIуманех дица а эхь хета суна. Цхьа хан яьлча Нохчийчу СИЗО дехьаваьккхира иза, Старопромыслан кIоштара (карарчу хенахь Висаитовн. – Редакцин билгалдаккхар.). РОВД-хь юха а ца лалучу агIор бала хьегийтира цуьнга. Хетарехь, цигахь дезна цуьнан сан цIе яккха – шолгIачу дийнахь лачкъийра со а.\n– Девешас кехат яздина дIахийцира хьо. Хьо пачхьалкхера дIавахначул тIаьхьа хьовзам хилирий цунна?\n– ХIаъ, дера хилира. Оцу сохьта тIекхайкхина, Iаткъам бинера, со схьавалаве бохуш. ХIинца хIора бахьана мел хIутту, тIекхуьйкху иза, хеттарш до цуьнга. Со тапъаьлла Iачу хенахь, гергарчийн проблемаш ца хуьлу, со къамелдан вола ма-велли, оцу минотанна тIекхуьйкху.\nСо полисхойн декъера араваьккхира, ницкъахоша сох къинхетам бина а бохуш, ма-дарра аьлча, цунна тIехьа цхьа доккха хIилла дара, Далла а, царна а бен хаа йиш йоцу. Уффай, уьш вайна бевзаш бацахьара!\n– Хьуьжарехь хьеха маца волавеллера хьо?\n– Со лоцучу хенахь ас хьоьху хьалхара бутт бар-кх, цул хьалха кхечу меттигашкахь белхаш бина ву со, КъорIан нийса дешар а хьехна ас, ша КъорIан а. ТIейогIучу заманчохь Iарбойн мотт хьеха дагахь вара со, амма, Делан пурбанца, ца ларийра.\n– ХIун аьлла хета хьуна, Нохчийчохь лело магийна цхьаъ бен доцу динан гара суфизм ду олийла дуй? Кхечу динан Iилманна тIаьхьабевлла леларш диллина мехкан Iедалхоша экстремизмна а, терроризмна а бехкебо аьлла, сурт хIуьтту.\nПутина магийначу исламца догIуш мел доцург дихкина ду\n– ХIокху пачхьалкхехь суфизм интересе ю, хIунда аьлча, муьлххачу а Iедална уггар а муьтIахь долчех ду и гара. Цхьана Нохчийчохь хилла а ца Iа иштта. Суфизмо шена чохь гулдина, Iедална муьтIахь хила кхайкхамбен аяташ а, хьадисаш а. Шайна ма-хеттара "хьийзадо" [Iедалхоша] уьш, баккъал стаг теша а веш.\n– Нохчийчохь воллушехь, массарна а хезаш, хьоьхура ахь хьайн хьежамаш?\n– Нахана а хезаш, сайна хетачух ас ца дуьйцура дера, кхоьрура, кхин дIа а Мисара сайн Iилма Iамо юхаверза бакъонах ваккхарна. Делахь а, сан цкъа а ца дезна уьш лечкъо, нагахь санна, соьга хеттарш дахь. Масала, ас лардора тIехуларчу хотIца а, духарца а низамаш. АллахIа ларвора со, кхул хьалха сан хилла яц проблемаш.\n– Ткъа хIун хила тарло, эр вай, "лар ца лучунна"?\n– Путина магийначу исламца бIостане мел дерг дихкина ду, и дохадахь хьуна тIаьхьабевр бу. Нохчийчохь дихкинарг диллина дIа а олуш, лелашверг лачкъо тарло, цунна дуьхьал гIуллакх доло а, цунна тIехь къизаллаш лело а, иза вен а тарло.\n– Шайна кхерам го-кх Iедалхошна динан кхиндолу гаранаш довза луучаьргахь?\n– ХIаъ, и коьрта фактор ю. Царна муьтIахь а волуш, тапъаьлла хьо Iахь, хьоьга хеттарш хир дац церан.\nКавказ.Реалиица къамелдинчара хьалхо билгалдоккхура, нохчийн дахаран йоллу аспекташ шайн куьйгакIел ерзон гIерта Нохчийчоьнан Iедалхой, церан тIехулара хотIера дIа, социалан машанашкарчу леларе кхаччалц.\n"Оцу рожна Iуналла дан лаьа нохчийн дахаран ерриг а агIонна, шайна юкъахь духар лелор а, зуда ялийча адамийн лелар а, наха вовше дуьйцург а, социалан машанашкахь нохчийн лелар а долуш. Социалан машанаш доза доцуш хиларна, ткъа даймахкал арахьа бехаш бIеннаш эзарнаш нохчий бу, диаспорна тIехь Iуналла дар вуно мехала хIума ду Кадыров Рамзанна", - бохура Европерчу нохчийн диаспоран дахар шен тидамехь латточу Сулейманов Эмиля.\nХьалхо Нохчийчоьнан парламентан спикеро шога критика йира, соцаиалан машанашкахь эфираш дIахьочу махкарчу кегийрхошна. Даудовс кхайкхамбира церан гергарчаьрга а, меттигерчу Iедалхойн векалшка а, «Тикток» а, «Биго Live» а сервисашкахь "даьса къамелаш" дечарна тIехь тергояр тIедожош. Нохчийн кегийрхойн лелар "товшдоцуш" лерира цо.\nНохчийчоьнан Iедалхоша тIаьххьарчу дуккхаъчу шерашкахь пайдаоьцу, "бехкалабахначаьрга" эхье видеош дIаязйойтучу практикех. Хьалхо хаамбира, Нохчийчоьнан вице-премьеро Умаров Джамбулата "тIехдика практика" ю аьлла, нахана хьалха дIа а хIоттйина, гечдар дехийтар, и практика йоллу Оьрсийчохь а яржон еза аьлла.\n"Сийсазе гечдар доьхучу видеон" тергойина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Комиссино дуьненаюкъарчу динан маршонех 202I-чу шарахь хIоттийначу рапортехь. Талламан авторша хьийхира Вашингтонна, Нохчийчуьрчу зорбанан министрна Дудаев Ахьмадна дуьхьал санкцеш яхар.


20 шарахь ца хиллаче лакхабевлла кхачан мехаш\nОхан-бутт 26, 2012\nКхачан дуьненаюкъара мехаш гойту график, 26Оха2012\nВашингтонерчу Дуьненаюкъарчу Банко, массо а мехкашкара хьал юкъарчу хьесапе а далийна, хаам бина, Лаьтта тΙехь кхачан мах цкъа а ца хиллачу кепехь лакхабаьлла хиларх лаьцна. Цуьнан бахьана ду, боху говзанчаша, къаргъелла йогΙу экономикан а, финансийн а кризис.\nКхачан сурсатийн мехаш бестарна бухахь ду, боху Дуьненаюкъарчу Банко, мехкдаьттан мехаш бестаррий, Азино кхечу континенташкара кхача эцар лакхадаларрий, Европан, Къилба Ιаьмеркан, Цхьанатоьхначу Штатийн лаьттанаш тΙе кΙезиг догΙа делхаррий.\nТΙаьххьарчу кхаа бетта чохь мехаш 8 процентна хьалабевлла, стохка хΙоккху хенахь хиллачел а бесташ, боху говзанчаша. Дуьненаюкъарчу Банко тоьшалла дарехь, хΙоьттинчу хьоло миллионаш адамашна тΙе мацалла йожаран кхерам боссабо.\nБанкан коьртачу экономиста Куэста Хуана дийцарехь, Буьртиган ялтан, хьоналлийн, даьттан а, кхечу кхачан а мехаш хьалабевлла. Бахьана иштта го цунна.\nКуэста: « Вайна гира, шен дукхаллехь мехаш массанхьа а бесташ. Бахьана ду, мехкдаьтта даздалар. Цу тΙе бестийна мехаш Азина кхача латточу импортёраша а. Дайделла доллар. Хенан хΙоттам а бара вон Европехь, дуьненан къилберчу декъехь».\nАмма Дуьненан Банко бечу хаамехь дерриг а дац доьхна. Кхушара а, тΙедогΙучу шарахь а дика ялта кхиор ду цхьамогΙа пачхьалкхаша, лаьттаца къахьоьгучу кампанеша алсам боккхуш бу шайн къинхьегам, оцо дегайовхо ло мехаш охьабевриг хиларх, элира экономиста Куэста Хуана.\nЦхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхачан комитетерчу экономиста Кальпе Консепсьонас а боху, шен прогнозехь мехаш охьабевр бу, я кхин бестар бац, аьлла, ду. Амма хенан хΙоттамо ялта кхиочарна хьовзамаш ца бахахь, аьлла, тΙетуьйхира Кальпес.\nКальпе: «Кхин а дуккха а бу кхерамаш. ХΙунда аьлча, дуьнено кхачан сурсаташ ΙаΙор лахара ду оьшучул а. Нагахь санна цхьа дагахь доццург нислахь, кхоччуш дика боцчу кхачанна аьтто бер бу адамийн текха тΙе дΙакхача, ткъа адамаша цунах мах дΙабала декхаре хир ду хΙета а, вета а».\nГуш ма-хиллара, дуккха а бахьанаш ду Дуьненан Банкан, кхачан мехашца долу хьал кхераме хилар хоуьйтуш, орца даха. Уггаре а доьхнарг ду, Дуьненаюкъарчу Банко, шена хууш дац, муьлхачу агΙор хьевзар бу мехаш тΙейогΙучу хенахь – лахабевр бу, я лакхабевр бу, бохуш хилар. Мехашца дерг кризизца дерриг ду – ала дац, уьш билггал маца хийцалур бу, царех хΙун хир ду, боху Банкан векалша.\nДуьненюкъара мехаш, метттигашкарчу мехийн юкъара сурт юьхьара а оьцуш, индексехь къастадо экономикехь. Оцу индексан дустарца, 227 пункте кхаьчна буьртиган ялтан мах. Хьоналлийн, даьттан мах бу 245 пункта тΙехь, жижиган мах – 178 пункт. Кху тΙаьххьарчу ткъа шера чохь оццул лакхара хилла а бацара мехаш.\nДуьнентIехь кхачан мехаш лакхабевлла


Китай--Оьрсийчоь -- 3 миллиард доллар дайа дагахь бу Китайра бизнесхой Къилбаседа Кавказехь садоIу меттигаш йохкуш.\nКъилбаседа Кавказера курорташ кхиийта 3 миллиард доллар хиллал ахча хьажо дагахь ю Китай. Цу хьокъехь болу барт бина Пекинехь «Къилбаседа Кавказан курорташ» олучу компанино а, Dalian Wanda Group цIе йолчу меттигерчу компанино а. Китайхошна тIаьххье цу регионе шайн ахчанца кхечу мехкашкара бизнесхой богIур бу аьлла, хеташ ву, масала, Кадыров Рамзан.\nКъилбаседа Кавказан курорташ олу компани цу регионехь туризман кластер кхиоран оператор ю. Вуьшта аьлча, цу компанино вовшахтухуш ю дуккха а компанеш, Къилбаседа Кавказехь садоIу меттигаш еш а, цигахь ерш то еш а.\nИ компани декъарелахь ю Къилбаседа Кавказехь а, Краснодаран кIоштIахь а Адыгейхь а, ломахь когасалазаш хохку а, хIурдаца аьхка садоIу а, могашалла то йон а курорташ яхка. Цулсовнаха цо шен тидаме оьцур ду транспортаца доьзна долу хаттарш а.\n«Къилбаседа Кавказера курорташ» компанино юьхьар лаьцначу проектана юкъадогIуш ду 5 курорт йиллар. Хьалхарниг ю Краснодаран кIоштахь а, Адыгейхь а юллуш йолу Лагонаки олу курорт. ШолгIаниг ю Кхарачойн-Чергазийчохь юьллур йолу Архыз цIе йолу курорт. Эльбрус-Безенги юьллур ю ГIебартойн-Балкхаройчохь. Мамисон хир ю Къилбаседа ХIирийчохь, ткъа Матлас хир ю Дагестанехь.\n«Къилбаседа Кавказера курорташ» компанино дийцарехь, цигарчу лаьмнашкахь 897 километр трассаш хир ду. Ткъа нах лаьмнашка хьала бохуш йолу техника хир ю 179 меттехь. И планаш кхочуш ян дуккха а ахча оьшу. Ткъа Къилбаседа Кавказ кхерамазалла ца хиларца къаьстина регион хилар тидаме эцча, кхеташ ду, инвесторш каро атта доций.\nДелахь а, Къилбаседа Кавказах садоIу меттиг ярца йоьзна йолу планаш ютуш яц Оьрсийчоьнан Iедалша. Иза политикан агIор мехала гIуллакх ду аьлла, хетачух тера ду царна. И бахьана долуш, цу регионехь курорташ яхкарна юкъаозийна бу меттигера хьал долу бизнесхой.\nИштта, масала, Дагестанера проекташ йоьзна ю меттигерчу хьоладайн цIерашца бохуш, дуьйцу и хаттар шен тидамехь латтош волчу «Новое дело» цIе йолчу меттигерчу дозуш доцучу газетера журналисто Меламедов Андрейс.\nМеламедов Андрей: Жимма а мехала йолу инвестицийн проекташ йоьзна ю Дагестанерчу миллиардеран, я Дагестанехь Iедалехь волчу стеган цIарца. Церан дакъа ду цу проекташкахь, ткъа цхьаерш церан ахчанах кхочуш еш ю.\nЦу кепара проекташ кхочуш еш, ахча цкъа а ца хуьлу сов. Цундела кху тIаьхьарчу хенахь «Къилбаседа Кавказера курорташ» компанин векалш бара массанхьа а, шайна юкъахь Китай а йолуш, инвесторш лоьхуш. ХIинца, схьагарехь, уьш каро аьтто баьлла церан.\nКитайра Dalian Wanda Group (Далян Ванда групп) а, China Oceanwide Holdings Group (Чайна Оушенуайд холдингз групп) а цхьаьна болх беш яра шайн махкахь уггар евзаш йолу Чанбайшан олу курорт еш.\nКъилбаседа Кавказехь Китайрчу бизнесхоша хьешан хIусамаш а, махбаран центрш а йохкур ю. Цу белхан барам хир бу 3 миллиард доллар. Кхин а 2 миллиард доллар цигахь дайа дагахь бу Францера а, Австрера а, Германера а, Сингапурера а говзанчаш. Цара лаьмнашкахь дохкур ду керла когсалазийн трассаш. Ткъа Къилба Корейрчу Korea Western Power компанино энергица кхачо йийр ю ерриг а туристийн кластерна.\nКъилбаседа Кавказан курорташ олучу пачхьалкхан компанин инарла-директоран когаметто Назаралиев Ислама дийцарехь, Китайрчу говзанчаша шайн коьрта ницкъаш тIебохуьйтур бу Таркхойн хIордан бердана. Цигахь къеда климат а, бIеннаш километрш гIамарийн пляжаш а, бовха хIорд а бу. Ткъа иза ду, цара цига хьажор долу ахча, тIе са а йолуш, юхадоьрзур ду бохург, бохуш дуьйцу Назаралиев Ислама.\nIаьржа хIурда тIера, Таркхойн хIурдана тIекхаччалц йолу Къилбаседа Кавказера курорташ болх бан йолаяла йезаш ю 2020-чу шарахь. Цу проектан 13 миллиард доллар мах бу. Оьрсийчоьно хIинцале а 2 миллиард доллар хьажийна цига.\nКилбаседа Кавказехь еш йолу туризман комплексаш юкъаяхийтина ю ша-кепара йолчу экономикан зонина. Имарат Кавказан тIеман тобанаш лелаш йолу и меттиг кхераме хилар бахьана долуш, Iедало шена тIелаьцна, дагахь доццург а хилла, ахча дахь, бизнесхоша цига хьажийна долчу ахчанан 70 процент царна юха дала.\nКъилбаседа Кавказе Китайра бизнесхой бахкар дика билгало ю аьлла, хеташ ву Нохчийчурча лаьмнашкахь Ведучи олучу меттехь курорт ярна гIортор еш волу Нохчийн Республикан куьйгалхо Кадыров Рамзан.\nИза экономикан хилла ца Iаш, политикан а хилам бу аьлла, хета цунна. Бизнесо шен ахча ца хьажадо шеко йолчу проекташна, китайхошна тIаьххье Къилбаседа Кавказе дуьненера кхин йолу компаниш а йогIур ю аьлла, хеташ ву Кадыров Рамзан.


