حزبى بەعس و پرۆسەى پاکتاوى رەگەزیى کورد لە عیراقدا - transcultures\nHome/non classé/حزبى بەعس و پرۆسەى پاکتاوى رەگەزیى کورد لە عیراقدا\nئەگەر دابەشکردنى کوردستان و لکاندنى باشوورى بە دەوڵەتى عیراقى ساڵى 1921 ەوە سەرەتاى ژێردەستەکردنى گەلى کورد بێت لەسەر خاکى خۆى، ئەوا سەرهەڵدانى حزبى بەعس و هاتنە سەر دەسەڵاتیان لەم وڵاتەدا لە 1963 تا 2003 بە قۆناغى لەناوبردنى گەلى کورد و سڕینەوەى مێژووەکەی و زەوتکردنى یەکجارەکى خاکەکەى دادەنرێت. بەدرێژایی هەشتا ساڵ لە واقیعى زۆرەملێی پێکەوەژیان، پەیوەندى کورد و دەسەڵاتدارانى عیراق لە نێوان شۆڕش لە پێناوى بەدیهێنانى مافە نەتەوایەتییەکان و درێژکردنى دەستى نیازپاکى بۆ بنیاتنانى عیراقێکى شایستە بە ژیانێکى ئازاد و دادپەروەرانە بۆ هەمووان لە هەڵکشان و داکشاندا بووە. لە ماوەى 37 ساڵى حوکمى پاشایەتیدا، سەرەڕاى شۆڕش و راپەڕینەکانى (شێخ مەحمودى نەمر) و بارزانییەکان، سەنگ و بەشدارى کورد لە حکومەت و دەسەڵاتى سیاسی عیراق راستییەکى حاشا هەڵنەگربوو. هەروەها بەدرێژایى ئەو ماوەیە سەرەڕاى توندبوونەوەى کێشە و ناکۆکییە سیاسییەکان، بەڵام بەرنامە و پرۆسەیەکى نەخشە بۆداڕێژراو لەلایەن نوخبەى سیاسى دەسەڵاتدار لە بەغدا لە ئارادا نەبوو بۆ نەهێشتن، یاخود توانەوەى گەلى کورد لە عیراقى عەرەبیدا. لەگەڵ رووخانى دەسەڵات و سیستمى پاشایەتى لەلایەن دەستەیەک ئەفسەرى کۆدەتاچییەوە بە سەرکردایەتى (عەبدولکەریم قاسم) لە 14ى تەموزى 1958، عیراق پێی نایە قۆناغێێکى ترەوە. ئەگەرچى گەلى کورد خۆشحاڵى بە رووخانى رژێمى پاشایەتى دەربڕى و پێشوازى لە یەکەم سیستمى کۆمارى کرد لە عیراقدا، بەڵام لەگەڵ رۆژگاردا بۆى دەرکەوت کە چارەنووسى عیراق بەگشتى و ناوچەى کوردستان و گەلى کورد بەتایبەتى لەدواى کۆدەتاى ئەفسەرە نەتەوەیییەکان لە 1963 ەوە ئیتر دەکەوێتەدەست نوخبەیەکى سەربازى و شۆڤێنیترین رژێمى سیاسى بە سەرکردایەتى حزبى بەعس و ترسناکترین دیکتاتۆر لە مێژووى عیراق و ناوچەکەدا بەناوى (سەدام حوسێن) کە 35 ساڵ بە ئاگر و ئاسن و خوێن هەموو موقەدەراتى وڵاتى خستەژێر دەسەڵاتى خۆیەوە.\nحزبى بەعس و (سەدام حوسێن) دوو دیاردەن لە مێژووى نوێى عیراقدا کە بۆ قسەکردن لەسەریان پێویست بە سەدان و هەزاران لێکۆڵینەوە و توێژنەوە و لێکدانەوە ئەکات، چ لەسەر ئاستى هەوڵى تاکەکەسى یاخود لەسەر ئاستى دەزگا و دامەزراوەى تایبەتمەند. لە هەر هەوڵێکى وەهادا جێپەنجەى کورد پێویستە دیاربێت بەوپێیەى کەس بەئەندازەى کورد قوربانى دەستى ئەو رژێمە و سەرکردەکەى نەبووە، بەهەمان شێوە لە شیکردنەوەو و دەرخستنى حەقیقەتى ئەو حزبە و شیکردنەوەى کەسایەتى (سەدام) زۆر لایەنى تاریک و شاراوە دەردەکەون کە قەبارە و رەهەندى راستەقینەى سیاسەتى نامرۆڤانەى ئەو رژێمە دەرهەق بە کورد ئاشکرادەکەن و خزمەت بە دۆزە رەواکەى دەکەن.\nلەم روانگەیەوە، سەرەتا هەوڵدەدەین پێناسە و خوێندنەوەیەکى خێرا بۆ سەرهەڵدان و بنەما هزرییەکانى حزبى بەعس و کاریزماى سەرۆکى رژێمەکەى بکەین لە عیراقدا. دواتر و لە بەشەکانى تردا باس لە هەڵوێست و سیاسەت و رەفتارى ئەوان دەکەین لەتەک گەلى کورد و کێشەکانى لەم وڵاتەدا بەتایبەتى لە ساڵانى 1987 تا 1991 کە تیایدا پرۆسەى جینۆسایدى کورد و سوتماککردنى خاکەکەى گەیشتە لووتکەى دڕەندەیی و نامرۆڤایەتى. لە کۆتاییدا هەڵوەستەیەک لەسەر چۆنییەتى مامەڵەکردنى کورد دەکەین لەتەک کارەساتى جینۆساید و پاکتاوى رەگەزى لەڕووى کاریگەرى و ئاسەوارەکانى لەسەر کۆهەستى کورد و ئایندەى سیاسى ئەم گەلە بەشێوەیەکى گشتى.\nحزبى بەعس مۆدێلێک لە هزرى فاشى و کولتوورى خێڵەکى\nلە سەرەتاى سییەکانى سەدەى بیستەوە، لەسەر دەستى بژاردەیەک لە روناکبیرانى عەرەب لە وڵاتى شام و لوبنان، تێڕوانین و خوێندنەوەیەکى نوێ بۆ تێزى نەتەوە و پرسەکانى پەیوەست بە نەتەوەى عەرەب و نیشتمانەکەى هاتەکایەوە. دیارترینى ئەو رووناکبیرانە بریتین بوون لە (زکی الارسوزی) و (میشیل عفلق) و (صلاح البیطار) و (اکرم الحورانی). ئەو سەردەمە، لەدواى رووخانى خیلافەتى عوسمانی لە ساڵى 1918، نیشتمانى عەرەب لەلایەن وڵاتە کۆڵۆنیالیستە سەرکەوتووەکانى جەنگى جیهانیی یەکەمەوە داگیر و بەشبەش کرا کە بە قۆناغى (ئینتیداب) دەناسرا. بارودۆخى ژیانى ئابوورى و کۆمەڵایەتى و هۆشیارى سیاسى گەلى عەرەب لە ئەوپەڕى دواکەوتوویی و نەهامەتیدا بوو. لەکاتێکا گەلانى ئەورووپا لەتەک پرۆسەى بنیاتنانەوەى وڵات و داڕشتنى بەرنامەى درێژخایەنى گەشەپێداندا، سێ رەوتى سیاسى و ئایدیۆلۆژی لەسەر ئاستى میللى و دەسەڵات لە ململانێدا بوون، ناسیۆنالیزمى رەگەزپەرستى ئەڵمانى و کۆمۆنیزمى ستالینیى و بیرى لیبرالیزم کە بۆرژووازى گەشەسەندوو نوێنەرایەتى دەکرد بەتایبەتى لە فەرانسادا.\nئەو پۆلە رووناکبیرە لە لاوانى عەرەب (زۆربەیان لەڕووى ئینتماى ئاینییەوە مەسیحى بوون) لە زانکۆکانى فەرانسا و وڵاتانى ترى ئەوروپادا دەیانخوێند، کەوتنە ژێر کاریگەرى بیرى رەگەزپەرستى فاشیزمەوە. ئەوان پێیان وابوو کە یەکێتى نەتەوەى عەرەب مەرجى سەرەکییە بۆ سەربەخۆیی و یەکێتى نیشتمانى عەرەب لە ئۆقیانووسەوە بۆ کەنداو، بە پیادەکردنى دوو بنەماى پێویست؛ یەکەمیان بریتییە لە فۆرمەلەکردنى ئایدیۆلۆژى نەتەوەیی عەرەبیی بەسوودبینین لە هزرى ناسیۆنالیستى هاوچەرخ و موتوربەکردنى بە مێژوو و کولتوور و فەرهەنگى عەرەبى بەتایبەتى ئیسلام؛ دووەمیشیان بەدیهێنانى پارتێکى سیاسى نەتەوەیی پێشڕەو کە لەسەر دیسپلینى رێکخستنى توند بنیاتبنرێت؛ بەبێ ئەو دوو بنەمایە گەیشتن بە ئامانجەکانى نەتەوە ئەستەم دەبێت.\nلەسەرەتاى چلەکاندا لە وڵاتى سووریا، دوو بزوتنەوەى سیاسى نەتەوەیی دەرکەوتن؛ یەکێکیان بەناوى (حرکە الاحیاء العربی) لە ساڵى 1941 لەلایەن (میشیل عەفلەق) و (سەلاح ئەلبەیتار)ەوە دامەزرا کە دواى دوو ساڵ خۆیان وەک (حزبى بەعسى عەرەبى) ناساند و درووشمى (أمة عربیة واحدة ذات رسالة خالدة) بەرزکردەوە. ئەوى تریشیان، لە ساڵى 1950 بەناوى (الحزب العربي الاشتراکي) کە (ئەکرەم حۆرانى) دامەزرێنەرى بوو. دواتر لە نیسانى ساڵى 1952 هەروو بزوتنەوەکە یەکیانگرت و پارتێکى سیاسی نوێیان پێکهێنا بەناوى (حزب البعث العربي الاشتراکي) و (عەفلەق) بە راگر (عمید)ى حزب هەڵبژێردرا. حزبى بەعس لە سەرەتاوە خۆی وەک حزبێکى نەتەوەیی عەلمانى ناساند کە پەیڕەو لە سۆسیالیزمى نەتەوەیی دەکات و بڕوای بە گەیشتنە دەسەڵاتە لەڕێى کۆدەتاوەیە، هەروەها نوێنەرایەتى نەوەیەکى نوێ دەکات. نەوەیەک کە بڕواى تەواوی بە یەکێتى نەتەوە و نیشتمانى عەرەب هەیە.\nحزبى بەعس لە بەرنامە و ئەدەبیاتى سیاسى خۆیدا، پێناسەى نەتەوەى عەرەبیان وەک حەقیقەتێک دەکرد کە رەگوڕیشەى بە قووڵایی مێژوودا دەچێتە خوارەوە و خاوەنى پەیامێکى نەمرن بۆ سەرجەم مرۆڤایەتى کە خۆى لە پەیامى ئیسلام و کولتوور و فەرهەنگى عەەرەبیدا دەبینێتەوە. بەهەمان شێوە، نیشتمانى عەرەبییان بەو سنوورە فراوانە دیاریدەکرد کە لە کەنارەکانى زەریاى ئەتڵەسییەوە دەستپێدەکات و تا زنجیرە چیاکانى (تۆرۆس) لە رۆژهەڵاتدا دەکشێت. چەمکێکى تر کە تەواوکەرى پێناسەى نەتەوەیە لاى بەعسییەکان بریتییە لە زمان کە بەپێناسەى ئەوان؛ سەرچاوەى یەکێتى هزر و پرەنسیپ و بەهاکانى نەتەوەیە.\nلە ئایدیۆلۆژی و بەرنامەى سیاسی بەعسدا، سەرجەم پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینى و کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان کە لە نیشتمانى عەرەبدا دەژین وەک میوان رێز لە تایبەتمەندییان دەگیرێت بەو مەرجەى لەگەڵ ئامانج و خواستە نەتەوەییەکانى عەرەبدا هاوڕێ و هاوکار بن. لەدواى گەیشتنە دەسەڵاتى بەعسیەکان لەهەریەک لە سووریا لە ساڵى 1963 و عیراق لە ساڵى 1968 و لەگەڵ بڵاوبوونەوە و پەلهاویشتنى بیروباوەڕ و رێکخستنەکانى حزبى بەعس لەڕێگەى پێکهێنانى سەرکردایەتى هەرێمایەتییەوە لەهەر یەک لە لوبنان و ئوردن و یەمەن و سودان و کوێت و پێکهێنانى رێکخستنى نهێنى و ئاشکرا لەژێر ناوى جیاجیادا، تێزەکانى بەعس لەڕووى ئایدیۆلوژى و بەرنامەى سیاسییەوە چەندین گۆڕانى بەخۆوە بینى کە گرنگترینیان بریتیى بوو لە پێناسەیەکى نوێ بۆ چەمکى نەتەوە. ئەو پێناسەیەى لە ئەدەبیاتى سیاسى و کتێبى پەرەوەردەى نیشتمانى قوتابخانەکاندا دەوترایەوە هەمان پێناسەى کلاسیکى بوو بەوەى “نەتەوە بریتییە لە کۆمەڵە خەڵکێک کە لە یەک نیشتمانى هاوبەش و زمان و مێژوو و کولتوورى هاوبەشیان هەیە و پەیوەندى پتەوى هاوسۆزییان هەیە.”. بەڵام لەگەڵ فراوانبوونى بەرنامە و ئامانجى پاوانخوازى و تواندنەوەى گەلان و نەتەوەکانى تر لە بۆتەى نەتەوەى عەرەبدا، پێناسەى نەتەوەیان لە دوو رەهەنددا کورتکردەوە کە بریتین لە- زمان و بیرکردنەوەى هاوبەش. بەو پێیە هەر کەسێک زمانى عەرەبى بزانێت و بڕواى بە رەوایی مەسەلە نەتەوەییەکانى عەرەب هەبێت بە کەسێکى عەرەب دادەنرێت. لەسەر ئەم بنەمایە بوو کە چەند گەلێکى غەیرە عەرەب بە خۆیان و نیشتمانەکەیان بەناچارى و لەژێر بارى سەختى ئابوورى و تەماحى کۆمەکى مادى و مەعنەوی و سیاسیدا خۆیان بە عەرەب ناساند، یان هاتنە ریزى کۆمکارى عەرەبییەوە، وەک جیبۆتى و ئەریتریا و جزر القمر. بەهەمان شێوەش لە پەیڕەوکردنى سیاسەتى بەعەرەبکردندا (التعریب) هەوڵى بەردەوام و بەرنامە بۆداڕێژراوى بەعسییەکان لە عیراق و سووریا بۆ سڕینەوەى ناسنامەى نەتەوەیی کورد و پێکهاتە ئیتنییەکانى تر، پراکتیزەکردنى هەمان پێناسەى دیماگۆجییانەى چەمکى نەتەوەیە کە ئاماژەمان بۆ کرد.\nئەگەرچى لەسەرەتاوە بەعسییەکان وەک رەوتێکى فیکرى و سیاسی عەلمانى و پێشکەوتنخواز خۆیان ناساند و هاوپشتى خۆیان بۆ بزووتنەوە و شۆڕشەکانى رزگارى گەلان و خەبات دژى ئیمپریالیزم و زایۆنیزم و نۆکەرانى دووپات دەکردەوە، بەڵام لەگەڵ قایمکردنى پێگەى خۆیان لە دەسەڵات و زاڵبوونى باڵى راستڕەو و کۆنەپەرستى ناو حزب لە ناکۆکییە فیکرى و سیاسیەکانى ناوخۆدا، ئاراستەیەکى تۆتالیتارى فاشى بەهێز بەتایبەتى لە عیراقى ژێر دەسەڵاتى سەدام حوسێندا دەرکەوت.\nبنەما فیکرییەکانى حزب و ئامانجە نیشتمانى و نەتەوەییەکانى، بەتایبەتى لەگەڵ بوونى سەدام حسین بە سەرۆک کۆمار لە ساڵى 1979دا، بەرەو مەیلێکى ئاشکراى فاشیزم و چەسپاندنى دەسەڵاتى رەهاى دیکتاتۆرى و پاوانخوازى و دوژمنکارى رۆیشتن. بانگەواز بۆ گوتارى ئاینى توندڕەو وکولتوورى رەگەزپەرستى نەتەوەیی کەمترین بوارى بۆ جیاوازى بیروبۆچوون نەهیشتەوە؛ نەک لەناو خودى حزبى بەعسدا، بەڵکو لە تەواوى ژیانى سیاسى لە عیراقدا. بۆ زیاتر ئاشنابوون بە سروشتى فاشییانە و زاڵبوونى عەقلییەتى رەگەزپەرستى و خێڵەکى دواکەوتوو لاى حزبى بەعس، دیارترینى خەسڵەت و سیما سەرەکییەکانى ئەو حزبە بەگشتى و لە ماوەى دەسەڵاتى (سەدام حوسێن)دا بەتایبەتى لەچەند خالێێکدا دەخەینەڕوو:\n– خوێندنەوە و راڤەکردنێکى نازانستییانە بۆ مێژوو کە لەسەر بنەماى سەروەرى و باڵادەستى رەگەزى نەتەوەى عەرەب بنیاتنراوە کە لە ئەنجامدا جگە لە سیستمێکى تۆتالیتار و ستەمکارى عەرەبى چیتر بەرهەم ناهێنێت. هەروەک لینین لەوبارەیەوە دەڵێت “هەر راڤەکردنێکى ناعەقڵانى بۆ مێژوو، سیستمێکى دیکتاتۆرى لێدەکەوێتەوە.”. بەو شێوەیەش، نازیزمى ئەڵمانى و فاشیزمى ئیتاڵى لەڕووى ئایدیۆلۆژییەوە پشتیان بەو تێزانە دەبەست کە بانگەوازیان بۆ سەروەرى نەتەوەیی دەکرد. (میشیل عەفلەق) بەڕاشکاوى باس لەوە دەکات کە نەتەوەى عەرەب هەڵگرى پەیامێکى نەمرى مێژووییە بۆ سەرجەم مرۆڤایەتى و حزبى بەعسیش کار بۆ گەیاندنى ئەو پەیامە دەکا. بەمەش سەرجەم نەتەوەکانى تر لە دیدى بەعسەوە بە پلەى دوو و سێ دێن لەچاو نەتەوەى عەرەبدا. ئەڵبەت بەشێک لە نەتەوەى کوردیش، کە چارەنووسى دابەشکردن بە نەتەوەى عەرەبى بەستەوە، بوو بە قوربانى ئەم تێزە رەگەزپەرستییە لە هەر یەک لە عیراق و سووریا. (میشێل عەفلەق) لەبارەى کوردەوە دەڵێت “بەدرێژایی چەندین سەدە، کوردەکان هاونیشتمانی عەرەب و موسڵمان بوون وەک هەر عەرەب و موسڵمانانى تر بەبێ هیچ جیاوازییەک لە نێوانیاندا.”.\n– بانگەواز بۆ یەکێتى نیشتمانى عەرەب لەسەر بنەماى یەکێتى نەتەوەیی. ئەم بۆچوونەش لەژێر کاریگەرى قۆناغى سەرهەڵدانى دەوڵەتى نەتەوەیى لە ئەوروپاى سەدەى نۆزدە و نیوەى یەکەمى سەدەى بیستەمدا بوو، بەتایبەتى بەهەمان شێوەى “دەوڵەتى نەتەوەیی” کە (هیتلەر) و (مۆسۆلینى) بانگەوازییان بۆ دەکرد و لەئەنجامدا جەنگى دووەمى جیهانییان لەپێناو بەدیهێنانیدا بەرپاکرد. ئەو بۆچوونە نەک بەتەنیا نەتەوە و کەمینەکانى سەر جوگرافیاى فراوانى بەناو نیشتمانى عەرەبى خستەناو لیستى میوانانى ئەونیشتمانەوە، بەڵکو هیچ ناسنامەیەکى نیشتمانى تایبەت بەو نەتەوە و کەمینانە نەهێشتەوە و تەواوى خاکى باوباپیرانى ئەوانى وەک بەشێکى دانەبڕاو لە نیشتمانى عەرەب پێناسەکرد کە لە کەنارەکانى زەریاى ئەتڵسییەوە تا زنجیرە چیاکانى زاگرۆس دەگرێتەوە.\n– خوێندنەوەیەکى چەواشەکارییانە و دیماگۆجییانە بۆ ئاین و کولتوور و کەلەپوورى نەتەوە. بۆ نموونە (میشیل عەفلەق) لە بارەى ئیسلام و کولتوورى عەرەبەوە دەڵێت “موحەمەد نموونەى هەموو عەرەب بوو، دەبا هەر عەربێکیش نموونەى موحەمەد بێت.”. بەهەمان شێوەى نازییەکان کە پێیان وابوو (رایخى سێ) بە سەرۆکایەتى (هیتلەر) هەڵگرى بیرى راستەقینەى مەسیحییەتە کە مژدەهێنەرى ئاسایش و عەدالەتى خوداییە بۆ سەرجەم مرۆڤایەتى. (ئریک فرۆم) لە راڤەکردنى درووشمى خاچى چەماوەدا (卐 Swastika) پێیوایە کە “هێماى رۆحى مەسیحە بۆ تێکشکاندنى خاچ و بەرەنگاربوونەوەى دوژمنانى.”.\n– حزبى بەعس لە بەیاننامەى راگەیاندنى خۆیدا شەرعییەتی بە کۆدەتا داوە بۆ گەیشتن بەدەسەڵات و بەکارهێنانى توندوتیژى و سیستمى تاک حزبیشی بە زامنى مانەوە و بەردەوامبوون لە دەسەڵات زانیوە. هەروەک (میشیل عەفلەق) دەڵێت “هەمان ئەو قەدەرەى ئەم پەیامەى پێراسپاردووین، مافى ئەوەشى پێبەخشیوین کە توندوتیژى لە فەرمان و وتە و کارەکانماندا پیادەبکەین.”. لەژێر ئەم لۆژیکە چەواشەیەدا، کە لە هەندێک فەرهەنگدا بە “توندوتیژى شۆرشگێڕانە” لێکدرایەوە، بەعسییەکان پاساوییان بۆ کوشتارگەى بەکۆمەڵى نەیارە سیاسییەکان لە ساڵى 1963 تا رۆژگارى ئەمڕۆمان هێنایەوە. پیادەکردنى تیرۆرى جەستەیی نەیاران و بڵاوکردنەوەى ترس و تۆقاندن هەمیشە کۆڵەکەیەکى بەهێزى مانەوەى دەسەڵاتى بەعسیەکان بووە، کە هەرگیز سڵیان لە پیادەکردنى نەکردووەتەوە تەنانەت بەرامبەر هاوڕێ و کەسە نزیکەکانى خۆشیان تا ئاستى داهێنان لە ئامرازەکانیدا. بەعسییەکان بڕواى تەواویان بەحزبى سەرکردە و پێشڕەو هەیە کە رابەرایەتى نەتەوە دەکات بۆیە هەرگیز بڕوایان بە دیموکراسى و فرەیی سیاسى نەبووە، مەگەر لەشێوەى حزبى پاشکۆ و دەستکردى خۆیاندا نەبێت. بەهەمان شێوەش، دژایەتى هەموو بیروباوەڕێکیان دەکرد کە لەگەڵ بیروباوەر و پەیڕەوى بەعسدا نەگونجێت. لەم بارەیەوە (میشیل عەفلەق) دەڵێت “بیروباوەڕ چەمکێکى ئەبستراکتە، بەڵام کاتێک لە مێشکى مرۆڤێکدا جێگیردەبێت ئەوسا دەبێتە رەفتار و کردار، بۆیە زۆرجار بۆ لەناوبردنى چەمکەکە پێویست بە لەناوبردنى جەستەیی مرۆڤەکە دەکات.”.\n– باوەڕهێنانى پتەو بە رۆڵى تاک لە مێژوودا بەگشتى و لە پرۆسەى بنیاتنانى نەتەوەدا بەتایبەتى. بەلاى بەعسیەکانەوە بوونى سەرکردەى پاڵەوان و ئەفسانەیی کە رابەرایەتى نەتەوە دەکات لە قۆناغێکى هەستیارى مێژوودا بۆ راپەڕاندنى ئەرکە قورسەکان و بەرەنگاربوونەوەى مەترسیەکان دەچێتە خانەى حەتمییەتى مێژووەوە. بەهەمان شێوەى مۆسۆلینى و هیتلەر، بەعسییەکان وەک پاڵەوانى نەتەوە و سەرکردەى حەتمى و بنیاتنەرى شکۆمەندى و سەروەرى عیراق و نەتەوەى عەرەب لە (سەدام حوسێن)یان دەڕوانى. بۆ نموونە (میشیل عەفلەق) کە لە ساڵى 1964 دا پێشنیارى کرد (سەدام) ببێتە ئەندامى سەرکردایەتى هەرێمایەتى حزب، لە لوتکەى توانایی و دەسەڵاتى سەدامدا دەڵێت “ئەگەر حزبى بەعس دیارى خواوەند بێت بۆ نەتەوەى عەرەب ئەوا سەدام حوسێنیش دیارى حزبە بۆ نەتەوەى عەرەب.”.\nئەنفال و ئەنفالی گەرمیان: https://knwe.org\nبەعس و کورد، لە هەوڵى دەستەمۆکردنەوە بۆ پاکتاوى رەگەزیى\nسەرەکیترین مەسەلەى ناوخۆیی کە رووبەڕووى دەسەڵاتدارانى بەعس ببوەوە لە عیراقدا بریتى بوو لە داخوازییەکانى گەلى کورد. دەسەڵاتى سەربازى نەتەوەپەرستان و بەعس لە ساڵى 1963 دواى بێئومێدبوون لە رازیکردنى شۆڕشى کورد بە کەمترین مافى ئیدارى، پەنایان بۆ رێگەچارەى سەربازى برد. بۆ یەکەمین جار لە مێژووى نوێی عیراقدا هێزى میلیشیایان لە خێڵە عەرەبەکان و هەوادارنى خۆیان بەناوى (حەرەس قەومی)یەوە پێکهێنا بۆ شەڕى کورد و رەشەکوژى نەیارە سیاسییەکانیان بەتایبەتى شیوعییەکان. لە ناوەڕاستى هەمان ساڵدا هێرشى سەربازى رژێم بە هاوکارى حەرەس قەومییەکان بۆ سەر کوردستان دەستى پێکرد کە بە درووشمى “سەریان بۆ دەوڵەت و ماڵیان بۆ میللەت” فراوانترین شاڵاوى کوشتوبڕ و تاڵان و وێرانکردنیان ئەنجامدا. ئەوەى لە ساڵانى 1963 تا 1966 لەسەر دەستى بەعسییەکان دژ بە گەلى کورد پیادەکرا، دەکرێت بە سەرەتاى پرۆسەى پاکتاوى رەگەزى بناسرێت لە چوارچێوەى دەوڵەتى عیراقدا بە لەبەرچاوگرتنى ئەم خاڵانەى خوارەوە:\n– ئەگەرچى مادەى 19ى دەستوورى 1964 دان بە مافە نەتەوەییەکانى کورددا دەنێت لە چواچێوەى گەلى عیراق و یەکێتى نیشتمانیدا، بەڵام لە مادەى 1 دا بەڕاشکاوى هەموو گەلى عیراق وەک بەشێک لە نەتەوەى عەرەب پێناسە دەکات.\n– پیادەکردنى سیاسەتى کۆمەڵکوژى و بەرزکردنەوەى درووشمى سوتماککردنى خاکى کوردستان بەتایبەتى لە سەردەمى دەسەڵاتى (عبدالسلام عارف)دا (1963-1966) کە فراوانترین هێرشى سەربازى و وێرانکردنى گوندەکان و گرتن و کوشتنى خەڵکى سڤیلى بەخۆوە بینى.\n– دەستکردن بە سیاسەتى بەعەرەبکردن بەتایبەتى لە سنوورى ناوچە نەوتییەکانى وەک کەرکوک و خانەقین. بۆ نموونە لە ساڵى 1965 قەزاى حەویجە لە پارێزگاى کەرکوک پێکهێنرا بۆ نیشتەجێکردنى خێڵە عەرەبەکانى جبور و عوبێد لەو ناوچەیەى کە پێشتر کوردنشین بووە و بە “مەڵحە” ناسرابوو.\nلە 17 ى تەموزى 1968دا دەستەیەک ئەفسەرى بەعسی کۆدەتایەکى سپییان بەسەر سەرۆک (عبدالرحمن عارف)دا کرد ودەسەڵاتێکى رەها و بەهێزیان جێگیرکرد کە تا رووخانى حوکمى (سەدام حوسێن) لە 9 ى نیسانى 2003 درێژەى کێشا. هەردوو دەستوورى کاتى بەعسییەکان لە 1968 و 1970 دا بەهەمان شێوە مافە نەتەوەییەکانى کوردیان لە چوارچێوەى بەرنامە و پرۆژەى حزبى بەعسدا دەبینیەوە؛ وەک بەشێک لە ستراتیژى نەتەوەیی بۆ بەدیهێنانى یەکێتى نیشتمان و نەتەوەى عەرەب لەو پانتاییە جوگرافییەى لە ئەدەبیاتى سیاسی خۆیاندا باسیان لێوەکردووە. بەڵام باسکردن لە مافە نەتەوەییەکانى کورد لە دەستووردا جگە لە درووشمێکى دیماگۆجی سیاسی چىتر نەبووە، هەروەک رۆژگار بەڕوونى سەلماندى کە کورد هەمیشە هاونیشتمانى پلە دوو و سێ بووە لە عیراقى ژێر دەسەڵاتى بەعسییەکاندا و بەردەوام لە ژێر مەترسى لەناوبردندا بووە.\nبەهەمان شێوەى رژێمەکانى پێشتر، بەعسییەکان سەرەتا بانگەوازیان بۆ چارەسەرکردنى ئاشتیانەى مەسەلەى کورد کرد لە عیراقدا و دەرگاى گفتوگۆ و دانوستانیان خستە سەرپشت، لەهەمان کاتیشدا چەندین پیلانیان بەمەبەستى لەباربردنى خواستەکانى گەلى کورد و تیرۆرکردنى سەرکردەکانى و قووڵکردنەوەى دووبەرەکى ناوخۆیی دادەڕشت. سەرەنجام پاش شکستخواردنى پیلانەکانیان، بەناچارى ملیان بۆ خواستەکانى شۆڕشى کوردستان دا و لە 11ى ئازارى 1970 بەیاننامە و رێککەوتنى ئاشتیان لەگەڵ سەرکردایەتى سیاسى کوردستاندا واژۆکرد. ئەو رێککەوتنە بەدەر لە هەر نیازێکى شاراوەى بەعسییەکان و دەرەنجامەکانى، بە دەستکەوتێکى گرنگ دادەنرێت لە مێژووی سیاسی و خەباتى رەواى گەلى کورددا لەم پارچەیەى کوردستاندا.\nسەرکردایەتى هەرێمى عیراقى حزبى بەعس وەک هێزێکى شۆڕشگێرى پێشکەوتنخواز خۆى دەناساند کە کارى بۆ جۆرێک لە سۆشیالیزمى دەوڵەتى دەکرد و بەرنامەى پێنج ساڵەى پیادەدەکرد بۆ گەشەپێدانى وڵات و دابینکردنى خۆشگوزەرانى و عەدالەتى کۆمەڵایەتى لەڕێگەى پاڵپشتىکردنى دەوڵەتەوە بۆ توێژى فەرمانبەران و چینە هەژارەکان و پێشکەشکردنى خزمەتگوزارى بنەڕەتى خۆڕایی بەتایبەتى لە بوارەکانى خوێندن و تەندرووستیدا.\nلە راستیدا تا ساڵى 1979 لەناو سەرکردایەتى و رێکخستنەکانى حزبدا کەسانێک هەبوون کە بە نەفەسێکى شۆڕشگێرى و پێشکەوتنخوازى کاریان دەکرد. ئەوانە بڕواى تەواویان بەوە هەبوو کە رابوونى نەتەوە و گەیشتن بە ئامانجەکانى لەڕێگەى بەرەنگاربوونەوەى پیلانەکانى ئیمپریالیزم و داکۆکیکردن لە سەربەخۆیی گەل و وڵاتەوە دەبێت. هەروەها پێشکەوتنى وڵاتیش بەندە بە بنیاتنانى ئابوورییەکى بەهێز و بەگژداچوونەوەى دەردە کۆمەڵایەتییەکانى وەک نەخوێندەوارى و هەژارى. لە 16 ى تەموزى 1979دا بە پیلانێک دەسەڵاتى سیاسى و سەرۆکایەتى کۆمار لە (احمد حسن البکر)ەوە رادەستى (سەدام حوسێن)ى جێگرى کرا، بەمەش ململانێی شاراوەى نێوخۆى حزب لە کۆتاییدا لە بەرژەوەندى زۆرینەى راستڕەو و کۆنەپەرستدا شکایەوە. بۆ چەند رۆژى دواتر، واتە 22 ى تەموز، لە کۆبوونەوەیەکى فراوانى حزبدا (سەدام) رایگەیاند کە پیلانێکى خیانەتکارى ناو حزبیان ئاشکراکردووە و هەر لەوێدا ناوى چەندین ئەندامى سەرکردایەتى و ئەندامى باڵاى حزبیان خوێندەوە کە پەلکێشى دەرەوەى هۆڵەکە کران و لە ماوەیەکى کورتدا زۆربەیان گوللەباران کران و ئەوانى تریشیان رەوانەى بەندیخانە کران.\nئەگەرچى (سەدام) لەماوەى سەرۆکایەتى (ئەلبەکر)دا پۆستى جێگرى سەرۆک کۆمارى هەبوو، بەڵام هەمیشە وەک کەسى یەکەمى حزب و دەوڵەت دەردەکەت. کەسێک بوو خاوەن عەقلییەتێکى پیلانگێڕى و توندوتیژ و دەسەڵاتخواز بوو. بەهاتنە سەرکارى فیعلى (سەدام) بۆ سەر کورسى دەسەڵات، قۆناغێکى جیاواز لە ژیانى حزبى بەعس و سەرەتاى دەورانێکى رەش و تاریک و ترسناکیش لە مێژووى گەلانى عیراق و ناوچەکە دەستپێدەکات.\nلە گفتوگۆى بەعس و سەرکردایەتى شۆڕشى کورد لە ساڵى 1970 تا 1974 (سەدام) سەرۆکایەتى شاندەکانى حکومەتى بەغداى دەکرد؛ هەمیشە وای نیشاندەدا کە ئەو زامنى سەرکەوتنى دانوستانەکانە و خاوەن بڕیارى یەکەمە لە حزب و حکومەتدا. ئەوەى لەم باسەدا بەلاى ئێمەوە گرنگە تێگەیشتن و هەڵوێستى راستەقینەى بەعسییەکان بوو بەرامبەر بە مەسەلەى کورد لە عیراقدا.\nلە بەیانى 11ى ئازاردا دان بە مافەکانى کورددا نرا لە چوارچێوەى ئۆتۆنۆمى بۆ ناوچەى کوردستان بەمەرجێک لە ماوەى چوار ساڵدا تەواوى بەندەکانى رێککەوتنى نێوان هەردولا جێبەجێ بکرێن بەتایبەتى ئەوەى پەیوەستە بە سەرژمێرى و ساغکردنەوەى سنوورى کۆتایی ناوچەى ئۆتۆنۆمى لەسەرووى هەمووشیانەوە پارێزگاى کەرکوکى دەوڵەمەند بە نەوت و سەرچاوە سروشتیەکان.\nرووداو و پێشهاتەکانى ماوەى چوار ساڵى دیاریکراو بەئاشکرا ئەوەمان نیشاندەدەن کە حزبى بەعسى دەسەڵاتدار بەهیچ شێوەیەک باوەڕى بە چارەسەرى راستەقینەى کێشەى کورد نەبووە. هەموو سیاسەت و هەوڵەکانى لەسەر بەدیهێنانى دوو ئامانجى کورت مەودا بینات نابوو -یەکەمیان کپکردن و ئیحتواکردنى مەسەلەى کورد و دووەمیشیان چەسپاندن و بەهێزکردنى دەسەڵاتى خۆیان لە عیراقدا تا گەیشتن بە ئامانجە ستراتیژى و دوور مەوداکانیان.\nگرنگترینى ئەو هەنگاو و دەستکەوتانەى لە ماوەى ئەو چوار ساڵەدا لەسەر ئاستى ناوخۆ و دەرەوە بەدییانهێنا، بریتیى بوون لە:\n– خۆماڵىکردنى بەشى کۆمپانیا بیانییەکان لە نەوتى عیراق لە 1ى حوزەیرانى 1972دا پێگەى ئابوورى عیراقى لە ناوچەکەدا بەهێز کرد. بەعسییەکان لەڕێگەى داهاتى گەورەى نەوتەوە توانیان پایەکانى دەسەڵاتى خۆیان بچەسپێنن و کاربکەن بۆ دامەزراندنى سوپایەکى پڕچەک و راهێنراوى پێشکەوتوو لەسەر بنەماى عەقیدەى بەعس و عروبە.\n– کۆنترۆڵکردنى دامەزراوەکانى دەوڵەت و پایەکانى دەسەڵات بەتایبەتى لەناو سوپا و دەزگا ئەمنییەکان و هۆیەکانى راگەیاندندا، لەرێگەى دوورخستنەوەى کەسانى نیشتمانپەروەر و بێلایەن و پڕکردنەوەیان بە کادرى بەعسى و دڵسۆز بە سیاسەتەکانى دەسەڵات.\n– پێکهێنانى “بەرەى نیشتمانى و نەتەوەیى پێشتکەوتنخواز” لەگەڵ حزبى شیوعى عیراق لە ساڵى 1973دا. ئەم بەرەیە بۆ حزبى بەعس مانۆرێکى سیاسی سەرکەوتوو بوو، لەڕێگەیەوە توانى گەورەترین رکابەر لە ململانێى سیاسى ناوخۆدا بگۆڕێت بۆ هاوپەیمان و لە جەنگى دژە کوردیشدا هاوکارى بن تا لە ساڵى 1978 کۆتایی بەو هاوپەیمانییە هێنا و کەوتە وێزەى شیوعییەکان و بە دڕەندەترین شێوە رووبەڕوویان بووەوە.\n– مۆرکردنى “رێککەوتنى دۆستایەتى و هاوکارى” لە گەڵ یەکێتى سۆڤییەت لە مایسى 1972 کە تا ساڵى 1990 درێژەى کێشا. بەمەش عیراق پاڵپشتێکى نێودەوڵەتى بەهێزى پەیداکرد؛ کە لەهەمان کاتدا بووە سەرچاوەى کڕینى چەک و نوێکردنەوەى سوپاکەى.\nلەهەمان کاتیشدا بەشێوەیەکى نهێنى و چڕ کاریان دەکرد بۆ داڕشتنى بەرنامەى تەعریب و پیلانگێڕى و دەستوەردانەناو کاروبارى ناوخۆى بزووتنەوەى سیاسى کوردستان و دواتریش خۆئامادەکردن بۆ رووبەڕووبوونەوەى سەربازیى دژى شۆڕشى کورد و سەرکوتکردنى بەهێزى چەکدار. لە 11ى ئازارى 1974 یەکلایەنە یاساى ئۆتۆنۆمییان بۆ ناوچەى کوردستان راگەیاند بەدەر لە بنەما سەرەکییەکانى رێککەوتنى 11ى ئازارى 1970، بەمەش شەڕى دەسەڵاتى بەعس و گەلى کوردستان دەستى پێکردەوە و تا مۆرکردنى رێککەوتنى 6 ى ئازارى 1975ى جەزائر لەنێوان (سەدام) و شاى ئێراندا درێژەى کێشا و شۆرشى کورد تووشى شکستێکى گەورە هات.\nیەکەمین تەحەدا کە رووبەڕووى گەلى کورد بووەتەوە لە عیراقدا خۆى لە دەسەڵات و ئیرادەى زۆرینەى عەرەبدا بینیوەتەوە؛ کە هەمیشە عیراقیان بە وڵاتێکى عەرەبى و بەشێک لە نیشتمانى عەرەب پێناسەکردووە، ئاینى ئیسلامیشیان وەک بەشێکى تەواوکەر لە ناسنامەى نەتەوەیی و کەسایەتى عەرەبى ناساندووە. راستییەکى تریش ئەوەیە کە لە مێژووى نوێی دەوڵەتى عیراقدا پێنج دەستوور دانراوە کە جگە لە دەستوورى ساڵى 2005 هەموویان لە بەرژەوندى نەتەوەى زۆرینە و بەهێزکردنى دەسەڵاتى ناوەندا بوون. لەم ڕووەوە دەتوانین بڵێین کە گەلى کورد لە ماوەى زیاتر لە هەشتا ساڵدا (لە شۆڕشى شیخ مەحمودى حەفیدەوە لە ساڵى 1919 تا ساڵى 2005) لەیەک کاتدا خەباتى لەپێناوى مانەوە و بەدستهێنانى مافەکانیدا کردووە. بەهەمان شێوەش حکومەتە یەک لەدواى یەکەکانى عیراق لەیەک کاتدا کاریان لەسەر دوو بەرنامە کردووە -یەکەمیان بە ئاراستەى ئیحتواکردنى کورد و داخوازییەکانى و دووەمیشیان بە ئاراستەى پاکتاوى رەگەزى.\nهەرەسپێهێنانى بزووتنەوەى چەکدارى کورد لەساڵى 1975، دەستى دەسەڵاتدارانى بەعسى واڵاکرد بۆ پیادەکردن و پەلەکردن لە سیاسەتى پاکتاوى رەگەزیى کورد لە عیراقدا کە چەندین بوارى گرتەوە و بە چەندین شێواز ئەنجامدەدرا کە تا رووخانى ئەو رژێمە بەردەوام بوو.\nلێرەدا، بەپشتبەستن بە رێککەوتننامە و بنەما نێودەوڵەتییەکانى تایبەت بە تاوانەکانى پاکتاوى رەگەزى و جینۆساید، بەتایبەتى رێککەوتننامەى ساڵى 1948ى نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەى جینۆساید و رێککەوتنامەکانى جنێڤ لە ساڵى 1949لەگەڵ هەردوو پرۆتۆکۆلى پاشکۆى ساڵى 1977 و دادگاى تاوانەکانى نێودەوڵەتى ساڵى 2002 و یاساى نێودەوڵەتى مرۆیی، هەوڵدەدەین بەکورتى قسە لەسەر پرۆسەى پاکتاوى رەگەزیى کورد بکەین لە عیراقدا لە ساڵى 1975 تا 2003 لەڕووى جۆر و شێوە و ئامرازەکانى پرۆسەکەوە لەگەڵ قۆناغبەندى لە ئەنجامدانیدا.\nزاراوەى قڕکردن، یاخود کۆمەڵکوژى لەگەڵ سەرهەڵدانى جینۆسایدى گەلى ئەرمەن لە ساڵى 1915 بەدەستى تورکە عوسمانییەکان پەیدابوو. لە ساڵى 1943 زاراوەى “تاوانى جینۆساید” génocide لەلایەن بیرمەندى پۆلۆنى (رافائیل لیمکین) Raphael Lemkin داڕێژرا؛ بە سوودوەرگرتن لە رەگى ووشەى یۆنانى genos بەماناى رەگەز و خێڵ و گروپیش دێت و وشەی cide کە بەواتای کوشتن دێت، بۆ ئەوەی دەستنیشانی کوشتنى دانیشتوان بکات، بەمەبەستى پاککردنەوەى ناوچەیەک لە رەگەزێکى مرۆیی تایبەت. بەڵام بەشێوەیەکى یاسایی ئەوکاتە کەوتەبەرباس کە هاوپەیمانان لە ساڵى 1945 بڕیارى دادگاییکردنى تاوانبارانى جەنگیاندا لە نۆرنبێرگ. ئەو دادگا سەربازییەى بۆ ئەو مەبەستە پێکهێنرابوو لە پێناسەى تاوانی کۆمەڵکوژیدا دەڵێت ”ئەو تاوانانەن کە ئامانجیان کوشتن و لەناوبردن و کۆیلەکردن و دوورخستنەوە و هەر کردەوەیەک کە دانیشتوانى سڤیل بکاتە ئامانج بەر لە جەنگ و لەکاتى جەنگدا؛ هەروەها ئەو تاوانانەش دەگرێتەوە کە بەئامانجى سیاسی یاخود رەگەزیى یاخود ئاینى ئەنجام دەدرێن.”.\nوەک پێناسەیەکى گشتى دەتوانین بڵێین “پاکتاوى رەگەزى” بریتییە لە پرۆسەى نەهێشتنى گروپێکى مرۆیی (ئیتنى، ئاینى، رەگەزى) لەڕێگەى لەناوبردنى فیزیکى، یاخود سڕینەوە و نەهێشتنى ناسنامە و تایبەتمەندییان، بە هەر پاساویک بێت و بەپێى بەرنامەیەکى داڕێژراو. لەم رووەوە زاراوەى جینۆساید کە لە بنەڕەتدا بەماناى “رەگەز کوژى یاخود نەهێشتنى بەکۆمەڵ” دێت دەبێتە بەشێکى گرنگ لە پرۆسەى پاکتاوى رەگەزى نەک هەموو پرۆسەکە، بەو مانایەى کە مەرج نییە لە پرۆسەى پاکتاوى رەگەزیدا کارى کوشتن و لەناوبردنى جەستەیی ئەنجامبدرێت، نموونەى تواندنەوەى گرووپە ئاینییە بچووکەکان لە بۆتەى ئاین و نەتەوەى سەردەستدا لەڕێگەى سەپاندنى زمان و فەرهەنگ و کولتوورى زۆرینەى باڵادەستدا.\nشێوە و قۆناغەکانى پرۆسەى پاکتاوى رەگەزیى کورد\nبەشێوەیەکى گشتى دەتوانین بەرنامە و پرۆسەى پاکتاوى رەگەزیى کورد لە عیراقدا بۆ چوار تەوەر پۆلێن بکەین کە بریتین لە بەعەرەبکردن، شێواندن و گۆڕینى بارى دیمۆگرافى، تێکدان و وێرانکردنى ژینگە و جینۆساید. هەروەها بەسەر دوو قۆناغدا دابەشیان بکەین، قۆناغى درێژخایەن کە بەرنامەى بەعەرەبکردن و شێواندن و گۆڕینى بارى دیمۆگرافى دەگرێتەوە لەگەڵ قۆناغى کورت مەودا کە هەردوو پرۆسەى وێرانکردنى ژینگە و جینۆساید دەگرێتەوە، بەم شێوەیەى لاى خوارەوە:\nیەکەم: بەعەرەبکردن؛ بریتییە لە ئەڵقەى ناوەندی و ستراتیژیى پاکتاوى رەگەزى لە ئایدیۆلۆژى حزبى بەعسدا، بەوپێیەى تەعبیر لە هەڵوێستى ئەو حزبە دەکات بەرامبەر بە نەتەوە و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانى تر، کە لە جوگرافیایەکى هاوبەش لەگەڵ نەتەوەى عەرەبدا دەژین وەک پێشتر ئاماژەمان بۆ کردووە. (سەدام حوسێن) لە کۆنفرانسێکى رۆژنامەنووسیدا لە ساڵى 1978 بەڕاشکاوى دەڵێت “تەعریب و تەکرید لە پەیڕەوى ئابوورى و سیاسی و کۆمەڵایەتى ئێمەدا لە عیراق کاریکى نەشیاو نییە.”. ئاشکرایە کە شتێک بەناوى (تکرید) واتە بەکوردکردن لەم وڵاتەدا بوونى نەبووە، لەکاتێکا خودى دەوڵەت و حزبى دەسەڵاتدار بە بەرنامە و پلانەوە کاریان بۆ بەعەرەبکردن کردووە. بەعەرەبکردن پرۆسەیەکى فرەلایەن و گشتگیر بووە و بەپێى نەخشە و لەڕێگەى دەرکردنى چەندین بڕیار و فرمان و رێنماییەوە بەڕێوەچووە، کە لە ئاستە جیاجیاکانى سەرچاوەى بڕیار و دەسەڵاتەوە دەرکراون. گرنگترینى ئەو بوارانە بریتین لە:\n– گۆڕینى ناسنامەى نەتەوەیی بۆ عەرەب کە بە (تصحیح القومیە) ناسرابوو. بەگوێرەى بڕیارى ئەنجومەنى سەرکردایەتى شۆڕشى بەعس ژمارە (199) لە 6/9/2001 کە تیایدا هاتووە “هەماهەنگ لەگەڵ پرینسیپەکانى حزبى بەعسى عەرەبى ئیشتراکى بەوەى کەسى عەرەب ئەو کەسەیە کە لە نیشتمانى عەرەب بژێت و بە عەرەبى قسەبکات و عروبە بە نەتەوەى خۆى بزانێت و پاڵپشت بە ئەحکامى بڕگەى (ا)ى مادەى 42 ى دەستوور، ئەنجومەنى سەرکردایەتى شۆڕش بڕیارى دا “هەر عیراقییەک کە 18 ساڵى تەمەنى تەواوکردبێت مافى ئەوەى هەیە داواى گۆڕینى نەتەوەى خۆى بکات بۆ نەتەوەى عەرەب.”.\nلەکاتێکدا بەر لەم بڕیارە، هەمان ئەنجومەنى بەعس لە 27/11/1988 بڕیارى ژمارە 850 ى دەرکرد کە تیایدا رێگە دەگرێت لە هەر عەرەبێکى عیراقی کە نەتەوەی خۆى بگۆڕێت بۆ هەر نەتەوەیەکى تر و بە ساڵێک زیندانى سزاى دەدات و بڕیارەکە ئەوانەش دەگرێتەوە کە پێشتر بەو کارە هەستاون.\nبەمەش نەک تەنیا تاکى کورد، بەتایبەتى لە ناوچەکانى دەرەوەى هەرێمى ئۆتۆنۆمى کوردستان، ناچار دەکرا دەستبەردارى ناسنامەى نەتەوەیی خۆى بێت، بەڵکو چەندین هۆز و تیرەى ناسراوى کورد بە عەرەب ناونووس دەکران و فشارى توند دەخرایە سەر هەر فەرمانبەرێکى کورد کە ئامادەنەبێت ناسنامەى نەتەوەیی خۆى بگۆڕێ (بڕیارى ژمارە 2839 ى وەزارەتى ناوخۆى عیراق لە 15/2/2000 تایبەت بە فرمان و رێنماییەکان بۆ راستکرنەوەى بارى نەتەوەیی).\n– دژایەتیکردنى فەرهەنگ و کەلەپوور و دابونەریت و یادکردنەوەى بۆنە مێژوویی و نەتەوەییەکان، وەک جەژنى نەورۆز. هەروەها چەندین کتێب و لێکۆڵینەوەى بەناو زانستییان چاپ دەکرد بۆ گومان خستنە سەر رەچەڵەک و مێژووى کورد و کەسایەتییە ناودارەکانى وەک (سەلاحەدینى ئەیوبى) و مێژوونووس و ئەدیبە ناودارەکان کە بەزمانى عەرەبى بەرهەمی دیاریان هەیە.\n– نەهێشتنى خوێندنى کوردى لە قوتابخانەکاندا کە تەنانەت پارێزگاکانى ناوچەى ئۆتۆنۆمیشیان دەگرتەوە، بۆ نموونە تا ناوەراستى نەوەدەکانى سەدەى رابردوو تەنیا یەک قوتابخانەى کوردى لە شارى دهۆکدا مایەوە لە کاتێکا لە ناوچەکانى دەرەوەى ئۆتۆنۆمیدا خوێندنى کوردى بەتەواوەتى کۆتایی پێهێنرابوو.\n– گۆڕینى ناوى شار و ناوچە و شوێنە گشتییەکان بەرادەیەک کە لە دەرەوەى ناوچەکانى ئۆتۆنۆمى هیچ ناوێکى کوردى نەمایەوە و تەنانەت ناونانى منداڵیش زۆرجار لە خەستەخانە و فەرمانگەکانى نفووسدا لەلایەن دەزگا فەرمییەکانەوە بە ناوى عەرەبى دەسەپێنرا.\nدووەم: شێواندن و گۆڕینى بارى دیمۆگرافى. دەستکاریکردن و گۆڕینى هاوکێشەى دانیشتوان بڕگەیەکى گرنگ و کاریگەرە لە پرۆسەى پاکتاوى رەگەزیدا. لە راپۆرتى تیمى نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ چاودێرى مافەکانى مرۆڤ لە عیراقدا لە ساڵى 1993 هاتووە “گۆرینى بارى دانیشتوان بەمەبەستى زاڵکردنى یەک رەگەزى نەتەوەیی لەرێی دەرکردنى زۆرەملێی پێکهاتەیەکى جیاواز، یاخود لەژێر تەماعدا دەچێتە خانەى تاوانەکانى دژە مرۆڤایەتییەوە.”.\nرژێمى بەعس لەساڵى 1972 ەوە لەکاتێکا هێشتا لەگەڵ سەرکردایەتى کورد لە گفتوگۆدا بوو، هەزاران کوردى فەیلى بەبیانووى ئێرانیبوونەوە لە ناسنامەى عیراقی بێبەرى کرد. بەم شێوەیە فەیلییەکان بوونە یەکەم قوربانى سڕینەوەى ناسنامەى نیشتمانى و نەتەوەیی. رژێم لەسەر سیاسەتى پاکتاوى فەیلییەکان بەردەوام بوو تا لە ساڵى 1980و دواتر نزیکەى 200 هەزارى لەسەر زێدى خۆیان دەرکرد و دەربەدەرى ئێرانى کردن و هەزاران گەنجى تەمەن 18 تا 30 ساڵى لێیان بێ سەروشوێن کرد.\nلە ساڵى 1974 بە تۆمەتى بەشداریکردن لە شۆڕشى کورددا هەزاران خێزانى کورد لە ناوچەکانى کەرکوک و دیالە و موسڵ راگوێزرانەوە بۆ شارەکانى ناوەڕاست و باشوورى عیراق و دەست بەسەر موڵک و ماڵیاندا دەگیرا و خێزانى عەرەب لە جێیان نیشتەجێ دەکرا. ئەم پرۆسەیە کە بە “ترحیل” واتە راگواستن ناسراوە لە ناوەراستى هەشتاکانى سەدەى رابردووەوە تاکو رووخانى رژێمى سەدام لە نیسانى 2003 بەردەوام بوو، بەشێوەیەک خێزانەکان سەرپشک دەکران لەنێوان نیشتەجێبوون لە شار و ناوچەکانى کوردستان یان ناوەڕاست و باشوورى عیراق؛ بۆ نموونە تەنیا لە سنوورى پارێزگاى کەرکوک زیاتر لە 60 هەزار خێزانى کوردى راگوێزراو هەبوون و زیاتر لە 40 هەزار خێزانى عەرەبى هاوردە نیشتەجێکرابوون.\nئامرازێکى ترى گۆڕینى بارى دیمۆگرافى بریتیى بوو لە گواستنەوەى تۆمارى دانیشتوانى کورد لە فەرمانگەکانى رەگەزنامەى پارێزگاکانى کەرکوک و دیالە و موسڵەوە بۆ ناوچەى ئۆتۆنۆمى کە بەشێوەیەکى ناوەندى ئەنجامدەدرا بەبێ پرسکردن بە خێزانەکان. بۆ نموونە تەنیا لە پارێزگاى کەرکوک 22 قەیدى نفووس گواسترانەوە بۆ پارێزگاکانى سلێمانى و هەولێر کە بەهەزاران خێزانى لەخۆگرتبوو.\nلایەنێکى ترى سیاسەتى گۆڕینى بارى دیمۆگرافى بریتیی بوو لە دەستکاریکردنى سنوورە ناوخۆییەکان بەمەبەستى تێکدانى هاوسەنگى دانیشتوان لە بەرژەوەندى پێکهاتەى عەرەبى لەو پارێزگا و ناوچانەى زۆرینەى کوردییان تیابوو بەتایبەتى کەرکوک و دیالە و مووسڵ. بۆ نموونە لە ساڵى 1968 رووبەرى پارێزگاى کەرکوک 20.376 کم چوارگۆشە بوو وە رێژەى پێکهاتەى دانیشتوانەکەى بریتیى بوو لە 48% کورد و 28% عەرەب و 21% تورکمان و 3% مەسیحى و پێکهاتەکانى تر، بەڵام دواى چەندین دەستکارى و دابڕینى ناوچە کوردییەکان (چەمچەماڵ، کەلار، کفرى، دووز) و زیادکردنى ناحییەى (زاب)ى عەرەب نشین پاش ئەوەى ژمارەى یەکە ئیدارییەکانى لە 23 وە بوو بە 11 یەکەى ئیدارى، لە ساڵى 1990 دا رووبەرى پارێزگاکە بوو بە 9.679 کم چوارگۆشە و رێژەى دانیشتوانەکەشى بەم شێوەیە بوو؛ عەرەب 45% و کورد 37% و تورکمان 16% و مەسیحی 2%.\nسێیەم: تێکدان و وێرانکردنى ژینگە. بەگوێرەى رێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانى تایبەت بە جینۆساید و پاکتاوى رەگەزى، تێکدانى ژینگە بەمەبەستى لەناوبردنى ئامراز و هۆکارەکانى ژیان لە هەر گرووپێکى کۆمەڵایەتى دەچێتە خانەى پاکتاوى رەگەزییەوە. یەکەمین هەنگاو بەو ئاراستەیە ئەوەبوو کە حکومەتى عیراق بە گوێرەى رێککەوتنى جەزائر لەگەڵ ئێران لە ساڵى 1975و دواتریش لەگەڵ حکومەتى تورکیا رەزامەندى نیشاندا لەسەر چۆڵکردنى و وێرانکردنى ناوچە سنوورییەکانى نێوان عیراق و هەریەک لە ئێران و تورکیا بەقووڵایی 20 کلیۆمەتر بۆ ناو خاکى عیراق. بەمەش هەزاران کیلۆمەترى چوارگۆشە لە دەوڵەمەندترین ژینگەى سروشتى و سەدان گوند وێران کران و لە هەموو پێداویستییەکى ژیان و ئاوەدانکردنەوە بێبەشکران و دەیان هەزار کەسیش لە دانیشتوانەکەى راگوێزرانەوە بۆ ئۆردوگاى زۆرەملێ بەناوى گوندى هاوچەرخەوە و بەتەواوەتى لە سیفەتى جوتیار و خاوەن زەوى و خەڵکى بەرهەمهێن داماڵران.\nئامرازێکى ترى گۆڕینى بارى دیمۆگرافى بریتیى بوو لە چۆڵکردنى هەزاران کیلۆمەترى چوارگۆشە لە ناوچە کوردنشینەکانى سنوورى پارێزگاکانى کەرکوک و دیالە و مووسڵ لەژێر ناوى “الحزام الامنی” واتە پشتێنەى ئەمنى بۆ پاراستنى شوێنە نەوتییەکان و دامەزراندنى سەربازگە و بەمەبەستى دوورخستنەوەى تەماسى راستەوخۆى هەرێمى کوردستان لەگەڵ ناوچەکانى دەرەوەیدا. لەهەمانکاتدا دەست بەسەر زەوییەکاندا دەگیرا و لەڕێگەى گرێبەستەوە دەدرا بە خیڵە عەرەبەکانى لایەنگرى حزبى بەعس، بۆ نموونە تەنیا لە پارێزگاى کەرکوک نزیکەى ملیۆنێک و سێ سەد هەزار دۆنم زەوى کشتوکاڵى کورد لەم رێگەیەوە زەوتکراوە.\nلەگەڵ سەرهەڵدانەوەى خەباتى چەکدارى کورد لە ساڵى 1976 تا کۆتایی ساڵى 1988 حکومەتى بەعس لەسەر سیاسەتى وێرانکردنى ژینگە و سووتماککردنى خاک (سیاسە الارض المحروقە) بەردەوام بوو. هێزە سەربازى و ئەمنییەکانى حکومەت بەچەندین شێوە و ئامراز ئەو سیاسەتەیان پیادە دەکرد لە سەرانسەرى کوردستاندا لەوانەش، سەپاندنى ئابڵووقەى ئابوورى بەسەر ئەو گوندانەى لە دەرەوەى دەسەڵاتى رژێم بوون؛ بێبەشکردنیان لە خزمەتگوزارى پێویستى، وەک قوتابخانە و نەخۆشخانە و کارەبا و پرۆژەکانى پەرەپێدان، کوێرکردنەوەى سەرچاوەکانى ئاو لە کانى و کارێز، بەرتەسککردنەوەى رووبەرى زەوى کشتوکاڵى بەهۆى رێگەنەدان بە جووتیاران لە بەکارهێنانى زەوییەکانیان، بەوەى بە ناوچەى قەدەغەکراو “مناطق محرمە” دەناسێنران. لە ساڵى 1989جگە لە سێ شارە سەرەکییەکەى کوردستان و چەند قەزا و ناحییەکى کەم و کۆمەڵگە زۆرەملێکان و رێگاوبانە سەرەکییەکان، باقى رووبەرى هەرێمى کوردستان بە ناوچەى قەدەغەکراو و یاساغ هەژمارکران و بەتەواوى لە دانیشتوان چۆڵکران و هیچ بەهایەکى ئابوورى و ژینگەییان تیادا نەهێڵرا.\nچوارەم: جینۆساید؛ بە ترسناکترین قۆناغ لە پرۆسەى پاکتاوى رەگەزیى کورد دادەنرێت لە عیراقدا، کاتێک رژێمى بەعس بڕیارى کوشتنى بەکۆمەڵ و لەناوبردنى زۆرترین ژمارەى دانیشتوانى کوردى دا لەگەڵ وێرانکردنى گوند و شێواندنى ژینگە، بەتایبەتى لەو ناوچانەى لەدەرەوەى دەسەڵاتى رژێم بوون و بە پێگەى شۆڕش و پێشمەرگە ناسرابوون. یەکەمین تاوانى کۆمەڵکوژى بەرامبەر بە کورد، لە دواى “کۆمەڵکوژییەکەى دەرسیم”ى کوردستانى باکوور لە ساڵى 1938 کە تیایدا نزیکەى 14 هەزار کورد بە دەستى سوپاى تورک جینۆساید کران بریتیى بوو لە راگواستن و نەفىکردن ودواتریش بەکۆمەڵ کوشتنى 8000 خەڵکى سڤیل و بێتاوانى بارزانى لە ساڵى 1982بە فرمانى راستەوخۆى (سەدام حوسێن) وەک کردارێکى تۆڵەسێنى کوێرانە بەرامبەر بە شکستى سوپاى عیراق لە بەرەکانى جەنگ لەدژى ئێران لە ناوچەکانى حاجى ئۆمەران.\nساڵى 1988 لە کاتێکا جەنگى عیراق – ئێران پێی نابووە ساڵى هەشتەمەوە، سەرەڕاى سەرکەوتنى ئێران لە بەرەکانى کوردستان بەتایبەتى لە کۆنترۆڵکردنى شارى هەڵەبجەدا بە هاوکارى هێزەکانى پێشمەرگە، بەڵام هەموو ئاماژەکان روویان لەوەبوو کە تەمەنى جەنگ بەرەو کۆتایی دەچێت. بەمانەوەى هەردوو رژێمى دوژمن بەیەکتر و لەو نێوەندەشدا زەرەرمەندى یەکەم گەلى کورد و بزووتنەوە چەکدارییەکەى دەبێت. ئەو ساڵە سامناکترین یادەوەرى بەجێهێشتووە لە مێژووى نەتەوەى کورددا و لە مێژووى دوژمنەکانیشیدا بۆ هەمیشە لاپەڕەیەکى رەشى پڕ شەرمەزارییە. پرۆسەى جینۆسایدى کورد لە ساڵى 1988 گەیشتە فراوانترین و ترسناکترین ئاست. لە 16 ى ئازاردا لەگەڵ شکستى سوپاى عیراق لەبەرەى جەنگ لەگەڵ ئێران و لەدەستدانى چەندین ناوچە لە ناویشیاندا شارى هەڵەبجە، هێزە ئاسمانییەکانى عیراق بە چەکى قەدەغەکراوى کیمیاوى شارەکەیان بە مادەی کیمیاویی بۆمباباران کرد و لە ئەنجامدا زیاتر لە 5000 کەسى سڤیل کوژران و زیاتر لە 10 هەزار کەسیش بەرکەوتن و برینداربوون.\nپرۆسە بەدناوەکانى “ئەنفال” بەرنامەى رژێمى بەعسى بۆ پاکتاوى رەگەزیى کوردى گەیاندە لووتکە. تاوانەکانى ئەنفال دەچنە خانەى جینۆساید و تاوانى دژ بە ئینسانییەوە کە بەشێوەیەکى بڕیارلێدراو و بەرنامە بۆداڕێژراو لەلایەن باڵاترین دەسەڵاتى سیاسى لە دەوڵەتى عیراقدا پیادەکرا بەسەرپەرشتى راستەوخۆى سەرۆک کۆمار و دەستەیەکى جێبەجێکار بە سەرۆکایەتى (عەلى حەسەن مەجید) ناسراو بە (عەلى کیمیاوى) ئەندامى سەرکردایەتى هەرێمایەتى حزبى بەعس و سوپا و دەزگا ئەمنییەکان و چەند وەزارەتێکى حکومى و بەهاوکارى هێزە چەکدارە نافەرمییە کوردییەکان کە بەناوى “افواج الدفاع الوطنی” و چەندین ناوى ترەوە بۆ دژایەتى شۆڕشی کورد پێکهێنرابوون.\n(عەلى حەسەن مەجید)، کە بە بڕیارى ژمارە 160ى سەرکردایەتى هەرێمایەتى حزب لە 29 ئازارى 1987 بە ئیمزاى (سەدام حوسێن) کرا بە سەرۆکى نووسینگەى باکوورى حزب و لیژنەى کاروبارى باکوور، لە 3ى حوزەیرانى 1987 بڕیارێکى بە ژمارە 38- 2950 دەرکرد کە ئاراستەى سەرکردایەتییەکانى سوپا و حزب و بەڕێوەبەرایەتییەکانى ئاسایش و موخابەرات و مەنزوومەى ئیستخبارات کرابوو، تیایدا چەند رێنمایی و فەرمانێکى راستەوخۆ هاتبوو. ئەمەش دەقى بڕیارەکەیە:\n” 1- بەتوندى قەدەغەى گەیاندنى هەر شمەکێکى خۆراکى یا مرۆیی یا کەرەستەیی دەکرێت بۆ ئەو گوندانەى کە بەر ناوچەى قەدەغەکراوى ئەمنى و قۆناغى دووەمى کۆکردنەوەى گوندەکان دەکەون و رێگەدەدرێت بەو کەسانەى دەیانەوێت بگەڕێنەوە ریزى نیشتمانى، بەڵام بەهیچ شێوەیەک رێگەنادرێت بە پەیوەندیکردن پێیانەوە لەلایەن کەسوکاریانەوە تەنیا بە ئاگادارى دەزگا ئەمنییەکان نەبێت.\n2- هەموو جۆرە بوونێکى مرۆیی لەو ناوچانەدا قەدەغەدەکرێت کە بەر قەدەغەکردنى ئەمنى و قۆناغى یەکەم کەوتوون تا 31ى حوزەیرانى 1987 هەروەها ئەو ناوچانەش کە بەر قۆناغى دووەم دەکەون.\n3- دواى تواوبوونى وەرزى بەروبوومى زستانە لە 15ى تەموز رێگە بە کشتوکاڵ نادرێت بۆ هەردوو وەرزى زستانە و هاوینەى ئەم ساڵ.\n4- قەدەغەکردنى لەوەڕاندنى مەڕوماڵات لەم ناوچانەدا.\n5- پێویستە لەسەر هەر یەکەیەکى سەربازى لە سنوورى ناوچەى چالاکى خۆیدا هەستێت بە کوشتنى هەر مرۆڤێک یان ئاژەڵێک لەو ناوچانەى بە قەدەغەکراو دانراون.\n6- ئاگادارکردنەوەى ئەو کەسانەى بەر پرۆسەى راگواستن دەکەون بۆ کۆمەڵگەکان لەم بڕیارە و بەرپرسیارێتى هەر سەرپێچییەکییان دەکەوێتە ئەستۆ.\nبۆ ئاگادارى و کارکردن بەپێی ئەم بڕیارە هەر لایەنە بەگوێرەى تایبەتمەندى ئەرکەکانى.\nئیمزا / عەلى حەسەن ئەلمەجید، ئەمیندارى سەرکردایەتى نووسینگەى رێکخستنى باکوور.”.\nکردەوە سەربازییەکانى ئەنفال لە هەشت قۆناغ پێکهاتبوون کە نزیکەى حەوت مانگى خایاند (لە 20ى شوبات تا 6 ى ئەیلوولى 1988). ئەنجامدەرانى ئەنفال هەموو بەهایەکى مرۆڤایەتى و رێسا و بنەماکانى جەنگ و یاسا نێودەوڵەتییەکانیان بە ئەوپەڕى بەئاگایی و بە تەحەدداوە خستەژێرپێ و بە بەکارهێنانى هەموو جۆرە چەکێک (تەنانەت چەکى کیمیاوی) و بێ سڵەمینەوە لە هیچ کردار و رەفتارێک، وێرانکردنى کوردستان و لەناوبردنى گەلەکەیان کردە ئامانج. لێرەدا هەوڵدەدەین بەکورتى ئاماژە بۆ ئەنجام و دەرهاویشتەکانى پرۆسەى جینۆسایدى ئەنفال بکەین:\n– دەستگیرکردنى بەزۆرى دانیشتوانى سڤیل و راگواستنیان بۆ کەمپەکانى کۆکردنەوە و پاشانیش کوشتن یاخود زیندەبەچاڵکردنیان لە سەدان گۆڕى بە کۆمەڵدا، کە بەگوێرەى ئامارەکان ژمارەى قوربانیان نزیکەى 182 هەزارە بەبێ رەچاوکردنى تەمەن و رەگەز (ئێسک و پرووسک و پاشماوەى هەزاران ژن و منداڵ و پیر تا ئێستا دۆزراونەتەوە).\n– وێرانکردن و تەختکردنى زیاتر لە 4500 گوند و دەیان ناحیە و شارۆچکە و کوێرکردنەوەى سەرچاوەکانى ئاو و سووتاندن و بڕینەوەى سەدان هەزار دۆنم لە دراستان و باخ و زەوى کشتوکاڵى.\n– نیشتەجێکردنى سەدان هەزار کەس لە ئۆردوگاى زۆرەملێدا لە سەرانسەرى هەرێمى کوردستاندا کە زۆربەیان بەبآ هیچ سەرچاوەیەکى دارایى و کار و بژێوییان نەبوو، جگە لەو کاریگەرییانەى دەبوونەهۆى تێکدانى سیستم و شیرازەى کۆمەڵایەتى.\n– مانەوەى دەیان هەزاران خێزانى بێ سەرپەرشت و بێوەژن و پیرو پەککەوتە کە بەدەست چەندین جۆر کێشەى یاسایی و دەروونى و ئابوورى و کۆمەڵایەتییەوە گرفتاربوون.\nکارەساتەکانى رابردوو، راستییەکانى ئەمڕۆ و وانەکانى ئایندە\nکێشەى کورد لە عیراق بەر لەهەر شتێک مەسەلەى چارەنووسى گەلێکە بەدەر لە خواستى خۆى ژیانى دەبەسترێتەوە بە جوگرافییەکى سیاسى دەستکردەوە بەناوى دەوڵەتى عیراقەوە. ئەم دەوڵەتە نوێیە دوو خەسڵەتى دیارى لەخۆدا هەڵگرتووە؛ یەکەمیان فرەیی و هەمەڕەنگى لە پێکهاتەى دانیشتواندا و دووەمیشیان پێگەى ستراتیژییە بەتایبەتى لەڕووى ئابوورییەوە. بەدرێژایی نەوەد ساڵى رابردوو، عیراق نموونەیەکى خراپ و دواکەوتووى لە پێکەوەژیانى نەتەوەیی و ئاینى و کولتوورى نیشانداوە. زاڵبوونى دەسەڵاتى نەتەوەى سەردەست و فەرمانڕەوایی بە عەقڵییەتى رەگەزپەرستى و ئایدیۆلۆژى فاشى، بەدواى خۆیدا زۆرترین کارەساتى مرۆیی و پێشێلکارى دژ بە مافەکانى مرۆڤ هێنا.\nلە پیادەکردنى سیستمی دەسەڵاتى تۆتالیتار و دیکتاتۆرى بەعسدا، کە نوێنەرایەتى خێڵ و بنەماڵەیەکى دیاریکراوى عەرەبى سوونەى دەکرد لە عیراقدا، نەک بە تەنیا کورد بەڵکو زۆرینەى عەرەبى شیعە و تورکمان و مەسیحی و تەنانەت بەشێکى عەرەبى سوننەش کەوتنە بەر ستەم و زۆردارى ئەو دەسەڵاتەوە و بە دڕندانەترین شێوە رەفتاریان بەرامبەر دەکرا تا ئاستى تواندنەوەى ناسنامە و کۆمەڵکوژى. ئەگەرچى کورد گەورەترین قوربانى دەستى رژێمە ستەمکارەکانى ئەم وڵاتە بووە بەڵام نەتەوەى سەردەست و چینى دەسەڵاتداریش هیچ سەرکەوتن و دەسکەوتێکیان لە پیادەکردنى ئەو سیاسەتە نەچنیوەتەوە لە وێرانکردنى زیاترى وڵات و گەلەکەى بەولاوە نەبێت. سەرەنجامیش چارەنووسى سەرانى حزبى بەعس و رژێمەکەیان وەک چارەنووسى ئەو رژێم و دیکتاتۆرانەى ئەم ئیلهامیان لە هزر و سیستمى حوکمڕانییان وەردەگرت لەناوچوون و دادگاییکردن و سزادان بوو.\nعیراق بەبنەما سەرەکییەکانى دادگاى تاوانەکانى نێودەوڵەتی ساڵى 2002 ەوە پەیوەست نەبووە، هەروەها بە هەردوو پرۆتۆکۆلى زیادکراوى ساڵى 1977 بۆ رێککەوتنامەکانى جنێڤ، بەڵام ئیمزاى پەسەندکردنى لەسەر چەندین رێککەوتنامەى نێودەوڵەتى هاوشێوە کردووە لەوانەش:\n– پرۆتۆکۆلى تایبەت بە قەدەغەکردنى بەکارهێنانى گازى کوشندە کردووە کە لە ساڵى 1925 لە جنێڤ دەرچووە، (ساڵى پەسەندکردن 1931).\n– هەر چوار رێککەوتننامەى جنێڤى ساڵى 1949،(ساڵى پەسەندکردن 1952).\n– رێککەوتننامەى ساڵى 1948ى تاوانى کۆمەڵکوژى و سزادانى ئەنجامدەرانى، (ساڵى پەسەندکردن 1959)..\n– رێککەوتننامەى لاهاى ساڵى 1954 بۆ پاراستنى موڵکە کولتوورییەکان (الممتلکات الپقافیە)، (ساڵى پەسەندکردن 1976).\n– رێککەوتننامەى قەدەغەکردنى بەکارهێنانى ئامرازەکانى گۆڕینى ژینگە لە کردەوە سەربازی و مەدەنییەکاندا کە لەساڵى 1970 لە لاهاى دەرچووە، (ساڵى پەسەندکردن 1977).\n– رێککەوتننامەى قەدەغەکردنى بەرهەمهێنان و برەوپێدان و ئەمبارکردنى چەکى بایۆلۆجى و ژەهراوى ساڵى 1972، (ساڵى پەسەندکردن 1991).\n– رێککەوتننامەى مافەکانى منداڵ کە لە ساڵى 1989 دەرچووە، (ساڵى پەسەندکردن 1994).\nدەسەڵاتدارانى بەعس بەکردەوە نیشانیاندا کە هیچ رێزێکیان لە ئیمزاکانى خۆیان نەگرتووە و سەرجەم ئەو رێککەوتننامانەیان بەردوام پێشێل کردووە و هیچ نرخێکیان بۆ بەها مرۆڤایەتییەکان و هەروەها مافى ئاژەڵ و پاراستنى ژینگەش دانەناوە.\nئەگەرچى عیراق هەرگیز دانى بەوەدا نەناوە کە سەرگەرمى جەنگێکى نێوخۆییە لەگەڵ کورددا، بەمەبەستى پەردەپۆشکردنى تاوانەکانى بەڵام لە جەنگى هەشت ساڵەى لەگەلڕ ئێراندا (1980-1988) سەرجەم ئەو رێککەوتنامە نێودەوڵەتییانەى بەردەوام پێشێل دەکرد و دامەزراوە نێودەوڵەتییە تایبەتمەندەکانیش هیچ کاردانەوەى جیددیان لە بەرامبەردا نیشان نەدەدا تەنیا دەربڕینى نیگەرانى و ئامادەکردنى هەندێک راپۆرت نەبێت.\nبۆ نموونە لە راپۆرتى بڕیاردەرى تایبەتى مافەکانى مرۆڤى سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان، ماکس ڤان دێر شۆیل، لەساڵى 1991 هاتووە: شاڵاوەکانى ئەنفال لە پاش بەرنامەڕێژی ووردەوە جێبەجێکراون کە بوونە هۆى مردن و بێسەروشوێن کردنى هەزاران خێزان و وێرانکردنى هەزاران گوند و لەناویشیاندا سەرچاوەکانى ئابوورى و موڵک و شوێنەوارە کولتوورییە گشتییەکان.\nعیراق وڵاتێکى دەوڵەمەندە بە نەوت و گاز و سامانى سروشتى تر و رووبەرى خاکەکەیی و میژوو و فرەڕەنگى کولتوور و فەرهەنگى جیاوازى دانیشتوانەکەى، بەڵام هەموو ئەمانە لەجیاتى ئەوەى ببنە مایەى دەوڵەمەندکردنى ئەزموونى پێکەوەژیان و بنیاتنانى سیستمێکى پێشکەوتوو لە دەسەڵات بەچاوکردن لە نموونەى وڵاتانى هاوشێوەى عیراق لە فرەییدا وەک سویسرا و بەلجیکا، کەچى هەمیشە محکومى دەسەڵاتى ستەمکار و تاکڕەو بووە کە بەسوود بینین لە ئابوورى بەهێزى وڵات، بەتایبەتى داهاتى نەوت، پایەکانى دەسەڵاتى خۆیان بەهێزتر دەکرد و درێژەیان بە پیادەکردنى سیستمى ستەمکارى دەدا.\nلە مێژوودا چەندین نموونەى کارەساتى قێزەونى پاکتاوى رەگەزى و کۆمەڵکوژى بەرچاودەکەون بەڵام سەدەى بیست ترسناکترین و گەورەترین تۆمارى لە ئەنجامدانى ئەو پرۆسانەدا بەردەکەوێت. سەرهەڵدانى سیستمە تۆتالیتار و دیکتاتۆرییەکان و باڵادەستى ئایدیۆلوژى نازیزم و فاشیزم و رەگەزپەرستى هۆکارى سەرەکى هەڵگیرسانى دوو جەنگى جیهانى بوون (1914 و 1939) کە بە دەیان ملیۆن مرۆڤى کردە قوربانى. هەر لە پاى ئەو دوو جەنگە جیهانییە و جەنگە ناوچەییەکانى تردا زەمینەى جینۆساید و قڕکردنى گەلان و ئاینزا جیاوازەکان سازدەکرا، نموونەى جینۆسایدى گەلى ئەرمەن لە تورکیاى عوسمانى لە ساڵى 1915 و کۆمەڵکوژى چینییەکان لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە لە ساڵى 1937 و هۆڵۆکۆستى جوولەکە لەسەر دەستى نازییەکانى ئەڵمانیا (1933-1945) و کۆمەڵوژییەکانى کەمبۆچیا لەلایەن خەمیرە سوورەکانى پۆڵپۆت (1975-1979) و جینۆسایدى کورد لە سەر دەستى بەعسییەکانى عیراق لە ساڵى 1988دا.\nئەمڕۆ وڵاتانى پێشکەوتووى رۆژئاوا و گەلانى ئازادى جیهان پشتیان کردووەتە ئەو رابردووە تاریکە و پێکەوە کار بۆ بەرقەرارکردنى سیستمێکى جیهانى نوآ دەکەن کە لەسەر بنەماى بەرقەرارکردنى ئاسایشى جیهانى و چەسپاندنى مافەکانى مرۆڤ بنیاتنرابێت. یاسا و رێککەوتننامە و بەڵێننامە نێودەوڵەتییەکانى پەیوەست بە مافەکانى مرۆڤ، بەتایەبتى جاڕنامەى جیهانى مافەکانى مرۆڤ لە ساڵى 1948، و نەهێشتنى کۆمەڵکوژى و بەرەنگاربوونەوەى جیاوازیى رەگەزى و توندوتیژى بە هەموو شێوەکانییەوە، دەربڕى ئیرادەى زۆرینەى گەلانى جیهانە بۆ بەرقەرارکردنى ئاسایش و پێکەوەژیانى ئاشتیانە.\nلێکۆڵینە زانستییەکان ئەوەیان سەلماندووە کە ئەو گرووپە کۆمەڵایەتیانەى دەبنە قوربانى جینۆساید لە کۆنەستیاندا هەمیشە لەناو جۆرێک لە هەستکردن بە ستەمى مێژوو دەژین و لە بارێکى دەروونى دەستەجەمعى ناجێگیردان بەتایبەتى لە پەیوەندییاندا لەگەلڕ لایەنى ستەمکار. پرۆسەى سڕینەوەى ئاسەوارى ئەو کارەساتانە پێویست بە بوێرى و ئازایەتى دانپیانان و داواى لێبوردن و درێژکردنى دەستى لێبوردەیى و هەڵدانەوەى لاپەڕەیەکى نوێ دەکات لەنێوان لایەنى ستەمکار و ستەملێکراودا تا بتوانن پێکەوە بەشدارى لە بنیاتنانى ئایندەیەکى گەش بکەن بۆ نەوەکانى داهاتوویان.\nجینۆسایدى کورد لە عیراق مێژوویەکى نزیکە، کەسوکارى قوربانییەکان هێشتا بەئازارى لەدەستدانى ئازیزانەوە رۆژگار بەسەردەبەن. هەندێک لەوانەى لە کارەساتەکانى ئەنفال و کیمیابارانى هەڵەبجەدا بە بریندارى یاخود بە سەلامەتى دەربازبوون هێشتا لە ژیاندان و لە چاوەڕوانى بەرقەرابوونى عەدالەت و گێڕانەوەى بەهاکانى مرۆڤایەتى و قەرەبووکردنەوەى مادى و مەعنەویدان. زیندوو راگرتنى یادى کارەساتەکانى جینۆساید ئەرکێکى نەتەوەیی و مرۆڤایەتییە نەک بۆئەوەى بەردەوام هزرى قین و تۆڵەسێنى لە مێشکى نەوەکاندا دەمەزەرد بکرێتەوە بەڵکو بۆ ئەوەى هەمیشە نەفرەت لە عەقڵییەتى کۆمەڵکوژى و پاکتاوى رەگەزى بکەن و لە بەسەرکردنەوە و خوێندنەوەى ئەو لاپەڕە رەشانەى مێژووەدا وانەى پڕ عیبرەت وەربگرن و بە هزر و بیرێکى نوێوە کار بۆ ژیانێکى ئازاد بکەن کە مایەى پاراستنى کەرامەتى مرۆڤەکان بێت بەدەر لە هەر جیاوازییەکى نەتەوەیی و ئاینى و رەگەزى. لەهەمووى گرنگتر بەگژداچوونەوەى هەر ئایدیا و هزرێکى دژە مرۆڤایەتییە لەهەر بەرگ و شێوەیەکدا بێت کە هۆکارى سەرەکى کارەسات و نەهامەتیەکانى مێژووى مرۆڤایەتى بوون ئەویش لەڕێگەى بڵاوکردنەوەى رۆشنبیرى و فەرهەنگ و کولتوورى مرۆڤدۆستییەوە بەتایبەتى لەسەر ئاستى پەروەردە و میدیا و بەرجەستەکردنیان لە بەرهەمە هونەرەییەکان و چالاکییە جۆراوجۆرەکانى تردا.\nکۆکردنەوە و پاراستنى بەڵگەنامەکان و پاشماوە و شوێنەوارەکانى تایبەت جینۆساید پێویستە بەشێوەیەکى زانستى بێت لەڕێگەى دەزگا و دامەزراوەى فەرمى و بە سەرپەرشتى کەسانى پسپۆر و شارەزاى ناوخۆیی و بیانى، هەروەها توێژینەوە و لێکۆڵینەوەى بەردەوامیان لەسەر بکرێت و دەرەنجامەکانى ئەرشیف بکرێن و بەجیهان بناسرێن.\nئەمرۆ لە عیراقى دواى رژێمى دیکتاتۆرى و دەسەڵاتى فاشیدا، جێی خۆیەتى بپرسین؛ تا چەند ئاسەوارى دەورانى رەشى ستەمکارییمان تێپەڕاندووە؟ چۆن دڵنیا بین کە جارێکى تر عەقلییەتى رەگەزپەرستى و پاوانخوازى هەڕەشە لە کۆى سیستمى کۆمەڵایەتی و ژیانى گشتیمان ناکات؟ ئایا مەترسى پاکتاوى رەگەزى و کۆمەڵکوژى بەسەرچووە؟ ئەڵبەت وەڵامدانەوەى ئەم پرسیارانە پێویست بە چەندین لێکۆڵنەوەى سەربەخۆ دەکات، بەڵام لێرەدا و لە کۆتایی ئەم باسەدا هەوڵدەدەم ئاماژە بۆ هەندێک دەرهاویشتەى سیاسى و دیاردەى کۆمەڵایەتى و کولتوورى بکەم کە بەدڵنییایەوە بەشێکى سەرەکى لە سیما و خەسڵەتەکانى سیستمى سیاسى و شێوە و سرووشتى ئەو دەسەڵاتەمان پێنیشان دەدەن کە ئەمڕۆ و ئایندەى وڵاتیان لەسەر بینادەکرێت.\n– ئەگەرچى دەستوورى عیراق لەسەر بنەماى دەوڵەتێکى مەدەنى و دیموکراسى و فیدراڵ نووسراوەتەوە و جەخت لەسەر ماف و ئازادییەکانى تاک و کۆمەڵ دەکاتەوە، بەڵام لە راستیدا تا ئەمڕِۆ کێشەى سەرەکى لەم وڵاتەدا بریتییە لە کارنەکردن بە دەستوور، بەتایبەتى ئەو مادە و بڕگانەى پەیوەندییان بە مافى نەتەوە و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانەوە هەیە. تا ئێستا مەسەلەى کورد لە چوارچێوەى دەوڵەتى نوێى عیراقدا لەنێوان خواستەکانى کورد بۆ یەکلاکردنەوەى کێشە هەڵپەسێراوەکان و مەیلى دەسەڵاتى بەغداد بۆ ناوەندگەرایى بەهێز لە چاوەڕوانى چارەسەرى کۆتاییدایە.\n– لە ساڵى 2005 ەوە سآ هەڵبژاردنى پەرلەمانى لە وڵاتدا ئەنجامدراوە کە لەڕووى پراکتیکییەوە نیشانەى پیادەکردنى دیموکراسییە لە سیستمى حوکمڕانیدا بەڵام لەبەر نزمیى ئاستى هۆشیارى سیاسى گشتى و لاوازیى فەرهەنگى دیموکراسى لەنێو کۆمەڵگەدا، زۆرترین هەلى سەرکەوتن بەر هێزە رادیکاڵە مەزهەبى و نەتەوەییەکان کەوتووە. بەمەش واقیعى سیاسى و کۆمەڵایەتى تووشى چەندین کێشە و گرفتى مەترسیدار بووەتەوە کە زەمینەى ململانێى توندى مەزهەبى و ناوچەیی و تەنانەت نەتەوەییشى خوڵقاندووە. لەدواى رووخانى رژێمى بەعس لەلایەن هێزەکانى هاوپەیمانەوە، توندوتیژى و تاوانى رێکخراو و گەندەڵى تەشەنەیان کردووە و کێشە سیاسییەکان لە قووڵبوونەوەدان ئەمەش بەپلەى یەکەم دەکەوێتە ئەستۆى ئەو توێژە سیاسییەى ململانێى گەیشتنە دەسەڵات دەکەن لە عیراقدا.\n– مادەى 7ى دەستوورى عیراق هەموو جۆرە قەوارە و پەیڕەوێک قەدەغە دەکات کە رەگەزپەرستى و تیرۆر و پاکتاوى تایەفى بکەنە بەرنامەى خۆیان یاخود پشتگیرى و بانگەوازى بۆ بکەن، بەتایبەتى بەعسى سەدامى. هەروەها لە مادەى 135دا جەخت لەسەر بەردەوامبوونى کارەکانى دەستەى باڵاى نیشتمانى بۆ ریشەکێشکردنى بەعس کراوەتەوە وەک دەستەیەکى سەربەخۆ بەهەماهەنگى لەگەلڕ دەسەڵاتى دادوەرى و دەسەڵاتى جێبەجێکردن و راستەوخۆ پەیوەندى بە ئەنجومەنى نوێنەرانەوە دەبێت. قەدەغەکردنى هزرى رەگەزپەرستى و پاکتاوى تایەفى و ریشەکێشکردنى حزبى بەعس بڕیار و هەنگاوى بەجێ و پێویستن لە پرۆسەى بنایتنانەوەى دەوڵەتى مەدەنى و کۆمەڵگەى عیراقى نوآ لەسەر بنەماکانى ئازادى و رێزگرتنى مافەکانى مرۆڤ و دەوڵەتى هاونیشتمانى، بەڵام ئەوەى جێى رامان و پرسیارە ئەوەیە کە تا ئێستا هیچ هزر و ئایدیایەکى سیاسى پێشکەوتنخواز نەیتوانیوە ئەو بۆشایی و کولتوورە دواکەوتووە پڕبکاتەوە کە نەمانى حزبى بەعس لەناو بەشێکى زۆر لە کۆمەڵگەى عیراقیدا بەجێى هێشت. راستییەکى تریش ئەوەیە کە هزر و رەفتارى بەعس تا ئەمڕۆش ئامادەیى هەیە لە بەرگى نوێدا و لەژێر چەندین ناو و لیستى هەڵبژاردنى جیاجیادا کە کاریگەرییان لەسەر کۆى هاوکێشەى سیاسی عیراق هەیە بەتایبەتى لە پەرلەمان و تا رادەیەکیش لە دەسەڵاتى جێبەجێکردندا. ریشەکێشکردنى بەعس و ئایدیۆلۆژى رەگەزپەرستى پێویستە لە مەنهەجى سەرجەم قۆناغەکانى خوێندندا بایەخى پێبدرێت و لە پەرووەردەى مەدەنیدا بەشێک بێت لە پرۆسەى هۆشیارى گشتى.\nبەوپێیەى عیراق لە قۆناغى راگوزاریدا لە سیستمى تۆتالیتار و دیکتاتۆرییەوە بەرەو دیموکراسى و سەروەرى یاسا و هاونیشتمانى بوون، دادپەروەرى راگوزاری (العدالە الانتقالیە)دەبێتە یەکێک لە هەنگاوە پێویستەکان لەو بوارەدا. هەروەک مادەى 134ى دەستوور جەخت لەسەر بەردوامبوونى دادگاى باڵاى تاوانەکان دەکاتەوە لە عیراقدا وەک دەستەیەکى سەربەخۆ کە دەڕوانێتە تاوانەکانى رژێمى دیکتاتۆرى لەناوچوو، لەماوەى چەند ساڵى رابردوودا ئەو دادگایە لە چەندین کەیسى روانیوە و بڕیارى لەبارەیانەوە داوە و تاوانبارانى بە سزا گەیاندووە، لە ناویشیاندا تاوانەکانى پاکتاوى رەگەزى و کۆمەڵکوژى.\nبەر لە هەر هەنگاوێک دەبوایە حکومەتى نوێی عیراق بەگوێرەى یاساى نێودەوڵەتى ئیدانەى تاوانەکانى پاکتاوى رەگەزى و کۆمەڵکوژى بکردایە کە لەلایەن رژێمى بەعسەوە ئەنجامدراون و داواى لێبوردنى لە گەلى کورد و سەرجەم قوربانیانى تاوانەکان بکردایە. بەهەما شێوە دەبوایە پەرلەمانى عیراق لە یەکەم خولى دواى پەسەندکردنى دەستوورى نوێی عیراق سەرجەم ئەو یاسا و بڕیارانەى رژێمى پێشووى هەڵوەشاندایەتەوە کە دەچنە خانەى تاوانەکانى دژەمرۆییەوە و تاوانە ئەنجامدراوەکانیشى بەگوێرەى پێناسە نێودەوڵەتییەکان بناساندایە و دەسەڵاتى جێبەجێکرنیش لەهەموو روویەکەوە پابەند بووایە بە بڕیارەکانى پەرلەمانەوە و دادگای باڵاى تاوانەکانیش بەپێى پسپۆرى خۆى لە کەیسەکانى بڕوانایە. بەهەمان شێوە دەبوایە حکومەتى عیراق لەرێى پۆلیسى نێودەوڵەتى و کەناڵە دیپلۆماسییەکانەوە کارى بۆ رادەستکردنەوەى تاوانبارە هەڵاتووەکان بکردایە بەگوێرەى رێککەوتنامەى کۆمەڵەى گشتى نەتەوە یەکگرتووەکانى ساڵى 1973 تایبەت بە بنەماکانى هاریکارى نێودەوڵەتى بۆ دەستگیرکردن و رادەستکردن و سزادانى ئەو کەسانەى بە ئەنجامدانى تاوانەکانى جەنگ و تاوانەکانى دژە مرۆڤایەتى تۆمەتبار کراون . هەروەها بە لەبەرچاوگرتنى رێککەوتننامەى بەسەرنەچوونى تاوانەکانى جەنگ و تاوانەکانى دژە مرۆڤایەتى بەتێپەڕبوونى کات کە پەرلەمانى فرەنسە لە ساڵى 1985 دەنگى لەسەر داوە و پەسەندى کردووە.\nسەیرە کە دادگاى باڵاى تاوانەکان کەیسێک وەک تاوانى کۆمەڵکوژى و پاکتاوى رەگەزى بناسێت و حوکمى لەبارەوە بدات بەڵام لەناو پەرلەماندا ساغنەکرێتەوە و بگرە هەندێکیش تا رادەیەک راڤەى جیاواز و پاکانە بۆ تاوانەکانى رژێمى دیکتاتۆرى بکەن. ئەمەى ئاماژەمان بۆ کرد یەکێکە لەو ئیشکالیەتە یاسایی و دەستوورییانەى پێویستە قسەى لەبارەوە بکرێت و ساغبکرێتەوە تەنانەت ئەگەر پێویست بە هاتنەناوەوەى دادگاى فیدراڵیش بکات.\nمەسەلەیەکى ترى پەیوەست بە رەوتى دادگاییکردنەکان، بەتایبەتى لە کەیسى جینۆسایدى کوردان لە پرۆسەکانى ئەنفالدا، پەیوەندى بەرادەى بەدەنگەوەچوون و هاوکارى کوردەوە هەیە لەگەلڕ دادگادا. رەخنەیەک کە لەسەر چەندین ئاست ئاراستەى سەرکردایەتى سیاسى کورد بەگشتى و دەسەڵاتدارانى هەرێمى کوردستان دەکرێت بریتییە لە هاوکارینەکردن لە ناردنى ئەو تۆمەتبارانەى ناویان لە لیستى داواکراواندا هاتووە بۆ بەردەم دادگا. ئاشکرایە کە بە سەدان کورد بەسیفەتى موستەشار و ئامیر فەوج و ناونیشانى جیاجیا لەتەک هێزەکانى رژێمى بەعسدا بەشدارییان لە پرۆسەکانى ئەنفالدا کردووە و تا ئێستاش زۆربەیان ژیانى ئاسایی خۆیان دەگوزەرێنن، بەڵام دەسەڵاتدارنى هەرێم لەوەڵامى ئەو پرسەدا باس لەوە دەکەن کە ئەو کەسانە لە بەهارى 1991 دا لەگەلڕ راپەڕینى گەلى کوردستاندا لەلایەن “بەرەى کوردستانى” ئەوساوە بەر بڕیارى لێبوردنى گشتى کەوتوون. لەکۆتاییدا، بەدەر لە مەبەستى ورووژاندن یاخود هیچ مەرامێکى سیاسى، جێی خۆیەتى چەند پرسیارێک لەم بارەیەوە ئاراستەى لایەنە پەیوەندیدارەکان بکەین لە هەرێمى کوردستاندا؛ بەرەى کوردستانى بۆى هەیە بڕیارى لێبوردنى گشتى بۆ ئەو کەسانە دەربکات کە لەبەرەى شەڕى دژى ئەودابوون و لە کردارى تۆڵە سەندنەوە بیانپارێزێت، بەڵام ئایا مافى ئەوەى هەیە لەجیاتى قوربانیانى دەستى ئەو کەسانە لە تاوانەکانیان خۆش بێت؟! پرسیارێکى تر ئەوەیە، ئایا لەم وڵاتەدا کە سەربەخۆیی دادگا بەدەستوور پارێزراوە کەس مافى ئەوەى هەیە بەرامبەر بە داواکارى دادگایەکى باڵا بوەستێتەوە کە بەگوێرەى دەستوور پێکهێنراوە و سیفەتى دادگایەکى فیدراڵى هەیە؟! پرسیارى کۆتاییش ئەوەیە، ئایا لە ئاست کەیسێکى نەتەوەیی و تەنانەت جیهانیى گەورەى وەک جینۆسایدى گەلێک، کێ و لەسەر چ بنەمایەک مافى ئەوەى هەیە دادوەرى لەنێوان جەلاد و قوربانیدا بکات؟!.\n– میشیل عفلق، فی سبیل البعث، الکتابات السیاسیة الکاملة، الجزء الاول- بیروت.\n– صدام حسین، معرکة الاستقلالیة و السیاسة الدولیة، 1978 بغداد.\n– محمود شریف بسیوني، الوثائق الدولیة المعنیة بحقوق الانسان، 2005 القاهرة.\n– سوسن نمر خان بکة، الجرائم ضد الانسانیة، 2006 بیروت.\n– (هاشم یاسین و سردار محمد عبدالرحمن و عدنان کرکوکي، اطلس کرکوک، اللجنة العلیا لمناهجة تعریب کردستان- اربیل2006)\n– سیاسەتى تەعریب لە شارى کەرکوک (شیکردنەوەیەکى جوگرافى-سیاسی) ، حەمید عەبدوڵا ساڵح 2008.\n– الدستورالعراقي المۆقت لعام 1964بغداد.\n– الدستور العراقي لعام 2005 بغداد.\n– شریف علتم و ماهر عبدالواحد، موسوعە اتفاقیات القانون الدولی الانسانی، 2005 القاهرە.\n– محەمەد سەعید سۆفى، پارێزگاى کەرکوک لەناو پاکتاوى رەگەزییدا، سلێمانى 2003.\n– جەلال جەوهەر عەزیز، کەرکوک لە پاکتاوى رەگەزییەوە بۆ چارەسەرى دەستوورى، سلێمانى 2008.\nPrevious ئاوڕدانەوەیەك لە مێژووی ژینگەی ژن\nNext قەیرانى ئیسلام و ماف و ئازادییە دیینیەکان


