نظریه پیامبری سروش | رادیو زمانه\nنظریه پیامبری سروش\nسروش نبی (۱)\nمن در مقاله “ادعای پیامبری سروش و وعده عالم‌گیر شدن “فرقه سروشیه” به تفصیل استدلال کردم که پروژه فکری عبدالکریم سروش وارد مرحله دین سازی شده است، و در چارچوب این پروژه او مقام پیامبری برای خود فرض می‌کند- پیامبری که دینی تازه را بنیان گذاشته است. سروش در پاسخ به استدلالهای آن مقاله دعوی پیامبری را از خود سلب می‌کند و به صراحت می‌گوید: “والله من پیغمبر نیستم. ادعای پیغمبری هم نکردم…نه پیغمبر هستم، نه ادعای پیغمبری دارم، نه طاقت پیغمبری دارم نه رغبت به پیغمبری دارم، نه هیچ کدامش را ندارم…والله بالله، به پیغمبر قسم من پیغمبر نیستم و چنین ادعایی ندارم.”\nبه نظر من این سخنان سروش را می‌توان گام مثبتی به پیش دانست. در جهانی که ظهور فرقه‌ها و ادیان نوظهور و مدعیان ارتباط با عالم غیب به انواع نزاع‌ها و تنش‌های دینی و سیاسی بی حاصل دامن می‌زنند، انکار سروش را باید به فال نیک گرفت.\nاما مسئله “ادعای پیامبری” سروش پیچیده‌تر از آن است که با یک انکار لفظی ساده فیصله یابد. به نظرم سروش باید گامهای مهم دیگری هم برای رفع این معضله بردارد. در یک سطح ساده و پیش پا افتاده “ادعای پیامبری” مساوی است با اعلان رسمی و علنی پیامبر بودن – یعنی فرد به زبان و به صراحت ادعای پیامبری و نبوت می‌کند. اما “ادعای پیامبری” به اعلان رسمی و علنی منحصر نیست. شیوه دیگر ادعای پیامبری آن است که فرد مقدماتی را تبلیغ و ترویج کند که در کنار هم باور به پیامبری مدعی را در ذهن مخاطبان بنشاند. یعنی فرد بدون آن که رسما و به صراحت اعلان پیامبری کند، نظریه‌ای درباره پیامبری به دست می‌دهد که مطابق آن مثلا “اگر فردی واجد صفات الف و ب و ج باشد، در آن صورت آن فرد پیامبر است.” و سپس فرد به تدریج و رفته رفته به مخاطبان خود می‌باوراند که “من واجد صفات الف و ب و ج هستم.” البته در این جا فرد لازم نیست که نتیجه منطقی این دو مقدمه را به صراحت بیان کند. او می‌تواند نتیجه گیری را به ذهن مخاطبان خود واگذارد. کافی است که مخاطبان نخست مقدمه اوّل او را درباره ویژگی‌های یک پیامبر بپذیرند، و در گام دوّم قانع شوند که او واجد آن ویژگی هاست. در این صورت مخاطبان به خودی خود و بی آن که به تصریح مدعی حاجتی داشته باشند، به این نتیجه می‌رسد که “پس آن فرد پیامبر است.” در این جا ادعای پیامبری به دلالت ضمنی مقدمات حاصل است. ادعای من هم در مقالات گذشته این بوده است که نظریه پیامبری عبدالکریم سروش به علاوه اوصافی که او خود برای خود برمی شمارد در کنار هم نشان می‌دهد که او مدعی پیامبری است. در این جا انکار نتیجه توسط سروش (یعنی انکاری پیامبری اش) در صورتی قانع کننده و قابل قبول است که او دست کم یکی از دو کار زیر را انجام دهد: یا در نظریه پیامبری خود تجدیدنظر کند، یا اوصاف پیامبرانه‌ای را که برای خود قائل است پس بگیرد. در غیر این صورت، مادام که سروش همچنان به آن دو مقدمه معتقد و پایبند است، خواه ناخواه به نتیجه حاصل از آن دو مقدمه هم ملتزم و متعهد است، و نمی‌تواند کسانی را که بر مبنای آن دو مقدمه پیامبری او را نتیجه می‌گیرند افرادی “سفیه”، “جاهل”، “مغرض”، “جاعل”، “تحریف گر”، “بهتان زن”، “فرعون”، “خنجر زن”، “گرگ”، “دیو”، “ناکثین”، “مارقین”، “قاسطین”، “خوارج” و “عجایز” بخواند، و ایشان را به انواع اتهامات سیاسی- از جمله معامله با جمهوری اسلامی برای رسیدن به قدرت- متهم کند.\nمن در سه مقاله (“سروش – تفسیر سخنان خداوند یا تعبیر خواب‌های محمد“، “ممتازبودگی مشرکان در فرضیه “خواب‌های محمد” سروش” و “قرآن سروش: “خوابنامه پریشان محمد”“) به تفصیل با نقل مستندات فراوان از نوشته‌ها و سخنرانی‌های سروش تلاش کرده‌ام که تصویری جامع از نظرات سروش درباره پیامبری و ماهیت وحی الهی به دست داده و مشکلات و ناسازگاری‌های آن مدعیات را نشان دهم. به نظر من خواننده آن مقالات به خوبی درمی یابد که مدعیات اخیر سروش درباره ماهیت و مکانیسم وحی مدعیاتی کاملا ذوقی، نامنسجم، و غیرعلمی است، و هیچ مبنای قابل قبولی ندارد. اما در این صورت این پرسش مطرح می‌شود که پس نظریه وحی سروش و تلاش او برای پیامبر دانستن مولوی و وحی شمردن مثنوی معنوی را چگونه باید فهمید؟\nمن در مقاله “ادعای پیامبری سروش و وعده عالم‌گیر شدن “فرقه سروشیه” تلاش کردم نشان بدهم که نظریه وحی سروش و پیامبری مولوی و وحیانی بودن مثنوی (رجوع شود به مقاله “سروش: “خوف نامه جهادی/بردگی قرآن” و “عشق‌نامه غیر جهادی مثنوی” ) را می‌توان بخشی از یک برنامه وسیع‌تر در پروژه فکری سروش دانست: پروژه پیامبری سروش و تأسیس یک دین تازه.\nاین مقالات نه بر مبنای نیت خوانی یا انگیزه یابی که بر مبنای حجم زیادی از نوشته‌ها و سخنرانی‌های سروش تنظیم شده است. بنابراین، نیت و انگیزه سروش هرچه باشد، مبنای مدعای من سخنان و نوشته‌های منتشر شده اوست. اگر سروش گمان می‌کند که تفسیر مخاطبان او از سخنان مکرر او در مواقع و مواضع متعدد مبتنی بر نوعی سوءتفاهم یا بد فهمی بوده است، بر او فرض است که نشان دهد چگونه می‌توان سخنان و مدعیات بعضا صریح و روشن او را به گونه دیگری تفسیر کرد. ادعای من هرگز این نبوده است که سروش قصد و نیّت تأسیس یک فرقه یا دین تازه را دارد. ادعای من این است که سروش چنان فرقه یا دینی را تأسیس کرده است و در حال تکمیل اجزای آن است. مدعای من ربطی به قصد و نیّت فرضی سروش ندارد، بلکه ناظر به واقعیتی است که در عالم خارج و در متن نوشته‌ها و سخنرانی‌های عمومی سروش روشن شده است.\nشیوه پژوهش من درباره ادعای پیامبری سروش از قضا از جهاتی شبیه شیوه‌ای است که سروش خود برای اثبات پیامبری مولوی به کار برده است. مولوی هم هرگز صراحتا اعلام پیامبری و تأسیس یک دین تازه نکرده بود. اما سروش (صرف نظر از درستی یا نادرستی ادعای نهایی اش) تلاش می‌کند تا با در کنار هم نهادن بخش‌های مختلف آثار به جا مانده از مولوی ادعای پیامبری مولوی را موجه کند. از قضا شواهدی که من بر مبنای آثار سروش برای ادعای پیامبری او اقامه کرده‌ام به مراتب قانع کننده‌تر و متقن‌تر از شواهدی است که او بر مبنای آثار مولوی برای پیامبری مولوی مطرح می‌کند.\nجالب آن است که سروش برای تحکیم پروژه دین سازی‌اش به سخنان عارفان و فیلسوفان مسلمان هم استناد می‌کند و از آرای ایشان مدعیاتی بسیار شاذ به سود نظرات خود نتیجه می‌گیرد. در تمام این موارد، سروش اذعان می‌کند که آن حکیمان البته سخنانی را که او به ایشان نسبت می‌دهد به واقع نگفته‌اند، اما او فاصله میان خطوط ایشان را می‌خواند، و نظرات شاذ خود را بر مبنای آنچه ایشان تلویحا و در پرده گفته‌اند، استنتاج می‌کند. به تعبیر او، این فیلسوفان و عارفان مسلمان برخی سخنان را گفته‌اند، و بعضی سخنان را ناگفته نهاده‌اند، و ما باید خود نگفته‌ها را از مقدمات ایشان استنتاج کنیم. یعنی سروش در مقام فهم و تفسیر آثار دیگران معتقد است که می‌توان از گفته‌های دیگران ناگفته‌های شان را استنتاج کرد، و مطلقا این کار خود را نیت خوانی و انگیزه کاوی مذموم نمی‌داند. اما اگر این طور است، چرا اگر کسی ناگفته‌های آثار او را از گفته‌های او استنتاج کند، لابد غرض و مرضی دارد و مرتکب نیت خوانی و انگیزه کاوی مذموم شده است، و لابد در خدمت سلطان جائر است؟\nباری، غرض من در این نوشته بیشتر آن است که نشان دهم برغم ادعای سروش، آثار او دلالت آشکاری بر ادعای پیامبری او می‌کند، و اگر او به واقع چنان دعوی ای ندارد، علاوه بر انکار لفظی، لاجرم باید در نظرات خود هم تجدید نظرهای اساسی کند. من در این نوشتار می‌کوشم از جنبه‌های تازه‌ای نشان دهم که چرا آثار سروش به راحتی تفسیری را برمی تابد که به اعتبار آن می‌توان دعوی پیامبری را به او نسبت داد. و مادام که سروش در پاره‌ای از نظرات و مدعیات خود تجدیدنظر اساسی نکند، آن تفسیر همچنان به اعتبار خود باقی خواهد ماند.\nدر این نوشتار من به دو موضوع اصلی می‌پردازم: در بخش اوّل، تقریری از نظریه پیامبری سروش به دست می‌دهم که نتیجه‌اش پیامبری و رسولی اوست؛ در بخش دوّم، نشانه‌های دین سازی او را برمی‌شمارم.\nدلایل پیامبری عبدالکریم سروش\nیکی از مهمترین مبانی ادعای پیامبری سروش نظریه او درباره پیامبری است. بنابراین، به نظرم لازم است که نظریه او را در خصوص پیامبری با تفصیل بیشتری صورتبندی نماییم.\nاز نظر سروش پدیده پیامبری دو رکن اصلی دارد: تجربه وحیانی، و احساس رسالت. یعنی نبی کسی است که اوّلا- در معرض وحی قرار می‌گیرد، و ثانیا- به واسطه تجربه وحیانی در خود احساس رسالت و مأموریت می‌کند. بنابراین، از نظر سروش اگر کسی واجد این دو وصف شود، واجد شأن پیامبری شده است. خوب است که این دو رکن را مستقلا بررسی کنیم.\nرکن اوّل یا وحی: سروش در گام نخست، وحی را نوعی “تجربه دینی” می‌داند – تجربه‌ای که چنان در دل پیامبر قوی می‌نشیند که او در خود احساس رسالت و مأموریت ویژه می‌کند. برای مثال، او در مرداد ماه سال ۱۳۷۶ می‌نویسد: “مقوّم شخصیت و نبوّت انبیا و تنها سرمایه آنها همان وحی یا به اصطلاح امروز ‹تجربه دینی› است. در این تجربه، پیامبر چنین می‌بیند که گویی کسی نزد او می‌آید و در گوش و دل او پیام‌ها و فرمان‌هایی را می‌خواند و او را مکلف و موظف به ابلاغ آن پیام‌ها به آدمیان می‌کند و آن پیامبر چندان به آن فرمان و آن سخن یقین می‌آورد و چنان در خود احساس اطمینان و دلیری می‌کند که آماده می‌شود در مقابل همه تلخی‌ها و تنگی‌ها و حمله‌ها و دشمنی‌ها یک تنه بایستد و وظیفه خود را بگذارد.”\nرکن دوّم یا احساس رسالت: مقصود سروش از “رسالت و مأموریت” پیامبرانه چیست؟ سروش در آبان ماه سال ۱۳۷۳ می‌نویسد: “خداوند هادی است و هدایت او جهانشمول است و پیامبران را هم برای این منظور فرستاده است.” بنابراین، از منظر سروش رسالت و مأموریت اصلی پیامبران هدایت آدمیان است.\nنظرات سروش درباره این دو رکن اما دستخوش تغییرات مهمی شد. از جمله آن که، سروش در ابتدا این دو ویژگی را منحصر در پیامبران می‌دانست. برای مثال، او در دهه شصت و نیمه نخست دهه هفتاد رکن اوّل پیامبری و نبوت (یعنی وحی) را بر روی آدمیان بسته می‌دانست، و به این معنا باب پیامبری را خاتمیت یافته می‌شمرد، اما معتقد بود که به استثنای این وجه، بقیه شؤون پیامبری بر روی همه آدمیان گشوده است. او در تیر ماه سال ۱۳۷۲ می‌نویسد: “ما در وحی با پیامبر شریک نیستیم، او می‌گوید و ما می‌شنویم. اما در سایر اوصاف می‌توانیم از آن بزرگوار پیروی کنیم، می‌توانیم متقی باشیم، مشفق باشیم، در برابر ستمها و علم ستیزیها سرکش باشیم و به تعبیر آن شاعر، “متمرد”. اینها همه تحقق بخشیدن به پیام انبیا و تبرک جستن از بعثت نبوی است.”\nسروش رکن رسالت و مأموریت هدایت بخشی را هم شأن ویژه پیامبران می‌دانست، و حتّی وظیفه هدایت بخشی را بر امامان و عارفان واجب نمی‌شمرد. برای مثال، او در شهریور سال ۱۳۷۴ می‌گوید: “پیامبر وقتی هم که حاکم نبود، شغل هدایتگری خودش را داشت…البته انسان وقتی حاکم شد و امکانات بیشتری در اختیارش بود، این رسالت را هم بهتر می‌گزارد…از میان مجموعه شئون پیامبر، شأن پیامبری اساساً شأن متفاوتی است. مرحوم آقای مطهری در بحث از سیره امامان توضیح می‌دهند که بر پیامبر واجب بود که به سراغ مردم برود و آنها را هدایت کند. اما این کار بر ائمه واجب نبود. اگر مردم به سراغ امامان می‌آمدند از هدایت آنها بهره مند می‌شدند، اما خود امامان برای هدایت بخشی به سراغ مردم نمی‌رفتند. مقصود این نیست که امام نباید مردم را هدایت می‌کرد. یعنی منعی در کار نبود، بحث بر سر آن است که این رسالت خاص برایشان واجب نبود. اما پیامبر اساساً برای همین مبعوث شده بود. نبی باید به دنبال مردم برود و به هر نحو ممکن پیام الهی را به گوش آنها برساند و در این راه از هیچ فداکاری و مقاومت و پایداری و جنگ و ایثاری دریغ نورزد. اما ائمه چنین وظیفه‌ای ندارند. بلکه ایشان در حد یک مسلمان مکلف به امر به معروف و نهی از منکر هستند، نه بیشتر. به هر حال باید این تفاوتها را در نظر داشته باشید.”\nاما سروش رفته رفته کوشید تا این دو باب را بر روی افرادی جز پیامبران هم بگشاید. برای مثال، او در مرداد ماه سال ۱۳۷۶وحی را نوعی تجربه دینی دانست که علی الاصول در دسترس افرادی جز پیامبران هم قرار دارد. از منظر سروش، برای مثال، عارفان هم در معرض تجربه‌های وحیانی قرار می‌گیرند. تنها تفاوت میان پیامبران و دیگران، نه در تجربه وحیانی، که در “احساس مأموریت و رسالت ابلاغ و هدایت” است. یعنی از نظر سروش تنها وجه تمایز پیامبر از غیرپیامبر در رکن دوّم پیامبری است، نه در رکن اوّل آن. پس مطابق نظر سروش، غیرپیامبران هم می‌توانند واجد تجربه دینی- وحیانی شوند. صرف این گونه تجربه‌ها کسی را پیامبر نمی‌کند. فرد صاحب تجربه وحیانی فقط در صورتی به مقام نبوّت و پیامبری می‌رسد که در خود احساس مأموریت و رسالت هم بکند. و چون عارفان صاحب تجربه‌های وحیانی چنان احساس رسالتی نداشتند، برای آنها نمی‌توان شأن پیامبرانه قائل شد. برای مثال، سروش در این باره می‌نویسد: “تفاوت پیامبران با دیگر ارباب تجربه در این است که آنان در حیطه و حصار تجربه شخصی باقی نمی‌مانند و با آن دل خوش نمی‌دارند و عمر خود را در ذوق‌ها و مواجید درونی سپری نمی‌کنند، بلکه بر اثر حلول و حصول این تجربه، مأموریت جدیدی احساس می‌کنند و انسان تازه‌ای می‌شوند و این انسان تازه، عالم تازه و آدم تازه‌ای بنا می‌کند.”\nاما سروش در اینجا متوقف نمی‌ماند. تلقی عموم مسلمانان- از جمله فیلسوفان و عارفان مسلمان- این بود که تجربه وحیانی پیامبر اسلام در نهایت کمال است. اساسا از منظر ایشان مفهوم خاتمیت جز این نبود که پیامبر اسلام به کشف تام رسیده بود و لذا مرتبه کامل وحی را دریافت کرده بود. سروش خود در بیان این نظر عارفان مسلمان می‌نویسد: “[عارفان مسلمان] تفاوت وحی‌ها یا تجربه‌های انبیاء را در درجه می‌دانستند نه در نوع. به همین سبب هم در مورد پیامبر خاتم تعبیر “کشف تام محمدی” را به کار می‌بردند، یعنی معتقد بودند که انبیای دیگر هم صاحب کشف بودند، اما کشف غیر تام و نوبت به پیامبر اکرم که رسید ایشان “کشف تام” کردند. و خاتمیت را هم به همین معنا می‌گرفتند یعنی می‌گفتند که فوق کشف تام مرحله و مرتبه‌ای وجود ندارد، و “الخاتم من ختم المراتب بأسرها“[خاتم کسی است که همه مراتب را طی کرده است و مرتبه طی ناشده‌ای باقی نگذاشته است]”.