Элистан коьрте Донецкера сепаратист хIотторна резабоцчу гIалмакхойн гуламехь вара массийтта эзар стаг\nIедалан пурбанца протестан гулам хIоьттира тахана Элистахь. Бахархоша емалдира шайн коьртачу шахьаран урхалле Трапезников Дмитрий хIоттор. 300 стаг ваха магийна гулам бистира массийтта эзарне кхочуш, хаамбо меттиuегрчу «Кавказ.Реаалиин» корреспонденто.\n2500 стаг муххале а вара барамехь, чIагIдо гулам вовшахтоьхначу регионерчу «Яблоко» партин декъан куьйгалхочо Боромангнаев Батыра.\n"Барам бистинчу муьрехь лаьтташ 3-4 эзар стаг хир вара, оха а, Би-Би-Син журналисташа а багарбира баьхкинарш», - элира гулам дIахьош хиллачех цхьамма а – Бюрчиев Бадмас.\n«Трапезников, дIагIо», «Яц ГIалмакхойчоь Трапезниковна», «ХIара тхан гIала ю» - уьш а, церна маьIнехь а яра гуламхошкара лозунгаш. Гобаьккхина лаьттара полици, амма цара новкъарло ца йира барамна.\n«Кху акцех дуккха а денойн акци ала тарло, цхьа де ма даций оха Трапезниковга дIагIо боху – изза бохуш лаьттира тхо хьалха хиллачу гуламашкахь а, пикеташкахь а. Тхешан лаам кхочушбаллалц латта дагахь а ду тхо», - боху Боромангнаевс.\nГуламо дехна ГIалмакхойчоьнан куьйгалхочуьнга Хасиков Батуга а, Халкъан хуралерчу депутаташка а Элистан куьйгалхо оцу гIалин бахархошка муниципалан харжамашкахь къаставайтар.\n«Донецкан Республика» олучу сепаратисташа Украинах дIакъастийначу махкара схьаваьлла, цигарчу администрацица юкъарлонашкахь хилла ву Трапезников Дмитрий, иза шайна ца мега, бохуш, протестан акцеш латтайо Элистахь бахархоша.


Шема боьлхучийн некъаш тида гIерта бакъоларъярхой\nКъиилбаСеда Кавказан проблемаш даим а йийцаре еш ю политикаша, бакъоларъярхоша, тергамчаша. Кху деношкахь «Мемораилан» вовшахтохарца цхьа могIа бевза бакъоларъярхой кхеташоне гулбеллера Москох.\nТIаьхьарчу хенахь, дукхачу тергамхоша билгалдоккху, КъилбаСеда Кавказехь тийна хиларна. ГIехьчулла лахделла тIемантасадаларш а, теракташ а. Иштта лечу нехан а, низамхойн а терахь а дикка иэшна.\nИ терахьаш, Iедалша регионехь еккъа дIахьочу политикца доьзна ду ала мегар дара, цуьнан бухехь кхин цхьа хIума дацахьара.\nДуккха а тIемалой-динан радикалаш шай мехкашкара дIаихна Гергарчу Малхбалерачу тIамехь дакъалаца. Официала хьосташа дийцарехь, мел лаххара а 5 эзар вахархо ву Оьрсийчура цига дIавахана.\nШа верриг аьлча санна-уьш КъилбаСеда Кавказера бу. ХIинца цигара а кхерамаш туьйсуш, дIахьедарш а до цара наггахь.\nИ баланийн уьйриг муха басталур бу, муха, хIун гIулчаш яха еза аьлла, и гIуллакх дийцаре дан гулбеллера кху тIаьххьарчу шина дийнахь Москох бакъонашларъярхой а, журналисташ а, политикаш а.\nЦигахь дакъалаьцначу гIалгIайн бакъонашларъярхочо Муцолгов Мохьмада, иштта дийцира Маршо Радиога, шаьш дIадаьхьанчу оцу цхьанакхетарах.\nМуцолгов: «И горгачу стоьлехь оха дийцинарг дара редикализмана дуьхьало муха ян еза, хIун хьехамаш бийр бара оха, Iедалшна а, нахана а. Цига баьхкина бевзаш болу эксперташ а, журналисташ а, политикаш а бара. Дуккха а хIуманаш дийцина оха цигахь. Кхин дIа а, цхьацца дагадовларшкахь и дийца а дуьйцуш, цуьнах цхьа жамI хир ду».\nДАIИшан могIаршка беккъа божарий бахана Iаш бац. Жигара боьлхуш бу цига зударий а, зудабераш а. Уьш дукха болуш, цигара бухара нохчийн тIемалочо, дехар а динера церан гергарчаьрга, и зудабераш совцадахьара аьлла.\nМоскох дIадаьхьанчу оцу цхьанакхетарехь билгалдехира бахьанаш а и кегий нах а, зудабераш а, зударий а, шай берашца оцу тIаме оьхуш хилар. Царах дуьйцу Муцолгов Мохьмада.\nМуцольгов: «Мел болу баланаш бара буьйцуш, оцу радикалан ойланех хьакхалуш болу. Вай мел болу дешна нах а, церан агIонаш къеста а ца еш, хаамийн гIирсашка кхачийта беза. Уггаре а боккха бала бу-нийсо ца хилар».\nБолу баланаш, официала телехьожийлашкахь санна, лечкъа а ца деш, уьш, цхьана а кхетта, дийцаре дича, дика хета дукхачу политикан эксперташна.\n«Мемориалан» Несар-гIаларчу декъан куьйгалхочунна Акиев Тимурна хетарехь, оцу цхьанакхетаро и сингаттам дIа ца баккха а мега, амма дийцаредар - ах толам бу цу некъа тIехь.\nАкиев: «И гулам - могIарера гулам бацара. Иза оьшуш цхьанакхетар ду КъилбаСеда Кавказерачу мехкашна. Кхузара хIинца а дIаоьхуш ма бу тIом бац цига. Iехалой а оьху уьш. Кхин цхьа гIайгIа а ю цуьнца боьзна. Дохко а бевла, цIаберза йиш яц церан.\nЮхаберза некъ къевлина бу царна. Оцу хIумано холчохь латтабо церан доьзалш. Цхьа некъаш лаха деза, уьш цига ца эхийта. Радикалан ойланаш лахъян еза. Уьш иштта хилар, дукхачу декъана бехк официала Iедалан бу. Оцу форумо мел болу баланаш дIабохур бац, амма мел а аттачу даккха мега цуьнца доьзна хьал».\nГоргарчу стоьло бинчу балхана жамIаш доьрзур ду, Iедалшка бечу кхайкхамца. Гергарчу деношкахь, оцу цхьанакхетаран резолюци зорбане йоккхур йолуш ю.


Конспект урока чеченской литературы 3 класс З. Муталибов. Мустапан каранаш | Методистов.нет: учебно-методические материалы для учителей и преподавателей\nКонспект урока чеченской литературы 3 класс З. Муталибов. Мустапан каранаш\nНохчийн литература 3 класс\nТема : «Мустапан каранаш» З. Муталибов.\n1алашо: З. Муталибовн «Мустапан каранаш» ц1е йолу дийцар довзийтар ; нийса а , кхеташ а , шера а дийцаран тексташ еша 1амор . Школехь , чохь , арахь шаьш лелодезариг берашна довзийтар. Къамел , г1иллакъ кхиор берийн амалехью\nБилгалбаьхна кхиамаш: берашна 1емар ду меллаша ешарна т1ера ч1ог1а ешарна т1е а боьрзуш дийцаран тексташ еша . Берашан 1емар ду чулацамах кхета, текстс юкъара цхьацца аларш талла.Берашана 1емар ду адамийн амалин мах хадо, шайна дика дерг каро , вон дерг д1ататта.\n-Х1ун еллере шуна ц1ахь 1амо?\nБераша схьадуьйцу 1. Чантиев дийцар «Стенна вара Мурад г1айг1ане» ц1е йолу дийцар.\nШколехь бека горгали:\nХьалаг1атта, школе гlyo,\nТ1аьхьавуьсуш лаьтта хьо.\nХьан нийсархой д1абахна,\nЦа воьдуш хьо ц!ахь висна,\nБераш доьлуш хир ду хьох,\nВисна, бохуш, вижна чохь.\nХьоьга кхойкху йишхаьлла,\nХ1унда вац хьо т1ах-аьлла?\n-Д1аеша меллаша массара цхьана.\n-Д1аеша ч1ог1а массара цхьана\n-Мила ву коьрта турпалхо? (Сайд-1али)\nИ муха к1ант ву ? (Ледара )-Х1унда ?( Иза 1уьйранна ца г1отту)\n-Стенах лаьцна ю стихотворении ? (Малоначах)\n-Стенах лаьцна хир ю вай 1амор йолу произведении?\n-Муьлха произведени ю вай тахана 1амо билгалъяьккинарг? (Мустапан каранаш)\n-Мила ву цуьнан автор? ( З. Муталибов)\n-Х1ун болх д1ахьур бу вай и дийцар дика 1амийта? Х1ун кхиамаш баха "таро хир ю шун? Х1оттае план.\n-Бераш, вайна тахана девзар ду З. Муталибовс яздина « Мустапан карананаш» ц1е йолу дийцар. Вай 1амор ду нийса а , шера а дийцаран тексташ еша . Берашна хуур ду адамийн ледарлонаш ган , церах ларвала.\n3. Керла тема хьехар.\nа) Хьехархочо З. Муталибовн дахарх а, кхоллараллах а дуьйцу\nНохчийн поэт, прозаик Муталибов Зайнди вина 1922-чу шеран 15-чу сентябрехь Веданан районерчу Хоттани юьртахь ахархочун Iабдулхьалиман доьзалехь. Юьртарчу ворхIшеран школехь дешна Зайндис, иза чекхъяьккхинчул тIаьхьа, шен 15 шо долуш, школе пионервожати вахна иза. ХIетахь дуьйна дIаболабелла Муталибов Зайндин белхан некъ. Зайнди шен балхаца ларалуш а, шен хаарш тIедузуш а хилла. Цхьа хан яьлча КПСС-н Веданан райкоман агитацин, пропагандин отделан инструктор хIоттийна иза.Хьалхе яздан волавелла Зайнди, цуьнан дуьххьарлера стихотворени зорбане яьлла 1937 шарахь «Ленинан некъ» газета тIехь авторан 15 кхаьчначу хенахь. ХIетахь дуйьна хаддаза яздеш схьавеана, юьхьанца поэзехь, тIаккха прозехь а. Дукхахьолахь «Ленинан некъ Сийлахь-боккха Даймехкан тIом дIаболабелча, Муталибов Зайнди, заявлени а яздина, шен лаамехь тIаме воьду. Муталибов Зайндин бIаьхаллин гIуллакхаш билгалдаьхна исс пачхьалкхан совгIат даларца (мидалаш, орденаш), шайна юкъахь ЦIечу Седанан а, ТIеман ЦIечу Байракхан а орденаш йолуш.ТIом болчу хенахь Муталибов Зайндис дуккха а стихотворенеш, дийцарш, очеркаш язйина. Оцу шерашкахь цуьнан произведенийн тематика, кхечу яздархойн а санна, тIамах лаьцна, мостагIчунна тIехь толам баккхарх лаьцна яра. ТIемалойн турпалаллех, царна даймохк йист йоцуш дукхабезарх, иза Iалашбан лаарх лаьцна яра. Сийлахь-боккха Даймехкан тIом толамца чекх а баьлла, Японин пачхьалкхаца долу тIеман гIуллакхаш а дIадирзинчул тIаьхьа, 1946 шарахь эскарера мукъа ваьлла Муталибов Зайнди. 1952 шарахь Бишкекехь Киргизски пачхьалкхан педагогически инстиутан исторически факультет чекхъяьккхина. Махках ваьккхинчуьра цIа ван гIайгIа беш а хилла, амма Нохч-ГIалгIайн республика меттахIоттийнчул тIаьхьа бен цIа ца ваийтина. 1978 шарахь Соьлжа-ГIаларчу телестудин коьрта редактор хIоттаваллац. Ша бинчу кхечу белхашкахь а санна, республикин телевиденехь а даггара, жоьпаллица болх бина яздархочо. Амма дукха ца лаьттина иза оцу балхахь. ТIеман халонаш а, махках ваккхар а лан дезначу яздархочун оьмар еха ца хиллера. Шен 56 шо а кхачале, 1978 шарахь кхелхина Муталибов Зайнди.\nМасех поэзин сборник араяьлла Муталибов Зайндин. Царна юкъахь ю лакхахь цIе яьккхинчул совнаха «Дека, сан илли» (1961), «Даима хьоьца» (1964), «Со хьан кIант ву» (1966). «Пульс эпохи» (1966), «Бессмертный всадник» (1968) кхиерш а.\nаь) Хьехархочо д1адоьшу З. Муталибовн «Мустапан каранаш» ц1е йолу дийцар.б) Дешнашца болх:\nуче – коридор,веранда\nЗезаг долу-уш самадели,\nМохо патарш лестадо,\nГ1ийла зезаг техкадо.\nМалх схьакхийти, айбели,\nТ1емаш лестош, лакхабели.\n5. Керла тема кхин д1а а хьехар.\nа) Бераша массара цхьана д1адоьшу меллашачу озаца З. Муталибовн «Мустапан кранаш» ц1е йолу дийцар.\nаь) Бераша массара цхьана д1адоьшу ч1ог1ачу озаца З. Муталибовн «Мустапан кранаш» ц1е йолу дийцар.б) Бераша з1енаца д1адоьшу З. Муталибовн «Мустапан кранаш» ц1е йолу дийцар.\nв) Чулацамах къамел дар.\n-Муха к1ант ву Мустапа? Д1аеша и к1айдарг.\n-Цунна х1ун дан дагадеара цунна ? Д1аеша к1айдарг.\n-Х1унда дийладелира бераш Мустапах? (Каранаш доьхкина веача)\n-Мустапан х1илланах г1уллакх хилирий? (Ца хилира)\n-Х1ун хьехам бира Мустапана хьехархочо? Д1аеша к1айдарг.\n-Муха хила веза дешархо? (Т1ехь ц1ена хила веза, оьшу дешархочун г1ирс хила беза, урокаш 1амо еза, шеен хеннахь ваха веза школе)\nг) Дийцар схьадийца кечам бар.\n-Д1аеша дийцаран хьалха ши абзац? (Х1ун ду коьртаниг? ( Муса школе ваха т1аьхьависна)\n-Схьадийца цунах лаций.\n-Д1аеша рог1ера абзац. Х1ун ду коьрта? (Мустапана х1илла дан дагадеана)\n-Д1аеша рог1ера абзац. Х1ун ду коьртаниг? (Мустапан х1илла гучудели)\n-Х1ун кхиамаш бу шун тахана? Муьлхачарех даккхийдоь шу?\n-Муьлха дийцар дийшира вай ?-Мила ву цуьнан автор?\n-Х1ун хьоьху шуна цу дийцаро?\nДийцар З. Муталибовн «Мустапан каранаш» ц1е йолу дийцар схьадийца\nХазъеллачу кайдаргана сурт диллар\nКалендарно-тематическое планирование уроков чеченской литературы с 1 по 4 классы. (По новым учебникам…\nРазработка урока по чеченской литературе на тему Баьпкан юьхк Ахмадов 1. ( 4 кл)\nТест по чеченской литературе 10 класс\nКолендарно-тематическое планирование по Чеченской литературе 9 класс — прочее, планирование\nКлассный час ко Дню чеченской женщины\nРабочая программа по чеченской литературе для 3 класса\nУчитель русского языка и литературы ГБОУ АО «Вычегодская СКОШИ». Конспект урока литературы на тему: «Повесть…\n← Урок по математике на тему Закрепление знаний по теме «Числа 1-10 и число 0» (1 класс) Детская продуктивная деятельность и творчество как социальные явления →