آگوست 10, 2017 – رادیو ده‌نگی ئازادی و یه‌كسانی\nهێرش بۆ سه‌ر كۆبوونه‌وه‌ی تازه‌لاوانی ئه‌فغانستانی له ستێكهۆڵم\nبه پێی ڕاپۆرتی هه‌واڵنێریی “ڕوویتێرز”، ڕۆژی چوارشه‌ممه ژوماره‌یه‌ك له ڕه‌گه‌زپه‌ره‌ستان له سۆئێد هێرشیان كرده سه‌ر لاوانی په‌ناخوازی ئه‌فغانستانی و سێ كه‌سیان هۆی ته‌قینه‌وه‌ی نارنجۆك بریندار بوون. تازه‌لاوانی په‌ناخوازی ئه‌فغانستانی به دوای ئه‌م هێرشه، هه‌روا درێژه‌یان به كۆبوونه‌وه‌كه‌یان دا. ئه‌وان به دوای ئه‌م هێرشه شوێنی كۆبوونه‌وه‌كه‌یان گۆڕی و به‌ره‌و “مێدبۆرییا پلاتسه‌ن” كه‌وتنه‌ڕێ. له ئه‌نجامی ڕێپێوانه ژوماره‌یه‌ك له ناڕازییان ده‌ستیاندایه خۆپیشاندان. ناڕازییان ...\nخنكانی ژوماره‌یه‌ك له تازه‌لاوانی په‌ناخواز له لێواره‌كانی یه‌مه‌ن\nبه پێی ڕاپۆرتی هه‌واڵنێری فه‌رانسه، ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان ڕایگه‌یاندووه كه قاچاخچیانی ئینسان، ٥٠ په‌ناخوازیان له سوومالی و ئیتیۆپی له نزیك لێواره‌كانی یه‌مه‌ن خستووه‌ته ناو ده‌ریا كه به هۆیه‌وه ژوماره‌یه‌كیان له‌ناو ئاودا خنكان. ڕێكخراوی نێوده‌وڵه‌تی كۆچبه‌ران ناسراو به “ئای ئۆ ئێم ” له لێواری “شه‌بوا ” له یه‌مه‌ن ته‌رمی ٢٩ كه‌س له په‌ناخوازانیان پیدا كردووه. ڕێكخراوی نێوده‌وڵه‌تی كۆچبه‌ران ڕایگه‌یاند كه له ٢٢ ...\nبرینداربوونی كرێكارێك له شارۆچكه‌ی ژوماره یه‌كی سنه\nبه پێی هه‌واڵی گه‌یشتوو، كرێكارێكی شیركه‌تی “ڕۆئیا پلاستیك” به ناوی “فه‌ڕشاد ڕۆسته‌می” له كاتی كاركردن به ده‌زگا ده‌ستی ده‌كه‌وێته به‌ر ده‌زگا و به سه‌ختی بریندار ده‌بێت. ناوبراو به‌هۆی قووڵبوونی برینه‌كه‌یه‌وه له لایه‌ن هاوكاره‌كانییه‌وه ده‌گوازرێته‌وه بۆ نه‌خۆشخانه، به‌ڵام چاره‌سه‌ری پزیشكی كاریگه‌ری نابێت و یه‌كێك له قامكه‌كانی له‌ده‌ست ده‌دا. شایانی باسه زیاد له ٥٠ كرێكار له‌م كارخانه‌یه كار ده‌كه‌ن كه هیچكامیان كه‌ره‌سته‌ی ...\nده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی زه‌وییه‌ك له گوندێكی مه‌ریوان له لایه‌ن بۆنیادی مه‌سكه‌ن\nبه پێی ڕاپۆرته‌كان، ئیداره‌ی مه‌سكه‌نی ڕژیم له شاری مه‌ریوان و له گوندی “سێفی ژوورو” ده‌ستی به‌سه‌ر چه‌ند زه‌وییه‌كی خه‌ڵكی ئه‌م گونده‌دا گرت. بۆنیادی مەسکەنی رژیم لە شارەکانی کوردستان لە دریژەی هەوڵەکانی بۆ داگیرکردنی زەوی خەڵکی شار و گوندەکانی کوردستان بە بیانووی جۆراوجۆر، ئەمجارەیان لە شاری مەریوان، زەوییەکی گوندەکەیان کە خاوه‌نه‌كه‌ی هاوڵاتییه‌كی دانیشتووی ئەم گوندەیه بە زۆر داگیر کردووە. شایانی باسه، ...\nدرێژه‌ی تۆپبارانی كێوه‌كانی شاهۆ له لایه‌ن سپای پاسداران\nماوه‌ی سێ ڕۆژه كه هێزه‌كانی سپای پاسداران به بیانووی به‌ڕێوه‌بردنی مانۆڕی نیزامی، كوێستانی شاهۆ له كامیاران تۆپباران ده‌كات و به‌هۆیه‌وه ئاگر له دارستان و له‌وه‌ڕگه‌كانی ئه‌م كوێستانه به‌ربووه و بۆه‌ته‌ی مایه‌ی نیگه‌رانی خه‌ڵكی ئه‌م ناوچه‌یه. به پێی ئه‌م ڕاپۆرته، هێزه‌كانی سپا پێشیان به خه‌ڵكی ئه‌م ناوچه‌یه بۆ كوژاندنه‌وه‌ی ئاگره‌كه گرتووه و هه‌ر ئه‌مه‌ش ناڕه‌زایه‌تیی خه‌ڵكی به‌دواوه بووه. جێگه‌ی ئاماژه‌یه، خه‌ڵكی ...\nمانگرتنی زێرینگه‌ره‌كانی شاری سنه\nزێرینگه‌ره‌كانی شاری سنه له ڕۆژی چوارشه‌ممه ١٨ی مانگی گه‌لاوێژه‌وه له‌ناڕه‌زایه‌تیی به گوشار و سه‌لیقه‌كاری ئیداره‌ی دارایی و ماڵیات ده‌ستیان داوه‌ته مانگرتن و دووكانه‌كانیان داخستووه. به پێی هه‌واڵی گه‌یشتوو، ئه‌م مانگرتنه له خیابانی شاپوور و بازاڕچه‌ی زێرفڕۆشه‌كان ڕووبه‌ڕووی دوخانیات ده‌ستی پێكردووه و ئه‌مرۆش هه‌روا به‌رده‌وام بووه.\nبۆردوومان كردنی كانتۆنی شه‌هبا له لایه‌ن ئه‌ڕته‌شی توركییه\nدوای رۆژێک لە راگەیاندنی کانتۆنی “شه‌هبا” له ڕۆژئاوا، ئه‌ڕته‌شی توركییه و گروپه چه‌كداره‌كانی سه‌ر به ده‌وڵه‌تی توركییه، چه‌ندین ناوچه‌ی “كانتۆنی شه‌هبا”یان بۆردومان كرد. ڕۆژی چوارشه‌ممه ١٨ی مانگی گه‌لاوێژ، ئه‌ڕته‌شی توركییه و گروپه چه‌كداره ئۆپۆزسیۆنه‌كانی سوورییه‌ی سه‌ر به حكومه‌تی توركییه، گوندی “عه‌ین ده‌قنه”ی سه‌ر به كانتۆنی شه‌هبایان بۆردوومان كرد. گروپه چه‌كداره‌كانی سه‌ر به ده‌وڵه‌تی توركییه هه‌روه‌ها به‌چه‌كی قورس هێرشیان كرده سه‌ر ...\nبه‌كرده‌وه ده‌رهاتنی حوكمی ئێعدامی عه‌لیڕه‌زا تاجیكی\nبه پێی ڕاپۆرتی هه‌واڵنێری هێرانا، “عه‌لیڕه‌زا تاجیكی” كه له ته‌مه‌نی ١٥ ساڵی و به تۆمه‌تی “قه‌تڵ ” له زیندانی عادڵ ئابادی شیراز ڕاگیرابوو و سه‌رله‌به‌یانی ڕۆژی پێنجشه‌ممه له حه‌ساری ئه‌م زیندانه ئێعدام كرا. به پێی ئه‌م ڕاپۆرته، ڕۆژی چوارشه‌ممه عه‌لیڕه‌زا تاجیكی بۆ به‌كرده‌وه ده‌رهێنانی حوكمی ئێعدامه‌كه‌ی ڕاپێچی سلووله تاكه‌كه‌سیه‌كانیان ئه‌م زیندانه كرابوو و سه‌رله‌به‌یانیی ڕۆژی پێنجشه‌ممه سه‌ڕه‌رای داواكاری به‌رده‌وامی ناوه‌نده‌كانی ...\nبه رنامه كاني ئه مرو.10.8.2017\nدرێژه‌ی مانگرتنی و كۆبوونه‌وه‌ی كرێكارانی گرووهی میللی فوولادی ئێران\nسه‌رله‌به‌یانی ڕۆژی چوارشه‌ممه، زیاتر له ٥٠٠ كه‌س له كرێكارانی گرووهی میللی سه‌نعه‌تی فوولاد له به‌رامبه‌ر بینای چاوه‌دێری بانكی میللی خوزستان هه‌ڵكوتوو له “ئا‌مانییه”ی ئه‌هواز ده‌ستیاندایه كۆبوونه‌وه. ئه‌م كرێكاران پێشتر و ڕۆژی دووشه‌ممه‌ش له به‌رامبه‌ر لقی ناوه‌ندی بانكی میللی ئه‌هواز هه‌ڵكوتوو له شه‌قامی ٢٤ مه‌تری كۆببوونه‌وه. به وته‌ی كرێكارانی ناڕازیی، نزیكه‌ی ٢٠ ڕۆژه كه ئه‌م شیركه‌ته داخراوه. كرێكارانی ناڕازیی له‌مباره‌وه ڕایانگه‌یاند، ...


