“Psixiatriya yardımı haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 28.2, 28.3,29.3-cü maddələrinin və Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 98.1, 99-cu maddələrinin şərh edilməsinə dair – Gəlin dərdləşək !\n“Psixiatriya yardımı haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 28.2, 28.3,29.3-cü maddələrinin və Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 98.1, 99-cu maddələrinin şərh edilməsinə dair\nRedaktor 12 May 2013 23 May 2013 Vəkillik Təcrübəmdən 1 Comment\n“Psixiatriya yardımı haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun\n28.2, 28.3, 29.3-cü maddələrinin və Azərbaycan Respublikası\nCinayət Məcəlləsinin 98.1, 99-cu maddələrinin şərh edilməsinə dair\n15 aprel 2011-ci il Bakı şəhəri\nAzərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədrlik edən), Sona Salmanova, Fikrət Babayev, Südabə Həsənova, Ceyhun Qaracayev (məruzəçi-hakim), Rafael Qvaladze, İsa Nəcəfov və Kamran Şəfiyevdən ibarət tərkibdə,\nmaraqlı subyektlərin nümayəndələri Bakı şəhəri Sabunçu rayon məhkəməsinin sədri İlqar Abbasovun, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının İnzibati və hərbi qanunvericilik şöbəsinin baş məsləhətçisi Fuad Məmmədovun və ərizəçi Sücayət Həmid qızı Xəlilovanın nümayəndəsi Qurban Məmmədovun,\nekspert Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Cinayət hüququ və kriminologiya kafedrasının müdiri, hüquq elmləri doktoru, professor Firudin Səməndərovun, mütəxəssis Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin baş psixiatrı, Azərbaycan Tibb Universitetinin Psixiatriya kafedrasının müdiri, tibb elmləri doktoru, professor Gəray Gəraybəylinin iştirakı ilə,\nAzərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin V və VI hissələrinə uyğun olaraq xüsusi konstitusiya icraatı qaydasında açıq məhkəmə iclasında Bakı şəhəri Sabunçu rayon məhkəməsinin müraciəti və S.Xəlilovanın şikayəti üzrə konstitusiya işinə baxdı.\nİş üzrə hakim C.Qaracayevin məruzəsini, maraqlı subyektlərin nümayəndələrinin və mütəxəssisin çıxışlarını, ekspertin rəyini dinləyərək, işin materiallarını araşdırıb müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu\nBakı şəhəri Sabunçu rayon məhkəməsi “Psixiatriya yardımı haqqında” Azərbaycan Respublikasının 12 iyun 2001-ci il tarixli Qanununun (bundan sonra – “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanun) 28.2, 28.3 və 29.3-cü maddələrinin Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin (bundan sonra – Cinayət Məcəlləsi) 98.1 və 99-cu maddələri baxımından şərh edilməsi ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) müraciət etmişdir.\nEyni zamanda vətəndaş S.Xəlilovanın “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 28.2 və 29.3-cü maddələrinin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına (bundan sonra – Konstitusiya) və tərəfdar çıxdığı dövlətlərarası müqavilələrə uyğunluğunun yoxlanılması və pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsi tələbinə dair şikayəti Konstitusiya Məhkəməsinin icraatına qəbul edilmişdir.\nMüraciətdə göstərilir ki, Bakı şəhəri Binəqədi rayon məhkəməsinin 8 aprel 2009-cu il tarixli qərarı ilə S.Xəlilova Cinayət Məcəlləsinin 132-ci maddəsində göstərilən cinayət əməlini anlaqsız vəziyyətdə törətdiyinə görə cinayət məsuliyyətindən və cəzadan azad edilmiş, barəsində cinayət təqibinə xitam verilmiş və onun ümumi tipli psixiatriya stasionarına məcburi müalicə üçün yerləşdirilməsi qərara alınmışdır. Bu qərar Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Cinayət Kollegiyasının 14 avqust 2009-cu il tarixli qərarı ilə dəyişdirilmədən saxlanılmış, apellyasiya məhkəməsinin qərarından verilən kassasiya şikayəti isə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin 24 noyabr 2009-cu il tarixli qərarı ilə təmin edilməmişdir. Müayinə edildikdən sonra S.Xəlilova Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Məhkəmə Psixiatrik Ekspertiza Mərkəzinin 30 dekabr 2008-ci il tarixli rəyinə əsasən “xroniki sayıqlama diaqnozu” ilə məcburi müalicə almaq üçün 24 noyabr 2009-cu il tarixindən 1 saylı Respublika Psixiatriya xəstəxanasının ümumi tipli psixiatriya stasionarına yerləşdirilmişdir.\n1 saylı Respublika Psixiatriya Xəstəxanasının həkim-məsləhət komissiyası 29 may 2010-cu il tarixdə S.Xəlilovanı təkrarən psixi müayinədən keçirərək belə qənaətə gəlmişdir ki, o, ümumi tipli psixiatriya stasionarında məcburi müalicəsini davam etdirməlidir.\nAzərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra – MPM) 296–300-cü maddələrinin tələblərinə uyğun olaraq S.Xəlilovanın nümayəndəsi 9 iyul 2010-cu il tarixdə Bakı şəhəri Sabunçu rayon məhkəməsinə müraciət edərək, Cinayət Məcəlləsinin 97.2-ci maddəsi əsasında S.Xəlilovanın ümumi tipli psixiatriya stasionarında məcburi müalicəsinin davam etdirilməsi barədə 1 saylı Respublika Psixiatriya Xəstəxanasının həkim-psixiatr komissiyasının 29 may 2010-cu il tarixli rəyinin əsassız olduğunu göstərmişdir. Sabunçu rayon məhkəməsinin 25 iyun 2010-cu il tarixli qərarı ilə xəstəxananın baş həkiminin vəsatəti təmin edilərək, S.Xəlilovanın ümumi tipli psixiatriya stasionarında məcburi müalicəsinin davam etdirilməsi qərara alınmışdır. Həmin qərardan verilmiş apellyasiya şikayəti isə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Cinayət Kollegiyasının 5 avqust 2010-cu il tarixli qərarı ilə təmin edilməmişdir.\nMüraciət və şikayətdə qeyd olunur ki, S.Xəlilovanın psixi müayinəsini “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 28.3-cü maddəsində nəzərdə tutulan “həkim-psixiatr komissiyası” əvəzinə müalicə müəssisəsinin müdiriyyəti tərəfindən yaradılmış “həkim-məsləhət komissiyası” həyata keçirmişdir. Həmin komissiyanın sədri bir qayda olaraq müalicə müəssisəsinin baş həkimi olur. Lakin Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində “həkim-məsləhət komissiyası” adlı kollegial orqan nəzərdə tutulmamışdır.\nBununla yanaşı şikayətdə göstərilir ki, “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 28.2-ci maddəsinin tələblərinə əsasən qeyri-könüllü hospitallaşdırma müddətinin uzadılması məsələsinin həll edilməsi məqsədi ilə həmin şəxs ilk altı ay müddətində ayda bir dəfədən az olmayaraq həkim-psixiatr komissiyasında baxışdan keçirilməlidir. Müalicə altı aydan çox çəkdikdə şəxsin psixiatriya müayinəsi hər altı ayda azı bir dəfə aparılmalıdır. Həmin Qanunun 29.3-cü maddəsində qeyd olunur ki, məhkəmə qətnaməsi ilə barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlər tətbiq edilmiş pasiyent psixiatriya stasionarından yalnız təyin edilmiş məcburi müalicəyə xitam verilməsi haqqında məhkəmənin qətnaməsi əsasında çıxarılır. Ərizəçinin fikrincə, “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun göstərilən maddələri Konstitusiyanın 28-ci maddəsinin II hissəsinə, “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Avropa Konvensiyasının (bundan sonra – İHAK) 5-ci maddəsinin 1-ci bəndinin “e” yarımbəndinə və Cinayət Məcəlləsinin 99-cu maddəsinə uyğun deyildir və insan hüquq və azadlıqlarının pozulmasına şərait yaradır.\nBelə ki, Cinayət Məcəlləsinin 99-cu maddəsinə görə cinayət törətdikdən sonra psixi pozuntuya məruz qalmış şəxs müalicə olunduqdan sonra cəza təyin edilərkən və ya onun cəzasının icrası bərpa olunarkən psixiatriya stasionarlarında məcburi müalicədə bir gün olma müddəti bir gün azadlıqdan məhrum edilmə hesabı ilə hesablanır. Ərizəçinin fikrincə, sözügedən maddənin mahiyyətinə uyğun olaraq o, ittiham edildiyi Cinayət Məcəlləsinin 132-ci maddəsində nəzərdə tutulan azadlıqdan məhrumetmə cəzasının yuxarı həddi olan altı ay müddəti bitdikdən sonra onun barəsində tətbiq edilən məcburi stasionar müalicəyə dərhal xitam verilməli və bundan sonra ehtiyac olarsa, onun müalicəsi mülki icraat qaydasında aparılmalıdır. Bu fikrə əsaslanaraq, S.Xəlilova hesab edir ki, o, Cinayət Məcəlləsinin 132-ci maddəsinin sanksiyasında nəzərdə tutulan altı ay əvəzinə, bir il bir aydan artıq müddətdə qanunsuz olaraq psixiatriya stasionarında məcburi saxlanılır.\nQeyd olunanlarla yanaşı, Sabunçu rayon məhkəməsi və ərizəçi hesab edirlər ki, “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 29.3-cü maddəsi ilə mülki prosessual qanunvericilik arasında qeyri-müəyyənlik mövcuddur. MPM-in “Şəxsin psixiatriya stasionarına məcburi yerləşdirilməsi barədə işlər üzrə icraat” adlanan XXXVI fəsli şəxsin barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsini deyil, onun psixiatriya stasionarına məcburi yerləşdirilməsini (qeyri-könüllü hospitallaşdırılmasını) nəzərdə tutur. Bu iki hüquqi prosedur arasında icraat və hüquqi nəticə baxımından böyük fərq mövcuddur. Məhkəmə qətnaməsi ilə, yəni mülki icraat qaydasında şəxsin barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsi nəzərdə tutulmamışdır. Ona görə ki, “tibbi xarakterli məcburi tədbirlər” cinayət icraatı qaydasında, “qeyri-könüllü hospitallaşdırma” isə mülki icraat qaydasında həyata keçirilir.\nBeləliklə, ümumilikdə müraciət və şikayətdə aşağıda qeyd olunan suallara aydınlıq gətirilməsi xahiş olunur:\n· “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 28.2, 28.3 və 29.3-cü maddələrinin Konstitusiyanın 28-ci maddəsinə və İHAK-ın 5-ci maddəsinin 1-ci bəndinin “e” yarımbəndinə uyğunluğu;\n· Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddəsinin sanksiyasında nəzərdə tutulan cəza müddətinin şəxsin məcburi qaydada psixiatriya stasionarında saxlanılma müddəti ilə uzlaşması;\n· yalnız həkim-psixiatr komissiyasının təqdimatı əsasında məcburi müalicə və ya qeyri-könüllü hospitallaşdırma müddətinin uzadılmasının ədalətliliyi;\n· həkim-psixiatr komissiyasının (və ya həkim-məsləhət komissiyasının) tərkibində psixiatriya müalicə müəssisəsinin rəhbərliyindən asılı həkimlərin olmasının qanunauyğunluğu;\n· psixiatriya xəstəxanasının baş həkiminin eyni zamanda həmin müəssisənin həkimlərindən yaradılmış həkim-məsləhət və ya həkim-psixiatr komissiyasının sədri olmasının qanunauyğunluğu;\n· məhkəmə qaydasında əlavə müstəqil həkim-psixiatr ekspert komissiyasının təşkil edilməsinin qanunauyğunluğu;\n· “həkim-psixiatr komissiyası” ilə “həkim-məsləhət komissiyası”nın statusları arasındakı fərq.\nKonstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qaldırılan məsələlərə dair aşağıdakıları qeyd etməyi zəruri hesab edir.\nPsixi müalicə aparılması məqsədi ilə şəxsin azadlığının məhdudlaşdırılması insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları sahəsində olduqca aktual məsələlərdən biridir. Belə ki, psixiatriya xəstəxanalarında insanların məcburi və ya qeyri-könüllü saxlanılması və müalicəsi konstitusiya hüququ sahəsində vacib olan insan hüquqlarının məhdudlaşdırılmasının həddi probleminin bir elementidir. Ona görə bu məsələnin həllində birbaşa Konstitusiyanın və insan hüquqları üzrə beynəlxalq standartların üstünlüyü nəzərə alınmalıdır.\nİnsan hüquqları təbiətinə görə müxtəlif üsullarla realizə olunurlar. Vətəndaş (şəxsi) və siyasi hüquqların təminatı üçün qanunvericilikdə “neqativ” göstərişlər mövcuddur. Sosial hüquqların təminatı üçün dövlət qarşısında “pozitiv” öhdəliklər qoyulur. Lakin hər hansı bir qrupdaxili hüquqlar fərqli təmin olunur. Belə ki, Azərbaycan Respublikasında yaşamaq hüququnun və ya təhlükəsiz yaşamaq (işgəncələrə məruz qalmamaq) hüququnun təminatı üçün konstitusion səviyyədə bu hüququn ayrılmazlığı göstərilir və digər normativ aktlarda qeyd edilən hüquqların pozulmasına görə məsuliyyət nəzərdə tutulur. Fərdin ayrılmaz hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına dair qanunvericilikdə hər hansı bir norma mövcud deyil. Digər tərəfdən, şəxsin Konstitusiyanın 28-ci maddəsi ilə müəyyən edilən azadlıq hüququ qanun əsasında məhdudlaşdırıla bilər.