Боккха эшам хуьлуш лаьтта Къилбаседа Кавказна. Бакъонашларъярхой: Iедал "Мемориал" дIакъовла гIерта\nБакъоларъярхойн "Дуьненаюкъара мемориал" а, Оьрсийчоьно арахьарчу агентийн реестре язйина йолу "Мемориал" центр а дIакъовла тарло Инарла прокуратурин лаамца – Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхеле и дехар хьажийна деношкахь. Кхел йийр ю Лахьан-беттан 25-чохь.\nОццу хьокъехь Москварчу прокуратуро арз чуделла Москва гIалин кхеле а. Шайна бакъоларъярхойн юкъараллаш дIакъовла лаар низамна тIехьожучара дузу цара экстремизм, терроризм "бакъеш хиларца". Хьехораш бу Иегован Тешаш (Свидетелях Иеговы) а, "Артподготовка" тобан декъашхой а, Ислам толорехьа йолчу "Хьизб ут-ТахIрир ал-Ислами" партера нах а. Оцу цхьанакхетараллашкахь хилар дихкина ду Оьрсийчохь.\n"Мемориал" дIакъовлахь соцур бу оцу бакъонашларъярхойн юкъаралло 32 шарахь доккхачу декъанна Къилбаседа Кавказехь бина болх. Iедало низамашна бухаийзош болчу нехан аьрзнаш Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле кхачадора "Мемориалан" юристаша, гIиттайора бусалбанашна, мигранташна ечу гIелонна дуьхьал программаш, къахоьгура тIеман конфликташ лелхачу меттигашкахь.\n"Мемориалан" бечу белхан цхьа дакъа дара политика бахьанехь Iедало набахтешка кхуьйлу нах политикан тутмакхийн тептара бахар –репрессеш ловш волу Оьрсийчоьнан 1000 сов вахархо ву оцу тептара язвина. Оцу нахалахь бу "гIалгIайн девнан" фигуранташ, Дагестанерчу "Черновик" газетин редактор Гаджиев Iабдулмумин, ГIебарта-Балкхаройчуьра Кудаев Расул, шайн дегIан-синан башхаллаш бахьанехь Iазар ловш волу Нохчийчуьра Магомадов Салахь, Исаев ИсмаьIал, "Йиллина Оьрсийчоь" ("Открытой России") партин белхан директор Пивоваров Андрей, Геленджикера вадийна, Нохчийчохь доьза вайъина оппозицин 1ADAT телеграм-каналан чатан модератор Тепсуркаев Салман, "ВКонтакте" машанехь посташ хIитторна набахте хьажийна Халимов Айтахьаьжи.\nЭзар кхолламашна дина тохар\nКъилбаседа Кавказо шенна меттиг дIалоцу "Мемориалан" балха тIехь, боху "Кхераме меттигаш" ("Горячие точки") проектант куьйгалхочо, цхьанакхетараллин урхаллин декъашхочо Орлов Олега.\n"Мемориал" яра Къилбаседа Кавказехь дечу зуламашна орцах а яьлла, Нохчийчуьрчу тIамера харцонаш ялхош хьийзинчех, Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелехь тоьллачийн хьалхарчу могIаршкахь а нисъелира иза. Кхеле цо кхачийначу ирчачу хиламех дара "Ростов-Баку" трасси тIехула тIамах бевдда боьлхучу нехан машенийн ковранна тIе 1999 шарахь Оьрсийчоьнан тIеман кеманаша ракеташ тохар, Соьлжа-ГIаларчу Старопромыслан кIоштахь 2000 шеран Дечкен-баттахь "зачистка" еш дуккха а бахархой хIаллакбар, иттанашкахь нах а бойъуш Котар-Юьртанна тIебомбанаш еттар.\n"Вуно дукха гIуллакхаш дара Нохчийчохь нах идорца доьзна оха тергалдеш. И нах федералаша дIабуьгура, кхеташ дара цара уьш бойъуш хилар. Нах идор лаьттира "КадыровгIеран" Нохчийчохь а - "тоьпаш тоьхна волчу 27-ннан" а, Соьлжа-ГIалин юккъехь лаьттачу къайлахчу набахтех а долу гIуллакх ду оха хIинца а тергамехь латтош", – боху Орловс.\nБоккха болх бо "Мемориало" Къилбаседа Кавказан кхечу республикашкахь а. Цуьнан юристаша гIодира, масала, вийначу шина вешин ГасангусейновгIеран дена – шаьш и шиъ вийча, уьш тIемалой могIара язбан гIертара Дагестанера ницкъхой. Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело Оьрсийчуьра Iедал бехкедина ши кIант верна, тIалам боллуш гIуллакх цаталларна. "Мемориалерчу" юристийн гIоьнца набахте хьийсийра наханна тIехь таIзар латтийна ГIалгIайчуьрчу полицин "Э" центран белхахой.\n"Мемориалан" офисаш ю массанхьа а, Нохчийчохь доцург. Нохчийчохь оха болх ца сацийна, кеп хийцина. Нагахь санна прокуратуро хIинца дина дIахьедар кхело толаме кхачадахь, иза хила тарлуш ду, хедар бу тхан болх. БIеннаш, зарнаш буьсур бу хила цхьа а гIо а доцуш. И тохар "Мемориална" деш дац – нах Iедало шайна дуьхьал йохучу харцонна кIел буьсур бу, гIодеха меттиг а йоцуш. Арздан меттиг цахилар ду уггаре а ирчаниг. Доха тарло оха Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле хьийсийна, рогIехь лаьтта бехктакхаман гIуллакхаш а", – элира "Мемориалан" векала.\nIедало ен гIело\n"Мемориал" а, масала, "Iазапна дуьхьалояран комитет" а Къилбаседа Кавказерчу бакъоларъярхойн коьрта гIортор ю, аьлла хета ГIебарта-Балкхаройчоьнан адамийн бакъонашларъяран центран куьйгалхочунна Хатажуков Валерийна.\n"Мемориал" а йоцуш, бакъоларъярхоша болх муха бийр бу, со ца кхета. И болх вуно жигара, массо а гIор дIахьош бара – кхелашкахь дакъалацарна, бакъоларъярхошна хаарш даржорна тIера дIа аналитикан кхайкхамашна, бюллетенашна, мониторингашаа тIекхаччалц", – дуьйцу Хатажуковс.\nЦо бахарехь, политологаша ца хеддаш дуьйцу Оьрсийчохь Iедал дIасадекъалуш дацарх, кхелаш меттигерчу Iедалхойн куьйга кIел хиларх, берриг а ницкъ герз карахь долчу хьукматашка бирзина хиларх, ерриг а бакъо "телефонашкахула лелаш" хиларх лаьцна. Ткъа Къилбаседа Кавказехь хьукматашка дIасадекъна данне а дац Iедал.\n"Мемориал" а йоцуш, бакъоларъярхоша болх муха бийр бу, со ца кхета\n"Къилбаседа Кавказ шерашкахь еха тахана Оьрсийчоьнан кхин регионаш тIекхочуш лаьттачу шогаллин хьелашкахь. Кхузахь цкъа а ца эшначу кепара оьшу бакъонашларъяран болх. Амма Къилбаседа Кавказехь ледара ю цхьаьнакхетараллийн таронаш, гранташ а яц Оьрсийчоьно луш. Ткъа иза муьлххачу а хенахь яра тхоьца, тхоьгахьа, муьлхха а гIо эшча", - чIагIдо Хатажуковс.\nПачхьалкхо деш доцург "Мемориало" дора, иза дIакъовлахь боккха эшам хир бу Къилбаседа Кавказна, цигарчу бахархошна, тешна ву Нальчикера бакъонашларъярхо.\n"Мемориал" – иза Нохчийчуьрчу бахархошна массарачул а дукха гIодина хьукмат ю, чIагIдо "Iазапна дуьхьалояран комитетан" юриста Янгулбаев Абубакара.\n"Мемориал" аракхоьссира Нохчийчуьра, цуьнан белхахой цигарчу Iедалца Iитта ма-белли\n"Цо тидамехь латтадора адамийн бакъонаш ларярца долу хьал, юридикан гIо кхачадора, Iазапаш, гIелонаш лелор тергалдора, эшначохь наханна эвакуаци йора, ницкъбар, нах хIаллакбар Iорадохура, Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле хьийсадора бехктакхаман гIуллакхаш, вуно доккха накъосталла латтадора Нохчийчуьрчу бахархошна, психологин гIо а тIехь хуьлура цуьнгара. "Мемориал" аракхоьссира Нохчийчуьра, цуьнан белхахой цигарчу Iедалца Iитта ма-белли. Кадыровхошна цкъа а ца езна и хьукмат", - дуьйцу Янгулбаевс.\nЦо тоьшалла дарца, бакъоларъярхоша даима а латтийна Iедалн нах парггIат идон, байъа дуьхьало, цундела ца еза Нохчийчоьнан куьйгаллина "Мемориала", цо иза даима сийсазйора, цуьнан белхахой бехкебора харцдерг дийцарна, куьйга кIелхьарчу хаамийн гIирсашкахула бехбора, идабора, бойъура, дагалоьцу нохчийн бакъоларъярхочо.\n2009 шеран Товбецан-беттан 15-чохь Соьлжа-ГIалахь шен цIенна уллехь ядийра, тIаьхьо мехкан дозанал дехьа йийна карийра Нохчийчуьрчу "Мемориалан" декъан куьйгалхо Эстемирова Наташа. Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело тоамза лору иза ер толлуш Оьрсийчоьно бина болх, амма тоьшаллаш дац, боху, оцу зуламан декъахь Нохчийчоьнан Iедалхой хилар тIечIагIдан. Амма Эстемирован йишина яла кхачийна 20 эзар евро компенсаци.\n2018 шеран Дечкен-баттахь лецира 60 шо долу Титиев Ойба –"Мемориалан" Соьлжа-ГIаларчу офисан куьйгалхо. КIомал лелийна аьлла, хан туьйхира цунна. Бакъолнашларъярхоша Iедалхой бехкебо и дов кхолларна.\n"Мемориал" дIакъовла Iедал гIертар – иза Оьрсийохь бакъонаш ларъяр дIалакъо гIертар ду", – аьлла хета Янгулбаев Абубакарна.\nIедало адам лардеш ца хилча\nКъилбаседа Кавказна вуно чIогIа оьшу бакъонашларъярхойн болх, "Мемориало" еххачу хенахь жигара болх бира цигахь, аьлла тIетайра шен коллегашна хетачунна Дагестанерчу "Кавказ. Машар. Кхиам" центран президент Сиражудинова Саида.\n"Билгалдаккха деза, лаккхара корматалла а, довха дегнаш а ду къилбаседа-кавказхошца болх бечу Оьрсийчуьрчу бакъонашларъярхойн. ГIо стенгара хир ду, муха духьало ян еза харцонна бохучу хаттарца ша цхьаъ висинчунна чIогIа оьшу Iедалехь йоцчу бакъонашларъярхойн хьукматийн накъосталла. "Мемориал" дIакъовлахь, и накъосталла хила меттиг яц иштачунна, тешна ю Сираждинова.\nНесарарчу "Мемориалан" офисо эзар стаг тIеэцна гIодан, Iедалан оцу нехан бала а боцчу юкъанна, я Iедало и бакъонаш талхош хиларца доьзна, дийцира ГIалгIайчуьрчу "Яблоко" партин декъан куьйгалхочо Муцольгов Руслана.\n"Кеп-кепара гIайгIанаш бохьуш богIура нах "Мемориале". Гергарниг вадор, кхел а йоцуш гIело яр, бух а боцуш бехктакхам айбар, кхелан харц сацам, лецначарна тIехь гIелояр, йохийна бакъо меттахIоттор, оцу доллучуьн а бала хуьлура", – тоьшалла до Муцольговс.\nЦо билгалдоккху "Мемориал" бакъонашларъяран хьаьттахь коьртаниг хилар, цунна гарехь, хьукмато Къилбаседа Кавказехь бина болх бу мах хадийна ца валлал беза. Иза дIакъовла гIертар – доккха тохар ду Оьрсийчьурчу могIарчу бахархошна, уьш мегар бац бакъонашларъярхойн центр йоцуш, аьлла хета Муцольговна.\n1989 шарахь кхоллаелира "Мемориал" цхьанакхетаралла. Юьхьанца цуьнан коьрта Iалашо яра Советан Iедало шен заманахь адамашна тIехь латтийна гIелонаш Iораяхар. ТIаьхьо юкъаралло шен болх шорбира историн-кхетош-кхиоран балхаца а, адамийн бакъонаш ларъярца а. "Арахьарчу агентийн" реестре язйира "Мемориал" 2016 шарахь.


