کالیفۆرنیا ئاماده‌یه ئۆتۆمبێلی بێ شۆفێر له شه‌قامه‌کانی به‌کاربێت\nبه‌پێی ڕێنمایه نوێکانی ئه‌و ولایه‌یه‌ته، کالیفۆرنیا به‌نیازه ئۆتۆمبێلی بێ سووکان و شۆفێر، به‌ته‌کنه‌لۆجیا کارده‌کات به‌کۆتای ئه‌مساڵ له‌شه‌قامه‌کانی به‌کاربێت، چاودێران ده‌ڵین ئه‌مه ده‌بێته پاڵنه‌رێکی به‌هێز بۆ په‌ره‌سه‌ندن و نه‌شونمای ئه‌و جۆره ته‌کنه‌لۆجیایه.\nله‌چه‌ند ساڵی ڕابردوودا له‌شاڕێگاکاندا کۆمپانیاکانی ته‌کنه‌لۆجیا تاقیکردنه‌وه‌یان له‌سه‌ر ئۆتۆمۆبێلی بێشۆفێر کردوه، ڕێکخه‌ران و چاودێرانی ئه‌م ئۆتۆمبێلانه جه‌ختیان ده‌کرده‌وه ده‌بێت سوکان و که‌سێکی تێدا بێت له‌کاتی باش کارنه‌کردنی بتوانێت کۆنتۆڵی بکات. به‌ڵام به‌ڕێوبه‌رایه‌تی سه‌رپه‌رشتی ئۆتۆمبێل به‌م دوایانه ڕێگای به کارکردنی ئه‌و ئۆتۆمبێلانه‌دا بێ سوکان و شۆفێر له‌شه‌قامه‌کان کاربکه‌ن.\nبه‌پێی ئه‌م بڕیاره له‌کۆتای ئه‌مساڵ 2017 تاقیکردنه‌وه ده‌ستپێده‌کات و له‌وانیه دوای ئه‌وه‌ی دوا مۆڵه‌تی پێده‌درێت ژماریه‌کی سنووردار له‌ساڵی 2018دا بۆ ئاروزمه‌ندانی بۆ به‌کارهێنانی بکه‌وێته به‌رده‌ست.\nله‌ئێستادا ولایه‌ته‌کانی‌که ڕێنمایی‌یان وایه ئه‌و ئۆتۆمبێلانه بۆ کارکردنیان ده‌بێت سوکان و شۆفێری تێدابێت. به‌ڵام سه‌باره‌ت به کالفۆرنیا ئه‌م هه‌نگاوه زۆر گرنگه بۆ داهاتووی ئه‌م ته‌کنه‌لۆجیایه له‌و ولایه‌ته که دانیشتوانی زۆره و له‌بواری میدیا و ڕۆشنبیریدا پێشڕه‌وه.\nدووکه‌س له‌سانفرانسیسکۆ باری ته‌ندروستیان دوای خواردنه‌وه‌ی چای جۆرێک له‌ده‌مه‌شێر تێکده‌چێت.\nوه‌زاره‌تی ته‌ندروستی ڕایگه‌یاند له‌دوو حاڵه‌تی جیاوازدا پیاوێکی ته‌مه‌ن 50 ساڵ و خانمێکی ته‌مه‌ن 30 ساڵ له‌م مانگه‌دا دوای خواردنه‌وه‌ی چای جۆرێک له گووڵی ده‌مشێر ته‌ندروستیان تێکده‌چێت و ڕه‌وانه‌ی به‌شی بووژانه‌وه وچاودێری به‌رده‌وامی نه‌خۆش ده‌کرێن.\nهه‌ردوو نه‌خۆشه‌که لاوازیان پێوه ده‌رکه‌وتوه و لێدانی دڵیان به‌شێوه‌یه‌ک تێکجوه مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیانیان هه‌بوه.\nگووڵه‌کانی جۆری ده‌مشێر Wolfsbane له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا وه‌ک ده‌رمانی سروشتی به‌کاردێت، به‌ومه‌رچه‌ی به‌ئاگاهیه‌وه دروستکرابێت بۆ ئه‌وه‌ی مه‌ترسی بۆسه‌ر ته‌ندروستی نه‌بێت.\nبه‌رپرسانی ته‌ندروستی ده‌ڵێن به‌دوای سه‌رچاوه‌ی دروستکردنی ئه‌و جۆره گووڵانه‌دا ده‌گه‌رین که بۆته هۆی دوو حاڵه‌تی ژه‌هراوی بوونه‌که، ئاگاهیش ده‌ده‌ن که چیدی که‌سانی‌که ئه‌و جۆره چایه به‌کار نه‌هێنن\nدکتۆر تۆماس ئاراگۆن به‌رپرسی ته‌ندروستی سانفرانسیسکۆ له‌مباریه‌وه ووتی گووڵی دمه‌شێر کێشه‌ی بۆ دڵ دروست ده‌کات و له‌وانه‌شه کووشنده بێت.\nتوێژینه‌وه: شه‌پۆلی به‌هێزی ڕادێۆ له‌واڵایی‌یه‌وه ده‌گاته زه‌وی.\nچاودێری واڵایی ئاڤی لووێب له‌ناوه‌ندی هارڤه‌رد – سمۆسێنیان بۆ فیزیای گه‌ردوون ده‌ڵیت، شه‌پۆله‌کان کورت و خێرا و به‌هێزن، زۆر له‌دووره‌وه دێن، بۆ مللی چرکه‌یه‌ک به‌رده‌وامن، له‌وانه‌یه له‌که‌شتیی بوونه‌وه‌ری ده‌ره‌وه‌ی زه‌ویه‌وه ده‌رجن، سه‌رچاوه‌که‌یان ئامێری دروستکراوه و سروشتی نیه و زۆر پێشکه‌وتوه، جێگای ڕامان و لێکۆڵینه‌وه‌یه.\nئه‌وه‌ی جێگای سه‌رسووڕمانه لای توێژه‌ره‌وان ئایا چ جۆره ئامێر و ته‌کنه‌لۆجیایه‌ک ده‌توانێت شه‌پۆل به‌و هێزو توانایه بنێرێت، له‌گه‌له‌کسیه‌که‌وه ملیاره‌ها ساڵی تیشک له‌زه‌ویه‌وه دووره هاتوه. له‌مباره‌یه‌وه ده‌ڵین ئه‌گه‌ر که‌شتی بێت ده‌بێت 20 ئه‌وه‌ندی پاپۆڕه‌گه‌ره‌کانی تۆرستی گه‌وره‌بێت.\nزانکان ده‌ڵێن له‌ڕووی پراکتیکه‌وه ئامێرێک به‌و توانایه ده‌بێت له‌قه‌باره‌دا زۆر گه‌وره بێت. له‌ساڵی 2007دا بۆیه‌که‌م جار ئه‌م شه‌پۆلانه به‌دیکراون و به‌لانی‌که‌م تائێستا 24 که‌ڕه‌ت به‌تلسکۆبی چاودێری شه‌پۆله به‌هێزه‌کان تۆمارکراون.\nبه‌رنامه‌ی زانست و ته‌که‌نه‌لۆجیا 03-13-2017


سەرۆکی تورکیا داوا لە پاپا فرانسیس دەکات وەک یارمەتییەک جیهان کۆبکاتەوە بۆ سەپاندنی سزا بەسەر ئیسرائیلدا وەک دەڵێت لەسەر "کۆمەڵکوژیی" فەلەستینییەکان لە کەرتی غەززە.\nئەم پەیوەندییە تەلەفونییەی ئەمڕۆ دووشەممەی نێوان ڕەجەب تەیب ئەردۆغان و پاپا فرانسیس، هاوکاتە لەگەڵ هەوڵە دیپلۆماسییە چڕ و پڕەکانی تورکیادا بۆ کۆتاییهێنان بە خوێنڕشتنەکان کە لە ڕۆژی 10ی ئەم مانگی پێنجەوە بۆتە مایەی کوژرانی 197 فەلەستینی و هەروەهاش 10 هاوڵاتی ئیسرائیلی.\nلە ڕاگەیەندراوەکەی سەرۆکایەتی تورکیادا هاتووە ئەردۆغان بە پاپا فرانسیس دەڵێت "فەلەستینییەکان بەردەوام لەبەردەم کۆمەڵکوژیدا دەبن، مەگەر کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی بە سزادانی ئیسرائیل بتوانێت ڕێگە لە درێژەپێدانی ئەو کۆمەڵکوژییە بگرێت."\nهەر لەو ڕاگەیەندراوەشدا نوسراوە "پەیامی پاپا فرانسیس گرنگە بۆ ڕێکخستنی کریستیانەکانی جیهان و هەروەهاش کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی."\nپاپا ڕۆژی یەکشەممە لە وتارەکەیدا ئاماژەی بەوە کردوە کە کوشتنی خەڵکی بێتاوان "کارەساتە و جێی قایل بوون نییە" هەروەها ئاگاهیشی دابوو بەوەی ئەم قەیرانە وەردەچەرخێت بۆ گێژاوی مردن و وێرانکاری.\nئەردۆغان لە ماوەی ئەم 18 ساڵەی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا داکۆکی لە دۆسێی فەلەستینییەکان کردووە و بەردەوامیش دژی ئیسرائیل قسەی کردووە و لە هەفتەی ڕابردووشدا دەوڵەتی جووی بە "تێرۆریزم" گوناهبار کرد. لە پەیوەندییە تەلەفونییەکەشیدا بە پاپای وتووە " پێویستە هەموو مرۆڤایەتی یەکگرتووبێت دژی ئیسرائیل."\nئەم هەوڵەی تورکیا بۆ سەپاندنی سزا بەسەر ئیسرائیلدا، بەشێک بووە لەو پەیوەندییە تەلەفونییەی ئەمڕۆ دووشەممەی مەولود چاوشئۆغڵو وەزیری دەرەوەی تورکیا لەگەڵ دۆمینیک ڕاب وەزیری دەرەوەی بەریتانیادا.\nسەرچاوەیەک لە وەزارەتی دەرەوەی تورکیا دەڵێت، چاوشئۆغڵو بە وەزیری دەرەوەی بەریتانیای وتووە "ئەوە ئەرکێکی سەرەکی کۆمەڵگەی نێونەتەوەییە تا کاردانەوەیەکی بەهێزتری هەبێت لە بەرامبەر شەڕانگێزییەکانی ئیسرائیلدا."


❤❤یـــانەی کوردژیـن/Kurd Zhin❤❤/ / " خێزانی به‌ختـــه‌وه‌ر "\n» " خێزانی به‌ختـــه‌وه‌ر "\n#1 2013-05-09 21:11:18\n" خێزانی به‌ختـــه‌وه‌ر "\nخێزان ئه‌و هه‌واره نوێیه‌ی که هاوسه‌ران له پێناویدا زێــدو یه‌که‌م مه‌نزڵـــی ژیان به جێده‌هێڵن و وه‌کو دوو مه‌لی سپی به‌ره‌و ئاســمانێکی نوێ و هێلانه‌یه‌کی نوێ له شه‌قه‌ی باڵ ده‌ده‌ن .\nدوو دڵ پڕله خۆزگه ، پــڕ له‌خه‌ونی جوان وئه‌رخه‌وانــی ، پڕله ئاوات و هیوا !\nئاماده‌ن له پێناو به‌دیهێنانی ئه‌و خۆزگه‌و هیوایانه‌دا دایـک وباوک وکه‌س وکاری خۆیان به‌جێبهێڵــن و له گه‌ڵ که‌سێکــدا ئاشـــنای په‌یدا بکه‌ن که تازه یه‌کتریان ناسیوه ، وه‌ک و دوو ڕێبوار که ماوه‌یه‌کی که‌م به‌یه‌کتر ئاشنابوون ، په‌یمان ئه‌وه به‌یه‌کتر ئه‌ده‌ن ببه‌ن دوو هاوڕێێ گیان به‌گیانی وڕێبوارێکی هه‌میشه‌ی ڕێگای به‌ختیاری وکامه‌رانی خێزان .\n( " خێزانی به‌ختـــه‌وه‌ر " ) دوو وشه‌ن گوزارشـــت له‌هه‌موو ئه‌و خوزگه‌و ئاواتانه ئه‌که‌ن ، جا ده‌بێت خێزانی به‌خته‌وه‌ر چۆن بێت وچ خێزانێک به‌خته‌وه‌ره ؟!\nخێزانی به‌خته‌وه‌ر ئه‌و خێزانه‌یه که له‌سه‌ر بناغه‌ی ئامانجێکی پیرۆز بنیاد نراوه ، نه‌ک بڕیارێکی کت وپــڕ ، یاخود ئاره‌زوویه‌کی کاتی و هه‌ستێکی له ناکاو .\nئه‌و خێزانه‌یه که بۆ ژیانێکی نوێ و قۆناغێکی نوێی پڕ له ئامانجی نوێ داده‌مه‌زرێت .\nئه‌وخێزانه یه که له‌سه‌ر بنه‌مای به‌زه‌یی وره‌حمه‌ت وسۆز و نه‌رم ونیانی داده‌مه‌زرێت .\nئه‌و خێزانه‌یه که له‌سه‌ر بنه‌مای خوشه‌ویستی راسته قینه و هۆگری وشه‌یدابوون دا ده‌مه‌زرێت.\nئه‌و خێزانه‌یه که له‌سه‌ر بنه‌مای هاوکاری وته‌واوکاری وقوربانی دان داده‌مه‌زرێت .\nئه‌و خێزانه‌یه که له‌سه‌ر بنه‌مای ئاکاری جوان ومامه‌ڵه‌ی مرۆڤانه ودارده‌ری داده‌مه‌زرێت .\nئه‌و خێزانه‌یه که له‌سه‌ر بنه‌مای رێزگرتن وهه‌ستناسکی وپاراستنی هه‌ستی به‌رامبه‌ر ده‌ده‌مه‌زرێت .\nئه‌و خێزانه‌یه که وه‌ک وگوڵزاری به‌هه‌شت هه‌ردوو لا به‌رده‌وام تێیدا خۆیان بۆ یه‌کتر ده‌رازێننه‌وه .\nوه‌کـــو دوو بولبولی یه‌کــ باخچـــه هه‌میشه به‌سته‌و شادی بۆ یه‌کتر ئه‌ڵێنه‌وه وته‌یان جریوه‌یه لێویان هه‌میشه خه‌نده‌ی مرواری ئاسایی لێده‌بارێت ،دوکه‌سن چاویان پاکه‌و دڵیان بێگه‌رده‌و ڕوخساریان وه‌ک مانگی چوارده .\nدووکه‌سن ده‌زانن چۆن ساته‌کانی ژیانیان دابه‌ش ده‌که‌ن بێ ئه‌وی درێغی له هیچ بوارێکدا بکه‌ن .\nله خێزانی به‌خته‌وه‌ردا .\nهاوسه‌ران دوو هاوڕێی به‌وه‌فاو به ئه‌مه‌کی یه‌کترن\nدوو باڵــــــی یه‌ک کۆترن\nئاوازی ده‌نووکی یه‌ک بولبولن\nگیانێکن له دوو جه‌سته‌دا\nهه‌وێنی یه‌ک عه‌شقن ، چاویان له بینینی یه‌کتر تێر نابێت\nبێ یه‌کتر دڵـــیان ئۆقرنـــاگــرێت .\nله‌سه‌روی ئه‌مانه‌شه‌وه هه‌میشه سوپاسی په‌روه‌دگــارد ده‌که‌ن\nکه پیاوی بۆ ئافره‌ت و ئافره‌تی بۆ پیاو دروست کردووه و\nبه‌زه‌یی وسوزو هیره‌بانی له نێوانیاندا دروستکردوون .\nئاماده‌کــــردنی ' به‌رهه‌م '\n#2 2013-05-09 21:22:33\nRe: " خێزانی به‌ختـــه‌وه‌ر "\nهەر بژیت و دەستت خۆش بێت کاکە بەرهەم گیان بۆ بابەتە جوانەکەت هیوادارم کە هەمیشە بەردەوام بیت لە بابەتی جوان و بەپێز و سودبەخش\nدووبارە دەستت خۆش بێت و ماندوو نەبیت\n#3 2013-05-09 22:42:42\nدواترین سه‌ردان: 2019-12-05\nدەستەکانت خۆش بێت کاکە بەرهەم گیان هەر بژیت ئەزیزەکەم ،\nبەراستی بابەتێکی جوانت ئامادەکردوە ، سەرکەوتوو بیت هیوام وایە بەردەوام بیت و\nهەمیشە بابەتی وا جوان و بە پێزمان بۆ ئامادە بکەیت\nدوبارە دەستت خۆش بێت و ماندو نەبیت\n#4 2013-05-10 09:00:37\nدواترین سه‌ردان: 2019-12-08\nسڵاو له‌تۆی به‌ڕێز کاکه به‌رهه‌م گیان :-\nده‌ست و جاوت خۆش بێت برای به‌ڕێزم . بابه‌تێکی به‌پێزو جوانه ،به‌هیوای به‌رده‌اوامی ،\nبۆ به‌ڕێزت شادو سه‌رکه‌وتوبیت برای ئازیزم .\n#5 2013-05-17 21:28:55\nزۆر سوپاس کاکه سیروانی خۆشه‌ویست بۆ په‌یامه جوانه‌که‌ت\nخۆش حاڵم که به‌دڵی تۆی به‌رێز بوو هیوای ته‌مه‌ندرێژین بۆ ده‌خوازم براگیان\nکاکه گیان ئه‌مه ئازایه‌تی تۆ بوو ئه‌م بابه‌ته ئاماده بکه‌م\nلێره‌وه پێت ئه‌لێم پیرۆزه هیوادارم نمونه‌ی خێزانی به‌خته‌وه‌ر بن\nهه‌رچه‌نده کاره‌که‌ت به نهێنیش بووو ههههههههههههه\nهیوادارم ژیانێكی نوێ پێکه‌وه دروست بکه‌ن ، دوو چه‌سته‌ی یه‌ک ڕوحی\nپڕبێت له ئاسوده‌ی و خۆش به‌ختی .\nکاکه بروای ئازیز سوپاس بۆ په‌یامه جوانه‌که‌ی به‌رێزیشتان\nهیوادارم بابه‌ته‌که به دڵی ئیوه‌ی خۆشه‌ویست بوبێت\nئیوه‌ش ته‌مه‌ندرێژو سه‌رکه‌وت و بن برا گـــــــیان .\nسلاو له خوشه‌ویسته‌که‌ی نێو یانه‌ش\nده‌س وچاوی ئیوش خۆش برا گیان\nخۆش حاڵــــم که بابه‌ته‌که‌تان به دڵـــ بوو\nهیوام ئاسوده‌ی و خۆش به‌ختیتانه\nته‌مه‌ندرێژی بۆ به‌رێزتان .\nنیان خان سوپاسێکی یه‌گجار زۆر بۆ به‌رێزتان\nزۆر خۆش حاڵم که‌بابه‌ته‌که جێگه‌ی ره‌زامه‌ندی ئیوه‌یه\nبه‌هیوای سه‌رکه‌وتنتان .


ڕۆمانە نوێیەکەی ئارام محەمەد (ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم) بڵاوکرایەوە\n15 ساڵ لەمه‌وبه‌ر مام جه‌لال وه‌ك یه‌كه‌م كورد له مێژووی عیراق بوو به سه‌رۆك كۆمار\nتەندروستی هەرێم داوای لێکۆڵینەوە لە هێرشی سەر پزیشکەکەی سلێمانی دەکات\nچه‌ند كۆمپانیایه‌ك له سلێمانی بۆ كرێی خانوو و خزمه‌تگوزارییه‌كان چوونه‌ته سه‌ر ماڵان\nڕۆمانی "ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم" بڵاوکرایەوە\nئارام محەمەد، نوسەر و ڕۆماننوس\nکۆتا ڕۆژی مانگی ١ ی ئەمساڵ ئارام محەمەد، نوسەر و ڕۆماننوس نوێترین ڕۆمانی بە ناوی " ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم" بڵاوکردەوە.\nرۆژی هەینی ڕابردوو ٣١ ی ١ ی ٢٠٢٠ مەراسیمی بڵاوکردنەوەی کتێبەکە لە شاری هەولێر و لە کتێبخانەی مەم و زین بە ئامادەبوونی نوسەر خۆی بەڕێوەچوو، لە مەراسیمەکەشدا پێشڕەو عەبدوڵا، نوسەر و توێژەر خوێندنەوە و سەرنجی لەسەر ڕۆمانەکە خستەڕوو.\nڕۆمانی " ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم" پێنجەم کتێبی ئارام محەمەد-ە و لە زنجیرە بڵاوكراوه‌کانی نووسیارە کە ناوەندێکی ئەدەبیە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب، لە ئێستادا خوێنەران دەتوانن لە کتێبخانەی مەم و زین لە نهۆمی دووەمی بازاڕی داون تاون لە شاری هەولێر ڕۆمانەکە دەستبخەن، بڕیاروایە لەم چەند رۆژەدا بگاتە شار و شارۆچکەکانی دیکەی کوردستان.\nلە بارەی ڕۆمانە نوێیەکەیەوە ئارام محەمەد دەڵێت، " ڕۆمانی ڕۆژێك له‌و ساڵانه هه‌ڵده‌گرم، گێڕانه‌وه‌یه‌كی دیكه‌یه، كه هێنده خێرا له‌بیرمان كردووه، بووه‌ته تارمایی، گۆكایه‌كی فه‌رامۆشكراوی پڕ یاده‌وه‌ری، ڕۆژێكی تێدا به‌جێماوه، مه‌گه‌ر به‌هۆی ئاوڕدانه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیاتی گێڕانه‌وه، ئه‌گه‌ر نا ئاسان نییه، به‌م بێباكییه به‌رده‌وامی به ڕۆیشتنمان بده‌ین و لەبیری بکەین".\nمه‌لا نادر له باره‌ی هه‌واڵی ده‌ستگیر كردنی روونكردنه‌وه ده‌دات\nرێگایه‌كی كۆن بۆ چاره‌سه‌ركردنی كۆرۆنا تاقیده‌كرێته‌وه\nوه‌زیری ته‌ندروستی هه‌رێم مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ی راگه‌یاند


حكومه‌تی هه‌رێم راگه‌یه‌ندراوێكی له‌باره‌ی جێبه‌جێكردنی یاسای بودجه‌ی عێراق بڵاوكرده‌وه\nحكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، راگه‌یه‌ندراوێكی له‌باره‌ی جێبه‌جێكردنی یاسای بودجه‌ی 2021ی فیدڕاڵی بڵاوكرده‌وه و رایگه‌یاند، ، وه‌زاره‌ت و لایه‌نه په‌یوه‌ندیداره‌كان راسپێردران هه‌نگاوی كرده‌یی جێبه‌جێكردنی یاسای بودجه بگرنه‌به‌ر.\nئه‌مڕۆ دوشه‌ممه له‌راگه‌یه‌ندراوێكدا، فه‌رمانگه‌ی میدیا و زانیاری حكومه‌تی ھه‌رێمی كوردستان رایگه‌یاند، له كۆبونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران له 7ی (نیسان/4)ی 2021، وه‌زاره‌ت و لایه‌نه په‌یوه‌ندیداره‌كان راسپێردران هه‌نگاوی كرده‌یی جێبه‌جێكردنی یاسای بودجه‌ی فیدڕاڵی ساڵی 2021 بگرنه به‌ر.\nئه‌وه‌شی خسته‌ڕو، دیوانی چاودێری دارایی ھه‌رێمی كوردستان، به‌مه‌به‌ستی دانانی پلانی هاوبه‌ش بۆ وردبینیكردنی داهاته‌كان و ده‌ستنیشان كردنی نوێنه‌ر، نوسراوێكی ئاراسته‌ی دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵی كردوه و نوێنه‌ری هه‌رێم له‌م باره‌وه ده‌ستنیشان كردوه و داوا له دیوانی چاودێری عێراقی فیدڕاڵ ده‌كات هه‌مان ئه‌و ڕێكارانه بگرنه‌به‌ر بۆ جێبه‌جێكردنی بڕگه‌كانی یاسای ناوبراو.