\nاما سروش این تحلیل را نمی‌پذیرد. از منظر او تجربه وحیانی پیامبر فاقد آن کمال مزعوم است، و عارفان و انسانهای صاحب تجربه نسلهای بعدی از طریق “تجربه‌های منحصر به فرد خویش” “کشف‌های تازه”ای می‌کنند و بر “غنای” تجربه وحیانی محمّد می‌افزایند، و “کمال حداقلی” تجربه او را به “کمال حداکثری” می‌رسانند. و از این روست که در تاریخ دین، عارفانی می‌بالند که مایه رشک پیامبران پیشین هستند. سروش در این باره می‌نویسد: “تجربه‌های دینی و وحیانی البته همچنان برقرار خواهد بود. ملاصدرا روایت عجیبی را در مفاتیح الغیب آورده است که مضمون عارفانه بلندی دارد: “ان لله عباداً لیسوا بانبیاء یغبطهم النبوه: خداوند بندگانی دارد که نبی نیستند اما نبوت به آنها غبطه می‌برد”. یعنی آنان دریافت‌های باطنی ویژه‌ای از غیب عالم دارند و ای بسا، شأن و رتبتشان از پاره‌ای از پیامبران که نامشان در تاریخ نبوت آمده است، بالاتر باشد. مع الوصف این بندگان والامقام وظیفه و رسالتی برای ابلاغ و تبلیغ شریعتی ندارند…بار مأموریت و مسئولیت از این پس به دوش هیچ کس گذاشته نخواهد شد.” بنابراین، می‌توان عارفانی را انتظار داشت که شخصیت ایشان افضل از (دست کم) پاره‌ای از پیامبران سلف باشد: “راه تجربه‌های مستقل و معتبر دینی حتی پس از پیامبر بسته نیست و اولیاء بسیار می‌توانند به ظهور رسند که تجربه شان و مکاشفاتشان بر غنای ذخیره دین بیفزاید. و شخصیت شان حتی افضل از انبیاء سلف باشد.”\nاما آیا احساس مأموریت و رسالت هدایت بخشی منحصر به پیامبران می‌ماند؟ پاسخ مثبت سروش به این پرسش رفته رفته تغییر می‌کند. او در آبان سال ۱۳۷۳ می‌نویسد: “اگر پای دید انسانی به میان آید، همه ما نسبت به هدایت گمراهان مسئولیم و هیچ چیز ما را از عمل معاف نمی‌دارد.” سروش رفته رفته رسالت پیامبرانه هدایت بخشی را به صراحت بر دوش “روشنفکری دینی” می‌نهد، و ادعا می‌کند که هدایت کشتی جامعه مسلمین با روشنفکران دینی است، و آنان باید حریصانه- همچون پیامبر- مردم را هدایت کنند.\nبنابراین، سروش رفته رفته هر دو رکن پیامبری را از انحصار پیامبران به معنای خاص کلمه خارج می‌کند، و این مجال را برای همگان می‌گشاید که علی الاصول واجد این صفات پیامبرانه شوند.\nاما در این جا باید بپرسیم که از منظر سروش کدام یک از این دو رکن نبوّت نقش اساسی تری در پیامبری دارد. سروش بدون هیچ ابهامی معتقد است که مغز پیامبری همان است که مغز دین به شمار می‌رود- یعنی تجربه دینی/وحیانی. او در سال ۱۳۷۷ در این باره می‌نویسد: “آنچه بالذات دینی است، تجربه دینی است. و این تجربه دینی همان است که در مورد پیامبران، “تلقی وحی” نام می‌گیرد…این تجربه دینی است که ذاتاً دینی است و هرکس واجد آن باشد به درجه‌ای از درجات پیامبر است.”\nبنابراین، از منظر سروش، تجربه دینی یا همان وحی تنها پدیده ذاتا دینی است، و هر کس که به آن دست یابد، به مرتبه‌ای از مراتب پیامبری دست یافته است- حتّی چه بسا فرد در این سیر به چنان مرتبتی برسد که پیامبران سلف بر منزلت او غبطه بخورند. بنابراین، قلب نبوّت این تجربه دینی- وحیانی است: “[این تجربه] تنها پدیده حقیقتاً و جوهراً دینی [است]، که چون جرقه‌های قدسی در نفوس طیبه پیامبران می‌درخشیده و برای مدتی کوتاه یا بلند وجودشان را روشن می‌کرده و چشم شان را بر بواطن این عالم می‌گشوده است. هرجا که پای چنین تجربه‌ای باز شود، حقیقت دین در آنجا حضور پیدا کرده است.”\nاما در تلقی غالب نزد مسلمانان، پدیده پیامبری عبارت بود از ارتباط خصوصا زبانی شخص نبی با یک خدای متشخص و انسانوار. در واقع این خداوند بود که فردی را به پیامبری برمی گزید و به او مأموریت ابلاغ پیام الهی و هدایت مردمان را تفویض می‌کرد. وظیفه پیامبر در چارچوب این تلقی عبارت بود از آن که پیام الهی (یعنی وحی) را بدون هیچ گونه تصرّفی به آدمیان ابلاغ کند. سروش در ابتدا با احتیاط این تلقی از وحی را مبنای “احساس” رسالت و مأموریت فرد نبی می‌دانست. برای مثال، سروش در بسط تجربه نبوی می‌نویسد که محمد در ضمن تجربه‌های دینی خود احساس می‌کرد که “گویی” کسی در گوش او سخن می‌گوید، و او در نتیجه این تجربه دچار تحوّلی می‌شد و “احساس” می‌کرد که مأموریت تازه‌ای بر دوش او نهاده شده است. ظاهرا کلام سروش را می‌توان این گونه تلقی کرد که خدایی متشخص و انسان وار سخنانی (یعنی وحی) را در گوش محمد می‌خواند و به او مأموریت ابلاغ آن پیام را می‌دهد. اما سروش بعدها این سوء تفاهم را رفع می‌کند. در بیان سروش تعبیر “گویی” مهم است. یعنی از منظر سروش، آنچه در تجربه وحیانی محمّد رخ می‌دهد و به “احساس” مأموریت و رسالت او دامن می‌زند پیامی از جانب خداوند نبوده است. در واقع آن چنان که سروش بعدها روشن می‌کند، خداوند اساسا در این فرآیند نقشی ندارد. سروش در اسفند ماه سال ۱۳۷۵ در سخنرانی “دین اقلی و اکثری” درباره “خدای حداکثری” سخن میگوید، و ادعا می‌کند که این خدا قابل دفاع نیست و در مقابل از “خدای حداقلی یا تنزیهی” دفاع می‌کند. او معتقد است- در شهریور ۱۳۸۵- که وقتی “توقعات زیاده از خدا پیدا شد، مقدمات سقوط خدا هم فراهم گردید“. در این زمان او به صراحت می‌افزاید که خداوند به معنای حقیقی کلمه “متکلم” نیست، و قرآن را لاجرم باید سخنان محمّد دانست. پنج سخنرانی “صورت بی صورتی” او در سال ۱۳۷۶ در راستای تبدیل “خدای حداکثری” به “خدای حداقلی” بود، اما معنای این اقدام در زمان خود به خوبی درک نشد.\nسروش در دهه ۹۰ شمسی دو تحوّل تازه در نظریه پیامبری خود به وجود آورد. او در گام نخست، خدای مطلق بی صورت یا خدای غیرشخصی را بر جای خدای متشخص انسان وار متکلم قرآن نشاند. خدای سروش هیچ کاری جز خلقت عالم هستی انجام نمی‌دهد. برای مثال، این خدا فاقد ذهن است و اساسا قادر به تکلم یا مبادله معنا با انسانها نیست. (البته حتّی اصل انتساب صفت انسانوار “خالقیت” به این خدای نامتشخص و ناانسان وار هم غریب و ناسازگار به نظر می‌رسد.) سروش در گام دوّم، معادله “وحی= تجربه دینی” را تبدیل به معادله “وحی= خواب” کرد. از نظر سروش تورات واقعی، انجیل واقعی، و قرآن به ترتیب محصول خوابهای موسی، عیسی، و محمّد است. این پیامبران در پرداختن این خوابها “فاعلیت تام و تمام” داشته‌اند، و هیچ فاعل دیگری- مثلا خدا، یا ملائکه- در شکل گیری و تولید این “خوابنامه”ها نقشی نداشته است. مهمترین رکن این خوابهای پیامبرانه رؤیت صورت بی صورت یا خدای نامتشخص و ناانسان وار است. پیامبرانی که به این مرتبه دست می‌یابند، از مقام “متن محوری” به در می‌آیند، یعنی پیامبرانی هستند که دیگر تابع و در قید ادیان پیشین نمی‌مانند، و حق دارند که صورت خاص خود را به آن امر بی صورت ببخشند، چرا که نسبت امر بی صورت با همه صورتها یکی است.\nاگر وحی چیزی جز خوابهای پیامبر نیست، پس تکلیف “احساس مأموریت و رسالت” پیامبرانه چه می‌شود؟ معنا و ریشه این احساس را در کجا باید جست؟ مطابق مدل تازه سروش، ریشه آن احساس مسئولیت و رسالت را نمی‌توان در انتخاب خداوند و فرمان او جست. این احساس صرفا از درون خود پیامبر می‌جوشد و می‌روید: “خداوند پیامبران را نمی‌فرستد. آنها خود بر می‌خیزند درست مانند سبزه‌ها که خود سبز می‌شوند و مانند آتشفشانها که خود فوران می‌کنند.” به بیان دیگر، اگر این خداوند نیست که موسی و عیسی و محمّد را به پیامبری برمی گزیند، در آن صورت رکن مأموریت پیامبری هم هیچ معنایی ندارد جز آن که خود آن خواب دیدگان منشاء احساس مأموریت خود بوده‌اند. در واقع این خود خواب دیدگان هستند که تصمیم می‌گیرند خوابهای شان را در قالب خوابنامه درآورند و آن را با دیگران در میان بگذارند.\nدر این صورت جای این پرسش است که پس تفاوت میان این پیامبران با مصلحانی که می‌گویند “من خواب دیده ام” و بر مبنای آن در راه گسترش کلمه حق جانفشانی می‌کنند چیست. تفاوت پیامبران با هادیانی چون مارتین لوتر کینگ، گاندی، نلسون ماندلا، یا عبدالکریم سروش در کجاست؟ پاسخ سروش این است: “پیامبران خود آگاهی و یقین به نبوت خویش دارند. تفاوتشان با دیگر هادیان همین است“. یعنی تنها تفاوت این است که پیامبران در خود احساس یقین می‌کردند که باید تجربه‌های شان را با دیگران درمیان بگذارند، و خوابهای شان را به مردم ابلاغ کنند، و در هدایت ایشان بکوشند.\nبنابراین، آخرین تقریر سروش از نظریه پیامبری این گونه می‌شود: پیامبری مبتنی بر دو رکن است: رکن اوّل عبارتست از خواب، و رکن دوّم عبارت است از یک احساس یقین درونی قوی که از درون خود فرد- یعنی فرد خواب بیننده- می‌جوشد و او را به هدایت مردم برمی انگیزد. هر کس که خوابهای رسولانه ببیند و در خود احساس مأموریت و رسالت ابلاغ و هدایت کند، پیامبر/رسول است. و البته آن خوابهای پیامبرانه، مطابق نظر سروش، در انحصار پیامبران (به معنای اخص کلمه) نیست، و احساس مأموریت و رسالت هم امری نیست که افراد غیر پیامبر (به معنای اخص کلمه) نتوانند در درون خود بیابند. به این ترتیب، باب پیامبری گشوده و حلقه پیامبران بسی فراخ می‌شود.\nبنابراین، مقدمه اوّل سروش این است که پیامبر کسی است که دو ویژگی مهم دارد: ویژگی اصلی او آن است که در معرض وحی قرار بگیرد (یعنی خوابهای پیامبرانه ببیند/بسازد که گوهر آن رؤیت “خدای بی صورت” است)، و نیز در نتیجه این خوابهای رسولانه- یعنی رؤیت صورت بی صورت- در خود احساس رسالت در هدایت معنوی و دینی مردم را بیابد.\nاما مقدمه دوّم این است که آیا عبدالکریم سروش خود واجد این دو صفت هست یا نه. من در مقالات پیشین‌ام در این باره به تفصیل بحث کرده‌ام و خواننده را به آن نوشته‌ها ارجاع می‌دهم. اما اجمالا به نظر می‌رسد که پاسخ سروش به این دو پرسش مثبت است. او به صراحت خود را در معرض وحی می‌داند. برای مثال، او در جایی ادعا می‌کند که نظراتش را در خصوص خواب بودن وحی از طریق وحی دریافته کرده است: “در واقع این تئوری رویایی بودن وحی هم برای خود من هم یک رویا بود. برای خود من هم یک وحی بود. و لذا خیلی کم ندارد از خود موضوع و صورت مسئله”. او به تفصیل از خواب‌های پیامبرانه‌اش (و خصوصا رؤیت صورت بی صورت) یاد می‌کند، و خود را موظف می‌داند که تجربه‌های دینی (یعنی خوابهای پیامبرانه اش) را با دیگران در میان بگذارد (خواب‌های رسولانه‌اش را به همه ابلاغ کرده است)، و به نظر می‌رسد که به عنوان تنها “روشنفکر دینی” واقعی بار گران “هدایت” پیامبرانه و رازدارانه را سالهاست که بر دوش خود احساس می‌کند، و معتقد است که در طول سه دهه اخیر عمرش در کار هدایت بخشی مردم کارنامه بسیار کامیابی داشته است. اگر کسی این دو مقدمه را در کنار هم قرار دهد، آیا حق ندارد از خود بپرسد که آیا سروش به واقع ادعای پیامبری می‌کند؟\nنویسنده به خوانندگان گرامی این مقاله توصیه اکید می‌کند که پانوشتهای این مقاله را برای آشنایی نزدیک با عین عبارات عبدالکریم سروش به دقت مطالعه کنند.\n عبدالکریم سروش، “سـلوک دینــدارانه در جهــان مــدرن – جلسه دهم“، دقیقه ۸۸- ۸۰.\n موارد مدعیات سروش درباره “خواب‌های رسولانه”اش پس از این ذکر خواهند شد. اما مسئله این است که او درباره دوران کودکی و نوجوانی و جوانی‌اش نیز ادعاهایی را مطرح کرده است. می‌گوید:\n“به یاد دارم من در دوران کودکی قبل و بعد از دبستان، تب‌های زیادی می‌کردم و یادم هست که کسی به مادرم می‌گفت: یکی از علل تب‌های زیادی فلانی این است که او کتاب‌های سنگین می‌خواند، کتاب‌هایی که در خور او نیست و برداشتن این بار سنگین در توان او نیست. همین باعث می‌شود او مریض شود و تب کند” (حسین کاجی، اخلاق شناسی سروش، ص ۱۶۱).\nتوجه کنید. سروش قبل از دبستان هم کتاب‌های بسیار سنگین می‌خوانده و به همین دلیل تب می‌کرده است. در ادامه درباره دوران دبیرستانش می‌گوید:\n“باز به یاد می‌آورم که دو سال بعد در دبیرستان من جداً به فکر بنا کردن یک نظام فلسفی افتاده بودم و تصمیم گرفته بودم که یک دستگاه فلسفی بسازم و قصدم این بود که آن نظام فلسفی را هم از تعریف وجود آغاز کنم؛ با دوستان هم کلاسی هایم در این زمینه بحث می‌کردم و آن‌ها هم در این موارد حرف‌های مرا شنیدنی می‌یافتند و لذا می‌نشستند و با من گفت و گو می‌کردند” (حسین کاجی، اخلاق شناسی سروش، ص ۱۶۳).\nدر این دوران عارفانه و رازدانانه در آسمان‌ها حرکت می‌کرده و از بالا به مردم می‌نگریسته که چرا به دلیل زندگی تکراری دست به خودکشی نمی‌زنند. می‌گوید در هفده هجده سالگی چنین حالتی داشته است :\n“سرش هم این بود که من خودم پر از معنی زندگی و بسیار شاد و منبسط بودم. بعضی وقت‌ها فکر می‌کردم که من بالای زمین راه می‌روم نه روی زمین. این طور احساس ارتفاع می‌کردم و ابتهاجی در من بود که باعث می‌شد به همه چیز از یک منظر بالا نگاه کنم و احساس بکنم که زندگی مردم حقیقتاً تکرار مکررات است. تعجب می‌کردم چرا آنان از این مکررات خسته نمی‌شوند؟ چرا خودکشی نمی‌کنند؟ چرا اعتراض نمی‌کنند؟ چرا ادامه می‌دهند؟ من هر روزم نو بود. این نو شدن و این ابتهاج من هم کلاً صبغه عرفانی و الهی داشت. یک جور ارتباطی با خدا و ماوراء طبیعت داشتم که بسیار برای من دل انگیز بود. شاید اکنون نتوانم بدرستی بفهمم چه وضعی داشتم اما پر از زندگی و پر از ابتهاج بودم” (حسین کاجی، اخلاق شناسی سروش، انتشارات روزنه، صص ۱۷۷- ۱۷۶).\nمدعی است که از هفده هجده سالگی رازدان بوده و از منظر دیگری به مردم می‌نگریسته است. می‌گوید:\n“شاید مولوی صفت بودم. شما می‌دانید مولوی هیچ گاه سئوال نمی‌کند که چرا آمدم؟ در این دنیا چه کار می‌کنم؟ چنان خوش است و چنان در ارتفاع بالایی پرواز می‌کند که پر و بالش به آب‌های زندگی روزمره خیس و آلوده نمی‌شود. سئوال‌های وجودی دغدغه آور و تشویش آور از آن نوعی که در خیام هستند با مولوی نیستند. آری درست است. من هم رازآلود زندگی می‌کردم. البته بعدها ذهنم و زندگی‌ام رازآلودتر شد. الان فکر می‌کنم تا حدودی می‌فهمم که راز یعنی چه؟ و چگونه است که آن‌ها را نمی‌توان گفت و نباید گفت؟ فکر می‌کنم که می‌فهمم امثال مولوی از دو لایه بودن زندگی شان چه معنایی در ذهن داشته اند؟ و پاره‌ای از سخنانی که گفته‌اند چرا گفته اند؟ گمان می‌کنم زود حرف‌های مولوی را می‌فهمم یعنی همین که دهان باز می‌کند چیزی بگوید تا انتهایش را می‌خوانم. من مدتی را این گونه زیسته ام، پر از ابتهاج، پر از زندگی و البته با تماشاگری در زندگی دیگر مردم و حتی تأسف خوردن به حال آن‌ها که زندگی غیر رازآلود خود را چگونه تحمل می‌کنند؟ ” (حسین کاجی، اخلاق شناسی سروش، صص ۱۷۸- ۱۷۷).\nسروش می‌گوید هرگاه باران می‌بارد، فوق العاده تحت تأثیر قرار می‌گیرد، زیر باران می‌رقصد، حرکات غیر اختیاری از او سر می‌زند، از خود بی خود می‌شود، فریاد می‌زند، کارهای عجیبی می‌کند، می‌رود و روی آب استخر می‌خوابد (حسین کاجی، اخلاق شناسی سروش، ص ۱۸۵).\n عبدالکریم سروش، “هین بگو که بخت من پیروز شد“. در مقاله “قبض و بسط تئوریک عبدالکریم سروش” توضیح داده‌ام که او در هر مرحله گذار فکری، به منتقدانش چگونه پاسخ داده است.