Llyfrgell Owen: Gwaith Samuel Roberts Gwaith Samuel Roberts\nTranscribed from the 1906 Ab Owen edition by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk\nGanwyd Samuel Roberts yn Llanbrynmair, Mawrth 6, 1800. Bu farw yng Nghonwy, Medi 24, 1885; ac ym mynwent gyhoeddus Conwy y rhoddwyd ef i huno.\nO’r Diwygiad y cododd teulu galluog S. R. Yr oedd ei dad, John Roberts, er 1798 yn olynydd i Richard Tibbot a Lewis Rees fel gweinidog Hen Gapel Llanbrynmair. Dyma enwau aelodau mwyaf adnabyddus y teulu,—\nJohn Roberts - Mary Brees y Coed.\nMaria   Samuel         Anna     John        Richard\n(1797)   (S.R.)        (1801)    (J.R.) (Gruffydd Rhisiart)\n|  (1800-1885)            (1804-1884)     (1810-1883)\nSymudodd John Roberts a’i deulu, tua 1806, o Dy’r Capel i ffermdy y Diosg dros yr afon ar gyfer. “Tyddyn bychan gwlyb, oer, creigiog, anial, yng nghefn haul, ar ochr ogleddol llechwedd serth” oedd y Diosg; ac efe yw Cilhaul.\nDaeth S. R. yn gynorthwywr i’w dad fel gweinidog yn 1827; dilynodd ef fel tenant y Diosg yn 1834. Cyn 1856, yr oedd y brodyr wedi penderfynu gadael Llanbrynmair,—aeth J. R. yn weinidog i Ruthyn, a hwyliodd S. R. a Gruffydd Rhisiart i’r America.\nCychwynodd S. R. o Lerpwl Mai 6, 1857; cyrhaeddodd yno ’n ol Awst 30, 1867. Yr oedd wedi ei siomi yn y gorllewin ac wedi troi ei gefn ar dŷ ei alltudiaeth,—Bryn y Ffynnon, Scott Co., East Tennessee. Cafodd ei dwyllo gan y rhai oedd yn gwerthu tir; darlunnir hwy ym Martin Chuzzlewit Dickens. Nid oedd wedi sylweddoli, hwyrach, mor erwin yw’r ymdrech mewn gwlad anial. A daeth y Rhyfel Cartrefol i andwyo ei amgylchiadau. Teimlai fod y ddwy ochr i’w beio, ac mai dyledswydd y Gogledd oedd talu pris rhyddhad y caethion i wyr y De.\nO 1867 ymlaen ail ymunodd y teulu, a bu’r tri brawd byw yn yr un cartref yng Nghonwy hyd nes y cludwyd hwy i’r un fynwent.\nYchydig iawn oedd yn fwy adnabyddus nag S. R. yn ei ddydd yng Nghymru. Bu ef a’i frodyr mewn llu o ddadleuon,—y mae y gornestwyr oll wedi tewi erbyn hyn,—a gwnaethant lawer i ddeffro gwlad. Bu ei Gronicl yn foddion addysg i filoedd. Bu ef ei hun yn llais i amaethwyr Cymru, ac yn llais i werin yn erbyn gorthrwm o bob math. Cyhoeddwyd cofiant am dano ef a’i frodyr yn y Bala, gan y Dr. E. Pan Jones.\nWele ddwy ran nodweddiadol o’i waith. Bu y Caniadau yn hynod boblogaidd; y teulu yn Llanbrynmair yw’r “Teulu Dedwydd.” Hwy hefyd yw teulu “Cilhaul,” ac y maent y darlun goreu a chywiraf o ffermwyr Cymru dynnwyd eto.\nAwst 1, 1906.\n1. CANIADAU BYRION.\n[Argraffwyd y Caniadau hyn laweroedd o weithiau, ac y maent wedi bod yn foddion cysur i genhedlaethau o werinwyr. Dont o flaen adeg y Bardd Newydd, nid oes dim yn gyfriniol yn eu dyngarwch syml, eu tynherwch mwyn, a’u synwyr cyffredin cryf.]\nY Teulu Dedwydd\nMarwolaeth y Cristion\nY Lili Gwywedig\nAr farwolaeth maban\nY Cristion yn hwylio i fôr gwynfyd\nCwyn a Chysur Henaint\nMae Nhad wrth y Llyw\nY Ddau Blentyn Amddifad\nCyfarchiad ar Wyl Priodas\nDinystr Byddin Sennacherib\nCwynion Yamba, y Gaethes ddu\nY creulondeb o fflangellu benywod\nY fenyw wenieithus\nY Twyllwr hudawl\nDarostyngiad a Derchafiad Crist\nBuddugoliaethau yr Efengyl yn y Mil Blynyddoedd\nII. CILHAUL UCHAF.\n[Darlun o fywyd amaethwr, a’i ofidiau, yn hanner cyntaf y ganrif ddiweddaf. Mae’n fyw ac yn werthfawr am ei fod yn wir. Dyma’r bywyd gynhyrchodd oreu Cymru, a dyma’r bywyd hapusaf a iachaf yn y byd.]\nJohn Careful, Cilhaul Uchaf. Senn y Steward. Gwobrwyon John Careful am wella ei dir,—I. Colli ei arian. II. Codi ei rent. III. Codi’r degwm. IV. Codi’r trethi. V. Rhoi cerdod i Peggy Slwt Slow nes y cai fynd ar y plwy. VI. Rhoi benthyg arian i Billy Active i ymfudo.\nJacob Highmind. Cario chwedlau i’r steward. Notice to quit i John Careful.\nPryder y teulu; troi golwg tua’r Amerig. Squire Speedwell yn ymyrryd. Yr ysgwrs rhwng Lord Protection a John Careful. Swn y bytheuaid. Meistr tir a steward. Ymadael o Gilhaul.\nYr Highminds yn denantiaid newyddion. Mynd i’r dim. Cilhaul ar law. Y steward yn sylweddoli anhawsterau’r ffermwyr. Hen wr Hafod Hwntw. Gweld colled am ffermwyr gonest di-dderbyn wyneb.\nIII. BYWYDAU DISTADL.\n[Ysgrifennodd S.R. hanes rhai adwaenai, yn fyrr iawn, yn y Cronicl. Distadl oeddynt, ac y mae swyn pennaf bywyd Cymru yn eu hanes dinod. Nid oes le yn y gyfrol hon ond i ddau yn unig o’r llu, sef cardotes a gwas ffarm.]\nMary Williams, Garsiwn\nThomas Evans, Aber\nDarlun o’r Oriel Gymreig, dynnwyd gan y diweddar John Thomas.\nBwthyn ym Maldwyn\nO’r Oriel Gymreig.\n“Mewn hyfryd fan ar ael y bryn,\nMi welwn fwthyn bychan;\nA’i furiau yn galchedig wyn,\nBob mymryn, mewn ac allan”\nDan Haul y Prydnawn\nDarlun o dai yn Llanbrynmair dan dywyniad haul yr Hydref.\nCyflwynwyr Tysteb S. R.\nCyflwynwyd y dysteb yn Lerpwl yn union wedi dychweliad S. R. o’r America. Eistedd Caledfryn yn y canol, a’i bwys ar ei ffon. Ar ei law chwith eistedd S.R., a J. R. yn agosaf ato yntau. Wrth gefn y ddau frawd saif y Gohebydd, eu nai, a chadwen ar ei fron. Yn union y tu cefn i S. R., yn dalaf o bawb sydd ar eu traed, saif Mynyddog.\nFfrwd y Mynydd\nDarlun o olygfa yn ucheldir Llanbrynmair.\nY TEULU DEDWYDD.\nWrth ddringo bryn ar fore teg,\nWrth hedeg o’m golygon,\nGan syllu ar afonig hardd,\nA gardd, a dolydd gwyrddion;\nMewn hyfryd fan ar ael y bryn\nMi welwn fwthyn bychan,\nA’i furiau yn galchedig wyn\nBob mymryn, mewn ac allan.\nCanghennau tewfrig gwinwydd îr\nAddurnant fur y talcen,\nA than y tô yn ddof a gwâr\nY trydar y golomen;\nO flaen y drws, o fewn yr ardd,\nTardd lili a briallu;\nAc O mor hyfryd ar y ffridd\nMae blodau’r dydd yn tyfu.\nWrth glawdd yr ardd, yn ngwyneb haul,\nAc hyd y dail, mae’r gwenyn\nYn diwyd gasglu mêl bob awr\nI’w diliau cyn daw’r dryc-hin;\nAr bwys y ty, mewn diogel bant,\nMae lle i’r plant i chwareu;\nAc yno’n fwyn, ar fin y nant,\nY trefnant eu teganau.\nO fewn y ty mae’r dodrefn oll,\nHeb goll, yn lân a threfnus;\nA lle i eistedd wrth y tân\nAr aelwyd lân gysurus;\nY Teulu Dedwydd yno sy\nYn byw yn gu ac anwyl;\nA phob un hefyd sydd o hyd\nYn ddiwyd wrth ei orchwyl.\nYchwaith ni chlywir yn eu plith\nNeb byth yn trin na grwgnach,\nOnd pawb yn gwneyd eu goraf i\nFelysu y gyfeillach;\nMae golwg iachus, liwus, lon,\nA thirion ar bob wyneb;\nA than bob bron y gorffwys hedd,\nTagnefedd, a sirioldeb.\nPan ddel yr hwyr, ac iddynt gwrdd,\nOddeutu’r bwrdd eisteddant;\nAc am y bwyd, o hyd nes daw,\nYn ddistaw y disgwyliant;\nPan ddyd y fam y bwyd gerbron\nGwnant gyson geisio bendith;\nAc wedi ’n, pan eu porthi gânt,\nDiolchant yn ddiragrith.\nAr air y tad, â siriol wên,\nA’r mab i ddarllen pennod;\nAc yna oll, mewn pwysig fodd,\nCodant i adrodd adnod;\nYr emyn hwyrol yn y fan\nRoir allan gan yr i’angaf,\nAc unant oll i seinio mawl\nCysonawl i’r Goruchaf.\nY tad a dd’wêd ddwys air mewn pryd\nAm bethau byd tragwyddol;\nY fam rydd ei Hamen, a’r plant\nWrandawant yn ddifrifol;\nWrth orsedd gras, o flaen yr Ior,\nY bychan gôr gydblygant;\nA’u holl achosion, o bob rhyw,\nI ofal Duw gyflwynant.\nAm ras a hedd, a nawdd y Nef,\nY codant lef ddiffuant;\nA Duw a ystyr yn gu-fwyn\nEu cwyn a’u holl ddymuniant;\nAc O! na fedrwn adrodd fel\nMae’r tawel Deulu Dedwydd,\nMewn gwylaidd barch, ond nid yn brudd,\nYn cadw dydd yr Arglwydd.\nYn fore iawn, mewn nefol hwyl\nI gadw’r wyl cyfodant;\nAc wedi ceisio Duw a’i wedd,\nI’w dŷ mewn hedd cydgerddant;\nFe’u gwelir gyda’r fintai gu\nSy’n cyrchu i’r addoliad;\nAc yn eu côr, ym mhabell Ion,\nYn gyson ceir hwy’n wastad.\nCeir clywed mwynber leisiau’r plant\nMewn moliant yn cyfodi,\nA’u gweld yn ddifrif-ddwys o hyd,\nAc astud, wrth addoli;\nNi wâg ymrodiant i un man\nI hepian na gloddesta;\nOnd bydd eu calon gyda gwaith\nA chyfraith y Gorucha’.\nPob un, â’i Feibl yn ei law,\nI’r ysgol ddaw’n amserol;\nAc yn eu cylch fe’u ceir bob pryd\nYn ddiwyd a defnyddiol;\nPan ddeuant adre’r nos yn nghyd\nI gyd, a’r drws yn nghauad,\nDechreuant ddweyd yn bwysig rydd\nAm waith y dydd, a’u profiad.\nMor fwyn eu cân! mor ddwys pob gair,\nAc O mor daer eu gweddi!\nA Duw yn siriol wenu ar\nY duwiol hawddgar deulu;\nGwir nad oes ganddynt ddodrefn aur,\nNa disglaer lestri arian,\nNa llawrlen ddrudfawr yn y tŷ,\nNa gwely-lenni sidan.\nNi feddant seigiau mawr eu rhin,\nNa melus win na moethau,\nNa thuedd byth i flysio’n ffol\nOnd mae rhinweddol win a llaeth\nYr iechydwriaeth ganddynt;\nA Christ yn Frawd, a Duw yn Dad\nA thirion Geidwad iddynt.\nFe’u ceidw’n ddiogel rhag pob braw,\nAc yn Ei law fe’u harwain,\nNes dwyn pob un i ben ei daith\nTrwy hirfaith dir wylofain;\nPob un a gyrraedd yn ei dro\nHyfrydawl fro paradwys;\nAc yno’n dawel berffaith rydd\nY cânt dragwyddol orffwys.\nMARWOLAETH Y CRISTION.\nGristion hawddgar! Daeth yr adeg\nIt’ ehedeg at dy Dad;\nGad dy lesgedd, hwylia’th edyn,\nCyfod, cychwyn tua’th wlad;\nSych dy ddagrau, dechreu ganu,\nDarfu’th bechu, darfu’th boen;\nTi gei bellach dawel orffwys\nYm mharadwys gyda’r Oen.\nEr fod afon angau’n donnog,\nA llen niwlog dros y glyn,\nGwel dy Briod cu yn dyfod\nI’th gyfarfod y pryd hyn;\nDacw’r gelyn wrth ei gadwyn,\nHeb ei golyn, dan ei glwy’;\nDacw uffern wedi ’i maeddu:-\nGristion! pam yr ofni mwy?\nYn y dyffryn, er mor dywyll,\nGwelaf ganwyll ddisglaer draw,\nWedi ’i chynneu i’th oleuo,\nRhag it’ lithro ar un law;\nMae dy Iesu wedi blaenu,\nWedi torri grym y donn;\nPam yr ofni groesi’r dyffryn?\nPam mae dychryn dan dy fron?\nEilia’th gân, mae’r nos yn cilio,\nGwel, mae gwawl yn hulio’r glyn:\nEdrych trwy y niwlen deneu,\nGwel drigfannau Seion fryn:\nGwel, mae hyfryd wên dragwyddol,\nHeulwen nefol ar y wlad;\nGwel mor ddisglaer deg danbeidiol\nYw brenhinol lys dy Dad.\nGwel y dirif seirian berlau\nWisgant furiau’r nefol gaer;\nGwel ei huchel byrth disgleirdeg,\nA’i llydain dêg heolydd aur;\nGwel yr afon bur redegog,\nGwel y deiliog ffrwythlawn bren;\nGwel y llwybrau a’r trigfannau\nSydd i’r seintiau uwch y nen.\nGwel y dedwydd brynedigion\nYn eu gynau gwynion draw,\nWedi gwisgo eu coronau,\nA’u telynau yn eu llaw;\nYuo’n gorffwys, gyda’u gilydd,\nMewn llawenydd pur dilyth,\nHeb na loes, na chroes, na phechod,\nMwyach i’w cyfarfod byth.\nGwel y gosgordd-lu yn cychwyn\nI’th ymofyn idd eu mysg;\nGwel dy Brynwr, mewn gwên siriol,\nYn ei hardd gyfryngol wisg;\nClyw, mae’r clychau oll yn canu,\nI’th groesawu tua thref;\nClyw bereiddlawn seingar donau\nAur delynau côr y nef.\nGwel dy gerbyd wrth yr afon,\nGwel dy goron,—gad dy gledd;\nCymer bellach dawel feddiant\nO ogoniant gwlad yr hedd,\nFfarwel iti, collaf bellach\nDy gyfeillach a dy wedd,\nHyd nes cawn gyfarfod eto\nYn y fro tu draw i’r bedd.\nY LILI GWYWEDIG.\nGalar-gân Mam ar Farwolaeth Maban Mynwesol.\nCaed Lili têg, mewn hyfryd fan,\nAr gorsen wan yn tyfu;\nEi hawddgar liw, a’i gywrain lun,\nWnai i bob un ei garu;\nEi berchen o anwyldeb âi,\nA siriol syllai arno,\nMewn gobaith hoff o’i gadw’n îr\nAm dymor hir heb wywo.\nOnd ar ddiwrnod tywyll du,\nY gobaith cu ddiflannodd;\nDaeth awel oer ’nol heulwen haf,\nA’r Lili braf a wywodd;\nMae’n awr yn gorwedd yn y llwch,\nHeb degwch yn wywedig;\nA’i berchen deimla dan ei bron\nEi chalon yn glwyfedig.\nOchenaid ddwys o’i mynwes wan,\nAc egwan lef sy’n codi,—\n“A raid im’ golli’r olwg ar\nFy hawddgar wiwber Lili?\nFlodeuyn hardd! dy golli raid,\nEr dibaid dywallt dagrau;\nLlwyr ddiflanedig ’nawr yw drych\nDy unwaith harddwych liwiau.\n“Dy addurnedig wisgoedd braf,\nEu gweled ni chaf mwyach;\nWrth syllu ar dy le, nid wyf\nOnd gwneyd y clwyf yn ddyfnach.”\nAr hyn, pan ydoedd natur wan\nO dan y groes yn suddo,\nI arllwys balm i’r galon brudd\nDaeth gwiw Ddiddanydd heibio.\nYn dirion (nid i beri braw)\nEi ddeheu-law estynnai;\nCyd-deimlo wnai wrth wrando’i chŵyn,\nAc mewn iaith fwyn dywedai,\n“Na wyla mwy,—dy Lili hardd\nSy’n awr yng ngardd paradwys,\nMewn tawel gynnes nefol fro\nYn ail-flodeuo’n wiwlwys.\n“Ei nôdd, ei ddail, ei arogl pêr,\nEi liwiau têr a hawddgar,\nRhagorach fyrdd o weithiau ynt\nNag oeddynt ar y ddaear.\nEi weled gei ar fyr o dro\nYn gwisgo harddwch nefol:\nI’r ddedwydd wlad dy gyrchu wnaf,\nLle t’wyna haf tragwyddol.”\nCAN Y NEFOEDD.\nFy enaid blinedig! cwyd d’edyn yn awr,\nEhed trwy’r wybrennau uwch gofid y llawr,\nI glywed nefolion yn seinio’r trwy’r nen\nFawl ganiad i’r Iesu, dy Briod a’th Ben.\nMor hardd Ei frenhinwisg, mor uchel Ei sedd,\nMor ddisglaer Ei goron, mor siriol Ei wedd;\nAur-seren awdurdod sy’n awr ar y fron\nFu gynt yn llif-waedu o glwy’r waew-ffon.\nAngylaidd gantorion gydunant mewn cân\nA seintiau fil miloedd, a’u gwisgoedd yn lân;\nA broydd a bryniau tragwyddol y nef\nTrwy’r dedwydd ororau adseiniant eu llef.\nY llu archangylaidd ddechreuant y gainc,\nGan barchus gydblygu o amgylch Ei fainc:\nY saint a’u coronau wnant balmant i’w draed,\nGan felus gydganu am rinwedd ei waed.\nPan daniodd Ei fynwes, pan gododd mewn brys,\nGan adael Ei orsedd, a’i goron, a’i lys,\nA hedeg heb oedi o fynwes Ei Dad,\nAr edyn trugaredd, at ddyn yn Ei waed;\nPan welwyd E’n Faban mewn gwael egwan gnawd,\nEtifedd y nefoedd o’i wirfodd yn dlawd,\nAngylion a seintiau a floeddient yng nghyd,\n“Gogoniant trwy’r nefoedd, Tangnefedd trwy’r byd.”\nPan rodiai o amgylch, gan wneuthur lleshad\nI gloffion, a deillion, a chleifion yn rhad,\nGan alw’r blinderog, yn serchog a llon,\nI orffwys yn dawel eu pwys ar Ei fron,—\nPan godai yn erbyn pyrth uffern Ei gledd,\nGan siglo sylfeini hen garchar y bedd,—\nDyrchafu yn hyfryd bêr-seiniawl wnai’r gân,\nA bywiol orfoledd wnai’r nefoedd yn dân.\nOnd sydyn!—pan ydoedd pob telyn mewn hwyl,\nA’r udgyrn yn seinio fel ar uchel wyl,—\nWrth daro’r nôd uchaf cydsyniai’r dorf hardd\nEi weled E’n chwysu mewn ing yn yr ardd.\nPan welwyd E’n gwaedu dan hoelion ar bren,\nPan wanwyd Ei fynwes, pan glwyfwyd Ei ben,\nPan yfodd E’r cwpan, pan gollodd fwynhad\nDiddanol gysuron gwedd wyneb Ei Dad;\nPan gododd Cyfiawnder i’w erbyn Ei gledd,\nPan welwyd E’n gorwedd yng ngharchar y bedd,\nDyrysodd telynau cantorion y nef,\nYmlaesodd pob aden, distawodd pob llef.\nAr unwaith ymdaenodd tywyllwch fel llen\nDros harddwych drigfauau dedwyddawl y nen;\nCydwywodd y blodau, dadhwyliodd pob tant,\nLlesgaodd pob seraff—pob angel—pob sant.\nOnd bore’r adgodiad, ar doriad y dydd,\nPan neidiodd y Cadarn o’i gadwyn yn rhydd,\nGan floeddio’n fuddugol, “Enillais y dydd—\n“Gorchfygais bob gelyn—daw’r caethion yn rhydd,”—\nGan floeddio caniadau, mewn tonau mor bêr,\n’Nol disgyn o’i gerbyd, ac esgyn Ei sedd,\nRho heibio ’nawr, f’awen, cyn gorffen dy gân,\nRhag boddi ar unwaith mewn syndod yn lân;\nNid da cynnyg nofio—’rwyt eto’n rhy wan—\nMewn môr o ryfeddod, heb waelod na glan.\nI erfyn maddeuant, plyg ’nawr wrth Ei draed,\nYmorffwys am fywyd ar rinwedd Ei waed;\nCei ddianc ar fyrder o’th garchar o gnawd,\nI orffwys ym mynwes dy fwyn hynaf Frawd.\nEi wyneb cu hardd-deg gei weled heb len;\nAc yna, dan ganu, coroni Ei ben;\nPan welir y ddaear yn wenfflam o dân,\nMawr fydd dy orfoledd, a melus dy gân.\nAR FARWOLAETH MABAN.\nDaeth yma i’r byd i weld ein gwae,\nLle mae gorthrymder garw;\nOnd trodd ei egwein lygaid draw,\nGan godi ’i law a marw.\nEr dod am dro i’n daear ni\nI brofi’r cwpan chwerw;\nNi fynnai aros is y nen,\nTrodd draw ei ben i farw.\nDros ennyd ferr fe rodd ei glust\nI wrando’n trist riddfannau;\nOnd buan, buan, blino wnaeth,\nA hedodd ymaith adre’.\nNi chawn ei weled yma mwy\nDan unrhyw glwy’n galaru;\nMae wrth ei fodd ar Seion fryn,\nA’i dannau’n dynn yn canu,\nNi welir deigryn ar ei rudd,\nNa’i wedd yn brudd wylofus;\nNi chlywir mwy o’i enau ef\nUn egwan lef gwynfannus.\nNi chaiff y fam byth, mae’n ddilys,\nWaith sychu ’i chwys a’i ddagrau,\nNa chwaith ei gynnal, pan yn wan,\nI gwynfan yn ei breichiau.\nNi rydd un gelyn iddo glwy,\nNis gellir mwy ei faglu;\nNi welir ef yn dewis rhan\nGyda’r annuwiol deulu.\nNi chaiff y tad na’r fam byth mwy\nBoen trwy ei weld yn pechu:\nNid ofnant iddo yn ei oes\nDdwyn croes ar achos Iesu.\nFe darddodd ffynnon ar y bryn\nI’w gannu’n wyn, a chymhwys\nI lanw lle yn mhlith y llu\nSy’n canu ym mharadwys.\nDiangodd draw i wlad yr hedd\nO gyrraedd pob rhyw ddrygfyd,\nAc uno wnaeth â’r nefol lu\nI ganu fry mewn gwynfyd.\nMewn teulu duwiol yn y byd,\nTra hyfryd y gyfeillach;\nOnd fry ymhlith y nefol hil\nY bydd yn fil melusach.\nHeb unrhyw boen o dan y fron,\nMae ’nawr yn llon a dedwydd:\nA’r pur orfoledd yno sy\nA bery yn dragywydd.\nEr rhoi ei gorff yng ngwaelod bedd\nI orwedd a malurio,\nDaw bore hyfryd yn y man\nY cwyd i’r lan oddiyno.\nCawn gydgyfarfod fry mewn hedd,\nTudraw i’r bedd yn dawel;\nAc uno i ganu yn ddilyth,\nHeb achos byth ymadael.\nY CRISTION YN HWYLIO I FÔR GWYNFYD.\nFel morwr cyfarwydd wrth ddedwydd fordwyaw,\nYn troi yn dra medrus ei lyw â’i ddeheulaw,\nGan ganu wrth ledu ei hwyliau claerwynion\nI farchog y cefnllif o flaen yr awelon,—\nMae’r Cristion yn gadael anialdir marwoldeb,\nGan hwylio yn dawel i fôr bythol burdeb.\nPan ddel y gorchymyn mae’n lledu ei hwyliau,\nHeb ofni’r Iorddonen, nac ymchwydd ei thonnau;\nGan wenu heb ddychryn, wrth gychwyn, mae’n canu,—\n“O’m golwg yn gyflym mae’r byd yn diflannu,\nDiangaf yn fuan o gyrraedd gofidiau,\nTawelu mae’r gwyntoedd, llonyddu mae’r tonnau,\nMae’r heulwen yn gwenu, a’r wybren yn siriol,\nCaf nofio mewn moroedd o wynfyd tragwyddol.”\nCWYN A CHYSUR HENAINT.\nYmgiliodd y gaeaf, mae’r gwanwyn yn gwenu,\nMae’r oenig yn neidio, a’r durtur yn canu;\nMae’r coedydd, a’r dolydd, a’r gerddi’n blodeuo;\nA minnau gan nychdod a henaint yn gwywo.\nMae f’einioes yn cilio, a’m dyddiau bron darfod,\nCaf fyned i orffwys yn fuan i’r beddrod.\nMae’r i’enctid o’m hamgylch yn heinyf a chryfion,\nYn wridog eu gruddiau, yn llawen eu calon,\nYn siriol gydrodio’n finteioedd diddanus,\nA minnau fy hunan yn llesg a methiannus.\nBu amser, ’rwy’n cofio, pan gynt ’roeddwn innau\nMor heinyf, a bywiog, a gwridog a hwythau,\nA’m dwyfron yn llawen, a’m cân yn soniarus;\nOnd ciliodd fel cysgod, fy hafddydd diddanus.\nMae f’einoes yn cilio, a’m dyddiau bron darfod,\nDiangodd holl dirion gymdeithion fy mebyd,\nO gyrraedd marwoldeb, i dawel fro gwynfyd;\nA minnau, heb gymar, adawyd fy hunan.\nMae’m calon, gan hiraeth, yn rhy lesg i gwynfan.\nMae ceidwad y babell gan wendid yn crynnu,\nA’r heinyf wyr cryfion yn awr yn cydgrymu;\nSwn isel, wrth falu, wna’r felin fethedig,\nYchydig yw’r meini, ac oll yn sigledig.