زایینی: ٢٣-٠٩-٢٠١٥ - هەتاوی: ١٣٩٤/٠٧/٠١ - ١٠:٤٦ تاران\nکوردستان میدیا: ماڵپەڕی کوردستان میدیا سەبارەت بە کتێبی لێکۆڵینەوەیی کە لەسەر ژیان و بەسەرهاتی "سەدیق ئەنجیری‌ئازەر"، لەلایەن دکتور "یاسین سەردەشتی"ـەوە نووسراوە، لەگەڵ نووسەری ئەم کتێبە وتووێژێکی پێکهێناووە.\nکوردستان میدیا: ئۆگری بەڕێزتان بۆ مێژووی سیاسیی کوردستان و رەهەندە شاراوەکانی لە‌چیەوە سەرچاوەی گرتووە؟\nیاسین سەردەشتی: ئێمە لەساڵی ١٩٨٨ـەوە بووینەتە خوێندکاری بەشی مێژوو لەزانکۆی سەلاحە‌دین و ئۆگریمان بە مێژوو لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە ئێمە لەدوای قۆناغی ئامادەیی چووینە زانکۆ و لەکولێژی ئەندازیاری وازمان هێنا و ئارەزووی رشتەی مێژوومان کرد و لەساڵی ١٩٨٨ چووینە زانکۆی سەلاحەدین لەهەولێر و لەوێیەوە بایەخدان بە خوێندنەوەی مێژوو بە گشتیی و وەکوو مێژووی جیهان، مێژووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەروەها مێژووی کوردیش بە تایبەتی بە حوکمی ئەوەیکە کۆمەڵگای کوردیش، کۆمەڵگایەک بوو لەو قوناغەدا لەژێر داگیرکاریی رێژیمی بەعس دابوو و ئێمەش وەکوو خوێندکارێکی مێژوو حەزمان دەکرد لەگەڵ ئاگاداربوون لەمێژووی سیاسی وەکوو مێژووی جیهان بە گشتی، بایەخیش بە مێژووی کوردستان بدەین کە ئەوکات زۆر بە کەمی چەند کتێبێک هەبوون لەو قۆناخەدا و پاش تەواوکردنی زانکۆ کە بە یەکەم بووین، هەوڵماندا درێژە بە خوێندن بدەین فەوقی‌لیسانس بخوێنین و لەقوناخی فەوقی‌لیسانسدا ئێمە هەوڵماندا کەزیاتر بایەخ بە مێژووی کوردستان و بە تایبەتی لەرۆژهەڵاتی کوردستان کە کەمترین نووسینی مێژوویی لەسەر بوو لەو قۆناخەدا و بایەخی ئیمە بە نووسینی نامەیەکی ئاکادیمی سەبارەت بە مێژووی رۆژهەڵاتی کوردستان لەنێوان ساڵەکانی جەنگی جیهانی یەکەم و دووهەم، هەر لەو قۆناخەوە دەست پێدەکات کە لەساڵی ١٩٩٣ بۆ ١٩٩٤ بوو و ئێمە توانیمان نامەیەک لەو بوارە ئامادە بکەین و دوای ئەوە بە بەردەوامی ئێمە ببینە کەسێکی تایبەتمەند لەمێژووی نوێ بە گشتی و مێژووی رۆژهەڵاتی کوردستانیش بە تایبەتی و لەو بوارەدا هەوڵمانداوە تەواوی کار لێکۆڵینەوەکانمان سەبارەت بەو بەشی کوردستان بێ لەو بوارەدا چەندین کار و کتێب و لێکۆڵینەوە و وتاری جیاجیامان نووسیوە سەبارەت بەو پرسە نادیار و شاراوانەی کە پێویستن لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت لەمێژووی سیاسیی کوردستان بە گشتی و مێژووی سیاسیی رۆژهەڵاتی کوردستان بە تایبەتی.\nدکتور "یاسین سەردەشتی"\nکوردستان میدیا: ئێوە لەنوێترین کتێبی خۆتاندا پرژاونەتە سەر رووداوی بێسەروشوێنکرانی سەدیق ئەنجیری‌ئازەر لەکۆنە رێبەرانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران. بە کورتی بۆمانی باس بکە کە ئەم تێکۆشەرە کێ بووە و چی بەسەر هات؟\nیاسین سەردەشتی: سدیقی ئەنجیری‌ئازەر یەکێک لەتێکۆشەرە قەدیمییەکانی حیزبی دێموکرات لەسەردەمی دامەزرانی حیزبی دێموکراتەوە، ئەندامی حیزبی دێموکرات بووە و پێشتریش ئەندامی کۆمەڵەی (ژ.ک) بووە و ئەم کەسایەتییە لەسەردەمی کۆماردا مودیر مەسئوولی رۆژنامەی"هاوار" بوو کە بڵاوکراوەی هاواری نیشتمان بوو کە یەکێک لەرۆژنامە جیددی و رەخنەیانەی سەردەمی کۆمار بوو و چەند ژمارەیەکیان لێ بڵاوکراوەتەوە و بابەتی گرینگ و بایەخداریان تێدا هاتووە. ئەم کەسایەتییە جگە لەوەیکە لەسەردەمی کۆماری کوردستاندا پێگە و شوێنێکی فەرهەنگیی تایبەت و گرینگی هەبوو، دوای ئەوەش رۆڵی زیندوو کردنەوەی حیزبی دێموکرات و دواتر سەربەخۆبوونی ئەو حیزبە و لەدواتردا لەحیزبی تودە و هەروەها لەقۆناخەکانیتری خەباتی حیزبی دێموکرات و تێکۆشانی کورددا رۆڵی هەبووە، جگە لەوەیکە لەتاران ئەم کەسایەتییە هەوڵی داوە تێکڵاوی کەسایەتیە فەرهەنگییەکان و تێگەیشتووەکان و خاوەن ناوبانگەکانی وەکوو نیما یوشیج و هەروەها جەلال ئالی‌ئەحمەد و کۆمەڵێک کەسایەتی‌تری بە ناوبانگ بێ، ئەمانەش ئەدیبی گەورەی ئێرانین و زیندووکەرەوەی فەرهەنگی ئێرانی و بە داهێنەرە ئەدیبە گەورەکانی ئێران دادەنرێن. لەقۆناخێکی دیکەدا سدیق ئەنجیری‌ئازەر تاران بەجێ‌دیڵی و دێتە کوردستان بۆ ئەوەی جارێکی‌تر دوای ئاڵۆزییەکانی ناوخۆییەکانی حیزبی دێموکرات هەوڵ بدات کە جارێکی دیکە حیزبی دێموکرات بخاتە سەر پێی خۆی و جارێکی‌تر پرەنسیپ و ژیانی حیزبایەتی نوێ بە شێوازێکی نوێ و فەرهەنگێکی نوێ دابڕێژێتەوە کە مەسەلەی دێموکراسی بوون پرەنسیپە حیزبییەکان و مەسەلەی پێشکەوتووخوازی تێدا بەرجستە بێ، بەداخەوە لەم هەوڵەیدا کە خەریک بوو کاری گەورە بکات و تێدا سەرکەوتوو بێ بەڵام لەقۆناخ و هەلومەرجێکی زۆر تەم‌ومژاوی و نادیاردا تێدا دەپەڕێت، یان بێ‌سەرشوێن دەکرێت. ئەو کارەی ئێمە، قسە کردنە لەوەیکە گرینگی ئەم کەسایەتییە و هەروەها دۆخی بێ‌سەروشوێن کردنی ئەم کەسایەتییە و چەند سەرەنجێک سەبارەت بە بێ‌سەروشوێن‌کردنی کە جێگەی پرسیارە بۆ ئێمە ئەوەیکە ئەم کەسایەتییە بخرێتە بەر تیشکی مێژوو و گرینگی و بایەخ و رۆڵ و کەسایەتییەکەی و دۆخی بێ‌سەروشوێن کردنەکانیشی تۆمار بکرێن. لەمێژوودا بۆ ئەوەی بکرێتە بنەمایەک کە لەداهاتوودا لەبیر نەکرێت و هەروەها ئەو مەزڵوومیەتەی بە سەری هاتوو بەشێک لەوەفایەک بۆ کەسایەتی و رۆڵی بخرێتەوە بەرچاو و هەروەها دەکرێت بۆ چەسپاندنی عەداڵەتیش کە سەرلە نوێ بە کێشەکەیدا یا خۆد بە چۆنیەتی بێ‌سەروشوێن کردنەکەیدا بچینەوە بۆ ئەوەیکە ئەوانەی کە دەستیان هەبوو لەو تاوانەدا لەرووی مێژووییەوە یا لەرووی ئەخلاقیەوە یان ئینسانی دیکەوە بێت، ئاشکرا بکرێن و لەکۆمەڵگای کوردی‌دا شەرمەزار بکرێن و بۆ ئەوەی ئەو تاوانە چی دی دووبارە نەبنەوە و لەئایندەدا هیچ لایەنێک، گرووپێک یا کەسایەتییەک هەوڵی ئەوە نەدا کە ئەم جۆرە کارانە لەمێژووی کورددا بەرێتە پێش و هەوڵ بدرێت ململانێکان و کێشەکان لەئایندەدا بە شێوەی مەدەنی بن و ئەو قۆناخە مێژووییە بە تەواوەتی بخرێتە بەر باس و لێکۆڵینەوە و کاری زیاتری لەسەر بکرێت.\nکوردستان میدیا: لەم لێکۆڵینەوەیەدا باستان لە "تەسفیەی سیاسی" کردووە، مەبەست لەم دەستەواژەیە چییە لەکەیسی شەهید سەدیق ئەنجیری‌ئازەردا؟ یانی ساواکی رێژیمی پاشایەتی دەستی لەم تیرۆرە نەبووە؟\nیاسین سەردەشتی: مەسەلەی تەسفیەی سیاسی واتە لەناوبردنی کەسایەتییەک یان گرووپێک بە ئامانجێکی سیاسی، ئێمە مەبەستمان لەو چەمکەی ئەوەیە سدیقی ئەنجیری‌ئازەر لەرووداوێکی بێ‌سەروشوێن کردندا لەناو براوە کە ئەم رووداوە زیاتر لە ٥٠ساڵە بە سەریدا تێدەپەڕێ. هەوڵ نەدراوە تیشک بخرێتە سەر بێ‌سەروشوێن کەرەکاندا و بواری دادپەروەریی ئەم کەسایەتییە. کەیسەکەی وەکوو کەسێکی مەزڵووم و زۆڵم لێکراوە بەجێ ماوەتەوە و بە بێ ئەوەی دادپەروەریی بە دوای کەیسەکەیدا بڕوات. تەسفیەی سیاسی دیارە سدیق ئەنجیری کەسێک بووە بۆ خۆی خۆکوژی نەکردووە یا بە دەستی خۆی، خۆی لەناو بردبێ و لەحاڵەتێکی کێشەی کۆمەڵایەتی یان حاڵەتی ململانێی کۆمەڵایەتی بێ یان لەکێشەیەکی ئاساییدا لەلایەن کەسێکەوە لەناو برابێ، بەڵکوو کێشەی ئەم بێ‌سەروشوێن کردنە وەکوو کەسایەتییەکی ناسراو و ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبێکی سیاسی کوردستانی کە لەکوردستانی باشووردا هەوڵی ئەوەی داوە جارێکی دیکە حیزب رێکبخاتەوە و لەچوارچێوەیەکی گونجاوتردا بیخاتە سەر پێ، لەم هەلومەرجە ئاڵۆزەدا سەر بەنیست و بێ سەرشوێن کراوە و بۆ ئەو ئامانجەی کە گورزێکی گەورە لەحیزبی دێموکرات بدرێت و هەوڵ بدرێت کە وەکوو لەمپەرێکی سیاسی لەبەردەم ئەو جیهەتەی کە بێ‌سەروشوێنی کردووە و هەر بۆیە ئێمە بە تەسفیەی سیاسیمان داناوە. بە بۆچوونی ئێمە هەر کاتێک رێژیمی شاهەنشاهی لەقۆناخەکانی سەرەتاییدا توانی نەیارەکانی خۆی لەئێراندا تەسفیە بکا، سێجار پەلاماری حیزبی دێموکراتی لە ساڵەکانی ١٩٥٩ و ٦٠ داوە و دواتریش، پاش ئەوەی حیزبی دێموکراتی لەکوردستانی ئێرانی لاواز کرد هەوڵی‌دا کە گورزی گەورە لەحیزب بوەشێنێ لەناوچەکانی باشووری کوردستان کە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی شۆڕشی کوردستان بوو لەو قۆناخەدا بەهۆی نزیک بوونەوەی پێوەندییەکانی شۆڕش و رێژیمی شاهەنشاهییەوە دەرگایەکی گەورە لەبەردەستی ئاوەڵا بوو کە بتوانێ سەرکردەکانی حیزبی دێموکرات بکاتە ئامانج، چۆن لەنەوەدەکانی سەدەی بیست‌دا رێژیمی ئێران هەوڵیدا ئاڵۆزییەکانی کوردستانی باشوور بقوزێتەوە، لەعێراق هەوڵ بدا تیرۆری سیاسی بەرێ بکات و سەرکردەکانی دێموکرات لەباشووری کوردستان بکاتە ئامانج. ئێمە دەبینین جارێکی دیکە مێژوو خۆی دووبارە کردوەتەوە لەقۆناخەکانی دواتردا، کەواتە ئەم بێ‌سەروشوێن کردنە مەسەڵەیەک دوای ٥٠ساڵێش وردەکاریەکانی دیار نیین و کاری جیددی لەسەر ناکرێ بە ئامانجێکی سیاسییەوە، لەو تەسفیەیە، بۆیە ئێمە ناوی چەمکی تەسفیەی سیاسیمان بەکار هێناوە، جا ئەو تەسفیە سیاسییە لەناو ململانێ جەناحگەرایی ناوخۆی حیزب بێت یا خۆد پڵانێکی دەرەکی بێ لەلایەن رێژیمی شاهەنشاهی و هێزێکی ناوخۆی باشووری کوردستانە، بەوشێوەیە کە لەلێکۆڵینەوەکەی ئێمە هاتووە قسەی لە سەر کراوە.\nکوردستان میدیا: بێ‌سەروشوێنکرانی سەدیق ئەنجیری‌ئازەر تا چەند لەناو کانتێکست( CONTEXT)ی روداوەکانی شۆرشی ئەیلول و دەستێوەردانی شای ئێران جێدەگرن؟\nیاسین سەردەشتی: ئەگەر ئێمە تەماشای ئەو شایەتحاڵانە بکەین کە ئێمە لەبەشی دووهەمی کتێبەکەدا باسمان کردووە هەر هەموویان باسیان لەو دۆخەئاڵۆزەی باشووری کوردستان کردووە، هەر هەموویان باسیان لەوە کردووە لەو دۆخە و قۆناخەدا نزیک بوونەوەیەکی زۆر توندی دەسەڵاتداریەتی شۆڕشی ئەیلوول لەگەڵ رێژیمی شاهەنشاهی وجوودی هەبووە و هەر هەموویان باسی ئەوە دەکەن و دۆخی حیزبی دێموکرات چووتە دۆخی ئاڵۆزە و سەرکردەکانی کەوتوونەتە بەر هەڕەشە و پەڵاماری فەرماندە سەربازییەکان. هەموویان باسی ئەوەیان کردووە کە دۆخی حیزب لەو قۆناخە لەژێر چ فشار و پەڵامار و ترسێکدا بووە، بێ گومان لەم جۆرە دۆخانەدا ئێمە دەبینین دەزگای تیرۆریستەکانی دەوڵەتی شاهەنشاهی کە ئەوانەی هەم لەناو خۆی حیزبدا توانیانە رخنە بکەن و وجوودیان هەبێ و هەم لەناو شۆڕشی کوردستانیش کەسایەتی زۆر گەورە پشتگیریان کردوون و چاویان لەچالاکییەکانیان نوقاندووە لەبەر ئەوە پێوەندییەکانیان پتەوتر بوو بێ. لەو دۆخەدا ئێمە دەبینین کە زۆر ئاساییە نەک هەر بە تەنها کەسایەتییەکی وەک سدیقی ئەنجیری‌ئازەر بەڵکوو دواتر ئەو کەسایەتییانەی‌تریش کە بە دوای چارەنووسی سدیق ئەنجیری‌ئازەر وێڵ بوون وەکوو سلێمان موعینی، مەلا رەحیمی وێردی و مونتەقیم قازی و ئەوانەش هەموویان کەوتنە بەر پەڵامار و سەربەنیست کردن و لەناو بردن و تەسلیم کردنەوەی تەرمەکانیان بە شاهنشای ئێران حاڵەتێک نیە لە مێژوودا شتێکی شاراوە بێت بەڵکوو چەندین کتێب و چەندین بەڵگەنامە و چەندین نووسراوە ئەو راستیەیان دووپات کردوەتەوە و ئێمەش بە دووری نازانین کە ئەو مەسەلەیە تەنها شتێک نەبێت پەیوەندیی بە شەخسێکی دیاری کراوەی ناو حیزب و ململانێیەکەوە هەبێ بەڵکوو لەدەرەوەی ئەوەش دەستی جیاواز هەبێ و پلانی جیاواز هەبێ و ئەوە نزیکەی نیو سەدە تێپەڕ دەبێ بە سەر ئەو تاوانە گەورەیەدا هێشتا وردەکارییەکانی روون نیە و بە بڕوای ئێمە مەسەلەی تیرۆرکردنی کەسایەتییەکی بەو شێوەی سدیقی ئەنجیری‌ئازەر هیچ کەسێک ناتوانێ بۆ ئەو ماوە زۆرە ئەو پڵانە بشارێتەوە و ئاسەوارەکانی لەبەین بەرێ و ئەگەر بێت و حاڵەتی کوشتنەکە شتێکی بەرفراوانتر و گشتگیتر نەبێ و وەکوو ئەوە لەلێکۆڵینەوەکەدا هاتووە.\nکوردستان میدیا: پێت وایە لەدوای ئەو هەموو ساڵەدا، بڕیاردەران و ئەنجامدەرانی دیار(معلوم) بن؟\nیاسین سەردەشتی: بۆ ناساندنی تاوانباران پێویستی بە لێکۆڵینەوەی تاوانکارییە کە دەزگا پێوەندیدارەکان دەبێ کاری لەسەر بکەن و بەڵگەی لەسەر کۆ بکەنەوە و هەوڵ بدەن کە ئەو بەڵگانە بخەنە بەر چاوی دادوەر و لێکۆلێنەوەیەکی بێ لایەنانە و بەر فراوان بکرێن و زۆر ئاساییە لەزۆربەی حاڵەتەکان تەنانەت لەحاڵاتی ئاسایشدا بە مردنی قوربانی زۆرجار ئەو تاوانانەی وەکوو قەتڵ یا تاوانی گەورەن خەیانەتی مەزن ئەوانە کۆتایی بە دوسیەکە ناهێنێت بەڵکوو دوسیەکە دەهێڵێتەوە تەنانەت ئێستا بە هۆی ئامێری پێشکەوتووی گەڕان دەتوانن لەهێندێک حاڵەتی کوشتن ئەو شتانە بدۆزنەوە کە سەدان ساڵ لەمەو پێش قوربانییەکانی سەریان تێدا چووە، جا چ کەسایەتییەکی سیاسی ناسراوی وەک سدیق ئەنجیری‌ئازەر، خاوەن قەڵەم وەکوو سدیق ئەنجیری‌ئازەر کە ٥٠ساڵە لەبەین چووە دەگونجێ هێندێک لەوانە بەشداربوون لەو تاوانکارییە نەمابن و هێندێکیان لەژیان‌دا مابن و هێندێک کەس بیرەوەری هەبێ سەبارەت بەو مەسەلانە زۆر ئاساییە ئەو نووسینەی ئێمە بۆ یەکەم جارە کە دۆسیەیەک هەیە بە ناوی سدیق ئەنجیری‌ئازەر و تاوانی لێکراوە لەمێژوودا و ئەم تاوانە چەسپاوە و سدیق کەسایەتییەک بووە، کە لەکەسایەتییە سیاسییەکەی‌دا لەناو براوە و هیچ دادپەروەرییەک کەیسی لەناوبردنەوەکەی نەهێنراوەتە، بوون و تەحقیقی لێنەکراوە و دەتوانرێ جیهاتی رەسمی پاش ئەوەیکە ئیبلاغی ئەو تاوانکارییە بتوانێ دەعوا تەقدیم بکات و بتوانێ سەر لەنوێ لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ لەسەر ئەو مەسەلانە بکرێ و ئەوانەی پێشووتر کراون و ئەوەی خودی حیزب کردوویەتی و ئەوەی لەناو شۆڕشی ئەیلوول کراوە و مەسەلەن ئەو مەلەفانەی لەشوێنی‌تر هەن کە خەڵک دەستیان پێی بکا، دەکرێ بڵاو بکرێنەوە کاریان پێی بکرێ ئەوانە شتێک نین بە راستی هیچ نەبێ با لەرووی ئینسانی و لەرووی ئیخلاقی و لەرووی مەعنەویەوە هەوڵ بدرێ، ئەگەر ئەو کەسانەش نەمابن دەستیان لەتاوانکارییەکە هەیە لەرووی مێژووییەوە سەرزەنشت بکرێن وحوکمی مێژوویان بەسەردا بچەسپێنرێت بۆ ئەوەیکە لەداهاتوودا ئەو شتانە ببنە ئەساس لەفەرهەنگی ئەم میللەتەی ئێمەدا کە هیچ کەسێک بە خۆڕایی و بە مەزڵووم لەناو نەبرێ و لەزرووفی نائاساییدا ژیانی هیچ کەسێک نەخرێتە خەتەرەوە و هیچ کەسێک لەپێناوی بەرژەوەندی گروپێک، تاکەکەسێک و لایەنێکی سیاسییدا نەکرێتە قوربانی بە بێگانە نەفرۆشێت.\nکوردستان میدیا: کتێبەکە وەک رێبازێکی زانستی، ئەنجامگیری لەکۆی رووداوەکانی بۆ خوێنەر بەجێهێشتووە. خۆتان چ دەرئەنجامێک لەو قسەو بەڵگانە هەڵدەهێنجێنن؟\nیاسین سەرەشتی: ئێمە لەبەشی سێهەمی لێکۆڵینەوەکەماندا کە باسی گرینگی کتێبەکەمانە چەند سەرەنجێکمان لەسەر ئەو پرسانە دەربڕیوە و ئێمە وەک مێژوونووس کارمان کردووە، تۆمەتبارکردنی لایەنێک یاخود ناساندنی لایەنێک بە تاوانکار لەو مەسەلانەیە زیاتر ئەرکی دەزگایەکی تەحقیقی تاوانکارییە وئەرکی مێژوونووسێک نیە.\nهێندێک دیکۆمێنت لەدوای دووساڵ کەسایەتییەکی بەرزی ناو شۆڕشی کورد و سەرکردایەتی شۆڕشی ئەیلوول بە تاوانبار دەزانن هەموو ئەو شتانە پێویستە، ئێمە تەنها کۆمەڵێک بەڵگەنامەمان خستووەتە بەر دەست پرسیارمان ورووژاندووە و ئەمە ئیشی جەهەتێکی تەحقیقی جینایەکاری لەسەر بکات، بەڵام ئێمە بە گشتی پێمان وایە کە تەنها ئەو جۆرە تاوانکردنە وەک تەسفیەی سیاسی بە تەنها ئیشی تاکەکەسێک نیە و شاردنەوی ئاسەواری تاوانکەش و بەدوادانەچوون و رانەگەیاندنی تەحقیقاتەکان و هەموو ئەو شتانە پێمان دەڵێ کە ئەم مەسەلەیە لەپیلانێکی بەرفراوانتر لەوە هەیە و زۆر دوور نیە و تەبعەن ئەو پیلانە لەناوچەیەدا کراوە ئەو ناوچەیە لەژێر دەسەڵاتی شۆڕشی ئەیلوول‌دا بووە کە لەرووی قانوونی و لەرووی سیاسی و لەهەموو روویەکی ئەخلاقیەوە کە ئەوان بەرپرسیارن لەبەدواداچوونی ئەو جۆرە تاوانە و راگەیاندنی تاوانکاران لەناوچەکەی خۆیاندا یەعنی چوون لەماڵی هەر کەسێکدا رووداوێک بقەومێ خاوەنی ئەو ماڵە ئاگادارە بۆ خۆی لەو حاڵەتەدا، بەڵام ئێمە ئەو حاڵەتەمان بە واهی بەجێهێشتوەتەوە بۆ ئەوەیکە خودی خوێنەر هەوڵی ئەوە بدات کە دوای خوێندنەوەی ئەو شایەتعالانە و سەرنجدانە شتێکی زیاتری لەلا گەڵاڵە بێ و لەئایندەدا دەکرێت یانی خەڵکانی دیکە هەبن لەنزیکەوە ئاگاداری ئەو شتە هەبن، بیربۆچوونی خۆیان دەرببڕن و تەحدیدی لایەنی دیاریکراو بکەن و تەحقیقی جینایی بکرێ و بتوانرێ لایەنی تاوانکار ئەنجام بدرێ کە کێ لەپشتیەوە بووە، چوونکە بە تەنها لەقەزییەی سدیقی ئەنجیری‌ئازەر تاوانکار هەر ئەوە نیەکە تاوانەکەی کردووە بەڵکوو ئەوەی لە پشتی تاوانکەوەییە بەرنامەی بۆ داناوە و هەلومەرجەکەی بۆ رێکخستووە و ئاسەوارەکانی شاردوەتەوە و نەچووە بە دەم ئەو بەلاغانەیەکە ئاگادار کراونەتەوە لەحاڵەتی تاوانیکی واو بۆ ماوەی ٥٠ساڵ ئەم شتە پشت کوێخراوە کە ئەمانە هەر هەمووی هەیە.\nکوردستان میدیا: دوا کار و پرۆژەی نووسینی ئێوە سەبارەت بە چییە؟\nیاسین سەردەشتی: کاتی خۆی کاک جەمیلی مەردۆخ هەبوو کە یەکێک لەرێبەرەکانی حیزبی دێموکرات لەسەرەتای شۆڕشی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا دابوو، بەڕاستی ماوەیەکە خەریکی رێکخستنی بیرەوەرییەکانی ئەو بووم، لەداهاتوودا بە نیازم بیرەوەرییەکانی جەمیلی مەردۆخ ئەوەیش گوشەیەک لەمێژووی شاراوەی و دەرنەکەوتووی حیزبی دێموکرات و قۆناخی خەباتی ساڵانی شەستەکانی روون دەکاتەوە و لانیکەم بیکەینە کتێبێک و هەوڵ بدەین بە زووترین کات لەتۆڕە ئەلکتروونییەکان بڵاوی بکەینەوە بەڕاستی ئەوەی ئێمە کاری لەسەر دەکەین زیاتر گەڕانە بەدوای قۆناخە شاراوەکان، رووداوە دەست لێنەدراوەکان ئەو شتانەی کە گرینگن کە هەم تەواو کردنی ئەو بۆشایانەی لەمێژووی رۆژهەڵاتی کوردستان و حیزبی دێموکرات‌دا هەیە و هەم بایەخ دان بە مەسەلە گرینگەکانیتر، بەڵی، خەریکی ئەو کارەین ئینشائەڵڵا لەئایندەدا هەوڵی ئەوە ئەدەین بیخەینە پێش چاوی خوێنەران.\nدوکتور یاسین سەردەشتی کوڕی حاجی خالیدی‌مەلاحەسەنی‌مەلا مارف، نەوەی (ابن‌الحاج)ـە کە لەئالانی سەردەشت لەکوردستانی رۆژهەڵات لەدایک بووە و قۆناغەکانی سەرەتایی، ناوەندی و دواناوەندیی لەشاری سلێمانی لەکوردستانی باشوور تەواو کردووە.\nدوکتور سەردەشتی لەساڵی ١٣٧٢ی هەتاوی لەبەشی کۆلێژی ئادابی زانکۆی سەلاحەدین بە پلەی یەکەم، کۆلێجی تەواو کردووە.\nلەساڵی ١٣٧٤ی هەتاوید لەهەمان بەشدا بەسەرپەرشتی دوکتور ئەحمەدعوسمان ئەبوبەکر کارناسی باڵای لەمێژووی نوێی کورددا و لە ساڵی ١٣٧٩ی هەتاویدا بڕوانامەی دکتۆرای لەمێژووی نوێی کوردا وەگرت.\nدوکتور یاسین سەردەشتی ساڵ ١٣٨١ی هەتاوی گەڕاوەتە و شاری سلێمانی و لە ماوەی ساڵەکانی ٨٤ ــ ١٣٨٣ سەرۆکی بەشی مێژووی کۆلێجی زانستە مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی سلێمانییە بووە.\nناوبراو هەتا ئێستا چەندین کتێبی نووسیوە و چاپ و بڵاوی کردووەتەوە.