\nBeynəlxalq aktlar, məsələn, İHAK-ın 5-ci maddəsi və ya Konstitusiyanın 28, 29, 32, 71-ci və s. maddələri qanuni əsaslarla insan hüquqlarının məhdudlaşdırılmasını müəyyən edir. Lakin məhdudlaşdırmanın bir neçə vacib şərtləri mövcuddur: məhdudlaşdırmanın qanun əsasında həyata keçirilməsi, məqsədə uyğun mütənasibliyi, tətbiqinin həddi (həcmi və müddəti nəzərə alınmaqla) və s. Belə ki, ictimai və milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi və ya digər şəxslərin hüquqlarının qorunması məqsədilə hər kəsin hüquqları qanunvericilik əsasında məhdudlaşdırıla bilər. Qanunverici psixi xəstəlikdən əziyyət çəkən insanların məcburi müalicə qaydalarını müəyyən edərək, ümumilikdə ictimai təhlükəsizliyi, digərlərinin təhlükəsizliyinin qorunmasını, psixi xəstə insanların özlərinə ziyan törətməsinin qarşısının alınmasını əsas götürür. Məcburi müalicənin məqsədi şəxsin müalicə olunması və onun sosial reabilitasiyasıdır.\nAzərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində psixiatriya yardımının üç növü fərqləndirilir: könüllü, qeyri-könüllü və məcburi. “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 5.1-ci maddəsinə görə şəxsin özü könüllü qaydada müraciət etdikdə ona psixiatriya yardımı göstərilir. Həmin Qanunun 11.0.1-ci maddəsinə əsasən, psixi pozuntunun xarakteri müayinənin, müalicənin, şəxsin saxlanılmasının və onun üzərində müşahidənin yalnız psixiatriya stasionarında həyata keçirilməsini tələb edərsə, psixiatriya stasionarında onun qeyri-könüllü müalicəsi aparıla bilər. Şəxs barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlər isə onun tərəfindən hər hansı ictimai təhlükəli əməl hesab edilən cinayətin törədildiyi halda təyin edilir.\nMəcburi müalicənin əsasları Cinayət Məcəlləsinin 21, 93-99-cu maddələri ilə, prosessual qaydası isə Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra – CPM) 468-487-ci maddələri ilə müəyyən olunmuşdur. Belə ki, CPM-in 468 və 479-cu maddələrinə görə anlaqsız vəziyyətdə cinayət törətmiş şəxslər və cinayət törətdikdən sonra psixi xəstəliyə tutulmuş şəxslər barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsi üzrə icraat bu Məcəllənin 468-478-ci və 479-487-ci maddələri ilə nəzərdə tutulmuş xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla bu Məcəllənin ümumi qaydaları əsasında aparılır.\nQeyri-könüllü hospitallaşdırmanın əsasları “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 11, 26, 27, 28 və 29-cu maddələrində, prosessual qaydası isə MPM-in 335-338-1-ci maddələrində əks olunmuşdur.\nGöründüyü kimi, qanunverici psixiatriya yardımını üç növə ayırmaqla yanaşı, bunların hər birinin həyata keçirilməsinin ayrı-ayrı prosessual qaydalarını da müəyyən etmişdir. Lakin həmin prosessual qaydalar arasında müəyyən oxşar hallar da mövcuddur. Bunlar ondan ibarətdir ki, anlaqsız vəziyyətdə böyük ictimai təhlükə törətməyən əməli törətmiş şəxslərə tətbiq olunan tibbi xarakterli məcburi tədbirlər, mahiyyətcə, qeyri-könüllü qaydada aparılan müalicənin təşkili ilə eyni məzmunlu prosesdir.\nCinayət Məcəlləsinin 21-ci maddəsinə əsasən ictimai təhlükəli əməli (hərəkət və ya hərəkətsizliyi) törətdiyi zaman anlaqsız vəziyyətdə olmuş, yəni xroniki psixi xəstəlik, psixi fəaliyyətin müvəqqəti pozulması, kəmağıllıq və ya sair psixi xəstəlik nəticəsində öz əməlinin (hərəkət və ya hərəkətsizliyinin) faktiki xarakterini və ictimai təhlükəliliyini dərk etməyən və ya onu idarə edə bilməyən şəxs cinayət məsuliyyətinə cəlb edilmir. Anlaqsız vəziyyətdə ictimai təhlükəli əməl (hərəkət və ya hərəkətsizlik) törətmiş şəxs barəsində məhkəmə tərəfindən Cinayət Məcəlləsi ilə nəzərdə tutulmuş tibbi xarakterli məcburi tədbirlər tətbiq edilə bilər. Anlaqlı vəziyyətdə cinayət törətmiş, lakin məhkəmə tərəfindən hökm çıxarılanadək psixi xəstəliyə tutulmuş və bunun nəticəsində öz əməlinin (hərəkət və ya hərəkətsizliyinin) faktiki xarakterini və ictimai təhlükəliliyini dərk etmək və ya həmin əməli idarə etmək imkanından məhrum olmuş şəxs barəsində məhkəmə tərəfindən Cinayət Məcəlləsi ilə nəzərdə tutulmuş tibbi xarakterli məcburi tədbirlər tətbiq edilə bilər.\nBununla yanaşı, Cinayət Məcəlləsinin 93.1.1 və 93.1.2-ci maddələrində qeyd olunur ki, tibbi xarakterli məcburi tədbirlər məhkəmə tərəfindən bu Məcəllənin Xüsusi hissəsində nəzərdə tutulmuş əməli (hərəkət və ya hərəkətsizliyi) anlaqsız vəziyyətdə törətmiş şəxslərə və cinayət törətdikdən sonra cəzanın təyin edilməsini və ya onun icrasını istisna edən psixi xəstəliyə düçar olmuş şəxslərə təyin edilə bilər.\nCinayət Məcəlləsinin qeyd olunan maddələrindən görünür ki, anlaqsızlıqla əlaqədar cinayət məsuliyyətinin hüquqi nəticələrinin üç forması müəyyən edilmişdir. Birincisi, şəxsin anlaqsız vəziyyətdə cinayət törətməsidir. İkincisi, şəxsin anlaqlı vəziyyətdə cinayət törətməsi, lakin məhkəmə tərəfindən hökm çıxarılanadək psixi xəstəliyə tutulmasıdır. Üçüncüsü, şəxsin törətdiyi cinayətə görə cəza təyin edildikdən sonra psixi xəstəliyə tutulmasıdır.\nYuxarıda göstərilən ikinci və üçüncü hallarda şəxsin cinayət törətdikdən sonra anlaqsız vəziyyətə düşməsi halı göstərilir. Belə hallarda məhkəmə təqsirkar barəsində məcburi müalicənin səmərəli nəticə verib-verməməsinə, bu cür müalicənin uzadılmasına, yaxud dayandırılmasına müntəzəm nəzarət etməlidir. Əgər şəxsin məcburi müalicəsi uğurlu olmuş və o, sağalmışdırsa, məhkəmə şəxsin yenidən mühakiməsini təşkil edib ona cəza təyin edir, yaxud əgər cəza təyin edilmiş şəxsin məcburi müalicədə olduğu müddət onun çəkməli olduğu cəza müddətindən azdırsa, məhkəmə cinayət qanunvericiliyinə əsasən məhkumun məcburi müalicədə olduğu müddəti günə-gün hesabı ilə ona təyin edilmiş cəzanın müddətindən çıxır, məhkumun çəkməli olacağı yekun cəza müddətini müəyyən edir.\nBelə ki, Cinayət Məcəlləsinin 99-cu maddəsinə əsasən cinayət törətdikdən sonra psixi pozuntuya məruz qalmış şəxs müalicə olunduqdan sonra cəza təyin edilərkən və ya onun cəzasının icrası bərpa olunarkən psixiatriya stasionarlarında məcburi müalicədə bir gün olma müddəti bir gün azadlıqdan məhrum edilmə hesabı ilə hesablanır.\nKonstitusiya Məhkəməsinin Plenumu onu qeyd etməyi zəruri hesab edir ki, Cinayət Məcəlləsinin 99-cu maddəsinin əhatə dairəsinə yalnız cinayət törətdikdən sonra cəzanın təyin edilməsini və ya onun icrasını istisna edən psixi xəstəliyə düçar olmuş şəxslər düşə bilər.\nDigər tərəfdən, psixiatriya müalicəsinin müddəti törədilmiş cinayət əməlinə görə sanksiyada nəzərdə tutulan müddətlə məhdudlaşmamalı, hətta psixiatriya müalicəsinin müddəti sanksiyada göstərilən müddətlə heç bir şəkildə əlaqələndirilməməlidir. Belə ki, hər hansı şəxsin anlaqsız vəziyyətdə törətdiyi cinayət əməlinə görə sanksiyada uzun müddətli azadlıqdan məhrum etmə cəzası (15 il) nəzərdə tutulmuşsa, lakin həmin şəxs məcburi müalicə qaydasında bu müddətdən tez (1 il ərzində) müalicə olunmuşsa, sanksiyada göstərilən cəza müddəti nəzərə alınmadan şəxs dərhal psixiatriya müalicə müəssisəsindən çıxarılmalıdır.\nXarici ölkələrin də təcrübəsində müalicə müddətinin cəza müddəti ilə əvəz olunması nəzərdə tutulur (bir müalicə günü bir cəzaçəkmə gününə bərabər tutulur). Məsələn, Estoniya Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 87-ci maddəsində, Moldova Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 102-ci maddəsində və İsveçrə Cinayət Məcəlləsində bildirilir ki, cəza təyin edilmiş şəxsin müalicə müddəti cəzaçəkmə müddətinə daxil edilir. Lakin bu normaların tətbiqi üçün əsas göstərici şəxsin cinayət törətdiyi zaman anlaqlı vəziyyətdə olması və cinayət məsuliyyəti daşımasıdır. Almaniya Cinayət Məcəlləsinin 61-67-ci maddələrinə əsasən cəza müddəti tam və ya qismən psixiatriya müəssisəsində keçmişsə, həmin müddət cəzanın icrası müddətinə daxil edilir.\nQeyd olunanlara əsasən, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, anlaqsız vəziyyətdə cinayət əməli törətmiş şəxs barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlər tətbiq edildiyi halda, həmin şəxsin psixiatriya müəssisəsində müalicə müddəti törədilmiş cinayət əməlinə görə sanksiyada nəzərdə tutulan müddətlə məhdudlaşdırıla bilməz. Psixiatriya müəssisəsində müalicə olunanın oradan çıxarılması üçün əsas xəstənin tam sağalması və ya onun ambulatoriya müşahidəsi qaydasında müalicəsinin davam etdirilməsi imkanının olmasıdır.\nKonstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində psixiatriya müalicəsinin müddəti obyektiv səbəblərdən müəyyən edilməsə də, Cinayət Məcəlləsinin 98.2-ci maddəsində müalicənin uzadılma müddəti kifayət qədər aydın şəkildə tənzimlənmişdir. Həmin maddəyə əsasən, barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlər təyin edilmiş şəxs bu tədbirin tətbiqinin ləğv edilməsi və ya dəyişdirilməsi məsələsinin həll edilməsi məqsədi ilə altı ay müddətində bir dəfədən az olmayaraq həkim-psixiatr komissiyasında baxışdan keçirilməlidir. Tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin ləğv edilməsi və ya dəyişdirilməsi üçün əsaslar olmadıqda məcburi müalicəni həyata keçirən müəssisənin müdiriyyəti məcburi müalicənin müddətinin uzadılması haqqında məhkəməyə öz rəyini təqdim edir. Məcburi müalicənin ilk dəfə uzadılması müalicənin başlandığı gündən altı ay keçdikdən sonra həyata keçirilir, bundan sonra məcburi müalicə müddətinin uzadılması hər il həyata keçirilir.\nGöründüyü kimi, qanunverici işin həllini həkim psixiatrın rəyi nəzərə alınmaqla, məhkəmənin səlahiyyətinə aid etmişdir. Ona görə də bu məsələni “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 28.2 və 28.3-cü maddələri ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı, çünki göstərilən maddələr qeyri-könüllü hospitallaşdırma müddətinin uzadılması qaydalarını müəyyən edir.\nCinayət Məcəlləsinin 98.1-ci maddəsinə müvafiq olaraq, tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqinin uzadılması, dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi həkim-psixiatr komissiyasının rəyi əsasında məcburi müalicəni həyata keçirən tibb müəssisəsinin müdiriyyətinin vəsatəti ilə məhkəmə tərəfindən həyata keçirilir. Cinayət Məcəlləsinin bu maddəsi “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 29.3-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş məcburi müalicəyə xitam verilməsi qaydalarına uyğundur. Hər iki norma ilə tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin ləğv edilməsi (müalicəyə xitam verilməsi) məhkəmənin səlahiyyətinə aid edilmişdir.\nHər kəs pozulmuş hüquqlarının bərpasını məhkəmələr vasitəsi ilə təmin edə bilər. Konstitusiyanın 71-ci maddəsinin VII hissəsində insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının pozulması ilə əlaqədar mübahisələrin həll edilməsi məhkəmələrə həvalə edilmişdir. “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunda da göstərilir ki, tibbi xarakterli məcburi tədbirlər məhkəmə qərarı əsasında tətbiq edilə bilər, ona görə ki, bu cür məcburi tədbirlər azadlığın məhdudlaşdırılması ilə bağlıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə görə, tibbi xarakterli məcburi tədbirlər qanun əsasında məhkəmələr tərəfindən həyata keçirilir. Qanunvericiliyin bu tələbi Konstitusiyanın 28-ci maddəsinin II hissəsində nəzərdə tutulan “azadlıq hüququ yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada tutulma, həbsəalma və ya azadlıqdan məhrumetmə yolu ilə məhdudlaşdırıla bilər” müddəasına uyğun hesab edilməlidir.