\nY gloewon ffenestri gan lenni dywyllwyd,\nA llydain byrth mwyniant gan henaint a gauwyd;\nY cwsg a lwyr gilia wrth lais yr aderyn,\nA baich ar yr ysgwydd fydd ceiliog y rhedyn.\nHoll ferched cerddoriaeth ar unwaith ostyngir,\nA phopeth, wrth araf ymlwybro, a ofn;\nMae chwant wedi pallu, ’does dim rydd ddiddanwch,\nDiflannodd pob seren dan ddulen tywyllwch.\nY cawg aur a’r piser yn fuan a ddryllir,\nY llinyn ariannaidd a’r olwyn a dorrir;\nYchydig sy’n aros o flodau’r pren almon;\nDadfeilio mae’r babell, llewygu mae’r galon.\nCaf fyned i orffwys yn fuan i’r beddnod.\nHosanna!—’Rwyn teimlo fy llesg gorff yn datod,\nMae’n addfed o’r diwedd i fyned i’w feddrod;\nCaiff gysgu heb ddychryn, dros ronyn, yn dawel,\nNes hyfryd ddihuno wrth floedd yr archangel.\nAc yna, heb lygredd, caiff godi’n dra siriol,\nI ddedwydd deyrnasu mewn i’enctid tragwyddol.\nAr edyn angylaidd, heb lesgedd na methiant,\nCaf esgyn i dawel ororau gogoniant,\nI dderbyn y palmwydd, y delyn, a’r goron,\nA chlywed peroriaeth nefolaidd gantorion;\nAc yna caf brofi’r gymdeithas a’r gwleddoedd\nSy’n bythol goroni dedwyddwch y nefoedd.\n“MAE NHAD WRTH Y LLYW.”\nDraw, draw ar y cefnfor, ar noson ddu oer,\n’Roedd cwch bach yn hwylio heb seren na lloer;\nA rhuad y tonnau, a’r gwyntoedd, a’r gwlaw,\nA lanwai fynwesau y morwyr o fraw.\nOnd bachgen y cadben, yn llawen a llon,\nA dd’wedai dan wenu, heb ddychryn i’w fron,—\n“Er gwaethaf y tonnau awn adref yn fyw:\nPa raid ini ofni?—Mae Nhad wrth y Llyw.”\nO blentyn y nefoedd! Paham mae dy fron\nMor ofnus wrth weled gwyllt ymchwydd y donn?\nMae’r dyfnder du tywyll yn rhuo, gwir yw;\nOnd diogel yw’th fywyd—Mae’th Dad wrth y Llyw.\nDaw’n fuan orfoledd diddiwedd i’th ran;\nDraw’n disgwyl mae’th geraint oddeutu y lan:\nY disglaer lys acw, dy hoff gartref yw;\nMae Canan yn ymyl, a’th Dad wrth y Llyw.\nCwyd bellach dy hwyliau, mae’r awel o’th du,\n’Rwyt bron mynd i fynwes dy fwyn Brynwr cu;\nMae’th angor yn ddiogel, a’th Gadben yn fyw,\nMae’th gwch yn y porthladd, a’th Dad wrth y Llyw.\nY DDAU BLENTYN AMDDIFAD.\nFy ngherbyd safai, ar fy nhaith,\nUnwaith wrth westy bychan,\nPan oedd gwên oleu’r heulwen glaer\nYn euro caer y dreflan.\nWrth weled pawb o’m cylch â’u bryd\nAr dawel gydnoswylio,\nAethum i gladdfa oedd gerllaw\nI ddistaw ddwys fyfyrio.\nDan briddell lâs, y tlawd yn llon\nRo’i hun i’w fron glwyfedig;\nOnd meini cerf o farmor trwch\nA guddient lwch pendefig.\nWrth fedd, dan gysgod ywen grin,\nDau blentyn oedd yn wylo,\nMewn ing a hiraeth ar y pridd,\nLle’r oedd eu mam yn hunc.\nEr fod y ddau mewn newyn mawr,\nAr lawr ’roedd darn o fara;\nEdrychent arno weithiau’n syn,\nEr hyn ni wnaent ei fwyta.\n“Fy anwyl blant! gwnewch ddweyd i mi\nPam ’rych chwi mewn cyfyngder,\nAc yn gwastraffu’r bwyd eich dau,\nA chwithau mewn fath brinder?”\nAtebai’r bach, mewn gwylaidd dôn,\nA’i heilltion ddagrau’n llifo,—\n“Yn wir yr ym mewn eisiau llym,\nHeb ddim i’w ofer-dreulio.\n“Troi’n eneth ddrwg mae Mair fy chwaer,\n‘Rwy’n daer am iddi fwyta;\nNi chafodd damaid heddyw’n wir,\nA dir, hi bia’r bara.”\n“Nis bwytaf mwy,” atebai hi,\n“Nes bwyto Henri dipyn;\nMi gefais i beth bara ddoe,\nOnd echdoe cadd ef fymryn.”\nAr hyn fe deimlwn dan fy mron\nY galon lesg yn gwaedu;\nEisteddais rhyngddynt ar y bedd\nI geisio’u hymgeleddu.\nYn dirion gwesgais ddwylaw’r ddau,\nOedd fel y clai gan oerder;\nA’r bachgen llwydaidd ataf drodd,\nI adrodd eu cyfyngder.\n“Ein ty oedd wrth y dderwen draw,\nGerllaw y dolydd gwyrddion,\nLle’r oeddym gynt yn chwareu o hyd\nYn hyfryd a chariadlon.\n“Un tro, pan oeddym oll yn llon,\nDaeth dynion creulon heibio,\nI fynd â’n tad i’r môr i ffwrdd;\nNi chawn mwy gwrdd mohono.\n“Ni wnaeth ein mam, byth ar ol hyn,\nOnd wylo’n syn a chwynfan,\nGan ddistaw ddweyd, yn brudd ei gwedd,\nYr â’r i’r bedd yn fuan.\n“Un hwyr, pan ar ei gwely’n wan,\nA’i hegwan lais crynedig\nGalwodd ni’n dau, mewn tyner fodd,\nA d’wedodd yn garedig,—\n“‘Fy anwyl blant! Na wylwch chwi,\nGwnewch dyner garu’ch gilydd:\nDichon daw’ch tad yn ol yn glau,\nI’ch gwneyd eich dau yn ddedwydd.\n“‘Ond os na ddychwel byth eich tad,\nCewch Dduw yn Geidwad tyner;\nMae Ef i bob amddifad tlawd\nYn Dad a Brawd bob amser.’\n“Yna, ar ol ymdrechu’n gu\nI sychu’n dagrau chwerw,\nCusanodd ni, wrth droi ’i phen draw,\nGan godi ’i llaw a marw.\n“Ein hanwyl fam ni chawn byth mwy\nI’n harwain trwy ofidiau;\nAc ofni’r ym, mewn dirfawr fraw,\nNa ddaw ein tad byth adre’,\n“Er wylo yma lawer dydd\nMewn hiraeth prudd am dano,\nAc edrych draw a welem neb\nYn dod—yn debyg iddo;\n“Er clywed fod y môr yn mhell,\nTybiem mai gwell oedd myned,—\nOs gallem gyrraedd yno’n dau,\nY caem yn glau ei weled.\n“Dan wylo aethom, law yn llaw,\nTrwy wynt a gwlaw a lludded,\nGan droi yn wylaidd i bob ty\nI holi’r ffordd wrth fyned.\n“Gwnai rhai, dan wenu, ymaith droi,\nHeb roi i ni ddim cymorth;\nOch’neidiai’r lleill wrth wrando’n cwyn,\nGan roddi’n fwyn in ymborth.\n“Ond erbyn gweld y môr mawr draw,\nGwnaeth dirfawr fraw ein llenwi;\nAc ofni’r ydym fod ein tad\nAnwylfad wedi boddi.\n“Ar fedd ein mam ’r ym ’nawr o hyd,\nMewn ing a gofid chwerw,\nA hiraeth dwys am fod ein dau,\nFel hithau, wedi marw.\n“A wyddoch chwi ddim p’le mae’n byw\nY Duw sy’n Dad amddifaid?\nPe gallem ni ryw fodd Ei gael,\nMac Ef yn hael wrth weiniaid.\n“Dywedodd mam mai yn y nef\nYr ydoedd Ef yn trigo:-\nA d’wedodd llawer wrthym ni,\nHeb os, ei bod hi yno.\n“Ac os yw mam ’nawr yno’n byw,\nHi dd’wed wrth Dduw am danom;\nA disgwyl ’r ym y llwydda hi\nCyn hir i’w yrru atom.”\nGwnaeth hyn im’ hoff gofleidio’r ddau,\nA sychu ’u gruddiau llwydion,\nA dweyd,—“Fel mam, gofalaf fi\nI’ch ymgeleddu’n dirion.\n“Na wylwch mwy! Dewch gyda mi,\nRhof ichwi fwyd a dillad,\nA dysg, a thŷ, a modd i fyw,\nA chewch Dduw’n Dad a Cheidwad.\n“Efe yn fwyn a’m gyrrodd i\nI ddweyd i chwi Ei ’wyllys:\nA diwedd pawb a’i carant Ef,\nYw mynd i’r nef i orffwys.”\nCYFARCHIAD AR WYL PRIODAS.\nTangnefedd a ffyniant, diddanwch a chariad,\nFo rhwymyn a choren eich undeb anwylfad;\nYmleded eich pabell dan wenau Rhagluniaeth,\nA’ch epil fo’n enwog dros lawer cenhedlaeth.\nDisgleiried eich rhinwedd. A gwneled yr Arglwydd\nEich cylchoedd yn fendith, a’ch ceraint yn dedwydd:\nEstynned eich dyddiau i fod yn ddefnyddiol;\nEi eglwys fo’ch cartref, Ei air fyddo’ch rheol.\nA rhodded Ei Ysbryd diddanol i’ch tywys\nTrwy dd’rysni yr anial i’w nefol baradwys.\nDINYSTR BYDDIN SENNACHERIB.\n[Cyf. o “The Destruction of Sennacherib” Byron].\nO Fras fro Assyria, y gelyn, fel blaidd,\nYmdorrai i’r gorlan er difa y praidd;\nA’i lengoedd mewn gwisgoedd o borffor ac aur,\nWrth hulio glyn Salem, a’i lliwient yn glaer.\nEu harfau o hirbell a welid o’r bron\nFel llewyrch ser fyrddiwn ar frig y werdd donn;\nA thrwst eu cerddediad a glywid o draw,\nFel rhuad taranau trwy’r wybren gerllaw.\nEu chwifiawg fanerau, cyn machlud yr haul,\nA welid fel coedwig dan flodau a dail;\nEu chwifiawg fanerau, ar doriad y wawr,\nFel deiliach gwywedig, a hulient y llawr.\nDaeth angel marwolaeth ar edyn y chwa,\nGan danllyd anadlu i’w gwersyll ei bla,\nNes gwneuthur pob calon, a llygad, a grudd,\nMor oer ac mor farw a delw o bridd.\nY ffrom farch ddymchwelwyd.—Yn llydan ei ffroen,\nMae’n gorwedd heb chwythu mwy falchder ei hoen,\nA’i ffun oer o’i amgylch fel tywyrch o waed:\nLlonyddodd ar unwaith garlamiad ei draed.\nAr oer-lawr mae’r marchog, a’r gwlith ar ei farf,\nA’r llaid ar ei harddwisg, a’r rhwd ar ei arf:\nNid oes trwy y gwersyll na thinc picell fain,\nNa baner yn ysgwyd, nac udgorn rydd sain.\nMae crochwaedd trwy Assur, daeth amser ei thâl,\nMae’r delwau yn ddarnau trwy holl demlau Baal:\nCynddaredd y gelyn, heb godi un cledd,\nWrth olwg yr Arglwydd, ymdoddai i’r bedd.\nNi cheisiaf aur, na bri, na nerth,\nNa diwerth fwyniant bydol:\nFy enaid gais ragorach rhan\nNa seirian rwysg brenhinol.\nNid moethau o ddanteithiol rin,\nNa gloew win puredig,\nNac yd, na mêl, nac olew per,\nNa brasder lloi pasgedig.\nNid plethiad gwallt, na thegwch pryd,\nNa gwisg i gyd o sidan,\nNac eang lys, a’i addurn claer\nO berlau, aur, neu arian.\nOnd dwyfol werthfawrocach rodd,\nMewn taerfodd, wy’n ei cheisio:\nAc O fy Nuw! erglyw fy nghri,\nA dyro imi honno.\nFel arwydd hoff o’th gariad hael,\nRho imi gael Doethineb:\nNid oes ond hon a ddwg i’m rhan\nDysg fi yn nechre f’einioes frau\nI rodio llwybrau’r bywyd;\nA chadw’th air,—trwy fyw yn ol\nEi nefol gyfarwyddyd.\nFel ufudd blentyn, boed i mi\nByth wneyd dy dŷ yn gartre,\nFel caffwyf brofiad melus iawn\nO’i radlawn arlwyadau.\nNa ad im’ ffol ymlygru byth,\nTrwy fynd i blith rhagrithwyr;\nNa rhedeg chwaith o lwybrau’r ne’,\nI eiste’n lle’r gwatwarwyr.\nDy santaidd waith a’th achos di\nA fo mi’n hyfrydwch;\nA gwiw gymdeithas D’ anwyl blant\nFy mwyniant a’m dyddanwch.\nOs caf gysuron ar fy nhaith,\nFy melus waith fydd moli:\nFy noniau oll, o galon rwydd,\nI’m Harglwydd gânt eu rhoddi.\nOnd os caf gystudd drwy fy oes,\nA dwyn fy nghroes mewn galar,\nHeb ddim ond gofid ar bob cam,\nGwna fi yn amyneddgar.\nOs, fel blodeuyn, gwywo wnaf\nYn nechreu haf fy mywyd;\nCymhwysa f’enaid, drwy Dy ras,\nI deyrnas bythol wynfyd.\nOs hir fy nhaith, rho im’ Dy hedd,\nNes mynd i’r bedd i orffwys;\nAc yna seiniaf gyda’th blant\nDy foliant ym mharadwys.\nCWYNION YAMBA, Y GAETHES DDU.\nEr bod mewn caethiwed ymhell o fy ngwlad,\n’Rwy’n cofio hoff gartref fy mam a fy nhad,\nY babell, a’r goedwig, yr afon, a’r ddôl;\nOnd byth ni chaiff Yamba ddychwelyd yn ol.\nDros euraidd ororau ymlwybro wnawn gynt,\nHeb ofid, nac angen, yn llawen fy hynt;\nA’m plant o gylch gliniau fy mhriod mwyn cu,\nHeb neb yn fwy boddlon a dedwydd na mi.\nPan unwaith yn gwasgu y bach at fy mron,\nA’r lleill wrth fy ymyl yn cysgi yn llon;\nDisgwyliwn fy mhriod, gan sio’n ddi-fraw,\nHeb feddwl fod dychryn na gelyn gerllaw.\nOnd pan yn hoff sugno awelon yr hwyr,\nAr unwaith ymdoddai fy nghalon fel cwyr,—\nGweld haid o ddyn-ladron yn dyfod o’r môr,\nGan guro fy mwthyn nes torri y ddor.\nHeb briod, na chyfaill, chwaer, brawd, mam na thad,\nI achub y gweiniaid crynedig rhag brad,\nFe’n llusgwyd, fe’n gwthiwyd, er taered ein cri,\nI ddû-gell y gaeth-long at gannoedd fel ni.\nWrth riddfan i gyfrif munudau’r nos hir,\nA threiglo’n ddiorffwys fy mhen gan ei gur,\nMi gefais fy maban, ar doriad y dydd,\nYn oer ac yn farw—o’i boenau yn rhydd.\nHoff faban fy mynwes! I’r dyfrllyd oer fedd,\nEr gwaetha’r gormeswr, diangaist mewn hedd:\nCei orffwys yn dawel, ni’th werthir byth mwy,\nAc ni rydd y fflangell na’r gadwyn it’ glwy,\nFfodd llawer, fel tithau, o gyrraedd pob aeth;\nOnd eto mae’th gu-fam anwylaf yn gaeth;\nPam rhwystrwyd i Yamba gael huno yn llon,\nA’i sio i orffwys yn mynwes y donn?\nAr ol garw fordaith, a chyrraedd y lan,\nA’n didol, a’n gwerthu i fynd i bob man;\nY brawd bach a rwygid o fynwes ei chwaer,\nEr mynych lesmeirio wrth lefain yn daer.\nY wraig, wrth ymadael, gusanai ei gŵr,\nA’i llygaid toddedig yn boddi mewn dŵr:\nA’r lesg fam a wasgai ei dwyfron—o chwant\nCael myned i orwedd i’r un bedd a’i phlant.\nHoff geraint ysgarwyd, er cryfed eu bryd\nAm weithio, dioddef, a marw ynghyd;\nY clymau anwylaf a dorrwyd bob un,\nA rhwygwyd llinynau y galon ei hun.\nI greulawn ormeswr fy ngwerthu a wnaed,\nI gael fy fflangellu o’m dwyfron i’m traed;\nMae’m llafur yn galed, a minnau yn wan,\nHeb ddefnyn o gysur i’w gael o un man.\nMae’r bwyd roddir imi yn brin ac yn ddrwg,\nMae’r haul yn fy llosgi, mae popeth mewn gwg:\nDan oer wlith y ddu-nos rhaid cysgu, heb len;\nO’r braidd y caf garreg i gynnal fy mhen.\nMewn ing rhaid im’ farw, nis gallaf fyw’n hwy,\nMae’r holl gorff yn glwyfus, a’r galon yn ddwy;\nO na chawswn drengu yn mynwes fy ngwlad,\nFy mhlant a fy mhriod, fy mam a fy nhad.\nWrth farw, fy ngweddi daer olaf a fydd,\nI’r caeth o’i gadwynau gael myned yn rhydd:\nPa Gristion, heb deimlo ei galon mewn aeth,\nAll gofio du lafur ei frodyr sy’n gaeth?\nO Brydain brydweddol! “Arglwyddes y donn,”\nNa âd i un gaeth-long ymrwygo drwy hon;\nCwyd Faner wen Rhyddid, nes gwawrio y dydd\nI’r olaf gael dianc o’i gadwyn yn rhydd.\nY CREULONDEB O FFLANGELLU BENYWOD.\nA ysgrifenwyd wrth ddarllen penderfyniad barbaraidd blaenoriaid dideimlad planfeydd Jamaica, i ddinoethi a fflangellu gwyryfon a gwragedd.\nPe bae gennyt deimlad, pe byddi tyn Gristion,\nWeld menyw brydweddol wrth gadwyn yn crynnu,\nDan fflangell anifail yn griddfan a gwaedu;\nO ystyr, yn dirion, ei gwylder a’i dagrau;\nTafl ymaith y fflangell, a dryllia’i chadwynau.\nDwys glwyfir, bob ergyd, ei chorff teg tyneraidd,\nOnd dyfnach y clwyfir ei gwylder benywaidd;\nHeblaw ei harcholli o’r ddaear i’r ddwyfron,\nMae’r fflangell mewn ail fodd yn cyrraedd ei chalon;\nPan oeddit yn faban hi’th wasgai i’w mynwes,\nA breichiau o’th amgylch, hi’th gadwai yn gynnes;\nRho’i gusan, dan wenu, i’th gadw’n ddiddanus,\nAc ar ei bron dyner hi’th siai i orffwys:\nTrywenid ei mynwes gan ingawl ddwys alaeth,\nA gwewyr dirboenus, cyn dyfod yn famaeth:\nA chreulawn ei gwasgu mewn cyfyng amgylchiad,\nSy’n gofyn ymgeledd, tynerwch, a chariad;\nDyngarwch a rhinwedd ymgiliant i wylo,\nA chrefydd, o hirbell, saif draw dan och’neidio,—\nGweld gwaedlyd archollion y fflangell gylymog\nYn gwysau plethedig dan ddwyfron y feichiog;\nTafl ymaith y fflangell, a diyllia’i chadwynau.\nMae Llywydd y bydoedd yn gweled ei chlwyfau,\nMae’n clywed ei chwynion, mae’n cyfrif ei dagrau,\nMae’n codi i ddial—clyw’r daran yn rhuo—\nMae’n gwisgo ei gleddyf, mae bron mynd i daro:\nO cryned dy galon! ymostwng mewn dychryn,\nTafl ymaith y fflangell, a dryllia y gadwyn.\nY FENYW WENIEITHUS.\nAr wyll y nos, dan dywyll lenni’r hwyr,\nPan guddid gwên yr haul dan orchudd llwyr,\nYn nrws ei thy, yn denawl wenu’n llon,\nMewn esmwyth wisg, a dichell dan ei bron,\nY fenyw dêg wenieithus welaf draw,\nYn gwamal droi ei llygaid ar bob llaw,\nNes canfod llanc mwyn hardd-dêg, ond heb bwyll\nNa deall da i ochel hudawl dwyll.\nGan ddal ei law, hi a’i cusanodd ef,\nAc mewn iaith ystwyth, gyda dengar lef,\nDywedai’n hyf,—“Roedd im’ aberthau hedd,\nOnd cedwais wyl, a gwnaethum heddyw wledd:\nYr hen adduned ddwys, cywirais hi,\nA brysiais heno’n llon i’th gyfarch di:\nFy ngwely drwsiais â cherfiadau gwych,\nAc â sidanaidd lenni têg eu drych;\nMwg-derthais ef âg enaint peraidd iawn,\nO aloes, myrr, a sinamon, mae’n llawn.\nTyrd gyda mi,—ni chawn byth gyfle gwell\nI garu’n gu,—mae’r gŵr yn awr ymhell:\nO arian cymerth godaid yn ei law,\nAc ar y dydd amodol adref daw.\nMae dyfroedd cêl fel gwin i’r galon brudd,\nCawn hyfryd wledd o beraidd fara cudd.”\nA’i geiriau teg, ei droi a’i ddenu wnaeth,\nNes cael i’w rhwyd ei galon ffol yn gaeth;\nFel ych yn fud i’r lladdfa aeth yn glau,\nNeu fel yr ynfyd cyn i’r cyffion gau:\nHeb gofio gwg na llygad craff yr Ior,\nCanlynodd hi, gan ddistaw gau y ddôr.\nYmysg ei fwyn hoff gu gyfoedion llon,\nLle rhodiai gynt heb ofid dan ei fron,\nNac yn ei dŷ, ni welwyd mono mwy;\nEi geraint oll, mewn galar gwelid hwy.\nEi dad, mewn dagrau, ro’i ei ben dan gudd,\nA’i fam, wrth riddfan, rwygai ‘i mynwes brudd.\nWrth wrando llais y fenyw ddengar ddrwg,\nCynhyrfir Ior y nef i wisgo gwg;\nPorth uffern yw ei haddurnedig dŷ,\nA’i ffordd i gell oer angau’n arwain sy;\nGweu maglau mae i ddal eneidiau’n gaeth\nYn nyfnder gwae, i oddef bythol aeth;\nOs yno’r a, nid oes i’r adyn ffol\nOnd gobaith gwan y dychwel byth yn ol.\nY TWYLLWR HUDAWL.\nMewn hyfryd le o gyrraedd swn y byd,\nY trigai’n llon forwynig deg ei phryd;\nHoff unig ferch ei dedwydd fam a’i thad,\nHeb dan ei bron na briw na thwyll na brad.\nPan, gyda’r wawr, y pigai’n llon o blith\nPêi-lysiau’r maes a dagrau’r bore wlith,\nY rhosyn coch a’r lili, teg eu drych,\nI fritho’n hardd ei swp o flodau gwych,\nA phan adseiniai lais yr eos fwyn,\nGan heinif ddawnsio’r gân o dwyn i dwyn,—\nO’r braidd, er craffu, gall’sid dweyd ar g’oedd,\nPa un ai dynes ai angyles oedd.\nOnd gwywo wnaeth y gwrid oedd ar ei grudd,\nA buan ffôdd y gân o’i mynwes brudd.\nUn hwyr, gan wisgo gwên, rhyw dwyllwr ddaeth\nI geisio ’i dal mewn hudawl serch yn gaeth.\nWrth weld ei wên, ei chalon dyner wan,\nHeb feddwl drwg, orchfygwyd yn y fan:\nA’r gelyn cas, ’nol ei handwyo hi,\nArllwysai wawd, heb wrando ar ei chri.\nEi thad, wrth weld ei gwarth, creuloni wnaeth,\nA’i galon falch fel darn o garreg aeth;\nDan erchyll reg—gan droi ei wyneb draw—\nEi gwthio wnaeth o’i dŷ i’r gwynt a’r gwlaw;\nA chloi ei ddrws, gan greulawn dyngu’n ffol,\nNa chai hi byth ddychwelyd yno’n ol.\nAr gopa craig, wrth oleu gwan y lloer,\nEi baban gaed yn farw ac yn oer;\nA’i ddagrau’n iâ tryloew ar ei rudd,\nA’i ddwylaw bychain rewent wrth y pridd.\nY fam, yn awr o’i phwyll, yn llwyd a gwan,\nA grwydrai’r dydd yn brudd o fan i fan;\nA’r nos, mewn lludded dost, eisteddai’n syn\nDan gysgod llwyn, neu fry ar ael y bryn:\nIng ar ol ing drywanai ’i mynwes brudd,\nOnd byth ni welid deigryn ar ei grudd.\nYn glaf neu iach, âi allan ar bob hin,\nAc yn ei llaw y cariai gorsen grin,\nGan ddistaw ddweyd o hyd, yn syn ei gwedd,—\n“Fy chwaer yw hon, a daw i wylio’m bedd.”\nNi soniai byth am gâr, na mam, na thad,\nNa’i hudwr cas, nac am ei baban mad;\nYmddiddan wnai, bob dydd, â’r gorsen grin,\nHeb deimlo dwys effeithiau ’i chystudd blin.\nNes marw dan oer wlith y niwlogf nen,\nHeb frawd na chwaer i gynnal pwys ei phen.\nO’i llygredd oll ei chyflawn buro wnaed,\nGan Ysbryd Duw, drwy rin y dwyfol waed;\nA’i henaid ffodd o’r maglau oll yn rhydd,\nGan hedeg fry i wlad o fythol ddydd.\nOnd wrth gyfleu ei chorff i’w wely pridd,\nEi thad, dan guro’i fron, felldig ai’r dydd\nY gwelodd hi o’i dŷ yn gorfod ffoi,\nMewn cyflwr gwan, heb wybod p’le i droi:\nA’i hudwr tlawd a welai, er ei fraw,\nDdialydd llym â’i gleddyf yn ei law;\nA’i Farnwr dig ar ddisglaer orsedd lân,\nA’i wae’n seliedig mewn llyth’renau tân.\nDAROSTYNGIAD A DERCHAFIAD CRIST.\nI Gu Geidwad gwael bechadur,\nGyda gwylder, seiniwn gân;\nAc enynner yn ein mynwes\nFywiol fflam o nefol dân:\nCanwn am Ei ddarostyngiad,\nAm Ei gur a’i gariad Ef,\nGan adseinio tonau mwynion\nTelynorion llys y nef.\nWrth weld adyn diymgeledd,\nTlawd, yn gorwedd yn Ei waed,\nDan ei faich, yn archolledig\nO’i ben ysig hyd Ei draed;\nHeb un cyfaill i dosturio,\nHeb un balm i’w galon friw,\nCodai Iesu lef drugarog\nAm i’r euog gwael gael byw.