"عیراق پێنجەم وڵاتە لە یەدەگی نەوتی جیهاندا" - تۆڕی میدیایی خەڵک\nدامەزراوەی GFPی جیهانی تایبەت بە ڕیزبەندی كردن ئاشكرایكرد، لە ڕیزبەندی ئەو وڵاتانەی زۆرترین نەوتی یەدەگیان هەیە، عیراق لە ڕیزبەندی پێنجەمدا دەبینرێت.\nدامەزراوەی GFP لە ڕاپۆرتێكدا بڵاویكردوەتەوە: عیراق خاوەنی 148 ملیار و 800 ملیۆن بەرمیل نەوتی یەدەگە، بەوەش پێگەی پێنجەمی هەیە لەناو ئەو وڵاتانەی زۆرترین نەوتی یەدەگیان هەیە.\nبەپێی ڕاپۆرتەكە: لە پلەی یەكەمدا فەنزویلا دێت كە خاوەنی 302 ملیار و 300 ملیۆن بەرمیل نەوتی یەدەگە ئەوەش لەناو 92 دەوڵەتی جیهاندا كە خاوەنی نەوتی یەدەگن، بەدوای ئەویشدا سعودیە دێت بە 266 ملیار و 200 ملیۆن بەرمیل، هەرچی وڵاتی كەنەدایە خاوەنی 170 ملیار و 500 ملیۆن بەرمیلە و لەپلەی سێیەمدا دەبینرێت.\nلە پلەی چوارەمیشدا ئێران دەبینرێت كە خاوەنی 157 ملیار و 200 ملیۆن بەرمیل، پلەی شەشەمیش لە دوای عیراق بۆ ئیماراتە و خاوەنی 97 ملیار و 800 ملیۆن بەرمیلە، وڵاتی ئەسیوپیاش لە كۆتا پلەی ڕیزبەندییەكەدایە بە 428 هەزار بەرمیل.\n10 ئازار 2021 7.40 pm\nخەڵك- جارێكی دیكە نرخی بەنزین لە بەنزینخانەكانی هەرێم و بەتایبەەتی سلێمانی گران كرایەوە و خاوەنی بەنزینخانەیەكیش…


وەزیری دەرەوە دەڵێت ئەمەریکا هەوڵ نادات رژیمی ئێران بگۆڕێت\nی مانگی پـێنج ٢٦, ٢٠١٨\nچاوپێکەوتن لە گەڵ مایک پامپێۆ\nوەزیری دەرەوەی ئەمەریکا مایک پامپێۆ لە وتووێژێکی لە گەڵ بەشی فارسی دەنگی ئەمەریکا دا کە رۆژی هەینی بڵاو کرایەوە دەڵێت ئەگەر ڕێبەرانی ئێران پەسندی داوای ئەمەریکا بکەن کە وەک وڵاتی ئاسایی ڕەفتاربکەن، ئەمەریکاییەکان سەردانی ئێران دەکەن و وەک دۆست سەیریان دەکەن.\nئەو گوتی ئامانجی ستراتژی نوێ سەبارەت بە ئێران کە حەوتووی ڕابردوو خۆی خستیە ڕوو چەند مەرجی بۆ دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی دیاری کردوە کە وەک "ڕێبەرانی ئاسایی" ڕەفتار بکەن. ئەو گوتی ڕێبەڕانی ئاسایی خەڵک ڕا و ڕووت ناکەن و پارەی ئەوان بۆ "ماجەراکان" لە سوریا و یەمەن دا بە فیڕۆ نادەن.\nئەو یەکێک لە ١٢ مەرجەکانی شی کردوە کە لە گوتاری ستراتژی خۆی دا دەستنیشانی کردن و دەڵیت ئێران دەبێت ڕێگا بە ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی بدات کە سەردانی ناوەندەکانی لەشکری و ئەزمونگەکانی لێکۆڵینەوە بکات.\nپامپێۆ هەروەها ئاماژەشی بە داوای ئەمەریکا دا کە ئێران کۆتایی بە هەڕەشەکان بۆ لەناوبردنی ئیسڕایل و هەرەشەکردن لە دراوسێکانی بهێنێت. ئەو گوتی ڕێبەرانی ئێران نەک تەنیا دەبێت هاندانی خەڵک بۆ دانی دروشمی "مەرگ بۆ ئیسڕایل" ڕابگرن بەڵکوو کۆتاییش بە دروشمی "مەرگ بۆ ئەمەریکا" بهێنن.\nخۆپێشاندان لە ئێران لە ڕۆژی "قودس"\nوەزیری دەرەوە دووپاتی کردەوە کە ئەمەریکا لە هەوڵی گۆڕانی رژیم لە ئێران دا نیە و ئامۆژگاری گرووپەکانی ئوپوزسیۆنی ئێران دەکات کە ئەوانیش لە هەوڵی ئەوەدا نەبن.\n"ئێمە نامانهەوێت ئەوان پشتیوانی لە گۆڕینی رژیم بکەن." ئەو گوتی مادامێک ئەو جۆرەگرووپانە وەک ئەمەریکا بۆ هەمان هەوڵ دەدەن، ئەوە پێشوازی لە هەوڵەکانی ئەوان دەکات.\nبەلام پامپێۆ گوتی هێندێک گرووپی "بچووکتری" ئوپۆزسیۆنی ئێران هەمیشە خۆیان لە گەڵ ئامانجەکانی ئەمەریکا رێک نەخستوە، بە بێ ئەوەی ئاماژە بە ناوی ئەو گرووپانە بکات.\nئەو گوتی، "دەمانەوێت ئەوان لە لایەن خەڵکی ئێرانەوە، خەڵکی ئاسایی ئێرانەوە هەوڵ بدەن واتا ئەوانەی بێجگە لە ژیانی خۆیان هیچی تریان ناوێت، لە توانایان دابێت سەرپۆش لە سەریان لابەرن لە توانایان دابێت کاربکەن و منداڵەکانیان پەروەردە بکەن و بە پێی ئاینی خۆیان نزا ئەنجام بدەن.\nپامپێۆ گوتی بەڕێوەبەرایەتی تڕامپ لە هەوڵەکانی کونگرێس بۆ پەسند کردنی یاسایی پشتیوانی دەکات کە هەوڵ بدات سامانی ڕێبەرانی باڵای ئێران ئاشکرا بکات ئەوانەی گەلێک لە خەڵکی ئێران وەک گەندەڵ سەیریان دەکەن.\nهەروەها گوتی خۆم پێشوازی لە ئەو دەرفەتە دەکەم کە ئەو سامانانە ئاشکرا بکرێن و خەڵکی ئێران خۆیان دادوەر بن کە داخوا ئەوانە ئەو کەسانەن کە دەیانەوێت ولاتەکەیان بەڕیوەبەرن.\nبەرنووسی یاسایی شەفافیەت سەبارەت بە سامان و دارایی ڕێبەرانی ئێران داوا لە\nخەزێنەی ئەمەریکا دەکات کە ڕاپۆرت سەبارەت بە مەزەندەی سامان و پارەی ڕێبەرانی ئێران ئاشکرا بکات کە گومانی گەندەڵیان لە سەرە. ئەو بەرنووسە یاساییە لە مانگی ١٢ی پارەکە لە لایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە پەسند کرا و ئێستا لە لای کومیتەی سنێتی ئەمەریکایە.\nهەروەها گوتی وەزارەتی دەرەوە "هەر ڕۆژ" هەوڵدەدات بۆ ئەوەی ڕابرت لێڤنس، ئەمەریکاییەک کە ٩ی مانگی ٣ی٢٠١٧ بێ سەر و شوێن چوو بگەڕێنێتەوە، لە دەمێکدا ناوبراو وەک لێکۆلەرێک سەردانی دوڕگەی کیش ی کرد.\nسەبارەت بە ئەو ئەمەریکاییانەی کە لە ئیران دا گیراون، وەزیری دەرەوە گوتی هیوادارین ڕێبەرایەتی ئێران هەموویان واببینن کە لە هەرە بەرژەوەندی ئەوان دایە کە هەر نەبێت لە بەر مەسەلەی مرۆڤایەتی ڕێگا بدەن ئەو ئەمەریکاییانەی بێ تاوان بگەڕێنەوە لای بنەماڵەکانیان.


په‌روه‌رده كێشه‌یه‌كی گه‌وره له‌خوێندنگه‌كان ئاشكراده‌كات\nپه‌روه‌رده هۆكاری كه‌مبونه‌وه‌ی (پاسه‌وان، كارگوزارو باخه‌وان) له‌خوێندنگه‌كان ئاشكراده‌كات، وته‌بێژی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی گشتیی په‌روه‌رده‌ی سلێمانیش ڕایده‌گه‌یه‌نێت، "ساڵانه نزیكه‌ی 200 كه‌س خانه‌نشین ده‌بن و ناشتوانین هیچ كه‌سێك له‌شوێنیان دابمه‌زرێنینه‌وه".\nبه‌هۆی كه‌می پاسه‌وان له‌خوێندنگه‌كان و ده‌وامنه‌كردنی هیچ پاسه‌وانێك به‌شه‌و، ژماره‌یه‌ك له‌خوێندنگه‌كانی سنوری پارێزگای سلێمانی ڕوبه‌ڕوی كێشه بونه‌ته‌وه.\nمه‌ریوان عومه‌ر وته‌بیژی په‌روه‌رده‌ی گشتیی سلێمانی بهSNNی ڕاگه‌یاند، "به‌هۆی ئه‌وه‌ی دامه‌زراندن نییه، (پاسه‌وان، كارگوزارو باخه‌وان) له‌خوێندنگه‌كان كه‌مبۆته‌وه‌و ساڵانه‌ش ژماره‌یه‌كیان خانه‌نشین ده‌بن و ژماره‌یان كه‌مده‌بێته‌وه".\nوتیشی:"هه‌تا دامه‌زراندن نه‌بێت ناتوانین چاره‌سه‌ری كه‌می ژماره‌ی پاسه‌وان بۆ خوێندنگه‌كان بكه‌ین".\nئاماژه‌ی به‌وه‌شكرد، "به‌شێكی زۆری ناوه‌نده‌كانی خوێندن بێ پاسه‌وان، كارگوزارو باخه‌وانن، ساڵانه‌ش نزیكه‌ی 100 بۆ 200 كه‌س خانه‌نشین ده‌كرێن و هیچ دامه‌زراندنێكیش نییه‌و ناتوانین كه‌س دابمه‌زرێنین، به‌و هۆیه‌وه خوێندنگه‌كان توشی قه‌یرانی بێ پاسه‌وان، كارگوزارو باخه‌وان بونه‌ته‌وه".\nله‌باره‌ی دروستبونی كێشه‌ش له‌خوێندنگه‌كان به‌هۆی كه‌می پاسه‌وانه‌وه وتی:"هیچ حاڵه‌تێك لای ئێمه تۆمارنه‌كراوه، ئه‌گه‌ر حاڵه‌تیش هه‌بێت له‌سه‌ر ئاستی په‌روه‌رده‌كان چاره‌سه‌ریان بۆ ده‌كرێت".\n6 مانگ پێشتر - Jan 11 2019 7:41PM\nئاگادارییه‌كی به‌په‌له بۆ خوێندكاران...


📅 06-03-2014 رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)\n📅 کاتی تۆمارکردن Mar 6 2014 9:52PM\n👁 ئەم بابەتە 12,008 جار بینراوە\n- ئەندامێکی شارەوانی کورد لە ناحیەی سەعدیە بەناوی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 2 2 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 6-3-2014 21:52:55\n📅 10-10-2009 رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)\n... [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 66% ✍ هـ.ب. 3-12-2016 12:46:22\n📷 ئەردەڵان بەکر لە کاتی وتنی سروودی نیشتمانیی ئێڕاق هەڵنەستایە سەرپێ وێنە و پێناس\n📅 کاتی تۆمارکردن Aug 30 2017 2:14PM\nسوید - 16-09-2007 [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 68% ✍ هـ.ب. 30-8-2017 14:14:24\n📝 شاڵاو کۆسرەت: ئەردەلان بەکر یەکێک بوو لە هونەرمەندە بە هەڵوێستەکانی کورد بەڵگەنامەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Oct 10 2018 9:38PM\nلە ساڵیادی کۆچی ناوەختی هونەرمەندی جوانەمەرگ ئەردە [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 97% ✍ هـ.ب. 10-10-2018 21:38:43


پارتى گومانى له ژماره‌ى مردووانى سلێمانى هه‌یه\nهەواڵ / کوردستانی :: 08/02/2018 :: 1193 جار بینراوە\nتاگ :: كوردستانى هه‌ڵبژاردن پارتی\nبه‌پرسى ده‌زگاى هه‌ڵبژاردنى پارتى دیموكراتى كوردستان، ڕایده‌گه‌یه‌نێت گومانیان له ژماره‌ى مردووانى سلێمانى هه‌یه، ئاماژه‌ش به‌وه‌ده‌كات پارتى له‌هه‌رێمى كوردستان و هه‌ندێك ناوچه‌ى جێناكۆك به ته‌نیا به‌شدارى هه‌لبژاردنه‌كان ده‌كات.\nخه‌سرەو گۆران، به‌رپرسى ده‌زگاى هه‌ڵبژاردنى پارتى دیموكراتى كوردستان، له‌لێدوانێكدا بۆ دواڕۆژ وتی "لەکۆبوونەوەی دوو ڕۆژ له‌مه‌وبه‌رى دەزگای هەڵبژاردنی پارتى لە تەوەری بەدواداچوون بۆ راپۆرتی کاری کۆمسیۆنی هەڵبژاردن و راپرسیی کوردستان بۆ سڕینەوەی ناوی مردووان لە لیستی دەنگدەران، ئەوەی بە ئەنجام گەیشتووە ژمارەی مردووان تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٧ به‌شێوه‌ى سه‌رسوڕهێنه‌ر لەهەولێر و دهۆك بە بەراورد چەند ئەوەندە لەسلێمانی زیاترە".\nخه‌سره‌و گۆران باس له‌وه‌شده‌كات ژمارەی مردوو لەسلێمانی 26 هەزار و هەولێر 65 هەزار و دهۆک 36 هەزار کەسه، جا ئەگەر بەراوردێک بکەین، تا کەسێک لە سلێمانی مردووە زیاتر لە پێنج کەس لە هەولێر و چوار کەس لە دهۆک مردوون، وەکو ئەوەی تاعوون لە هەولێر و دهۆک بڵاوبووبێتەوە.\nئاماژه‌شى به‌وه‌كرد، دیارە کە ئەم پرۆسەی سڕینەوەیە نالۆژیکی و جێی گومانە و مایەی هەڵوەستە لەسەرکردنەو ناچێتە نێو چوارچێوەی هیچ پێوەرێکی ستانداردی جیهانییەوە.\nبه‌رپرسى ده‌زگاى هه‌ڵبژاردنى پارتى ئه‌وه‌شى خسته‌ڕوو، دواى پێكهێنانى هاوپەیمانێتیی له‌نێوان سێ حزب له‌ناوچه دابڕاوه‌كان داوایان كرد با ئەو حزبانەی دیكە لیستێكی هاوبەش دروست بكەن، بەڵام ئەمەش رێكنەكەوت، ئەوەبوو پارتی ناچار بوو بە یەك لیستی سەربەخۆ بەشداریی هەڵبژاردنەكان بكات، هه‌رچه‌نده هه‌وڵیش هه‌یه به لیستى هاوبه‌ش به‌شداریبكه‌ن.\nئه‌وه‌شى خسته‌ڕوو، پارتی وەك وەرگرتنی هەڵوێستێكی سیاسی بڕیاریداوە لە كەركووك و دوزخورماتوو بەشداری هەڵبژاردن نەكات، چونكە پارێزگار و قایمقام و ئەنجومەنی پارێزگا نەماوەو پرۆسەی تەعریب بەڕێوەدەچێت و زەوی بەسەر عەرەبدا دابەشدەكرێت، بۆیە وەك هەڵوێستێكی سیاسی بڕیاری بایكۆتی هەڵبژاردنی ئەو شوێنانەمان داوە.\nوتیشی "پەرلەمانتارە كوردستانییەكان لەئەنجومەنی نوێنەران خاوەنی 65 كورسین كە ناكاتە 20%ی رێژەی كورسییەكانی پەرلەمانی عێراق، بۆیە ئەگەر كورد لە 18% یاخود لە 20% یاخود 22%ی كورسییەكانى بەدەستەوە بێت، هیچ لەبابەتەكە ناگۆڕێت، چونكە بابەتەكە كەمینە و زۆرینە نییە، ئەگەر وابێت ئه‌وان هەمیشە كەمینەن.\nبه‌رپرسى ده‌زگاى هه‌ڵبژاردنى پارتى ئه‌وه‌شى خسته‌ڕوو، 90%ی خەڵكی شنگال ئاوارەی كوردستان بوونه، لە 21 كەمپدا لە پارێزگای دهۆك نیشتەجێبوون و ئەوانەی دیكەشیان لە شار و شارۆچكەكاندا لەناو شوقەو خانووی كرێدان، بۆیە پارتى بڕیاریداوه بەشداری بكات لە هەڵبژاردنەكانی موسڵ، چونكە بۆ پرۆسەی دەنگدان سندوقەكانی دەنگدان لە كەمپەكان بۆ ئاوارەكان دادەنرێن و دەتوانن لەو شوێنانە دەنگبدەن.\nوتیشى "له‌هه‌ڵبژاردنه‌كانى ڕابردوو دوو حزبی سەرەكی كێبڕكێیان لەسەر كۆتایی ئێزیدی دەكرد، ئەم حاڵەتە زۆر ئاسایی بوو، كەچی ئێستا لە بری دوو لیست بوونەتە چوار لیست، ئێمە وەكو پارتی لیستی سەربەخۆی خۆمان دەبێت و خه‌ڵكی ئێزیدی لەناو لیسته‌كه‌ی ئێمه كاندید دەبێت".