گۆڕانكاریی له ده‌ستوری توركیادا ... به‌هرۆز جه‌عفه‌ر\nسیاسه‌تی ناوخۆیی توركیا به‌وه ناسراوه كه زوو زوو تووشی (هه‌ززه) و له‌رینه‌وه ئه‌بێت،به‌شێكی بۆ فره ناسنامه‌یی ئه‌گه‌ڕێته‌وه له‌توركیا: قه‌زیه‌ی كورد، كێشه‌ی قوبرس،جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كان، ئیسلامی ڕادیكاڵ له‌توركیا، ئیسلامی موعته‌دیل و لیبراڵ،ئیسلامی كۆمه‌ڵایه‌تی (گویله‌نیزم) ،چه‌پ و ڕه‌گه‌زپه‌رست،هه‌یمه‌نه‌و ده‌ستوه‌ردانی سوپا و جه‌نه‌راڵه‌كان له‌حكومه‌ت (ترس له‌كوده‌تا) .. .. عه‌له‌ویه‌ت له‌توركیا،،،،، هه‌تادوایی، ئه‌مانه هه‌موو فاكته‌رو كێشه‌ی هه‌نوكه‌یی نێوخۆیی توركیان.\nبزاڤی ئیسلامی له‌توركیا سه‌ره‌تاكه‌ی ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ساڵی 1970 كه ئه‌ربه‌كان حزبی نیزامی میللی Mıllı Nızam Partısı دروستكرد،هه‌ر یه‌ك ساڵ دوای ئه‌وه پێیان هه‌ڵوه‌شانده‌وه،له‌هه‌ناویی خۆیدا ئه‌یویست ده‌ستور یان ئه‌و به‌نده‌ی ده‌ستور بگۆڕێت،كه گوزارشت له عیلمانیه‌ت ئه‌كات. دوایی چوو (پارتی سه‌لامه) ی دامه‌زرانده‌وه، به‌هه‌مان شێوه دادگای ده‌ستوری به‌بیانوی هه‌ڕه‌شه بۆ سه‌ر سیسته‌می كۆماریی سیكۆلار پێیان هه‌ڵوه‌شانده‌وه،ئینجا هات حزبی ڕه‌فاهی دانا،لێره‌وه ئاڕاسته‌یه‌كی نوێی گه‌نجی ئیسلامی ده‌ركه‌وتن و بون به‌دووبه‌شه‌وه،كه له‌م ڕه‌حمه‌وه حزبی دادو گه‌شه‌پێدان Adalat ve Kalkınme partısı دروست بو،حزبی ڕه‌فاهیشیان هه‌ڵوه‌شانده‌وه هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌یه‌وی ده‌ستور بگۆڕێت و ناسنامه‌ی كه‌مالی تێك بدات. له‌ساڵی 1997 ئه‌ربه‌كان ده‌سته‌ڵاتی سه‌رۆكوه‌زیرانی گرته ده‌ست،سوپا هه‌ر به‌هه‌ڕه‌شه دوای 11 مانگ لایانبرد،به‌شێوه‌یه‌كی ئاشتی یانه بێئه‌وه‌ی وه‌ك پێشوتر جه‌نه‌راڵه‌كان كوده‌تا بكه‌ن. ئه‌ربه‌كان وازی هێنا. (حزبی فه‌زیله) كرده‌وه،دیسان به‌هه‌مان بیانو پێیان گۆڕی،ئه‌وسا (حزبی سه‌عاده –Saadat partısı) ی كرده‌وه.. هه‌ر فایده‌ی نه‌بوو.. . ئه‌وه‌ی ئه‌نجامی هه‌بو،سه‌ركه‌وتوو بو، دادوگه‌شه AKP بو،چونكه به‌نیه‌تی گۆڕینی ده‌ستور نه‌هات،قه‌ناعه‌تی به‌خه‌ڵك كرد و مه‌سیجه‌كه‌ی به‌باشی گه‌یاند كه ئه‌م داهاتی تاك به‌رزئه‌كاته‌وه،ناسنامه‌ی بازاڕ و سه‌رمایه‌داریی پێیه،بێكاری كه‌م ئه‌كاته‌وه، كێشه‌ی كورد چاره‌سه‌ر ئه‌كات،به‌ره‌و یه‌كێتی ئه‌وروپا هه‌نگاو ئه‌نێت.. .. تادوایی.\nبه‌رده‌وام،ئه‌ربه‌كان پێی وایه،ئه‌ردۆگان له پشتی باخچه‌كه‌ی ئه‌وه‌وه،له‌پشتی دیواری حه‌وشه‌كه‌ی ئه‌وه‌وه هه‌ڵهاتووه.. ئاكپارتی نه‌ك هه‌ر ویستی ئه‌وه‌ی نیشان نه‌دا كه ده‌ستوره‌كه ئه‌كات به ئیسلامی،به‌ڵكو سه‌رۆكایه‌تی كۆماری له‌ده‌ستوردا له ماوه‌ی 7 ساڵه‌وه كرد به 5 ساڵ.. هه‌ڵبژاردنی له 5 ساڵه‌وه كرد به 4 ساڵ جارێك.. .. تادوایی.. یانی له‌سه‌ره‌تاوه له 2002 كه‌هاتنه ده‌سته‌ڵات ڕه‌نگه قورئانیشت سوتاندبا ئه‌م حزبه ئیسلامیه بێده‌نگ بوبایه،تا به‌ته‌واوی شوێنی خۆیان ئه‌گرن،،،یه‌كه‌مجار به‌پێی ده‌ستور ئه‌ردۆگان هه‌ر بۆی نه‌بو ببێت به سه‌رۆكوه‌زیران،چونكه له 1994 چیرۆكێكی خوێندبوه‌وه دژی سیسته‌می عیلمانی و كه‌مالیه له‌توركیا،بۆیه له‌پێش دا گویل بۆماوه‌ی ساڵێك سه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی گرته ده‌ست،كه ده‌ستوره‌كه‌ی گۆڕی،ساڵی دوای ئه‌وه ئه‌رۆگانیان هێنا له 2003. !.\nشتێك كه گومانی تیانییه،ئه‌وه‌یه: ژماره‌ی ده‌نگه‌كانی ئاكه‌په‌له هه‌ڵبژاردنی (7ی حوزه‌یرانی 2015) دا كه‌م ئه‌كا، له‌وه‌ش بێگومانتر ئه‌وه‌یه هه‌ر لایه‌ك ده‌رچێت یه‌كسه‌ر تا ئه‌وه‌نده‌ی پێی بكرێت ده‌ستور ته‌عدیل ئه‌كات.. ئه‌گه‌رچی دوو خوله ئاكپارتیش ده‌ستی داوه‌ته ده‌ستكاریی كردنی ده‌ستور. به دوو ئامانج،یه‌كه‌میان: تا ئه‌توانن ده‌سته‌ڵات و ترسی سوپاو جه‌نه‌راڵه‌كان كه‌م بكه‌نه‌وه (ئه‌مه‌یان كردووه) چونكه هه‌ركاتێك وه‌كو پێشوتر بۆی هه‌یه كوده‌تایه‌ك بكه‌ن،ته‌نانه‌ت له‌ساڵی 2007 توركیا له‌لێواری هه‌ژانێكی گه‌وره قوتاری بو،سوپا ئینزاری دا به ئاكپارتی له‌و ڕێككارییانه‌ی ده‌ستی داوه‌تی.. .. دووهه‌م: گومانی تیانییه هه‌رئه‌وه‌نده ئاكه‌په ده‌رچێت یه‌كه‌م ئیش ته‌عدیلكردنی ده‌ستوره،تا ده‌سته‌ڵاتی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار زیاد بكات.. ئه‌وسا كه‌ده‌سته‌ڵات زیاد بوو،دوو سیناریۆ هه‌یه:\nیان: كێشه‌ی كورد چاره‌سه‌ر ئه‌كات.. به‌پێی زانیارییه‌كان ئه‌ردۆگان زۆر ویستی له‌سه‌ر چاره‌كردنی پرسی كورد هه‌بووه،به‌ڵام به ئاشكرا له‌ترسی كوده‌تاو قبوڵ نه‌كردنی سوپا ڕه‌تی كردۆته‌وه بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی،ته‌نانه‌ت ترسی له‌سه‌ر ژیانی خۆی هه‌بووه، تا به‌ده‌ردی ئۆزاڵ نه‌چێت..\nوه یان: ئه‌ردۆگان ئه‌بێت به ئیمپراتۆریه‌ت و،به‌نده‌كانی لۆزان هه‌ڵئه‌وه‌شێنێته‌وه‌و،داوای ئه‌و زه‌وییانه ئه‌كاته‌وه كه پێشوتر له ژێر نفوسی خه‌لافه‌تی عوسمانی دا بون..


سەرۆكی دەزگای مین گرێبەستێك لەگەل كۆمپانیای (ماس ستیل) واژوو دەكات بۆ لەناوبردنی پاشماوەی جەنگی نەتەقیوە. محمد ئەحمەد: سەرجە م ئەو مین و تەقەمەنی و پاشماوەی جەنگیانە بەشێوازێكی زانستی لەناودەبرێت تاوەكو كارەساتی مرۆیی لێنەكەوێتەوە\nمحمد ئەحمەد: سەرجە م ئەو مین و تەقەمەنی و پاشماوەی جەنگیانە بەشێوازێكی زانستی لەناودەبرێت تاوەكو كارەساتی مرۆیی لێنەكەوێتەوە.\nبەرێز محمد ئەحمەد سەرۆكی دەزگای گشتی كاروباری مین بە ئامادەبونی بەرێزان نیازی خالید بەرێوەبەری گشتی كاروباری كارگێڕی و دارایی و عەلی میران بەرێوەبەری یاسایی پێشوازی لەبەرێز (عمر اسماعیل نانەكەلی) بەرێوەبەری كۆمپانیای ماس ستیل دەكات.\nلەم دانیشتنەدا گرێبەستێك لەنێوان دەزگای مین و كۆمپانیای ماس بۆ ئاسن و پۆڵا واژووكرا كەبەپێی ئەم گرێبەستە دەزگای مین سەرجەم ئەو مین و تەقەمەنیانە و پاشماوەی جەنگی نەتەقاوە لەلایەن دەزگاوە دەستنیشان كراون لە كۆمپانیای ناوبراو گلدراوەتەوە سەرجەمی مەترسی تری لێدەكرێت لە كەوتنەوەی كارەساتی مرۆیی بۆیە لەناوبردنی بەشێوازێكی زانستی و دور لە هەرەمەكی كارێكی پێویستە\nمۆڵەتی بێ موچەیی لەچاوساڵانی رابردوودا ڕووی لەبەرزبونەوە كرد...\nلە پێناو كوردستانێكی پاك لە مین و تەقەمەنی و بۆمبی چێنراو،بە...\nئامادەكاری دەكرێت بۆ كردنەوەی بەرێوەبەرایەتی گشتی مین لە پا...\nدەزگای گشتی كاروباری مین بۆ رێز گرتن لە قوربانیانی كارەساتی...\nكارمەندانی دەزگای مین رۆژی جلی كوردی بەرز ڕادەگرن ...\nسەرۆكی رێكخراوی نێودەوڵەتی(MAG) سەردانی دەزگای مین دەكات ...\nكارمەندانی دەزگای مین بەشداری خولێكی وڵاتی ژاپۆن دەكەن ...\nبەهۆی جێ بەجی كردنی سیستەمی بایۆمەتری دەست لەكار كێشانەوەی ...\nرێكخراوی نێودەوڵەتی ئۆنماس هاوكاری زیاتری دەزگای مین . دەكا...\nدەزگای مین وردەكاری كار و چالاكی و ئاماری 2016دەخاتە ڕو...\nجێگری سەرۆكی دەزگا پێشوازی لە بەرپرسی نوێی ئۆنماس لە هەولێر ...\nلەساڵی رابردوو (3500)نەخۆشی قوربانیانی مین و تەقەمەنی سەردا...


سه‌رۆك به‌رهه‌م:هیوادارین یاسای كچان و ژنانی ئێزدییه رزگاربوه‌كان به زوترینكات په‌سه‌ند بكرێت » پێگەی تۆڕی میدیای عێراقی\nسه‌رۆك به‌رهه‌م:هیوادارین یاسای كچان و ژنانی ئێزدییه رزگاربوه‌كان به زوترینكات په‌سه‌ند بكرێت\nبه‌رهه‌م ساڵح سەرۆك كۆمار،ئه‌مڕۆ دووشه‌ممه، هیوای خواست كه یاسای كچان و ژنانی ئێزدییه رزگاربوه‌كان به زوترینكات په‌سه‌ند بكرێت،وجەختدەکاتەوە لە پێویستی چڕكردنەوەی هەوڵەكان بۆ ئاشكراكردنی چارەنووسی ژن و كچە رفێنراو و شوێنبزركراوەكانی ئێزدی و ئازادكردنیان.\nسه‌رۆكایه‌تى كۆمار له‌ڕاگه‌یه‌ندراوێكدا كه‌ده‌ستى ئاژانسى هه‌واڵى عێراقى(اه‌ع)كه‌وتووه،ڕایگه‌یاند"بەرهەم ساڵح، سەرۆك كۆمار، لە كۆشكی سەلام لە بەغدا پێشوازیكرد لە نادیە موڕاد چالاكوانی ئێزدی".\nلە دەستپێكی دیدارەكەدا سەرۆك بەرهەم ستایشی ئەو هەوڵە بەردەوامانەی كرد كە نادیە موڕاد لە ناوەندە نێودەوڵەتییەكان پێی ھەڵدەسێت لە پێناو گەیاندنی دەنگی قوربانییە ئێزدییەکان بە جیھان، ھاوکات بەگرنگییەوە باسی لە ئازایەتی و قوربانییەکانی نادیە موڕاد و کچان و کوڕانی ئێزیدی و سەرجەم پێکھاتەکانی دیکە گەلی عێراق کرد دژ بە تیرۆر و داعش.\nلە دیدارەکەدا سەرۆك كۆمار دووپاتیکردەوە كە بە هەموو هێز و توانایەوە كاردەكات بۆ گەڕانەوەی ئێزدییەكان و هەموو ئاوارە و دەربەدەرەکان بۆ زێدی خۆیان و دابینكردنی ژیانێكی شایستە و خۆشگوزەران، ھەروەھا جەختیکردەوە كە پێویستە سەرجەم بەربەستە سیاسی و كارگێڕییەكانی بەردەم پرۆسەی ئاسایی کردنەوەی دۆخی ئەو ناوچانە لاببرێن، بەتایبەتی دۆخی ئیدارەی شەنگال دووبارە رێكبخرێتەوە و ئاسایش و سەقامگیری تێدا پارێزراو بێت و خزمەتگوزارییە ماددی و مەعنەوەییەكانیش بۆ دانیشتوانەكەی بەردەست بخرێت بەجۆرێک شایستەی قوربانیدانی خەڵکەکەی بێت.\nهەر لەو دیدارەدا سەرۆك بەرهەم هیوای خواست کە یاسای کچان و ژنانی ئێزدییە رزگاربووەكان بە زووترین كات پەسەند بكرێت، ھاوکات سەرجەم چین و توێژە زیان لێكەوتووەكانی دیكەش بگرێتەوە، ئاماژەشی بە گرنگی ئەو كارە دڵسۆز و ماندونەناسانە كرد كە لە لایەن دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەكان بە هەماهەنگی لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەنجامدراون بەمەبەستی چڕكردنەوەی هەوڵ و كۆششەكان بۆ سۆراغكردنی چارەنووسی ژن و كچە رفێنراو و شوێنبزركراوەكانی ئێزدی و ئازادكردنیان.\nلە كۆتایی دیدارەكەدا نادیە موڕاد سوپاسگوزاری خۆی دەربڕی بۆ ئەو پێشوازییە گەرمەی کە لەلایەن سەرۆك بەرهەمەوە لێیكرا، ھەروەھا هەوڵ و كۆششە بەردەوامەکانی سەرۆک کۆماری بەرزنرخاند بۆ پشتیوانیکردن لە دۆسییەی ئێزدییەكان، ھاوکات نادیە موڕاد دووپاتیکردەوە کە لە هەوڵەکانی بەردەوام دەبێت بۆ خزمەتكردنی زیاتری ئێزدییەكان و چین و توێژە زیان لێكەوتووەكانی دیكەی قوربانیانی دەستی تیرۆر و تیرۆرستان.


بۆ تەندروستییەکی باش با پیاوان لەدوای 40 ساڵی ئەم خۆراکانە بخۆن\n26/07/2021 2760 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nلەدوای تەمەنی 40 ساڵیدا خانەکانی جەستە وەک پێشوتر نامێنن‌و پێویستیان بەوەیە لەپێناو پاراستنی تەندروستیان‌و بەگەنجی هێشتنەوەیان گرنگییەکی تایبەتیان پێبدرێت، لەو نێوەندەشدا خواردنی تەندروست‌و پەیڕەوکردنی سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو دەستەبەری پاراستنی تەندروستیی مرۆڤ لەدوای ئەو تەمەنە دەکات.\nماریا کارداکۆڤا پسپۆڕی بواری تەندروستیی‌و خۆراکپێدانی بەریتانی لەچاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ئاژانسی "سپۆتنیک"ی ڕوسی، ئەو بەرهەمە خۆراکیانەی دیاریکردوە کە بۆ پیاوان لەدوای تەمەنی 40 ساڵییەوە بەسودە.\nکارداکۆڤا دەڵێت:"دەبێت پیاوان لەدوای تەمەنی 40 ساڵییەوە ئەوە لەبەرچاو بگرن کە سەوزەو میوە بەشێوەیەکی بەردەوام لەناو سیستەمی خۆراکیاندابێت"، ڕونیشیکردۆتەوە، "پیاوان لەو تەمەنەدا زۆر بەگرنگییەوە لەخواردنی سەوزە ناڕوانن".\nئەو پسپۆرە بەریتانییە دەڵێت:"دەکرێت پیاوان بەشێوەیەکی بەرچاو ئەگەری توشبونیان بەنەخۆشییەکانی دڵ‌و لولەکانی خوێن کەمبکەنەوە، ئەگەربێت‌و ڕۆژانە لەسیستەمی خۆراکیاندا بڕێکی زۆر سەوزەو میوەی تێدابێت".\nلەبەشێکی تری قسەکانیدا کارداکۆڤا دەڵێت:"مرۆڤ لەو تەمەنەدا زیاتر پێویستی بەچەورییە تەندروستەکانی وەک ئۆمیگا3 دەبێت کە بەزۆری لەماسییە چەورەکانی وەک ماسی سەلەمون‌و چەرەساتەکان‌و ئاڤۆکادۆدا دەستدەکەوێت".


عیراق و هەرێم، زیاتر لە 4650 تووشبووی نوێ بە كۆرۆنا تۆماركرا - تۆڕی میدیایی خەڵک\nوەزارەتی تەندروستی عیراق ڕایدەگەیەنێت، 4655 حاڵەتی نوێی تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا تۆماركراوە، 4088 كەسیش چاكبوونەتەوە، 29 كەسیش بەهۆی پەتاكەوە گیانیانلەدەستدا.\nبەپێی بەیاننامەیەك، كە لەلایەن وەزارەتی تەندروستی عیراقەوە بڵاوكرایەوە” لە 24 كاتژمێری ڕابردوودا 27 هەزار و 95 پشكنینی تایبەت بە كۆرۆنا ئەنجامدراوە و دەركەوتووە 4655 كەس تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا بوون و ئەنجامەكانیان پۆزەتیڤ بوون”.\nهەر لە بەیاننامەكەدا هاتووە، ”زۆرینەی تووشبووەكان لە بەغدا و بەسرە نەجەف بوون، بەجۆرێك كە لە بەغدا 2093 و لە بەسرە 727 و لە نەجەف 264 حاڵەتی تووشبوون تۆماركراون”.\nوەك لە بەیاننامەكەی وەزارەتی تەندروستی عیراقیشدا ئاماژەی پیكراوە، “لە سلێمانی 28 هەولێر 29، و دهۆك 166 حاڵەتی تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا تۆماركراون”.\nوەزارەتی تەندروستی عیراق ئاماژەی بە چاكبوونەوەی 4088 تووشبووی كۆرۆنا كردووە، كە زۆربەیان لە بەغدا و بەسرە و نەجەف بوون، ویڕای گیانلەدەستدانی 29 كەس بەهۆی پەتاكە.\nتەندروستی عیراق؛ ئامارێكی نوێی كۆرۆنا بڵاوكردەوە\n07 تشرینی دووهەم 2021 4.08 pm\nخەڵك وەزارەتی تەندروستی عیراق ئاشكرای دەكات، 924 حاڵەتی نوێی تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا تۆماركراوە و 1405 كەسیش…


9/3/2019 6:08:00 PM 7148 جار خوێندراوەتەوە\nماورۆ ئیكاردی هێرشبەری هەڵبژاردەی ئەرجەنتین و یاریزانی پێشوی یانەی ئینتەرمیلانی ئیتاڵی، كە لە دواین رۆژی بازاڕی گواستنەوەی یاریزانان ئینتەری بەرەو پاریس سانجێرمان جێهێشت، نامەیەكی ماڵئاوایكردنی بۆ هاندەرانی یانەكەی پێشوی ناردوە.\nئیكاردی لەگەڵ ئەوەی ناوی بە یانەی یۆڤانتۆس دەبەستراییەوە، بەڵام لە هەنگاوێكی چاوەڕوان نەكراودا ئەو یاریزانە بەرەو پاریس رۆیشت و بە خواستن و بۆ ماوەی ساڵێك پەیوەندی بە ریزەكانی ئەو یانەیە فەرەنسییەوە كرد.\nئیكاردی دوای پەیوەندی كردنی بەو یانە فەرەنسییەوە لە رێگەی تۆڕی كۆمەڵایەتی ئینستاگرامەوە نامەیەكی بۆ هاندەرانی ئینتەر ناردوەو نوسیویەتی.. " سوپاس بۆ هەمو شتێك، ماڵئاوا".\nئیكاردی بەهۆی بریكاری كارەكانییەوە كە واندا نارایە و هاوسەریەتی لە ساڵی رابردو كێشەی زۆری بۆ دروست بو لەگەڵ بەرپرسانی یانەكەی، هەربۆیە لەگەڵ هاتنی كۆنتی بۆ ئەو یانەیە دەست بەجێ یاریزانەكەی خستە دەرەوەی پلانەكانی و داوای لێكرد یانەكە بە جێبهێڵێت.\n#ئینتەر #پاریس سان جێرمان #گواستنەوەی یاریزان #لێدوانی یاریزان