سزاى فڕێدانى خۆڵ و خاشاك له شارێكى كوردستان ده‌ستپێده‌كات\nهەواڵ / کوردستان :: 28/07/2019 :: 280 جار بینراوە\nتاگ :: كه‌شوهه‌وا و ژینگه كه‌ركوك\nشارەوانی کەرکوک بڕیاریدا بە سزادانی ئەو شۆفێرانەی خۆڵ و خاشاکی ماڵان فڕێدەدەنە سەر شۆستە و شوێنە گشتییەکان.\nسه‌ردار عه‌لی، به‌ڕێوه‌به‌ری شاره‌وانی كه‌ركوك (ئه‌مڕۆ یه‌كشه‌ممه 28ى ته‌مموزى 2019) به دواڕۆژی راگه‌یاند: ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌كه هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵگرتنی خۆڵ و خاشاك له كه‌ركوك ده‌ستیپێكردوه و پڕۆسه‌كه‌ش هه‌ردوو به‌ری كه‌ركوك ده‌گرێته‌وه كه له 6 كه‌رتی شاره‌وانی پێكدێت.\nوتیشی: "بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ڵمه‌ته‌كه پارێزگای كه‌ركوك بڕی 250 ملیۆن دیناری ته‌رخانكردووه و ده‌یان ئامێری شۆفڵ و گه‌ڵابه به‌كرێگیراون به‌مه‌به‌ستی به‌شداریپێكردنیان، هه‌رچه‌نده پاره‌كه به‌راورد به قه‌باره‌ی كه‌ڵه‌کەبونی خۆڵ و خاشاك له شاره‌كه كه‌مه، به‌ڵام هه‌وڵده‌ده‌ین پاره‌ی دیكه‌مان بۆ ته‌رخانبكرێت".\nبه‌ڕێوه‌به‌ری شاره‌وانی كه‌ركوك ئه‌وه‌شی خسته‌ڕوو: بۆ رێگریكردن له پیسبونه‌وه‌ی شاره‌كه، بڕیارماندا به سزادانی ئه‌و شۆفێرانه‌ی پاشماوه‌ی خانووی روخاو و خۆڵ و خاشاكی ماڵان له‌سه‌ر شه‌قام و شوێنه گشتییه‌كان فڕێده‌دات، به‌بڕی 500 هه‌زار دینار و ده‌ستیشده‌گیرێت به‌سه‌ر ئۆتۆمبێله‌كه‌ی یاخود تراكتۆره‌كه‌ی كه به‌كاریهێناوه.