دیارترین ئەو چەکانەی ئەڵمانیا بۆ ئۆکراینی ناردووە کامانەن؟ - تۆڕی میدیایی خەڵک\nئەڵمانیا بە چەک و تەقەمەنی جۆراوجۆر، پشتیوانی جەنگی سەر ئۆکراین بەرامبەر رووسیا دەکات کە زۆربەیان چەکی سووکن و لە ئێستاشدا دەیەوێت بە چەکی قورس و پێشکەوتوو، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و تەقەمەنی، پشتیوانییەکانی بەردەوامی پێبدات.\nلە سەرەتادا ئاسان نەبوو حکومەتی ئەڵمانیا بڕیاری ناردنی چەکی قورسی وەک تانک و تۆپ بۆ ئۆکراین بدات، بەڵام داوای بەهانا هاتنی ئۆکراین و فشارەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی وایکرد بەرلین لە کۆتایی مانگی نیساندا بڕیار بدات، ئەم بڕیارەش ڕای گشتی لەئەڵمانیا بەسەر چەند بەرەیەکدا دابەشکردووە.\nبڕیارە ئەڵمانیا 50 تانکی گیبارد، ڕەوانەی ئۆکراین بکات، کە تانکێکی بەهێز و کاریگەرە لە دژی فڕۆکە شەڕکەر و هەلیکۆپتەرەکان دەوەستێتەوە و تا بەرزایی 3500 مەتر کاریگەریی هەیە، هاوکات دەتوانرێت لە دژی ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان بەکار بهێنرێت، هەروەک دەتوانێت تا 550 کیلۆمەتر ڕێبکات و بەربەستە ئاوی و وشکاییەکان تێپەڕێنێت.\nبە وتەی باڵیۆزی ئۆکراین لە بەرلین، ئەم زرێپۆشە بۆ وڵاتەکەی گرنگە، چونکە دەکرێت لە دژی هەلیکۆپتەر و زرێپۆشەکانی ڕووسیا بەکاربهێنرێت.\nگیبارد، یەکەم نەوەی 20 ساڵ لەمەوبەر بەرهەمهاتووە و لە ئەڵمانیاش تا ساڵی 2012 بەکارهاتووە.\nڤێرژنە ئەڵمانییەکەی گیبارد لە بەکارهێنانیدا لە ئۆکراین ڕەنگە گرفتی بۆ دروست بێت، چونکە سیستمێکی ئاڵۆزی ئەلکترۆنی هەیە و لەوانەیە پێویستی بە کارامەیی بەرزی بەکارهێنان لەنێو دەستەی تانکەکەدا هەبێت.\nبە وتەی جۆهان فەدیبۆل، پسپۆڕی بەرگری (سی دی ئۆ) ڕاهێنان لە بەکارهێنانی گیبارد پێویستی بە 6 مانگ هەیە.\nهاوپتزەر 2000، تۆپهاوێژێکی زرێپۆشییە تیرەی تۆپەکەی 155 ملیمەترە، دەتوانێت لە ماوەی 10 چرکەدا سێ تۆپ ئاراستە بکات، هەروەها توانای تێکشکاندنی ئامانجەکەی هەیە بە دووریی 30 تا 56 کیلۆمەتر.\nتۆپهاوێژە ئەڵمانییەکە، لە ساڵی 1998 دەست بەدروستکردنی کراوەو لەسوپای ئەڵمانیادا تا ئێستا لە خزمەتدایە.\nهاوپتزەر 2000، لەماوەی ساڵانی 2006 و 2007دا بەپاڵپشتی هێزی ئاسمانی لە ئەفغانستان بەهای خۆی سەلماند، کاتێک توانی ئامانجەکان بە دووری 40 کیلۆمەتر بپێکێت.\nسوپای ئەڵمانیا 100 تۆپهاوێژی هاوپتزەری هەیە، بەڵام بەپێی وتەی کریستینا لامبرێچ وەزیری بەرگری ئەو وڵاتە، تەنیا 40 دانەیان بۆ بەکارهێنان ئامادەن و بەرلینیش حەوت دانەیان ڕەوانەی ئۆکراین دەکات .\nماردەر، یەکێک لە زرێپۆشە کاریگەرەکانە بۆ گواستنەوەی سەربازانی پیادە و پاراستنیان لە ئاگر و تەقەی دوژمن، چەکی هەمەچەشنی لێ دەبەسترێت و دەتوانێت 6 بۆ 7 سەرباز لەخۆیدا جێبکاتەوە و تۆپێهاوێژێکی ئۆتۆماتیکی 20 ملیمەتری لەسەر جێگیرە و دەشتوانرێت بە مووشەکی ئاراستەکراوی میلان ئامادە بکرێت و دژی ئامانجە ئاسمانی و زەمینیەکانیش بەکار دێت.\nئەم زرێپۆشە، سیستمێکی هەوایی بۆ پاراستن لە دژی چەکی ناوەکی و بایۆلۆجی و کیمیایی هەیە و دەتوانێت بە قوڵایی دوو مەتر ئاودا بپەڕێتەوە.\nماردەر لە ساڵی 1971دا هاتووەتە خزمەتی سەربازییەوە و تا ئێستا لە ئەرکدایە.\nتانکی لیۆپارد 2\nتانکی لیۆپارد2، کە شاکارێکی پیشەسازی چەکی ئەڵمانییە، لە ساڵی 1978ەوە بەرهەمهێنراوە، لەو کاتەوە چەند جارێک پەرەی پێدراوە و نوێکراوەتەوە و تا ساڵی 2030 بەردەوام دەبێت لە بەکارهێنانی لەلایەن سوپای ئەڵمانیاوە.\nکراوس مافای ویگمان بەرهەمهێنەری ئەم تانکەیە، یەکێکە لە دیارترین چەکە قورسەکانی ئەڵمانیا لە جیهاندا، بۆیە مۆدێلی جیاوازیان هەیە بۆ گونجاندن لەگەڵ پێداویستی و خواستەکانی هەر کڕیارێک.\nئەم تانکە لە وڵاتانی دیکەش لە ژێر مۆڵەتی ئەڵمانیدا بەرهەمدەهێنرێت.\nلە ئێستادا، باڵیۆزی ئۆکراین لە بەرلین داوای ناردنی بەپەلەی “88 تانکی لیۆپارد و 100 ئۆتۆمبێلی ماردەر و تۆپهاوێژەکانی هاوپتزەر و چەکی قورسی دیکە” بۆ وڵاتەکەی دەکات.\nستێینگەر مووشەکێکی زەمینی ئاسمانیی سەرشانە، لە ساڵی 1980ەوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاو وڵاتانی ئەوروپا و ئەڵمانیاش بەرهەم دەهێنرێت.\nستینگەر تا دووری 4000مەتر خۆی بە دوای ئامانجەکەیدا دەگەڕێت، چەکێکی زۆر کاریگەر و ئاسانە بۆ بەکارهێنان.\nلە کاتی داگیرکردنی ئەفغانستان لە لایەن سۆڤیەت، چەکدارانی ئەفغانی بە پشتیوانی ئەمەریکا توانیان چەندین هەلیکۆپتەر و فڕۆکەی جەنگی سۆڤیەت بەم مووشەکە بخەنە خوارەوە.\nلە ئێستاشدا، ئەمریکا و هۆڵەندا و لاتڤیاو ئەڵمانیا، 500 مووشەکی ستێینگەریان ناردووە بۆ ئۆکراین.\nمووشەکی دژە زرێپۆشی سەرشان\nمووشەکی دژە زرێپۆش کە لەسەر شان دادەنرێت لە ساڵی 1992ەوە لەلایەن چەندین سوپای وڵاتانی جیهانەوە بەکاردێت، ئەم مووشەکە لەلایەن کۆمپانیای دینامیت نۆبڵی ئەڵمانییەوە بەرهەمهێنراوە، بەپێی سەرچاوەکانی حکومەتی ئەڵمانیا لە سەروەختی جەنگ تا ئێستا، هەزاران مووشەکی لەم جۆرە ڕەوانەی ئۆکراین کراون.\nچەک و تەقەمەنی جۆراوجۆر\nلە کۆتایی مانگی نیساندا ئەڵمانیا 100 تفەنگی ئۆتۆماتیکی و 100 هەزار نارنجۆک و 2000 مین و نزیکەی 5300 بۆمبی چێنراو و زیاتر لە 16 ملیۆن فیشەکی جۆری جۆراوجۆری بۆ کیێڤ ناردووە.\nدۆنباس.. رووسیا لە پێشرەویدایە\nخەڵک- لە میانەی جەنگەکەیدا دژ بە ئۆکراین، رووسیا لە ناوچەی دۆنباسدا لە پێشرەویدایە و هێزە هاوپەیمانەکانی سەر بە شیشانیش لە رێگەیاندان بۆ کۆنترۆڵکردنی…\nخەڵک شارەزایان و شرۆڤەکاران پێیان وایە هەنگاوی داهاتوو لە ململانێکانی رۆژئاوا، بەرامبەر مۆسکۆ بایکۆتی تەواوەتی سەرچاوەکانی وزەی رووسیایە،…\n27 ئیلول 2021 10.31 am\nخەڵك- دوێنێ 26ی ئەیلول هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەڵمانیا بەبەشداری 47 پارتی سیاسی بەڕێوەچوو كە زیاتر لە 60 ملیۆن كەس…


وت‌ووێژی تایبه‌تی هاژه له‌گه‌ڵ نووسەر و چالاکی ئه‌دەبی کوردی شاری کەرکووک"ستار جەباری"\nتاريخ: ۱۳۹۵ شنبه ۲۷ آذر ساعت ۱۳:۲۲ بازدید: 1046 نظرات: 0 کد مطلب: 2456\nئامادە‌کردنی: یاقووب خزری\nهاژه: که‌رکووک وەکوو یه‌کێک له شارە کوردییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان له دوای ڕووخانی "سەدام حسێن" کێشەی له سەر بووه، فەزای فەرهه‌نگی و ئه‌دەبیی که‌رکووک وەکوو شارێک که کورد ژیانی تێدا به‌سەر دەبات چۆن دەبینن و پێتان وایه ئه‌و فەزا فەرهه‌نگی و ئه‌دەبییه‌ی له کەرکووک هه‌یه، توانیویه‌تی دەقی هونه‌ری باش بخوڵقێنێ یان نا؟\nشاری که‌رکووک شارێکی فره کلتوورییه، فره نه‌ته‌وەییه، بەڵام شوناسنامه‌که‌ی کوردستانیه و ئه‌وە جێی شک نییه، ئه‌و فەزا کلتووری و هونه‌رییه له پەنجا ساڵ پێش ئه‌و پرۆسه‌یه زیاتر نزیک بوونی هه‌یه له یه‌ک، هەمووی له خزمه‌ت ئاشتەوایی و پێکه‌وە ژیاندا بووە، بۆ وێنه "کۆمه‌ڵه‌ی که‌رکووک" هه‌بوو ئه‌و دەم له کورد و تورک و عه‌ڕەب و کلد و ئاشوور، هەمووشیان نووسەر و ئه‌دیبی پله یه‌ک بوون، له عەڕەبدا "فازل عه‌تاوی" و "جەلیل قەیچی" بوو له کوردەکان یۆسف حه‌یدەری" و "محه‌یدین زەنگه‌نه" بووە، له کلد و ئاشوورییه‌کان "جان دەمۆ" و "سه‌رگۆن پۆڵس" بوون، له برا تورکمانییه‌کانیش "سەلام نه‌ورۆز" و "فەرید ئه‌لمونجی" بوون، ئه‌وانه هه‌موویان پێکه‌وە توانیویانه گۆڕانی، شێعر، ئه‌دەبیات له خزمه‌تی پێکه‌وە ژیان بنووسن، بەڵام به‌داخەوە ئێستا له پاشی پڕۆسەی ئازادی و لەم 10 ساڵه‌ی دواییدا زۆربه‌ی برا تورکمانییه‌کان و نه‌ک هه‌موویان له ژێر ته‌ئسیراتی سیاسەتدا، ئه‌دەبیاتیان خستۆته خزمه‌ت سیاسەت له دژی کورد. بۆ وێنه ئه‌وانه‌ی له دژی کورد دەنووسن "حسێن ئه‌نوەر" ، ""حه‌سەن که‌وسەر"، "زەکی قەساب" بوون منیش هه‌مووم وەرگێڕاوەته سەر زمانی کوردی و بۆ ئه‌وەی بزانن ئه‌وان چۆنن و ئێمه چۆنین بەڵام به پێچەوانه‌وە کورد هه‌میشە له خزمه‌تی ئه‌واندا بووە، زۆر جار جیاوازی نه‌کردووە و زۆر شاعیریان هه‌یه به زمانی تورکمانی شێعری هۆنیوەته‌وە و خۆی کورد بووە بۆ وێنه "کاکه‌یی"، "شێخ ڕەزا تاڵه‌بانی" یانی شێعری تورکمانی نووسیوە که‌س نه‌یزانیوە ئه‌وە کورده.\nهاژه: به پێی وتەکانی جەنابتان، کەرکووک شارێکی فرەنه‌ته‌وەیی و فره کلتوورییه، ڕەنگه ئه‌مه‌ش هێندێک شتی پۆزێتیڤی لێ بکه‌وێته‌وە، به ڕای ئێوە داخوا ئه‌وانه توانیویانه شوێن و کاریگه‌ری خۆی له سەر دەقی ئه‌دەبی و فەرهه‌نگی شاعیر و چالاکوانی کورد دابنێ؟ ئه‌و هه‌ڵس‌وکه‌وتانه‌ی له نێوان نه‌ته‌وە و که‌مینانه‌ی له شاری که‌رکووکدا چەند کاریگه‌ری له سەر به‌رهه‌م و هونه‌رمه‌ندان و نووسەران و شاعیرانی شاری کەرکووک بووە؟\nوەک پێشتر ئاماژەم پێکرد، کاریگه‌ری پۆزەتیڤی هه‌بووە، کۆمەڵه‌ی که‌رکووک که دامەزراون پێشتریش به نێوبانگترین هونه‌رمه‌ندیان که پێی دەڵێن "هابه عەبدولوەهاب" ئه‌وە کورده بەڵام به زمانی تورکمانی گۆرانی دەڵێ و ئێستا "خالید که‌رکووکی"مان هه‌یه که به تورکمانی گۆرانی دەڵێت و کاریگه‌ریان بووە. "کاکه‌یی" و "سەدیقی" که شاعیر بوون به زمانی تورکمانی شێعریان هۆنیوەته‌وە! به‌ڵام به پێچەوانه‌وە ئه‌وان قەت له خزمه‌ت ئه‌دەبی کوردی نه‌بوون و نه‌یانتوانیوە وەک ئه‌وە بکه‌ن و کاریگه‌ری سیاستیان له سەر بووە، ئێمه بۆ کۆڕی ڕێزلێنان و فیستیڤاڵەکان بانگیان دەکه‌ین، به‌ڵام ئه‌وان نایه‌ن و ئامادە نابن، ئێمه دەچین و ئامادە دەبین، ئێمه هه‌میشە ئه‌دەبیاتمان له خزمه‌تی ئاشتی و پێکه‌وە ژیان بووە، به‌ڵام ئه‌وان به‌داخەوە به پێچەوانه‌وە. بۆ نموونه "ئایدین که‌رکووک" که‌سێکه هه‌میشە بەرهه‌مه‌کانی له خزمه‌ت پێکه‌وە ژیانه و له شێعر و نووسینەکانی به سەر پێشمه‌رگه‌دا هەڵدەڵێت و دەڵێ ئه‌گه‌ر پێشمه‌رگه نه‌بوایه ئێمه ئاسوودە نه‌دەبووین و ئاوا به دڵنیایی دانه‌دەنیشتین.\nکاریگه‌ری زۆریشمان هه‌یه له سەر یه‌کتری بۆ نموونه وەکوو شێخ ڕەزای تاڵه‌بانی به تورکی شێعری گوتووه، کاکه‌یی ته‌نیا یه‌ک شێعری به کوردی هه‌یه دەنا هه‌موو بەرهەمەکانی تورکمانییه، ئه‌وە هه‌مووی نیشانه‌ی ئه‌وەیه ئێمه کاریگه‌ریمان له‌سەر یه‌کتری هه‌یه.\nهاژه: که‌رکووک وەک شارێکی فره کلتووری، له بواری پێکهاته‌ی دانیشتوانییه‌وە له‌گه‌ڵ شارەکانی دیکه‌ی هه‌رێم جیاوازی هه‌یه، ئایا ئه‌و فره کلتوورییه به نیسبه‌ت شارێکی وەک هه‌ولێر یان سڵیمانی و دهۆک له بواری ئه‌دەبی و بنه‌ما مەعریفیه‌کانی توانیویه‌تی ئه‌و جیاوازییه قائیل بێ؟ چوارچیوەی داڕشتن یان فۆرمی ئه‌دەبی له شاری کەرکووک جیاوازی هه‌یه له‌گه‌ڵ شارەکانی دیکه؟\nپرسیارێکی زۆر به‌جێیه، ئێمه کورد و تورک و عه‌ڕەب هه‌میشە توانیومانه دیالۆگ بکه‌ین، به یه‌كه‌وە کۆڕ و فیستیڤاڵ بکه‌ین، له ڕووی پێشکه‌وتنی ئه‌دەبیشەوە که‌رکووک له‌گه‌ڵ شارەکانی دیکه جیاوازه ئه‌ویش ئه‌وەیه وەرگێڕی باشمان هه‌یه له زمانی عه‌ڕەبییه‌وە، وەرگێڕی باشمان هه‌یه له زمانی تورکمانییه. من یه‌که‌م کەسم له زمانی تورکمانییه‌وە کتێبم وەرگێڕاوەته‌وە، کتێبێک به ناوی "گوڵبژێرێک له ئه‌دەبیاتی تورکمانی"، وەرگێڕێکی به توانامان هه‌یه به ناوی "سەباح ئیسماعیل" توانیوەیه‌تی له زمانی عه‌ڕەبییه‌وە کۆمەڵێک کتێب وەربگێڕێت، ئه‌وانه‌ی هه‌ولێر و سلێمانی و دهۆک هه‌رچەند عه‌ڕەبی زان بن ناتوانن وەک کەرکووکی عه‌ڕەبی زان بن، ئێمه هه‌ر چەند فارسی زان بین، ناتوانین وەک ئێوە فارسی زان بین، مه‌سەله ئه‌وەیه، ئێمه وەرگێڕێکی ترمان هه‌یه زۆر به توانایه "مامۆستا محترەم محه‌ممه‌د"، ئه‌و زیاتر له هه‌زاران شێعری کوردی کردۆته عه‌ڕەبی و چەند کتێبێکی کردۆته عه‌ڕەبی، یه‌ک له‌وان کتێبی "با، با چیتر نه‌تانخوسێنێ" به‌رهه‌می خاتوو شەویار گولابی‌ئازەرە، عه‌ڕەب سەرسام بوونه و پرسیاریان کردووە که هایکۆ چۆنه و چۆن دەنووسرێ، یانی ئه‌وەش خۆی دەست پێشخەرییه‌که. له بواری چیرۆکیشەوە ئێمه له که‌رکووک چیرۆک نووسی زۆر به توانامان هه‌یه وەک له‌تیف حامید، عه‌بدوڵڵا سراج، حه‌مه سەعید زەنگه‌نه، فەیسەل هه‌مه‌وەندی، سواره نه‌جمه‌دین، مه‌حموود نه‌جمه‌دین. ئه‌وانه توانیویانه کۆمه‌ڵێک چیرۆکی سەرکه‌وتوو و جوان بنووسن.\nهاژه: هه‌ڵس‌وکه‌وتی عه‌ڕەبەکانی شاری که‌رکووک له‌گه‌ڵ شاعیران و نووسەرانی کورد چۆنه؟\nبرا عەڕەبەکان زۆر زۆر باشن و زۆر تێکه‌ڵاون له‌گه‌ڵ ئێمه، زۆریان حه‌ز لێیه ئێمه ئه‌دەبیاتی کوردی وەربگێڕین بۆ نموونه هایکۆکانی خاتوو شەویار که کرانه عه‌ڕەبی زۆریان لە سەر نووسی و لێدوانیان له سەری بوو، وتیان ئێمه نه‌مانزانی ئه‌دەبی کوردی هێنده پێشکه‌وتووە، به ڕاستی ئه‌وان شان به شانی ئێمه بەشدارن و شێعریان بۆ کوردستان نوسیوه و لەگەڵمان هاوکارن.\nهاژه: پێتان وایه بۆچی هێندێک له تورکمانەکا له کەرکووک دژی کورد دەنووسن؟\nسیاسه‌ت دەستی له پشته و هانیان دەدەن دژی کورد. له ناو تورکمانەکان ئافره‌تێک هه‌یه به ناوی "قەدرییه زیائی" دژی کورد دەنووسێ، بەڵام براکه‌ی "عه‌بدولقادر زیائی" هه‌میشە له‌گه‌ڵ ئێمه‌یه و ئه‌ندامه له لامان و شتی کوردی دەکاته تورکمانی.\nهاژه: چالاکی ڕێکخراوەکان له شاری کەرکووک چۆنن و سەنتەرەکانی پێوەندیدار به کاری ئه‌دەبی چۆن دەبینن؟\nیه‌کێتی نووسەرانی کورد و سەندیکای ڕۆژنامه‌نووسانی کوردستانمان هه‌یه، که ئه‌من بۆخۆم له‌وێ به‌رپرسی پێوەندییه‌کانم، پێشتر چالاکی هه‌بوو تا قەیرانی دارایی نه‌بوو، له پاش ئه‌م قەیرانه سێ قاوەخانه کراوەنه‌ته‌وە که سەربەخۆن، قاوەخانه‌ی کلتووری، قاوەخانه‌ی ئه‌فەندی و قاوەخانه‌ی مێخەک و ناوەندی ئه‌ندێشە. ئه‌وانه کۆمه‌ڵیک چالاکیان دەست پێکردووە زۆر باش جێگای خۆی کردۆته‌وە و توانیمانه کۆمەڵیک شاعیر له دەرەوەی وڵات بێنین، بۆ نموونه له ئورووپا هاتوون. من بۆخۆم یه‌که‌م که‌سم له مێژووی شاری کەرکووک شەوانه کۆڕم کردووە. ئه‌ویش شەوی 9/8/2016 له قاوەخانه‌ی ئه‌فەندی، پاش من ئەوه دەستی پێکرد.\nهاژه: ئاوڕێک بدەینه‌وە سەر باردۆخی ژنانی کەرکووک به تایبەت له بەشی فەرهه‌نگی و ئه‌دەبیدا، چالاکی ژنان له کەکووک بارودۆخی چۆنه و ئایا جێگه و پێگه‌ی ژنان له کەکووک دیاری کراوە؟\nله ڕابردوو چالاکی ژنان له کەرکووک زۆر زیاتر بووە له ئێستا، بۆ نموونه چل ساڵ لەوە پێش یه‌که‌م درامای کوردی که به ناوی "مه‌رەزه" که له شاری که‌رکووک تۆمار کرا، ئه‌و کاته خەڵک به چارشێو دەچوونه دەرەوە، بەڵام 11 ئافرەتی که‌رکووکی به‌شدیاریان تێدا کرد له ته‌له‌ڤیزیۆن دەرچوون. یه‌که‌م ته‌له‌ڤیزیۆن که له که‌رکووک دامەزرا یه‌که‌م ژن به ناوی "نه‌سرین مه‌حموود" وەک بێژه‌ر، کورد بوو که چوو له‌وێ دامه‌زرا، دوای پرۆسەی ئازادی چەند دەنگێکی شێعری سەری هەڵدا وەکوو ئاوێزان نووری، هێرۆ کورده، شنۆ ئه‌حمه‌د غەفوور به‌ڵام بەداخەوە له پاش شوو کردن ئیتر سست بوون. بۆ وێنه مامۆستا شنۆمان هه‌بوو له دایکێکی عه‌ڕەب بوو به عه‌ڕەبی خوێندبووی، بەڵام به کوردی شێعر دەنووسێ. ئافرەتانی ئێستا زوو دێن و زوو دەردەچن نازانم بۆ. پێشتر تیپی شانۆیی هه‌بوو تایبه‌ت به ئافرەتان بۆ یەکەم جار له مێژووی کورددا و له شاری کەرکووک.\nهاژه: حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان به تایبه‌تی و حکومه‌تی به‌غدا به گشتی پشتیوانی به نیسبەتی چالاکی فەرهه‌نگی و ئه‌دەبییه‌کان به چ شێوەیه‌که؟ ئه‌م بەشانه زیاتر له کام لایه‌نه‌وە پشتیوانی دەکرێن؟\nله سەرەتای پرۆسەوە هه‌ر دوو لا هه‌بووە، حکومه‌تی خۆمان یارمه‌تی زۆر زۆریان دەکرد، لەو شارە و دەورووبه‌ری 80 ڕۆژنامه و گۆڤار دەردەچوو، ئێستا یه‌ک دانه‌ش نه‌ماوە، هه‌ر دوو لایه‌ن پاشەکشان کردووە، کاری زۆر باش دەکرا بەڵام نازانم هۆکار چی بوو وازیان هێنا. دەزگای شەفەق هێندێک گۆڤاری بۆ منداڵان و گه‌وران به خۆڕایی به زمانی کوردی دابه‌ش دەکرد. ئێستا چالاکوان خۆبەخشانه کار دەکەن و خۆم له چەند دەزگا به بێ بەرامبه‌ر کار دەکه‌م.\nهاژه: له دوای دەست پێکردنی شەڕی داعش دژی کوردستان کاریگه‌ری ئه‌و شەڕه له سەر شێعر و ئه‌دەبیات و دەقی شێعری و ڕەخنه و ڕۆمان چۆنه؟ ئه‌گه‌ر کاریگه‌ری هه‌بووه تا چەنده ڕەنگدانه‌وەی هه‌بووە و به چ شێوازێک بووە؟\nکاریگه‌ری هه‌بووە، له دوا ڕۆژیش کاریگه‌ری دەبێ، له فیستڤاڵ و کۆبوونەوەکان هه‌میشە باسی داعش کراوه، وشەی پێشمه‌رگه جارێکی تر زیندوو بۆته‌وە و پیرۆزی خۆی به بۆنه‌ی ئه‌و شەڕەی داعشەوە وەرگرتۆته‌وە، بێ گومان کاریگه‌ری هه‌یه له سەر شێعر، له سەر چیرۆک و ڕۆمان و کاره هونەرییەکان بۆ وێنه شانۆنامه.\nهاژه: به گشتی فەزای ڕۆژنامه‌وانی له شاری که‌رکووک به چ شێوەیه‌که؟ هەڵس‌وکه‌وتی ڕۆژنامه‌وانانی کورد لەگەڵ به‌رەی تورکمانی و عەڕەب به چ شێوەیه‌که؟\nله لایه‌ن ڕۆژنامه و گۆڤار کەرکووک ئێستا زۆر سسته بەڵام له لایه‌ن ڕاگه‌یاندن و پەیامنێرانی کاناڵەکان به ڕاستی ئه‌وان کاریان زۆر سەخته و ڕۆژانه ڕووبەڕووی مه‌رگ دەبنه‌وە، ئه‌وان له‌گه‌ڵ عه‌ڕەب و تورکمانەکان هه‌ماهه‌نگن له شەڕی داعشدا. به هۆی قەیرانی داراییه‌وە ئێستا ڕۆژنامه و گۆڤار دەرناچێ.\nهاژه: زۆر سوپاس که وڵامی پرسیارەکانی ئێمه‌تان به دڵێکی فراوان داوە له کۆتاییدا ئه‌گه‌ر وتەیه‌کتان هه‌یه فەرموون.\nڕێز و خۆشەویستیم هه‌یه بۆتان و من لێرەوە حه‌ز دەکه‌م سوپاسی نووسەران و ئه‌دیبانی شاری خۆشەویستی مەهاباد بکەم و ئێوەش له‌وێ ڕەنگدانه‌وەی باشتان هه‌یه.\nوێنه: پۆڵا ئاغاز\nبرچسب ها: نووسەر, ئه‌دەبی, چالاکی ئه‌دەبی, ستار جەباری, هاژه, کەرکووک


