Francisco Villarino Ojea. Paco de Escornabois by Castor Castro - issuu\nFRANCISCO VILLARINO OJEA “PACO DE ESCORNABOIS” Como Paradigma do gaiteiro popular. Prácticas e usos musicais do Antroido de Castro de Laza Félix Fco. Castro Vicente 15 de setembro de 2010\nRESUMO/ ABSTRACT: O presente traballo reúne unha serie de reflexións sobre a figura e a función do “gaiteiro”, personalizándoas no gaiteiro Francisco Villarino Ojea, “Paco de Escornabois”, e situándoo no contexto do Antroido de Castro de Laza, da bisbarra de Verín, pertencente á zona sur oriental da provincia de Ourense, antroido onde estivo tocando o Sr. Paco durante máis de cincuenta anos conformando parte do seu “paisaxe sonoro”. This work collects several thinkings about the “gaiteiro” figure and function, personalizing them in the bagpiper Francisco Villarino Ojea, “Paco de Escornabois”, placing him in the Antroido of Castro de Laza context, from the Verín county, placed int he southeast of Ourense province, the carnival where Mr. Paco de Escornabois was playing during more than fifty years, molding its soundscape. TERMOS/ KEYWORDS: Castro de Laza, Laza,, Ourense, Galiza, Antroido, Carnaval, Carnival, gaiteiro, gaita, bagpiper, bagpipes, Piliqueiro, masquerade, música, music, tradicións, traditions.\nVista panorámica da aldea de Castro de Laza, e á dereita en primeiro plano o monte do Castro\nNo presente traballo imos facer unhas reflexións sobre a figura do gaiteiro 1 popular, personalizándoas no gaiteiro Francisco Villarino Ojea, “Paco de Escornabois”, situándoo nun contexto concreto, o do Antroido de Castro (Concello de Laza, bisbarra de Verín). Neste Antroido tocou o Sr. Paco durante máis de cincuenta anos conformando parte do seu “paisaxe sonoro”, pero antes de falar do gaiteiro, imos contextualizar o lugar e o tempo en que discorre a acción, falando primeiro de Castro e o seu Antroido.\nCASTRO E O SEU ANTROIDO. Castro é unha pequena aldea, hoxe terá arredor de 30 veciños, da zona da montaña oriental da provincia de Ourense, ao suroeste da Serra de San Mamede e da Serra do Invernadoiro, situada a unha altitude de 500 ms., ao inicio do val do río Támega. É un pequeno val estreito rodeado de montañas, onde nace o Támega pouco máis arriba.\nO río discorre cara ao sur, pasando\npor Verín, adentrándose\nkilómetros máis aló en Portugal, e vai dar ao Douro despois de 145 kms. de curso. Castro é cabeza da Parroquia de San Pedro de Castro formada polas aldeas de Castro, Soutelo Verde, Naveaus, Tamicelas, Vilameá, Correchouso, O Navallo, Carraxó e A Edreira. A cabeza de Concello é Laza, que con vinte núcleos de poboación e arredor de 1.900 habitantes, diseminados entre o val e as montañas, é un dos concellos máis amplos de Galicia con 215’90 kms. cadrados de superficie. 1\nGaiteiro é o nome que se lle da ao intérprete da gaita, uns dos máis típicos instrumentos galegos para interpretar a súa música popular. A gaita galega é un instrumento aerófono, composto dun fol ou receptáculo de aire flexible que se insufla mediante un tubo chamado “soprete”, un tubo sonoro produtor da melodía “punteiro” que leva unha dobre cana tipo oboe “palleta”, e outro tubo sonoro “ronco” que fai un son continuo de acompañamento (pode ter de un a tres). A gaita galega pertence á familia occidental ou europea de gaitas que se caracteriza por ter o punteiro cónico e empregar as dobres lengüetas citadas.\nVista oposta á anterior, do val do Támega dende Castro de Laza, ao fondo Soutelo Verde, á outra beira da montaña atópase Escornabois, lugar de onde é natural Francisco Villarino Ojea. (Antroido do 2006).\nÉ unha zona de economía fundamentalmente agropecuaria e forestal, con abundancia de montes e pouco espazo para cultivos (pero terra fértil). Dende fai uns anos foi esmorecendo dada a despoboación e a depresión económica do rural do interior de Galiza. Con altas taxas de emigración, a xente que queda hoxe é case toda maior, hai moi pouca xente nova que siga traballando e residindo na aldea, se ben os que viven en cidades relativamente próximas, seguen tendo relación coa aldea a van alí de cotío. É unha zona que se ten desenvolto moi pouco a nivel turístico para o grande potencial natural que ten. Se hai unha verba que define e caracteriza o pulso vital de Castro, esa é a de “Antroido”. O Antroido é a festa previa á Coresma dentro do ritual católico, é unha festa variable no tempo xa que depende da data en que se fixe a Semana Santa, pero ven caendo nos meses de Febreiro ou Marzo, en plena invernía. De raíces indudablemente pagans, é a antítese da Coresma, uns días de excesos, enmascaramentos, cambios de papeis, case de libertinaxe, de exaltación da sensualidade, de subversión e inversión da orde social “normal” que rexe ao longo do ano. É a fase previa ao rigor da época que ven a continuación. A verba Antroido dise que provén etimoloxicamente do latín “Introitus”, co senso de introdución á Coresma. O Antroido ten unha forte raigame en toda Galiza, sobre todo na provincia de Ourense, tendo fama as localidades de Xinzo de Limia, Verín e Laza, onde é moi celebrado cun sentimento especial, que se manifesta cando din que “o Antroido lévase no sangue”.\nPara os habitantes do val pódese dicir sen esaxerar que é a festa a máis importante, agardada, desexada e celebrada no ano, a que regula o Ciclo do Ano en moitos aspectos, así é común tema de conversación entre os paisanos o tempo que falta ata o Antroido, lembrar as anécdotas que ocorreron nos de anos anteriores. Moita xente que vive fora é a única época do ano que volta á aldea collendo mesmo vacacións para poder vir, e incluso non é estraño ver xente chorando o último día do Antroido por terse rematado este e ter que agardar un ano máis para volver a vivir un novo. Segundo manifestacións de Francisco Aguiar Fernández (no seu traballo inédito “Castro: un Antroido de Aldea” e do que collemos algún dato máis) os maiores chegaban a chamarlle “O Santo Antroido”, o que amosa o carácter sagrado e a importancia que lle confiren ao mesmo. Na época da Ditadura, cando case desapareceu o Antroido pola prohibición de das máscaras e de celebrar reunións espontáneas, Castro foi un dos poucos sitios onde se seguiu celebrando e correndo os Peliqueiros precisamente porque o posto da Garda Civil estaba a uns quilómetros de alí, en Laza. Non é doado resumir nunhas liñas todo o que é o Antroido. Pódese dicir que o espírito do Antroido está encarnado na figura do Peliqueiro, personaxe sagrado, viste chaqueta curta, pantalón de liño con tecido feito con “ganchillo”, flecos e pompóns, suxeito cunha faixa, completado todo cun pano ao lombo, camisa branca, garabata, medias e ligas nas pernas. Estrea dos Peliqueiros o domingo na saída da misa\nCaracterístico do Peliqueiro son a máscara (que non careta) cun enigmático sorriso –que algúns estudosos relacionan cas esculturas celtas cun sorriso semellante- , adornada na mitra normalmente con motivos animais, vexetais, o astronómicos, e a “zamarra” -especie de látego feita con pel de becerro- na man dereita para golpear aos que se lle interpoñen no seu camiño. Soen correr pola aldea en fila, e as súas carreiras escóitanse por toda a aldea grazas ás seis chocas que levan amarradas á cintura. Representan a orde e a lei do Antroido. A súa orixe histórica é incerta, segundo algúns arremedan aos cobradores de impostos que proviñan do veciño castelo de Monterrei.\nOutros personaxes do Antroido son os Maragatos, hoxe case desaparecidos. Aínda que este é o nome da xente das terras da Maragatería de León, en Castro denominan así a determinadas a determinadas persoas disfrazadas. Hainos feos e bonitos, os Feos –que levan peles de animais e cornos de carneiro semellan polo seu comportamento ser a antítese do Peliqueiro, xa que algúns levaban tamén uns látegos feitos co “temoeiro”, cincha de atar o xugo dos bois ao carro, e loitaban cos veciños que os tentaban emporcallar e pechar nas cortes dos animais- , os Bonitos acompañaban ás comparsas\norganizadas polos veciños. A Morena arremeda a unha vaca, cunha careta de madeira con cornos colocada nun pau, e no outro extremo se lle pon un toxo como rabo. Manexada por unha persoa tapada cunha manta, escorna á xente. Tamén son importantes as Formigas, que despois de collelas no monte, quentalas e botarlles vinagre para enrabechalas, bótanse á xente. Morena no Antroido do 93, foto: Francisco Aguiar\nA celebración do Antroido hoxe concéntrase en catro días, sábado, domingo, luns e martes, aínda que hai todo un tempo previo de preparativos, tanto de tipo gastronómico, ex. a elaboración da “bica branca”, típico doce do Antroido (biscoito feito con clara de ovo, nata e fariña, que só se fai no Antroido no forno comunal –segundo a tradición empezouse a facer así porque había un cura que non lle gustaba a xema do ovo- ), como de confección e preparación dos traxes de Peliqueiros, e o entrenamento dos que o van levar para poder aturar o esforzo físico), antigamente xa se comezaba a preparar dende no Nadal.\nVamos facer un pequeno resumo de cómo se desenvolve o Antroido durante ese días. O venres comeza a chegar a xente para o Antroido; moita xente, emigrada, colle vacacións eses días para non faltar. Ás veces organízase unha improvisada cea comunal nalgunha corte amplía para xuntarse todos. O sábado é o día que se inicia a festa coa chegada dos gaiteiros á tardiña, quen son recibidos con grande ledicia - xa que o gaiteiro segue sendo a alma da festa e a única música que se escoitará en todo o Antroido, nin charangas nin orquestras - e esa noite xa hai verbena. A súa música non parará ata que remate o Antroido, facendo a alborada – pasarrúas pola mañá para espertar aos veciños-, “sesión vermú” antes do xantar, a media tarde e verbena á noite.\nO domingo é o día grande, é o primeiro día que saen os Peliqueiros, a “Estrea do Peliqueiro”. Aparecen á saída da misa e corren en ringleira dando voltas diante de todos os veciños da parroquia. É un xeito especial de correr, co corpo ergueito, cadencioso, con ritmo, para facer soar as chocas. É un momento máxico, punto álxido do Antroido, que tamén vale para xulgar quén fai un bo peliqueiro e quén non.\nDespois de elo os Peliqueiros percorren as casas da parroquia, sendo invitadas nelas a bica branca e licor café (licor con augardente e café típico de Ourense). É unha especie de bendición e acción de grazas por estar de novo un ano máis xuntos, e a forma típica de saúdo e a de “De hoxe nun ano”. Os demais días pode haber algún Peliqueiro, pero polo xeral concéntrase no domingo. O luns á mañá faise na aldea veciña de Tamicelas a “Farrapada” – loita entre a xente botándose “farrapos” (trapos vellos mollados cheos de barro ou cousas peores). Despois da loita agasállase á xente con bica, licor café, e viño. Á tarde é cando baixa a “Morena” do monte e tíranse as “Formigas” á xente. O martes, último día do Antroido, un aire de nostalxia enche o ambiente, faise unha mesa popular coa participación dos veciños, e na tardiña é cando se le o “Sermón”, tamén chamado “Testamento do burro”, copla satírica no que se comentan os sucesos do ano, repartíndose ficticiamente partes dun burro morto.