دەرەنجامی هەڵبژاردنەکانی عێراق و شەڕێکی نەبڕاوە!.. کامل احمد – Dengekan\nدەرەنجامی هەڵبژاردنەکانی عێراق و شەڕێکی نەبڕاوە!.. کامل احمد\nbyDenegkan\tNovember 5, 2021\tGeneral, Opinion\nسەرەنجام هەڵبژاردنە پێشوەختەکەی عێراق، بەپێی نەخشەی ئەمریکا و هێزە بورژوازییە هاوپەیمانەکانی و وڵاتانی هاوپەیمانی لە ناوچەکەدا، لە کاتی خۆیدا ئەنجام درا وێڕای هەوڵدان لە لایەن هەندێک لایەنی شیعی یەوە بۆ دواخستنی لە ترسی لە دەستدانی هاوسەنگی هێزیان و دەسەڵاتیان. هاوکات پرۆسەی هەژمارکردنی دەنگەکانیش تەواو بوو وە ئەوەی نیشان دا کە لەم کێبەرکێ و شەڕەدا لە نێوان ئێران و ئەمریکا دا، کە عێراق گۆڕەپانەکەیەتی، تا ئێستا ئەمریکا براوەیەکی ڕانەگەیەندراوە. ڕانەگەیەندراوە چونکە لایەنی براوە لە هەڵبژاردنەکاندا تەیاری سەدری و ئەو لایەنانەن کە زیاتر لە سەر لایەنی ئەمریکی هەژماردەکرێن لە ئێستادا. باشترین بەڵگەش ئەوەیە لایەنەکانی سەر بە ئێران کە دیارترینیان هاوپەیمانی فەتحە هەم لە هەوڵی ئەوەدابوون کە هەڵبژاردن نەکرێت و هەم لە ئێستاشدا بە ئەنجامەکانی هەڵبژاردن ڕازینین و خەریکی ئاستەنگی پێکهێنانن بۆ ڕاگەیەندنی ئەنجامە کۆتاییەکان و پێکهێنانی حکومەت. ئەگەرچی هەمووشیان لەسەر ئەوە کۆکن کە ئەم حکومەتە دەبێت هاوپەیمانیەتی بێت و کێکەکە لە نێوان پێکهاتە کوردی و سوننی و شیعیەکاندا بەشبکرێت، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە کە کام لەم لایەنانە بە پێی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن بەشی شێر لەم کێکە دەبات.\nئەمەی لە عێراقدا ڕوویداوە و ڕوو دەدات بە پێی بنەما پووچەکانی دیموکراسی بورژوازیش هەڵبژاردن نیە و شەڕێکە لە نێوان ئەم لایەنە دژ بە یەکانەدا کە دەیانەوێت لە باری یاساییشەوە فۆرمێک بەم شەڕە نەبڕاوەیە بدەن. لە ئێستادا شکڵدان بەم پڕۆسەیە شکستی هێناوە و خودی پڕۆسەکە وەستاوە، وێڕای سەرکەوتنی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی. ئەم پڕۆسەیە دوور نیە چەند مانگی تر بخایەنێت، وە یان هەر بە ئێجگاری لەبارببرێت و تەنانەت حکومەتیش پێکنەیەت و هەڵبژاردنی تر بکرێت چونکە تەرازووی هێز لە نێوان لایەنە دژ بە یەکەکاندا زۆر بە خێرایی ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت لە وابەست بە کێشەکانی ناوچەکەوە. یەکلاکردنەوەی ئەنجامەکانی ئەم هەڵبژاردنە پەیوەندی هەیە بە هەموو بارودۆخی ناوچەکەوە چونکە لە ئێستادا یەکێکە لە پایە سەرەکیەکانی بوونی ئەمریکا لە ناوچەکەدا لە ڕێگای هاوپەیمانە ناوچەییەکانیەوە. ئەم شەڕە نەبڕاوەیە پەیوەندی بە کێشەی ئەتۆمی نێوان ئەمریکا و ئێران و چۆنیەتی چوونە پێشەوەی دانووستانەکان و گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتووگۆوە هەیە کە تا ئێستا لەم مەیدانەدا ئێران سەرکەوتووە و وەڵام بە ئەمریکا ناداتەوە، پەیوەندی بە نفوزی ئێرانەوە هەیە لە ناوچەکەدا لە ڕێگای حزب اللە لوبنان و حوسیەکانی یەمەنەوە. پەیوەندی بەو هەوڵانەوە هەیە کە کازمی و چەندین ڕەوەندی سەر بە ئەمریکا لە هەوڵی هێنانەوەی عێراقن بۆ ناو کۆمەڵگای عەرەبی و ڕووماڵکردنی عێراق و کۆکردنەوەی جارێکی تر لەژێر بەیداخی نەتەوەییدا و هەوڵەکانی لوتکەی بەغدا پێش هەڵبژاردنەکان یەکێک بوو لەم هەوڵانە. ئەم کێشمەکێشانە وا پێدەچێت کە بارودۆخی شیعەکان دوولەتبکات و ئاسۆی ناسیۆنالیستی زاڵبکات، بەڵام زمانەی ئامانی خۆیان لە فەتوا و ڕاگەیاندنی سیستانیدا دۆزییەوە کە جارێکی دیکە دەڵێت ڕێک بکەون کە ئەمەش هەم هێزەکانی شیعە کۆدەکاتەوە وە هەم بە ناچار بەشێک دەبێت لە سیاسەتی ئێران لەم هەلومەرجەدا. بەو ڕادەیەی ئەم کێشانە هەڵکشان و داکشانیان بەسەردا دێت و ڕووداوەکان لە بارودۆخێکی ڕاگوزەردا دەچنە پێشەوە و ئاڵوگۆڕیان بەسەردا دێت، بەو ڕادەیش لەسەر کۆی چوونە پێشەوەی ئەم پڕۆسەیە و ڕاوحکردنی لە جێی خۆیدا کاریگەری دادەنێت. ئەمەش نیشانەیەکی ئاشکرای ئەو کێشمەکێشە جیهانیەیە کە لە نێوان دوو گەورە زلهێزی جیهاندا، چین و ئەمریکا، بەڕێوەدەچێت بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندیە سیاسی و ئابوریەکانیان و بردنە بەرەوەی شەڕەکانیان لە ڕێگای هاوپەیمانە ناوچەیی و ناوخۆییەکانیانەوە.\nبراوە و دۆڕاوی ئەم هەڵبژاردنە کە زۆرترین کورسیەکانی پەرلەمانی بە دەستهێناوە، تەیاری سەدرە. سەدر هاوکات براوە و دۆڕاویشە. براوەیە بەوەی کە زۆرترین کورسیەکانی بەدەستهێناوە و بانگەشەی پاکوبێگەردی هەڵبژاردنەکان دەکات و پێی دێتە سەر حوکم و لە پاڵپشتی ئەمریکاش بەهرەمەندە و لە ئێستادا وەک هێزێکی ناو بازنەی هاوپەیمانەکانی ئەمریکا بازی دەکات، وێڕای مۆلەقەبوونی ئەم هێزە و بەیناوبەینکردنیشی. هاوکات دۆڕاوە چونکە ناچارە ڕیککەوتن بکات لە گەڵ بەرەی تەنسیقی شیعەکان بەپێی ڕینماییەکانی سیستانی.\nئەو هێزانەشی بەسەر شانی خۆپیشاندانەکانی تشرینی عێراقدا هاتوونەتە سەر و هەر لە ناوەندی تەحریر و خێمە هەڵدانەکانیانەوە وەک بەشێک لە کۆمەڵگای مەدەنی و ڕێکخراوەکانیان لە لایەن ئەمریکا و هێزە بورژوازییە ناوخۆییەکانی سەر بە ئەمریکا پشتیوانی دەکرێن. ئەمڕۆش وا دەردەکەوێت بەهەمان شێوەی کاتی ناڕەزایەتیەکانی تەحریر لە پشتی سەدر بن.\nهێزە ناسیۆنالیستیە کوردیەکانیش ئەجێندایان ڕۆشنە کە زیاتر سەر بە لایەنی ئەمریکین و ئەمریکا وەک پێگەیەکی ئامنی خۆی سەیری کوردستان دەکات و ئەوانیش وەک هێزی گوێڕایەڵی خۆی سەیردەکات وێڕای ڕەنگدانەوەی بەشێک لەم کێشمەکێشە جیهانی و ناوچەییانەش لە نێوان بەشێک لەو هێزانەدا.\nئەمە ئەو وێنەیەیە کە ئێستا عێراقی تیادا ڕاوەستاوە و دەیانەوێت لە ڕێی ئەم هەڵبژاردنەوە شەرعیەتی یاسایی بە کۆمپانیا بازرگانیەکانیان بدەن بۆ کەڵەککردنی سەرمایەی زیاتر و بە تاڵانبردنی سەروەت و سامانی کۆمەڵگا و هێشتنەوەی کۆەمڵگا لە ژێر ڕادەی هەژاری و ژیانی کولەمەرگیەوە. پڕۆلیتاریای عێراق پێویستی بە هوشیاری و ڕێکخراوبوونی زیاترە تا لە ڕاهێنانێکی چینایەتیدا بتوانێت وەک هێزێکی چینایەتی لە مەیدانی ململانێێ سیاسیدا دەرکەوێت.\nPrevious فلاشباک-24- لە دەفتەری بیرەوەریی رۆژانەوە.. ستیڤان شەمزینی\nNext فەلسەفە و نا فەلسەفە.. هاوڕێ خاليد\nوەرزی چنینەوەی خەمەکانە … شیعر/ کاوە عوسمان عومەر\nده‌بێت خۆمان به هانای خۆمانه‌وه بین! … د . زاهیر سوران


11:40 - 2022-06-22\nگوندی سه‌فره سه‌ربه قه‌زای ماوه‌تی دەڤەری شارباژێڕه، هه‌ڵكه‌وته‌ی گونده‌كه له‌كۆتاییه‌كانی ناوچه‌ی شینكایه‌تیدایه و له نێوان چیاكانی (گرده‌ڕه‌ش، ئاسۆس، سه‌فره و به‌رگورد)دایه، (20)كیلۆمه‌تر له شارۆچكه‌ی ماوه‌ته‌وه دووره و (60)كیلۆمه‌تر باکووری خۆرهه‌ڵاتی شاری سلێمانی كه‌وتووه و ئه‌م گونده (883مه‌تر) له ئاستی ده‌ریاوه به‌رزە.\nرووبه‌ری گشتی زه‌وییه‌كه‌ی شەش كیلۆمه‌تر دووجایه و گونده‌كانی ده‌وروبه‌ری بریتین له: گه‌ڵاڵه، زه‌روون، به‌رگورد، شینكی و خه‌زێنه.\nئه‌م گونده به‌پێی سه‌رژمێریی ساڵی (1977) (41) خانوو، (236) كه‌س بووه. پاش راگواستنی دانیشتوانه‌كه‌ی به‌شێكی زۆریان له ئۆردوگای كارێزه نیشته‌جێ بوون و به‌گوێره‌ی سه‌رژمێریی ساڵی (1987) ژماره‌ی خه‌ڵكی سه‌فره له‌ناو ناحیه‌كه (88) ما‌ڵ بووە.\nدوای راپه‌ڕین، له كۆتایی ساڵی (1991)دا ژماره‌یه‌كی زۆر له خه‌ڵكه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێنه‌وه و ده‌ستده‌كه‌نه‌وه به بنیاتنانه‌وه‌ی، له‌و سه‌رده‌مه‌دا نزیكه‌ی (38) خێزان بوون.  ئێستاش نزیکەی (10-15) ماڵ لە گوندەکەدا ئاوەدانن.\nسه‌باره‌ت به ناوی گونده‌كه، سه‌فره له سفره‌وه هاتووه به‌و پێیه‌ی گونده‌كه نزیكه له سنووری ئێرانه‌وه و له‌كۆنه‌وه سه‌ره‌ڕێی خه‌ڵك و كاروانی بووه و رێبوارێكی زۆر لەوێوە هاتوچۆیان كردووه، گوایه له‌كۆندا پاشایه‌ك یان خێرخوازێك لێره هه‌بووه كه ئێستاش شوێنه‌واره‌كه‌ی ماوه و له خوار گونده‌كه‌وه‌یه و پێی ده‌ڵێن به‌رده جومعه، به‌ڵام له نه‌خشه‌دا به‌ناوی به‌رده سفره تۆمار كراوه. ئه‌م خێرخوازه به‌رده سفره‌ی داناوه بۆ خه‌ڵكی رێبوار و برسی و ئیتر سفره به‌تێپه‌ڕینی رۆژگار بۆته سه‌فرە.\nگونده‌كه له چه‌ند بنه‌ماڵه‌یه‌كی سه‌ره‌كی پێكهاتووه، ئه‌وانیش: یه‌كه‌م: تیره‌ی زه‌نگه‌نه، ئه‌م تیره‌یه له هۆزی به‌ناوبانگی زه‌نگه‌نه‌ن له رۆژگاری سه‌فه‌ویدا په‌رته‌وازه بوون و تیره‌یه‌كیان كه‌وتوونه ناوچه‌ی شینكایه‌تی و له گوندی سه‌فره نیشته‌جێ بوون، له گونده‌كه‌ش گه‌ڕه‌كێك هه‌یه پێی ده‌ڵێن (زه‌نگه‌نه‌ییه‌كان)، دووه‌م: تیره‌ی ساڵح موسا. سێیه‌م: تیره‌ی چوار گیرفان. چواره‌م: تیره‌ی رووته، ئه‌م تیره‌یه له سێ بنه‌ماڵه پێكهاتووه. به‌ره‌بابی شێخه‌كانی سه‌فره. لەسه‌ره‌تای ساڵانی 1900 هاتوونه‌ته گونده‌كە.\nچه‌ندین كوپه‌ی زۆر كۆن لێره دۆزراونه‌ته‌وه، ئێسكه په‌یكه‌ریان تێدابووه، ئه‌مه‌ش ده‌ریده‌خات مێژووی ناوچه‌كه كۆنه. هه‌روه‌ها چه‌ندین ئه‌شكه‌وتی كۆن هه‌یه له‌م گونده هه‌مووی به‌ڵگه‌ی دێرینی گونده‌كه ده‌رده‌خات، ئه‌وانیش: ئه‌شكه‌وتی قوڕه‌قه‌ڵاتێ، قوڵه‌چه‌وێ، گرده‌ڕه‌ش، خاڵه موسا.\nسه‌فره له سه‌رده‌می عوسمانییه‌كاندا هێرشی كراوه‌ته سه‌ر و سوتاوه و تاڵانكراوه. ساڵی (1923) كاتێك شێخ مه‌حمودی حه‌فید سلێمانی به‌جێده‌هێڵێت و روو ده‌كاته ناوچه‌ی شینكایه‌تی، له ئه‌شكه‌وته‌كانیدا خۆی حه‌شارداوه و تائێستا هه‌ندێ شوێن و ئه‌شكه‌وت له‌و ناوچه‌یه هه‌ر به‌ناوی ئەوەوەیە. بۆ نموونه دارێك هه‌یه له سه‌فره پێی ده‌ڵێن داری مه‌لیك مه‌حمود. هه‌روه‌ها ئه‌شكه‌وتی مه‌لیك مه‌حمود هه‌یه. له‌و كاته‌دا شێخ مه‌حمود و هێزه‌كه‌ی له‌ناو ئه‌شكه‌وتی مه‌لیك مه‌حموددا بوون له زه‌روون. هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا فڕۆکە‌كانی ئینگلیز بۆردومانی سه‌فره‌یان كردووه، به‌هۆیه‌وه سێ پیاوو ژنێك به‌ناوه‌كانی (حه‌سه‌ن، محه‌مه‌د، شه‌ریف، حه‌بێ) شه‌هید بوون و دوو كه‌سیش به‌ناوه‌كانی (حه‌مه‌ی حاجی عه‌لی و حاجی حه‌مه سواری قامیش) بریندارده‌بن.\nدوای (97) سا‌ڵ به‌سه‌ر ئه‌و رووداوه‌دا، جارێكی دیکە گونده‌كه بۆردومانكرایه‌وه، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان له‌لایه‌ن فڕۆكه‌ی بێفڕۆكه‌وانی توركیا‌وه لە 26/5/2020و بەو هۆیەشەوە پێنج كه‌س شه‌هیدبوون و نه‌خۆشخانه‌ی سه‌فره رووخاو كۆمه‌ڵێك ماڵیش زیانیان پێگه‌یشت.\nسه‌فره هه‌ر له كۆنه‌وه كۆمه‌ڵێك مه‌لای بەناوبانگی تێدا بووە، كه رۆڵیان هه‌بووه له بڵاوكردنه‌وه‌ی خوێنده‌واری له گونده‌كه‌دا، دیارترینیان: مه‌لا عه‌لی دولكانی له ساڵی 1939 بۆ 1942 بۆماوه‌ی دوو سا‌ڵ مه‌لای ئه‌م گونده بووه و حوجره‌ی هه‌بووه.\nهه‌روه‌ها له قۆناغێكی دیكه‌شدا له ساڵی 1958 تا 1960 مه‌لایه‌كی دیكه رۆڵێكی به‌رچاو ده‌گێڕێت له بواری ئاینی و خوێنده‌واریدا ئه‌ویش مامۆستا مه‌لا عه‌بدوڵڵای گه‌ڵاڵه‌یه، كه ده‌بێته مه‌لای گونده‌كه و حوجره‌ی هه‌بووه و چه‌ندین مه‌لای ناودار له‌لای ئه‌و ئیجازه‌ی مه‌لایه‌تیان وه‌رگرتووه. ئه‌مه‌ش وایكردووه لای به‌شێكی زۆر له خه‌ڵك و مامۆستایانی ئایینی به مه‌لا عه‌بدوڵڵای سه‌فره ناسراوه.\nسه‌باره‌ت به خوێندنیش لە ساڵی 1970 بۆ یه‌كه‌مجار له سه‌رده‌می شۆڕشی ئه‌یلولدا قوتابخانه‌ی تێداكراوه‌ته‌وه. مامۆستا مه‌حمودی حاجی مه‌ولود هه‌نجیره‌سوره‌یی (ژاژڵه‌یی) وه‌ك مامۆستای شۆڕش وانه‌ی تێدا وتۆ‌ته‌وه. دواتر چه‌ند مامۆستایه‌كی دیکە خزمه‌تیان كردووه و تا راگواستنی گونده‌كه له‌ساڵی 1978دا له‌م خوێندنگایه وانه‌یان وتۆته‌وه.\nله‌دوای راپه‌ڕینیشه‌وه له‌ساڵی 1994دا سه‌رله‌نوێ قوتابخانه‌ی لێكراوه‌ته‌وه و مامۆستا عومه‌ر ئیبراهیم حه‌مه‌ڕه‌ش ماوه‌تی وه‌ك یه‌كه‌م مامۆستا ده‌ستبه‌كاربووە.\nله شۆڕشی ئه‌یلولیشدا له‌ساڵی (1961)، گوندی سه‌فره و خه‌ڵكه‌كه‌ی رۆڵی جوامێرانه‌یان بینیوه، شانبه‌شانی گونده‌كانی دیكه به‌شداریی شۆڕشیان كردووه. له هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شۆڕشی نوێشدا ساڵی 1976 مه‌فره‌زه سه‌ره‌تاییه‌كانی شۆڕش وه‌كو شه‌هید عه‌لی عه‌سكه‌ری و شه‌هید دكتۆر خالید و سالار عه‌زیز و شه‌هید ئارام ده‌چنه ناوچه‌كه. هه‌ر به‌و هۆیه‌شه‌وه شه‌ڕ دروست بووە، خه‌ڵكه‌كه‌ی چۆڵیان كردووە و سوپای عیراق گونده‌كه‌ی سوتاندووە. له سه‌ره‌تای مانگی دووی 1977دا جارێكی دیکە رژێمی عیراق هێرشی كردۆتەوە بۆ ناوچه‌كه و شه‌هید ئارام به (20) پێشمه‌رگه‌وه به‌ره‌نگاری سوپاكه بۆتەوە، سوپا‌كه‌یان شكاندووە و پاشه‌كشه‌یان پێكردووە.\nساڵی 1978 سه‌فره به‌بیانووی پشتێنه‌ی ئه‌منییه‌وه راگوێزراوە و بووه بە ناوچه‌ی قه‌ده‌غه‌كراو، ساڵی 1982 ناوچه‌كه كه‌وته‌وه ژێر ده‌سه‌ڵاتی پێشمه‌رگه و عیراق پاشه‌كشه‌ی لێكردووە. هێزی پشتگیری له سه‌فره كه مه‌فره‌زه‌یه‌كی (12) كه‌سی بوون، به چه‌ك و فیشه‌كی خۆیانه‌وه پشتیگیریی پێشمه‌رگه‌یان ده‌كرد و له چه‌ندین شه‌ڕو داستاندا به‌شدارییان كردووە.\nگونده‌كه (15) شه‌هیدییان هه‌یه، له‌وانه: شه‌هید به‌كری حاجی خاڵدی، عه‌بدوڵڵا ئه‌حمه‌د، عوسمان ئه‌حمه‌د، نازم مه‌جید محه‌مه‌د، زرار ئیبراهیم حسێن.\nپاشان سه‌فره له‌ساڵی 1982 بووه مه‌رزی بازرگانی، سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی بازاڕی (سه‌فره)ی به‌ره‌سمی ناساند و ده‌زگای گومرگ و بنكه‌ی كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی و پێشمه‌رگه‌ی بۆ پارێزگاری له سه‌ر و ماڵی كاسبكارانی بازاڕه‌كه دانا. هه‌ربۆیه ساڵی 1986 حكومه‌تی عیراق هێرشێكی به‌رفراوانی بۆ ناوچه‌كه كرد و گوندی سه‌فره‌ش وێرانكراو جارێکیتر سوتێنرا.\nئه‌م گونده له‌كۆنه‌وه داهات و ده‌رامه‌تی ژیانیان له‌سه‌ر ره‌ز، سماق به‌تایبه‌تی ترێ، دۆشاو، ترش و كه‌مێكیان ئاژه‌ڵداری و هه‌ندێكیشیان به بنێشتكردنه‌وه خۆیان خه‌ریك كردووه. له‌ساڵانی رابردوودا ئه‌و به‌رووبومانه‌یان به پشتی وڵاخ (گوێدرێژ و ئێستر) بردووه بۆ ناوچه‌ی گه‌رمیان و كه‌ركوك تاوه‌كو له‌وێ بیگۆڕنه‌وه به گه‌نم، له‌به‌رئه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ی خۆیان جێگه‌ی تۆوچاندنی لێ نییه.\nقوتابخانه، مزگه‌وت، بنكه‌ی ته‌ندروستی لێكراوه‌ته‌وه. كاره‌بای نیشتمانی و پڕۆژه‌ی ئاوی خواردنه‌وه‌ی پێگه‌یه‌نراوه. بنكه‌ی پۆلیس و پێشمه‌رگه‌ی لێیه.