03/08/2021 2432 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nنوسینگەی عەلی سیستانی مەرجەعی باڵای ئاینیی شیعەکانی عێراق فەتوایەکی نوێی لەبارەی ڕێککەوتنی نێوان بەشێک لەپزیشکان‌و نوێنەری دەرمانخانەکان‌و کۆمپانیاکانی فرۆشتنی دەرمان دەرکردوە کە بەپێی ئەوە پزیشکان جۆرێکی دیاریکراو لەدەرمان بۆ نەخۆشەکان دەنوسن.\nلەفەتواکەی عەلی سیستانیدا هاتوە، ڕێککەوتنی نێوان پزیشکان‌و نوێنەری کۆمپانیاکانی دەرمان، ئەگەربێت‌و بەزیانی نەخۆش بێت، دروست نییەو حەرامە.\nنوسینگەی تایبەتی سیستانی لەوەڵامی پرسیارێکدا کە ئایا ڕێککەوتنی نێوان پزیشکان‌و نوێنەی کۆمپانیاکانی دەرمان بۆ نوسینی دەرمانێکی تایبەت بۆ نەخۆش ڕێگەپێدراوە، لەوەڵامدا دەڵێت:"هەر ڕێککەوتنێک تێیدا پزیشک هۆکاربێت بۆئەوەی ستەم لەنەخۆش بکرێت، بەهیچ جۆرێک حەڵاڵ‌و ڕێگەپێدراو نییە".\nدەشڵێت:"هیچ بوارێک نییە بۆئەوەی ڕێگە بدرێت سەرپێچی لەیاساو ڕێنماییەکانی تایبەت بەو بوارە بکرێت".


مه‌ترسیه‌یل ئاسایش خوراكى له عیراق و ئه‌رك حكوومه‌ت و ملله‌ت\nنه‌هیشتن ورسێتى و خراوبوین باروه‌زع ئاوى عیراق وه‌ل وڵاته‌یل هاوسا له سایه‌ى دروس كردن به‌نداوه‌یل توركى و سوورى فره‌یگ ، ئه‌وه بیجگه كووچكردن خه‌لك ئاوایى و ده‌یشته‌كیه‌یل وه‌ره‌و ناو شاره‌یل و وه‌جى هیشتن زه‌وى و زار كشتوكاڵییان، له هه‌مان وه‌خت شیوایشیو بارووه‌زع ئاسایشى و سیاسى له وڵاته‌گه ك خه‌راوى فره‌یگ وه‌خوه‌یه‌و دوینى.\nله‌باوه‌ت ئى مه‌ترسیه‌یله، دكتۆر تالب موراد ڕاوێژكار یا مستشار ئاسایش خوراكى سه‌رۆكایه‌تى حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستان له جوواو پرسیاریگ ماڵپه‌ڕ شه‌فه‌ق وت:" مه‌سه‌له‌ى ڕه‌سین وه ئاسایش خوراكى و دابین كردن مادده‌یل خوراكى له داهات خود كوردستان و عیراق له‌ى وه‌خت حازریه كار مه‌حاڵیگه، چوینكه ئیمه وه‌شیوه‌ى گشتییگ ك ڕه‌سیده زیاتر له 80% پشت وه مادده‌یل خوراكى هاورده به‌سایمنه ك له ئه‌ودیم ده‌ریا و ئۆقیانووسه‌یل جه‌هانه‌وه ئه‌رامان كلى كه‌ن، ئه‌وه بیجگه ئه‌و گیروگرفته ك تایبه‌ته وه به‌ش خوراكى و هاوردن مادده‌گانى له ده‌یشت وڵاته‌و ك خه‌رجه‌گه‌ى ڕه‌سیده ساڵانه 6 ملیار دۆلار".\nئاماژه‌یش وه‌وه دا ك :" خاوه‌ن بڕیاره‌یل له عیراق و كوردستانیش مه‌سه‌له‌ى ئاسایش خوراكى وه كه‌متر له ئاسایش نیشتمانى نیه‌زانن، ئیسه‌یش ئیمه ڕوى وه‌ڕوى گیروگرفته‌یل فره‌یگ هاتیمنه گرینگترینیان كێشه‌ى ئاوه، وه‌لى له‌بان ئه‌وه‌یشه‌وه عیراق بڕیگ ئاو دیرید ك به‌ش كار كشتوكاڵى كه‌ید، هه‌رله‌یوا زیاتر له 60% له ئاوه‌یل كوردستان وه‌ڕیگه‌ى ئاوه‌یل دیجله و فوراته‌و نیه‌تیه‌ن، به‌ڵكوو به‌رهه‌م خود كوردستانه، ئه‌وسایش كوردستان نان بده‌ر عیراق بوى له‌و مادده‌یل خوراكیه ك دابینى كردیاد، وه‌لى ئیمڕوو تویش گیروگرفت گه‌ورایگ هاتیه له ئاسایش خوراكى".\nله‌باوه‌ت هووكاره‌گان كێشه‌ى ئاسایش خوراكى و چاره‌سه‌ركردنیان تالب موراد وت :"ئى مه‌سه‌له دابین كردن چه‌ن خاڵیگ تواید جوور ئه‌یانه‌ى لاى خواره‌وه:\nیه‌كم: ئه‌وسا ئاوایى له عیراق یه‌كه‌یگ به‌رهه‌مهاوردن بوى وه‌لى ئیسه بویه‌سه یه‌كه‌یگ خه‌رجكه‌ر یا (ئستهلاكى)، له‌وه‌ر ئه‌وه بایه‌سه ئاواییه‌گان باریه‌نه‌وه ئه‌را ئاست جاران.\nدویم: وڵاته‌یل پیشه‌سازى له ئۆروپا 50% له بودجه‌گانیان ئه‌را پشتگیرى كردن له كشتوكاڵ ته‌رخان كه‌ن، وه‌لى وه‌داخه‌وه چ له هه‌رێم و چ له عیراق پشتگیرى كردن له كشتوكاڵ له 2 یا 3% زیاتر نیه له بودجه‌ى ده‌وڵه‌ت و یه‌یشه هویچ چاره‌سه‌ریگ په‌یا نیه‌كه‌ى ئه‌را خاسسازى كردن له‌ى بواره.\nسێیم:بایه‌سه یه‌واش یه‌واش ملله‌ت عیراق ئاماده‌بكریه‌ید ئه‌را ئه‌وه‌گ واز بارید له پشت به‌سانن وه به‌ش خوراكى یا (حصه تموینیه).\nچوارم: پله وه‌پله كه‌مه‌وكردن هاوردن مادده‌یل خوراكى، چوینكه نیه‌ود وه یه‌ى جار سنوور له ڕوى كاڵایه‌یل خوراكى بووه‌سیه‌ید چوینكه ئه‌یه بووده مایه‌ى ڕویداین ورسێتى و گرانى(مجاعه) له گشت ناوچه‌یل عیراق؛ ئینجا له‌وه‌ر ئه‌وه هویر له به‌رهه‌مهاوردن خوراك و ئاسایش خوراك بكریه‌ید و بووده یه‌كم ئه‌رك سه‌رشان ملله‌ت و حكوومه‌ت.\nپه‌نجم: گیروگرفت ئاو، ئى گیروگرفته یه‌كیگه له گرنگترین گیروگرفته‌یل كاریگه‌ر له بان ئاسایش خوراكى، چوینكه عیراق هویچ ڕیككه‌فتننامه‌یگ وه‌ل وڵاته‌یل هاوساوه نه‌یرید له باوه‌ت به‌شه‌گه‌ى له ئاوه‌یل دیجله و فورات.\nله كووتایى قسه‌گانى دكتۆر تالب موراد ئاماژه وه‌وه دا ك :" خه‌راو بوین بارووه‌زع كشتوكاڵ له عیراق دره‌و 40 ساڵ له سیاسه‌ت ڕژیم وه‌رین بوى ك هه‌رچى ئاوایى و كانى و سه‌رچاوه‌یل ئاوى و هۆره‌یل و هه‌ردوگ ئاو دیجله و فورات ویران كرد، و خاسه‌وكردنیانیش كار ئاسانیگ نیه چوینكه وه‌خت فره‌یگ تواید".


عه‌بدوڵڵای كوێخا موباره‌ك: كۆبونه‌وه‌ی یه‌كێتی و گۆڕان به‌بێئه‌خلاقی سیاسی ناوده‌بات\nعه‌بدوڵڵای كوێخاموباره‌ك: كۆبونه‌وه‌ی یه‌كێتی و گۆڕان به‌بێئه‌خلاقی سیاسی ناوده‌بات\nبەرپرسێی دەستلەكاركێشاوەی بزووتنەوەی گۆڕان، ڕەخنە لەو شاندەی یەكێتی دەگرێ كە ئەمڕۆ سەردانی گۆڕانیان كردووە و دەپرسێ، ئایا لە یەكێتیدا چوار كەسی تێدا نییە كە دەستیان نەبردبێت بۆ ڕەمزی گۆڕان، وا ئەو كەسانە هاتوون بۆ گردنی زەرگەتە؟\nعەبدوڵای كوێخا موبارەك هەڵسوڕاوی پێشووی بزووتنەوەی گۆڕان لە واڵی تایبەتیی خۆی لە تۆڕی كۆمەڵایەتیی فەیسبووك نووسیویەتی، ئایا لە یەكێتیدا چوار كەسی تێدا نییە كە دەستیان نەبردبێت بۆ ڕەمزی گۆڕان و دەستیان بە خوێنی گۆڕانخواز سوور نەبوبێت؟ بۆ دەبێت ئەوانە بێن كە تەقە لە مەكۆی سەرەكیی گۆڕان دەكەن، وێنەی ڕەمزی گۆڕان گولە باران دەكەن و بەرشەقتان دەدەن، هەڕەشەتان لێ دەكەن و گەنجێكی وەك ڕێبەند پارێزەری مەكۆی سەرەكی شەهید دەكەن؟.\nهەر وەك ڕووی كردووەتەوە بەرپرسانی ئێستەی گۆڕان پێیان دەڵێت، ئایا جورئەت ناكەن بڵێن ئێمە لەگەڵ ئەو كەسانە دانانیشین و دەبێت كەسانی تر بن؟ یان ئەخلاقی سیاسی و حزبایەتیتان نیە و بێ باكن لە خوێنی شوێنكەوتوانی حزبەكەتان.\nمەبەستی قسەكانی كوێخا موبارەك ئەوەیە كە نەدەبوو لاهوور جەنگی و بافڵ تاڵەبانی لەناو شاندەكەی یەكێتی بن لەكاتێكدا سەتان جار تەقەیان لە گۆڕان كردووە.\nشاناز ئیبراهیم چاره‌نووسی به‌رهه‌م ساڵح چاره‌نووسی دایكی ده‌بێت\nمەسرور بارزانی و پاپای ڤاتیکان لە کۆبوونەوەدان


بگەڕێ بە ناو 419876 هەواڵ و بابەتدا، لە زیاتر لە 42 سەرچاوەوە.\nئەمڕۆ چارەنوسی خوێندنی ئەمساڵ یەکلادەکرێتەوە\nسەرچاوەیەک لە وەزارەتی تەندروستى حکومەتى هەرێمى کوردستان رایگەیاند، ئەمڕۆ سێشەممە، لیژنەى باڵاى روبەڕبوونەوەى کۆرۆنا کۆدەبێتەوە و بڕیار لەسەر چارەنوسى خوێندن دەدرێت.\nیەكێتی پیاوانی كوردستان ئامارەكانی 2020ی بڵاوكردەوە\nJanuary 2nd, 2021 نه‌وا\nیەکێتی پیاوان: ٢٠ حاڵەتی دەستدرێژی سێکسی بۆسەر پیاوان تۆمارکراوە\nJanuary 2nd, 2021 NRT\nیەکێتی پیاوانی کوردستان ئاماری توندوتیژییەکانی بۆ ساڵی ٢٠٢٠ بڵاوکردەوە و تیایدا هاتووە، لە ساڵی رابردوودا و لە هەرێمی کوردستان، ٢٠ حاڵەتی دەستدرێژی سێکسی و دەروونی لەلایەن ژنانەوە بۆسەر پیاوان تۆمارکراوە.\nبافڵ تاڵەبانی: كاری لەپێشینەی یەكێتی مووچەی خەڵكە\nیەکێتی و پارتی لەسەر رێککەوتن لەگەڵ بەغدادا ناکۆکن\nسەرەڕای لێدوانی بەرپرسانی هەرێمی کوردستان، بەڵام هێشتا رێککەوتنی نێوان هەولێر و بەغدا یەکلایی نەبووەتەوە و بڕیارە دوای حەوت ساڵ؛ حکومەتی هەرێم پرۆژەیەك بەناوی بودجەی ٢٠٢١ بباتە پەرلەمانی كوردستان و لەو پرۆژەیەدا موچەی فەرمانبەرانی كوردستان كەمبكەنەوە و رێوشوێنی جیاواز بگرنەبەر بۆ كەمكردنەوەی خەرجییەكان.\nبەرپرسێكی یەكێتی: ئێمە لە پشت پرۆژەی بەهەرێمكردنی كەركوكەوە نین\nیەکێتی ئەوروپا و بەریتانیا گەیشتن بە رێککەوتنی بازرگانی\nیەکێتی ئەوروپا و بەریتانیا گەیشتنە رێککەوتنی بازرگانی لە پاش قۆناغی جیابوونەوەی شانشینی یەکگرتوو لە یەکێتیەکە لە کۆتایی ئەمساڵدا. هاوکات، رێککەوتنەکەی نێوان ئەو دوو لایەنە لە ساڵی داهاتوودا دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.\nیەکێتی ئەوروپا داوا لە ئەندامەکانی دەکات گەشتەکانیان بۆ بەریتانیا رابگرن\nکۆمسیۆنی ئەوروپا کۆبووەوە و تیایدا تاوتوێی مەترسییەکانی بڵاوبوونەوەی جۆرە نوێیەکەی ڤایرۆسی کۆرۆنا کرا، کە ئێستا لە بەریتانیا و چەند وڵاتێکی ئەوروپیدا بڵاوبووەتەوە و یەکێتییەکە داوای لە ئەندامەکانی کرد کە گەشتەکانیان بۆ بەریتانیا رابگرن.\nهەولێر و بەغدا رێكنەكەون یەكێتی چی دەكات!؟\nDecember 22nd, 2020 وێستگه\nDecember 22nd, 2020 VOA\nیەکێتی ئەوروپا ڤاکسینەکەی فایزەری پەسەندکرد\nئاژانسی ئەوروپی بۆ دەرمان رێگەیدا ڤاکسینەکەی فایزەر- بایۆنتیکی دژە کۆرۆنا بەکاربهێندرێت و لە ئێستادا کار بۆ دابەشکردنی دەکەن.\nئەمڕۆ یەکێتی ئەوروپا بڕیار لەسەر بەکارهێنانی ڤاکسینی فایزەر دەدات\nDecember 21st, 2020 NRT\nئاژانسی دەرمانی ئەوروپا پێش کۆتایی ئەم ساڵ بڕیار لەسەر چارەنووسی بەکارهێنانی ڤاکسینی هاوبەشی کۆمپانیایی فایزەر و بایۆتێک دەدات بۆ زەمینەخۆشکردن بۆ ناساندنی ڤاکسینەکە و دابەشکردنی لە ئەوروپا.\nیەکێتی ئەوروپا و چەند وڵاتێکی دیکە گەشتەکانیان لەگەڵ بەریتانیا رادەگرن\nپاش ئەوەی وەزیری تەندروستی بەریتانیا سەرهەڵدانی جۆرێکی نوێی لە ڤایرۆسی کۆرۆنای لە وڵاتەکەی راگەیاند، هەریەک لە ئێرلەندە و سکۆتلەندە و فەرەنسا و ئەڵمانیا و کوەیت گەشەتەکانیان بۆ ئەو وڵاتەوە بەپێچەوانەشەوە راگرت. هاوکات، پسپۆڕانی ئەوروپی دڵنیایدەدن لەوەی، "ڤاکسینەکانی فایزەر و مۆدێرنا دژی کۆرۆنا بۆ ڤایرۆسە نوییەکەی بەریتانیاش کاریگەرە".\nیەکێتی تۆپی پێی ئەمریکا باشترین یاریزانی وڵاتەکەی دیاری کرد\nDecember 19th, 2020 یاریگا\nیاریگا- یەکێتی تۆپی پێی ئەمریکا باشترین یاریزانی ساڵی 2020 لەسەر ئاستی پیاوانی وڵاتەکەی دیاری کرد دوای…\nكوردستان 8082 عێراق 7449 کۆرۆنا 7433 توركیا 4798 سلێمانی 4677 سوریا 4461 ئێران 4296 هەرێم 4094 ئەمریكا 4014 هەرێمی 3721 هەولێر 3641 نرخی 3528 واشنتن 3319 ڤیدیۆ 3259 لەبارەی 2653 داعش 2406 بارزانی 2359 بایدن 2332 روسیا 2182 بریتانیا 2084