\nO epicentro, lugar social fundamental, mentres dure o Antroido (fora do domingo á mañá que é o espazo existente diante da igrexa parroquial e a casa reitoral) é o bar montado\npolos mozos, normalmente nunha palleira deixada por un veciño, que entre outros requisitos ten que ter unha pequena praza minimamente ampla diante para poder facer baile e que se xunte a xente. Nese espazo faise pola noitiña unha fogueira para escorrentar a friaxe e bótase palla para que a xente se deite nela a carón do lume. É corrente que o gaiteiro alterne a música dentro e fora do bar segundo onde estea a xente e o tempo que faga. É un Antroido espontáneo, non tan planificado como o da cidade, non hai “mascaritas” ben vestidas, nin disfraces alugados,\ndisfraces. A xente disfrázase co primeiro que atopa (roupa vella…) e as bromas que se preparan tanto individuais como en grupo, sucédense dun xeito inesperado e co único límite do maxín (as máis habituais, emborrallar, mollar á xente, botar fariña, golpear con toxos, botar formigas). Ninguén\nse pode molestar por moi pesadas que sexan as bromas. Arriba dereita: Boda dun burro e unha burra. Foto:\nFrancisco Aguiar Fernández Dereita: Loita con fariña na taberna\nUNHA VIDA DE MÚSICA\nPaco de Escornabois tocando cos seus irmáns Ramón (bombo) e José (tambor). Foto:Alba Vázquez Carpentier\nFrancisco Villarino Ojea (Escornabois – Trasmiras, 1924), comezou a tocar dende moi pequeno música en gaitas de alcacén –aerófono construído con pallas de centeo que se emprega de cotío como divertimento infantil- que el mesmo facía, a súa afección pola música ven da súa nai, unha de súas meirandes fontes de inspiración na música, e dos gaiteiros que escoitaba de pequeno (os máis famosos que lembra na zona eran Inocencio e Modesto de Abavides, Marcial “O Rato” de Trasmiras, o “Foxe”, Eusebio e Carliños de Viladerrei, Ferrín da Xironda). No 1940, cando tiña 16 anos, a súa nai decidiu mercarlle una gaita e acordou co artesán Celso González Dafonte,”Celso de Ganade” (1908 – 1994) que lle fixera unha. Celso tiña un torno de pedal, e para conseguir a gaita, aparte de pagarlla, Paco tivo que axudar ao artesán a facela dándolle ao pedal durante dous días. Os seus irmáns Ramón e José tamén herdaron a afección musical e aprenderon a tocar (Ramón toca tamén a gaita), e formaron o grupo dos “Gaiteiros de Escornabois” con gaita, tambor ou caixa, e bombo. É común en Galiza que aos grupos musicais e de gaiteiros empregan para nomearse o topónimo do lugar de orixe, en vez de inventar un nome, práctica máis común nos grupos urbanos. Os seus inicios na gaita foron de xeito autodidacta, como a meirande parte dos gaiteiros tradicionais en Galicia, pero un fito importante na súa formación foron os 15 días que pasou na súa casa o gaiteiro de Córgomo (A Rúa – Ourense), Leopoldo Quiroga, cando andaba fuxido despois da Guerra Civil. A cambio de ensinar ao Sr. Paco tivo cama, comida e tabaco, Leopoldo ensinou ao Paco o xeito de preparar a gaita, a\nfabricar “palletas”, a afinar a gaita con “palleta curta e pallón curto” 2, tamén pezas do seu repertorio que o Sr. Paco sigue tocando dende entón, e un xeito especial e moi característico de adornar. Leopoldo dicía que “un bo gaiteiro ten que saber picar, repicar e repinicar”, estes adornos fanse empregando á vez os tres dedos da mao esquerda, ornamento que definiría o estilo característico de Sr. Paco e doutros gaiteiros da Limia, e convertiriase nun selo distintivo dos gaiteiros da comarca. Dende entón xa non deixou de tocar, incluso os anos en que estivo emigrado en Alemaña, era frecuente que tocara os domingos para facer o baile, e ocasionalmente na procesión e en misas importantes, tamén tocaba acompañando á xente que ía cantar os Reis no Nadal no traxecto entre casa e casa. O ámbito xeográfico en que se moveu sempre o Sr. Paco foi a comarca da Limia, pero tamén ía tocar ao val do Támega comarca de Verín, como é o caso de Castro (onde a primeira vez que foi tocar foi a unha festa de Santa Rita, o 22 de maio de 1943). O Sr. Paco, a pesar de ser un gaiteiro con sona en toda a Limia, era un dos moitos “gaiteiros descoñecidos” do rural galego -parafraseando a expresión de Ruth Finnegan, no seu artigo “¿por qué estudiar música? Reflexiones de una antropóloga desde el campo Revista Transcultural de Música nº. 6 (2002)” – e non foi “descuberto” ata que o gaiteiro ourensán Curro Romero, coñeceuno ao ir tocar a Escornabois ao final dos anos oitenta. En 1993 Curro sacou unha cinta do seu grupo “Gaiteiros da Pontevella”, coa cara b gravada a Paco de Escornabois, e a noticia correu como a pólvora, facéndose coñecido entre os gaiteiros de Galiza.3 Ata inicios dos 80 – cando a xente nova empezou a percorrer as aldeas de Galiza e a facer “recolleitas” (grazas ás novas tecnoloxías de gravación que se fixeron máis ase) de cancións, música e puntos de baile tanto con interese etnográfico como para fornecer de material aos grupos de música tradicional e folclóricos que entón xurdían –\nos gaiteiros e grupos coñecidos e recoñecidos (Os\nMorenos de Lavadores, Os Cruceiros, Ricardo Portela, Brisas da Cruña, etc.) eran os que 2\nA palleta é unha cana de dobre lingüeta semellantes á dos óboes, formada por un tubiño ou tudel de cobre e as dúas láminas atadas e xunguidas ao mesmo, que se empregan no “punteiro”, tubo sonoro que fai a melodía, denominado así por dar os “puntos”, xeito de chamar antigamente ás notas. Mentres que o “pallón” do ronco, bordón afinado dúas oitavas por debaixo da tónica do punteiro, é unha cana cunha soa lingüeta cortada lonxitudinalmente na propia cana). 3 Así algunha xente (coma os profesores de gaita D. Xosé Lois Foxo e D. Manolo Garrido), teñen manifestado que ata que chegaron eles a finais dos 80 non había gaiteiros en Ourense. Nada máis lonxe da realidade, temos catalogado na provincia arredor de 150 gaiteiros no s. XX (anteriores ao 1980), dos que máis de 70 son da comarca de A Limia -v. “Catálogo de Músicos da Limia”, Ed. Difusora de Artes, Letras e Ideas, 2005-. Esta afirmación pode proceder ben da ignorancia ou dun interese en autoerixirse en recuperador/reinventor da gaita nun “deserto musical”, lexitimando así que se leven a cabo os maiores desatinos. Na cidade, a nivel docente xa nos anos 50 e 60 o gaiteiro do Coro De Ruada Virxilio Fernández impartiu clases chegando a ter grupos de 15 alumnos, o gaiteiro Luis Padrón, fundador dos “Brisas do Miño”, impartiu clases nos anos 70 e formou a Banda da Cruz Vermella. Tamén se impartiron clases na Agrupación Castro Floxo e Manuel Brañas, Director do Obradoiro de Instrumentos da Deputación de Ourense, formou unha incipiente banda de gaitas a mediados dos 80.\ngravaran discos e cintas de casete, os gaiteiros que vivían nas urbes e nas áreas de influencia dos grandes núcleos urbanos de Galicia, Vigo – Pontevedra, A Coruña – Santiago de Compostela, que tocaban tanto en cuartetos de gaitas, corais, como anteriormente en grupos dependentes da Sección Femenina na época da Ditadura. Estes grupos tiñan o seu espazo de actuación nas cidades e arredores, atopándose máis cerca dos medios de produción audiovisual da industria musical de Galiza, e empregaban moitas veces as gravacións para a súa promoción. Estas gravacións dábanlle unha “visibilidade” que outros gaiteiros nunca chegaron a ter. No maxín da xente moderna a meirande número de discos meirande é a competencia musical do intérprete e elo non é correcto, xa que pode deberse a múltiples factores totalmente alleos á calidade musical (proximidade aos medios de produción musical, aos centros de poder político e económico que subvencionan gravacións, influencias e contactos, incluso á vontade do propio músico).\nO certo que en Ourense teñen sido case anecdóticas as gravacións de gaiteiros por ser unha provincia eminentemente rural e sen case industria musical ata fai ben poucos anos, e o caso do Sr. Paco non foi unha excepción. Despois da publicación da cinta de casete de “Os Gaiteiros da Pontevella”, moita xente ten chegado ata o Antroido de Castro para coñecelo e aprender del repertorio e bo oficio de gaiteiro. Anos despois empezou a ser máis evidente a súa popularidade e a súa figura converteuse nun dos referentes para os gaiteiros de toda Galiza, perdendo así a súa “invisibilidade”. Tocou en festivais, fixéronselle varias homenaxes (entre elas o I Día do Orgullo Gaiteiro en Ourense no 2004), participou no Festival da “Homenaxe ao Gaiteiro” en Vigo no 2006, dedicóuselle no ano 2005 un programa “Alalá” da TVG, dedicado á música tradicional galega. No ano 2007 gravou un disco con Edicións do Cumio na serie “Os nosos gaiteiros”. Tamén se gravou en vídeo ao Sr. Paco no Antroido de Castro no 2006 pola Difusora de Artes Letras e Ideas. Este vídeo é accesible parcialmente na páxina do Proxecto Ronsel http://ronsel.uvigo.es, proxecto xurdido da iniciativa de diferentes Consellerías da Xunta de Galicia e as universidades galegas no ano 2008 para a documentación, investigación e posta en valor do Patrimonio Inmaterial Galego. http://ronsel.uvigo.es/index.php?option=com_content&task=view&id=42&Itemid=55) No marco deste proxecto participou na II Mostra de Patrimonio Inmaterial celebrada en Ourense en novembro do 2008, onde están os vídeos da súa participación online http://tv.uvigo.es/gl/serial/588.html\nPRÁCTICAS E USOS DO GAITEIRO NO ANTROIDO DE CASTRO O\nAntroido de Castro, contratado dun ano a outro, el ocúpase de levar o tambor e o bombo. Durante os días que está en Castro ten cama fixa e as comidas fainas sucesivamente en diferentes casas do pobo, segundo vanlle invitando. Para a xente é un honor ter ao gaiteiro xantando na casa durante o Antroido. É tamén un personaxe sagrado por canto non se lle deben facer bromas, nin tirárselle fariña. O seu cometido no Antroido é facer e ser a música dende o sábado á tardiña ata o martes a noite, durante catro días. Toca dende as dez da maña, que fai a alborada, “sesión vermú” antes de xantar, antes de cear e logo “verbena” despois de cear, ata as dúas ou tres da mañá. O Sr. Paco cun Peliqueiro de Castro\nNa veciña Laza contratan ademais orquestras ou charangas, pero en Castro non hai outra música que a do Sr. Paco, o tamboril e bombo que o acompañan (que durante moitos anos foron os seus irmáns José e Ramón), e algún outro músico que se achegue a aprender del ou que o deixen tocar cando descansa o Sr. Paco. Rodeado de xente, O Sr. Paco toca e eles bailan ata que o ature o corpo. Non é un concerto nin un espectáculo, é música leda, a súa función primordial é a de facer bailar, tocada co tempo, co “swing” do gaiteiro co oficio de moitos anos que sabe tocar para que a xente non poida ter os pes quedos. Tamén toca en momentos específicos do Antroido que non son de baile: na “Estrea do Peliqueiro”, nas pausas das carreiras de Peliqueiros, o luns na “Farrapada” en Tamicelas e logo á tarde cando baixa a “morena” do monte e tíranse as “formigas” á xente, o martes cando se le o “Sermón” ou “Testamento do burro”. O gaiteiro non está separado do público, atópase no mesmo lugar social, a xente arredor do gaiteiro fala, falan con el entre peza e peza, gritan, rin, gastan bromas, os “Peliqueiros” corren arredor, o son da gaita fúndese e confúndese co son das chocas que levan os “Peliqueiros” e coas voces da xente. A xente baila cando lle apetece, algúns acompañan ao gaiteiro levando o ritmo con calquera utensilio que teñan a mao.\nÉ unha música moi porosa4, hai momentos que semella que tenta manterse a flote por enriba dun “maremagnum” de ruídos diversos, berridos… tanto cando o gaiteiro toca fora na praza, como na taberna que montan os mozos na palleira. Non se pode anotar nunha partitura todo o que alí ocorre, o sabor do licor café, o cheiro a fariña suspendida no ar cando a xente comeza a tirala, e a sensación de tela por todo o corpo, o barullo da xente arredor, o frío do inverno na montaña, a calor e o crepitar da fogueira da praza pola noite para aturar o frío, o cheiro e o tacto do morico de palla feito á beira da fogueira para que a xente se bote nela. Música na taberna\nTodo elo conforma unha paisaxe sonora (soundscape) no senso que lle da Murray Schafer ao termo, onde a música é un elemento máis, variando a súa importancia segundo o momento. Esta paisaxe podería resumirse perfectamente no dito: “Antroido de Castro: gaiteiros, bica e peliqueiros” (o ruído das chocas, a música do gaiteiro e a xente falando mentres come un anaco de bica branca acompañado de licor café) .