\nBMT Baş Assambleyasının 1991-ci il 17 dekabr tarixli, 46/119 saylı “Psixi xəstə şəxslərin müdafiəsi və onlara göstərilən psixiatriya yardımının yaxşılaşdırılması prinsipləri”nin 6-cı bəndində ölkələrə tövsiyə edilir ki, hər hansı psixi xəstə şəxsə öz vəkili (nümayəndəsi) vasitəsi ilə yuxarı məhkəmə orqanlarına müraciət etmək hüququnun təmin edilməsi üçün səmərəli vasitələr yaratsınlar.\nAvropa Şurası Parlament Assambleyasının “Psixi xəstələrin vəziyyəti haqqında” 1977-ci il 8 oktyabr tarixli 818 saylı Tövsiyələrində, habelə Avropa Şurası Nazirlər Komitəsinin “Məcburi qaydada hospitallaşdırılan psixi pozuntudan əziyyət çəkən şəxslərin hüquqlarının müdafiəsi haqqında” 1983-cü il 22 fevral tarixli R (83) 2 nömrəli, “Yaşlı anlaqsız şəxslərin hüquqi müdafiəsinin Prinsipləri haqqında” 1999-cu il 23 fevral tarixli R (99) 4 nömrəli, “Psixi xəstə insanların şəxsiyyətinin qorunması və hüquqlarının müdafiəsi haqqında” 2004-cü il 24 fevral tarixli R (2004) 10 nömrəli Tövsiyələrində bildirilir ki, hər bir psixi xəstə şəxsə azad şəkildə öz vətəndaş və siyasi hüquqlarını təmin etmək imkanı yaradılmalıdır. Tövsiyələrdə hətta göstərilir ki, Avropa Şurasının üzvü olan ölkələrdə psixi xəstəlikdən əziyyət çəkən insanlar haqqında məhkəmə qərarları mütləq şəkildə yalnız bir tibbi rəy əsasında çıxarılmamalıdır. Bu məsələlərlə bağlı məhkəmə proseslərində psixi xəstəlikdən əziyyət çəkən şəxslərin vəkillərinə (nümayəndələrinə) və ya imkan olduğu halda onların özlərinə hüquqi müdafiələrini təmin etmək imkanı yaradılmalıdır. Ehtiyac olduğu halda məhkəmələr əlavə müstəqil ekspertləri və mütəxəssisləri məhkəmə prosesinə cəlb etməlidirlər.\nHətta əvvəllər qüvvədə olmuş qanunvericiliyə əsasən, psixi xəstə şəxslərə dair işlərə baxılarkən məhkəmələr müstəqil ekspertlər tərəfindən verilən alternativ ekspert-psixiatrların rəylərindən istifadə edirdilər. Tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqi, dəyişdirilməsi və ləğv edilməsi ilə bağlı məhkəmə təcrübəsi haqqında SSRİ Ali Məhkəməsi Plenumunun 1984-cü il 26 aprel tarixli qərarına əsasən, ekspert-psixiatrların rəyləri işə aid olan bütün materiallarla birlikdə məhkəmə tərəfindən geniş və dəqiq qiymətləndirilməli idi.\nAzərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2002-ci il 6 avqust tarixli, 125 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş “Məhkəmə-Psixiatrik Ekspertiza Mərkəzinin Əsasnaməsi”ndə (bundan sonra – Məhkəmə-Psixiatrik Ekspertiza Mərkəzinin Əsasnaməsi) göstərilir ki, Mərkəzin direktoru məhkəmə iclaslarında, istintaq və məhkəmə hərəkətlərində ekspert-psixiatrların iştirakının təmin olunması üçün tədbirlər görməlidir. Ehtiyac olduğu zaman məhkəmələr bu Mərkəzin psixiatr-ekspertlərinin imkanlarından istifadə etməlidirlər.\nMəcburi və ya qeyri-könüllü hospitallaşdırma müddətinin uzadılması birbaşa azadlıqdan təcrid olunmaqla bağlıdır. Ona görə də məhkəmələr qarşısında bu cür təqdimatlarla yalnız peşəkar, qanunla səlahiyyətli və müstəqil həkim-psixiatr komissiyaları çıxış edə bilər. Lakin məhkəmələr üçün hətta həkim-psixiatr komissiyasının rəyi rəhbər sənəd olmamalıdır. Məhkəmələr bu cür rəylərin ədalətli olmadığından şübhələndikdə təkrar müstəqil ekspertiza keçirilməsini təyin etməlidirlər. CPM-in 323.7-ci maddəsində göstərilir ki, məhkəmə öz təşəbbüsü ilə ekspertizanın təyin edilməsi haqqında qərar çıxarmaq hüququna malikdir. CPM-nin 331.3-cü maddəsi isə birbaşa müəyyən edir ki, məhkəmə öz təşəbbüsü ilə təkrar və ya əlavə ekspertiza təyin etmək hüququna malikdir. Deməli, məhkəmələr həkim-psixiatr komissiyasının rəyində tam əmin olmadığı halda təkrar və ya əlavə ekspertiza təyin edə bilər.\nEhtiyac olduğu halda psixi xəstəlikdən əziyyət çəkən şəxsin özünün məhkəmə qarşısında çıxış etməsinə şərait yaradılmalıdır. Avropa Şurasının İşgəncələrə qarşı Komitəsinin 2008-ci il 8-12 dekabr tarixlərində Azərbaycan Respublikasında apardığı monitorinqin nəticələrinə dair Hesabatında tövsiyə edilmişdir ki, məhkəmələrdə psixi xəstə insanların məcburi (və ya qeyri-könüllü) hospitallaşdırılması zamanı psixi xəstəlikdən əziyyət çəkən şəxslərə hakimin qarşısında çıxış etmək imkanı yaradılmalıdır. Psixi xəstəlikdən əziyyət çəkən şəxsin bilavasitə məhkəmə qarşısında çıxış etməsi ədalətli qərarın çıxarılmasına şərait yaradan müsbət təcrübədən biri ola bilər.\nQeyd olunanları nəzərə alaraq, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu bildirir ki, məhkəmə qərarı qəbul olunarkən ekspert-psixiatrların tövsiyələri nəzərə alınsa da, bu rəy məhkəmə üçün məcburi sayılmamalıdır.\nPsixiatriya müəssisəsində şəxsin məcburi və ya qeyri-könüllü saxlanılması müddəti ilə bağlı məsələ aktual olduğu kimi, həmin müəssisələrdə şəxslərin saxlanmasının səbəbləri də problemin vacib ünsürlərindən biridir. “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 11-ci maddəsinə əsasən, qeyri-könüllü müalicə aşağıdakı əsaslar olduqda təyin edilə bilər:\n· şəxsin bilavasitə özü və (və ya) ətrafdakılar üçün təhlükəli olması;\n· şəxsin psixi pozuntu nəticəsində acizliyi, yəni əsas həyatı tələbatını müstəqil təmin etmək qabiliyyətinin olmaması;\n· şəxsə psixiatriya yardımının göstərilmədiyi halda onun psixi vəziyyətinin pisləşməsi.\n“Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 12-ci maddəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqinin əsasları nəzərdə tutulmasa da göstərilir ki, azadlığın məhdudlaşdırılması ilə əlaqədar bu tədbirlər məhkəmə tərəfindən təyin edilir və ixtisaslaşdırılmış psixiatriya müəssisələrində həyata keçirilir. Tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin ixtisaslaşdırılmış psixiatriya müəssisələrində həyata keçirilməsi mütləq (imperativ) göstəriş deyildir. Cinayət Məcəlləsinin 95-ci maddəsinə uyğun olaraq məhkəmə, ixtisaslaşdırılmış psixiatriya stasionarında məcburi müalicədən əlavə, məcburi ambulatoriya müşahidəsi və psixiatr müalicəsi və ya ümumi tipli psixiatriya stasionarında məcburi müalicə kimi tibbi xarakterli məcburi tədbirlər təyin edə bilər. Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə Naziri tərəfindən təsdiqlənmiş “İctimai təhlükəli əməl törətmiş psixi pozuntulu şəxslər barəsində məcburi və başqa tibbi xarakterli tədbirlərin tətbiq edilməsi qaydaları haqqında nümunəvi Əsasnamə”də göstərilir ki, “ictimai təhlükəli əməl törətmiş ağır psixi pozuntulu şəxslər barəsində məcburi və başqa tibbi xarakterli tədbirlərin tətbiq edilməsində əsas məqsəd göstərilən şəxslərin müalicə olunması və ya psixi vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasından, habelə həmin şəxslər tərəfindən yeni cinayət törədilməsinin qarşısının alınmasından ibarətdir”. Beləliklə, belə qənaətə gəlmək olar ki, tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin məqsədi şəxsin cəzalandırılması deyil, müalicəsi və reabilitasiyasıdır.\nBeynəlxalq aktlarda psixiatriya müalicəsinin aparılmasında məcburi və ya qeyri-könüllü üsulların tətbiqinin əsasları ümumiyyətlə fərqləndirilmir. BMT-nin və Avropa Şurasının tövsiyələrində psixi xəstələrin məcburi müalicəyə cəlb edilməsinin bir əsas və iki əlavə səbəbi fərqləndirilir. Məcburi (qeyri-könüllü) müalicənin təyin olunmasına əsas səbəb psixi xəstələrin özləri və ya digərləri üçün təhlükə yaratmasıdır. Əlavə səbəblərə isə psixi xəstə şəxsin müalicə almadığı halda vəziyyətinin kəskin pisləşməsi və psixi xəstə şəxsin müalicəsinin yalnız stasionar qaydada aparılmasının mümkünlüyü aid edilir.\nİnsan hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi İHAK-ın 5-ci maddəsinin “e” bəndinə dair işlərindən birində (Vinderverpin Niderlanda qarşı işi üzrə 1979-cu il 24 oktyabr tarixli Qərarda) psixi xəstəlikdən əziyyət çəkən şəxslərin məcburi müalicəsinin üç əsas şərti göstərilmişdir: elmi əsaslandırılmış tibbi diaqnozun olması; psixi xəstənin özü və ətrafdakılar üçün təhlükəli olması; psixi xəstə şəxsin stasionarda müalicəsi bitənədək saxlanılması. Bu iş üzrə qərarda həmçinin göstərilir ki, məcburi müalicə müddətində psixi xəstə şəxsin tibbi müayinəsi mütəmadi keçirilməli və məhkəmənin nəzarəti altında olmalıdır. İnsan hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin Ştukaturovun Rusiyaya qarşı işi üzrə 2010-cu il 4 mart tarixli Qərarında göstərilir ki, yerli məhkəmənin qərarı olmadan şəxsin psixiatriya xəstəxanasında saxlanılması qanunsuz hesab edilir və buna görə zərərçəkmiş şəxsə kompensasiya verilməlidir.\nXarici ölkələrin (məsələn, İngiltərə, ABŞ, Rusiya, Almaniya, İsveçrə, Cənubi Afrika Respublikası, Estoniya, Moldova) qanunvericilik təcrübəsi göstərir ki, psixiatriya yardımı müddətinin həddi konkret müəyyən edilmir və müalicə keçən şəxsin müalicəsinin başa çatması, cəmiyyət və ya özü üçün təhlükə yaratmaması ilə şərtlənir. Hətta psixi xəstəlik öz xüsusiyyətinə görə şəxsin ümumi vəziyyətini pisləşdirirsə və onun müalicəsi stasionar şəraitində aparılmalıdırsa, bu şəxs məcburi müalicəyə cəlb edilə bilər.\nBeləliklə, müzakirə edilən məsələ üzrə beynəlxalq təcrübənin təhlili göstərir ki, azadlığın məhdudlaşdırılması ilə müşayiət olunan məcburi və ya qeyri-könüllü psixiatriya müalicəsinin növü qanuni əsaslar (şəxsin bilavasitə özü və (və ya) ətrafdakılar üçün təhlükə yaratması və başqa hallar) üzrə seçilməli və məhkəmənin qərarı ilə təyin edilməlidir.\nQeyd etmək lazımdır ki, psixiatriya sahəsində insan hüquqlarının təmin edilməsi məsələsi tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqinin və uzadılmasının mövcud təcrübəsi ilə əlaqəlidir. S.Xəlilovanın psixiatriya stasionarında saxlanılma müddətinin uzadılması məsələsinə məhkəmədə baxılarkən “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 28.3-cü maddəsində nəzərdə tutulan “həkim-psixiatr komissiyası”nın rəyi əvəzinə “həkim-məsləhət komissiyası”nın rəyi əsas götürülmüşdür.\nMəhkəmə-Psixiatrik Ekspertiza Mərkəzinin Əsasnaməsinin 2-ci maddəsinin 2-ci bəndinə əsasən «Psixiatriya yardımı haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanununa müvafiq olaraq Mərkəzin tərkibində fəaliyyət göstərən Mərkəzi məhkəmə-psixiatrik ekspert komissiyası Respublikada aparılan məhkəmə-psixiatrik ekspertiza fəaliyyətinə nəzarət və təşkilati-metodiki rəhbərlik edir. Eyni zamanda Əsasnamə ilə məhkəmə-psixiatrik ekspertizalarının keçirilməsi məqsədi ilə təşkil olunan komissiyaların tərkibinin müəyyən edilməsi mərkəzin direktorunun səlahiyyətinə aid edilmişdir.\nAzərbaycan Respublikasının Səhiyyə Naziri tərəfindən təsdiqlənmiş “Psixiatriya yardımı göstərən müalicə-profilaktika müəssisələrinin həkim-məsləhət komissiyaları (HMK) haqqında Əsasnamə” qəbul olunmuşdur. Həmin Əsasnaməyə görə, həkim-məsləhət komissiyaları psixiatriya yardımı göstərən bütün müalicə-profilaktika müəssisələrində (psixiatriya xəstəxanalarında, psixonevroloji dispanserlərdə, dispanser şöbələrində, ali tibbi təhsil müəssisələrinin klinikalarında) təşkil edilir. HMK adətən müəssisənin baş həkimindən (və ya onu əvəz edəndən, onun müavinindən) və müalicə həkimindən ibarət olur. Bu komissiyalar əslində klinik-ekspert məsələlərini həll edir, xəstənin diaqnozunu, müalicə təyinatını müəyyən edir, lazımi hallarda xəstələri məsləhət və müalicə üçün ixtisaslaşdırılmış müalicə müəssisələrinə göndərir və digər məsələləri həll edir. Göstərilən Əsasnamədə HMK-ya məcburi müalicə və ya qeyri-könüllü hospitallaşdırma müddətinin uzadılması barəsində məhkəmələrə müraciət etmək səlahiyyəti verilməmişdir. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən bu hüquq həkim-psixiatr komissiyalarının səlahiyyətindədir.\nLakin, Məhkəmə-Psixiatrik Ekspertiza Mərkəzinin Əsasnaməsində məhkəmə-psixiatr ekspertizasının keçirilməsi məqsədi ilə həkim-psixiatr komissiyarının təşkil olunması müəyyən olunsa da, onların təşkil və fəaliyyət qaydaları nəzərdə tutulmamışdır.\nAlmaniya, Estoniya, İsveçrə təcrübəsinə görə tibbi xarakterli məcburi tədbirlər psixiatriya xəstəxanasının baş həkimi tərəfindən tətbiq edilir, lakin bunu təsdiqləyən digər (müstəqil) həkim-psixiatr komissiyasının rəyi tələb edilir. Slovakiya təcrübəsi göstərir ki, şəxs iki müstəqil həkim-psixiatr tərəfindən müayinə edilməlidir. Xorvatiyanın “Psixi pozuntusu olan şəxslərin müdafiəsi haqqında” Aktının 31-ci maddəsinin birinci hissəsinə əsasən, məhkəmə qərar çıxararkən psixi xəstənin müalicə edildiyi psixiatriya klinikasının əməkdaşı olmayan və bu müəssisə ilə heç bir bağlılığı olmayan həkim-psixiatrın rəyini almalıdır.\nİngiltərə təcrübəsinə görə, məcburi müalicə müddətinin uzadılması məsələsi müalicə həkiminin, şəxsin müalicə olunduğu tibb müəssisəsinin baş həkiminin və Psixi sağlamlıq məsələlərinə dair tribunalın rəyləri ayrı-ayrılıqda təqdim edilməklə məhkəmə qaydasında həll edilir. Avropa ölkələrinin əksəriyyətində psixiatriya sahəsində ixtisaslaşdırılmış mərkəzi qurumlar mövcuddur: Avstriyada Psixi pasiyentlərin hüquqları üzrə müvəkkil, Belçikada Psixiatriya dövlət müfəttişliyi, İrlandiyada Psixi sağlamlıq məsələlərinə yenidən baxılması üzrə müstəqil şura və s., Niderland, İsveçrə, Fransa və Portuqaliyada isə xüsusi müşahidə komissiyaları fəaliyyət göstərir. Bu qurumların üzvləri öz peşəkarlıqları, qərəzsizliyi və digər şəxsi keyfiyyətlərinə görə seçilirlər. Ona görə onların rəyləri mötəbər sayılır və məhkəmələr tərəfindən geniş istifadə edilir.\nQeyd olunanlara əsasən, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Bakı şəhəri Sabunçu rayon məhkəməsinin müraciətində və S.Xəlilovanın şikayətində qaldırılan məsələlərlə əlaqədar aşağıda göstərilən nəticələrə gəlir:\n· “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 28.2, 28.3 və 29.3-cü maddələri Konstitusiyanın 28-ci maddəsinə və İHAK-ın 5-ci maddəsinin 1-ci bəndinin “e” yarımbəndinə uyğundur;\n· Cinayət Məcəlləsinin 98.1-ci maddəsində göstərilən “həkim-psixiatr komissiyası” anlayışı məcburi müalicəni həyata keçirən tibb müəssisəsinin həkim-məsləhət komissiyasını deyil, rəy təqdim edən müstəqil həkim-psixiatr komissiyasını nəzərdə tutur;\n· məhkəmə tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqinin uzadılması, dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi məsələsinə baxarkən CPM-in 323.7 və 331.3-cü maddələrinin tələblərinə uyğun olaraq öz təşəbbüsü ilə əlavə və ya təkrar ekspertiza təyin etmək hüququna malikdir;\n· Cinayət Məcəlləsinin 94 və 98-ci maddələri və CPM-in 486-cı maddəsinə əsasən tibbi xarakterli məcburi tədbirlər, müddətindən asılı olmayaraq yalnız şəxsin müalicə olunması və ya psixi vəziyyətinin yaxşılaşması nəticəsində məhkəmə tərəfindən ləğv edilə və ya dəyişdirilə bilər;\n· MPM-in XXXVI fəslində nəzərdə tutulan “şəxsin psixiatriya stasionarına məcburi yerləşdirilməsi” proseduru “Psixiatriya yardımı haqqında” Qanunun 11-ci maddəsində nəzərdə tutulan “qeyri-könüllü psixiatriya yardımı göstərilməsi” əsaslarına uyğun aparılan qaydalar kimi başa düşülməlidir;\n· tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqinin uzadılması, dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi sahəsində mövcud təcrübəni nəzərə alaraq, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinə tövsiyə edilsin ki, qeyd olunan tədbirlərin tətbiqinə rəy verən həkim-psixiatr komissiyalarının təşkili və fəaliyyəti qaydaları normativ qaydada təkmilləşdirilsin;\nAzərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin V və VI hissələrini, «Konstitusiya Məhkəməsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 52, 60, 62, 63, 65–67 və 69-cu maddələrini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu\n1.“Psixiatriya yardımı haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2001-ci il 12 iyun tarixli Qanununun 28.2, 28.3 və 29.3-cü maddələri Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 28-ci maddəsinə və “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqlarının müdafiəsi haqqında” Avropa Konvensiyasının 5-ci maddəsinin 1-ci bəndinin “e” yarımbəndinə uyğundur.\n2. Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 98.1-ci maddəsində göstərilən “həkim-psixiatr komissiyası” anlayışı məcburi müalicəni həyata keçirən tibb müəssisəsinin həkim-məsləhət komissiyasını deyil, rəy təqdim edən müstəqil həkim-psixiatr komissiyasını nəzərdə tutur.\n3. Məhkəmə tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqinin uzadılması, dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi məsələsinə baxarkən Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 323.7 və 331.3-cü maddələrinin tələblərinə uyğun olaraq öz təşəbbüsü ilə əlavə və ya təkrar ekspertiza təyin etmək hüququna malikdir.\n4.Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 94 və 98-ci maddələri və Azərbaycan Respublikası Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 486-cı maddəsinə əsasən tibbi xarakterli məcburi tədbirlər, müddətindən asılı olmayaraq yalnız şəxsin müalicə olunması və ya psixi vəziyyətinin yaxşılaşması nəticəsində məhkəmə tərəfindən ləğv edilə və ya dəyişdirilə bilər.\n5.Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin XXXVI fəslində nəzərdə tutulan “şəxsin psixiatriya stasionarına məcburi yerləşdirilməsi” proseduru “Psixiatriya yardımı haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2001-ci il 12 iyun tarixli Qanununun 11-ci maddəsində nəzərdə tutulan “qeyri-könüllü psixiatriya yardımı göstərilməsi” əsaslarına uyğun aparılan qaydalar kimi başa düşülməlidir.\n6.Tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqinin uzadılması, dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi sahəsində mövcud təcrübəni nəzərə alaraq Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinə tövsiyə edilsin ki, qeyd olunan tədbirlərin tətbiqinə rəy verən həkim-psixiatr komissiyalarının təşkili və fəaliyyəti qaydaları normativ qaydada təkmilləşdirilsin.\n7. Qərar “Azərbaycan”, “Respublika”, “Xalq qəzeti”, “Bakinski raboçi” qəzetlərində və “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin.\n8. Qərar dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.\n9. Qərar qətidir, heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir oluna bilməz.\n3,925 dəfə ümumi oxunub, 2 dəfəsi bu günə aiddir.\n← Zəncirini qoparan məmurlar və zəncirlənən dəniz—işğal edilən Xəzər.\n“Vəkillər bir araya gəlib Kollegiyadan istefa verməlidir» →\n““Psixiatriya yardımı haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 28.2, 28.3,29.3-cü maddələrinin və Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 98.1, 99-cu maddələrinin şərh edilməsinə dair” mövzusunda şərhlər:\nAnonim 15 Yanvar 2021 at 06:57\nSALAM QURBAN BEY MENIM BILMEK ISTEDIYIM BU MESELEDIR ANA VEFAT EDIB 1999 CU ILDE ATA 2003 DE 3 USAGIQ 2 QARDASIM 30 ILDIR RUSIYADA YASAYIRLAR VE 23 ILDIR RUSIYA VETENDASLIGINI QEBUL EDIBLER MEN ATA YURDUNDA GOZUMU ACIB VE IDARE EDIB HEMIN UNVANDADA YASAMISAM 17 IL KECIB ATAMIN ADINDA QALMISDI EV MEN NATARIUSA MURACIET EDIB VERESELIK ALDIM VE CIXARIS VE TEXNIKI PASPORT ALDIM VE EVI SATDIM EVI ALAN ADAMDA BIR BASQASINA SATIB INDI MENIM QARDASLARIM IDDIA QALDIRIBLARKI BIZIMDE PAYIMIZ VAR BU HAQDA ZEHMET OLMASA MELUMAT VERESIZ SAGOLUN


“Türk dünyası” ensklopediyası Türklüyə böyük töhfədir - modern.az\n2 Noyabr 2018, 14:23 | ƏDƏBİYYAT\n“Türk dünyası” ensklopediyası Türklüyə böyük töhfədir\n““Bu müzəffər xalqın (türklərin) bircə tarixçilsi çatışmayıb ki, onların ağlasığmaz qələbələrinin şöhrətini yaysın... Bu cəngavər xalq öz şöhrəti ilə məşğul olaraq əbədi məğlubedilməzliyinə inanıb, keçmiş qələbələrinin əbədiləşdirilməsi qayğısına qətiyyən qalmayıb” – Karl Lui Monteskyo (1689-1775) fransız maarifçi filosofu” .\nBu fikirlər millət vəkili Cavanşir Feyziyevin yenicə işıq üzü görmüş 5 cildlik “Türk dünyası” kitabından götürülüb.\nİlk dəfə öz kitabını daşdan yaradan, öyüdlərini gələcək nəsilə Orxon Yenisey sahillərində, Altay dağlarının ətəklərində, Monqolustan çöllərində, Qazaxıstan səhralarında yazıb yadigar qoyan Kül Təgindən, Kütlüq Kağandan, Tonyukükdən qalan məktublar və daş kitabələr, üzəri təbiətin min bir gözəlliyi ilə işarələnən daş tamğalar, naxışlar... hamısı bu günə qədər gəlib çatan kitablarımızıdır. Bizim dədələrimiz kitabları öyüd şəklində yazdılar. Gecə yatmayıb, gündüz dayanmayıb, yol getdilər, məsafələr qət etdilər, xalqın yaşaması, türk ulusunun elliklə böyüyüb- dünyaya yayılması üçün YASAlarını yazıb, dünyaya ədalət qanunları öyrətdilər. Təkcə qəhrəmanlıq tarixlərini, döyüş tarixlərini yazmadılar. Yazsaydılar, dünyanın böyük-böyük kitabxanalarına sığmayacaqdı o möhtəşəm və şərəfli tarixin səhifələri.\nAncaq hər dövrün, hər zamanın bir türk sevdalısı olur ki, öz tarixinə sahib çıxır, onu yaşatmaq üçün , onu yazmaq üçün zəhmətini əsirgəmir. Bir yadınıza salın Mahmud Qaşqarini. Oba-oba, oymaq-oymaq, el-el türk ellərini gəzib “Divani lüğət” yazmadımı?! Bu gün hər dəfə yaddaşımızı təzələyəndə, o böyük PİRİ xatırlayırıq.\nO da doğrudur ki, çox zaman tariximizi yadlar yazdı. Dünyanın böyük-böyük kitabxanalarında türk dünyası xaqanlarının hakimiyyəti dövründə həmin saraylarda elçi olmuş, bir çox səyyahların yazdıqları da bir tarix, bir kitab, bir səlnamədir.\nBu gün o tarixləri, o dövrləri ibtidaidən bü günümüzə qədər yazıb, toplayıb, yığıb boxçalayıb 5 cilddə yenidən ərsəyə gətirən böyük fəlsəfi fikir adamı, Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı, fəlsəfə elmləri doktoru hörmətli Cavanşir Feyziyevin 5 cilddən ibarət “Türk dünyası” kitabı sözün əsl mənasında Türk Birliyinə ən böyük töhfədir və xidmətdir. Bu kitablarda əslində, Türk Birliyinə yetişmənin yolları və koordinatları, genetik kodlarımız toplanmış məqalələrdə və tarixi materiallarda çox böyük incəliklər öz əksini tapıb.\nNecə?! Kitabın I cildi “Türk sivilizasiyasının təməl dəyərləri” bölümündə türk sivilizasiyasının tarixi təkamülü, türk dilləri ailəsi, ümümtürk tarixi və mədəniyyəti, siyasət və diplomatiyası, türklərin spesifik həyat tərzi, adət-ənənələri, üniversal-multikulturalist dünyagörüşü və onların müasir dünyadakı yeri və mövqelərinə qədər olan məqamlar çox incəliklə toplanıb. Bu cilddə türk etimioloiyasından, yazı tarixindən , türk ədəbyyatından, türklərin islamlaşma tarixindən, türk parlamenti ənənələri, qədim və müasir tarixdə ən böyük fikir adamlarının, tarixçlərin, etnoqrafların yazdıqları əsərlərdən sitatlar və bölmələrlə tanış ola biləcəklər.\nOxucularımız üçün “Qədim türklər: mədəniyyəti və həyat tərzi” adlı məqalədə bəhs edilən tünc dövründən bu günümüzə qədər olan zaman kəsiyində əski türklərin Avrasiyanın şərqindən qərbinə doğru hərəkət trayektoriyası, Monqolustan və Altay ərazilərindəki yaşam mədəniyyəti, ilk çadır qurma texnologiyası, yurda sahib çıxma, torpağı qoruma qanunlarını əxz etmək bir fürsətdir.