Вайн халкъана барт оьшу\n18 октября, 08:55\n6 июля в 11:58 (2010 г.)\nКадыров Ахьмад-Хьаьжа винчу денна тIекхочуш. Диъ шо хьалха вайна юкъара дIавахана Нохчийн Республикан хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа (Дала гIазот къобалдойла цуьнан). ДIавахана даима а вайн халкъан иэсехь виса. Иза нохчийн къоман дика воI вара. Къам маьрша, ирсе, зовкхе дахийта, шех сагIа дина, бакъдуьнена дIавахана хилар цунна тоьшалла а ду.\nТахана, Ахьмад-Хьаьжа вина де герга кхочуш оха, тIаьхьарчу деа шарахь а санна, дIадоладо цуьнан къамелаш, кхайкхамаш юха а карладахар, цуьнан хьокъехь болу накъостийн дагалецамаш бовзийтар.\nА-Хь.Кадыров: (нохчийн халкъе А-Хь.Кадыровс бина кхайкхам)\nБIешерашкахь, тIаьхьенаша тIаьхьенашка а кхийдош, вай дозалла дора вайн халкъо шен паргIатонехьа, маршонехьа тIемаш бина хиларх.\nВайн наноша, ага техкош, вайна олура цIеяхханчу Шайх Мансурах, майрачу Биболатах, хьуьнаречу Зандакъарчу Iаьлбиг-Хьаьжех, оьздачу, доьналлечу баьччех Зайтин Шахмирзех, бакъо, нийсо лоьхуш хиллачу Адин Сурхох... лаьцна иллеш. Вайна тохкура Харачойн Зелимхин, Дудин ИсмаьIалан, Бенойн БайсагIуран, гIарабевллачу, халкъан иэсехь евр йоцу лар йитинчу дуккха а нохчийн цIерш.\nВайн мехкан истори – иза хаддаза дIахьочу гIаттамийн, къийсамийн, тасадаларийн, тIеман истори ю. Вайн дайн тIеман говзаллаш, хьуьнарш тIеман Iилманан, исбаьхьаллин говзарийн, фольклоран хазна хуьлий дIахIуьттуш дара. Иза иштта дара. Со хIуттур вац даррехь дерг дац ала. Суна ца лаьа вайн дайн, дедайн тIеман сийлалла шеконе йилла. ХIунда аьлча, оцу масалшна тIехь дуккха а тIаьхьенаш кхиъна, цу юкъахь со а. Делан лаамца хIокху карзахечу муьрехь нохчийн халкъана хьалха ваьллачу ас, нохчийн халкъ хIаллакьхуьлу я даха дуьсу бохург къаьстачу киртигехь, сайн декхар а лору, дагца лезна бакъо ю аьлла а хета шуьга масех хаттар дан.\nХьалхара хаттар. Цкъа а чекхдовлуш доцу и тIемаш, кегари, гIаттамаш, къийсамаш бахьанехь хIун дика болх хилла цуьнан къиза тIаьхье тахана а ловш долчу вайна, нохчашна?\nШолгIа хаттар. Вайн къоман турпалхойн кешнаш мичахь ду аьлла, церан сий деш, цкъа мукъана а церан кешнаш тIе а хIоьттина, цара гайтинчу сийлахь-даккхийчу хьуьнаршна баркаллин дешнаш аьлла ас, аьлла, дозалла дан йиш йолуш муьлха ву вайх?\nКхоалгIа хаттар. Вайн дайн маршо а, паргIато а яккха хилла сатийсам кхочушбан Лекхахинволчо а, историс а эххар а аьтто бича вай хIун дира АллахIа бинчу къинхетамах а, нохчийн халкъан тоьллачу кIентийн а, йоьIарийн а доза доцуш йолчу майраллех а, доьналлех а?\nСуна хаьа, цхьанна а луур дац оцу хаттаршна жоьпаш дала. ХIунда аьлча, царна жоп дала ваьллачо бакъдерг дийца дезар ду. Ткъа и бакъдерг къаьхьа а, инзаре а ду. И бакъдерг вай тахана ловш долу Iазап ду. Иза вайн баьччанийн, тхьамданийн хьекъале ца хиллачу политикин тIаьхье ю. Уьш шайн халкъан ирсе дахар кхолла гIиртина шаьлтанца. Юкъараллехь деза а, сийлахь а лоруш дара герз, ницкъ, майралла. Халкъалахь уггар сий-лараме бара бIаьхой, тIахъаьлла дошлой, говрийн реманаш, жаш, бежнаш лечкъош хилларш. Нохчийн истори юккъе а иштта дахана вай. Ца дахна философаш, хьекъалчаш, хьикматчаш, говзанчаш ду аьлла-м. Цу тайпана адамаш нохчашна юккъехь хIумма а кIезиг ца хиллехь а.\nНохчаша П.Захаровс, М.Эсамбаевс, М.Мамакаевс, кхечара хьокъала доллу дакъа юкъадиллина дуьненан культурин хазнина. Делахь а, царна шайн кхоллараллехь, белхашкахь гайта таро луш хилларг а дар-кха махкахойн хьуьнар, доьналла, майралла.\nВешан милитаристски политикица, кхечу халкъаша дийрриг деш Iан ца лаарца, ваьш Дала хаьржина халкъ ду бохучу харц хьежамашца халкъ бердайисте, хIаллакьхиларан зила тIе кхачийна вай.\nЧевнаш хьегIаш, дерина охьадиллинчу Нохчийн лаьтта тIехь тахана а адамийн цIий ду Iенаш. Вайн гIаланаш а, ярташ а саьлнашкахь Iоьхкуш ю. Байъинарш, чевнаш йинарш эзарнаш бу.\nАдамийн яххьаш тIера белар дIадаьлла. Церан бIаьргаш кхоьлина, царна чохь хаало кханене болчу тешаман суй дIабовш хилар. Вайна тIехIоьттинарг къоман бохам хилла Iаш бац. Къомана тIехIоьттинарг къемата ду. Дуьненан адамаша тоххарехь битина «Маьлхан ГIала» ян болу социалистийн-утопистийн Жан-Жак Руссон, Оуэнан сирла сатийсамаш. Ткъа вай «Элийн ГIала» яре сатуьйсуш ду. Вайна и ян тIелаьцнера тIаьхьарчу итт шарахь юкъабевллачу къоман туьйранчаша.\nЦуьнга хьаьжна ца Iаш, вай цу халонашца зийна волчу АллахIа, вайна кхин цкъа а таро елла республика керлачу бохамех ларъян, къам лардан.\nВайн цхьаъ бен некъ бац. Нохчашна хаа деза, уьш кхета беза: церан проблемаш, халонаш дIаяхаран догIа Масхадовн а, Басаевн а, Хаттабан муххале а, киснахь дац. Нохчийн кхоллам церан шайн карахь бу. Вай дIакъаста деза, хазачу дешнех, кхайкхамех кирхьа а дина, вайн лаьтта тIехь бохамаш беш болчарах. Бандитийн карах кхелхина, кхелхаш а бу районийн, яртийн администрацийн куьйгалхой, бакъонашларъяран органийн белхахой, Iеламнах...\nДуккха а бераш байлахь дуьсуш ду, наной шайн кIентий, хIусамдай боцуш буьсуш бу. Амма цу тайппанчу зуламашца истори юханехьа ерзалур яц. Берех а, зударех а кхидIа а камекадзийн могIарш тIедуза тарло. Амма цо дикачу агIор хийца хIумма а дац. Ткъа церан даррехь я къайлах гIо лацар – иза Нохчийчохь ницкъ бар карзахдаккхар ду. Халкъ тIом оьшуш дац. Делахь а, вайн цадезарша вайна юкъа питанан хIу туьйсу, вай вовшашна дуьхь-дуьхьал доху. Республикехь Iедалан коьрте мила хIотта веза бохуш, политически дискуссеш ен зама яц таханлерниг. Цу некъа тIехIиттахь, вай хан эрна йойъур ю, долийна гIуллакх галдоккхур ду.\nВай бакъдерг, долуш дерг гуш, цунах кхеташ, духе кхуьуш хила деза. Вай кхета деза: вайн национал-радикалаша бохучу кепара нохчийн йозуш йоцу пачхьалкх кхолларна оьшу хьелаш дац юкъараллехь а, цунна гонаха а. Яккхийчу пачхьалкхаша (ГIажари, Iусманан импери, Ингалс, Франци, Германи), дуьне декъа гIерташ, массо хенахь беш хилла машаран а, паргIатонан а хьокъехь болу кхайкхамаш нохчаша чIогIа къобалбора. Цара вайн майра, дагахь хIума доцу махкахой тIеман, гIаттамийн цIерга кхуьйсура. И дарца Росси Кавказера юхаяккха гIертара уьш, я иза гIелъян.\nТахана нохчийн халкъана оьшург барт а бу, цхьаалла а ю. Калашниковн автоматана, Макаровн тапчина дуьхьал вай журналистан къолам а, тIулгботтархочун бел а, аренашлелорхочун нох а даккха деза. Вуьшта аьлча, герз охьа а диллина, и гIирсаш схьаэца беза.\nЛекхачу наж тIера гIаш санна, кхолламан дерачу мохо дуьне ма-дду дIасакхийсина вай. Ас кхайкхам бо Нохчийчуьра дIабаханчаьрга массаьрга а: кху минотехь шу муьлххачу меттехь делахь а, хаалаш, Нохчийчоьнна оьшуш ду шуна шун балхе марзделла куьйгаш, шун ира хьекъал, шун болатан лаам, собар. ДIадаханчун гIалатийн мохь охьатаса беза вай XXI-чу бIешаре гIулч йоккхуш. Кхин мехаллаш ю вай харжа езаш ерш. Республика денъяр дIадоладала деза вайх хIора а хийцаваларна тIера.\n«ТIамо воI ца во, тIамо воI воь» – и дешнаш сан дац, нохчийн халкъан ду. Оцу кицанан кIорггерчу маьIнех кхета деза вай. Кхин а 5, 10, 15 шарахь минийн-фугасийн тIом балур бу вайга, республика тIеман а, кегарин а кIуьрлахь латтош, цхьана а маьIне боцчу цу тIамна керл-керла адамаш юккъе а ийзош. ТIаккха хьан кечбийр бу вайна лоьраш, хьехархой, белхалой, культуран а, искусствон а белхахой?\nДолуш долу Iедал чIагIдарца бен (цунна кIела хи дилла а ца гIерташ) нохчашка дуьненна гайталур дац шаьш, тIом бан хиъна ца Iаш, маьрша даха а, дика гIуллакхаш дан а хууш хилар.\nДала къинхетам бойла вайх!\nЗорбане кечйинарг – С.Дадаев.