خويٌندن (قرائت) و ته جويد\nواتاى خويٌندن (قرائت)\nخويٌندن (قرائت) له زمان دا به واتاى «په يوه نددانى پيت و وشه كان به يه كهوه يه»; له زاراوه دا بريتيه له: «چوٌنيه تى گوٌتنى دروستى پيت و وشه كانى قورئان، بهو شيٌوه يه ى كه له سه ره تاى ئيسلام له پيٌغه مبه رهوهr بيستراوه».\nسه رهه لٌدانى ئهم زانياريه، هاوكاته له گهلٌ دابه زينى قورئان له لايهن خواوه و به هوٌى جبرائيلهوه و، پيٌغه مبه رى خوٌشهويستيشr به خه لٌكى راگه ياندووه; كه ئهو كه سانه ى قورئانيان ده زانى و له به ر بووه، سينگ به سينگ به ئيٌمه يان گه ياندووه.\nچوٌنيه تى خويندنهوه ى قورئانى كه ريم به پيٌى ئايه تى (وَرَتِّلِ الْقُران تَرْتِيلا)ده بىٌ به شيٌوه ى ته رتيل بيٌت.\nواتاى ته رتيل\nته رتيل له زمان دا به واتاى «ته كوز، ريٌك و پيٌك»ه و، له زاراوه دا بريتيه له «خويٌندنى قورئان به شيٌوه ى ريٌك و پيٌك، كه پيت و\nوشه كان دروست بخويٌندريٌنهوه، له گهلٌ بيركردنهوه له ماناى ئايه ته كان».\nجوٌره خويٌندنه كانى قورئان\nقورئان به شيٌوه ى ته حقيق (هيواش)، ته حدير (توند)، ته دوير (مام ناوه ندى) ده خويٌندريٌتهوه، كه له هه ر سيٌكيان ده بىٌ بنه ماى ته رتيل له به ر چاو بگيردرىٌ.\nخويٌندن به شيٌوه ى ته حقيق\nخويٌندن به شيٌوه ى ته حقيق بريتيه له: «خويٌندنى قورئان بهوپه رى هيٌواشى، بوٌ راهيٌنانى ته جويدى قورئان».\nئهم شيٌوه يه هه نديٌك جار زوٌر ساكاره، كه زياتر بوٌ راهيٌنانى دروستى ياسا ته جويديه كان و زاراوه ى قورئان به كار ديٌت و، هه نديٌك جاريش به ده نگى خوٌش و له به رچاو گرتنى بنه ماى ته رتيل ده خويٌندريٌتهوه; هه لٌبهت ئهم جوٌره خويٌندنه، به سرنج دان به ماناى ئايه ته كان كاريگه رى زوٌرتره.\nخويٌندن به شيٌوه ى ته حدير\nخويٌندن به شيٌوه ى ته حدير بريتيه له: «خويٌندنى قورئان به خيٌرايى، به شيٌوه يهك كه ياسا ته جويديه كان له به رچاو بگيردرىٌ».\nئهم شيٌوه يه له خويٌندنى نويٌژ و دهوركردنى ئايه ته كان (به تايبهت ئهوانه ى قورئانيان له به ره) به كار ديٌت.\nخويٌندن به شيٌوه ى ته دوير\nخويٌندن به شيٌوه ى ته دوير بريتيه له: «خويٌندنى قورئان به شيٌوه ى مام ناوه ندى له نيٌوان ته حقيق و ته حدير». ئه مه هه ر ئهو شيٌوه يه كه له نيٌوان خه لٌكى به شيٌوه ى «ته رتيل» باو بووه (هه رچهن خويٌندنى ته رتيل داگرى خويٌندنى: ته حقيق، ته دوير و ته حديره) و، هوٌيه كه شى ره نگه زياتر له به ر ئهوه بيٌت كه جوٌره خويٌندنه كه ى له گهلٌ ماناى واژه ى ته رتيل يهك ده گريٌتهوه.\nواتاى ته جويد\nته جويد له زمان دا به ماناى «جوان كردن، تهواوكردن، رازاوه كردن» هاتووه و، له زاراوه دا بريتيه له: «گوٌتنى دروستى پيته كان له گهلٌ سيفه ته بنه مايه كانى و ئه حكاميٌك كه له گهلٌ پيته كانى ديكه له قورئان دا پيٌك ديٌت».\nته جويد ده كريٌته سىٌ بهش: 1ـ ئاشنايى له گهلٌ شويٌنى گوٌتنى پيت له زاردا. 2ـ ئاشنايى له گهلٌ سيفه ته پيته كان. 3ـ ئاشنايى له گهلٌ ئه حكامى پيته كان له وشه دا.\nمه به ست له سيفه تى پيت، حالٌه تيٌكه كه پيت به ته نيايى هه يه تى;\nوه كو: ئيستعلا، ئيستفال، جه هر، هه مس، شددهتو...\nمه به ست له ئه حكام، حالٌه تيٌكه كه پيت له وشه دا له گهلٌ پيته كانى ديكه بوٌى پيٌش ديٌت; وه كو: ته فخيم، ته رقيق، ئيدغام، ئيزهار، مه دد و...\nهه ر پيت به ته نيايى دوو تايبه تمه ندى هه يه:\nيه كهم شويٌنى گوٌتنى تايبه تى له زاردا، به لاٌم ئه مه بهس نيه، چونكه له هه ندىٌ شويٌنى زار، ده نگىٌ زياتر له يهك پيت ده گوٌترىٌ; پيت تايبه تمه ندييٌكى ديكه شى هه يه كه پيٌى ده لٌيٌن سيفه تى پيت.\nبوٌ ويٌنه پيتى «ميم» له شويٌنى خوٌى له نيٌوانى هه ر دوو ليٌو ده گوٌترىٌ و، به يارمه تى سيفه تى غوننه له پيتى «با» جودا ده كريٌتهوه.\nبه لاٌم پيت وه ختيٌك كه له وشه دا بيٌت، بهوه ى كه چ بزويٌنى هه بيٌت، له كويٌى وشه دا بيٌت، چ پيتيٌك له پيٌش و پاشى بيٌت، حالٌه تى جوٌراوجوٌر به خوٌيهوه ده گريٌت; بوٌ ويٌنه: پيتى «ميم» هه نديٌك جار له گهلٌ پيتى دوايى ئيدغام ده بيٌت و هه نديٌك جار ئيخفا.\nئاشنايى له گهلٌ شويٌنى گوٌتنى پيت له زاردا\nشويٌنى دروست بوونى پيت له زاردا: ههوايهك كه له سيپه لاك ديٌته ده رىٌ، دواى تىٌپه رين له قرقرتاروك، له يه كىٌ له به شه كانى ده زگاى ئاخافتن ده به ستريٌتهوهو، بهو شيٌوه يه پيت دروست ده بيٌت; شويٌنيٌك كه لهويٌنده رىٌ پيت دروست بووه، شويٌنى گوٌتنى ئهو پيته ى\nباوه كه ده لٌيٌن پيته كان 17 شويٌنيان هه يه و، له پيٌنج به شى ده زگاى ئاخافتن «كه شى گه رو و زار، گه رو، زمان، ليٌو، كه شى لوت» ده به ستريٌنهوه.\n1ـ كه شى گه رو و زار (جهوف)\nجهوف: كه شى گه رو و زاره و، شويٌنى پيته مه دديه كانه; هه لٌبهت پيته مه ددى يه كان سه ربه خوٌ نين و، له كيٌشانى بزويٌنه كان دروست ده بن; كه داگرى تهواوى كه شى گه ر و زاره.\n2ـ گه رو\nبه شيٌكه له ده زگاى ئاخافتن، كه له بنهوه به تيٌله ده نگيه كان له قرقرتاروك و، له سه رهوهش به زمانوٌكه به ستراوه تهوهو، سىٌ شويٌنى هه يه و، داگرى 6 پيته:\n1ـ شوينى دوو پيتى «هه مزه و ها» له بنى گه رو و له قرقرتاروٌكه.\nپيتى «هه مزه» له قرقرتاروٌك و له بنى گه رو ده گوٌترىٌ و، له كاتى گوٌتنى، تيٌله ده نگيه كان پيٌكهوه ده لٌكيٌن و به رايى ههوا ده گرترىٌ، دروست له كاتيٌك دا تيٌله ده نگيه كان ليٌك ده بنهوه، پيتى هه مزه دروست ده بيٌت، هه ر بوٌيه ئهو پيته به توندى و قاييمى ده گوٌترىٌ.\nپيتى «ها» له قرقرتاروٌك و بنى گه رو ده گوٌترىٌ و، له كاتى گوٌتنى دا\nتيٌله ده نگيه كان ليٌك نزيك ده بنهوه و ريٌگاى ههوا ته نگ ئه كه نهوه و، ههواى نيٌوانيان ده به ستريٌتهوه و به سانايى ده گوٌترىٌ.\n2ـ شويٌنى دوو پيتى «حا و عه ين» له ناوه ندى گه رووه.\nپيتى «حا» له ناوه ندى گه رو ده گوٌترىٌ و، له كاتى گوٌتنى، گه رو ده گوشرىٌ و به گيراويه كى تايبهت ده گوٌترىٌ.\nپيتى «عه ين» له ناوه ندى گه رو ده گوٌترىٌ و، له كاتى گوٌتنى گه رو ويٌك ديٌتهوه و، ده نگى له كاتى سكون توٌزيٌك ده كيٌشرىٌ.\n3ـ شويٌنى دوو پيتى «خا و غه ين» له سه ره تاى گه رو و، تخوبى گه رو و زار دايه.\nپيتى «خا» له سنوورى گه رو و زمانوٌكه ده گوٌترىٌ و، له كاتى گوٌتنى دا، ده نگى رنين له شويٌنى دىٌ.\nپيتى «غه ين» وه كو «خا» وايه و، له كاتى غه رغه ره كردنى ئاو به جوانى ده نگى ئهو پيته ده رئه كهويٌت.\nبهم شهش پيته (هه مزه، ها، حا، عه ين، خا، غه ين) كه له گه رو ده گوٌتريٌن، پيته گه روييه كانيان پىٌده لٌيٌن.\nئهم به شه به رفراوان ترين به شى ده زگاى ئاخافتنهو، داگرى\nزمانوٌكه، زمان، ددانه كان و ... لهم به شه 10 شويٌنى گوٌتنى پيت هه يه و تيٌيدا 17 پيت ده گوٌترىٌ كه بريتين له:\nشويٌنى پيٌنجهم: شويٌنى گوٌتنى پيتى «ق»\nزمانوٌكه، پارچه گوشتيٌكه، له تخوبى زار و گه رو، له سه راپيته ى زار، سه راوبنه، وه بنى زمانى ده نووسىٌ و، كاتيٌك كه ليٌى جودا ده بيٌتهوه، پيتى «ق» دروست ئه بيٌت.\nده نگى «ق» به پيٌچهوانه ى پيتى «غ» كيٌشراو و نه رم نيه، به لٌكو پتهو و سه خته.\nشويٌنى شه شهم: شويٌنى گوٌتنى پيتى «ك».\nلهم پيتهش دا بنى زمان و زمانوٌكه ويٌك ده كهون، به لاٌم لهم پيته دا، شويٌنه كه كه ميٌك له شويٌنى پيتى «ق» به زار نزيكتره و، به شيٌكى زوٌرتر له بنى زمان له دروست كردنى روٌلى هه يه.\nشويٌنى حهوتهم: شويٌنى گوٌتنى سىٌ پيتى «ج - ش - ى».\nپاتى زمان له گهلٌ سه راپيته ى زار ئهم سىٌ پيته دروست ئه كهن. وه نووسانى زمان له گهلٌ سه راپيته ى زار له پيتى «جيم» زوٌرتر له دوو پيتى ديكه يه.\nبوٌ گوٌتنى دروستى «جيم» و «شين» باشتر وايه ددانه كان پيٌكهوه نه نووسيٌن.\nشويٌنى هه شتهم: شويٌنى گوٌتنى پيتى «ض».\nوه نووسانى ته نيشتى زمان (راست يان چهپ) به ددانه كانى\nخريٌنه ى سه رهوه ى ئهو ته نيشتى زمان، ئهم پيته دروست ئه كهن; كه بوٌ دروست كردنى ئهم پيته ته نيشتى چهپ به سانايى تره، ده نگيشى تا رايهك به ده نگى «د» ئه گه ر قه لٌهو بگوتريٌت ده چيٌت. گوٌتنى ئهم پيته له هه مووان سه خت تر و قورستره.\nشويٌنى نوٌيهم: شويٌنى گوٌتنى پيتى «ل».\nئهم پيته له وه نووسانى به شى پيٌشوو و سه رى زمان به پدوى سه رهوه دروست ده بيٌت، بوٌيه پيتيٌكه شويٌنى دروست بوونى زوٌرهو، پيته كانى ديكه به ئه ندازه ى ئهو شويٌنى دروست بوونيان نيه.\nشويٌنى ده يهم: شويٌنى گوٌتنى پيتى «ن».\nئهم پيته له نيٌوانى سه رى زمان و پدوى سه رهوه دروست ده بيٌت.\nشويٌنى يازده ههم: شويٌنى گوٌتنى پيتى «ر».\nله وه نووسانى سه رى زمان به پدوى سه رهوه، كه ميٌك پشتهوه تر له پيتى «نون» دروست ده بيٌت. هه لٌبهت له كاتى گوٌتنى ئهم پيته، سه رى زمان به پدو وه نانووسيٌت، به لٌكو وه نووسانيٌكى براوى و تونده.\nهه ندىٌ له خاوهن رايانى زانيارى خويٌندنهوه، سىٌ پيتى (ل - ن - ر) له يهك شويٌن داده نيٌن.\nشويٌنى دوازده ههم: شويٌنى گوٌتنى سىٌ پيتى (ط - د - ت).\nئهم سىٌ پيته له ويٌكهوتنى سه رى زمان به پدوى سه رهوه و، ئازادبوونى ناكاوى ههواى گيراو دروست ده بيٌت. له باره ى پيتى «طا» سه ره راى سه رى زمان، به شيٌكى زوٌرتر له پانتايى سه رى زمان به\nپدو ده كهويٌت و، قه لٌهو ده گوٌترىٌ و، زار پر ده بيٌت، كه ئهم حالٌه ته پيتى «طا» له پيتى «تا» جودا ده كاتهوه.\nشويٌنى سيٌزده ههم: شويٌنى گوٌتنى «ص - س - ز».\nسه رى زمان به بنى ددانه كانى خوارىٌ ده نووسيٌت و به شيٌك له پاتى زمان (پشت سه رى زمان) به پدوى ددانى سه رهوه نزيك ده بيٌتهوه، به لاٌم وه نانووسىٌ و، ههوا به ناچارى لهو باريكايانه كه دروست بوونه، ده رديٌت. ده بىٌ بلٌيٌين له پيتى «ص» پشت سه رى زمان به رهو سه رهوه ده كشرىٌ، كه ده بيٌته هوٌى قه لٌهو بوونى ئهم پيته.\nشويٌنى چوارده ههم: شويٌنى گوٌتنى «ظ - ذ - ث».\nئهم پيتانه له وه نووسانى سه رى زمان به سه رى ددانه كانى پيٌشووى سه رهوه دروست ده بيٌت. له پيتى «ظا» سه ره راى ئه مه، پشت سه رى زمان به رهو سه رهوه ده كشرىٌ، ئه مه ده بيٌته هوٌى ئهوه ى كه ريٌگاى ههوا كه متر بيٌتهوه و پيت قه لٌهو بگوٌترىٌ. له باره ى پيتى «ثا» ده بىٌ بلٌيٌين سه رى زمان تا راده يهك ديٌته ده رىٌ.\nئهم به شه دوو شويٌنى هه يه، كه چوار پيٌتى تيٌدا ده گوٌترىٌ:\nشويٌنى پازده ههم: شويٌنى گوٌتنى پيتى «ف».\nله وه نووسانى سه رى ددانه كانى پيٌشوى سه رهوه به ليٌوى خوارهوه دروست ده بيٌت.\nشويٌنى شازده ههم: شويٌنى گوٌتنى سىٌ پيتى «ب - م - و».\nدوو پيتى «با» و «ميم» له پيٌكهوه وه نووسانى ليٌوه كان دروست ده بيٌت.\nپيتى «واو» له كوٌبوونهوه ى هه ر دوو ليٌو به بىٌ وه نوسان دروست ده بيٌت.\nشويٌنى ههثده ههم: كه شى لوته و، لهودا «پيته غوننيه كان» دروست ده بن. غوننه ده نگيٌكه له كه شى لوت ده رديٌت.\n«پيته غوننيه كان»، دوو پيتى «نون» و «ميم»ن، كه له كاتى ئيزهار و ئيخفا و ئيدغام به شى زوٌرى ده نگ له كه شى لوت ده رديٌت (هه رچهن «نون» و «ميم»ى جولاويش توٌزيٌك غوننه يان هه يه).\nسيفه ته كانى پيته كان\nسيفهت له زاراوه ى ته جويددا بريتيه له:\n«چوٌنيه تى دروست بوون و به زارداهيٌنانى پيته».\nههوايهك كه له سيپه لاك ده رديٌت، پيٌى ده لٌين «هه ناسه». ئه گه ر ئهم ههوايه له قرقرتاروٌك، تيٌله ده نگيه كان ببزويٌنىٌ، ده نگ دروست ده بيٌت.\nئه گه ر ههوا يان ده نگ له ده زگاى ئاخافتن (گه رو - زار - ليٌو) له\nشويٌنيٌك ببه سريٌتهوه، پيٌت دروست ده بيٌت. بوٌ ويٌنه له تيٌپه رينى ده نگ له نيٌو ليٌوه كان پيتى «ب» و «م» دروست ده بيٌت.\nبه لاٌم بوٌ دروست بوونى پيت، شتيٌكى ديكه پيٌويسته; ئه گه ر شويٌنى گوٌتنى پيٌت به ته نيايى بهس بووايه، له يهك شويٌن دا، هيچ كات دوو يان سىٌ پيت دروست نه ده بوو. له كاتيٌكا له ويٌنه ى سه رهوه ده بينين دوو پيتى «ب» و «م» له يهك شويٌن دروست ده بن. دياره كه چوٌنيه تى گوٌتنى پيتى «ب» له شويٌنى دا له گهلٌ چوٌنيه تى دروست بوونى پيتى «م» جياوازه. بهم حاله ته كه پيته كانى ههم شويٌن ليٌك جودا ده كاتهوه، پيٌى ده لٌيٌن سيفهت. هه لٌبهت ئه مه بهو مانايه نيه كه ئهو پيتانه ى به ته نيايى له يهك شويٌن ده رديٌن، سيفه تيان نه بيٌت; به لٌكو ئهم پيتانهش هه نديٌك سيفه تيان هه يه كه پيٌى ده ناسريٌن. كهوايه چوٌنيه تى و تايبه تمه ندى جوٌراوجوٌر كه له هه ر پيت هه يه، سيفه تى پىٌ ده لٌيٌن. بوٌ ويٌنه هه ندىٌ پيت له كاتى گوٌتنيان، به رايى ههوا ده گرن (سيفه تى شيددهت) و، له هه نديٌكى ديكه به رايى ههوا ناگيريٌت.\nسيفه ته كان سىٌ كه لٌكيان هه يه\nيه كهم، دوو پيتى ههم شويٌن ته نيا به يارمه تى سيفه ته كان ليٌك جودا ده بنهوه; وه كو دوو پيتى «سين» و «زا» كه ئه گه ر سيفه تى جه هر له پيتى «زا» نه بووايه، ده بووه «سين».\nكه لٌكى دووه مى سيفه ته كان، جوان و باشتر گوٌتنى پيته كانه، كه\nكه لٌكى سىٌيهم ئهوه يه، به يارمه تى سيفه ته كان، پيته به هيٌزه كان له پيته لاوازه كان ده ناسريٌنهوه و، ئهم ناسينه له ئيدغام كاريگه رتره. (هه لٌبهت ئهم ناسينه، ته نيا بوٌ تيٌگه يشتنى باشترى بابه تى ئيدغامه و، هه رگيز بهم مانايه نيه كه ئيٌمه به ناسينى پيتى لاواز و پيتى به هيٌز، به دلٌى خوٌمانهوه ئيدغاميان بكه ين، چونكه له خويٌندنهوه دا ئيجتيهاد ناكرىٌ.)\nراده و ناوى سيفه ته كان\nزانايانى زانيارى خويٌندنهوه، راده ى سيفه ته كانيان جياواز ناو بردووه; هه ندىٌ چل و چوار سيفه تيان داناوه; هه ندىٌ چوارده سيفهت و هه نديٌكى ديكهش ههثده سيفهت و... كه ئيٌمه ليٌره دا به ناوبانگترينيان ديٌنين.\nئهم سيفه تانه به دوو ده سته دابهش ده بهن:\nده سته ى يه كهم: ئهو سيفه تانه ى كه سيفه تى دژى خوٌيان هه يهو، به سيفه ته بنه مايه كان ناو نراون و راده يان 10 سيفه ته.\nده سته ى دووهم: ئهو سيفه تانه ى كه دژى خوٌيان نيه و سيفه تى گچكه نه.\nسيفه ته بنه مايه كان\n1ـ «جَهر»: جه هر له زمان دا به واتاى «ئاشكرا بوون - ده نگى به رز» و، له ته جويد دا بريتيه له: «ئاشكرابوونى ده نگى پيٌت له به ر له رزينى تيٌله ده نگيه كان له كاتى گوٌتنى پيت».\nئهو پيتانه ى سيفه تى جه هريان هه يه، هه ژده پيتن: «ء - ب - ج - د - ذ - ر - ز - ض - ط - ظ - ع - غ - ق - ل - م - ن - و- ى».\n2ـ «هَمس»: هه مس دژى جه هرهو، له زمان دا به ماناى «شاردراوه بوون - ده نگى هيٌواش» و، له ته جويد دا بريتيه له: «ده نگى هيٌواشى پيت له به ر نه له رزينى تيٌله ده نگيه كان له كاتى گوٌتنى پيت».\nئهو پيتانه ى كه ئهم سيفه ته يان هه يه، ده پيتن و، لهم رسته يه كوٌبوونه تهوه: «فَحَثَّهُ شَخْصٌ سَكَتَ». تايبه تمه ندى ئهم سيفه ته ئهوه يه كه لهو پيتانه ى ئهم سيفه ته يان هه يه، فو له شويٌنى گوٌتنى پيت ده كرىٌ.