نیچە، سامناکیی وجود و لەدایکبوونی تراژیدیا\n(326) جار خوێندراوەتەوە\nنیچە خودانی سەرەتایەکی فەلسەفییانەی هەمەڕەنگ بوو. بە جحێڵی و لە ساڵانی سەرەتای دەیەی ١٨٦٠، بەرگێکی لە وتارەکانی ڕاڵف واڵدۆ ئیمیرسۆنی١ نووسیاری ئەمریکایی خوێندەوە و بەکاریگەریی وی، هەوەڵێن وتارە فەلسەفییەکانی خۆی لەمەڕ سروشت و دیرۆک نووسی. وی، هەتاکو قۆناغی ناوین(١٨٨٢_١٨٧٨)، هێشتا بە پەرتووکەکانی ئیمیرسۆن کاریگەربوو. لەسەردەمی هاوچەرخدا، ستانلی کاڤێڵی٢ فەیلەسووفی ئەمریکایی، بە تەکزکردن لەسەر پەرەسەندنی ئەخلاقی (بۆ نموونە؛ خودێکی بڵندنشین و قووڵ)، ڕۆڵێکی گرنگی لە ناساندنی تێگەییشتنی ئیمیرسۆنیانە لە نیچە، هەبوو. نیچە لەنێوان ساڵانی دەیەی ١٨٦٠دا، ڕێی لە شۆپنهاوەر دەکەوێ و تێدەگات، کە ئەم بابایە دەگەڵ خووی مالیخولیاییی ویدا گونجاوە. شۆپنهاوەر بەهرەیەکی بێ وێنەی هەبوو، ئەوی دەم نووسینی شاکارەکەی خۆی، (جیهان وەک ویست و نواندنەوە)٣ دەست دایە، بە تەنێ بیستوشەش ساڵی تەمەن بوو. هەروەتر، پەرتووکە گرنگەکەی (مێژووی ماتریاڵیزم)ی فریدریش لانگە٤، کە نیچە هەر لەگەڵ وەشاندنیدا لەساڵی ١٨٦٦ دەستی خۆی گەیاندێ و خوێندییەوە، ئێجگار کاری لە نیچە کرد. نیچە ئەم پەرتووکەی بە کۆمەکێکی پڕبایەخ بۆ تێگەییشتنی باشتر لە زۆرێک لە پرسە فەلسەفییەکان، دەزانی. وی، نڤیسینەکانی (گۆتە)ی لەمەڕ سروشت خوێندبوویەوە و، بۆ تێگەییشتن لە کانت و ئەوەی ڕێچکەیەکی نوێی بۆ فەلسەفەی هونەر و فەلسەفەی سروشت لەچێوەی پەرتووکی (ڕەخنە لە هێزی حوکم)٥ خستبووەڕوو، تەقەلای دەکرد، سەربار، پەرتووکگەلی زۆری لە بواری زانستە سروشتییەکان دەخوێندەوە. ساڵی ١٨٦٨ ڕەخنەیەکی بیرتیژانەی لەسەر سیستەمی هزری شۆپنهاوەر نووسی، وەلێ سەرنجڕاکێش ئەوەیە هیچیەک لە خاڵەکانی ئەم ڕەخنەیە لە چێوەی پەرتووکی (لەدایکبوونی تراژیدیا)دا نابینرێن، ئەمەش یەک واتا دەگەیەنێت؛ (ویست)٦ دەچێوەی ڕێسامەندیی شۆپنهاوەریانەدا، گەلەک ناکارامانە و یەکجار پەرشوبڵاو و گشتگیر خراوتەڕوو و، هەروەتر بە شێوازێکی شیعرییانە بەیان کراوە و بەڵگە لۆژیکییە ڕیزکراوەکانیش بۆ ئەم بابەتە، قایلکەر نین.\nنیچە لە بەراییەکانی ساڵی ١٨٦٩ و لە تەمەنی ٢٥ساڵیدا، کە بە تازەکی لە وانەکانی خۆی دڵکرمێ بووبوو، وەکو مامۆستای هەمیشەییی٧ زمانناسیی کلاسیک لە زانکۆی بازڵی سویسرا دامەزرا. چەند ساڵ دواتر، داواکاریی وی بۆ کورسیی مامۆستای فەلسەفە، پەسەند نەکرا. هەوەڵین دیداری لەگەڵ ڕیچارد ڤاگنەر و کۆزیمای هاوژینی، لە ئابرێڵی هەمان ساڵدا پێشهات و، لە مانگی مەی وتاری دامەزراندی خۆی بەناونیشانی (کەسێتی هۆمیرۆس)، پێشکەش کرد. ساڵانی ١٨٧٠ و ١٨٧١، زنجیرە وانەگەلێکی ناواخندار بە بابەتێلی چون (سوکرات) و (تراژیدیا) و (دنیابینیی دیۆنیسیۆسی) پێشکەش کرد، کە بوون بە شێوەپێدەری هەوەڵین پەرتووکی وی. نیچە وای هەست دەکرد بەو هونەر و فەلسەفە و زانینەی وا لە هەناوی ویدا خەریکن دەگوورێن و چەکەرە دەکەن، دەشێت مرۆڤەئەسپ٨ بئافەرێنرێ. وی لە جەنگی فەڕەنسا و پروسیادا، وەک پەرەستار ڕاژەی کرد. کە گەڕایەوە بازڵ، بە دەست بێخەوییەوە دەیناڵاند و نیشانەکانی نەخۆشی و هورووژمی میگرەنیی لێ دیاری دا و تا کۆتاییی تەمەنی لێی نەبوونەوە.\nنیچە (لەدایکبوونی تراژیدیا)٩ی، کە بە ڤاگنەر پێشکەش کرابوو، لە هەوەڵین مانگی ساڵی ١٨٧٢ بە چاپ گەیاند. ئەم پەرتووکە نوقڵانەی ئەوەی لێ دەدا، کە بە زانایەکی پەتیی یانژی بە فەیلەسووفێکی زانکۆیی مانەوە، چارەنووسی نیچە نییە. نیچە نەیهێشت وانەکانی لەمەڕ زمانناسی ببنە لەمپەر لەبەردەم بەرزەفڕیی وی بۆ بووژانەوەی کولتووری و هەروەتر بواری نەدا ڕەوشی زانکۆ، پڕۆژە فیکرییەکانی بخاتە مەترسییەوە. لەدایکبوونی تراژیدیا، هەڵگری تێگەیشتنێکی سەرومڕ نوێیە بۆ تراژیدیای یۆنانی و بە کنەوپشکنین لەنێو دوالیزمی دوو خودای یۆنانی _دیۆنیسیۆس و ئاپۆلۆن١٠_دا، ڕۆڵێکی ناسک و جوان لە بەزمی جوانیناسیدا وازی دەکات و، بەرخوردێکی ڕەخنەیی و پاتۆلۆژییانە دەگەڵ گەشبینیی تیۆریی سواکراتدا دەکات (واتا ئەو گەشبینییەی کە) گوایە نەک هەر دەشێ جیهان بهێتە ناسین، بگرە دەشێ باری لاریشی ڕاست بکرێتەوە (بەهۆکاری لایەنگریی لە عەقڵ لەبەرانبەر غەریزەدا، سۆکرات بابایەکی لادەرە). هەروەتر، ئەم پەرتووکە هەوەڵین پرۆپۆزەڵی نیچەیە لەمەڕ نێهیلیزم. ئەم دیاردەیە، نێهیلیزم، لە سیاقی گوفتارە بەراییەکانی ویدا، بە ڕەوشێکی ئۆنتۆلۆژییانە، کە لە پرسێکی گەردوونییەوە سەرچاوە دەگرێ، ئەژماردەکرا. بەپێچەوانەوە، نیچەی دوایین، وەکوو پرسێکی دیرۆکی و کولتووری تەکزی لەم دیاردەیە دەکرد، پرسی بێ بەها بوونی باڵاترین بەها مرۆییەکان. لە (لەدایکبوونی تراژیدیا)دا، نێهیلیزمی ئۆنتۆلۆژی دەچێوەی واژەگەلی ساتیر١١ و لەسەر زاری هاوڕێکەی دیۆنیسیۆسەوە، واتا سیلینۆس١٢، دەردەکەوێت، کە ئەم یارۆیە ئێمە وەکوو ڕەگەزێکی خەوشدار و لەرزۆک، وەچەی چارەنووس و ناسۆر و وشەگەلی تر بە بەردەنگ دەگرێت: ''باشترین شت، بەتەواویی لە دەستڕەسی ئێوە بەدەرە: نەهاتنە دنیا، نەبوون، هیچبوون. وەلێ دووهەم باشترین شت بۆ ئێوە ئا ئەمەیە: زوومردن.''\nلە پاژی (ڕەخنە لە پەرتووکەکە)، کە ساڵی ١٨٨٦ (نزیکەی چواردەساڵ دواتر) نووسراوە، نیچە دەڵێت لەسەروەختی نووسینی ئەم پەرتووکە، لە ڕێسا کانتی و شۆپنهاوەرییەکان بۆ خستنەڕووی ئایدیاگەلێک کە هیچ پەیوەندییەکیان بە سیستەمی فیکریی ئەوانەوە نەبووە، سوودی وەرگرتووە _لە هەمووی سەرنجڕاکێشتر، ئایدیای دابەشکردنی جیهان بۆ هەرتک ڕەهەندی ''ڕوواڵەت'' و ''بوون لەخۆدا''یە، ئەوی وا بۆ شۆپنهاوەر ویستی کوێرانە، ناخودیی و دەرەمرۆییی ژیانە_. من دەخوازم لێرەدا مانایەک بۆ چییەتیی ئەم ئایدیانە بەدەستەوە بدەم. نیچە لە لەدایکبوونی تراژیدیادا دەبێژێت ''بوون'' و جیهان، بە تەنێ وەکوو دیاردەگەلی جوانیناسی شیاوی پاساودانن. ئەریستۆ دەیگوت فەلسەفە بە حەپەسان دەست پێ دەکا، حەپەسان لەوەی شتەکان بەو جۆرەی کە هەن، هەن. بە پێچەوانەوە، بۆ نیچە، فەلسەفە بە ترس دەست پێ دەکا، بوون هەم هەراسناک و هەم پووچ و هەڵۆڵە. ئا ئەمە ئەو نیچەیەیە وا تەوژمە بوونخوازییە١٣ فیکرییەکانی سەدەی بیستهەم و لەوانەش نڤیسینەکانی ئەلبێرت کامۆ١٤ی بەچڕی خستە ژێر کاریگەریی خۆیەوە. بەڵام هۆکاری ئەم هەراسناکییە چییە؟ و لەم نێوەندەدا هونەر چ ڕۆڵێک وازی دەکات؟\nلەدایکبوونی تراژیدیا بە پێناسەی نیچە بۆ دوو پاڵنەری ڕۆحیی لێکدژ و هاوزەمان یەکتر تەواوکەر دەنێو کولتووری یۆنانیدا، واتا پاڵنەری ئاپۆلۆنی و پاڵنەری دیۆنیسیۆسی، دەست پێ دەکا. واژەی ئاپۆڵۆنی، لە ئاپۆلۆی خودای ڕووناکی، خەون و پێشگۆییەوە هاتووە، لەکاتێکدا واژەی دیۆنیسیۆسی لە دیۆنیسیۆسی خودای مەستیی و جۆشوخرۆشەوە هەڵگۆزراوە. ئاپۆلۆ بە بیچمێکی بەردیدەیی، مەعریفەیەکی ڕەوان و هاوسەنگییەوە ڕایەڵە و دیۆنیسیۆس دەگەڵ تەوژمی بێبیچم، مەعریفەیەکی تژی لە ڕەمزوڕاز و زێدەڕۆییدا ئاوێزانە. سەربار، لەکاتێکدا ئاپۆلۆنی، جیهانی جیاوازی تاکەکانە، دیۆنیسیۆسی جیهانێک دەگرێتەوە کە تێیدا ناسنامەی تاکێتیی و لێکجودا لەناواندا نەماون و مرۆڤەکان ئامبازی هێزگەلی هەوسارپچڕاو و وزە سروشتییەکان بوون. لە سای جۆشوخرۆشی دیۆنیسیۆسیدا، ئێمە دەبین بە بەشێک لە بوونێکی زیندوو و تاقانە، لە سای چێژی وەها بوونێک، ئاوملانی ئافەڕاندنی ئەبەدیی دەبین.\nبە دەربڕینێکی هونەریی، ئاپۆلۆ خودای هونەری بەرجەستە یانژی نواندنەوە(وێنەکێشان و پەیکەرتاشی)یە و ڕایەڵێکی تۆکمەی دەگەڵ تەلارسازیدا هەیە. دیۆنیسیۆس خودای هونەری نابەرجەستەییی میوزیکە، کە بیچمی فیزیکیی نییە. ڕەهەندێکی داهێنەرانەی باسوخواسی نیچە لەم پەرتووکەدا، دژایەتییکردنی ئەو وێنا باو و نموونەیییەیە وا دەدرێتەپاڵ یۆنانییەکان، وێنایەک، کە کولتووری یۆنانییەکان بە کولتووری شکۆداری و ئاسوودەیی پیشان دەدا. گوتەی نیچە ئەوەیە، ڕەهەندی ئاپۆلۆنیی هونەر و کولتووری یۆنانییەکان، زادەی کێشمەکێشێکی ماوەدرێژ و ئاڵۆزە دەگەڵ مەعریفەی تراژیکدا، ئەو مەعریفەیەی وا ڕەوشی دیۆنیسیۆسی بەباری هێناوە. تراژیدیای کۆن، کە لەخۆگری بەرهەمی تراژیکنڤیسانی چون ئایسیخیلۆس١٥ و سۆفۆکلیسە١٦، لەسەر پایەی ئامێتەکردنی ئاپۆلۆنی و دیۆنیسیۆسی ڕۆنراوە. ئەم پەرتووکەی نیچە، کنەوپشکنینێکی مەعریفیی شایستەیە لەمەڕ یەکێتیی نێوان دوو هێزی هونەری(کە نیچە ئەوە بە ''ڕازێک'' ناو دەبات) و سەرچاوەی تراژیدیای یۆنان.\nئەم کنەوپشکنینە، نیچە بەرەو کۆڵینەوە لە ئاڕاستە سەرەکییەکانی هەڵبەستی یۆنانی (هۆمیرۆس١٧، ئارخیلۆخۆس١٨ و پیندارۆس١٩) و دەستەی سروودخوێنانی تراژیک٢٠ پەلکێش دەکات. لێرەدا نیچە ڕوانگە باڵادەستە ئەریستۆییەکە، وا لەسەر ئەوە ڕۆنراوە گوایە دەستەی سروودخوێنان سەرچاوەی تراژیدیان، پەسەند دەکات و، هەروەتر، ئەو باسوخواسەش پەسەند دەکات(بۆنموونە ئەمەیان لە بەرهەمەکانی فریدریش شیلەر٢١ بەرچاو دەکەوێت) کە دەستەی سروودخوێنان پەردەیەکن جیهانی ڕاستین و ئەزموونیی لەو کردە تراژیدیکەی لە دیمەنەکەدا دەگوزەرێ، جیادەکەنەوە. بەڵام بەڕوونیی دژی ئەو ڕوانگەیە دەوەستێتەوە، گوایە دەستەی سروودخوێنان وێنەنوێنی تەماشاچییانن لەسەر سەکۆ؛ نیچە ئەوان بە نوێنەری ڕەوشی دیۆنیسیۆسی و ئەم ڕوانگەیە دەزانێ: دەگەڵ بوونی ئەو ئازار و نیگەرانییەی وا خەسڵەتپێدەری وجوودی کەسیی ئێمەن، هێشتاکانێ ژیان هەر دانەڕووخاو و چێژبەخش دەنوێنێ. ئێمەومانان وەکوو تاکەکەس، بەهۆکاری جۆراوجۆر ئازار دەکێشین. هەرکە لەوە گەییشتین بوونی گەردوونییمان بێ بایەخە، ئیتر دەزانین هیچ ئامانجێکی کۆتایی بۆ بوونی ئادەمیزاد لەبەرچاو نەگیراوە؛ و حەقیقەتی مەرگ ئەم بابەتە بەخورتیی و بەڕوونیی لە هەمووکەس دەگەیەنێ. خەسڵەتی ژیان بریتییە لە ویست (زان و گەشە) و وزە (سەرڕێژبوون و بەتاڵبوونەوە)، وەلێ دەزانین ئەم چەشنە خەسڵەتانەی ژیان، بەهیچ کلۆجێک تایبەت نین بە ئێمە.\nلەکن نیچە، تاقانە بابەتی تراژیدیی یۆنانی کۆن، ناسۆری دیۆنیسیۆسی خوداوەندە. وی وای بۆ دەچێت تاوەکوو سەردەمی ئۆرپیدیس،٢٢ دیۆنیسیۆس وەکوو پاڵەوانی تراژیک مایەوە و گشت فیگەرە ناسراوەکانی تری نمایشنامە یۆنانییەکانی چون پرۆمیسیۆس٢٣ و ئۆدیپۆس٢٤ تەنیا ماسکێک بوون و هیچی تر. گرنگە تێبگەیین چلۆن دیۆنیسیۆسی خودا لەسەر سەکۆ دەردەکەوێت. دەرکەوتنی وی، وەکوو بابایەکی تاوانبار، ڕەنجدەر و ئازارکێش، چاوبەژێری ئاپۆلۆی خودای ڕاڤەکاری خەونەکان و قەڵەمڕۆی ڕواڵەتەکان، پیشان دراوە. بەڵام نیچە دەبێژێت، ڕاستییەکەی پاڵەوان، دیۆنیسیۆسی لە ئازارتلاوی تژی لەڕازونیازە، واتا خودایەک کە ئازاری تەنیاکەوتن و تەریکخستن٢٥ لە وجوودی خۆیدا ئەزموون دەکات، کەسێک کە هێشتاکێ زارۆکێک بوو، تایتانەکان٢٦ پارچەپارچەیان کرد، وەلێ ئەو لە هەناوی ڕەوشی هەراسناکی خۆیشیدا کوتکوت بوو. وی بەدەم ئازارەوە دەتلایەوە، ئاخر تاکبوونی ئەزموون کردووە و، ئەم تاکبوون٢٧ و تەریککەوتنە سەرەداوی گشت ئازارەکانە و دەبێت ڕەت بکرێتەوە.\nئەمە دیدگایەکی قووڵ و ڕەشبینانە لەمەڕ جیهان دەئافەرێنێت: ئەوی هەیە، یەکبوونێکی یەکپارچە و بەراییانەیە؛ تاکبوون و تەریککەوتن تەنیا ڕواڵەتە و سەرچاوەی بەراییی گشت خراپییەکانە؛ هونەر نوقڵانەی دڵخۆشکەری ئەوە لێ دەدا، گوایە دەشێت تەڵیسمی تاکبوون و تەریککەوتن بشکێنرێت و دیسان یەکبوون بەرقەرار بکرێت. ئێمەومانان بەدەست ژیانەوە ئازار دەکێشین، ئاخر تاکگەلێکین لە سروشت نامۆ بووین، ئاخر ئاگاییمان لەمەڕ ئەم تەوەلابوونە، دەبێتەهۆی پەرێشانیمان.\nنیچە، دیۆنیسیۆس لە ڕوخساری مەسیحدا دەناسێنێت، بەڕاستییش لەمسەر تا ئەوسەری مەتنەکە چەمکگەلی تیۆلۆجیی٢٨ چون (پاکژبوونەوە)٢٩ دەکاردەبات. وەلێ ئەوەش بڵێین، نیچە لە لەدایکبوونی تراژیدیادا دادباوەڕییەکی٣٠ یەکجار جیاواز لە دادباوەڕیی مەسیحی دەخاتەڕوو؛ پاساوی ئیستاتیکییانەی جیهان لەسەر نیازی خودی پرەنسیپی بەراییی جیهان وەستاوە و ئەوەندە پەیوەندیی بە ئێمەوە نییە. یۆناییەکان هەراس و هەڵۆڵی و پووچیی وجوودیان دەناسی و هەستیان پێ دەکرد، و هەرتک خوداوەند ئاپۆلۆ و دیۆنیسیۆسیان بۆ بەدیهێنانی نیازەکانیان ئافەراندبوو. ئەوان توانیان بە تاقانە دادباوەڕییەکی جێگای خۆشنوودی، کە تا هەنووکە بوونی هەبووە، بگەن، ئاخر ''بەڕاستیی خودایان پاساودەری ژیانی ئادەمیزادن! ئەوان خودی ئەمەیان ئەزموون دەکرد''. بۆ نیچە، لە ئەزموونی ئەواندا شتێک نەبوو هێما بێت بۆ زووهدباوەڕی و مانەوییەت یانژی ئەرک: ''ئێمە شتێک جگە لە نەوای بەرینی ژینێکی سەرکەوتووانە ناژنەفین، نەوایەک کە تێیدا هەموو شتێک، چ چاکە و چ خراپە، بە پلەی خودایەتی گەییشتوون.''\nبۆ نیچە، جیهان گەمەی تراژیکی نێوان لێکدژەکانە، کە نە هیچ قوتاربوونێک دەناسێ و نە ئاتاجی هیچ ڕزگارکردنێکیشە. هەروەک یەکێک لە ڕاڤەکارانی وی دێژێت، نیچە لەمەڕ چەمکە دەروونناسییەکان، زێدەگۆیی دەکات، ئەویش لەئاستی گەردوونییدا.31\nبابەتی فەلسەفە، حیکمەتی تراژیکە، کە بەتەنێ لەسەر بنەمای ڕوانینێک لە زۆرانبازیی بەراییی نێوان تاریکی(دیۆنیسیۆس) و ڕووناکی(ئاپۆلۆ) گووراوە. _واتا زۆرانبازیی و ململانێی بنەچەی سەرتاپاگیر، بێ بیچم و چاڵوچەوێڵی ژیان دەگەڵ کەوشەنی ڕووناکیدا کە شێوەپێدەری تاکەکانە_ فەلسەفەی ڕوانینی تراژیک، فەلسەفەیەکە، ناسازگاریی تاهەتاییی نێوان (یەکێتیی بەرایی) و (پەرتبوون)ی بەباشیی فام کردووە. وەلێ ئەم بابەتە، نیچە وەکوو شۆپنهاوەر بەرەو باوەڕهێنان بە ڕەشبینیی پاسیڤ پەلکێش ناکات؛ دەگەڵ ئەوەی ڕواڵەتەکان دووچاری گۆڕان دەبن، ژیان دەتوانێت بیسەلمێنێت تشتێکی بەهێز، چێژبەخش و دانەلەنگاوە. بەتەنێ هونەرە شان لەشانی ڕوانینی فەلسەفەی تراژیک دەسوێت. یارۆیەکی یۆنانی بە دیدتنی ڕوونوڕەوانی وێرانییە خەوفناکەکانی نێو دیرۆکی جیهان و زەبروزەنگی سروشت، ئامادەیە بۆ باوەشکردن بە قووڵترینی ئازارەکان و مەترسیی ئەوەشی لێ دەکرێت ئارەزووی نەفیی و نکۆڵیکردن لە (ویست) لەودا چەکەرە بکات، کارێک کە بوداییەک ملی لەبەر ناوە. وەلێ هونەر ئەویش و ژیانیش ڕزگار دەکات. نیچە، بەهۆی تەقەلاکانی لەپێناو گۆڕینی دۆزی دیۆنیسیۆسی بۆ جۆشوخرۆشێکی فەلسەفیی، لافی ئەوە لێ دەدا گوایە خۆی هەوەڵین فەیلەسووفی تراژییکە. بەدیدی وی، کاتیگۆریی تراژیک بەمانای پاڵفتەکردنی هەڵچوونێکی ترسناکی چون بەزەیی یانژی ترس لەڕێی بەتاڵکردنەوەی ناچاریی، نایەت، وەکوو تیۆری کاتارسیسی ئەریستۆیی٣٢ وای دەبینی. بەڵکوو بە مانای ئەزموونێکی سەرووتر لە بەزەیی و ترس دێت، بەمانای بەڵێکردن بۆ سەرمەستیی جاویدانیی (هەبوونی هەمەکی)، کە سەرمەستیی وێرانکارییش دەگرێتەوە.\nشۆپنهاوەر گوزارەی ''پرەنسیپی تاکبوون٣٣''ی لە ئەندێشەی سیکۆلایستیزم٣٤ وەرگرت و بەمانای جیهانی فینۆمێناڵی٣٥ کات و شوێن گەردانی کرد، جیهانێک کە چەندینەیەک٣٦ لە بوونی یەکبەدواییەکداهاتوو و هامتا دەداتە دەرێ. بەپێچەوانەوە، ویست، بوونە لەخۆدا و لە دەرەوەی سیستەمی شوێنکاتدایە. هەروەتر، ویست لە دەرەوەی تخووبی (پرەنسیپی بەڵگەی پێویست)٣٧دایە. کەوابوو دەتوانرێت بگوترێت، ویست هەروا بەبێ هۆکار و بەڵگەیەک و بەشێوازێکی بەرایی تاقانەیە (هەر بەتەنێ ئوبێکتێک یانژی چەمکێک نییە). تاکەکان لە هاتنەبوون و داپووکانیاندا، تەنیا وەکوو دیاردەگەلی پەیوەست بە ویست ئەژماردەکرێن و، لەم میانەدا، ویست وەکوو پاڵنەرێکی کوێر و بەخوڕی ڕاپێچکەر شیاوی دەرککردنە. ئەگەرچی کنەوپشکنینی نیچە لەچێوەی لەدایکبوونی تراژیدایادا، بە چڕی بە چەمکێلی میتافیزیکی شۆپنهاوەر پشتئەستوورە، وەلێ سەرومڕ جوینەوەی ئەم چەمکانە نییە.\nنیچە لە لەدایکبوونی تراژیدیادا، باسێکی لەبنەوانەوە دوولایەن پێش دەخات. لەلایەکەوە باسوخواسێکی مشتومڕئامێز لەمەڕ سەرهەڵدان و ئاوابوونی تراژیدیای یۆنان دەبینین (پاژی ١-١٥)؛ و لەلاکەی ترەوە دەگەڵ کێشمەکێشێکی هەستبزوێن بۆ بووژانەوەی کولتووری هاوچەرخی ئەڵمانیی ڕووبەڕووین(پاژی ١٦-٢٥). ڕایەڵی نێوان ئەم دووە، ئەو ڕۆڵەیە وا نیچە بۆ میوزیکی لەبەرچاو دەگرێ. تراژیدیای یۆنانی زادەی میوزیکە و نیچەیش بۆ بووژانەوەی کولتووری، ئومێدی لەسەر ئۆپێرای ڤاگنەر هەڵچنیوە. لە پەرتووکی (جیهان وەک ویست و نواندنەوە)دا، شۆپنهاوەر دەڵێت، میوزیک بەهۆی خەسڵەتی نابەرجەستەییەوە، هونەرێکی بێ هاوتایە. میوزیک دەتوانێت لە جیهانی ڕووکەش و بەرچاو تێپەڕێت و زەمینەی دەستڕاگەییشتن بە جیهان لەناو خۆدا، واتا جیهانی چون ویست، بڕسکێنێ. بە باوەڕی نیچە ناتوانرێت پرسی تراژیدیا لە کاتیگۆرییەکانی جوانیناسیی ڕواڵەت یانژی جوانی هەڵگۆزرێ، ئەمە تەنیا لەسەر بنەمای گیانی میوزیک دەکرێت، ئاخر تەنێ لەڕێی ئەم گیانەوەیە دەتوانرێت بەگژ سەرمەستیی ئەزموونکراو لە وێرانەی (تاکێتی)دا بچینەوە.\nنیچە لەساڵی ١٨٨٦ ڕەخنەیەکی کاربڕی لەسەر ئەم پەرتووکە نووسی و وەکوو ''وێنەی شێت و وێنەی ئاشوفتە''، سۆزدارییانە و ''بریندارکەر و ڕەکیک تا ئاستی ژنێتی'' وەسفی کرد. ئەم بەرهەمە، خێرا لەپاش وەشاندنی، ڕووبەڕووی نکۆڵییکردن و ڕەخنەی توندی زمانناسان بوویەوە و، پاش ئەوەی لەلایەن ڕێنوینکەری وی، واتا فریدریش ڕیچێڵ کە پێگەیەکی باشی لە بازل هەبوو، ڕەت کرایەوە، ناچار نیچە پێی لێ نا کە لەبەرچاوان کەوتووە و سەروفەساڵێکی نەویستراوە. ئەمێستاکە وی لە لێواری ڕەوشێکی یەکجار نالەبار و پڕ تەنگەژەدا بوو. فێرخوازانی زانکۆی لەدەست دا، چەند ساڵ پاشی ئەمە، لەمەڕ ڤاگنەر وەکوو هونەرمەندێ، گومانی جددی تێدا گەڕا و پشتگیرییەکانی لە وی، بە چڕیی لە کەمیی دا.\nلەدایکبوونی تراژیدیا، هەردەم یار و نەیاری خۆی هەبووە. ئا لەم ڕۆژگارەی خۆمانیشدا، وەبەر ڕەخنە و ناڕەزایەتی کەوتووە. یۆرگن هامبەرماس38، یەکێک لە فیگەرە دیارەکانی سەر سەکۆی فیکر لەپاش جەنگ، لەمەڕ پەسنی نیچە بۆ پرسی دیۆنیسیۆسی و ئەوەی پەرتووکەکە بەرگری لە میتافیزیکای هونەرمەند دەکات، جۆرێک لە دژە عەقڵانییەت و ئیستاتیکباوەڕییەکی مەترسیدار دەبێنێ، کە لەچێوەیدا پرسی دیۆنیسیۆسی هەم لە جیهانی تێگەییشتنی تیۆری39 و هەم لە جیهانی کردەی ئیتیکیی ڕۆژانە هەڵاوێر دەکرێت. هامبەرماس دێژێت، (ئەم تەرزە فیکرە) کە زەمینەڕەخسێنی دەستڕەسییە بە جیهانی جۆشوخرۆش، هاوزەمان بەدبەختانە بە بەهای پووکانەوەی تاک دەنێو بێ بیچمیدا دواییی دێت. بەڵام ڕاڤەکارانی دیکەی چون پیتەر سڵۆتەردایک40 وای بۆ دەچن کە دەبێت دەقی نیچە وەکوو بەرهەمێکی کولتووریی پێشەنگ وەخوێنرێ و سەوا بکرێ. ئەگەرچی ڕاستە لە سەردەمی مۆدێڕندا جوانیناسی لە قەڵەمڕۆکانی تری وجوودی ئێمە جیابووەتەوە، وەلێ ئەمە بۆ سڵۆتەردایک بەو مانایە دێت کە بەرهەمی هونەری دەتوانێت لە گۆشەکانی تری بابەتی بەرباسدا جێکەوت ببێت. وی بەڵگەسازی بۆ ئەوە دەکات گوایە پرسی دیۆنیسیۆسی بەتەنێ لە کەوشەنی جۆشوخرۆشی فەرامۆشکارانە بەدەرد ناخوات، بەڵکوو بۆ بنکۆڵکردن و سستکردنی بونیادی دەرکی وابەستە بە ناسنامەی ئێمەومانان لە خودی خۆمان، دەکاردەبرێ و، هەروەتر بەرهەڵداکردنی تەوژمگەلی زیاتری وزەش دەستبەردەکات. لە کولتووری خۆرئاوادا نەریتێکی یەکجار تۆکمە بوونی هەیە، کە ناسنامەی تاک دەچێوەی ئایدیاگەلی هەمتا، جێگیر و یەکپارچە فام دەکات. بە باوەڕی سۆڵتەردایک، لەدایکبوونی تراژیدیای نیچە، پیشانی دەدات کە ئەم وێنایە بۆ ناسنامەی مرۆیی، سەرومڕ وەهمە.\nفیکری نیچە، پاش لەدایکبوونی تراژیدیا و لەماوەی قۆناغی بەراییی ساڵانی ١٨٧٢_١٨٧٦دا، دووچاری چەندان گۆڕانکاریی ڕیشەیی دەبێت. گەرچی هونەر هێشتاکانێ ڕۆڵێکی گرنگ لە هزری ویدا وازی دەکات ( و بۆ شێوەی ''ویستی باشی ڕواڵەت''41 دەگۆڕێت و وامان لێ دەکات بەرگەی وجوود بگرین)، لێ بابەتگەلی پەیوەست بە مەعریفە و زانست لەلایەن وییەوە گەلەک شێلگیرانەتر پەیگیریی دەکرێن. ئایدیایەکی نوێ لەمەڕ (تاکبوون) لەچێوەی تێکستەکانی دوایینی نیچەدا دەگوورێت، کە بەگوێرەی، چیتر تاک بە مەینەتی میتافیزیکیی مەحکوم نییە. دیدی نیچە لەمەڕ ئازاری وجوودیش، بەجۆرێکی واتادار پەرەی ستاند. لە (وەهای گوت زەڕدەشت)دا، هەمووی ئەوەی وەکوو تاکێکی فانی بەدەستییەوە دەتلێینەوە، تێپەڕینی کاتە. لە (جینالۆژیای ئەخلاق)دا، ئازاری ئێمە زادەی سەرچاوەیەکی میتافیزیکی یان وجوودیی نییە، بەڵکوو زادەی پێویستییەکانی ئارایشی کولتووری و جیکارییە کۆمەڵایەتییەکانە. (ئەمێستاکە) نیچە چیتر سەبارەت بە بێ ڕەحمیی سروشت ناپەیڤێ، بەڵکوو بێ ڕەحمی بە ڕەگەزێک لە ڕێگوزەری ژیانی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیی دەزانێ. دەگەڵ ئەو گۆڕانەی وا هزری وی پاش قۆناغی بەراییی نووسینەکانی دووچاری هات، هێشتاکانێ نیچە لەئاست پرسی دیۆنیسیۆسی وەکوو فەلسەفەی ژیان، وەفادار مایەوە.\n1. Ralph Waldo Emerson (1803_1882).\n2. Stanley Cavell (1926_2018).\n3. Die Welt als Wille und Vorstellung.\n4. Friedrich Albert Lange (1828_1875).\n5. Kritik der Urteilskraft.\n6. Wille (will).\n7. Academic tenure.\nCentaur: بە یۆنانی (Κένταυρος)ی پێ دەگوترێ، یەکێک لەهەرە ناسراوترینی بوونەوەرانی نێو میتۆلۆژیا یۆنانییەکانە و بەسەر و گەردن ئادەمیزاد و بە لەش ئەسپە.\n9. Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik.\n10. (Apollo'' Ἀπόλλων'')_( Dionyso '' Διόνυσος '').\n11. satyr (σάτυρος).\n12. Silenus (Σειληνοί).\n14. Albert Camus (1913_1960).\n15. Aeschylus (Αἰσχύλος).\n16. Sophocles (Σοφοκλής).\n17. Homeros (Ὅμηρος).\n18. Archilochus (Ἀρχίλοχος).\n19. Pindaros (Πίνδαρος).\n20. chorus (Χορωδία).\nChorus یانژی بە یۆنانیی Χορωδία، یان دەستەی سروودخوێنان و هاونەوایان، بەگشتیی دەستەیەکی چەند کەسیی بوون، لە نمایشنامەکانی تراژیکنڤیسانی یۆنانی کۆندا لەسەر سەکۆی نماش دەردەکەوتن و بە ئاواز و سەما و گوفتاریی بۆ داڕێژراویان، هەم نمایشەکەیان پڕڕەنگتر دەکرد، هەم خاڵە پێوارەکانیان ڕوون دەکردەوە.\n21. Johann Christoph Friedrich von Schiller (1759_1805).\n22. Euripides (Εὐριπίδης).\n24. Oidípous Týrannos ( Oἰδίπoυς τύραννoς،).\n26. Titan (Τιτάν).\nتیتان یانژی تایتان، ناوی بوونەوەرگەلێکی خودائاسای نێو میتۆلۆژیای یۆنانییە. تایتانەکان نەمر و یەجکار بەهێز و تۆکمە بوون. ئەوان پێش خودایانی ئۆڵۆمپیۆس، فەرمانڕەوای زەوی بوون. ژمارەی تایتانە سەرەکییەکان، دوانزە دانەیە، شەشیان کوڕ و شەشیان کچن و وەچەی خوداوەند ئۆرانیۆس(ئاسمان) و مێخودا گایا(زەوی) بوون.\nبوونبە تاک، تاکبوون و تەریککەوتن(تفرد) و (فرد)، کە لێرەدا بەمانای جیابوونەوە دێ لە بنەچەی سەرەکیی جیهان، کە ماهییەتێکی هەمەکی و گشتەکی و یەکپارچەی هەیە و بەش و پەرت نابێ. وەلێ تاکبوون بریتییە لە جیابوونەوە و پەرتبوون و خۆداماڵین لەم بنەچەیە کە ماهییەتی جیهانە.\nلە ئایینی مەسیحیدا بەمانای (پاکژبوونەوە) و (ڕزگابوون) لە گوناە و کڕینەوەی گوناهی یەکەم دێت.\n31. Eugen Fink, Philosophy of Nietzsche (1962), Translation of Goetz Richter. London and New York. Continum, 2003.\n32. katarsis, Aristoteles (Κάθαρσις).\nکاتارسیس، واژەیەکی یۆنانییە و بەمانای پاکژبوونەوە، بەتاڵبوونەوە و پاڵفتەکردن دێت. هەروەتر بەمانای ڕاماڵینی هەست و سۆز و تەنگەژە دەروونییەکان و دەرهاویشتنە دەرەوەیان دێت. ئەریستۆ وای پێناسە دەکات: کاتارسیس بریتییە لە ئاوەچۆڕپێکردنی وزە سۆزدارییەکانی نێو نمایشنمامە و بەتاڵکردنەوەیان. بۆ نموونە لە نمایشنامەی تراژیدیدا، کاتارسیس بەکۆتاهاتنی ترس و هاوسەنگبوونی هەستی بەزەییە. ئەم وزە سۆزدارییانە و ئەم هەست و سۆزە خرۆشاوانە، پێش ئەوەی کار لە تەماشاچییان بکەن، دەبێت وەک تەوژمێک لە دووتوێی نمایشنامەکەدا و لە جووڵەی کارەکتەرەکاندا بوونیان هەبێ. ئەوی دەم ئەم تەوژمە سۆزدارییانە کە وەک هێز و وزەی دینامیکی نمایشنامەکە دەکاردان، کۆتاییان پێ بێت، خۆبەخۆ لە دەروونی تەماشاچیانیشدا دواییان پێ دێت و بەتاڵدەبنەوە. وەلێ لەکن نیچە، کارتاسیس هەمان ئەو ڕەوشەی ئادەمیزادە کە دەنێو جیهانی وجووددا دەستەویەخەی دەبێ لەڕێگەی میوزیکەوە، و لە ئانوساتی وەجد و فەرامۆشکردنی پرەنسیپی تاکێتیی و خۆ هاویشتنە نێو دڵی سروشتی دڵڕفێن و لەدەمی کەیفسازی و سەرمەستییدا، ئەوی دەم خۆ بەبەشێک لە جیهانی سەرسامئاوەر دەزانین، کاتارسیس نمایان دەبێت.\n33. principium individuationis (پرەنسیپی تاکێتی یانژی بنەچەی تاکبوون ''اصل تفرد'').\n36. multiplicity. (چەندینە، چەندان و زۆر ''کثرت، تعدد'')\n37. Principle of Sufficient Reason.\nپرەنسیپی بەڵگەی پێویست (Principle of Sufficient Reason) ئاوهایە: هیچ کاتیگۆری و هیچ شتێک دروست و ڕەوا نییە مەگەر بەڵگە و پاسای پێویست بۆ ڕاستاندنیان لەئارادا بێ. هەروەتر، هەموو ئەوەی لەئاردان و لەم جیهانەدایە و لەبری ئەوەی نەبن کەچی هەر بەو جۆرەی کە هەن، هەن، پاسا و پێشزەمینەی خۆیانیان هەیە و بەڵگەی پێویست بۆ ڕاستاندنیان هەیە. واتا تەواوی وجوود و دیاردەکانی لە چەمەری پێشزەمینە و پاساوی پێشیندا گیریان خواردووە. کەواتە هیچ شتێک بوونی نییە کە بەڵگە و پاساو و پێشزەمینە بۆ ڕاستاندنی نەبێ، مەگەر ئەوەی ئەو شتە بوونی نەبێ. وەلێ نیچە پێی وایە ''ویست'' لەم کەوشەنی بەڵگە و بەڵگەبازییە بەدەرە و بەبێ هۆ و دەلیل، هەروا بوونی هەیە و تەواو.\n38. Jürgen Habermas.\n39. Theoretical understanding.\n40. Peter Sloterdijk.\n41. the good will to appearance.