\nÉ o contrario á anécdota do enfado de compositor Karlheinz Stokhausen polos ladridos dun can no comezo dun concerto, e que segundo el arruinou o ambiente musical que preparara ata o último detalle, tentando controlar totalmente o entorno onde soaría a súa música. 5 A música dun músico popular coma o Sr. Paco non sucede nun espazo aséptico e controlado polo creador da música, non ten límites, conta coas invasións sonoras e ata esíxeas. Se non as houbera e reinase o silencio e o quietismo como contestación á súa música, como ocorre noutros espazos musicais, crearíase unha tensión, semellaría que a música non gusta, que non é suficientemente boa porque “non fai festa”. O gaiteiro empezaríase a preocupar, preguntándose por qué a xente non baila nin canta, como lle ocorreu unha vez ao acordeonista de San Martiño.6 4\nNo senso que lle da Paco Cruces no artigo Niveles de coherencia musical. La aportación de la música a la construcción de mundos. Revista Transcultural de Música nº. 6 (2002). 5 Un artigo interesante delo é “Intimidad y Límite: reflexiones sobre el perro de Stockhausen” do compositor Wade Mathews,http://www.wadematthews.info/Wade_Matthews/HOME.html 6\nManuel Nocelo Jardón (San Martiño – Baltar) conta a seguinte anécdota: “Fun unha vez a tocar a San Miguel, a Feás… resulta que empecei a tocar, púxose toda a mocidade mirando para min, e nada… toquei tres ou catro pezas, e nada… fun a buscar ao que me contratou … e díxenlle: “eu, ou non entenden o meu toque, ou non queren bailar…”. “Se toco e bailan, toco, se non collo e marcho pa casa”. Amigo, foi onde a mocidade, ao empezar a tocar, aquilo era un remuíño”,\nAnálise da figura e o estilo do Sr. Paco de Escornabois como gaiteiro\nEvolución da formación típica do gaiteiro: Esquerda: Inicios do s. XX, típico dúo de gaiteiro e tamborileiro,co Gaiteiro Rilo de Betanzos. Foto Ferrer, A Coruña. Arriba: Gaiteiros de Vigo, terceto de gaita, tambor e bombo, ed. J. Buceta, Vigo. Abaixo esquerda: Anos 20, Cuarteto de gaitas, popularizado polos gaiteiros de Soutelo de Montes, que aparecen na imaxe, formación de dúas gaitas, tambor e bombo. Abaixo: Baile na praza no Antroido.\nA imaxe do Sr. Paco non é a do gaiteiro “clásico”, con traxe tradicional do s. XVIII en franca decadencia dende finais do s. XIX ata que foi promovido novamente polos intelectuais do “Rexurdimento” e que cristalizou a nivel de formación musical a principios do s. XX nos coros galegos e os cuartetos de gaita “tradicionais” como o de Soutelo de Montes, imaxe “ideal” reproducida ata a saciedade na iconografía posterior (postais, fotografías) e vixente noutros espazos musicais onde a gaita está presente (concursos, festas urbanas, xuntanzas de gaiteiros).\nNon viste traxe tradicional do s. XVIII (monteira, chaleque, calzóns e polainas) toca sempre con gorra, chaqueta, cando da o sol con gafas de sol, a súa gaita non semella una gaita canónica, ten bordóns por todas as esquinas, cinco nin máis nin menos –que quita e pon segundo lle peta-, apuntando en todas as direccións como unha rosa dos ventos, na que o centro da mesma, de onde sae o ar da música e da festa é o propio fol do gaiteiro. Realmente o “traxe tradicional” practicamente ningún gaiteiro rural empregouno despois de que caera en desuso, si usábano ocasionalmente os grupos de gaiteiros, ás veces por “esixencias do guión”, que tocaban regularmente en festas onde llo esixisen, ou para ir a concursos onde era e segue sendo un requisito imprescindible para participar. O traxe tradicional é de cotío un dos trazos máis importantes de “folclorismo” no sentido que lle da Josep Martí respecto das prácticas e usos dos gaiteiros en Galicia. Sobre a gaita do Sr. Paco, tivo varias gaitas na súa vida, a primeira fíxolla o artesán Celso de Ganade, en Do, logo vendeuna e mercou outra en Vigo, en Si bemol. Esta gaita cambioulla a un paisano en San Cibrao (próximo a Portugal), unha vez que foi aló e se puxo a tocar. Un veciño de alí que tiña outra gaita pero que non sacaba gran cousa dela, ao ver o ben que soaba a gaita do Sr. Paco, empeñouse en que lla cambiara pola súa, dándolle ademais 70 pesos. Logo que lla cambiou, o Sr. Paco marchou todo ledo tocando a gaita comprada e cos 70 pesos no peto. Entón un compañeiro díxolle ao comprador, “vendeuche a gaita mais os dedos lévaos el, non che vendeu os dedos” (non era problema de gaita senón de gaiteiro). Esa gaita vendeuna anos despois en Alemaña por 70 marcos a un home de Allariz (onde estivo de xeito intermitente dende o 1962 ata o 1975, ano en que volveu definitivamente), e pouco despois de volver mercou a gaita coa que tocou todos estes anos a Antonio Teixeira Silva, o “Coxo de Guimarei” (un pobo próximo a Verín), que lla vendeu porque xa non podía tocala.\nEsta gaita é estraña organoloxicamente, con cinco bordóns (tubos sonoros para facer\nacompañamento), un por cada beira e tres enriba do ombreiro, diferente da máis típica e difundida en Galiza que é a gaita composta dun fol, ao que se lle une o soprete, para meter o aire, o punteiro, onde se fai a melodía, e un único bordón, o ronco, enriba do ombreiro do gaiteiro, que produce o son de baixo continuo. (Gaita actual do Sr. Paco. aquí só se aprecian tres dos cinco bordóns, fotografía: Pablo Carpintero)\nEsta gaita tiña cando a mercou tres bordóns sobre o ombreiro, saíndo os dous pequenos dun “galleto” (asento de madeira en forma de V), con esta disposición encargáraa o “Coxo de Guimarei” - segundo nos relatou a súa muller- nunha tenda en Ourense dicindo que quería unha gaita “como a escocesa” (segundo informacións de Pablo Carpintero é unha gaita “de catro voces” cunha construción idéntica ás que se tocaron pola zona de Arzúa, Melide e Sobrado dos Monxes, salvo que lle puxeron os dous bordóns pequenos á beira do ronco en vez de na dereita do fol) . A gaita era de buxo pero o Sr. Paco\npintouna de negro e pediulle ao artesán de gaitas Delfín García “O Rato” de Trasmiras que lle engadira dous máis, resultando una gaita con cinco bordóns.. 7 Pero o certo é que o Sr. Paco os quita e pon segundo as circunstancias. Tamén lle fixo outras innovacións como poñerlle chaves de paso de aire nos bordóns para facer calalos a vontade. Nos últimos anos sustituiulle o punteiro orixinal por un de Seivane en do (tamén ten outro para tocar en si bemol). Sobre o acompañamento, durante moitos años téñenlle acompañado os seus irmáns o Sr. José “Caravillas” e o Sr. Ramón, que tamén é gaiteiro. Respecto do bombo, 7\nEste tema non tería maior transcendencia se non fose porque a gaita do Sr. Paco foi tomada como pretexto a posteriori por algunhas persoas, como D. Xosé Lois Foxo, para xustificar as súas prácticas musicais e afirmar que a gaita de tres bordóns sobre o ombreiro (non cinco lembremos) que impuxo nas bandas de gaitas do seu ámbito de influencia (que teñen como paradigma o modelo de banda escocés) é un modelo “tradicional” da Limia (esta tipoloxía inventada, denominada “Gaita Marcial”, da guerra, amosa un ánimo mimético coas War Pipes escocesas, máis próxima en estética a esta que aos tipos de gaita galega catalogados, e impúxose dende fai uns anos nas bandas galegas a golpe de subvención, o que leva á reflexión unha vez máis sobre as mutuas influencias entre cultura e poder) . Ante a polémica en Galicia da difusión desa tipoloxía “marcial”, que levou nos 90 á chamada “Guerra das Gaitas”, hai algunha xente que ao ver tocar ao Sr. Paco di “que ben toca, a pena é a gaita que ten”, realmente quedáronse no superficial (na tipoloxía da gaita), pero non no seu uso nin na música. Tamén algúns cren que a gaita do Sr. Paco é produto da moda “foxista” ou “marcial” cando non gardan relación. O Sr. Paco ten a súa gaita así a capricho, porque lle gusta, dende antes de toda esta polémica, e nunca afirmou que sexa tradicional, é como se calquera de nós tunea o coche e pono ao seu gusto. Outros gaiteiros da Limia copiaron esta tipoloxía, José Vilariño Rodríguez, de Baronzás, de “Airiños de Antela”; ou Antonio González Franco, sobriño de Celso de Ganade, (nunha gaita que lle fixo Antón Corral en 1980) e agora son a xustificación da “tradicionalidade” e “rancio abolengo” da gaita marcial.\nque toca o Sr. Ramón, ao Sr. Paco gústalle o bombo mantendo un ritmo constante e obstinado -nada de contrarritmos aos que son tan afeccionados hoxe os “bombeiros” (tocadores de bombo)- e interrompelo ao chegar a unha cadencia. O seu outro irmao, o Sr. José, é o único “caixeiro” (tocador de caixa), que ten un perfecto entendemento con el á hora de acompañarlle. Ás veces acompáñalle con tambor en vez de caixa. A caixa tivo un uso xeneralizado en Galicia ata os anos 30, en que por influencia do “purismo” foi substituída polos tamboriles, pervivindo nas zonas más periféricas, como na Limia. Segundo o Sr. Paco a caixa ten que dar todas as notas como a gaita, “a caixa ten que arremedar á gaita”, é dicir, ten que dar percutivamente as mesmas notas que se fagan na gaita (sexan brancas, negras, corcheas, etc.). O Sr. Paco de Escornabois representa ante todo o estilo característico de gaiteiro solista, propio das comarcas interiores da Galiza. Mentres noutras áreas (especialmente nas costeiras) durante todo o século XX naceron e proliferaron os grupos e cuartetos de gaita co seu son característico -froito do éxito do dúo de gaitas popularizada polos Gaiteiros de Soutelo- que obrigaba aos gaiteiros a uniformar os seus recursos e ornamentos, nas zonas máis montañosas e interiores (dende a Fonsagrada ao Sur de Ourense) conservouse moito máis a tradición do gaiteiro solista, de execución moito máis libre e improvisada, tanto no aspecto rítmico como no melódico. O Sr. Paco é ante todo un gaiteiro limiao, cun estilo pausado, rítmico, vistoso grazas aos picados que adornan o son continuo do punteiro creando a ilusión de interrupcións do son (como se dun clarinete se tratara), gañando en variedade interpretativa e forza rítmica. Ademais conta cun repertorio de máis dun cento de pezas únicas nacidas na súa bisbarra, moitas delas de composición propia, todas elas enxebres e de xenuíno sabor popular. Dende un punto de vista funcional, o Sr. Paco é o gaiteiro do Antroido, o que fai a festa, o director da música, o que articula o tempo musical. Sabe que ten que tocar a unhas horas determinadas e cúmpreo. Bebe auga mentres toca, rara vez unha cervexa. É un gaiteiro como se diría popularmente “profesional”. Cando para a descansar, dille aos gaiteiros xoves que toquen mentres el descansa para que non pare a música. Se alguén quere tocar acompañando ao Sr. Paco non hai ningún problema, pide permiso e xa está. A percusión é máis fácil, pero calquera músico que queira tocar un instrumento melódico con el a dúo teno cru, “ten que facer toco”, ten que seguirlle,\naprender a facer as pausas onde el as fai, as esperas, os tempos… aprender as súas versións de pezas coñecidas e a cantidade inxente de pezas compostas por el mesmo. Algunha ocasión houbo problemas con gaiteiros que veñen de fora, que sacan a gaita e nunha pausa del Sr. Paco póñense a tocar durante tempo e tempo –sen saber as normas de que o gaiteiro do Antroido de Castro é o Sr. Paco- e non paran a pesar das indirectas ata que algún veciño llo di directamente –e con algo de enfado- que paren dunha vez, que deixen tocar ao Sr. Paco que leva un bo rato agardando para tocar. Cando un se atopa por primeira vez co Sr. Paco, escóitao tocar e tenta tocar con el, experimenta unha serie de sentimentos encontrados, porque ten que esquecer moitos preconceptos respecto da interpretación musical, e respecto doutros gaiteiros, que asocian excelencia musical con velocidade musical, profusión de adornos, regularidade nos compases e previsibilidade do que se está escoitando e o que ven a continuación. Nunha primeira escoita, choca, a súa interpretación musical semella imprevisible, como se tocase con vacilacións, a “destempo”. Elo é debido a que as pezas non son regulares, non cadran os compases, ás veces teñen compases de máis en cada volta (compases de espera, incluso medios compases), que manteñen a tensión durante toda a interpretación. Ao principio un oínte alleo pode pensar que é unha confusión, pero non, a seguinte volta faina exactamente igual. A súa interpretación busca deliberadamente ese efecto, El di que “é fácil tocar a tempo, iso faino calquera, o difícil é tocar a destempo”. Podemos dicir que o Sr. Paco reflexa perfectamente o afirmado por Charles Keil “A mellor música ha de estar chea de discrepancias, tanto de “destempos” como de desafines”.8 Toca a un tempo lento, como outros gaiteiros maiores, sen presas, disfrutando en cada nota e en cada adorno. Apréciase que toca para facer bailar á xente. Calquera peza do Sr. Paco provoca que os que están ao seu redor arranquen a bailar. Por outra beira o Sr. Paco ten un repertorio inmenso, témoslle contabilizado máis de 80 melodías, podía estar tocando todo o día sen repetir unha peza (no Antroido repite bastante para que outros gaiteiros podan aprendelas e tocar con el).