سێ پەرتووک لە بارەی رواندز و رانانێک.\nنۆزدەی ئایار، وەک مێژووێک، بیرەوەریەکی سیاسیء شۆڕشگێڕی دیارە، لە مێژووی خەباتء تێکۆشانی سیاسیء نەتەوەیی خەڵکی رواندز، کە ھەمیشە، وەک ناوچەیەکی جوگرافی دیار، بە گوندو دێھاتەکانییەوە، ڕۆڵێکی دیاری لە بەرەنگاربوونەوەی ستەمی سیاسی ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عیراق بینیوە بە تایبەتیش بە عس. لە نۆزدەی ئایاردا، بوڕکانی ڕقء توڕەیی دانیشتووانی شار، لە ئاست زوڵمء ستەمەکانی بە عسی فاشیدا، گە یشتە ئاستی تەقینەوەو لە ماوەی تەنھا ڕۆژێکدا، شاریان ئازاد کردو، دامو دەزگا داپلۆسێنەرەکانی بە عسییان ڕاماڵی. بەرھەمی ئەو ڕاپەڕینە، وێرای قوربانیدان، چونکە بێگومان ھیچ خەباتء تێکۆشانێک بێ قوربانیدان نابێت، ھاوکات بۆ ماوەی ساڵێکیش شاری رواندز ئازاد کرا. بەڵام لەوە گرنگتر، دەسکەوتی لەوە بە بەھاتر، تۆمارکردنی ڵاپەڕەیەکی دیکە بوو، لە مێژووی تێکۆشانی خەڵکی رواندزء دۆڵی ئاکۆیان، کە ھەمیشە، مەڵبەندی ھەستانەوەکانی دوای شکستء قوربانیدانء خۆڕاگری بووە، چ لە خەباتی شارء ڕێکخستنء نھێنییەکاندا، چ لە خەباتی چەکداریء شۆڕشگێڕی. ئەو ڕاپەڕینە، لە ھەڵومەرجێکدا بەرپا کرا، کە بە عس لەلوتکەی بە ھێزیء دەسەڵاتی خۆی دابوو. بەئەندازەیەک کە ھەر یاخیبوونء ھەڵگەڕانەوەیەک لە ئاستیدا، دەرەنجام بە گیانی کە سەکان تەواو دەبوو.وەلێ چونکە ئازایەتیء خەباتی سیاسی ء شۆڕشگێڕی لە پێناو ئازادیء سەربەستیدا، ھەمیشە لە خەسڵەتە دیارەکانی خەڵکی رواندزء بە تایبەتیش دێھاتەکانی بووە،ئیدی سڵیان لە ھەموو جۆرە ترسءدەرەنجامێک نەکردەوەو لە نۆزدەی ئایاردا، دژ بە ستەمەکانی بە عس ڕاپەرین.ئەو ڕاپەڕینە لە پاڵ سەلماندنی ئازایەتی دانیشتووانی شار، لە ڕۆژگارێکی یە کجار سەختء پڕ لە ترسء دڵەڕاوکێء نیگەرانیدا، ھەروەھا خەبات بۆ ژیانێکی ئازادو سەربەست،ھاوکات یەکگرتووییء ھاو ھەڵوێستی، چینء توێژەکانی شاریشی دەرخست. بەوەی کە ھەر کاتێک، مەترسی بکەوێتە سەر بوونء ژیانی ھاوشارییان،ئەوا یەکدەستء یەک دەنگ، دژ بەو مەترسیانە دەوەستنەوە. بۆیە ئەو ڕاپەرینەی رواندز، ئەوەندەی ڕەنگدانەوەی ئەو گیانە نەتەوەییء نیشتمانیەیە، ئەوەندە پەیوەست نە بوو، بە دۆخی بابەتیء ھەڵومەرجی سیاسی ڕژێم. ئامانجی ھەموو ڕاپەڕینێک، ستراتیژیەتێکە، کە ڕیفۆرمء گۆڕانکاری ڕیشەیی، لە لایەنە ھەرە دیاریەکانیەتی. ئەگەر شۆڕشء ڕاپەرینەکان بە تەنھا ببەستینەوە، بەو بارودۆخە کاتیەی کە تیایدا ئەنجام دەدرێت، ئەوا بێگومان بە ئاسایی بوونەوەی دۆخەکە، ئامانجی ڕاپەڕینەکەش نامێنێت. بۆیە ھەموو یاخیبوونێکی سیاسیء شۆڕشگێڕی، بەرھەمی ستەمء چەوسانەوەیەکی دوورو درێژی ڕژێمەکانە، بەرامبەر بە ھاووڵاتییان. ئیدی لە چرکە ساتێکی مێژوویدا،دەگاتە ترۆپکءتاکەکان ناچار دەبن قوربانی بە ڕوحی خۆیان بدەن، لە پێناو گۆڕانکاری لە بوونء ژیانیان بە ئاراستە یەکی نوێتر. خودی ڕاپەرینەکان، لە کاتی ڕوودانیاندا، لە ئاستی مێژووییء زەمینەی بابەتی، بەرھەمی ئەو زەمەنە مێژوویەن، کە ڕاپەڕینەکەی تێدا ئەنجام دەدرێ. بەڵام لە ئاستی فیکریء پاڵنەری سایکۆلۆژیءھەڵومەرجی خودی، ئەوا بەرھەمی زەمەنێکی درێژە، لە بیر کردنەوەو کەڵەکەبوونی ڕقء توڕەییء ھەوڵدان بۆ گۆڕانکاری،تا سەرەنجام دێتە کایەوە.\nبۆیە من پێم وایە، ڕاپەرینی نۆزدەی ئایاری شاری رواندز، ئەوەندەی ڕەنگدانەوەی ئەو ستەمە مێژوویە بوو، کە لەو شارە دەکرا، ئەوەندە پەیوەندی بە ھێڕشی چەند خۆفرۆشێک نەبوو، بۆ سەر گوندەکانء تێکدانی خانووەکان. بەڵام ئەو کردارانە، دواجار دەکرێنە بیانووی ڕوودانی کردارێکی گەورەترء ڕووداوێکی مێژوویی گەورەتر، کە ئەو یش ڕاپەرینە، کە ئامانج تیایدا، رزگاربوونە لە دەست زوڵمء ستەمء گەیشتن بە ژیانێکی ئازادو سەربەست. کەواتە بەر لە ھەموو شتێک پاڵنەری نەتەوەییء نیشتمانی لە پشت ئەو ڕاپەڕینەی رواندز بوو. وەک چۆن لە ڕابردووشدا، رواندز زۆر جاری تر، دژ بە ستەمەکانی بە عس ڕاپەڕیوە، وەک ڕاپەرینی قوتابیانی دواناوەندی رواندزی تێکەڵاو لە ٢٨/٣/١٩٨٣. کەواتە دەکرێ بڵێین، وەستانەوە لە ئاست ستەمی سیاسیء خەبات لە پێناو ئازادیء سەربەستیدا، ھاوکات بڕوابوون بە دۆزێکی ڕەوا، کە ھەموو مافێکی نەتەوەیی ھەبێت، کە ئەویش گەلی کوردە، فاکتەری بنەڕەتی ئەو ڕاپەڕینانەبوون، کە خەڵکی رواندز لە ڕابردوودا ئەنجامیان دا، بە تایبەتیش ڕاپەرینی نۆزدەی ئایار. لەو ڕوانگەیەوە، وەک یادەوەریەکی سیاسیء نەتەوەیی، ھاوکات بەرز ڕاگرتنی ئەو مێژووە، لە ڵاپەرەکانی تێکۆشانی گەلی کورد بە گشتی ء شاری رواندز بە تایبەتی، ساڵانە لە ھەمان ڕۆژدا بە چەندین چاڵاکی جۆراو جۆر، یادی ئەو ڕۆژە بە شکۆمەندییەوە، بە بەشداری ھاوشاریان بە گشتیء بە شداربووانی ڕاپەڕینەکە دەکرێتەوە. ئەوەی بۆ ماوەی سێ ساڵە، جیاواز لە ھەموو یاد کردنەوەکانی تری ئەو ڕۆژە، لە پەراوێزی چاڵاکییەکاندا، خۆشحاڵی کردوومە وەک ھاووڵاتییەکی رواندز، چاپکردنء بڵاوکردنەوەی پەرتووکێکءدوو نامیلکەیە، لە بارەی مێژووی رواندز بە گشتی. بێگومان ئەو بڵاوکراوانە، ئەگەر لە ئاستی قەبارەو ڵاپەڕەدا بچووکبن، ئەوا لە ئاستی ناوەڕۆکء کۆمەککردنی خوێنەرء دانیشتووانی دەرەوەی رواندز، لە بارەی زانیاریی مێژووییء کلتوورییء سیاسی شاری رواندز، بایەخی خۆیان ھەیە.گرنگی ئەو بڵاوکراوانە لەوە دایە، کە ڵاپەڕەیەک لە مێژووی شاری رواندز بە سەر دەکاتەوە، بە ئامانجی ئاشناکردنی ھاووڵاتیان، بەو زانیاریانەی، کە ڕەنگە پێشتر نەیانبیستبێت. بۆیە ئەوەی بۆ ماوەی سێ ساڵە جوانییەکی دیکەو ڕەھەندێکی دیکە، بە چاڵاکییەکانی یادکردنەوەی ڕاپەڕینی نۆزدەی ئایاری شار دە دات، بڵاو کردنەوەی سێ پەرتووکە، بە ناوەڕۆکء زانیاری جیاواز، بەڵام لە پێناو یەک ناونیشاندا، کە ئەویش خزمەتکردنە بە بواری فەرھەنگیء کلتووری ئەو شارە. چونکە ھەریەک لەو پەرتووکانە، بە جۆرێک لە جۆرەکان خەرمانەیەک، دەخەنە سەر مێژووی فەرھەنگی ئەو شارە. ھاوکات دەروازەیەکی سەرەتاییش بۆ کەسانی تر، بە ئامانجی ناسینء خوێنەوەی مێژووی رواندز دەکاتەوە. بۆیە ئەگەر ناوەڕۆکی ئەو پەرتووکانە،پەیوەندییشیان بە ڕاپەرینە کەوە نەبێت، بەڵام تەنھا بڵاو کردنەوەیان لەو ڕۆژەدا،ماناو ڕەھەندی خۆی ھەیە. چونکە شێوەیەکی دیکەی بەرز ڕاگرتنی ئەو ڕووداوەیە، لە مێژووی شاری رواندز. لێرەدا، وەک خوێنەرێک ڕانانێکی خێرا، بە مەبەستی زیاتر ناساندنی ناوەڕۆکء گوتاری ئەو سێ بڵاو کراوەیە، کە لەو سێ ساڵەی دواییدا، لە یادی ئەو ڕاپەرینە بڵاو کراونەتەوە، دەکەین.\nیەکەم: رواندز لە ئێستا و ڕابردوودا.\nئەم پەرتووکە ھاوڕێء برای نووسەرم (حسین مستە فا) ئامادەی کردوەو لە(١١٨) ڵاپەرە پێکھاتووە. ئەو پەرتووکە لە بیرەوەری بیستء شە ش ساڵەی ڕاپەرینی رواندز لە (١٩/٥/٢٠١٣)بڵاو کرایەوە لە ڕۆژی چاڵاکییەکانی پێنجەمین فیستیفاڵی ڕۆژی رواندز. ناوەڕۆکی ئەو پەرتووکە، کۆکردنەوەی چەندین زانیاریء ئامارە، لە بارەی مێژووی رواندز لە ڕووی کارگێریء پەروەردەییء کلتوورییەوە. بۆ ئەم مەبەستەش، نووسەر مێژووی رواندز ھەر لە سەرەتای ئۆغز بەگەوە تاکو سەردەمی بە قەزابوونەوەی باس دەکات. نووسەر لە کۆکردنەوەی زانیارییەکان، پشتی بە کە سایەتیء دامو دەزگای حکومیء فەرمانگەکانی میری بە ستوە. بۆ ئەم مەبەستەش تا ڕادەیەکی زۆر، ھەوڵیداوە، بە شێوەیەکی سەربەخۆ، لە ھەریەک لەو لایەنانە بدوێت، کە تایبەتن بە بواری جوگرافیء کارگێریء کلتووری شار. نووسەر بە کورتی، بەڵام بە پوختی، ئاماژەیەکی وردی بە ڵاپەڕەکانی مێژووی رواندز، لە ڕابردوو ئێستا داوەو گەڕاوەتەوە سەر چەندین سەرچاوە. کاک حسین، ئەگەرچی لە ئامادە کردنء نووسینی پەرتووکە کەیدا، پشتی بە سەرچاوەی کەسانی ترء داتاو ئامارء زانیاری فەرمانگە کان بە ستوە، بەڵام کۆکردنەوەی ئەو سەرچاوانەو سەرلەنوێ پێداچوونەوەیانء نووسینی پەراوێزبۆیان، کارێکە جێگەی نرخاندنء پێزانینە. چونکە کارێکی لەو شێوەیە شەونخونیء ماندووبوونی دەوێت. بەو پێیەی نووسەر، لە تەنھا پەرتووکێکدا، زانیاری چەندین سەرچاوەی جۆراو جۆری دیکەی خستۆتە ڕوو. ئەم پەرتووکەی حوسێن مستەفا، ھاوشێوەی بیبلۆگرافیایەکە، لە بارەی رواندزەو، بۆ ئەوەی ھەرکەسء خوێنەرێک مەبەستی بێت، سەرەتایەکی لە خەرمانەی دەوڵەمەندی مێژووی رواندز لە ھەموو ڕووەکانەوە دەست بکەوێت و بیخوێنێتەوە. لە پەرتووکە کەدا، ناوی بەرپرسە کارگێڕیەکانی رواندز، ئەوانەی پێشتر لە ڕووی کارگێریەوە ئەو شارەیان بە ڕێوە بردوە، لە گەڵ مێژووی بوارەکانی پەروەردەو تەندروستیء ھونەریء سیاسیء مێژووییء کلتووری، بە زمانێکی سادە خراوەتە ڕوو. کە ئاشنایەکی سەرەتاییء باش دەداتە خوێنەران. ئەوەی لە ناوەڕۆکی ئەو پەرتووکە دا ھاتووە، کۆکراوەیەکی زانیارییەکانە، لە بارەی فەرمانگە کانی رواندزء لایەنی جوگرافیء کارگێڕی. تا ساڵی دوو ھەزارء سێزدە، کە ڕێکەوتی بڵاوبوونەوەی پەرتووکەکەیە لە نۆزدەی ئایار. بۆیە دەبێ دوای چەند ساڵێکی تر، ناوەڕۆکی ئەو پەرتووکە، بە کۆمەڵێک زانیاری دیکەی جیاواز، چاپء بڵاو بکرێتەوە. چونکە بە شێکی زۆری ئەو داتاو ئامارانەی ئاماژەیان پێکراوە، دوای چەند ساڵێکی دیکە، گۆڕانیان بە سەر دادێت. وەک: ژمارەی قوتابیانء گۆڕانکاری لە بەرپرسە کارگێڕییەکانی شارء ژمارەی دانیشتووانء بواری ڕۆژنامەنووسیء بوارەکانی دیکەی خزمەتگوزاری. ئومێدەوارم ھاوڕێم حسێن مستە فا، بتوانێت لە داھاتوودا، سەرلە نوێ ئەو بیبلۆگرافیایە، بە کۆمەڵێک زانیاری دیکەو ناوەڕۆکێکی دیکەی دەوڵەمەند، چاپء بڵاو بکاتەوە. لە گەڵ ئەوەشدا،تێبینی ئەوەم کرد، کە لە دیاریکردنی سنووری جوگرافی شاری رواندز لە ڵاپەڕە بیستء دوو، نووسەر ئاماژەی بە گشت لایەکان داوە، تەنھا خۆر ئاوای شارەکە نەبێ لە ڕووی جوگرافییەوە، کەخۆر ئاوای رواندز چ ناوچەو شوێنێکە. ھاوکات نووسەر، لە ڕێزبەندی ئاماژە کردن بە فەرمانگەو بنکەکانی رواندز، لەڵاپەرە بیستء سێی پەرتووکەکە، ناوی یانەی وەرزشی رواندزی لە بیرچووە.ئەگەر چی لە بەشی دوایی پەرتووکەکە بە کورتی ناوی ھێناوە. بەڵام گونجاوتر بوو، لە ڕێزی فەرمانگەو بنکەکانی شار ناوی بھاتبا. ھاوکات بە پێی زانیارییەکانی من، ئەو کاتەی ڕاپەڕینی قوتابیان ڕوویداوە، قوتابخانەی دواناوەندی رواندز(تێکەڵ)بووە. واتە ھی کوڕانء کچان. نەک دواناوەندی رواندزی کوڕان وەک ئەوەی نووسەر ئاماژەی پێکردووە.دیارە ئەمە پەیوەندی بە مێژووەوە ھەیە، بۆیە دەبێ وەک خۆی ئاماژەی پێبدرێت. بێگومان ھەوڵء ماندووبوونی کاک حسین بەو پەرتووکەوە دیارە، بۆیە جگە لە دەست خۆشانە، وەک خوێنەرێک ھیچی ترم بۆی نییە. پەنا بە خوا لە ئاییندەدا بە پێی دەرفەت، بە درێژی لەو پەرتووکە دەدوێین.\nدووەم: شارەکەم بناسە.\nئەم پەرتووکە بچووکە کە لە شێوەی نامیلکەیەکدایە، لەلایەن ھاوڕێم(مامۆستا دادیار ئازاد)ەوە لە دووتوێی (٤٠) ڵاپەڕەو، بە دیزایینێکی ڕەنگاو ڕەنگء جوانء بە ھەرسێ زمانی کوردیء عەرەبیء لاتینی، نووسراوە. ئەم نامیلکەیە، لە بیرەوەری بیستء ھەفتەمین ساڵیادی ڕاپەڕینی رواندز لە ڕێکەوتی(١٩/٥/٢٠١٤) بڵاو کرایەوە. ناوەڕۆکی ئەو نامیلکەیە، گوزەرێکی خێرایە بە ھەڵکەوتەی ڕواندو شوێنی جوگرافیء کە مێکیش باس لە مێژوو، فەرمانگەکانی شار دەکات. وێرای بە کورتی باسکردن لەبواری ڕۆژنامەنووسیء ڕۆشنبیریء ھونەری شار. جگە لە ئاماژە کردن بە ڕاپەڕینەکانی شارو دواتریش چەند وێنەیەک. ئەو بەرھەمەی مامۆستا دادیار،ھاوشێوەی ڕێبەرێکی گەشتءگوزاریء شوێنەوارییە، بە مەبەستی ناساندنی شار. چونکە زانیارییەکی زۆری تێدا نییە، وەک پەرتووکەکەی کاک حسێن. ئەم نامیلکەیە، گرنگی لەوە دایە، کە ھەموو کەسێک دەتوانێ وەک ڕێنوێنیەکی سەفەر، بۆ ئەو شارە ھەڵیبگرێت. بۆ ئەوەی زانیارییەکی سەرەتایی لە بارەی رواندزەوە ھەبێت. دیارە بە ھۆی بچووکیء کەمی ڵاپەڕەکانی بڵاو کراوەکە، نووسەر نەیتوانیوە، ناوەڕۆکی بابەتەکەی درێژ بکاتەوە، یاخود خۆی مەبەستی نەبووە. بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا، دیزایینء لایەنی ھونەری چاپکردنی نامیلکەکە، ھێندە جوانء سەرنج ڕاکێشە، کە لە کاتی خوێنەوەیدا، سەرنجی خوێنەر ڕادەکێشن. بەڵام لێرەدا تێبینیەکی گرنگ ھەیە کە دەبێ ئاماژەی پێ بکەین، ئەویش ئەوەیە، بە شێک لەو زانیاریە گشتییانەی لە بارەی رواندزەوە باسکراون، لە ڕووی مێژووییء بابەتەوە، لە گەڵ ھەمان ئەو زانیارییانە یە کناگرنەوە، کە لە پەرتووکەکەی کاک حسێن باسکراون. جا نازانم ھۆکارەکەی چییە. پێویست دەکات، ئەو زانیارییانە لە ڕووی مێژووییەوە یەک بخرێن. تاکوسەرلە خوێنەر نەشێوێنن. بۆ نموونە: لە پەرتووکەکەی کاک حسێندا، ناوی رواندز مێژووێکی ھێندە کۆنی نییەو نا گەڕێتەوە پێش ھەزاری کۆچی، بەڵام لە نامیلکەکەی مامۆستا دادیاردا،ئەم شارە لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین، پایتەختی دەوڵەتی مەساسیر بووە. لە پەرتووکەکەی کاک حسێندا، رواندز نزیکەی سەد کیلۆمەتر لە ھەولێر دوورە، بەڵام لەوەی مامۆستا دادیار سەدو چوار کیلۆمەتردوورە. لە پەرتووکەکەی کاک حسێندا، رواندز نزیکەی ھەزار مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەڵام لە نامیلکەکەی مامۆستا دادیار، زۆرتر لە ھەزار مەتر، واتە ھەزارء شەش مەتر بەرزە. لە پەرتووکەکەی کاک حسێندا، رواندز لە ساڵی ١٩٢٢خراوەتە سەر لیوای ھەولێر، بەڵام لەوەی مامۆستا دادیاردا، لە ساڵی ١٩٢٣خراوەتە سەر لیوای ھەولێر. لەپەرتووکەکەی کاک حسێندا، ژمارەی دانیشتووانی شار، بە دوانزە ھەزار کەس خەمڵێنراوە، بەڵام لە نامیلکەکەی مامۆستا دادیار، ژمارەی دانیشتووانی شار، بیست ھەزار کەسە. لە نامیلکەکەی مامۆستا دادیاردا، تورکەکان لە ساڵی ١٩٢٢ (ڕەمزی بە گ)یان کردۆتە قایمقامی رواندز،بەڵام ناوی ئەو قایمقامە، لە لیستی ناوی بەرپرسە کارگێڕییەکانی شار، لە پەرتووکەکەی کاک حسین نەھاتووە. کە ئاماژەی بە ناوی سەرجەم قایمقامەکان کردوە.ئەگەر بە ناوێکی تریش ئاماژەی پێکرابێت، ئەوا دەبوو لە نێوان دوو کەوانە دا ڕوونبکرێتەوە. وێرای ئەمانەش لە ھەردوو پەرتووکەکەدا، ژمارەی گوندەکانی سنووری قەزای رواندز بە پەنجا گونددەستنیشانکراون. بەڵام بە پێی زانیارییەکانی من، لە سنووری یەکەی کارگێڕی قەزای رواندز، چلء دوو گوند ھەیە.،ئەمانە بەشێک بوون، لەو جیاوازیە مێژوویانەی لە نێوان ھەردوو پەرتووکەکەدا، بەرچاوم کەوتن.کە دەکرێ لە داھاتوودا، ئەو زانیارییانە، بەمەبەستی دڵنیایی زیاتر لای خوێنەر، پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت.\nسێیەم: ڕاپەڕینی رواندزێ.\nئەم بڵاوکراوەیە، کە لە شێوەی نامیلکەیەکدایەء لە (٧٠) ڵاپەڕە پێکھاتووە، لەلایەن برای نووسەر ھاوڕێم(حسن مستەفا)ەوە نووسراوە. ئەمساڵ لە بیرەوەری بیستء ھەشتەمین ساڵڕۆژی ڕاپەڕینی رواندز، لە ١٩/٥/٢٠١٥بڵاوکراوەیە. بایەخی ئەو پەرتووکە لەوەدایە، کە تایبەتە بە ڕاپەڕینی رواندز، لە ساڵی ١٩٨٧واتە ناوەڕۆکی پەرتووکەکە، تایبەتە بە و ڕووداوە سیاسیء شۆڕشگێڕییە، لە مێژووی رواندزو وەک دوو پەرتووکەکەی تر، نەچۆتە سەر لایەنەکانی دیکەی شار. ئەوکارەی کاک حسن، بە یەکێک لە کارە ھەرە گرنگء جوانەکان دادەنرێت، کە ئەمساڵ لە پەراوێزی یادکردنەوەی ڕاپەڕینەکە، وەک ھاوشارییەکی نووسەر یەکجار خۆشحاڵی کردم. چونکە یەکمجارە، ڕاپەڕینی رواندز، لە ڕووداوێکی مێژوویی گێڕدراوەوە، بکرێتە دەقء نووسین. بە پێی زانیارییەکانی من، ئەم نامیلکەیە، تاکە پەرتووکی بڵاوکراوەی تایبەت بە و ڕاپەڕینەیە، کە بە درێژایی بیستء ھەشت ساڵی ڕابردوو، نووسرابێت. لە دوو توێی ئەو نامیلکەیەدا، نووسەر بە وردی لە ھۆکارەکانی ئەو ڕاپەڕینەو، کاتء ساتی ئەنجامدانیء ناوی شەھیدەکانء بە شداربووانی ڕاپەڕینەکە دواوە. وێرای ئەمەش لە ڕووی مێژوویەوە، باسێکی کورتی لە بارەی دەرەنجامەکانی دوای ئەو ڕاپەڕینەو، پەلاماری بە عس بۆ سەر شارء ئەنفالکردنی ھەژدە ڕۆلەی شار، لە بەرە بەیانێکی زوو کردوە. نووسەر، بە پشت بە ستن بە چەندین سەرچاوەی زانیارییەوە، بە تایبەتیش کە سەکان، دە گەڕێتەوەئەو چرکە ساتانەی ڕاپەڕینەکەی تێدا ئەنجام دراوە. ھەروەھا ھێڕشی سەربازی دوژمن بۆ سەر ناوچەکەو ھەوڵدان بۆ تێکدانی خانوەکان، بەر لە تەقینەوەی بوڕکانی توڕەیی جەماوەر. وێرای گێڕانەوەی ئەو ڕۆژانە بە نووسین، لە کۆتایی نامیلکەکەدا، نووسەر لە دوو پاشکۆی جیاوازدا، ناوی ئەنفالکراوانء داواکراوانی شار، لە لایەن دادگای بە ناو شۆڕشی بەعسەوە، لە گەڵ چەند دیکۆمێنێکء وێنەی شەھیدەکانی بڵاو کردۆتەوە. ئەو بەڵگەنامەی بەعس، کە نووسەر لە پەرتووکەکەی جارێکی تر بڵاویکردوونەتەوە، بایەخێکی گرنگی مێژووییء دیکۆمێنتاریان ھەیە. چونکە بەڵگەی ئاشکرای ئەو تاوانەی بە عسە، بەرامبەر بە قوربانییەکان. تا ئەو بەڵگەنامە نەدۆزرانەوە، دایکء باوکی زۆر لەو شەھیدانە، ھەمیشە چاوەڕوان بوون، سۆڕاغێکء ھەواڵێکیان بزانن. ئەگەرچی دڵنیاشبوون لەوەی کە نەماون. وێرای ئەمەش ئەو بەڵگانە، ڕەھەندێکی یاساییء دادگاییان ھەیە، لە بارەی تاوانی شەھیدکردنی ئەو زیندانیانە. بەوەی کە دەتوانرێت، ھەم لە ڕووی نێوخۆییەوە، ھەمیش لە ئاستی دەرەوە، وەک بەڵَگەیەکی یاسایی، بۆ ساغکردنەوەی تاوانێکی دیکەی بەعس، بخرێنە ڕوو. ئەو نامیلکەیە، سەرجەم ئەو زانیاریە پەرتبوانەی لە دوو توێی گوتارێکی پوختدا، لە بارەی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٨٧ی رواندز، کە پێشتر باسدەکران، کۆکردەوە. چونکە لەمەودوا،ھەر کەسێک مەبەستی بێت، دەتوانێت بە خوێنەوەی ئەو پەرتووکە، زانیاری لە بارەی ئەو ڕاپەڕینەوە دەستبکەوێت. دەبوو زۆر زووتر، ئێمە مانان کارێکی لەو شێوەیەن بکردبایە. بۆیە ئەو کارەی کاک حسن، جێگەی نرخاندنء ستاییشکردنێکی زۆرە. ھاوکات وەفاو پێزانینێکیشە بۆ قوربانییەکان. لێرەدا دەمەوێ ئاماژە بە دوو لایەنی گرنگی ئەو پەرتووکە بکەم، کە وەک خوێنەرێک لە کاتی خوێنەوەی کەوتنە بەر چاوم، ئەوانیش، یەکەم: زمانەکەیەتی، دووەم: خۆبواردنە لەکەوتنە ژێر کاریگەری سیاسی ئەو ڕووداوە، لە گێڕانەوەی ئەو مێژووە. کاک حسن، بەو پێیەی بە شێوەزاری رواندزیان ئەو پەرتووکەی نووسیوە، لە کاتی خوێنەوەیدا، خوێنەر، بە تایبەتیش رواندزییەکان، چێژێکی تایبەتی لە خوێنەوەی وەردەگرن. چ زمانی نووسینی پەرتووکەکە، چ ناونیشانە کەی واتە (ڕاپەڕینی رواندزێ) مۆڕکی شێوەزاری رواندزیان، لە ڕووی زمانەوانییەوە پێوە دیارە. کاک حسن مەبەستی بووە، وەک خۆی خۆرسکانە، ئەو ڕووداوە بێ ھەموو جۆرە ڕتوشکردنێک بگێڕێتەوە. ھەربۆیەشە بە زمانی رواندزیان، پەرتووکەکەی نووسیوە. لەلایەکی ترەوە، نووسەر ھوشیارانەو بە ئاگاییانە، لە نووسینەوەی ئەو ڕووداوە، خۆی بواردوە لە ھەموو جۆرە ئایدۆلۆژیاء کاریگەری سیاسیء حزبیانەی ڕووداوەکە. بۆیە بە درێژایی پەرتووکەکەی، لە تاکە یەک شوێنیش ھەست ناکەین، نوسەر کەوتبێتە ژێر کاریگەریەتی ڕەھەندی حزبیانەی ئەو ڕاپەڕینە. بە پێچەوانەوە، نووسەر ڕاپەڕینەکە، بە دەسکەوتی کۆی دانیشتووانی شار دەزانێت. ئەو بێلایەنیە لە باسکردنی مێژووی ڕاپەڕینەکە، خەسڵەتێکی جوانی پەرتووکەکەیە.چونکە زۆر جار ھەوڵئەدرێت، مۆڕکێکی حزبیانە، بەو ڕووداوە بدرێتء بکرێتە ڕاپەڕینی ھێزێکی دیاریکراوبە نموونە. لە کاتێکدا، خودی ئەو ڕاپەڕینە، سەرچاوە کەی بە تەنھا، تەقینەوەی بوڕکانی ڕقء توڕەیی چەند ساڵ کەڵەکەبووی دانیشتووانی شار بوو، بە ڕووی جەلادەکانی بە عسدا. لە کۆتاییدا، وێرای دەستخۆشانەم، بۆ نوسەری ھەرسێ پەرتووکەکە، دە مەوێ ئاماژە بەوەش بدەم، کە بەرگی ھەر سێ پەرتووکەکە، بە بیرۆکەیەکی ھونەریانەی جوان، لەلایەن ھونەرمەندی پەنجە ڕەنگین(تیب معتسم) نەخشەسازی کراون.