وتەبێژی موقتەدا سەدر: ئامانجی هێرشەکانی تورکیا ڕوون نیە\nگوتەبێژی فەرمی موقتەدا سەدری ڕێبەری ڕەوتی سەدر، لە بارەی هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر ناوچە سنورییەکانی هەرێمی کوردستان بۆ دەنگی ئەمەریکا دەدوێت و ئاماژە بەوەدەکات، گەرچی پارتی کرێکارانی کوردستان بیانووی هێرشەکانی تورکیان، بەڵام ئامانج لە هێرشەکان ڕوون نین و دەبێت وەزارەتی دەرەوەی عێراق و تورکیا لەو بارەیەوە گفتووگۆ بکەن.\nهەڵوێستی ڕەوتی سەدر\nسەڵاح عوبەیدی وتەبێژی فەرمی موقتەدا سەدری ڕێبەری ڕەوتی سەدر، هێرشەکانی تورکیای بۆ سەر خاکی عێراق ڕەتکردەوە، بە دەنگی ئەمەریکای گوت"سەماحەتی موقتەدا سەدر لە بارەی هێرشە دووبارە بووەوەکانی تورکیای دراوسێوە بە ئاراستەی عێراق، هەڵوێستی خۆی دەربڕیووە، پێداگیرە لەسەر پاراستنی پەیوەندیەکانمان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی عێراق بەتایبەت تورکیا، بەڵام دەبێت پەیوەندیەکان لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی دوو لایەنە بێت، سەروەری عێراق لە ئاسمان و زەویەوە پێشێل نەکرێت، گەر لایەنە دبلۆماسیەکانی تورکیا وەڵامیان نەبێت لە بارەی دەستدرێژیەکانەوە، وەڵام دەدرێنەوە لە داهاتوودا، هەموو دەستدرێژیەکان ڕەتکراوەن، چونکە سەروەری عێراق ڕێزلێگراوە و لەلایەن هەمووانەوە دەپارێزرێ."\nئامانجی هێرشەکانی تورکیا\nگوتەبێژی فەرمی موقتەدا سەدری ڕێبەری ڕەوتی سەدر ڕوونیکردەوە، ڕوون نەبوونی ئامانجی هێرشەکانی تورکیا مایەی گرفتە، لە ماوەی ڕابردوودا بیانوویان بۆ ئەنجامدانی هێرشەکان، بوونی پارتی کرێکارانی کوردستان بووە، گوایە بوونیان مەترسیە لەسەر ئاسایش و سەقامگیری تورکیا، گوتی"گەر واشبێت، دەبێت بە گفتووگۆ و ڕاگۆرینەوە، کێشەکان چارەسەر بکرێن، تا سنور بۆ ئەوە دابنرێت کە پێیدەوترێت مەترسی پەکەکە لەسەر تورکیا."\nتورکیا و موسڵ\nدەوترێت ئامانج لە هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر ناوچە سنوریەکانی عێراق پێشڕەویکردنە بەرەو موسڵ و پەکەکە تەنها بیانووە، لەو بارەیەوە سەڵاح عوبەیدی دەڵێت"مەبەستەکە ڕاستە یان نە، خراپە یان نە، زۆر گرنگ نیە، گرنگ ئەوەیە ئەمە دەسترێژیە و ڕەتکراوەیە، گەر لە ڕووی سیاسیشەوە بیانووی تورکیا شتێک لە قەبوڵکردنی تێدا بێت، ئەوا دەبێت کێشەکە بە لێکتێگەیشتن لە نێوان وەزارەتی دەرەوەی عێراق و تورکیا چارەسەر بکرێت."\nلە بارەی ئەو تۆمەتانەی ئاراستەی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکرێن، گوایە هێرشەکانی تورکیا بە ڕێککەوتن بووە لەگەڵی، وتەبێژی فەرمی موقتەدا سەدری ڕێبەری ڕەوتی سەدر دەڵێت"دەبێت ئەو لایەنەی تۆمەتەکەی ئاراستەی کراوە خۆی وەڵام بداتەوە، ئەمە تۆمەتبارکردن نیە هێندەی ئەوەی شیکردنەوەی سیاسیە، ئێمە چاوەڕێی وەڵامی برایانمان لە پارتی دەکەین، ئایا هەماهەنگی هەیە لەگەڵیان یاخود نە، گەرچی بەدووری دەزانین پارتی ئەم هێرشانەیان قەبوڵ کردبێت."\nهێرشەکانی تورکیا بۆ سەر ناوچە سنوریەکانی عێراق، گەر پێکدادانی ڕاستەوخۆی لە نێوان تورکیا و پەکەکە لێکەوتبێتەوە، ئەوا کاردانەوەی لەسەر ئاستی عێراقیش دروستکردووە و لایەنەکان یەکتری تۆمەتبار دەکەن.\nڕاپۆرتی دڵشاد ئەنوەر/ هێرشەکانی تورکیا\nهێرشی تورکیا بۆ سەر ناوچە سنوریەکانی هەرێمی کوردستان\nتورکیا و پەکەکە زانیاری جیاواز لە بارەی شەڕی ناوچە سنورییەکان بڵاودەکەنەوە\nزانیاری لەسەر هێرشی تورکیا بۆ سەر ناوچە سنوریەکانی هەرێم


شاخه‌وان عه‌بدوڵڵا: بکوژانی ئازیزانمان لە هەرشوێنێک بێت بەسزای خۆیان دەگەن - رۆژنامه‌ی خه‌بات\nپه‌رله‌مانتارى خولى پێشووى عێراق له‌سه‌ر فراكسیۆنى پارتى، كه یه‌كێك بوو له‌نوێنه‌رانى كه‌ركووك له به‌غدا، له‌باره‌ى شه‌هیدكردنى كادرێكی پارتى له كه‌ركووك، رایگه‌یاند: دەستی دەزگا پەیوەندیدارەکانمان ئەوەندە درێژە بکوژانی ئازیزانمان لە هەرشوێنێک بێت دەیانگاتێ و بەسزای عادیلانەی خۆیان دەگەن ڕابردووش ئەوەی سەلماندوە.\nشاخه‌وان عه‌بدوڵڵا په‌رله‌مانتارى خولى پێشووى عێراق له‌سه‌ر فراكسیۆنى پارتى، كه یه‌كێك بوو له‌نوێنه‌رانى كه‌ركووك له به‌غدا، له‌باره‌ى شه‌هیدكردنى كادرێكی پارتى له كه‌ركووك، له پێگه‌ى خۆى له فه‌یسبووك نووسیویه‌تى، بەداخەوە دوێنێ شەو دەستێکی رەش گەیشتە گیانی هەڤاڵ عبدالجبار رشید کاکەی ئەندامی لیژنەی ناوچە لەسنوری لقی 3 لەگەرەکی موسه‌ڵای و شەهیدیان کرد .\nئاماژه به‌وه‌ش ده‌كات، وێڕای گەیاندنی سەرەخۆشیمان بۆ کەسوکارو تەواوی ئەندام و کادرو لایەنگرانی پارتیمان ، دەمەوێت ئەوە بڵێم هیچ کات ئەنجامدەرانی تیرۆر لەدژی کادرو پێشمەرگەو هاووڵاتیانی ئێمە دەرباز نەبوونە لەوەی بەسزای خۆیان بگەن.\nدەستی دەزگا پەیوەندیدارەکانمان ئەوەندە درێژە بکوژانی ئازیزانمان لە هەرشوێنێک بێت دەیانگاتێ و بەسزای عادیلانەی خۆیان دەگەن ڕابردووش ئەوەی سەلماندوە ، ماوەتەوە بڵێم شەهید کردنی هەڤاڵ عبدالجبار و هەڤاڵەکانی وامان لێدەکات زیاتر پێداگیری بکەین لە رەتکردنەوەی ئەو حاڵەتی داگیرکاری و خۆسەپاندنەی لەدوای 16 ئۆکتۆبەر لە کەرکووک و ناوچەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستان پەیرەو دەکرێت .\nهه‌ر له نووسینه‌كه‌ی هاتووه، زۆری کردەی تیرۆریستی ورفاندن و تەقینەوەکان ئەوە دەردەخەن ئاسایشی ئەو ناوچانە تەنها بە دڵسۆزان و خەمخۆرانی گەلەکەمان پیادە دەکرێت و رۆژ لەدوای رۆژ حکومەتی اتحادی شکست دێنی لەپارستی هاونیشتیمانیانی ئەو دەڤەرە .\nشەوی ڕابردوو لە گەڕەکی ڕووناکی، دوو چەکدار لەسەر ماتۆڕسکیلێکەوە، لەبەردەم ماڵەکەی خۆیدا، تەقەیان لە عه‌بدولجەبار عارف ڕەشید، کادیری پارتی دیموکراتی کوردستان و بەرپرسی ڕێکخراوی (موسەلڵا)ی کەرکووک کرد، به سه‌ختی بریندار كرا.\nپاش گه‌یاندنی به نه‌خۆشخانه به هۆی ئه‌وه‌ی فیشه‌ك به‌ر سه‌ری كه‌وتبوو به هۆی سه‌ختی برینه‌كه‌یه‌وه گیانی له ده‌ستدا.\nبابه‌تی پێشوو به‌بڕیارى فوئاد حوسێن خاڵه گومرگییه‌كانى نێوان هه‌رێم و به‌غدا هه‌ڵوه‌شێندرانه‌وه\nبابه‌تی دواتر ڕۆژنامه‌ی خه‌بات 17-01-2019 ژماره 5674