\nmoitos xéneros (muiñeiras, xotas, valses, mazurcas, pasodobres, rumbas, polcas, viras, 8\nCharles Keil, pág. 262, Capítulo 10 “Las discrepancias participatorias y el poder de la Música” “CULTURAS MUSICALES”, ed. De Francisco Cruces y otros. Col .Estructuras y procesos. Serie Antropología, Editorial Trotta. 9\nEn ocasións que toca para que lle graven ou nalgunha actuación non hai forma de quedar de acordo nas pezas que vai tocar, toca unhas ao ensaiar e outras distintas ao gravar ou actuar porque como di o Sr. Paco “ para qué vamos repetir unha peza si podo tocar outra diferente...”\nmedios pasos…), aprendidas da radio, da televisión, de bandas de música e gaiteiros antigos, incluso de cintas de casete e cds. De moitas pezas fai a súa versión particular, dándolle o seu toque. Pero se algo hai que salientar é a súa faceta de autor, é un dos gaiteiros en Galiza que ten composto máis pezas, todas co seu estilo inconfundible, sempre que vai un de visita onde el empézache a tocar as pezas novas que compuxo esa temporada. Respecto do seu xeito de adornar, picando tal e como lle ensinara Leopoldo Quiroga de pequeno, di que cos seus adornos “parece que tocan dúas gaitas”, que “é moito máis alegre”, e é certo, imprime cos seus picados (que os executa tanto para adornar como para separar notas) ás súas pezas un ritmo intrínseco inconfundible. Tamén di que “o picar é o que fai falar á gaita”, equiparando como tantas veces se fai a expresión musical coa fala. Non é un adorno doado de facer, fai falla ter dedos áxiles e moita precisión para executalo coa mestría do Sr. Paco. Sorprendeume a primeira vez que o vin, no 98, porque as súas mans de dedos grosos, fortes, grandes, afeitas ao traballo no agro, non son as mans finas dos músicos urbanos, e sen embargo os seus dedos movíanse cunha rapidez e precisión inigualable, só posible de conseguir tras moitas horas de ensaio. Nun instrumento como a gaita que emite un son continuo o emprego dos picados e adornos é fundamental para imprimir ritmo e coherencia á melodía e relación dos picados ca fala quizais tamén faga referencia a que cos picados se cortan as frases musicais, igual que coa respiración e coas pausas entre palabras no discurso falado. Como moitos gaiteiros maiores toca cun venteo (vibrato) amplo, e interpreta todas as pezas en ton maior, incluso as pezas que son orixinalmente en ton menor. Outro feito salientable do Sr. Paco é que un gaiteiro pragmático, toca o que lle gusta e como lle gusta, absorbendo influencias e innovacións, non defende ningún “enxebrismo” nin purismo sobre as súas prácticas musicais, non ten ningún discurso reflexivo ao respecto da autenticidade ou hibridación, e elo é así porque segue dentro da tradición, forma parte dunha cadea ininterrompida de aprendizaxe da música por tradición oral e dunha vida entregada á música. Segue aprendendo e compondo pezas, se fai cincuenta anos aprendía o repertorio de gaiteiros maiores e de bandas de música,\nlogo da radio e de cintas de casete e vinilos, hoxe apréndeos de cds e da televisión, e recorre ás novas tecnoloxías. Hai moitos exemplos sobre o seu pragmatismo e a súa perspectiva sobre a música, no 2006 foi a gravar un disco con “Edicións do Cumio”, quería gravar cunha darbuka que lle trouxera un neto de Canarias, porque dicía que soaba moi bonita e acompañaba moi ben á gaita. E no 2010, ao non poder tocar a gaita porque lle faltan folgos mercou un punteiro midi que se coloca no fol da gaita e conéctase a un amplificador, co que segue tocando sen ningún complexo. A XEITO DE CONCLUSIÓN Paco de Escornabois, sendo un gaiteiro do rural galego, non é un gaiteiro ancorado nun pasado intemporal e prístino, como moitas veces os folcloristas e etnógrafos, na súa busca das raíces dos pobos, teñen conceptualizado aos habitantes do rural galego, como se viviran nun lugar illado no espazo e no tempo alleo a influencias externas e paradigma da esencia e enxebreza dun pobo. É un gaiteiro contemporáneo, tan contemporáneo como calquera das novas vagas de gaiteiros como Carlos Núñez, Susana Seivane, ou o grupo “Anacos de Buxo”10. E os resultados da música do Sr. Paco están aí, cumpre plenamente coa función encomendada11, tanto a de entretemento (os ouvintes bailan e pásano ben coa súa música) como a de conformar e crear unha atmosfera, a do Antroido de Castro, tendo a función de contribución á continuidade do Antroido como manifestación cultural 12. 10\nDo contexto dos músicos e gaiteiros urbanos tamén procede a idea de “dignificación” da gaita, de que “a gaita ten que entrar no Conservatorio”, ou “na Universidade”, como se a gaita necesitara quitarse o po das corredoiras e as pallas da palleira e tivera que conquistar os centros da cultura académica. Elo implica cando menos un prexuicio respecto ás prácticas e usos existentes na música de gaita na sociedade galega e un sentimento de inferioridade respecto da música académica e popular urbana. Só dende fai poucos anos a xente estase empezando a decatar que a denominada música “tradicional” e de gaita non ten ningún valor engadido nin polo seu maior ou menor nivel de hibridación, nin pola procedencia urbana ou rural da mesma, e que non é necesario “trasplantala” de maceta para poñela en valor, e si coñecela, divulgala e investigala para darlle o valor intrínseco que ten. En calquera caso sempre é posible darlle novos usos e funcións á música “tradicional“ e á gaita, que amplíen as súas perspectivas de supervivencia nun futuro, como se ten feito nos últimos 20 ou 30 anos, pero sempre sabendo de onde vimos e cara onde queremos dirixirmos. 11 As funcións da música de gaita son variadas. Pódense diferenciar basicamente catro: 1.- para baile, función primordial da música antigamente, hoxe en retroceso, o caso do Sr. Paco de Escornabois no Antroido constitúe unha excepción. 2.- Como música espectáculo (presente tanto na música en directo de festivais e concursos coma nos “mass media”) cun deslinde entre actores da música e o público, que toma unha certa actitude pasiva e receptiva ante o fenómeno musical. 3.- Como parte sonora de rituais simbólicos que afirman a pertenza a unha comunidade. 4.Esta función ritual é moi próxima á de “paisaxe sonoro” que tratamos neste artigo, sendo moitas veces indistinguibles. Hoxe estas dúas son case as máis importantes no caso dos grupos e bandas de gaiteiros que percorren as aldeas facendo a alborada o día da festa para crear un ambiente festeiro xunto cos estralos dos foguetes. 12 No senso de “xogar un papel”, e empregando os diversos tipos de función tal e como os clasifica e\nexpresa Alan P. Merriam “Usos y funciones” Cap. 11 de “CULTURAS MUSICALES”.\nTamén é unha música que se podería considerar perfectamente coherente a nivel contextual, pragmático-interaccional, no sentido que da Paco Cruces no artigo xa citado. É o exemplo claro entre a diferenza entre o “deber ser” musical (que propugnaban os folcloristas e recompiladores dende finais do s. XIX e aínda se mantén nalgúns discursos “académicos” que consideran basicamente música tradicional galega a muiñeira, foliada, o alalá e o pasacorredoiras –sendo estas a única música “digna” de recompilar- e respecto ao baile o baile solto o único propio galego) e a “práctica” real, o que a xente realmente fai cando está de festa e coa que o pasa ben13. Aínda que non falamos explicitamente sobre a “autenticidade” da música do Sr. Paco, coidamos que a nosa postura é clara e despréndese noso discurso. A discusión sobre o que é “auténtico” ou “híbrido” podería encher folios e dependería dos prexuízos e dos puntos de vista dos intervintes, na nosa opinión é cuestión de grados, sendo fundamental para elo contextualizar axeitadamente no lugar e no tempo o feito musical do que se está a falar. Sen embargo o que si é certo é que moitas destas disquisicións son en moitas ocasións (a dun ambiente de festa como é o Antroido podería ser unha delas) unha discusión irrelevante tanto para os actores como para os ouvintes da música 14\n¿é máis “auténtico” un gaiteiro con traxe tradicional tocando unha muiñeira de\ncomposición enriba dun escenario ou o Sr. Paco tocando no Antroido de Castro un pasodobre coa xente bailando arredor como fixo toda a súa vida? EPÍLOGO A Castro sempre teñen ido gaiteiros, antes do Sr. Paco foron outros, os gaiteiros de Paredes, o Gaiteiro de Freixo, e nos anos que non puido ir foron os Feijóos de Carpazás – Bande, o gaiteiro Vicente de Terroso. 13\nComo ben di Ruth Finegan “necesitamos atender ao que a xente realmente fai, más que ao que os analistas pensan que deberían facer” artigo “¿Por qué estudiar la música? Reflexiones de una antropóloga desde el campo” Revista Transcultural de Música nº. 6 (2002). A realidade é que dende fai algúns anos en Galiza pouca xente sabe bailar solto (a xente que non sabe baila a muiñeira a ritmo de dous por catro, tipo pasodobre), e os gaiteiros populares alternan sen complexos todo tipo de xéneros e ritmos (muiñeiras, rumbas, pasodobles…) porque estes ritmos triunfaron e se incorporaron ao acervo musical a pesar do discurso oficial dos intelectuais. 14\nCon elo, enténdase, non defendemos a política do “todo vale” cando se xoga con conceptos como a representatividade dunha comunidade, coa asignación de recursos, e trátase de prácticas e usos convertidos en colectivos, non a título individual. Aínda que a algúns lle poda sonar a teses evolucionistas, non estaría de máis que igual que os arqueólogos e os xeólogos diferencian estratos nas súas prospeccións, nos estudos musicais se puidera chegar a facer ese mesmo tipo de distincións, porque no eido da música popular os estudos fallan moitas veces no seu aspecto histórico diacrónico. Ás veces da a sensación de que o grande éxito que teñen hoxe os estudos sobre hibridación, ademais dunha moda o que enmascara é a impotencia -por falta de información, formación...- para poder afondar na evolución das diferentes músicas populares.