\n“مولوی و هیچ فیلسوفی تصریح به این مطلب نکرده است. من نتایج سخن شان را می‌گویم. شما منتظر نباشید که فیلسوفان خودشان یک حرفی را بزنند، نتایجش را هم خودشان بگیرند و به شما بگویند. مقدمات را می‌گویند، شما باید استنباط بکنید. نکردید هم نکردید. خودتان می‌دانید. ولی استنباطش با شماست. ابن خلدون یک بحث مفصلی دارد، و از حکما نقل می‌کند البته، که معجزات را خود پیامبران می‌کردند. من یک وقتی یک سخنرانی در دانشگاه هاروارد داشتم، همین نکته را مطرح کردم. گفتم ابن خلدون در اینجا یک چیزی را گفته و یک چیزی را نگفته، اما در لابلای کلماتش هست. می‌گوید معجزات پیامبران محصول قوت نفس آنهاست. خداوند یک نفس قویه‌ای به پیامبران داده است که می‌توانند تصرف در طبیعت بکنند. فی المثل عصا را مار بکنند. و از سنگی چشمه‌ای بیرون آورند و غیره. و می‌گوید که این قول حکماست. به پیامبر اسلام که می‌رسد دیگر چیزی نمی‌گوید. من آن جا گفتم که مقتضای سخن ابن خلدون این است که قرآن هم محصول قوت نفس پیامبر باشد. برای این که اگر معجزه پیامبر است، باید پیامبر این کار را کرده باشد دیگر، اما او این را نمی‌گوید. اما اگر شما درست بخوانید لای سطور را می‌بینید که عیناً استنباط پذیر است از سخنان این بزرگوار و سخنان دیگر حکمایی که قائلند که معجزات محصول قدرت نفس قویه پیامبران است در تصرف در امور، در طبیعت، در اشراف بر ضمائر، و امثال اینها” (“شرح مثنوی- دفتر نخست- جلسه دهم“، ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۶، دقیقه ۳۳-۳۸).\nبه اعتقاد سروش معجزات نقل شده در قرآن در جهان واقع رخ نداده و همه آنها قصه‌های اسطوره‌ای است که محمد آنها را در خواب دیده است. با این همه، اینجا که مدعایی به کارش می‌آید، از آن بهره می‌گیرد.\n عبدالکریم سروش، بسط تجربه نبوی، صراط، چاپ چهارم، ص ۳.\n عبدالکریم سروش، مدارا و مدیریت، صراط، چاپ اول، ص ۳۸۶.\nسروش در تیرماه ۱۳۶۷ در قبض و بسط ۲ نوشته بود:”ارکان و اصول و فروع دین نازل بر نبی. اینها عین شریعت‌اند و اموری هستند قدسی و آسمانی. و هدیت خدای مهربان‌اند و برای هدایت آدمیان، و جلوه اسم رحیم و هادی و منعم پروردگارند، و هیچ آفریده از آنها بی نیاز نیست. و در عین کمال و تمامیت‌اند یعنی موافق با غرض شارع‌اند و بهره‌ای از هدایت را که او می‌خواسته افاده می‌کنند. و هیچ جزء لازمی از آنها غایب نیست. اصول و فروع آیینها با یکدیگر متفاوت اند، و خداوند جهان در هر عصری، پیروی از شریعتی را از مردم خواسته است” (عبدالکریم سروش، قبض و بسط تئوریک شریعت، صراط، چاپ چهارم، ص ۲۰۶).\n به شواهد زیر بنگرید:\nشاهد اول- “تفاوت پیامبران با دیگران ارباب تجربه در این است که آنان در حیطه و حصار و تجربه شخصی باقی نمی‌مانند و با آن دل خوش نمی‌دارند و عمر خود را در ذوق‌ها و مواجید درونی سپری نمی‌کنند، بلکه بر اثر حلول و حصول این تجربه، مأموریت جدیدی احساس می‌کنند و انسان تازه‌ای می‌شوند و این انسان تازه، عالم تازه و آدم تازه‌ای بنا می‌کند” (بسط تجربه نبوی، ص ۴).\nشاهد دوم- “این بهترین تعبیر است در بیان تفاوت کسی که در عرصه تجربه خود می‌ماند و با آن دل خوش می‌دارد و از آن در نمی‌گذرد، با کس دیگری که واجد شخصیت تازه‌ای می‌شود و عزم بر ساختن جهان نوینی می‌کند. تأکید بر این نکته ضروری است که نفس تجربه دینی، کسی را پیامبر نمی‌کند و صرف دیدن ملک یا پس پرده عالم شهادت، نبوت نمی‌آورد…در پیامبری مفهومی و عنصری از مأموریت مندرج است و همین است آن که در تجربه‌های متعارف عارفان وجود ندارد. و در خاتمیت این مأموریت رخت بر می‌بندد، لکن اصل تجربه و مکاشفه باقی می‌ماند” (بسط تجربه نبوی، صص ۶- ۴).\nشاهد سوم- “پائین‌ترین مراتب تجربه‌های دینی “رویاهای صالح” است و مراتب بالاتر اذواق و مواجید و مکاشفات عارفان” (بسط تجربه نبوی، ص ۷).\nشاهد چهارم- “امروز دوران مأموریت نبوی پایان یافته است، اما مجال برای بسط تجربه نبوی باز است” ( بسط تجربه نبوی، ص ۲۷).\nشاهد پنجم- “به هر حال نکته بسیار اساسی آن است که حساب شخصیت حقوقی را باید از حساب حجیت و مأموریت و شخصیت حقوقی و ولایت تشریعی جدا نگاه داشت. شخصیت‌ها حجت دینی نیستند مگر آن که مأموریتی یافته باشند. عارفان و حکیمان الهی بسیار بوده‌اند که در عین عظمت شخصیت شان مأموریتی و ولایتی نداشته و ندارند” ( بسط تجربه نبوی، ص ۱۴۴).\n مدارا و مدیریت، ص ۲۸۹.\nسروش در بهمن ۱۳۶۹ هم در دیباچه قبض و بسط تئوریک شریعت نوشته بود:”ما آدمیان، اینک از بهشت رانده ایم و از وحی مانده” ( قبض و بسط تئوریک شریعت، ص ۶۰). بدین ترتیب، ختم نبوت را به معنای ختم وحی به شمار می‌آورد و پیامبرانه/وحیانی سخن گفتن را شأن آدمیان نمی‌دانست.\n مدارا و مدیریت، صص ۲۰۷- ۲۰۶.\nسروش همین نکته را عیناً در سال جاری تکرار کرده است. می‌گوید:\n“در واقع مولانا به زبان بی زبانی می‌خواهد بگوید شأن ما پیامبری نیست. پیامبر دنبال مردم می‌رود، و می‌گه بیائید من یک حرف‌هایی دارم می‌خواهم به شماها بگم، اصلاً من می‌ترسم اگر اینها رو نگم شما هلاک بشید. در کلماتی که از پیامبر منقول است که در مثنوی هم اتفاقا مولوی به اون استشهاد و اشاره کرده، پیامبر می‌گفتند من مثل کسی هستم که می‌بینم شمعی است و دور او پروانگانی می‌چرخند و یکی یکی اسیر شعله آتش می‌شوند و از میان می‌روند و من ایستاده ام که شما رو از آتش دور کنم. من آمده ام که نگذارم شما به هلاکت و به مهلکه بیفتید. در اون آیات پایانی سوره توبه هم همین هست که می‌گوید: “لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ” [توبه، ۱۲۸] : یک پیغمبری آمده است که رنج شما رنج اوست، بر او سخت می‌گذرد اگر شما به رنج بیفتید و به هلاکت بیفتید، آمده دست شما رو بگیره و از مهلکه نجات بده. ولی عارفان همیشه این رو می‌گفتند، می‌گفتند ما دنبال کسی نمی‌ریم، مگر آنها دنبال ما بیاند. توجه می‌کنید، مگر آنها دنبال ما برند. حتی شیعیان نسبت به امامان شیعه همین نظر رو دارند. می‌گویند امامان شیعه پیامبر نبودند، بر آنها واجب نبود که برند دنبال مردم و پیغامشون را به آنها برسونند. می‌گفتند ما هستیم، اگر شما قدر ما رو دانستید، اگر خواستید، بیائید سئوال کنید، بپرسید ما هم راهنمایی می‌کنیم، ولی وظیفه‌ای بیش از این نداریم. حتی مثال می‌زدند، می‌گفتند عارف یا امام، در هر دو مورد گفته اند، مثل کعبه است. کعبه راه نمی‌افته برود سراغ مردم که بیائید حاجی بشید. مردم باید برند کعبه که حاجی بشوند. کعبه سر جاشه. شما اگر می‌خواهید که به فیضی برسید بفرمائید و راه بیفتید و بار سفر ببندید و برید مکه و زیارت بیت الله بکنید. در غیر این صورت ننشینید که کعبه بیاد سراغ شما. حالا در مورد امامان و رأی شیعیان من کاری ندارم فعلاً، ولی این در مورد عارفان هست. و خیلی مهم هم هست. که در حقیقت پیامبری بر عهده پیامبران است، معناش این بود که پیامبر دنبال مردم می‌دود، مثل طبیبی که دنبال مریض می‌دود. یه جا نشسته به مریض‌ها بگه اگر مریضید خب بیائید پیش من، اصلاً این طوری نبود. خیلی جالبه این مطلب. در نهج البلاغه هم این امده است که “طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ“[خطبه ۱۰۸]. جزو اوصافی که درباره پیامبر اسلام امام علی آنجا بیان می‌کنند همینه، می‌گویند “طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ” ایشون یک طبیب دوار بود، طبیب سیار بود، راه افتاده بود و جار می‌زد، و می‌گفت هر که بیماره بیاد، و خودش می‌رفت بیمارها رو پیدا می‌کرد. عیسی همین طور بود، او دنبال مردم می‌رفت. میان بدکاران هم می‌رفت، میان زنان آلوده، میان کسانی که به لحاظ اجتماعی دشواری‌ها و انحرافاتی داشتند. می‌رفت پیداشون می‌کرد، با آنها نشست و برخاست می‌کرد. اینها رو هیچ گونه دون شأنی نمی‌دونست بلکه عین شأن خودش می‌دانست، عین شأن خودش می‌دانست. می‌گفت اصلاً این کاری است که خدا اصلاً مرا برای همین فرستاده. ننشسته بود که دیگران آیا نزد او بیایند، آیا نزد او نیایند. اما عارفان خب چنین شانی و رسالتی برای خودشان قائل نبودند. و می‌گفتند که خیلی خب اگر کسی خواست بیاد ما هم دریغ نمی‌کنیم. به هر حال در اینجا مولوی این سخنی که می‌گه و اشاره می‌کنه و تصریح می‌کند، یکی از دلایلش می‌تواند همین باشد” (“شرح مثنوی، دفتر نخست – جلسه سوم“، ۱۹ می۲۰۱۶، دقیقه ۴۲- ۳۸).\n بسط تجربه نبوی، ص ۴.\n عبدالکریم سروش، صراطهای مستقیم، صراط، چاپ اول، صص ۱۷۶- ۱۷۵.\n بسط تجربه نبوی، ص ۱۱۷.\n بسط تجربه نبوی، صص ۱۴۵- ۱۴۴.\n مدارا و مدیریت، ص ۴۱۸.\n به شواهد زیر بنگرید که موید این مدعاست:\nشاهد اول– “پیامبران که غافل نیستند، باید غافلانه زندگی کنند و آنان که رازها را می‌دانند، باید همچون بی خبران بنمایند و این همان چیزی است که از قبیل جمع اضداد است و برای انسانهای عادی و معمولی میسر نیست. پیامبران جامع این دو مقام‌اند و روشنفکران هم که پیامبروار بار امانت و رسالتی را به دوش می‌کشند، باید حظی از این جمع اضداد داشته باشند” (عبدالکریم سروش، رازدانی و روشنفکری و دینداری، صراط، چاپ پنجم، صص ۲۰۱- ۲۰۰). “رازدانی و در عین حال زندگی کردن غافلانه از راز، شیوه پیامبری است” ( رازدانی و روشنفکری و دینداری، ص ۲۰۹).\nشاهد دوم- “باطل نیست اگر رسولان رازدان را هوشیارانی مقتدأ و اسوه روشنفکران بدانیم، و روشنفکری دینی را نوعی بازیگری تماشاگرانه یا تماشاگری بازیگرانه، جمع صورت و معنا یا جمع مستی و ادب، بشماریم. این امر گرچه نادر و دشوار است، اما نه محال است و نه فوق طاقت انسانی” (رازدانی و روشنفکری و دینداری، ص ۲۳۱).\nشاهد سوم- “آنچه بر آن تکیه می‌رود این است که آدمی در درجه اول بداند که دنیا و حیات مردم بر چه نهج و اصل است و از این “غفلت عمومی” و راز آن با خبر باشد. در درجه دوم، در میان همین مردم زیست کند و حیات عرفی و عادی خود را از دست نگذارد. و در درجه سوم رازدانانه غمخوار و مشفق مردم باشد. این سه صفت با هم، لازمه نبوت الهی رسولان و رسالت اجتماعی روشنفکران است” (رازدانی و روشنفکری و دینداری، صص ۲۴۶- ۲۴۵).\nشاهد چهارم- هدایت گری را شأن روشنفکری دینی دانسته و برخلاف روحانیت که از دین ارتزاق می‌کند، می‌گوید روشنفکری دینی نباید از راه دین ارتزاق کند. چرا که هدایت با منافع تعارض دارد:”تمتع شخصی جستن از هدایتگری خطاست” (رازدانی و روشنفکری و دینداری، ص ۱۴).\nشاهد پنجم- “روشنفکران هدایت کشتی را به عهده دارند (آنهم در آبهای متلاطم) اما سیاستمداران مدیریت درون کشتی را” (رازدانی و روشنفکری و دینداری، ص ۳۲).\nشاهد ششم- “از مشخصات روشنفکری دینی این است که از راه دین ارتزاق نمی‌کند. لکن صرف ارتزاق نکردن از راه دین کسی را روشنفکردینی نمی‌کند. مراد من این بود که امر هدایت نباید به شرط مزد باشد، زیرا این عمل تأثیر کار را از بین خواهد برد و هدایتگری قبله دیگری پیدا خواهد کرد” (رازدانی و روشنفکری و دینداری، ص ۴۸).\nشاهد هفتم– “کار روشنفکری، عزم و همت و صبوری پیامبرانه می‌خواهد” (رازدانی و روشنفکری و دینداری، ص ۶۶).\nشاهد هشتم- سروش درباره دلایل مخالفت با “ارتزاق از راه دین”- که روحانیت از آن ارتزاق می‌کند و روشنفکری دینی نه- می‌نویسد:\n“یکی این که وقتی مذهب و مکسب بر هم منطبق شدند و کسانی سقف معیشت را بر ستون شریعت زدند، دیری نخواهد گذشت که حریت خود را در ابلاغ رسالت در خواهند باخت و دفاع خروشمندشان از مذهب، به شائبه دفاع جانانه از مکسب آمیخته خواهد شد و مرزهای معیشت و عقیدت در هم خواهند رفت و غرض حجاب هنر خواهد شد و خلوص و شقفت ورزی هدایتگرانه جای خود را به اغراض و مطامع کاسبانه خواهد داد، و کاسبان به جای عاشقان خواهند نشست، و راه پیامبران که مأمور و مفتخز به هدایت بی اجرت بودند، تهی از راهرو خواهد ماند و مبلغان اجیر و مقلد، گوش به فرمان اولیای عقیدت فروش خویش، جا را بر هادیان مشفق و محقق آزاده تنگ خواهد کرد. دوم این که هدایتگری “به شرط مزد” اصلاً هدایتگری نیست. هادیان “رب یسر” گویان و “اهدقومی” خوانان، فقط بداعی شفقت بر خلق و عشق شورانگیز به حقیقت، در نهایت صبوری و بردباری، و با تحمل مشقت و ملامت، به کار گران هدایت می‌پردازند، و وقتی نابینا و چاه را می‌بینند، از سر سوز و دردمندی خاموش نمی‌نشینند، نه این که ابتدأ اجرت طلبند و سپس هدایت کنند! سوم این که پیشه هدایتگری را نباید از پیشه طبیبان و محترفان دیگر قیاس گرفت…عوامزدگی که به قول مرحوم مطهری از عقرب زدگی هم خطرناک تر است همان داء عضال و درد بی درمانی است که روحانیت مرتزق از دست عوام را از پا در آورده است و آزادگی را از آنان ستانده است و آنان را دنباله رو عوام کرده است…چهارم…آن که آزادی خود را می‌دهد تا وجه معاشی بگیرد و روانه می‌شود تا عقیدتی را بفروشد، چه حرفی دارد در برابر کسی دیگر که او هم به جایی دیگر سرسپرده و نانی گرفته و معرکه‌ای به پا کرده است؟ یکی وهابیت فروشی می‌کند و دیگری تشیع فروشی. هر دو فروشنده اند، نه هدایتگر” (رازدانی و روشنفکری و دینداری، صص ۸۶- ۸۵).\nشاهد نهم- “من اینجا به روشنی و به دلیری اعلام می‌کنم که این افتخار برای روشنفکری دینی بس که برخلاف روحانیان، ارتزاق از راه دین نمی‌کردند، و بر ابلاغ رسالت، اجرت نمی‌طلبیدند” (رازدانی و روشنفکری و دینداری، صص ۹۷- ۹۶).\nشاهد دهم- “گویی گمراهان را باید به شرطی و به وقتی هدایت کرد که زندگی آدمی تأمین باشد. نمی‌دانم اگر پیامبران، برای ابلاغ رسالت چنین شرطی با خدا می‌کردند، کار ادیان به کجا می‌رسید و نشر دعوت الهی چه ماده و صورتی می‌پذیرفت…عالم دین نیز باید همچون پیامبر به هدایت مومنان حریص و از ضلالت شان رنجیده باشد و داعی او بر نشر دعوت، آن حرص و این رنج باشد” (مدارا و مدیریت، صراط، ص ۵۷).\n بسط تجربه نبوی، ص ۱۶۹.\n بسط تجربه نبوی، ص ۱۷۰.\nسروش در همین خصوص در ادامه می‌گوید: “در دین تجربت اندیش یا دین ولایت اندیش، شخصیت نبی محوریت دارد و هیچ چیز جای آن را نمی‌گیرد…دیندار تجربت اندیش از دین عامه فاصله می‌گیرد و به دین حقیقی نزدیک می‌شود. او در ظل ولایت خداوند می‌رود و به تنهایی نزد او حضور می‌یابد” (بسط تجربه نبوی، ص ۱۷۶). “بالاترین نوع دین ورزی دینداری تجربت اندیش عارفانه است” ( بسط تجربه نبوی، ص ۱۹۶).\n“دین اولاً و بالذات برای آموختن حقایق حیرت افکن و نامعقول (یعنی فراعقلی) آمده است… غرض انبیأ اولاً و بالذات این بوده که رازها را با ما در میان نهند…حیرت کردن در رازها…عین گوهر تجربه پیامبری است” ( بسط تجربه نبوی، صص ۳۳۵- ۳۳۴ ).\n بسط تجربه نبوی، ص ۱۱۰.\n عبدالکریم سروش، “سنت روشنفکری دینی”، مدرسه، بهمن ۱۳۸۵، ص ۱۹.