دیموکراسی و بنەماکانی و جۆرەکانی - سەکۆ\nدیموکراسی و بنەماکانی و جۆرەکانی\nیەکێک لەو چەمکانەی ساڵانێکی زۆرە هاتووەتە نێو فەرهەنگی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردییەوە، چەمکی دیموکراسییە. حیزب و پارتە سیاسییەکان، رۆشنبیران و ئەوانەی سەروکاریان لەگەڵ سیاسەتدا هەیە، لە نووسین و ئەدەبیاتی خۆیاندا، باسیان لەم چەمکە کردووە. جگە لەوە زۆن ئەوانەی رۆژانە، لە میدیا جیاواز جیاوازەکانەوە، گفتوگۆو قسەوباس لەسەر ئەم چەمکە دەکەن و بەکاریدەهێن. ئەم نووسینەی ئێمەش، هەوڵێکی سادەو سەرەتایانەیە بۆ بەشداریکرن لەو گفتوگۆو قسەوباسانەی لەسەر دیموکراسی دەکرێت، بە ئوێدی دەوڵەمەندکردنی زیاتری ئەم چەمکەو روونکردنەوەی وردتری.\nلە واقیعدا راستە لە کۆمەڵگای ئێمەدا، رۆژانە گفتوگۆو قسەوباس لەسەر ئەم چەمکە دەکرێت، بەڵام لەسەر ئاستی پراکتیککردن و مومارەسەکردنی، زۆرجار لای رۆشنبیران و ئەدیبان و ئەکادیمیستەکان، تەنها وەک خەونێک لێیدەڕوانن. لای نوخبەی سیاسیش، وەک ئامانجێکی سەخت و دژوار تەماشا دەکرێت. هۆکاری ئەوەش زۆرە، لێ رەنگە یەکێک لە گرنگترین هۆکارەکان ئەوەبێت، لە کۆمەڵگای ئێمەدا، جۆرێک لە سیستم و عەقڵیەت پەیڕودەکرێت کە ئیعتیبارێکی گەورە زیاتر بۆ کەسەکان/شەخسەکان دادەنرێت، تا دەستورو یاساو پرنسیپەکان و رۆحی هاوڵاتیبوون و بەشداریی کۆیی، هەمو ئەوانە دەکرێنە قوربانی دەسەڵاتی تاکە کەسێک یان حیزبێک یا بنەماڵەیەک. لێرەدا باوک چۆن لە ناو خێزاندا، خاوەنی دەسەڵات و هێزە، مامۆستا لە قوتابخانە زاڵە بەسەر قوتابییەکانیدا، مەلای مزگەوت کۆنترۆڵی جەماعەتی بەر مایکەکەی کردووە، بەرپرسی یەکەمی زانکۆ باڵادەستی خۆی بەسەر زانکۆکەدا سەپاندووە، ریش سپی خێڵ خاوەنی قسەی یەکەم و کۆتاییە، سکرتێری سەندیکا یان حیزب بە تەنها خۆی بڕیارەکان دەردەکات...هتد. هەمو ئەم حاڵەتانە و هەمان ئەم وێنە باوەی ناو کۆمەڵگا، بەئاسانی گواستراوەنەتەوە بۆ کایەی سیاسی و حوکمڕانی. هەر بۆیە دەبینین سەرۆک و سەرکردەکان، تا لە ژیاندا مابن، هەر بە سەرۆک و سەرکردە دەمێننەوە، چ بە زۆربێت، یان بە تەعینکردنێکی هەمیشەیی، یا بە سەرلەنوێ هەڵبژاردنەوەی یا بە کۆدەنگی بۆ مانەوەی و دەیان شێوەی دیکە.\nبێگومان هەر کۆمەڵگایەک یان دەزگایەک یا سەندیکاو رێکخراوێک، ئەگەر بە دەست دیاردەی شەخس پەرستییەوە گیریخواردبێت، یا هەوڵی زاڵکردنی دەسەڵاتی شەخسێک بدات، یا هەر شێوە دەسەڵاتێکی دیکە کە تێیدا بەشداریی راستەقینەی ئەندامەکانی لە ئاستێکی هەرە نزمدابێت، ئەوە ئەو کۆمەڵگایە یان دەزگایە یا سەندیکایە خاڵی نییە لە ستمگەرایی و خۆسەپاندن. ئەگەرچی بانگەشەی دیموکراسی دەکات و سیفەتی دیموکراسی بە بەرخۆیدا دەکات. لەم حاڵەتەدا دیموکراسی تەنها وەک چەمک و وەک شکڵێکی بێ ناوەرۆک ئامادە دەبێت و لە جەوهەردا بوونی نییە. کەواتە با بزانین دیموکراسی چییە و جۆرو بنەماکانی چین.\nپرسیارێکی سادەیە، بەڵام هەڵگری کۆمەڵێ پێناسەی جیاوازە، بۆچی؟ چونکە دیموکراسی بە حوکمی ئەوەی بەردەوام لە گەشەکردن و گۆڕانکاریدایە، پێناسەی جۆراو جۆر وەردەگرێت و لەسەر یەک جۆر پێناسە راناوەستێت و جێگیر نابێت. ئەسڵی وشەکە بۆ زمانی یۆنانی دەگەڕێتەوە کە بە مانای (حوکمی گەل) دێت. لێ ئەم مانایە دوای تێپەڕبوونی بە قوناغە مێژووییەکاندا و دوای بڕینی ئەو سەدان و هەزاران ساڵەی تەمەنی و گەشتنی بە ئێستا، گۆڕانی بەسەردا هاتووەو مانای تازەی وەرگرتووە. لە سەدەی شەشەمی پێش زاین و لە شاری ئەسینای یۆنانی، حوکمڕانی بە جۆرێک بوو کە پێیدەوترێت دییموکراسی راستەوخۆ، ئەمەش لە کۆبوونەوەی پیاوەکان (بێ ئافرەتەکان) لە ئەنجومەنێکدا کە لە گۆڕەپانێکی گشتیدا کۆدەبوونەوە روویدەدا، لەوێدا پیاوەکان پێشنیاری یاساکانیان دەکرد (واتە وەک دەسەڵاتی یاسادانان)، پاشان هەندێک لە ئەندامانی خۆیان هەڵدەبژارد تا ئەوەی لەسەری رێکەوتوون جێبەجێی بکەن (واتە وەک دەسەڵاتی جێبەجێکردن).\nئاشکرایە فەیلەسوفانی یۆنان، لە نمونەی ئەفلاتون و ئەرستۆ، رەخنەی توندیان لەو شێوازەی دیموکراسی گرتووە، بە حوکمی نەزانەکان و هەرچی و پەرچییەکان وەسفیان کردووەو بانگەشەیان بۆ حوکمی فەیلەسوفەکان یان حوکمی عاقڵمەندەکان دەکرد. چەمکی دیموکراتی بە مانای حوکمی گەل، تەنها دوای تێپەڕبوونی چەندین سەدە، رەونەق و درەوشانەوەی خۆی وەرگرت، لە کوێ؟ لە خۆرئاوا. پیادەکردنی دەیموکراسی لەلایەن خۆرئاواوە، وەک پەرچەکردارێک وا بوو دژ بە سیستمی پاشایەتی و فیوداڵی و دەسەڵاتی رەهای کڵێسا و هەمو ئەو شێوازانەی دیکەی ستەمگەری و چەوسانەوەو بەسوک تەماشاکردنی گەلان و هاوڵاتیان کە لەو رۆژگارەدا لە خۆرئاوا باڵادەست و باو بوو.\nمەسەلەکە هەرچۆنێک بێت و پێناسە کۆن و تازەکانی دیموکراسی هەرچییەک بێت، هەمویان لەدەوری یەک پرنسیپ دەسوڕێنەوە کە بریتییە لەوەی گەل سەروەری خۆی و چارەنوسی خۆیەتی. ئەوە گەلە دەسەڵاتداران و فەرمانڕەواکانی خۆی هەڵدەبژێرێت و چاودێرییان دەکات، گەل دەسەڵاتی گۆڕین و لابردنی دەسەڵاتداران و فەرمانڕەواکانیشی هەیە. ئا لێرەوە دەتوانین پێناسەیەکی تا رادەیەک گشتی بۆ دیموکراسی بکەین و بڵێین: بریتییە لە سیستمێکی سیاسی، بنەما سەرەکییەکانی ئەو سیستمە سیاسییە لە رێگەی یاسایەکی باڵاوە رێکدەخرێت کە پێیدەوترێت دەستور، تێیدا هەمو هاوڵاتییەک، نێر بێت یان مێ، پیربێت یان گەنج، نەخۆشبێت یان ساغ، بەشێوەیەکی یەکسان، مافی بەشداریکردنی لە بەڕێوەبردنی کاروباری گشتیدا هەیە. چۆن و بە چ شێوەیەک؟ لە رێگەی خۆپاڵاوتن بۆ هەڵبژاردنە گشتییەکان یان لە رێگەی بەشداریکردنیان لە هەڵبژاردنەکان بۆ هەڵبژاردنی ئەوانەی وەک نوێنەری خۆیان دەستنیشانیان دەکەن. تا دواتر ئەم نوێنەرە هەڵبژێردراوانە، لە دەزگا فەرمییەکاندا، پلان و نەخشەی سیاسیی و ئابوریی و کۆمەڵایەتی و کەلتوریی و رۆشنبیریی وڵات داڕێژن کە گونجاوە لەگەڵ ویست و پێداویستییەکانی گەل دا.\nپراکتییزەکردنی دیموکراسی، یەک وێنە و یەک شێوەی جێگیرو نەگۆڕی نییە. بەڵکو لە دەوڵەتێکەوە بۆ دەوڵەتێکی دیکە جیاوازە، ئەم جیاوازییە خۆی لە چیدا دەبینێتەوە؟ دەتوانین ئاوا وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە: لە شێوازی گوزارشتکردن لە ئیرادەی گشتی، شێوازی هەڵبژاردنی دەزگا فەرمییەکانی وڵات، پرۆگرامی ئیشکردنەکانی ئەو دەزگایانە، ئامرازەکانی چاودێریکردنی ڕەفتارو کاروباری دەسەڵاتداران...هتد. بەڵام ئەو جیاوازیانە هەر چەندە زۆربن، هەمویان لە چوارچێوەی سیستمی دیموکراسیدا دەمێننەوە، ئەگەر بێت ناکۆک نەبێت لەگەڵ پرنسیپی سەرەکی دیموکراسیدا کە بریتییە لە حوکمی گەل بۆ خۆی و بۆ هەڵبژاردنی نوێنەرەکانی. رێزگرتنی ئەو پرنسیپە چ لە رووی تیۆرییەوە یان یاساییەوە یان عەمەلییەوە، ئەوە سیستمی دیموکراسی لە سیستمەکانی دیکە جیادەکاتەوە.\nبنەماکانی سیستمی دیموکراسی\nئەوەی لەسەرەوە باسکرا، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئیرادەی گەل جەوهەرو کرۆکی سیستمی دیموکراسییە. بەڵام بۆ هێنانە ئارای سیستمی دیموکراسی، بوونی دەستورێک بۆ رێخستنی دەسەڵاتەکانی دەوڵەت، بوونی دامودەزگا بۆ نوێنەرایەتی کردنی هاوڵاتیان، بوونی کۆمەڵێک یاسا رێگە بە فرەیی حیزبی و ئازادی رۆژنامەگەری بدات، بەس نییە. چونکە ئەو میکانیزم و دیاردانە، دوور نییە بەتاڵبن و تەنها واجیهەیەکی شکڵی بێ ناوەرۆک و چەواشەکارانەبن و لەگەڵ ناوەرۆکی راستەقینەی دیموکراسیدا لەسەر زەمینی واقیع دژبن. لێرەوە بۆ بەدیهێنانی دیموکراسی راستەقینە، دوور لە هوتاف و قسەی بەتاڵ، هەندێک بنەمای سەرەکی هەیە کە لێرەدا بە کورتی دەیانخەینەڕوو:\nیەکەم: ئازادی تاک و کۆمەڵ\nئازادی مافێکە هاوشانە لەگەڵ ژیانی ئادەمیزاد، مرۆڤ لە میانەی ئازادییەوە، دەتوانێت گوزارشت لە پێداویستی و حەزو ویست و ئومێدەکانی بکات، ئازادی وا لە کەسەکان دەکات سەربەستبن لە جۆری ئەو ژیانەی کە خۆیان دەیانەوێت و بە ویست و حەزی خۆیان دەستنیشانی بکەن و هەڵیبژێرن، چۆنیان بوێت ئاوا بژین و هیچ دەسەڵات و دەزگایەکی ئاینی یان ئایدۆلۆژی، نەتوانێت جۆرێکی تایبەت لە ژیانیان بەسەردا فەرزبکات. ئازدی تواناو وزە فیکری و داهێنانەکانی مرۆڤ دەتەقێنێتەوە، ئەو ئامرازانە دێنێتە ئاراوە کە تاک لە رێگەیانەوە دەتوانێت ئاستی گوزەرانی بەرزبکاتەوە. ئازادی یەکەم هەنگاوی گرنگە بۆ مرۆڤ، تا بتوانێت بیروڕای خۆی لەسەر ئەو رووداوانە دەربڕێت کە لە چواردەوریدا روودەدەن، بەرگری لە تێڕوانین و ئیمان و بڕواکانی بکات. بەهای ئازادی هێند گرنگ و بایەخدارە، بۆیە رستەی یەکەمی جاڕنامەی گەردونی مافەکانی مرۆڤ بەم شێوەیە دەست پێدەکات: هەمو خەڵک بە ئازادی لەدایکدەبن.\nبەو پێودانگەی سەروەری گەل، حوکمی گەل، ئیرادەی گەل، بڕبڕەی پشتی سیستمی دیموکراسییە، بەڵام ئەم بڕبڕەی پشتە ناتوانرێت بە روون و ئاشکرایی گوزارشتی لێبکرێت، تەنها لە کەشوهەوایەکی ئازاد دا نەبێت، کەشوهەوایەکی ئازاد کە بەناو کۆمەڵگادا بڵاوبووبێتەوە و دەرفەت بۆ تاکەکان و گروپەکان بڕەخسێنێت، تا بێ قەیدو شەرت، گوزارشت لە بیروڕاو هەڵوێستەکانیان بکەن. دیدو بۆچوونەکانیان بێ فشارو ناچارکردن دەرببڕن، بێ ترس و هەڕەشەو تۆڵەکردنەوە رەخنە لە دەسەڵات و حوکمڕانان بگرن، بە ئازادی بەشداربن لە دروستکردنی پارت و گروپ و حیزبی سیاسی یان رێکخستنی سەندیکایی.\nلەلایەکی دیکەوە، تاکەکان و گروپ و کۆمەڵەکان، ناتوانن چێژ لە ئازادی وەربگرن، تەنها لە رێگەی زامنکردنی ئازادی و دابینکردنی ئامرازەکانی گوزارشتکردنەوە نەبێت، لەوانە ئازادی رۆژنامەگەری و ئازادی بڵاوکردنەوەو دەرکردنی کتێب و گۆڤار، ئازادی دروستکردنی وێستگەی رادیۆو تەلەفیزیۆن و کەناڵی ئاسمانی، قۆرخنەکردنی ئامرازەکانی راگەیاندنی گشتی لەلایەن رای فەرمییەوە، یان لەلایەن یەک حیزب یان یەک ئاقاری سیاسییەوە، رەخساندنی دەرفەت بۆ بیروڕای جیاواز، ئازادی دەستگەیشتن بە زانیارییەکان، ئازادی کۆبوونەوەو رێپێوان و خۆپیشاندان، ئازادی مانگرتن لە کارو دەربڕینی ناڕەزایەتی. لێرەدا پێویستە ئەوە بڵێین شتێک نییە بە ناوی ئازادی رەها، ئازادی هەر تاکێک یان هەر گروپ و کۆمەڵەیەک، لەوێدا کۆتاییدێت کە ئازادی ئەوانی دیکە دەستپێدەکات. جگە لەوە ئازادی مانای فەوزاو ناپەرپرسیارەتی نییە، ناکرێت بە ناوی ئازادییەوە، دەستدرێژی بکرێتە سەر مافەکانی ئەوانی دی، یان کەرامەتی مرۆییان پێشێل بکرێت. لەبەر ئەوەیە هەندێکجار ئاوا پێناسەی ئازادی دەکرێت: توانای کەسێکە بۆ زەرەر نەگەیاندن بە کەسانی دیکە.\nلەم تێڕوانینەوە، سیستمی دیموکراسی دێت و یاساکان بە جۆرێک دادەڕێژێت کە ئازادی تاک و گروپ و کۆمەڵەکان رێکدەخات، ئازادی دەکات بە ئامرازێک، مەشخەڵێک، بەدەست هاوڵاتی و دەزگاو رۆژنامەو میدیاکانەوە، تا بەشداربن لە پێشخستن و هەستانەوەو بوژانەوەی کۆمەڵگا. جگە لەوە ئەو رێوشوێنانەش دەگیرێتەبەر کە رێگە لە دروستبوونی فیتنەو ئاژاوەگێڕی و کاری تێکدەرانەو سوکایەتی کردن بە بەهاو کەرامەتی مرۆڤ دەکرێت. ئەو بنەمایانەش دادەڕێژێت کە بە شێوەیەکی یەکسان هەموان بگرێتەوە، بێ جیاوازیکردن لەسەر بنەمای نەتەوە، رەگەز، رەنگ، بڕوای ئاینی، مەزهەب، تائیفە، ئینتیمای سیاسی...هتد\nلە راستیدا دانانی ئەو یاسایانەی کە زامنی ئازادیی تاک و گروپ و کۆمەڵەکان دەکات، دەستنیشان کردنی ئەو بنەمایانەی پەیوەستە بە مومارەسەکردنی ئازادی، بەس نییە. بەڵکو پێویستە ناوەرۆکەکانیان لەسەر ئەرزی واقیع رێزیان لێبگیرێت، رەنگبدەنەوە، لە ژیانی رۆژانەدا کاریگەرییان هەبێت، پێشێلنەکرێن، چونکە ئەو یاسایانەی رێزیان لێناگیرێت و لە کۆمەڵگادا کاریان پێناکرێت، بوونیان هیچ ئیعتیبارو هیچ بەهایەکیان نابێت. کەواتە سەروەختێک رێگری لە دەرچوونی رۆژنامەکان دەکرێت، رۆژنامەنووسان بە هۆی دەربڕینی بیروڕاکانیان کە بە دڵی دەسەڵاتدارن نییە زیندانی دەکرێن، رێگا لە خۆپیشاندان و گردبوونەوەکان دەگیرێت، نمایشە شانۆیی و هونەرییەکان دادەخرێن بەو پاساوەی رەخنە لە شێوازی حوکمڕانی دەگرن، سەرکوتکردنی رێپێوانە ئاشتیانەکان لەرێگەی بەکارهێنانی هێزو توندوتیژییەوە،هەمو ئەو دیاردانە ناکۆکە لەگەڵ سەرەتاییترین بنەمای دیموکراسی راستەقینە. بوونی ئەم دیاردانە، ئەو روخسارە ستەمگەرییە دەردەخات کە لە پشتی یاساکانەوە خۆی شاردووەتەوەو وا دەکات سیستمی دیموکراسی لە ناوەرۆکە گرنگەکەی خاڵیببێتەوە.\nدووەم: فرەیی حیزبی\nفرەیی و هەمەڕەنگی و جیاوازیی، دیاردەی سروشتین و لە هەمو کۆمەڵگایەکی مرۆڤایەتدا بوونیان هەیە، حاڵەتی تەندروستن و جێگای مەترسی نین، ئەگەر بەشێوەیەکی دیموکراسیانەو لە میانەی پرنسیپە دیموکراسییەکانەوە، مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. هەرچەندە بەها هاوبەشەکان لەنێو کۆمەڵگادا بڵاوبن، هەرچەندە رۆحی نەتەوەیی و نیشتیمانی زیاڵبێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەرژەوەندی خەڵکی جیاوازو ناکۆکن، ویست و تەماح و بایەخ و ئومێدو گرنگیپێدانەکانی ژیانی رۆژانەیان لەیەکناچن، ئەو کێشانەی گروپێک خۆی پێیانەوە سەرقاڵ دەکات، چەندین دیدو بۆچونی جیاواز لەدەوری کۆدەبێتەوەو تێڕوانینەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە فرەجۆرو فرە رەنگە، شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ کێشەکەدا جیاوازە.\nئەگەر سیستمی حوکمی تاکلایەنە یان تاک حیزب، وا دەکات تاک یان حیزب لە بری سەرجەم کۆمەڵگاو نەتەوە قسە بکات و خۆی بە نوێنەری هەموان بزانێت، بێ هیچ لەبەرچاوگرتنی جیاوازییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان و ئاراستە فیکری و مەزهەبییەکان. ئەوا سیستمی دیموکراسی تەواو پێچەوانەی ئەو حاڵەتەیە. سیستمی دیموکراسی لەسەر بنەمای فرەیی و فرە رەنگی کاردەکات. حیزب و پارتە سیاسییە جیاوازەکان، سەرجەمیان گوزارشت لە فرەیی و هەمەڕەنگی کۆمەڵگا و چین و توێژە جیاوازەکانی ناو کۆمەڵگا دەکەن. بێگومان ئەو حیزبانەی پرۆگرام و دیدو تێڕوانینیان، لە ویست و خواست و ئایندەی زۆرینەی کۆمەڵگاوە نزیکبێت، ئەوان زیاتر شەرەفی ئەوەیان پێدەبڕدرێت کە نوێنەرایەتی گەل بکەن.\nحیزب وەک (Maurice Duverger) دەڵێت: ئامرازێکی سەرەکییە بۆ چالاکی سیاسی میللی لە دەوڵەتی مۆدێرندا، حیزب دیاردەیەکی سیاسییە، لەگەڵ دەرکەوتنی دیموکراسی لە کیشوەری ئەوروپا هاتەئاراوەو لە وێشەوە پەلیکێشا بۆ کیشوەرەکانی دیکە. حیزبی سیاسی پەیوەستە بە ئازادی سیاسییەوە، یەکێک لە دەرکەوتەکانی ئازادی سیاسیش فرەیی حیزبییە، ئەو فرەییە دەکرێت دوو حیزب یان زیاتر بێت. ناکرێت تەسەوری بوونی سیستمێکی دیموکراسی، بەبێ فرەیی حیزبی، بکەین، واتە بە بێ بوونی کۆمەڵێ حیزبی سیاسی کە رەنگدانەوەی سروشتی کۆمەڵگا بێت و گوزراشت لە واقیعی کۆمەڵگا بکات و دەرخەری جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان و مەزهەبییەکان و ئاقارە سیاسییە هەمە رەنگەکان بێت. حیزبەکان لە چوارچێوەی یاسادا دەستبەکاردەبن و کاروبارەکانیان رێکدەخەن، ئەندامان و لایەنگرانی کۆدەبنەوە، بەرگری لە بەرژەوەندییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانیان دەکەن. تێڕوانین و دیدی هاوبەشی خۆیان، سەبارەت بە چۆنیەتی بەرێوەبردنی شەئنی گشتی، دەخەنەڕوو، ئەمەش لە میانەی ئەو پەیڕەو پرۆگرامەی حیزب پێشنیاری و پیادەی دەکات و بۆ رای گشتی رایدەگەیەنێت.\nبەم تێگەشتنە، فرەیی حیزبی، بە شێوەیەکی خۆڕسک لە پێداویستییەکانی کۆمەڵگاوە، لە ویست و چاوەڕوانییەکانی چین و توێژەکانی کۆمەڵگاوە هەڵدەقوڵێت. تاک (فرد) لەناو کۆمەڵگادا کە بەرژەوەندی جیاوازی تێدایە، ناتوانێت بە تەنها هەر خۆی و بە شێوەیەکی چالاک، ببێتە هێزی فشار بۆ بەرگریکردن لە بەرژەوەندییەکانی. هەروەها ناتوانێت لە سنورێکدا کە چەندین رەوت و ئاقار تییدا لەململانێدان، مانایەک بە بیرکردنەوەو ئایدیاکانی بدات. بۆیە پەیوەندی بەو دەستەو گروپ و حیزبانەوە دەکات کە هەمان ئامانج و دیدو ئایدیای ئەمیان هەیە، پەیڕەو و پرۆگرامەکانی لەگەڵ خەون و ئومێدەکانیدا یەکدەگرێتەوە. تاک لە میانەی پەیوەندیکردنی بە حیزب و گروپەوە، دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرفراوانترو کاریگەرتر گوزراشت لە خۆی بکات، ئەمەش لە رێگەی ئەو هێز و قورسایی و پێگەیەی کە حیزبەکەی لەنێو کۆمەڵگادا هەیەتی.\nبەم جۆرە گروپ و کۆمەڵەکان، لە چوارچێوەی رێکخستنی سیاسیدا دروستدەبن و بەو رێکخستنە سیاسییەش دەوترێت حیزب. حیزبەکانیش لە دیدگاو ئاراستە فیکرییەکانی و پەیڕو پرۆگرامەکانی، لەیەکناچن و جیاوازن، بەرگری لە بەرژەوەندی و ئامانجە هاوبەشەکانی نێوان چین و توێژەکانی پەیوەست بە خۆیەوە دەکات، واتە بەرگری لە بەرژەوەندی ئەندامان و لایەنگران و هەوادارانی دەکات کە سەر بە چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگان. حیزب دەکرێت بچوک یان گەورە بێت، ئەمەش پەیوەستە بەوەی تا چەند دەتوانێت لە رێگەی پرنسیپەکانی و پرۆگرامەکانییەوە، ئەندام و لایەنگرو هەوادار بۆ خۆی پەیدا بکات، لە رێگەی ئەوەی تا چەند توانای هەیە کۆنتاکی لەگەڵ هاوڵاتیاندا هەیە و تا چەند دەتوانێت قەناعەت بە رای گشتی بکات بەوەی دیدو تێڕوانین و پرنسیپ و بژاردەکانی راست و دروستن. تا چەند چارەسەرەکانی بۆ کێشەو قەیرانەکان و ئەو پرسانەی لای زۆرترین چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان گرنگە، گونجاوەو قەناعەت پێکەرە.\nلەسەردەمی کۆلۆنیاڵیزم، لەو وڵاتانەی لەلایەن سوپای بیانییەوە داگیرکرابوون، هەندێک حیزبی سیاسی، بۆ ئەوە دامەزران وڵات لە دەست سوپای بێگانە رزگار بکەن، بۆ ئەوە دامەزران میللەت پێویستی بەوە بوو لەژێر چەپۆکی کۆلۆنیالیزم بێتەدەرەوەو بە ئازادی و سەرفرازی بژی. نمونەی ئەو حیزبانە پارتی سەربەخۆیی مەغریب، بەرەی رزگاریخوازی نیشتیمانی لە جەزائیر، پارتی ئازادی دەستوری لە تونس، حیزبی وەفد لە میسر، حیزبە کوردستانییەکانی لای خۆشمان. لەو رۆژگارەدا، ئیشکردنی حیزبی و پەیوەندیکردن و بوون بە ئەندامی حیزب، تا رادەیەکی زۆر بە نهێنی ئەنجامدەدرا، چونکە ئاشکرابوون، مەترسی لەسەر ژیانی هەمولایەک دروست دەکرد و ژیانی هەموانی دەخستە نێو تونێلێکی تاریکەوە. حیزب لە پێناو رزگارکردنی نەتەوەو نیشتیمان و خاک و وڵاتدا، دەبوایە قوربانی گەورە ببەخشێت.\nبەڵام لە ئێستاداو دوای تەواوبوونی قۆناغی رزگاری نیشتیمانی، حیزبە سیاسییەکان، لەسەر ئەو بنەمایە دادەمەزرێن کە چینە کۆمەڵایەتییەکان، پێویستیان بەوەیە بەرگری لە بەرژەوەندییەکانیان بکەن، بۆ ئەم مەبەستەش پێویستیان بە گروپ و حیزبی سیاسییە. بەڵام لەبەر ئەوەی چینە کۆمەڵایەتییەکان، هەم جۆراوجۆرن و هەم خاوەن بەرژەوەندی جیاوازن، ئەمەش وا دەکات بەشێوەیەکی سروشتی فرەیی حیزبی بێتەئاراوە. لێرەدا بەرگریکردن لە بەرژەوەندییە ناکۆک و دژ بە یەکەکان، لەرێگەی ململانێ و پێکدادانی چینەکانەوە چارەسەر نابێت، وەک ئەوەی قوتابخانەی مارکسیزم بانگەشەی بۆ دەکرد. بەڵکو لە رێگەی کێبڕکێی شەریف و ئاشتیانەی نێوان حیزبەکانەوە دەبێت لە چوارچێوەی یاسادا، بۆ گەیشتن بە دەسەڵات.\nئا لێرەدا بە باشی دەزانین ئاماژە بۆ خاڵێکی هێجگار گرنگ بکەین، ئەویش ئەمەیە، لەو وڵاتانەی تێیدا بە شێوەیەکی راستەقینە، پەیڕەوی لە سیستمی دیموکراسی ناکرێت، واتە ئەگەرچی سیستمەکەی بە ناو دیموکراسییە، لێ رۆحی دیموکراسی و بنەما سەرەکییەکانی دیموکراسی لە پەراوێزێکی هێجگار بچوکدان، ئا لەو وڵاتانەدا بە ئیعازو بڕیاری دەسەڵاتداران، کۆمەڵێک حیزب دادەمەزرێن، بوونی ئەم حیزبانە لەم حاڵەتەدا، لە دەرەوەی سنوری فرەیی دیموکراسییە، چونکە ئەو جۆرە لە حیزب دروستکراوی دەستی دەسەڵاتە و زیاتر کارتۆنین تا ئەوەی لە پێویستی کۆمەڵگاو چین و توێژەکانییەوە دروستبووبن. ئەوانە بۆ ئەوە دروستبوون یان راستتر بۆ ئەوە دروستکراون، تاکو لە خزمەتی بەرژەوەندی و ئەجێندای دەسەڵاتداراندابن، کۆمەک و پاڵپشتی دەسەڵاتداران بکەن و بەمەش دەسەلاتدارەکان زۆرینەیەکی درۆزنانە بەدەستدەهێنن و لە رێگەیەوە دەست بەسەر حوکمڕانی وڵاتدا دەگرن و ئاراستەیەکی تاک جەمسەری ستمگەر دێننەئاراوە، هەمو ئەوەش لە چوارچێوەی دیموکراسییەکی موزەیف و شکڵی و بێ ناوەرۆکدا ئەنجامدەدەن. بەمەش دژ بە ئیرادەی زۆرینەی گەل رادەوەستن و پێشێلی بنەما هەرە سەرەکییەکەی سیستمی دیموکراسی دەکەن کە بریتییە لە حوکمی گەل و سەروەری گەل.\nسێیەم: هەڵبژاردنی خولی و دەستاودەستکردنی دەسەڵات\nهەڵبژاردنی گشتی ئەو میکانیزمەیە کە هەمو هاوڵاتییەک، دەتوانێت لە میانەیەوە بەشداری لە رێکخستنی کاروباری ناوخۆیی و نیشتیمانیدا بکات؟ چۆن؟ بە دوو رێگا، یەکەم هاوڵاتی ئەگەر مەرجەکانی خۆ کاندیدکردنی تێدابێت، ئەوا دەتوانێت لە حیزبێکدا یان کیانێک یا لیستێدا خۆی کاندید بکات، ئەگەر لە هەڵبژاردندا دەنگی پێویستی هێنا، ئەوا دەبێتە نوێنەری گەل و راستەوخۆ بەشداردەبێت لە دروستکردنی بڕیارو لە بەڕێوەبردنی وڵاتدا و راستەوخۆ بەرپرسیاردەبێت لە دۆخی وڵات. دووەم ئەگەر خۆی کاندید نەکردو تەنها بەشداریی لە پرۆسەی دەنگداندا کرد، بەم جۆرە بە شێوەیەکی ناراستەوخۆ، بەشدارە لەوەی لە وڵاتدا دەگوزەرێت. ئەنجامدانی هەڵبژاردن بە شێوەی خولی، واتە ئەنجامدانی هەڵبژاردن لە وادەی دیارکراوی خۆیدا، ئەو وادەیەش یاسا دەستنیشانی کردووەو چوار یان پێنج ساڵە. ئەنجامدانی هەڵبژاردن لە کات و ساتەکانی خۆیدا، دەسەڵاتی ئیختیار لای دەنگدەران جێگیر دەکات، دڵنایی ئەوە دەدات بە دەنگدەران ئەو سیقەیەی لە ساتەوەختێکدا بەخشیویانە بە حیزبێک یان لیستێک، سیقەیەکی رەها نییە، بەڵکو کاتییەو دەکرێت لە هەڵبژاردنەکانی دیکەدا لێیان وەربگرنەوە، ئەگەر بێت و هەستیان کرد ئەو حیزبە یان ئەو لیستە، لەگەڵ دروشم و بەڵێنەکانیاندا راستگۆ نەبوون، ئەوا چیتر متمانەی خۆیانیان پێنادەنەوە. بە مانایەکی تر، هاوڵاتی دەتوانێت لە رێگەی دەنگدانەوە، سزای ئەو حیزب و لایەنانە بدات کە بەرژەوەندی گەل و هاوڵاتیان لەبەرچاو ناگرن و لە بەڵێن و دروشم و وتارەکانی سەروەختی هەڵبژاردنەکان، پەشیمان بوونەتەوە. بەم جۆرەو لە رێگەی ئەم میکانیزمە سادە و سروشتییەوە، سەرۆکێک یان حیزبێک، ناتوانێت قۆرخی دەسەڵات و حوکمڕانی بکات، ناتوانێت لەسەر کورسی حوکم بمێنێتەوە. لێرەدا هاوڵاتی کاتێک دەبینێت بەرژەوەندی گشتی وا دەخوازێت، ئەو دەستەیەی وڵات بەرێوەدەبەن، لە ئاستی بەرپرسیارەتیدانین، مافی ئەوەی هەیە لە رێگەی دەنگدانەوە، گۆڕانکاری ئەنجامبدات. ئەم گۆڕانکارییە پێیدەوترێت دەستاودەستکردنی دەسەڵات، واتە گواستنەوەیەکی ئاشتیانەی دەسەڵات، لە حیزبێکەوە بۆ حیزبێکی دیکە، لە سەرۆکێکەوە بۆ سەرۆکێکی دی، بە گوێرەی ئیرادەی دەنگدەران کە لە سندوقەکانی دەنگداندا دەردەکەوێت، لە هەڵبژاردنێکی پاک و خاوێندا.\nبەم جۆرە سیستمی دیموکراسی، لە سیتمەکانی دیکە ناچێت و جیاوازە، بە تایبەت ئەو سیستمانەی یەک حیزب و یەک ئاراستە بەرێوەیدەبەن. تێیدا چینی حوکمڕان، ناڕوات و ناگۆڕدرێت، مەگەر لە رێگەی توندوتیژی یان فشاری سەربازییەوە، یان هەر شێوەیەک لە شێوەکانی ناچارکردنی بە زۆریی. دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات، سیستمی دیموکراسی راستەقینە، لە دیموکراسی ساختەو درۆزن جیادەکاتەوە کە لە رێگەی ساختەکاری و تەزویرەوە، ئەنجامەکان پێچەوانە دەکەنەوەو دەسەڵات لە شوێن و پێگەی خۆیدا دەمێنێتەوەو هەندێک دەزگای کارتۆنی پێکدەهێنێت کە بە هیچ شێوەیەک گوزراشت لە رای گشتی گەل ناکەن، بگرە لە باشترین حاڵەتدا دەبنە دیکۆرێک بۆ بەخشینی مانا بەو ساختەکاریی و پێشێلکارییەی لە هەڵبژاردنەکاندا کراوە.\nگواستنەوەی ئاشتیانەی دەسەڵات، وا دەکات ژیانی سیاسی زیندویەتییەکی بەردەوامی هەبێت، چالاکترو جۆش و خرۆشتربێت، تەندروستتر بێت و ململانێکان ئاستێکی چڕترو باڵاتر بەخۆیانەوە ببینن. لە میانەی مونافەسەی نێوان حیزبەکان، رەفتارو هەڵسوکەوتی ئەو حیزبانە باشتر دەبێت کە دەگەنە پێگەی بڕیاردان. چونکە هەست دەکەن بەرپرسیارن لەبەردەم دەنگی دەنگدەرانیانداو لەلایەن رای گشتییەوە چاودێری دەکرێن و روبەڕووی موحاسەبەو لێپرسینەوە دەبن. ئەمەش وا دەکات کەمتر گەندەڵی بکەن و کەمتر بخلیسکێنە نێو کارو کردەوەی نایاسایی و پێشێلکارییەوە. بەڵام دەستاودەستکردنی دەسەڵات بەو شێوەیەی سەرەوە، پێویستی بەدوو مەرجی سەرەکییە کە ئەمانەن:\n1-بوونی ململانێیەکی شەریف و هاوسەنگ لە نێوان سەرجەم حیزب و کوتلە سیاسییەکان، بەکارنەهێنانی دەزگا فەرمی و شەرعییەکانی وڵات، لەلایەن هیچ حیزب و لیستێکی سیاسییەوە بۆ مەبەستی ریکلام و پڕوپاگەندەی هەڵبژاردن. پشت بەستنی حیزبەکان بە توانای زاتی خۆیان و رەخساندنی دەرفەتی هاوسەنگ و وەک یەک بۆ هەمو لایەک، بە پێی ئەوەی دەستور دیاریکردووە.\n2-ئەنجامدانی هەڵبژاردنی خولی لە کات و ساتی خۆیدا، بەشێوەیەکی پاک و بێگەرد و دوور لە هەر کردەیەکی ساختەو تەزویرکردن. فەراهەمکردنی کەشوهەوایەکی ئازاد بۆ دەنگدەران، تا بتوانن بێ ترس و فشار،، بێ سزای ئیداری و دارایی، دەنگی خۆیانبدەن. دوورکەوتنەوە لە هەر فاکتەرێک کە کاریگەری خراپ و نەرێنی لەسەر ئیرادەی راستەقینەی دەنگدەر دروست بکات.\nدابینکردنی ئەو دوو مەرجە، کەشوهەوایەکی سروشتی بۆ گواستنەوەی ئاشتیانەی دەسەڵات دێنێتە ئاراوە، کەشوهەوایەک دوور لە توندوتیژی و بەیەکدادان، وا دەکات دەستاودەستکردنی حوکم، بێ کێشە و گرفت تێپەڕێت و وڵات لە قۆناغێکی حوکمڕانییەوە بگوازێتەوە بۆ قۆناغێکی دیکەی حوکمڕانی. حیزبێک و پرۆگرام و دیدگاو بیروڕاکانی دەڕوات و حیزبێکی دی بە پرۆگرام و دیگاو بیروڕاکانی دێت و بۆ ماوەی چوار یان پێنج ساڵ، کار بۆ جێبەجێکردنیان دەکات. بەم شێوەیە دەسەڵات، لە چوارچێوەیەکی یاسایی و شەرعیدا کە پشتی بە ئیرادەی ئازادانەی دەنگدەران بەستووە، هەروەها لە سایەی سەروەری یاسا کە هەموان لەبەردەمیدا یەکسانن، دەسەڵات بە ئاشتیانە دەستاودەستی پێدەکرێت.\nچوارەم: جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و سەربەخۆیی دادگاکان\nبەرێوەبردنی کاروباری دەوڵەتی هاوچەرخ، لەسەر کۆمەڵێ بنەمای دەستوری راوەستاوەو دەسەڵاتی سیاسی لە چوارچێوەیەکی یاسایدا رێکخستووە. دەسەڵاتی سیاسی بە پێی مادەو بڕەگەو ئەحکامەکانی دەستور رەفتار دەکات و بۆی نییە لەو بنەمایانە لابدات. دەستور لە سیستمی دیموکراسیدا، رێگە نادات دەسەڵات لەسەر حسابی ئازادی، لەسەر حسابی ئیرادەی میللەت، گەورەو بەرفراوان ببێت. لەبەر ئەم هۆکارەیە، دەستور کۆمەڵێ میکانیزمی خستووەتە ڕوو، ئامانج لێی رێکخستنی ناوخۆیی دەسەڵاتی سیاسییە. ئەمەش بە دابەشکردنی دەسەڵاتەکانە بەسەر دەزگا سەربەخۆو تایبەتمەندەکانی خۆیان و کۆنەکردنەوەی سەرجەم دەسەڵاتەکان لە تەنها شوێنێک و لە یەک دەستدا. یەکێک لەو دەزگایانە، کاری سەرەکی دانانی بنەما گشتییەکانە، دەرکردنی یاسا پێویستەکانە بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی و کەلتوری، ئەو دەزگایەی بەم کارە هەڵدەسێت، پێدەوترێت دەسەڵاتی یاسادانان، واتە ئەنجومەنی نیشتیمانی یان پەرلەمان.\nدەزگایەکی دیکە هەیە کاری جێبەجێکردنی بەرنامە و ئەو یاسایانەیە کە لە پەرلەمانەوە دەرکراون و پێیدەوترێت دەسەڵاتی جێبەجێکردن، واتە حکومەت. بەڵام لە کاتی بوونی کێشەو قەیران، لەکاتی بوونی ناکۆکی دەربارەی ناوەرۆکی یاساکان، لەکاتی بوونی گەندەڵی و بە هەدەردانی سامانی وڵات، ئەوا دەزگایەکی دیکە هەیە چارەسەری ئەو کێشانە دەکات، ئەویش پێدەوترێت دەزگای دادوەری. لێرەوە ئەم سێ دەزگا گرنگە، ئەم سێ کایەیەی حوکمڕانی، هەر یەکەیان سەربەخۆیی و تایبەتمەندیی خۆیان هەیە و کەسیان بۆی نییە دەست بخانە ناو کاروباری ئەوی دیکەیان. ئەوەشی ئەم حاڵەتە جێگیر دەکات و ئەو سیفەتە بە هەر سێکیان دەبەخشێت، سیتمی دیمکراسی راستەقینەیە. کەواتە یەکێک لەو پرنسیپە سەرەکیانەی کە ناکرێت بێ ئەو، سیستمی دیموکراسی بێتەئارا، پرنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانە لەیەکتر، ئەمەش بەو مانایە دێت کە نابێت و ناکرێت ئەو سێ دەسەڵاتە لە یەک دەستدا کۆبکرێنەوە. لێرەوە ئەو لایەنەی لە دەوڵەتدا ئەرکی دەرکردنی یاساکانە، نابێت هەر ئەویش بەرپرسی جێبەجێکردنی یاساکان بێت، هەر ئەویش ناکۆکییە یاساییەکان و حاڵەتەکانی گەندەڵی چارەسەر بکات.\nئاشکرایە جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان لە رووی مێژوییەوە، دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسوفی فەرەنسی مۆنتیسکیۆ (1689- 1755)، ئەم فەیلەسوفە لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا (رۆحی یاساکان) دەڵێت: دەسەڵات بە سروشتی خۆی، بەلاڕێدا دەڕوات، کۆکردنەوەی دەسەڵاتەکان لە تەنها یەک دەستدا، مەترسی ستەمگەری زیاتر دەکات. باشترین ئامرازیش بۆ رێگرتن لەوە، بریتییە لە دابەشکردنی دەسەڵاتەکان لە نێوان دەستە جیاوازەکاندا. ئەم تیۆرەیەی مۆنتیسکیۆ بۆ جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان لەیەکتر، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر هەردوو شۆڕشی ئەمریکی و فەرەنسی هەبووە. پەیڕەوکردن و پشتبەستن بە پرنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، سیستمی دیموکراسی لەو سیستمانە جیادەکاتەوە کە خاوەنی دەسەڵاتی رەهان و بە حوکمی رەها یان حوکمی تاکە کەس ناودەبرێن و سەرجەم دەسەڵات و سەڵاحیاتەکان لە یەک کەسدا کۆدەکاتەوە، ئیدی هیچ دەرفەتێک یان بوارێک بۆ چاودێری و لێپرسینەوەو رەخنەگرتن و ئۆپۆزسیۆن بوون ناهێڵێتەوەو شێوازی حوکمکردن دەبێت بە دیکتاتۆریەت کە پێچەوانە و دژ بە حوکمی دیموکراسییە.\nپێنجەم: حکومەتێکی سیاسی بەرپرسیارو تەبا\nحکومەت لە سیستمی دیموکراسیدا، لە رێگەی زۆرینەی پەرلەمانییەوە پێکدێت، لێرەوە ئەم حکومەتە، رەنگدانەوەی ئەو نەخشە سیاسییەیە کە دەرهاویشتەی سندوقەکانی دەنگدانە. حکومەت لەلایەن هاوپەیمانی حیزبەکانەوە کە زۆرینەی پەرلەمان دروست دەکەن، پێکدەهێنرێت. حکومەت بۆ ئەوەی دەست بەکارەکانی بکات و سەڵاحیاتەکانی جێبەجێ بکات، پێویستی بە وەرگرتنی متمانەی پەرلەمانە. ئەو زۆرینە پەرلەمانییەی حکومەت پێکدەهێنێت، مانای وا نییە تەنها بریتیبێت لە کۆکردنەوەی رەزامەندی ژمارەیەک لە پەرلەمانتاران کە رێژەیان لەسەرو 50% بێت، بگرە پێویستە خاڵی هاوبەش لە بەرنامەکانیاندا هەبێت و جۆرێک لە هەمەڕەنگی فیکری لەنێوانیاندا هەبێت، ئامانجی سیاسی یەکگرتوو لە نێوان پێکهاتەکانی زۆرینەدا هەبێت. لەبەر ئەوە تا ژمارەی ئەم پێکهاتانە (المکونات) زۆرتر بێت، دەرفەتی پێکەوە گونجان لە هاوپەیمانییە حکومییەکەدا بەرتەسکتر دەبێت، ئەمەش بە نەرێنی لەسەر رۆڵی حکومەتەکە دەشکێتەوە.\nمەسەلەکە هەرچۆنێک بێت، حکومەت هەر دەبێت حکومەتێکی سیاسی بێت، لەبەردەم میللەتدا پابەندی جێبەجێکردنی پرۆگرامێکی دیاریکراوە. ئەمەش وا دەخوازێت تەواوی ئەندامەکانی لە زۆرینەوە هەڵقوڵابن و لەناو حکومەتدا دەسەڵاتی راستەقینەیان هەبێت و لە ژیانی سیاسی وڵاتدا رۆڵ و ئامادەیی بەرچاویان هەبێت. لەلایەن حیزبەکانیانەوە چاودێری بکرێن و ملکەچی موحاسەبەو لێپرسینەوەبن، پێویستە زۆر باش هەست بەوە بکەن لەسەریانە رێز لەو بەڵێنانە بگرن کە حیزبەکانیان لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا، داویانە بە لایەنگران و دەنگدەرانیان و جێبەجێیان بکەن. حکومەت بەرپرسیاری تەواوە لە جێبەجێکرنی بەرنامەکانی، بەرپرسیارە لە چۆنیەتی کارکردنی دەزگا تەنفیزییەکانی دەوڵەت. بۆ نمونە، ناکرێت بە رۆژی رووناک، حاڵەتی کوشتن و ڕفاندن و دیارنەمان و پێشێلکردنی روون و ئاشکرای مافەکانی مرۆڤ بکرێت، حکومەتیش هیچ ئاگای لێنەبێت. ناکرێت خۆی لەو بەرپرسیارەتییە بدزێتەوە کە رێپێوان و گردبوونەوەکان و خۆپیشاندانەکان، بەزەبری هێز و بە بەکارهێنانی توندوتیژی، رێگریان لێدەکرێت و سەرکوتدەکرێن. ناکرێت بێت و بڵێت هەندێک گروپ و ناوچە هەیە، ناتوانێت کۆنترۆڵیان بکات و لە دەرەوەی دەسەڵات و چاودێریدایە. بە مانایەکی دی نابێت حکومەت لە دۆڵێک بێت و میللەتیش لە دۆڵێکی دی. دابینکردنی ئەمن و ئاسایش و پارێزگاریکردن لە سەروەت وسامانی هاوڵاتیان و بەدیهێنانی خۆشگوزەرانی و رەفاهییەتی ژیان، ئەرکی هەرە لە پێشینەی حکومەتە.\nشەشەم: زامنکردنی مافی کەمینەکان\nئەگەر حکومەت لە زۆرینەی پەرلەمانییەوە هەڵقوڵابێت، ئەگەر ئەوە زۆرینەی پەرلەمانییە کە لە ناو دەزگای پەرلەماندا، بڕیار لەسەر ئەولەویاتی یاساکان دەدات، ئەگەر ئەوە زۆرینەی پەرلەمانییە کە ناوەرۆکی یاساکان و چۆنیەتی داڕشتنیان و تەسدیقکردنی پرۆژەکان دیاریدەکات، ئەوا ئەم ئیمتیازاتانەی کە زۆرینەی پەرلەمانی هەیەتی، بە هیچ جۆرێک مانای هەیمەنەی رەها ناگەیەنێت. کۆ دەنگی لەسەر هەندێک پرۆژە یان دەربارەی هەندێک پرس، پێویستە لە سنورێکی دیاریکراودا بێت و ئەو کۆدەنگییە پێشێلکردنی مافی کەمینەکانی لێنەکەوێتەوە. دیاردەی کۆ دەنگی تەنها لە کۆمەڵگای یەک حیزب و یەک بیرکردنەوەدا هەیەو تەواو ناکۆکە بە کۆمەڵگای دیموکراسی کە لەسەر بنەمای فرەیی کاردەکات. قەبارەی زۆرینەی پەرلەمانی هەرچەندێک بێت، هەمیشە رای ناکۆک و جیاواز هەیە کە نوێنەرایەتی کەمینەکان دەکەن و ناکرێت نادیدەبکرێن و گوێیان لێنەگیرێت. بۆچی؟ چونکە ئەو کەمینانەش لە رێگەی هەڵبژاردنەوە هاتوون و نوێنەرایەتی توێژێکی دیاریکراوی کۆمەڵگا دەکەن. ناکۆکبوونی لەگەڵ رەئی زۆرینە، وایلێدەکات رۆڵی ئۆپۆزسیۆن ببینێت کە پێویستە ئازادی تەواوی هەبێت بۆ گوزارشتکردن لە بیروڕا جیاوازەکانی. رێز لە رەخنەکانی بگیرێت کە ئاراستەی بەرنامە و کاری حکومەتی دەکات، ئەو بەدیلانەی دەیخاتە روو، بە هەند وەربگیرێن. ئەوەی بە هەڵە یان بە کەمتەرخەمی حکومەتی دەزانێت، هەوڵی چاکردنی بدرێت. بەم شێوەیە کەمینە کۆمەڵێک دیدو تێڕوانین و بەرنامە دەخاتەڕوو، بۆ دەوڵەمەندکردنی کاری خودی حکومەت و بەرژەوەندی گشتییە.\nکەمینە مافی ئەوەی هەیە هەمو ئامرازێکی مەشروع بەکاربێنێت، بۆ ئەوەی ببێت بە زۆرینە. گرنگترین ئەو ئامرازانە، ئازادی پەیوەندیکردنە بە هاوڵاتیان و دروستکردنی کاریگەری لەسەریان، قەناعەتپێکردنی هاوڵاتیان بەو بەرنامەو پرۆگرامەی هەیەتی و دەیەوێت ئەنجامی بدات. رازیکردنیانە بەو پێشنیارانەی بۆ چارەسەرکردنی کێشەو قەیرانەکانی کۆمەڵگا دەیانخاتەڕوو. کەمینە ئەگەر توانی، لە رێگەی پێشنیارو بەرنامەی کارییەوە، قەناعەت بە توێژێکی بەرفراوانی کۆمەڵگا بکات، ئەوا دەکرێت لە هەڵبژاردنی داهاتودا، متمانەی زۆرینەی دەنگدەران بەدەستبێنێت. ئیدی لە پێگەی ئۆپۆزسیۆنبوونەوە دەگوازێتەوە بۆ وەرگرتنی دەسەڵات و حکومەت بەرێوەبردن. هەمو ئەو گۆڕانکارییەش، لە چوارچێوەی دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتدا روودەدات کە پشتی بە ئیرادەی گەل و دەنگدەر بەستووەو لە سایەی سەروەری یاسادا ئەنجامدەدرێن، دوور لە هەر فشارو توندوتیژییەک.\nحەوتەم: شەفافییەت لە کاروباری گشتیدا\nلە سیستمی دیموکراسیدا، بەرێوەچونی کاروباری گشتی، لە پرنسیپێکی سەرەکییەوە دەستپێدەکات کە بریتییە لەوەی گەل مافی هەمو شتێکی هەیە. ئەو حکومەتەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەگرێتە دەست، متمانەی لە نوێنەرانی پەرلەمانەوە وەرگرتووە، نوێنەرانی پەرلەمانیش متمانەیان لە میللەتەوە وەرگرتووە، بەم پێیە حکومەت لە بری میللەت و بۆ میللەت ئەرکەکانی رادەپەڕێنێت. کەواتە میللەت مافی تەواوی هەیە چاودێری چۆنیەتی کاروبارەکانی حکومەت بکات، لە بچوکترین بەشییەوە بۆ گەورەترین بەشی. میللەت بۆ ئەوەی بەو کارە هەستێت، بۆ ئەوەی بتوانێت چاودێری وردو درشتی کارەکانی حکومەت بکات، پێویستە حکومەت لەتەواوی دامودەزگاکانیداو لەسەر هەمو ئاستەکان، شەفافبێت و هیچ زانیارییەک نەشارێتەوە. هەر هاوڵاتییەک بەرگری لە بەرژەوەندی گشتی بکات و کار بۆ نەهێشتنی گەندەڵی و رێگری لە بەهەدەردانی سامانی گشتی وڵات بکات، پێویستە بە ئاسانی دەستی بگات بە زانیارییەکان و بتوانێت لە سیاقی راستەقینەی خۆیدا بەکاریان بێنێت و لەم لایەنەوە نابێت هیچ رێگریی و بەربەستێکی بێتەپێش.\nشەفافییەت مانای ئیدارەدانی کاروباری گشتی بە شێوەیەکی ئاشکرا، خستنەڕووی زانیارییەکان بۆ رای گشتی و کارپێردنیان. خستنەڕوی زانیارییەکان تەنها بۆ چاودێری و لێپرسینەوە نییە، بەڵکو بۆ ئەوەیە ئۆپۆزسیۆن بتوانێت بە شێوەیەکی دروست، دیدگاو تێڕوانینەکانی گەڵاڵە بکات. پێشنیارو بەدیلەکانی، لەسەر بنەمایەکی راست هەڵچنێت. ئەمە وادەکات رۆڵێکی بابەتی و ئەرێنی بگێڕێت و چالاکییەکانی تەنها لە سنوری دروشمبازی و موزایەداتی سیاسیدا نەمێنێتەوە. پرۆژەو هەوڵەکانی بۆ چاککردنی بارودۆخی کۆمەڵگاو چارەسەرکردنی قەیران و پرسەکان، تەنها بریتی نەبێت لە گوتارو قسەکردن لە عمومیات و هاتوهاواری سەر شاشەی تیڤییەکان.\nهەشتەم: سەروەری یاسا\nیاسا باڵاترین گوزارشتە لە ئیرادەی میللەت، یاسا لەلایەن دەسەڵاتی یاسادانانەوە دادەنرێت، دەسەڵاتی یاسادانانیش لەلایەن میللەتەوە هەڵدەبژێردرێن و پرنسیپی سەروەری میللەت بەرجەستە دەکەن. کەواتە یاساکان پێویستە رەنگدانەوەی ویست حەزو ئومێدی میللەت بێت. یاساکان ئامرازێکن بۆ رێکخستنی کۆمەڵگا، زەمانەتی پێکەوە ژیانی ئاشتیانەی پێکهاتە جیاوازەکانی کۆمەڵگایە، پارێزگاری ماف و ئازادی و بەرژوەندی تاکەکان و کۆمەڵەکانە. بەڵام بۆ بەدیهێنانی هاوسەنگی نێوان بەرژەوەندیە جیاوازەکان، بۆ بەدیهێنانی دادپەروەی نێوان هاوڵاتیان، بۆ زامنکردن و ئەنجامدانی کاروباری دەزگاکانی دەوڵەت کە لە بەرژەوەندی میللەتدا بێت، تەنها دەرکردنی ژمارەیەکی زۆری یاسا بەس نییە. بەڵکو پێویستمان بە چوار مەرجی سەرەکییە کە بریتین لەمانەی خوارەوە:\nا- پێویستە ناوەرۆکی ئەو یاسایانەی ژیانی کۆمەڵگا رێکدەخات، لەسەر بنەمای دادپەوەری بێت. هەر لە دەستورەوە کە دەزگاکانی دەوڵەت لەسەر بنەمای دیموکراسی رێکدەخات و هاوسەنگی لە نێوان دەسەڵاتەکاندا بەدیدێنێت و زامنی ماف و ئازادییە سەرەکییەکانی مرۆڤ دەکات. تا دەگات بەو یاسایانەی تر کە سەرتاپای بوارەکانی دیکەی ژیان رێکدەخەن، لەوانە رەتکردنەوەی هەمو شێوازێکی ستەم و سوکایەتی و زوڵم و خراپ مامەڵەکردن لەلایەن خەڵکانی خاوەن دەسەڵاتەوە یان خەڵکانی خاوەن پێگەی مەعنەوی، وەک دەوڵەت و دامودەزگاکانی.\nب- پێویستە یاساکان بەشێوەیەکی یەکسان و بێ جیاکاری، بەسەر هەمواندا جێبەجێ بکرێن. لە دەرکردن و سەپاندنی یاساکاندا، نابێت بە هیچ جۆرێک رەچاوی جیاوازی رەگەز، رەنگ، نەتەوە، ئاین، مەزەب، ئینتیمای سیاسی و سەندیکایی، پەیوەندی خێزانی و نزیکی لە دەسەڵاتدارانەوە، بکرێت. ئەوانەی لە ترۆپکی دەسەڵاتدان و ئەوانەشی لە خواری خوارەوەی دەسەڵاتدان، کوڕو کچیی بەرپرس و کوڕو کچی هەژار، چینی خانەدان و چینی میللی، هەر هەمویان لەبەردەم یاسادا یەکسانن. یەکسانی لەبەردەم یاسادا، لە پرنسیپە سەرەکییەکانی جاڕنامەی گەردونی مافەکانی مرۆڤە، لەوێدا لە مادەی حەوتەمدا، بە ڕوون و ئاشکرایی هاتووە: هەموو خەڵکی لەبەردەم یاسادا یەکسانن، هەموان بەبێ جیاکاری، مافی ئەوەیان هەیە یاسا پارێزگارییان لێبکات.\nج- پێویستە لەسەر ئەرزی واقیع، رێز لە یاسا بگیرێت، نابێت یاسا تەنها بریتیبێت لە کۆمەڵێ دەقی یاسایی شکڵی کارپێنەکراو، یان کارپێکردنی بە ئارەزو، یاخود تەنها بەسەر خەڵکانی هەژارو بێ دەسەڵات و بێ پشت و پەنا جێبەجێ بکرێت و خەڵکانی خاوەن دەسەڵات و پلەو پایە نەگرێتەوە. یاسا بۆ ئەوە نوسراوە، تا هەموان وەک یەک، پابەندبن پێیەوەو ملکەچیبن.\nد- پێویستە ئامرازی تەواو هەبێت بۆ جێبەجێکردنی یاسا، پێویستە بۆ چارەسەرکردنی کێشە و ململانێکان و ناکۆکییە جیاواز جیاوازەکان، پەنا ببرێتە بەر دەسەڵاتێکی دادوەری سەربەخۆو پاک و بێگەردو خاوەن متمانە کە هەمو لایەنەکان ملکەچی بڕیارەکانی بن، نابێت ئەو لایەنەی حوکمەکەی بەسەردا بڕاوە، لەسایەی دەسەڵات و بەرپرسەکاندا، خۆی لە بڕیارو حوکمی دادگا بدزێتەوەو هەوڵی پوچەڵکردنەوەی بدات.\nنۆیەم: بڵاوبوونەوەی کەلتوری دیموکراسی\nبونیادنانی دیموکراسی بە مرۆڤ دەکرێت و بۆ بەرژەوەندی مرۆڤە، مرۆڤیش لە چوارچێوەی دەوڵەتدا سیفەتی هاوڵاتی وەردەگرێت. لەبەر ئەوە هاوڵاتی ناتوانێت بە گۆشەگیری بژی و دابڕاوبێت لەوەی لە دەوروبەری روودەدات. چونکە زۆرجار ئەوەی لە دەوروبەری روودەدات، بە ناوی ئەوەوەو لە پێناو ئەودا روودەدات. بۆیە پێویستە هاوڵاتی بەشداری ژیانی سیاسی بکات،لانی هەرە کەمی ئەو بەشداریکردنەش، بریتییە لە ئاگاداربوون لە چۆنیەتی جێبەجێکردنی کاروباری گشتی، بەراورد کردنی پرۆگرامی حیزبەکان لە ساتەوەختی هەڵمەتی هەڵبژاردندا، لەگەڵ ئاست و چۆنیەتی جێبەجێکردنی لەدوای هەڵبژاردنەکان. لێرەوە بۆ ئەوەی ئەو لانی هەرە کەمەی بەشداریکردنی هاوڵاتی ئەرێنی بێت، پێویستە هاوڵاتی ئاگاداری ئەو بنەمایانە بێت کە کۆمەڵگای دیموکراسی لەسەر بونیادنراوە. هزرو رەفتارو هەڵسوکەوتی سیخناخ بێت بە بەها دیموکراسییەکان، بیرکردنەوەو لۆژیکی مامەڵەکردنی لەگەڵ دەوروبەرو کێشەکان، لەسەر بنەمای پرنسیپە دیموکراسییەکان بێت، ئەگەر ئەوە کۆمەڵێ سیفەتی هاوڵاتی بێت، ئەی ئاخۆ دەبێت سیفەتی نوخبە چۆن بێت کە هەوڵدەدەن بگەن بە شوێنی بڕیار؟ سا لە ناو حیزب و گروپ و کۆمەڵەکاندا بێت یا لە دەوڵەتدا.\nلێرەوە قسەیەکی بەناوبانگ هەیە دەڵێت: دیموکراسی بەبێ خەڵکانی دیموکرات بوونی نییە. بۆچی؟ چونکە دیموکراسی بە تەنها لە رێگەی بوونی دەستورو یاساکان، حیزب و رێکخراوەکان، رۆژنامەو هەڵبژاردنەکانەوە، نابێتە مەسەلەیەکی واقیعی لە ژیانی گشتیدا. بگرە جگە لە هەمو ئەوانە، پێویستی بە هاوڵاتی دیموکراتخوازە لەناو خێزاندا، لە چوارچێوە کۆمەڵایەتی و پیشەیی و سیاسییەکەیدا، واتە کەلتوری دیموکراسی لەنێو هاوڵاتیانی سادەو خاکی، تێکۆشەرە سیاسییەکان، چالاکوانی مەدەنی، ئەندامانی سەندیکاکان، نووسەران و رۆشنبیران و رۆژنامەنووسان، فەرمانبەران و مامۆستایان، بەرێوەبەرو سەرپەرشتیاران و بەرپرسانی ئیداری و سەرکردە سیاسییەکان و ئەوانەی لە ناوەندی بڕیاردان بڵاوبوبێتەوە. بە مانایەکی تر، دیموکراسی بوبێتە بەشێک لە رەفتارو هەڵسوکەوتی رۆژانەی هاوڵاتیان کە لە سەرجەم لایەنەکانی ژیاندا پەیڕەوی لێ بکەن. لێرەدا پێویستە ئاماژە بە خاڵێک بکەین، ئەویش ئەوەیە زۆربەی نوخبەی دەسەڵاتداری دەوڵەتانی جیهانی سێیەم، لە گرنگی و بەهای دیموکراسی تێگەیشتوون، بەردەوام بە شێوەیەکی تیۆری قسەی لەسەر دەکەن، کەچی لە ژیانی سیاسی رۆژانەیاندا، لە بڕیارو رەفتارو هەڵسوکەوتیاندا، زۆر دوورن لە پرنسیپ و بنەماکانی دیموکراسییەوە.\nهەمو ئەو بنەمایانەی لە پێشەوە باسکران، لەنێوان خۆیاندا یەکەیەکی یەکانگیرو یەگرتو پێکدەهێنن کە سیستمی دیموکراسی لەسەر بونیاد دەنرێت، دیموکراسی بێ ئەو بنەمایانە، کارێکی مەحاڵە، لەدەستدانی یەکێک لەو بەمایانەو کارپێنەکردنی، وا دەکات ئەو بونیادەی دیموکراسی لەسەر دروستکراوە، لەرزۆک و فشەڵ بێت و بەرگەی باهۆزێکی نیمچە بەهێزیش نەگرێت.\n1-دیموکراسی راستەوخۆ Direct Democracy: تێیدا گەل لەیەککاتدا هەم سەرچاوەی دەسەڵاتەکانە و هەم خۆشی مومارەسەی دەسەڵاتەکان دەکات. لەم جۆرە دیموکراسییەدا دەسەڵاتداران بوونیان نییە، چونکە تەواوی دەسەڵاتەکان لەلایەن گەلەوە پراکتیک دەکرێت. بە مانایەکی دی، لەم جۆرە دیموکراسییەدا، خەڵکی پێویستی بە نوێنەر نییە بۆ ئەوەی دەسەڵات بگرێتەدەست و وڵاتی بۆ بەرێوەببات، چونکە خەڵک خۆیان راستەوخۆ مومارەسەی دەسەڵات دەکەن و کاروباری وڵات بەرێوەدەبەن. پێشتر ئەم شێوازەی دیموکراسی لە شارە کۆنەکانی یۆناندا بەکارهاتووە، بە تایبەت لە شاری ئەسینا، هاوڵاتیانی دیاریکراو لە شوێنێکی شارەکەدا کۆدەبوونەوەو پرۆسەی دەنگدان لەسەر بڕیارەکان دەستی پێدەکرد، بەڵام ئەم شێوازە لەگەڵ زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان، نەدەکرا چیدی پەیڕەوی لێبکرێت، چونکە زەحمەت بوو ئەو ژمارە زۆرەی هاوڵاتیان لە شوێنێکدا کۆبکرێنەوە. لە ئێستاشدا لە هەندێک لە کانتۆنە بچوکەکانی سویسرا پەیڕودەکرێت.\n2-دیموکراسی ناڕاستەوخۆ: هەندێک ناوی دیکەی هەیە، وەک دیموکراسی نوێنەرایەتی یان دیموکراسی پەرلەمانی Parliamentary Democrocy، لەم جۆرەدا گەل کەسانێک هەڵدەبژێرێت لە بری خۆی، مومارەسەی دەسەڵات بکەن. بەڵام گەل وەک سەرچاوەی دەسەڵات دەمێنێتەوە، وەلێ خۆی مومارەسەی دەسەڵات ناکات، دەسەڵات دەدات بەوانەی لە رێگەی هەڵبژاردنەکانەوە، نوێنەرایەتی دەکەن. هەنووکە ئەمە باوترین جۆری دیموکراسییە لە جیهاندا. گەل نوێنەرانی خۆی بۆ ماوەیەکی دیارکراو، چوار بۆ پێنج ساڵ هەڵدەبژێرێت. ئا لێرەوەیە پێیدەوترێت دیموکراسی نوێنەرایەتی، بەو مانایەی گەل ئەندامانی حکومەت هەڵنابژێرێت و دەنگ لەسەر بڕیارەکانی نادات، بەڵکو ئەوە نوێنەرەکانییەتی لە پەرلەمان ئەو کارە دەکەن. ئەم جۆرە دیموکراسییە لە سەدەی بیستەم و لە ئێستاشدا، لەلایەن زۆرێک لە دەوڵەتەکانەوە پیادە دەکرێت و تابێت ژمارەی ئەو دەوڵەتانەش لە زیادبوندایە کە پەیڕەوی لەم جۆرە سیستمە دەکەن.\n3-دیموکراسی نیمچە راستەوخۆ Semi Direct Democracy: لێرەدا پەیوەندی نێوان جەماوەری دەنگدەرو ئەو نوێنەری هەڵیانبژاردووە، هەر دەمێنێت. دەنگدەران دەتوانن ئەو نوێنەرە لابدەن و لە بری ئەو کەسێکی دیکە هەڵبژێرن. ئەم جۆرە لە سویسراو هەندێک ویلایەتی ئەمرکیا پراکتیک دەکرێت. جگە لەوە لە دیموکراسی نیمچە راستەوخۆدا حاڵەتێکی دیکە هەیە کە بەم شێوەیەیە: دەکرێت پرۆژەی یاسایەک بخرێنە بەر دەست جەماوەری دەنگدەرەوە تا بە (بەڵێ) یان (نەخێر) دەنگی لەسەر بدەن، ئەگەر زۆرینە وتیان بەڵێ، ئەوا یاساکە بێ ئەوەی بە پەرلەماندا بڕوات و خوێندنەوەی بۆ بکرێت، دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.\n4-دیموکراسی میللی Popular Democracy: ئەم جۆرە لە دیوکراسی بەو وڵاتانە دەوترێت کە لە ژێر هەیمەنەی قەڵەمڕەوی کۆمۆنیستدا بوون، وەک رژێمی یەکێتی سۆڤیەتی پێشو، وڵاتانی بەرەی سۆشیالیزمی جاران. دیموکراسی خۆرئاوا، دیموکراسی میللی رەتدەکاتەوەو بە نا دیموکراسی ناویدەبات، چونکە شێوازی حوکمڕانییەکەی ناکۆک و دژ بەو بنەما سەرەکیانەیە کە دیموکراسی لەسەر بونیاد دەنرێت. لەم جۆرە دیموکراسییەدا، یەک حیزب و یەک سەرۆکی هەتاهەتایی حوکم دەکات، هاوڵاتی بژاردەی دیکەی لەبەردەمدا نییە و فرەیی حزبیش تا ئاستێکی زۆر لاوازە، خۆ ئەگەر هەشبێت، ئەوا زیاتر حیزبی کارتۆنی بێ پێگە و بێ کاریگەرن و زیاتر دروستکراوی دەستی خودی دەسەڵاتن.\n5-دیموکراسی لیبرالی: واتە دیموکراسی ئازاد، شێوەیەکە لە شێوەکانی دیموکراسی، تێیدا دەسەڵاتداران و فەرمانڕەواکان، لە هەر ئاست و پلە و پۆستێکدابن، ملکەچی یاساو پرنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانن لە یەکتر. واتە دەسەڵاتی سیاسی حکومەت، پابەندی دەستورەو ماف و ئازادی تاک و کۆمەڵەکان دەپارێزێت. دەستوری دەوڵەت هەمو ئازادی و مافەکان بۆ هاوڵاتیان، بە کەمینەکانیشەوە، دابیندەکات و هیچ لایەنێکیش بۆی نییە پێشێلی ئەو ئازادی و مافانە بکات. لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە هەندێک لە دیموکراسییە لیبرالییەکان، لە حاڵەتی لەناکاوی نەخوازراو، حاڵەتی کتوپڕی کارەساتبار، وەک تەقینەوەو هێرشی تیرۆرستی و گرتنی باڵەخانە و کردنی هاوڵاتیان بە بارمتە، کۆمەڵێ سەڵاحیاتیان هەیە وا دەکات بۆ ماوەیەکی کاتی، ئەو ئازادی و مافانە وەک پێویست رەچاونەکرێن. بێگومان وەک وتمان بۆ ماوەیەکی کاتییە و دوای تەواوبوونی حاڵەتە لەناکاوەکە، هەمو ئازادی و مافەکان دەگەڕێنەوە بۆ حاڵەتی سروشتی خۆیان.\nشارەزایانی ئەم بوارە، پێیانوایە دیموکراسی ئەم خاڵە باشانەی خوارەوەی هەیە کە ئێمە تەنها ئاماژەیان پێدەدەین:\nیەکەم/ سەقامگیری سیاسی. دووەم: کەمبوونەوەی ئاستی گەندەڵی. سێیەم: نزمبوونەوەی ئاستی تیرۆر. چوارەم: نزمبوونەوەی ئاستی هەژاری و برسییەتی. پێنجەم: نزمبوونەوەی ئاستی تاوان و کوشتن. شەشەم: تیۆرەی ئاشتی دیموکراسی.\nلە کۆتایدا دەکرێت بڵێین، دیموکراسی سیستمێکە پشت بە پرنسیپێکی سەرەکی دەبەستێت کە بریتییە لە ئیرادەی گەل، ئەم ئیرادەیەش ئەو مافە بە دەسەڵات دەدات حوکمی وڵات بکەن. کەواتە دیموکراسی قاڵبێکی ئامادەکراو نییە، لە شوێنێکەوە بیهێنین و لای خۆمان داینێین. دیموکراسی جلوبەرگ نییە بە هەر نرخێک بووە بتوانین بەدەستی بێنین، کەی ویستمان لەبەری بکەین و ببین بە دیموکراتخواز، کەی ئارەزومان کرد فڕێیبدەین. دیموکراسی مافێکی سروشتی گەلە، نە بەخشیشە و نە دیاری دەستی دەسەڵاتدارنە، کەی ویستیان و مەبەستیان بوو، بیبەخشن بە میللەتەکانیان و کەی نەیانوویست لێی پاشگەزببنەوەو وەلاوەی بنێن. جگە لەوە دیموکراسی کەلتورو رەفتارە، نەک دروشم و روخسارێکی شکڵی بێ ناوەرۆک. پیادەکردنی لەسەر زەمینی واقیع، پێویستی بە دابینکردنی کۆمەڵێک بنەمایە کە بە درێژایی ئەم بابەتە باسیان لێوەکراوە. دیموکراسی لە ئیرادەی ئازادی گەلانەوە سەرچاوە دەگرێت و ناکرێت بە زەبری هێزو داگیرکردنی سەربازی فەرز بکرێت.