\n“Türklər və modernləşmə” bölümündə isə 1453-cü il türk sultanı Mehmetin İstanbul fəthindən, Atatürkün xilas etdiyi Türk Cümhuriyyəti, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin yaratdığı Demokratik Azərbaycandan Müstəqil Azərbaycana qədər olan dövr kəsimindəki islahatlar və modernləşmə, eləcə də Mirzə Fətəli Axundov, Cəlil Məmmədquluzadə, Həsən bəy Zərdabi qələminin modernliyindən çıxan ilk qəzet və jurnallarımızın ərsəyə gəlməsi haqqında bəhslərdə türk dünyasının keçdiyi şərəfli inkişaf mrhələsini öyrənmək olar.\nTürklərin adət ənənələri, bayramları, simgə və tamğaları, Novruz mərasimləri, Ergenekon tarixi... – bunların amısı toplanan kitablar oxucunun stolüstü kitabı və ensklopediya mənbəyi rolunu oynayacaq. Bu bilgilərin içərisində “Atatürkün Devrimləri”, Heydər Əliyevin Azərbaycanı yoxdan var edən dövlət siyasəti də yer alıb.\nTürklər “Boz qurdu” niyə totem götürdülər? “Maral”, “Qartal” totemləri özündə hansı sirrləri gizlədir?! – bunların hamısı həmin o 5 kitabdadır.\nKitabda yəhudi tarixçisi Meyer Kayzerlinqin ( 1829-1905) -- “Türklər, həqiqətən də Asiya və Avropa tarixinin tanıyıb bələd olduğu təmizqanlı və alicənab ulusdur” kimi bir fikri də yer alıb. Həqiqətən də hələ islamaqədərki tarixində türklər böyük dövlətçilik mədəniyyətinin, maddi və mənəvi mədəniyyətin, xüsusilə də mükəmməl yazı mədəniyyətinin, tranzit texnologiyasının sahibi olmuşlar. Avrasiyanın özünü bütöv qlobal məkan kimi hiss etməsinin tarixi özünüdərki prosesi məhz türk sivilizasiyasının quruluşyaradıcı təbiəti ilə bağlıdır. Müəllif imperiyalar yaradan, elmlərin qapısını açan, kitablara sahib olan türk dünyasının təməl prinsiplərini yaradan şəxsiyyətləri haqqında məlumatları bir araya toplamaqla, türk dünyasının öyrənmək istəyən hər bir oxucu üçün geniş ensklopedik baza yaradıb.\nHunlar, karayimlər, tatarlar, başkurdlar, karluklar, noqaylar, utruğurlar, şorlar, tuvalılar, neymanlar,buntürklər... və s. türk xalqları haqqında məlumatın yoxdursa, yenə “Türk dünyası” ensklopediyasına müraciət edəcəksən.\nTürk birliklərinin, türk qurumlarının, təşkilatlarının harada və necə yaranmasını bilmək istəsən, yenə 5 cildliyə baş vuracaqsan. 3 oktyabr 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının prezidneti İlham Əliyev və Qazaxıstan Respublikasının prezidenti Nursultan Nazarbayevin Naxçıvanda görüşləri zamanı türk elinin ağsaqqalı tərəfindən irəli sürülən Türk Akademiyasının yaradılması təşəbbüsü və həmin gündən etibarən qurumun Beynəlxalq Türk Akademiyası statusuna qədər keçdiyi yol, Akademiyanın Türk dünyasının elmi Birliyinin yaranması üçün apardığı əməli işlər “Türkşünaslıq” bölməsində yer alıb. TWESCO-nun prezidenti, doktor Darxan Kıdırəlinin türk dünyasına verdiyi tövhələr haqqında bilgilər isə Akademiya və Türk dünyası haqqında məlumat öyrənmək istəyənə bir töhfədir.\nAzərbaycan Respublikasının AMEA Abbasqulu Ağa Bakıxanov adına tarix İnstitutunun Elmi şurasının qərarı ilə çap olunan ,elmi redaktorları -- AMEA A. Bakıxanov adına tarix İnstitutunun direktoru Yaqub Mahmudov və fəlsəfə elmləri doktoru , professor Fərman İsmayılov olan kitabda eyni zamanda türklərin tarix boyu sahib olduğu ərazilər, türkdilli ölkələrin təbii ehtiyatları, iqtisadiyyatı, beynəlxalq aləmdə türk ölkələrinin və dövlətlərinin xüsusi rolu haqqında da maraqlı məqalələr vardır. Və bir də ki, Türk dünyasının üzük qaşı olan anamız Azərbaycan haqqında , Azərbaycanın geosiyasi və geopolitik anlamda qazandığı uğurlar, Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin Türk dövlətləri ilə apardığı qardaşlıq siyasəti, ölkəmizin son illərdə qazandığı uğurlar, Turana gedən yolumuzdan danışılır.\nAzərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının fəlsəfə doktoru, Avropa İttifaqı – Azərbaycan Parlament Əməkdaşlıq Komitəsinin sədri Cavanşir Feyziyev türk dünyasının 5 cildlik enskolpediyasını yazıb toplamaqla,Türk dünyasına, türkçülüyə böyük töhfə vermiş oldu. O bu əməli ilə Mahmud Kaşqari yolunu davam etdirdiyini göstərdi. Bu 5 nüsxədə hələ bundan sonra 5 min il də yaşayacaq bir tarix yazıldı. Millət vəkili Tanrı dərgahında ən uca məqamı qazandı. Çünki millət üçün, xalq üçün kitab yazmaq ən böyük ibadətdir. Böyük qeyrət və cəsarətlə yazılan 5-liyin imzası , bundan sonra Əhməd Yəssəvi, Mahmud Kaşqari, Lev Qumilyev, Vasiliy Radlov kimi türk tarixiçilərinin adı ilə birgə çəkiləcək. Mücadiləniz kutlu olsun.\nFikrimi elə bu kitabda yer alan fransız hərbçisi , sonradan Əhməd Paşa adını alan, Qraf Klod de Bonnevalın fikri ilə tamamlayıram: “Türkləri sevirəm. Onlar bənzərsiz məmləkətlərin bənzərsiz insanlarıdır. Yaradılışlarında ilahi bir əzəmət, könül almalarında mələklərdə belə olmayan cazibə vardır. Bu böyük ruhlu millətin arasında vətənimi unutmaqdan qorxuram. Vətən əziz, çox əziz. Lakin türk ondan da əziz, çox əziz”.


Nazir dəyişdi, amma təhsilin vəziyyəti dəyişmədi\n20:40 01-02-2019 770\nNazir C. Bayramov ölkənin təhsil sisteminə heç bir müsbət yenilik gətirmədi\nÖlkəmizdə təhsil sistemi sanki təcrübə meydançasını xatırladır. Misir Mərdanovun təcrübəsi çox olsa da, həmin təcrübədən təhsilə heç nə vermədi, amma yaxşı var-dövlət yığdı. Mikayıl Cabbarovun nazirliyi dönəmində təhsil tam fəalkətə düşdü. Fəlakət elə həddə çatdı ki, Təhsil nazirliyində yerləşdirilən təhsildən tamamən uzaq kadrlar iş bacarmadıqları bir yana, hətta nazirlikdə dövlət dilində danışmağı belə, unutmuşdular. Nazirliyə daxil olub, dəhlizdə yeriyəndə, elə təəsürat yaranırdı ki, elə bil Azərbaycanda yox, Rusiyanın hansısa idarələrinin birinə daxil olmusan!\nCeyhun Bayramovun nazir vəzifəsinə təyin olunmasından xeyli vaxt keçib. Buna baxmayaraq, nazir müavini vəzifəsindən nazir postuna gələn bu insan, əslində, nazirlik üçün yeni deyil. Mikayıl Cabbarov nazir işlədiyi dönəmdə C. Bayramov nazirliyin bütün idarəetməsində fəal iştirak edib. Bütün qeyd etdiyim hallara baxmayaraq, M. Cabbarovun nazir vəzifəsindən başqa nazirliyə dəyişməsi və C. Bayramovun təhsil naziri postuna gətirilməsi ölkənin təhsil sisteminə yeni, müsbət heç nə vermədi. Amma mənfiləri sıralasaq, çox böyük yer tutar. Ona görə də hazırda təhsil sistemində mövcud olan korrupsiyadan, rüşvətxorluqdan, qohumbazlıqdan, yerlibazlıqdan hər kəs danışır. Bağça müdirləri, məktəb direktorları, ali məktəb rektorları açıq-aşkar rüşvətxorluqla məşğuldurlar.\nKörpələrin və uşaqların bağçalara, məktəbin birinci sinifinə daxil oması prosesi, xüsusən şəhər məktəblərində çox acınacaqlı vəziyyətdədir. Rüşvətsiz ötüşmək mümkün deyil! Kimsə qeydlərimə şübhə ilə yanaşırsa, bir anlığa yaxşı düşünsün və Bakı şəhərindəki məktəblərdəki vəziyyəti göz önünə gətirsin! Məktəb, bağça ilə əlaqəsi olmayan ailə, insan demək olar ki, yoxdur. Guya, hər kəsə məlum olan bu hallar cənab nazirə bəlli deyil?! Əlbəttə, bəllidir. Bəs, niyə tədbir görmür?! Çünki bu məsələdə nazirin özünün maraqları var və bu maraqlar nazirə ciddi tədbir görməyə imkan vermir!..\nGəlin, ölkə təhsilindəki mənfi hallardan bir qisminə nəzər salaq. Ölkəmizin baxça, ibtidai, orta təhsil sahəsində müşahidə olunan son illərin təcrübəsi göstərir ki, valideynlər övladlarını baxça yaşlarından başlayaraq, təhsilin rus bölməsinə qoymağa daha çox üstünlük verirlər. Əgər rus dilində bir kəlimə belə, anlayışı olmayan valideyn övladının rus bölməsində təhsil almasına ciddi- cəhdlə səy göstərirsə, demək, bu, hər şeydən əvvəl, təhsilin Azərbaycan bölməsinə olan inamsızlıqdan irəli gəldiyini söyləməyə əsas verir. Yoxsa, 70 il rus imperiyasının istismarında olan, yalnız keçən əsrin 90-cı illərində rus tanklarının qarşısına əliyalın çıxıb, xeyli şəhid verib müstəqillik qazanan Azərbaycan vətəndaşı sizcə, niyə bu qanlı tarıxı yaşadıqdan sonra belə, övladını məktəbin Azərbaycan bölməsinə yox, rus bölməsinə yönəldir?! Cavab çox sadədir: - çünki rus bölmələrində həm tədrisin səviyyəsi yüksəkdir, həm də rus dilinin imkanları, dünyanın əksər yerlərində işlənmə xüsusiyyəti cəlbedicidir.\nValideynlərin ikinci qismi isə öz övladlarının təhsilini ölkəmizdə fəaliyyət göstərən türk liseylərinə etibar etməyə üstünlük verir. Yəni, türk liseylərində də həm təhsilin keyfiyyəti yüksəkdir, həm də bizim dilimizə nisbətən daha geniş imkanlara malikdir. Etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycanda təhsil alan həkimlə, müəllimlə və digər peşə sahibləri ilə müqayisədə Türkiyədə təhsil alan mütəxəssislərin peşəkarlıq keyfiyyəti fərqlidir.\nÖvladlarını təhsilin Azərbaycan bölümünə göndərən valideynlərin əksəriyyəti isə ya maddi baxımdan ehtiyacı olan şəxslərdir, ya da öz dilinə, dövlətinə - nə vəchlə olur- olsun, sahib çıxmağa qərar verənlərdir. Məgər, bu sadaladıqlarımız həm də Azərbaycan təhsilinə olan güvənsizliyin ən böyük göstəricisi deyilmi!? İkidillilik şəxsiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynasa da, son üç il ərzində yenidən uşaqların əcnəbi dilli tədris ocaqlarına yönləndirilməsi faktı çox ürəkağırıdıcıdır.\nDərsliklərin bərbad vəziyyətdə olması bir yana qalsın, demək olar ki, yeddi - səkkizinci sinifdən etibarən tam orta məktəblərdə azərbaycan dili bölmələrində dərs keçilmir. Tam orta təhsil sahəsində aydın görünən ən dözülməz hallardan biri, məhz şagirdlərin məktəblərin VII, VIII, IX, X, XI siniflərdən kütləvi şəkildə məktəbdən yayındırılıb uzaqlaşdırılması və repitor yanına göndərilməsinə məktəb rəhbərliyinin şərait yaratmasıdir. Bu prosesin məktəb direktoru-sinif rəhbəri-müəllim-valideyn dördlüyünün "raılaşması" nəticəsində baş tutduğunu nəinki bütün ölkə ictimaiyyəti, hətta nazir Ceyhun Bayramov da yaxşı bilir. Amma mətbuat bu sahədə baş verən bu qanunsuzluğun nə qədər təhlükəli hal olduğunu dönə-dönə tənqid etsə də, nazirlik bunları görməzliyə vurur və bu işin təşkilatçılarının marağının təmin olunmasına şərait yaradır! Bəlkə, belə deyil, ortada əldə olunan "qazanc"ın yuxarılara da çatdırılması xəbərləri yalandır?! ..\nUşaqlar gələcəkdə alacaqları ixtisası müəyyənləşdirərək, bu sahənin mütəxəsis müəllimlərinə müraciət edirlər və repititor yanına getmək yolu ilə təhsillərini davam etdirməyə üstünlük verirlər. Bu isə onların başqa fənnlərlə bağlı bilik və bacarıqlarının yetərli olmamasına və dünyagörüşlərinin normal formalaşmasına mənfi təsir göstərir.\nAli təhsil seçiminə gəlincə, burada da boşluqlar yetərincədir. İmkanlı ailələr, əsasən övladlarını ali təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərməyə üstünlük verirlər. Ölkənin ali təhsil sistemi isə demək olar ki, hələ də köhnə üsullarla işləyir, qəbul DIM tərəfindən test üsulu ilə aparılsa da, yerli universitetlərimizə qəbul müasir tələblərə hələ də cavab vermir. Dövlət universitetlərinin əksəriyyətində kəsirli tələbələr "müxtəlif yollarla" kəsirlərini həll edərək, təhsilə davam edirlər. Bu da onlarda təhsilə olan marağı və məsuliyyəti aradan qaldırmış olur. Nəticədə Azərbaycan universitetlərinin savadsız kadr idxalı ilə məşğul olduqları ortaya çıxır.\nDilimizin təmizliyini qorumalı olan gəncliyimiz rus sektorunu bitirərək, Azərbaycan təhsilində çalışa biləcəklərmi? Axı öz dilinin zərifliyini hiss etməyən bir şəxs dövlət dili olan Azərbaycan dilinə necə sahib çıxa bilər? Məsələnin əsl mahiyyəti də, məhz buradan qaynaqlanır. İlk növbədə Azərbaycanlılar öz övladlarının təhsilini ana dilində almaları üçün ciddi işlər görülməlidir. Bu yalnız təbliğat vasitəsi ilə həyata keçirilməməlidir. Bu yolda ciddi işlər görülməlidir. Öz dilini unudan şəxs sabah öz kimliyini də unuda bilər. Ətrafı məkirli düşmənlə əhatələnmiş xalq üçün ən böyük faciə də elə budur.