سلێمانی: نوێژی هەینی لەپاركی ئازادی ئەنجام دەدرێت - ئاوێنه\nسلێمانی: نوێژی هەینی لەپاركی ئازادی ئەنجام دەدرێت\nبەمەبەستی پشتیوانیكردن لەگەلی عەفرین، ئەمرۆ لەشاری سلێمانی وتاری بەشێكی زۆری نوێژی هەینی مزگەوتەكان تایبەت دەكرێت بە‌و مەترسیانەی روبەروی ئەو شارەی كوردستان بوەتەوە، لەپاركی ئازادی شاری سلێمانیش نوێژی هەینی ئەنجام دەدرێت.\nئاوێنە: ئەمرۆ “هەینی” بەشێكی زۆری وتاری مزگەوتەكانی شارەكانی هەرێمی كوردستان تایبەت دەكرێن بەباسكردنی دۆخی ئێستای كانتۆنی عەفرین لەخۆرئاوای كوردستان‌و نزای سەركەوتن بۆ عەفرین دەكرێت بەسەر سوپای توركیا‌و هاوكارەكانی كەماوەی 21 رۆژە لەژێر چەتری ئۆپەراسیۆنی چڵە زەیتون پەلاماردانەكانیان بۆ داگیركردنی شارەكە.\nلەلایەكی دیكەوە، وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ كەسایەتیە ئاینی‌و مامۆستایانی توركیا كە داگیركردنی عەفرین وەك فەتح كردن باس دەكەن، مامۆستای ئاینی، سامان گەرمیانی لەنێو پاركی ئازادی وتاری هەینی خوێندەوە، لەوتارەكەیدا ئاماژەی بەوە كرد كە مەلاكانی توركیا لەبەر گیانی رەگەزپەرەستی خۆیان ئایەتەكانی قورئان بەكار دەهێنن، ئەو وتی “مەلاكانی توركیا پشتیوانی لەئەردۆگانی تیرۆرست دەكەن”.