ʾھ���� �����ػڼ���� �ҹ� ����. �� ��ҵ�������� ���ਵ��������\n�Ի�ڪԵ��� "����ԡ� ��� ͤڤ�ڵ� �ඹ�൹ �ء�Ե� �������ھط�ู�"��\nਵ��� ǹڷ�. �رڱ�Ҫ�⹵� �طڷ��Ҫ��. "�طڷ�Ҫ��"�Ի� ���.\n��ڵ��صҹ�ڵ� ���� ���صҹ�, ��ڵ� ����໵��� ���Եҹ�ڵ� ͵��. �Է�ڨ\n��ڨ��� ����Ǩ��. �ҹ� �ҹԨ� ��ڵ��صҹ� ǵڶҹյ� ��� �˵ڶ ͵��.\nͶ�� ��ڵ��صҹ� ǵڶҹ� �ҹ� �ҹԨ� ǵڶҹյ� ���� �����ʻҰ��¹໵ڶ\n͵�� ��ڰ���. ���� ʾھ�ڶ �صڵҹ���ҵ�.\n[���] �šó��Ǥ�� �šó��ҵ� ���ؾž��ؾ�Ź ��ڵ�ھ�\n��ǹŧڦ��һ��˹ҷ�� �- �����ڵ�. ���� ��ԯڰ��ҵ� ��ػ����طڸ���� �����.\nͯڰ�ڤԡ� ��ڤ�ڵ� ���Ի��ʹ� ������ڤ�.\n[���] �ժ����ٵ���ҵ� �͵ڶ ��ڨ�Ը�ڻ� �ժ� �ժ���� ���,\n��� ��ڳ��ڻ�ڹ� �- ������� ��ڰ�� �ٵ������ �ǷԵ�ھ�.\n[���] ��� ���˹ڵյ� ��� ���˹ڵ�, ��Ե��� �������� �˹ڵ�.\n���ʾ��� �͵ùڵյ��ҷ��� ����ػؾھԡ��:- �ҤԹ��� ��� �ص�����\n@�ԧ��ö: �. �. �Ҹ�ŧڦ���ʹ�ʹҷ��     � �. ������ڻ�ڹ�, �ա�. ��ڻ�ڹ�


ڕەنجدەر گڕاویی: وەڵامێک بە زمانی بەڵگە بۆ نوێنەری حکومەتی هەرێم لە برۆکسل. – WTARIKURD\nئەگەرچی نامەوێت باسی گرینگی هەبوون یان نەبوونی نوێنەرایەتی حکومەتی هەریم بکەم بۆ ڕەوندی کوردی و، حکومەتە ناحکومەتەیەکی هەرێم. لەهەمانکیتشدا نامەوێت باسی ئەوەش بکەم: ئایا نوێنەرایەتی بە چ فۆرمێک لە بەلجیکا تۆمارکراوە (بازرگانی یا دبلۆماسی ). وە ناشمەوێت باسی ئەوەش بکەم: مانگانە چەند لەداهاتی خەڵکی کوردستان بەهەدەر دەدەن و، وە خودی نوێنەریش قسە لەسەر کەسایەتی بکەم. ئەمانە بۆخۆیان چونکە لای من و زۆرێک لەڕەوەندی کوردی دانیشتووی بەلجیکا لەبارەگایکی حیزبی پارتی دیمۆکراتی کوردستان زیاتر هیجی تر نیە، کارەکانیشیان بەڵگەن.\nئەوەی کە دەمەوەیت قسەی لەسەر بکەم، بریتە لە نوسینێکی نوینەری حکومەت کە لەدیجیتاڵ میدیای ئین ئارتی بڵاویی کردۆتەوەو، بەزمانی بەڵگە وەڵامی بدەمەوەو ڕاستیەکان بۆ ڕای گشتی ئاشکرا بکەم.\nپێشەکی بۆبەر دیدی بینەران، گەر ئارەزوو بکەن، ئەمە لینکی ئەو نوسینەیە، کە نوێنەری بەناو حکومەتی هەرێم لەسەر سەردانەکەی بەرزانی بۆ پەڕلەمانی ئەوروپا نوسیویەتی، nrttv\nلە دونیای ئەمرۆدا بەهۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا بەخیرایی هەموو شتێک دەگات بەهەموو کەسێک و، ڕاستی و ناڕاستیش بەئاشکرا وەکو ڕۆژی ڕووناک دیار دەکەوێت. لەسەرەتادا نوێنەری حکومەت دەنوسێت: ئامادەبوونی نوێنەرانی شەش کوتلەی سەرەکی پەرلەمانی ئەوروپا لەگەڵ بارزانی و ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم، ئاماژەیە بە گرینگیدانی بەرچاوی پەرلەمان بەم سەردانە.\nلە پێشەکیدا ووشەی کوتلە هەڵەیەکی گەورەیە، دەبێت بڵێت: هاوپەیمانی. ئەمەش دەری دەخات ناشارەزایی ئەم نوێنەرەی حکومەتمان بۆ پیشاندەدات. پاشان شتێک نیە بەناوی کوتلەی کریستیان دیمۆکراتەکان، بەڵکو هاوپەیمانی هاوڵاتیانی ئەوروپی هەیە، کە کریستیان دیمۆکراتەکان خۆیان ڕێکخستووە بەم ناوە. ژمارەی پەرلەمانتارەکانیان 213 نیە، بەڵکو 2012 یە.\nهەروەها کوتلەی لیبرالەکان هەڵەیە، ناوەکەی هاوپەیمانی لیبرال و دیمۆکراتەکانە، ژمارەی ئەندامەکانیان 51 نیە، بەڵکو 71 پەرلەمانتارن. هەروەها هاوپەیمانی کۆنسێرڤاتیڤەکان و ڕیفرۆمیستەکان 40 پەرلەمانتاریان هەیە نەک 73 پەرلەمانتار. هەرەوها هاوپەیمانی یەکێتی جەپ و سەوزە چەپەکان 45 پەرلەمانتاریان هەیە، نەک 52 پەڕلەمانتار. هاوپەیمانی سەوزەکان 55 پەرلەمانتاریان هەیە، نەک 51 پەرلەمانتار. وە هاوپەیمانی نەک کوتلەی سوسیال دیمۆکراتەکان 189 پەرلەمانتاریان هەیە، لەمایان ڕاستە.\nپاشان من نازانم چۆن چۆنی دەیسەلمێنێت نوێنەری شەش هاوپەیمانی وەکو خوی ناویی بردووە کوتلە، ئامادەی ئیڤێنتێکی ڕۆژنامەوانی بوو (قسەی ڕیکخەری ئیڤینتەکەیە کەناوی چارلس تنۆکە)، کۆی گشتی ئامادەبوان 15 تا 18 کەس دەبوون، کە تەنها دوو دانەیان پەرلەمانتاربوون، ئەوانی تر یاردەدەری پەرلەمانتار و رۆژنامەنووس بوون. ئەمە جگە لەوەی لەڕووی ئەتەکیەتەوە شەرمەزارێکی گەورەیە 16 کەس لەسەکۆی قسەکردن دابنیشت قسە بۆ 15 کەس بکات! ئەمانەش بەڵگە بۆ قسەکانی سەرەوەم.\nپاشان باسی پاراستن و ئاسایشی سەردانەکەی کردووە، ئەوەی یەک ڕۆژ لە ئەوروپا ژیابێت دەزانێت، کۆپانیای کەرتی تایبەت ئەم کارە دەکات، لە بەرامبەردا پارە وەردەگرێت. ئەگەر سەردانی بارزانی لەسەر داوای حکومەتی بەلجیکا یا پەرلەمانی ئەوروپا بوایە، هەم شوینی مانەوەی تایبەت دەبوو، هەمیش پاراستن و ئاسایشی بۆ دابین دەکرا. بەڵام شوێنی مانەوە و سوکوریتیەکەشی بەکرێ گیرابوو. ئەمەش بەڵگە و ناو نیشانی ئەم هوتێلەی لە برۆکسل تیادا ماوەتەوە، کە یەکێکە لەگرانترین هوتێلەکانی برۆکسل.\nعیماد عه‌لی: تێوه‌گلان له پیلانه‌كانی توركیا له‌مه‌ر سه‌ربه‌خۆیی كوردستان، راستگۆیی پارتی پوچه‌ڵ ده‌كاته‌وه.