ئایا عەرەبەكان دەرگای دەربازبوون لەكێشەكانیان دۆزیوەتەوە؟\n06:21 - 04/11/2019\nئایا عەرەبەكان دەرگای دەربازبوون لەكێشەكانیان دۆزیوەتەوە؟\nلەدوا ی هێرشەكانی 11 سێبتەمەری 2001 ەوە جارێكی دیكە هێرشی ئیمپریالیستەیەكان، جیهانی عەرەبی و ئیسلامی یان كردەوە گۆڕەپانی شەڕو ململانێ و داگیركارییەكانیان، ئەگەر لە سەدەكانی ڕابوردوودا بە شێوەی داگیركاریی زۆرە ملێ هاتن، ئەوا ئەمجارەیان جۆرێك ڕەزامەندی وڵاتی داگیر كراویشی تێدایە..\nدواكەوتوویی ئابووری و سیاسی وڵاتانی عەرەب بەشێوەیەكی نیمچە بەردوام جێگە بایەخی جیهانیان بووە. بە پێی ڕاپۆرتێكی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ كاروباری گەشەسەندن و بووژانەوە (UNDP) : وڵاتە عەرەبیەكان لە ریزی ئەو وڵاتانەدان كە گەشەی ئابووريی، ئازادی سیاسی، پێشكەوتن و زانست، مافەكانی ژنان و منداڵان تیایدا لە دواوەیە.\nلەسەردەمی (جۆرج دەبلیو بۆش)سەرۆكی پێشووی ئەمەریكاوە ئەم ناوچەیە بووەتە جێگەی بایەخی ئەمەریكیەكان، بۆیە هەوڵیانداوە ناوچە عەربیەكان و رۆژهەڵاتی ناوين سوود لە دیموكراسیەت وەربگرن، بەڵام لە پەنا ئەوەشدا(ئەگەر پێویستی كرد) هێز بەكاربهێنرێت، ئەوەش لە پێناوی ئەوەدا كە دواكەوتنیان نەهێڵن و لە هەمام كاتیشدا خولیای بەرپرسیارێتی لەناخی دەسەڵاتدارانەكانیاندا دەربهێنن، كە بە پێی بۆچوونی هەندێك لە بەرپرسانی ئەمەریكی ئەو دوو هۆكارە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی ڕەگ و ڕیشەی تیرۆر لەو ناوچانەدا.\nباراك ئۆباما ڕەخنەی لە بەپرسی پێش خۆی (بۆش) گرت، ئەو پێی وابوو (پرۆسەی پەلامارادن و داگیركردنی عێراق) لە ساڵی 2003 دایەكێك بوو لەو هۆكارانەی ئەم ئەجێندایە بگوازرێتەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ، بەڵام لە هەمان كاتدا خۆشی (ئۆباما)هاوكاری (بۆش) بووە، بۆ دەستنیشانكردنی ئەو ئەجێندایە، ئۆباما لەیەكەم وتاری خۆیدا 2009 كە لە قاهیرە پێشكەشی كرد, تیایدا داوای لە حكومەتەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كرد: هەنگاوی جدی و گەورە بەرەو (دیموكراسیەت، ئازادیی دینی، یەكسانی جێندەری، گەشەكردن و هەلی بەهێزكردنی ئابووری) بهاوێژن.\nئەم بۆچوونەی ئۆباما لەو ماوەیەدا ببوە جێگەی سەرنج و بۆچوونی زۆرینەی شرۆڤەكارو چاودێرە سیاسیەكانی رۆژئاواو لەو دەلاقەیەوە دەیانڕوانییە رۆژهەڵاتی ناوین. ناوەڕۆكەكەشی لەوەوە سەرچاوەی گرتبوو كە: جیهانی عەرەبی بەهۆی (باری كۆمەڵایەتی و سیاسی نالەبار) ەوە سەرجەم توانا مرۆییەكانی ناوچەكەی پەك خستووە، بووەتە هۆی (قووڵ بوونەوەی نایەكسانی، هەلى گەورە بۆ دەستەبژێرێكی سیاسی كە لە هەموو بوارەكاندا دەست بەسەرخاك و خەڵكەكەیدا بگرن).\nپێشكەوتنەكانی دەیەی یەكەمی ئەم سەدەیە زۆر هێواش و بە كاوەخوێ بوو، بەڵام لە ڕواڵەتی دۆخەكەدا ببوە هۆی توڕەبوونێكی فراوانی جەماوەریی و چەندین ناڕەزایی و خۆپیشاندانی گەوەری لێكەوتەوە لە ساڵەكانی (2010-2011) دا ، دوای تەشەنەسەندنی خۆپیشاندانەكان كە ناوی –بەهاری عەرەبی- یان لێنرا، زۆرینەی هاوڵاتیان ڕژانە سەرشەقامەكان لە زۆربەی وڵاتانی عەرەبی وەك : میسر، لیبیا، سوریاو تونس، هەموویان داوای پاراستنی (شكۆمەندیی، دادپەروەری كۆمەڵایەتی، یەكسانی)یان دەكرد، دواجاریش ئەو خۆپیشاندانانە بوونە هۆی هاڕینی هەندێك لە سیستەمەكانی رژهەڵاتی ناوەڕاست.\n(گەشەسەندن) لەدوای سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی بووە بابەتێكی بەربڵاو، هەرچەندە هەندێك لەوڵاتەكان توانییان بە شێوەیەكی دیموكراسیانە سیستەمەكانیان دابڕێژنەوە (لە نموونەی تونس)، بەڵام لە وڵاتێكی وەك (میسر)دا هەڵبژاردن كرا، كەچی بەكودەتایەكی سەربازیی لە( 2013 )دا كۆتایی بەو حكومەتە هات كە بە هەڵبژاردن هاتبووە پێشەوە، لە لیبیا و سوریاش، دیكتاتۆرەكانیان زۆر بە توندی وەڵامی خۆپیشاندەرانیان دایەوە و تیایدا توندوتیژیی گەورەیان نواند، هەربۆیە هەردوو وڵاتیان خستە ناو شەڕێكی ناوخۆی گەورەوە، لە دوای ئەوەش بوونە هۆی كردنەوەی دەرگا بەڕووی زلهێزەكانی دونیادا و پاشان هێزە ناوخۆییەكان كەوتنە شەڕی بە وەكالەت بۆ هێزە گەورە دەرەكیەكان، بەرپرسە دیكتاتۆرەكانیان ئەوەندەی دیكە دەستیان خستەوە بینی خەڵكی ئۆپۆزسیۆن، سەرجەم سەرچاوە داراییەكانی ئۆپۆزسیۆنی وشككردن، ئەوەش بووە هۆی ئەوەی كە گەلەكانیان زیانی زیاتریان بەربكەوێـت و دستاودەستكردنی دەسەڵاتیش لەوناوچەیەدا بە ئاشتییانە سەری نەگرت، لەو سەروبەندەدا ئەو گەشەسەندنەی كە پسپۆڕانی نێودەوڵەتی و بڕیاردروستكەرانی ئەمەریكا پێش بینییان دەكرد توشی وەستان و پاشەكشە بوون و لە جاران خراپتربوون.\nدوای نزیكەی دەساڵ لە بەهاری عەرەبی، دۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر خراپتر بووە، لەو ساتانە زۆر خراپترە كە بەهاری عەرەبی لە پێناویدا بەرپاكرا، گەشەی ئابووریی زۆر هێواشتر بووتەوە، چوون هەلەكان بۆ هەمووان وەك یەك دەستەبەر نین، گەندەڵی هەموو جومگەگانی دەسەڵاتی گرتوەتەوە، بەڵام ئەوەی گەشەی كردووە بواری جێندەرییە، بەپێی توێژینەوەی پسپۆڕانی سیاسی گەشەسەندنی بواری جیندەری لەلایەن دەسەڵاتدارانی دیكتاتۆرەوە بۆ ئەوەیە كە خەڵك بواری ئابووری و خزمەتگوزاریی و چاكسازیی سیاسی لەبیری خەڵك بەرنەوە. هەر بەپێی بۆچوونی پسپۆڕانی سیاسی ئەو كارەش هەڵەیەكی دیكەی ئەو قۆناغەیە.\nحكومەتەكان لە سەر هاوارو دەنگ بەرزكردنەوەی هاوڵاتیان ڕانەهاتوون، لەناو خۆپیشاندانەكاندا خەڵكانی ئاسایی بەشداریی گەورەیان كردو دەنگی ناڕەزایەتی و ئۆپۆزسیۆن بوونیان زیاتر بەرزكردەوە كە لەپێش ئەو ساتانەوە نموونەی نەبووە، كەچی لەدوای ئەو ڕوداوانە خەڵكی جەزائیر و سودان هاتوونەتە سەرشەقام ستەم و چاوزیتكردنەوەی دەزگا داپڵۆسێنەرەكانی ئەو حكومەتانە نەبوونە ڕێگر لەبەردەم بەشدارییكردنی خەڵكدا، ئەمە لە حاڵێكیدایە كە بەهاری عەرەبیش نەیتوانیوە سەرجەم ئەو بەڵێنانە بباتە سەر كە بە خەڵكی دابوو، بەڵام دەكرێت بگوترێت : خاڵێكی هێناوەتە پێشەوە كە بایەخی تایبەت بەخۆیی هەیە، ئەویش ئەوەیە : وزەو توانا سیاسیەكانی نێو جیهانی عەرەبی بە خەبەر هێناوەتەوە و بە هەناسەیەكی درێژەوە لەگەڵ دۆخی گۆڕانكاریی لە وڵاتانی عەرەبیدا كار دەكەن.\nلە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم دا، هەڵوێستی واشنتۆن لەبەرامبەر پێشكەوتنەكانی دەوڵەتانی عەرەبدا زۆر جێگەی بایەخ نەبوو، ڕاستیشە كە ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا پشتیوانی باری ئابووریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دەكرد، بەڵام لەو باوەڕەدا بوون ئەو سەركردانەی ناوچەكەیان بەڕێوە بردووە و دۆستی ئەوان بوون باشترین كاریان ئەنجام داوە ، لە نموونەی ئەوانەش ئەنوەر سادات لە میسر و محمد رەزای پەهلەویی لە ئێران ، ئەوەش لەبەر ئەوەبوو كە بەرژەوەندیەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكایان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەپاراست.\nلەداوی روداوەكانی 11 سێبتەمبەر ئەو هەڵوێستە گۆڕانكاریی بەسەردا هات، ئەوانەی بڕیاردەری سیاسەتی دەرەوەی ئەەریكا بوون بە پشتبەستن لە سەرنج و پێشنیارەكانی شارەزاو پشپۆڕانی نێودەوڵەتی، بەتایبەتی ئەوانەی كە لەبواری گەشەپێدانی مرۆیی نەتەوە یەكگرتوەكان كاریان دەكرد گەشتنە ئەو بڕوایەی كە: ئەو توندڕەوییەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا هەیە بەشێكی دانەبڕاوی ئەو دۆخەیە كە گوزارشت لە بارودۆخی خراپی وڵاتانی عەرەبی دەكات، دەوڵەتەكانیان داپڵۆسێنەرن، نادادپەروەریی لە ڕادەبەدەر و قووڵ پەیڕەو دەكەن، ئابووری چەقبەستوو خراپیان هەیە، كە تەنها لە لایەن دەوڵەتەوە بەڕێوە دەبرێت، هەربۆیە زۆرینەی خەڵكی لێبێبەش كراوە، بەڵام ئامانجی لەنگەر گرتنی ئەو دیموكراسیەتەی كە جۆرج بۆش بانگەشەی بۆدەكرد ناوچەكەی گەیاندە ئەو ئاستەی كە ئاگری جەنگێكی ماڵوێرانكەر لەناوچەكەدا هەڵبگیرسێت.\nلەدوای جەنگەكانی (ئەفغانستان 2001) و (عیراق 2003) ئەمەریكیەكان پێیان وابوو گۆڕینی سیستەمی حوكمی ئەو دوو وڵاتە بەمانای (سەقامگیربوونی دیموكراسیەت) لەناوچەكەدا دێـت و بۆ ماوەیەك دوورودرێژ جێبەجێ دەكرێت، هەر بۆیە ( ئەجێندای ڕادەربڕینی ئازادو سەربەخۆی لە رۆژهەڵاتی ناویندا)ی خستە بەرنامەی كارەكانی، ئەوەش لەڕێگەی (كردنەوەی بازاڕی ئازاد) بەو ئومێدەی شەپۆلەكانی بوژانەوەو گەشەسەندن زووتر ڕوو لەوناوچەیە بكەن، بۆ جێبەجێكردنی ئەو پلانەش بەرنامەی تابیەتی هەبوو، لەوانەش لابردنی ڕژێمی سەدام حسین لە ساڵی 2003 دا، كارەكە ئەنجام درا بەڵام دواجار عێراقی خستە ناو شەڕێكی بەردەوام و ناوخۆیی و هەر ئەوەش بووە هۆی ئەوەی عێراق هەندێكجاریش لە قۆناغی نوێدا یاخی دەبوو لە ئەمەریكیەكان.\nئەو هۆكارانە بوونە هۆی لاربوونەوەی بەشێك لە ئاماژەكان كە بەرنامەی گەشپێدان داینابوو بۆ عێراق و دەرەئەنجامی چاوەڕوان كراو نەهێنێـتە دی، لەگەڵ ئەوەشدا كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوین بوونە هۆی ئەوەی گۆڕانكارییەكانی عێراق ببێتە كارەساتێكی گەورە. حەزی مانەوەی دەسەڵاتداران بوونە هۆی ئەوەی چەندین شتی نامۆ لەناو دۆخی نوێی عێراقدا سەر هەڵبدەن، بەتایبەتی لە دەیەی یەكەمداو ئەو قۆناغەش بە سێ تایبەتمەندی بناسرێتەوە:\n1-گەشەسەندن بە بێ خۆشگوزەرانی.\n2-ژیان بە بێ شكۆمەندیی.\n3-لیبراڵیەت بە بێ ئازادیی لە بواری ئابووریدا.\nبە هاندان و پشتیوانیكردنی هەندێك لە پسپۆڕانی (سندوقی دراوی نێو دەوڵەتی) ژمارەیەك لە وڵاتە عەرەبیەكان دەستیان كرد بە دابەشكردنی پشكی كۆمپانیا حكومیەكان ، بازرگانییان ئازاد كرد، وڵاتێكی وەكو میسریش كە بەدەست هەژارییەوە دەیناڵاند لەساڵی 2006 دا ڕێژەی فەرمانبەرانی لە (32%) وە دابەزاند (26%).\nهەرچەندە ئەم گۆڕانكارییانە كران و بووە هۆی گەشەكردنی ڕێژەیەكی دیاریكراو، بەڵام نەیتوانی وڵاتەكان لە دۆخی خراپی ئابووری دەربازبكات، بە پێی وتەی شارەزایان هەموو ئەو چاكسازییانە لەبەرژەوەندی ئەو كەسانە بوو كە لە دەسەڵاتەوە نزیك بوون.\nبۆ نموونە تەنها لە تونس بنەماڵەی بن عەلی (220) كۆمپانیایان هەبوو، كە خاوەنی (21%) كۆی داهاتی گشتی وڵاتەكە بوون بۆ ماوەی (10) ساڵ لە نێوان (2000 -2010)، ئەو زانیارییانە كاتێك بۆ خەڵك ئاشكرابوو كە شۆڕشی جەماوەری لەو وڵاتە لەكۆتایی ساڵی (2010)هەڵگیرسا و بەڵگەنامەكان كەوتنە بەردەست، هەروەها خۆ دزینەوەی ئەو كۆمپانیایانە لە باج كە (1.2)ملیار دۆلار بووە تەنها لە ماوەی (2002-2009) ، هەروەها حكومەت كار ئاسانی زۆری بۆ كردوون لە بارەی پرۆژە ئابووریەكانی بواری نەوت و گازی سروشتی و سیستەمی بانكی.\nلە ئێستادا ئابووری وڵاتە عەرەبیەكان متمانەی خۆیان لەدەست داوە لەبواری كاركردن لە خزمەتگوزاری كەرتی گشتی، خوێندن، تەندروستی، و چەندین بابەتی دیكە، ئەوەش بووەتە هۆی دروستكردنی ئاستەنگ بۆ چینی ناوەڕاستی كۆمەڵگە، كە بەشێوەیەكی گشتی لە كرێكارو جوتیارو فەرمانبەرانی ئاسایی وڵات پێكدێن و بە درێژایی مێژووش لە هەموو گۆڕانكارییەكاندا هەر ئەوانە بوونەتە قوربانی و زیانیان بەركەوتووە. بە پێی ڕاپۆرتی نەتەوە یەكگرتوەكان لە سەرەتای ساڵی (2010 ) وە نزیكەی (40.3 ) ملیۆن هاوڵاتی وڵاتانی عەرەب لە كەناری دۆخی هەژاریدا بوون .\nلە نێوان( 2000-2009 )سەر لەبەری پێوەرەكانی ژیان بۆ هاوڵاتیانی عەرەب گۆڕانی بەسەردا هاتوە، ئاستی هەردوو بواری تەندروستی و پەروەردە داڕماوە، ساڵی( 2000 ) لە میسر ئاستی هەژاری گەشتوەتە (16.7% )لە (2008 بەرزبووەتەوە بۆ (22% )، لە وڵاتی یەمەنیش لە (2005 ) دا (34 % )بوو بەڵام لە (2009) بەرزبوویەوە بۆ( 42.8%)، كاركردن لە كەرتی گشتی لە وڵاتانی عەرەبی كێشەی بۆ دروست بووە، كوالیتی ئیشەكان زۆر خراپ بوون، بەشێكی زۆری پرۆژەكان شكستیان هێناوە، ئاستی وازهێنان لە قوتابخانەو نەخوێندەواریی بە ڕادەی بەرچاو بەرزبوونەتەوە، ئەوەشی دەچووە خوێندن، بڕوانامەكانیان نەیاندەتوانی كار بۆ خاوەنەكانیان بدۆزنەوە، ژمارەی بێكاریی لەناو لاوان و دەرچووانی زانكۆ بە ڕێژەی بەرچاو بەرزبوونەوە، لە ماوەی تەنها (20 ساڵی پێوەریدا كە قوتابییەك بچێتە قوتابخانە تا لە زانكۆ دەردەچێت )، لە نێوان( 1998 تا 2008) رێژەی بێكارییی 25% زیادی كردووە.\nساڵی (2010 ) لاوەكان (10/1)، لە (دە )كەس (یەك)ێكیانی بێكاربوون، یان كارەكانیان لەدەست داوە، ئەم ڕێژەیەش لە هەموو جیهاندا وێنەی نەبووە، لە هەمان كاتدا ملیۆنەها هاووڵاتی وازیان لە كەرتی گشتی (حكومی) هێناوەو پەنایان بردووەتە بەر كەرتی تایبەت، لە بەرئەوەی حكومەتەكان مووچەیان كەمكردەوەو بەو كەمیشەوە مسۆگەریش نەبوو، بیمەكانی (كار)و (كۆمەڵایەتی) و (تەندروستی)یان ڕاگرت، تەنانەت دەستیان برد بۆ مووچەی (خانەنشین)ەكانیش. ساڵی( 2009) ئەو كەسانەی كاری جوتیارییان دەكرد لە وڵاتەكانی (جەزائیر، میسر، مەغریب و تونس) وازیان لە كاری حكومی هێنا ڕێژەیان (40%) بوو، بەڵام تەنها لە سوریا ئەو ڕێژەیە گەشتبووە (20%).\nئاڵوگۆڕەكە لەزۆربەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناویندا نەبووە هۆی (هێنانەدی ئازادیی سیاسی) بزووتنەوە ئۆپۆزسیۆنەكانی میسر و سوریا لە لایەن حكومەتەكانیانەوە سزادران و چەوسێنرانەوە، لەو ڕێگەیەشەوە هەرچی (كاری مەدەنی و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدنی) بوو پەكیان كەوت، هەر ئەوە ڕێخۆشكەر بوو بۆ سەرهەڵدانی زیاتری كاری خێرخوازیی ئیسلامی و رێكخراوە دینیەكان، بەتایبەتی لە بواری دەستگرۆیی كۆمەڵایەتی و كۆكردنەوەی لەناكاو ، كەمكردنەوەی هەژاریی، هاوكاریكردنی بچووك و چەندین شتی دیكە.\nئاڵوگۆڕەكان بۆ سەركردەو بڕیاربەدەستانی وڵاتانی عەرەبیش نەبووە هۆی بەهێزكردنی بیروبۆچوون و قەناعەتەكانیان، یان بتوانن پشتیوانی لە بازاڕ بكەن و نەهێڵن گەلەكانیان زیانی گەروەیان پێبگات، تەنها كاریان بۆ ئەوە دەكرد چۆن لە سەر كورسی دەسەڵات بمێننەوەو بەردەوام بن، هەموو ئەم هۆكارانە بوونە هۆی سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی.\nلە مانگی كانوونی یەكەمی (2010) دا دەرچوویەكی زانكۆ – محمد بوعزیزی- كاری دەستفرۆشی و عەرەبانەی دەكرد لەسەر شەقامەكانی پایەتەختی تونس، دوای ئەوەی هێزەكانی حكومەت سوكایەتییان پێكرد، ئاگری لە جەستەی خۆی بەردا، ئەوەش بووە هۆی ئەوەی ئاگری تووڕەیی جەماوەر بگرێـتەوەو دوای چەند مانگێك خەڵك بەلێشاو ڕژانە سەر شەقامەكان و لە هەموو لایەكەوە داوای یەكسانی و دادپەروەرییان دەكرد، هەر لەو ڕێگەیەوە كۆڵیان بەحكومەت و سیستەمەكەیان دا و گۆڕییان. ئیتر لەوساتەوە بەهاری عەرەبی وەك ئاگر لە پوش بەربدرێت بەشێكی زۆری وڵاتانی عەرەبی گرتەوە، هەرچەندە ژمارەیەك توێژەر و شرۆڤەكاری سیاسی پێیان وایە سەردەمی پێش (2011) یان لە دوای سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی زۆر باشتر بوو لەدوای گۆڕانكارییەكان، (جگە لە تونس).\nلە میسر كۆتایی بە حكومەتە هەڵبژێردراوەكەی مورسی هات، عبدالفتاح سیسی دیكتاتۆریان هێنایەوە، لە( 2013-2018) حكومەتی میسر (1500 )هاوڵاتی بێسەروشوێن كردووە، ساڵی( 2019)ش پەرلەمانی ئەو وڵاتە بڕیاری داوە كە بواری كاركردنی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی سنوردار بكات و ئازادییان كەمبكاتەوە .\nلە سوریا خراپترین ڕوویدا، ساڵی( 2011)لە سوریا ناڕەزایی سەرتاسەریی بۆ لابردنی بەشار ئەسەد هاتە كایەوە، لەبری ئەوەی بەدەست لەكاركێشانەوە وەڵامی خەڵكی خۆپیشاندەر بداتەوە، ئەسەد فەرمانی بە هێزەكانی كرد هێرش بكەنە سەر خۆپیشاندەران و بەوەش وڵات كەوتە نێو جەنگێكی خوێناویی و لەو پێناوەدا نزیكەی نیو ملیۆن مرۆڤ لەناوچوون، لە ئێستەشدا رژێمی ئەسەد پێی قایمترە لە ساڵانی پێشوو، هەزاران كەس لەناو زیندانەكاندا چاویان بە خۆر ناكەوێت، دەیان شارو شارۆچكەو گوند وێران بوون، دواجاریش ئەسەد چوویەوە ئەو شوێنانەی كە پێشتر ئۆپۆزسیۆنەكان لەدەستیان سەندبوویەوە، هەر لەناوخۆی ئەو وڵاتەدا زیاتر لە شەش ملیۆن هاوڵاتی وڵاتەكەی بێ جێگەو ڕێگەن و ئاوارەن و ناتوانن بگەڕێنەوە سەر ماڵ و حاڵ و گوزەرانی خۆیان.\nسیستەمی سیاسی هەردوو وڵاتی سعودیەو ئیماراتیش كە بەهاری عەرەبی نەچووەتە وڵاتەكانیان روبەڕوی ڕەخنە بوونەتەوە لەبەر ئەوەی دەستیان هەیە لە جەنگی ناوخۆیی یەمەندا، لەناوخۆی وڵاتەكەشیاندا دەستیان داوەتە گرتن و زیندانی كردنی ئەو كەسانەی كەڕەخنە لە سیاسەتی حكومەتەكانیان دەگرن ، بەتایبەتی لەناو تۆڕە كۆمەڵایەتیەكاندا، دیارترین نموونەش كە ڕووبەڕووی سعودیەكان بوویەوە كوشتنی رۆژنامەنوسی بەناوبانگ (جەمال خاشوقچی) لەناو سەفارەتی وڵاتەكەی خۆیان لەوڵاتی توركیا لە مانگی تشرینی یەكەمی 2018 دابوو.\nلە لوبنانیش هەرچەندە لەچاو وڵاتانی دیكەی عەرەبیدا بە بڵندگۆی ئازادی دادەنرێت، كەچی دەوڵەت دەستی ناوەتە بینی هاوڵاتیان و بە تەواوی ئازادییەكانی لێ سەندوونەتەوە. تەنها ل ساڵی( 2008) دا ( 38) كەس لێپێچینەوەی یاساییان لەگەڵ كراوە لەبەر ئەوەی چالاكیی دژە دەوڵەتیان هەبووە لە تۆڕە كۆمەڵایەتیەكاندا. زۆرینەی لێكۆڵینەوەكانیش لە لایەن دەزگای ئاسایشەوە كراوە نەك دادگا.\nبە پێی توێژینەوەیەك كە (Freedom House) ئەنجامیداوە دەركەوتووە لە (18) وڵاتی رۆژهەڵاتی ناوین دا ئازادی رۆژنامەوانی پاشەكشەی كردووە، هەر بە پێی توێژینەوە زانستیەكانی لایەنە فەرمیەكان وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوین و باكووری ئەفەریقا خراپترین رەوشی دیموكراسییان هەیە، ئازادیی و رۆشنبیری و بەشداری سیاسی بوونیان نیە.\nلەگەڵ لە ناوچوونی ئازادییە سیاسیەكاندا هەموو ئەو دەستكەوتانەی كە چەندین ساڵ بوو لەبواری گەشەپێداندا بەدەست هاتبوون لەناوچوون، راپۆرتی مافەكانی مرۆڤ و رۆژنامەوانی زۆرن كە لە لایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە دەرچوون و باس لەوە دەكەن لە ساڵی (2018) دا یەك لەسەر پێنجی دانیشتوانی وڵاتانی عەرەب كە دەكاتە نزیكەی ( 65 )ملیۆن كەس لەخوار هێڵی هەژارییەوەن، ئەڵبەتە ئەو ژمارەیە بە پێی پێوەری بانكی نێو دەوڵەتی دیاریكردووە، كە دەبێت هەموو هاوڵاتییەك رۆژانە (1.9) دۆلاری دەست بكەوێت ، بەو پێیە بێت یەك لەسەر سێی ئەو وڵاتانە لە حاڵەتی هەژاریدا ژیان بەسەر دەبەن.\nلە ڕاستیدا ئەو ناوچە عەربییانە لە نێوان( 2013-2015) هەژارترین ناوچە بوون لە هەموو جیهاندا، لە كۆی گشتی هەژاریی وڵاتانی عەرەب لە ڕێژەی (4% ) ەوە بەرز بووەتەوە بۆ (6.7%) بەڵام تەنها لە میسر( 28% )بووە لە( 2015 ) و ئێستەش بەرزبووەتەوە بۆ (33%)لەبەر ئەوەی ئاستی نرخی دراوی میسری (جونەیهـ) لە بەرامبەر دراوە جیهانیەكاندا نزمترین ئاستی بەخۆوە بینیەوو بووەتەهۆی كورتهێنان لە ساڵی (2016) دا.\nهەر لەو ساڵەدا( 2007) لە رۆژهەڵاتی ناوین و باكووری ئەفەریقا دا (15) ملیۆن منداڵ (نەچوون)ەتە قوتابخانە یان (واز)یان لە قوتابخانە هێناوە، خۆ ئەگەر سەرنجی یەكسانی و جێندەر بدەین هەست بەوە دەكەین كە ڕەوشەكە زۆر خراپە، بە پێی ئاماری ڕێكخراوەی نەتەوە یەكگرتوەكان (10) وڵاتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفەریقا لە ڕیزی هەرە وڵاتە خراپەكانی دونیان، لەوانەش (جەزائیر، میسر، ئێران، عێراق، ئەردەن، لوبنان ، مەغریب، سوریا، تونس و یەمەن)ن.\nبەڵام خراپترین پاشەكشە لە دوو وڵاتی سوریا و یەمەن هاتوونەتە پێش، لەبەر ئەوەی ئەو دوو وڵاتە خوێناویترین ناكۆكی تێكەوتووە، سوریا لە نێوان( 2012 -2017) دا (27 )پلە لەڕووی گەشەپێدانی مرۆییەوە دابەزیوە، یەمەنیش (20) پلە ، ئەمە لەكاتێكدا (85%)ی خەڵكی سوریاو (80% )ی یەمەن لەئاستی هەژاریدان، لەساڵی (2018)دا (10.5) ملیۆن خەڵك ئاسایشی خۆراكیان لە مەترسیدا بووە.\nدابەزینی ئابووری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفەریقا زۆر بەخراپی پاشەكشەی كردووە، نرخی نەوت ڕووی لەكزیی كردووە لەنێوان (2014-2016)دا، گەشەی ئابووری لەنێوان (2015-)2016 بەڕێژەی( 3.6%) بووە بەڵام لە( 2017 )دا دابەزیوە بۆ( 1.6% ) و لە (2018) دا خراپتر بووە هاتووە بۆ (1.3%)، یەكێكیش لەهۆكارەكانی ئەو پاشەكشەیە بریتی یە لە قەرزار بوونی بەشێك لەو وڵاتانە، هەر بۆ نموونە لە ئێستادا لوبنان( 153%) ی كۆی گشتی بودجەی ساڵانەكەی قەرزارە، ئەوەش لە ئاستی جیهاندا بە پلەی سێیەم دێت.\nئەم حاڵەتە بۆ وڵاتێكی وەكو سعودیەش هەروایە، لەبەر ئەوەی تا ئێستا (31) ملیار دۆلار قەرزار بووەو بۆیەكەمجار لە مێژووە ئەو وڵاتەدا بودجەی ساڵانەكەی كورتدەهێنێت، ئەوەش لەبەر دابەزینی نرخی نەوت بووە لەو ساڵانەدا. بەڵام بە پێچەوانەوە ئیماراتی عەرەبی لەڕێگەی چەند پلانێكی وردەوە خۆی لەو كێشانە دزیوەتەوەو ئابووریەكەی توشی كێشە نەبوەتەوە.\nئەو گەشەكردنە لاوەكی و كەمەی كە لەوڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفەریقادا هەیە شایانی ئەوەندە دڵخۆشی نین، چونكە پێداویستی هاوڵاتیەكانیان پڕناكەنەوە، تەنها لەو وڵاتانەدا نەبێت كەلە ڕێگەی نەوتەوە تا ڕادەیەكی باش نەیانهێشتووە زیانی قورس بەر هاوڵاتیانییان بكەوێت، لە نموونەی كوەیت، قەتەر، عومان، و ئیمارات و سعودیەش ئەمە سەرەڕای ئەوەی وەبەرهێنانی دەرەكی لەو وڵاتانەدا بەڕێژەی بەرچاو كزبوون. كە لە پێشوودا ئاستی وەبەرهێنانی جیهانی (10.8%) بووە بەڵام لە (2018 )دا دابەزیوە بۆ( 2.4% ) كە ئەوەش ڕێژەیەكی ئێجگار كەمە.\nیەكێكی دیكە لە كێشەكان، نەمانی متمانەی هاوڵاتیانی عەرەب و ناوچەكەیە بەحكومەتەكانیان ئەمە لەكاتێكدا لە ڕابوردوودا ڕێژەكە زۆر بەرزبووە، (بایۆمەتری عەرەبی) نموونەی شەش وڵاتی وەرگرتووە (جەزائیر، میسر، ئەردەن، لوبنان، مەغریب، تونس و فەلەستین) ، بە پێی ئەو ئامارە لە ساڵی(2011) دا ڕێژەی ئەو هاوڵاتیانەی متمانەیان بە حكومەتەكانیان بووە (60% )بوون، بەڵام لە ساڵی(2016) دا( 47% ) یان متمانەیان بە حكومەتەكانیان هەبووە.\nلە لایەكی دیكەوە( 60%) ی بەشداربووانی ئەو ڕاپرسییە متمانەیان بە سوپای وڵاتەكەیان نەماوە كە پارێزگارییان بكات، ئەمە لە كاتێكدا لە (2011) دا (49% )بووە ، پاشان بە پێی ڕاپرسییەكی (BBC) نیوەی ئەو كەسانەی بەشداریی ڕارسیەكەی ئەو پێگە ئەلیكترۆنییەیان كردووەو تەمەنیان لە نێوان( 18-29) ساڵیدایە حەزیان بەوە بووە كە نیشتیمانەكەیان بەجێ بهێڵن، هەمووشیان هۆكارەكەیان بۆ هەبوونی شەڕكردووە لەناوچەكەدا.\nلەگەڵ كاریگەرییە گەورەكانی بەهاری عەرەبی لە هەموو ڕووەكانەوە، ئەگەر بەراوردیان بكەین بەپێش ڕوودانی ئەو خۆپیشاندانانە، ئەوا جیاوازییەكی گەورەتر لەوانە ئەوەیە هیچ جۆرە چاكسازییەك (كەجێگەی ئاواتی هەموان بوو ، بەهاری عەرەبی لەپێناویدا ڕوویدا) ئەنجام نەدراوە.\nتا ئەم چركە ساتەش چالاكی سیاسی و رۆشنبیریی رۆژهەڵاتی ناوین و باكووری ئەفەریقا لەو بوارەدایە كە چۆن بتوانن خواستەكانی بەهاری عەرەبی بەدەست بهێنن، بەتایبەتی لەناو چینی تازە پێگەشتووان و لاواندا. بەڵام ئەوەی سەلمێنراوە ئەوەیە حكومەتەكان خۆیان نادەنە دەست خەڵك و تەسلیمی مەرگی خۆیان نابن.\nساڵی(2018) خۆپیشاندان لە(عێراق، ئەردەن، لوبنان، مەغریب، سودان و تونس) ڕویاندا، تەنها لە جەزائیر و سودان خۆپیشاندەران توانییان (عبدالعزیز بۆتەفلیقە) و (عومەر حەسەن بەشیر) یان ناچار بە دەستلەكار كێشانەوە كرد، لەگەڵ ئەوەشدا خۆپیشاندەران بەردەوام بوون لە خۆپیشاندانی ئاشتییانە، تەنانەت كاتێكیش حكومەت توندوتیژیی دەنواند ئەوان دەستیان لە ڕێبازیی ئاشتیانە هەڵنەدەگرت، خۆپیشاندەران داوای چاكسازیی و بەرقەراربوونی دیموكراسیەتیان دەكرد، ئەوەی ئەو دوو خۆپیشاندانەی لەوانی دیكە جیادەكردەوە بریتی بوو لە وەرگرتنی ئەزموون لە هەردوو وڵاتی میسر و سوریا.\nلە سودان خۆپیشاندەران داوای دەستاودەستی سیاسی و ڕادەستكردنی دەسەڵاتیان بە شێوەی ئاشتیانە دەكرد، ئەڵبەتە ئەمە لە دوای كارەساتەكەی مانگی حوزەیران و 17 ئابی ئەمساڵ كە بوونە هۆی كوژرانی (100)كەس و بریندار بوونی دەیان خۆپیشاندەری دیكە، بەڵام دواجار خۆپیشاندەران و حكومەتی نوێ گەشتنە ڕێكەوتنێكی نوێ بۆ ماوەی( 3) ساڵ و لەو ماوەیەدا بە هەردوو لایان كار بكەن بۆ دەستاودەستكردنی دەسەڵاتی سیاسی ئەو وڵاتە.