كێ بیری نەماوە بیری بخەنەوە، كە مامۆستا و فەرمانبەری دوای ڕاپەڕین، بە بێ ئەوەی كەس تەكلیفی كوردایەتی لێ كردبێت، چاكەتی بەری خۆی فرۆشت و وەكو دەستگێڕ جگەرەی تاكی بە قوتابی خۆی فرۆشت. لە گرانیی دوای ڕاپەڕینیش گۆشت فرۆشەكانی نێو بازاڕ وەكو توانجێك هاواریان دەكرد كیلۆی ئێسقان بە هەرزان بۆ مامۆستا. هەر لە ژێر دروشمێك كە مامۆستا و فەرمانبەران خۆیان داهێنەری بوون وبە بێ ئەوەی حزب تەلقینی پێ كردبن و دەیانووت (سەر دانانەوێنین بۆ مووچە) بە بێ مووچە لە خۆشەویستی سەركردەی خاكیی و پێشمەرگەی برسیی، پێ بە پاتەی لاستیكەوە، هەموو ڕۆژێك بە بێ ئەوەی چركەیەكیش لە قوتابی و هاوڵاتیان دوابكەون، نە ئەرك و نە فەرمانی سەرشانیان بەجێ نەهێشت، نە ڕۆژێكیش داوای قروشێكیان لە حكومەتی باوك كرد و باوەشی دایكی نشتیمانیشیان بە هەناسەی سارد گەرم ئەكردەوە و وێنەی شەهید كانی شۆرشیشیان بە دیواری داڵان و ماڵانەوە، تین و تاوی دەدایە بیر و هۆش و جۆش و خرۆشی مامۆستایان و فەرمانبەران بۆ كارەكانیان. هەموو ئەمانە بۆ ئەوەی حكومەتی ساوا سەر پێ بكەوێ و سەر بۆ بێگانە و دوژمنیش دانەنەوێنێت.\nچی لەوە ناخۆشترە لە بری گیرفانی خۆت، دەست بكەی بە گیرفانی بێگانەدا و لە جیاتی باوكی خۆت دەست لە باوكێكی كە پان بكەیتەوە و لە باوەشی دایكی نشتیمانەوە بۆ گەرمی لە باوەشی دایكێكی بێگانەدا بگەڕێی؟ دواجار چی بكەیت، كاتێ حكومەتی باوك نابەرپرس بێت و دەستێكی لە هەناوی خاك و دەستێكیشی لە گیرفانی تۆ بێت و دایكێكیش لێوی بە بار و باوەشی تەزیو بێت وەكو هەناسەی سارد؟ تۆی مامۆستا یان فەرمانبەریش بە كۆشێك مناڵەوە كە زیتەی چاویان لە قەپات و بندیوار و سەردیواری حزب و حكومەت بێت؟ لە مەزاتخانەی چ سیاسەتێك ئەم سەودایە بازاڕی وەها گەرمە؟ تۆ برسی دەستی تێرێك بیت وكوشتەی دەستی بكوژێك بیت و هێشتا ئەویش بە تۆ بڵێت هەی بێگانە پەرست، هەی خائین، هەی جاش، چۆن منی دەسەڵاتداری تێر و پۆشتەی باوكی خۆت ئەگۆڕیتەوە بە باوكە بەغدای بێگانە.\nلە كاتێكدا سەرۆك و دەسەڵات و سەركردە و حزب هەمیشە تەباخیان بە گڕ بێت و ماڵ و مناڵیان لە ستانداركەی دوای تەندەر و دوای تاڵانی و دوای دەرهێنانی نەوت و غاز بۆ چركەیەكیش كەم و كورتی نەهێنا بێت. منیش، منی مووچەخۆر لە بەر هاواری مناڵی بێ ناز و برسی و لە حەسرەتی گیرفانی بەتاڵ و سەلاجەی بەتاڵ و تەباخی بێ گڕ، داوای مووچە لە هەمان شوێن بكەم كە دەسەڵات خۆی كەوتووە بە سەر ناز و نیعمەتیدا، ببم بە جاش دە با هەر جاش بم جاش.