\nTocar a gaita durante o Antroido en Castro, no inverno, co frío adormecendo os dedos e o corpo, e durante tantas horas, é unha tarefa especialmente dura, incluso para unha persoa nova, hai que ter moitos folgos e un amor á música e á gaita máis alá da común e corrente para podelo facer. O Sr. Paco levouna a cabo dun xeito admirable durante moitos anos e con gran profesionalidade. Pero os anos non perdoan, é parte do ciclo da vida, e o ano 2008 foi o último ano no que o Sr. Paco tocou no Antroido, no 2009 fíxoselle unha homenaxe moi emotiva en Castro, e un novo gaiteiro ocupou o seu lugar como Gaiteiro do Antroido de Castro. Para\ncoñecemos o Sr. Paco é o paradigma do Gaiteiro, do amor á gaita, dos que saben o que tocan15. A súa música é insubstituíble e o Antroido de Castro non é o mesmo sen a súa gaita. Pero consólanos que as súas pezas e o seu repertorio, aprendidas oralmente polos “novos” gaiteiros (como Xoan Porto “Juancho”), seguirá sempre enchendo de melodía e ledicia o Antroido conformando o seu “paisaxe sonoro”. O Sr. Paco na portada do Suplemento dedicado a Galicia da Revista de viaxes GEO nº.65, xuño de 1992\nVai por ti Paco. Agradecementos especiais á xente de Castro e de Escornabois\nDa grande sentencia do gran gaiteiro Ricardo Portela “uns tocan o que saben, e outros saben o que tocan”\nBibliografía AGUIAR FERNÁNDEZ FRANCISCO JAVIER. Castro de Laza. Un Antroido de Aldea. 1993. Traballo inédito. COORD. ANTÓN FIDALGO SANTAMARINA. As Caras do Antroido Ourensán. Ourense: Deputación de Ourense, 2009. CARPINTERO ARIAS, Pablo e CASTRO VICENTE, Cástor. Os sons da Limia. (librocd) Ourense: Difusora de Artes, Letras e Ideas, 2009. CASTRO VICENTE, Cástor e CASEIRO NOGUEIRAS, Delfín. Catálogo de músicos da Limia. Música tradicional.Ourense, Vilar de Santos: Difusora de Letras, Artes e Ideas, Museo da Limia, 2005. CRUCES, Francisco e\nMadrid: Ed. Trotta. 2001 VV.AA. Revista Transcultural de Música nº. 6, xuño 2002. Barcelona: Ed. SIBESociedad de Etnomusicología. http://www.sibetrans.com/trans/trans6/indice6.htm Recursos online CONCELLO DE LAZA. http://www.laza.es/ MATHEWS\nhttp://www.wadematthews.info/Wade_Matthews/HOME.html Discografía de músicos citados: VILLARINO OJEA, Francisco e GAITEIROS DA PONTEVELLA. A marcha do meu pobo. [Gravación sonora]. Bias records, 1994. VILLARINO OJEA, Francisco. O Gaiteiro de Escornabois. [Gravación sonora]. Vilaboa: Edicións do Cumio, 2007. Videografía de músicos citados: VILLARINO OJEA, Francisco. Paco de Escornabois. En: Alalá [Programa televisivo] nº 17, emitido o día 13-6-2006 [en liña]. http://www.crtvg.es/tvgacarta/index.asp [Consulta 10-9-2010]. O gaiteiro de Escornabois. Gravado por Alba Vázquez Carpentier. En: Vídeo do entroido de Castro de Laza [videogravación en liña]. http://webs.uvigo.es/ronsel [Consulta 10-09-2010]. http://ronsel.uvigo.es/index.php?option=com_content&task=view&id=42&Itemid=55) II Mostra de Patrimonio Inmaterial, participación de Paco de Escornabois, gravado en Ourense no San Martiño 11-11-2008 [videogravación en liña], portal do Proxecto Ronsel http://tv.uvigo.es/gl/serial/588.html [Consulta 10-09-2010].\nFrancisco Villarino Ojea. Paco de Escornabois\nComo paradigma do gaiteiro popular. Prácticas e usos musicais no Antroido de Castro de Laza


Redacción / La Voz 23/04/2020 16:35 h\nTras 97 anos de vida e case setenta de literatura, esta madrugada enmudeceu a voz de Luz Pozo Garza. A escritora faleceu na Coruña, onde vivía dende había décadas. Nacida en 1922 en Ribadeo, na súa traxectoria cóntanse libros fundamentais para a poesía galega como Códice Calixtino. Outros títulos senlleiros na súa obra son Deter o día cunha flor e Rosa Tántrica. Tamén se achegou ao xénero do ensaio, con obras como Vida secreta de Rosalía, unha escritora fundamental na súa concepción lírica e coa que dialogou dende os seus versos.\nA Real Academia Galega, á que pertencía a escritora dende 1950, cando entrou como membro correspondente, vén de comunicar o seu pesar polo pasamento de Luz Pozo. Desde 1996 era académica de número. «Se pecho os ollos e penso en Luz Pozo Garza penso nalgunha forma de luz. A súa presenza destilaba o mesmo que a súa poesía: delicadeza e verdade», afirmou Francisco Castro, director editorial de Galaxia. «Cando ela entraba na clase, provocaba unha revolución dos sentidos, pero con certa calma. Era... como se entrase un suceso natural. Non provocaba un desequilibrio que turbase, senón un novo equilibrio. Con ela chegaba unha estación nova; entraba na clase tranquilamente a primavera», lembraba recentemente nunha entrevista Manuel Rivas, quen foi alumno da escritora no instituto de Monelos da Coruña na década dos setenta do século pasado.\nDeixen a Luz acendida\nA obra de Luz Pozo pertence á chamada Promoción de Enlace, entre a xeración do 36 e a primeira posguerra. A paisaxe da Mariña lucense, o seu primeiro escenario vital, deixou unha fonda pegada na súa obra. As súas primeiras creacións foron publicadas en Las Riberas del Eo, mentres que o seu primeiro poemario, Ánfora, escrito en castelán, apareceu en 1950. Tres anos despois editaríase o primeiro en galego, O paxaro na boca, onde xa marcaba os temas amorosos e eróticos que caracterizarían a súa traxectoria, e que naquel tempo, e dende unha perspectiva feminina, contribuían á renovación da poesía.\nXa na madurez chegan obras como Concerto de outono e, especialmente, Códice Calixtino, no que os temas amorosos e a sensualidade se enmarcaban nunha estética clásica. Unha evolución natural que a conduciría a Prometo a flor de loto, dedicado a Eduardo Moreiras, o seu compañeiro vital e literario. Seguirían títulos como Deter o día cunha flor, Sol de medianoche e Rosa tántrica. A súa obra poética íntegra foi recollida en Memoria solar. Dende a súa poesía tamén se achegou á cultura gaélica, un interese que naceu dos vínculos familiares e que tomaría forma no libro As arpas de Iwerddon.\nNo eido do ensaio Luz Pozo explorou a obra de Rosalía, a quen dedicou o seu discurso de ingreso na RAG e o libro Vida secreta de Rosalía. Outros autores sobre os que escribiu con sensibilidade e lucidez foron Luís Pimentel e Álvaro Cunqueiro. Ademais, participou activamente na vida cultural galega impulsando revistas poéticas como Nordés ou Clave Orión.\nO seu derradeiro libro foi Pazo de Tor, unha viaxe á infancia e, especialmente, á figura da súa nai.\nLuz Pozo Garza Literatura Ribadeo RAG A Mariña


Temas: FILOSOFíA CONFINAMENTO COVID-19 LIBRO NEGOCIOS ENSAIO\nPor xabier (http://www.vila-coia.com) | GC ABERTO | 26/07/2021\nTapa do libro 'Covid-19', de Xabier Vila-Coia | Fonte: remitida\nO libro intégrano cento sesenta e oito imaxes dun total de máis de sete mil captadas na cidade de Madride; sobre todo no distrito de Moncloa, en particular no barrio de Argüelles, ademais de en Gran Vía, Porta do Sol, Chueca, Malasaña, Chamberí, Catro Camiños e o distrito de Salamanca. A selección fíxose baixo a premisa de que todas haberían de conter texto; excepto na cuberta e nunha páxina dos interiores, non se reproducen instantáneas só con persoas, nin tampouco escenas de rúa sen presenza de palabras escritas. Esta decisión adoptouse porque en COVID-19 a protagonista é a palabra, non a imaxe.\nDáse preferencia á palabra sobre a imaxe porque a palabra é o que nos fai humanos. As imaxes tamén as posúen, elabóranas e sábenas interpretar os animais non humanos; porén, non son capaces de facer o mesmo coas palabras: nin as teñen, nin as crean, nin as comprenden en sentido estrito (por suposto, xamais nun discurso elaborado) aínda que lles poidan resultar familiares, como ocorre no caso dos animais domésticos e domesticados.\nDurante o estado de alarma difundíronse dous tipos de mensaxes capitais:\nPor unha banda están os oficiais, os comunicados do poder e dos expertos (que non son o obxecto de estudo desta investigación) , cuxo propósito último foi atemorizar á xente para que obedecera cega e absolutamente as súas decisións.\nDoutra banda temos as mensaxes das empresas (algunhas igualmente poderosas, inda que con intereses diferentes aos dos gobernantes e especialistas), os traballadores autónomos, os pequenos comerciantes e, como non, as de persoas anónimas; en xeral, caracterízanse polo contrario, por tratar de escorrentar o medo e transmitir ánimo e esperanza ademais de, en moi contadas ocasións, acedas críticas ao labor do goberno e das forzas e corpos de seguridade do Estado. Todas estas mensaxes fixéronse públicas en distintos soportes: escaparates e pantallas de negocios privados, portas e portelos de institucións, columnas e paredes de edificios, balcóns e xanelas de domicilios particulares…\nEscóitanse, xa que logo, distintas voces. Está, en primeiro lugar, a «voz do medo», que nos fala a través daqueles que o senten. Tamén temos a «voz da incerteza», a da resignación, a da fe… e, mesturadas con elas, as do agradecemento e a crítica. Son voces que se diferencian polo seu contido e por quen as profire. Ás veces emítense en inglés, cando se pretende que alcancen a quen domina esta lingua.\nAsí pois, COVID-19 non é un libro de epidemioloxía, nin de viroloxía, nin tampouco de fotografía artística, senón un traballo de socioloxía lingüística e de filosofía de linguaxe no que podemos atopar aplicacións prácticas dos «xogos da linguaxe» que Wittgenstein descrebe con minuciosidade nas súas Investigacións filosóficas.\nEn efecto, nos textos das fotografías advírtense xogos da linguaxe ao redor das preocupacións, os temores, as dúbidas, a pesadume e as consecuencias xerados na poboación pola pandemia; e sobre as decisións adoptadas polas autoridades de toda índole e lugar para tratar de atallala, pero tamén vinculados a sentimentos de confianza e a desexos de superación da traxedia. Estes xogos teñen unha orixe diversa e os seus protagonistas son axentes privados e públicos, persoas e organizacións: estudantes, perruqueiros, tendeiros, hostaleiros, mecánicos, libreiros, cines, teatros, museos, universidades, xulgados, etcétera.\nO obxectivo deste ensaio fotográfico-textual é coadxuvar a que os cidadáns tomen conciencia da importancia que ten a forma en que empregamos a linguaxe, moito máis transcendente que a súa propia significación debido a que non é a lingua per se a que nos conforma a mente dunha determinada maneira, senón a utilización finalista que dela fan as ideoloxías de todo tipo: políticas, relixiosas, educativas, intelectuais, morais, xudiciais, sanitarias… De aí o supremo afán de todas elas por impoñer o uso da lingua que aos seus fins interesa.


Dende o 05/11/2021 ata o 05/03/2022\nNa década dos 50, Luís Seoane publica en dous volumes, Libro de tapas (1953) e Segundo libro de tapas (1957), as cubertas que deseñara para a editorial Botella ao mar, fundada en 1947 por Arturo Cadrado e o propio Seoane. Nestas dúas publicacións, xunto con Figurando recordos, publicada polo selo Citania en 1959, que recollía as portadas elaboradas polo artista galego para a revista Galicia Emigrante, sintetízase a achega de Seoane á época dourada da edición en Arxentina.\nA confluencia entre arte e deseño editorial, xunto co carácter recompilatorio que Luís Seoane conferiu a estes tres libros inspiran o proxecto TAPAS I. unha parte do todo, que reúne 94 traballos editoriais realizados por 76 creadores nacionais e internacionais concibidos polos seus autores como pezas artísticas, nunha selección que inclúe obras dos galegos Rosendo Cid, Iván Nespereira, Jacobo Ameneiro e Xosé Lois Gutiérrez. A evolución do formato facilita deste xeito a construción da mensaxe que se quere transmitir, reflectido nas descricións que galeristas, coleccionistas, artistas e particulares ofrecen dos seus libros, que se respectaron na exposición.\nO proxecto complétase cunha publicación deseñada polo estudo galego Fabulatorio en formato tabloide que recollerá todas as pezas presentes na mostra, fotografadas polo artista Jesús Madriñán e dispostas nunha serie de fichas que irán acompañadas polos textos dos seus autores, coleccionistas etc.\nTAPAS I forma parte da programación da edición deste ano de FFoco - Festival de Fotografía da Coruña, que entre outras actividades, acollerá o día 6 de outubro unha mesa redonda que levará por título Os recolectores de libros, na que participarán os comisarios da mostra, Jorge Blasco e Silvia Longueira. Xunto a eles estarán o galerista e coleccionista Juan Naranjo e o artista e editor Xosé Lois Gutiérrez.