یونادم کەنا: پـێویستە لە دەستوری هەرێم "ئەی ڕەقیب" سروودی نیشتمانی نەبێت هەروەها ئاڵای ئێستای کوردستانیش بگۆڕدرێت\nیونادم یوسف کەنا سکرتێری گشتی بزوتنەوەی دیموکراتی ئاشوری هەروەها سەرۆکی لیستی ڕافیدەین لە پەرلەمانی عێراق\nیونادم یوسف کەنا سکرتێری گشتی بزوتنەوەی دیموکراتی ئاشوری و هەروەها سەرۆکی لیستی ڕافیدەین لە پەرلەمانی عێراق دەڵێت سروودی ئەی ڕەقیب نیمچە توندڕەویـیەکی نەتەوەیی تێدایە و پاشان ئیسلامیـیەکانیش دەڵێن "ئیلحادی" تێدایە، بۆیە دەبێت هەرێمی کوردستان سروودێکی دیکەی نیشتمانی هەبێت کە ڕەنگدانەوەی هەموو پـێکهاتەکانی هەرێم بێت، دەشڵێت" ئێمە دەوڵەتی مەدەنیمان دەوێت تەنانەت نە پارتی و نە یەکێتی و نەگۆڕان هیچیان نایانەوێت دەوڵەتی دینی دروست بکەن لە هەرێمی کوردستان.\n"ئەو مافانەی کە مسۆگەر کراوە لە دەستوری عێراقیدا دەبێت لە دەستوری هەرێمی کوردستانیشدا دیسانەوە بچەسپێت و باسبکرێتەوە"\nلەسەرەتای وتووێژەکەدا سکرتێری گشتی بزوتنەوەی دیموکراتی ئاشوری دەربارەی بۆچوونییان لەسەر پرسی دەستوری هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند " داخوازیەکانی ئێمە لەزۆر لەخاڵەکانی دەستوری عێراقیدا هاتوون و باس کراون، ئەو خاڵانەش دەبێت بچەسپێت لەناو دەستوری هەرێمی کوردستان چ لەلایەنی مەسەلەی مافەکان دەتوانم بڵێم نەتەوەیی بێت یان دینی بێت یان ڕۆشنبیری و زمانی و کەلەلتور بێت یان سیاسی بێت، ئەو مافانەی کە مسۆگەر کراوە لەلایەن پەرلەمانی بەغدادەوە دەبێت لە دەستوری هەرێمی کوردستانیشدا دیسانەوە بچەسپێت و باسبکرێتەوە، دواتر بەگشتی مەبدەئی شەراکەت-هاوبەشی و برایەتی و پێکەوە ژیان دەبێت بچەسپێت لەناو دەستور."\n"هەندێک بڕگە لە سرودی نیشتمانی ئێستای کوردستان هەیە کە من پێم قبوڵ نیە"\nیونادم یوسف کەنا ئەوەشی وت" بێجگە لە هەندێک مەسەلە هەن بۆنموونە لەگەڵ ڕێزم بۆ سروودی هەرێمی کوردستان لەوانەبێت برادەرانی ئیسلامیەکانیش پێی ڕازی نەبن چونکە بەڕای ئەوان کوفر دەکات بڕگەی "دینمان ئاینمان هەر کوردستان" واتە سرودی نیشتیمانی دەمارگیرییەکی نەتەوەیی تێدایە و ئیلحاد- بێباوەڕی تێدایە ئیسلامیەکان وادەزانن، من دەڵێم هەندێک دەقی تێدایە کە من پێم قبوڵ نییە دەڵێت "ئێمە ڕۆڵەی کەیخوسرەوین" کەیخوسرەوی فارس بوو، کورد نەبووە لەبەرئەوە دەبێت سروودێک بێت کە بگونجێت لەگەڵ هەموومان ڕەنگدانەوەی هەموو ئەو پێکهاتانەی هەرێمی کوردستان بێت هەروەها ئاڵای کوردستان دەبێت ئاڵایەک بێت بۆ هەموومان پێکەوە بێت."\n" نامانەوێت دەستورەکە توندڕەوی نەتەوەیی و دینی تێدابێت بەڵکو دەبێت مەدەنی بێت "\nکەنا جەختی لەوەشکردەوە" دەبێت ئاراستەی دەستوری هەرێمی کوردستان ئاراستەی دەمارگیری نەتەوەیی نەبێت، بەڵکو دەبێت ئاراستەیەکی نیشتیمانپەروەری بێت ئاراستەیەکی مەدەنی بێت من بەگشتی قسەدەکەم دواتر دادپەروەری بچەسپێت لەناو ئەو دەستورە، نامانەوێت دەستورەکە توندڕەوی نەتەوەیی و دینی تێدابێت بەڵکو دەبێت مەدەنی بێت، چونکە کێشەکە ئەوەیە ئەگەر بوترێت کوردستان واتە دەوڵەتێکی نەتەوەیی کوردی چۆن ئەمڕۆ ئیسرائیل کێشەیە و تاوانبارە سبەینێ و دوو سبەیش ئێمە تاوانبار دەبین ئەگەر دەوڵەتێکی نەتەوەیی دروست بکرێت واتە مانای ئەوەیە ئەوە خاکی کوردە و بێجگە لە کورد هیچ نییە ئەمەش کێشەیەکە دەبێت باسبکرێت."\n"پێویستە باس لە گۆڕینی ئاڵای ئێستای کوردستان بکرێت"\nیونادم یوسف کەنا باسی لەوەشکرد پێویستە ئاڵای ئێستای هەرێمی کوردستان بگۆڕێت، لەو ڕوەوە دەڵێت" جگە لە ئاڵا لەوانەیە ئاڵای کۆماری مەهاباد بێت بەڵام بەڕای من ئەوەش دەبێت باسبکرێت واتە ئاڵایەکی تایبەتی بە هەرێمی کوردستان هەبێت جگە لە ئاڵای نیشتیمانی بەڵام بۆ هەرێم ئیدارەیەکی تایبەتی بۆ ئەم میللەتانە دەبێت چۆن ئێمەی خەڵکی هەرێمی کوردستان لەگەڵ هەموو حیزبەکانی کوردستانیش وتیان ئاڵای عێراق ئاڵای (سەدام حسێن)ە و قبوڵی ناکەین هەتا ئەو ئاڵایە گۆڕا ئینجا هەرێمی کوردستان وەکو ئاڵا قبوڵی کرد کە بۆچوونی هەرێمیشی تێدابوو ئێستاش دەبێت ئاڵای کوردستان ئاڵایەکی وابێت دەربڕی هەموو پێکهاتەکانی بێت، لە هەرێمی کوردستان چ ئاڵا بێت چ سروودی نیشتیمانی بێت دەبێت دەربڕی پێکەوەژیانی خەڵکی هەرێم بێت و دەربڕی ئەو هەموو ئەو پێکهاتانە بێت ئینجا بەزۆری ئەمانە هەر نەتەوەیین، نەتەوەی کوردین ڕیزمان هەیە بۆ نەتەوەی کوردی بمێنێتەوە بەڵام دەبێت وابکرێت کە دەربڕی هەموومان بێت."\n"بێگومان ئێمە نەتەوەی کورد نیین"\nواتە ئێوە وەک مەسیحییەکان خۆتان بە کورد نازانن؟ لە وەڵامدا یونادم یوسف کەنا وتی" بێگومان نەتەوەی کورد نیین و زمان و مێژوو و دینی خۆمانمان هەیە کە ئەمانە هەموو مقەوماتی نەتەوەیەکە بەڵام ئێمە خەڵکی یەک نیشتیمانین، خەڵکی نیشتیمانی کوردستانین بەڵام کورد نیین، ئەم نیشتمانە کوردی تێدایە، تورکمان و عەرەبیشی تێدایە بێگومان زۆرینە کوردن لەوانەیە زیاتر 90% ی بێت لە هەرێمی کوردستان بەڵام ئەو نەتەوانەی تریش هەیە، هەر بۆ نمونە ئەمڕۆ ڕۆمانیا نزیکەی 20 نەتەوەی بچوکی تێدایە خۆ ناڵێن ئەوانە نەتەوەی ڕۆمانیاین بەڵکو دەوترێت خەڵکی ڕۆمانیان."\n"ئەمڕۆ نەتەوەی گەورە کە حیزبێکی گەورەیە لە شوێنێکدا پارتی بێت یان یەکێتی بێت دەتوانێت کورسی مەسیحییەکان بۆخۆی بباتەوە ئەوکاتە نابێتە نوێنەری ئێمە "\nبەڵام خۆ ئێوە ڕێژەی لە 11% تان بۆ دیاریکراوە لە هەرێی کوردستان کە هەم لە پەرلەمان وە هەم لە حکومەت بەشدارن؟\nیونادم یوسف کەنا لەوەڵامدا وتی" ئەو مەسەلەیە زۆرباشە وەکو ژمارە بەڵام ئەوەی باش نییە لەهەڵبژاردنی ساڵی 1992 ڕێزگیرا لە ئیرادەی خەڵک کە نوێنەری خۆی هەڵبژێرێت ئەمڕۆ ئەوە نەماوە خەڵکی ئێمە نوێنەری خۆیان هەڵنابژێرن ئەمڕۆ نەتەوەی گەورە کە حیزبێکی گەورەیە لە شوێنێکدا پارتی بێت یان یەکێتی بێت دەتوانێت کورسیەکە بۆخۆی بباتەوە یەکێک لە دڵسۆزانی حیزبی خۆی فەرز دەکات لەناو میللەتی ئێمە ئەوکاتە نابێتە نوێنەری میللەت لەناو حکومەت دەبێتە نوێنەری پارتی لەناو میللەتی ئێمە واتە ئێستا واکراوە چوار ئەندام بەپشتیوانی برادەرانی پارتی هاتونەتە پەرلەمان یەک کەس هاتووە بەدەنگی خۆمان."\n"بەڕاشکاوی لەگەڵ پارتی و یەکێتی و گۆڕان قسەمان کردووە... کە پێکهاتەکان وەک ئێستا کە ڕەنگی سیاسی ستەمکار بوو واتە نە ڕێز ماوە بۆ نەتەوەکە و نە بۆ ئیرادەی ئەو خەڵکە بەڵکو نوێنەری خۆیان فەرز دەکەن بەزۆرینە."\nکەنا زیاتر لەسەر نوێنەرایەتی ئێستای مەسیحییەکان لە پەرلەمانی هەرێم و حکومەتی هەرێم قسەی کرد و وتی" ئێمە ئەو ڕۆژە ئاهەنگی سەری ساڵمانکرد 35 هەزار کەس لە گۆڕەپانی ئاهەنگەکەمان بوو خەڵکی تر پانزە بۆ بیست کەس بوون لە بارەگای خۆیان ئەمڕۆ ئەو پانزە بیست کەسە چوار پەرلەمانتاری هەیە بەڵام ئێمە یەک پەرلەمانتارمان هەیە ئەو 35 هەزارەی ئێستا بەڕاشکاوی لەگەڵ برادەرانی پارتی قسەمانکردووە و لەگەڵ یەکێتی و گۆڕان قسەمان کردووە دەبێت ئەو یاسایە بگۆڕێت چۆن لە ئێران و لە ئۆردن و لە دنیا پێکهاتە خۆی نوێنەری خۆی هەڵبژێت\nپێکهاتە ڕەنگێکی نەتەوەییە یان ڕەنگێکی دینیە یان ڕەنگێکی سیاسیە کە ڕەنگی سیاسی ستەمکار بوو واتە نە ڕێز ماوە بۆ نەتەوەکە و نە بۆ ئیرادەی ئەو خەڵکە بەڵکو نوێنەری خۆیان فەرز دەکەن بەزۆرینە."\n"ئێستا پارتی چوار نوێنەری لە ئێمە هەیە بەڵام ئێمە یەک نوێنەرمان هەیە لەخۆمان!"\nسکرتێری گشتی بزوتنەوەی دیموکراتی ئاشوری لەسەر دابەش بوونی ڕێژەی پێکهاتەکان دواو و دەڵێت" پێنج کەس لە میللەتی کلد و ئاشوری و یەک ئەرمەنی و پێنج تورکمان، ڕۆژێک ئێمە چوارکورسیمان هەبوو برادەرانی پارتی یەک کورسیان هەبوو ئەمڕۆ پارتی چواری هەیە ئێمە یەکمان هەیە چونکە یاسا گۆڕا و میللەتی زۆرینە دەتوانێت دەنگ بدات هەرکەسێکی بیەوێت ئەو دەباتە پەرلەمان ئیتر نوێنەری میللەت بێت یان نوێنەری میللەت نەبێت گرنگ ئەوەیە حیزبی گەورە لێی ڕازی بێت تەواو بڕایەوە، ئەوکاتە نوێنەرایەتی ئەو میللەتە ناکات بەڵکو نوێنەرایەتی ئەو حیزبە دەکات."\n"زۆر خاڵمان هەیە کە باس بکرێت... لەوانەیە لەم ڕۆژانەدا کۆبونەوەیەک بکەین "\nلە وەڵامی ئەو پرسیارەی خاڵی سوری ئێوە وەک مەسیحییەکان چیە کە دەتانەوێت لە دەستوردا بچەسپێت؟ وەڵامەکەی یونادم یوسف کەنا بەمجۆرەبوو " زۆر خاڵمان هەیە ئێمە وەکو حیزبەکانی هەرێمی کوردستان لەوانەیە لەم ڕۆژانە کۆبوونەیەک بکەین، زۆر خاڵمان هەیە کە باسدەکرێت بەوردی بەڵام من بەگشتی قسەمکرد کە دادپەروەری بچەسپێت لەو هەرێمە و مافەکانی ئەو میللەتانە ڕەچاوبکرێت، زەمانەتی بدرێتێ، ئەو مەسەلانەی کە قبوڵکراون لەدەستوری عێراق لەماددەی (2) و (3) و (4) دواتر ماددەی (49) باسی نوێنەرایەتیمان لەپەرلەمان و باسی باری کەسێتیمان و باسی مافی ئیداری و سیاسی و ئەو شتانە دەبێت ئەو شتانەی میللەتان لەناو دەستوردا زەمانەت بکرێت ئەوکاتە ئێمە ڕازی دەبیین لەو دەستورەی کە مافی ئێمە ڕەچاو بکات و بپارێزێت."\n"ئێمە دەوڵەتی مەدەنیمان دەوێت تەنانەت نە پارتی و نە یەکێتی و نەگۆڕان هیچیان نایانەوێت دەوڵەتی دینی دروست بکەن لە هەرێمی کوردستان "\nلە وەڵامی ئەو پرسیارەی ئایا بۆچونتان چیە ئەگەر ئاینی زۆرینە (ئیسلام) بکرێتە سەرچاوەی سەرەکی داڕشتنی یاساکان یا یەکێک لە سەرچاوەکان؟\nیونادم یوسف کەنا بەمجۆرە وەڵامی دا و دەڵێت" ئەگەر ئێمە دەوڵەتی مەدەنیمان بیەوێت ئەوە ناکرێت مافی دینەکانی تر پێشێل بکرێت ڕاستە لە بەغدادیش وتراوە بەڵام ناڵێت ئاینی ئیسلام سەرچاوەیەکی سەرەکیە بەڵکو دەڵێت "المصدر الاساسی للتشریع" واتە یەکێک لە سەرچاوەکانی یاسادانانە نەک هەموو شتێکە بێگومان هیچ کێشەیەکمان نییە لەگەڵ ئەوە بەڵام ئەگەر بڵێت " المصدر الاساسی" واتە تەواو دەوڵەتێکی دیینیە نەک دەوڵەتێکی مەدەنییە، باوەڕناکەم، هیچ حیزبێک لەو حیزبە گەورانەی هەرێمی کوردستان نە پارتی و نە یەکێتی و نەگۆڕان هیچیان بەرەو دەوڵەتی دینی نیین بەڵکو هەرهەموویان بەرەو نیشتیمانپەروەرییە بەرەو دیموکراسیەتە و بەرەو ئازادی و ئەو شتانە و بەرەو فرەییە واتە هیچ کامیان نایانەوێت دەوڵەتی دینی دروست بکەن لە هەرێمی کوردستان."\nواتە ئێوە پێتان وایە سێ لایەنە سەرەکیەکەش بەوە ڕازی نابن دین ببێتە سەرچاوەی سەرەکی لەدەستور ئایا گفتوگۆتان لەوبارەیەوە لەگەڵدا کردون یا ئەوە چۆن دەزانن؟\nیونادم یوسف کەنا لە وەڵامدا وتی" باوەڕ ناکەم ئەو کێشەیە بێتە پێش واتە دڵنیایین، ئەو حیزبانە ئاراستەیان دەوڵەتی مەدەنییە نەک دەوڵەتی دینی لەوانەیە هەندێک نەتەوەیی بن، وە ئەو نەتەوەییەش دەبێت چارەسەربکرێت لە بەرژەوەندی کورد و هەموومانە لە بەرژەوەندی هەرێمە لەناو دنیای ئەمڕۆی فرەیی بوون و دنیای دیموکراسیەت و مافی مرۆڤ، واتە توندڕەوی نەتەوەییش نەمێنێت."\nدەقی وتووێژەکەی ژیار محەمەد لەگەڵ یونادم یوسف کەنا Jun 3-021