\n3ـ «شِدة»: شيددهت له زمان دا به ماناى «هيٌز - قاييم - توانا» و، له ته جويد دا بريتيه له: «گرتنى ده نگ يان ههوا له كاتى گوٌتنى پيت» كه له ويٌك كهوتنى به تهواوه تى ئه ندامه به رههم هيٌنه ره كانى پيته له كاتى گوٌتنى.\nئهو پيتانه ى كه ئهم سيفه ته يان هه يه، هه شت پيتن و، لهم رسته يه دا كوٌبوونه تهوه: «اَجَدْتُ طَبَقَكَ».\n4ـ «رِخْوَة»: ريخوهت دژى شيدده ته و له زمان دا به ماناى «سستى» و، له ته جويد دا بريتيه له: «هه بوونى ده نگ يان ههوا له كاتى\nگوٌتنى پيت»، كه له ئاكامى نزيك بوونهوه ى ئه ندامه به رههم هيٌنه ره كانى پيته له كاتى گوٌتنى.\nئهو پيتانه ى كه ئهم سيفه ته يان هه يه پازده پيتن، كه بريتين له: «ث - ح - خ - ذ - ز - س - ش - ص - ض - ظ - غ - ف - و - هـ - ى».\nپيٌنج پيتى «ر - ع - ل - م - ن»، كه ئهم رسته يه پيٌك ديٌنن: «لِنْ عُمَرْ» له نيٌوان شيددهتو ريخوهت دان. ئهم پيتانه كه نه به رايى ههوا به تهواوى ده گرنو نه به رايى ههوا به تهواوى به رئه دهن، به لٌكو حاله تيٌكى مام ناوه نديان هه يه.\n5ـ «استعلاء»: ئيستيعلا له زمان دا به ماناى «داواى بلند بوون كردن» و، له زاراوه ى ته جويددا بريتيه له: «هه لٌكشانى ره گى زمان به رهو سه راپيته ى زار له كاتى گوٌتنى پيت».\nبه هوٌى ئهم سيفه تهوه، ده نگى پيت قه لٌهو ده بيٌت كه بهم حالٌه ته ده گوٌترىٌ «تفخيم».\nئهو پيتانه ى ئهم سيفه ته يان هه يه بريتين له: «خ - ص - ض - ط - ظ - غ - ق».\n6ـ «استفال»: ئيستيفال دژى ئيستيعلايهو، له زمان دا به ماناى «داواى نهوى بوون كردن» و، له زاراوه ى ته جويد دا بريتيه له:\n«داكشانى ره گى زمان به رهو خوارهوه له كاتى گوٌتنى پيت».\nئهم سيفه ته ده بيٌته هوٌى لاواز و زراث بوونى پيت له كاتى گوٌتنى.\nبيٌجگه لهو پيتانه ى سيفه تى «استعلاء»يان هه يه، ئهوانه ى ديكه هه موويان سيفه تى «استفال»يان هه يه.\n7ـ «اطباق»: ئيتباق له زمان دا به ماناى «پيٌكوه نووساندن و له سه ر يهك دانانى دوو شته» و، له زاراوه ى ته جويد دا بريتيه له: «پيٌكوه نووسانى به شيٌك له زمان به سه راپيته ى زارا دا».\nئهم سيفه ته ده بيٌته هوٌى قه لٌهو بوونى ئهو پيتانه ى سيفه تى «اطباق»يان هه يه له پيته كانى ديكه كه سيفه تى «استعلاء»يان هه يه.\nئهو پيتانه ى سيفه تى «اطباق»يان هه يه بريتين له: «ص - ض - ط - ظ».\n8ـ «انفتاح»: ئينفتاح دژى ئيتباقه و، له زمان دا به ماناى «كراوه» و، له زاراوه ى ته جويددا بريتيه له: «دووربوونهوه ى پاتى زمان له سه راپيته ى زار له كاتى گوٌتنى پيت».\nبيٌجگه له چوار پيتى «اطباق» ئهوانه ى ديكه هه موويان سيفه تى «انفتاح»يان هه يه.\n9ـ «اذلاق»: له زمان به ماناى «تيژى و رهوانى زمان» و، له زاراوه ى ته جويد دا بريتيه له «به تيژى گوٌتنى پيته له شويٌنى به زار داهيٌنانى».\nئهو پيتانه ى ئهم سيفه ته يان هه يه بريتين له: «ب - ر - ف - ل - م - ن».\n10ـ «اصمات»: له زمان دا به ماناى «به رايى گرتن» و، له زاراوه ى ته جويددا بريتيه له «به قورس و سه ختى گوٌتنى پيت - ه».\nبيٌجگه لهو پيتانه ى سيفه تى «اذلاق»يان هه يه، ئهوانه ى ديكه سيفه تى «اصمات»يان هه يه.\nده بىٌ بلٌيٌين هه ندىٌ له زانايانى ته جويد، «اذلاق» و «اصمات» به سيفه تى پيت دانانيٌنو، له كردهوهش دا كه لٌكيٌكى له خويٌندهوه ى قورئان دا نيه.\nسيفه ته كانى كه دژيان نيه\n1ـ «صفير»: له زمان دا به ماناى ده نگىٌ وه كو ده نگى بالٌداره كان ده لٌيٌن و، له زاراوه ى ته جويد دا بريتيه له: «ده نگى فيتييٌكه كه له كاتى گوٌتنى سىٌ پيتى (ص - س - ز) ده بيسترىٌ». هه لٌبهت «صفير» له «ص» له «ز» زياتر و، هه روه ها «ز» له «س» زياتره.\n2ـ «تَفَشّى»: به ماناى بلاٌوبوونهوه ى ههوايه له كه شى زاردا له كاتى گوٌتنى پيتى «ش».\n3ـ «نَفث»: به ماناى فوكردن له سه رى زمانه، ئهم سيفه ته تايبهت به پيتى «ث»ه.\n4ـ «تكرير»: به ماناى له رزينى سه رى زمان له كاتى گوٌتنى پيتى «ر».\n5ـ «استطاله»: به ماناى كيٌشانى ده نگى پيته له سه ره تاى ته نيشتى زمان تا كوٌتايى. ئهم سيفه ته تايبه تى پيتى «ض»ه. دريٌژ بوونى شويٌنى گوٌتنى ده بيٌته هوٌى ئهوه كه ده نگ به دريٌژايى شويٌنى گوٌتنى پيت بكيٌشرىٌ.\n6ـ «انحراف»: به ماناى كشان و خواربوونى پيت به رهو شويٌن يان سيفه تى پيتى ديكه يه.\nله به ر ئهوه ى دوو پيتى «ل» و «ر» هه نديٌك جار قه لٌهو و، هه نديٌك جاريش باريك و لاواز ده گوٌتريٌن، بوٌيه ئهم سيفه ته تايبهت بهم دوو پيته يه.\n7ـ «لين»: به ماناى نه رمى و، بريتيه له «نه رم گوٌتنى پيت» و، سيفه تى دوو پيتى «و» و «ى»ى ساكين كه پيتى پيٌشو سه ردار «مفتوح» بيٌت.\n8ـ «غنه» ده نگيٌكه له كه شى لوت ديٌته ده ر و، سيفه تى دوو پيتى «م» و «ن»ه. تهواوترين شيٌوه ى «غنه» كاتيٌكه كه ئهم دوو پيته شه دده يان له سه ر بيٌت.\n9ـ «نَبْرَة»: به ماناى «ده سه لاٌت و زال بوونه»، ئه مه سيفه تى تايبه تى پيتى هه مزه يه و، مه به ست قورسى و تيژى تايبه تى ئهم پيته يه. له به ر ده سه لاٌت و زالٌ بوونى پيتى هه مزه به سه ر پيته كانى ديكه ناويان ناوه «اَثْقَلُ الحروف» و، ئهم تايبه تمه ندى يه بوويته هوٌى ئهوه ى كه له خويٌندنهوه دا ئه حكامى جوٌراوجوٌرى وه كو «كوژاندنهوه، گوٌرين، هاسان كردن و...» بوٌى داببرن تا قورسايه تيه كه ى كهم بيٌتهوه.\nفايده ى سيفه تى «نبرة» جيا كردنهوه ى هه مزه له ئه لفه.\n10ـ «قلقله»: به ماناى جوله يه و، له زاراوه ى ته جويددا بريتيه له: «ئازادكردن و پيٌشان دانى ده نگى پيته له كاتى ساكين دا».\n«قلقله» له كوٌبوونهوه ى دوو سيفه تى «جهر و شدت» له يهك پيت پيٌك ديٌت; له به ر ئهوه ى به هوٌى سيفه تى «شدّت»، ده نگى پيٌت له كاتى ساكين بوون به تهواوى ده گيرىٌ و، تا شويٌنى گوٌتنى به ره لٌلاٌ نه بيٌت، پيت ناگوٌترىٌ و ده نگ نابيسترىٌ.\nپيته كانى كه سيفه تى «قلقله»يان هه يه بريتين له «ب - ج - د - ط - ق»، كه لهم رسته يه كوٌبوونه تهوه: «قُطْبُ جَدّ».\nپيتى هه مزه هه رچهن هه ر دوو سيفه تى «جهر و شدّت»ى هه يه، به لاٌم به هوٌى هه بوونى سيفه تى «نبرة» له سيفه تى «قلقله» بى نياز بووه.\n«قلقله» له كوٌتايى وشه و كاتى راوه ستان به رچاوتره له كاتيٌك دا كه له ناوه ندى وشه دايه، ئه گه ر شه دده ى هه بيٌت و، له كاتى راوه ستان ساكين بيٌت، «قلقله» لهويش به رچاوتره و، ده بىٌ له «قلقله»ى پيته كانى شه دده يان نيه ئاگامان لىٌبيٌت به شيٌوه ى شه دده دار\nدابهش كردنى سيفه ته كان له روانگاى به هيٌزى و لاوازى\nده بىٌ بزانين كه هه ندىٌ له سيفه ته پيته كان «به هيٌز» و، هه نديٌكى ديكهش «لاواز»ن.\nسيفه ته به هيٌزه كان\nله سيفه ته بنه مايه كان كه دژيان هه يه: «جهر - شدت - استعلاء - اطباق - اصمات».\nله سيفه ته كانى دژيان نيه: «صفير - قلقله - تكرير - انحراف - تفشى - استطاله - غنه».\nسيفه ته لاوازه كان\nله سيفه ته بنه مايه كان كه دژيان هه يه: «همس - رخوت - توسط - استفال - انفتاح - اذلاق».\nله سيفه ته كانى دژيان نيه: «لين».\nله باره ى ئهوه ى كه چ پيتيٌك به هيٌزه و چ پيتيٌك لاوازه، ده كرىٌ بلٌيٌين ئه گه ر پيتيٌك زياتر سيفه تى به هيٌزى هه بيٌت، ئهو پيت به هيٌزه و، ئه گه ر پيتيٌك زياتر سيفه تى لاوازى هه بيٌت، ئهو پيت لاوازه، به پيٌى ئهم گوٌته يه، پيتى «ط» به هيٌزترين و، پيتى «ف» لاوازترين پيته.\nجه دوه لى سيفه ته پيته كان به پيٌى راده ى سيفه تى به هيٌز و لاواز:\nپيتسيفه ته بنه مايه كان، كه دژ يه كنسيفه ته كانى دژيان نيهژماره ى سيفه تى به هيٌزژماره ى سيفه تى لاواز\nهمزهشدّت، جهر، اصمات، استفال، انفتاحنبرة42\nباءشدّت، جهر، انفتاح، استفال، اذلاققلقله33\nتاءشدّت، همس، انفتاح، استفال، اصمات-23\nثاءهمس، رخوت، استفال، انفتاح، اصمات-14\nجيمشدّت، جهر، استفال، انفتاح، اصماتقلقله42\nحاءهمس، رخوت، انفتاح، استفال، اصمات-14\nخاءهمس، رخوت، استعلاء، انفتاح، اصمات-23\nدالشدت، جهر، انفتاح، استفال، اصماتقلقله42\nذالجهر، رخوت، انفتاح، استفال، اصمات-23\nراءجهر، توسط، انفتاح، استفال، اذلاقتكرير24\nزاءجهر، رخوت، استفال، انفتاح، اصمات صفير33\nسينهمس، رخوت، استفال، انفتاح، اصماتصفير24\nشينهمس، رخوت، استفال، انفتاح، اصماتتفشى24\nصادهمس، رخوت، استعلاء، اطباق، اصماتصفير42\nضادجهر، رخوت، اطباق، استعلاء، اصماتاستطاله51\nطاءجهر، شدت، استعلاء، اطباق، اصماتقلقله6-\nظاءجهر، رخوت، اطباق، استعلاء، اصمات-41\nعينجهر، توسط، انفتاح، استفال، اصمات-23\nغينجهر، رخوت، استعلاء، انفتاح، اصمات-32\nفاءهمس، رخوت، استفال، انفتاح، اذلاق--5\nقافشدت، جهر، استعلاء، انفتاح، اصماتقلقله51\nكافشدت، همس، استفال، انفتاح، اصمات-23\nلامجهر، توسط، استفال، انفتاح، اذلاق-14\nميمجهر، توسط، استفال، انفتاح، اذلاقغنه24\nنونجهر، توسط، استفال، انفتاح، اذلاقغنه24\nواوجهر، رخوت، استفال، انفتاح، اصماتلين24\nهاءهمس، رخوت، استفال، انفتاح، اصمات-14\nياءجهر، رخوت، استفال، انفتاح، اصماتلين24\n«تفخيم و ترقيق»\n«تفخيم»: له زمان به ماناى «گهوره كردن» و، له زاراوه ى ته جويد دا بريتيه له: «قه لٌهو گوٌتنى پيت، به شيٌوه يهك كه زار له گوٌتنى پر بيٌت».\n«ترقيق»: به ماناى «باريك كردن و له قه لٌهوى كهم كردنهوه يه» و، له زاراوه ى ته جويد دا بريتيه له: «باريك و زراث گوٌتنى ده نگى پيت».\nپيته كانى «استعلاء» هه موو ته فخيم ده بن و، پيته كانى «اطباق»، واتا «ص - ض - ط - ظ» ته فخيميان زياتره.\nپيته كانى «استفال» ته رقيق ده بن، بيٌجگه له دوو پيتى «ر» و «ل» كه هه ندىٌ جار ته فخيم ده بن.\nراده ى ته فخيمى پيته كانى «استعلاء»\nراده ى ته فخيمى پيته كانى «استعلاء» له زوٌرهوه به رهو كه مهوه بريتيه له:\n1ـ پيتى «استعلاء» كورسى ئه لفى مه ددى بيت; وه كو: قال.\n2ـ پيتى «استعلاء» سه ردار بيٌت (به بىٌ ئه لفى مه ددى); وه كو: قَتَلَ.\n3ـ پيتى «استعلاء» بوٌردار بيٌت; وه كو: قُلْ - يَقُولُ.\n4ـ پيتى «استعلاء» ساكين بيٌت; وه كو: يَقْتُلُ.\n5ـ پيتى «استعلاء» ژيٌردار بيٌت; وه كو: قِتال - قيل.\nته فخيم و ته رقيقى ئه لفى مه ددى\nئه لفى مه ددى په يرهوى له پيتى پيٌش خوٌى ده كات، ئه گه ر پيتى پيٌشى ته فخيم بيٌت، ئه لفيش ته فخيم ده بيٌت و، ئه گه ر ته رقيق بيٌت، ئهويش ته رقيق ده بيٌت; وه كو: يُقَالُ (ته فخيم) - يَشَاءُ (ته رقيق).\n« اِمالَة »ى ئه لفى مه ددى\n«اماله» به ماناى «مه يل كردن - كشان» و، له ته جويد دا بريتيه له: «كشانى ئه لفى مه ددى به رهو ياى مه ددى».\n(هه لٌبهت له خويٌندنهوه كانى ديكه، بيٌجگه له «عاصم»، «اماله» سه ر «فتحه» به رهو ژيٌر «كسره»يش هاتووه)\nئه گه ر ئه لفى مه ددى له چلوٌنايه تى سروشتى خوٌى كه ته رقيقه بكريٌتهوه و، به رهو ياى مه ددى بكيٌشرىٌ، ده لٌيٌن ئه لف «اِماله» بووه.\n«اماله»ى ئه لفى مه ددى دوو جوٌره: «اماله»ى گهوره - «اماله»ى گچكه.\n«اماله»ى گهوره: بهو مانايه كه ئه لفى مه ددى تا راده يه كى زوٌر به رهو ياى مه ددى بكيٌشرىٌ.\n«اماله»ى گهوره له روايه تى «حفص» له «عاصم» ته نيا له يهك وشه دا هاتووه و، ئهويش ئه لفى مه ددى دواى پيتى «ر» له وشه ى «مَجْريها» له «سووره تى هود» كه ده بىٌ له به رچاو بگيرىٌ.\n«اماله»ى گچكه: بهو مانايه يه كه ئه لفى مه ددى تا راده يه كى كهم له چلوٌنايه تى سه ر «فتحه» به رهو ياى مه ددى بكيٌشرىٌ، ئهم جوٌره «اماله» له روايه تى «حفص» نه هاتووه.\nئه حكامى «تغليظ» و «ترقيق»ى پيتى «ل»\n«تغليظ» هه روه كو وشه ى «تفخيم»ه و، بوٌ پيتى «ل» به كار ده بردريٌت.\n«ل» له هه موو شويٌنيٌك ته رقيقه، مه گه ر له وشه ى پيروٌزى «الله» كه ئه گه ر له پيٌش ئهم وشه پيروٌزه، بزويٌنى سه ر يان بوٌر بيت، «تغليظ» ده بيٌت; وه كو: اَللَّهُ - اِنَّ اللّهَ - يَعْلَمُ اللّهُ - يَدُ اللّهِ\nبه لاٌم ئه گه ر له پيٌش وشه ى پيروٌزى «اللّه» بزويٌنى ژير بيٌت، «ل» ته رقيق ده بيٌت; وه كو: لِلّهِ - بِسمِ اللّه - يُرِدِ اللّه - يَسْتَغْفِرِاللّه - يَجِدِاللّه\nئه حكامى «تفخيم» و «ترقيق»ى پيتى «ر»\nله پيٌش ده ست پيٌكردنى ئه حكامى ته فخيم و ته رقيق ده بى سرنج بده ينه دوو خالٌ:\nخالٌى يه كهم: به شيٌوه ى گشتى سه ر و بوٌر هوٌى ته فخيم و، ژيٌر هوٌى ته رقيقى پيتى «ر»يه.\nخالٌى دووهم: هه ر پيتيٌك كه بكهويٌته سه ر ئه لفى مه ددى،\nسه رداره، وه كو: «رَازِقُ». هه ر پيتيٌك كه بكهويته سه ر واوى مه ددى بوٌرداره، وه كو: رُوُحُ. هه ر پيتيٌك بكهويته سه ر ياى مه ددى، ژيٌرداره، وه كو: رِيحُ.\nمه رجه كانى ته فخيمى «ر»\nئه لف: «ر» جولاٌو:\n1ـ «ر» سه ردار; وه كو: رَبِّ ذُومِرَّة - قُدِرَ - رَازِقٌ - فِراراً\n2ـ «ر» بوٌردار; وه كو: رُحَمَآءُ - فُرُطاً - مُنْتَشِرٌ - رُوحُ - غُرُوراً - سيرُوا\nب: «ر» ساكين:\n1ـ «ر» ساكين، پيتى پيٌشى سه ردار; وه كو: يَرْضى - اَلْقَمَرْ\n2ـ «ر» ساكين، پيتى پيٌشى بوٌردار; وه كو: قُرْبَان - دُسُرْ\n3ـ «ر» ساكين، پيتى پيٌشى ساكين و، پيتى پيٌشتريش سه ردار; وه كو: اَلْفَجْرْ - عَشْرْ\n4ـ «ر» ساكين، پيتى پيشى ساكين و، پيتى پيٌشتريش بوٌردار; وه كو: عُسْرْ - يُسْرْ\n5ـ «ر» ساكين، پيٌشى ئه لفى مه ددى; وه كو: نَارْ - اَبْصَارْ\n6ـ «ر» ساكين، پيٌشى واوى مه ددى; وه كو: نُورْ - غَفُورْ\nئه گه ر له حاله تى سىٌيهم دا، پيتى ساكينى پيٌش «ر»، پيتى «ى» بيٌت، لهم كاته دا پيتى «ر» له جياتى ته فخيم، ته رقيق ده بيٌت; وه كو: خَيْرْ - سَيْرْ - طَيْرْ - غَيْرْ\nمه رجه كانى ته رقيقى «ر»\n«ر» ژيٌردار; وه كو: رِجَالٌ - اَرِنَا - نُذُرِ - رِيحٌ - اَمْرى\n1ـ «ر» ساكين، پيتى پيشى ژيٌردار; وه كو: اَلاِْرْبَةِ - عَسِرْ\n2ـ «ر» ساكين، پيتى پيٌشى ساكين و پيتى پيٌشتريش ژيٌردار; وه كو: ذِكْرْ - سِحْرْ\n3ـ «ر» ساكين، پيٌشى ياى مه ددى; وه كو: قَديرْ - يَسيرْ\n1ـ «ر» ساكين، پيتى پيٌشى ژيٌردار، ئه گه ر له دواى «ر» پيتى «استعلاء» بيٌت، ته فخيم ده بيٌت (به مه رجيٌك له يهك وشه دا بن); وه كو: مِرْصَاداً - لَبِالْمِرْصَادِ - اِرْصَاداً - قِرْطَاس - فِرْقَة\n2ـ «ر» ساكين، كه له دواى هه مزه ى په يوه ند هاتبيت و، پيتى پيش وى ژيٌردار بيٌت، ته فخيم ده بيٌت; وه كو: اِرْتَبْتُمْ - لِمَنِ ارْتَضى -\nاِرْجِعُونِ - رَبِّ ارْجِعُونِ\nلهم چهن وشه ى خوارهوه، پيتى «ر» ساكين به هه ر دوو شيٌوه ى ته فخيم و ته رقيق ده خويٌندريٌتهوه:\n1ـ فِرْق (سورة الشعراء): هوٌى ته فخيم ئهوه يه پيتى «استعلاء» له دواى «ر» هاتووه. ته رقيقه كه شى له به ر ئهوه يه پيتى «ر» ساكين له نيٌوان دوو پيتى ژيٌردار دايه.