Saga do 21º torneo das artes marciais - Wikipedia, a enciclopedia libre\nSaga do 21º torneo das artes marciais\nA Saga do 21º torneo das artes marciais é a segunda saga de ficción do manga e anime Dragon Ball. Nesta saga, Son Goku e Krilín son adestrados polo Mestre Mutenroi e participan no campionato mundial das artes marciais.\n1.1 Adestramento antes do torneo\n1.2 Os cuartos de final\n1.2.1 Krilin contra Bacteria\n1.2.2 Yamcha contra Yackie Chun\n1.2.3 Nam contra Ranfan\n1.2.4 Son Goku contra Xiran\n1.3 As Semifinais\n1.3.1 Krilin contra Jackie Chun\n1.3.2 Son Goku contra Nam\n1.4 A Final\n2 Capítulos no manga\n3 Episodios no anime\nAdestramento antes do torneo[editar | editar a fonte]\nEsta saga comeza cando Son Goku vai á casa de Mutenroi, e pregúntalle se o pode adestrar nas artes marciais. Mutenroi negarase dicindo que xa hai moitos anos que non ten alumnos. Despois dun anaco, dille que o adestrará se lle trae unha rapariga pero Son Goku levaralle unha muller gorda e unha serea. Despois, Son Goku ve un bote no horizonte, que resulta ser Krilin, un rapaz que tamén se quere adestrar co Mestre Mutenroi (Krilín incluso lle leva unhas revistas pornográficas para subornalo). Finalmente, Mutenroi dilles que os adestrará se lle levan unha rapaza polo que Son Goku e Krilín van na Nube Kinto buscar unha (Krilín non pode subir nela polo que vai agarrado a Son Goku). Ó final, atopan unha ladroa de bancos loura chamada Lunch, que se transforma nunha rapaza de pelo azul e muda de personalidade cando esbirra. Despois de lla levar, Mutenroi comezará a adestrar ós dous rapaces, cun adestramento que consiste en:\nPola madrugada, erguéndose tódolos días ás 4 da mañá, reparti-lo leite por unha extensa illa atravesando ríos, árbores que fan de ponte, vales cheos de dinosauros e subindo centos de chanzos.\nPola mañá traballar en hortas coas mans.\nEstudar para exercitar tamén a mente.\nBotar unha pequena soneca ata a 1:30.\nXa pola tarde axudar nunha obra, traballando cada un por 6 homes. Esta vez poden usar ferramentas.\nCruzar a nado un lago ateigado de quenllas.\nEsquiva-las abellas dun cortizo estando atados a unha árbore.\nNo remate de cada día de adestramento toman a cea feita por Lunch.\nA partir do segundo día, farán o mesmo adestramento cunha cuncha de tartaruga de 20 kg ás costas; ata que dean movido unha enorme rocha, que é cando trocarán a cuncha por outra de 40 kg.\nNun certo día de adestramento, Mutenroi chimpou unha pedra a un bosque enorme, e Son Goku e Krilin tiveron que atopala.\nDespois de oito longos meses de adestramento, Son Goku, Krilín, Mestre Mutenroi, Bulma, Yamcha, Puar e Oolong van ó 21º torneo das artes marciais. Tras supera-las preliminares con facilidade, viñeron os cuartos de finais onde os combates quedaron do seguinte xeito:\n1 Krilin contra Bacteria\n2 Yamcha contra Jackie Chun\n3 Son Goku contra Xiran\n4 Nam contra Ranfan\nOs cuartos de final[editar | editar a fonte]\nKrilin contra Bacteria[editar | editar a fonte]\nO rival de Krilin chámase Bacteria, e é o loitador máis fedorento do mundo, xa que non se lavou dende que naceu. Así Bacteria usa o seu cheiro repugnante e noxento para desconcentrar e deixar sen forzas a Krilin, que leva tódalas de perder ata que Son Goku lle lembra que ten o nariz enfeitizado e que non pode cheirar nada. Despois disto, Krilin vence a Bacteria sen dificultades pasando así a semifinais.\nYamcha contra Yackie Chun[editar | editar a fonte]\nYamcha, ansioso da vitoria, realiza ataques ofensivos. Non obstante, quedará sorprendido pola incrible velocidade de Chun, xa que non consegue acertar un só ataque, incluíndo a súa mellor técnica: cairos de lobo. Daquela Chun contraataca varrendo a súa man cara a Yamcha. A forza do vento creado golpea a Yamcha e bótao fóra do tatami, aínda que en realiade non lle tocara. Yamcha abraiado por caer derrotado por un home vello, empeza a sospeitar de que Jackie Chun poida ser en realidade Mutenroi disfrazado. Así o misterioso Yackie Chun pasa a semifinais.\nNam contra Ranfan[editar | editar a fonte]\nAntes do combate Nam está preocupado e tómase o torneo moi en serio, polo que Yackie Chun usa unha técnica para lle le-la mente. Resulta que Nam é dunha aldea no deserto onde se perderon as colleitas por mor da secura. El, que é o home máis forte do seu pobo, recibiu tódolos cartos dos que dispuña a súa aldea para que puidera participar no torneo co obxectivo de mercar auga cos cartos do premio. Deste xeito eliminaría as dificultades da súa xente.\nA Nam tócalle loitar contra Ranfan, unha rapaza atractiva que ten coma estratexia usa-los estereotipos femininos coma vantaxe. Así, cando Nam lle vai atacar, fai que se asusta e berra, polo que Nam achégase a ver se esta ben e ela atácalle sen piedade. Despois disto, Nam decide non facerlle caso e loitar sen compaixón, pero Ranfan, ó ver que xa non lle serve a súa táctica, íspese e queda en roupa interior. Nam perde a concentración e ponse nervioso chegando a recuar cara a tras. Ranfan camiña na súa dirección e Nam, que xa está na beira do tatami, pensa de novo nos seus amigos e familia da aldea, recuperando así a concentración para, cos ollos pechados, esquiva-lo ataque final de Ranfan e contraatacar deixándoa sen sentido e gañando o combate.\nSon Goku contra Xiran[editar | editar a fonte]\nO combate comeza cunhas puñadas e unhas patadas, onde deseguido Son Goku chimpa a Xiran polos aires fóra dos límites do tatami pero este ó ter ás volta a el. Xirán, decide face-la súa mellor técnica que consiste en lanzar unha especie de goma pola boca co que rodea e inmobiliza a Son Goku. Despois cólleo e lánzao a gran distancia polo que ó non se poder mover, Son Goku chama á nube Kinton antes de toca-lo chan e regresa ó tatami. Porén os xuíces advirten que se volvía usa-la nube quedaría descualificado. Despois disto Xiran tenta golpear a Son Goku pero no momento do impacto agárrase ó brazo de Xiran co rabo, que lle saíu nese mesmo intre (perdérao no remate da saga de Pilaf). Son Goku, grazas ó encontro co rabo e polo tanto coa forza, esnaquiza a goma. Xiran ó ver esta fazaña, segundo el a goma era indestrutible, réndese dándolle o triunfo a Son Goku.\nAs Semifinais[editar | editar a fonte]\nKrilin contra Jackie Chun[editar | editar a fonte]\nO combate comeza con Krilin atacando. Realiza unha serie de ataques que Chun ten que evitar. Daquela, Chun pégalle unha puñada a Krilin sen que este poida reaccionar, polo que Krilin vai con máis coidado sendo así capaz de contraatacar. Os dous atéstanse golpes mutuamente que ninguén, agás Son Goku, é capaz de seguir, polo que o presentador pídelles que repitan a súa confrontación a cámara lenta.\nNeste punto, Krilin vendo que no poderá derrotar a Chun nunha loita xusta, ten a idea de tirar unhas bragas ó chan. Chun non se pode controlar, e chímpase cara ás bragas polo que Krilin atácalle enviándoo polos aires fóra dos límites do tatami. Cando o presentador vai declara-la vitoria de Krilin, Chun fai unha Onda Vital (Kame Hame Ha) propulsándose novamente cara á pista, deixando a todos abraiados, agás Yamcha que agora está seguro de que Chun é realmente Mutenroi.\nFinalmente, Krilin tenta atacar pero Chun desaparece deixando a súa imaxe e aparece detrás onde o golpea fortemente na caluga deixándoo tendido no chan e pasando á final.\nSon Goku contra Nam[editar | editar a fonte]\nComeza o combate e Nam ataca a Son Goku que o evita imitando a técnica da imaxe de Jackie Chun. A loita está moi igualada ata que a Son Goku ocórreselle xirar sobre si mesmo avanzando cara a Nam que ten que recuar, estando a piques de saír do tatami de non ser porque Son Goku cae ó chan mareado. Nam aproveita e salta a grande altura para así, unha vez na caída e usando toda a forza do seu corpo, golpear cos brazos en cruz o pescozo de Son Goku. Aínda que Nam di que ningún home pode espertar deste ataque antes de dez días, Son Goku érguese antes de que o presentador conte ata dez. Nam volve tentalo pero esta vez Son Goku ségueo polo que estando no aire non poden loitar. Son Goku ten unha idea, e chegando antes ó chan ca Nam, faille crer que poderá usar de novo o seu ataque, pero cando se achega á terra Son Goku esquívao e dunha patada bótao fóra do tatami.\nDespois da loita, Nam, malia estar triste, dálle os seus parabéns a Son Goku. Cando xa vai marchar, Jackie Chun dálle unha cápsula Hoi-Poi e dille que poderá levar toda a auga que queira do pozo que hai alí sen pagar nada, xa que a auga é moi abundante nese país. Nam pregúntalle como é que sabe tanto e el respóndelle que é o mestre Mutenroi e que se apuntou ó torneo disfrazado para evitar que Son Goku e Krilin gañasen, xa que se o fixeran pensarían que son os máis fortes e deixarían de adestrar. Así demostraríalles que sempre hai algún loitador mellor. Ademais, Mutenroi pídelle que se disfrace del para que así Yamcha e os demais non dubiden de Jackie Chun.\nO combate comeza con Yackie Chun atacando e, aínda que Son Goku consegue esquivalo de primeiras cun salto, cando está no aire recibe unha patada que o bota fóra dos límites do tatami. Non obstante conseguirá volver usando o rabo coma se fose a hélice dun helicóptero. Deseguido, os dous atacan con cadansúa Kame Hame Ha que ó chocaren anúlanse provocando un estoupido. Daquela, Chun desaparece deixando a súa imaxe, o que fai que Son Goku, ó coñecela técnica de antes, ataque á segunda imaxe. Porén, esta vez era un dobre espellismo polo que Chun aparece detrás e dunha patada guíndao contra a parede. Son Goku érguese e facendo un triplo espellismo bóuralle na cabeza. Despois disto, Chun usa a técnica do borracho coa cal vai golpeando a Son Goku sen que poida facer nada ata que se lle ocorre actuar coma un lobo para así darlle unha forte patada.\nTras isto, o combate inclínase a favor de Son Goku que finxindo ser un mono supera en todo a Yackie Chun polo que este decide durmilo cunha técnica de hipnose. Cando faltaba pouco para que fose eliminado, Bulma berra que a comida está preparada e Son Goku esperta. Tras ser atacado pola técnica "pedra, papel, tesoiras", Yackie Chun anóxase e decide realiza-la descarga mortal coa cal Son Goku está a piques de se render de non ser porque nese intre mira a lúa chea e transfórmase nun Oozaru facendo inútil a descarga. Todo o mundo foxe agás os amigos de Son Goku e o presentador. Yamcha e Puar téntanlle corta-lo rabo pero Chun usa a Kame Hame Ha, que parece matar a Son Goku pero que en realidade destrúe a lúa (un lobishome aparecería máis adiante para se vingar de Chun xa que a lúa era o único xeito de se poder transformar de novo nun home).\nYackie Chun queda esgotado polo que non pode facer máis ondas de enerxía. O combate prosegue e Son Goku está a piques de botalo fóra do tatami pero incriblemente, Chun sálvase. Despois de varias patadas e puñadas os dous danse á vez unha forte patada e quedan tendidos no chan. Ningún dos dous se dá erguido polo que o primeiro que se erga e diga "gañei eu" será o vencedor. Son Goku téntao pero non é quen de dicila frase polo que finalmente é Jackie Chun quen é declarado campión do mundo.\nAsí Mutenroi, tras agocharse e quita-lo disfrace, convida a todos a unha cea onde acabará gastando tódolos cartos do premio xa que Son Goku comería unha morea de pratos.\nCapítulos no manga[editar | editar a fonte]\nTomo 2: A fin da procura - capítulo 24\n24 - O adestramento de Mutenroi\nTomo 3: ¡Comeza o gran torneo! - capítulos do 25 ó 36\n25 - ¡Aparece un rival!\n26 - Unha rapariga misteriosa\n27 - Os esbirros de Lunch\n28 - ¡Comeza o adestramento!\n29 - Na procura da pedra de Mutenroi\n30 - O reparto do leite\n31 - O severo adestramento da Escola de Mutenroi\n32 - ¡Comeza o Gran Torneo das Artes Marciais!\n33 - ¡O poder do adestramento!\n34 - O máis forte do mundo\n35 - ¡A selección dos rivais!\n36 - O primeiro encontro\nTomo 4: O gran combate - capítulos do 37 ó 48\n37 - O segundo encontro\n38 - O terceiro encontro\n39 - O cuarto encontro\n40 - O rabo de Son Goku\n41 - Krilin contra Yackie Chun\n42 - ¡A gran batalla!\n43 - O misterioso Yackie Chun\n44 - Son Goku contra Nam\n45 - ¡A gran batalla aérea!\n46 - A gran final\n47 - Kame Hame Ha\n48 - Unha técnica de Son Goku\nTomo 5: A terrorífica Muscle Tower - capítulos do 49 ó 54\n49 - O contraataque de Yackie Chun\n50 - ¡A maior crise de Son Goku!\n51 - O turbulento Gran Torneo das Artes Marciais\n52 - O clímax achégase\n53 - O clímax\n54 - Volve a aventura\nEpisodios no anime[editar | editar a fonte]\n14 - O rival de Son Goku\n15 - Lunch, a rapaza misteriosa\n16 - A procura da pedra\n17 - O reparto do leite\n18 - Adestramento intensivo\n19 - Listos prá Gran Final\n20 - As primeiras eliminatorias\n21 - Krilín en apuros\n22 - A pelexa de Yamcha\n23 - Xirán, o trampón\n24 - A hora da verdade pra Krilín\n25 - O combate aéreo\n26 - A gran final\n27 - A final do Gran Torneo das Artes Marciais\n28 - O remate do Gran Torneo\nSaga de Pilaf - Saga do 21º torneo das artes marciais - Saga do Exército de Red - Saga do 22º torneo das artes marciais - Saga de Picoro Daimao - Saga do 23º torneo das artes marciais\nSaga dos Saiyans - Saga de Namek - Saga dos androides - Saga de Bu\nSaga de Baby - Saga de Súper 17 - Saga dos dragóns escuros\nTraído desde "https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Saga_do_21º_torneo_das_artes_marciais&oldid=5003625"\nA última edición desta páxina foi o 1 de decembro de 2018 ás 16:38.