\nGadael uchel sedd gogoniant,\nGadael moliant dirif lu,\nGadael hardd frenhinol goron\nWnaeth ein tirion Iesu cu;\nDisgyn wnaeth ar edyn cariad,\nAchub oedd Ei fwriad E’,\nDaeth o’i fodd i gystudd chweiw,\nDaeth i farw yn ein lle.\nYn y preseb, pan yn faban,\nLlesg ac egwan gwelwyd Ef:\nIsel annedd, gwael ymgeledd,\nGadd Etifedd mawr y nef:\nEto seren gain y dwyrain,\nWenai ar ei lety gwael;\nThus, a myrr, ac aur-anrhegion,\nWrth Ei draed ro’i’r doethion hael.\nDirif luaws ser y bore,\nDrwy’r wybrennau seinient gân,\nGan fwyn ateb cyngan nefol\nY waredol dyrfa lân:\nGras, cyfiawnder, a gwirionedd,\nA thrugaredd yn gytun,\nWrth yr orsedd yn hoff wenu\nAm gael modd i godi dyn.\nCilio wnaeth y tew gysgodau,\nGwawriodd hyfryd oleu ddydd;\nNid oes eisiau gwaedlyd ebyrth,\nThuser aur, nac allor bridd:\nDaeth y Gogoneddus Sylwedd,\nDaeth yr addawedig Had,\nCododd disglaer Haul Cyfiawnder,\nSain y durtur sydd trwy’r wlad\nMwy ni cheisir urddau Aaron,\nOlew pêr, na brasder ŵyn;\nGwisgo’r Urim ar ei ddwyfron\nYn y nef mae’r Iesu mwyn;\nWrth yr allor aur mae’n gweini,\nClywir adsain clychau hedd;\nYn Ei law mae’r aur deyrnwialen,\nWrth Ei glun mae’r dwyfol gledd.\nHoeliodd ddeddf yr ordinhadau,\nOedd i’n herbyn, wrth Ei groes,\nGan yspeilio’r awdurdodau\nPan yn dioddef angau loes;\nCododd faner wen trugaredd,\nDrylliodd gedyrn byrth y bedd,\nSeiniodd jubil lawn i’r caethion,\nAc arlwy odd radlawn wledd.\nAgoriadau y llywodraeth\nWisgwyd ar Ei ysgwydd Ef,\nRhoddwyd iddo bob awdurdod\nAr y ddaer ac yn y nef;\nMarchog mae yng ngherbyd cariad,\nTroi o’i gylch mae engyl nef;\nSigla cedyrn byrth y fagddu\nHyd eu sail wrth rym ei lef.\nCroesaw iddo wisgo’r goron,\nAed Ei enw dros y byd;\nPlyged pawb i’w fwyn awdurdod\nAm Ei gymod Ef inewn pryd;\nBoed i’r euog tlawd ymguddio\nDan Ei dawel gysgod Ef,\nBoed i’r gwannaf ffyddiog bwyso\nAr Ei fraich alluog gref.\nMewn gogoniant dirfawr eto,\nHeb y groes a’r goron ddrain,\nDisgyn gyda myrdd myrddiynau,\nLlawen floedd, ac uchel sain;\nCwyd Ei orsedd, egyr lyfrau,\nSigla seiliau dyfna’r bedd,\nLleda’r wyntyll, hwylia’r clorian,\nYsgwyd fry Ei farnol gledd.\nPan y ffy y nefoedd heibio,\nPan y byddo’r ddaer yn dân,\nA’r holl anwir fyd mewn cyffro,\nA llu’r saint yn seinio cân;\nPan y todda’r euog ymaith\nDan lewygon bythol fraw,\nBoed i ni gael tawel orffwys\nAr ei dirion ddeheu law.\nBUDDUGOLIAETHAU YR EFENGYL YN Y MIL BLYNYDDOEDD.\nEfengyl oludog! Angyles trugaredd,\nMae cyrrau y ddaear am weled dy wedd;\nYm mantell dy harddwch, ar gerbyd dy haeledd,\nDos rhagot nes llenwi y byd â dy hedd;\nMae gennyt ti’n barod wledd lawn i’r newynog,\nA chymod i’r euog, a hardd-wisg i’r noeth,\nA thrysor i’w rannu rhwng tlodion anghenog,\nSydd fyrdd mwy ei werth na mil myrdd o aur coeth.\nMae’r byd yn ymysgwyd o gwsg mil o oesau,\nGan dditif dylwythau cei roesaw i’w mysg,\nA gwastad balmantwyd ffyrdd rhyddion i’th gerbyd\nGan feibion celfyddyd, masnachaeth, a dysg:\nPeiriannau tân cariad i droi dy olwynion\nYw’r llon Gymdeithasau addurnant ein gwlad;\nA chwareu diwy’r nef mae holl dannau gorfoledd,\nFod gobaith i ddyn gael ymgeledd yn rhad.\nCyhoeddwyd o’r cynfyd gan lais ysbrydoliaeth\nAm bur effeithiolaeth diatal dy ras,—\nLlwyr ofer i’r bobloedd i’th erbyn derfysgu,\nI lengoedd y fagddu amlygu eu câs:\nI’th ddilyn wrth d’alwad cwyd torf o genhadon\nA’u calon yn fflamio dan fedydd o dân;\nYmdaenu trwy wersyll y gelyn mae’r cyffro,\nMae’r delwau’n malurio yn fawrion a mân.\nMae’th weision yn barod i gludo’th drysorau\nTrwy’r ’stormydd, tros donnau trochionogy y môr;\nWynebant yn llon ar dros fil o ynysoedd,\nI dd’weyd am oludoedd trugaredd yr Ior;\nDilynant afonydd, ânt trwy anial-diroedd,\nA dringant fynyddoedd clogwynog yr ia,\nI ddangos i adyn ar suddo mewn adfyd\nFodd i achub ei fywyd a symud ei bla.\nMae llwythau yr Oen, wrth dy weld, yn gwroli,\nLlawenydd a chân sy’n coroni eu pen;\nMae gwresog bêr anadl eu cariad a’u gweddi\nYn chwalu’r cymylau fu rhyngddynt a’r nen;\nA gwelir ysprydoedd y perffaith gyfiawnion,\nFel cwmwl o dystion ar furiau y nef,\nYn plygu i wrando’u plethedig ganiadau,\nGan hwylio’u telynau i ateb eu llef.\nDaeth Iesu o Bosra a’i ddillad yn gochion,\nGan ymdaith yn eon yn amlder ei rym;\nEnillodd holl yspail y tywysogaethau,\nGall ddial, neu faddeu,—ei gledd sydd yn llym;\nO’i orsedd llefara mewn iawnder a chariad,\nMae’n gwisgo agoriad awdurdod a bri;\nGan hynny ni lwydda dy elyn na’i luoedd,\nMae Brenin y nefoedd yn Noddwr i ti.\nWrth wrando dy gais dros y Gŵr a groeshoeliwyd,\nDwysbigwyd calonnau myrddiynau cyn hyn,\nA denwyd trueiniaid i droi eu hwynebau\nO swynol lwyn Daphne i Galfari fryn;\nDadblygaist dy faner ar brif-ddinas Rhufain,\nCe’st luoedd yn Athen i ganmol y gwaed;\nA golchaist yn Nghorinth dorf fawr o’r rhai duaf,\nGan wisgo mewn gwyn yr aflanaf a gaed.\nDy lais yn oes Luther ddychrynnodd y bwystfil,\nDy wên doddodd galon y Greenlander draw,\nA dofwyd cynddaredd y Bushman trwy’th eiriau,\nNes gollwng ei saethau gwenwynigo’i law;\nDy felus beroriaeth trwy helaeth goedwigoedd\nAmerica fras, ac Ynysoedd y De,\nA ddenodd farbariaid o’u dawns yn y llwyni,\nI wrando a chanu am gariad y Ne’.\nDihunodd yr udgyrn gydwybod Brytania\nI ollwng wyth gan-mil o’i chaethion yn rhydd;\nA gyrraist gyflawnder o bêr-falm Calfaria\nI wella archollion y galon fu’n brudd;\nO gylch elor gormes mae myrdd o gadwynau\nAr wasgar yn ddarnau drylliedig dan draed;\nA’r famaeth a’i maban sy’n llon gadw jubil\nUwch bedd yr anghenfil fu’n meddwi ar waed.\nGorchfygodd yr Oen i agoryd y seliau,\nA llawn yw’r phiolau ar allor y nef;\nHardd sefyll o’u cylch mae eneidiau’r merthyron,\nMewn gynau claerwynion, yn llawen eu llef;\nO’u llwch cododd ysbryd a ddryllia’r cadwynau\nFu’n dal cydwybodau am oesoedd yn gaeth;\nPinaglau coelgrefydd yn chwilfriw a chwelir,\nA’r gelyn ymlidir i’r llyn o’r lle daeth.\nBu anghymedroldeb yn llifo am oesau,\nBu’n lledu ei donnau fel dylif o dân;\nA chyfoeth, a chysur, a bywyd myrddiynau,\nEr pob atal-furiau, ysgubid o’i flaen;\nOnd codaist dy faner er atal ei ymchwydd,\nA safodd yn ebrwydd, a chiliodd mewn brys;\nAc ’nawr lle bu’r gelyn yn creulawn deyrnasu,\nMae rhinwedd yn codi hardd orsedd ei lys.\nBu erchyll olwynion car Moloch Hindostan\nYn treiglo dros balmant o esgyrn a gwaed,\nA myrdd o rai gwallgof dan floeddio’n ei dynnu,\nGan fathru eu plant a’u rhieni dan draed;\nOnd safodd er’s dyddiau, ni faidd dy gyfarfod,\nMae’n suddo i’r tywod, a’i lu’n cilio draw;\nMae blodau sidanaidd ei dŵr wedi gwywo,\nA’i gêr yn malurio trwy’r tes a thrwy’r gwlaw.\nHeb ddim o ffydd Abram, bu myrdd o’i hiliogaeth\nDan iau annghrediniaeth yn gaeth lawer oes;\nOnd troant i’th ddilyn, gan gerdded ac wylo,\nNes tawel ymffrostio yn Aberth y groes;\nAil-hwylir y delyn fu’n hir ar yr helyg,\nDaw’r llwythau crwydredig i Seion mewn hedd;\nAm ryfedd rinweddau y gwaed y cydganant,\nA melus ganmolant gyflawnder y wledd.\nTrwy’r fro lle bu Israel yn lledu ei babell,\nBro cafell y ddisglaer Shecina cyn hyn,\nBro melus beroriaeth telynau’r proff wydi,\nBro’r ardd lle bu’r chwysu, bro Calfari fryn:\nTrwy honno mae’r wawr ’nawr yn gwasgar ei goleu\nI ymlid cysgodau coelgrefydd ar ffo;\nTrwy honno tyrr eto sain tannau gorfoledd,\nA blodeu tangnefedd goronant y fro.\nHardd Rosyn Glyn Saron a siriol flodeua\nAr foelydd Siberia a gwledydd yr ia,\nA’r awel wasgara ei iraidd aroglau\nNes gwella tylwythau y Tartar o’u pla;\nI wlad y Saith Eglwys fu gynt yn flodeuog\nEstynnir yr eurog ganwyllbren yn ol,\nCeir eto fflam fywiol o’r allor i danio\nLamp gras i oleuo pob bryn a phob dôl.\nDan iau tri chan miliwn o eilunaddolwyr\nMae China mewn gwewyr yn griddfan yn awr;\nOnd siglwyd ei mur, er cadarned ei seiliau,—\nMae eisoes yn fylchau, daw’n ddarnau i lawr;\nLlon-gyrcha minteioedd i gysgod ei llwyni\nI ddarllen a chanu am Aberth y bryn,\nTi wy demlau Fôbî mae cerí-ddelwau yn crynnu,\nA’u crefftwyr yn gwelwi, gan ediych yn syn.\nMae awel adfywiol yn awr yn ymsymud\nAr wyneb du-ddyfnder cymysglyd y byd;\nAr dymor dymunol mae’r nefol addewid\nBron esgor—mae gwewyr drwy natur i gyd:\nLlawn bywyd yw heinif forwynion Rhagluniaeth,\nMae tannau mwyn odiaeth pob telyn mewn hwyl,\nMae arlwy frenhinol yn rhad i’r holl bobloedd,\nA mil o flynyddoedd fydd yspaid yr wyl.\nGoleuni gwybodaeth trwy’r ddaear ymdaena,\nO’i flaen yr ymgilia’r tywyllwch yn glau;\nBreuddwydion coelgrefydd fel niwl a ddiflanna,\nA’r bleiddiaid gormesol a ffoant i’w ffau;\nCyfaredd y friglwyd ddewines a dorrir,\nY Gair a ddilynir fel Rheol y Gwir;\nDoethineb fydd sicrwydd a nerth yr amserau,\nHyfrydwch hardd-fryniau y nef leinw’r tir.\nHoll ddoniau yr enaid a gydymegniant\nEr cynnydd ei fwyniant a symud ei boen;\nHarddwisgir traethodau’r anianydd dysgedig\nAg iaith ostyngedig o fawredd i’r Oen;\nDiweirdeb a rhinwedd a hoffant felusder\nY delyn fwyn seinber roes gynt iddynt glwy;\nI chwythu eu gwenwyn dan flodeu maes awen,\nColynawg seirff uffern ni lechant yn hwy.\nGwir ydyw fod rhannau o’r wybren mewn cyffro,\nOnd tyrfu wrth gilio mae’r ’storom yn awr;\nCenfigen a drenga, a nefol dangnefedd\nDeyrnasa mewn mawredd dros wyneb y llawr;\nDinystriol beiriannau tân rhyfel a ddryllir,\nY march coch a rwymir mewn cadwyn o bres;\nYmleda yr heulwen nes chwalu’r tywyllwch,\nA blodeu brawdgarwch a dyf yn ei gwres.\nDefnynna sancteiddrwydd o’r nef fel gwlith Hermon,\nMelysa gysuron holl gylchoedd y byd,\nAddurna y cerbyd, y meitr, a’r goron,\nNefola serchiadau y galon i gyd;\nIreiddia ei olew olwynion masnachaeth,\nA hwylia ei awel holl longau y môr,\nEi darth gwyd o’r allor, a’i iachus aroglau\nA leinw holl gonglau cysegroedd yr Ior.\nYr anial di-annedd, fel rhosyn, flodeua,\nY myrtwydd addurna hardd odre y bryn,\nYm mhen y mynyddoedd bydd yd yn ddyrneidiau,\nTyf brwyn lle bu’r dreigiau, daw’r crasdir yn llyn;\nBwytânt o bêr-ffrwythau’r gwinllannoedd a blannant,\nA’u tai gyfaneddant dros ddedwydd oes hir;\nHardd-wridog a heinif y ceir y mab canmlwydd,\nHyfrydwch a llwydd a briodant y tir.\nSylfaenir pryd hyn y Jerusalem newydd\nA saphir,—a hon fydd gogoniant y byd;\nO feini dymunol y gwneir ei therfynau,\nA’i phyrth fydd o berlau uchelbris i gyd;\nAgaur y palmentir ei llydain heolydd,\nO fewn ei magwyrydd bydd iechyd dilgth,\nA thrwy ei grisialaidd ffenestri tywynna\nGogoniant Jehofa, heb fachlud mwy byth.\nTymhorau ei gweddwdod a’i galar a dderfydd,\nLlawenydd i’r holl genhedlaethau a fydd;\nO fewn ei therfynau am drais byth ni chlywir,\nA chenedl a enir o’i mewn yr un dydd;\nBrenbinoedd a welant ei disglaer ogoniant,\nAc iddi y dygant anrhegion heb rif;\nDiwellir ei phlant â helaethrwydd diddanwch,\nA’i heddwch ymchwydda fel tonnau y llif.\nLlys Ior geir i’w chanol, ac allan o’i oisedd\nYr afon risialaidd a lifa heb drai;\nO’i deutu bydd tyrfa nad elli ei rhifo\nYn rhodio heb deimlo na melldith na gwae;\nDan gysgod iachusol gwyrdd ddail pren y bywyd\nCydgadwant wyl hyfryd heb lygredd na phoen;\nA’r Oen gadd ei ladd a’u bugeilia hwy’n wastad,\nA byrdôn eu caniad fydd—“Teilwng yw’r Oen.”\nYchydig flynyddoedd yn ol yr oedd ffarmwr ymdrechg ar o’r enw John Careful, a’i wraig ddiwyd Jane Careful, yn byw yn Nghilhaul Uchaf, yn nhalaeth Gwynedd. Yr oedd iddynt chwech o blant—tri mab a thair merch—oll wedi tyfu i fyny yn bobl ieuainc iachus, cryfion, bywiog, gweithgar a gofalus; ac yr oeddynt yn diwyd serchog gynorthwyo eu ihieni yn holl wasanaeth y ffarm. Yr oedd y rhan fwyaf o’u tyddyn yn dir gwlyb, oer, melyn, cleiog, a phur dlawd. Yr oll a fedrent wneyd mewn cylch blwyddyn o holl gynnyrch y ffarm oedd oddeutu £185; tra yr oedd y talion—rhent, degwm, trethoedd, cyflogau, gwrteith au, porfa gaeaf, &c., &c., yn llawn £220. Ar ol llawer o lafur, ac o ludded, ac o bryder, ac ar ol rhes o ffeiriau pur farw a digalon, darfu i John Careful un bore rhent anturio crybwyll wrth y steward nad oedd dim modd iddo yn wir wneuthur y talion o’r ffarm. Edrychodd y steward yn ddu ac yn llym arno, ac atebodd yn bur sychlyd y dylai wneyd mwy o’r ffarm: ei fod ef wedi darllen rywbryd yn ddiweddar, mewn rhyw bapyr newydd, am ryw ffarmwr yn rhywle, ag oedd yn talu llawer mwy o rent nag oedd ef yn dalu, a hynny am ffarm lai na’i ffarm ef; ac ychwanegodd y byddai yn hawdd iddo osod Cilhaul Uchaf am rent uwch na’r rhent presennol. Wrth glywed y steward yn siarad mor graslyd, ac wrth ei weled yn edrych mor gibog, dywedodd John Careful dan grynnu, a’i wefusau yn gwynnu, ei fod ef a’i deulu yn awyddus i wneyd eu goreu; ac yna, heb yngan sill yn ychwaneg, ymgiliodd allan o’r ystafell yn wysg ei gefn, dan fowio i’r steward yn y dull gostyngeiddiaf. Parhodd geiriau cras y steward—“y dylai wneyd mwy o’r ffarm”—i seinio yn ei glustiau am hir amser wedi hynny. Yr oedd ef a’i wraig a’i blant yn awyddus iawn am wella y ffarm. Gwyddent y gellid ei gwella; ac yr oeddynt wedi meddwl ac ymddiddan llawer am gynllun i drin yn well; ond yr oeddynt yn ofni traul y drefn newydd. Beth bynnag, gan fod y steward wedi rhoddi awgrym mor gryf ac mor eglur iddynt am drin yn well, penderfynasant gynnyg yn deg am amryw welliantau: ac ar ol cyfnerthu y wedd, a phrynu offer newyddion, a chyflogi ychwaneg o ddwylaw, darfu i’r gŵr a’r wraig a’r plant, i gyd oll yn wyth enaid, gydymroi i lafurio yn ddiflino am welliantau am dros dair blynedd. Ond ar ol gwneuthur y cyfrifiad manylaf, cawsant er eu siomedigaeth fod y draul ychwanegol tuag at welliantau yn llawn triugain punt y flwyddyn, tra nad oedd gwerth cynnyrch y gwelliantau hynny prin yn ddeugain punt y flwyddyn: ac felly eu “hennill” drwy y gwell-iantau a ddirgymhellwyd arnynt gan y steward oedd colled o ugain punt yn y flwyddyn. Yr oedd y steward, a llawer o foneddigion eraill, ac amryw o’r cymydogion, yn eu canmol yn fawr iawn ac yn fwyn iawn, am drefn dda eu tyddyn; sylwent fod wyneb a chalon eu tyddyn yn glod iddynt, ac yn brydferthwch i’r gymydogaeth: ond nid oedd yr holl ganmoliaeth oeddynt yn gael ddim yn gymorth iddynt at dalu hyd yn nod am hoelen pedol; ac felly colled o ugain punt y flwyddyn oedd y wobr gyntaf a gafodd y Farmwr Careful am ei ofal a’i ludded a’i arian gyda “gwelliantau.”\nGyda bod y ffarm wedi cael ei gwella a’i threfnu yn y dull a grybwyllwyd, daeth y steward heibio yn lled fore un diwrnod yn yr haf, pan oedd yr ydau ar hedeg; ac wedi dweyd “bore da i chwi” wrth John Careful, ac wedi gwneyd wyneb rhyw hanner-stewardaidd i ofyn mewn llais dienaid am iechyd a helynt ei wraig a’i blant, dywedodd dan wenu yn bur foneddigaidd fod yn hoff iawn ganddo weled Cilhaul Uchaf mewn calon ac mewn trefn mor rhagorol; ei fod yn falch iawn o’r olwg oedd ar y tyddyn, a bod yn dda ganddo fod y gair ar led fod y prisiau braidd yn codi; a bod y seneddwyr aurhydeddus ac enwog Mr. B. a Mr. D. a Mr. Y. wedi hyfgyhoeddi yn eu bareithiau diweddar o ben Assblock y farchnadfa eu bod am gymeryd i fyny achos y ffarmwr yn y senedd newydd, a’u bod am adsefydlu treth yr ŷd a phob cynnyrch tramor; ond ychwanegai y steward mewn llais mwyn, tyner, isel, dan fân-gecian, fod cyfiawnder ag ymddiriedaeth y swydd bwysig oedd ganddo fel steward yn ei orfodi i godi mymryn—mymryn bach ar y rhent. Nis gallai ddweyd yn fanwl y bore hwnnw pa faint, ond ymrwymai y cai y codiad fod yn bur deg a rhesymol—na chai ddim bod dros bymtheg ar hugain y cant. “A gobeithio,” meddai, “yr ewch rhagoch i wella eich ffarm, oblegid yn y dyddiau goleu hyn o iawnder a diwygiad, pan y mae arglwyddi tiroedd mor enwog o ran eu craffineb a’u tegwch a’u gofal, a phan y mae y stewardiaid mor hynod o ofalus ac o gydwybodol ac o deimladwy am galonogi y tenantiaid, bydd ffarmwyr ymdrechgar yn sicr o gael tâl da am eu llafur, a llog da am eu treuliau wrth wella eu tyddynod.” A dyma oedd yr ail wobr a gafodd Ffarmwr Careful am ei flynyddoedd o welliantau llafurus a drudfawr yn Nghilhaul Uchaf.\nCyn pen teirawr ar ol i’r steward droi ei gefn, dacw bwtyn byr tew wynebgoch pwfflyd bolfawr o ddegymwr yn dyfod drwy y nant, ac ar draws y rhos, a thros y gwrych, a’i lyfr “counts” yn ei law, ac yn dringo i edrych dros y wal i gyfrif y gwyddau oeddynt ar y llyn, ac yna yn estyn ei ben drwy y twll oddiar ddrws cut yr hwch fagu i gyfrif ei thorllwyth diweddaf; ac wedi hynny yn galw ar John Careful ato i’w holi am nifer y defaid a’r ŵyn noson y cneifio diweddaf, ac i ofyn iddo amryw bethau eraill; a rhybuddiai y degymwr y ffarmwr i fod yn bur fanwl yn ei gyfrifon. “Oblegid,” meddai, “rhaid i mi fod yn fanwl iawn y tro yma i’ch gosod chwi i lawr yn ol eich llawn werth, oblegid y prisiad yma sydd i fod yn sylfaen i’r drefn newydd ag y mae fy meistr parchedig a dirprwywyr y degwm wedi cytuno i sefyll ati o hyn allan.” A darfu i’r degymwr boliog, cyn symud o’r fan honno, ledu’i gount-book ar garreg y wal, ac â’i bwt pensil black lead ferr fawr bron ddyblu degwm Cilhaul Uchaf: a dyna oedd trydedd wobr John Careful am ei welliantau amaethyddol.\nYmhen llai na mis ar ol hynny, daeth tri o briswyr heinyf craffus yn enw y plwyf, a thros y festri fach, i edrych dros ffarm Mr. John Careful. Yr oeddynt yn siriol ac yn siaradus iawn wrth ganmol ei thriniaeth a’i threfn; a dywedent fod Mr. Careful yn haeddu tlws arian am y cae maip uchaf, a sylwent fod ei gnwd gwenith yn hynod o lân ac o wastad, ond ei fod braidd yn ysgafn: ac yna, ar ol sisial ychydig o eiriau yng nghlustiau eu gilydd, a nodio, a wincio, a hwm-hamio, cryn dipyn, darfu iddynt gofnodi i lawr yn eu llyfr godiad o naw punt at drethoedd plwyfol Mr. Careful, heb ofyn iddo gymaint ag un gofyniad, na cheisio ganddo un gair o eglurhad am ddim o hanes y ffarm, nac o’r draul a gymerodd i’w gwella; a dyna oedd ei bedwaredd wobr amer welliantau amaethyddol yn Nghilhaul Uchaf. Yr oedd rhai o’r cymydogion cyfrwysaf a hwyaf eu pennau yn awgrymu y dylasai John Careful fod wedi cyrchu ychydig o French Brandy i’r tŷ erbyn dyfodiad bol y degymwr heibio, ac y buasai yn burion peth fod ganddo alwyn o gwrw da wrth law pan oedd y priswyr yn gwneyd i fyny eu cyfrif o werth ei dyddyn.