\n2ـ مِصْرْ - قِطْرْ (له كاتى راوه ستان): هوٌى ته فخيم، پيتى «استعلاء» له پيٌش «ر» دايه. ته رقيقه كه شى له به ر ئهوه يه پيتى پيٌشى ساكين و پيتى پيٌش تريش ژيٌرداره.\n3ـ يَسْرْ «سورة الفجر» - نُذُرْ «سورة القمر» - اَسْرْ «له هه ر كوىٌ» له كاتى راوه ستان به دوو شيٌوه ى ته فخيم و ته رقيق ده خويٌندريٌتهوه. ئهوانه ى «ر» به ته فخيم ده خويٌننهوه، ياساى ته فخيم له به رچاو ده گرن و، كه سانىٌ كه «ر» به ته رقيق ده خويٌننهوه، ده قى ئهم وشانه يان له به رچاو گرتووه كه: «يَسْرى - نُذُرى - اَسْرى» بوونهوه و پيتى «ى» كوژاوه تهوه.\n* پيتى «ر» له وشه ى «مَجْريها» له سووره تى هود، ته رقيق ده بىٌ، چونكه ئه لفى مه ددى دوايى ئهو «اماله»ى گهوره ده بيٌت.\n* لهو وشانه دا كه پيتى «ر» شه دده ى له سه ره، ته نيا يهك «ر» ديٌته ژمار و، ياساى ته فخيم و ته رقيقى «ر» بوٌى له به رچاو ده گيرىٌ.\nوشه ى «ادغام» له زمان دا به واتاى «له نيونان» هاتووه و، له زاراوه ى ته جويد بريتيه له: «كوژاندنهوه ى پيتيٌكى ساكين و شه دده داركردنى پيتى دوايى».\nبه واتايه كى ديكه پيتى يه كهم له نيٌو پيتى دووهم بزر ده بيٌت و، ده بيٌته هوٌى كوشرانى پيتى دووهم (شه ده); وه كو: «مِنْ نَارِ» كه ئه گه ر «ن»ى ساكين بكوژيٌتهوه و له جياتى نونى «نار» شه دده دار بكريٌت، ده لٌيٌن ئيدغام ئه نجام بووه: «مِنْ نَار = مِنَّار»، بوٌيه هه ميشه ئيدغام ده بيٌته شه دده داربوونى پيت.\nپيتى كوژراوه «مُدْغَمْ» و، پيتى دوايى كه شه دده دار بووه «مُدْغَمٌ فيه» پىٌ ده لٌيٌن.\nقازانجى ئيدغام، بوٌ هاسانى ئاخافتنه; واتا ئه گه ر پيتيٌك جاريٌك بگوٌترىٌ و خيٌرا هه ر ئهو پيته يا پيتى وه كو وى دووپات ببيتهوه، ئه مه بوٌ ده زگاى ئاخافتن قورس و گرانه، بوٌيه به هوٌى ئيدغام ئهم\nقورساييه لاده بردريٌت.\nجوٌره په يوه ندييه كانى دوو پيت\nدوو پيت له روانگاى په يوه ند له گهلٌ يه كتر چوار جوٌرن:\n1ـ دوو پيت وه كو يهك «متماثلين»: دوو پيت كه له گوٌتن و له سيفه ته كان وه كو يهك بن، ئهويش ته نيا بوٌ پيتيٌك بوٌ خوٌى پيٌش ديٌت; وه كو: (د - د)، (س - س)، (م - م)، (ع - ع).\n2ـ دوو پيتى هاوجسن «متجانسين»: دوو پيت كه شويٌنى گوٌتنيان له زار يه كه، به لاٌم سيفه ته كانيان جياوازه; وه كو: (ح - ع)، (ت - د - ط)، (ص - س - ز)، (ث - ذ - ظ)، (ب - م - و).\n3ـ دوو پيتى نزيك به يهك «متقاربين»: دوو پيت كه له شويٌنى به زار داهيٌنان و سيفه ته كان ليٌكهوه نزيك بن.\nنزيكى له سيفهت ئهوه يه كه دوو پيت له زوٌربه ى سيفه ته كان هاوبهش بن. نزيكى له شويٌنى به زار داهيٌنان ئهوه يه كه له نيٌوان شويٌنى به زارداهيٌنانى دوو پيت، شويٌنى ديكه نه بيٌت; وه كو: (د - ج) كه سيفه ته كانيان ليٌكهوه نزيكه، هه روه ها وه كو: (ق - ك)، (ذ - ت)، (ل - ن - ر).\n4ـ دوو پيتى دوور له يهك «متباعدين»: دوو پيت كه شويٌنى به زارداهيٌنانيان ليٌكهوه دور بيٌت.\nجوٌره ئيدغاميه كان و بابه ته كانيان به پيٌى روايه تى «حفص» له «عاصم»\n1ـ ئيدغامى دوو پيتى وه كو يهك «متماثلين»:\nدوو پيتى وه كو يهك ئيدغام ده بن، بهو مه رجه ى، پيتى يه كهم ساكين بيت; وه كو: قُلْ لا - رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ - كَمْ مِنْ - عَنْ نَفْس - قَدْ دَخَلُوا - اَوْ وَزَنُوا.\n2ـ ئيدغامى دوو پيتى هاوجسن «متجانسين»:\nله روايه تى «حفص» ته نيا لهم چهن نمونه ى خوارهوه ئه نجام ده بيٌت:\n* «ب» ساكين له ميم; وه كو: اِرْكَبْ مَعَنَا (له قورئان دا ته نيا يهك نمونه هه يه، ئهويش له ئايه تى 42 ى سووره تى هود). ده بىٌ بلٌيٌين كه «حفص» ئه مه ى به ئيزهارى پيتى «ب»ش خويٌندووه.\n* (ت - د - ط) دوو به دوو له گهلٌ يه كتر: اَثْقَلَتْ دَعَوَاللَّه - هَمَّتْ طائفَةٌ - قَدْ تَبَيَّن - بَسَطْتَ (له مه ى دوايى دا ئيدغام ناتهواوه، كه دوايى له سه رى ده دويٌين).\n* (ث - ذ - ظ) دوو به دوو له گهلٌ يه كتر; وه كو: يَلْهَثْ ذلِكَ - اِذْ ظَلَمُوا - اِذْ ظَلَمْتُمْ\n3ـ ئيدغامى دوو پيتى نزيك به يهك «متقاربين»:\n* «ل» ساكين له پيتى «ر»; وه كو: قُلْ رَبى - بَلْ رَبُّكُمْ (به لاٌم له «بَلْ رَانَ» له سووره تى «المطففين» كه نه ته نيا «ل» ده گوٌترىٌ، به لٌكو\nسه كتيشى هه يه; واتا له سه ر «بَلْ» به بىٌ هه ناسه كيٌشان، ده بى ده نگ ببردرىٌ و دوايى وشه ى «ران» بگوٌترىٌ).\n* «ن» ساكين له «ل - ر»; وه كو: مِنْ لَدُنْك - اِنْ لَمْ - مِنْ رَبِّكُمْ - مِنْ رَسُول (به لاٌم له «مَنْ رَاق» له سووره تى «القيامة» وه كو «بَلْ رَانَ» پيٌويستى به سه كته).\n* «ق» ساكين له پيتى «ك»; وه كو: اَلَمْ نَخْلُقْكُمْ (له قورئان دا ته نيا ئهم يهك نمونه هه يه، ئهويش له سووره تى «المرسلات»).\nئيدغامى گچكه و ئيدغامى گهوره\nئيدغامى گچكه: ئيدغاميٌكه كه تيٌيدا پيتى «مدغم» ساكين بيٌت (كه به راستى ئيدغاميش هه روايه); وه كو: قَدْ دَخَلُوا - مِنْ رَبِّكُمْ\nئيدغامى گهوره: جوٌره ئيدغاميٌكه كه تيٌيدا پيتى «مدغم» جوله رهو، ئه گه ر له پيتى دوايى ئيدغام بكريٌت، روونه كه له سه ره تا «مدغم» ساكين و دوايى پيدغام ئه بيٌت، له به ر ئهوه ى كه ئيدغام له دوو قوٌناغ ئه نجام ئه بيٌت، پيٌى ئه لٌيٌن ئيدغامى گهوره; وه كو: مَكَّنِى (كه ده قه كه ى «مَكَّنَنِى» بووه) - لاَ تَأْمَنَّا (كه ده قه كه ى «لاَ تَأْمَنُنَا» بووه) كه به پيٌى روايه تى «حفص» له «عاصم» ئيدغامى گهوره بوونه.\nتهواوى بابه ته كانى ئيدغامى گهوره، له ريٌنووسى قورئان\nله به رچاو گيراوه، واتا به شيٌوه ى ئيدغام نووسراون. كهوايه قارى قورئان نابىٌ له چوارچيوه ى روايه تى «حفص» له «عاصم» لهوانه زياتر ئيدغامى گهوره ئه نجام بدات; بوٌ ويٌنه «قَالَ لَهُمْ» ئيدغام نابيٌت، يان «اِنَّهُ هُوَ»، يان «اِنَّكَ كُنْتَ» و، ئهوانه ى كه له روايه ته كانى ديكه بيٌجگه له «عاصم» ئيدغامى گهوره ئه نجام بووه.\nئيدغامى تهواو و ناتهواو\nئيدغامى تهواو: ئيدغاميٌكه كه تيٌيدا پيتى «مدغم» به تهواوى له ناو چووبيٌت و، هيچ شويٌنهوارى له قسه دا نه مابيٌت; وه كو: اِنْ لَمْ - هَمَّتْ طَائِفَة (بنه ماى ئيدغاميش هه روايه).\nئيدغامى ناتهواو: ئيدغاميٌكه كه سيفه تيٌك له سيفه ته كانى «مدغم» مابيٌت و، «مدغم» به تهواوى له ناو نه چيٌت. به گشتى كاتيٌك ئه مه روو ئه دا كه پيتى ساكين له پيتى بزويٌن دار به هيٌزتر بيٌت. بابه ته كانى ئيدغامى ناتهواو بريتين له:\n1ـ ئيدغامى ناتهواوى «ن» ساكين له دوو پيتى «و - ى» كه سيفه تى «غوننه»ى نون له كاتى ئيدغام ده مينيٌتهوه; وه كو: مِنْ وَلِىّ - مَنْ يَفْعَلْ\n2ـ ئيدغامى ناتهواوى «ط» ساكين له پيتى «ت» كه سيفه تى «اطباق»ى پيتى «ط» ده مينيٌتهوه و، ئهو كات «ت» شه دده دار ده بيٌت;\nوه كو: بَسَطْتَ - فَرَّطْتُ - اَحَطْتُ - فَرَّطْتُمْ\n3ـ ئيدغامى ناتهواوى «ق»ى ساكين له پيتى «ك» كه سيفه تى «استعلاء»ى پيتى «ق» ده مينيٌتهوه و، ئهو كات پيتى «ك» شه دده دار ده بيٌت; وه كو: اَلَمْ نَخْلُقْكُمْ\nويٌنه ى سه رهوه ته نيا ئيدغاميٌكه بهو شيٌوه يه كه پيتى «ق» له پيتى «ك» ئيدغام ئه بيٌت، ئهويش له سووره تى «المرسلات» دايه و، له هيچ جيٌگايه كى ديكه ى قورئان پيتى «ق»ى ساكين له پيٌش «پيتى «ك» نه هاتووه. گوٌتنى ئهم خالٌه پيٌويسته كه ئهم وشه يه به ئيدغامى تهواويش ده خويٌندريٌتهوه، هه رچهن هه ر دوو شيٌوه ى ئيدغام لهم وشه يه دروسته، به لاٌم ئيدغامى تهواوى باشتره.\nله ريٌنووسى هه نديٌك قورئان دا بوٌ ريٌنويٌنى قارى له ئيدغامى تهواو پيتى «مدغم» كه ساكينه به بىٌ نيشانه و، پيتى «مدغم فيه» به نيشانه ى شه دده دار ديار كراوه; وه كو: قُلْ لَهُمْ (قُل لَّهُمْ) - قَالَتْ طائِفَةٌ (قَالَت طَّائِفَةٌ) - اِذْ ظَلَمُوا (اِذ ظَّلَمُوا) - قُلْ رَبِّ (قُل رَّبِّ)\nبه لاٌم له ئيدغامى ناتهواو دا پيتى «مدغم» به بىٌ نيشانه و، پيتى «مدغم فيه»يش به بىٌ نيشانه ى شه دده ديار كراوه; وه كو: بَسَطْتَ (بَسَطتَ) - فَرَّطْتُمْ (فَرَّطتُمْ)


گوتاری کوردیی بۆ شرۆڤەی جینۆساید بە زمانی بکەرەکانی – پەڕە 24 – Knwe.org\nسەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » گوتاری کوردیی بۆ شرۆڤەی جینۆساید بە زمانی بکەرەکانیپەڕە 24\nالبربریة المعاصرة، الانفال والابادة الجماعیة في كردستان العراق\nگوتاری کوردیی بۆ شرۆڤەی جینۆساید بە زمانی بکەرەکانی\nنووسین چ وەک شرۆڤە لە میدیاکان یان وەک کتێب و نامیلکەی شرۆڤەیی یان وەک دیکۆمێنتەری زۆرن لەسەر ئەو تاوانانەی دەچنە خانەی جینۆسایدکردنی گەلی کوردەوە کە بەزمانی کوردی بڵاوکراوەتەوە، بەڵام ئەوە بەشێکە لەو پاساوەی کە رووناکبیرانی عەرەب و ئەوانی تر کە دەیهێننەوە بۆ بێئاگابوونیان لەو تاوانانەو دەرنەبڕینی هەڵویست لە هەمبەر تاوانەکان، بۆیە شرۆڤەکردن و خستنەڕووی تاوان و جینۆسایدەکانی وەک ئەنفال و کیمیاباران و کۆمەڵکوژیی خەڵکی سڤیل بە زمانی عەرەبی و بە زمانە زیندووەکانی دیکەی جیهان هەم دەبێتە مایەی بڕینی ئەو پاساوە لەلایەک و هەم دەشبێتە مایەی موخاتەبەکردنی ئەو میللەتانەی کە هەر بەڕاستی لە جینۆسایدی گەلی کوردستان بێئاگان.\nکتێبی البربریة المعاصرة، الانفال والابادة الجماعیة في كردستان العراق»ی نووسەرو رۆژنامەنووس عەدالەت عەبدوڵڵاش کە رۆژی 14/4/2019 و لە چوارچێوەی هەفتەیادی 121ساڵەی رۆژنامەنووسیی کوردیدا خرایەڕوو و بە ئیمزای نووسەر لە ساڵۆنی کوردستانی نوێدا پێشکەش بە ئامادەبووان کرا، یەکێکە لەو بابەتانەی کە لەبارەی جینۆسایدی ئەنفال و کیمیابارانەوە دژ بەگەلی کورد کە لێیەوە موخاتەبەی رووناکبیران و خوێنەرانی عەرەب دەکات.\nگۆران فەتحی: كوردستانی نوێ لەدرێژەی كۆڕو چالاكییەكانیدا، هەفتەیەكی رووناكبیریی لەژێر ناوی «لەحزوری خاوەن شكۆدا ساز کرد» كە تا 24ی نیسانی خایاند و ناساندنی پێنج كتێبی لەخۆگر.\nوەک سەرەتای هەفتە رووناکبیرییەکە بە كتێبی البربریة المعاصرة، الانفال والابادة الجماعیة في كردستان العراق»ی كاك عەدالەت عەبدوڵڵا دەست پێدەكەین، كە سەبارەت بە شاڵاوە بەدناوەكانی ئەنفالە كە 182 هەزار هاووڵاتی سڤیلی كوردی تێدا شەهیدو بێ سەروشوێن بوون.\nنووسەرو رۆژنامەنووس عەدالەت عەبدوڵڵا، تائێستا چەندین كتێب و سەدان بابەت و لێكۆڵینەوەی بەهەردوو زمانی كوردی و عەرەبی لە رۆژنامە و گۆڤارو سایتە كوردیی و عەرەبیەكاندا بڵاوكردۆتەوە.\nبێگومان ئەنفال كارەسات و زامێكی گەورەیە لە جەستەی میللەتەكەماندا، لەپاڵ كیمیابارانی هەڵەبجە و چەندەها كارەساتی تر كە بەدەستی رژێمی بەعسی سەدامی بەسەر كوردی باشووردا هاتووە.\nهەڵبەتە ئەم كتیبەش دەچێتە ئەو چوارچێوەیەوەو بە زمانی عەرەبیش دەیەوێت کە موخاتەبەی عەرەب دەكات كە لە عیراقدا لەگەڵیاندا دەژین، کە تائێستا بەشێكی زۆریان لە ئازارو نەهامەتییەكانی كورد نەگەیشتوون یان لەبارەی كوردەوە بەهەڵەدا براون.\nئەم هەوڵەی نووسەریش بۆ ئەوەیە کە بەشێک لەئازارەكانی كورد بەگوێی رۆشنبیران و سیاسییەکانی عەرەبدا بدات و ئاشنایان بكات بە مەینەتییەکان. جگە لەوەش ئەم كۆڕە هاوکاتە لەگەڵ 31 ـەمین ساڵیادی شاڵاوەکانی ئەنفالدا.\nزۆر سوپاس بۆ هەموولایەكتان، بەخێربێن ئەرکتان كێشا سوپاسی كوردستانی نوێ دەكەم كە ئەركی سپۆنسەری كردنی كتێبەكەیان گرتە ئەستۆ، دیارە بەشێكی زۆری ئەو كتێبانەی یان ئەدەبیاتی ئەنفال بە گشتی لەدوای راپەڕینەوە بۆ ئێستا بەپلەی یەكەم بە زمانی كوردی بووە و ئەمەش بۆ خۆی بۆ دروستكردن و بیناكردنی هۆشیاریی بەرامبەر بە تاوانی ئەنفال كارێكی زۆر باشە، بەڵام ئێمە پێویستمان بەوەیە وەك چۆن گەلانی تر كە خاوەن ئەزموونی تراژیدیی لەم بابەتەن، پێویستیان بەوەیە كە تاوانەكانی كۆمەڵكوژیی بكەنە بنەمایەك بۆ گەیشتن بە مافی چارەنووسیان و یەكلاكردنەوەی چارەنووسی سیاسیی خۆیان. ئەگەر لە چوارچێوەی دەوڵەتێكدا بێت یان ئەگەر خۆیان لە بەرامبەر دەوڵەتێكی تردا بن بەهایەکی سیاسی بدەن بە نەتەوەی خۆیان.\nبۆیە گرنگی قسەكردن و نووسین و وتن لە بارەی ئەنفال و جینۆساید بە زمانەكانی تر نەك هەر تەنها عەرەبی، هەم بایەخی سیاسی هەیە، هەم نەتەوەیی وەك چۆن لایەنێكی مرۆییشی تێدا هەیە.\nمرۆڤ خۆشحاڵە كە بۆ نموونە لەم پێشەنگایەی كۆتایی كتێبی نێودەودەوڵەتی هەولێر كۆمەڵێك كتێبمان بینی كە كراونەتە زمانی عەرەبی و زمانەكانی تر، بەڕێزێك پێموابێ كوردی ڕۆژئاوایە بە حەوت موجەلەد جینۆسایدی شنگالی نووسیوەتەوە كە لە راستیدا من كە بینیم دڵم پێی خۆش بوو، سەنتەری بێشكچی كردوویەتی و هەوڵی تری لەو بابەتە زۆرە، بەڵام هێشتا دەتوانین بڵێین نەبووەتە كارێكی دامەزراوەیی كە ئەوەیان زۆر گرنگە وای لێبکرێت.\nبە درێژایی چەند ساڵی رابردوو زۆر بۆنە هەبووە كە بەشداربووین تێیدا لەگەڵ كۆڕی رۆشنبیرانی عەرەب یان نووسەرانیاندا، یەكێك لەو بابەتانەی كە رووبەڕوومان دەبێتەوە و رەخنەمان لێ دەگرن، ئەوەیە پێمان دەڵێن ئێوە كاتێك باسی جینۆساید كردنی گەلی كورد دەكەن، بە پلەی یەكەم ئەدەبیاتتان ئەدەبیاتێكی بازنەییە لەناو نەتەوەی خۆتانداو ئەدەبیاتێك نییە پەخش بێت بۆ دنیاو ئەو رەخنەیەش پێموایە لە جێی خۆیەتی، ئەگەرچی رەنگە بۆ هەندێك لە رۆشنبیرانی عەرەب جۆرێك بێت لە بیانووهێنانەوە.\nلێرەوە دەمەوێت بەخێرایی بچینە سەر ناوەڕۆكی كتێبەكە كە ئەم كتێبە زیاتر كتێبێكی فیكریە و هەوڵی دواندنی فیكر و عەقڵی عەرەب دەدات، بە تایبەتی لەو ئاستەدا كە ئێمە كێشەیەكی گەورەمان لەگەڵ بەشێكی زۆری وڵاتانی عەرەبیدا هەیە، تەنانەت دوای دادگاییكردنی تاوانبارانی ئەنفالیش كە هێشتا بڕێكی زۆر گومان لەسەر ئەم تاوانە هەیەو بەڵگەش لەسەر ئەوە ئەوەیە لە زۆر كاتدا هەوڵدراوە ئەم بۆنەیە بگوازرێتەوە بۆ ئەو وڵاتانە، بەڵام بە زیاتر لە بیانوویەك كە بە بەردەوامی زیاتر بیانووەكانیان ئەوەیە رەنگە تەقاندنەوەی یان وروژاندنی ئەم كەیسانە، ببێتە هۆی جۆرێك لە قۆستنەوەی وەک ئەوان خۆیان پێی دەڵێن زایۆنیزم و ببێتە مایەی لەبەریەک هەڵوەشاندنی جیهانی عەرەبی و ترسیان لەوەیە لە راستیداو بە پلەی یەكەمیش سورییەكان رۆڵیان هەیە لەم بابەتەدا، ئەگەرچی ئێمە ئاگادارین ئێستا بەشێك لە كوردانی رۆژئاوا خەریكی نووسین و تۆماركردنی ئەو تاوانانەن كە دەرهەق بە كورد كراوە چ لە باشوور و چ لە پارچەكانی تری كوردستان. بەڵام ئەوە پەیوەندیی بە بارودۆخێكی تایبەتی سوریاوە هەیە، ئەگەرنا پێموایە بەشی هەرە زۆری وڵاتانی عەرەبی لەگەڵ وروژاندنی كەیسی ئەنفالدا نین و ئەمەش هۆكاری زۆرە كە ئێمە لەم كتێبەدا باسمان كردووە.