Оьрсийчохь ца тайна турпалалла\nУрданерчу суртдиллархочуьнан Везашан сурт.\n1819-чу шарахь Дади-Юрт йоккхуш кхелхинчу мехкаршна хьажийна дагалацаман комплекс схьайиллина Нохчийчурча Гуьмс-кIоштахь даханчу КIирандийнахь. И хилам тIебоьгIнера республикехь даздеш хиллачу нохчийн зударийн денна. Амма хIоллам схьабеллар дIоггара ца тайна Оьрсийчурча зорбан гIирсашна.\nКавказхошка болу цабезам лахлуш ца хиларал сов, и бахьанехь йолу меттигерчу бахархойн дог-ойланаш сийсаш хилар гойтуш дукха хIуманаш ду Оьрсийчохь. Нохчийчоь лерринчу тидамехь ю Iоттар ян кийча болчу журналистийн. Цхьаболчу хаамийн гIирсашкахь иза редакцийн политика а хилла дIахоьттина.\nДIадаханчу мукъачу деношкахь республикехь шуьйра даздира нохчийн зударийн де. Оцу юккъадогIуш дара Гуьмс-кIоштахь, Дади-юьрт хиллачу меттигехь оцу эвлара майралла гайтинчу мехкаршна лерина хIоллам схьабеллар.\n1819 шарахь ягийначу Дади-юьртара 46 йоI йийсаре а лаьцна дIаюьгуш хилла оьрсийн эскархоша. Амма мехкарийн бекхам беш салттий а луьйцуш хи чу лилхира. Шай сий лардеш цара гайтина и майралла тахана а, махкахь уггаре а лерамечарах ю.\nШа хIоллам, 1990 шарахь схьабиллина бара. ХIетахь цигахь, басех дIахоттина массийта чурт бен дацара. 2009 шарахь и хIоллам табира, амма, хIокху шарахь, цу юкъахь бIов а хIоттош, гонах, синтарш а дуьйш, серло а ялош, тайинера и меттиг.\nНохчийн зудчуьнан денна, лерина долу даздарийн коьрта кеп цигахь дIаяхьира. Iедалан амалехь ма хиллара, совгIаташ а, сийлаллийн кехаташ а дIасадийкъира цигахь. Цул тIаьхьа сагIа а даьккхира, зуькарш а дира.\nОьрсийчоьнан хаамийн гIирсашкахь, Нохчийчура муьлхха а хаам, чекхаболуш бу, цунна дукха башха таллам а ца беш, амма, нохчийн зудчуьнна дезчу денна, царах цхьаберш кечбеллачух тера дара. Масала, «РБК» цIе йолчу Интернет-агенталло и хаам шен амалехь баржийра. Оьрсийн эскархой байинчу нохчийн зударшна леррина хIоллам схьабиллина Нохчийчохь, аьлла могIанаш бара коьрте баьккхина.\nТкъа, уьш маьрша нах хилар а, шай сий ца дайитархьам цара иза дина хилар тидаме а ца диллинера. Оцу агенталлан хаамийн сервисан Сироткин Кирила цIе йолчу белхахочуьнга хаьттира аса, хIун бахьана дара и хаам цу тайпа хIотторан аьлла. Цо ишшта жоп делира.\nСироткин Кирилл: «Шуна хетарехь, цигахь бакъ доцург ду? Суна билгала хаа, и материал, и тема дика йоьвзучу историйн Iилманан кандидата язийнийла. Нагахь санна, цхьа доцург далахь, дийциша тхоьга. Шуна хетарехь, кхузахь акцент нийса хIоттина яц? Суна моьттура, кхузахь историйн фактех лаьцна дуьйцуш дара. Акцент хIоттора, иза авторан хетарг ду. Автор вийца йиша яц тхан. Компанийн позици ю иза. Хьожур ву со. Нагахь санна, иза нийса дацахь, оха хуьйцур ду».\nДади-юртахь зудабераш, Дадийн Айбика коьртехь а йолуш, гайтинчу майраллан, Нохчийчохь, лаккхара мах хадош хIума ду, амма цхьаболчу нохчийн историкашна, иза, мехка дозанал арахьа хьов, оцу хенахь ерриге а пачхьалкхехь а лара мегаш дара аьлла хета. Къечарна тIехь, хьоладайша а, элий бу бохучу наха а, оцу хенахь латтош хилла къизалла тидам эцча-м муххале а боху историко Демилханов Сулеймана.\nДемилханов Сулейман: «Дадийн-юьртахь зудабераш гайтина йолу майралла а, доьналла а, доккха маьIна долуш хIума ду. Нохчашна хилла а ца Iаш, иза масалла хила дезаш дара Оьрсийчоьнна а. Оцу заманахь лайн бакъо олучу низамехь ехаш хиллачу пачхъалкхехь, элий бу бохучара, шайна луург деш хилла шай долахь болчу лайшца. Шайна луучу агIор хьийзош а, лелош а хилла цара, мехкарий а, зударий а».\nНохчийн керлачу исторехь а дуккха а бу масалле билла мегар долу турпалхой зударий. Уьш тахана шуьйра бийца а, уьш базбан а йиш яцахь а, оцу зударийн бахьанца Нохчийчоь мацаллах ца елла, хийла жима стаг, вен вуьгучуьра кIелхьарваьккхина бохуш, кхин дIа а дийцира историко Демилханов Сулеймана.\nДемилханов Сулейман: «И санна долу доьналла а, майралла а долуш зударий 1990-чу шерашкахь буьйлабелчу тIемашкахь а бевллера. Хийла цара дукха нах кIелхьарбаьхна, дIа ца буьгуьтуш. Хало а лайна цара. Рицкъ лохуш а лелла. Шай дайшна а, вежаршна а, цIийндайшна а, улле а, тIаьхьа а хуьттий, доьналла а, майралла а гайтина цара. Дерриге а дуьненна хууш а ду иза».\nЦкъацца моттало, герзашца беш болу тIом Интернет агIонашка баьлла аьлла. Гарехь, оцу а, кхечу а тасадаларехь нохчий тоьлуш сурт дац.


Гуьржийчоь, Мачаликашвили Малхаз\nПанкисехь дIахьочу операцехь вийначу 19 шо долчу Мачаликашвили Темирланан да Мачаликашвили Малхаз шеконашка эцна "террор дан Iалашо кхабарна" аьлла, дIахьедина Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллан кхеташоно (СГБ) леринчу брифингехь. Стохка Стигалкъекъа-беттан 31-чохь цхьана протестан акцехь Мачаликашвилис, масех бIеннашкахь нахаца къайлахчу сервисийн гIишло чохь ша шен эккхийта чIагIо йина вара ша, делахь а, гуьржий шена дукхабезарна, юхавелира аьлла, дIахьединчул тIаьхьа цунна гонах таллам болийра.\n2017-чу шеран ГIуран-баттахь Панкисин чIожехь вийначу кхиазхочун Мачаликашвили Темирланан да Мачаликашвили Малхаз цхьа могIа теракташ дан кечлуш хиллачух тера ду, цундела зуламаш дан план хIоттош хилла аьлла, иза шеконашка эцарх дIакхайкхийна. Гуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллан урхалло йоьдучу леринчу брифингехь дийца даьккхина цунах. Хьукматан векало Гиоргобиани Нинос дIахьедарехь, терроран кхерам бухатохарца къайлахчу сервисаша барамаш дIахьочу юкъанна хиъна Мачаликашвилин планех.\nГиоргобианис бахарехь, Дедоплисцкарон муниципалитетан Земо Мачхаани эвлахь теракт дан дагахь хилла Мачаликашвили. Пачхьалкхан кхерамзаллан урхаллан куьйгалхочун гIовс лаьттинчу Гогашвили Иосифна дуьхьал деш хилла и зулам. Цул совнах, Гогашвилин ден коша тIехь дан лерина хилла эккхийтар. Мачаликашвили Малхазан вешин кIант – Мачаликашвили Морис (Гуссейн) ву аьлла цуьнца цхьана декъехь.\n"Талламаш дIахьочу юкъанна гулдинчу тоьшаллашца а догIуш, къуьйсийла йоцуш тIечIагIдо, кху шеран Зазадоккху-беттан 23-чохь Мачаликашвили Малхаза Мачаликашвили Морисна тIедиллина хилар, доллу гIуллакх охьа а тасий, Гогашвили Иосифна тIаьхьавала аьлла. Морис тIекхиа везаш хилла, Гогашвили вехачу хIусамна а, цуьнан дIасавахарна а, ишта Земо Мачхаани юьртарчу кешнашка а вахана, Гогашвили Иосифан ден каш схьа а лехна, суьрташ даха дезаш хилла цо. Мориса гулйинчу информацин бух тIехь, кхи дIа ден долчух план хIотто езаш хилла Мачаликашвили Малхаза".\nИшта ду Гуьржийчоьнан кхерамзаллан кхеташонан векалан дIахьедар.\nКъайлахчу сервисаша билгалдоккху, дан лерина хилла къиза зулам юкъахдаьккхина СГБ-н белхахойн ницкъашца аьлла. Талламчийн верси тIечIагIъеш, Мачаликашвили Малхазан Мачаликашвили Морисца хиллачу къамелийн аудиош Iораяьхна.\nМачаликашвили Малхаз (аьрру агIор), Мачаликашвили Морис (аьтту агIор)\nСГБ-но даредарца, оцу къамелашкахь цу шиммо нохчийн маттахь дийцаре деш ду, шаьш Гогашвили муха вуьйр ву: "Хьан коьрта чохь хила дезарг цхьа хIума ду, - Гогашвили: стенгахь ву иза, хIун лелош ву, стенга лела, стенгfхь Iаш ву…Оцу тIехь болх бе ахь…Нагахь хьо цхьанхьа ваха везаш хилахь, соьга ала: ваша, со эцца ваха везаш ву, суна ахча оьшу, и бу хьан болх. Кхи дерг хьайн коьртера дIадаккха. И цхьа стаг латтаве хьайн ойланашкахь... Мачхаани эвла ваха веза хьо, кешнашка, цуьнан ден каш лаха деза ахь. Стохка велла дIавоьллина иза. Климентий ю цуьнан цIе".\nКъайлахчу сервисаша дIахьедарехь, оцу факташца доьзна кху беттан 7-чохь тIекхайкхина хиллера Мачаликашвили Малхаз хеттарш дан, амма тIеван дуьхьало йина цо. "Процессуалан низамашца дан оьшу гIуллакхаш" дийр ду шаьш аьлла ницкъахоша. Оцу гIуллакхан шолгIа фигурант – Мачаликашвили Морис тIеваханера.\nЦул совнах, гIишлона герга еанера Мачаликашвили Малхазан хIусамнана Медико Маргошвили а. Зудчо бахарехь, СГБ-н дIахьедарш цунна хезна дац, иза яран бахьана - къайлахчу сервисийн куьйгалхочуьнца Гомелаури Вахтангца цхьанакхета лаам хилар ду.\nШен цIийндена бехкаш дахкарх дуьйцуш дIахьедина Маргошвили Медикос: "ХIун теракт дуьйцу аш? Шен кIант вийначунна ша гечдийр дац цо алар ду и? Со а яц цунна къинтIера ер йолуш. Сайн кIант вийначун бIаьргаш схьабохур болуш ю со. Ас ишта аларна хIинца со дIа а лаьцна, терроризмна бехке ян еза? Оцу садисташий? Аса бIаьргаш схьабохур бара Гогашвилин, и теракт ду? Царна чIогIа оьшура и теракташ, дукха юьйцу цара терроризм. Тхо террорхой дац, оха йа террорхой кхиош а бац. ХIунда бевлла уьш тхуна дуьхьал? Тхо чIожера арадаха гIерта уьш?".\nОцу юкъанна, Маргошвилис билгалдаьккхина, телефонан къамелашна тIехь терго латтош юй шен цIийндена хууш дара аьлла.\n"Аш схьадийцарехь, сан цIийнда хьераваьлла ву-кх, телефонехула цу кепара къамелаш деш волу".\nШен керлачу статусех журналисташкара хиъначу Мачаликашвили Малхаза аьттехьа а тIе ца дитира, шена дохку бехкаш. Аудио цара шаьш кечйина ю аьлла, бехк СГБ-на тIехь буьту цо.\n"Сан цхьа а кхетам бац, стенuахь дIавоьллина ву Гогашвилин да, йа иза мила ву а ца хаьа суна, цкъа делахь. ШолгIа аьлча, со кхузахь лаьтташ ву, низамийн гурашкахь сан кIант вийначарна таIзар дайта гIерташ. Нагахь сайн ишта ойла хиллехь а (Гогашвили вен), сан хIун гIуллакх ду Мачхаанехь? Гогашвили Тбилисехь ма ву. Суна а, сан вешин кIантна а юкъахь а цу кепара къамел тасаделла дац. Фабрикаци ю иза. Цхьа монтаж ю-кх. Нагахь и ойла сан хиллехь а, со цхьана хIумано сацор вацара. Цхьа шой, ах шой ма ду со урамехь лаьтта", - аьлла Мачаликашвили Малхаза.\nШен дIахьедар динчул тIаьхьа, такси чу а хиъна, ша еххачу заманчохь лаьттинчу парламентан гIишлона хьалхара дIавахара Мачаликашвили. Ша воьду меттиг ца бийцира цо, ламаз дан дагахь ву алар доцург.\nХеттарш динчул тIаьхьа маьршаваьккхира Мачаликашвили Морис а. Цуьнан адвокато Кублашвили Мариама бахарехь, Мориса а, цо а куьйгъяздина, гIуллакхах деталаш Iорайохур яц аьлла. Амма бакъду аьлла адвокато, хIокху этапехь цхьана а кепара бахьана дац Мачаликашвили Морис дIалаца.\n2018-чу шеран аьхка дуьйнна долийна бехкзуламан гурашкахь Мачаликашвилина дуьхьал гIуллакх талла. "Теракт", "Бакъо йоцуш герз латтор" аьллачу Гуьржийчоьнан Зуламан Кодексан шина артиклехь айдинчу гIуллакхца болийна талламаш.\nТкъа гIуллакх талламе даккхаран бахьана дара, парламентна хьалха йоьдучу митингехь, Мачаликашвилис ша шена эккхийтар дан дагахь вара ша СГБ-н гIишло чохь, амма тIаьхьо, гуьржийн къоме шен безам хиларна, юхавелира ша аьлла дина дIахьедар.\nТIаьхьа а Мачаликашвилис масийттазза дIакхайкхийра, шен кIант веран гIуллакх нийсонца таллийта, хIуъа а дан кийча ву ша аьлла.\nОцу юкъанна вийначу кIентан дац чIагIдора, ша луьйчуьра сацахь, Iедалхоша шена ахча а, кхечу пачхьалкхехь комфорте дахар а хуьлуьйтур ду аьлла, бохуш. Ткъа ша реза ца хилча, шантаж йолийра шена дуьхьал, машен чу герз кхоса гIерташ, ша новкъара ваккха гIерташ а аьллера цо.\nМатериалан автор Унанянц Владимир, "Эхо Кавказа" Радио