İslam Həmrəyliyinin zərurətə çevrildiyi tarixi dövr\nABŞ-dan verilən qərar çarəsizlikdən doğan qızışdırıcı faktordur\nAzərbaycan ərazisi müxtəlif dinlərin, dillərin, mədəniyyətlərin nümayəndələrinin rahat şəkildə yaşadığı və heç zaman dini-etnik zəmində münaqişə baş verməyən nadir məkandır. Bu faktlar sübut edir ki, xalqımız dünyanın ehtiyac duyduğu və əldə etməkdə çətinlik çəkdiyi birgəyaşayışı, həmrəy olmağı dədə-babalarımızdan miras kimi qəbul edərək günümüzədək qoruyub saxlayıb. Ölkəmizdəki tolerantlıq mühitinin kökündə Azərbaycan xalqının həyat tərzindən doğan multikultural dəyərlər durur.\nBu gün bütün xalqlar, dövlətlər arasında həmrəyliyə ehtiyac var. Dünyanın ziddiyyətlər içində boğulduğu və fəlakətlərin baş verdiyi şəraitdə həmrəylik təşəbbüsünün göstərilməsi aktual məsələ kimi ortaya çıxır. Azərbaycandan dünyaya yayılan çağırışların sayəsində ölkəmiz İslam həmrəyliyinin ideya və real fəaliyyət mərkəzinə çevrilməkdədir. Ölkəmizdə milli və dini tolerantlığın dövlət səviyyəsində dəstəklənməsi Azərbaycanı beynəlxalq aləmdə İslam həmrəyliyinin ən yaxşı nümunəsi kimi tanıdır.\nBelə bir prosesin getdiyi vaxtda ABŞ prezidenti Donald Trampın gözlənilmədən müqəddəs Qüds şəhərinin İsrailin paytaxtı kimi tanınmasına razılıq verməsi, həmrəylik barədə olan çağırışların üzərinə nəinki kölgə salır, hətta bu təmayülün əleyhinə işləyərək bütün dünyada parçalanmanı dərinləşdirir. Lakin bu məntiqi mülahizələrin irəli sürdüyü versiyadır. Əslində məsələ tamamilə siyasi yük daşıyır. Yaxın Şərqdə Türkiyənin nüfuz və mövqeyini sarsıda bilməyən, başqa sözlə, Yaxın Şərq strateji layihəsində uğursuzluğa düçar olan Ağ Ev strateqlərinin məqsədi müsəlman dünyasının içərisinə nifaq salıb onu daxildən məhv etməkdir. Əl-Qaidə “terroru” bitəndə gözlənilməyən halda İŞİD baş qaldırdı. İndi islam dövləti adına yaradılmış terror qruplaşması da birib. Növbədə hansı törəmə ortaya çıxacaq? Bu yöntəmdə Qüds məsələsi aranı qarışdırmaq və hansısa təriqətlər adından dövlətləri bir-birinə qırdırmaq üçün açar rolunu oynamalıdır.\nHadisələrin bu istiqamətə yönəldiyi beynəlxalq situasiya İslam dövlətlərinin həmrəylik cəhdlərinin heç vaxt olmadığı qədər gücləndirilməsini zərurətə çevirib. 2017-ci ilin ölkəmizdə “İslam Həmrəyliyi İli” elan olunmasını zamanın qabaqlanması hesab etmək olar, çünki özündə müasir dövrün, bir az da irəli getsək, deyə bilərik ki, bugünün çağırışlarını ehtiva edir.\nDonald Trampın keçmiş ABŞ prezidentlərinə istehza ilə “onlar sözlərini tutmadılar, amma mən sözümü yerinə yetirdim” deməklə, indi iddia olunduğu kimi onun prezident seçilməsində Rusiya izinin yox, sionist təşkilatlarının izini axtarmağa ehtimallar yaradır. Sionizm ideologiyası 70 ildir ki, Yaxın Şərqdə dincliyin bərqərar olmasını əngəlləyir. Çox təəssüf ki, ABŞ prezidenti və ümumiyyətlə, bu ölkənin siyasəti sionist təşkilatlarının ciddi təsiri altındadır. Prinsipcə, İsrail dövlətinin mövcudluğu heç kimdə şübhə doğurmur və bu faktı bir neçə dinin qibləgahı sayılan Qüds hesabına təsdiqləmək, əslində, mənasız cəhddir. Yəni, Donald Tramp İslamın da daxil olduğu bir neçə dinin mənəvi mərkəzinə birtərəfli yanaşma sərgiləməklə Yaxın Şərqdə təbəddülat yaratmağı qarşısına məqsəd qoyub. O, yaxşı bilir ki, bütün müsəlman ölkələri bu hadisəyə entuziazmla cavab verəcək, hisslər coşacaq. Bu arada həmin ölkələr arasına nifaq salmaq da asanlaşacaq, necə deyərlər, “bulanıq suda balıq tutmaq asandır”.\nAncaq amerikalı strateqlər bir məsələni unudurlar. Əvvələn, fakt faktlığında qalır və sübut edir ki, ABŞ-ın dünya siyasəti getdikcə zəifləyir. Bu səbəbdən də bu ölkə daha çox zora əl atmağa çalışır. Amerikalılar Rusiyaya “Sibir ayısı” ləqəbi verməklə onları ittiham edir, lakin bu əsnada nümunəvi olmaq əvəzinə özləri zorakılıqda onlardan irəlidə gedirlər. İkincisi, Trampın Qüdsü İsrailin paytaxtı kimi verdiyi zorakı qərarı dünya ictimaiyyətində ajiotaj yaratmaqla bərabər İslam ölkələrini həmrəyliyi möhkəmləndirməyə səfərbər edir. Gözüaçıq siyasətçilər bunu görür və dəyərləndirmək məcburiyyətində qalırlar. Məsələn, Avropanın böyük dövlətləri ABŞ prezidentinin səbəb ola biləcəyi fəlakət ssenarilərinə ortaq olmaq istəmirlər. Bu günlərdə ABŞ dövlət katibi Reks Tillerson Avropa Birliyinin xarici məsələlər üzrə komissarı Federika Mogerini ilə görüşüb. Görüşdən sonra keçirilən mətbuat konfransında tərəflər Şimali Koreyadan tutmuş İrana qədər hər mövzudan danışıblar. Lakin onların heç biri nə Fələstin, nə də İsrail kəlməsini ağızlarına almayıb. Düzdür, bu məsələdə imitasiya da ola bilər. Çünki, iki diplomat arasında keçirilən görüşün səhərisi ABŞ prezidenti Donald Tramp Qüdsü İsrailin paytaxtı kimi tanıyan qərarını elan edib.\nBu işdə daha bir versiya situasiyanı türkiyə əleyhinə çevirmək ehtimalına əsaslanır. Görünür, bu təmayülü türk diplomatiyası da duyur və İslam ölkələrinin çıxışlarının mütəşəkkilliyinə nail olmaq üçün onların təşəbbüsü ilə dekabrın 13-də bu məsələ ilə əlaqədar İƏT-in İstanbulda konfransı keçiriləcək. Hər bir halda Ərəb Ölkələri Liqası, Afrika, Asiya və Avropanın müsəlman ölkələri, habelə beynəlxalq İslam təşkilatları Qüds məsələsində eyni platformadan birlikdə çıxış etsələr, məhz belə də etməlidirlər, onda daha səmərəli nəticə əldə etmək olar.


Güney Azərbaycanın Zəncan şəhərində işdən çıxarılan bələdiyyə işçiləri etiraz aksiyası keçiriblər.\nMəlumata görə, “mövsümün dəyişməsi” bəhanəsi ilə işdən çıxarılan Bələdiyyənin Yaşıllıq Idarəsinin fəhlələri bələdiyyə idarəsinin, eləcə də Zəncan əyalətinin valiliyi binalarının qarşısında toplaşaraq problemlərinin həll olunmasını tələb ediblər.\nBəzilərinin son 18 il ərzində bələdiyyənin yaşıllıq idarəsində çalışdığı bildirilən fəhlələr başqa peşədə çalışa bilmədiklərini açıqlayıblar.\nEtirazçıların dediyinə görə, işçi sayının azaltması məsələsində onların iş təcrübəsi nəzərə alınmayıb, bələdiyyə məsulları ilə yaxın münasibəti olan işçilər işdən çıxarılmayıb.\nYerli mənbələrə görə, işdən qovulan işçilərin bir qismi əlillikdən əziyyət çəkir, digərləri isə qocalıq üzündən başqa peşə öyrənmək imkanına malik deyillər.\nSon aylarda Güney Azərbaycan əyalətlərinin bir neçə şəhərində bələdiyyə idarələrinin işçiləri maaşlarını almaqda problemlərlə üzləşiblər. Ötən həftələrdə Şərqi Azərbaycan əyalətinin Binab şəhərində bələdiyyə işçilərinin son üç ayda maaşlarını ala bilmədikləri məlumatı yayılıb.\nMəlumata əsasən, Binab şəhərinin bələdiyyə idarəsi Sosial Təminat idarəsinə, eləcə də podratçılara və işçilərə 50 milyard tümən borcludur.\nQeyd edək ki, Güney Azərbaycanda hökm sürən acınacaqlı iqtisadi vəziyyət bütün sahələrə öz təsirini göstərir. Binab və Xoy Bələdiyyə İdarələrinin üzləşdiyi maliyyə problemi bölgədə iqtisadi tənəzzülün nəticəsidir. Çox nadir hallar istisna olmaqla, belə faktlara İranın mərkəzi şəhərlərində rast gəlmək mümkün deyil.\nişçilər etiraz Zəncan aksiyalar iqtisadi vəziyyət


Heydər Əliyev və Azərbaycan tarixi - Heydər Əliyev Mərkəzlərinin İnformasiya Portalı\n22 Noyabr 2021 14:35\nUniversitet tələbələri “Heydər Əliyev və Azərbaycan tarixi” VII ümumrespublika bilik yarışında iştirak ediblər.\nGəncə Dövlət Universitetinin Tarix-coğrafiya fakültəsinin tələbələrindən ibarət komanda da bu yarışmada iştirak edib.\nQeyd edək ki, yarış ərəfəsində komandaların müsabiqəyə hazırlığı məqsədi ilə Heydər Əliyev Muzeyinə ziyarətləri təşkil olunub. Bununla yanaşı, bilik yarışının iştirakçı komandaları üçün təlim keçirilib. Heydər Əliyev Mərkəzində təşkil edilən təlimin məqsədi Vətən müharibəsi və şanlı zəfər tarixinin öyrənilməsi olub.\n"Regional İnkişaf" İctimai Birliyinin konüllülərinin dəstəyi ilə keçən yarışda iştirakçı komandalar Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin həyatı, çoxşaxəli fəaliyyəti, irsi, eləcə də Azərbaycan Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə torpaqlarımızın Ermənistanın işğalından azad olunması uğrunda aparılmış Vətən müharibəsi və zəfər tarixi ilə bağlı mövzuları əhatə edən sualları cavablandırıblar.\nBilik yarışı 3 turdan ibarət olub. Hər turda 12 sual cavablandırılıb. Suallar komandalara əvvəlcədən təqdim olunan mövzular əsasında tərtib edilib. Turların sonunda ümumi qiymətləndirmə üzrə 3 qalib komanda müəyyən edilib. Qaliblərin mükafatlandırılması ilə yanaşı, komandaların hər bir üzvünə Heydər Əliyev Mərkəzi adından iştirakçı sertifikatları təqdim olunub.\nGəncə Regional Mədəniyyət İdarəsi Gəncə şəhər Heydər Əliyev Mərkəzinin kollektivi adından Gəncə Dövlət Universitetinin Tarix-coğrafiya fakültəsinin tələbələrini təbrik edir, onlara müvəffəqiyyətlər arzu edirik.