\nYn lled hwyr brydnawn y dydd ar ol hynny, daeth Peggy Slwt Slow, gwraig yr hen Ned Slow, at y drws; ac wedi gwneyd wyneb hir hyll crychiog, dywedodd fod Ned yn methu cael dim gwaith er’s llawer dydd, a’u bod heb yr un tamaid o fwyd yn y tŷ; a bod yr hyn a oedd Ned wedi gardota iddynt ddydd Sadwrn, a dydd Sul, a dydd Llun, yn y cwm draw wedi darfod; a’i bod hi wedi cymeryd i fyned drwy y cwm yma heddyw, mewn gobaith o gael tipyn bach i’w cadw hwy a’r plant yn fyw dan ddydd Sadwrn, pan y cai eu merch hynaf Pol (os gallent gael ei hesgid oddiwrth y cobbler heb dalu am ei thrwsio) neu ynte y cai ei brawd Bob fyned i lawr y dyffryn i gardota ychwaneg iddynt: a chwanegai Peggy ei bod yn mawr obeithio y caent eu henwau i lyfr y plwyf yn y festri nesaf, oblegid fod Squire Three X Tap yn bur hoff o Ned ac o’r bachgen hynaf, am fod y ddau mor barod i redeg gyda milgwn a by theuaid y Squire bob tro y byddent yn dyfod y ffordd hynny. Ac ychwanegai Peggy fod y Squire wedi addaw troi i mewn i’r festri cyn ei diwedd i ddweyd gair drosom, a bod ei ddull a’i lais cry fyn sicr o fynnu gwrandawiad: ac awgrymai Peggy ymhellach i’r Squire, pan unwaith mewn diod, edrych yn bur fant-lon ar lygaid gleision Nansi ei merch, ac iddo sylwi ei bod yn tyfu yn lodes fawr lân gref dal dew brydferth, ac y gwnai ef rywdro rywbeth i Nansi. Yr oedd wyneb Peggy yn gloewi ac yn llonni pan y siaradai fel hyn am y Squire ac am Nansi, ac am gael myned i lyfr y plwyf; ond gan ei bod yn eglur fod cwpwrdd Peggy y noson honno yn wag, dymunodd John Careful ar ei ferch hynaf roddi iddi gardod o flawd ceirch, digon i wneuthur swper da o uwd i’r teulu anghenus y noson honno. A dyna oedd pumed wobr Ffarmwr Careful am wella ei feusydd.\nYn lled hwyr y noson honno, ar ol oriau gweithio, galwodd Billy Active gyda Mr. Careful, a chyda gwedd drist isel, dywedodd wrtho ei fod allan o waith; fod ei hen feistr gofalus Fychan Graff o’r Ffarm Fawr wedi hollol wneyd ei feddwl i beidio cynnyg byth mwy am ddim “gwelliantau” er elw i bobl eraill. Yr oedd ef unwaith wedi meddwl a son llawer am sychu Dol y Brwyn, a chlirio y Wern Ddu, ac unioni gwrych y Ddol Gam, a rhannu y Ffridd Hir yn ddwy, a gwneyd ffordd newydd sych galed dda ar draws yr holl ffarm. Ond y mae wedi bod yn ystyried ac yn cyfrif y tâl a gawsoch chwi am eich holl welliantau, ac y mae wedi dysgu oddiwrth y cam a’r golled a gawsoch chwi y wers bwysig o beidio meddwl am ddim gwelliantau byth mwy. Y mae wedi cael argyhoeddiad trwyadl mai y ffordd oreu o lawer iddo ef ydyw gwneyd mor ychydig ag y medro, a gwneyd yr ychydig hynny yn y ffordd rataf ag y medro, fel yr hen ffarmwr distaw llonydd hirben Owen Dwl o’r Ffridd Groes. Ni wariodd Owen yr un chwecheiniog am na gwelliantau nac adgyweiriadau er’s dros bymtheg mlynedd ar hugain; a’i ffarm ef y dydd heddyw ydyw y rataf yn yr holl gymydogaeth, ac wrth weled pethau fel hyn, y mae fy hen feistr Fychan Graff yn penderfynu gwario o hyn allan cyn lleied ag y medro ar y ffarm; ac y mae newydd fy ngollwng i, a’r dynion eraill oedd ganddo yn gweithio wrth y dydd, i’n ffordd;—ond yr oedd ei wyneb yn wyn, a’i lygad yn llawn, a’i wefus yn crynu, wrth ein gollwng ymaith. Y mae wedi addaw talu i ni gyflogau y chwarter diweddaf yn mhen pymthegnos; ac yr wyf yn deall fod amryw eraill o ffarmwyr yr ardaloedd hyn yn debyg o ddilyn ei siampl. Nid oes gennyf ddim golwg yn awr am gael gwaith, ac nis gallaf oddef meddwl am fyned ar y plwyf. Nid wyf yn hoff o’r ysmocio a’r yfed, a’r gwasanaeth afiach a budr sydd yn llawer o ardaloedd y gweithiau; ac mae fy ngwraig a minnau wedi gwneyd i fyny ein meddyliau i ymfudo ar unwaith i America ar ol ein cefnder Tomy Strong. Yr wyf newydd dderbyn llythyr annogaethol iawn oddiwrth Tomy. Costiodd y llythyr swllt i mi, er nad yw yn pwyso mo’r bumed ran o owns. Y mae Tomy, a phob un o’r bechgyn a’r merched a aethant gydag ef, yn gwneyd yn dda iawn yn America; ac yr ydym ninnnau yn penderfynu myned yno tra byddo gennym ddigon o fodd i fyned. Y mae gennym ddigon yn awr; o leiaf bydd gennym, ar ol gwerthu hynny o ddodrefn sydd gennym, ddigon i’n cario ni ein dau, a’n tri phlentyn bach, i Wisconsin. Pe baem ni yn ymdroi ac yn oedi, ac aros yn segur yn y wlad yma nes i Betsy wella ar ol y baban nesaf, mae’n bur debyg na byddai gennym ddim digon o fodd i fyned; ac felly yr ydym yn gwbl benderfynol i fyned yn awr ar unwaith. Y mae y rheilffyrdd a’r llongau yn cludo yn awr am brisiau pur resymol. Yr ydym am barotoi barilaid dda o fara ceirch ac ymenyn a chaws, a thipyn o gig moch, a phethau anghenrheidiol felly, yn ddioed: a byddwn yn wir yn ddiolchgar iawn i chwi os rhoddwch fenthyg dwy bunt i ni am bymthegnos, pan y caf fy nghyflog i dalu yn ol i chwi; ac yna ni allwn brynnu rhyw betheuach anhebgorol at y fordaith am arian parod, a bydd Betsy a minnau, os parhawn i gael ein hiechyd, yn sicr o wneyd yn dda yn America. Gwyddoch ein bod bob amser yn foddlon i weithio, a’n bod yn hoff o weithio, ac nad ydym byth yn ddedwydd os na bydd gennym ddigon o waith.”\nMethodd calon dyner John Careful wrthod cais Billy Active yn y fath wasgfa. Estynnodd iddo y benthyg gofynedig dan bron wylo wrth feddwl am golli teulu mor ddiwyd ac mor weithgar, mor garedig ac mor onest o’r ardal: a thyna y chweched wobr a gafodd Ffarmwr Careful am ei ludded a’i ofal a’i dreuliau wrth “wella” Cilhaul Uchaf.\nAr ol dwys fyfyrdod yn ei galon ar y pethau hyn ddydd a nos am lawer o wythnosau, teimlai John Careful fwyfwy, ac yn ddwysach ddwysach, ei fod wedi cael cam, a’u bod wedi ymddwyn yn annheg iawn tuag ato. Ac un bore, pan ydoedd ar dipyn o neges yn yr Efail wrth y dafarn, cwynodd yn lled uchel, ac mewn iaith gref, yng nghlywedigaeth rhyw segurwyr masweddgar a diog oedd yn ymlechian o amgylch yno, nid yn unig ar berson y plwyf, a’r degymwr, a’r cardotwyr, ond hefyd ar y meistr tir a’r steward. A’r diwrnod cyntaf oll ar ol hynny darfu i Bob Clep, neu Jack Cant, neu Mrs. Gossip, neu Bessy Tattle, gario y cyfan oll a ddywedodd, a mymryn bach dros ben hefyd, i deulu y steward; a rhoddwyd llinell ddu ar unwaith ar gyfer ei enw yn llyfr private y steward, ac anfonwyd gair am dano fel tenant ystyfnig a grwgnachlyd y prydnawn hwnnw at ei arglwydd tir, a deallwyd yn fuan drwy yr holl ardal fod John Careful druan wedi llwyr golli ffafr y steward a’i deulu.\nOddeutu yr amser hynny darfu i Mr. Jacob Highmind, yr hwn oedd newydd gael pedwar cant o bunnau ar ol ei hen ewytthr o Lundain, briodi Miss Jenny Lightfoot, yr hon oedd newydd gael dau gant o bunnau iddi ei hun ar ol ei mam gu; ac yr oedd y ddeuddyn ieuainc, gan eu bod newydd briodi, yn awyddus iawn am gael ffarm er dechreu byw; ac felly darfu i Jacob un bore, wrth groesi moel ei gymydog, saethu dwy betrisen, a phrynnu pwys o’r “gunpowder tea” goreu, i’w hanfon yn anrheg i wraig y steward; ac awgrymodd yn gynnil yn ôl-ysgrifen ei lythyryn boneddigaidd y byddai yn dda iawn iawn ganddo ef a’i wraig newydd Jenny gael ffarm dan Lord Protection. Yn bur fuan ar ol byn, yn lled hwyr ar noson marchnad, gweithiodd Jacob ei ffordd, drwy landlord neu landlady y Queen’s Head, i ystafell y steward yno, a chafodd adeg a chyfle da iawn i ddangos ei foes i’r steward, ac i adnewyddu ei gais am ffarm cyn gynted ag y gellid ei chael. Crybwyllodd y steward wrtho yn bur ddistaw, ac fel secret i’w gadw rhag pawb, fod John Careful o’r Cilhaul Uchaf yn debyg iawn o ymadael oddiyno; ac os deuai y ffarm honno yn rhydd y gwnai y tro i’r dim iddo ef ac i’w wraig newydd. Gwyddai Jacob yn burion fod Cilhaul Uchaf mewn cyflwr a threfn da dros ben; a bowiodd yn foesgar ac isel iawn wrth ddiolch i’r steward am ei awgrym caredig. Canodd y gloch yn union am botelaid o Champagne digymysg goreu; yfodd iechyd da Lord Protection a’i stewardiaid; ac yna ymgiliodd allan, gan fowio yn foneddigaidd iawn, a gadawodd y Champagne wrth ddeheulaw y steward.\nYmhen llai na mis ar ol y digwyddiad bychan yma, daeth y steward i’r gymydogaeth i gasglu ôl-ddyledion; ac anfonodd i erchi am i John Careful (er nad oedd dim ôl-ddyled arno ef) i ddyfod i’w gyfarfod ef i’r Queen’s Head erbyn naw o’r gloch bore drannoeth. Brysiodd Mr Careful yno yn brydlawn, gan obeithio cael rhyw newydd da, drwy ei fod bob amser wedi gofalu am y rhent i’r diwrnod. Ar ol disgwyl yn bur hir oddeutu y drws, cafodd ei alw i mewn. Edrychodd y steward yn llym wgus arno, a dywedodd wrtho, mewn llais cryf garw, na wnai ef ddim goddef iddo gwyno ar y codiad diweddar, fel ag yr oedd wedi gwneyd y dydd o’r blaen wrth yr Efail; fod ei rent ef yn bur resymol yn wir,—ei bod yn llawer îs na rhenti ffermydd cymydogaethol arglwyddi eraill. Nid oedd Ffarmwr Careful wrth gychwyn mor fore tua’r Queen’s Head, ac wrth chwysu yn ei frys i gyrraedd yno mewn pryd, ac wrth ddisgwyl yno ar ol hynny nes oeri braidd gormod—nid oedd ddim wedi dychymygu mai myned yno i gael ei drin a’i athrodi felly yr oedd wedi y cyfan: a darfu i drinfa front fawaidd felly, pan yr oedd yn agor ei glustiau a’i lygaid am ryw newydd cysurus, gynhyrfu mymryn ar ei ysbryd; ac atebodd mewn geiriau braidd cryfach nag a fyddai yn arfer ddefnyddio ar adegau felly,—ei fod ef a’i deulu wedi gwneyd eu goreu yn mhob ffordd i drin yn dda; ei fod ef a’i wraig a’i blant yn cydymroi weithio eu goreu yn fore ac yn hwyr—nad oedd byth na smocio, nac yfed, na gloddesta, na dim o’r fath beth yn eu ty; eu bod wedi gwario i drefnu a gwella y ffarm, y cyfan oll o’r chwe’ chan punt a dderbyniodd ei wraig yn gynhysgaeth ar ol ei thad; ei fod yn gwbl foddlon er’s blynyddau i lôg yr arian hynny gael myned i wneyd i fyny’r talion yn y blynyddau drwg presennol; ei fod wedi hoff-obeithio gallu cadw y £600 yn gyfain i’w rhannu yn gyfartal rhwng ei ferched ufudd a diwyd ar ddydd eu priodi; ond yn awr, fod y £600 i gyd oll wedi myned, ac na byddai y stoc ddim yn hollol rydd ganddo ar ol y talion nesaf; ac yn wir nad oedd dim modd iddo ef dalu am y ffarm heb gael cryn ostyngiad. Wrth glywed hyn, dywedodd y steward yn bur sychlyd wrtho,—\n“Gwell i chwi ynte roddi y ffarm i fyny.”\n“Yn wir, syr,” atebai y tenant, “rhaid i mi ei rhoddi i fyny os na cheir rhyw gyfnewidiad yn fuan.”\n“Hwdiwch ynte,” ebe y steward, “dyma fi yn rhoddi i chwi notice i ymadael Gwyl Fair.”\nAr hyn, gostyngodd y tenant ei ben, ac atebodd mewn llais isel toredig, y byddai yn galed iawn i’w deimladau orfod ymadael o hen gartref ei dadau; ei fod ef a’i wraig a’i blant yn eu hamser goreu i drin y ffarm, ac y byddent yn foddlon i lafurio ac ymdrechu eto am flwyddyn neu ddwy mewn gobaith am amserau gwell. Ond brysatebodd y steward yn bur sarrug,—\n“Yr wyf yn deall eich bod wedi gwario yn barod yr arian cefn oedd gennych. Gwell i chwi chwilio ar unwaith am ffarm lai. Hydiwch, dyma’r notice i chwi ymadael. Rhaid i mi yn awr fyned at orchwylion eraill—bore da i chwi.”\nRhoddodd Mr. Careful y notice yn ei logell, a dychwelodd adref gyda chalon drom iawn; a phan oedd yn gorffen adrodd wrth Jane ei wraig yr hyn oedd y steward wedi ddweyd ac wedi wneyd, daeth y tri mab yn annisgwyliadwy i’r tŷ. Daethant hanner awr yn gynt nag arferol, am eu bod wedi gorffen cau y gwter fawr yng ngwaelod y braenar, a galwasant heibio i’r tŷ am fara a chaws cyn cychwyn at eu gorchwylion yr ochr arall i’r ffarm. Deallasant ar unwaith fod rhyw newydd drwg, neu ryw amgylchiad cyfyng yn gofidio eu tad a’u mam. Bu tafodau pawb am ennyd yn fud, ond yr oedd llygaid y plant yn dadleu fod hawl ganddynt i wybod achos blinder eu rhieni. Penderfynodd y tad i beidio celu oddiwrth ei blant y notice i ymadael ydoedd newydd dderbyn, ac adroddodd wrthynt yr oll a gymerasai le. Gwrandawsant hwythau arno yn fudsynedig; ac ar ol iddo dewi, edrychasant ar eu gilydd yn bur effeithiol, ond heb yngan gair. O’r diwedd torrodd y tad ar y distawrwydd trwy ddweyd, megys wrtho ei hun, mewn llais trist isel, yn cael ei hanner fygu gan gymysg deimladau,—\n“Yr oeddwn i wedi hoff-obeithio y cawswn orffen fy nyddiau yn Nghilhaul Uchaf, ac wedi breuddwydio llawer gwaith ganol dydd a chanol nos y cawsai fy llwch huno gyda llwch fy nhadau yn eu hen feddrod rhwng yr ywen fawr a drws cefn y clochdy, lle y gorffwys y rhai lluddedig, ac y peidia yr annuwiol â’i gyffro.”\n“Ië, ié,” ebe y fam, “lle y mae John bach, fy nghyntafanedig anwyl, yn huno yn felus ar fynwes ei dad cu tirion, a lle y mae fy anwyl, anwyl, anw”—(ar hyn collodd y fam ei lliw—dechreuodd ei gwefusau grynu—ymrwygodd ochenaid ddofn o gronfa ei chalon; ond nis gallodd orffen ei dywediad). Wrth weled hynny, cododd y mab hynaf ei wyneb mawr llydan iach gwridog; a chyda llais dwfn, cryf, caredig, effeithiol, llawn o deimlad, naill ai teimlad o serch cynnes at ei rieni, neu ynte teimlad o ddigllonedd brwd tuag at y gormeswyr, neu dichon y ddau deimlad yn ferw cymysgedig, dywedodd,—\n“O fy anwyl fam, na adewch iddynt ladd eich calon fel yna. Y maent wedi gwneyd eu gwaethaf i ni. Na hidiwch mo honynt byth mwy. Na ofnwch hwy ddim yn chwaneg. Os gwnawn ni ein dyledswydd yn y byd yma, nid yw o ddim cymaint pwys pa le bydd ein llwch yn gorffwys. Bydd yn sicr o fod allan o’u cyrraedd hwy; a byddwn yn sicr o ddihuno yn iach ar alwad gyntaf bore mawr y codi, a deuwn o hyd i’n hen gyfeillion ar darawiad llygad, a deuant hwythau hefyd o hyd i’w lle eu hun, a chesglir hwy at eu pobl, i dderbyn yn ol yr hyn a wnaethant yma. Gwyddoch eu bod wedi creulawn lyncu i fyny yn barod eich £600 chwi. Gwyddoch ein bod ni oll wedi gweithio yn galed iawn, haf a gaeaf, drwy wynt a gwlaw, ac oerni a gwres, fore a nawn a hwyr, er eu helw hwy, a’n bod heb ennill rhyngom oll yr un swllt i ni ein hunain. Yr ydym wedi cyson dalu iddynt bob parch ac ufudd-dod yn ein gallu, ond tlawd iawn yw yr ad-dâl ydym yn gael am ein holl lafur a’n gofal. Y mae gan Tom Thrift, aradrwr y Plas Hen, £88 o’i ennill yn awr yn y Savings Bank; ond nid oes gennyf fi, er fy mod dair blynedd yri hŷn na Tom, yr un geiniog wrth gefn yn ei chadw erbyn yr amser a ddaw. Ond yr ydym ni yn gystal ein cyflwr a Robert Frugal druan. Y mae ef yn awr newydd golli yr oll ag oedd wedi ennill. Gwyddoch ei fod ef wedi bod yn fugail craff, ffyddlon, a gofalus, yn y Foelfawr am dros un mlynedd ar ddeg. Llwyddodd ei feistr i gael ganddo adael ei gyflog y naill flwyddyn ar ol y llall yn ei law ef. Addawodd y meistr ddeng waith drosodd y byddai Robert yn sicr o gael llog da am ei arian. Yr oedd rhai yn ofni braidd er’s amryw fisoedd nad oedd ei feistr ddim yn gwneyd yn dda iawn yn y Foelfawr. Yr oedd yn myned yn fwyfwy shy ar ddyddiau y talion; ond nid oedd neb o’r cymydogion yn dychmygu fod ei amgylchiadau mor ddrwg. Yr oedd y steward yn ddyfnach yn secret ei helynt na neb arall, ac yn awr y mae y bailïaid newydd fod yn y Foelfawr, ac y maent wedi ysgubo ymaith i’r meistr tir bob peth oedd gan y tenant,—y stoc, a’r offer, a’r dodrefn, a’r ŷd, a’r gwair, a’r cig, a’r caws, a’r cyfan oll. Nid oes yno ddim gwerth ceiniog wedi ei adael i Robert Frugal druan ar ol holl ludded a holl ofal ei fugeiliaeth. Y mae Lord Quicksilver, y meistr tir, yn mynnu ac yn cael y ffyrling eithaf o’i rent arswydus ef; ond nid yw Robert, wedi ei holl lafur am un mlynedd ar ddeg i gynorthwyo y tenant i gasglu y rhent uchel hynny i’r lord, yn cael yr un ddimai o’i gyflog. Ac y mae y gof hefyd ag oedd wedi gweithio am ddwy flynedd i’r Foelfawr yn methu cael dim am ei waith na’i haiarn; a dywedir yn hyf ac yn uchel drwy yr holl ardal fod baili uchaf Lord Quicksilver wedi prynnu deg o ychen mwyaf y Foelfawr am hanner eu gwerth, am fod y cymydogion yn ofni cynnyg yn ei erbyn, ac am fod y rhybudd am yr ocsiwn mor fyrr, ac ain na roddid dim coel i’r prynnwr. Cyfraith yr ocsiwn wyllt sydyn yno oedd talu i lawr gyda bod y morthwyl i lawr; a chan fod y lord newydd dderbyn ei renti y diwrnod cyn hynny, nid oedd yno ddim arian parod i’w gael drwy yr holl gymydogaeth. Yn wir y mae yn ddrwg iawn gennyf dros Humphrey y Gof, a thros Robert Frugul druan. Cyfraith uffernol ydyw honno sy’n yspeilio y gweithiwr tlawd o’i ennill caled, ac o fwyd a dillad ei blant, er llenwi coffrau a seleri y gormeswyr goludog. Peidiwch, da mam, ag edrych yn ddu fel yna arnaf am anturio siarad fel hyn am y gormeswyr goludog. Gwn eich bod wedi ein dysgu o’r cryd i siarad yn wylaidd, ac i feddwl yn barchus am fawrion ein gwlad; ond y gwir ydyw y gwir, a dylid ei ddweyd ar amgylchiad fel hwn. Ac nid oes dim ond rhyw bum mis, fel y gwyddoch, er pan ddarfu i’r hen Nansi Jones, ar ol bod yn dairymaid ragorol o fedrus ac o ffyddlon yn y Ddol Hir am dros ugain mlynedd, golli pob ceiniog a enillasai yn yr un modd, pan y mynnodd yr hen Lady Marigold o Blas y Dyffryn, bob dimai o’i rhent afresymol hi. Beth ydyw pethau fel hyn ond lladrad noeth? Ac yr oedd y drefn lunio cyfraith dros beth fel hyn, a’i darllen dair gwaith drosodd mewn dau lys seneddol, cyn gosod sel y goron wrthi, yn rogni mor gythreulig ag a ddyfeisiodd Turpin Wyld a’i gymdeithion erioed yn nyfnder y nos, yn seler dywyllafllys cyngor ei ogof. Druan o’r hen Nansi Jones, wedi colli drwy hyn y cyfan o holl ennill ei bywyd, wedi colli drwy hyn y cyfan ydoedd wedi ofalus gynilo i’w chynnal yn ei hen ddyddiau. Ydyw, mam, y mae peth fel hyn yn orthrymder anoddefadwy. Y mae yn farbariaeth o’r fath greulonaf; ac y mae y rhai sydd yn gweinyddu y fath gyfraith yn lladron o’r dosbarth hyllaf; y maent yn lladron hyfion wyneb-haul: ac y maent yn digywilydd ymogoneddu yn nerth trais eu lladradaeth. Gellwch chwi, fy nhad, ysgwyd pen, a gwenu a synnu bob yn ail, at hyfdra fy ymadroddion; ond nid wyf yn dywedyd dim ond y gwir. Yr wyf yn dywedyd gwirionedd eglur, mewn geiriau eglur; ac y mae yn llawn bryd i rai ddweyd y gwir am bethau fel hyn yn y mannau mwyaf cyhoedd, ac yn y geiriau mwyaf eglur. Y mae synwyr cyffredin y wlad wedi bod yn rhy wylaidd o lawer, a gonestrwydd cyffredin y wlad wedi bod yn rhy ddistaw o lawer yn nghylch pethau fel hyn.”\n“Ond,” ebe’r tad a’r fam, eu dau ar unwaith, “er mwyn popeth, John anwyl, gad yna bobl fawrion y senedd a’r gyfraith; gad i ni ystyried beth sydd i ni wneyd yn awr?”\n“Beth sydd i ni wneyd?” ebe John. “Nid oes dim i ni ei wneyd ond MYNED I AMERICA. Nid ydyw yn awr ddim hanner mor dreulfawr, na hanner mor dywyll, na hanner mor beryglus, i fyned yno ag ydoedd pan aeth fy nau ewythr, a’m dwy fodryb, yno ddeugain mlynedd yn ol; a gwyddoch yn dda fel y maent hwy a’u plant wedi llwyddo. Gallwn gyhoeddi ocsiwn yn ddioed; ac ar ol talu i bawb bob ffryling o’u gofyn, bydd gennym dros ddwy ran o dair o’r cynnyrch tuag at ddechreu byw o newydd yn nyffryn bras y Missouri. Trwy drugeredd, ni raid i ni ddim eto gladael i’r ocsiwn ar ein pethau fod dan fawd y bailïaid. Cawn werthu pan y mynnom, ac fel y mynnom. Codwch eich calon, fy anwyl dad a mam; y mae grennych chwech o blant cryfion fyddant yn ffyddlon i chwi hyd angeu. Yr ydym oll gyda chwi yn awr, ac yn gwbl ryddion i ddyfod gyda chwi i America. Yr ydym yn nyddiau goreu ein nerth, wedi ein hyfforddi i lafurio. Y mae pob golwg a gobaith y gallwn wneyd yn dda yn America. Codwch eich calonnau, cawn drigo yno eto yn llawen ac yn ddiogel bob un dan ei olewydden a’i ffigysbren ei hun; ac ni chaiff yr un o honoch chwi ddioddef dim eisieu tra y bydd dim modd gennym ni i’ch cynorthwyo.”