\nوەكو باسمكرد، نووسین بە زمانی عەرەبی، كلیلێکی كاركردنە لەسەر ئەم كەیسە، ئەگەرنا لەوە گرنگتر زمانزانی نییە بە تەنها، بەڵكو تێگەیشتن و زانینی بیرو عەقڵی ئەوی ترە، كە ئەویش جیهانی عەرەبییە. ئەم رەهەندە زۆر گرنگترە، چونكە تۆ ئەگەر ئاگاداری ئەدەبیانی جیهانی عەرەبی نەبیت لەبارەی تێگەیشتن و سەیركردنیان بۆ هەموو ئەو میللەتانەی كە لە چوارچێوەی ئەوەی خۆیان پێی دەڵێن نیشتمانی عەرەبی و ئەوانت نەخوێندبێتەوەو ئەدەبیاتیانت نەپشكنیبێت لەبارەی چۆنێتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەی فرە پێكهاتەییدا، لە وڵاتە عەرەبییەکاندا، زۆر زەحمەتە بە ئاسانی باگراوەندو بنەمای فیكری مامەڵە و رەفتاری دەوڵەتە عەرەبیەكان و بە تایبەتی دەوڵەتێكی وەك عیراق لە سەردەمی بەعس و بەعسی سوریادا تێبگەیت كە بەرامبەر بە كورد هەیانبووە.\nبۆیە بەشی زۆری وتارەكان وتاری فیكرین بۆ دواندن و موخاتەبەكردنی بیرو فكری عەرەبی.\nلە یەكێك لە نووسینەكاندا بە (ناوی الانفال و الاسلام في ثنائیة الذات و الاخر) دوو چەمک هەیە كە لەسەری راوەستاوین چەمکی شوناس (ناسنامە) و باسی ئەو پەیوەندیەم كردووە كە لە نێوان ئێمە و جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا هەیە، چونكە ناسنامەی ئێمە لە ئەدەبیاتی بەعس و لە ئەدەبیاتی بەشێك لە وڵاتانی عەرەبی لە قۆناغی بەعسدا، ناسنامەی نەتەوەیەكە زۆرجار وا خراوەتەڕوو كە مورتەدن و واتە موسوڵمان نین و ئەمانە جگە لەم رەهەندە ئاینییەکە و تەنانەت خەڵكی هەڵگەڕاوەن لە دەوڵەت و خەڵكی یاخین و زاراوە باوەكەیان پێدەگوترێ (مورتەد)، واتە ناسنامەی ئێمە لە پێش ئەوەی لەناوت بەرن، دەبێت شوناست پێبدەن و دەبێ وێنەیەكت بۆ دروست بكەن كە وێنەیەك بێت شەرعییەت بدات بە دۆسێی كۆمەڵكوژی. هەرخۆی ناولێنان لە خودی زنجیرە شاڵاوەكە بە ناوی ئەنفال، كۆمەڵێك ئاماژەی سیمبۆلۆژیە بۆ حەڵاڵكردنی پرۆسەكە و شەرعیەتدان بە پرۆسەكە.\nتۆ ناتوانی لەوە تێبگەیت كە بۆچی ئەم ناوە دینیە كۆنانە كە بەشێكی زۆری هی سەردەمی فتوحاتی ئیسلامییە دەنرێت لە پرۆسەكە ئەگەر لە ئامانجی سیاسی و ئایدۆلۆژی بەعس تێنەگەیت لە رەوایەتی دان بە شاڵاوی ئەنفال.\nبۆیە بەشێكی زۆری ئەو چەمکانەی كە بەعس بەكاری هێناوە چ لەبارەی شوناس چ لەبارەی دووانەی خود و ئەویتر و ئەو دوالیزمایەی كە بەعس بەكاری دەهێنێت. ئێمە بۆ نموونە بە تایبەتی ئەگەر ئەوەی گوێی لە تۆماری دەنگی عەلی حەسەن مەجید گرتبێت، دوالیزمێكی تریشی بەكارهێناوە تێیدا، بۆ نموونە ئەو خەڵكەی كە لەناوچە ئازادكراوەكانن وا ناویان دەبات كە ئەمانە خەڵكێكن وەكو ئاژەڵ دەژین لەو شاخ و كێوانە ئێمە پێویستمان بەوە نییە. واتە وێنەكە لێرە وێنەی دەوڵەت وەك وێنەی نوێنەرایەتیكردنی مۆدێرنێتە تازەگەریی پیشان دەدات كە دەوڵەتی بەعس لە راستیدا لەم ئاستەدا نەك بە قسەی ئێمە و لێكۆڵینەوەی نووسەرانی ئێمە، بەڵكو بەشێكی زۆری بیرمەندانی عەرەب خۆیان دان بەوەدا دەنێن كە کەموکورتی گەورە لە پرۆسەی تازەكردنەوەی دەوڵەت لە جیهانی عەرەبیدا کەموکورتییەکە نەك تەنها بۆ نموونە پێكهاتەیەكی وەك كورد لەناو ئەو جیهانەی كە پێی دەوترێت و خۆیان ناوی لێدەنێن جیهانی عەرەبی چارەنووسێكی نادیاری هەبێت، بەڵكو بەهۆی ئەوەوە تەنانەت بەشێكی زۆری كەمینە نەتەوەییەكانی تریش ناتوانن بە مافی خۆیان بگەن.\nبۆیە وێناكردنی تۆ لە دوالیزمێكدا تۆ وەك دواكەوتوو وەك كێوی لەو شاخ و داخانە و وێناكردنی تۆ وەك ئەوەی تۆ ناتوانیت لەگەڵ عەقڵی ئابووریی سەردەمدا یان پێشكەوتنی ئابووری سەردەمدا بگونجێیت بۆ نموونە عەلی حەسەن مەجید: دەڵێت من كەی پێویستم بە كشتوكاڵی ئەم لادێ نشینانە هەیە، پێویستە هەرهەموویان دووربخەینەوەو دەوڵەت توانای بەخێوكردنی هەموو كەسێكی هەیە، ئەو گرێیدەدات بە فیكری مۆدێرنێتەو پیشاندانی دەوڵەت لە عیراقدا وەك دەوڵەتێكی مۆدێرن كە پێویستە هەموو ئەو سەرزەمینانەی كە پێچەوانەی بیری مۆدێرنن بسڕدرێتەوە. بۆیە ئەمە یەكێكە لەو دوالیزمانەی كە بەعس زۆر بەكاریهێناوەو لەسەر ئاستی جیهانی عەرەبیش بەكاریهێناوەو لە خستنەڕوویدا لە جیهانی عەرەبیدا، زیاتر ئێمەی وەك هەڵگەڕاوەو نەك تەنها بە رەهەندە سیاسییەكەی، بەڵکو رەهەندە كۆمەڵایەتیەكەشی بەو مانایەی ئەمانە هەڵگەڕاونەتەوە لە پرۆسەی نوێكردنەوەی كۆمەڵگەی دەوڵەتی عیراق کە گوایە لە سەردەمی بەعسدا دەستیپێكردووە.\nناونانی کتێبەکەش بەم ناوەوە چیرۆكێكی خۆی هەیە، كە دكتۆر فالح عەبدولجەبار خوالێیخۆشبێت لەچەند ساڵی رابردوودا هات بۆ فێستیڤاڵی گەلاوێژ، ئەوكاتە ئێمە لە گۆڤاری ئەنفال پێموابێت ئەو كاتە مامۆستا محەمەد-یش لەگەڵماندا بوو، پێویست بوو چاوپێكەوتن لەگەڵ كۆمەڵێك لەو رۆشنبیرە عەرەبانە بكەین كە مام جەلال دەعوەتی كردبوون بۆ بۆنەیەك، فالیح یەكێك بوو لەو كەسانەی كە من چووم بۆئەوەی چاوپێكەوتنی لەگەڵدا بكەم لەسەر مەسەلەی تاوانی كۆمەڵكوژی بەرامبەر بە كورد، زۆر دڵگران بوو لەسەر ئەوەی ئێمە وەكو كورد هەندێك لە دەستەواژە بەكاردەهێنین بۆ ئەم رووداوە كە دەستەواژەیەك نییە لە ئاستی ناولێنان بێت لە رووداوەكە و بە دڵنیاییەوە كە ئەو ئەم قسەیە دەكات باکگراوندێكی فیكری و ئاگاداری ئەزموونی گەلانی تری دنیایە كە كاتێك تۆ تووشی تراژیدیای نەتەوەیی لەم بابەتە دەبیتەوە، چۆن بایەخ بە سیستمی ناولێننان دەدەن بە شێوەیەك كە لەئاست رووداوەكەدا بێت، ئەو زۆر بێتاقەت بوو، كە ئێمە زۆرجار وشەی پرۆسە یان كارەسات بەكاردەهێنین، بە تایبەتی وشەی پرۆسە بەلای ئەوەوە وشەیەك بوو كە وشەیەكی بێگوناهە و دەربڕی رووداوەكان نییە. بێگومان من لەوكاتەدا لەناو هەندێ لە پرسیارەكاندا وشەی پرۆسەم بەكارهێنا و رێی لێ گرتم و وتی: «هیوادارم وشەی پرۆسە بەكارنەهێنیت، چونكە قێزەونی تاوانەكە دەرناخات، بێگومان من بیانوویەكم بۆ هێنایەوەو وتم من رۆژنامەنووسم و دەبێت بە پیشەیی هەڵسوكەوت بكەم . وتی راستە، بەڵام تۆ مێژوو دەنووسیتەوە، تۆ كاتێك قسە لەگەڵ مندا دەكەیت و بۆچوونەكانی من دەنووسیتەوەو مێژوو تۆماردەكەیت، كەواتە گرنگە لەم ساتەوەختەوە بڕیار بدەیت كە ئەوەی بەسەرتاندا هاتووە چی روویداوە و وتی من داواتان لێدەكەم و تكاتان لێدەكەم ناوی ئەوەی كە بەسەر ئێوەدا هاتووە وەك نەتەوەیەك لە تراژیدیای ئەنفال و تاوانەكانی تر ناوی لێبنێن بەربەرییەت بێگومان لە دوای چاوپێكەوتنەكە هەندێك مشتومڕی لاوەکیمان كرد كە واتە هەندێ ڕاوبۆچوون هەیە كە بەربەریەت جۆرێكە لە سوکایەتی بە گەلی بەربەر واتە ئەمازیغییەكان. دوای ئەوە هەندێ روونكردنەوەی دا و خۆشم دوایی كە بەدواداچوونم كرد بۆم دەركەوت كە ئەو رەخنەیە لە جێی خۆیدا نییەو وشەی بەربەریەت لە وشەی برابرین ی ئینگلیزییەوە وەرگیراوەو ئینگلیزەكانیش لە یۆنانییەكانەوە وەریانگرتووە، یۆنانیەكان وشەی بارباریۆسیان بەكارهێناوە بۆ ئەو یۆنانییانەی كە هاووڵاتی یۆنانی نین و دواكەوتوون و هەڵگری عادەت و تقالیدی كلاسیكی یۆنانین كە بەسەرچووە. دوای كە بەدوایدا چووین سەیردەكەین كە وشەی بەربەریەت زۆر لەوە كۆنتریشە و رەهەندی تریشی هەیە كە لای رۆمانیەكان لە رۆمای كۆن دژی جەرمانییەكان دژی كەڵتیەكان لەدژی زۆر نەتەوەی تر، بەڵام ماناكەی وەكو دەستەواژەكە بۆ ئەو گروپانە بەكاردەهێنرێت كە دواكەوتوون و لە دەرەوەی شارستانیەتن كە ئاگاداری دنیای پێشكەوتوو نین. بێگومان د. فالیح عەبدولجەباریش بڕێك لە وردەكاری لە بارەی ئەمەوە خستەڕوو.\nلە وتارێكی تردا باسی ئەنفال دەكەین وەكو راستییەك كە دوورخراوەتەوە، واتە ناونیشانی نووسینەكەش بەم شێوەیەیە (الانفال كحقیقە مستبعدة ملاحظات حول الخطاب العربي) لێرەدا باسی ئەوە دەكەین بۆ ئەوەی لە ئەنفال تێبگەین.\nیەكەم: ئەوەیە كە دەوڵەت و كۆمەڵگە لە جیهانی عەرەبیدا هەریەكە و رۆڵێكی ئۆرگانی خۆی دەگێڕێت و هیچ كێشەیەك لە نێوانیاندا نییە، واتە یەكێك لە گریمانەكانی ئەم گوتارە ئەوەیە كە دەوڵەت و كۆمەڵگە لە جیهانی عەرەبیدا هیچ كێشەیەك لە نێوانیاندا نییەو پەیوەندییەكەیان پەیوەندییەكی هارمۆنییەو گرفتێكی دیاریكراویان لە نێواندا نییە كە ئەمە لە راستیدا وێنەیەكی ناڕاستە و ئەم وێنەیە كە نەك ئێمە بەدرۆی بخەینەوە، بەڵكو ئەوە خۆشیانن بەلای كەمەوە ئەو رۆشنبیرانەیانن كە لە تاراوگەن و ئازادیی ئەوەیان هەیە كە قسە لەسەر راسیتی جیهانی عەرەبی بکەن بۆ بە درۆخستنەوەی ئەم گریمانەیە.\nدووەم: باسی ئەوە دەكات كە عەرەب دوژمنێكی هاوبەشی هەیە كە زایۆنیزمە و رووبەڕووبونەوەی زایۆنیزم مەسەلەیەکی ناوەندییە سەبارەت بەوان و هەموو کێشەکانی تر لاوەكین، ئەمە تەنها خۆی بەسە بۆئەوەی بەشێكی زۆری ئەو جیاوازییە نەتەوەیی و مەزهەبیانە هەر هەمووی سەرکوت بكرێن یان بخرێنە لاوەو هەموو ئەوەی پێی دەوترێت هەوڵی سیاسی وەبەرهێنانی تێدا بكرێت لەو ململانێیانەی كە پێیان دەوترێت ململانێی عەرەبی.\nسێیەم: ئەو سەرزەمینەی پێی دەووترێت نیشتمانی عەرەبی، سەرزەمینێكی هاوبەشە واتە جیهانی عەرەبی هەمووی یەك چارەنووسی هەیە لەكاتێكدا راستی جیهانی عەرەبی خۆی ئەوەمان پێناڵێت و لانیكەم كتێبێكی زۆر باشی د.بورهان غەلیون هەیە بە ناونیشانی (المحنة العربیة الدولة ضد الامة) واتە مەینەتی عەرەب دەوڵەت دژی نەتەوەیەو بە وردەكاریی زۆرەوە باسی دەكات و هەتا لەكۆتاییدا دەگاتە سەر عیراقیش و باسی جەزائیر دەكات باسی ئەزموونی سادات دەكات و دێتە سەر عیراقیش باسی ئەوە دەكات كە چۆن ئەم دەوڵەتە كە پێی دەوترێت دەوڵەتی عەرەبی لە راستیدا لە پرۆسەی خۆنوێكردنەوەدا شكستی هێناوە، چونكە پرۆسەی خۆنوێكردنەوە پشت بە كۆمەڵێك چەمک نابەستێت یەكێك لەو چەمکانە نیشتمانپەروەرییە کە خۆی دەرگا دەكاتەوە بۆئەوەی تەماشاكردنی دەوڵەت بۆ هاووڵاتییەكانی بە چاوێكی نیشتمانی بێت، جیاوازیی نەكات لە نێوان پێكهاتەكانیدا و دەڵێت كاتێك دەوڵەت پشت بەم چەمکە نابەستێت و پێیوایە كە خۆی تازە دەكاتەوە، شكستی پڕۆژەی خۆنوێكردنەوە لێرەوە سەرهەڵدەدات، بۆیە پێیوایە كە لە بنەڕەتدا ئەم سەرزەمینەی كە پێدەگوترێت جیهانی عەرەبی سەرزەمینێكی هاوبەش نییە بگرە هەریەكێش لەو وڵاتانەش كە ئەوان بە زاراوەیەكی تر پێیدەڵێن دول القطری و لەناو هەر یەكێكیش لەم وڵاتانەدا دنیایەك کێشەی گەورە هەن، كە هەندێكیان تەقیونەتەوە وەك لە ئەزموونی عیراق و ئەزموونی ئێستای یەمەن و سوریادا دیارە، بەڵام هەندێكیان هێشتا دوادەخرێن بۆ سەردەمێكی تر كە بە دڵنیاییەوە ئەوانیش دەتەقنەوە، بۆیە ئێمە باسی ئەوەمان كردووە كە یەكێك لەو كارەساتە گەورانەی كە تاوانی ئەنفالی دروست كردووە گوتاری عەرەبی خۆیەتی كە ناتوانێت توانای لەخۆگرتنی جیاوازییەكانی كۆمەڵگای هەبێت لەناو كۆمەڵگەكانی جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا.\nلە شوێنێكی تردا دێینە سەر رۆشنبیرانی عەرەب كە زۆر جار لێرەدا بەشێوەیەك لەشێوەكان هەوڵمانداوە نزیککردنەوەیەکی زانستی ئەوە بكەین كە دەڵێت: رۆشنبیرانی عەرەب چۆنن؟ چونكە هەریەكێكمان بە بەردەوامی رەخنەیەكی زۆرمان لە ئەزموونی رۆشنبیرانی عەرەب هەیە بەرامبەر بەدۆسێ سیاسی و نەتەوەییەكان، ئێمە بڕوامان وایە كە رۆشنبیرانی عەرەب بە گشتی كراوە نەبوون لەگەڵ ئەو تاوانانەی كە بەرامبەر بە ئێمە كراوەو بەرامبەر بە دۆسیەكەشمان. لە راستیدا ئەمە دیدێكی ئایدۆلۆژییەو خزمەتی ئێمە ناكات چونکە:\nیەكەم: لە واقیعی سیاسیی و كۆمەڵایەتی و ئابووریی كۆمەڵگە عەرەبییەكاندا خۆیان لەو سەردەمانەی كە ئەو تاوانانەی دژ بەئێمە دەكرێت.\nدووەم: لە واقیعی ئەوەی رۆشنبیرانی عەرەب خۆیان تێیدا دەژین لەناو ئەو وڵاتانەی كە پێیان دەگوترێت وڵاتانی عەرەبی لەم ئاستەدا من هەوڵمداوە رۆشنبیرانی عەرەب پۆلێن بكەم بۆ سێ جۆر:\nجۆری یەكەم: ئەوەیە كە بە ئاشكرا لەسەردەمی بەعس پشتیوانیان لەو تاوانانە كردووە كە روویداوە و ئەمانە لەو گروپە لە رۆشنبیرانی عەرەبن كە بۆ نموونە بیرمەندێكی وەك د.شاكر نابلسی پێیان دەڵێت: ئەمانە ئەوانەن كە بە كۆبۆناتی نەوت ژیاون و نەوتی دزراوی گەلانی عیراق، سەدام حسێن بەشێك نەوتی بۆ دانابوون لە بەرامبەر ئەوە هەموو رۆشنبیرانی سەربە دەزگا رەسمییەكانی دەوڵەت بەكاردەهێنران بۆئەوەی هەموو تاوانێك دابپۆشن و شەرعیەتیش ببەخشن بە هەموو ئەو پرۆسانەی كە تاوانكردنن بەرامبەر بە گەلانی ناوچەكە.\nبەڵام لە چوارچێوەی پۆلێنكارییەكەدا گروپێکی تری رۆشنبیرانی عەرەبمان هەیە كە ئەمە بۆمان دەرنەدەكەوت تا لەگەڵیان دانەنیشتینایەو لەم چەند ساڵەی رابردوو دەتوانین بڵێن لە دوای راپەڕینەوە كۆمەڵێك برادەر بووین بە بەردەوامی پەیوەندیمان هەبووە لەگەڵ بەشێك لەو رۆشنبیرانەی عەرەب كە خۆمان سەردانی وڵاتەكانمان كردووە بەهەر بۆنەیەك بووبێت یان ئەوان هاتبێتن بۆ ئێرە بانگێشتكراون، تێگەیشتوین كە جۆری دووەم: گروپێکی ترن لە رۆشنبیرانی عەرەب كە ئاگاداری ئەم تاوانانە نین و ئاگاداری وردەكارییەكانی نین كاتێكیش كە لێیان دەپرسیت چۆن دەكرێ ئاگاداری ئەم تاوانە گەورانە نەبن، هەندێكیان بیانوویەكیان هەبوو كە دەتوانین بڵێین مەعقولە، یەكێك لە بیانووەكان ئەوە بوو كە ئەوەی كە سەرچاوەی زانیاری بووە بۆ رای گشتی عەرەبی بریتی بووە لە دەزگای راگەیاندنی فەرمی دەوڵەت و جارێك یەكێك لە تێبینیە هەرە سەرنجڕاكێشەكانی ئەوە بووە كە تاوانی ئەنفال ئەوەی ئێوە باسی دەكەن بەو ژمارە گەورەیە تەنانەت عەدنان موفتی وتارێكی هەیە دەڵێت كە بە هەیكەلم وت شتێكی وا روویداوەو بەسەر كورددا هاتووە، تاوانێك هەیە بەناوی ئەنفال وتی شتی وا هەیە؟ شتی وا روویداوە؟ شتی وا مەعقولە؟ واتە نەچۆتە عەقڵییەوە. ئەمە نموونەیەكە و بە دەیان خەڵكی تر.\nگرووپێكی تر لە رۆشنبیرانی عەرەبمان هەیە کە ئێمە هەندێكمان مافیانمان خواردووە و ئاگاداریان نین کە رۆڵێكی زۆر گەورەیان نواندووە لە هەندێك وێستگەی مێژووییدا لە رۆشنبیرانی خۆمان زیاتر بۆ رووداوی ئەنفال یان تراژیدیای ئەنفال ئەم گرووپە ئەو گرووپەن كە پێش رووخاندنی بەعس هەڵوێستیان هەبووە، بەڵام ئێمە ئاگاداریان نین، بەڵام یەك خاڵ هەیە كە دەبێت ئاگاداری بین ژمارەیەكی زۆری ئەم رووناكبیرانەی كە خاوەن هەڵوێست بوون بەرامبەر بە نەتەوەی كورد و هاوسۆز بوون لەگەڵ جینۆسایدی گەلی كورد و دژی بەعس بوون بەشێكی زۆریان ئەمانە لەناو وڵاتی خۆیاندا نەدەژیان، بۆیە پەراوێزێكی زۆری ئازادییان هەبوو و ئەمانە هەموویان لە تاراوگە بوون، هەموویان وڵاتان و دەوڵەتانی عەرەبی خۆیان راویان نابوون، یەكێك لەوانە بۆ نموونە كەنعان مەكیە یە كە من ناتوانم كاتێك كتێبەكانی دەخوێنمەوە لانیكەم كە (القسوة و الصمت) دەخوێنیتەوە بۆت دەردەكەوێت كە ئێمە وەك رۆشنبیرانی كورد و نووسەرانی كورد رەنگە زۆرمان بووێت بتوانین ئەو توانایەی ئەو بەكاربێنین و بتوانین كە كتێبێكی وا بەرهەم بهێنین، دواتر ئەو كتێبە دەنگی دایەوە چونكە بە زمانی ئینگلیزی بوو و زمانی عەرەبی و دواتر وەرگێڕدرا بۆ چەند زمانێكی تر، ئەمە لە سەردەمێكدا بوو كە هێشتا بەعس خۆی ماوە، كاتێك كە دەستیپێكرد كتێبی (جمهوریة الخوف) بەناوی خۆیەوە نەبوو، دوایی كە پێیزانرا، ناچاربوو بەناوی خۆی بڵاوی بكاتەوە و تووشی رەخنەیەكی زۆریش هات كەنعان مەكیە، یەكێكە لەم نموونانەو ناوی تر زۆرە بۆ نموونە هادی عەلەوی بەرامبەر بە جینۆسایدی گەلی كورد نامەی مێژوویی هەیە كە بەرائەت نامەیەك دەنووسێت بۆ منداڵانی هەڵەبجە، واتە تێیدا پیشانی دەدات، ئەوەی روودەدات، ئەو هەست بە شەرم دەكات كاتێك سەیری چاوی منداڵێكی هەڵەبجە دەكات، كاتێك دەبینێت تاوانێكی وا گەورە كراوە بەناوی عەرەبەوە، كە ئەو خۆی دەڵێت: «من بێبەریم لەو تاوانەو لەم عەرەبیبوونەو هەست بە شەرم دەكەم.