Мангал-бутт 22, 2022\n22 шо долчу суртдиллархочо Ясуев Iабдул-Хьадиса дIахьедина, ши шо хьалха ша кхаьчначу Францино депортаци йан мега шена. Цо бахарехь, цуьнан дахарна кхерам лаьтта Нохчийчохь.\nФранцхойн France Bleu сайто яздарехь, шозза шена тховкIело йала реза ца хилла йолчу Италехула кхаьчна иза Франце. ХIинца а и статус Францехь а ца елла цунна – шен гIуллакх тIедуза аьлла цуьнга Iедало, амма хууш дац, муьлхачу бух тIехь.\nДайначу шеран гурахь Ясуев дIалецира миграцин низамаш дохорна – хIинца и истории юха а хиларх кхоьру иза, цкъа дуьххьара Итале, тIаккха шена кхерам лаьттачу Нохчийчу хьажорах ийзало. Францхойн Iедало чIагIдо, тховкIело яларан ходатайство талламан тIегIанехь ду, тIаккха и стаг дIалаца йиш яц.\n"Ас беш болу болх, ас дIатийсина зIенаш, ас Францехь мел-кхоьллинарг – айса дуьненчохь хан йоккхучу заманчохь духхьара ала йиш ю сан, суна дукхадеза дахар нисделла сан. Суна кхин депортацин кхерам ца латтаре сатуьйсу аса, иштта сайн болх кхин дIа дIакхехьа а, хIунда аьлча, иза суна мехала ду. Аса хIиттийна уьйраш, бина болх, баьхна кхиамаш, - дахар аса ала мегар долуш хIумнаш ду уьш", - аьлла журналисташка суртдиллархочо.\nМуьлхачу бахьанашца дIавахана Ясуев Нохчийчуьра, цунна республикехь лаьтта кхерам стенца боьзна бу, цо ца дийцина.\nЯсуевна тIехIоьттина ю цуьнан белхан накъост Монтье Синтия – цо дийцира, Karma олу проект цхьана юккъехь кхоьллина шаьш, цунна грант елла Францин Iедало. Оцу Iедало хIинца суртдиллархочунна депортаци ярца сацам бан а мега – и хилахь цу шиннан болх бовр бу. Хьалхо суртдиллархой тайп-тайпанчу барамашкахь дакъа лаца кхайкхира, ткъа Ясуевна гIо лоцуш диллинчу кехатна кIел куьйг яздира 45 францхойн юкъараллин гIуллакххоша, хьехархоша, суртдиллархоша а.\nУкраинера тIом болабелчхьана сих-сиха хуьлу нохчашна дуьхьало еш, йа европхойн пачхьалкхаша депортаци йина меттигаш. Къилбаседа Кавказера схьабевлла, Оьрсийчоьнан паспорт долчу бахархоша кест-кеста латкъамаш бо къоман а, динан а билгалонашца шайца дискриминаци лелош хиларх румынхойн миграцин хьукмато. Бакъонашларъярхойн хаамашца, къаьсттина иза хьакхало нохчех: царна ян тарло депортаци, йа лаца тарло уьш, официалехь къайлахчу сервисийн лехамашкахь уьш бацахь а, Румынин доза транзитехь хадош хилча а.\nСтигалкъекъа-беттан 20-хь шведхойн Векше гIалин юккъехь митинг хIоттийра, Нохчийчуьра вахархочун Ш. Артурана Оьрсийчу экстрадиции ярна дуьхьал – Швецин миграцин сервис реза ца хилира Ш. Артурана мухIажаран статус йала. "Вайфонд" ассоциацехь Кавказ.Реалиига дийцира, мухIажар шена тIехь Iазап латтош хиллачу Нохчийчуьра ведда.


Оьрсийчоьно ГIирмана аннекси яр тIе ца дуьту Iамерко\nТовбеца-бутт 03, 2018\nГIирмана Оьрсийчоь аннекци ян гIортар къобал ца до Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа, иштта дагахь бац санкцеш юхаяха, Украинана ахгIайре цо юхаерззолц. Цу кепара дIахьедар дина оршотдийнахь КIайчу цIийнан пресс-секретаро Сандерс Сэрас.\nДахначу пIераскандийнахь Трамп Доналде, Iамерка тIетовр юй Оьрсийчоьно ГIирма шен долаерзорна аьлла, деллачу хаттарна президенто "хьовсур ду вай" аьлла, жоп деллера. ХIетахь Iамерко шен позицеш хийца тарло аьлла хетта, оцу хьокъехь комментареш йийхира Трампан администрацин векалшкара.\nКху беттан 16-чохь Хельсинкехь Путин Влдаимиран а, Трамп Доналдан а хиндолчу цхьанакхетарехь, ГIирман статусех дуьйцур ду я дац ца хаийтина Сандерса.\nДахначу кIирандийнахь телевизионна лучу интервьюхь ГIирмех дуьйцур дуй шина президенто саммитехь аьлла хьаттича, Трампан къоман кхерамзаллехула волчу хьехамчас Болтон Джона юхаэлира президентан дешнаш: "Хьовсур ду вай" аьлла.


Заградотрядаш хир ю? "Психиатрин лазартнера араваьккхина" кадыровхо "Луганскан агIонехула" жоьпалле вина\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен уллора стаг Чалаев Замид Оьрсийчоьно Украинехь бечу тIамехь "Луганскан агIонехула" жоьпалле вина. Вочу агIора евзачу Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкан буьйранча нохчийн эскаран тобанашна куьйгалла деш хир ву. Дайначу шарахь Чалаевс дIахьедира, ша Кадыровс "психиатрин лазартнера ара а ваьккхина" шех Оьрсийчоьнан Турпалхо вина аьлла.\nКерла "дIахIоттийначух" лаьцна Кадыровн уллорчара оьрсийн эскархойн куьйгаллина хьалха чот елира: нохчийн парламентан хьалханчас Даудов Мохьмада а, пачхьалкхан думан депутата Делимханов Адама а дийцира цунах лаьцна инарла-лейтенанте Анашкин Геннадийга.\nНохчийчуьрчу Нажин-Юьртан Беной эвлара ву 41 шо долу Чалаев. Кадыров Рамзан а санна, Бенойн доккхачу тайпанах схьаваьлла ву иза а. 2019-чу шарера схьа дуьйна махкахь адамийн бакъонаш хьешарца боьзначу журналистийн талламашкахь кест-кеста вийца ваьккхира иза. Хьалхо куьйгалхойн цхьахдолчу даржехь хилла иза, оццу шарахь Кадыров Ахьмадан цIарахчу лерринчу полицин полкан командир хилира.\nОцу полкан ларми чохь латтийначу иттаннашкхаь лецначарех дуккха а шерашкахь шаьш бина таллам арахийцира "Новая газето" 2021-чу шеран Зазадокху-баттахь. Оцу полкан хиллачу эскархочо Гезмахмаев Сулеймана бакъдира, мел лахара а 13 стаг вийна хилар. Цо бахарехь, Соьлжа-ГIаларчу Кадыровн полкан дозана тIехь бакъо йоцуш латтош, тIехь ницкъбеш, цара сецош нах хиллера, Iедалхошна гергахь "бехкалахь берш" хIаллакбеш.\nБинчу талламна дуьхьал Чалаевс шена муьтIахьболчаьрца цхьана видеокхайкхам бира Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире,"Новая газетех" а, журналистах Милашина Еленех а шаьш Iалашдар доьхуш. "Доллу эскаран дакъош сийсаз ца дайтархьама, тхох цхьаъ декхареван хьийза, жоьпалла тIелаца", - дIахьедира цхьахволчу ницкъахочо видео тIехь.\n2021-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь, рогIера къизачу зуламийн тоьшаллаш зорбане даьхна ши бутт баьлча, Оьрсийчоьнан Турпалхо вира Чалаевх. "Бенойн бIаьсте" аьлла, Нохчийчохь дIахьочу фестивалехь и совгIат дIакховдийра цунна. Баркалла олуш, вистхуьлучу ницкъахочо дIахьедира, цхьана хенахь Кадыров Рамзана "психиатрин лазартнера араваьккхина" ша аьлла.\n"Тахана кхузахь лаьтташ ву со, хIара совгIат схьа а оьцуш. Ткъа муха кхаьчна со кхуза, муха нисвелла со кху тIегIанехь? Кхетамах тиллачу нехан хIусамера схьавалийра ахь со, тIаккха полкан командир вира сох, ткъа хIинца Оьрсийчоьнан Турпалхо вина. Дела реза хуьлийла хьуна!", - аьлла, дIахьедина Чалаевс, ор чуьра хьалаваьккхинчу стагаца ша вуста а вустуш. Билггал лерринчу оцу лазартнехь дарба цунна лелийний, йа лелийнехь – кхачам боллуш чекхдаьккхиний - хаа аьтто бац.\nКадыровхойх бен хьакхалур дац цуьнан Iедал\nМехкан Iедалхшна критика ечу блогерна Абдурахманов Тумсона хетарехь, "ЛНР" олучу меттигехь нохчийн тобанхойн урхалла дан хIотто юьхьанца кхин кадыровхо вара вуьйцуш\n"Суна хетарехь, доккха тохар ду хIара Алаудинов Аптина [Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовс. -Редакцин билгалдаккхар.], къаьсттина оцу Луганскан агIор шен ма-хуьллу хьийзаш волчу, - ткъа жоьпаллин белхахо хIара а ца хIоттош, Чалаев къастийна. Вуьшта аьлча, кхин дIоггара хийцамаш хир бац цигахь. Кадыровс хIоттийна ву жоьпалле Чалаев, Оьрсийчоьнан урхалло хаьржина вац – цуьнан «Iедал» кадыровхойх бен хьакхалур долуш дац", - элира блогеро.\n"Хьаькам реза хилийтархьама, хIуъа а дийр ду"\nЧалаевн куьйгакIел болчара "ЛНР-хь" шайна Iемина "заградотрядийн" болх бийр бу аьлла хета Украинехьа тIемаш бечу нохчийн лаамхойх вовшахкхеттачу Шейх Мансуран цIарахчу батальонан информацин декъан куьйгалхочунна Чеченский Богданна.\n"Кремльна хаьа, оьрсийн эпсаре дезертирашна тоьпаш йеттийталур йоций шайга, ткъа шайн махкахой байина, царна тIехь Iазапаш лелийначу Чалаевс а, цунна муьтIахьболчара а хаза а хеташ дийр ду и, шен хьаькам реза хилчхьана", - элира Кавказ.Реалиица къамелдинчо.\nКремло бехкеван тарло Чалаев а, кхин а масех нохчо а\nОцу юкъанна, нагахь санна, дезертирашна тоьпаш йеттарх Оьрсийчоьнан юкъараллехь шуьйра дийцадаккхахь, "Кремло бехкеван тарло цунна Чалаев а, кхин а масех нохчо а, иштта шаьш оцу зуламех цIанлуш", аьлла тIетуху Чеченский Богдана. Конфликтан шина а агIоно юьйцуш йолу информаци бух болуш юй талла аьтто бац, саццанза боьдуш тIом хиларна. Делахь а, кадыровхойх "заградотрядех" санна пайдаоьцуш хилар тIечIагIдира Дудаев ДжовхIаран цIарахчу лаамхойн батальонан хьалханчас Осмаев Адама.\n2021-чу шеран юьххьехь къобалъязчу Ичкерин хиллачу президентан куьйгакIел хиллачу гIаттамхойн лидерна Бютукаев Асланна дуьхьал йолийначу операцина хьалхаваьлла вара Чалаев. Ницкъахочун дешнашца, Нохчийчоьнан куьйгалхочо юьхьанца дийхира "тIемалой дийна" бисийта аьлла, амма ялххе а гIаттамхо вийра Котар-Юьртан йистехь. Кхиамца ерзийна лерира хIетте а операци, "эвсара гIуллакх деш, къонахалла, доьналла" долуш ву аьлла, дIахьедира Кадыровс Чалаевх лаьцна.\nБютукаев Асланан тобанера тIемалой бу бохурш байъинчу меттехь лаьтта Чалаев Замид, 2021-чу шеран Стигалкъекъа-бутт\nЧалаев Замидан санна биографи йолу стаг лело атта ву, куьйгаллина хьалха а Iаьткъаме хуьлу иза, боху политолога, Украинехь лелош долу зуламех тоьшаллаш кечдечу Савва Михаила.\n"Иштачу нахана тIехь урхалла дан атта хьулу. И бохург хIун ду, иштта биографи йолу стаг Iаьткъаме хуьлу. Шена тIехIуттуш, лаккхара ша «Iалашвийриг» оьшу цунна. Оцу Iалашвечо аьлларг хIуъа а кхочушдо цо. Шеко йоцуш шайна ишта нах муьтIахь хилар оьшу царна, муьлхха а, адамалла йоцу омра и делахь а, кхочушдийр долуш", - боху къамелдечо, Оьрсийчоьнан буьйранчаша кадыровхойн дакъошна тIехь ледара терго латтош хилар билгалдоккхуш.\nЦо бахарехь, оккупаци йинчу дозанаш тIехь меттигерчу бахархошна тIехь кадыровхоша лело тарло Бучехь а, Андреевкехь а, Ирпенехь а лелийннарг: "Инзаре, адамалла йоцу ницкъбар, тIехула тIе цхьана а тIеман кхетамца догIуш доцу".\nЦо бохучунна тIетов Дудаев ДжовхIаран цIарахчу батальонан командир Осмаев Адам а, цунна а хета, Оьрсийчоьнан эскаран системехь "эхь-бехк доцчу нахах кест-кеста" пайдаоьцуш хиларх.\n"Вайна гина ду къоланаш деш, маьршачу нахана тIехь ницкъбар, тIеман зуламаш. Кхин керла цхьа хIума хир дара аьлла, сатуьйсийла яц", - элира Осмаевс Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь.\n"Бозбуанчаш" лийцира, нах байъа кхерамаш тийсира\nЛачкъийна вигинчу оппозицин нохчийн телеграм-каналан модератор Тепсуркаев Салман сийсазвеш яьккхинчу видеон тергойинчу, дозанал а арахьа бехачу Кадыровн режимна луьйш болчарна кхерамаш тийса вуьйлира Чалаев 2020-чу шеран Гезгамашин-баттахь. "Тахана-кхана дицлур долуш дац, аш дуьйцург. Цунах жоп доьхур ду. Шуьга забарш йойтур яц, хIара дуьне харцахь а. Мичча хенахь а, тхо дийна мел ду, жоьпе озор ду", - кхерамаш тесира Чалаевс. Тепсуркаев стенгахь ву хIинца а хууш дац.\nКадыровн критикашна кхерамаш тийсар доцург, Чалаев иштта вевзаш ву низамаш тамашен кепехь тидарца а. Масала, 2019-чу шеран ГIуран-баттахь цо дIакхайкхийра шен куьйгакIелболчаьрга, пачхьалкхан низамаш, Кадыровн дехкарш а лардеш воцург "ямартхо" ву аьлла. Цуьнан кхетамехь, царех дIатоха догIу машенийн куьзганаш тIе Iаьржа пардо латийнарш а, машенаш маса хоьхкурш а, ловзаргахь герз деттарш а.\nОппозиицн 1АДАТ болам кхолларна, ЯнгулбаевгIеран доьзал хIаллакбийр бу бохуш, кхерамаш тийсинчу нохчийн лаккхарчу хьаькамашлахь а вара Чалаев.\nЦул совнах, тIаьххьарчу шерашкахь Чалаев вара жоьпалла латтош Нохчийчохь "бозбуанчалаш" лецарна тIехь а. 2019-чу шарера схьа дуьйна, бозбуанчалех хаамаш бечу сюжеташкахь дуьйцура, "гIемаш" лоьцурш Кадыровн цIарахчу полицин полкан балхахой бу бохуш.\nНохчийчуьрчу пачхьалкхан медиаресурсаша дуьйцура "терроризмаца" къийсам латторехь Чалаевн "кхиамех". "Грозный" телеканало кино яьккхира ЧалаевгIеран "масалечу доьзалх" лаьцна, коьртачу турпалхочун Замидан кхуьй а ваша ницкъаллин структурашкахь даккхийчу даржашкахь ву: Мурад а, Исхьакъ аЧалаевгIар Нажин-Юьртан а, Гуьмсан а кIоштийн ОМВД-н куьйгалхой. Жимахволу ваша Чалаев Бекхан – Нажин-кIоштахь цхьахйолчу батальонан буьйранча ву.\nСтигалкъекъа-беттан 26-гIа – Украинехь тIом боьду 92-гIа де ду. Оьрсийчоьнан эскарш тIелеташ ду, Луганскан диссина дакъа а схьадаккха гIерташ. Северодонецк а, Лисичанск а Iалашъен украинхойн дакъош гоне дерзо хьийзаш, кхаа агIонгара тIегIерта уьш. Украинан къилбехь дIалецначу дозанашкахь Оьрсийчоьнан эскаро кхозлагIа тIеман го хIоттош бу, хаамбина украинхойн тIеман министраллан талламхойн Коьртачу урхаллин векало.