\n“Ond,” ebe y fam, a’i llygaid yn llawn, “a wyt ti ddim yn meddwl, John, y medrem ni gael ffarm oddeutu yma, dan ryw arglwydd tir arall, yn hen wlad anwyl ein genedigaeth?”\n“Nac ellir yn wir, fy anwyl fam; y mae bron yn amhosibl cael cynnyg ar ffarm o unrhyw werth, dan unrhyw feistr tir ag sy’n deall y ffordd i gefnogi ei denantiaid. Nid llawer o’r arglwyddi tir hynny sydd i’w cael yn ein gwlad ni yn awr; ac am y lleill oll, nid oes dim llawer o ddewis rhyngddynt. Ni waeth ganddynt yn y byd pwy a wasgant, na pha faint a wasgant ar y sawl a gânt dan eu hawdurdod, am y cânt hwy y geiniog uchaf rywfodd. Y mae llaweroedd o honynt, drwy eu dylni, a’u gwastraff, a’u gorthrymder, wedi bron andwyo eu hetifeddiaethau, ac wedi rhedeg i ddyled dros eu pennau; ac y maent, er gwasgu a chribddeilio, bron yn methu cael dau pen y llinyn yn nghyd. Y mae eraill o honynt yn ddigon cyfoethog; ond nid oes ganddynt na chalon na challineb i ddim ond i wasgu a gor thrymu. Dyna yr hen Lady V. o Garth Tafwys. Y mae yn graig o arian, ond y mae yn ddraig o greulondeb tuag at ei thenantiaid. Bu ganddi yn fy nghof i saith o denantiaid ar y ffarm fwyaf sydd ganddi; a darfu iddi bron andwyo eu teuluoedd. A gwyddoch fod amryw o ffermydd goreu y General Malden yn awr ar ei law. Bu amryw amaethwyr craffus, cryfion, yn eu golwg; ond y mae yr hen General, er ei fod yn colli cannoedd arnynt bob blwyddyn, yn rhy gyndyn i’w gosod am renti, ac ar amodau ag y gellir byw arnynt, a thalu am danynt. A dyna ein hen gymydogion H. H., a B. W., a D. D. E., y rhai a gydnabyddir fel y ffarmwyr goreu yn yr holl wlad, wedi llwyr benderfynu rhoddi eu ffermydd i fyny Wyl Fair nesaf; ac y mae eu meistr hwy yn cael ei ystyried yn un lled deg a rhesymol: a rhywbeth tebyg ydyw bron yn mhobman. Y gwir yw, dyrysodd rhwysg rhyfel dyddiau gogoniant yr hen Boni wŷr mawr ein gwlad; cawsant flas y pryd hynny ar renti uchel, ac ymchwyddasant i fyw yn wastraffus ar y rhenti hynny; ac y maent hyd heddyw heb ddysgu, neu yn hytrach heb geisio dysgu, cael pethau i’w lle. Amserau caled iawn gafodd y ffarmwyr bron o hyd o hynny hyd heddyw. Llai nag a feddyliech chwi o’r tenantiaid goreu sydd wedi gallu cael dim cyflog am eu llafur, chwaethach llog am eu heiddo. Y mae miloedd obonynt wedi rhoddi nerth eu dyddiau goreu i’w meistradoedd am flynyddoedd lawer am ddim ond eu bwyd; ïe, y maent yn dlotach o lawer yn awr ar ol eu holl ofal, a’u holl lafur, nag oeddynt ddeng mlynedd at hugain yn ol. Y mae yr arglwyddi tiroedd yn eu diraddio ac yn eu trin fel caethion. Y maent yn meddwl ei bod yn fraint iddynt lafurio am ddim er eu cynnal hwy; ac y maent yn cydymgyngreirio i gadw i fyny renti hen ddyddiau Boni er cynnal i fyny rwysg a rhysedd gwallgofrwydd y dyddiau hynny. Goreu i ni, yn wir, po gyntaf yr awn i’r America. Nid oes dim golwg am ddyddiau gwell yma. Yr ydych chwi yn lled adnabyddus o amgylchiadau y rhan fwyaf o ffarmwyr yr ardaloedd hyn. Yr wyf fi yn barnu, yn ol pob hanes, fod y serfs yn Russia, er caethed ydynt, wedi ennill mwy yn y deugain mlynedd diweddaf nag a enillodd y rhan fwyaf o denantiaid ucheldiroedd Cymru. Onid ydych chwi wedi cyfaddef lawer gwaith mai gwanychu yn raddol y maent o hyd, er eu holl ymdrech, er’s dros ddeunaw mlynedd ar hugain. Os ydyw gwersi hanesion byrion fy hen lyfr ysgol i yn gywir, y maent yn trin tenantiaid y wlad yma yn awr yn yr un modd yn union ag y dywedir fod barwniaid Russia yn trin eu caeth-denantiaid. Y mae llawer o etifeddiaethau llydain yn cael eu trin yng Nghymru yn awr yn yr un dull yn union ag yr oedd arglwyddi gloddestgar Rhufain yn trin eu hetifeddiaethau yn mlynyddoedd olaf adfeiliad eu hymerodraeth. Gwyddoch yn burion fel y mae y meistri tiroedd a’u stewardiaid wedi bod yn anialeiddio yr Iwerddon drwy y blynyddoedd, nes ydynt o’r diwedd wedi torri eu tenantiaid, ac wedi torri eu hunain hefyd, ac wedi achosi tlodi mawr drwy rannau helaeth o’r wlad werdd honno. Y mae rhai parthau o Gymru wedi cael eu gwasgu i gyflwr lled Iwerddonaidd. Y mae y ffyrdd a’r adeiladau yn warth i’r oes. Y mae yn drwm iawn fod arglwyddi tiroedd mor ddiwladgarwch, mor ddiddyniolaeth, ac mor gibddall i’w lles eu hunain. Yn lle ymhyfrydu yn ffyniant ac yn nedwyddwch eu tenantiaid, y maent yn llawenychu yn ysbryd ac yn moesau gwasaidd eu caethiwed a’u tlodi. Gwyddoch yn eithaf da ein bod ni bob amser wedi byw mor gynnil ag oedd bosibl i ni. Gwnaeth hen gyfrwy fy nhad cu y tro i ni rhyngom oll tan y Gwanwyn diweddaf, pan y cawsom gyfrwy newydd cryf a rhadlawn; ac yr ydych yn cofio yn burion ddanodion y mân-squires spardynawg, meibion y steward, pan yr aeth fy mrawd ieuangaf i ffair Galanmai ar gefn y cyfrwy newydd am y tro cyntaf. Rhaid i bob cyfrwy gael ei daith gyntaf rywbryd. Yr oedd fy mrawd, ar ebol du a’r cyfrwy newydd, yn edrych yn bur dda y bore hwnnw. Gwn nad anghofiwch byth mo edrychiad na geiriati ladies ieuainc drawing-room y steward pan yr aeth fy chwaer dal wridog Betsy, dair blynedd yn ol, heibio i’w ffenestr fawr yn ei shawl wlanen newydd i edrych am ei chyfnitheroedd o’r Dyffryn: ac yr ydys yn dweyd fod yr hen ffarmwr cloff diwyd Edward Sparing i lawr yn llyfr private y steward am ei fod wedi prynnu dog-cart gref dda gan ei gymydog cywrain Wheelwright Davies i’w gario ef a’i ferch wylaidd lân lanwaith Elen i farchnad yr ŷd a’r ymenyn. Cewch chwi weled na bydd neb yn fuan i drin y tir yn yr hen wlad lethedig yma ond personiaid a beggeriaid, a mân-squires a demireps, ac uwch-stewardiaid ac îs-stewardiaid, a chlepgwn a thurncoats, a gamekeepers a bailïaid; a ffarmio ardderchog arswydus fydd yn bod yma y pryd hynny. Caiff arglwyddi tiroedd weled eu camgymeriad, a theimlo eu colled y pryd hynny, ond bydd yn rhy ddiweddar iddynt edifarhau. Ni bydd dim gobaith iddynt hwy weled diwygiad cyn eu marw. Dichon y caiff y tô ar ol y nesaf weled dyddiau gwell yn hen wlad wyllt Gwalia.”\n“Ond,” ebe’r tad, “a fyddai ddim yn well i ni ymfudo i ryw dalaeth Brydeinisg? Dywedir fod yn awyr iachus deheubarth Affrica filiynau ar filiynau o gyfeiriau o wastad-dir bras ffrwythlawn heb neb i’w trin. A fyddai ddim yn well i ni geisio prynnu ffarm fawr dda mewn lle felly?”\n“Yr wyf yn meddwl, fy nhad, na byddai. Yr wyf yn credu y buasai yn hawdd iawn prynnu ffermydd ardderchog yno pe buasid o’r dechreu yn ymddwyn yn agos i deg a boneddigaidd tuag at y cynfrodorion. Ond yn awr y mae Syr Hero Harri Aliwal a’i gydswyddwyr mawrfrydig a gwronaidd, drwy gyfarwyddyd a than awdurdod swyddfa llys uchel y taleithiau tramor, wedi poeni a dirmygu a gormesu cynfrodorion y parthau dymunol hynny nes eu gyrru yn wallgof gynddeiriog; ac yr ydys yn benderfynol i’w llwyr ddiwreiddio o’r tir, a’u hymlid i ddinistr bythol cyn gynted ag y byddo bosibl; ac y mae swyddwyr Prydain wedi chwythu un o wageni mwyaf y brodorion yn yfflon gyrbibion er dangos fod ganddynt ddigon o bowdr i ddryllio pob peth yno o’u blaen.”\n“Wel,” ebe’r tad eilwaith, “pe bai ni yn gwneyd i fyny ein meddyliau i fyned i America, a fyddai ddim yn well i ni aros ychydig i edrych beth a ddaw?”\n“Na, yn wir, yr wyf yn meddwl mai colled fyddai hynny; ac y byddai yn llawer gwell i ni baratoi i fyned ar unwaith. Y mae yn wir y gallem ni droi yn union y weirglodd fawr dan y tŷ, a’r borfa hir dan y ’sgubor bellaf, i wenith; ond gwnai hynny lawer mwy o ddrwg i’r tenant newydd nag a wnai o les i ni; a byddai yn well i ni ymadael heb fod dim lle ganddynt i ddweyd ein bod ni wedi cymeryd mantais oddiwrth unrhyw gytundeb llac penagored i wneyd dim tebyg i dro bach felly. Yr ydym ni wedi eu gwasanaethu am dymor hir yn onest ac yn anrhydeddus, ac ni hoffwn mewn un modd i’r un tro bach felly lychwino ein hymddygiad wrth ymadael â hwy.”\n“Yr wyt yn hollol right, John,” ebe y tad; “ni fynnwn innau er dim redeg y ffarm, na’i drygu mewn un modd, fel ag i golledu ein dilynwr, pwy bynag fyddo,—oblegid” * * * * *\nAr ganol yr ymddiddan yma, daeth Foulk Edward, yr under-steward, i’r tŷ i ofyn i John a’i frodyr ddyfod gydag ef yn union deg a’u harfau cau a’u menyg i drwsio gwrych y nursery.\nYmhen rhyw dair wythnos ar ol hyn, pan ydoedd Squire Speedwell yn gyrru yn lled fore ar draws Ffridd Hir Cihaul Uchaf, goddiweddwyd ef gan ruthr trwm o eirlaw, a charlamodd ei oreu am gysgod at ysgubor uchaf Ffarmwr Careful. Yr oedd y ffarmwr yn digwydd bod yno y pryd hynny yn trwsio ei ôg fawr, ag oedd wedi cael ei thorri wrth gael ei llusgo yn erbyn dannedd, neu ar draws asennau, y graig ddu oedd yn ngbanol ei faes gwenith uchaf. Brysiodd y ffarmwr yn bur garedig a boneddigaidd i gael y Squire a’i farch i ddiddosfan; ac wrth ddiolch am ei garedigrwydd, sylwodd y Squire fod mwy na thair blynedd er pan oedd ef wedi bod y ffordd honno o’r blaen; fod yn hoff iawn ganddo weled, wrth ddyfod i fyny y Ffridd, fel yr oedd hen ffarm Cilhaul Uchaf wedi cael ei threfnu a’i gwella yn y blynyddoedd diweddaf, a’i fod yn gobeithio y cai y tenant oes hir i fwynhau tâl am ei lafur. Cydnabyddodd John Careful, mewn llais trist isel, ei fod ef a’i deulu wedi myned i lawer iawn o lafur ac o draul er gwella y ffarm, ond eu bod yn colli y cyfan,—ei fod newydd dderbyn notice i ymadael.\n“Nac ydych, ’does bosibl,” ebe’r Squire yn bur sydyn.\n“Ydym yn wir,” meddai y tenant. “A ydyw eich meistr tir yn gwybod eich bod yn ymadael?”\n“Yn wir, syr, nid wyf yn gwybod hynny.” “Wel, yr wyf fi yn disgwyl cael gweled eich meistr tir yfory, neu drenydd, ac mi siaradaf ag ef yn nghylch y mater.”\n“Yr wyf yn rhwymedig ac yn ddiolchgar iawn i chwi yn wir, syr; ond yr wyf yn ofni na byddai hynny o ddim lles i ni nac i neb arall. Y mae yn awr yn rhy ddiweddar. Gwasanaethodd y steward fi a’r notice â’i law ei hun, a hynny mewn dull pur benderfynol. Y mae fy meibion yn teimlo ein bod wedi cael cam creulon, ac y maent yn gofidio yn ddwys o’r herwydd; ac y maent yn hollol benderfynol i fyned i America, ac y maent yn daer iawn ar i’w rhieni fyned gyda hwy.”\n“Yr anwyl mawr, gwarchod ni, gobeithio nad yw Mrs. Careful a chwithau ddim yn meddwl myned dros y môr i’r America yn eich oed chwi.”\n“Ydym, yn wir, syr, ac ni awn hefyd os bydd ein plant yn myned.”\n“Na, na, Mr. Careful bach, ail ystyriwch y peth—gwyliwch rhag y fath helbul, a pherswadiwch eich meibion i beidio gadael gwlad eu genedigaeth. Goddefwch i mi gael cyfle i siarad â’ch meistr tir yn nghylch y peth. Caf adeg yn bur fuan. Aroswch chwi—; gadewch i ni weled—; gwrandewch yn awr—. Y mae eich meistr tir i fod yn Hunt Fawr C * * * yr wythnos nesaf. Deuwch yno; a byddwch yn sicr o ddyfod yno; a deuwch yno yn fore: mynnaf fi gyfle i chwi gael ei weled a siarad ag ef, a chawn glywed beth a ddywed.”\n“Yr wyf yn ddiolchgar iawn i chwi yn wir, syr, am eich ewyllys da, a’ch cyngor caredig. Yr wyf yn teimlo yn bur isel a hiraethlawn wrth feddwl am fyned o fy hen gartref a’m hen wlad, ond yr wyf yn ofni mai felly y bydd. Y mae y plant yn dynn iawn am fyned, gan ein bod wedi cael y fath gam a’r fath amharch—y mae yn rhy bell i feddwl am wneyd dim pen yn awr. O’r braidd y gwrandawai y plant yn awr ar unrhyw gyngiad i aros yma. Yr ydys wedi ymddwyn tuag atom yn groes i bob cyfiawnder. Y mae yn amlwg fod y steward a’i fryd yn sefydlog ar gael ein lle; ac y mae ef a’i denlu yn rhai pur gwmpasog a chyfrwys, ac yn foddlon i wneuthur pob peth et cael eu cynllun i ben.”\n“Wel, wel, beth bynnag am hynny, gofalwch chwi am fod wrth Hotel C * * * erbyn hanner awr wedi wyth fore dydd yr Hunt. Y mae rhuthr y gawod yn awr drosodd; mi âf fi, os gwelwch yn dda: yr wyf wedi addaw cyfarfod tri o’m cyfeillion ar ben Bryn Grug y Grouse am hanner awr wedi deg.”\nDydd yr Hunt a ddaeth; ac yr oedd Ffarmwr Careful wrth yr Hotel, yn ol ei air, erbyn y funud benodedig: ac yr oedd yn edrych yn bur dda ar ol cerdded yno ar ei draed. Ymhen pum munud ar ol iddo gyrraedd yno, gwelai Lord Protection, ei feistr tir, yn myned heibio yn mraich Squire Speedwell. Y funud y canfu y Squire Mr. Careful yno, cododd ei fys arno i ddyfod yn mlaen, a dywedodd,—\n“O my lord, dyma eich hen denant John Careful, yr hwn y bum yn crybwyll wrthych am dano y nos o’r blaen.”\n“O, ho, bore da, Mr. Careful,” ebe Lord Protection; “gwn oddiwrth fy llyftau, ac oddiwrth yr hyn wyf yn glywed gan bawb, eich bod chwi yn un o’r tenantiaid goreu a mwyaf ymdrechgar a feddaf. Y mae yn wir yn ddrwg iawn gennyf eich bod yn myned i ymadael. Derbyniais air yn ddiweddar oddiwrth fy steward yn hysbysu eich bod yn cwyno ar y rhent, ac yn enwedig ar y codiad diweddaf. A ydyw y rhent mewn gwirionedd yn rhy uchel, Mr. Careful? Nis mynnwn er dim i’ch ffarm chwi fod yn rhy ddrud i chwi allu talu am dani. Nid wyf yn gallu cofio yn awr yn gywir am ei hansawdd. Nid wyf erioed wedi cael hamdden a chyfle i edrych yn fanwl dros Cilhaul Uchaf. Ydych chwi yn barnu yn gydwybodol ei bod hi yn rhy ddrud?”\n“Ydyw yn wir, my lord, y mae yn rhy ddrud. Yr wyf fi a’m teulu wedi gwneuthur prawf teg o hrnny. Ffarm wlyb, oer, amlwg, lechweddog, lawn o gerryg, ydyw—yn gofyn traul a llafur anghyffredin i’w thrin. Darfu i ni, yn y blynyddoedd diweddaf, wario llawer mewn gwelliantau. Yr oedd y codiad yn un trwm afresymol, ac yn un hynod o anamserol; a darfu i briswyr eraill gymeryd achlysur a mantais oddiwrth brisiad eich goruchwyliwr chwi i wneuthur niwaid mawr i ni. Yr ydym, yn wir, my lord, wedi cael cam cywilyddus; a darfu i mi gwyno wrth eich steward, a dywedyd nad oedd dim modd i mi dalu am y ffarm yn ol y rhent a’r trethoedd a’r prisiau presennol; a rhoddodd y steward i mi notice i ymadael, ac awgrymodd y byddai yn ddigon hawdd iddo osod y ffarm y diwrnod a fynno.”\n“Ac, my lord,” ebe Squire Speedwell, yn bur sydyn, “y mae John Careful a’i deulu yn penderfynu myned i America. Byddai yn resyn yn wir, my lord, iddynt ymadael ac ymfudo felly. Gadael eich estate chwi. Gadael hen aelwyd eu tadau; a gadael gwlad hoff eu genedigaeth. Tad cu John oedd un o’r dynion cryfion fu’n cadeirio eich tad cu chwi drwy y ddinas yma yn amser yr election fawr; a bu ei dad ef yn cario eich tad chwi ar achlysur y gyffelyb fuddugoliaeth ar ol hynny; ac y mae ganddo yn awr dri o feibion talion gwridog cryfion, nad ellid byth gael rhai mwy noble i gario eich mab chwi yn yr election nesaf. Da chwi, my lord, er mwyn pob peth, gwnewch rywbeth o’u tu yn yr amgylchiad a’r bwlch yma. Yn wir nid yw ddim yn amser yn awr i daflu ymaith y fath hen denant ymdrechgar a gofalus.”\n“Wel, mi wnaf yn sicr. Mynnaf siarad â’r steward ar y mater yn yr Audit nesaf. Yr wyf fi yn credu fod fy stewardiaid i yn ceisio gwneyd eu goreu. Nid wyf yn meddwl nad allant hwy gamgymeryd fel pobl eraill; ond yr wyf yn credu eu bod yn bryderus ac yn awyddus ac yn llafurus ac yn ddiwyd ac yn ystyriol i wneyd yr oll ag a allant yn y modd goreu; ac nid wyf yn hoffi ymyrryd â’u trefniadau; ond yn wir yr wyf yn dwys deimlo dros fy nhenantiaid tlodion ymdrechgar yn y blynyddoedd isel hyn. Y mae dyddiau treth yr ŷd, dyddiau deddfau amddiffyniad eu marchnad hwy, dyddiau prisiau adeg fyw y rhyfeloedd, wedi hen fyned heibio. Y mae’n debyg gennyf ei bod yn bur ddrwg er’s tro yn awr ar denantiaid; ac yr wyf yn ofni yn wir, John Careful, eich bod chwi wedi cael eich gwasgu, a gobeithio yr wyf y gwelaf fy ffordd yn oleu ac yn rhydd i mi eich cynorthwyo chwi yn y bwlch yma. Ond dywedwch i mi, John, a ydych chwi ddim yn meddwl y gallai rhai o’r tenantiaid wneyd mwy o’u ffermydd nag y maent yn ei wneyd?”