İsraildə STEAM təhsilin tətbiqinə 2013-cü ildə Texnoloji Sahibkarlıq Proqramının həyata keçirilməsi ilə başlanılıb. Bu proqram texniki və professional sahələri öyrənməyə maraq göstərən məktəbliləri yüksək texnologiyalı əmək və sahibkarlıq dünyasına hazırlaşdırır. Proqram çərçivəsində STEAM təhsilin ölkədə inkişaf etdirilməsi ilə bağlı bir çox işlər həyata keçirilir:\nÖlkənin məktəbəqədər təhsil müəssisələrində ən erkən yaşlardan STEAM sahələrin öyrədilməsinə başlanılır, uşaqların hazırlığı və inkişafı məqsədilə ingilis dili və Art texnologiyalar üzrə proqramlar tətbiq olunur. Dünyanın ünsiyyət dilinin ingilis dili olmasını və ən əhəmiyyətli elmi resursların ingilis dilində çap olunduğunu nəzərə alaraq tədrisin bu dildə aparılması qərara alınır.\nƏsas məsələ olaraq qızların STEAM təhsilə cəlb olunmasına diqqət yetirilir.\nSTEAM təhsil vətənpərvərlik və Vətənə sevgi üzərində qurulmalıdır. Bu mövqe ölkəsinə fayda gətirə biləcək mütəxəssislər yetişdirməyi nəzərdə tutur.\nElmə marağın aşılanması - elmin maraqlı, zövqverici olması, öyrənənlərdə şövq doğurmasını təmin etmək üçün işlər görülür.\nProqramın bütün mərhələlərinin düzgün tətbiqi nəticəsində İsraildə öyrənənlərin ixtisas hazırlığı, mütəmadi ixtisasartırma, müstəqil təhsil və tədqiqat səyləri təmin olunur. İsraildə STEAM modeli mərhələli proses olaraq məktəbəqədər dövrdən başlanılır və şəxsin potensialının artması boyu inkişaf etdirilir. STEAM müasir cəmiyyətin təhsil sahəsinin layihə və elmi-tədqiqat fəaliyyətinin bir istiqamətidir.\nİsrail startap texnologiyaları bu gün dünyada ən tanınmış və yüksəktexnologiyalı hesab olunurlar. İsrail əhalisinin sayına görə dünyada böyük vençur kapitalına - “İsrail Vençur Kapitalının Tədqiqatı Mərkəzi”nə (Israel Venture Capital Research Centre) sahibdir. Aparıcı texnoloji və elmi-tədqiqat şəbəkəsi olan ORT (“Obşestvo remeslennoqo truda” - Sənətkar əməyi cəmiyyəti) uğurlu sahibkarlıq ekosistemi sayəsində bir çox təşəbbüslərin reallaşmasına yardım edir. Biznes liderləri tərəfindən yönəldilmiş proqram iştirakçıları dünya bazarının tələblərini müəyyən etmək üçün multidissiplinləşdirilmiş komandalarda birgə çalışır və sonradan məhsullarını bazara çıxarırlar. Beləcə, onlar təcrübə vasitəsilə sahibkarlığın bütün yollarını (ideyadan başlayaraq onu reallığa çevirməyi) mənimsəyirlər.\nProqram 2013-cü ildə ölkənin 6 məktəbində həyata keçirilir və bu gün nəinki ölkənin bütün təhsil sahələrində, hətta xaricdə də inkişaf etdirilir. Proqram çərçivəsində öyrənənlər sahibkarlıq və innovativ düşüncə, sosial problemlərin həlli, sosial kapitalın artırılması, kreativ ideyaların irəli sürülməsi kimi bacarıqlara yiyələnirlər. 2014-cü ildə Yerusəlim (Qüds) şəhərində “STEM forward” Beynəlxalq elmi-təqdqiqat konfransı keçirilir. Konfransda bütün dünya ölkələrinin təhsil sahələrində STEM metodikasının aktuallığı və tətbiqi barədə tövsiyələr təqdim olunur.\n2015-ci ildə İsraildə məktəblərdə buraxılış imtahanlarına mütləq tədqiqat işinin əlavə edilməsi üzrə pilot təşəbbüs qəbul olunur. Bu cür elmi işləri şagirdlər universitetlərin tyutor tələbələrinin və ya elmlər namizədlərinin (PhD) köməyi ilə edirlər. Həmin il İsrailin Milli təhsil proqramı tərəfindən mühüm qərar qəbul olunub: məktəblilər vaxtlarının 70%-ni ənənəvi təhsilə, 30%-ni isə tədqiqatlara sərf edirlər. Bu cür tədris məktəblilərdə tədqiqat aparmaq qabiliyyəti, həyati vacib əmək bacarıqları, özünəəminlik kimi xüsusiyyətləri formalaşdırır. Proqramın əsas xüsusiyyətlərindən biri də öyrənənlərin orta təhsil pilləsində olarkən nəzəri-metodoloji bazanın mənimsəməsini tətbiqi istiqamətə yönəltməsidir. Elmi-tədqiqat işləri şagirdlərə innovativ düşüncəni, komandada işləməyi və kommunikasiya, humanitar, riyazi, texnoloji, sahibkarlıq bacarıqlarını inkişaf etdirməyə kömək edir.\nİsrail STEM təhsildə sıçrayış edərək i-STEAM adlanan unikal təhsil proqramı hazırlayıb. Bu tədris modeli STEM təhsilə innovasiyalar və incəsənəti əlavə edərək XXI əsrin bacarıqlarının formalaşmasını reallaşdırır. i-STEAM modelinin unikal xüsusiyyətləri sahibkarlıq sahəsində uğurlu təcrübənin reallaşdırılması üzrə İsrailə “Avropa Təlim Fondunun Yaxşı Təcrübə Mükafatı”nı (European Training Foundation’s Good Practice Award) qazandırıb.\ni-STEAM çərçivəsində öyrənənlər komanda işi və İKT bacarıqlarını inkişaf etdirir, peşəkar təqdimatlar etməyi mənimsəyirlər. Beləcə onlar həmyaşıdları ilə konstruktiv əlaqə və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olaraq marketinqin əsaslarını öyrənirlər. Şagird və tələbələr həm sinif otaqlarında, həm də sinifdən kənarda layihə işləri görür, tərəfdaş şirkət və korporasiyalarda təcrübə keçirlər. Bir sözlə, proqrama əsasən öyrənənlər elmlər, mühəndislik, texnologiya, incəsənət, riyaziyyat daxil olmaqla müxtəlif fənlərarası layihə yaradaraq komanda işi, kritik düşünmə, innovativ dizayn, sahibkarlıq və s. kimi bacarıqlar əldə edirlər.\ni-STEAM ABŞ təcrübəsinə əsaslanan və İsraildə yerləşən texnologiya yönümlü məktəbləri dəstəkləyən “Friends of Israel Sci-Tech Schools” çərçivəsində reallaşdırılır. İsrail Elmi-Texniki Məktəblər Şəbəkəsi (Israel Sci-Tech Schools Network) ölkənin ən böyük müstəqil təhsil şəbəkəsidir. Elmi-texniki sahə üzrə ölkə lideri olan şəbəkə daxilində 240-a qədər təhsil müəssisəsi, yüz minlərlə öyrənən iştirak edir. Bu təşkilat təhsilin modernləşdirilməsi və təhsil xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi işləri ilə məşğul olur. Şəbəkənin fəaliyyəti nəticəsində 600 minə qədər məzun yüksək texnologiyalı şirkətlərdə, hərbi istehsalat, elm sahələrində ölkənin inkişafına öz töhfələrini verir.\ni-STEAM beynəlxalq səviyyədə yüksək qiymətləndirilir və Avropa İttifaqı, ABŞ, Rusiya, Filippin, Qazaxıstan və Azərbaycan kimi ölkələrin məktəblərində lisenziyalaşdırılıb. İsrail dövləti STEAM təhsil metodikasının inkişafı istiqamətində ölkəmizə hərtərəfli dəstək göstərməkdədir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə yerli təhsil mütəxəssisləri İsraildə “STEAM və innovativ təlim metodları” beynəlxalq kursunda iştirak edib, müəllim heyəti İsrailin müxtəlif şəhərlərindəki ORT məktəblərində STEAM təhsil təcrübəsi keçib, İsrailin Elm Muzeyi və İnnovasiyalar Mərkəzinə ekskursiyalar təşkil olunub. 9 dekabr 2021-ci il tarixində Bakı şəhərində təşkil olunan “STEAM Azərbaycan Festivalı 2021”in keçirilməsində də İsrail dövləti yaxından iştirak edib.\nİsrail STEAM təhsil modelini təhlil edərkən təhsil prosesinə əlavə olunan dəyişikliklərin müasir dünya tələblərinə cavab verməsini, aktuallığını və innovativ olduğunu qeyd etmək lazımdır. Bu təhsil modelinin əsas məqsədi peşəkar təhsili təmin etmək, yüksək ixtisaslaşmış, əmək bazarının tələblərinə cavab verən və rəqabətədavamlı məzun yetişdirməkdir.\nİsrail təhsil mütəxəssisləri iddia edir ki, STEAM elmlərinin öyrədilməsinə başlamaq heç vaxt tez deyil. Erkən yaşlarda oyun vasitəsilə öyrənmənin ən təsirli metod olduğu vurğulanır. Uşaqların qavramasını ən yaxşı şəkildə istiqamətləndirmək məqsədilə onları maraqlandıran və həyəcanlandıran, təhsil baxımından zənginləşdirilmiş oyun əsaslı fəaliyyətlər təmin olunur. “Elmlər və texnologiyalar proqramı” çərçivəsində 3-5 yaşlı körpələr oyun və təcrübələr vasitəsilə incəsənət növləri daxil olmaqla dəqiq elmlərin əsasları ilə tanış olur, kompüter biliklərinə yiyələnirlər.\nÖlkənin məktəbəqədər təhsil müəssisələrində uşaqlar ənənəvi məşğuliyyətlərlə yanaşı aktiv düşünmə, praktiki öyrənmə və tematik layihələr tələb edən tapşırıqlar yerinə yetirir, azyaşlılara səhvlərdən öyrənmək və risk etmək, uğursuzluqdan nəticə çıxarmaq bacarıqları aşılanır.\nİsraildə gələcəyin alimlərini yetişdirməyə xidmət edən “MadaKids” (ivrit dilində mada “elm” deməkdir) proqramının və Raşi Fondunun təşəbbüsü ilə uşaqları STEAM təhsilə həvəsləndirmək məqsədilə bağçalar Lego konstruktorlarla, kompüterlərlə, robot texnikası və kosmik məzmunda avadanlıqlarla təchiz edilir. İsrailin ilk elm yönümlü məktəbəqədər təhsil müəssisəsi Beerşevada yerləşən uşaq bağçası hesab olunur.\nSTEAM təhsil metodologiyası əsasən İsrailin elmi-texniki yönümlü məktəblərində geniş tətbiq olunur. Elmi-texniki məktəblər nəhəng özəl orta təhsil müəssisəsi şəbəkəsi olaraq, demək olar ki, İsrailin bütün şəhər və regionlarında fəaliyyət göstərir. Bu məktəblərdə hər il 100 mindən çox şagird təhsil alır. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən elmi-texniki məktəblərdə aparılan tədrislə tanış olmaq üçün məktəblilər və ali məktəb tələbələri, müəllim heyəti İsrailə ekskursiyaya gəlir.\nElmi-texniki məktəblərin yuxarı sinif şagirdləri ölkə daxilində və xarici ölkələrdə keçirilən müsabiqə və yarışlarda, sərgilərdə, konfranslarda dizayn, innovasiya, elmlər və texnoloji nailiyyətlər üzrə yeni ixtiralarını nümayiş etdirir, mükafatlar qazanırlar.\nİsraildə qəbul imtahanı baqrut adlanır. Baqrutun nəticələrinə əsasən söyləmək olar ki, ölkə abituriyentlərinin əksəriyyəti dəqiq elmlər, texnologiyalar, mühəndislik və riyaziyyat sahələrinə üstünlük verir. STEM sahələrində qızların sayı hər il artmaqda davam edir.\nÖlkənin ali məktəblərində həm dəqiq elmləri, həm də incəsənət bacarıqlarını inkişaf etdirən, fənlərarası xarakter almış fakültələr açılıb. STEM kurikulumları daha çox təməl sənət kurslarını rəhbər tutduğu halda universitetlər bir addım irəli gedərək STEAM təhsilinin prinsiplərini əks etdirən ixtisaslar yaradıblar. ABŞ-ın “U.S. News and World Report” və Britaniyanın “QS Top Universities” dərgilərinə əsasən İsraildə STEM sahələr üzrə ixtisaslaşmış ali məktəblərdən Texnion Texnologiya İnstitutunu, Tel-Əviv, Bar İlan, Ben-Qurion, Hayfa universitetlərini, Veysmann Dəqiq Elmlər İnstitutunu qeyd etmək olar.\nİsrail təhsilə və elmi-tədqiqatlara ayırdığı xərclərə görə dünyada lider mövqelərdə yer alır. İsrail yerli və beynəlxalq səviyyədə aerokosmik texnologiya, kənd təsərrüfatı, kompüter, hərbi texnika və hidrotexnika sahələrinin inkişafı üzrə əsas iştirakçılardan biridir.\nİsraildə STEAM təhsil fənlərarası və tətbiqi yanaşmaya əsaslanır və digər ölkələrin təhsil prosesinin inkişafı üçün başlıca göstəricidir. İsrailin müsbət startap reputasiyaya sahiblik etməsinin əsas səbəbi güclü məktəblərə və yaradıcı məzunlara malik olmağındadır.\nSTEAM modelinin tədris prosesinə əlavə edilməsi öyrənənləri mərhələli olaraq müasir dünyanın reallıqlarına hazırlamağa kömək edir. İsrail Təhsil və Elmin İnkişafı Proqramı STEAM metodologiyasından istifadə edərək gənc nəslin tədrisində, vətəndaşların məlumatlanmasında çox böyük nailiyyətlər əldə edib. STEAM təhsilin tətbiqi müasir dünya bazarının tələb etdiyi nəzəri və praktiki qabiliyyətlərə malik olmaq deməkdir.