Германехь машен тIетоьхна лазийначу нехан терахь ах бIене кхаьчна. World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nСоветан маршал хиллачу Коневна хIоттийна хIоллам вовшахбаьккхина Прагехь\nОьрсийчоьнна 90 эзар евро тIедожийна Европан кхело милцоша йиттина вийначу Мурдаловн гIуллакхехула\nWorld News in Chechen » 25.02.2020 » Германехь машен тIетоьхна лазийначу нехан терахь ах бIене кхаьчна\nГерманехь машен тIетоьхна лазийначу нехан терахь ах бIене кхаьчна\nГерманерчу Гессен-кIоштан Фолькмарсене гIалахь машен тIетоьхна лазийначу нехан терахь кхаьчна 50-не. Бераш ду царех 18. Полицина тIе а тевжаш, и хаам биаржийна DPA агенталло.\nМашен наханна тIетоьхначун цIе йовзийтаза ю цкъачунна. Хуушдерг ду иза Германин паспорт долуш стаг вуйла а, цуьнан 29 шо дуйла а. Иза лаьцна цо гIашлойн могIаршна тIе машен туххушехь. Ткъа кхеташ дац, стенна дина цо и зулам.Полици тешна ю тIелатар ларамца дина хиларх.\nКатоликаш шаьш шайна беза лоручу оршоьтадийнан бараме арабевллачохь иккхина инцидент. Полици а, лоьрийн машенаш а сихха яьхкина зулам динчу метте. Гуламхошлахь бераш алссам долучу метте хьажийра зуламхочо шен машен, чехка а яьккхира иза ша наханна тIетухуш, тоьшалла до бохам лайначара.\nХиллачуьнца доьзна, Гессен кIоштахь дIасовцийна йолаелла хилла карнавалаш, ца теша нах бохам кхин юхабогIур бац, кхерамзалла хIоттийна шаьш, полисхоша бахарх.\nКIира а ца даьллера Германехь кхин цхьа ирча бохам хилла – Ханау гIалахь 11 стаг вер (оццу Гессен кIоштахь дара иза). «Дуьненан шолгIа тIом бирзинчул тIаьхьа дуьххьара хилла боккха бохам», аьлла Ханау гIалахь хиллачух немцоша.\nБерлинна 400 километр юьстах лаьтта Фольксмарсен. 7 эзар гергга вахархо ву цигахь.\nРоспотребнадзоро тIечIагIдина Нохчийчохь коронавирус хьакхаелла хилар кхин 3 вахархочун\nМаршо Радион тIаьххьара керланаш (03.04.2020)\nВ Крыму приступили к сбору клубники