\nواتە بەشێكی باشی خاوەن هەڵوێست هەن كە پێش ئەوەی بەعس بڕوخێت خاوەن هەڵوێست بوون و لە راستیدا ژمارەیان زۆر زۆرە من باسی هەرە ناودارەكانیان دەكەم كە دابەش دەبن بەسەر ئەڵقەکانی بەرهەمهێنانی رۆشنبیریدا كە دەتوانین بڵێین بە سەدانن. بەڵام ئەو دەنگانە نەبیستراو بوون جۆرێک لە تەعتیمی میدیایی هەبووە لەسەریان.\nلە وتارێكی تردا بە ناوی (القرا‌ءة في البنیة الفكریة الدینیة للارهاب و الابادة الجماعیة البعث نموذجا) باسی ئەوە دەكەین كە تیرۆریست و تیرۆر و لەناوبردنی بە كۆمەڵ هەرهەمووی لە یەك ستاتۆری بیركردنەوەو عەقڵییەتەوە سەرچاوە دەگرێت كە لە راستیدا هەموو رووداوەكان شایەتی بۆ ئەوە دەدەن. بۆ نموونە تاوانی ئەنفال تاوانی شەنگال و تاوانەكانی کە بەرامبەر بە عەفرین كران، هەمووی گوزارشتە لە یەك بنیاتی فیكری و رۆشنبیریی كە دێت ئایین دەكات بە ئایدۆلۆژیاو ئەم ئایدۆلۆژیایە جارێكی تر تەوزیف دەكاتەوە بەپێی ستراتیجی سیاسی بۆ جۆرێك لە بەخشینی شەرعییەت بە تاوان.\nلە كتێبەكەدا باسی ئەوەشمان كردووە كە هەر سەبارەت بەو پۆلێنە سەبارەت بە رۆشنبیران، بۆچی رۆشنبیرانیش سەرەڕای ئەوەی دابەش دەبن بەسەر سێ گروپدا بەڵام بۆ ئەوانیش وان، واتە ئەگەر خوێندنەوەیەكی قووڵتر و دوورتری بۆ بكەین، ئەوانیش هەریەكەیان بەشێك لە پاساوی خۆیان هەیە، چونكە هەندێك لەو ناوانەی كە لە سەردەمی بەعسدا پاڵپشتی تاوانەكانی بەعسیان دەكرد، وردە وردە ئێستا ئاڵوگۆڕ بەسەر بیروڕایاندا هاتووە، زیاتر لە هۆكارێك كە یەكێك لە هۆكارەكان ئەوەیە كە تێگەیشتوون كە لەڕاستیدا بەشێكیان ژیانیان گرێدراوی مەنزومەی ئەو وڵاتەن، واتە هەموویان لەسەر ئەوە ژیاون، دەوڵەت بڕێك لە پارەیان بۆ تەرخان دەكات، بۆئەوەی بژین لەناو دامودەزگای راگەیاندن و رۆشنبیری دەوڵەتدا كاریان كردووە، كە ئیتر ئاوا ناچاربوون پاڵپشتی لە بەعس بكەن، واتە هەندێكیان وا كەوتۆتەوە كە دوای ئەوەی پەشیمان دەبنەوە دەبینین وتاری تر دەنووسن و تێڕوانینی تریان هەیە بەرامبەر بە كورد و دەردەكەوێت كە ئەمانە رەنگە ناچارییەكی ژیانی وای لێكردبێتن هەڵوێستیان وابێت.\nلە کتێبەکەدا بەشێك لە رەخنەکانمان لە ئەزموونی باشووری كوردستان و نەتەوەی كوردیشە بەرامبەر بە تراژیدیای ئەنفال، ئەم شێوازە لەكاركردن زۆر گرنگە و پێویستە بۆئەوەی پیشانی بدەین كە ئێمە نەتەوەیەكین هوشیارین بەرامبەر بە خۆشمان وەكو نەتەوە بەرامبەر بە پێشكەوتنی مێژوویی ئەزموونی خۆمان، واتە هەموو تاوانەكە ناخەینە ئەستۆی بەرامبەر، بەڵام ئێمە بكەری سەرەكی لەوەدا دەبینین. ئەگینا خۆمان بەشێكین لەم تاوانە و ئەمەش گرنگە بۆ پاراستنی بنەمای بابەتی بوون لە نووسینەوە بۆ موخاتەبەكردنی ئەویتر، چونكە ئەویتر ناتوانێت لێت تێبگات، ئەگەر کارلێکی لەگەڵدا نەكەیت، ئەگەر تۆ تەنها ئەو بخەیتە بەرەیەکەوە و پێتوابێت خۆت لەناو ئەم هاوكێشەیەدا تەنها قوربانیت ئەوە هەڵەیە، چونکە لەناو هاوكێشەی ئەنفالدا ئەم نەتەوەیە خۆی بەداخەوە بە هۆی دیاردەی جاشایەتییەوە بەشێكی خۆی جەلادە یان بەلایەنی كەمەوە پاڵپشتی جەلادە.\nگواستنەوەی ئەم وێنەیە بۆ ئەویتر گرنگە بۆئەوەی پیشانی بدەیت كە تۆ خۆشت ئاگاداریت بەرامبەر بە مێژوو و پێشكەوتنی مێژوویی و سیاسی خۆت لەناو ئەم رووداوانەدا كە هەبووە.\nلە بەشێكی تردا باسی رەخنە لە ئیرادەی مەعریفی دەگرین بەو مانایەی كە دامودەزگای بەرهەمهێنانی مەعریفە لە وڵاتی ئێمەدا كۆمەڵێك دامودەزگای زۆر دیاریكراون كە ئێمە شتی زۆر گەورەمان نەكردووە، پیموایە ئەم رەخنەیە بۆ ئێستاش گونجاوە، ئێمە تائێستا 10 فیلمی سینەمایی زۆر باشمان نییە لەسەر تاوانی ئەنفال كە بەزمانە زیندووەكانی دنیا بێت، تائێستا بۆ نموونە دەتوانین بڵێین 10 رۆمانی باشمان نییە كە بە زمانە زیندووەكانی جیهان بێت، من دەزانم رۆمان هەیە كە ئاماژەی بۆ تاوانەكانی ئەنفال و جینۆساید کردووە، بەڵام بە زمانەكانی تر نیمانە و درامامان نییە لەسەر تاوانەكانی جینۆساید، هەموو ئەمانە دەكرێت لە چوارچێوەی رەخنەگرتن لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی مەعریفە لەبارەی تاوانەكانی خۆمانەوە رەخنەیەك بێت و بەردەوام بێت، چونكە تائێستا بەردەوامە.\nلە شوێنێكی تریشدا باسی ئەوە دەكەین كە هەڵەبجە بۆ ئەوەی ببێتە ناونیشان بۆ عیراقی تازە، باسی ئەوە دەكەین هەڵەبجە بۆ ئەوەی ببێتە رەمز بۆ عیراقی نوێ، دەبێت خزمەتبكرێت و عیراقی نوێ خزمەتی بكات. یەكێك لە باشترین پاداشتەكان پێش هەر شتێك ئەوەیە كە بیكات بە پارێزگا كە تائێستا دانی پێدا نانێت و خۆی لێ دەدزێتەوە یان بە شێوەیەكی شەرمنانە هەندێ لە دامودەزگای كردۆتەوە بەناوی حكومەتی عیراقەوە، بەڵام هێشتا نایەوێت پێ لەوە بنێت، چونكە پێویستی بە دەستكاریكردنی دەستوورە و پێویستی بە رازیبوونی زۆربەی ئەندامانی پەرلەمانی عیراقە، نایەوێت بچێتە ژێر باری زیادكردنی پارێزگایەكی ترەوە بە ناوی پارێزگای هەڵەبجە لە ئاستی عیراقدا.\nمحەمەد حەمە ساڵح تۆفیق: دەستخۆشی لە كاك عەدالەت دەكەم راستییەكەی ئەم بابەتەی بەزمانی عەرەبی بەم شێوەیە چارەسەرێکی بەجێیە، لەراستییدا هەموو ئەو میللەتانەی كە جینۆساید كراون، ئەم توخمە هاوبەشە، بۆ ئەرمەن و بۆ جولەكە و بۆ سەرجەمی جینۆسایدەكانی تر بەعسییەكان لەسەردەمی یاسین هاشمی و ساڵی 1937ەوە لە مەسەلەی كەركوكدا و لە مەسائیلی تردا ئەم بابەتانە سەری هەڵداوە، بەڵام بەم شێوازەو بەم شێوەیە كە بەعس پێی گەیشتن بەم جۆرە نەبوو.\nبابەتێكی ترت باس كرد یەكێكی تر لە توخمەكانی جینۆساید نكۆڵیكردنە، بەڵام هیچ كاتێك نەیانوتووە ئێمە دەیكەین هەرچەندە لەبابەتی جولەكەدا هەندێك لەوە ترازاوە راستییەكەی عەقڵیەتی نكۆڵیكردن عەقڵییەتی زمان شیرینییە بەوەی دەیانگوێزینەوە بۆ شاری هاوچەرخ، ئەمانە وایان لێ‌دەكەن کە بە زمانەكەیان بێگومان زمانی عەلی حەسەن مەجید ئەو زمانە خراپە بازاڕییە تەعبیرە لە زمانێكی مێژوویی پێش خۆی، واتە ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ بێ هەستی عەلی حەسەن مەجید و دەگەڕێتەوە بۆ سەروەختێكی فتوحات كە بە شمشێر ئەو بابەتانەیان كردووە.\nبێگومان ئەم مەسەلەی پێش بەعس لە ئاشورییەكان لە سمێلدا سەری هەڵدا كە گرووپێكی ئاشووری داوایان كردووە لە نەتەوە یەكگرتووەكان كە مافێکیان هەبێت لە هەكارییەوە هێنراون بۆ ئەم ناوچانە بەجارێك قەتڵوعام كران، خۆ ئەوانە بەعسیش نەبوون، راستییەكەی ئەم مەسەلەیە دوای بەعسیش هەر هەبووە، ئێمە ئێستاش هەر لەقۆناغی جینۆسایدا دەژین، هیچ پەیوەندییەكی شیعە و سوننەش نییە، لەهەندێك پێچی مێژوودا لەم ساڵانەدا 2014 گروپێك سەروەختی عەبادی گرووپێكی تر كە ئامادەبوون بەدەر لە مەسەلەی مەزهەبییان هەمان شتی بەعس دووبارە بكەنەوە.\nمن یەك ئیجابییات لە كورددا دەبینم هەرچەندە سلبیاتیشمان زۆرە کە لە چارەسەری ئەوەوە ئەگەرچی قەیرانیشمان زۆرە و خۆشمان زەمینە خۆشكەر بووین بۆ هەندێك تاوان و نەخوێندنەوەی هێزی دەوروبەر، بەڵام رۆشنبیریی كورد بەتایبەتی و خەڵكی كورد بە گشتی تائیستا نەیووتووە عەرەب وای لێكردووین، کە ئەوە خاڵێکی ئیجابییە و لە ئەرمەن و جوو یەوانی تر جیای دەکاتەوە.\nبێگومان بەعس لەڕێگەی بیری میشێل عەفلقەوە كە بنیاتنەری بەعسی سوریا و عیراقیشە رەهەندی ناسیۆنالیستی لە ئایدۆلۆژیای بەعسدا بەهێزتركرد، بەڵام لە قۆناغێكی تردا ئەم رەهەندە پاشەكشە دەكات لە بەرژەوەنیی رەهەندێکی تری ئایدۆلۆژیای بەعس كە گرنگیدانە بە ئایین، بەعس لەو ساڵانەی كۆتاییدا پێش ئەوەی بڕوخێت، دەستی كرد بە هەڵمەتی ئیمانی وای پیشان دەدا كە گەڕاوەتەوە بۆ لای ئایین و سەدامیش بەردەوام بەدرێژای ئەو كاتانە بەردەوام قورئانێكی بەدەستەوە بوو وەك ئەوەی ئەو هەڵگری ئایین بووبێت.\nیەكێك لە گرفتەكانمان ئەوەیە كە ئێمە هەمیشە دەربڕینی خواست و ویستەكانمان هەر بە زمانی كوردی بووە، بۆ بەرامبەرەکانمان و هەمیشە بەزمانێك قسەمان كردووە ئەوان كەمتر لێمان تێگەیشتوون، ئەگەرچی من بۆخۆم پێموایە عەرەب هەرگیز لێمان تێناگات و ناشییەوێت لێمان تێبگات، كێشەكە ئەوەیە.\nراستە بابەتی كەركوك بەتەنها پەیوەندیی بە بەعسەوە نییە بەتەنها، بەڵام لەسەردەمی بەعسدا ئەم دووژمنایەتییەی كورد باشتر دەركەوت لە سەردەمێكدا بوو كە بەحوكمی ئەوەی سەردەمی گەشەسەندنی تەكنەلۆژیا و گەیاندن و ئەوانە بوو، زۆرتر خەڵك پێی زانی لە سەردەمی ئیسلامەوە لە سەردەمی پێغەمبەرەوە ئەو كێشەی نێوان عەرەب و غەیرە عەرەب هەر هەیە، بۆیە دەڵێم غەیرە عەرەب چونكە لەو سەردەمە هەر كورد نەبووە، تووشی كێشە بووە، فارس تووشی كێشەبووە، دواتر دەوڵەتانی ئەو میللەتانەی كە لە حاشییەی عەرەب و ئیسلامدا ژیاون، ئەوانە هەمووی تووشی ئەو كێشەیە بوون، بەڵام بۆ ئێمە لەسەردەمی بەعسدا زۆر دەركەوت ئەگەر نەچینەوە سەردەمی ئیسلام. لەسەردەمی عیراقیشدا كە تازە دامەزراوە بەدرێژای هەموو حكومەتەكانی عیراق هیچ كاتێك كەس بڕوای بەوە نەبووە كە مەسەلەیەک هەیە پێی دەوترێت مەسەلەی كورد و ئەم كوردە حەقی خۆیەتی كە لە عیراقیش جیاببێتەوە و هیچ كێشەیەكی نەبووە و هەریەكە و بە شێوەیەك دژایەتی كردووە، بەعس هات بەچەك و بە ئاگر دژایەتی كرد و ئەنفال و هەڵەبجە ترۆپكی ئەو تاوانە گەورانەن كە بەرامبەر بە گەلی كورد كراوەو من بۆخۆم لەگەڵ ئەوەدا نیم رۆشنبیریی عەرەب بتوانێت بەرگریی لە كورد بكات و عەرەب هەمیشە فرسەتیشی هەبووە كە بەرگریی لە كورد بكات، بەڵام نەیكردووە و زۆر بەداخەوە ئەیڵێم بەشی زۆری سیاسی و ئەو رۆشنبیرانەی كە لە سیاسەتەوە نزیكن، سەردەمانێك زۆربەیان لە بەیروت و سوریا ژیاون كە ئەو دوو شوێنە بەراستی من پێموایە ئەگەر مەڵبەندی سەرەكی رۆشنبیرانی عەرەب نەبێت، ئەوا یەكێكە لە مەڵبەندەكان كە لەگەڵ میسرداو لە مەغریبی عەرەبیش بەشی خۆی هەیە. بەڵام ئەوانە بۆچی دوای 1992 هاتنە ئێرەو ئینجا كوردیان بیركەوتەوەو ئەنفالیان بیركەوتەوە لەسەر ئەنفال نووسیان؟ من پێموایە ئەوە کەموکوڕییەکی گەورەیە لە رۆشنبیری عەرەبدا و پێموانییە عەرەب هیچ كاتێك مافی هیچ نەتەوەیەك كە لەگەڵیدا دەژی بسەلمێنێت. خۆ هەر ئێمە نین، مەغریبی عەرەبی هەیە لە میسر قیبتییەكان هەیە راستە مەسەلەكە دینییەم، بەڵام بۆ خۆی ئەوە كێشەی گەورەی عەرەبە و كێشەی گەورەی فیكری و زیهنیی عەرەب و رۆشنبیری عەرەبییە چ تۆ كابرایەكی دەسەڵات بەدەست بیەوێت مافی نەتەوەیەك بسەلمێنێت كە رۆشنبیرەكە خۆی نایسەلمێنێت.\nسێیەم پێموایە ئەوە لەوانەیە غەدر لە راستیەك بكەین بڵیین ئەمریكا دروستكەری سەدام حسێن و ئوسامە بن لادن نییە، من پێم وایە ناڵێم ئەمریكا ئەوانەی هێناوە پەروەردەی كردوون لە منداڵییەوە بەخێوی كردوون بۆئەوەی ببنە خاوەنی ئەو هزرە شۆڤێنییە بكوژە، بەڵام پێموایە هات و سوودی لە عەقڵیەت و پەروەردەی سەدام حسێن وەرگرت و سوودی لە ئوسامە بن لادن وەرگرت لە سعودییەوە بەیارمەتی موخابەراتی سعودی بردی بۆ ئەفغانستان لەوێ ئەوەی پێی كرد پێی كردو دوایی زانی شتەكە لەدەست دەرچووە، خۆشی چوو لەوێ كوشتی و ئێستاش هەموو ئەو گرووپە تاوانكارانەی كە لەم ناوچەیەیدا جمووجۆڵ دەكەن و رمبازێن دەكەن، پێموایە هەمووی بەداخەوە دەستكردی ئەمریكاو ئەوانن، یەك كێشەی تر هەیە بەڕاستی خۆ كێشەكە هەر رۆشنبیری عەرەبی و دەوڵەتە عەرەبییەكان نییە، كە مافی ئێمە ناسەلمێنن! خۆرئاواو ئەوروپا و ئەمریكاش لەم تاوانەدا بەشدارن، چونكە بۆخۆشان كەتەلۆنیا و باسک لەئیسپانیا و لە نێوان فەڕنساو ئیسپانیا ئەوانە نەتەوەن، ئەوانە وەك ئێمەن، خۆرئاوا مافیان ناسەلمێنێت، هیچ جیاوازییان نییە لەگەڵ ئەم دەوڵەتانە، بەڵام لەوێ هێز بەكارناهێنێت، ئەوێ دیموكراسییە تۆ دەتوانیت وەك نیشتمانییەك بژیت هیچ كێشەت نییە. مەسەلەی عیراقی تازە من بمبوورن لەگەڵ ئەو دەستەواژەیەدا نیم، عیراق هەر عیراقە عەقڵ و هزری ئەوانەی ئێستا حوكم دەكەن لە بەغدا هیچ جیاوازیی نییە، بۆیان نەلواوە تائیستا و بارودۆخەكە گۆڕاوە، بارودۆخی نێودەوڵەتی گۆڕاوە، هەر كاتێك یەك دەرفەتیان بۆ بلوێت هیچ جیاوازیان نییە و كەركوكیش باشترین نموونەیە.\nپێموایە ئەركی حكومەت و پەرلەمانی كوردستان ئەوەیە هەندێك دەستەواژە قەدەغە بكات و لەوانە پڕۆسە لە ئەنفالدا، دەستەواژەیەكی تر هەیە كە زۆر زۆر قوربانییەكان ئازار دەدات ئەویش ئەوەیە پاشماوەكانی ئەنفال، بۆیە ئەركی حكومەت و پەرلەمانی كوردستانە كە ئەو دەستەواژانە لە پاش دیراسەكردن دەستەواژەی گونجاو بدۆزێتەوەو بەڕەسمی دانی پێدابنێ و ڕەسمییەتی پێببەخشێت.\nلەوڵاتێكی وەك فەرەنسادا قسە لەسەر ئەوە بكەیت جۆرێك لەگومان بخەیتە سەر هۆلۆكۆست، چەندین مامۆستای زانكۆ لە مێژووی فەرەنسادا پلەکانیان لێ سەندراوەتەوە و لە كارەكانیان دەركراون و لە قاڵب دراون لەپێناوی ئەوەی کەمێک گومانیان خستۆتەسەر ئەو تاوانە.\nئێمە لەبابەتی قوربانیەكانمان کە بابەتێکە پیرۆزیی هەیە نەمانتوانیووە وەكو پێویست کاری بۆ بكەین، دەبێت لاسایی ئەوە بكەینەوە کەوەک كاك شوان دوو سێ بابەتی گرنگی وروژاند، پێموایە كاریگەریی لە عەرەب یان رۆشنبیری عەرەب لە كورد یان لەهەر كەسێكی تر پڕۆسەیەكی دریژخایەنە، واتە بەتایبەت لە دوای جەمال عەبدولناسرەوە راستە پێشتر بەعس لەدایك بووە، بەڵام گروپی بچووك بوون، گروپی پەراوێز بوون، ئەمانە كاریگەرییان نەبووە، بەعس تاساڵی 1955 نزیكەی 55 كەس بوون لە سەرتاسەری هەموو عیراقدا، 55 ئەندامی هەبووە گرووپی بچوك بوون، بەڵام لەدوای هاتنی ناسرەوە ئەوەی لە 1952 لەدایكبووە، ئیتر لەسایەی گوتارێکدا لەدایكبووە گوتاری چەواشەكارە. مەسەلەیەکی مەركەزی هەیە کە فەلەستینە، هەموو جیهان یەكیگرتووە بۆ لەناوبردنی عەرەب لە فەلەستین و لە قودسییەتە ئاینییەكان و بیتولمقدیس و هەموو ئەمانە باگراوندی ئاینی و مەعریفی و هەموو شتێكی خۆیانیان لە شیعر و لەوانە تەرخان كردووە بۆ ئەوەی لەپاڵ ئەمەدا كوردو پێكهاتەكانی تری دراوسێی عەرەب وا نیشانداوە كە بەشێكن لە تاوان لەگەڵ ئەوەی خۆیان پێی دەڵێن زایۆنیزم و ئیمپریالیزمی جیهانی هەموو ئەمانە دروستكردنی كاریگەریی لەسەر كەسێكی وا كە لە منداڵییەوە لە مەكتەب ئەمە دەخوێنێت لە تەلەفزیۆن ئەمە دەبینێت لە مزگەوت ئەمەی پێدەڵێن، لەماڵی باوكی ئەمەی پێدەڵێن، شەهیدی هەیە، هەموو ئەمانە وای لێدێت ئەمە دەبێت بە بەشێك لەجێگیرەکان و پیرۆزیی ئەو.