Ərdoğana qarşı aksiyada iştirak edən 40-dan çox etirazçı həbs edilib - Islam Times\nThursday 25 November 2021 - 12:12\nStory Code : 965374\nİslamTimes: Türkiyə hökuməti ölkə valyutasının davamlı olaraq dəyər itirməsinin səbəbləri və bu dəyər itirmənin qarşısını almaq üçün ölçülü bir proqram təqdim etmədiyi bir şəraitdə Türkiyə təhlükəsizlik qüvvələri inflyasiyaya etiraz edənləri həbs etməyə başlayıb.\nBu barədə çərşənbə günü axşam Türkiyə mətbuatı məlumat yayıb. İstanbul polisi Rəcəb Tayyib Ərdoğan hökumətinin iqtisadi siyasətinə qarşı etiraz ednlərə qarşı güc tətbiq edərək, 40-dan çox adamı həbs edib.\nRİA Novosti saytının Türkiyə mətbuatına istinadən verdiyi məlumata görə, İstanbulun Kadıköy ilçəsində etirazçılar şüarlar səsləndirərək hökuməti istefaya çağırıb. Bu zaman polis su şırnaqlarından istifadə edərək etiraz aksiyasını dağıtmağa çalışıb.\nTürkiyə təhlükəsizlik qüvvələri də İstanbulda etiraz aksiyasının planlaşdırıldığı Taksim meydanını mühasirəyə alıb, və meydana girişləri qapadıb. Şəhərdə etiraz aksiyalarına bir aylıq qadağa elan edib.\nİslamTimes: Türkiyədə lirənin kəskin dəyər itirməsi və əhali arasında yaranmış ciddi narazılıqlar sonrası, Ərdoğanın rəhbərliyi ilə Türkiyə Nazirlər Kabinetinin toplantısı keçiriləcək.\nİddia: Türkiyədə seçkilər bu tarixdə keçiriləcək\nDollar yenidən 12 lirəni keçdi


Tərtərdə yeni subartezian quyuları istifadəyə verildi - Xəbərlər - TƏRTƏR RAYON Icra Hakimiyyəti\nTərtərdə yeni subartezian quyuları istifadəyə verildi\nQurtuluş günü ərəfəsində cəbhə bölgəsi olan Tərtər rayonunda Respublika Prezidenti cənab İlham Əliyevin Sərəncamı İlə qazılmış 15 ədəd subartezian quyusu kənd əməkçilərinin istifadəsinə verildi.\nBu münasibətlə İlxıçılar kəndində keçirilən tədbirdə rayon icra hakimiyyətinin nümayəndələri, inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndələr, bələdiyyə sədrləri, aidiyyəti idarə və təşkilatların rəhbərləri və kənd sakinləri iştirak etdilər.\nTədbirdə çıxış edən Tərtər Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Müstəqim Məmmədov bildirdi ki, cəbhə bölgəsində yerləşən rayonumuzda əkin sahələrinin suvarma suyuna olan tələbatının ödənilməsi üçün müntəzəm olaraq yeni subartezian quyuları istifadəyə verilir. Son iki ildə rayon üzrə 31 ədəd subartezian quyusu istifadəyə verilib. Bu gün isə bayram ərəfəsində möhtərəm prezidentimizin müvafiq sərəncamı ilə Sarıcalı kəndində 2 ədəd, Kəngərli, Xoruzlu, Kəbirli, Mamırlı, Köçərli, Azad Qaraqoyunlu, İlxıçılar, Qapanlı, Qaraağacı, Əskipara, Seydimli, Qaynaq, Qazyan kəndlərində hər birində 1 ədəd olmaqla, ümumilikdə 15 ədəd subartezian quyusu qazılaraq sakinlərin istifadəsinə verilir. Bu subartezian quyuları vasitəsi ilə 700 hektar əkin sahəsi suvarılacaq. Vaxtında suvarma, düzgün aqrotexniki qulluq isə bol məhsul deməkdir. Məhsul bolluğu isə əhalinin maddi rifah halının yaxşılaşdırılması və yaxşı yaşaması deməkdir.\nTədbirdə iştirak edən Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin sədr müavini Rafiq Aslanov ölkədə əkin sahələrinin suvarılmasının yaxşılaşdırılması istiqamətində görülən işlərdən və aqrar sahədə əldə olunan uğurlardan geniş və ətraflı məlumat verdi.\nSonra kənd sakinləri Ziyəddin Hüseynov, Namiq Rəcəbov və digərləri çıxış edərək onlara göstərilən diqqət və qayğıdan razılıq etdilər, tərtərlilərin respublika prezidentinin ətrafında sıx birləşdiklərini, onu dəstəklədiklərini, kənd əməkçilərinə göstərilən diqqət və qayğıya görə ölkə rəhbərinə tərtərlilərin minnətdarlığını bildirdilər.


Əsas səhifə » Son Xəbərlər » Seyir » Viking Cruises: Yenilik nədir?\nBu sizin press-relizinizdirsə, bura klikləyin! • Seyir • Press-relizlər\nViking, bu gün ən yeni okean gəmisi Viking Saturn®-un 2023-cü ilin əvvəlində şirkətin mükafatlı donanmasına qatılacağını açıqladı.\nViking bu gün ən yeni okean gəmisini elan etdi. Viking Saturn®, 2023-cü ilin əvvəlində şirkətin mükafat qazanan filosuna qatılacaq. 930 qonaq olan qardaş gəmi, ilk 15 mövsümündə İskandinaviya və İskandinav ölkələrində iki yeni XNUMX səyahət, İkonik İslandiya, Qrenlandiya və Kanada və İslandiya və Norveç Arctic Explorer, və 29 günlük Qrenlandiya, İslandiya, Norveç və kənarda səyahət. Üç yeni marşruta əlavə olaraq Viking, bu gün şirkətin 8 günlük populyarlığı geri gətirəcəyini də açıqladı İslandiyanın Təbii Gözəlliyi marşrut 2023 -cü ilin avqustunda başlayacaq.\n"Bizimlə üzən minlərlə qonaq Back xoş gəlmisiniz Keçən yay İslandiyaya səyahət, təcrübədən çox zövq aldı və rekord səviyyəli reytinqlər verdi "dedi Viking İdarə Heyətinin sədri Torstein Hagen. "Bu yeni marşrutlar, maraqlı səyahət edənlər və erkən Viking tədqiqatçılarının İslandiyaya və təbii gözəlliyi ilə tanınan digər Şimali Atlantikaya gedən yolları izləmək üçün idealdır. Qarşılamağı səbirsizliklə gözləyirik Vikinq Saturn donanmamıza və qonaqlara dünyanın bu bənzərsiz hissəsini rahatlıqla kəşf etməyin daha da çox yollarını təklif edirik. "\nYeni və Geri Dönən 2023 Nordic Marşrutları:\nİslandiya, Qrenlandiya və Kanada (YENİ) -Bu 15 günlük səyahət proqramı İslandiya, Qrenlandiya və Kanadanın Nyufaundlend və Yeni Şotlandiya əyalətlərini əhatə edir. New York və Reykjavik arasında üzən qonaqlar, Westman Adalarının vulkanik mənzərəsinə heyran qalacaq, Djúpivogurda rahat həyat tempindən zövq alacaq və Seydisfjördur və Akureyri kimi mənzərəli şəhərlərin küçələrində gəzəcəklər.\nİslandiya və Norveçin Arctic Explorer (YENİ) -Bu 15 günlük səyahətdə qonaqlar, Arktik Dairə boyunca və Norveç və İslandiyanın uzaq sahilləri boyunca səyahət edərkən ən şimaldakı həyatı kəşf edəcəklər. Bir gecədə əyləndikdən sonra Vikinq SaturnBergen'in ev limanı, Honningvåg'in ucqar Şimal Burnunu ziyarət edərkən və insanlardan daha çox ağ ayıların yaşadığı Longyearbyen'i araşdırarkən Vikinqlərin izlərini izləyin.\nQrenlandiya, İslandiya, Norveç və kənarda (YENİ) -Qonaqlar eyni zamanda 29 günlük səyahət üçün bu iki yeni marşrutu birləşdirməyi də seçə bilərlər. Keçmiş Hanseatik Liqa şəhəri Bergendən gələn qonaqlar Kanadaya getmədən və Nyu -Yorkda başa çatmadan əvvəl Vikinqlərin Skandinaviya ölkələri Norveç, İslandiya və Qrenlandiyadan keçəcək.\nİslandiyanın Təbii Gözəlliyi- 2023-cü ildə geri qayıdan Reykyavikdən 8 günlük bu gediş-gəliş İslandiyanın əzəmətli sahillərini araşdırır. Yelkənli Viking Star®, Qonaqlar misilsiz təbii gözəlliklərlə, şəlalələrin şəlalələri və saf fiyort mənzərələri ilə tanış olacaqlar. Cəsarətli kəşfiyyatçı Leif Erikssonun izi ilə gedin, yerli vəhşi təbiəti seyr edin və təbiətə dalın.\nViking dəniz gəmilərinin ümumi tonajı 47,800 ton, 465 qonağı qəbul edə biləcək 930 staterooms var. Vikingin mükafat qazanan okean donanması daxildir Viking Star®, Viking Dəniz®,Viking Sky®,Viking Orion®, Viking Yupiter®və Viking Venus®. Viking Mars®vəViking Neptun®donanmaya 2022 -ci ildə qoşulacaq; Vikinq Saturn Cruise Critic tərəfindən "kiçik gəmilər" olaraq təsnif edilən Vikingin dəniz donanması, zərif toxunuşlar, intim məkanlar və detallara diqqət yetirməklə müasir Skandinaviya dizaynına malikdir. Vurğulananlara aşağıdakılar daxildir:\nBütün Veranda Staterooms: Qonaqlar 270 kv ft Veranda Staterooms-dan başlayaraq, hamısı özəl verandaları, təyinat yerinin mənzərəli mənzərələri və lüks çarşafları olan kral ölçülü çarpayılar, səxavətlə nisbətli şkaflar, geniş interaktiv düz ekranlı beş otaqlı kateqoriyalar arasından seçim edə bilərlər. İsteğe bağlı filmlər, pulsuz Wi-Fi və böyük duşlu mükafatlı vanna otağı olan LCD televizorlar, üstün Freyja® hamam məhsulları və isti döşəmələr.\nExplorer Suite: Gəmilər, 14 ilə 757 kvadrat metr arasında dəyişən iki otaqlı suit olan 1,163 Explorer Suite-ə malikdir. Hər tərəfli xüsusi verandaların geniş mənzərələri, habelə göyərtədə hər hansı bir kateqoriyaya aid olan ən geniş imkanlar və imtiyazlar olan Explorer Suites, ən yaxşı ziyarətgahı təqdim edir. qonaqlar üçün.\nİki Hovuz Seçimi: İstənilən mövsüm üzgüçülüyə icazə verilən geri çəkilə bilən damı olan Əsas Hovuza əlavə olaraq, gəmilər, qonaqların təyinatla əhatə olunmuş üzgüçülüyünə imkan verən, arxa tərəfində açılan, özünəməxsus şüşə dayaqlı Infinity Hovuzuna malikdir.\nLivNordic Spa: Vikingin İskandinav irsinə uyğun olaraq, gəmidə olan Spa, Skandinaviyanın vahid sağlamlıq fəlsəfəsi nəzərə alınmaqla hazırlanmışdır-saunanın çoxəsrlik ənənəsindən, qar dənəciklərinin soyudulmuş havadan tavandan yumşaq bir şəkildə endiyi Qar Qarnına qədər.\nExplorers 'Lounge və Mamsen's: Dostlarınızla bir kokteyl paylaşın. Norveçli bir səhər yeməyi və dəniz tarixi kitabı üzərində oturun. Explorers 'Lounge və Mamsen'in gurme şam yeməyi, gəminin yayında yerləşən və tam istirahət üçün və ikiqat yüksəklikdəki pəncərələrdən süpürülən mənzərələrə heyran olmaq üçün Skandinaviya ruhunu təmsil etmək üçün hazırlanmış düşünülmüş yerlərdir.\nQış bağçası: Sakitlik axtaran qonaqlar onu Wintergarden -də tapa bilərlər. İskandinav ağacının taxtası altında olan bu zərif məkanda, qonaqlar günortadan sonra çay xidmətindən ləzzət ala bilərlər.\nYemək seçimləri: Viking -in gəmiləri, səkkiz yemək variantı təklif edir, hamısı heç bir əlavə ödəniş və ya ödəniş olmadan - üç tam yemək və müxtəlif kulinariya variantları təqdim edən The Restaurant -da gözəl yeməkdən və suşi də daxil olmaqla beynəlxalq tariflər və regional spesiyaliyalara malik World Café -dən. dəniz məhsulları soyuq bar-təzə hazırlanmış makaron və İtalyan sevimlilərindən ibarət Manfredi's, şərab cütlüyü ilə çoxsaylı dadlı menyu təqdim edən The Chef's Table-da alternativ yemək təcrübələri ilə tanış olmaq. Pool Grill, gurme burgerlərində ixtisaslaşır, Wintergarden -də günortadan sonra çay və çörəklər mövcuddur. Mamsen's, Norveç qəlyanaltı tərzində yeməklər təqdim edir və 24 saatlıq pulsuz otaq xidməti, bütün qonaqlara öz staterroomlarının rahatlığında bir çox möhtəşəm yeməklərin dadına baxmağa imkan verir. Bundan əlavə, yemək zamanı açıq havada oturmaq üçün bir çox seçim ilə Viking dəniz gəmiləri ən çox təklif edir əl fresk dənizdə yemək. Əlavə olaraq, Mətbəx Masası bazardan masaya qədər regional yeməklərdə ixtisaslaşmışdır.\nMədəni Zənginlik: Gəmidən sahilə qədər Viking təcrübələri misilsiz giriş və mədəni zənginləşmə üçün hazırlanmışdır. Viking Rezident Tarixçiləri, səyahətə xas yüksək səviyyəli tarixi və mədəni təhsil verirlər və zəngin tarixi haqqında qiymətli fikirlər təqdim edirlər. Sahələrində mütəxəssis olan qonaq müəllimlər, təyinat yerinin sənətinə, memarlığına, musiqisinə, geopolitikasına, təbii dünyasına və daha çoxuna işıq salırlar. Hedef Tamaşaları, İtaliya operası və ya Portuqal fadası olsun, bölgənin ən ikonik mədəni ifa sənətlərini təmsil edir. Rezident Klassik Musiqiçilər - pianoçular, gitaristlər, skripkaçılar və flautistlər - gəmilər boyu klassik əsərlər ifa edirlər. Viking -in yemək bişirmə məktəbi olan The Kitchen Table -da Kulinariya Dərsləri regional mətbəxə diqqət yetirir.\nNordic İlham: Ən kiçik detallar belə, dərin Viktoriya ənənələrini əks etdirən kəşfiyyat ruhundan ilham alır. İctimai yerlərdə və Spa -da yüngül ağac taxılları, şifer və tik, İsveç kireçtaşı və ətirli ardıç görünür. Viking Barın Klinker tərəfindən hazırlanan dizaynı orijinal Viking Longships-in tikinti tərzini əks etdirir. Viking İrs Mərkəzi Viking Çağından gələn tarixi və konteksti təmin edir. İskandinav Mifologiyasından olan personajlar, Vikingin İskandinav irsini daha da araşdırmaq üçün maraqlı qonaqlara ilham verən dizaynda incə şəkildə birləşdirilmişdir.