\n“Ydwyf, my lord, yr wyf yn meddwl y gallent, ond iddynt gael cynorthwy a chefnogiad ac addysg; ond os rhoddwch chwi bedwar can pwys ar ysgwydd dyn nad all gario ond tri chan pwys, yr ydych yn sicr o’i wneyd bob yn dipyn yn anewyllysgar ac yn analluog i gario dau gan pwys. Os gorfodwch chwi ddyn i redeg triugain milldir y dydd, pan na ddylai redeg ond deugain byddwch yn sicr cyn hir o’i redeg i’r pen. Y mae llawer o ffarmwyr yn awr wedi eu gwasgu mor isel fel nad oes ganddynt ddim calon na nerth i gynnyg at orchwylion ag y buasent dan amgylchiadau mwy cefnog yn sicr o’u cyflawni. Peth eithaf priodol—ïe, peth da ragorol, my lord, fyddai i’ch stewardiaid trymion llymion chwi ysbarduno tenantiaid a gweithwyr cysglyd, dioglyd, rhodianllyd, clebrog; ac yn wir yr wyf yn hoffi o’m calon gweled rhai swrth a segur felly yn ei chael hi hyd adref; ond ar ol ei rhoi hi yn ddiarbed i’r rhai afler a marwaidd, carwn yn fawr weled eich steward mawr chwi, yn union ar ol derbyn y rhenti, yn galw y rhai diwyd ac ymdrechgar o’i ddeutu i square yr Hotel, a charwn ei weled yn eu canol, fel pregethwr ’Senters, yn dringo carreg yr Horse-block, i areithio er canmol ac er cefnogi eu gofal a’u llafur. Carwn ei weled yn sefyll yn syth ar ben hen garreg yr Horse-block; ac ar ol rhyddhau a glanhau ei wddf, a thynnu ei gadach allan i sychu ei wyneb a’i wefus, hoffwn ei weled yn estyn ei law am osteg a gwrandawiad, a’i glywed yn areithio yn debyg i hyn:—\n“‘Fy hoff gyfeillion,—Yr wyf yn eich galw yn gyfeillion, oblegid yr wyf fi yn gyfaill i chwi, ac yr wyf yn dymuno parhau yn gyfaill i chwi; ac y mae o bwys mawr i ni fod yn gyfeillion. Y mae eich meistr tir urddasol a haelfrydig wedi erchi i mi hysbysu i chwi ei fod ef yn dymuno eich ffyniant a’ch cysur—ei fod yn dymuno i chwi wneyd yn dda, ac edrych yn dda—ei fod yn dymuno i chwi gadw offer hwsmonaeth da, a stoc dda; a’i fod am i chwi gael pantry llawn a phwrs llawn, a’i fod am i chwi allu sparin arian bob blwyddyn. Y mae yn beth hollol deg a gweddus i chwi gael rhywfaint o gyflog am eich gofal a’ch lludded, a rhywfaint o log am yr arian sydd gennych yn nodrefniad a stociad eich ffermydd; ond ar yr amserau drwg a dyryslyd hyn, dylech fod yn foddlon ar dalion cymedrol, eto dylai pob un o honoch gynilo ychydig bob blwyddyn, os na bydd rhyw dreuliau teuluaidd anarferol yn lluddias hynny. Dylech ymdrechu cynilo ychydig bob blwyddyn erbyn angen a methiant y dyddiau a ddaw. Ewyllys arbennig eich meistr tir ydyw i chwi gael pob anogaeth a chefnogiad. Byddwch yn ddiwyd a gofalus. Gochelwch bob difrod a diogi. Astudiwch eich cynlluniau yn fanylaidd. Cyn dechreu ar unrhyw orchwyl, eisteddwch yn gyntaf i fwrw y draul. Cedwch eich cyfrifon yn llawn ac yn eglur. Ymgedwch gartref hyd y gellwch. Telwch eich ffordd yn gyflawn yn mhob man wrth fyned yn mlaen. Gochelwch ddechreu rhedeg i ddyled. Na phrynnwch byth ar y coel. Gochelwch arfer benthyca arian na dim arall. Cedwch eich buarthau yn gryno, eich cloddiau yn lân, eich cwterydd yn agored, eich gwrychoedd yn gyfain, eich ffyrdd yn gelyd, eich llwybrau yn sychion, eich tô yn ddiddos, a’ch holl adeiladau mewn trwsiad cyfaddas. Colled i chwi, yn gystal ag i’ch meistr, fyddai i chwi beidio gwneyd hynny. Gwn am ddwy neu dair o ysguboriau lle y cafodd tunelli o wair ei ddrygu y gaeaf diweddaf am fod y tô yn gollwng defni. Naw mlynedd yn ol, darfu i’ch arglwydd tir fyned i draul fawr i wneuthur ffordd newydd drwy Glyn y Bedw Gleision. Bu bron iawn i mi gorsio mewn mwy nag un man ar y ffordd honno yn mis Mawrth diweddaf. Nid wyf yn meddwl i neb drwsio dim arni, nac ar ei phyllau, nac ar ei ffosydd, nac ar ei routs, nac ar y cloddiau o’i hamgylch, er y dydd y cafodd ei gorffen. Nis gwn yn sicr ar bwy y mae bai mwyaf yr esgeulusdod, pa un ai ar arolygwyr ffyrdd y dre ddegwm ai ar denantiaid yr ardal; ond yr wyf yn sicr pe buasai eich meistr tir yn dyfod ar hyd-ddi yn y Gwanwyn diweddaf, a phe buasai yn gweled ôl teyrnasiad gwlawogydd naw gaeaf ar bob rhan o honi, y buasai yn gwylltio gymaint fel y buasai yn ysgubo tenantiaid yr ardal honno i ffwrdd bob un oddiar ei etifeddiaeth. A gwelais hefyd wrychoedd mawr ceimion cysgodfawr canghenog, heb gael eu torri er dyddiau y Frenhines Ann, yn lledu eu gwraidd a’u brigau ar draws ac o amgylch rhai o’r dolydd mwyaf cysgodol yn yr holl wlad. Peidiwch er dim ag aredig mwy o dir nag a fedrwch wrteithio. Bydd hynny yn sicr o achosi colled. Yr wyf yn meddwl y gwnai gwisg go dda yn awr ac eilwaith o bridd a chalch, neu o bridd a thail, i’ch porfeydd a’ch gweirgloddiau dalu yn well O lawer yn y wlad oer fas wleb anwastad yma nag i chwi lafurio i droi gormod. Gwelais y dydd o’r blaen, wrth fyned ar draws gyda’r cwn, hen domenydd llydain o dywyrch ffosydd ar ganol y gweirgloddiau gwair, yn y mannau goreu arnynt; ac yr oedd argoelion digon eglur fod y tomennau hynny wedi bod yno ar ffordd y bladur er’s degau o flynyddoedd. A gwelais hefyd y cloddiau a’r ffosydd oddeutu amryw gaeau gwlybion wedi llawn gau, a’r mân-ffrydiau sly yn ymlithro yn ddistaw drwy’r dydd a thrwy’r nos o’r clawdd i’r cae i andwyo y tir. Yr oeddwn bron gwylltio wrth weled hynny, eisiau fod y cloddiau a’r ffosydd yn cael eu hagor, a’r tywyrch yn cael eu cymysgu â’r hen domenydd gorsychion, a’r cyfan yn ol hynny yn cael eu cymysgu â chalch neu â thail i’w daenu dros y caeau. Gellid dyblu cynnyrch rhosydd a chaeau gwlybion yn y dull hynny. Y mae rhai yn meddwl y gellid gwneyd defnydd da o glai drwy ei olosgi. Er mwyn pob peth ymdrechwch ddyfeisio rhyw foddion er atal egriad, a llifiad ymaith yr ammonia o’ch tomennydd: neu, mewn geiriau eraill, er atal colli nodd y rhinwedd o’r tail, yr hyn yw ei nerth fel gwrtaith. Gwelais ddoe, wrth fyned heibio, amryw domennydd yn bur wasgarog, ar dapiau moelion, llechweddog, digysgod, heb fod yn agos mor gryno ac mor amddiffynedig ag y buasai yn hawdd iddynt fod. Yr oedd holl domennydd yr hen Farmwr Clout ar lethr craig, ar fin y nant; ac yr oedd eu brasder goreu yn llifo ymaith i nychu y brithylliaid oedd yn y llyn du oddidanynt: ac yr oedd pistyll trystfawr Ffarmwr Careless yn gwyllt-ffrydio ar draws buarth y tŷ, a thrwy fuarth yr ysgubor, a thros ochr yr ydlan, ac i lawr dros y ffordd i’r afon. Y mae y fferyllwyr craffaf yn dysgu i ni fod llawer iawn o nerth gwrteithiau cartrefol ein gwlad ni yn cael ei golli trwy fod y tomennydd yn cael eu gadael yn agored i’r tês ac i’r tymhestloedd. Dyfal astudiwch bob cynllun a osodir ger eich bron er ysgoi y colledion hynny. Y mae yr hen dai, a’r hen ysguboriau, ar lawer tyddyn wedi cael eu hadeiladu yn y mannau mwyaf anfanteisiol. Nid eich bai chwi oedd hynny. Gwn fod lle a dull adeiladau rhai ffermydd go fychain yn achosi colled o dros ugain punt yn y flwyddyn. Er pob peth astudiwch a chwiliwch am ryw foddion er atal i rinwedd eich tomennydd gael ei sugno gan y tês i’r wybren, na chael ei olchi gan y tywydd i’r môr. Gwn am amryw hen ffarmwyr a wnaethant lawer o arian yn eu dydd, ac nid wyf yn gwybod eu bod yn enwog am ddim ond am ruglo y buarthau, a chludo y cyfan i’r domen er ei mwyhau, ac am ei chadw yn gryno er ei hamddiffyn. Gwnewch eich goreu ymhob modd i frashau a chynyddu eich gwrtaith cartrefol. Cedwch oriau rheolaidd, yn enwedig wrth godi ac wrth noswylio, a chyda’ch prydiau bwyd. Dysgwch eich gweinidogion i fod yn ddiwyd, ac yn gynnil, ac yn onest. Erfyniwch arnynt er pob peth i fod yn eirwir, ac yn ffyddlon yn eich absenoldeb. Gwnewch eich goreu ar i bawb drwy’r ardal gael digon o waith. Peth ofnadwy ydyw meddwl am fechgyn neu ferched ieuainc mawrion cryfion iachus yn ymsegura mewn syrthni heb ddim i’w wneyd. Y mae llaweroedd drwy seguryd felly wedi cael eu handwyo am byth. Rhoddwch gymaint o ysgol ag a fedrwch i’ch plant. Ni fynnwn i er dim, ac yr wyf yn sicr nas mynnai eich meistr tir er dim, eich rhwymo na’ch gorfodi mewn un modd gyda golwg ar eich Sabbathau. Y mae yr addoli i fod yn hollol yn ol barn eich deall a theimlad eich calon eich hun; ond goddefwch i mi ddweyd na welais i ddim daioni yn dyfod erioed o’r bobl sy’n treulio eu Sabbathau i gysgu a dylyfu gên a rhodianna a hel cleber. Os byddwch chwi am ryw welliantau ag y dylai eich meistr tir eich cynorthwyo i’w gyflawni, ystyriwch eich cynlluniati gyda manylrwydd, a gadewch imi wybod eich cynygion. Yr oedd yn dda iawn gennyf eich gweled yma mor brydlawn bore heddyw. Y mae eich cinio yn awr yn barod; ac y mae gennyf i’w hysbysu i chwi y bydd eich arglwydd tir caredig yn eich dysgnyl oll i giniawa gydag ef yn y Castell Wyl Fair nesaf. Bydd yno y pryd hynny amryw foneddigion profiadol dysgedig i esbonio i chwi ryw egwyddorion newyddion gyda golwg ar ansawdd gwahanol briddoedd, a gwahanol wrteithiau, a gwahanol lysiau, yn nghydag amryw bethau eraill cysylltiedig â llwyddiant amaethyddiaeth. Gadewch i ni fyned oddiyma yn awr i’r ystafell ginio. Ni gawn ar ol cinio yfed iechyd da ein brenhines a’ch meistr tir; ac yna ymwasgarwn bob un i’w gartref.”\n“Aros, John, aros; yr wyt ti yn awr yn pregethu dyledswydd i dy uwchradd, a hynny mewn dull pur gyfrwys. Yr wyf wrth dy wrando wedi colli adeg i weled cychwyniad y llwynog; yr wyf eisus yn rhy ddiweddar, ac mi gollaf hynny o sport.”\n“Yr wyf yn deisyf eich pardwn, my lord; yr oeddwn yn rhy ddifeddwl wrth gymeryd eich amser chwi felly; ond yn wir, ni buaswn i byth yn dweyd cymaint oni buasai eich bod chwi yn gwenu mor isel ac mor garedig wrth wrando. Mi âf fi adref gynted ag y gallaf bellach.”\n“Aros, John, aros—paid a myned yn union eto. Yr wyf fi yn hoffi clywed hen denant fel tydi yn dweyd ei feddwl a’i brofidd yn rhydd ac yn eglur. Ychydig iawn yn wir wyf fi yn hidio yn awr am golli rhyw dipyn o sport ac o lafur yr hela llwynog. Nid oes gennyf fi yn awr ddim cymaint o flys at bethau felly ag a fu gennyf unwaith; ac yn wir yr wyf yn ofni ein bod ni ar ddyddiau hela fel hyn yn gwneyd cryn niwaid i borfeydd a gwrychoedd a chaeau ŷd ein tenantiaid. Y mae ein mintai heddyw rhwng cwn a meirch a dynion yn un bur fawr. Yr wyf yn ofni fod ein blys ni am sport yn costio yn lled ddrud iddynt hwy. Yr ydym, yn gyntaf, yn diygu eu meusydd hwy ar ddyddiau ein helwriaeth. Yn ail, eu gwellt a’u hegin a’u hŷd hwy sydd yn porthi ac yn pesgi ein cwningod a’n hysgyfarnogod a’n hadar tewion ni. Yn drydydd, y maent hwy yn lled fynych yn gorfod lletya a byrddio ein milgwn a’n bytheuaid ieuainc ni, pan y bydd tymor sport yr hela drosodd. Ac yn bedwerydd, os digwydd iddynt hwy rywdro, yn rhyw ddull, ddyfod ar draws petrisen, neu gyffologyn, neu gyw pheasant, neu gwningen, neu ysgyfarnog, dyna, hwy ar unwaith wedi ymddyrysu yn rhwydau ein deddfau helwfiaeth ni; ac wrth ymwingo i geisio dianc yn rhydd, y maent y rhan amlaf yn colli eu tymherau, ac wedi hynny yn colli llywodraeth eu tafodau, ac bob yn dipyn ar ol hynny yn colli eu ffermydd. Atolwg, John, a fedri di ddweyd i mi pa faint o gost i denant ydyw cadw bytheuad neu filgi ieuanc?”\n“Na fedraf, my lord, ddim dweyd hynny yn fanwl. Byddai yn drueni creulawn hanner newynu ci ieuanc. Os caiff ei gadw yn dda, costia gymaint a chadw mochyn; ac y mae y gofal o gadw ci ieuanc yn rhywbeth. Y mae helgi ieuanc cryf gwresog weithiau yn bur chwareus, braidd yn rhy chwareus ar adeg yr ŵyn bach; ac y mae yn anhawdd iawn gennyf feddwl am gi ieuanc wrth ei gadwyn ddydd a nos, ac edrych arno yn neidio o’m deutu gan ymbil arnaf â’i wên, ac â’i ddeigryn, ac â’i lygaid, ac â’i ochenaid, am ei ollwng yn rhydd o’i gadwyn i gael rhoddi mymryn bach o dro gyda mi drwy y coed a’r caeau.”\n“Ond, John, wyt ti yn golygu fod ein game ni, sef ein hadar a’n hysgyfarnogod ni, yn peri colled i’r tenantiaid?”\n“Byddai yn well gennyf, my lord, beidio ateb y gofyniad yna.”\n“Yn enw dyn, John, pam?”\n“Am nad yw y tenant byth ar ei ennill wrthsiarad ar bwnc fel yna.”\n“Twt, twt, John; yr oeddwn i wedi clywed dy fod di bob amser yn barod i ddweyd dy feddwl yn eglur a didderbynwyneb ar bob pwnc. Y mae fy ngofyniad i yn un digon dealladwy—A ydyw ein hysgyfarnogod a’n hadar ni yn achosi colled i’n tenantiaid?”\n“Wel, ydynt, my lord, y maent; y maent yn sicr. Y mae y tenant yn cael rhy fach yny dyddiau yma am besgi beef a mutton; ac nid yw yn cael dim am besgi cwningod ac ysgyfarnogod, ond rhyw ychydig o wenwyn ac o ddrwg ewyllys yn awr a phryd arall. Ni chefais i ddim cymaint o golled oddiwrth game ag a gafodd rhai tenantiaid; ond mi wn i am rai mannau lle y mae game yn cael brasder y porfeydd, a defnydd bara y tylwyth. Dyna’r gwir, my lord; ond yr wyf yn ofni fy mod yn eich digio wrth ei ddweyd.”\n“Nac wyt yn wir, John, nac wyt yn wir. Paid a meddwl fy mod wedi tramgwyddo o herwydd yr hyn a ddywedaist heddyw. Da iawn gennyf fy mod wedi cael cyfle i glywed dy farn a’th deimlad am y pethau yma. Byddai yn burion peth i ni gael adegau mynychach i glywed ein tenantiaid yn adrodd tipyn o’u helyntion; ac yn wir yr wyf fi bron iawn a blino ar bryder a rhwysg a rhodres bywyd uchel cyhoeddus, a rhyw ffurf-ddefodau swyddogol diddarfod. Yr wyf yn bwriadu edrych i mewn dipyn manylach rhagllaw i amgylchiadau fy etifeddiaeth, ac i gyfleusderau a chysuron y rhai sydd yn byw ac yn llafurio danaf. Y mae rhyw ddyledswyddau yn perthyn i bob meddiannau. Y mae rhyw rwymedigaethau yn nglŷn â phob eiddo; ac yn wir yr wyf fi am wneuthur mwy o hyn allan tuag at gynorthwyo fy nhenantiaid ymdrechgar. Yr wyf yn ofni yn fawr; ac yn wir, yr wyf yn gorfod hollol gredu ein bod ni, arglwyddi tiroedd, wedi bod yn llawer rhy esgeulus o ddyledswyddau blaenaf cylchoedd pwysig ein sefyllfa gymdeithasol; a bod hynny wedi bod yn golled fawr i ni ein hunain, yn gystal ag i eraill. Y mae arglwyddi y gweithiau haearn yn gwybod maint a nerth a thraul eu ffwrneisiau. Y mae arglwyddi y mwnau yn gwybod hanes traul a chynnyrch eu cloddfeydd. Y mae y manufacturers yn dyfal ymgais o hyd am berffeithio eu peiriannau. Y mae y masnachwr yn astudio yn barhaus y dulliau goreu i drefnu cistau a shelffydd a byrddau gwerthu ei fasnachdy. Y mae y marsiandwr yn gwybod yn dda am dunelliad ei longau:—ond nid ydym ni, y meistri tiroedd, wedi rhoddi bron ddim o’n meddwl erioed ar gyfansoddiad gwrtaith, nac ar drefniad lleoedd tomennau, nac ydlanau, na chyfansoddiad cutiau, nac ysguboriau, nallaethdai, na ffyrnau, na ffyrdd, na ffosydd, na gwrychoedd, na buarthau, na nemawr o ddim o gyfleusderau ein ffarmdai; ac y mae yr esgeulusdra cywilyddus yma wedi bod yn achos o golledion trymion i ni ein hunain, ac i’n tenantiaid. Ond yn wir, yr wyf fi o hyn allan yn bwriadu talu mwy o sylw i’r pethau hyn.”\n“Wel, yn wir, my lord, y mae yn dda iawn genyf fi eich clywed chwi yn dywedyd hynny, oblegid yr wyf yn gwybod y bydd eich sylw a’ch cyngor a’ch cefnogiad chwi yn sicr o fod o les anrhaethol i’ch tenantiaid a’u teuluoedd, ac yn elw mawr hefyd i’ch etifeddiaeth yn ei holl gysylltiadau. Bum i yn meddwl lawer gwaith, my lord, pe buasai perchenogion etifeddiaethau llydain fel eich un chwi, ac un Marshall Victor, ac un Countess Southland, ac un Duke Northland, yn cyduno i dalu i ddarlithydd dawnus, dysgedig, profiadol, am esbonio i’r tenantiaid wahanol ganghennau amaethyddiaeth, y buasai hynny yn ateb dibenion gwerthfawr, ond cynnal y cyfarfodydd mewn lleoedd cyfleus, ac ar adegau priodol. Ond dylai y darlithydd fod yn ddyn ymarferol yn gystal ag yn ddyn dysgedig; a dylai fod ganddo ddigon o dymer dda, ac o amynedd gwr boneddig, i gymeryd ei holi a’i groesholi gan yr hen Ffarmwr Grey, a’r ffarmwr ieuanc ymchwilgar Dicky Price, yn niwedd pob darlith, gyda golwg ar draul a holl gysylltiadau eraill y gwelliantau a fyddai y darlithydd am gynnyg i sylw y tenantiaid. Oblegid yr wyf fi yn credu, my lord, fod llaweroedd o’r scriblwyr barfog Llundeinaidd fu’n ysgrifennu yn ddiweddar i’r newyddiaduron ynghylch gwelliantau amaethyddol llechweddi a rhosydd Cymru wedi gwneuthur cam mawr â thenantiaid craffus ac ymdrechgar. Y mae yn ddigon hawdd gwybod mai ar ol cinio go fras, a diod go gref, yr oedd y scriblwyr barfog hynny yn dychymygu eu cynlluniau, ac yn gwneyd i fyny eu cyfrifon; ond nis gwn i ddim nad oedd rhyw grach-arglwydd go anghenog yn talu am eu cinio, er cael tipyn o logic cockney y papyr newydd yn esgus dros ei waith yn codi rhenti afresymol. Hoffwn i yn fawr iawn gael newid lle ag un o’r scriblwyr gwalltog hynny am dair blynedd. Cai ef ffarmio ochrau Cilhaul Uchaf, ac eisteddwn innau wrth ei ddesc yntau i gadw y cyfrifon. Yr wyf fi yn wir awyddus, my lord, am welliantau. Y mae yr oes yma yn oes am welliantau, a diwygiadau, a dyfeisiau. Gellir dichon ddyfod o hyd i egwyddorion a chynlluniau ag a all fod o les mawr i ffarmwyr. Nid oes gennyf fi ddim cydymdeimlad â’r ffarmwyr musgrell diog llygad-gauad ag ydynt ding-dong yn yr un man o hyd, yn esgeuluso neu yn gwrthod pob gwelliant profedig er teced y byddo yn cael ei osod ger eu bron, ac er taered y byddo yn cael ei gymhell i’w hystyriaeth; ond yr wyf ar yr un pryd yn protestio yn erbyn cynlluniau gwylltion, a chyfrifon bylchog gwallus, y scriblwyr menyddboeth penfeddal sy’n ysgrifenu llythyrau i’r newyddiaduron am geiniog y line gan y swyddfa, neu am gig rhost a grog gan arglwydd y tyddyn: peth ofnadwy ydyw ysgrifenu am gyflog er mwyn boddhau pobl nad ydynt am wybod y gwirionedd.”\n“Eh, oh, John, yr wyt ti yn dechreu twymo mymryn yrwan, ac yn myned braidd yn ddoniol. Rhaid i mi fyned yn awr. Glywi di swn gwyllt y bytheuaid? Y maent yn fyw ar eu full cry. Yr wyf yn gobeithio cael dy weled yn fuan eto; ac fel y dywedais o’r blaen, byddaf yn sicr o gofio am dy achos pan ddaw diwrnod yr Audit.”\nDaeth dydd yr Audit, a gofynnodd y lord i’r steward paham yr oedd John Careful yn ymadael o’r Cilhaul Uchaf. Atebodd y steward mai o herwydd ei fod o hyd yn achwyn ar y codiad diweddar, a’i fod wedi dywedyd drachefn a thrachefn nad allai ddim talu y rhent presennol; ac am fod pobl ieuainc cryfion, newydd briodi, pur gyfrifol, yn gwbl barod i gymeryd y ffarm am y rhent presennol.\n“Ond dywedir i mi,” meddai’r lord, “fod John Careful wedi gwario llawer iawn mewn gwelliantau yno, a bod ei blant oll yn rhai sobr, deallus, a gweithgar, dros ben, a’u bod wedi llafurio llawer yno. Byddai yn dda iawn gennyf pe medrem ddyfod i ryw gytundeb yn eu hachos. Byddai yn ofidus gennyf golli y fath denantiaid.”\n“Yr wyf yn ofni, my lord, os gwnawn blygu i ostwng y rhent iddynt hwy, y deuwn ni i ddyryswch diderfyn gyda thenantiaid eraill.”\n“Wel, dichon y dylem ni adystyried achos yr holl denantiaid, ac y dylem gymeryd rhyw sylw neillduol o’r rhai sydd wedi gwario a llafurio fwyaf mewn gwelliantau.”\n“Na, yn wir, nid yn awr, my lord, os gallwn mewn modd yn y byd osgoi hynny. Buasai yn dda iawn pe buasai mwy o ystyriaeth ac o bwyll yn bod yn yr amser a aeth heibio, a phe buasai mwy o ymchwiliad yn cael ei wneyd i draul a llafur tenantiaid mewn gwelliantau yn amserau rhai o’r prisiadau a wnaethpwyd yn y blynyddoedd a aethant heibio,—ond nis gallwn ni ddim galw yn ol yn awr yr adegau hynny. Y mae’r camgymeriadau a wnaethpwyd yn awr yn hen. Y maent yn hen bethau wedi myned heibio. Nid ellir dim eu galw yn ol yn awr. Y mae yn rhy ddiweddar yn awr i feddwl am eu hadystyried. Y mae yr ymwthio am ffermydd yn parhau o hyd, yn enwedig yr ymwthio am y ffermydd ag ydynt mewn trefn weddol o dda; ac yn wir, nid wyf fi ddim yn meddwl, pe baem ni yn gostwng, ac yn gostwng llawer i’r Carefuls, y gofynnent byth eto am Gilhaul Uchaf. Y mae cryn ysbryd ymsymud ac ymfudo yn awr yn y wlad. Nis gwn yn sicr beth ddaw o honi. Mae rhai tenantiaid yn dechreu myned braidd yn ystyfnig, ac yn wir weithiau yn dafodog.”\n“Ydych chwi wedi addaw Cilhaul i ryw un?”\n“Na, nac ydwyf, my lord, ddim wedi ei haddaw; ond yr ydwyf, my lord, bron cystal a bod wedi ei haddaw i Mr. a Mrs. Jacob Highmind. Y maent yn bobl ieuainc bywiog, boneddigaidd, gwetlhgar, diolchgar, yn geraint i deuluoedd Eglwysig, o egwyddorion ystwyth, plygadwy, conserva-toriaidd. Y mae ganddynt ddigon o arian at eu llaw, ac y maent yn debyg o drin yn dda ragorol, mewn dull fydd yn enw ac yn elw i’r estate: a’r hyn sydd o braidd fwy pwys na dim ydyw, y cawn ni glywed yn ddistaw o bryd i bryd yr oll fydd yn cael ei ddweyd a’i wneyd yn yr ardal. Gallaf sicrhau i chwi, my lord, fod yr Highminds yn bobl barchus iawn. Y maent yn perthyn dipyn i deulu dylanwadol y Sliminds. Yr wyf yn addef fod y Carefuls yn bobl ddiwyd, geirwir, ymdrechgar, cymydogol; ond y maent yn GAPELWYR pur dynion.”\n“Wel, beth er hynny, yr oedd eu hynafiaid yn gapelwyr tynion, ond yr oeddynt yn denantiaid rhagotol.”