\n سروش سال‌ها وقت صرف نامتکلم بودن خدا کرد. او می‌گفت در وحی اصلا: “کلامی در کار نبوده، برای این که خدا حرف نمی‌زند. ما وقتی که می‌گوئیم خدا متکلم است، این تعبیر مجازی است، نه حقیقی. شبیه هر صفت دیگری. ما وقتی هم می‌گیم خدا رحیم است، آن هم مجازی است، چون رحم به معنای انسانی کلمه، عاطفه رحم در خدا وجود ندارد. ما همه مان می‌گوئیم که خدا که تحول احوال نمی‌پذیرد. تغییر حالت پیدا نمی‌کند، در حالی که رحم یک عاطفه انسانی است که تحول احوال می‌پذیرد… یعنی خدا یک انسان بزرگ نیست. در اینجا خداشناسی از حد عامیانه اش بیرون می‌رود” (“پیامبران و عارفان“، ۷ جولای ۲۰۱۲، دقیقه ۱۰۲ – ۱۰۰).\nیا می‌گوید: “تکلم، سخن گفتن، خدا سخن نمی‌گوید، از مشخصات انسانی است… اما خودش[خدا] حرف بزند، نه. و لذا هر گونه از این صفت ها[ی انسانی] که به خداوند نسبت داده شود مجازی است” (“پرستش خدای بی صورت“، سپتامبر ۲۰۱۵، دقیقه ۴۷).\n بهاء الدین خرمشاهی که معنا و پیامدهای بنیادین مدعیات سروش مبنی بر “بسط تجربه نبوی” و “وحی تابع محمد بود” را فهمیده بود، به سروش می‌گوید: “آیا در میان اعتقادات مسلمانان هسته سختی وجود دارد که باور داشتن به آن، یک ضرورت چون و چرا ناپذیر باشد؟ به نظر من، می‌توان از دل قرآن و سنت نبوی اقلامی استخراج کرد که اعتقاد به آنها ضروری دینداری است و دینداران نیز درباره آنها اجماع دارند”.\nسروش در پاسخ نقد خرمشاهی از خدای متشخص انسانواری دفاع می‌کند که پیامبر را انتخاب کرده و پیامش را توسط او به مردم ابلاغ کرده است. می‌گوید:\n“من هیچ شبهه‌ای و بحثی در برگزیده بودن پیامبر و نزول ملک بر او و دیگر مقولات ندارم… من با تعریف شما از نبوت موافقم. یعنی معتقدم که خداوند کسانی را از میان خلق بر می‌گزیند و به دلیل استعدادها و خصایلی که دارند به آنها سمت نبوت عطا می‌کند، در گوش آنها اخبار نهان می‌خواند و به آنها مأموریت اجتماعی می‌بخشد” (گفت و گوی بهاء الدین خرمشاهی و عبدالکریم سروش، بسط بسط تجربه نبوی، کیان شماره ۴۷، صص ۱۱- ۴).\nاین‌ها نظر عموم مسلمین‌اند. حتی فیلسوفی چون ملاصدرا که سروش ظاهراً آرای دهه هشتاد خود را با آرای فلسفی او موجه می‌سازد، در مواضع گوناگون از همین نظریه درباره وحی و نبوت دفاع کرده است. از جمله در تفسیر آیه “وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِکَ…” (بقره، ۴)- تفسیر القرآن کریم، ج ۱، صص ۳۰۲- ۲۹۵ – و آیه “تَنزِیلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِینَ” (واقعه، ٨٠). در بخشی از تفسیر این آیه می‌نویسد:\n“هر گاه ارواح پیامبران به عالمشان- یعنی عالم وحی الهی- متصل شود، کلام الهی را می‌شنوند و شنیدن کلام الهی به معنای اعلام حقایق با مکالمه حقیقی میان روح نبوی با عالم وحی است؛ زیرا این روح در مقام قرب و جایگاه صدق قرار گرفته است. و وحی نیز کلام حقیقی الهی است. و بدین طریق پیامبر با آن فرشتگان همنشین شده و با آنان به گفت و گو می‌پردازد و صدای قدم آنان را می‌شنود…آن گاه که به عرصه ملکوت آسمانی نزول می‌کند صورتی که در لوح نفس خود در عالم ارواح دیده بود، برایش تمثل پیدا می‌کند و اثر آن در ظاهر آشکار می‌گردد و در این هنگام برای حواس ظاهری حالی شبیه خواب و اغماء دست می‌دهد…پس مفاد وحی با وساطت فرشته به باطن و روح پیامبر اتصال می‌یابد و پیامبر با روح قدسی خود از رهگذر فرشته معارف الهیه را دریافت و آیات الهی را مشاهده می‌کند و کلام حقیقی عقلی خداوند را از فرشته‌ای که روح اعظم است، می‌شنود. آن گاه آن فرشته به صورت محسوس برایش تمثل می‌یابد و گفتار خداوند به صورت اصوات و حروف منظم و مسموع در می‌آید و فعل و کتابت خداوند به صورت رقم‌ها و شماره‌های قابل رویت در می‌آید. پس هر یک از وحی و فرشته برای مشاعر و قوای مدرک پیامبر قابل دسترسی می‌شود…” (محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، تفسیر القرآن الکریم، تصحیح: محمد خواجوی، انتشارات بیدار، ج ۷، صص ۱۱۷- ۱۱۵).\nملاصدرا در تفسیر آیه ۴ سوره بقره دریافت وحی را به سه گونه دیدن صورت مثالی جبرئیل، مشاهده صورت اصلی جبرئیل و دریافت مستقیم وحی از خداوند تقسیم کرده است. درباره مرتبه اول می‌نویسد:\n“و لکن حیث ان النفس تکون بعد فی دار غربتها بالطبع و لم تنسلخ و لم ترتفع اذیالها بالکلیه عن علاقتها التدبیریه لقواها البدنیه و جنودها الحسیه، او انها لم تتجرد عن عالم التمثل بالکلیه و ان تجردت عن عالم الماده بالکلیه، فیکون منالها فیما تناله بحسب ذلک الشأن و تلک الدرجه، تحول الملک الحامل للوحی علی صوره متمثله فی شبح شخص بشری ناطق لکلمات الهیه منظومه مسموعه. کما قال تعالی:”فتمثل لها بشراً سویاً” ( تفسیر القرآن الکریم، ج ۱، صص ۳۰۰- ۲۹۹).\nدر مورد مرتبه دوم وحی می‌نویسد:\n“و ربما یکون صفاله النفس النبویه اتم و تجردها فی بعض الاحایین اقوی و سلطانها علی قهر الصوارف الجسدانیه و الشواغل الهیولانیه اعظم، فیکون عند الانصراف عن عالم الحس و الاتصال بروح القدوس، استیناسها بجوهر ذاته المجرده اشد منه بالشبح المتمثل، فتشاهد ببصر ذاتها العاقله الصائره عقلا بالفعل، معلمها القدسی و مخرجها من حد القوه النفسانیه الهیولانیه الی حد الکمال العلمی و العقل الصوری و تستفید منه و هو فی صورته القدسیه، العلوم و الاحوال” (تفسیر القرآن الکریم، ج ۱، ص۳۰۱ ).\nو در مورد نوع سوم می‌گوید:\n“و گاه پیامبر به مقامی بالاتر دست می‌یافت که دیگر نیازی به وساطت چیزی میان او و مبدأ اول و مفیض بر کل وجود نداشت. در این حالت او بدون واسطه، گفتار خداوند را می‌شنید، چنان که خداوند فرموده: “ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّىٰ. فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَىٰ. فَأَوْحَىٰ إِلَىٰ عَبْدِهِ مَا أَوْحَىٰ“[ نجم، ۱۰- ۸] (تفسیر القرآن الکریم، ج ۱، ص ۳۰۱).\nغرض از نقل سخنان ملاصدرا این بود که خدای او در تفسیر این آیات، “خدای متشخص انسانوار متکلم” است که به معنای حقیقی سخن گفته و سخنانش را به پیامبرش- محمد- رسانده است. به این نکته هم باید توجه داشت که ملاصدرا این تفسیر را بعد از اسفار و مفاتیح الغیب نوشته است.\nخود سروش هم به این امر اذعان دارد که حتی از نظر مولوی انتخاب انبیا از سوی خدای متکلم صورت گرفته است. او در مورد روایت قرآن از فردی که قبل از نبوت به دست موسی کشته شد، می‌گوید:\n“مولوی درباره موسی داستانی دارد که من سند تاریخی آن را ندیده‌ام، اما مولانا هم بی مبنا سخن نمی‌گوید. می‌گوید موسی چوپان بود و گله‌بانی می‌کرد. گوسفندی از گله او گریخت و موسی از صبح تا عصر به دنبال آن گوسفند دوید، تا عاقبت هم موسی و هم گوسفند خسته شدند و هر دو ایستادند، با این همه موسی هیچ خشونت و عتابی با بره نکرد، بلکه او را بغل گرفت و نوازش کرد و به او گفت بر من رحم نکردی، چرا به خودت رحم نکردی:” گفت گیرم بر منت رحمی نبود / نفس تو بر خود چرا استم نمود”. وقتی خداوند این واقعه را دید به فرشتگان گفت چنین کسی شایسته نبوت است؛ کسی که چنین رحیم و رئوف است: “با ملائک گفت یزدان آن زمان / که نبوت را همی زیبد فلان”. لذا، گرچه- به تعبیر شما- قاتلی، پیامبر شد، این قاتل از چنین صفات انسانی هم برخوردار بود” (عبدالکریم سروش، سیاست- نامه، صراط، ص ۲۴۷).\nخدای مولوی، خدای متشخص انسانوار متکلم است. داستان موسی و شبان یک شاهد دیگر این مدعاست. در آن داستان که مولوی ساخته و پرداخته است، خدای متشخص انسانوار با موسی وارد ارتباط زبانی (گفت و شنیدی) می‌شود. به نظر مولوی خدا پیامبران را انتخاب کرده و پیام خودش را از طریق آنها به مردم منتقل می‌کند. مولوی تا آنجا پیش می‌رود که منکر کلام الله بودن قرآن را “کافر” می‌خواند.\n نظریه خواب سروش، نقشی کلیدی و استراتژیک در کل مدعیات او درباره وحی و نبوت و رسالت دارد. به موارد زیر بنگرید:\n“من در نوشته‌های خودم کوشیده‌ام که مسئله وحی را خیلی سهل الهضم کنم و شاید پیچیدگی هایش را بگیرم ازش. دست کم برای کسانی که طالب شناختن رمز و راز وحی‌اند. و آن این که من وحی را تحویل کردم یا تشبیه کردم به رویا. و البته این بی سبب و بی اساس هم نبود. گفته ام وحی ای که به پیامبران می‌شد در واقع مثل خوابی بود که می‌دیدند. شبیه خوابی است که ما هم می‌بینیم. و به این ترتیب در واقع فهم این پدیده تسهیل می‌شود. این که آدم فکر می‌کند خدا چه جوری با یک کسانی سخن می‌گوید و در گوش آنها می‌خواند، من فکر می‌کنم اگر هر یک از ما به رویا، به خواب دیدنمان مراجعه کنیم تا حدود زیادی می‌توانیم یک درکی از این پدیده پیدا بکنیم. هیچ کسی نیست در زندگی اش خوابی ندیده باشد و در خواب مثلاً کسی با او سخنی نگفته باشد. منظره‌ای را ندیده باشد. و پس از خواب مثلا به دنبال تعبیرش و تأویلش بر نیامده باشد. خوابی از دیگری نشنیده باشد. اگر شما به خود پدیده خواب که باهاش آشنا هستید، با زندگی تان عجین و آمیخته است مراجعه کنید، مداقه کنید و بشکافیدش، بازشکافی کنید، به گمان من تا حدود زیادی به حقیقت وحی می‌توانید پی ببرید” (“پرسش و پاسخ با دکتر عبدالکریم سروش؛ دانشگاه تگزاس”، دقیقه ۸۸- ۸۱ ).\n“قل“ها یا “ما نازل کردیم“ها بدین معنا نیست که خدا گفته یا نازل کرده است، بلکه پیامبر در خواب دیده است. یعنی “مرتبه‌ای از روان او[محمد] در مرتبه دیگری از روان او[محمد] نظر کند و این را از قبیل انزال و تنزیل به شمار” آورده است (روش تعبیر رویای رسولانه، دسامبر ۲۰۱۴. بخش اول، دقیقه ۱۴ ).\n“وحی را پیامبر تولید می‌کند. وحی در واقع تألیف پیامبر است. خداوند یک شخصیتی آفریده، همین و بس. بقیه اش به او واگذار شده” (برنامه پرگار بی بی سی، دقیقه ۲۸- ۲۴ ). “وجود پیغمبر همان وحی ای است که خدا کرده. خدا به پیامبر وحی نمی‌کند، همین وجودش وحی است” (دقیقه۵۳ و ۵۴ ).\n“کلّ قرآن که خواب پیغمبر است از نظر من…پیغمبر واقعاً در رؤیا دیده آدمی، ملائکه ای، شیطانی، امری، و بعد امتناع و عصیانی، اطاعتی، همه اینها را راحت ملاحظه کرده مثل یک صحنه‌هایی که من و شما تو خواب می‌بینیم. حالا البته ایشون خوابش، خواب قدسی است، خواب پیراسته‌ای است، پاکی است، و خبر از حقایق عالم می‌دهد، کما این که همین قصه کلاً عمقی دارد، تأثیر لازم دارد و پرده از واقعیت وجود ما بر می‌دارد…در قرآن می‌گوید که آن خوابی که به تو نمودیم “وَمَا جَعَلْنَا الرُّءْیَا الَّتِى أَرَیْنَکَ إِلَّا فِتْنَهً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَهَ الْمَلْعُونَهَ فِى الْقُرْءَانِ” [اسرأ، ۶۰] و شجره ملعونه در قرآن. خیلی از مفسرین گفته‌اند که منظور از شجره ملعونه که پیغمبر در خواب دید یعنی بنی امیه که بعداً می‌آیند. من این اواخر یکی از مفسرین هم عصر خودمان را دیدم که سخن خوبی گفته بود، گفته این شجره ملعونه همان درخت ممنوعه‌ای بوده که آدم قرار بوده از او نخورد و این را خدا می‌گوید ما تو خواب به تو نشان دادیم این شجره ملعونه را…این معاد هم یک سفر فکری است، پیامبر آن صحنه‌ها را دیده، و قصه آدم هم همین طور یک سفر فکری است، یعنی حقایقی به این صورت برای او مصور شده اند، که صحنه‌ای هست، خدایی هست، شیطانی و ملائکه‌ای و غیره و غیره، دقیقاً. و حالا ما باید با تفسیر و تعبیر این رؤیاها و این داستان‌ها به حقایق ماوراء آنها برسیم” (“شــرح مثنــوی – دفتــر نخسـت – جلسه ششم“، ۱۷ جولای ۲۰۱۶، دقیقه ۹۳- ۹۰).\n“خدا سخن نگفت و کتاب ننوشت، بل انسانی تاریخی به جای او سخن گفت و کتاب نوشت و سخنش همان سخن او بود…چنان نیست که محمد مخاطب آواهایی قرار گرفته باشد و در گوش باطنش سخنانی را خوانده باشند و فرمان به ابلاغ آن داده باشند…به او نگفته‌اند برو و به مردم بگو خدا یکی است…به او نگفته‌اند برو و به مردم بگو خدا و فرشتگان و دانایان بر وحدانیت خدا گواهی می‌دهند…به او نگفته‌اند برو و به مردم بگو که رستاخیزی هست و میزانی و دوزخی و بوستانی و حشر خلایق و نشر کتب…به او خبر نداده‌اند که همه چیز تسبیح خدا می‌کند” (رویای رسولانه ۱).\nنکته کلیدی این است که هیچ موجودی در خواب نقش آفرین نیست. تمام خواب‌ها را خود خواب بیننده می‌سازد. این مدعا بارها از سوی سروش تکرار شده و جای هیچ گونه تردیدی باقی نمی‌گذارد که مطابق نظر سروش، موسی، عیسی و محمد، خودشان خواب هایشان را ساخته و خدا و ملائکه (جبرئیل) هیچ نقشی در خواب آنها نداشته‌اند. به موارد زیر بنگرید:\n“می گویند من پدر مرحومم را در خواب دیدم. اولاً: پدر مرحوم خود شما هستید که به شکل پدر مرحوم در می‌آئید و خودت خودت را می‌بینی. پدر مرحوم که جایی نیست که توی خواب بنده و شما بیاید، “آن تویی” به قول مولانا، آدمی وقتی که خواب می‌بیند خودش نزد خودش می‌رود. ما وجودمان چند لایه است یک لایه از وجودمان نزد لایه دیگری از وجودمان می‌رود: ”تو یکی تو نیستی ای خوش رفیق/بلکه گردونی و دریایی عمیق. تو به آن وقتی که خواب اندر روی/ تو ز پیش خود به پیش خود شوی”. از پیش خودت به پیش خودت می‌روی، خودت در گوش خود چیزی می‌گویی، خودت به صورت دیگری در می‌آیی. به صورت دوستت، مادرت، پدرت، و با خودت سخن می‌گویی و فردا فکر می‌کنی آنها آمدند و با تو سخن گفتند” (عبدالکریم سروش، تعبیر معاد در تئوری رویاهای رسولانه، دقیقه ۱۸/۳۰ تا ۱۹/۳۰ ).\nسروش می‌گوید که این نظریه خواب را از مولوی و ابن فارض گرفته است:\n“یکیش همان است که مولانا می‌گوید. یکیش هم همان است که ابن فارض می‌گوید. هردو تایشان هم تقریباً شبیه هم می‌گویند و اینها از نظر سنوات زندگی تقریبا نزدیک به هم می‌زیستند. مولوی می‌گوید که: “تو به وقتی که اندر خواب روی/تو ز پیش خود به پیش خود روی”. وقتی که می‌خوابی از پیش خودت می‌روی پیش خودت. یعنی به اصطلاح کمی فیلسوفانه تر، از یک مرتبه و لایه‌ای از وجود خودت می‌روی به یک لایه دیگری از وجود خودت. آن وقت تو خودت با خودت حرف می‌زنی. خودت صورت می‌دهی به آن سخن گویان. بعد هم می‌گوید که تو یکی نیستی، لایه‌های گوناگون داری، از یکی به دیگر لایه‌ها می‌روی. خوب ببینید این تفسیر مولاناست. من بر این تفسیر تکیه کرده ام بیشتر. ابن فارض هم دقیقاً همین را می‌گوید که با خودمان حرف می‌زنیم، خودمان به یک صورت در می‌آییم… اینها در واقع یک سیری است که آدمی در خودش می‌کند. کسانی هم که خوابگزاری می‌کنند، همین جوری‌ها فکر می‌کنند. یعنی نمی‌آیند بگویند یک نفر از بیرون آمده و یک چیزهایی به شما گفته” (روش تعبیر رویای رسولانه، دسامبر ۲۰۱۴. بخش دوم، دقیقه ۳۳- ۲۶ ).\nسروش در سخنرانی دیگری هم دوباره ادعای خودش را تکرار می‌کند که کل قرآن خواب‌های محمد است و آیاتش باید خوابگزاری شوند، برای این که خورشید و ماه و میوه‌های خواب، همان‌ها نیستند که در بیداری هستند. باید دید معنای آنها در خواب چیست. سپس درباره نظریه خوابش دوباره می‌گوید:\n“مردم خواب‌هایی که می‌بینند اولاً فکر می‌کنند مربوط به آینده است. ثانیاً: فکر می‌کنند که عین همون که در خواب رخ داده در بیرون هم اتفاق خواهد افتاد. خیلی‌ها دیدید مثلاً خواب می‌بیند پدر مرحومش را، فکر می‌کند واقعاً پدرش است. مولانا اینجا خیلی به کمک ما آمده، می‌گوید که تو خواب هر کسی را که می‌بینی خودت هستی. خودت به آن صورت در آمدی. توجه می‌کنید و واقعاً درست است. یعنی این که شخص فکر می‌کند که پدر بزرگش پا شده آمده، آخر مگر پدر بزرگ بیکار است که به خواب ایشون بیاید؟ و لذا اگر شما پدر بزرگتان را دیدید در خواب، تأویلش تقریباً تو صد در صد موارد، حالا الا بسیار نادر، این است که خودت به صورت پدر بزرگت در آمدی و با خودت داری یک حرف‌هایی می‌زنی و این مسائل” (“نئولیبرالیسم مسلح” دقیقه ۱۱۶- ۱۱۵).\nپرسش گری اعتراض می‌کند که چگونه می‌توان خدای فاقد صورت را در خواب به صورت شیر یا صورت‌هایی دیگر دید؟ سروش پاسخ می‌دهد:\n“ببینید آنی که شیر را می‌دیدند، نه این که خدا را به صورت شیر می‌دیدند، شیری می‌دیدند، بعد تأویل می‌کردند، تعبیر می‌کردند که ما خدا را دیدیم. نه این که خدا را به صورت شیر می‌دیدند. شیری می‌دیدند، بعد می‌گفتند معنی اش این است. تأویلش این است. یا فی المثل یک پرنده‌ای را با بال‌های بسیار می‌دیدند، می‌گفتند این معنی اش یک ملک است، نه این که ملک چند بال دارد، ششصد هزار بال دارد. این طوری که گفته‌اند پیغمبر جبرئیل را با ششصد هزار بال دید. نه، معناش این است که این را تأویل می‌کردند. اما این که چه جوری تأویل می‌کردند و از کجا معلوم است که تأویلشان راست است؟ این دیگر بر می‌گردد به این که ما یک کسی را چگونه بشناسیم و تأویلاتش را چگونه بدانیم. اگر پیامبر باشد، تأویلاتش حجت است و معتبر است، اما در مورد دیگران این طور نیست. ممکن هم هست تأویل باطل کنند” (“شرح مثنوی دفتر نخست جلسه هفتم“، ۱۰ مرداد ۱۳۹۵، دقیقه ۸۵).\nسروش در سخنرانی جدیدی هم باز بر نظریه خواب مولوی تأکید کرده و می‌گوید که من از این نظریه در توضیح وحی و نبوت استفاده کرده ام. می‌گوید:\n“خیلی‌ها روح را از روی خواب می‌شناسند. نه این که در خواب، مثلاً پدر شما می‌آید به خواب یک کسی، فکر می‌کنند که روح قیافه دارد، همین جوری است، اگر باشد. به شکل پدر، به شکل مادر مرحوم، پدر بزرگ. خوب ببینید خود مولانا به ما می‌گوید اینها خودت هستی. اینها روح کسی نیست. “تو در آن وقتی که خواب اندر روی/ تو ز پیش خود به پیش خود شوی”. وقتی که می‌روی در خواب، خودت می‌روی پیش خودت. “بشنوی از غیر و گویی آن فلان” از یکی دیگر می‌شنوی و فکر می‌کنی کس دیگری است. در حالی که خودت هستی، داری با خودت صحبت می‌کنی. یکی از آن نکات فوق العاده حکیمانه مولاناست که من در باب وحی و نبوت هم از همین استفاده کردم. آدمی خب وجود چند لایه‌ای دارد، لذا یک لایه او با لایه دیگر او سخن می‌گوید و بعد حافظه او به کار می‌آید، نقوشی و صوری که در حافظه او هست می‌آید و به اون بی صورت‌ها به اصطلاح صورت می‌بخشد و لذا شما کسی را می‌بینید که با شما حرف می‌زند یا شما با او حرف می‌زنید، در حالی که خودتون هستید که با خودتون سخن می‌گوئید” (“شــرح مثنــوی – دفتــر نخسـت – جلسه دهم“، ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۶، دقیقه ۷۰- ۶۹).\n برخی مستندات این مدعا به شرح زیر است:\n“بی صورت مطلق خداوند است“. (“شــرح مثنــوی – دفتــر نخسـت – جلسه نهم“، ۲۸ آگوست ۲۰۱۶، دقیقه ۹۰).\nتوصیف: “شخص تجربه گر صورتگری است که به هیچ صورتی قانع نیست؛ صورتها را دائماً می‌تراشد، می‌گدازد و صورت تازه‌ای می‌سازد” (عبدالکریم سروش، اخلاق خدایان، طرح نو، ص ۱۲۴).\nتکلیف:“در جهان جدید باید راه انبیا را ادامه داد، یعنی باید تجربه‌های دینی را مجدداً زنده کرد و راه کشفهای دینی جدید را بر مردم گشود تا بر روی آن، کلام دینی جدیدی متناسب با عصری که در آن زندگی می‌کنیم بنا شود و آن تجربه‌های برهنه، جامه‌ای از زبان عصر بر اندام خود بپوشانند” (اخلاق خدایان صص ۱۳۲-۱۳۱).\n“ادیان مختلف صورت بندیهای مختلف آن امر بی صورت هستند. یکی متعلق به پیامبر اسلام است، دیگری متعلق به حضرت مسیح و…همه صورتها نسبتشان با آن امر مطلق بی صورت یکی است” (اخلاق خدایان، ص ۱۳۸).\n“آیا می‌توان از این صورتها در گذشت یا نه، باید گفت این حق عقلاً برای افراد محفوظ است که به تجربه بی صورت خود صورت جدیدی ببخشند” (اخلاق خدایان، ص ۱۳۹).\n“آن نوادری که واجد تجربه مستقیم بوده اند، از ابتدأ هم متن محور نبودند….این که می‌گوئید از متن محوری بیرون می‌آییم، دقیقاً همین طور است” (اخلاق خدایان، ص ۱۴۰).\n“تصوراً و مفهوماً مشکل بتوان گفت صورتی بر صورت دیگری برتری دارد زیرا نسبت آن بی صورت با همه صورتها مساوی است” (اخلاق خدایان، ۱۴۱).\n“پیامبران خدمت بزرگی به بشریت کرده اند، چرا که چندین صورت خوب، پرمعنا و سودمند از امر بی صورت عرضه کرده‌اند. قدم بعدی آن است که بگویم ما پیامبرانی داریم که می‌دانند پیامبر هستند و پیامبرانی داریم که نمی‌دانند، پیامبرند…پیامبرانی داریم که رسالت دارند و پیامبرانی داریم که رسالت ندارند. پیامبرانی هستند که می‌دانند پیامبرند و پیامبرانی هستند که نمی‌دانند پیامبرند و من فکر می‌کنم بودا از زمره پیامبرانی بود که نمی‌دانست پیامبر است” (گفت و گوی جان هیک و عبدالکریم سروش، “صورتی بر بی صورتی”، مدرسه، آذر ۱۳۸۴، ص ۵۳ ).\n“همه این موارد از مقوله صورت افکنی پیامبران بر امر بی صورت بوده است. سایر آموزه‌های پیامبران هم از جمله سخنان آنان درباره مرگ، قیامت، بهشت، جهنم، شیطان و…نشأت گرفته از مواجهه آنان با امر بی صورت بوده است. هیچ یک از این آموزه‌ها را نباید به معنای تحت الفظی (literal) آن در نظر گرفت، بلکه باید آنها را استعاری (metaphorical) دانست…اگر شیطان را به شکل یک انسان در نظر نیاوریم و آن را ایده‌ای بدانیم که حاکی از تجربه شخصی پیامبر و صورت افکنی او بر امر بی صورت بوده است، پرتو جدیدی بر بحث افکنده ایم” (گفت و گوی جان هیک و عبدالکریم سروش، “صورتی بر بی صورتی”، مدرسه، آذر ۱۳۸۴، ص ۵۴ ).\n“خداوند بی صورت است و نسبتش با همه صورتها مساوی است…اگر این اصل را بپذیریم (که چاره‌ای هم جز پذیرفتنش نیست) در نتیجه قطعاً باید معتقد باشیم که خداوند به چند صورت تجلی می‌کند و همه صورتها هم با او نسبت مساوی دارند” (عبدالکریم سروش، “صورت بی صورتی“، ص ۵۷).\n“عجیب نیست که یکی پیامبر اسلام شده، یکی پیامبر یهودیت، و یکی پیامبر مسیحیت، اینها درک‌های مختلفی از خداوند[بی صورت] داشته‌اند. این امر عجیبی نیست، بلکه فوق العاده طبیعی است. و ادیان تابع شخصیت پیامبران بوده اند” (عبدالکریم سروش، “آینه‌های بی زنگار“، ص ۶۲).\n“شمائید که به این بی صورت صورت می‌دهید…مولانا در آن غزل خیلی مهمش دارد:”صورتگر نقاشم هر لحظه بتی سازم/ وانگه همه بت‌ها را در پیش تو بگدازم. صد نقش برانگیزم با روح درآمیزم/چون نقش تو را بینم در آتشش اندازم” خودش را به صورت یک صورتگر نقاش، بت گری متجلی می‌کند که می‌سازم و تخریب می‌کنم. می‌سازم و تخریب می‌کنم. خوب هر فاعلی هر علتی چنین است. خب نی یکی از بهترین نمادها برای این است که ما چگونه صورت بخشی می‌کنیم به چیزی که ذاتاً و ماهیتاً بی صورت است” (“شــرح مثنــوی – دفتــر نخسـت – جلسه هشتم“، ۱۴ آگوست ۲۰۱۶، دقیقه ۳۷ – ۳۵).\n به پرسش و پاسخ سری هشتم بنگرید:\n“پرسش محمد: اگر خداوند هدفی از خلقت ندارد و ما تبلور وجود اوییم…دیگر فرستادن پیغمبران و مأموریت پیغمبری برای چیست؟ این قضیه مقداری هدفمند بنظر می‌رسد؟ ”\nپاسخ سروش: “خداوند پیامبران را نمی‌فرستد. آنها خود بر می‌خیزند درست مانند سبزه‌ها که خود سبز می‌شوند و مانند آتشفشانها که خود فوران می‌کنند. لیکن چون همه حوادث حقیقه مخلوق خداوندند ما همه را به خدا نسبت می‌دهیم از جمله هدفداری انبیا را. تجربه دینی انبیا هم بدانان می‌گوید که کارشان مرضی خداوند است”.\n در سری دهم پرسش و پاسخ‌ها، احسان با توجه به پاسخی که در پاورقی قبل نقل کردیم، می‌پرسد، پس تفاوت پیامبران با هادیانی چون گاندی، مارتین لوتر کینگ، نلسون ماندلا، چامسکی، ژیژک، و حتا خود شما دکتر سروش در چیست؟ سروش در پاسخ می‌نویسد:\n“پیامبران خود آگاهی و یقین به نبوت خویش دارند. تفاوتشان با دیگر هادیان همین است“.\nسروش در مقاله “بسط تجربه نبوی” هم گفته بود که پیامبران بر اثر حصول تجربه دینی (یعنی خواب دیدن)، خودشان “مأموریت جدیدی احساس می‌کنند و انسان تازه‌ای می‌شوند و این انسان تازه، عالم تازه و آدم تازه‌ای بنا می‌کند” (بسط تجربه نبوی، ص ۴).\n “پرسش و پاسخ با دکتر عبدالکریم سروش؛ دانشگاه تگزاس”، دقیقه ۱۱۸.\n به چند نمونه از خواب‌های رسولانه او بنگرید:\nسروش مدعی است که در سال ۱۳۷۶ شمسی خود خدای بی صورت محض را “مشاهده” کرده است:\n“بگذارید یک حادثه‌ای را برایتان بگم. من یک وقتی تمرین‌های یوگایی می‌کردم. و خوب خیلی مفید بود. کاملاً به یاد دارم که در منزلمان بودم، زیر زمینی ما داشتیم که اتاق من در آن جا بود، کتابخانه من بود، روزها می‌رفتم و تنها بودم و خلوتی داشتم، مطالعه می‌کردم، پاره‌ای از این کارها می‌کردم، یک بار که به پشت افتاده بودم، پس از تمرین‌های تنفسی و غیره و چشم من بر هم بود، یک مرتبه یک صحنه عجیبی برای من ظاهر شد. و پاره‌ای از این صحنه این چنین بود که یک موجودی را می‌دیدم که هیچ شکلی نداشت ولی دائماً یک چیزهایی از او فرو می‌ریخت، فرو می‌ریخت، فرو می‌ریخت و این موجود اتفاق افتاد. من تا همین جاش را می‌گویم. عرض می‌شود که وقتی چشمم را گشودم ابتدأ فکر کردم که چیز عجیبی نبود، خوب مثل خواب است.اما بعد که درباره اش فکر کردم دیدم که نه این قاعدتا خیلی باید بیش از این باشد. اولین چیزی که پس از این واقعه به نظر من آمد، این شعر مولانا بود که : “صورت از بی صورتی آمد برون/ باز شد که اناالیه راجعون”. دیدم که گویی یک چیزی است که هی صورت‌ها از او فرو می‌ریزد، هی دائماً به صورت دو امر ضد که بر چیزی سوار شده اند، یکی یکی از او جدا می‌شوند و این هی خالص تر می‌شود و خالص تر می‌شود، و برتر می‌شود. مثل این که لباس‌ها به تدریج از تن او کنده می‌شود. و این برهنه تر می‌شود، برهنه تر می‌شود. من این شعر مولانا را بارها خوانده بودم و خدائیش من معناش را نمی‌فهمیدم. من به دنبال آن واقعه بود که این شعر را خیلی خوب فهمیدم. من ۵ تا سخنرانی به دنبال آن حادثه کردم. تحت عنوان “صورت و بی صورتی”… وقتی که هنوز از آن تجربه خیلی گرم بودم، خوب می‌فهمیدم که دارم چی می‌گویم، من آن بحث‌های “صورت و بی صورتی” را انجام دادم.” (“پرستش خدای بی صورت“، دقیقه ۳۸- ۳۵ ).\nسروش بارها این خواب را تعریف کرده است. برای نمونه، به سخنرانی زیر بنگرید:\n“مثلا این “صورت از بی صورتی آمد برون”، که در ابیات مولانا هست و جزو مهمترین تعلیمات او هم هست، من گمان می‌کنم که از چیزهای بودیسم گرفته شده باشد. من یک بار نقل کردم این جا برایتان نقل کردم که خود من در اثر تمرین‌های یوگایی معنی این بیت را فهمیدم. و من فکر می‌کنم که شاید مولانا هم همین طور. حالا بنده ایشان را خدای نکرده قیاس به خودم نمی‌کنم، ولی بعید هم نیست که شما یک وقت‌ها از این مسیری که می‌روید اون به شما دسترسی می‌دهد به بعضی از معانی و مضامین، اینها هست. از نظر من مولانا هم افق با کسانی مثل بودا بوده است. یعنی همزبان بوده‌اند اینها. هم افق بوده‌اند. و هم سخن بوده اند، تقریباً چشمشان به یک جا دوخته بود. مشکل شاید بتوان گفت که یکی از دیگری اخذ کرده است. در یک جاهایی می‌شود گفت- به قول عرفای ما- شریک الاذواق همدیگر بوده اند” (“شرح دفتر نخست مثنوی – جلسه چهارم“، ۵ جون ۲۰۱۶، دقیقه ۸۳- ۸۱).\n“بنده شاعر نیستم، اما یک چند تا شعر گاهی مرتکب شده ام. یک وقت‌ها شعر یک دفعه همین طوری می‌آید به ذهنم، می‌گویم، یک دفعه روان، یک دفعه ۱۰ بیت، ۱۵ بیت همین طور خیلی راحت، یک وقت هم هست تو خواب من شعر می‌بینم، من بعضی از شعرهایی که دارم تو خواب دیدم، به من گفتند، حالا فردا نروید بگوئید فلانی ادعای نبوت کرده” (“پرسش و پاسخ با دکتر عبدالکریم سروش؛ دانشگاه تگزاس”، دقیقه ۱۰۷ ).\nمی گوید بوی خدا را شنیده است. پیامبر را در خواب دیده است. یکی از اولیأ خداوند است و:\n“پیامبر ولی خداوند است، ولی بودن یعنی خود، حجت فرمان و سخن خود بودن” ( بسط تجربه نبوی، ص ۱۳۳). “رابطه ولایی دین ساز است. آن کس که مومن را گرم و روشن می‌کند، ولی او و پیامبر اوست” (اخلاق خدایان، ص ۱۵۳).\nسروش خود را “رازدان” هم معرفی کرده و در جلسات مختلف رازهایی را به مخاطبان بازگو کرده است. در عین حال می‌گوید که وحی چیزی جز رازدانی نیست :\n“وحی چیست؟ وحی همان رازدانی است دیگه، چیز دیگری نیست. وقتی که به پیامبران وحی می‌شود، به اولیا الهی وحی می‌شود، رازهایی را در گوش آنها می‌خوانند. حالا در گوش آنها خواندن هم مجازی است این تعبیر، به هر حال اطلاع می‌دهند به آنها، می‌فهمند. خود خداوند رازترین رازهاست، سرالاسرار است. و این رازها برای همیشه به حالت غیر قابل تعریف باقی می‌مانند. همیشه بیانشان پارادوکسیکال می‌شود… و لذا وقتی موسی با خدا روبرو شد و خدا به او گفت که من ام که دارم با تو سخن می‌گویم، آنچنان که در تورات آمده، در قرآن قدری مختصرتر آمده، بعد موسی به خداوند گفت من پیش قومم که می‌روم به آنها بگویم کی با من حرف زد؟ من چه جوری تعریف کنم قصه را؟ تو کی هستی داری مرا خطاب می‌کنی؟ با من داره حرف می‌زنه؟ جواب خدا چه بود؟ بنابر آنچه در تورات آمده، “من آنم که آنم”.ببینید این همان بیان رازآلود است. “من آنم که آنم”، نگفت من خالقم، نگفت من سمیعم، نگفت من بصیرم، اگر اینها را می‌گفت از رازآلود بودن خارج می‌شد و صورت پیدا می‌کرد. تعریف پیدا می‌کرد. گفت “من همانم که آنم”. “I am who I am” یک شعر است به عبری. هیچ تعریفی، هیچ صورتی، هیچ مفهومی در اینجا وجود ندارد که شما با آن مفهوم ذهنی بتوانید این را مقید کنید، مصور کنید، نیست همچین چیزی. این یک راز است دیگه، این راز را تا قیامت می‌شود تفسیرش کرد. “من آنم که آنم”، این تا قیامت قابل تفسیر است که این حرف یعنی چی؟ موسی آنجا چه دریافت که بعد این چنین تعبیری کرد؟ آمد گفت به من این را گفته اند، اونی که با من حرف زد این طور خودش را معرفی می‌کرد…ادیان کلاً مبتنی بر رازها قرار دارند. اگر این رازها را از آنها بگیریم یک سری آداب خشک بیشتر از آنها باقی نمی‌ماند” (“شــرح مثنــوی – دفتــر نخسـت – جلسه هشتم“، دقیقه ۷۳- ۶۹ ).\n عبدالکریم سروش، “هین بگو که بخت من پیروز شد“. در جای دیگری هم گفته است که اگر روشنفکری دینی- یعنی سروش- نبود، از دین و دینداری چیزی باقی نمی‌ماند. به عنوان مثال می‌گوید:\n“روشنفکری دینی در جامعه ما انصافاً بسیار فعال شده است و تولیداتش غذای مناسبی برای جوانان این دیار است. و این روشنفکری دینی، به صراحت می‌گویم، آخرین ایستگاه جوانان است که اگر از این هم بگذرند، نه تاک می‌ماند و نه تاک نشان و سود و سرمایه با هم خواهد سوخت” (عبدالکریم سروش، آئین شهریاری و دینداری، صراط، ص ۲۷۱).