كۆتایی تونێلەكە رووناكە 2017-10-29\nمافپەروەر جەواد مستەفا ستوپەیی\nسەرەتا باس لە پەیوەندیەكانی سعودی لەگەڵ كوردستان دەكەین هەر لە سەرەتای راپەرینی 1991 تا دوای ئەنجامدانی راپرسی ئەم وڵاتە خوی بە دوستی كورد زانیوە. بەڵام لە دوای ئەوەی ئەمریكا بەشێك لە ستراتیجیەتی خۆی بۆ سعودیە ئاشكرا كرد سەبارەت بە قەوارەی كوردی لە ناوچەكە. لە ناكاو سعودیە هەڵوێستی خۆی دژی ئەنجامی ریفراندۆمی سەربەخۆی كوردستان راگەیاند، چونكە وڵاتی سعودی هاوپەیمانێكی سەرەكی ئەمریكایە و كاریگەری بەسەر سوننەكانی عێراقیشەوە هەیە و خۆی یە پشتیوانێكی سەرەكی سوننەی عێراق دەزانێت. لەكاتێكدا پەرتەوازەییەكی زۆر لە نێوان هەرسێ پێكهاتەی كورد و سوننە و شیعەدا هەیە، لە دژ یەكبوونی بیر و باوەڕ و ئامانجە سیاسیەكان و تەنانەت تا دەگاتە جیاوازی كولتوریش لەم وڵاتەدا. ئەمەش وادەكات بێ ئومێدییەك لەلای هەموو تاكێكی ئەم وڵاتە دروست بێت كە چی دیكە ئەم سێ پێكهاتە سەرەكییە ناتوانن پێكەوە لە عێراقێكی یەكگرتوودا بژین.\n بەڵام سەرەڕای بوونی هەموو ئەم هوكارانە لە مێژە ئەمریكا بانگەشە بۆ یەكپارچەیی خاكی عێراق دەكات و زور جار لە لێدوان و راگەیاندنە فەرمیەكاندا دووپاتی كردوتەوە كە دەبێت عێراق بە یەكپارچەیی بمێنێتەوە، هەروەها لە هەمان كاتدا من وادەبینم ئەمە تاكتیك بێت نەك ستراتیج، واتە ئەم هەڵوێستە بۆ ماوەیەكی كاتییە. چونكە زۆر جار بینیومانە ئەو ئامانجانەی ئەمریكا بو روژهەڵاتی ناوەراست دایناون نەپێكاون. من وای بۆ دەچم ئەم هەلوێستەی ئەمریكا دەگەڕێتەوە بۆ هەڵكەوتەی جیو پولیتیكی هەرێمی كوردستان كە خاوەن سامانێكی زۆری ژێر زەوییە، لە رووی هەلكەوتەی جوگرافیەوە هەرێمی كوردستان هەرێمێكی داخراوە، واتە هیچ سنوورێكی نا كەوێتە سەر دەریا ئەمەش وای كردووە كە ئەم هەرێمە بكەوێتە ژێر كاریگەری هەردوو وڵاتی ئێران و توركیا، كە لە وقعدا ئەمە لە بەرژەوەندی ئەمریكادا نییە. \nهەروەها لە لایەكیتریشەوە هەرێمی كوردستان گرێبەستێكی زۆر گەورەی لەگەڵ كومپانیای روسنەفتی رووسی بەستووە سەبارەت بە دۆزینەوە و دەرهێنان و ناردنە دەرەوە و فرۆشتنی نەوت و گاز لە چەندین كێلگەی جیاوازی كوردستان واتە ئەنجامدانی وەبەر هێنان لەم وڵاتەدا. كەواتە ئەمە پرۆژەیەكی ئابووری و ستراتیجی گەورەیە و سوودێكی زۆری بۆ وڵاتەكەیان دەبێت. ئەم هۆكارەش وایكردووە كە ئەمریكا زیاتر تورە بێت و هەڵوێستی خۆی لە دژی كوردستان بە تایبەتی لە دژی بارزانی بیكاتە پراكتیك. كەواتە دەست بردن بۆ دۆسیەی نەوت لە هەموو جیهاندا زۆر هەستیارە و زۆر جار ئەم دۆسیە بوویتە ئەگەری گۆڕینی سیستەمی دەسەڵات لە چەندەها وڵاتی جیهاندا.\nهەروەها هەڵكردنی گلۆپی سەروز لە لایەن ئەمریكاوە بو هەردوو وڵاتانی عێراق و ئێران بە هاوكاری باڵێكی نێو یەكێتی و سوپای پاسداران بۆ خستنی كەركوك و ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی هەرێم بۆ ژێر دەسەڵاتی حكومەتی ناوەندی و حەشدی شیعی، كە ئەم ناوچانە سەرچاوەیەكی زۆری نەوتی تێدایە وەك كەركوك و عین زالە و شوێنەكانیتر.. لە هەموو ئەمانەدا ئەمریكا ئامانجی جیاوازی هەیە وەك:\n 1- پێ دەچێت ئەمە رێكەوتنێكی ژێربەژێر بیت لە نێوان ئەمریكا و ئێران لە بەرامبەر كشانەوەی هێزەكانی ئێران لە ئیدلب و دێرەزوور بۆ ئەوەی كوردستانی روژئاوا بگاتە دەریا.\n 2- كەوتنی ئەم ناوچە كوردستانیانە بۆ ژێر دەسەڵاتی حكومەتی ناوەندی رێكەوتنی هەرێم و روسنەفت تارادەیەك ئیفلیج دەكات و لە هەمان كاتدا درز دەخاتە نێو پەیوەندیەكانی روسیا و ئێران.\n 3- بۆ بەهێز كردنی پێگەی عەبادی كە ئەمریكا دەیەوێت لە هەڵبژاردنەكانی سالی داهاتووی عێراقدا عەبادی بەسەر مالیكی بكەوێت كە مالیكی هاوپەیمانێكی بەهێزی ئێرانە.\n 4- هەمیشە ئەمریكا كار دەكات بۆ پەرتەوازەكردنی ماڵی شیعە لە عێراق و راكێشانی سەرنجی زۆر لە شیعەكان بۆ لای خۆی بە دژایەتیكردنی سەربەخۆیی كوردستان. \nكەواتە دەتوانین بڵێین گرێبەستی نێوان حكومەتی هەرێم و كۆمپانیای روسنەفتی روسیی دوو رەهەندی جیاوازی هەیە: یەكەم: كاریگەری هەبووە لە دوور كەوتنەوەی هەڵوێستی ئەمریكا بەرامبەر ئامانجی نەتەوەیی كوردستان كە سەربەخۆییە. دووەم: بریتییە لە پشتگیری سیاسی وڵاتی روسیا بۆ كوردستان تەنانەت ئەگەر هیچ نەبێت ڤیتۆ لە دژی دانپێدانانی دەولەتی كوردستان لە نەتەوە یەكگرتووەكان بەكار نەهێنێت لە كاتی سەربەخۆ بوونیدا، چونكە روسیا دۆستێكی هەرە نزیكی ئێرانە. لە لایەكیتریشەوە ئەم گرێبەستە وادەكات كە سەرچاوەی ناردنە دەرەوەی نەوت زۆر بن بو كوردستان بۆ ئەوەی هەموو هێلكەكانمان نەكەونە ناو تەنها یەك سەبەتە تا لایەنە پەیوەندیدارەكان بتوانن بە ئاسانی ئابلوقەمان بدەن. \nبە بوچوونی ئەمریكا دروستبوونی دەولەتی كوردستان لە باشوور تەنها رێ لە هیلالی شیعی دەگرێت، بەڵام كوردستانی رۆژئاوا بۆ ئەوان گرنگتر و كاریگەرترە لە كوردستانی باشوور، چونكە بە بوونی كوردستانی رۆژئاوا بە یەكەیەكی كارگێری سەربەخۆ یان هەرێمێكی فیدرالی لە لایەك رێ لە هیلالی شیعی دەگرێت و لە لایەكیترەوە رێ لە توركیا دەگرێت، لە هەمان كاتدا دەبێتە بەربەستێك لە نێوان توركیا و جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا بۆ ئەوەی رێ لەو ئامانجەی ئوردوگان بگرێت لە گەراندنەوەی خەلافەتی عوسمانی كە هەمیشە ئەو بانگەشەی بۆ دەكات، خالێكیتر كە زۆر گرنگە ئاماژەی پێ بكەم ئەوەیە مانەوەی ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی هەرێم لە ژێر دەسەڵاتی حكومەتی ناوەندیدا هەر بە ناوچەی ناكوكی لەسەر دەمێنێتەوە بۆ ماوەیەكی هەندێك درێژ تا ئێمە بەیەكەوە خەریك بكات لە پێناو دواخستنی جێبەجێ كردنی ئەنجامی راپرسی و سەربەخۆی كوردستان. لە كاتێكدا كونتروڵی كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا هەر لە دەست ئەمریكادا دەبێت و بە كەیفی خۆی هەڵسوكەوتی لەگەڵدا دەكات. \nهەروەها لە لایەكیترەوە پەرتەوازەی هێزە كوردستانیەكانی باشوور و نەبوونی یەكدەنگی، پرۆژەی سەربەخۆیی كوردستانی دواخست، بەڵام بە بۆچوونی زۆر لە شارەزایان لە ئایندەیەكی نزیكدا ئەمریكا گلۆپی سەوز بۆ كوردستان پێ دەكات و لە سەر بنەمای ئەنجامی راپرسی 25\_9 سەربەخۆیی خۆمان لە كوردستانی باشوور رادەگەینین و قەوارەیەكی خۆ بەڕێوەبردنی كارگێڕی لە ژێر هەر ناوێكدا بێت لە كوردستانی رۆژ ئاوا دروست دەكرێت و راستەخۆ لە هەنگاوی دواتر دەبێتە هەرێمێكی فیدراڵی سەربە كوردستانی باشوور، لێرەدا هەموو ئەو ئامانجانەی ئەمریكا كە لە سەرەوە باسمان كرد لەم قەوارەیەدا دەپێكێن.


په‌ياما به‌شي :\nتەکنەلوجیای زانیارى دوو رامانا دگەهینیت. رامانا ئێکى کارئینانا وێ دگەل هەمی ئەرکێن کومپیوتەرى بشیوەیەکى گشتى. و رامان دوویى ئاماژە ب هەمی پروگرامێن پراکتیکى دکەت کو قوتابی شیان هەبن بو پەیداکرنا پێتڤیێن تەکنەلوجیای ل بوراێن بازرگانى, حکومى,تەندروستی,خاندنێ زێدەبارێن جەند کارێن دی. پشکا تەکنەلوجیای زانیارى کاردکەت بو فێرکرن و پێشڤەبرنا ئاستى قوتابی دا بشێت کاربکەت ل دامودەزگایێن حکومی و تایبەت د بوارێ تەکنەلوجیای زانیاریدا بو مەرەما خزمەتکرنا پێوستیێت کومەلگەهێ.\nديدا به‌شي :\nپاشه‌روژا کاڕێ ده‌رچووان:\nئەو کەسێن بسپور ل تەکنەلوجیای زانیاریدا, شیانێت کارکرنێ دی هەبن ل هەر کومپانیەکا بازرگانى یان هەر فەرمانگەهەکا ئەڤى تەکنەلوجیای کارتینیت. ب شێوەیەکى گشتى بسپورێن بوارێ تەکنەلوجیای زانیاری شیانێت پێشکەشکرنا خزمەتگوزاریێن پەیوەندى ب پروکرامسازی و هاردوێر و داتا بێس و مالپەرو تورێن ئەنتەرنێتى ڤە.


زانست و ئازادیی لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا – History Of Kurd\nHome / مێژووی ئیسلام / شارستانیه‌ت / زانست و ئازادیی لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا\nگۆران حكيم 2016-11-20\tشارستانیه‌ت, مێژووی ئیسلام لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە زانست و ئازادیی لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا 2,067 Views\nئەم ئایەتانەم لەگەڵدا بخوێنەرەوە‌و بیری لێبكەرەوەو حوكمی خۆت بدە: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَڵقَ * خَڵقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَڵقٍ * اقْرَأْ ۆرَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذی عَلَّمَ بِالْقَڵمِ”. (العلق:1ـ 4). ” قُلْ هَلْ ێسْتَوِی الَّذینَ ێعْڵمُونَ ۆالَّذینَ ڵا ێعْڵمُونَ..”. (الزمر : 9 ). ” إِنَّمَا ێخْشَی اللَّه مِنْ عِبَادِهِ الْعُڵمَا‌ء..”. (فاطر : 28 ). واتە بەندە زاناكان لە خوا دەترسن. پێغەمبەریش دەفەرموویت: “أطلب العلم ولو بالصین”.، دەفەرموویت: “أطلب العلم من المهد الی اللحد”.، دەفەرموویت: “أطلب العلم فریضە علی كل مسلم ومسلمە”. “إن الملائكته تضع أجنحتها لطالب العلم”.\nPrevious كارەساتی شەهید كردنی ئیمام حوسەین لە ژێر رۆشنایی دیدو بۆچوونی ئەهلی سوننەو جەماعەدا\nNext (جەند وانەیەك لە دبلوماسیەتی بیغەمبەری خوا(درودی خوای لەسەربیت)