سه‌ركرده‌یه‌كی كۆمه‌ڵ ، سیاسه‌تكردنی نێچیرڤان بارزانی به "مەعاویە" ئه‌شوبهێنێت .\nهەواڵی / 8/4/2021 292 جار بینراوە\n🔻 "هونەری سەركردایەتیكردن لە نێچیرڤان بارزانیدا بەدی دەكرێت هەمیشە دەیەوێت موەكەی مەعاویە بهێڵێتەوە"\nئەندامێکی ئەنجوومەنی باڵای کۆمەڵی دادگەریی کوردستان پێیوایە سەرەڕای ئەو رەخنانەی لە دەسەڵات بە هەموو دامەزراوەکانیانەوە هەیانە، سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان رەخنەی کەمتری بەردەکەوێت، بەو پێیەی "هەمیشە نیازێک لای بەڕێز کاک نێچیرڤان هەبووە، هەوڵیداوە شتێک لەگەڵ هەموو لایەنە سیاسییەکان بهێڵێتەوە، ئەمەش یەکێکە لە هونەرەکانی سەرکردایەتیکردن".\nمحەممەد حەکیم، ئەندامی ئەنجوومەنی باڵای کۆمەڵی دادگەریی کوردستان لە کاتی بەشداریکردنی لە ديمانه‌یه‌كی كه‌ناڵی رووداو، لەبارەی هەڵوێستی کۆمەڵی دادگەریی لەبارەی کۆبوونەوەی پارتە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان، رایگەیاند: "دۆخی پەیوەندی نێوان حیزبە سیاسییەکانی کوردستان، دۆخێکی خراپە پێشتر باس لەو کۆبوونەیە کراوە، بەڵام حیزبە سیاسییەکان بە تایبەت ئێمە مانان ئامادەییمان نەبووە، بەڵام ئەمجارە بەهۆی ئەوەی هەلومەرجێکی تازە هاتووەتە پێشەوە، بە تایبەت دوای پەسندکردنی بودجەی عێراق، بە باشمان زانی ئەمجارە بەشداری بکەین".\nبە بڕوای محەممەد حەکیم بەستنی ئەم جۆرە کۆبوونەوانە "شتی چاکن، دەکرێت نزیکبوونەوە یان لێکتێگەیشتنی تا راددەیەکی باشی لایەنە سیاسییەکانی لێبکەوێتەوە، چونکە دواجار ئەوانەی کە کۆدەبنەوە ئەوەندی من ئاگاداربم سێ لایەنی حکومڕانی کوردستانن لەگەڵ دوو لایەنی ئۆپۆزیسیۆن".\nسەبارەت بە چاوەڕاوانییەکانیان بۆ کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان و ئەو هەنگاو و بڕیارانەی دەدرێن، ئەندامەکەی ئەنجوومەنی باڵای کۆمەڵی دادگەری کوردستان گوتی: "مرۆڤ دەبێت هەمیشە لایەنە چاکەکانیش بڵێت، بەڵێ ئێمە رەخنەمان لە دەسەڵات بە هەموو دامەزراوەکانییەوە هەیە، بەڵام پشکی دامەزراوەی سەرۆکایەتی هەرێم لەوەیە رەخنەی کەمتری لە دامەزراوەکانی دیکە بەر بکەوێت، هەمیشە نیازێک لای بەڕێز کاک نێچیرڤان هەبووە، لە هەموو کاتێکدا من وەکو مێژووێکی سیاسی کە هەمە، هەوڵیداوە لەگەڵ لایەنە سیاسییەکاندا (مووەکەی معاویە) واتە شتێک لەگەڵ هەموو لایەنەکان بهێڵێتەوە، ئەمەش یەکێکە لە هونەرەکانی سەرکردایەتیکردن".\nمحەممەد حەکیم ئومێد دەخوازێت لەو کۆبوونەوەیە جۆرێک لێکتێگەیشتن هەبێت و ئومێدیش دەکات "نوێنەرانی هەرسێ لایەنی حکومڕانی کوردستان کە لەوێن چاک گوێبیستی وتەکانی دوو لایەنەکەی دیکە ببن. بە تایبەت کە من زۆرجار لە کۆبوونەوەکان لەگەڵ جەنابی سەرۆکی کۆمەڵی دادگەریدابووم، ئەوەی لە بەرژەوەندی حکومڕانی کوردستان و خەڵکی کوردستانی زانیبێت بێ پەردە لە کۆبوونەوەکان باسیکردووە، ئەوەی لە کۆبوونەوەکان گوتوومانە لەبەر ئەوەی نیەتمان موزایەدەی سیاسی نەبووە، لەسەر شاشەکان کەمترمان گوتووە".\nمحەممەد حەکیم پێیوایە "ئێستا هەلێکی چاکە، تۆپەکەش لە گۆڕەپانی حکومەتی هەرێمە، بە تایبەت پارتی دیموکراتی کوردستان، چونکە پارتی کۆمەڵێک کایەی سیاسی گرنگ و هەستیاری لە هەرێمی کوردستان بە دەستەوەیە، وەکو سەرۆکی حکومەت ئاماژەی پێداوە کە ئەوان لای خۆیانەوە ئەو ماددەیەی کە پەیوەستە بە هەرێمی کوردستان بە رادەستکردنی نەوت و داهاتە نا نەوتییەکان جێبەجێ دەکەن، ئەمە هەنگاوێکی چاکە، پێموایە هەموومان ئێستا چاوەڕوانی یەکەممان ئەوەیە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەندی خۆی جێبەجێ بکات و چیتر هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان لەو دۆخ و بارە داراییە دەروونییە خراپەیان نەژیێین، کە چاوەڕێ بکەن ئەم مانگە مووچەکەیان دەدرێت، ئایا کە درا چەندی لێدەبڕدرێت؟".\nئەمڕۆ پێنجشەممە 08-04-2021، کۆبوونەوەی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان لەگەڵ حیزب و لایەنە سیاسییەکان لە سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان دەستیپێکرد.\nلە کۆبوونەوەکەدا فازڵ میرانی، سکرتێری مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان، بافڵ تاڵەبانی، هاوسەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، عومەر سەید عەلی، رێکخەری گشتیی بزووتنەوەی گۆڕان، مامۆستا سەلاحەدین بەهائەدین، ئەمینداری گشتیی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان و مامۆستا عەلی باپیر، سەرۆکی کۆمەڵەی دادگەریی کوردستان، محەممەد حاجی مەحموود، سکرتێری حیزبی سۆسیالست دیموکراتی کوردستان، ئایدن مەعروف لە پێکهاتەی تورکمان و ئانۆ جەوھەر لە پێکهاتەی کریستیانەکان بەشدار دەبن.


خوه‌ڤیان به‌رانبه‌ر ئه‌وڤیان - وارمیدیا\nخوه‌ڤیان به‌رانبه‌ر ئه‌وڤیان\nمێژوویا به‌لاڤكرنێ: 2018/02/04 - 4:20 م\nل پێڤاژۆیا نه‌ڕینا من ل ره‌فتارا مرۆڤێ كورد، هه‌رده‌م تشته‌كێ بالكێش هه‌یه: ل شوونا باسێ ده‌رده‌سه‌ریێن خوه بكه‌ت، باسێ یێن خه‌لكى دكه‌ت؛ ئانكو ل شوونا باسێ سته‌ما لێ هاتىیه كرن و شۆڕشێن خوه‌یێن ب زۆرێ و كۆمكوژیان هاتینه ته‌په‌سه‌ركرن، ل شوونا باسێ فه‌رمانێن كوردكوژییێ و ئه‌نفالان و كێمیابارانێ بكه‌ت، باسێ بۆسنه و هێرسك و غه‌ززه و میانمارێ و ره‌واندا دكه‌ت. ب خوه ل ناڤخوه ژى، هه‌ر باژێڕ و پارچه‌یه‌كێ كوردستانێ، پتر هه‌ڤسۆزیێ بۆ ده‌ردێ پارچه‌یا دى و باژێڕێ دى، ژ خوه ب خوه، دیار دكه‌ت.\nئه‌رێ ئه‌ڤه نه‌ساخییه یان خوه‌به‌خشى و قوربانیدانه؟\nب دیتنا من، ره‌نگه نه‌ساخییه‌كه… چونكى هه‌مى بوونه‌وه‌رێن زیندى؛ ژ خوه بۆ ده‌رڤه ڤه‌كرینه، ئانكو ژ خوه و كه‌سێ خوه وه‌كو سه‌نته‌رێ هه‌ست ب خوه‌كرنێ و هۆشیارییێ ب هه‌بوونا خوه، سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل ده‌رڤه دكه‌ن- ب خوه ماكا خوه دكه‌ته قوربانى تێشكێن خوه، ب شه‌ڕى ده‌ست پێ دكه‌ت. شه‌ڕ ژى، دژوارترین رێكا خوه و هه‌یین و سامانێ خوه، پاراستنێیه. ب گۆتنه‌كا دى، مرۆڤى هه‌مى تشت، ئه‌ولى بۆ خوه دڤێن، پاشى بۆ دۆرماندۆرى. ئه‌ڤه خوه‌ڕسكه‌كا هه‌مى زیندیانه.\n(خوه‌ت) یان (كه‌ساتى) چوونگ و سه‌نته‌رێ مرۆڤییه، كه‌سێ نۆرمال و سرووشتى، ژ خوه سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل ده‌رڤه دكه‌ت، نه وه‌كو كه‌نگرپه‌ڕێ، بایێ دۆرماندۆرى و خه‌لكێ دى، وى دئینت و دبت. ئه‌و مرۆڤێ هه‌ست ب خوه بكه‌ت و كه‌ساتى هه‌بت، فه‌ره ژ خوه ده‌ست پێ بكه‌ت؛ ژ خوه‌یێ سه‌نته‌ر سه‌ره‌ده‌رییێ بكه‌ت، و ئه‌وێ وا نه‌كه‌ت، گومان دكه‌ڤته هه‌ست و هۆشیارىیا وى!\nب گۆتنه‌كا دى، ده‌ستوورێ ژیانێ و كه‌سبوونێ ئه‌وه؛ مرۆڤ سه‌نته‌ره و دۆرماندۆر و دیگه‌ر، ل رێزبه‌ندییا دو… ل په‌ى دهێن. لێ ژ ده‌ره‌نجامێ دیتنا من، هه‌مى كوردان جۆره به‌ره‌ڤاژییه‌ك دگه‌ل ستانده‌رى هه‌یه. ئه‌و به‌ره‌ڤاژییه، هێشتا نه‌هاتییه ناڤكرن. لێ، مرۆڤێ كورد؛ ب ده‌ردێ كه‌سێ دى پتر ژ یێ خوه دئێشت (هه‌چوه‌كو هه‌سته‌وه‌رێ ئێشانێ لنك نه‌مایه)؛ ئازارا خه‌لكێ دى دبینت و یا خوه نابینت. دبت ئه‌م ببێژینه ئه‌ڤێ دیارده‌یێ: كۆره‌ییا خوه دیتنێ یان ته‌وشا هه‌ست ب خوه نه‌كرنێ. یان زاراڤه‌كێ یۆنگى (ڤاژ بۆ ده‌رڤه extrovert) بۆ مه‌ره‌مه‌كا دى بكار بینین، كو هه‌سته‌وه‌رێن مه، بۆ ده‌رڤه ڤه‌كرینه و بۆ ناڤده دائێخستینه. ب گۆتنه‌كا دى، (خوه‌ت: ذات)ێ مرۆڤێ كورد، چرایێ خوه ڤه‌مراندییه، و به‌س چرایێن ده‌رڤه دبینت و هه‌ست پێدكه‌ت.\nپرسیار ئه‌وه: دێ چاوا چرایێ خوه‌یێ ڤه‌مرى و خامۆش، هه‌لكه‌ین و به‌رى ده‌رڤه، خوه و ناخێ خوه بینین؛ دێ چاوا به‌رى ده‌رڤه، هه‌ست ب خوه كه‌ین؟ ب دیتنا من، خوه‌دیتن كلیله‌كا گرنگه بۆ تێگه‌هشتنێ و بۆ خوه گوهاڕتنێ. وه‌ختێ مرۆڤێ كورد، خوه‌یێ لاواز و نه‌كه‌س و ته‌په‌سه‌ر دبینت و نه‌شێت خوه باشتر لێ بكه‌ت یان نه‌شێت ئه‌ڤان كێماسیان نه‌هێلت، كه‌سێ خوه دمرینت و پێشڤه، هه‌ڤسۆزىیێ دگه‌ل جانێن ته‌په‌سه‌ر ل ده‌رڤه، دیار دكه‌ت… ئانكو چونكى نه‌شێت چو بۆ خوه بكه‌ت، بزاڤێ دكه‌ت لاوازىیا خوه، ب هه‌ڤسۆزییێ دگه‌ل ده‌رڤه، ڤه‌شێرت.\nدبت ئه‌ڤه شرۆڤه‌كرنه‌كا دیارده‌یێ بت، لێ نه چاره‌سه‌رییه.\nل دوماهىیێ، من دڤێت ببێژم؛ دبت په‌یڤا (خوه‌ڤیان)، ده‌ستپێكه‌كا باش بت بۆ چاره‌سه‌رییه‌كا دۆمدرێژ. مرۆڤێ كورد هه‌وجه‌یه خوه ب كێماسىیێن خوه‌ڤه، ببینت و خوه بڤێت. هینگێ دێ دروستتر خوه بینت و بزاڤێ كه‌ت ئالیسه‌نگىیا ناڤخوه و ده‌رڤه چاره بكه‌ت. نه‌خوه، ئه‌ڤ تاریستانا ناڤخوه و رۆناهىیا ده‌رڤه، دێ مه هێلته ل ناڤ تاریستانا ناخێ مه و هه‌رده‌م خه‌لكێ دى رۆناهى و چرا هێلت… ئه‌م ژى وه‌كو په‌روانه‌یێ دێ ل هه‌ر چرایه‌كێ هه‌بت گه‌ڕێن و تاكو گێژبوونێ لدۆر زڤڕین و تێدا خوه سۆژین.


گوڵان میدیا October 12, 2021 کۆمەڵایەتی\nهاوسەرگیری یەكێكە لە پرۆسە هەرە گرنگەكانی بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكی تەندروست و بەردەوامیی بە ژیان دەدات. هاوسەرگیری سوننەتی كەونە و فەرمانی خودای باڵادەستە و سوننەتی گشت پێغەمبەرانە (سەلامی خودایان لەسەر بێت) بۆیە خودای گەورە زۆر بە گرنگی باسی لێوە دەكات و دەفەرموێ: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (21)الروم ..\nواتە: خودای گەورە دەفەرموێ: یەكێك لە بەڵگە و نیشانەكانمان هەر لە نەفس و لاشەی خۆتان هاوسەرمان بۆ هێناوەتە بوون، بۆ ئەوەی ئارامی و ئاسوودەیی لەلایان بەدەست بێنن و، دواتر سۆز و بەزەیی و لێبوردنمان لە نێوانتاندا داناوە، ئەمەش بەڵگە و نیشانەن بۆ گەلانێك و كەسانێك كە تێدەفكرن، ئەوەیان بە پەیمان و گرێبەستێكی زۆر گرنگ هەژمار كردووە، بۆیە لە قورئانی پیرۆز دەفەرموێ: (وَأَخَذْنَ مِنكُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا ) (النساء : 20-21)..\nواتە: بەڵێنێكی پتەو و قورسمان لێتان وەرگرتووە، ئەمەش دەربارەی پێدانی ماف و مارەیی ئافرەتانە لەلایەن پیاوەكانیانەوە .\nهەروەها پێغەمبەر صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، دەفەرموێ: (خير النكاح أيسره) رواه ابن حبان. واتە: باشترین هاوسەرگیری ئەوەیە كە ئاسانكاری بۆ دەكرێت) لە هەموو ڕووەكانیەوە.\nلە فەرموودەیەكی دیكە دەفەرموێ: (خير الصداق أيسره) رواە الحاكم والبیهقی، واتە: باشترین مارەیی كەمەكەیانە .\nهەروەها لە فەرموودەیەكی دیكە دەفەرموێ: (أقلهن مهرًا أكثرهن بركة)\nواتە: ئەو كچ و ژنانەی مارەییان كەمترە، خێر و بەرەكەتی زیاتریان لە گەڵدایە .\nبۆیە دەبینین كە ئەم ڕۆژگارە چەندە جیاوازە لەگەڵ سەردەمانی باوك و باپیرانمان، ئەو كات مارەیی كەم بوو، ڕێژەی جیابوونەوە نەبوو، یان هەر زۆر كەم بوو و ژیانێكی سادە و پڕ لە بەختەوەری بوو، بەڵام ئێستە مارەیی زۆرە و جیابوونەوەش ئێجگار زۆرە و ژیان پڕە لە كێشە و گرفت و هیج بەهایەك بۆ بەختەوەریی هاوسەر و خێزان نەماوە.\nبە بۆچوونی من هۆكار زۆرن بۆ خراپی هاوسەرگیری و شكست خواردنی ئەم سەردەمە كە بریتین لەم چەند خاڵە:\n1- داواكاریی زۆری ماڵە باوانی كچ لە زۆریی ڕێژەی ئاڵتوون و مارەیی .\n٢- تێكنەگەیشتن لە نێوان هەر دوو هاوسەر.\n٣- بەشوودانی كچ لە تەمەنی بچووكیدا .\n4- جیاوازیی زۆری نێوان تەمەنی ژن و مێرد.\n5- بەزۆر بەشوودان، هەرچەندە ئەمە لە ئێستادا كەم بۆتەوە.\n6- پێكهێنانی ژیانی هاوسەری لە ژێر ناوی خۆشەویستی، كە پڕە لە درۆ و هەڵخەڵەتاندن و تەڵەكەبازی.\n٧- نەمانی ڕێز و خۆشەویستی لە نێوان ژن و پیاو.\n٨-جیاوازیی بیر و ڕا و ئاستی خوێندەواری و ...هیتر.\nئیتر كچ تا داخوازی نەهاتووە، بە كەمترین شت ڕازییە و دەڵێت سەقەت و كوێرنەبێت و بە ئەخلاق بێت، هیچی ترم ناوێت، بەڵام كاتێك كوڕێكی جوان و قۆز دێتە خوازبێنی، ئیتر ئەمە داخوازی بووكەخانە: (ماڵی جیا + ئاڵتوونی زۆر و ئۆتۆمبێلێكیشی دەوێت +سەفەر و سەیران لە هەموو كاتێك + لە هەموو مودێلێك لە جلكان دەرچێت، ئەو دەیكڕێت + هەر شاییەك هەبێت، بەشداری دەكات و پیاوەكەی نابێت ڕێگربێت + ناوماڵێكی تەواوی دەوێت و دەیان داواكاریی دی).\nبەداخەوە زۆر لە ئافرەتان لەبەر داواكاریی زۆریان بۆ خشل و زێڕ و ناوماڵ، كەسانی خوازبێنیكەر لێیان دەكشێنەوە، لە كۆتاییدا ئافرەتەكە بە قەیرەیی دەمێنێتەوە و تووشی بێ هیوایی دەبێت.\nهیوادارم لە هەموو لایەكەوە ئاسانكاری بۆ كچان و كوڕان بكرێت بۆ پێكهێنانی ژیانی هاوسەرییان .\nهاوكات پێویستە حكومەت و لایەنە پەیوەنددارەكان پلان و بەرنامەی گشتگیر و هەمەلایەنیان بۆ توێژی گەنجان هەبێت، پێویستە بە هەموو لایەك هەوڵی ئەوە بدرێت ئاسانكاری بۆ ئەو كچ و كوڕانە بكەن كە ئامادەییان هەیە بۆ پێكهێنانی ژیانی هاوبەش و ئیمكانیاتی ماددیان نییە، هەروەها دەكرێ حكومەت بەشێوەی ئەقسات و پشك یەكەی نیشتەجێ بۆ گەنجان دروست بكات و مانگانە بڕە پارەیەكی رەمزیان لێ وەربگرێتەوە، ئەوە وا دەكات كە هەم گەنج ئاسوودە بێت و بارگرانی نەكەوێتە سەرشانی خۆی و خانەوادەكەی هەمیش كۆمەڵگە لە خراپەكاری پارێزراو دەبێت.\nمەلا رەعد نووری ئۆمەربلی\nكارگێڕ و وتەبێژی لقی هەولێری یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامیی كوردستان


(خەواریج) سەرهەڵدان، گەشەكردن، بیروبۆچوون وهەڵسەنگاندنیان – History Of Kurd\nHome / مێژووى ئاینەکان / ئاینى ئیسلام / (خەواریج) سەرهەڵدان، گەشەكردن، بیروبۆچوون وهەڵسەنگاندنیان\ndidar othman 2017-02-05\tئاینى ئیسلام, مێژووى ئاینەکان, مێژووی ئیسلام, مێژووی سه‌رده‌می پیغه‌مبه‌ر و ڕاشدین لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە (خەواریج) سەرهەڵدان، گەشەكردن، بیروبۆچوون وهەڵسەنگاندنیان 5,886 Views\nلەم روانگەوە شەهرستانی دەڵێت: “هەركەسێك لە پێشەوای راستەقینە یاخی ببێت، كە كۆمەڵی موسوڵمانان لەسەری رێكەوتوون‌و هەڵیانبژاردووە، ئەوكەسە سیفەتی خەواریجی دەدرێتە پاڵ، ئیتر ئەو یاخیبوونە لەسەردەمی هاوەڵاندا بووبێت، یان لەسەردەمی شوێنكەوتوانی هاوەڵاندا، یان لەهەرسەردەمێكی تردابێت”1.\n1ـ ناوی (الخوارج): ئەم ناوە بەلای خەواریجەكان خۆیانەوە لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كەئەوان لە پێناوی خوادا دەرچوون‌و جەنگ دەكەن، هەروەك خوای پەروەردگار فەرموویەتی: (وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَ كَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا) النساء 100. بەپێچەوانەوە، بەلای نەیارەكانیانەوە ئەو ناوە لەوەوە سەرچاوەی گرتووە، كەئەوان دەرچوون لەیاسای كۆمەڵ، یان دەرچوون لە ئایین، یان لە حەق، یان یاخیبوون لە پێشەوا عەلی كوڕی ئەبی تالب3.\n2ـ ناوی (الشُراة) : خەواریجەكان ئەم ناوەیان بەلاوە خۆشبووە، پێیانوابووە ئەوان خۆیان بە خودا فرۆشتووە، لەبەرامبەردا بەهەشتیان دەدرێتێ 4، هەروەك لەقورئانی پیرۆزدا هاتووە:( إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ) التوبة: ١١١.(وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ)البقرة: ٢٠٧.\nPrevious مێژووی سیحر و جادوو\nNext كـورد لە خولـگەی چاڵدێراندا


له‌م بابه‌ته‌دا تیشك ده‌خه‌ینه‌سه‌ر چه‌ند خاڵێكی دروست بۆئه‌وه‌ی هاوكارت بێت بۆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌ركه‌وتن و هه‌روه‌ها بۆئه‌وه‌ی ئاسووده بیت به‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ی رۆژانه به‌ده‌ستی ده‌هێنیت.\n1- له‌كاتی به‌یانیاندا پێش كاتی ده‌وام له‌خه‌و هه‌سته‌و ده‌ستبكه به‌وه‌رزشكردن بۆماوه‌ی 30 خوله‌ك، جگه له‌وه‌رزشكردن كاتی پێویستیش دابینبكه بۆئه‌وه‌ی خۆت ئاماده‌بكه‌یت، به‌وشێوه‌یه گورجوگۆڵ ده‌بیت و هه‌روه‌ها زۆرترین سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ستده‌هێنیت. به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌كاتی به‌یانیاندا زۆربه‌ی مرۆڤه‌كان هێشتا له‌خه‌و هه‌ڵنه‌ستاون، بۆیه گونجاوترین كاته بۆئه‌وه‌ی ئارامی وه‌ربگریت و له‌سه‌رخۆ ئاماده‌بیت، به‌وشێوه‌یه‌ش خۆت دوور راده‌گریت له‌ناكۆكی.\n2- له‌گه‌ڵ هه‌موو رۆژێكی نوێدا بزانه كه هه‌روه‌ها ده‌ستپێكی سه‌ره‌تایه‌كی نوێیه، بۆیه هه‌رگیز بیر له‌دوێنێ مه‌كه‌ره‌وه‌و هه‌ڵه‌كانی رابردوو له‌یاد بكه، چونكه بیركردنه‌وه له‌هه‌ڵه‌كانی دوێنێ رێگره له‌دروستبوونی سه‌ركه‌وتن.\n3- هه‌میشه باوه‌ڕت به‌تواناكانت هه‌بێت و باوه‌ڕت به‌خۆت هه‌بێت، دوودڵی به‌شێوه‌یه‌كی زیانبه‌خش كاریگه‌ری به‌رچاوی ده‌بێت به‌سه‌ر شێوازی بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤ و هه‌روه‌ها جه‌وت لێ تێكده‌دات، ئه‌وه‌ش وا له‌مرۆڤ ده‌كات به‌رده‌وام توڕه بێت و هه‌روه‌ها قه‌له‌ق بێت.\n4- به‌رده‌وام گرنگی به‌داڕشتنی به‌رنامه بده بۆئه‌وه‌ی هه‌موو كاره‌كانت له‌و رۆژه‌دا به‌باشی به‌ڕێوه‌بچێت، له‌هه‌مانكاتیشدا به‌ئاگابه له‌كاته‌كانت به‌وهۆیه‌ی كه رۆژێك ته‌نها پێكهاتووه له 24 كاتژمێر، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كات دابینبكه بۆ وه‌رگرتنی پشوو.