\n“Ie, dichon eu bod, my lord, ond nid oedd y tadau ddim mor ystyfnig, ddim yn agos mor dynion, a’r bobl yma. Nid yw y bobl yma ddim yn myned i’r Eglwys hyd yn nod a’r ŵyl y Groglith, nac ar Sul y Pasg, nac ar ddydd lau y Dyrchafael, nac ar ddydd Nadolig ein Harglwydd, na dydd puredigaeth y fendigedig; forwyn, na dydd y santeiddlan wirioniaid, na dydd cydfrad y Papistiaid, na dydd merthyrolaeth y brenin Siarles, na dydd adferiad y brenhinol deulu, na dydd St. Bartholomeus, na dydd St. Andreas, nac un dydd gŵyl arall.”\n“Da iawn genyf eich bod chwi a’m stewardiaid eraill yn meddwl mor barchus am ordinhadau crefydd, ac yn dwyn y fath sel dros yr Eglwys. Diau eich bod yn cael ymgeledd gwerthfawr i’ch cyflwr ar ei gwyliau santaidd. Attolwg, a fuoch chwi yn yr Eglwys ar y gwyliau a enwasoch?”\n“Beth, my lord, ddarfu i chwi ofyn yn awr?”\n“Gofyn a fuoch chwi yn yr Eglwys ar ŵyl y Groglith, ac ar ŵyl y Pasg?”\n“Y Groglith a’r Pasg ydych chwi yn ddweyd, my lord?”\n“Wel, ïe, y Groglïth a’r Pasg. A fuoch chwi yn yr Eglwys y dyddiau hynny?”\n“Y Groglith a’r Pasg! jaist,—gadewch i mi gofio? Yn—yn—yn yr Eglwys;—naddo, jaist, my lord, darfu i mi ddarllen y llithiau a’r gweddiau gartref foreu Sul y Pasg; ac yr oedd acw dipyn o’r tannau ac o’r dawns gan y bobl ieuainc acw ddydd y Groglith; ac yr oedd eu mam am i mi aros gartref gyda hwy.”\n“Wel, fuoch chwi yn yr Eglwys ŵyl y Dyrchafael?”\n“Yn wir, my lord, y mae hynny yn rhy anhawdd i mi gofio yn awr.”\n“Wel, fuoch chwi yn yr Eglwys y Sul diweddaf?”\n“Y Sul diweddaf—aroswch chwi, pryd yr oedd hynny hefyd;—na, jaist, my lord, yr oeddwn i yn bur gwla gan gur yn fy mhen ar ol cinio lled hwyr y dydd Sadwrn o’r blaen. Yn wir-ionedd-i, my lord, yr oeddwn i wedi hollol fwriadu myned i’r biegeth fore gŵyl merthyrolaeth Sant Siarles, oblegid yr oeddwn i am gael clywed pregeth yn iawn ar y testun hynny; ond yr oedd hi mor ofnadwy o oer, fel y gwyddoch chwi, yn niwedd Ionawr, fel y buasai yn ddigon am fywyd undyn i fyned i’n Heglwys ni y bore hwnnw. Yr wyf fi, my lord, yn ceisio myned i’r Eglwys bob amser ag y gallaf, ond gwyddoch ei bod yn llawer haws i’r tenantiaid fyned nag ydyw i mi fyned. Nid oes ganddynt hwy ddim gofalon i’w rhwystro, ac y maent yn ddigon cryfion i ddal pob tywydd; ac y maent yn medru myned i’w cyrddau eu hunain pan y mynnant.”\n“Dywedasoch chwi gynnau nad oedd tadau y Careful ddim yn gapelwyr mor dynion ag ydynt hwy.”\n“Do, my lord, mi ddywedais hynny, ac yr wyf fi yn credu hynny; ac y mae eich lady chwi a gwraig y person hefyd yn dweyd ac yn meddwl yr un peth, ac y maent am i mi arfer awdurdod fy sefyllfa i’w plygu i fyned i’r Eglwys: ac yn wir, yr wyf fi yn credu, my lord, y dylid eu plygu —eu bod hwy yn llawer mwy cyndyn nag oedd eu tadau.”\n“Nid doeth fyddai i ni fyned i ddadl ar beth fel hyn; ond yr wyf fi yn credu eich bod chwi yn cam-gredu. Yr wyf fi yn credu fod y tadau yn llawn mor dynned anghydffurfwyr a neb sydd i’w cael yn awr. Y mae yn ffaith, yn ffaith ag sydd ar gof a chadw hyd heddyw, i geidwad parc fy hen-hen-dad cu gyduno â bwtler Judge Jeffry i gasglu mob o hogiau, hogiau mawrion; ac yr oedd rhai o honynt yn hogiau penlas, clun-gloff, a gwargam, i luchio hen-hen-dad cu y Carefuls ag wyau gorllyd, pan oedd yr hen ŵr yn myned i’w gapel bychan wrth Droed y Foel un bore Sabbath; ac yr ydys yn gwybod hefyd i geidwad y parc a’r bwtler gael eu cymhell a’u cynhyrfu i fynnu y sport hynny gan rywbeth a ddywedwyd ar frecwast yn nhŷ y Judge y bore hwnnw; a gallaf ddywedyd i chwi yn mhellach fod capelydd y Judge, a rector y plwyf, a’u gwragedd, yn brecwesla gyda’r Judge y bore hwnnw: ac yr oedd y tair lady yn llawn bywyd, ac wrth eu bodd yn cynorthwyo i dynnu cynllun sport yr wyau gorllyd; ac yr oeddynt oll ar y pryd yn disgwyl y cerbyd i’w cario at gymun sanctaidd corff a gwaed y Ceidwad wrth fwrdd allor yr Eglwys: ond aeth yr hen ŵr i’r capel drwy y mob, a’r poeredd, a’r llaid, a’r wyau, a heibio i gerbyd y Judge, a bu fyw a marw yn denant Cilhaul, ac yn gapelwr hefyd. Yr wyf fi yn credu fod oes yr wyau gorllyd yn un llai creulawn tuag at anghydffurwyr nag ydyw yr oes wengar foneddigaidd athrodaidd hon, pan y mae dynion da, gonest, diwyd, dirodres, yn cael eu cyfrwyswthio o’u ffermydd o herwydd eu syniadau crefyddol. Yr oedd y ceinioca gynt i brynnu wyau gorllyd yn beth llawn mor deg ag ydyw defnyddio arian treth i rannu torthau gwynion; ac yr wyf fi yn sicr ei fod yn dro llai bawaidd o’r hanner i luchio yr hen-hen-dad cu ag wyau nag ydyw yn awr i wthio ymaith ei orwyr o’r ffarm. Yr wyf yn deisyf arnoch ddyfod i ryw gytundeb â’r Carefuls. Y mae eu tadau wedi bod yn ffyddlon i ni, ac yn ymdrechgar ar yr estate am lawer oes. Ni fynnwn er dim golli y fath hen deulu. Er mwyn pob peth peidiwch a gadael iddynt fyned i America.”\nY newydd nesaf a glywodd teulu y Carefuls oedd fod y ffarm wedi ei gosod i Mr. Jacob Highmind; ac felly darfu iddynt barotoi yn ddiwyd, ond yn ddistaw, tuag at eu mordaith; a darfu i dros bymtheg ar hugain o grefftwyr a llafurwyr goreu y gymydogaeth ymfudo ymaith gyda hwy.\nYchydig ddyddiau cyn eu hymadawiad, galwodd Mr. Careful yn swyddfa y steward ar y Green; ond pan ydoedd yn sefyll wrth y drws, ac yn curo, gwelodd y steward ochr ei wyneb drwy gil y ffenestr, a chyflym ymguddiodd allan o’r swyddfa, gan roddi awgrym â’i fys ac â’i lygad i’r clercod i ddweyd wrth John Careful ei fod ef oddicartref. Wrth glywed fod y steward oddicartref, gofynnodd John Careful i’r clercod a oedd Mrs. Steward gartref? Atebodd y clerc uchaf ei bod, ond ei bod wedi cael yr influenza mor ddrwg fel nas medrai ddyfod o’i hystafell.\n“Yr wyf yn meddwl eich bod yn camgymeryd,” ebe’r hen ffarmwr dan ledwenu, “oblegyd mi welais i ei gefn ef, ac mi welais ei hwyneb hithau y foment yma i lawr yn y breakfast-room.”\n“Yn enw pob dyn,” ebe’r clerc, “ond os ydynt hwy yn y breakfast-room, dichon y daw ef i mewn yma bob yn dipyn: ellwch chwi aros nes y daw?”\n“Nac allaf; nid oes genyf fi ddim busnes o ddim pwys âg ef yn awr. Yr wyf fi wedi talu fy holl gyfrifon iddo, a’u talu oll yn eu diwrnod. Nid oeddwn i ddim ond galw wrth y drws i roi fy nghompliments iddo with ymadael. Gellwch chwi, os gwelwch yn dda, wneuthur hynny drosof fi; a dywedwch wrtho, os pery business y stewardiaid i fyned wysg ei dîn, ac ar i lawr, yn y wlad yma, fel y mae yn myned yn awr, y gwnaf fi fy ngoreu i gael gwaith neu ffarm iddo yn America. Y mae business y stewardio wedi gweithio ei hun allan yn hollol mewn parthau helaeth o’r Iwerddon, ac mewn rhai conglau o Gymru a Lloegr hefyd; ac os bydd y steward, neu ei hen weddw, neu rai o’i blant, yn dymuno i mi a’m plant chwilio am ffarm dda iddynt yn y gorllewin pell, y gwnawn i unrhyw gymwynas felly iddynt ag fydd yn ein gallu.\nYr oedd y steward a’i wraig yn y passage yn clywed yr ymddiddan yma; a chydag i’r hen ffarmwr droi ei gefn o’r swyddfa, daeth y steward i mewn, a dywedodd gyda swn gofid ei bod yn ddrwg iawn ganddo na buasai yn gofyn i’r hen ddyn ddyfod i mewn i’r tŷ i gael gwydriad ffarwel. “Oblegid,” meddai’r steward, “y mae John Careful mewn gwirionedd yn ffarmwr da, ac y mae ei blant yn rhai pur weithgar, a’r unig beth oedd yn eu gwneyd mor atgas yn ein tŷ ni, gyda Mrs. Steward, a’r plant yn enwedig, oedd eu bod mor ystyfnig, a braidd yn dafodog, os tybient eu bod yn cael eu gwasgu.”\nGydag i’r Carefuls gymeryd llong a hwylio ymaith, gwahoddodd Mrs. Steward y tenant newydd a’i wraig i ddyfod i’r Green i dê. Yr amcan o hynny, mewn enw, oedd i’r steward a’i deulu gael cyfle i roddi cyfarwyddiadau i Mr. a Mrs. Highmind gyda golwg ar driniad dyfodol Cilhaul Uchaf; ond yr amcan mewn gwirionedd oedd i deulu y steward gael gwybod teimladau a syniadau a dywediadau y cymydogion gyda golwg ar wthiad ymaith y Carefuls o’u ffarm. Adroddodd Mr. a Mrs. Highmind wrthynt bob peth oeddynt wedi glywed gan bawb; a threuliwyd dwy awr a hanner felly yn bur ddifyr i redeg dros holl helynt yr holl gymydogion. Gwyddai Jacob Highmind yn bur dda am ragfarn teulu y steward yn erbyn rhyw bump neu chwech o’r cymydogion, a gwyddent hefyd yn eithaf da pa fodd i borthi y rhagfarn hwnnw; a buont yn bur llwyddianus i goginio i’r stewart a’i deulu wledd o athrod o’r fath a garent; a phan oeddynt ar gychwyn adref o’r Green, crybwyllodd y steward yn bur siriol wrthynt ei fod ef am ailwneyd aelwyd y parlwr a phapuro y muriau, a’i fod am seilio y lofft wely oreu, a helaethu ei ffenestr; a’i fod am wneuthur back-kitchen newydd iddynt, a symud y grisiau o ochr y kitchen i dalcen uchaf y back-kitchen; a’i fod am wneyd ffwrn a chodi boiler yn nhalcen isaf y back-kitchen; ac y mynnai fflagio y seler; ac y caent dŷ bach mawr y tuhwnt i’r twyn ffebrins pellaf yn yr ardd; ac y mynnai droi y pistyll o’r tu wyneb i’r tu cefn i’r tŷ, heibio i ddrws y back-kitchen; a’i fod heblaw hynny yn cynllunio amryw gyfleusderau eraill iddynt; ac ychwanegodd gyda wyneb pur siriol ei fod yn disgwyl y gwnaent yn dda yn Nghilhaul Uchaf. “Oblegid,” meddai ef, “y mae yn ffarm bur helaeth; ac, a dweyd y gwir i chwi yn ddistaw, y mae y Carefuls wedi ei gadael yn y drefn oreu, ac yn y galon oreu. Mewn un gair, yr oedd yn amhosibl iddynt ei gadael mewn cyflwr gwell.”\nYmadawodd Mr. a Mrs. Highmind o’r Green mewn ysbrydoedd pur uchel, a chydymroisant yn egnïol i ddechreu ffarmio; ond buont dipyn yn anlwcus yn newisiad eu gwasanaeth-ddynion. Nid oedd y bugail ddim yn un rhy graff, na rhy gyflym, na rhy ofalus; ac nid rhyw law wastad iawn oedd gan yr aradrwr—byddai ei gwlltwr yn bur fynych ar wyneb y tir, wedi cael ei wthio allan gan garreg—neu ynte byddai yn glynu ac yn plygu ar y graig ddu ag oedd yn waelod i dros hanner tyddyn Cilhaul; ac yr oedd yn hoff iawn hefyd o wê hir y pum ceffyl, ac o’r hwshings, a’r martingals, a’r mwng ribanawg, a’r cynffonau plethedig. Ac yr oedd y cow-man a’r laeth-forwyn yn bur hoff o fod gyda’u gilydd yn mhob man y gallent; a deallwyd bob yn dipyn ei bod hi yn colli gryn lawer o’r llaeth os digwyddai ef fod yn agos. A’r hyn oedd yn waeth na’r cyfan, dechreuodd Mrs. Highmind gael ei blino yn fawr yn y boreuau gan anhwylderau y cylla: a chafodd anwyd trwm iawn un bore wrth hebrwng y buchod o’r fuches i’w porfa, drwy fod ei hesgidiau braidd yn deneuon, a’r gwlith heb godi, a dichon iddi gael ychydig o gnau yn y gwrych wrth ddyfod adref. Beth hynnag, gorfu iddynt gyflogi nurse o gryn fedr ac o gryn brofiad, ac yr oedd galwad hefyd ar Mr. Highman i fod yn y tŷ y rhan fwyaf o’i amser ymhell cyn, ac ymhell wedi, gorweddiad i mewn Mrs. Highmind; a phan y daeth rhybudd am y diwrnod rhent, deallodd ei fod yn fyr o ddeg punt ar hugain, a galwodd yn union gyda’i hen ewythr Thomas ap Owen i ddweyd ei gŵyn wrtho—ei fod wedi myned i gryn draul yn y chwe mis diweddaf i ddodrefnu y tŷ a phethau eraill; fod y steward wedi adnewyddu a chrynhoi llawer iawn ar y tŷ, a’i fod yntau wedi prynnu soffa, a bwrdd mahogani, a chadeiriau mahogani, i’r parlwr, a drych mawr uwchben y tân; a’i fod hefyd wedi cael gwely mahogani, a dodrefn gwely i gyfateb i’r ystafell uwchben y parlwr; a’u bod wedi cael gwely newydd, a chist-ddillad fawr dda iawn, i’w hystafell ei hunain, a llawer o bethau newyddion eraill. Gofynnodd ei hen ewythr iddo braidd yn sydyn a oedd efe wedi prynnu y pertiant torri gwellt, a’r peiriant chwalu clapiau, ag oedd ef wedi son am brynnu. Atebodd yntau nad oedd—nad oedd yn wir ddim wedi gallu eu prynnu, fod treuliau meddygol a theuluaidd wedi chwyddo i fyny i fwy nag oedd efe wedi allu rag gyfrif; a’i fod o herwydd hynny wedi methu prynnu amryw bethau ag yr oedd eu mawr eisiau tuag at wasanaeth y ffarm. Dywedodd ei hen ewythr wrtho y gallai roddi benthyg pum punt ar hugain iddo am bum mis, ond nad allai roddi dim ychwaneg iddo; ei fod ef yn fynych mewn prinder ei hun; ei fod yn gorfod rhoddi llog hynny o arian oedd ganddo wrth gefn i wneyd i fyny y rhent; a bod yn rhaid iddo gael y pum punt ar hugain yn ol cyn Gwyl Fair. Yr oedd Mr. Highmind yn ddiolchgar iawn i’w hen ewythr am ei gymwynas, a sicrhaodd wrtho y gofalai am dalu yn ol mewn amser prydlawn. Trwy gael benthyg fel hyn gan ei ewythr, casglodd ddigon rywfodd i dalu ei rent Gwyl Fihangel. A thoc, toc, toc, bion fel breuddwyd, dyma ddydd rhent Gwyl Fair yn dyfod ar ei warthaf, ac yr oedd Mr. Jacob Highmind druan yn gwbl amharod i dalu yn ol i’w ewythr, nac i dalu i’w arglwydd tir nac i’r gweision. Yr oedd wedi talu ei dreth tlodion, a’r degwm, a’r dreth Eglwys, a threth y gig a’r cwn, a dyna y cyfan; ac felly aeth eilwaith at ei hen ewythr, ac eglurodd ei amgylchiad iddo, ac erfyniodd arno fyned gydag ef i’r banc i fod yn feichiau yno drosto am bedwar ugain punt. Yr oedd yn bur anhawdd gan yr hen ewythr fyned gydag ef i’r banc, ond aeth o’i led anfodd; oblegid yr oedd yn gweled mai dyna oedd yr unig ffordd iddo gael ei bum punt ar hugain yn ol y pryd hynny. Pan oeddynt ill dau yn y banc, rhoddodd Highmind rywfodd na’i gilydd awgrym distaw i’r bancer i dynnu y draft am gant a deg, yn lle am bedwar ugain; a chyn pen yr hanner blwyddyn, yr oedd tymhor rhediad y drafft hwnnw ar ben, a’r trydydd dydd rhent wrth y drws; a gorfu Highmind druan werthu y pigion o’i stoc er ad-dalu y drafft hwnnw a’i logau yn y banc, ac er cyfarfod talion eraill yr hanner blwyddyn hynny. Daethstori y banc, a gwerthiad anamserol colledfawr cymaint o stoc Cilhaul, bob yn dipyn i glustiau y steward, a bu geiriau go uchel a go gâs rhyngddo ef a Highmind; a than ddylanwad gofid a gwenwyn yn wyneb ei golledion, ac wrth gael ei drin, cynhyrfodd a sorrodd Highmind gymaint fel ag y dywedodd nad allai byth byth dalu am y ffarm yn ol y prisiau a’r talion presennol, a’i fod wedi hollol wneuthur i fyny ei feddwl i fyned o Gilhaul gynted byth ag y medrai; a’i bod yn ddrwg iawn ganddo fod y diwrnod iddo roddi notice am y flwyddyn honno wedi myned heibio: ei fod yn gallu rhagweled yn ddigon amlwg y byddai yn sicr o golli y £300 goreu o’i £600 cyn y medrai gael Cilhaul oddiar ei ddwylaw. A bu yn ol ei rag-gyfrif. Wrth arwerthu y stoc a’r offer ar derfyn y tair blynedd, cafodd ei fod wedi colli ymhell dros dri chant o bunnau.\nDeallwyd erbyn hyn mai cryn orchwyl i denant newydd—i’r mwyaf lwcus a llafurus—fyddai gwneyd y gofynion o Gilhaul; a thaenwyd y farn am hynny ar ol dydd ocsiwn Highmind ymhell ac agos. Gwyddai pawb nad oedd triniaethau tair blynedd Highmind wedi gwneuthur dim lles i’r ffarm; a bu ei henw, a “to be let,” ar ei ol, am wythnosau lawer mewn llythyrenau mawrion yn y newyddiaduron, ac uwch y tân yn yr offices, a’r news-rooms a’r tap-rooms, ac ar byst y tollbyrth, ac ar dalcen y farchnadfa, a holl furiau y dref. “CILHAUL AR OSOD” oedd o flaen y llygaid pa le bynnag yr elid. Daeth pump neu chwech o ddynion dyeithr o bell i’w golwg, ond trodd pob un o honynt adref heb wneuthur unrhyw gynhygiad. O’r diwedd galwodd y steward y baili ato, a dywedodd,\n“Yr wyf yn ofni y rhaid i ni sefyll at Cilhaul am y flwyddyn yma; a rhaid i ni ymroi i ffarmio gystal ag y medrwn ni. Ni geisiwn borfau mwy o honi, ac aredig llai o honi, nag oedd Jacob Highmind yn wneyd. Rhai pur dibrofiad a diofal oedd Jacob a’i wraig. Mi ofynnaf fi i’m cyfaill craffus W. Wilful, Yswain, o Severn-mead, am fyned i lawr gyda chwi i ffair Midland i brynnu Herefords a Southdowns i ni; ac yr wyf yn bur hyderus y gwnawn yn dda iawn o’r ffarm.”\nTua diwedd yr haf gofynnodd y steward i’r baili pa fodd yi oedd yr Herefords a’r Southdowns yn troi allan.\n“Drwg iawn yn wir, syr; y mae y rhosydd a’r gweunydd yn rhy wlybion ac yn rhy frwynog iddynt, ac y mae y moelydd yn rhy oerion iddynt: dichon fod y tymor wedi bod yn fwy anfanteisiol nag arferol; ond beth bynnag am hynny, y maent yn edrych lawer gwaeth nag oeddynt pan ddaethant yma, ac y mae y prisiau yn awr yn bur isel; nid allwn ni ddim cael cymaint am danynt ag ydym ni wedi roddi, er eu bod wedi cael holl borfa llaeth ac ymenyn y ffarm i gyd.”\n“Beth, baili, wyt ti yn dweyd nad allwn ni gael dim cymaint am danynt ag a roisom?”\n“Ydwyf, syr, yr wyf yn ofni hynny.”\n“Wel, beth gawn i wneyd, baili? Y mae hyn yn beth braidd profoclyd. O dangio y free-traders yna\n“Y mae yn rhy ddiweddar i chwi eu dangio hwy yn awr, o leiaf am eleni. Nid oes gennym ni ddim arian mewn gafael tuag at y talion nesaf.”\n“Wel, gwell i ni adael cyfrifon yr hanner blwyddyn yma heb eu talu, a chwilio am y cyfle goreu fedrir gael o hyn i ddiwedd y flwyddyn i werthu y cyfan gyda’u gilydd, a chawn weled y pryd hynny pa fodd y bydd y cyfrifon yn sefyll.”\nAr ddiwedd y flwyddyn dygodd y baili ei gyfrifon at y steward yn ol y gorchymyn.\n“Wel, baili,” meddai’r steward “ydyw’r tenantiaid yn dal i gwyno?”\n“Ydynt yn wir, syr; ac y maent yn edrych yn bur ddigalon.”\n“A fedri di ddweyd i mi pa rai o honynt sy’n cwyno fwyaf yn erbyn y prisiad a’r codiad diweddaf, a phrisiad y degwm; oblegid, yn wir, rhaid i mi wneyd rhyw sylw bellach o’r rhai sy’n tuchan o hyd. O ïe, ydyw cyfrifon Cilhaul genyt ti?”\n“Wyt ti wedi gwneyd y balance i fyny i ni gael gweled pa fodd y maent yn sefyll.”\n“Nac ydwyf, syr, ond gallaf wneyd mewn munud.”\n“Aros, gad i mi gael gweled y prif bennau. O, dyma ddalen ein dyledion—gad weled beth ydynt?—1. Degwm. 2. Trethoedd. 3 Cyflogau. 4. Casglu y cynhaeaf. 5. Calch. 6. Tanwydd. 7. Gof. 8. Seiri. 9. Porfa gaeaf. Aros di, pa le y mae’r hyn a dalasom am aredig a hau a llyfnu yn y gwanwyn? Nid yw y talion hynny ddim yma.”\n“Nac ydynt, syr; darfu i ni, os ydych yn cofio, alw ar y tenantiaid cymydogaethol i aredig a hau a llyfnu i ni; a gwnaethant bob un ei ran yn bur rwydd i chwi, a hynny am ddim.\n“Gwir iawn, baili—gwir iawn yr wyf yn cofio hynny yn awr, ac y mae hynny erbyn heddyw yn gryn lwc i ni; ac eto mi welaf fod y balance yma yn ein herbyn.”\n“Ydyw, syr, y mae.”\n“Beth, oes genyt ti ddim arian mewn llaw tuagat rent y flwyddyn?”\n“Nac oes yn wir, syr, ac y mae y dreth dlodion, a rhai gofynion eraill, heb eu talu.”\n“Dam it—rhaid fod rhyw dalion uchel cywilyddus yn dy gyfrif di.”\n“Nac oes yn wir, syr: cefais wneuthur pob peth i chwi am y prisiau isaf; ond darfu i ni golli cryn dipyn o arian ar rai o’r ychen mwyaf, a rhai o’r defaid mawrion mwyaf: nid oeddynt ddim yn gweddu yma, ac y mae wedi bod yn dymor anfanteisiol o ran y tywydd a’r prisiau.”\n“Wel, cawr gwyllt a’n cato ni, oes gennyt ti ddim tuag at y rhent?”\n“Nac oes yn wir, syr.”