\nمحمد قائد: عبدالعلی، عبدالسروش و جبرئیل\nبیژن عبدالکریمی: نگاهی انتقادی به نظریه «رؤیاهای رسولانه» از منظر پدیدار‌شناختی و هرمنوتیکی\nا.م. (استاد فلسفه – تهران): برخی پیامدهای احتمالی نظریۀ «رؤیاهای رسولانه» عبدالکریم سروش\nتقی کیمیائی اسدی: رؤیا چیست؟ − روشنگری علمی به بهانه رؤیاهای سروش\nنصرالله پورجوادی: در مُلک بی ملکوت\nحمید رضا جلایی پور: درباره اتهام عجیب و ناروای دکتر سروش\nمیثم بادامچی: انتقادهای گنجی بر سروش\nمیثم بادامچی: تنش میان معرفت‌اندیشی و تجربت‌اندیشی در پروژه سروش\nمحمود صدری: گفتمان بازسازی و بهسازی دینی\nمحمود صدری: بالندگی و باروری اندیشه اصلاح دینی\nمحمد مجتهدی شبستری: نبوت محمدی و هویت مسلمانی\nجویا آروین:روشنفکران دینی یا متکلمان سکولار\nاکبر گنجی : سروش − تفسیر سخنان خداوند یا تعبیر خواب‌های محمد\nاکبر گنجی : ممتازبودگی مشرکان در فرضیه “خواب‌های محمد” سروش\nاکبر گنجی : قرآن سروش: “خوابنامه پریشان محمد”\nاکبر گنجی : “سروش: “خوف نامه جهادی/بردگی قرآن” و “عشق‌نامه غیر جهادی مثنوی”\nاکبر گنجی : ادعای پیامبری سروش و وعده عالم‌گیر شدن “فرقه سروشیه”\nاکبر گنجی : قبض و بسط تئوریک عبدالکریم سروش\nکلید‌واژه ها: اکبر گنجی, رؤیاهای رسولانه, روشنفکری دینی, سروش, عبدالکریم سروش, قرآن\nآقای گنجی گرامی،\nمقاله جدید شما نسبت به مقالات قبلی نکته تازه‌ای ندارد جز آنکه لحن آن تندتر شده است و موضع محافظه‌کارانه‌تری یافته است.\nمن به مقاله شما این انتقادهای اصولی دارم:\nبه صورت بازخواست است. انگار کسی جنایتی یا خیانت کرده، و اکنون از او خواسته می‌شود توبه کند یا اگر پشیمان است توبه‌اش صریح‌تر باشد. مقاله یا در واقع بازخواست می‌کوشد نشان دهد که متهم از گذشته‌ای دور، حتا از کودکی، پا در مسیر انحراف نهاده است.\nگفته‌اید که بحث سروش درباره وحی ذوقی است نه علمی. این مهمترین گزاره مقاله شماست. آیا ممکن است شما خودتان مقاله‌ای علمی درباره وحی بنویسید؟ من بسیار کنجکاوم که خودتان در این باب چه می‌گویید.\nاز سروش انتقاد کرده‌اید که چرا مدعی است در بازخوانی آرای برخی گذشتگان افکار مضمر میان خطوط نوشته‌هایشان را می‌خواند. این کار چه اشکالی دارد؟\nتأکید کرده‌اید که سروش باید در نظراتش تجدید نظر کند. بسیار ناپسندیده است چنین تأکیدی از جانب انسانی که در زندان و در برابر فشار بازجویان برای توبه بوده است. بهتر بود می‌نوشتید سروش باید دلایل قوی‌تری بیاورد.\nانتقاد کرده‌اید چرا سروش در نبوت را گشوده می‌بیند. چه اشکالی دارد؟ مگر باید از کسی اجازه بگیرد؟\nمقاله‌تان به این سمت می‌رود که او را مرتد بدانید. منظورتان چیست؟ بار این انتقاد چیست؟\nمحمدرضا نیکفر / 09 November 2016\nاز آقای نیکفر به خاطر کامنت روشنگر و خلاصه تشکر می‌کنم برای من آموزنده بود.\nرضا / 09 November 2016\nجناب گنجی این سوال مدت هاست که ذهن مرا مشغول کرده . چرا شما توی این ۵ ماه اخیر به این نتایج رسیده اید ؟ چرا پنج سال یا ده سال پیش این حرف ها را نمی زدید ؟ برای کسی که از تئوری تجربه نبوی به این نتیجه رسیده که شخصی می خواهد دعوی پیامبری بکند خوب همان ده سال پیش هم می توانست چنین نتیجه ای بگیرد . چرا به کسی که لااقل در سخن می گوید فکر پیامبری از هزار کیلومتری ذهن من هم نمی گذرد اتهام می زنید ؟ آیا نباید صبر کرد تا روزی که دعوی پیامبری کرد آن گاه مچش را بگیرید ؟ آیا حتما باید به پیشواز بروید ؟ مردی که کتاب هایش را نوشته و سخنرانی هایش را کرده چرا باید در سن هفتاد سالگی ادعای پیامبری بکند ؟ اگر تئوری تجربه نبوی غلط است خوب اشکالش را بگویید اما اگر درست است چه لزومی دارد که برچسب پیامبری بزنید ؟ آقای گنجی توجه داشته باشید که شما با این حرف هایتان چه لطمه بزرگی به اصلاح طلبان می زنید . بهانه به دست کسانی می دهید که بگویند این نتیجه و عاقبت نواندیشی دینی و اصلاح طلبان هست .\nپوریا / 09 November 2016\nتوضیحات سروش برای تکذیب افتراهای اکبر گنجی بود نه پس گرفتن ادعا یی که هرگز نکرده بود.\nسام / 09 November 2016\nمن اگه اسم اکبر گنجی رو نمی خوندم فکر میکردم یکی از سرمقاله نویس های روزنامه جوان یا کیهان هست آقای اکبر گنجی بر فرض اینکه بگیم سروش همچین برنامه ایی برای تاسیس دین هم دارد مگه چه اشکالی دارد روزانه چند ده دین و فرقه جدید در آمریکا ساخته میشه در ژاپن چند صد هزار دین و فرقه مختلف وجود دارند و به وجود میاد در کشورهای که دموکراسی و جدایی دین از دولت وجود دارد چون برای دین ضرورتی وجود ندارد روزانه یا سالانه چند چندتا دین و فرقه جدید درست میشود چرا باید وحشت کرد و چرا باید به یک نفر اینطور تاخت من این حرف “تجدید نظر” را نمی فهمم در ثانی وحی یک چیز اعتقادی هست و نه عقلی و نه علمی و من نمی دانم چطور میخواهید وحی را صورتی عقلی و علمی بدهید\nمحمود بوشهری / 09 November 2016\nآقای گنجی سلام،\nسئوالی دارم و امیدوارم بطور صریح بدان پاسخ دهید. آیا نقد و بحث شما نقد و بحثی درون‌دینی است؟ یعنی از جایگاه یک فرد باورمند به اسلام و نبوتِ پیامبران نظریۀ سروش را نقد می‌کنید، یا به عنوان فردی غیر باورمند به نبوت و خارج از حوزۀ دین؟\nدلیل طرح این پرسش این است که اگر به عنوان فردی دیندار نظریۀ سروش را بدعتی در مقابل خاتمیت نبوت می‌دانید، استدلال شما برای این که نبوت پیامبران، آنچنان که سروش در نظریۀ خود مطرح کرده نیست، چیست؟\nنظریۀ سروش به طور ساده و روشن در مورد چگونگی ارتباطِ انبیاء با آنچه یا آن‌کس که خدا خوانده‌اند است. به نظر من نظریۀ سروش، عمدتاً سلبی است و با بیان درکی که از خدا دارد، شکل رابطۀ با خدا را، آن‌گونه که بطور معمول دینداران می‌فهمند ناممکن و متضمن کج‌فهمی می‌انگارد و شکل ممکن ارتباط انبیاء با خدا را مبتنی بر درک خود مطرح می‌کند.\nاگر از جایگاه فردی غیرِ باورمند به نبوت پیامبران نظریۀ سروش را نقد می‌کنید، آیا تصور نمی‌کنید که گام بلندی که سروش برداشته است، این مبحث را از دست انحصار گرایان مدعی نمایندگی خدا خارج می‌کند و در دسترس عموم قرار می‌دهد؟\nکاوه / 09 November 2016\nبسادگی ادعای اصلی دین این است که در پس پشت طبیعت ماورای طبیعتی هست. خلقت هدف دارد. پس از مردن انسان در خلقت جدید جزای اعمال خود را می یابد.\nپیامبران بزرگ با آوردن معجزات انسان ها را به “باور” به آن دعوت میکردند…\nآوردن معجزه را دستکم گرفته ایم.\nقرآن معجزه محمد است برای ادعا و دعوت و هشدار خود. چون ما عاجز هستیم از آوردن شبیه آن …آیا مثنوی را میتوانیم بیان معجزه گونه بدانیم؟ آیا اشعار شاعران شبیه سازی نمی شوند؟در لابلای اشعار آنها اشعاری مشکوک و به اشتباه منسوب به ایشان وجود ندارد؟\nاسکندر مرادی / 09 November 2016\nآقای گنجی اشتباه می کنند. دکتر سروش پیامبر نیست. آیا فردی که کمترین نقدی را با ناسزاگویی پاسخ داده و منتقدانش را با تئوری توطئه عوامل و بازیچه های جمهوری اسلامی محسوب می کند و آنها را منافق، بی دین، ملحد، خوارج، گرگ، دیو، سفیه، جاهل، نادان، ابله، مرده خور، و صدها عنوان بد دیگر می شمارد، می تواند پیامبر یا یک عارف باشد؟\nاین عارف بازی و ولی خدا بودن بازی را رها کنید. یادتان رفته قبل از انقلاب بت سازی از علی شریغتی و خمینی چه بر سر ملت ایران آورد؟ حالا عده ای قصد دارند از دکتر سروش بت بسازند. اخر بت شما چرا این همه به ناقدانش تهمت می زند؟ مریدانش هم درست مانند خودش به ناقدانش تهمت می زنند. همین نقد محترمانه را تاب نیاورده و می نویسند سرمقاله جوان و کیهان است.\nآزیتا / 10 November 2016\nآقای نیکفر. تکفیر کار دیوانه های مفتی و فقیه است. غیر از آنها هیچ کس صلاحیت صدور این نوع احکام قرون وسطایی و وحشیانه را ندارد. اگر هم کسی دیگری را بی دین خوانده باشد، آقای دکتر سروش است که مخالفانش را ملحد، بی دین و کسانی که ذره ای به خدا و آخرت و پیغمبر اعتقاد ندارند؛ نامیده است.\nحکم تکفیر در فقه معنای خاصی دارد و نقدهای علمی را تکفیر نامیدن، اشتباه است. آقای گنجی هم مطلقا صلاحیت صدور این گونه احکام را ندارد. مگر او فقیه، مرجع تقلید، یا ولی فقیه است؟\nاو می گوید نظریات دکتر سروش به این نتایج می رسد. کار ساده است. باید نشان داد که از ان مقدمات به این نتیجه نمی توان رسید.\nاما من استدلال دیگری ارائه کردم. گفتم پغمبر به اعتقاد مومنان معصوم و با اخلاق است و هیچ کس نمی تواند فرد بد زبان را پیغمبر یا عارف یا ولی خدا یا حتی انسان با اخلاق بنامد.\nآقای نیکفر عزیز\nهمانطور که خود نوشته ایا مقاله تکرا مکررات است. دلیل چاپ مقاله چیست؟ من که حرف جدیدی جز همان مدعیات با ادبیاتی خشن تر ندیدم.\nرها / 10 November 2016\nدلیل این اصرار بی‌پشتوانه و سند آقای گنجی رو واقعاََ نمیفهمم! من خیلی از کارهای دکتر سروش رو دنبال کردم، مخصوصاََ بحث‌های جدیدشون رو! بنده خدا تنها کاری که میکنه بیان یک دید تازه به مفاهیم دینی مثل معاد، قرآن، پیامبر و چیزهای دیگه‌ست و کار روشنفکر دینی هم همینه! مطمئنم ایشون حدی بالاتر از این برای خودشون قائل نیستند. تو دنیای امروز که به راحتی میشه به کتاب‌ها و فایل‌های صوتی و تصویری کلاس‌های دکتر سروش دسترسی داشت، بیان این اتهامات خیلی عجیبه!\nو خیلی ممنون از رادیو زمانه که همیشه محل بحث موضوعاتی هست که جاهای دیگه خیلی بهشون پرداخته نمیشه!\nپویا موسوی / 10 November 2016\nباور نمی توان کرد که شما از سر درد دین این مطالب را نوشته باشید، چرا که ارادت شما به استاد ملکیان بر کسی پوشیده نیست . همراهی شما با اندیشه های ایشان ، پس از جدا شدن از دکتر سروش ، چیزی نیست که بر کسی پوشیده باشد. اما این استاد بزرگوار آشکارا اعلام کردند که از دین عبور کرده اند، اما شما حاضر به بیان این واقعیت نیستید. و چون می بینید تنها سپری که برای دین مانده است روشنفکری دینی با روایت سروش است، به ویرانی آن دست برده اید. البته جناب استاد ملکیان هم در نوشته خود روشنفکر دینی را ناصادق خواندند؛ کسی که حقیقت را قربانی مصلحت می کند. اما پس از آن دیگر ادامه ندادند. گویی شما مایل نیستید مشی استاد خود را در پیش گیرید.\nمی گویید سروش گفته است من خود این نظریه را در خواب دیدم.، ما این ویدیو را دیده ایم ، اما شوخی ایشان و لحن گفتار ایشان در نوشته شما حضور ندارد. این نشان از غرض ورزی شما دارد. در قرن بیست و یکم ما شاهد تکفیر از نوع جدیدی هستیم. این نوشته های شما و دوستانتان نشان میدهد قرائت تازه ای از تکفیر را پی ریزی می کنید. و لابد به دنبالش فقه تازه ای اهم بنا می کنید.\nحسن / 10 November 2016\n۱- دکتر عبدالکریم سروش در انتساب منشاء انتقاد جناب گنجی به مسائل سیاسی خطا کرده و به تعبیر خودش خلط ” انگیزه و انگیخته ” کرده است .\n۲- جناب اکبر گنجی مرتکب قصاص قبل از جنایت شده اند . اگر دکتر سروش مرتکب ادعای پیامبری شد ، آنگاه شما داخل معرکه شو و پروبال این پیامبر جدید را بچین . آیا دلایل شما به گونه ای است که تاریخ انقضاء دارد ؟ یعنی به محض اینکه سروش ( فرضا ) ادعای پیامبری کند ، دلایل شما از حیز انتفاع ساقط میشود ؟ اگر چنین نیست ، پس چرا قصاص قبل از جنایت میکنید ؟ ( بگذریم که حتا در صورت وقوع ، مصداق جنایت نمی بود ) .\n۳- جناب گنجی مرتکب بدبینی مفرط شده اند . دکتر سروش امکان تجربه دینی ( یا بگو امکان تجربه پیامبرانه ) را انحصاری ندانسته ، بلکه آنرا امکانی عام و همگانی میدانند . حال با این وصف ، چرا اقای گنجی باید عینک بدبینی بزند و احتمال بدهد که دکتر سروش ، ادعای خودش را نقض کرده ، و مدعی ارتباط انحصاری با عوالم مافوق شود ؟ به تعبیر دیگر اقای گنجی اولا شرط انسجام را رعایت نکرده و مدعیات سروش را در کلیت ان در نظر نگرفته اند ( تکست را منعزل از کانتسکت خوانده اند ) . و دوما بدبینی ای کاملا غیر منطقی و ناموجه پیشه کرده اند .\n۴- وقتی میگوییم امکان پیامبری برای همه هست ، روی دیگرش این است که : هیچکس پیامبر نیست . و یا این که همه متساویا پیامبرند .\n۵- فایده انتقادات جناب گنجی چیست ؟ خیرش به کی میرسد ؟ در شرایطی که دکتر سروش دینداران را از کام بنیادگرایان ربوده و بجای خدای جنگ و تنفر ، خدای عشق وصلح و محبت را به آنها معرفی میکند ، انتقادات جناب گنجی واجد چه منفعتی است ؟ من شخصا متدین نیستم ، ولی وجود افرادی چون سروش را صددرصد ضروری میدانم . دین در فرهنگ ما هنوز کاملا جاندار ، قوی ، و تاثیرگذار است . پس بیهوده اب به اسیاب بنیادگرایی نریزیم . از یکطرف اخوندها حکم ارتداد و لعنت ، علیه سروش صادر میکنند ، از یکسو بعضی از سکولارها او را مینوازند . فقط همین کم بود که امثال جناب گنجی و نراقی و…. دکتر سروش را مشمول عنایات ویژه خود کنند .\nمنوچهر / 10 November 2016\nگفته شده که ١٢۴،٠٠٠ تا پیغمبر وجود داشته، حالا یکى کم و یا زیاد مگه فرقى داره؟\nمازيار آزرنگ / 10 November 2016\nآقایانی گفته اند موضوع مقاله تکراری است و نباید منتشر می شد در زمانه. دکتر سروش سی سال است که روشنفکری دینی را تکرار می کند و صدها صفحه درباره آن حرف زده. اگر همه آن صدها صفحه را جمع کنید، یک مقاله ده صفحه ای هم ازش در نمی آید. آقای نیکفر سال هاست درباره سکولاریسم حرف می زنند. پس این سخنان به دلیل تکراری بودن نباید منتشر شوند؟\nاقای گنجی این دومین بار است که موضوع پیامبری دکتر سروش را مطرح می کند. جالب است که نحوه ارائه موضوع در بار دوم متفاوت از بار اول است. در این مقاله نظریه نبوت دکتر سروش وجود دارد که در مقاله قبلی وجود نداشت. در این مقاله بر این اساس پیامبر ی دکتر سروش نتیجه گرفته شده است. بخش دوم مقاله را هم که من خبر ندارم. باید منتشر که شد آقای گنجی را دادگاهیش کنیم که حرف جدیدی زده است یا نه؟\nاگر به حجم موضوعات و مسائلی که دکتر سروش مطرح کرده نگاه کنید، از میزان تکراری بودن سخنانش شگفت زده خواهید شد. پس آن سخنان نباید گفته یا منتشر شوند؟ این هم شد نقد؟\nبت سازان در حال ساختن بت دکتر سروش هستند و نمی خواهند هیچ کس او را نقد کند. آقای نیکفر در عین مخالفت و نقد، مقاله آقای گنجی را منتشر کرده است و این نشان آزادیخواهی است. اما دکتر سروش را ببینید با منتقدانش چگونه برخورد می کند؟ بدترین دشنام ها را به آنها داده و بیشترین تهمت ها را به آنها می زند. این خشونت زبانی است یا مقاله مودبانه و کاملاً محترمانه فعلی؟ به همین دلیل گفتم مقام پیغمبری که ندارد ، هیچ، دکتر سروش حتا به اخلاق علمی و ادب گفت و گو هم ملتزم نیست.