A Xunta impulsa un musical, un cómic e unha exposición ao redor de Don Gaiferos - AGADIC\nA Xunta impulsa un musical, un cómic e unha exposición ao redor de Don Gaiferos\nDesde hoxe e ata o 25 de febreiro, o Museo das Peregrinacións acollerá unha exposición con marionetas, fíos e decorados ao redor desta figura\nO Teatro Principal de Santiago acollerá o 29 de xaneiro a estrea do espectáculo teatral e está prevista a reedición do cómic editado nos anos 90+\nO director de Industrias Culturais da Xunta, Jacobo Sutil, presentou hoxe a iniciativa Don Gaiferos polos camiños cara á Compostela, unha proposta expositiva e escénica ao redor desta figura que conta co apoio da Xunta de Galicia. Como explicou Jacobo Sutil durante a presentación, esta é unha iniciativa “completa e orixinal” que permitirá obter unha visión de Don Gaiferos desde distintas expresións artísticas ao tempo que se promove o seu vínculo co Camiño de Santiago. “A ilustración, a música e as artes serán claves para poñer en valor deste peregrino e do gran patrimonio natural, cultural e humano da Ruta Xacobea a través do traballo da compañía teatral Kukas, avalada polos seus anos de experiencia profesional”.\nO proxecto inclúe una exposición que foi inaugurada hoxe no Museo das Peregrinacións e de Santiago e que conta coa instalación de marionetas de fíos e decorados da versión da obra Don Gaiferos estreada para o Xacobeo 93 e deseños orixinais das diferentes versións da obra e planas do cómic editado naquel ano. A exposición poderá verse ata o 25 de febreiro. Esta iniciativa complétase coa realización de funcións da nova versión da obra musical de Don Gaiferos dirixidas a todos os públicos e tamén escolares de ESO e Bacharelato con coloquio cos asistentes ao remate. A primeira será o 29 de xaneiro no Teatro Principal de Santiago.\nDon Gaiferos polos Camiños cara á Compostela tamén inclúe a reedición do cómic realizado por Marcelino de Santiago (Kukas) e Agustín de Castro (Gus) que narra a viaxe do peregrino francés ata a súa morte aos pes do Apóstolo Santiago. A peza inclúe os lugares e monumentos fundamentais da ruta francesa do Camiño de Santiago coma Roncesvalles ou Somport ata chegar a Catedral de Santiago e o seu Pórtico da Gloria.\nTamén se repasan os ritos, costumes e lendas mais populares da peregrinación xacobea como o xantar dos peregrinos na Catedral de Pamplona, o costume de deixar unha pedra na Cruz de Ferro ou a de coller unha pedra de cal en Triacastela e levala ata Castañeda. E de como, xa cerca de Santiago, os peregrinos se aseaban en Lavacolla para dunha carreira chegar a Compostela e admirar o botafumeiro, darlle un croque ao Mestre Mateo e apertar a estatua do Apóstolo Santiago para logo, moitos deles seguir camiño ata Fisterra.\n-Don Gaiferos en Facebook


Defendamos os Servizos Públicos | Esquerda unida\n29 Xullo, 2012 victor A Coruna\nEsquerda Unida – Os Verdes participará con faixa propia na manifestación en defensa dos servizos públicos. A convocatoria realizada polo sindicalismo de clase semella necesaria para defender o Estado de benestar dos ataques do PP e para acumular as forzas sociais suficientes para derrotar unha política tan criminal no social como inútil no económico, que lonxe de facernos saír da crise afunde o país na depresión provocando a ruína económica e o empobrecemento da sociedade.\nO consello comarcal de Esquerda Unida chama a cidadanía a participares na mobilización convocada unitariamente polo sindicalismo de clase que partirá da praza de Pontevedra as 19:30 do luns 30 de xullo, para loitar contra os recortes e o desmantelamento dos servizos públicos. Unha convocatoria unitaria que saudamos dende EU e pola que levamos tempo pulando, xa que logo, celebramos que de novo as mulleres e homes que somos maioría e queremos unha sociedade con dereitos e servizos públicos, saiamos as rúas de xeito unitario. Hoxendía a unidade das loitas e o requisito necesario para derrotar o PP e ás políticas de dereitas. Esquerda Unida vai continuar a traballar por xerar espazos de colaboración e loita unitarios e plurais.\nO coordinador comarcal de EU, César Santiso, indicou que “non existe estado de benestar sen servizos públicos de calidade. O PP pretende degradar o público para ter a coartada necesaria para a súa privatización, pretende agasallar aos mercados a costa do ben común”.\nCésar Santiso afirmou que “é moito o que nos xogamos as familias traballadoras porque queren acabar con todo, temos que dar a batalla tanto na rúa como nas institucións para impedir que cercenen os nosos dereitos. Porque hai alternativa é se pode saír da crise pola esquerda cunha tributación xusta e a loita contra o fraude que permita nutrir as arcas do Estado para, mediante investimento público, fomentar o cambio de modelo produtivo cara un máis sustentábel baseado nun alto nivel tecnolóxico, que sexa quen de reactivar a económica e xerar emprego ao tempo que se promova a produción de servizos a cidadanía, para vertebrar e cohesionar a sociedade, en lugar do actual sistema produtivista baseado na esaxerada produción de mercadorías que dificilmente pode consumir a cidadanía”.\nEU Vigo tamén sae hoxe á rúa.


Pantalla de uso: vídeo baixo demanda e plataforma de aplicacións de TV nativa | Martech Zone\nLuns, Agosto 19, 2019 Luns, Agosto 19, 2019 Douglas Karr\nMentres as marcas e os expertos buscan promover e monetizar a experiencia que teñen internamente, hai un par de oportunidades para lanzar canles en plataformas de televisión over-the-top (OTT) ou para monetizar e construír currículos, plans de lección e vídeos baseados en subscricións. .\nA loxística e a infraestrutura necesarias para lanzar aplicacións de televisión personalizadas, integrar subscricións, pasarelas de pago e transmitir vídeos non é sinxela para unha empresa. Sen dúbida, logo de lanzar ... os requisitos de procesamento de aplicacións ou pagamentos cambiarían e requirirían un desenvolvemento adicional. É por iso que unha solución SaaS para Video-On-Demand é unha opción perfecta.\nPor suposto, hai unha plataforma construída só para facelo. Pantalla de Usuario axudou a máis de 5000 creadores de vídeo a construír e monetizar as súas comunidades VOD. Non son só unha empresa que fornece a plataforma, senón que tamén son unha comunidade de expertos na industria destinada a axudarche a ter éxito e a ter éxito.\nUscreen VOD Características\nCrea un fermoso sitio web VOD rápido - Inicia o teu servizo de vídeo baixo demanda en poucos pasos sinxelos usando calquera dos impresionantes temas e modelos de sitios web de vídeo Uscreen. Non se precisa codificación.\nCrea o teu modelo único de prezos - Opcionalmente, configure subscricións, alugueres ou compras puntuais para acceder ao seu VOD. Tamén podes usar cupóns e promocións para crear experiencias exclusivas para os teus subscritores. O mellor de todo é que o modelo de prezos de Uscreen non é unha cota de ingresos.\nObtén as túas propias aplicacións nativas para móbiles e TV - Ofrece o teu servizo de VOD onde o queiran os teus espectadores. Inicia aplicacións OTT en calquera dispositivo móbil ou TV intelixente, incluídos iOS, Android, Roku, Amazon Fire e Apple TV.\nAs funcións básicas incluídas en todos os plans inclúen a posibilidade de aceptar pagos a nivel mundial, controis de acceso de bloqueo xeográfico, engadir subtítulos, transmisión ilimitada, pago seguro SSL, un CDN global, cargas ilimitadas, un 99.9% de tempo de actividade e unha garantía sen amortecemento.\nComeza en Uscreen de balde.\nDivulgación: estou a usar ligazóns de afiliados para Pantalla de Usuario aquí.\ntags: Amazon Fireandroideiosaplicacións de TV nativasanovídeo baixo demanda


Flash Porno Xogos En Liña Xogos Adultos Aquí\nFlash Porno Xogos É Preservar Sexo Xogos De Historia\nEu aposto que nin sequera entender que o mundo dos xogos de vídeo ten unha historia, un par de xeracións de vintage lanzamentos e que o último de próxima xeración, que lembre agora superada. Se non se sentir como o tempo pasar, en xeral historia dos videoxogos, entón está seguro de que non entendeu que o mesmo aconteceu no adulto industria do xogo, bastante nunha escala moito menor. Con todo, as cousas cambiaron moito e agora pasamos a primeira era de navegador en liña sexo xogos, que foi o Flash un., Nós entrou nunha nova era, con prometedor avance e un salto na popularidade que ía traer o video porno xogos medio alí enriba na parte superior con películas e cam en directo sexo. Pero cada vez que a tecnoloxía avanza, hai moitas cousas que deixou atrás. O único que ten abandonou xa que a internet decidiu comezar a usar HTML5 foi Flash.\nComo xa sabe, ningún dos da vella escola Flash " xogos non pode ser xogado en calquera navegador, nin ou ordenadores e teléfonos móbiles. E sería unha vergoña se todos os grandes xogos algúns de nós gusta tanto, que nos deu anos de razóns para que a cum e relaxarse despois dun tesón día, ía ir para o lixo. Non queremos deixar esa cousa ocorrer, así que comezamos este proxecto, e non para o beneficio, pero como homenaxe trouxo para todos os desenvolvedores, webmasters e o resto do impertinente persoas implicadas na construción ata o Flash época., O noso proxecto obxectivo=s era simple e sinxelo: atopar os mellores xogos que correctamente representar a evolución da experiencia e torcións todo o Flash época e adaptarse a eles, de xeito que o futuro xeración pode gozar vintage sexo xogos e aprender onde todos os seus favoritos torcións e fantasías se orixinan. É o mesmo cousa porno entusiastas fixo cando eles gardados todos os icónica revistas ou cando webmasters dixitalizadas todos os vintage porn tiro antes de 2000, que algúns de nós están gustando agora en FullHD. E aquí é como nós o fixemos!\nFomos De Volta No Tempo Para Todo O Mellor Flash Xogos Porno\nNós cremos que comezar de arquivo e remasterización o mellor Flash sexo xogos en internet con a última queridos. Nós atopamos os xogos lanzados antes de HTML5 foi feito e que comisariada eles. Tivemos unha lista de todos os máis populares torcións e categorías de pornografía do pasado 20 anos e, a continuación, atravesamos verifiquei con as etiquetas e descricións que atopamos sobre o xogo para decidir se debe mesmo tentar trae-lo para a vida.\nIndo cara atrás no tempo, vai notar que a maioría dos últimos popular categoría foi familia sexo xogos, seguido por BDSM xogos e interracial xogos. Como fomos máis atrás no tempo podemos lembrar o que adoitaba facer nós cum onde eramos máis novos e a internet era só unha cousa no ordenador dentro de un cuarto na súa casa. POV boquete e o sexo anal xogos foron os máis populares e como fomos mesmo de volta todo foi de preto de MILF profesores e impertinente teen nenas da facultade. Unha categoría foi constantemente popular a través dos anos, e se vostede difícil de adiviñar hentai xogos, entón está certo., Con todo, hai un problema alí. Hentai non pode realmente ser chamado unha categoría, como é máis de un estilo de creación de sexo xogos. Eles tamén tivo picos e downfalls en popularidade para a familia sexo, yaoi, yuri, anime parodias, uniforme fetiches e moito máis. Con todo, despois de máis dun ano de investigación e remasterización, o noso equipo conseguiu reunir o primeiro lote de xogos a través de toda a nosa biblioteca. Nós, en primeiro lugar remasterizado un par de xogos en cada nicho e categoría, de xeito que cando puxemos en marcha a plataforma, todo o mundo pode atopar algo que sería o amor unha vez que rematou na nosa web.\nXogos En Flash Son Obsoletos, Pero Non Na Nosa Web\nAlgúns caras como para chamar a este porno plataforma de xogos un ceo ou un santuario, porque este é o oasis de xogos en Flash rodeado por un deserto de HTML5 xogos. Algúns argumentan que é o contrario. O HTML5 xogos son o océano e estamos a baren illa. E eu digo que non é nin esas cousas, como a recollida do noso sitio web pode ser xogado nas mesmas condicións, como todos os outros novos xogos de veces. Nós non estamos indo para revelar o noso método, pero a única cousa diferenciar os xogos Flash desde o porno xogos é todo sobre gráficos., É certo que con unha morea de gráficos e motor opcións, os xogadores non vai chegar a envolvente sexo experiencia que está dispoñible a través da marca-novo xogo. Eles van recibir unha nostalxia viaxe para abaixo da estrada, e eles van sorprender a si mesmos cando eles van atopar o mesmo xogo, que usou para xogar de 10 a 15 anos atrás, só para mirar totalmente diferente de como ben traballada e suave eles foron lembrar dela.\nPero ademais de gráficos, os xogos que temos na nosa web pasou todos os criterios de calidade usan para todos os outros adultos xogos proxectos que temos xerou toda Romanía. Algúns deles veñen con tales historias interesantes que a xente nin sequera considera-los xogos en Flash. Algúns din que é unha historia de Disney e algúns outros que é a novela libro pode facer clic a través. Hai moitos outros tipos de xogo de todos en todo o sitio web, incluíndo xogos de casino, clásico slots, tarxeta de batalla arena xogos e mesmo unha colección de peludo porno xogos.\nXogar en Liña, Cum, Saír E non se Esqueza De Vir de Volta\nDesde os xogos Flash player xa non ten o soporte de Java, ninguén está a facer en curso ad ingresos a través de xogadores. E xa non temos que pagar a metade noso diñeiro para t o desenvolvedores dos nosos xogos, que pode xestionar a lles ofrecer de balde a unha maior audiencia. Todos os xogos do noso sitio web foron comprobados dúas veces antes que foi a vida, que é moi puro. Eles fixeron unha