دایكێك و چوار منداڵی لە ئاكرێ خنكان - تۆڕی میدیایی خەڵک\nئەمشەو، دایكێك و چوار منداڵی لە گوندێكی نزیك ئاكرێ بەهۆی دووكەڵی خەڵووزەوە خنكاون و ئێستا تەرمەكەیان لە نەخۆشخانەی ئاكرێیە.\nبەپێی زانیارییەكان، ڕووداوەكە لە گوندی قۆبكەی ئاكرێ ڕوویداوە، دایكەكە و چوار منداڵەكەی لە خەودا بوون و بەهۆی ئەوەی خەڵووزیان كردووەتەنێو تەنەكەیەك و دواتر ئاگرەكەی كوژاوەتەوە و بووەتە دووكەڵ و خنكاون و پیاوی خێزانەكەش پێشمەرگەیە و لە دەوام بووە.\nهەر بە پێی زانیارییەكان، یەكێك لە منداڵەكان تەمەنی 18 ساڵە و كەمئەندامە و سێ منداڵەكەی دیكەش تەمەنیان لەنێوان سێ ساڵ بۆ پێنج ساڵدایە.\nگرژییەكانی سنووری رۆژئاوا و توركیا بەردەوامە


مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد – پەڕە 30 – History Of Kurd\nHome / بەشی مێژووی كورد / مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد (page 30)\n2017-02-05\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد, ناوداران لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە له‌هه‌ره‌سه‌وه بۆ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شۆڕش دیوه نادیاره‌كه‌ی ژیانی سه‌ركرده سه‌یدا ســاڵح یوسفی \nنووسینه‌وه‌ی بیره‌وه‌ریی له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌و به‌رپرسه سیاسییه‌كانی كوردستان به‌تایبه‌تی له‌دوای راپه‌ڕینه‌وه زۆرن‌و هه‌ریه‌كه‌یان له‌گۆشه‌نیگای شه‌خسی‌و ئایدیۆلۆژیی خۆیانه‌وه به‌شێك له رووداوه‌كانی شۆڕشی كوردستان‌و قۆناغی، هه‌ره‌س‌و هه‌ستانه‌وه‌یان گێڕاوه‌ته‌وه، زۆرێك له‌و سه‌ركردانه له‌نووسینه‌كانیاندا باسیان له رۆڵ‌و پێگه‌ی شه‌هیدی سه‌ركرده سه‌یدا ساڵح یوسفی كردووه، به‌ڵام مخابن، بۆخۆی پێ رانه‌گه‌یشت كه بیره‌وه‌رییه‌كانی خۆی بنووسێته‌وه، به‌ڵام شكور …\n2017-02-04\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە گەلی مردوو تەنها یادی مێژوو دەکاتەوە \nگەلی مردوو تەنها یادی مێژوو دەکاتەوە  د. وه‌لی مه‌حمود حه‌مه‌د بۆ نوسین لەسەر تایتڵی ئەم ووتارە چەندین پەند و قسەی نەستەقی هاوشێوەش هەیە کە وا پێویست دەکات هەڵوەستەی لەسەر بکەین، بۆ نموونە (هەیتم هەیتم هەوە، نەوەك هەمبوو هەمبوو). هەروەها زۆرجار دەبیستین دەڵێن (کورد میللەتێکی مردوو پەرستن). وەك …\n2017-02-01\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد, ناوداران لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە سه‌رنجێک له کتێبه‌که‌ی ده‌یڤید ماکده‌واڵ: ڕاپه‌ڕینی دوهه‌می شۆڕشی شێخ مه‌حمود\nبه‌ریتانیا شێخ مه‌حمودی بانگکرده‌وه له دورخستنه‌وه و لێی خۆش بووله مانگی 9 ی ساڵی 1922 دا بۆ ئه‌وه‌ی به‌کاری بێنێ له دژی زیاد بوونی ده‌سه‌لات و هه‌ڕه‌شه‌ی تورکه‌کان له ناوچه‌که‌دا، ئه‌م بۆچوونه‌ی به‌ریتانیا وه‌ک کارێکی فێڵکردن که ویستی ناشنالیزمی کورده‌کانی به‌کارهێنا بۆ دژایه‌تی هه‌ڕه‌شه‌ی زیاد بوونی ده‌سه‌لاتی تورکه‌کان له خواروی …\n2017-02-01\tبەشی مێژووی كورد, مێژووى سەدەکانى ناوەڕاستى کورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە نـاوى ((گه‌لى عـه‌لـى بـه‌گ)) له چـى یه‌وه هـاتـووه ؟\nنـاوى ((گه‌لى عـه‌لـى بـه‌گ)) له چـى یه‌وه هـاتـووه ؟ ئه‌م وێنه‌یه‌ى ئه‌یبیـنن كه له ناوه‌ڕاسـت دانـیـشـتـووه ، ئه‌مه میـر/ ((عـه‌لى بـه‌گى گه‌وره))ى ئێـزيـدیـانـ بووه و له سـاڵى 1909 دا ئه‌م وێنه‌یه گیراوه . بەپێی ئەو سەرچاوەیە : ((لـمـحـات إجتـماعـیـة وثـقـافیـة في تـأریـخ ألـعـراق)) … گوایە ….. (عه‌لـى به‌گ) ، سـاڵى …\n2017-01-26\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە سه‌رنجێک له کتێبه‌که‌ی ده‌یڤید ماکده‌واڵ: مێژویه‌کی نوێی کورده‌کان – به‌شی دووهه‌م\nکورده‌کانی باشور و به‌ریتانیا و عێراق بۆ خه‌ڵکی ده‌ره‌وه سه‌رۆکاریکردن و به‌ڕێوه‌بردنی کوردستان و خه‌ڵکه‌که‌ی زۆر کێشه‌داربوو، به‌ریتانیا له‌به‌ر ڕابوردووی له هندستان بیروڕاو ڕابوردویه‌کی تایبه‌تی هه‌بوو زیاتر له خه‌ڵکانی تر و ده‌ستپێکردنی ئه‌م په‌یوه‌ندیه له‌سه‌ره‌تاوه به ویستی شه‌ره‌فه‌وه ده‌سی یێکرد، به‌لام ئه‌و په‌یمانانه‌ی که له‌سه‌ره‌تاوه دای به‌کورد به‌جێی نه‌هێنان، هه‌ندێ …\n2017-01-26\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە سه‌رنجێک له کتێبه‌که‌ی ده‌یڤید ماکده‌واڵ: مێژویه‌کی نوێی کورده‌کان\nA MODERN HISTORY OF THE KURDS DAVID McDOWALL له‌خوێندنه‌وه‌ی زۆر له سه‌رچاوه‌کانا له باره‌ی مێژوی کورده‌وه له‌وانه‌یه که‌مێک لادان له ڕاستی ڕوداوه‌کان چاوه‌ڕوان بکرێ، به‌تایبه‌ت بۆ میلله‌تێکی به‌رده‌وام ژێرده‌سته که هه‌میشه دوژمنانی داگیرکه‌رو ڕه‌گه‌زپه‌رست هه‌وڵیان داوه سه‌رچاوه مێژووی وکه‌لتوری و ئه‌ده‌بی و هونه‌ریه‌کان له‌ناوبه‌رن و بشارنه‌وه یا له باره‌یانه‌وه ڕاستیه‌کان …\n2017-01-22\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە لە یاددی ٧١ ساڵی دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە شاری مەهابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستان\nنوسینی ڕەنجدەر ابوبکر ١٩٤٦/١/٢٢- ١٩٤٦/١٢/١٧ز دا: پانۆرامایەکی ناساندنی کۆمار:- – پایتەخت / مەھاباد – زمانی فەرمی / زمانی کوردی – شێوازی حوکمی دەوڵەت / کۆماری – سەرۆک کۆمار/ پێشەوا قازی محەمەد – سەرۆک وەزیران / حاجی بابەشێخ – راگەیاندنی سەربەخۆیی / ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ – ڕووبەر/ ٣٧٬٤٣٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە …


لە كۆیەوە بۆ كەركوك……سالار بابەشێخ – Denegkan\nلە كۆیەوە بۆ كەركوك……سالار بابەشێخ\nلە كۆیەوە بۆ كەركوك\nدوای خۆپیشاندانە جەماوەرییەكەی دانیشتووانی باشووری كوردستان لەدژی پیلانەكەی نێوپەرلەمانی عێراقی فیدرال بۆ لە گۆڕنانی ماددەی 140، كە هەموو شاروشارۆچكەكانی هەرێمی كوردستانی گرتەوە، دوێنێ و پێری جەماوەری خانەقینیش لە دژی هاتنە ناوەوەی سۆپای عێراقی فیدرال، شەقامەكانی شارەكەیان وەلەرزە خست. تا ئێرە دەكرێ ئاماژە بەوە بكەین، كە بە پێچەوانەی خواستی نەیارانی كورد كە بەردەوام پڕوپاگەندە بۆ ئەوە دەكەن كە گوایە تاكی كورد لە باشووری وڵاتەكەی لە هەست و هۆشی نەتەوەیی داماڵدراوە، یان ئینتیمای نیشتمانی نەماوە!!، شەقامی كوردی سەلماندی كە وێڕای هەموو كەموكورتییەك و سەرەڕای بێزاری و دڵتەنگی خەڵك لە ئاستی خزمەتگوزارییەكان و بەربڵاوبوونی گەندەڵییەكان، بە هیچ شێوەیەك ئامادە نین خاك و وڵاتی خۆیان هەرزانفرۆش بكەن و سەلماندیان كە ئامادەن لە پێناوی پاراستنی دەستكەوتەكانی نەتەوەییاندا گیانبازی بكەن و پێوەروپێوانە شارستانییەكانیشیان لە جۆری ناڕەزایەتی دەربڕیندا رەچاو كرد. ئەمە هێمایەكی بەرچاوە بۆ ئەوەی بیسلمێنێت كە نەك تاكی كورد بەرامبەر بە چارەنووسی سیاسی خۆی و وڵاتەكەی كەمتەرخەم نییە، بەڵكو ئاستی بیر و هەست و هۆشی نەتەوایەتی وردبیانەترو زۆر بەرزترە لەوەی كە نەیارانی چەواشەی بكەن.\nجەماوەر بە ئەركی نیشتمانی خۆی هەستاو شانی وەبەر باری مێژوویەك دا، كە بەردەوام لێپێچینەوەمان لەگەڵ دەكات و لەم ئەزموونەش سەرفراز دەرچوون، هەر ئەمەش باری سەركردایەتی سیاسی كورد بە گشتی و حكومەتی هەرێمی كوردستان بەتایبەتی گەلێك قورستتر دەكات.\nئەز بەپێچەوانەی هەندێك لەو چالاكوانە سیاسیی و مەدەنییانەی ناوخۆ و دەرەوەی وڵاتەكەم بیر دەكەمەوە، كە خوازیارن هەردوو حزبی سەرەكی و زلهێزی باشووری كوردستان وەلا بنرێن، چونكە جەماوەرە حزب دروست دەكات و حزب پێكهاتەیەكی جەماوەرییە، نەك خالقی جەماوەر، واتە حزب ئامێرێكە بۆ پێشەوەبردنی ئامانجە دیاریكراوەكانی بەشێك لە پێكهاتەی هەر كۆمەڵگەیەك. ئەو دوو حزبەش رێژەیەكی بەرچاو و نزێك بە دوولەسەر سێی كۆی جەماوەریان لەگەلە. كە واتە كەمبایەخ كردنیان، رێزنەگرتنە لەو جەماورە زۆر و بەرینەی كە لێیان كۆ بوونەتەوە و تەریك خستن و حیساب نەكردن بۆ ئەو پێگە جەماوەرییەش، نەشیاوترین خواستە. رێژەیەكی نزیك بە گشتی لە خۆپیشاندەرانیش لە ژێر رێكخستنەكانی ئەو دوو حزبەدا هاتنە سەر شەقامەكان و دەنگی ناڕەزایی خۆیان بە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و رای گشتی گەیاندو نەفرەتیان لە كورد قڕانێكی دیكە كرد، كە لە دسەر دەستی حكومەتی نوێی عێراق خەریكە دروست دەبێت. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، كورد گوتەنی سەربان هەرچی بەرینتر بێت، بەفری زیاتر دەگرێت و ئەركی خاوەن ماڵ گرانتر دەكات. بۆیە كاتی ئەوە هاتووە، پارتی و یەكێتی لەسەر هەنگاوی خێراتر ئەو توانجانەشمان لەسەر بڕەوێننەوە، كە هەتا هەنووكەش بەردەوام باسی چارەسەرنەكردنی كێشەی كۆیە دەكرێت و تەنانەت نەتوانراوە گرفتی ئەم شارەی بەرفەرمانی خۆیان چارەسەر بكەن، چ بگا بە كەركوكی هەمیشە فرە كوێخوا، كە لە بەغدا و وڵاتانی دەرەوە بە هەموو هێز وتوانایەكیانەوە، هەوڵی تەعریب كردن و راماڵینی كوردیان تێدا داوە!!\nزەرووری ترین و هەستیارترین ئەولەوییەت، بنبڕكردنی ناكۆكییەكانی هەولێر و سلێمانییە و یەكخستنەوەی هەر سێ وەزارەتەكە و دیاریكردنی دەستووری هەمیشەیی هەرێمی كوردستانە، ئەوكات چارەسەركردنی چارەنووسی شارەكەی (حاجی) نەمریش ئاسان دەبێت، بە پێچەوانەوە دەبێت بەردەوام پرسیار بكەین ئایا كۆیە كەی دەخرێتەوە سەر پارێزگای هەولێر؟ ئایا كەی یەك لەشكری كورد و یەك سندوقی داهاتی گشتی و یەك وەزارەتی داراییمان دەبێت؟ بۆیە گەڕانەوەی كەركوك و ناوچە دابڕاوەكان بۆسەر هەرێمی كوردستان بەیەكبوونێكی قایم و هاوهەڵویستییەكی مكۆم و نەگۆڕی كورد بە هەموو رەنگەكانیەوە، گرێ دراوە. بێگومان هەڵپەی پلە و دەسەڵات و كۆكردنەوەی ماڵ و سامان لەسەر حیسابی خەڵكیش، نەك تەنها چارەنووسی كەركوك، بەڵكو هەموو دەستكەتەكانی نەتەوەیی كوردیش دەخاتە مەترسییەوە.\nPrevious شاردنەوە…. چیرۆكى : نەوزاد ئەحمەد حسێن\nNext بۆ هەردوو رۆژنامەى هەواڵ و ئاسۆ، ……ئارام پەشێو


شێعره‌سات: چیرۆکنووسان و ئه‌زموونێکی تر\nچیرۆکنووسان و ئه‌زموونێکی دیکه له بانه\nهه‌شته‌مین فستیواڵی چیرۆکنووسانی بانه له رۆژه‌کانی 17. 18، 19ی خه‌زڵوه‌ر(آبان) ی ئه‌مساڵ به به‌شداریکردنی چیرۆکنووسانی 26 پارێزگای ئێران به‌رێوه چوو...\nبه سه‌ر هه‌موو ئه‌و ره‌خنانه‌ی له‌م چه‌شنه فستیواڵانه ده‌کرێ(فیڵتردانان بۆ به‌رهه‌مه‌کان، سه‌لیقه‌یی بوونی رای داوه‌ر و هه‌ڵبژێنه‌ران و...) من لام وایه ئه‌م فستیواڵه به‌ره‌به‌ره توانیویه‌تی به هیممه‌تی چه‌ند دڵسۆزێک له‌گه‌شه‌دا بێ و ئاماده‌بوونی زۆرێ له چیرۆکنووسان و ره‌خنه‌گرانی کورد و فارس و به‌شداری کردنیان له کۆر و دانیشتنه‌کانیدا ساڵ به ساڵ گرینگیی فستیواڵی بانه ده‌باته سه‌رتره‌وه.. جگه ئه‌وه‌ش هه‌ر‌ساڵ چه‌ند چیرۆکنووسی لاو دێنه ناساندن و خۆتاقیکردنه‌وه و یه‌کدیناسی که ئه‌مه له‌خۆیدا خاڵێکی دیکه‌ی پۆزێتیڤه و حاشاهه‌ڵنه‌گر...\nئیمساڵ 40چیرۆک(20چیرۆکی کوردی و 20چیرۆکی فارسی) و 40 ره‌خنه له‌سه‌ر ئه‌وچیرۆکانه و چه‌ند وتاری ئه‌ده‌بی و ره‌خنه‌یی له‌بانه خوێندرایه‌وه و جگه ئه‌وه‌ش بۆ ماوه‌ی سێ رۆژ ئه‌و هه‌موو چیرۆکنووس و ره‌خنه‌گره پێکه‌وه و له ڕاگۆڕینه‌وه‌دا بوون و.. چیرۆکنووسانی خاوه‌نئه‌زموونتری وه‌ک عه‌تانه‌هایی(چیرۆکی شه‌وانی به‌فری)، محه‌ممه‌د ره‌مه‌زانی(چیرۆکی جوان ئاغا)، ناسروه‌حیدی(چیرۆکی خۆزه‌باڵتازار)، "محمد بهارلو و شیوا ارسطویی"و.. هاتنه چیرۆک خوێندنه‌وه...\nجگه ئه‌مانه وه‌ک یه‌ک نه‌بوونی ڕای ره‌خنه‌گرانی کورد و فارس( یه‌عقووبی، ئه‌عزه‌می، سووزه‌نی، بهارلو، محبعلی، حسینی، بی نیاز) له‌سه‌ر چۆنیه‌تی ئاراسته‌کردنی ره‌خنه به‌ره‌ورووی چیرۆکه‌کان ( ره‌خنه‌گره‌کانی کورد باری بووتیقایی و راڤه‌کارییان هه‌ڵبژاردبوو که به شێوه‌ی نڤیسان ئاراسته ده‌کرا به‌ڵام فارسه‌کان به‌شیوه‌ی کارگایی له‌چیرۆکه‌کانیان ده‌ڕوانی و زاره‌کی له‌سه‌ری ئه‌دوان) ببوه هۆی ئه‌وه‌ی که ئه‌و دوو شێوازه ره‌خنه‌ییه زێده‌تر جیاوازی خۆیان بنوێنن و له لایه‌ن به‌شداربوانه‌وه بکه‌ونه به‌ر باس و لێکۆینه‌وه... هه‌روه‌ها بۆڵتن ه‌کانی فستیواڵ( له سێ ژماره‌دا) ناو به ناو چیرۆک و وتوێژی ئاماده‌بوان و به‌ڕێوه‌به‌رانیان بڵاوده‌کرده‌وه وبه گشتی له‌خزمه‌ت فستیواڵه‌که‌دا بوو..\nسه‌رکه‌وتنی زێده‌تری چیرۆکنووسانی کورد به‌ئاوات ده‌خوازم\nارسال توسط سووزه‌نی @ ۵:۰۲ بعدازظهر\nوتوێژێک بۆ رامان(!!)\nراسان و هه‌نگاوێکی تر\nنالی و دیدارێکی تازه له سلێمانی\nمنی تاک ره‌هه‌ند


خۆكوژی ژنان زیادیكردووه و توێژه‌رێكیش بڵاوكردنه‌وه‌ی رووداوه‌كان به‌كاره‌سات ده‌زانێت\nئا: به‌هه‌ست به‌ختیار\n(706) جار بینراوە\nنیسانی ئه‌مساڵ جیاواز له هه‌رسێ مانگی رابردووی (2021) ،هه‌ڵگری شه‌پۆلێكی ته‌مووژاوی چاوه‌ڕواننه‌كراوی كوشتن و خۆكوشتنی یه‌ك، له‌دوایه‌كی كچان و ژنانی كوردستان بوو زه‌نگی ترسناكی ئه‌گه‌ری به‌دیارده‌بوونی ئه‌م حاڵه‌ته‌ی لێدا. توێژەرێكی دەروونییش ده‌ڵێت "ڕاگەیاندنەکان هەواڵی کوشتن و چۆنیەتی ئەنجامدانی ڕووداوەکە بڵاوده‌كه‌نه‌وه، ئه‌مه‌ش خۆی لەخۆیدا کارەساتە".\nلەماوەی کەمتر لەمانگێکدا لە هەرێمی کوردستان، ژماره‌ی کوشتن و خۆکوشتنی ژنان زیادی کردووە ، تا ئاماده‌كردنی ئه‌م راپۆرته (٩)كه‌یسی کوشتن و خۆكوشتنی ژنان، له‌لایه‌ن پۆلیسه‌وه تۆماركراوە.\nهەندێکیش پێیانوایه ڕاگەیاندنەکان به‌رپرسیارن له‌كاردانه‌وه‌ی نێگەتیڤی رووداوه‌كان له نێو كۆمه‌ڵگا، چونكه به‌بێ ڕەچاوکردنی ئیتیکی ڕۆژنامەوانی. هەواڵ و نهێنیه‌کانی کوشتن و خۆکوژییەکان بڵاودەکەنەوە.\nشنیار تۆفیق توێژەری دەروونی لە (بەڕێوبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان و خێزان)، سەبارەت بە کاریگەری ئەم ڕووداوانە لەسەر دەروونی تاک بۆ ڕێوان، وتی" لەڕووی دەروونییەوە باسکردنی بابەتی کوشتن کاریگەری نێگەتیڤی هەیە لەسەر تاکەکانی کۆمەڵگا، یەکێکیش لە قوربانیەکان هاوڵاتیانن، کاتێک ڕاگەیاندنەکان هەواڵی کوشتن بڵاودەکەنەوە هاوكات چۆنیەتی ئەنجامدانی ڕووداوەکە، باس دەکەن ئەمه خۆی لەخۆیدا کارەساتە، چونکە هەم کاریگەری لەسەر دەروونی ئێمە دروست دەکات وەک وەرگر وەلەهەمان کاتدا، ڕەنگە کەسانێک هەبێت لە ڕووی دەرونییەوە ماندووبن، بیر لە خۆکوژی بکەنەوە، هه‌واڵی ڕوداوه‌كه و چۆنیەتی باسکردنەكه‌ش کارئاسانیان بۆده‌كات".\nروونیكرده‌وه له‌ڕووی پەروەردەییەوە بەرنامە و فلتەرێک نییە، بۆ سەیرنەکردنی ئەم ڕووداوانە، کە منداڵی خوار تەمەن (18)ساڵ بینەریەتی. ئاماژەشی بەوەدا ئێمە وڵاتی سێیەمین لەڕووی ڕۆشنبیری، ئابووری و تەندروستییەوە و هێندە پێشکەوتوو وپێگەیشتوونین، هەموو ئەمانە بوونەتە هۆی ئەوەی کێشە کۆمەڵایەتییەکان زیاد بکات، کە هۆکارێکه بۆ کەسەکە بیر لە کوشتن و خۆکوشتن بکاتەوە، وتیشی "یەکێکی تر لە هۆکارە مەترسیدارەکان ڕاگەیاندنه، بۆنمونه ژنێک بیرۆکەی خۆکوشتنی هەیە و بێزارە لەماڵەوە یاخود کێشەیەکی کۆمەڵایەتی هەیە، چەند جارێکیش هەوڵی خۆکوشتنی داوەو شکستی هێناوە، کاتێکیش ڕاگەیاندنەکان هەموو ئەم ڕووداوانە وابەزەقی باس دەکەن بە ئاسانی هەنگاوه‌كانی ڕووداوەکە، بڵاودەکەنەوە، دەبێته پاڵنەرێک کە ڕووداوەکە دووبارە بکاتەوە و بەم شێوەیەش ڕووداوی کوشتن و خۆکوژی ڕوو لە زیاد بوون دەکات".\nبه‌بڕوای توێژەر، چارەسەری هەموو ئەم ڕووداوانە ئەوەیە کە ئێمەی مرۆڤ بە گشتی و ژنان بە تایبەتی، فێربن گرنگی بە خودی خۆیان بدەن،فێربن خۆیان پێبگەیەنن و هۆشیارببنەوە، چونکە "ئه‌گەرهەرتاکێک لەم کۆمەڵگایەدا هۆشیاربێت و گرنگی خۆی بزانێت، دەتوانێت بەسەرلە(80%) ی کێشەکانی زاڵببێت"، وتیشی "پەروەردەی دایک و باوکیش ڕۆڵێکی سەرەکی هه‌یە لە چارەسەرەکان،دەبێت منداڵەکانتان وا ڕابهێنن هەست بە بەرپرسیارێتی خۆیان بکەن، توانای چارەسەرکردنی کێشە و گرفتەکانیان هەبێت، دواتر دەبێت یاسا زۆر لە تاک و ڕاگەیاندنەکان بکات کە سنورێک دابنێن، بۆ ئەو هەواڵ رووداوانه‌ی بڵاودەکرێتەوە".\nله‌لایه‌كی دیكه‌وه له‌ناو تۆڕه‌كۆمه‌لایه‌تییه‌كان کەمپینێک بەناوی(نا_بۆ_بڵاوکردنەوەی_هەواڵی_مەرگ_و_خۆکووژی_لە_میدیاکان) ڕاگەیەندراو تێیدا داواکراوه، بڵاوکردنەوەی ئه‌و ڕووداوانە ڕابگرن، بەو پێیەی گرفتی دەروونی بەدوای خۆیدا دەهێنێت و زۆر بڵاوبوونەوەشی وادەکات، خەڵکی بە شتێکی ئاسای سەیری بکات و دووبارە بکرێتەوە.\nیەکێک لە بەشداربوانی کەمپینەکە (زەینەب ئیسماعیل)ی تەمەن (٢٥)ساڵ، وتی" بەڕاستی ڕووداوەکان زۆر زیادیان کردووە بەشێوەیەک تاساوین وكاریگه‌ری ڕووداوێک هێشتا لەمێشکماندا مابوو، خێرا رووداوێكی كه بڵاودەکرایەوە".\nوتیشی"ژنان لەم کۆمەڵگایەی مندا کێشەی گوێ لێنەگرتن و لێتێنەگەیشتنیان هەیە لەلایەن بەرامبەرەوە، هەمیشە دەبنە قوربانی، کەسێک نیە ئامێزێکی گەرمیان بۆ بکاتەوەو نەیەڵن توشی ئەو حاڵەتە دەروونیانە ببن". روونیكرده‌وه ڕاگەیاندنەکان سه‌رقاڵی خێرایی بڵاوکردنەوەو زۆری زانیاریەکان، بێئاگان لە ئیتیک و ئەو کارەساتانەی کەدوای بڵاوکردنەوە ڕوودەدات.\nلاڤین مەریوانی ته‌مه‌ن(٢٢)ساڵ له‌هه‌مان كه‌مپین، ده‌ڵێت" کچان و ژنان پێویستیاین بەپاڵپشت و کەسێکە لەکاتی دڵتەنگی و ناخۆشیەکانی ژیان، هانای بۆبەرێت، هۆكاری زۆربه‌ی خۆكوشتنه‌كانی ژنان، كه لەم دواییه‌دا بڵاوکرانەوە، ئەوەیە كه گوێیان بۆ نەگیراوە یاخود لە تەمەنێکی منداڵدا هاوسەرگیرییان کردووە و توندووتیژی، سوکایەتی و ئەشکەنجەی دەروونییان به‌رامبه‌ر كراوه و ترسیان لە خێزانەکانیان وادەکات بەرگەی ئەو بارودۆخە ناخۆشە بگرن، بۆیە هۆشیاربوونەوەی ژنان و کچانمان یەکێکە لە ڕێگا زۆر باشەکان بۆ زاڵبوون بەسەر هەموو بارودۆخە قورسەکانی ژیان" .