\n“Wel, yn enw pob rheswm, pa fodd y mae yn bod felly?”\nWel, syr, y mae’r ffarmwyr yn methu talu cyflogau, ac y mae llaweroedd o lafurwyr tlodion o ganlyniad allan o waith; ac y mae y trethoedd o herwydd hynny yn myned yn bur uchel, a’r tir ar yr un pryd yn gwaelu. Ac yn wìr, y mae degwm Cilhaul yn bur uchel—yn ymyl pymtheg punt.”\n“Beth! ydyw degwm Cilhaul yn bymtheg punt?”\n“Ydyw, syr, o fewn ychydig sylltau.”\n“O dangio y personiaid a’u Heglwys; y maent hwy yn gallu dyfeisio i ennill ac i elwa drwy bob prisiad, a than bob trefn.”\n“Atolwg, syr, peidiwch a dangio y personiaid fel yna, er eich mwyn eich hun, ac er mwyn eich ceraint sy’ mewn urddau eglwysig hefyd. Ydych chwi yn cofio fel y darfu i chwi fwgwth troi Jonathan Noncony druan o’i ffarm am iddo ddigwydd dweyd dan ryw hanner cellwair yr hyn a ddywedasoch chwi yn awr—nad oedd y person byth yn colli dim drwy unrhyw gyfnewidiad.”\n“Ydwyf, baili, yr wyf yn cofio fel y darfu i mi drin Jonathan, ac fel y darfu i mi yrru Jonathan a’r warden benben, fel y cawn i achlysur oddiwrth hynny i achwyn ar Jonathan wrth ei feistr tir:—ond dangio Jonathan a’r warden a’r person; ni wiw i ni syrthio allan a myned i gynhennu. Ein pwnc ni yn awr yw, beth gawn i wneyd o Gilhaul? Oes dim modd i ni gael neb i’w chymeryd oddiar ein llaw?”\n“Nac oes yn wir, syr, am y rhent ac yn ol y prisiau presennol; o leiaf, yr wyf yn ofni hynny. Y mae yn Hafod Hwntw, mhell bell tudraw i fynyddoedd Plumlimon, deulu mawr pur ddigrif. Y mae ganddynt lawer iawn iawn o ddefaid, ac o ddyniewyd ac o geffylau bach y mynydd; ac y mae rhyw air fod eu deadelloedd yn lluosogi weithiau mewn modd braidd dirgelaidd a gwyrthiol. Y mae yno ryw ddwsin o blant tewion, geirwon, pengrychion, llygadfawr; ac nid ydynt hwy na’r hen bobl byth yn myned i na llan na chapel; ond y maent yn rhyw ffordd, trwy eu bugeiliaeth rhyfeddol, wedi sparin llawer iawn o arian. A dywedir fod rhai o’r merched am ddyfod i fyw dipyn yn îs i lawr er mwyn cael gweled tipyn mwy o’r byd; a’u bod ar brydiau yn bur daer am i’w tad chwilio am ffarm yn rhywle yn îs i lawr.”\n“Ond, wyt yn sicr, baili, fod yno arian? Dylai fod sicrwydd am hynny, oblegid dyna ein pwnc ni.”\n“O oes, syr, y mae yno ddigon o arian. Ni raid dim ofni am hyny. Y mae ganddynt, heblaw y stoc fawr drom sydd yno, ddwy fil a hanner yn mortgage ar dyddyn Gwaun y Bwlch; a dywedir fod ganddynt fil a haner o hen guineas mewn darn o hen bridden yn y ddaear dan y fflagsen wrth draed gwely yr hen bobl yn y siamber bellaf.”\n“Djail innau i, yr hen bridden honno fyddai y peth i ni yn awr, baili. Pe medrem ni unwaith gael teulu Hafod Hwntw i Gilhaul Uchaf, ni byddem ni ddim yn hir cyn cael adgyfodiad disglaer i’r hen guineas o’u bedd tywyll. Mynnem ni rai ohonynt yn bur doc i gael fresh air yngoleu’r dydd, yn lle bod yn llwydo ac yn magu y gout yn yr hen bridden.”\n“Ond, syr, pe baent hwy yn dyfod i fyw yn agos yma, byddai plant y pentref yn sicr o redeg ar ol yr hen ddyn ar ddiwrnod rhent, ac ar bob diwrnod arall, i lygadu arno, ac i estyn bysedd ar ei ol. Y mae ganddo wasgod gron gwta gwta o wlan du y ddafad, a honno yn glytiau o bob lliw a llun; ac y mae dwy led llaw rhwng gwaelod honno a thop ei glos lledr, oblegid nid oes ganddo byth ddim straps i ddal ei glos i fyny. Wrth ei weled unwaith yn didol y defaid wrth y gorlan, yr oeddwn yn disgwyl bob munud gweled ei hen glos yn llithro i lawr dros ei grwper. Y mae ganddo fyclau pres mawrion wrth ben ei luniau, ac ar gefnau ei esgidiau. Nid oes ganddo ddim byd am ei wddf. Un od iawn ydyw o, ac y mae ei wraig yn odiach nag yntau; ac yn wir, y mae bechgyn a merched Hafod Hwntw yn bur debyg i’w tad a’u mam.”\n“Pw, pw, baili, paid a phoeni dim ynghylch eu gwedd a’u gwisg a’u hymddangosiad. Pe caem ni unwaith olwg ar bridden yr hen guineas, dyna’r peth i ni. Yr oedd amryw briddenod o hen guineas yn y gymdogaeth yma ddeugain mlynedd yn ol, ond yr ydym ni wedi eu hadgyfodi oll o’u beddau. Da di, dyfeisia ryw ffordd i gael hen ŵr Hafod Hwntw i olwg Gilhaul. Gelli gychwyn ddiwrnod yn gynt wrth fyned i ffair Rhos. Galw heibio i Hafod Hwntw wrth fyned. Bydd yr hen ŵr yn sicr o fyned i’r ffair. Ceisia ganddo ddyfod i’r golwg wrth ddychwelyd adref; a throwch i orphwyso i’r Cross Keys, a dyro iddo iugaid cynnes o gwrw wedi ei speisio yn bur neis cyn ei gymeryd i edrych y ffarm. Gelli ddangos iddo fod yr adeiladau oll yn bur gryno ac yn bur gyfleus, a bod y mynydd defaid yn bur helaeth. Ni bydd dim eisiau crybwyll wrtho y nifer o ddefaid sydd gennym ni yno yn awr, na dim am fethiant ein cynnyg am y Southdowns. Cymer et ar draws y ddwy weirglodd, a’r ddôl wenith y tuhwnt iddynt. Ni byddai waeth heb ei gymeryd dros Rhos y Waun; ond gellil grybwyll wrtho fod y ffriddoedd oll yn rhai sychion a gwelltog, a da ragorol i wartheg hespion a merlod. Astudia ryw gynllun i gael yr hen ŵr drosodd i olwg y ffarm.”\nGalwodd y baili heibio i Hafod Hwntw fel yr addysgwyd ef: a thrwy lawer o gymell ac o daerni a son gryn dipyn am degwch haelfrydig Lord Protection, a gwerth ffafraeth teulu y Green, a chroesawder y gymdogaeth, ac eangder y ffarm; a thrwy i rai o ferched Hafod Hwntw gefnogi ei a raeth, llwyddodd y baili i gael gan yr hen ŵr ddyfod gydag ef heibio i Gilhaul wrth ddychwelyd adref o’r ffair. Ond erbyn eu dyfod at y Cross Keys nid oedd ar yr hen ŵr eisiau na bwyd na diod. Nid oedd ond newydd orffen bwyta y bara a’r cig oedd ganddo yn ei boced, ac yr oedd newydd drachtio yn o ddwfn o ffynnon y Graigwen wrth ddyfod heibio. Rhoddodd gwart o flawd ceirch a dwfr i’w ferlyn, a gyrrodd i fynu ar unwaith tua Chilhaul; a thaflodd ei olwg o’i amgylch ryw ddwywaith wrth yrru i fynu tua’r tŷ, ac aeth yn bur syth drwy y buarth, ac i fyny tua’r ffriddoedd, a gofynnodd ryw ddau neu dri o gwestiynau i’r baili yn nghylch y rhent a’r trethoedd, a’r tenant diweddaf a’r un a fuasai yno o’i flaen. Dywedodd y baili y cai yr holl hanes i gyd gan deulu y steward, ac erfyniodd yn daer iawn arno alw yn y Green.\n“Na,” meddai’r hen ddyn, “byddai yn beth hollol ddiles i mi fyned cyn belled a’r Green. Yr wyf yn gwybod yn barod gymaint ag sydd arnaf eisieu wybod am hanes ac am ragorion Cilhaul. Y mae yn ddrwg genyf i mi deithio cyn belled o’m ffordd wrth ddyfod adref o’r ffair. Yr wyf am frysio yn awr heb golli dim amser pellach i mi gael cyrraedd adref cyn nos.”\nDywedodd y baili wrtho y byddai yn hollol anmhosibl iddo gyrraedd adref erbyn nos; a thaer erfyniodd arno drachefn a thrachefn i alw yn y Green i gael ychydig luniaeth a feed i’w ferlyn; a lletya y noson honno yn y Green neu yn Nhgilhaul; ac y cai gychwyn adref gyda’r wawr bore drannoeth.\n“Na thanci,” meddai’r hen ŵr, “mi âf fi adref yn burion heno. Gallaf gyrraedd adref dros y mynyddau yn lled agos erbyn nos. Bydd tipyn o leuad yn y dechreunos. Yr wyf fi mor gyfarwydd â llwybrau y mynyddoedd ag ydwyf â ffyrdd y gwaelodion. Y mae aderyn yn y llaw yn Hafod Hwntw yn werth dau yn y llwyn yn Nghilhaul.” Ac ar hynny, trodd yr hen ŵr ben ei ferlyn broc caled tua’i gartref, a gyrrodd yn bur fywiog dros y ffriddoedd, ac ni welodd y baili mo’i wyneb caled sych garw byth mwyach.\nYmboenodd y steward a’i deulu lawer am i’r hen ŵr ddychwelyd felly heb iddynt gael ei weled; a danghosent eu nwydau drwg tuag at bawb o’u deutu mewn edrychiad, gair, a gweithred. Yr oedd colli pob gobaith am bridden yr hen guineas, ar ol unwaith glywed cymaint am dani, yn eu gwneyd yn beevish ofnadwy, ac yr oeddynt dros bob mesur o wenwynllyd wrth y baili. Aethant o’r diwedd mor gas wrtho nes y gwylltiodd yntau i’w natur ddrwg, a dyna fe â’i galon yn berwi, a’i wefusau mawrion yn crynnu, yn torri allan i ddweyd yn wyneb y steward a’i deulu,—\n“Ni safaf fi mo hyn ddim yn hwy. Yr wyf fi wedi gwneyd fy ngoreu i chwi bob amser, a gwyddoch chwithau hynny yn bur dda. Y mae Cilhaul wedi costio i mi lawer iawn o ludded ac o ofid. Nid fy nghynllun i oedd cyrchu yr Herefords a’r Southdowns yma. Cyflawnais eich eirchion yn mhob dim yn y dull llawnaf a manylaf. Aethum yr holl ffordd i Hafod Hwntw fel yr oeddych wedi ceisio gennyf. Collais fy ffordd yn y niwl, a bu agos iawn i mi golli fy mywyd ar y mynydd wrth groesi Rhyd du Cors Rheidol. Yr oedd llif y nant yn bur wyllt, ac yn bur ddwfn, ar ol y gwlawogydd. Llwyddais i gael yr hen ddyn i lawr yn ol eich dymuniad. Gwyddech yn burion yr amser yr oeddym i fod wrth y Cross Keys, a buasai yn hawdd iawn i chwi neu un o’ch meibion fod yno, neu wrth Gilhaul, i gyfarfod yr hen ŵr. Buasai yn rhyw foddhad i chwi eich bod wedi cael ei weled, er na buasai hynny o ddim lles yn y byd. Yr oedd yn ddigon eglur o’r foment gyntaf y daeth yr hen ŵr i olwg Cilhaul na wnai ymdroi dim yn ei gylch, ond y dychwelai yn unionsyth ar draws y bryniau cyn gynted ag y medrai tua’i hen Hafod Hwntw. Y mae yr hen ŵr, er ei fod yn gwisgo gwasgod gron, a byclau dyddiau Bess, yn bur graff a hirben, ac yr wyf yn gwbl sicr na buasai dau ddwsin o stewardiaid byth yn ei droi hanner chwarter modfedd o’i lwybr; a byddai yn hollol wallgofrwydd i ddisgwyl i un dyn yn ei bwyll, os bydd ganddo hanner gronyn o’r synwyr mwyaf cyffredin, gymeryd Cilhaul dan ei beichiau presennol.”\n“Wel, beth wnawn ni?” meddai’r steward, dan ollwng hir ochenaid allan o waelod ei galon. “Yr ydym ni wedi gwneyd cam trwm cas brwnt iawn â’r Carefuls. Yr wyf yn clywed eu bod hwy yn awr wedi prynnu section hyfryd o dir bras ffrwythlawn ar lan y Missouri.”\n“Ydynt, syr, y maent yn gwneyd yn rhagorol yno. Y mae ganddynt ffarm fawr ardderchog heb ddim beichiau i’w llwytho. Y maent yn cael yno y cnydau mwyaf godidog, heb brynnu na guano na dim arall, ac y maent yn awr ar brynnu y sections cysylltiedig â hi. Y maent i’w cael, a theitl y llywodraeth iddynt, am lai na chwe swllt y cyfair; ac y mae un o railffyrdd mawrion y gorllewin yn rhedeg yn awr drwy gwrr isaf eu tiroedd.’\n“Yr wyf yn ofni felly nad oes dim gobaith i ni eu cael hwy byth yn ol, ac y bydd Cilhaul ar ein llaw am flwyddyn eto.”\n“Bydd, syr, bydd Cilhaul ar eich llaw hyd ddydd brawd, os na wnewch chwi gynnyg rhyw gyfnewidiad.”\n“Pa fodd y gallaf fi gynnyg unrhyw gyfnewidiad yn awr ar ol i ni ymddwyn fel y gwnaethom tuag at y Carefuls? Pa fodd byth y wynebaf yr Audit nesaf? Pa fodd y meiddiaf ddangos fy wyneb i’m lord? Pa beth a wnaf, neu a ddywedaf, nis gwn yn y byd. Yn boeth ulw y bo yr hen Gilhaul yna. Pe medrid ei gwthio i rywle o’r golwg, byddai yn drugaredd i mi. Gwynfyd pe ceid rhyw wrach i’w rheibio.”\n“Yr ydych chwi wedi gwneyd hynny yn barod,” ebe y baili. “Byddai yn eithaf peth i chwi gyflogi llong fawr fawr i’w chludo draw ymhell i’r gorllewin dros y tonnau ar ol y Carefuls. Dichon y gwnaent hwy rywbeth o honi. Neu pe digwyddai i’r llong a hithau suddo ar fanciau tywod Newfoundland, byddai hynny yn well fyth. Yr wyf yn gwybod y byddai yn llawer gwell i chwi ac i’r meistr tir ei hanfon felly dros y môr nag i chwi ei chadw ymlaen ar eich llaw i’w thrin. Costiai ei phacio i fyny dipyn o drafferth i chwi, a byddai ei mudiad ymaith yn dipyn bach o golled i’r Frenhines ac i’r Eglwys, i’r person ac i’r cardotyn; ond byddai yn fendith fawr i chwi, os nad ellwch ei gosod.”\n“O dangio di, baili, y rascal dwbl pan; paid di a cracio dy jokes creulawn fel yna i’m diraddio i.”\n“Wel, syr, mi beidiaf fi yn rhwydd iawn; ond yr ydych chwi a’ch teulu yn ddiweddar wedi cracio pethau bryntach na jokes yn fy erbyn i, ac ni chymeraf fi ddim yn chwaneg o’r pethau hynny oddiwrth neb o honoch. Y mae yn gwaedu fy nghalon y funud yma i gofio am y triniaethau creulawn a gwarthus a gafodd y Carefuls pan dan eich stewardiaeth chwi. Yr wyf fi wedi gwneyd i fyny fy meddwl i fyned ar eu hol i America y gwanwyn nesaf. Y mae yn ofid mawr gennyf yn awr na buaswn wedi myned gyda hwy. Cymydogion teg, caredig, a boneddigaidd oeddynt. Os oeddynt yn cwyno weithiau yn erbyn gorthrymder, cawsant ddigon o achos i gwyno; ac heblaw bod yn foddlon i bawb gael eu hawliau gwladol a chrefyddol, yr oeddynt yn bur barod eu cymwynasau a’u helusenau. Yr wyf yn benderfynol i fyned ar eu hol yn ddioed. Y mae lle ardderchog yn America i failïaid ffermydd ymdrechgar a medrus. Gellwch chwilio am baili newydd yn fy lle pan y mynnoch; ac yr wyf yn gobeithio y caiff hwnnw fwy o gysur, a gwell lwc, yn Nghilhaul nag a gefais i.”\nDyna ychydig o hanes helyntion diweddar Cilhaul Uchaf. Ni cheisiaf ar hyn o bryd mo’u holrhain ddim pellach. Yr oedd helbul a gofidiau y steward wrth fethu gosod Cilhaul, a rhai ffermydd eraill a ddaethant ar ei law, yn ei boeni ddydd a nos. Yr oedd yr adgofion o’i ymddygiad at rai o’r tenantiaid ffyddlonaf i’w meistr a welwyd erioed yn llosgi ddyfnach ddyfnach yn ei fynwes. Yr oedd ei ddanodion ef a’i deulu i’w gilydd o’u barbareidddra dirmygus tuag at y Carefuls yn ennyn yn bur fynych fwy na llonaid y tŷ o fflamau annedwyddwch a chynnen. Yr oedd croes-esboniadau y steward wrth ei lord yn ddamniol i’w gymeriad fel goruchwyliwr. Glŷn yr anfri wrth ei enw tra bydd byw, a glŷn wrth ei goffadwriaeth am oesoedd ar ol iddo farw. Byddai darlunio y cynhennau fu yn ei deulu, a danodion ei gydoruchwylwyr, a’r modd y bu rhyngddo â’i arglwydd, a’r sport fyddai rhai o’i hen gyfeillion yn wneyd o hono o gylch bar y Cross Keys, yn bethau rhy anhawdd i mi eu llawn ddarlunio. Y mae y rhan fwyaf o’r pethau hynny wedi cael eu cadw yn secrets. Gellir dychmygu, a dychmygu yn bur gywir, ond nid doeth adrodd dim heb fod sail eglur a diamheuol iddo.\nYr wyf yn clywed fod fy nghefnder awenyddol Twm Edward o’r Nant wedi rhoddi ei ffarm i fyny, a’i fod a’i fryd ar ymfudo i ryw Canterbury Settlement yn ynysoedd y de; a’i fod wedi parotoi hanesion manylaidd am stewardiaeth y Green, a thenantiaeth y cwr uchaf o estate Lord Protection, i’w cyhoeddi yn llyfr go fawr cyn iddo ymadael o’r wlad. Y mae Twm wedi cael y cyfleusderau mwyaf manteisiol i sylwi a deall fel y mae pethau wedi myned yn mlaen er’s llawer blwyddyn yn y Green, ac yn yr Hall, ac ar hyd yr holl estate; ac yr wyf yn sicr y bydd hanesion ac adroddiadau Twm yn rhai cryfion ac addysgiadol, yn enwedig ei adroddiadau o gyfrwys ddichellion y steward a’i deulu i lunio a derbyn a thraethu clep ac athrod, ac i chwythu cynnen rhwng cymydogion, er mwyn i’r steward drwy hynny gael achlysur i feirniadu yn yr Hall, yn nghlyw y lord a’i gymdeithion, ar dymherau y tenantiaid, a chael achlysur hefyd i ddifrïo a gwthio ymaith y tenant ymdrechgar fydd yn rhy onest i werthu ei gydwybod am bris dirmygol tylwyth y steward. Bydd llyfr Twm o hanes teulu y steward yn werth ei gael, a gwnaiff les.\nYr wyf finnau yn bwriadu, pan gaf hamdden i grynhoi at eu gilydd, gyda thipyn o ofal a manylder, fy adgofion o hanes Nant y Dderwen, a’r Clawdd Melyn, a’r Caeau Llwydion, a’r Ffos Fach, a’r Bryn Tew, a Than yr Wtra, a’r Berth Lwyd, a’r Gro Arw, a Glyn Carfan, a’r Coed Crin, a Llwyn y Pryfaid, a Maes y Brwyn, a’r Gelli Lwyd, a Bryndu, a’r Bryniau Mawr, a Thal y Bont, a’r Tŷ Uchel, a Garth y Drain, a Math y Dafarn; ac amryw o ffermydd eraill oddeutu y gymydogaeth. Yn y rhan fwyaf o’r mannau a nodwyd, cyflawnwyd anghyfiawnderau o’r fath greulonaf tuag at hen denantiaid o’r cymeriad mwyaf ymdrechgar a ffyddlon; a dangoswyd at rai o honynt, yn enwedig tuag at weddwon a phlant amddifaid, fath o flagardiaeth ag y buasai yn gywilydd gan grach-stewardiaid Novogorod feddwl am ei gyflawni.\nYr wyf fi yn gwresog garu hen wlad fy ngenedigaeth, a gwn fod y rhan fwyaf o’m cymydogion yn hoff iawn fel finnau o’u gwlad, er tloted ydyw, a’u bod wedi gwneuthur ymdrechion anghredadwy i geisio byw ynddi: ond pan feddyliwyf am yr addewidion anogaethol o dâl sicr am eu llafur i amaethwyr a llafurwyr diwyd a gofalus sy’n cael eu dal allan iddynt gan ddyffrynoedd llydain breision cyfoethog taleithiau gorllewin America, a holl wastadedd y ddwy Canada, a phorfeydd gwelltog anherfynol Australasia, a gwastad-diroedd iachus rhai o wledydd hyfryd Asia Leiaf a gororau Affrica, a deniadau y Canterbury Settlements, a’r Sydney Herbert Settlements, a hyd yn nod rai o dywysogaethau yr Ynys Werdd yn ein hymyl;—pan feddyliwyf, meddaf, am y deniadau a’r gwahoddiadau taerion cryfion ac anogaethol sy’n cyrraedd y ffarmwyr a’r gweithwyr o’r holl fannau hyn; a phan gofiwyf am luosogiad cyflym y cyfleusderau i deithio ar bob llaw, ac am y niferoedd sydd wedi ymfudo yn barod o’n gwlad fach dlawd lethedig; a phan feddyliwyf am y dull barbaraidd yr ydys yn baeddu, ac yn beichio, ac yn athrodi, ac yn hustyngio, ac yn diraddio, ac yn mathru dan draed y ffarmwyr mwyaf diwyd ac ymdrechgar a welodd ein hen gymoedd erioed,—yr wyf yn ofni yn wir yr ymfuda pob rhinwedd a diwydrwydd ymaith ym mhell oddiyma, a hynny yn bur fuan, os na bydd i arglwyddi tiroedd a’u crach-stewardiaid, ynghyda’u ceraint eglwysig, ymddwyn yn decach ac yn foneddigeiddiach tuag at denantiaid cydwybodol a llafurus\nDONAWR 18, 1850. MARY WILLIAMS, Garsiwn. Bu yn dra diwyd yn holl gynhulliadau yr eglwys drwy hir dymor ei haelodaeth; ac yr oedd yn hyfryd sylwi ar ei llygaid llawn pan y byddai yn gwrando “yr ymadrodd am y groes.” Un o dlodion y tir ydoedd; ac wrth ei gweled weithiau yn y tes, ac weithiau yn y tywydd, yn cerdded o amgylch i geisio elusen, bu yn alar gennym lawer tro na buasai hyfforddiad boreuol wedi ei roddi i un o lygad mor graff i drin gardd lysiau gryno wrth ymyl ei bwthyn. Buasai yn hyfryd ei gweled yn gwrteithio, ac yn chwynnu, ac yn priddo ei gryniau; ac yn cynhaeafu camamil, chwerwlys lwyd, troed y dryw, cwmffre, dant y llew, cribau Sant Ffraid, y gemi goch, a llysiau rhinweddol eraill. Buasai rhyw wasanaeth bychan felly, nid yn unig yn elw i gymdeithas, ond yn ddifyrrwch i’w mheddwl, ac yn gymorth i’w myfyrdod a’i gweddi, drwy ei chadw o gymaedd lludded a phrofedigaethau rhodianna aflesol. Y mae llawer-oedd wedi treulio rhan fawr o’u dyddiau i gerdded o dŷ i dŷ, pan y gallasent, ond rhoddi eu dyfais ar waith, gael rhyw oruchwylion difyrrus a buddiol i’w cyflawni gartref. Y mae rhy fach yn cael ei wneyd gan flaenoriaid cymydogaethau i hyfforddi a gwobrwyo diwydrwydd ac ymdrech mewn pethau bychain.\nChwefror 1, 1850. THOMAS EVANS, Aber. Un isel “hawdd ei drin” ydoedd; distaw yn y teuluoedd lle y gweinyddai; o ymadrodd byrr sylweddol yn y gymdeithas grefyddol; ac o nerth taerineb anarferol mewn gweddi.