joker123 pussy88 xe88 mega888 viagra malaysia keto actives super 8 ways ultimatejoker123 pussy88 xe88 mega888 viagra malaysia keto actives super 8 ways ultimate MORTES NAS ESTRADAS - Hai moitos culpables | matarpormatarnon.org\nO incomprensible é que as diversas asociacións de vítimas na estrada, nunca dirixan suas críticas e súas acusacións contra a responsabilidade destes persoeiros.\nEn todo o país, pero en Galicia particularmente, asistimos nos últimos anos a unha febre de construcción de autovías nunca antes vista. Decíannos que con elas melloraría o dato de mortes na estrada, tamén con o carnet por puntos, no entanto ese dato segue a ser enorme. A diferenza é que, algunhas grandes empresas, están a gañar moitos cartos. Cartiños que nos viñan moi ben para outras necesidades mais importantes que temos.\nSomos o país de Europa con mais autoestradas, mais que a propia Alemaña, e con mais mortos nelas. Parece que a culpa, como din os gobernantes, é nosa. Pero non.\nNos países mais avanzados do mundo, os gobernos constroen transporte público e poñeno á disposición dos cidadáns. O transporte público básase, principalmente, na construcción de vías de tren de proximidades,en tranvías, autobuses e microbuses, que unen todos os recunchos do país, e pódese viaxar de un lugar a outro nese transporte.\nMaiormente perdomina o tren que é o mais seguro, o de menor impacto medioambiental e o que menos contamina, sobre todo en países, como Suiza, onde as poboazós son pequenas e están moi diseminadas.Basta con se mover un pouco a pé ou en bicicleta e estaremos en unha estación de tren que nos levará a unha cidade, un aeroporto, ou a outra poboazón veciña.\nPodemos ir diariamente ó noso traballo botando unha sesta, e chegaremos a él relaxados e seguros.\nAquí temos que coller o coche todos para ir a calquera lado. Básicamente porque non hai transporte público. Se hai un autobús é malo, chega fora de hora,ou non pasa por onde queremos, ademais de ser mais caro que o propio coche.\nA falta de transporte público fai que todos sexamos "pilotos" obrigatoriamente. E o de pilotos vai con toda a intención.\nImaxinemos que chegamos ó aeroporto e nos mandan coller un avión e facer o viaxe pilotando nós. Evidentemente esto sería un desastre de morte e accidentes.\nPois iso é o que acontece cos coches.Calquera, e todos, somos obrigados a ser "pilotos". Xente que non ve ben, que non ten reflexos, que ten problemas de saúde, mentais, con o alcohol, "descerebrados" que conducen de maneira aloucada, etc. incluso hainos que non poden ter carnet de conducir e tamén lles venden uns coches, "sen carnet", para que se incorporen ó mercado do automóvil e "derivados" e teñan o dereito de, tamén, se matar na estrada. Eso sí deixando o correspondente lucro ó negócio.\nTodos nos atopamos compartindo a estrada ainda que non queiramos, de maneira que, por simple aplicación do cálculo de probabilidaes, cando saen a estrada cinco millóns de coches, o normal é que se maten mais de cen persoas.A única maneira de que así non sexa, é evitando ó máximo o risco de conducir, o que significa transporte público seguro á disposición de quen o desexe, e para os que queiran levar o coche, que paguen os costes medioambientais que tal actitude ocasiona.\nPero claro, iso seria meterse con os que mandan no mundo: As grandes corporacións. O que o mismo, constructoras de autovías, o que significa tamén os Bancos, a indústria do petróleo, os fabricantes de automóveis,ITV`s, negócio das multas, concesionarias de autopistas de peaxe,etc. e eses son os que, polo poder económico que teñen, poñen e quitan gobernos para que estexan ó seu servizo


Elnosa fai investimentos en Lourizán para fabricar hipoclorito sódico a partir do 11 de decembro - Pontevedra Viva\nAvelino García con outros tres compañeiros do comité de empresa de Elnosa\nMércores 27 de Setembro, 2017 ás 07:14 do Mércores 27 de Setembro, 2017\nEncontro entre membros do comité de empresa de Elnosa con representantes de Ciudadanos\nO comité de empresa reuníase na tarde deste martes coa dirección de Elnosa para coñecer en que situación se atopan os trámites coas administracións tendo en conta que o 11 de decembro a factoría de Lourizán non poderá fabricar cloro con mercurio tal e como establece a normativa da Unión Europea.\nA dirección anunciou que xa está a comprar material para a elaboración do hipoclorito sódico, o produto que se elaborará na fábrica a partir desa data. En concreto adquiriron sistemas de refrixeración necesarios para este proceso.\nSi está previsto que haxa unha redución de persoal pero os directivos da empresa indicaron que serán mínimos e que se procederá a negociar prexubilacións. O grupo CUF comunicou ao comité de empresa que para o plan de desmantelamento quere contar co persoal actual e anunciaron que en novembro ofrecerán máis datos sobre os cambios previstos.\nO presidente do comité de empresa, Avelino García, afirmaba que polo momento a dirección non lles transmitiu novidades sobre a concesión da autorización ambiental integrada, que aínda se atopa no período de alegacións.\nA preocupación, con todo, atópase no silencio por parte da Dirección Xeral de Costas. A concesión para manterse en Lourizán finaliza en xullo de 2018 e, polo momento, a empresa descoñece se haberá unha prórroga. Ante esta situación transmitiron aos traballadores que ata que teñan garantida a súa continuidade non poden facer un investimento en maquinaria para a elaboración de cloro a través do sistema de membrana, como establece a Unión Europea.\nREUNIÓN CON CIDADÁNS\nOs representantes do comité de empresa reuníanse tamén na tarde deste martes con María Rey e outros representantes de Cidadáns para trasladarlle a esta agrupación política o seu malestar porque no último pleno votaron a favor da moción presentada por Marea Pontevedra na que se reclamaba á Xunta de Galicia o cesamento de actividade de Elnosa nos terreos de dominio marítimo-terrestre de Lourizán.\nElnosa confirma que fabricará hipoclorito sódico e que haberá poucas baixas no plantel


O Retablo Principal da Igrexa de Santa Ana (Rioja) - Rosario Gómez [alma] *\nIgrexa de Santana. Detalles do altar principal\nEstatua de Santa Ana o día do seu maior festival\nRetablo central de Santa Ana\nO Retablo Principal da Igrexa de Santa Ana (Rioja)\nMaior Retablo de Santa Ana\nData de construción: 1.638 a 1.643\nAutor: Llorente Manrique\nCusto: Real 5.436\nOuro do retablo: 1.731\nAutor: Juan Forte\nImaxes Imaxe de Santa Ana: 1.594\nAutor: Antonio de Cárraga\nCusto: 332 ducados\nImaxe de San Joaquín: s. XVII\nAutor: podería ser Fernando de Ezpeleta\nImaxes da Virxe e San Xoán: 1.657\nAutor: Escultor Sebastián Ribero\nCusto Real 550\nEste retablo real e magnífica do medio-s.XVII é un dos máis preciosas xoias da parroquia. Isto amosa así como algunhas fermosas esculturas, unha colección de pinturas importantes sobre a vida de Santa Ana. Preside o retablo un Camarín artístico que alberga o tamaño impoñente e atractivo da escultura da padroeira de enorme contido emocional para cerveranos. A arquitectura harmoniosa deste fermoso retablo consta de catro corpos: Banco, Primeiro andar, Segundo andar, Ático e Cinco rúas.\n.- O corpo baixo ou vano está composto por dous soportes robustos e artísticos e catro pequenas columnas. A elas atópanse catro lenzas que representan aos catro evangelistas e catro figuras máis aos cadros dos personaxes bíblicos femininos de Santas, todos de gran estilo.\n.- Nas interseccións hai catro imaxes magníficas: The Prayer in the Garden, The Flagellation, The Ecce Homo (Christ before Pilate) e Calvary. Estas catro lenzas difieren no seu estilo pictórico do resto do retablo e poden atribuírse a Marco Remón, pintor segundo algúns expertos en arte.\n.- No centro atópase o Tabernáculo, de estilo moderno en mármore branco, fabricado polo orfebre D. Gil Moreno, a quen debemos tamén a Custodia, o Altar e o Expositor do Santo Hospital. Este Tabernáculo, reemplaza a 1926 ao antigo, que aínda se conserva no Salón Parroquial.\n.- O corpo medio, seis columnas torneadas mixtos elegante da cidade de Tarazona, reforzar o atractivo de pinturas 4 de gran calidade e tamaño: o nacemento do profesor Virgin Martin Gonzalez, realizada en 1.644, a presentación da Virxe, San Pedro e San Pablo, estes últimos tres de Miguel Ángel Rafael nos anos 1.650 e 1.651.\nSan Gil Abad e O Encontro de San Joaquín e Santa Ana\nA Presentación da Virxe e San Pablo\nSan Pedro e A Natividade da Virxe\nO cumprimento de San José e Santa Ana e Santiago\n.- Na parte inferior destas pinturas e enmarcadas en tantos cartuchos menores hai catro tecidos que son: O martirio de San Pedro e A Anunciación á dereita eo Martirio de San Pablo ea Visitación á esquerda. Todos eles moi atractivos e tamén pertencentes a Miguel Ángel Rafael\n.-No centro do retablo, o cuarto de vestir bonito, unha obra de D. Luís Menchón no seu taller en Pamplona o ano 1.946, en conmemoración do cuarto centenario da fundación da parroquia, axustando perfectamente ao conxunto arquitectónico do retablo: arco semicircular e cámara espazos, cun fermoso teito de caixotões e ornamentación elegante que alberga a patroa reverenciados e amados, de grupo escultórico sublime e beleza encantadora: Santa Ana, a Virxe eo Neno Xesús. Este traballo foi financiado por paroquianos e ausente Santaneros Parish con cariño.\n.-Entre o primeiro corpo e no segundo piso, atopamos unha cornixa artística e decorada real nel catro medios vigorosos e artísticas están sentados e dúas pequenas columnas, estamos no fondo do segundo piso, decorado con cinco pintado por tecidos Miguel Ángel Rafael. Os temas son: no centro unha imaxe dos patróns da Diócesis, San Emeterio e San Celedonio. Á dereita San Ambrosio e San León Magno, papa, á esquerda San Agustín e San Jerónimo.\n. -Se outras magníficas columnas semellantes ás do primeiro andar, pero diferenciadas só polo xiro, baséanse nos soportes e as dúas pequenas columnas descritas, que compoñen o corpo superior eo segundo. Nas súas rúas pódense admirar catro cadros enmarcados sensacionales, como os do primeiro andar, en fermosos carteis. Crese que tamén son obra de Miguel Ángel Rafael, feito en 1.650 cunha fermosa factura. Estes son o encontro de San Joaquín e Santa Ana, o matrimonio de San José e a Santísima Virxe, San Gil Abad e Santiago.\n.- No centro apreciamos a imaxe de S. Joaquín do século XVII por autor anónimo. Talla de gran mérito artístico, de tamaño natural, cunha cara severa e paternal, roupa abundante, a capa na man esquerda e un cadro á dereita na actitude de camiñar. Sitúase nunha base elegante e elegante que ocupa un fermoso nicho nun arco de medio punto flanqueado por dúas delgadas columnas que compoñen un fermoso conxunto. Tamén vemos unha cornixa ornamentada fermosa e regia, coas mesmas características que a do corpo medio que a complementa.\n.- No ático presidindo todo, a gran imaxe de Cristo na Cruz, impresionante, tamaño de vida e bo estudo anatómico. Posiblemente e en opinión dos coñecedores de arte, é unha das esculturas artísticas máis valiosas que existen na parroquia e moi semellante ao Santo Cristo do Consuelo que é venerado na nosa Igrexa. Este traballo atribúese a Fernando de Ezpeleta.\n.- Ao pé do Santo Cristo, as esculturas artísticas da Virxe Dolorosa e San Juan, obra do escultor D. Sebastián de Ribero de mediados do século XVII. Este monumental e piadoso calvario está enmarcado entre dúas columnas elegantes e delgadas diferenciadas do resto do Retablo ao virar, pero manténdose o estilo ea beleza dela. Como fondo, unha imaxe de gran tamaño co Sol ea Lúa. Á dereita e esquerda do Calvario atopamos dous cartuchos elegantes nos que se colocan algúns tecidos que representan a dous soldados. Catro columnas sobre outros tantos soportes reais adornan con gran pracer o Retablo.\n.- No centro e como coroação do dito Retablo, un cadro artístico e elegante nunha pirámide, de beleza sublime, que alberga unha delicada pintura que representa o Espírito Santo en forma de pomba. Tres columnas pequenas e divertidas das mesmas características que as anteriores, rematan o Retablo de Santa Ana.\nHarmonía e arte combinan admirablemente na súa composición. É impresionante na súa monumentalidade, o seu gusto elevado, a soberbia cadro eo seu estilo artístico. \_ R \_ nSe de gran mérito é o retablo, non son menos as súas imaxes preciosas e pinturas marabillosas que mira e aprecia a arte sublime de artistas Antonio Carraga, escultor Sebastián de Ribero e Fernando Ezpeleta e as magníficas pintores Marco Remón, Miguel Anxo Martín González e Rafael.\nNos anos 1.983 e 1.984, o entón párroco de Santa Ana, D. Domingo Lázaro, en colaboración coa Xunta de Economía, emprendeu a custosa restauración das pinturas do Retablo. O profesor de arte D. Manuel Casas encargouse deste traballo. O traballo foi paralizado por algúns anos e en 1990, o párroco D. Félix Viguera reabriu a restauración das pinturas desaparecidas 15 e esta restauración encargouse á mesma persoa.\nVídeo da igrexa en baixa definición de 2006, é recomendable ver no tamaño estándar de youtube\nInterior do Templo de Santa Ana\nRetablo da Inmaculada\nO Cristo do Perdón\nRetablo da Aurora\nRetablos de San Isidro e San Antón\nRetablo da Virxe do Pilar\nCoro e órgano