\nدکتر سروش با توجه به سابقه و دانشش اگر بتواند این دین اسلام را اصلاح و بصورت جدید عرضه نماید خدمت بزرگی به بشریت کرده است. دین اسلام نیز مانند بسیاری ساخته های بشری با گذر زمان مستهلک و فرسوده شده است. اکنون به این دلیل به این همه مشکل خورده است که بنیانش از ابتدا خراب بوده است. احمقانه است که دنیایی با این همه شگفتی بر اساس این مهملات بگردد. حتی اعراب جاهلیت هم به زور پذیرفته اند. در قران هم هر جا با کسی مشکل داشته است به عنوان آیه آورده است.\nدکتر سروش چنین ادعایی نکرده است ولی دستت درد نکنه جناب گنجی اگر شما بتونی مسلمانان را به این سمت هدایت کنی که دکتر سروش پیامبر جدید باشد.\nfarid / 10 November 2016\nضمنا از برخورد آزادمنشانه و جوانمردانه دکتر نیکفر تشکر میکنم . درود بر شما\nفرض کنیم کسی بنویسد که برندازی جمهوری اسلامی و تجویز انقلاب در ایران نتیجه منطقی آرای سیاسی آقای دکتر نیکفر است. بعد آقای دکتر نیکفر صراحتاً این نتیجه گیری را انکار کنند. آن فرد دوباره منطقا نشان دهد که براندازی جمهوری اسلامی و انقلاب نتیجه منطقی آرای آقای نیکفر است. و بعد به آقای نیکفر بگوید اگر، و این اگر بسیار مهم است، اگر این نتیجه منطقی را نمی پذیرید، یا باید نشان دهید که این نتیجه از آرای شما قابل استنتاج نیست، و یا باید در آرای خود “تجدید نظر” کنید. آیا این آقای نیکفر را در جایگاه متهم، جنایتکار، خیانتکار و مجرم نشاندن و بازجویی کردن و درخواست توبه است؟\nشاهین / 10 November 2016\nآقای گنجی قبلا مقاله ای نوشتند و نشان دادند که پیامبری آقای دکتر سروش نتیجه آرای ایشان است. آقای دکتر سروش با سفیه، ابله، دیو، گرگ، منافق، خوارج، قاسطین، مارقین، ناکثین، سازش کننده با جمهوری اسلامی برای پست سیاسی گرفتن، اضافه کننده سخنان شاخ دار به آرا، تحریف گر، منحرف به گژراهه افتاده، و…خواندن آقای گنجی آن نتیجه گیری را انکار کردند. این هتاکی ها و تهمت ها همه ادله آقای دکتر سروش بودند. آقای گنجی در این مقاله نشان داده اند که پیامبری دکتر سروش نتیجه منطقی آرای ایشان است. اگر، و این اگر کلیدی است، اگر آقای دکتر سروش پیامبر بودنشان را نمی پذیرند، یا باید در آرای خود “تجدید نظر” کنند و یا نشان دهند که از آرای ایشان پیغمبری ایشان بیرون نمی آید. آیا این درخواست به معنای آن است که آقای گنجی آقای دکتر سروش را در جایگاه متهم جنایتکار و خیانتکار نشانده اند و به عنوان بازجو از ایشان طلب توبه می کنند؟\nمن از آقای دکتر نیکفر تشکر فراوان میکنم که در عین مخالفت با مقاله آقای گنجی، آزادیخواهانه آن را منتشر کردند. کاش آقای دکتر سروش هم به جای اینکه ناقدانی چون آقای گنجی را ملحد، بی دین و افرادی که ذره ای اعتقاد به خدا و آخرت و پیامبر ندارند بخوانند، کمی تحمل و رواداری از آقای دکتر نیکفر می آموختند. هتاکی و تهمت زدن هیچ گاه جای استدلال ورزی را نمی گیرد.\nچیزی که از سروش بیاد دارم تعطیلی دانشگاهها ومراکز آموزشی در اول انقلاب بنام “انقلاب فرهنگی” بود که با پیشنهاد خامنه ای رفسنجانی وسروش، و تصویب در شورای عالی انقلاب فرهنگی انجام شد. نتیجه آن حمله به دانشگاهها و دستگیری و قتل عام بیش از ۳۰۰۰۰ داتشجو وخانواده های بیگناه آنها از فرزندان ومردم پاک ایران زمین باسم “منافق” که نسبت به این تصمیم معترض بودند. مرحله دوم، پس از چند سال ماموریت سروش در داخل کشور تمام شده بود و باید بعنوان مخالف در خارج از کشور به وظیفه مهمتری بعنوان زیبا جلوه دادن حکومت فاسد ایران، تسهیل روابط با کشورهای خارجی، جاسوسی و لابیگری برای تظام فاسد جنایتکار ایران میپرداخت. چگونه تظاهر کند مخالف است؟ کسی که بیش از ۳۰ سال از صاحبنظران اصلی و بنیانگذاران حکومت بوده و هنوز خانواده اش داخل ایران بهمراه سپاهیان قدس و سربازان گمنام امام زمان دارای تجارت پرسود وصادرات و واردات هستند مشکل است باور اینکه مثل سایر نیروهای نفوذی با یک درگیری ساده و زندان و مثلا شکنجه (گنجی) مخالف نظام خودش شده باشد! چه باید کرد؟ بهترین راه زیر سوال بردن اصل دین و پیامبر و وحی است. اینهم راهیست برای چندصباحی زندگی آخر عمر کنار امریکای شیطان بزرگ، صفتی که از شورای انقلاب فرهنگی او بیرون آمد. شاید هنوز آیات نفاق بر او نازل نشده و از عاقبت منافقین بی خبر است!\nایران / 10 November 2016\nآقای دکتر نیکفر، انتشار مقالهٔ آقای گنجی توسط شما، با وجود مخالفت شما با آن، شایسته تقدیر است. ولی به نظر من شما هدف انتقادات آقای گنجی را شاید درست متوجه نشدید. انتقاد ایشان به دکتر سروش این نیست که “چرا باب نبوت را باز کردی،” بلکه چرا حال که باز کردی آنرا رسما قبول نمیکنی. تا جایی که من میفهمم، ستون اصلی نقد آقای گنجی به دکتر سروش این موضوع است، وگرنه واضح است که حتی اگر آقای گنجی مخالف این موضوع باشد، آنقدر واقع بینی دارد که بداند مخالفت او با اینکار کاری از پیش نمی‌برد. نکته دوم این است که شما چرا اتهام “مرتد سازی” را به آقای گنجی نسبت میدهید؟ این آقای دکتر سروش است که عباراتی نظیر “مرتد،” “بی دین” و غیره را درباره مخالفین خود بکار میبرد. این دکتر سروش است که رسما آقای مصطفی ملکیان را که در ایران زندگی میکنند متهم به بی دینی می‌کند. شما احتمالا این نظر را دارید چون آقای گنجی می‌نویسند که دکتر سروش “پیغمبر” شده است. ولی اصولا آقای گنجی، علاوه بر اینکه سابقه ایشان نشان میدهد که اصولا اینچنین تفکری ندارد و از اینچنین “سلاحی” بر ضدّ دیگران استفاده نمیکند، ایشان در جایگاهی نیست که حکم ارتداد برای کسی صادر کند. نقد آقای گنجی به دکتر سروش، بر خلاف واکنش دکتر سروش و طرفداران او به آن نقد ها، بسیار مودبانه و موقر است، و دارای پایه و اساسی نیرومند میباشد. دکتر سروش یا باید پیامبری خودرا قبول کند، و یا با استدلالی متین و محکم، دستکم در سطح نقد آقای گنجی، نشان دهد که ایشان اشتباه میکنند، و چنین نتیجه‌ای را نمیتوان از نظریات ایشان استخراج نمود.\nاصغر / 10 November 2016\nبه همه خوانندگان در اینجا پیشنهاد می‌کنم که شش مقالهٔ مستند و مودبانه دکتر محمد سهیمی درباره واکنش دکتر سروش به منتقدین خودرا بخوانند. این شش مقالهٔ از قرار زیر هستند:\nدکترعبدالکریم سروش وبهائیت\nدکتر عبدالکریم سروش با منتقدانش چه می‌کند؟\nمریدان دکتر سروش: تقلیل نقد به “حکم تکفیر”\nاسطوره سازی از دکتر عبدالکریم سروش و پیامد‌های آن\nاصلاح طلبان و تهمت‌های بی اساس دکتر عبدالکریم سروش\nاندر بیانیه “سلطان قلعه سروشیه”\nویراستار: لینک‌ها حذف شده‌اند. برای رعایت امنیت کاربران از انتشار هر گونه لینکی معذوریم.\nجعفر / 10 November 2016\nآقای گنجی مرا دارد مایوس می کند از خودش/ کسی را یک دهه مشتاقانه مقاالاتش می خواندم چنان مایوس کرده دیگر رغبتی چندانی به خوانش نوشتارهای جدیدش ندارم /\nبی طرفی چیز معقولی همیشه نیست ولی انصاف از شروط بدهی یک انسان اخلاق مدار است.\nاخلاق مداری حداقل توفع از هر انسانی است.\nانتقادهای جناب نیکفر و دیگران مبنی قصاص قبل جنایت! وارد است بر جناب گنجی.\nاول اینکه ادعای پیامبری را محکوم کردن هما ادامه انحصارطلبی اسلام گرایان است که با نیرنگ تفسیر به نفع خود مفهوم ختم نبویت به اخر نبی ترجمان کرده اند! این جعل اخوندها منفعت طلب گویا گنجی ناخواسته شاید دنبال می کند.\nپیام اوری از جانب خدا حق انحصاری هیچ دینی نیست و ادعایش هر کسی دارد و حق دارد بکند! بله من مخالف اسلام گرایان و هر دین گرایی هستم ولی حق ادعای پیامبر در انحصار کسی نمی دانم و از طرفی سروش هیچ جا نشنیده و نخوانده ام چنین ادعایی کرده است.\nجناب گنجی این اواخر نشان دادید ادم انتقادپزیری نیستید و لجاجت کورپیرانه ای را می بیتنم دارد احاطه تان می کند .\nانچه نواندیشی دینی می نامیم در این پروسه روشنگری مردم دین زده لازم است . نواندیشان دینی که محورتش کارشان سیاسی زدای از دین و اماده کردن مردم برای نظام لیبرال/سکولار دمکراسی است کارشان ارزشمند است.\nمحزونات بشریت! / 11 November 2016\nآقا یا خانم ایران\nاولا کی و کجا دکتر سروش آقای ملکیان را متهم به بی دینی کرده است؟ چه سندی برای سخن خود دارید؟\nثانیا، آقای ملکیان خودشان می گویند من از دین عبور کرده ام ، شما چه اصراری دارید بگویید عبور نکرده اند؟ و اگر دکتر سروش هم می گفت که ایشان عبور کرده اند بیان یک واقعیت بود نه تهمت. ( که البته ایشان نگفته است)\nملکیان می گوید از دین عبور کرده ام ، شما اصرار دارید که عبور نکرده است. سروش می گوید از دین عبور نکرده ام، شما اصرار دارید که او عبور کرده است. واقعا که چه جامعه فرهیخته ای داریم.\nندا / 11 November 2016\nدر توضیح کامنت قبلی ام، من چند روز است از این ماقله جدید اقای گنجی باخبرم ولی بی رغبت بودم و حالا بون انکه کل متنش بخوانم کامنت گذاشتم و برای جلوگیر ی از سوتفاهم:\nمن شخصا هنوز یک خورده علاقه به شخصیت هایی چون زرتشت و مسیح دارم که می گویند پیامبرند! و حتی اشخاصی مثل ارسطو بقراط و سقراط و کنفسیوس و بودا و کوروزشرا هم می گیوند پیامبرند که باز مورد علاقه من است. از این منظر گفته ام حق پیامبری عمومی است و هرکسی می تواند ادعای پیامبری کند ولی این ادعا نباید دروغ باشد. کسی مدعی باشد خدایی نادیه و غیر ثبوت به او امتیاز ویژه داده و از جانب خدا حرف بزند و ان هم احکام ضدانسانی و ناعادلانه و خشونت بار بدهد قطعا یک کلاهبردار جنایتکار است. ولی مطمئن نیستم اقای سروش از قبیل قماش باشد.\nاقای گنجی بنظرم دارد لجاجت و افراط می کند. این عمل پیشگیرانه خوب است ولی به مقتضا مدعیات و نه قصاص پیش از جنایت.\nحداقل تیترش با علامت سوال طرح می کرد.\nمن مشکوک شدم اخیرا به اقای گنجی بعنوان کسی که سالهاست مطالبش خوانده و البته چیزهای خوبی هم یاد گرفته ام که اینجا ازش تشکر می کنم.\nحرف آقای گنجی واضح است جناب نیکفر. گنجی می گوید آقای سروش پیامبری را به شکلی که مولوی ادعا کرده، ادعا کرده است یعنی خود را پیامبر می داند اما مسئولیت این سخن و ادعا را نمی پذیرد. نتیجه چنین ادعایی بیچاره کردن بیشتر بشر است زیرا پیامبران سنتی دستکم پای ادعای خود می ایستادند. پاسخ سروش که او ادعای نبوت ندارد در صورتی مقبول است که هم ادعای نبوت مولوی را طرح نکند و هم بگوید او رویه ای شبیه رویه او ندارد. این سخن روشن آقای گنجی ممکن است تکرار سخن قبلی او باشد ولی جای درنگ دارد و تکرارش ممل نیست زیرا پدیده خلق دین جدید از بزرگترین مصائبی است که یک جامعه در حال گذر از سنت و نرسیده به روشنگری و مدرنیته و سکولاریسم، ممکن است دچارش شود و فرایند گذر به سکولاریسم را مخدوش کند. گنجی در این زمین و زمینه می گوید هر کس که جایگاهی در میان جوانان دارد مسئولیت مدنی اش اقتضا می کند که سخنش را واضح و مدعیات و لوزام مدعیاتش را بپذیرد. سروش منکر است؟ پس بخش های دیگر سخنش در باره مولوی و خودش برای چیست؟ از سر بیفکری است؟ آیا یک متفکر می تواند حرف های بیفکرانه بزند و همچنان سخنش سازگارانه تلقی شود؟ بنظرم آقای نیکفر که خود متفکری پر ارج است، بهتر است از این زاویه هم به چالش و اصرار گنجی توجه کند. سروش یا بیفکرانه به مولوی نسبت پیامبری می دهد و به خودش هم داستان های تجربه دینی می افزاید یا اینها مقدمات ادعایی است که او مسئولیتش را حاضر نیست بپذیرد. پس مقاله گنجی بیراه نیست.\nعلی / 11 November 2016\nعده ای از طرفداران دکتر سروش می گویند که او از محمد و بقیه پیامبران با سوادتر است و خواب های بهتری دیده است و پیغمبر بزرگتری است. اگر قبلاً ۱۲۴ هزار پیامبر داشتیم، حالا یکی هم روش. که هم مدرن است و هم ما را از دست بنیادگرایان نجات داده است. پس اختلاف نظری وجود ندارد. هر کس با حق پیامبری دکتر سروش مخالفت کند یا بگوید او پیامبر نیست، باید با او برخورد شود. فکر نمی کنم آقای گنجی هم مخالف پیامبری دکتر سروش باشد و بگوید ایشان حق پیغمبری ندارند. فقط یادتان باشد که کارل پوپر گفته حضرت موسی به محض اینکه از کوه پائین آمد و دید که قوم گوساله پرست شدند، فرمان داد که همدیگر را به جرم ارتداد بکشند. از دکتر سروش بخواهید که هیچ کس را ملحد، بی دین، کافر، منافق، خوارج، و…نخواند. پیغمبر مدرن که نباید اهل تکفیر مخالفان و منتقدان خودش باشد. یادتان هست که در سیمای جمهوری اسلامی پس از انقلاب فرهنگی فرمودند که با پاشاندن عطر اسلام، همه دانشگاه ها را اسلامی می کنیم. اینبار خدا کند که خواب دیگری برای جامعه و جوانان ندیده باشند که تعبیرش همه را به شگفتی بیندازد.\nشاهین / 12 November 2016\nدروغ گفتن ظاهرا هزینه ای ندارد. هیچ یک از شاگردان دکتر سروش او را پیامبر نمی دانند. تاکنون حتی یک نفر از شاگردان ایشان چنین اعتقادی نداشته است ، چه رسد به زبان آورده باشد و شما شنیده باشید.\nکاظم / 12 November 2016\nفراهم آوردن مجالی برای تبادل نظرات افراد گوناگون با در دسترس قرار دادنِ امکانی برابر در انتشار نوشته‌های مختلفِ مدافع و مخالف سروش و گنجی، بی‌تردید مثالی تحسین‌برانگیز از «دیالوگ» درمعنایی اندیشگی از جانب رسانه‌ی رادیوزمانه است.\nهرچند به نظر رسد اصل داستان «پیامبری سروش» از نگاه دکتر نیکفر از اساس بی‌اهمیت است اما با این حال انتشار مقاله‌ای که از دیدگاه شخصی وی فقط یک گزاره بااهمیت دارد و باقی آن تکرار مکررات قبلی است، بسیار بسیار مایه‌ی شعف و شادی است و نشان از ا«حترام» به اطراف متخالف در این قضیه می‌دهد؛ باشد که همگان بیاموزند!\nوفا / 13 November 2016\nجناب وفا…شایسته بود آقای نیکفر پژوهشهای متکی به مدارک وشواهد در افشای بی پایه گی اسلام را نیز درج فرمایند تا امثال من مجبور نشوند به منظور آگاهی هم میهنان از بی ریشه گی اسلام، به تأسیس وبلاگ مستقلی بپردازند. بشخصه بسیار بیش از اینها از آقای نیکفر انتظار داشتم تا بجای انتشار نوشته های پژوهشی من، آنها را به … (تریبون) ارجاع نفرمایند. چنین عملی بمنزلۀ بی طرفی در سایتی که ادعای ترویج دمکراسی و آزادی بیان دارد، نیست. این سایت شده است تیول آقایان سروش و اشکوری و گنجی و…امثالهم.\nعلی کبیری / 13 November 2016\nنویسنده متن بالا اقا یا خانم ایران از مسعود رجوی پیامبر جدید شما مجاهدین خلق صدام حسین خبری نداری؟\nخیلی نگرانشیم.ظاهرا انقدر مبارزه کرد تا به شهادت در راه ناکام قدرت رسید اما مجاهدین! او را به امام غایبی تبدیل کرده اند .اما سردابش معلوم نیست!!\nحسن / 14 November 2016\nرویکرد نویسنده و پافشاری به ادعادی پیامبری جناب سروش مستبدانه به نظر می رسد. آشکارتر از گفته آقای سروش مبنی بر بی ادعایی وی درباره پامبری چیز دیگری نیست!\nحتی اگر با پایه های فکری ایشان، ویژگی های یک پیامبر را داشته باشند؛ نمی شود گفت ایشان به دنبال پیامبری هستند. شاید در یک جامعه چندین نفر شایستگی مثلا ریاست باشند ولی تمایل به آن نداشته باشند.