\nكاركردن لەمەدا كارێكی ئاسان نییە، بەڵام ئەزموونیش سەلماندوێتی كە توانیویەتی كاریگەریی دروست بكات لەوانەش كە جەنابت باسی جەنابی مام جەلالت كرد، ئەو رۆشنبیرانەی كە ئەمەیان كردووە، خۆی مانای ئەوەیە درزێك دروستبووە بۆ دروستكردنی كاریگەریی پڕۆسەیەكە بەردەوامە، ئێمە دەبێت خۆشمان بكەر بین تیایدا. لەزمانی كوردیدا ستەم دەكەین بڵێین هیچ نەكراوە، واتە كراوە تۆماركراوە، بەڵام رەنگە مابێت و لەئاستی پێویستدا نەبێت، بەڵام ئەمە دەبێت بەردەوام بێت، ئیشێكە ناوەستێت، ناكرێت بووەستێت، دەبێت بەردەوام بێت، پێشموایە بەكوردی جەخت لە (كوردی) دەكەمەوە رۆمانیش نووسراوە، هەندێك دراماش كراوە لە فیلمی سینەماش، بەڵام بیرمان نەچێت ئێمە خۆمان رۆمان و سینەماو درامامان خۆی لە بنەڕەتدا سەرەتاییە ، هێشتا لەسەرەتادایە، واتە خۆی نەبووەتە درامایەك نەبووەتە سینەمایەك لەئاستی سینەمای ئەرمەن کە بێن ئەمە بكەن، بۆیە دەبێت لەچوارچێوەی خۆیدا سەیری بكەین. رەنگە لە ئاستی پێویستدا نەبێت، بەڵام ستەم دەكەین ئەگەر بڵێین نەكراوە\nدوو تێبینی بچووك دەڵێم لەسەر قسەیەكی كاك شوان زۆر ورد بوو، بن لادن و سەدام راستە باکگراوندە مەعریفی و فیكریی هەموو فیكری عەرەبی خۆیەتی بە ئاینی ئیسلامیشەوە، جۆرێك بە تەفسیر بۆ ئاینی ئیسلام، مەبەستم خودی ئاینی ئیسلام نییە، بەڵام لەبیرمان نەچێت بەعس بەشەمەندەفەرێكی ئەمریكی هاتۆتە حوكم و سەرلەبەری جیهادی ئەفغانی بەرلەوەی كەس ناوی ئوسامە بن لادن ببیستێت لە جیهاندا، کە بۆ روبەڕوبوونەوەی كۆمۆنزمی سۆڤێتی، جیهادی ئەفغانیان هێناوەو سەرلەبەری تیۆرییەكە و جێبەجێكردنی هەمووی ئەمریكییە.\nسەبارەت بەیەك خاڵی بچووك كە كاك عەدالەت باسی هەڵەبجەی كردو ئاوەدانكردنەوەی هەڵەبجە لەكاتێكدا خۆی ئێمە هەموو ئەوە دەبێت جۆرێك لە قەرەبووكردنەوە بەوردی كار لەرەهەندی سیاسی و بەهای ئاکاریی بابەتی قەرەبووكردنەوە بكەین، سەردەمانێك هەندێك نووسەر داوایان دەكرد قەرەبوو خۆمان بیكەین، حكومەتی هەرێم بیكات، هەندێك داوایان دەكرد لە چوارچێوەی بڕیاری 986دا ئەو کاتە بكرێت، كە كاتێك قەرەبووكردنەوە دەبێت دیاریكراوە كە ئەركی دەوڵەتی عیراق و ئەوانە بێت كە هاوكاری دەوڵەتی عیراقیان كردووە، بۆئەوەی تاوانەكە دابەش بكەیت و بیسەپێنیت لەسەریاندا.\nیەکەم: ئەم بابەتە ناكرێت بەتەنیا هەڵەبجە بگرێتەوە، بەڵکو دەبێت سەرلەبەری كوردستان بگرێتەوە.\nدووەم: سەبارەت بە بابەتی هەڵەبجە و بەپارێزگا كردنی یەك تێبینی بچووك بڵێم بۆئەوەی دیقەت بفەرمووی كاك عەدالەت لەمەدا سەرلەبەری كارەكە دەستخۆشیت لێدەكەم بەڵام ئەمە پێویستە من زانیاریم تێیدا هەیە كاتی خۆی زۆركار لەسەر ئەوە كرا عیراق ئعتیراف بە پارێزگای هەڵەبجە بكات، ئەوان ئعتراف بە پاریزگای هەڵەبجە ناكەن، پەیوەندیی بەخودی ئەو تاوانەوە نییە كە سەدام كردوویەتی، سەبارەت بەم بابەتە بۆ ئەوان و هەموارکردنی دەستووریشی پێویست نییە، ئەوە بەیاسایە، كارەكە ئاسان نییە، بەڵام یاسایەك دەتوانێت ئەمە بكات، بۆ ئەمە ناكەن كۆمەڵێك كێشەی تریان هەیە پەیوەندیی بە سامەڕا‌وە هەیە. سامەڕا كێشەیەكی گەورەیە بەتایبەتی خۆتان دەزانن قودسییەتە بۆ شیعە، من كاتی خۆی ئەم مەسەلەیەم لە میدیاو لە دەنگە دەنگ و ئەوانە لە کۆی هەموو سەرۆك حزبەكانی عیراق بینی، ئەوكاتەی لە پەڕلەمان بووم چی بكەین؟ بۆئەوەی ئەوان كێشەیان چییە لە هەڵەبجە بائێمە بێین ترسەكانیان چارەسەر بكەین. من شێخ خالید عەتییە پێی وتم: كۆبوونەوە دەكەین، هاتەوە پێی وتم كاكە بە راستی پێت دەڵێم تۆ گرنتی ئەوەم دەدەیتێ سبەینێ باسی پارێزگای سەهلی نەینەوا نەكرێت؟ كێشەیەكی گەورەیان لە سەهلی نەینەوا هەیەو گومانیان هەیە لەهەوڵی قەتڵ و عام كردن و لەناوبردنی مەسیحییەكان لە بەغداو لە شوێنیتر ئەوەیە كە هۆکاری سیاسیی لەپشتەوەیە كە مەسیحییەكان كۆچ بكەن بەرەو سەهلی نەینەواو و موسڵ دابەش بكرێت و دواتر پارێزگای سەهلی نەینەوا بێتەوە سەر هەرێمی كوردستان و بە راستی كوردیان لەو مەسەلەیەدا تۆمەتبار دەكرد.\nمن پێم وایە بە زمانی بێهیوابوون قسە لەسەر عەرەب نەكەین باشە، عەرەب خۆی كوتلەیەكی یەکگرتووی سیاسی کۆمەڵایەتی نییە وەك لە كتێبەكەشدا باسم كردووە هەرخۆی پڕۆژەی دەوڵەتی نەتەوەیی گەورەی عەرەبی شکستی هێناوە، زۆربەی زۆری وڵاتە عەرەبییەكان تووشی شۆکی ئەوەی كە پێی دەوترێت بەهاری عەرەبی بوون و هێشتا شەپۆلێكی تر دەست پێدەكات و هەرهەمووی خۆی بەسە بۆ ئەوەی ئەو تێڕوانینە سەنترالیستە عەرەبیە شۆڤێنیە وردە وردە بشكێت و ئەمە لە قازانجی گەلانی دنیایە، ئەگەر نا وەكو بونیاتی فیكری راستە كاك سەردار هەندێك تێبینی وت. قسەكانی راستە و تەواوە چونكە منیش باسم كردووە هەڵکەوتەو پێکهاتەی گەشەی مرۆڤی عەرەب وایە کە لە لەدایكبوونەوە دەست پێدەكات لەناو خێزانەوە بۆ مەكتەب و بۆ زانكۆ و گەڕەك و كۆڵان و تادەگاتە سوپا و لەناو هەموو ئەم دامودەزگایانەدا یەك جۆر بیركردنەوە هەیە كە وای لێكردوون كە ئەو مرۆڤە لە كۆتاییدا یەك بیركردنەوەی هەبێت، بونیاتی ناسیۆنالیستی فیكری عەرەبی لەڕێگەی دامودەزگای دەوڵەتەوە چەسپێنراوە، بەڵام كە ئەم دەوڵەتە خۆی تێگەشتبێت لەڕووی مەعنەوییەوە بابڵێن شۆکێکی گەورە بۆ مرۆڤی عەرەبی دروست دەكات، کە ئێستا بەشێوەیەكی گشتی هەست بە ململانێ دەكات. مرۆڤی عەرەب هەست دەكات هەموو ئەو حكایەتە گەورانەی كە بۆیان باسكردووە حكایەتی ناسیۆنالیستی عەرەبی و هەموو ئەمانە فشە دەرچون بۆیە ئەو دۆخە مێژووییە كە ئێستا جیهانی عەرەبی تێدایە لە بەرژەوەندیی گەلانی لەبابەت ئێمەیە بۆئەوەی كاریان لەسەر بكەین.\nتێبینیم لەسەر ناوی كتێبەكە هەبوو لە خۆت پاساوت بۆ هێنایەوە، بەڵام پێوایە ئەو پاساوە لاوازە، چونکە بەربرییەکان خۆیان نووسەریان هەیە كە چەند ساڵێك وتارێكم بۆ بڵاوكردەوە دەڵێت ئێمە خۆمان كە بمانەوێ گاڵتە بە یەكێك بكەین، دەڵێین «تستكردني» ئەوانەی باشووری ئەفریقا تونس و ئەوانە، ئێمەش ئەگەر بڵێن هەمەجیەت دەڵێین بەربەریەت، نەتەوەیەكن ژمارەیان كەم نین و لەسەر فیكری بەعس و فیكری ئەنفال بەعس خۆی ئەنفالی نەكرد، لە ساڵی1988 دەستی كرد بە هەڵمەتی ئەنفال كە شەڕی ئێران و عیراق لە تەواوبووندا بوو، واتە هەڵبژاردنی كاتەكەی، بەعس كارێكی كردووە لە خۆیەوە ئەنفالی دروست نەكردووە، سەیری ئایەتی شەش لە سورەتی ئەنفال بكەن، تێیدا هاتووە «دەتبەن بۆ مردن پێت ناڵین بۆ مردنت دەبەن كە خۆت نەزانی بۆ كوێت دەبەن»، ئەمە ئایەتە و هیچ مەجالی تێدا نییە، دوای هەڵمەتی ئەنفال سەدام حسێن نازناوی مجاهد-ی وەرگرت لەلایەن اخوان مسلمین و عەرەبی سوننە و عەرەبەكانی ترەوە واتە هەڵمەتەكانی ئەنفال حەملەیەكی رێكخراوە و سەدام حسێن خۆی نەیكردووە و نازناوێكیشی لەسەر وەرگرتووە. كەواتە تۆ لەبەردەم فكرێكی زۆر قورسی دینی ئایدۆلۆژیی سیاسیت و دڵنیاش بن كە بەعس هەڕەمەكی ئەو كارەی نەكردووە.\nبۆ ئەم بەرهەمە نوێیە زۆر گرنگە ئەگەرچی ناوەڕۆكەكەم نەخوێندۆتەوە، بەڵام بە شێوەیەك باستكرد كە ئاماژە بوو بۆ ئەوەی كە خوێندنەوەمان هەبێت بۆ ناوەڕۆكەكەی و چێژی لێوەرگرین، پێشنیارێكم بۆ كاك عەدالەت كە باسی گرنگی زمانی كرد لەوەی كە بە زمانی عەرەبی یان هەر زمانێكی تر كورد پەیامەكانی خۆی لە ڕێگەی زمانی جیاوازەوە بگەیەنێت، پێشنیازەكەم ئەوەیە ئەمە چەند گرنگە بۆ ئێمە كە باسی مەسەلەیەكی گرنگ و چارەنووسساز و مێژوویی دەكەین، ئەوەندەش گرنگە كە ئەم كتێبە بگات بە دەرەوەی كوردیش، یەكەم هەم بگات و هەم وەك كوتلەیەكی رۆشنبیریی دەنگ و رەنگ و دیالۆگی رۆشنبیرانی كورد بۆئەوەی كە ئەو پەیامانە بە دیدی كورد بگەیەنێت ئەمەش زۆر گرنگە ئەو گفتۆگۆیانە دروست ببێت لەگەڵ عەرەبدا ئیتر ئایا عەرەبی عیراقە یان هەر وڵاتێكی ترە ئەمەش ئەركی هەموو ئەو كەسانەیە كە دەتوانن بە زمانی جیاواز بنووسن و بخوێننەوە ئەم بابەتانە بیگەیەنن، نەك چاوەڕوانی هیچ ڕۆشنبیرێكی هیچ وڵاتێكی تر بكەین بە تایبەت رۆشنبیرانی عەرەب.\nمن وا تێدەگەم ئەم كتێبە نامەیەكە بۆ تێگەیاندنی عەرەب واتە وەكو نامەیەك دەیبنم. دەبێت ئەوەشمان لەبیر نەچێت كە ئەنفال كە لەم هەرێمەی خۆمان ئەنجامدراوە، پڕیشكی بەر گەلی كوردیش دەكەوێت كە دەستی تێدا هەبووە لەلایەن ئەو خۆفرۆش و كەسایەتییانەی كە بەشدارییان تێدا كردووە و رێنوێنیان داوە یاخود دەلیل بوون یاخود بە قۆنتەرات گوندەكانیان گرتووە بۆ وێران كردن و لەناوبردنی، خۆزگەئێمە دەمانتوانی لە ناو خۆشماندا زۆر بوێرانە كتێب لەسەر ئەوانەش دەربكەین و ناوكانیان بێنین و بدرێنە دادگا، بەداخەوە من وایدەبینم لە ئەنجامی ئەم سیاسەتە هەڵەیەی كە 27 ساڵە ئێمە نەمانتوانیووە ئەو كەسانە دادگایی بكرێن. ئەوانەی ئەنفال كراون و ماونەتەوە یاخود نەوەكانی ئەنفال ئێستا لە مەینەتیدا دەژین، بۆیە پێویستە هەموومان بە تایبەتی نووسەران و رۆشنبیران رۆڵی گرنگ ببینن و بوێرانە بتوانن ئەو كەسانە دیاری بكەن و قسەیان لەسەر بكەن.\nمن هەرچەندە كتێبەكەم نەخوێندۆتەوە، بەڵام دەمەوێت چەند قسەیەك بكەم لەسەری ، وەك ئەو بەڕێزە وتی ئێمە دەبێت عەرەبمان خۆش بووێت و توركمان خۆش بووێت من بە پێچەوانەوە، دەڵێم پێویستە نە عەرەبمان خۆش بووێت نە توركمان خۆشبوێت و نە هیچ كەسێكمان خۆشبوێت، تەنها دەبێت خۆمان خۆشبووێت، چونكە كەس ئێمەی خۆش ناوێت. من مامەڵەم لەگەڵ عەرەب و تورك كردووە لە ڕووی سیاسییەوە كەس ئێمەی خۆش ناوێت، بەو واتایە نییە كە ئێمە شێوازێك بەكاربهێنین وەك ئەوەی شتێك بكەین كە پێچەوانەی بنەما مرۆییەكان بێت.\nدووەم: مەسەلەی دەستەبژێری عەرەبی ناچار نییە بەرگریی لە ئێمە بكات لەبەرئەوەی خۆی عەرەبە و لە عیراقدا بە تەنها كورد دووچاری ئەو چەوسانەوەیە نەبووینەتەوە، چونكە بابەتەكە بابەتێكی مەزهەبی بووە زیاتر و شیعەكانیش بە نزیكەیی هەمان شت ژیاون. كۆمەڵێك لە سوننەكان زۆر سودمەندبوون لەلایەنی فیكری و ماددی و كۆمەڵایەتییەوە لەوەی كە دەسەڵاتی سەدام بە درێژایی ئەو چەند ساڵە كردوێتی و من نموونەیەك باس دەكەم كە ئێستا هەموو ئەوانە لە كوردستانیش داڵدەدراون و ئەوپەڕی ژیانێكی خۆش لێرە دەژین، ئێمە دراوسێیەكمان هەیە خەڵكی سامەڕان كچەكەیان ناوی ئەنفالە كە ساڵی 1988 لەدایك بووە، واتە جگە لەوەی كە وەكو قوسەی و عودەی و حلە ئەمانەیان هەمووی هەیە، واتە ئەوەشیان قبووڵە کە بەرامبەر کورد کراوە لەلایەن دەوڵەتی بەعسەوە، باوەڕبكە هیچ نەتەوەیەك و پێكهاتەیەكی تری دەرەوەی عەرەب بوونی نییە لە عیراق، ئەگەر هەشبێت هاووڵاتی پلە دوو دەبێت.


ئەگەر گەرماتە و هەر لە ماڵەوەی؛ یازدە پێشنیار بۆ خوێندنەوە » DidiMn\nسەرەتا / کتێب/وتار / ئەگەر گەرماتە و هەر لە ماڵەوەی؛ یازدە پێشنیار بۆ خوێندنەوە\nتابلۆی ئایزاك ئیساریلز\nمن ماوەماوە چەند پێشنیارێک بۆ خوێندنەوە دەخەمە ڕوو. پێشنیارەکانم پەیوەستن بە کتێبخانەی کوردییەوە. پێم وا نییە گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ ڕووی دابێت. ڕەنگە چاپی کتێبی نوێ کەم بووبێتەوە. بەهەرحاڵ ئەمە پێشنیارەکانی ئەم ماوەماوەیەی ئێستامن.\nیەک: قارەمانان و گۆڕەکان/ ئێرنستۆ ساباتۆ/ وەرگێڕانی: حەمە قادر\nساباتۆ سێ کتێبی هەیە و خوێنەری کورد دوانیانی لەبەر دەستە. ئەو زۆر بە وردی دەتوانێت ڕۆ بچێتە دەروونی تاریکی ئینسانەوە. تەنانەت پێویستی بە چاوی سەر نییە. دنیاکەی ئەو سەر بە نابینایانە.\nدوو: یەعقووبە درۆزن/ یۆرەک بێکەر/ وەرگێڕانی لە ئەڵمانییەوە: کەریم پەڕەنگ\nڕۆمانەکە لە حیکمەتی درۆدایە، کاتێک ڕادیۆکە ئیش ناکات و تۆ هێشتا هەواڵەکان دەگوازیتەوە. کۆی ڕۆمانەکە دەربارەی ئەو شتەیە کە هێشتا ئەورووپییەکان لێی بێزار نەبوون و هەر دەربارەی دەنووسن، ئێمە هێشتا پێی نەگەیشتووین.\nسێ: پێنجینەی (قورساییی ڕازەکان)ـی ئاکی شیمازاکی/ وەرگێڕانی لە فەڕەنسییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی\nهەموان ڕازێکیان هەیە، بەڵام هەر ڕازە و قورساییی خۆی هەیە. ئەگەر بوومەلەرزە ڕوو دەدات و بۆمبی ئەتۆمی دەخرێتە خوارەوە، ئەوا ڕازەکانیش هەمان قورسایییان هەیە لە ڕۆمانەکەدا.\nچوار: شتێک لەم دەوروبەرە/ بەڕۆژ ئاکرەیی\nچیرۆکەکانی ئاکرەیی، لە نموونەی چیرۆکی هونەرین. ئەو هەر ئەم پێنج-شەش چیرۆکەی نووسیوە و ئەمەیش دڕۆنگیی ئەو بەرامبەر نووسین دەردەخات. چیرۆکەکان سادە و هونەرمەندانە داڕێژراون.\nپێنج: جەللاد/ پییەر لاگەرکڤیست/ وەرگێڕانی لە سویدییەوە: کەریم تاقانە\nڕۆمانێکە پڕ لە ڕۆحی توندوتیژی و شیعر. ئێمە جەللادەکە لە تەنیشتمان دەژی و گوێی لێ دەگرین. شانۆیییە. هەر ئەمەیش وای کردووە چەندین جار نمایش بکرێت. پێشنیارێکە بۆ شانۆکارانی کورد.\nشەش: ئیسماعیل- شیعر/ ڕەزا بەراهەنی/ وەرگێڕانی: جەمال مەلایی\nشیعرێکی درێژی پڕ لە هەڵچوونوداچوون. زمانێکی ڕند و دژەڕەوت. دەکرێت وزەبەخشانە و هاندەر بێت، بۆ شاعیران. هەر کتێبی باشی شیعرییە کە دەتوانێت شیعرت لا خۆشەویست بکات.\nحەوت: سیمیۆلۆژیای گێڕانەوە/ د. حەمە مەنتک\nبابەتی کتێبەکە نیشانەناسییە لە هەقایەتی ئەفسانەی فۆلکلۆری کوردیدا. مەنتک نووسەرێکی فرەوێژ نییە و ڕاستەوخۆ دەچێتە سەر ئەو بابەتەی دەیەوێت لەگەڵ خوێنەردا هاوبەشی بکات. کتێبەکە لەو ڕووەوە سەرچاوەیەکی دەگمەنە.\nهەشت: کەوتن/ ئەلبێر کامۆ/ وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: سەیوان محەمەد\nئەمە باشترین تەکنیکێکە بشێ ڕۆمانێکی پێ بگێڕیتەوە. سارتەر دەڵێت: ئەوەی نووسەر دەیڵێت، لە چوارچێوەی ئەو تەکنیکەدایە کە هەڵی دەبژێرێت.\nنۆ: ئێمە لە خەو هەڵدەستین/ ئێڤا ڕیبیک/ وەرگێڕانی لە سویدییەوە کەریم تاقانە\nپێشتر لە بارەی ئەم شیعرانەوە نووسیومە. زۆر مەبەستمە خوێنەری کورد بیخوێنێتەوە و سەرنجی بۆ لای جۆرێکی دیکە لە شیعر بڕوات. هەرکەسێک لە کڕینی ئەم کتێبەدا زەرەری کرد با پەیوەندیم پێوە بکات.\nدە: کەشتیی تاریک/ شێرکۆ فەتاح/ وەرگێڕانی لە ئەڵمانییەوە: پێشەوا فەتاح\nزمانی شێرکۆ فەتاح کەمتر فەنتاسییە، بەڵکوو پشت بە واقیعی وشک و تاڵی کوردستان دەبەستێت. ئەو دەیەوێت هەموان کەشتییە تاریکەکەی ببینین؛ کورد و ئەڵمان پێکەوە. کوردییەکەی پێشەوا فەتاحی وەرگێڕیش، بەشێکە لەو چێژەی لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا ئەزموونی دەکەیت.\nیازدە: ئەم هونەری شیعرە/ بۆرخێس/ وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: سەیوان محەمەد\nبۆ ئەوەی شیعرت لا خۆشەویست بێت و درکێکی قووڵترت بەرامبەری هەبێت، پێویستە بزانیت بۆرخێس چۆن بیری لە شیعر دەکردەوە. شیعر ئەوە نییە کە لە یەکەم جاردا دەیخوێنیتەوە.