Ди сайрангахьа лестадар, буракех машин а етта, Саварбик кхай тIара волавелча. Делкъийга доладеннача догIах дукха ха ялалехьа лоа а хинна кIайденнадар кхаш а гонахьара довкъаш а. Дика аьттув баьннаб совхоза отделене болхлой: йоачан хилалехьа буракаш чуэца кхийра цар. ТIеххьара машин я Саварбика хьор. Кхоана кхычахьа хьожавергва из. Мичахьа хьожавергва хац.\nВешта, хIанз цо хьоча наькъал халагIа хургьяц цхьаннахьа а. Боккхача новкъа ваьлча-м хийцца станце гIоргвар Савабрик. Цхьан хана жагIа била хиларах хийцца машин йохалургйолаш ба никъ. Цхьабакъда, хIанз-м хала вода из: лоа улле а, кIал хотта ба. Цкъаза цхьан метте латтийс машин. ТIаккха кхестача чархашта кIалхара дIаухача цицхаша къоарзду тIехьашкара лоа.\nЭггара тIехьа а боккхача новкъа йоал машин. Доккха са а даьккхе, кий хьал а тетте, пхьош хьекхе хьоцар дIадоаккх Саварбика.\nДукха ха яц шоферий курсаш а яьха из автобазе балха вена. Тахан санна хало тIакхаьчаяц Саварбика ше цхьаь болх беча шин кIиранна. Бакъда, тIехьашка ваккханзар из цу халоно. Шийна доккха хIама карагIдаьлча санна хет зIамигача сага. ХIанз бе хетац цунна, кхоана ше миччахьа хьожавой а.\nХийцца йода машин, кастта станце кхоачаргва Саварбик. Йийкха яларе, гуш хургьяр станци. Цхьабакъда, хIанз-м станци меттел, цул гapгaгla улла юрт а гац. Листа делхача лайво дохк доаллаш санна хетийт.\nЦIаьхха хьалхашкахьара цхьа Iаьржа хIама хьакъад. Юххьанца къоаста ца луш хиннача цох, дукха юкъ ялалехьа, машин хул. Машин ше йолччара меттахьа ялац. Цхьа хьовзам хинна шофер латтилга хайра Саварбика. СихагIа цунна дIатIакхача а новкъостал де а чIоагIа сагота ва из. Шоайла новкьостал деш шоферий Iаьдал долга хов Соварбика. ХIанз из новкъостал дича, шийх бокъонца шофер хинна ваьннарг лерхI цо.\nДIатIакхоаччашехь машин соца а йийя Iокхоссалу Саварбик. Машина уллув латтар бIаргкхетташехьа вайзар цунна. Из вар района культуран отделера Мурад. Ши шу хинна а Iацар Саварбика из вовза. КIирвенна Саварбикагахьа хьахьежаш латта из, цIаьхха дIавийрзар.\nЧIоагIа гIадвахавар Мурад шийна духьалйоагIа машин бIарга ейча. ТIехьашка цхьацца чарх мара ца йоаллача грузовикаца Iyppa денз юрташкарча клубаш-ка кинофильмаш дIа-са кхухьаш лийннав из. ХIанз цхьаькханахьа дихьача ваьннав. Тамаш я-кх ханахьа воале — камера хеца а енна, IовIашкаяхай тIехьашкара цхьа чарх. ДIайолла сов камера а яц. Тиша я культуран отделерча машинашта латта чархаш а камераш а. Тоа е Iуррехьа а совхозе йихьаяр камераш. Царга хьийжача, дIахьокха кинофильмаш а доацаш юсаргьяр клубаш. Духьалакхийттача шоферо гlo дерг ма дий яхаш хиннавар Мурад из хьатIакхаччалца. Цхьабакъда, хIанз цох а дог диллар.\nМурад вайзача, цхьан юккъа Iоваьннача латтийс Саварбик, тIаккха майрра ког а ловзаш дIатIаволалу. Мурада шаьра хьахоз тIехь-тIехьагIа гаргадоагIа цун когий таташ, цхьабакъда юхахьажац. Кабинка чура дIоагIа, монтировка е моллагIа аьшк бе йолла дагадох цунна. Шийх кхеравенна ийцай, аьнна, Саварбика хетар кхераш, ше латтачара меттахьа ца воалаш Iа. Наж санна чIоагIа саг ва Мурад. Бе вIалла хIама еце а, ший низах теш из. Цудухьа сатийна ва. Сатийна вар из когий таташ геттара гаргагIертача а, шийна уллув «Iассалам-Iалейкум!» оалаш хезача а.\n— Ва Iалейкум-салам, — аьнна, эггара тIехьа а Саварбикагахьа дIахьож Мурад.\nСаварбик хецаеннача чарха тIавода.\n— Хьа хIана яккхац Iа ер? — аьле, чархах ког Iотт цо.\n— Сенна йоаккха из хьа? — Кабина йолчахьа дIаволалу Мурад. ГIулакх-м дац цун цига, хIаьта а ше юхера дIаваьлча, Саварбик вахар догдоах-кх цо.\n— Запаска еций хьога? — аьле, тIехьакхайк Саварбик.\nРаьза вац Саварбик: «Аьттув баьннача мотте нийсде дезаш тхона юкъера дов из доллашехьа, укханна гIулакх де гIерт со… — эккх цун дагахьа. — ХIаьта ер-м согахьа хьахьажа а мича ваш. Сох дош ца хетилга дахьогI укхан из? А, фуннагIа дале а, новкъостал де деза…».\n— Хьаяккха чарх, сога я запаска! — Ший машинагахьа дIаволалу Саварбик.\nКабина чура цIарацIура хьа а ийце, чарха тIавода Мурад. Цецваьннав из Саварбика леладечох. ХIанз цунна юхера дIаваха зIамига саг ши шу хьалха цунна вовзаш хинначоа юхе чIоагIа хувцавеннав. ГIар а сомъеннай, юхьмараж а бIарахьажар а цIенхаштта къонахчун дараш санна да.\n…Района культура цIен лакхача цемента уйчен тIа вIашагIкхийтар уж шиъ цу сарахьа. Хоза сайре яр из. Шорттига лоамашта тIехьашка дIалечкъар малх. Цхьан юкъа, йоккха йийзача цIеро санна, сийрдаяьккхар цо сийнача сигален йист. Юрта юкъе гIолла чакхйоалача улица йIоахалла хьалхьежача лакхача коанаIарех тара хетар Мурада лоамий дукъ. Цигахьара гIийло хьахьекхача михо безаме дегI хьестар. Юрта юкъе дагIача, гобаьккха лампаша сийрдадаьккхача культуран цIен гарга ме гIорт, баьдегIа хетар лоамаш. Кастта Мадинатах ший бIаргкхетаргболга дагаухаш гIозвувлар Мурад. Городе ший машин тоаеш даьккхача иттех дийнахьа из ца гуш чIоагIа саготденнадар цун.\nСарахьа ше цIакхаьчача, цIена барзкъа тIадувххал мара юкъ ца йоаккхаш, йоI балхара чуухача новкъа ваьлар Мурад. ВIаши дош кхоссал мара юкъ яккханзар цар цхьана. Латта йиш хилча, вIалла кIорда ца деш, дии бийсеи вIашагIхетта латтаргбар уж. ХIанз а духьале ю ширача Iаьдало, паргIатта вIаши бIаргаго а къамаьл де а дитац йоIи зIамига саги, наьха бIаргех лорабала безаш хул.\n— Тховсара кино.., — аьнна йолаелар Мадинат. Культуран цIен уйчен тIа кховиъ зIамига саг латтар. Царца вар Саварбик а. Цо толха а йир из хоза ахкан сайре…\n— Ер я камера, — аьнна, вена тIеххьашка хьаэттача Саварбика юкъагIйоах уйлаш. ДIоагIаца ше хьахьувзаеча фента тIалатт Мурад а ши бIарг. Саварбик вахача дикагIа хет цунна. Ший бе йоалла камера хьаелча, ваха мукъа ма вий из, цхьабакъда Мурад а карагIдалац юха а кхайда цунгара из хьаэца. Тешац из Саварбик шийна дег тIара новкъостал де лаьрхIа хиларах. Мурад юхакхайдача, вела а къежа: «ДагайоагIий хьона из сайре?» — цо оалий а мича хов.\n«Сона-м дагайоагIар из сайре, хьона йоагIий-хьогI из дага? — йоах Мурада ше-шийца. — ДагайоагIе, сона гIулакх де хIана гIерт хьо?»\n…Шийна тIехьашка латтача Саварбика шортта шокарца лекха йиш хоз цунна. Культуран цIагIа дIачуйодача шин йоIа тIехьа а хьежа, цо теха шок дагаера Мурада. Раьза воацаш Савабрика бIара а хьежа, йист ца хулаш, сатехар цо цу хана. Геттара дегаза хийтар Мурада Саварбика тIаювха кога хьакхингашка Iо ца кхоача готтига гIонаш дола хачи а, йоккхий чIегилгаш йола коч а, михо дужадаьча кIих тара йола керта тIара мосаш а. Хьалхарча бус кино баьхкача наха а кIордавайтар цо ше. Дикка наьха уйла экрана тIа хьахьо-кхачунна тIаяхача хана, ца доагIа дош а кхессе, уйлаш юкъагIйоахар цо. ГIаьле лотайича саго хIама а аланзар цунга. Контролеро дIайоае аьлча, ла а дувгIанзар.\n«Ше даьр могийтандаь да-кх укхо леладер, — йоахар Мурада ше-шийца, Саварбика бIара а хьежаш. — Шийна тоам бар да-кх укхо дер. Ше мара, кхы саг ца лоархIилга да-кх из. ХIанз мехкарашта тIехьа шок техар. Из а магийтар. ХIана могийт из? Укхох ца вухьилга да из е укхунга хIама аьлча, вайнаьха IаьдалагIа дов хьер кхерилга да из? Е хIаране саи-саи фу гIулакх да яхилга да? Укханна-м кхы вогIадар а карагIдаргда. Ер цаI хинна а Iац. Цудухьа кIезига ух мехкарий кино, цудухьа уха хургбац-кх уж художественни самодеятельносте а. Ер моргаш укхаза кхестандаь йойта хургьяц-кх Мадинат а цунна юкъе. Укхо-м цунна тIехьа а ма тохарг-йий шок, во дош а кхоссаргда…».\nИз бакъде воаллаш санна, хIетта кино дIачуйодача йоIа тIехьа а хьежа, велавелар Саварбик.\nЮха а хьежа, йист ца хулаш йолаелар йоI.\n— Сога хIама доаллаш санна юха-м ма хьежий хьо, — аьлар Саварбика.\n— Фу ях Iа цунга? Хьа цунга фу доалл? — аьлар цо.\n— Хьа фу гIулакх да соца, аз фуннагIа яхе а? Хьа фу хул из?\n…Хьаяккха аьнна Мурада хьаозаяь чарх цхьан оагIорахьара дIалоац Саварбика. Мурада чарха чура камера хьайоаккхашехьа, гош тIа Iолох а венна, шийгаръяр дIачутеIае волалу из…\nКамера дIаелла ваьлча хьал а гIетте, насос хьа а ийце, чарх ювса волалу Саварбик. Цкъа насоса IотIадезлуча, тIаккха хьалнийслуча цун диткъача, лакхача дегIа бIара а хьежаш, уйла еш латт Мурад.\nЮха а из йоI шийна гуш санна хет цунна. Саварбика раьза йоацаш бIарахьеж из…\n— Хьа фу хул из? — хетт Саварбика ца вашаш Мурада бIара а хьежаш.\n— ХIама а хилац.\n— Со волччахьа латтий-м ховргда хьона, кхы хьо укхаза цу тайпара кхалсагага йистхуле…\n— Фу дергдар Iа сона йистхилча?\n— Сийсара кино Iа леладаьчоа а сатехар аз хьона! — аьнна, пIелг оагабир Мурада.\n— Аьъ, иштта майра ва хьо? Iовалал уйчара, хье маIа вале, — аьнна, киса кулг а делла, сихха лагIаш тIа гIолла Iоволавелар Саварбик.\n— Хьох кхера а венна укхаза Iергвале.., — аьнна, цунна тIеххьа Мурад а волавелар…\n— Мурад, юхавалал, — аьнна, цхьан зIамигача саго юхаозавир из.\n— Аз фу ду-м ховргда хьона, — Саварбика кисара кулг хьалдаьккхача, къегача урсах бIаргкхийтар Мурада. ТIакхийтта пхьарс хьовзабаь, узамаш дайтар цо Саварбикага. ТIаккха бера урс Iодежар…\n— Хьаял сога, — Саварбика бе йоаллача насоса дIа-тIакховд Мурад.\n— Сабарде, кIаьдвеннавац со-м.\nДикка ше кIаьдвелча мара Мурадага насос дIаяланзар Саварбика…\n— Кхы са дий хьа? — Саварбика пхьарс дIа ца хецаш, Iокхайда урс хьалъийцар Мурада.\nКIаьдвенна вувхьаш латтача шийга Мурада хIанз а: «Кхы са дий хьа?» — яхаш санна хет Саварбика…\nЦигга тIанийсвеннача дружиннико новкъостал а деш, милице отделене дIавигар Саварбик.\n«Цунна суд йойя, дов хьахьувргда-кх сога, — йоахар дагахь Мурада отделенера ше аравоалача хана. — Ловча хьувлда из. Цу ширача Iаьдалга юхахьеже, хьалха дIавохалургвац…».\nЦхьа шу суд йир Саварбика. Из ярга хьежаш ваьгIача санна, сихха венача цун даь-веший воIа Iазе, нага-хьа санна Саварбик цIа ца воагIе, пхьа Мурадага боаллалгеи, цIавоагIе, шийна даьр цо ше цIахьоргдолгеи хьа а хайтар.\nЦхьа шу гаргга ха я Саварбик цIавена. Каст-каста бIаргагу из Мурада культуран цIагIа, бакъда хьалха хинначоа чо тара а вац. Мурад шийна ца вовзаш санна тIехвувл из. Мурада-м хов ше цунна вовзилга а цох ло-равала везилга а.\n— Хьо ца кхере а, вайнаха дита-м дитац шоашта даьр. Хьо во а ма иккхав хьай гIулакх доацача юкъе.\n— Иштта лархIац из вайнаьха IаьдалагIа.\n— Ширача, мурденнача IаьдалагIа яхий оаш? — аьле, кулг тосс Мурада. — Шоай хьашт долчча бесса лархIа мукъа бакх уж.\n— Лоралуш хила веза, атта тийшача балхах хIама дергда… «Тийшача балхах хIама де лаьрхIа вале-м, хIанз аьттув ма бий укхун», — йоах Мурада ше-шийца. Букарвийрза насосаца болх беш воаллача цунна бIарга а гац шийна юххе латта Саварбик. Мурада хац шорттига кисара урс хьа а даьккха, шийна тоха кийчвенна из латтий. Монтировка а гац Мурада бIарга. Саварбика бе йоаллий-хьогI из? ХIаьта а дIахьажац Мурад цунгахьа.\nЦхьабакъда, Саварбика-м Мурада шерача букъа бIарг тIерабаккхац. Даь-веший воI Iази шийна юххе вена хьаэттача санна хет цунна. ТIачувх из Саварбика. «Вай цIен меттел, тайпан саго а шийна даьр дита моттиг яц. Иззал мара хьай къонахчал деце, во-м даьра хьийзав хьо урс а даьккха. Корта кIайбенна со гIоргва хьа дов нийсде?» «Саг ваха везац, айса нийсдергда аз», — йоах Саварбика. «Шу дала-м доалл хьо цIавена. Мала тешаргва, аьттув ца боалаш иззал ха дIаяхай аьлча?»\nАьттув ца боалаш-м лийннавацар Саварбик. Массаза бIаргавайна хургва цунна Мурад культуран цIагIа.\nАьттув-м хIанз а ма бий Саварбика. Урс деце а, мукх доалл цун киса, хьалверза а юхадухьалъотта а Мурада кхелехьа, шозза, кхозза тоха кхувргда. ТIаккха цун духьалъотта низ а хургбац. «Къонах ва!» — аргда Iазе. — «Фу бахьан долаш тох аз из?» — «Аьъ, фу бахьан долаш яхилга фуд? — аьле, тIачовх Iази. — Хьога цо на-бахта даккхийта шу? Из деций бахьан?»\n«Цу хана укхо са бера урс дIадаьккхадецаре фу хургдар? — яхаш уйла ю Саварбика. — Цхьан шера тIа соцаргдацар из тIаккха, е цIенна а, е наха а пайдана воацаш лелаш хургвар. ХIанз ер санна шофер ва со а. Ер ва-кх са харцахьара никъ хоадабаьр…»\n«Айя, фу дувц Iа, доккха эхь ма дий вай цIен цо даьр! Вайнахьа Iаьдал довзаций хьона?» — «Довзац из Iа дувца Iаьдал-м, — яхаш, хьажаюкъе шод бехк Саварбика. — Е довза безам а бац».\nНасоса тIакховд Саварбик.\n— Хьаял сога!\n— Яьннай ер-м хIанз, — йоах Мурада, вувхьа а вувхьаш. — Хьо гlo. ХIана латт хьо?\nЙийса яьнна чарх Мурада хьалъураоттайича, цхьан оагIорахьара дIалоац Саварбика а. Шинне а дехьареи сехьареи хьа а лаьце, дIайолл цар чарх. Цхьабакъда, вIаши бIарахьажац. Шоаш доаха са а хоз шиннена а, баламаш вIашагIкхета дукха хIама а эшац, алхха бIаргаш да-кх вIаши лечкъаш.\n— ГIо хIанз, — йоах Мурада, чарх дIаоттаяь яьлча. Эггара тIехьа а бIарахьож из Саварбика. — Хьаштдоацаш гоавир аз хьо. Баркал хилда хьона. Никъ дика хилба хьа.\n— ХIама дацар из-м, фуд гайча, — кулг а тессе, ший машин йолчахьа дIаволалу Саварбик.\n«Вай, венна вилла хьо. Саг вац хьо!» — Iазе оаз хезача санна хет Саварбика. ГIа бехкабелча санна юхасоц из, тIаккха цIаьхха юха а вийрзе, Мурада тIаволалу. Мурад цо леладечох ца кхеташ, бIарахьежжача латт. Ше дIатIакхоаччашехьа, кIирвенна Мурада бIара а хьеже, кулг дIакховдаду Саварбика.\nШийга хьакховдадаь кулг бе а делле, цхьан юккъа цецваьнна ше дIахо фу аргда ца ховш латтийс Мурад, тIаккха, йист а ца хулаш, тоIавийя Саварбик мархIаволл.\n← О дополнительных гарантиях прав детей на отдых и оздоровление\nСай белхах лаьца →


За1апхош бихьа никъ - 12 Мая 2011 - Фонд «МЯЛ»\nГлавная » 2011 » Май » 12 » За1апхош бихьа никъ\nЗа1апхош бихьа никъ\nБарх1лаг1ча мае Москве поклонная гора яхача метте «АМИО» яхача къонача за1апхой юкъарлон организаце в1ашт1ехьа яьккха акции д1айихьар. Цига дакъа лоацаш бар ерригача Россе мел бола за1апхой. Иштта шоай арг1ах г1алг1ай мехкара баха за1апхой а бар цига дакъа лоацаш. "Маьл" яхача наха новкъостал деш йолча вай мехкарча фонда шоашка иштта моттиг я аьнна Москвера хоам беча, эггара хьалха ца баха лаьрх1а ак аьннадар шоашка наькъа Баха-бахка ахчан кхоачам ца хиларах. Бакъда, провительстве иштта моттиг я тха новкъостал ду далар тхона аьнна дехарца хоам бича, цар наькъа баха-бахка а цига 1е а ахча деннад.\nВай мехкара яхача тоабанца кхо за1апхои цхьа лори нахага чехка хоам бара вола болхлои за1апхошта ши новкъости вирригаш ворх1 саг вахавар. Ала деза ше требуне къамаьл деча хана маьл яхача вай фонда кулгалхочо Дзейтов Хьусена Лайлас г1алг1ай къаман ц1ераг1а къамаьл даьлга. Ший къамаьле цо аьлар:\n– Таханарча дийнахьа вай дай бахьан долаш укх денга хьакхьачад вай. Х1аьта вай цу даьй сий де а уж ларх1а а декхарийла да. Массехка шера хало-атто шелал-й1овхал къоаста ца еш цхьа дезал сана ца бохаш моастаг1чоа духьал лаьттаб вай дай. Уж ба ерригача Россе мел дахача къамах бола нах. Х1аьта тахан вай декъаделар нийса дац вай цхьана хила деза. Тхо укхаза дахкар бахьан да аьлар Лайлас д1ахо. Тхоаш барт-машара т1ехьа долга д1ахайта а массабола за1апхой а берррига ветеранаш а укх доккхача денца даькъала бувца.\nД1ахо ткъаь иттлаг1ча июнера кхоалаг1ча июле кхаччалца Россе паччахьалкхе хьахилчахой хьалхара хулаш йолча «Мессе Дюссельдорф» яхача укх дунен т1ара йоккхаг1йолча компанех йоккхаг1йолча компане Германский выставка я Москве д1ахьош. Цига массайолча оаг1орахьара могаш боацача за1апхошта эша х1ама екъаргъйолаш я.\nВай мехкара яхача делигаце хозаг1йола оаг1онаш эздел гойтарах кхы йолча фондашта ца1 е шиъ мара ца енна пригласительни вай чарна пхиъ еннай.\nКатегория: Новости Фонда | Просмотров: 2040 | Добавил: moarshal | Рейтинг: 0.0/0


Немцовн цIарах совгIат лур ду Титиевна\nСтигалкъекъа-бутт 02, 2019\nЦIераш яьхна оппозиционер хиллачу Немцов Борисан цIарах хIора шарахь дала юкъадаьккхинчу совгIатан номинантийн. Оьрсийчохь демократин мехаллаш Iалашъярехь къонахалла гайтарна аьлла, 4-гIа шо а ду премеш дIасадоькъу. "Новая газетан" дешархоша къасторца 35 кандидаташлара пхиъ финале ваьлла. Оцу тептарехь ву, наркотикаш гучуевлла цуьнгахь аьлла, Нохчийчохь 4 шо хан тоьхна, Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" офисан куьйгалхо, политикан тутмакх Титиев Аюб.\nШена дуьхьал айдина гIуллакх политикан бух тIехь ду аьлла, дIахьединера Титиевс. Ишта финале бевлла коррупцица къийсам латто Фонд кхоьллина Навальный Алексей а, блогер, Либертарианан партин декъашхо Светов Михаил а, Карелера историк, бакъонашларъярхо Дмитриев Юрий а, "Открытая Россия" боламан федералан кхеташонан декъашхо Шевченко Анастасия а. СовгIаташ дIалуш церемони хир ю Боннехь Мангал-беттан 12-чохь.\n2015-чу шарахь Москвахь вийначу политикан Немцов Борисан безамна юкъадаьккхина ду цуьнан цIарах совгIаташ далар. Премин коьрта Iалашо ю - маршо къуьйсуш нах Оьрсийчохь кIезиг цахилар юкъараллана дIакхайкхор.