\nنواندیشی جناب سروش، جدا از اینکه در آغاز بلوغ و نشو باشد؛ ارزشمند است؛ که حال هوای نوشته مخالف با آن می نمایاند….\nمحمد شریف / 14 November 2016\nمن حدود ۱۰ سالی است که سخنرانی ها و نوشته های دکتر سروش را پیگیری می کنم (البته در حد بضاعتم )هیچ جایی همچین ادعایی از سروش ندیدم این که قسمتی از یک کتاب یا سخنرانی را کنار هم بگذاریم و از آن نتیجه ی دلخواه خودمان را بگیریم کار تازه ای نیست . چیزی که من از صحبتهای سروش فهمیدم این است که خداوند انبیا را فرستاده تا الگوی ما باشند و برای ما مسلمانان پیامبر(ص) را فرستاده همانطور که در قرآن آمده پیامبر هم انسانی بوده مثل ما و سروش (یا بهتر بگویم مولوی) معتقد است همانطور که پیامبر به معراج رفت ما هم می توانیم. به شرطی که آن شرایط را فراهم کنیم و باید تلاش کرد که به آن سمت حرکت کنیم. و این که پیامبر وحی را در خواب دیده یک مثال است برای فهمیدن و درک ما وگرنه سروش معتقد نبست که قرآن خواب پیامبر است.\nآقای گنجی فکر نمی کنم که این مطالب ادعای پیامبری باشد . طولانی نوشتن یک مقاله و هی ارجاع دادن به منابع مختلف دلیل بر درستی مطلب نیست. در ضمن به نظر من امثال این بنده ی حقیر انقدر به بلوغ فکری رسیده ایم و به مطالب روز دسترسی درایم که اگر یک روز کسانی مانند دکتر سروش همچین ادعایی کردند آنرا نپدیریم\nعباس / 17 November 2016\nاگر کسی اوصاف پیامبرانه برای خودش ذکر کرد یعنی ییامبر است؟\nمن وشما یا خیلی از مردم حالات معنوی یا رویای صادقه یا ..داریم یعنی ما ادعای پیامبری کردیم؟\nجناب گنجی این بحث بچه گانه وبی معنی را ول کنید شما توان صحبتهای بهتر ومفیدتر دارید.\nمهدی / 25 November 2016\nبا بررسیهایی که در نوشته ها و سخنرانیهای دکتر سروش کرده ام، من فکر می کنم که ایشان “خاتمیت” را متعلق به “نبوت جمعی” یا همان ماموریتی که پیامبر برای اجتماع پیدا می کند، می دانند (مقاله رنگ و بی رنگی ، مجله آفتاب ، شماره هشتم، مهر ۱۳۸۰ ، صفحه ۴۴)و بدین ترتیب با بحثهای وسیعی که درباره خاتمیت انجام می دهند، آمدن شخصی “پیامبر” بعد از پیامبر اسلام که ماموریت برای اجتماع داشته باشد را رد می کنند.اما ایشان “نبوت فردی” را رد نمی کنند و در همان آدرسی که اعلام شده اظهار می کنند که نخبگانی هستند که می توانند به چنین درجه ای برسند و او از حافظ و مولانا به عنوان دو نمونه از این نخبگان یاد می کند. اینها کسانی هستند که بنا بر نظر دکتر سروش دین و شریعت فردی دارند. البته دکتر سروش برای این اشخاص در مقام تبلیغ محدودیتهایی قائل هستند و معتقد هستند که این افراد هنگامی که تجربه ها و سخنان خود را با مردم در میان می گذارند نباید از قالبهای انبیائی که نبوت جمعی داشته اند فراتر نروند.\nمحمد زراسی / 03 December 2016\nچرا کتابهای دکتر سروش به آسانی و رایگان قابل دانلود نیست و یا سایت ایشان سانسور شده است؟.از آنطرف سایتهای بیشماری با دریافت پول هنگفت ، لینک دانلود بعضی از کتابها را درج میکنند و اکثرشان مخالف اندیشه های او میباشند اما پول دریوزگی و خفت را به جیب میزنند در حالیکه امکان دانلود تمام کتابهاب مخالف نظریات ایشان بصورت رایگان مقدور است (پاک اندیشان قضاوت کنند؟) آقای سروش از روشنفکران دینی اوایل انقلاب و مورد اعتماد امام و کثیری از بزرگان آن دوره بود اما واقعیت گرایی ومخالفت ایشان با عده ای از روحانیان و یقه سفیدهای خشک مقدس ومنفعت طلب که بدنبال حفظ مناصب وموقعیتشان بودند باعث طرد ایشان ابتدا از دانشگاه و سپس از جامعه شد متفکر بینظیری که همچون ملاصدرا به جرم ارایه نظرات بسیار عمیق و تازه در معارف اسلامی و الهی متهم به تکفیر شد و عده ای سبک مغز متعصب که قادر به فهم ساده ترین مفاهیم فلسفه و ریاضیات نیستند ، موجبات خروج او از ایران را رقم زدند غافل از آنکه جوانان امروز با سرگرمی اینترنت و موبایل وماهواره و اجبار مدرسه و دانشگاه در انجام کورکورانه شعایر مذهبی ، به سرعت از دیانت سختگیرانه بی متولی فاصله میگیرند اما حضور مفسرین شاه گفتاری چون دکتر سروش میتوانست این جمعیت تشنه حقیقت را از انحراف تاریخی نجات دهد. نفرین و نفرت بر جماعت خودخواه بیکفایت که برای حفظ قدرت و کامجوییهای خود هماطور که در گذشته به قتل بزرگانی چون امیرکبیر و قایم مقام همت گماشت ، اکنون به تبعید دکتر سروش ، دکتر کدیور ، دکتر مهاجرانی و دیگر دردانه های اسانیت و معرفت اقدام میکند و خفت را برای این مرز وبوم به ارمغان می آورد اگر در این جامعه ظلم و خود خواهی نبود و ارزشهای معنوی و علمی انسان محفوظ میماند ،مرواریدی همچون خانم مریم میرزاخانی نابغه ریاضی زن جهان ، اقدام به مهاجرت به آمریکا نمیکرد وبدبختانه روشنفکرانی چون دکترسروش که برای نجات این جامعه تلاش خستگی ناپذیر داشته اند ، با قساوت و حماقت سران پشت پرده ناچار به خروج از کشور میشود\nخدا را محتسب ما را به فریاد دف و نی بخش که ساز شرع از این افسانه بی قانون نخواهد شد\nبهزاد / 25 October 2017


پلاک استیل - آرمان پلاک\nپلاک استیل را معمولاً در صفحات مربع یا مستطیل شکل با استفاده از استیل های با کیفیت بالا تولید می کنند و به دلیل وجود تکنولوژی های خاص امکان تولید این پلاک ها در رنگ های مختلف وجود دارد.\nپلاک استیل جزء زیباترین نوع پلاک ها است که با ایجاد حکاکی بر روی آن امکان هر نوع طرح و رنگی وجود دارد. به همین سبب به آسانی از این نوع پلاک ها برای فضاهای مختلف استفاده می کنند.\nانواع پلاک استیل از لحاظ طرح و رنگ و همچنین نوع فلز به کار برده شده در آن وجود دارد که مصارف گوناگونی را در صنایع مختلف به خود اختصاص داده است. در ادامه به بررسی هر کدام از آنها می پردازیم:\nاین نوع پلاک ها در برابر شرایط جوی معتدل مقاومت خوبی دارند و ممکن است مواد اسیدی و قلیایی به آنها آسیب نمی زنند.\nاین پلاک ها مقاومت بالایی داشته و مواد شیمیایی هیچ آسیبی به آن وارد نمی کنند. به دلیل ضد زنگ بودن امکان شستشوی مکرر آن وجود دارد؛ به همین سبب در مناطق گرمسیر از این نوع پلاک استفاده می شود.\nپلاک استیل خش دار\nاین نوع از پلاک ها دارای سطح کدر و مات جذابی با نقوش خش های زیبایی هستند . این امر موجب شده تا طراحان پلاک های صنعتی جهت طراحی و آماده سازی پلاک های دستگاه های صنعتی، آسانسور و دیگر موارد از این نوع بیشتر استفاده کنند.\nاین دسته از پلاک ها مقاومت بالایی در برابر رطوبت و هوای گرم دارند و مانع از ایجاد رفلکس نور می گردند.\nپلاک استیل طلایی به دلیل رنگ زرد و طلایی زیبا و چشمگیر خود بیشتر مناسب فضاهای شیک و لاکچری است و به همین جهت بین افرادی که به زرق و برق علاقه دارند جایگاه ویژه ای پیدا کرده است.\nپلاک های مولتی استایل بدلیل ساختار تشکیل دهنده لایه ای خود در دسته پلاک های مقاوم قرار نمی گیرند، لایه داخلی یا همان مغزی آنها از جنس پلاستیک بوده و لایه بعدی روکش نازک لمینت استیل بر سطح آن به صورت ساده و هم طرح دار کاور می شود، این پلاک در برابر حرارت و ضربه مقاوم نبوده و سریع دچار خراشیدگی می گردد.\nپلاک های استیل در دو دسته استیل های بگیر و استیل نگیر تولید می شوند، استیل های بگیر توسط آهنربا به راحتی جذب شده و میزان آهن موجود در آنها بیشتر است.\nاما پلاک های استیل نگیر میزان آهن کمتری داشته و توسط آهنربا جذب نمی شود.\nپلاکهای استیل نگیر در دو دسته استیل ۳۰۴ و ۳۱۶ تولید می شوند که بر اساس میزان کروم و نیکل در آنها طبقه بندی شده و به هیچ عنوان قابلیت جذب بوسیه آهن را را ندرند.\nمهمترین تفاوتی که بین استیل بگیر و استیل نگیر وجود دارد عنصری به نام مولبیدن است که این عنصر مقاومت بالاتری به استیل بخشیده و خاصیت ضد خورندگی به آن می دهد.\nپلاک استیل با توجه به مصارف وسیعی که در صنایع و فضاهای گوناگون دارد مشتریان خاص و وسیعی را به خود اختصاص داده است و در موارد بسیاری همچون دستگاه ها، آموزشگاه ها، تابلوهای اعلانات و علائم تبلیغاتی و تابلوهاب شماره گذاری مورد توجه و کاربرد قرار میگیرد.\nطراحی، اجرای و برش پلاک استیل در ابعاد و اندازه های مختلف صورت می گیرد که برای سفارش دهندگان قیمت نهایی آن از عوامل بسیار مهم است.\nبه طور معمول قیمت پلاک استیل به دقت برش لیزری پلاک استیل و چند عامل مشخص ارتباط پیدا می کند که در ادامه به بررسی آنها می پردازیم:\nبگیر یا نگیر بودن استیل\nبگیر یا نگیر بودن جزء عامل های بسیار مهمی است که امکان استفاده از پلاک ها را نیز مشخص می کند، چرا که رطوبت بر روی پلاک های نگیر تأثیر منفی ندارد.\nمات یا براق بودن استیل\nپلاک های استیل براق هزینه کمتری نسبت به پلاک های مات دارند و البته پلاک های مات از کیفیت بالاتری برخوردار است.\nپلاک های استیل در رنگ های نقره ای و رنگ طلایی تولید می شود که رنگ ها هم بر قیمت نهایی تأثیر می گذارند.\nابعاد و اندازه گیری پلاک از لحاظ طول و عرض و همچنین ضخامت ورق به کار برده شده در وزن ورق و کیفیت آن تأثیر دارد.\nتولید و فروش انواع پلاک استیل\nپلاک استیل به منظور ثبت مشخصات و ویژگی ها و اطلاعات فنی دستگاه طراحی و تولید می شود به همین جهت استفاده کردن از پلاک استیل برای بسیاری از فضاها لازم و ضروری است.\nدر این مجموعه انواع مختلف پلاک استیل متناسب برای ماشین آلات صنعتی، پلاک شناسنامه تجهیزات مختلف، پلاک نصب شده بر روی ماشین های اداری، پلاک دستگاه، کد پستی و سایر پلاک های دیگر متناسب با سفارش مشتری تولید می گردد.\nدر صورتی که به هر نوع پلاک استیل خام و طراحی شده به صورت چاپ شیمیایی چاپ برجسته یا لیزری نیاز دارید، با کارشناسان این مجموعه ارتباط گرفته تا پس از دریافت اطلاعات لازم در مورد انواع پلاک، نحوه تولید و ساخت پلاک استیل و استفاده بهترین، سفارشات را ثبت کنید.


بازتاب رای قاطع سازمان ملل درباره قدس در رسانه‌های اروپایی\nکدخبر :: ۲۰۷۰۱۴ ۱۳۹۶/۱۰/۰۱ ۱۴:۵۴:۲۹ گروه: بین الملل\nلینک کوتاه : https://www.mojnews.com/fa/tiny/news-207014\nرسانه‌های خبری اروپا رای قاطع مجمع عمومی سازمان ملل به قطعنامه قدس را به طور گسترده ای پوشش داده اند.\nبه گزارش خبرگزاری موج به نقل از خبرگزاری آناتولی، مجمع عمومی سازمان ملل متحد روز گذشته پیش‌نویس قطعنامه مخالفت با تغییر وضعیت قانونی قدس را تصویب کرد.\n128 کشور به این پیش‌نویس رأی مثبت و 9 کشور رأی مخالف دادند و 35 کشور نیز رأی ندادند.این قطعنامه تأکید می‌کند که هرگونه اقدامات با هدف تغییر بافت شهر قدس، باطل و بی‌اثر است.\nگاردین در مطلبی نوشت: رای سازمان ملل برای دومین بار در یک هفته انزوای بین المللی آمریکا را در خصوص مساله قدس نشان داده است.\nاین نشریه بریتانیایی افزود: رای قاطع مجمع عمومی سازمان ملل در رد تصمیم ترامپ درباره قدس، یک گوشمالی گزنده برای رئیس جمهور آمریکا بوده است. مجمع عمومی سازمان ملل قاطعانه از قطعنامه پیشنهادی مصر حمایت کرده است، قطعنامه ای که خواستار لغو تصمیم آمریکا در به رسمیت شناختن قدس به عنوان پایتخت اسرائیل بوده است.\nشبکه بی بی سی نیز اعلام کرد: متنی که از سوی یمن و ترکیه ارائه شده به طور مستقیم به آمریکا اشاره نکرده است ولی تاسف عمیق خود را نسبت به تصمیم اتخاذ شده در قبال وضعیت بیت المقدس بیان کرده است.\nتلگراف نیز نوشت: تصمیم دونالد ترامپ درباره قدس از سوی مجمع عمومی سازمان ملل محکوم شد، آن هم بر خلاف قلدری و تهدیدات آمریکا علیه کشورهای رای دهنده.\nتلگراف افزود: اکثر کشورها تاکتیک های قلدرمآبانه آمریکا را رد کردند و به زخم واشنگتن نمک پاشیدند و متحدانش از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و آفریقای جنوبی نیز در آخرین دقایق نام خود را به فهرست کشورهایی که تصمیم آمریکا را محکوم کرده اند، افزودند.\nایونینگ استاندارد نیز در مطلبی نوشت: رای سازمان ملل یک ضربه خرد کننده برای ترامپ بوده است. این اقدام بر خلاف تهدیدات ترامپ برای قطع کمک های مالی و نظامی به کشورهایی بوده است که از این قطعنامه حمایت کرده اند.\nاسکای نیوز نیز اعلام کرد: بریتانیا به رای سازمان ملل در رد تصمیم ترامپ در به رسمیت شناختن قدس به عنوان پایتخت اسرائیل پیوسته است.\nروزنامه سوییسی "بلیک" نیز در صفحه نخست خود با انتشار مطلبی نوشت: آمریکا باید پس از رای مجمع عمومی سازمان ملل، تصمیم خود در قبال قدس را لغو کند.\nروزنامه "ماگیار نمزت" مجارستان نیز نوشت: جهان اجازه باج خواهی به ترامپ نداده است. بریتانیا و ژاپن متحدان نزدیک آمریکا نیز واشنگتن را در این رای گیری تنها گذاشتند. مجارستان از رای دادن به این قطعنامه خودداری کرده تا اسرائیل و ترامپ ناراحت نشوند.\nخبرگزاری فرانسه نیز نوشت: سازمان ملل با رد تهدید ترامپ برای قطع کمک های مالی، به قطعنامه ای رای داد که تصمیم آمریکا در به رسمیت شناختن قدس به عنوان پایتخت اسرائیل را رد کرده است.\nلوموند نیز در تیتر اصلی خود نوشت: "جایگاه بیت المقدس؛ سازمان ملل تصمیم ترامپ را محکوم کرد."\nهفته نامه لوفیگارو نیز در تیتر اصلی خود نوشت: بیت المقدس؛ سازمان ملل با اکثریت آرا تصمیم آمریکا را محکوم کرد.\nروزنامه مهم "لا ریپوبلیکای" ایتالیا نیز در مطلبی نوشت: از مجمع عمومی سازمان ملل تا سیلی به صورت ترامپ.\nروزنامه کوریره دلاسرا نیز نوشت: سازمان ملل تصمیم ترامپ را رد کرد.\nخبرگزاری آنسای ایتالیا نیز به رای منفی سازمان ملل به تصمیم ترامپ اشاره کرده است.\nدر بین رسانه های خبری آلمانی نیز، فرانکفورتر آلگماینه نوشت، تلاش ترامپ برای باج گیری با شکست روبرو شد.\nنشریه زود دویچه زیتانگ نیز نوشت: پس از رای قاطع سازمان ملل، آمریکا باید در تصمیمش تجدیدنظر کند.\nروزنامه "زیت" نیز نوشت: قطعنامه سازمان ملل نشان می دهد که تصمیم ترامپ باطل و بی معنا بوده است.\nروزنامه ولت نیز تصمیم آمریکا درباره قدس را محکوم کرده است. اشپیگل نیز نوشته است که ترامپ پس از این تصمیم با انتقادات گسترده ای روبرو شده است.\nروزنامه هلندی آلگیمین داگبلاد نیز نوشت: ترامپ باید تصمیمش را لغو کند.\nروزنامه تلگراف هلند نیز تاکید کرد که سازمان ملل تصمیم آمریکا درباره قدس را رد کرد.\nاین در شرایطی است که اسرائیل، هندوراس، توگو، آمریکا، پرو، جزایر مارشال، میکرونزی، نائورو گواتمالا در مخالفت با قطعنامه سازمان ملل رای دادند.\nسازمان ملل مجمع عمومی سازمان ملل بازتاب رای قاطع سازمان ملل درباره قدس رسانه‌های اروپایی رسانه‌های خبری اروپا\nلینک کوتاه: https://www.mojnews.com/fa/tiny/news-207014\nتقدیر کمیسیون تحقیقات کودتای نافرجام ترکیه از آناتولی\nمقابل زورگویی آمریکا سر خم نمی کنیم\nترامپ فرصت پیوستن به جامعه جهانی را از دست داد\nدیدارهای ظریف با معاونان دبیرکل سازمان ملل