نوێنەری هەرێم بەشداری کۆبوونەوەی پەرلەمانی ئەوروپا کرد\nبه‌ڤیدیۆ..خۆپیشانده‌رانی به‌غدا به هوتاف كێشان وه‌ڵامی گولـلەی دامامكداره‌كان ده‌ده‌نه‌وه\nبه‌غدا.. سێ موشه‌ك پوچه‌ڵكرانه‌وه كه ئاراسته‌ی خۆپیشانده‌ران كرابوون\nویستم زوو بخزمه نێو بابه‌ته سه‌ره‌كیه‌كه‌م ، چونكه میلله‌تی ئێمه به میلله‌تی بێ سه‌برو ته‌حه‌موول ناسراون ، زوو فه‌رته‌نه ده‌نێنه‌وه ..\nنه‌وزاد خانه‌قینی هاوڕێی و براو ئازیزم كه راگه‌یاندنكار و ده‌رهێنه‌رێكی كاریگه‌ری بواری كاری میدیای ته‌له‌فزیۆنییه ، خاوه‌نی ئه‌زموونێكی كاریگه‌ری پڕاكتیكی و ئه‌كادیمیه له‌م بوارانه‌ی خۆیدا ، ئێستا له پاریس له‌گه‌ڵ ماڵ و منداڵه‌كه‌ی ده‌ژین ..\nئه‌و هاوڕێیه‌م خه‌ریكی بیرۆكه‌یه‌كی زۆر جوانه له سۆشیال میدیا ، ئه‌ویش شه‌وان كۆمه‌ڵێك مرۆڤ و خه‌ڵكی جوان له‌خۆی كۆ ده‌كاته‌وه ، ده‌رباره‌ی ته‌وه‌ری به‌سوود و گرنگ گه‌نگه‌شه ده‌كه‌ن ، ئه‌وانه‌ی له ئه‌وكاونته‌كه‌ی كۆبوونه‌ته‌وه له فه‌یس بووك كه‌سانی تایبه‌تن ، خاوه‌ن روئیای تایبه‌تی خۆیانن ، كه‌س ناتوانێ فێڵ له فیكریان بكات ، یان به‌هه‌وه‌نته كاریگه‌ر بێت بۆ سه‌ر رووئیایان ..\nئه‌وانه ئێستا به پڕاكتیك له‌نێو كۆمه‌ڵگای ئه‌وروپایی ژیان گوزه‌ر ده‌كه‌ن ، كه‌وایه باسه‌كه له‌وه ده‌رچوو كه ئه‌وان بڵێن ئێمه گوێمان لێبوو كه له ئه‌وروپا ئه‌و دیاردانه بوونیان هه‌یه ..\nیه‌ك له‌و بابه‌ته‌ی كه زۆر سه‌رسام بووم پێوه‌ی پرسی (رێز گرتن و ترس) بوو كه ته‌وه‌رێك بوو ئه‌و رۆژنامه‌نووسه بۆ هاوڕێكانی كردبویه‌وه ، ئه‌وانیش به بوێرییه‌وه گه‌نگه‌شه‌ی ئه‌و ته‌وه‌ره‌یان ده‌كرد له تۆڕێكی ئازادی سۆشیال میدیایی بێ سانسۆر قسه‌ی جوانیان له‌پێناودا ده كرد ، تا به‌یانی به‌دیاریانه‌وه داده‌نیشم ..\nچونكه سۆشیال میدیا ئێستا بۆته شوێنی جوێندان و هه‌ڕه‌شه‌و كووشتن و بابه‌تی قێزه‌وه‌ن ، ئه‌سته‌مه بگه‌ی به‌و جۆره گروپانه كه مه‌وزووعیانه بابه‌تی كاریگه‌ری گه‌نگه‌شه و شڕۆڤه ده‌كه‌ن ..\nئه‌وان بابه‌تێكی نه‌وعیان بژاردبوو بۆ گه‌نگه‌شه ، ئه‌ویش ترس و رێز ، پێم خۆش بوو ئیزافاتی خۆمی بخه‌مه سه‌ر و گرنگی و ماندوونی ئه‌و پیاوه جوانانه‌ش به‌یان بكه‌م ..\nله‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه زۆربه‌ی زۆری مه‌سه‌له‌ی رێز گرتن په‌یوه‌سته به بابه‌تی (به‌رژه‌وه‌ندی و ئاینی و خزمایه‌تی و كلتوور و باو و په‌یوه‌ستی و زۆربه‌ی شتی دیكه‌ش ) كه رێزگرتنه‌كه بۆ ئه‌وه نیه هه‌ردوو به‌رامبه‌ر مرۆڤن ، چ نێر یان مێ ، دراوسێ یان دوور ، خزم یاخود بێگانه ، پیر یان گه‌نج ، منداڵ یان گه‌وره ، ئافره‌ت یان پیاو ..\nبه رای من ئه‌مانه نابنه پێوه‌ر بۆ رێزگرتن له‌به‌رامبه‌ر یه‌كتریدا ، چونكه ده‌بێت (رێز) پڕۆسه‌یه‌كی ئاڵو گۆڕ بێت له‌نێوانی دوو مرۆڤ ، له‌سه‌ر ئه‌ساسی هه‌بوونی ئه‌و رێزه له‌نێو هه‌ردوو لا بێ ره‌چاوی هیچ بایه‌خێكی خزمی یان به‌رژه‌وه‌ندی ، یاخود هاوبیری و و هتد نه‌بێت ..\nچونكه له‌نه‌مانی ئه‌وانه ، بۆ نموونه له‌یه‌ك ره‌ئیدا نه‌گه‌ن به‌یه‌ك ئه‌و رێزه ده‌چێته بابی (ترس) به په‌یوه‌ست بوون به‌و خاڵانه‌ی كه له‌سه‌ره‌وه باسم كرد ، سه‌رووی هه‌موویان رێزگرتن له‌پێناوی به‌رامبه‌رێكدا ..\nله‌سه‌ره‌تای ژیانی مرۆڤایه‌تی ، مرۆڤ ئه‌و كائینه بوو كه پێكهاتبوون له وه‌حشی رووت ، ته‌نانه‌ت له‌ترسی سێبه‌ری یه‌كتریدا ، یه‌كدیان ده‌كووشت ، بۆیه ئه‌و كووشتاره به‌رده‌وام بوو تا دوای هه‌ڵگیرساندنی هه‌زاران جه‌نگی نێوخۆیی و جیهانی ، بووه مایه‌ی كاول بوونی سه‌دان پێگه‌ی پیرۆزی مرۆڤایه‌تی و داڕووخانی ماڵ و حاڵ و وێران كردنی گووند و شارو دێهاته‌كانیان ، ته‌نها بۆ ئه‌وه بوو ترس بڵاو بێته‌وه (ترس له یه‌كدی) ...\nكه‌واته رێزگرتن له‌پای ترس هیچ مه‌كره‌مه‌یه‌ك نیه و ده‌ستكه‌وتیش نیه بۆ مرۆڤ ، كه بۆ به‌رژه‌وه‌ندی رێز له‌یه‌كدی بگرن ..\nدوور له سیسیتمی سیاسی ، كه رێزو رێكه‌وتنه‌كان پڕن له به‌رژه‌وه‌ندی و ده‌ستكه‌وت ، له‌حاڵی نه‌مانی یه‌ك له‌و به‌رژه‌وه‌ندیانه ئه‌و رێزو ته‌قدیره ده‌بێته مه‌سه‌له‌یه‌كی قورسی جووداكاری و شه‌رو كووشتار و ئاشووب ، كه پێوه‌ی ده‌یان هه‌زار كه‌س له‌ناو ده‌چن ..\nكۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وروپایی وه‌ك سیستمی (كۆمه‌ڵگه‌ی ناسیاسی _ كۆمه‌ڵایه‌تی) ، كه‌وتنه رێك كه‌وتن كه رێز له ئایدیا و ئاینزاكان و بیركردنه‌وه‌ی جیاوازی یه‌كتری بگرن ، بۆیه ئه‌وروپا له دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه كۆڵه‌گه‌یه‌كی به‌هێزو گه‌وره‌ی بۆ پرسی رێز گرتنی نێوان (مرۆڤایه‌تی) دروست كرد ، كه سیاسیه‌كانیش ته‌نانه‌ت ناتوانن سنوری ئه‌و رێزه ببه‌زێنن ، ئه‌گه‌ر وایان كرد به رێگه‌ی سندووقه‌كانی ده‌نگدان له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات ده‌یانهێننه خواره‌وه ، ئه‌وانه ده‌هێننه پێش كه ڕێز له بوونیان ده‌نێنرێت ..\nله گفتوگۆكاندا ئه‌وه باسكرا ، كاتێك ئافره‌تێكی حیجابی خاوه‌ن دووگیان له میترۆ سه‌ركه‌وت ، كاتێك جێگای دانیشتنی نابێت ، پیاوێكی ریشداری كاسكێت به‌سه‌ری (جوو) له‌به‌ر ئه‌و ئافره‌ته هه‌ڵده‌ستێته‌وه و جێگای بۆ خاڵی ده‌كات ، به پێچه‌وانه‌وه‌ش پیاوێكی ریشداری موسڵمان جێگه‌ی بۆ راهیبه‌یه‌كی كریستیانی كردۆته‌وه ..\nئه‌و رێزه ، په‌یوه‌ست نیه به‌ترس ، په‌یوه‌سته به كلتوری مرۆڤایه‌تی مه‌زن ،\nكاتێك لێره له كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واری خۆمان پرسی (مۆڕه) دێته پێشه‌وه ، كه سه‌ره‌تای بوونیاتی رووخاوی عه‌قڵی و بیركردنه‌وه‌یه‌ی تاكی رۆژهه‌ڵاتیه له‌به‌رامبه‌ر نه‌یاره‌كانیان له (بیركردنه‌وه‌و تایفه‌گه‌ری و ئاینجیایی و هتد) ، كاتێك به‌هۆی بیركردنه‌وه‌و ئاین و جیاوازییه‌كان مرۆڤ مۆڕه له‌یه‌كتری ده‌كات و تا ئه‌و ئاسته‌ی گه‌ڕه‌ك و ناوچه‌ی ئاین و تایفه‌ی جیاواز له‌یه‌كتری جیا بكرێنه‌وه ، ته‌نانه‌ت له‌عێراق شاریش هه‌ن به‌هۆی جیاوازی فیكری و مه‌زهه‌بی یه‌كتر ده‌رده‌كه‌ن و بیر له بڵاوه‌ی تایفه‌یی ده‌كرێته‌وه ..\n(مۆڕه) ، سه‌ره‌تای رقێكی وه‌همیه ، كه دواجار كۆمه‌ڵگه ده‌كاته جه‌نگه‌ڵستان و وێرانه‌یی ، كاتێك له ئه‌ساسدا كه بۆ نموونه داعش نه‌بی یونسی ته‌قانده‌وه قێزه‌وه‌نترین دیمه‌نی مرۆڤایه‌تی و كلتوری و شوێنه‌واری بوو بۆ مرۆڤایه‌تی نمایش كرد ، له‌پای ته‌قاندن\nئەگەر یەکێتی نوێبێتەوە!\nهێلكه له جووجكه‌یه یاخود جوجكه له هێلكه‌یه؟!\nگەیشتنی سێ فەوج پێشمەرگە بە گەرمیان و دۆخی ناوچەکە!\nخۆپیشاندانەکانی عێراق و دوو دیدگای جیاواز


له‌لایه‌ن: - ڕێزدار ئەحمەد - به‌روار: 2021-02-13-12:02:00 - کۆدی بابەت: 3165\nبابە تایە‌ری ھە‌مە‌دانی كێیە؟\nبابە تایە‌ری ھە‌مە‌دانی ناسراو بە بابە تایە‌ری عوریانی، ھۆنە‌رێكی بە‌رز و ھە‌رە گە‌ورە‌ی كلاسیزمی كوردە، ئە‌م ھۆنە‌رە مە‌زنە زۆر لایە‌نی ژیانی بە‌نادیار و شاردراوە‌یی ماوە‌یە‌وە، تە‌نھا ئە‌وە‌ندە‌ی لێزێنراوە، كە خە‌ڵكی شاری ھە‌مدانە و سە‌ر بە ناوچە‌ی لوڕستانە.\nچوار خشتە‌كییە‌كانی بە زاراوە‌ی لوڕی نووسیوە، پیاوێكی سۆفی و خواناس بووە، لە خە‌ڵك دووركە‌وتوە‌تە‌وە و گۆشە‌گیری لا پە‌سە‌ند بووە، بە‌ڵكو بگاتە خۆشە‌ویستە‌كە‌ی، ھە‌ر لە ھە‌مە‌دان كۆچی دوایی كردوە، گۆڕە‌كە‌ی لە‌سە‌ر گردێكە، كە كە‌وتۆتە باكوری ڕۆژئاوای ھە‌مە‌دان، ئێستا ئارامگە‌یە‌كی جوانیان بە سە‌رە‌وە دروستكردووە.\nگە‌لێك كە‌س لە‌بارە‌ی ژیانی دواوە و ھە‌ر یە‌كێك بە‌پێی سە‌لیقە و بۆچوقنی خۆی شتی نوسیوە. بە‌ڵام ژیانی بابە تایە‌ر وە‌ك ژیانی شاعیرە گە‌ورە‌كانی تر بە دوورنە‌بوە لە دە‌ستوە‌ردانی مێژووناسانی ئە‌دە‌ب و ئە‌وانە‌ی سە‌رسام و پابە‌ند بوون بە بیر و بە‌رھە‌مە ئە‌دە‌بییە‌كە‌ی. لە ئە‌نجامدا وا دە‌ركە‌وتووە كە ساڵی لە‌دایكبوونی پێش نیوە‌ی یە‌كە‌ی چوارە‌می كۆچی نە‌بووە، میرزا مە‌ھدی خان گوتارێكی لە‌بارە‌ی ژیانی بابە تایە‌رە‌وە لە گۆڤاری (كۆمە‌ڵە‌ی ئاسیایی) لە بە‌نگاڵدا لە ساڵی (١٩٠٤)ز بڵاوكردۆتە‌وە، مێژووی لە‌دایكبوونی بابە تایە‌ری ھە‌مە‌دانی بە‌پێی ئە‌م چوارینە‌ی خۆیە‌وە دە‌ریخستووە كە دە‌ڵێت:\nمۆئان بە‌حروم كە دە‌ر زە‌رف ئامە‌دوستوم\nمۆئان نوقتە كە دە‌ر حە‌رف ئامە‌دوستوم\nبە ھە‌ر ئە‌لفی ئە‌لف قە‌دی بە‌رئایۆ\nئە‌لف قە‌دوم كە دە‌ر ئە‌لف ئامە‌دوستوم\nواتا من وە‌كو ئە‌و دە‌ریایە‌م، كە لە پیاڵە‌یە‌كدا دە‌ركە‌وتووم. من وە‌كو ئە‌و نوقتە‌م كە لە‌سە‌ری پیتێكدا پە‌یدا بووم لە دوایی ھە‌ر ھە‌زار ساڵدا ئە‌لف ئە‌ندامێك دە‌ردە‌كە‌وێت، من ئە‌و ئە‌لف ئە‌ندام و باڵا ڕاستە‌ی وە‌كو ئە‌لفە‌م، كە لە ئە‌لف یان ھە‌زاردا ھاتومە‌تە جیھانە‌وە. ئینجا میرزا مە‌ھدی خان لە دێری كۆتایدا بە‌پێی ژمارە‌ی ئە‌بجە‌د لێكیداوە‌تە‌وە، كە ساڵی لە‌دایكبوونی بابە تایە‌ر دە‌كاتە (٣٢٦) كۆچی بە‌رامبە‌ر بە (٩٣٨)ز ھە‌روە‌ھا ساڵی (٤٠١) كۆچی داناوە بە ساڵی مردنی، بە‌ڵام ھیچ بە‌ڵگە‌ی بۆ ئە‌مە نە‌ھێناوە‌تە‌وە، كە بە‌رامبە‌ر بە (١٠١٠)ز ھە‌ر چۆنێك بێت چە‌ند ساڵێك زووتر، یا درە‌نگتر لە دایكبووبێت نرخی شاعیرێتی بابە تایە‌ر زیاد و كە‌م ناكات، كە شاعیرێكی سۆفی و خواناسی گە‌ورە‌ی كوردە لە‌سە‌ردە‌می خۆیدا.\nئە‌و بە‌رھە‌مە ئە‌دە‌بییە‌ی، كە ئە‌و بە‌رھە‌مە ئە‌دە‌بییە‌ی، كە لە بابە تایە‌رە‌وە بۆمان بە‌جێ ماوە و كۆمە‌ڵە چوارینە‌كانێتی، كە زۆر بە‌ھێز بوون و جێگە‌ی خۆیان لە‌ناو دڵ و دە‌روونی خە‌ڵكدا كردۆتە‌وە و لە‌بە‌ریان كردوون، لە بابە تایە‌رە‌وە بۆمان بە‌جێ ماوە و كۆمە‌ڵە چوارینە‌كانێتی، كە زۆر بە‌ھێز بوون و جێگە‌ی خۆیان لە‌ناو دڵ و دە‌روونی خە‌ڵكدا كردۆتە‌وە و لە‌بە‌ریان كردوون، لە نە‌وە‌یە‌كە‌وە بۆ نە‌وە‌یە‌كی تر ماونە‌تە‌وە، یا بڵێین گوازراونە‌تە‌وە، تا گە‌یشتونە‌تە سە‌ردە‌می چاپكردن، ئینجا لە دیوانێكی بچووكدا چە‌ند جار چاپكراونە‌تە‌وە، بە‌ڵام زۆربە‌ی چوارینە‌كانی كە لە چاپدراون دە‌ستكاریە‌كی زۆریان كراوە وشە‌ی فارسییان تێكە‌ڵاو كردووە، ھە‌روە‌ھا گە‌لێك چوارینیان بە ئارە‌زووی خۆیان داوە‌تە‌وە پاڵ بابە تایەرە‌وە، ھە‌تا گە‌یشتۆتە ئە‌و ڕادە‌ی، كە بابە تایە‌ر ھە‌شتا چوارینی نووسیوە، گە‌رچی نزیكە‌ی پێنجسە‌د چوارینە بە ناوی ئە‌وە‌وە بڵاوكراوە‌تە‌وە، جگە لە كۆمە‌ڵە چوارینەكانی دوو كتێبی تری بە ناوی (كلمات القصار) و (الفتوحات الربانى فى اشارات الهمدانى) بە زمانی عە‌رە‌بی داناوە، كە لە‌وانە‌دا پلە و پایە‌ی بە‌رزی ئە‌دە‌بی و سۆفی و خواناسی ئە‌ومان بۆ دە‌ردە‌كە‌وێت.\nبابە تایە‌ر ئە‌و ڕێچكە‌یە‌ی كە گرتویە‌تی ڕێچكە‌یە‌كی سادە‌ی بێ گرێ بووە، ویستوویە‌تی دە‌وروبە‌ری خۆی لە بیر و باوە‌ڕی خۆی تێبگە‌یە‌نێت ھۆنراوە‌كانی بە زمانێكی سادە و ساكار نووسیوە، ھە‌موو كە‌س خوێندە‌وار و نە‌خوێندە‌وار لە ھۆنراوە‌كانی تێگە‌یشتووە، بە زاراوە‌ی لوڕی پە‌تی سادە مانایە‌كی بە‌رزی دە‌ربڕیوە. بابە تایە‌ر بە‌دوای وشە‌كاری و شێوازی بە‌تین و وشە‌ی گران نە‌گە‌ڕاوە، بە‌ڵكو ھۆنراوە‌كانی بە قاڵبی (چوارین) داڕشتووە، ئە‌و قاڵبە لە‌گە‌ڵ ئە‌و شتە‌ی، كە دە‌یویست یە‌ك دە‌گرێتە‌وە، كە وشە‌كان سادە‌بن، كاریگە‌ربن لە دە‌روونی خە‌ڵكدا، بە ئاسانی لە‌بە‌ر بكرێن. بابە تایە‌ر شێوازێكی تایبە‌تی ھە‌بووە و لاسایی كە‌سی نە‌كردۆتە‌وە، شێوازی لە چوارینە‌كانی وێنە‌ی نە‌بووە، ھۆنراوە‌ی كە‌س كاری تێنە‌كردووە ھە‌رچی گوتویە‌تی تایبە‌ت بە‌خۆی بووە، لە داھێنانی خۆی بووە. كێشی عە‌روزی عە‌رە‌بی بە‌كارھێناوە بە‌ڵام ئاسانترین كێشی ھە‌ڵبژاردووە كە لە‌گە‌ڵ وشە سادە و ساكارە‌كان گونجاوە و بونە‌تە تە‌واوكە‌ری یە‌كتری، كە كێشی (مە‌فاعیلون—مە‌فاعیلون—مە‌فاعیل)ە كە ئاوازێكی مۆسیقایی خۆشی ھە‌یە.\nكاتێك بابە‌تە‌كانی بابە تایە‌ر دە‌خوێنێتە‌وە، بۆت دە‌ردە‌كە‌وێت، كە بابە تایە‌ر ھۆنراوە‌ی بۆ كە‌سێك نە‌گوتووە، ستایشی كە‌سی نە‌كردووە، تا بگاتە پلە‌و پایەیەك، یان ھە‌ندێك شتی دە‌ستبكە‌وێت، بە‌ڵكو بۆ ئارە‌زووی دڵی خۆی شیعری نووسیوە، بۆ خۆشە‌ویستی خوای گوتووە، ھۆنە‌رێكە سۆفیگە‌ربووە، تاكە شاعیری كوردە، كە ڕێچكە‌ی سۆفگە‌ری گرتووە و لە سە‌ردە‌می پە‌یدابوونی سۆفیگە‌ری ژیاوە، سۆفیگە‌ری چە‌ند قۆناغێكی ھە‌یە، سۆفیگە‌ری پێویستە سۆفی ئە‌و قۆناغانە ببڕێت تا بگاتە پلە‌ی تە‌واوی، ئە‌و قۆناغانە بریتین لە‌و ڕێگایانە‌ی، كە سۆفیە‌كان دە‌یگرنە بە‌ر و دە‌ست لە ھە‌موو شتێك ھە‌ڵدە‌گرن، كە پە‌یوە‌ندی بە ژیانی سە‌ر ڕووی زە‌مینە‌وە ھە‌بێت، بە دڵ و بە گیان ڕوودە‌كە‌نە مە‌بە‌ستە سە‌رە‌كییە‌كان، بۆ ئە‌وە‌ی بگە‌نە لای خۆشە‌ویستە‌كە‌یان.\nھە‌ندێك لە چوارینە‌كانی\n١- مۆئان ڕە‌ندە‌م كە نامە‌م بی قە‌لە‌ندە‌ر\nنە خون دیروم، نە مۆن دیروم، نە لە‌نگە‌ر\nچو ڕوز ئایە‌د بگە‌ردە‌م گە‌ردی گێتی\nچو شە‌و ئایە‌د بە‌خشتی وا نە‌ھە‌م سە‌ر\n٢- دلی دیروم زعیشقت گێج و یجە\nموژە بە‌رھە‌م زە‌نوم خوونا بە‌ریجە\nدلی عاشق بە‌سانی چووب تە‌ڕبی\nسە‌ری سووجە سە‌ری خوونا بە‌ریجە\nلێكدانە‌وە‌ی مانای چوارینە‌كان\n١- من ئە‌و ڕە‌ندە بێ پە‌روایە‌م، كە ناوم قە‌لە‌ندە‌رە، نە خوانە‌یە‌كم ھە‌یە نانی لە‌سە‌ر بخۆم، نە شوێنێكم ھە‌یە تێیدا بحە‌وێمە‌وە، نە كە‌سێكم ھە‌یە پشتیوانم بێت و لە‌نگە‌رم بگرێت، كە ڕۆژ ھات بە‌دە‌وری گێتیدا دە‌گە‌ڕێم، كە شە‌و ھات خشتێك دە‌خە‌مە ژێر سە‌رمە‌وە و دە‌نووم.\n٢- دڵێكم ھە‌یە كە لە ئە‌وینت گێژ و وێژە، برژانگ بە‌یە‌كدا بێنم خوێناو دە‌ڕێژێت دڵی ئە‌ویندارم وە‌ك تولی تە‌ڕ، سە‌رێكی دە‌سووتێت و سە‌رێكی خوێناو ھە‌ڵدە‌ڕێژێ.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : بابا تاهیری هە‌مە‌دانی


ڕاپەڕینی گەلی كوردستان Archives - تۆڕی میدیایی خەڵک\nتۆڕی میدیایی خەڵک / ڕاپەڕینی گەلی كوردستان\nخەڵك- حەشدی شەعبی دەستگیركردنی "زەرغام ئەبو حەیدەر"، دەركەوتووترین ئەنجامدەری تاوانەكەی سپایكەر، ڕادەگەیەنێت. بەپێی بەیاننامەیەك كە لەلایەن حەشدی شەعبییەوە بڵاوكرایەوە"زەرغام ئەبو حەیدەر دانی ناوە بە كوشتنی 600 كەس لە شەهیدەكانی كوشتارگەی سپایكەر". هەر لە بەیاننامەكەدا هاتووە"لەكاتی دەستگیركردنی ئەو تاوانبارەدا، لە مۆبایلەكەی ڤیدیۆی تێوەگلانی لە تاوانی سپایكەر دۆزراوەتەوە، دانی ناوە بە بوونی ژمارەیەك گۆڕی بەكۆمەڵيش كە تائێستا نەدۆزراونەتەوە". كوشتارەگەی سپایكەر، لە دوای بەدیلگرتنی سەربازەكانی فیرقەی 18ی سوپای عیراق بوو كە ئەركی پاراستنی بۆرییە نەوتییەكانی نێوان بێجی و كێڵگەی عەین جەحشی موسڵییان لە ئەستۆدا بوو لە بنكەی ئاسمانی سپایكەر، تاوانەكەش لە 12ی حوزەیرانی 2014 ڕویدا، دوای ئەوەی ڕێكخراوی داعش دەستی بەسەر شاری تكریتدا گرت، لە پاش ڕۆژێك لە دەستگرتن بەسەر شاری موسڵ و (2000-2200) سەرباز لە بنكەكەدا بەدیلگیران و دواتر بەرەو كۆشكەكانی سەرۆكایەتی لە تكریت بران، چەكدارانی ڕێكخراوەكە لە چەند ناوچەیەكدا بەشێوەیەكی دڕمدانە دیلەكانیان گوللەباران كرد و هەندێكیشیان بە زیندەبەچاڵكرد.\nتاگ: ڕاپەڕینی گەلی كوردستان\nخەڵک پاریزگاری هەولێر، دەڵێت؛ سبەی 52 ساڵ بەسەر دەستكەوتێكی…\nبارزانی: شانازییەكی ڕاپەڕین یەكڕیزیی گەل و پێشمەرگە و لایەنە سیاسییەكانە\nخەڵك- سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان لە ساڵیادی ڕاپەڕینی…\nمەکتەبی سیاسی پارتی؛ پێداگیرین لەسەر باشکردنی باری ئابووری و بژێوی خەڵک\nخەڵک مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ڕاگەیەنراوێکدا…\n“شەرمە بێدەنگ بین و رێگەبدەین بازرگانی بە دوێنێ و ئەمڕۆ و سبەینێمانەوە بکرێت”\nخەڵک شاناز ئیبراهیم ئەحمەد، کارگێڕى مەکتەبى سیاسى(ى.ن.ک)…\nلە هەرێم ڕۆژێك پشووی فەرمی ڕاگەیەنرا\nخەڵك- حكومەتی هەرێم ڕۆژێك پشووی فەرمی بەبۆنەی ساڵیادی ڕاپەڕینی…


ئایا نەوە نوێیەكەی كۆرۆنا منداڵى ساواش توش ده‌كات ؟\nتا ئێستا مووچەی ئەم شوێنە دابەشنەكراوە لەقەزایەكی هەرێم زەنگی بایكۆتی ناوەندەكانی خوێندن لێدرا گردبونەوەی چینێك لەسلێمانی دەستیپێكرد هاتوچۆی هەولێر هۆشداری دەدات فازڵ میرانی: ئەگەر پرسی نەتەوایەتیمان جێبەجێ ببێت، مووچەمان ناوێت لەبەغداد\nهونەر 22/02/2021 - 10:39 هەواڵ/عێراقی\nوه‌زاره‌تی ته‌ندروستی عێراق رایدەگەیەنێت له‌نێو منداڵانی ساواشدا توشبوی نه‌وه نوێكه‌ی كۆرۆنا تۆمار كراوه، جه‌ختله‌وه كراوه‌ته‌وه كه هه‌ندێكیان نیشانه‌كانیان سه‌خته.\nلەمبارەیەوە سه‌یف به‌در وته‌بێژی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی عێراق له لێدوانێكی رۆژنامه‌وانیدا رایگەیاندووە: نه‌وه نوێكه‌ی كۆرۆنا توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه ئه‌و ته‌مه‌نانه‌ی تریش تووش بكات كه نه‌وه‌كه‌ی پێشو توشی نه‌ده‌كردن وه‌ك منداڵان و گه‌نجان.\nئاماژەی بەوەشكردووە: پشكنین بۆ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه ده‌كرێت كه نیشانه‌كانی ڤایرۆسه‌كه تێیاندا ده‌رده‌كه‌وێت، له‌وانه‌ش منداڵان.\nهه‌یسه‌م عوبه‌یدی به‌ڕێوه‌به‌ری به‌شی به‌هێزكردنی ته‌ندروستی لای خۆیەوە رایگەیاندووە: له چه‌ند رۆژی رابردودا توشبون له منداڵانی خوار یه‌ك ساڵیش تۆمار كراوه، هه‌ندێك له‌و منداڵانه‌ی توشبون ڤایرۆسه‌كه ده‌بێته هۆی له‌ناوبردنی سیه‌كانیان، 85ی توشبوان نیشانه‌كانیان ده‌رنه‌كه‌وتوه یاخود سوكه.\nبه‌ڕێوه‌به‌ری به‌شی به‌هێزكردنی ته‌ندروستی به‌پێویستیشی ده‌زانێت پشكنین بۆ هه‌موان بكرێت ته‌نانه‌ت ئه‌و منداڵانه‌شی ته‌مه‌نیان یه‌ك رۆژه.