کوردیپێدیا - فایەق بێکەس\n👫 فایەق بێکەس | پۆل: کەسایەتییەکان | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\n10 دەنگ 3 ⭐\nناوی فایق کوڕی عەبدوڵڵابەگی کوڕی کاکەحەمەی کوڕی ئەلیاسەقۆجەیه. بنچینەی بنەماڵەیان لە قەڵاچوالانەوە هاتووەتە سلێمانیسلێمانی و خۆی لە 1905دا لە سیتەکسیتەک هاتووەتە ژیانەوه، ئەو دێیەش بیست کیلۆمەترەیەک لە باکووری رۆژەڵاتی سلێمانییەوە دوورە و ئەو ئەوساتەش سیتەک سەنتەری شارباژیر بووه. عەبدوڵڵا بەگی باوکی لەوێ تابوور ئاغاسی بووه. لە دایکیشیەوە لە بنەماڵەی ئاغەلەرەکانی سلێمانییه.\nساڵی یەکەم و دووهەمی تەمەنی لە سیتەک بەسەربردووە و، پاشان ماڵیان هاتووەتەوە سلێمانی و لە تەمەنی سێ ساڵایدا ئاوەڵەی دەرداوه. هەر بەمناڵی باوکی لەحوجرەی فەقێ خستوویەتیە بەر خوێندن.\nلە 1911دا باوکی بەئیشی میری نێرراوەبۆ خانەقی و لەوێوە بۆ بەغدا. لەبەغداوەئەنێرێ بەدوای ماڵ و مناڵەکەیدا و ئەیانباتەئەوێ. پاش ساڵێک خۆی چووەبۆ تورکیا و ئەوانی لەبەغدا بەجێهێشتووه. ئیتر فائق باوکی نەدیوەتەوه. هەر لەو ماوەیەدا حەمەسەعیدی برا گەورەی لە ئاوی دەجلەدا ئەخنکێ و دوابەدوای ئەو دایکیشی کۆچی دوایی دەکات و فایق ئەکەوێتەلای خاڵی. ئەویش پاش چەند مانگێک ئەمرێ و فایق و تاهیری برای بچووکی بەبێکەسی ئەمێننەوه.\nئەو ساتەی شەڕی یەکەمی جیهان هەڵدەگیرسێت، رێی هاتوچۆی نێوان بەغدا و سلێمانی دەگیرێت. حاجی ئەمینی کاکەحەمەی مامی لە سلێمانییەوە ئەنێرێتە لای حاجی عەلی ئاغا، ئەوەی لەبەغدا بووه، کە چاودێری فایق و براکەی بکات و هەر میراتێکیان لەباوک و دایکیانەوە بۆ مابێتەوەبۆیان خەرج بکا. ئەویش ئەیانداتە دەستی حەبەخان ناوێک، ئەوەی خێزانی ئەفسەرێکی خەڵکی سلێمانی بووە و لەبەغدا دانیشتووه.\nژنەکەش مەردانە ئەیانخاتە ژێر باڵی بەزەییی خۆی و وردە وردە پێیشیان ئەخوێنێ. دوو سێ ساڵێک بەم جۆرە ژیان بەسەردەبەن. لە 1917دا کەساسییەکی زۆریان تووش دەبێ. لە 1918دا حەبەخان ئەیانباتەوە بۆ سلێمانی بۆ لای حاجی ئەمینی مامیان.\nفایق لەسلێمانی ئەخرێتە قوتابخانە و لە پۆلی سێهەمدا وەرئەگیرێ و تا ساڵی 1923 لەسەر خوێندن بەردەوام دەبێت. هەموو ساڵێ بەیەکەم دەرئەچێ. لەو ساڵەدا لەسەر ئارەزووی مامی ئەچێتە قوتابخانەی علمیە لەکەرکوککەرکوک. بەڵام بۆی رێناکەوێ لەوێ بخوێنێ، ئەچێتەبەغدا و ساڵی 1924 - 1925 لە دار العلوم بەسەرئەبا. لەوێش لەبەردەم بژێوی بژی و لەساڵی 1926 - 1927دا ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی. لەوکاتەدا سلێمانی تەنها پۆلی یەکەمی ناوەندیی تیا بووه، ناچار تێی ئەچێ.\nلەو ساڵانەدا تەنگوچەڵەمەی ژیان ناچاری ئەکا دوکانێکی جگەرەچێتی بکاتەوه، بەڵام ئەمەش سەرناگرێ و دەستدەکات بەجگەرە و شقارتە فرۆشتنی دەستگێڕی و پاشان پەنا ئەباتەبەر ئەشغاڵ و بەڕۆژانە لە ڕێگای عەربەتعەربەت ئیش ئەکاو چەند مانگێک لەسەر ئەم ئیشەدەبێت.\nلە 1928دا بۆ ماوەی چەند مانگێک لەهەولێرهەولێر ژیاوه. لەو سەردەمەدا خوالێخۆشبوو قالەی ئایشەخان ئەندازیاری ئەشغاڵ بووە و سەرپەرشتی کردنەوەی رێگای هەولێر - رەواندز - رایاتی کردووه. بێکەس دۆستی لەئەشغاڵ دامەزراندووە. هەر لەو ساڵەدا بێکەس ئەبێ بەمامۆستای زانستی و لە1929دا ئەبیستێ باوکی لە مەرعەش لە تورکیا مردووه. لەساڵی 1930دا بەهەر دەردی سەریەک بووە بەدوای میراتی باوکیا ئەچێ بۆ تورکیا، هەر لەو ساڵەدا بەنائومێدی ئەگەڕێتەوه.\nهەر لەو ساڵەدا بوو راپەڕینەکەی شەشی ئەیلوول لەدژی هەڵبرژادنە ساختەکەی دەزگای پادشایەتی روویدا. بێکەس یەکێک بوو لەو نیشتمان پەروەرانەی سەرکردەی ئەو راپەڕینەیان کرد و تێیدا برینداریش بوو.\nلەئەنجامی ئەو رۆڵەدا ئەیگرن و ئەیخەنە بەندیخانەوه. هەر لەسەر ئەم بەشداربوون و سەرکردەیییەی لەسەر کاریش لای ئەبەن. هۆنراوە بەناوبانگەکەی ئەی وەتەن مەفتوونی تۆم...ی لەناو بەندینخانەدا نووسیوەتەوه.\nئەو ساتەی لەبەندینخانە دێتە دەرەوه، قوتابخانەیەک ئەکاتەوە بۆ ئەوەی وانەی تێدا بڵێتەوەو پێی بژی. لە 1933دا میری وەرئەگرێ بە مامۆستا و ئەینێرێتە مۆرتکەی بازیان و پاشان ئەینێرێتە تەوێڵەتەوێڵە. لە هاوینی 1935دا لەگەڵ کۆمەڵە مامۆستایەک، لەوانەش یەکێکیان مامۆستا گۆرانی شاعیری بەناوبانگ بووه، بەشداری لەکۆرسێکدا کردووەلەبەغدا بۆ مامۆستایان ئامادەکراوه. بێکەس لەو سەردەمەدا مامۆستای قوتابخانەی سەرەتایی بازیان بووه.\nلەساڵی 1937دا لەوزەی میریدا نامێنێت. مامۆستایەکی نەترسی وەها لەسلێمانیدا هەبێ گیانی خەبات و کوردایەتی بڵاوبکاتەوه، دووری ئەخاتەوە بۆ حیللە و پاش ساڵێک ئەینێرێ بۆ عەماره. بەڵام بێکەس رازی نابێت بچێ و دەست لەئیشەکەی هەڵئەگرێ و دێتەوەسلێمانی. لەوێش قوتابخانەیەک ئەکاتەوەتا 1941 وانەی تێدا ئەڵێتەوه. ئەنجا ئەیکەنەوە بە مامۆستای قوتابخانەکانی میری و تا دوایی ساڵی 1948دا لە قەرەداغقەرەداغ و سلێمانی و سورداشسورداش و هەڵەبجەهەڵەبجە مامۆستا ئەبێ.\nلە 1948-12-18دا بۆ یەگجاری سەر ئەنێتەوه.\nبێکەس جگە لە زمانی کوردی، عەرەبی و فارسی و تاڕادەیەک ئینگلیزیشی زانیوە. بەتایبەتی لەعەرەبیدا دەسێکی باڵای هەبووه. هۆنراوەیەکی زۆری عەرەبی لەبەربووه. هەروەها بڵاوه، کە موعوللوقاتی سەبعە بەتەواوەتی لەبەربووه.\nبێکەس دووژنی هێناوە: یەکەمیان لەساڵی 1935دا، بەڵام پاش ساڵێک بەنەخۆشی دەردەباریکە کۆچی دواییکردووە و مردنەکەی کارێکی زۆری کردۆتەسەر دەروونی بێکەس و وای لێکردووە ماوەیەک گۆشەگیری ببێت.\nلەم ژنەی کچێک و لەژنی دووهەمی دوو کچ و کوڕێکی بووه. کوڕەکەشی (شێرکۆ)ه.\n#سلێمانی | #سیتەک | #کەرکوک | #عەربەت | #هەولێر | #تەوێڵە | #قەرەداغ | #سورداش | #هەڵەبجە |\n1. 👁 سروود و شیعری مناڵان\n2. 👁 گفتوگۆیەک لەگەڵ شیعرەکانی فایەق بێکەس دا\n1. 👁 ئەی دلێران، بێچوە شێران\n2. 👁 ئەی مانگ! من و تۆ هەردوو هاودەردین\n3. 👁 ئەی وەتەن مەفتونی تۆم و شێوەتم بیرکەوتەوە\n4. 👁 خوایە وەتەن ئاوا کەی\n5. 👁 داری ئازادی بەخوێن ئاو نەدرێ قەت بەر ناگرێ\n6. 👁 شیعرێک لەلایەن قانع لە شاری مەهاباد بە بۆنەی هەڵکردنی ئاڵای کوردستان بۆ فایەق بێکەس\n7. 👁 فیکری سەرکەوتن\n8. 👁 قەومی کورد ئیسپاتی کرد بۆ عالەمی سەر ڕووی زەمین\n9. 👁 کورد ئەبەد ناگاتە مەقسەد نۆکەری بێگانەیە\n1. 👁 بێکەسی شاعیر لە هەڵەبجە\n2. 👁 شاعیری گەورەی کورد فایەق بێکەس 1933\n3. 👁 نادی سلێمانی - 1933\n4. 👁 وێنەیەکی شاعیری نەتەوەیی کورد مامۆستا فایەق بێکەس له شاری هەڵەبجە\n1. 👁 یاپراخەکەی بێکەس\n1. 👁 Faîk Bêkes\n3. 👁 شەفیقە سەعید\n📅 رۆژی کۆچی دوایی: 18-12-1948\n➕ ئەم بابەتە لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Nov 10 2008 10:06AM تۆمارکراوە\n✍ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Dec 18 2020 12:33PM باشترکراوە\n👁 ئەم بابەتە 212,945 جار بینراوە\n📷 فایلی وێنە 1.0.2 26 KB Dec 8 2020 11:06AM هاوڕێ باخەوان


رۆژئاوا بۆ کورد دەبێ یان بۆ ئەوان ؟\n1/19/2019 4:42:27 PM\n2995 جار خوێندراوەتەوە\nرۆژئاوای کوردستان کەوتۆتە بەردەم دووڕیانێک کە پێویستی بە یەک بڕیارە ئەو بڕیارەش نە ئەمریکا و نە تورکیا و نە رژێمی سوریا نایدەن بەڵکو کورد دەتوانێ بڕیارەکە بدات و ھاوکێشەکە بەلایەکدا ببات.\nئەوەی تا ئێستا لە لێدوان و بزاڤەکانی سەرکردەکانی پەیەدە لە رۆژئاوا دەخوێندرێتەوە ئەوان دەیانەوێ بەھەر جۆر و نرخێک بێت لەگەڵ رژێمی بەشار ئەسەد ڕێکبکەون، بڕیاری تڕەمپیان کردووە بە بەھانەی ئەوەی کە چارەی دیکەیان نیە جگە لە ڕێکەوتن لەگەڵ بەشار ئەسەد، ئەو ھەڵوێستەی پەیەدە دوو لێکدانەوەی بۆ دەکرێ:\nیەکەم: پەیەدە ھەر لە سەرتاوە بە ڕێکەوتن لەگەڵ رژێمی بەشار ئەسەد و بە سەرپەرشتی ئێران دەستی بە سەر رۆژئاوای کوردستان داگرتووە و ئێستا کە رژێمی سوریا بەھێز بۆتەوە پێویستە ھەرێمەکە رادەستی حکومەت و سوپای سوریا بکرێتەوە.\nدووەم: پەیەدە ئامادەیە لەگەڵ ھەموو لایەک ڕێکبکەوێ تەنھا لەگەڵ حیزب و لایەنە سیاسیەکانی کورد نەبێ لە رۆژئاوای کوردستان، رێکەوتن لەگەڵ رژێمی سوریا رێگر دەبێ لە ناچاربوونیان بە دانیشتن لەگەڵ ئەو پارتیانەی لە ناو ئەنجوومەنی نیشتیمانی کورد(ئەنەکەسە) و ھاوبەشی پێکردنیان لە دەسەڵات و بەڕێوەبردنی رۆژئاوای کوردستان.\nپەیەدە داوای لە روسیا و ئێران کردووە کە فشار لە سەر حکومەتی سوریا دروست بکەن ئەگەر بە شێوەیەکی کاتیش بێت بەوە رازی بێت کە سوپای سوریا بگەڕێتەوە سەر سنوورەکان و شارەکانیش لەلایەن ھێزەکان پەیەدە بەڕێوەببرێن، لە قۆناغی دواتر ئامادەن ھێزەکانی سوریای دیموکرات لەگەڵ سوپای سوریا تێکەڵ بکەن و ئەو ھێزانەی شارەکان بەڕێوەدەبەن بە دەزگای ئاسایشی سوریا و وەزارەتی ناوخۆی سوریا گرێبدرێن.\nحکومەتی سوریا بەو داوایانەی پەیەدە رازی نەبووە، تەنھا بەوە رازی بووە کە بەبێ مەرج سوپاکەی بگەڕێتەوە سەر سنوورەکان و شارەکانی رادەست بکرێتەوە، لەوە دەچێ پەیەدە لای نەبێت بەڵام ئەوەی ڕێگرە ھەبوونی ھێزەکانی ئەمریکا و فەڕەنسایە لە رۆژئاوا کە بە گفتوگۆکانی پەیەدە لەگەڵ دیمەشق خۆشحاڵ نین.\nئەمەریکا ھەر لە سەرەتای چوونی بۆ رۆژئاوا پەیوەندیەکانی تەنھا لە چوارچێوەی سەربازی ھێشتەوە و مەرجی بەستنی پەیوەندی سیاسی بە ملدانی پەیەدە و یەپەگە بەستەوە بەوەی کە پەیوەندیان لەگەڵ قەندیل بپچڕێنن و لەگەڵ لایەنەکانی دیکەی کوردی دابنیشن و ئیدارەیەکی ھاوبەش پێکبھێنن، سەرنەکەوتنی ئەو کارنامەی ئەمریکا و ملنەدانی پەیەدە بۆ ئەو داوایە، ھۆکاری سەرەکی بڕیارەکەی تڕەمپە بۆ کشانەوەی ھێزەکانیان لە رۆژئاوا.\nئێستا نە دەرفەت و نە بژاردەی زۆر لە بەردەم پەیەدە نەماوە یان دەبێ چاوەڕوانی ئەوە بکات ئەمریکا و تورکیا لە سەر سیغەیەک پێک بێنن دەربارەی ئەو ناوچە ئارامەی بڕیارە دروستی بکەن و رێکەوتنی ئەو دوولایە بەبێ کورد دەرئەنجامەکەی دیارە چ دەبێ، یان ئەوەتا پەیەدە دەبێ مل بۆ داواکانی ئەمەریکا و فەڕەنسا بدا، کە لایەنەکانی دیکەی کوردی بەشداربن لە بەڕێوەبردنی رۆژئاوا و پەیوەندی خۆیان بە تەواوی لەگەڵ قەندیل بپچڕێنن.\nئەگەر پەیەدە بە مەرج یان دەتوانینن ناوی لێ بنێین داوای دۆستەکانی گەلی کوردستان رازی بێت ئەو کات مەترسی تورکیاش دەڕەوێتەوە و رەنگە قۆناغێک بێتە پێشەوە قسە دەربارەی چۆنیەتی عەفرینیش بکرێ بۆ ژێر دەسەڵاتی کورد لە رۆژئاوای کوردستان.


رەگەزی کۆرپەلە ( كوڕ یان كچ ) پەیوەندی بە جیناتی باوکەوە هەیە یان دایک؟\nهەواڵی / 30/5/2019 1966 جار بینراوە\nرەگەزی کۆرپەلە پەیوەندی بە جیناتی باوکەوە هەیە یان دایک؟\nلێکۆڵینەوەیەک کە بۆ ماوەی چەندین ساڵ بەردەوام بوو داتای لەسەر چەندین خێزان وەرگرت و پشتی بە داتای درەختی خێزانیان بەست، ئەوەی خستۆتەڕوو کە جینی پیاو ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت لە هەبوونی کوڕان یان کچان ئەمەش بەهۆی بۆماوەیی پیاوانەوە دەبێت لە باوباپیرانەوە، ئەمە مانای وایە پیاوێک لەگەڵ چەندین برادا کە لە خێزانەکەیدا کوڕ زۆرە پیاوە کوڕی دەبێت، بەڵام پیاوێک کە ژمارەیەکی زۆر خوشکی هەیە ئەگەری هەیە زیاتر کچی ببێت.\nتوێژینەوەیەك کە لە زانکۆی نیوکاسڵ ئەنجامدراوە و هەزارەها خێزان بەشداریان تێداکردوە، یارمەتی دایکان و باوکان دەدات بۆ زانینی ئەگەری دروست بوونی کوڕ یا کچ.\nکۆڕی جلاتڵی، زانای توێژەرەوە لە زانکۆکە ئاماژەی بەوەکردوە، ئەنجامی توێژینەوەکە ئەوە دەسەلمێنێت کە بۆماوەیی پیاوان بڕیاردەری ڕەگەزی کۆرپەلەن.\n٩٢٧ درەختە-خێزان کە پێکهاتبون لە ٥٥٦،٣٨٧ کەس لە باکوری ئەمریکا و ئەوروپا بەشداری توێژینەوەکە بوون، لێکۆڵینەوە لەم خێزانانە ئەوەی پیشان دا کە ئەگەری کچ یا کوڕ بۆماوەییە لە پیاوان دا، لە کاتێکدا لە ئافرەتان دا پێشبینی ئەوە ناکرێت.\nپیاو بڕیاردەری ڕەگەزی کۆرپەلەیە بە پشت بەستن بەوەی لە سپێرم دا هەڵگری کرۆمۆسۆمی X یان Y یە، کرۆمۆسۆمی ئێکس لەگەڵ کرۆمۆسۆمی ئێکسی دایک دا یەکدەگرێت و دەبێتە هۆی دروست بوونی کۆرپەیەکی xx ی کچ، کرۆمۆسۆمی وای لەگەڵ کرۆمۆسۆمی ئێکسی دایکدا یەکدەگرێت و کۆرپەکە هەڵگریxy کوڕ دەبێت.\nبەڵام توێژینەوەیکەی نیوکاسڵ پێشنیاری جینێکی ناسراو دەکات کە پێمان بڵێت سپێرمی پیاوان هەڵگری زیاتری کرۆمۆسۆمی ( x) ە یاخود ( y ) کە کاریگەری لەسەر ڕەگەزی منداڵ هەیە . جین لە دووبەش پێکهاتوە کە پێیان دەوترێت ئەلیەڵس، هەریەکەیان بۆماوەیی یەکێک لە دایک و باوکن، پیاوان هەڵگری دوو جۆری جیاوازی ئەم جینەن کە دەبێتە هۆی دروست بوونی سێ ئەگەری جیاواز و کۆنترۆڵی ڕیژەی X , Y لە سپێرم دا دەکات :\n- پیاوێک لەگەل کۆمەڵەی یەکەم دا ناسراو بە mm , سپێرمی زیاتری y دروست دەکات و کوڕ دروست دەبێت.\n- پیاوێک لەگەڵ کۆمەڵەی دووەم ناسراو بە mf , ژمارەیەکی یەکسان لە x , y سپێرم دروست دەکات و بە نزیکەیی ژمارەیەکی یەکسان کوڕ و کچ دروست دەبن.\n- جۆری سێیەم ناسراو بە ff, سپێرمی زیاتری x دروست دەکات و دروست بونی کچ زیاترە.\nلەدوای کۆتایی هاتنی جەنگەکان کوڕانی زیاتر لەدایک دەبن:\nلە زۆربەی وڵاتانی بەشداربوو لە جەنگە جیهانیەکان، زیادبونێکی لەناکاوی ژمارەی کوڕان هەبوون ڕاستەوخۆ دوای کۆتایی جەنگەکە، ساڵێک دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی یەکەم، لە وڵاتی بەریتانیا ڕێژەی لەدایکبونی کوڕان بە ٢ منداڵ زیاترە بوە لە کچان واتە بۆ هەر ١٠٠ لەدایک بوی کچان، ١٠٢ کوڕ لەدایک بوون و لەکیشوەری ئەمریکا دا ١٠٥ کوڕ لەدایک بوون بەرامبەر بە ١٠٠ کچ، ئەمە بەبەراورد بە ساڵی پێش دەستپێکردنی جەنگەکە.\nجین دەتوانێت ئەمە ڕوونبکاتەوە لە چۆنێتی ڕوودانی ئەمە، ئەو پیاوانەی کە کوڕیان زۆر بوو کاتێک کوڕەکان لە جەنگ دەگەڕانەوە و ئەم کوڕانەش دەبون بە باوکی کوڕ، بەڵام ئەو باوکانەی کچانی زیاتریان هەبوو لەگەل تاکە کوڕێک دا ئەگەر کوڕەکەیان لە جەنگ ڕزگاری بوایە ئەوا هەر دەبوون بە باوکی کچانی زیاتر، لە ئەگەری نەگەڕانەوەشیان دا هەمان ئەنجام بەدەست هات بەهۆی بۆماوەییەکەیانەوە . بەهۆی ئەمەوە ڕێژەی کوڕان بەڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کرد