رۆژە رەشەكان….سەلام مارف – Denegkan\nرۆژە رەشەكان….سەلام مارف\nbyسه‌لام\tSeptember 14, 2008\tگشتی\nبەبیانوى ئیعترافەكانى عادل باخەوان\nچاوپێكەوتنەكەى “عادل باخەوان” لە ژمارە (48)ى رۆژنامەى ئاڵادا بۆ من جێگاى سەرنج بوو، نەك لەبەر ئەوەى كە پێموابێت چاوپێكەوتنێكى زانستى كاراكتەرێكى بوارى زانستى كۆمەڵناسى بێت، بەڵكو لەوێدا دانپیانانى كەسێك لە كەسە پلە چلو پەنجاكانى بزووتنەوەیەكى روو لەدواى كوردستانم بینى كە كەم تا زۆر بۆ من جێگاى سەرنج بوو.\nرۆژگارێك كەسێك دێتو لەناو چیرۆكە دروستكراوەكانیدا، چیرۆكى “نامەى كچێكى كۆمۆنیست بۆ عادل باخەوان” بڵاودەكاتەوەو هەر ئەو كاتیش زۆر بە پشت ئەستورییەوە باس لەوە دەكات كە ئەمە چیرۆكێكى راستەقینەیەو لە بنەڕەتدا ئەمە نامەى كچێكە بۆ جەنابى عادل باخەوان. ئەو كاتەى كە جەنابى باخەوان لەناو ئاپۆڕەى جەماوەرەكەیدا لە هۆڵەكانى كوردستاندا چیرۆكەكەى دەخوێندەوە، بۆ من ئەوە جێگاى پرسیار بوو كە دەبێت ئەم شەوە سورانە لە كوآ رویان دابێت. چونكە لە بنەڕەتدا ئەو جۆرە سێكسە مێگەلییەى كە ئەو باسى دەكرد، دەمێكە سەردەمى بەسەرچووەو تەنیا دەتوانرێت لە لاپەڕەكانى مێژوو، یان لە تێوژینەوەكانى مۆرگانو ئەنگلس یان لەگێڕانەوەكانى ویل دورانت دا یان لەناو بەشێك لەو خێڵانەدا باو بوبێت كە هێشتا پێیان نەناوەتە ناو شارستانێتییەوە (نازانم ئێستا باخەوانى خوێندكارى بوارى كۆمەڵناسى لەمە تێدەگات یان ناچارم زیاتر لەبارەیەوە بنووسم).\nئەو كات بۆ ئێمە جێگاى پرسیار بوو كە ئەو كەسە كێیەو بەو جۆرە لەم دونیا لێواولێوە لە خەڵك پەناى بردوەتە بەر جەنابى باخەوان، زۆر هەوڵمان دا ئەو كەسە بناسین، بەڵام جەنابى باخەوان لەسلێمانى دەیوت ئەو كچە لە هەولێرەو لە هەولێریش دەیوت لە سلێمانییە. بەڵام زوو ئامانجى دروستكردنى ئەو چیرۆكەم بۆ روون بوەوە، چونكە من دووراو دوور جەنابى باخەوان لە رووى حاڵەتە نێرجسییەكەوە دەناسم، دەزانم كە ئەو هێشتا مراهیق بووەو تینوى ناو دەركردنو دەركەوتن بووە بەهەر نرخێك، حەتمەن لەناو شەپۆلێك لە نەخوێندەوارو كەسانێكدا كە هەرگیز پرسیارییان لەوەى كە دەوتراو لەوەى پێیان لەبەر دەكرا نەدەكرد، ناو دەركردنى باخەوان ئاسان بوو. ئاسان بوو لەو لایەنەوە كە نەوەیەك لە گەنج شوێن بزووتنەوەى ئیسلامى كەوتوبوون كە هەرگیزو لەهیچ كاتێكدا پرسیاریان لە هیچ شتێك نەدەكردو كەرەستەیەكى باش بوون بۆ دروستكردنى بآ دەنگىو گەمژەیى بیركردنەوەو سیاسەتو وتنەوە توتی ئاساكان. مەخابن ناودەركردنى ئەو سنورى هەبوو، چونكە هەر ئەوانەى گوێیان بۆ دەگرت دواتر زانیان چ قارەمانێكەو بە چ سەرشۆڕییەك ریزەكانیان بەجێدێڵێتو قوباد واتەنى دەگەڕێتەوە بەردەم ئەو جەلادانەى كە هاوڕێكانیانى كەولأ دەكرد.\nئەم حیكایەتى شەوە سورانە وەك هەر حیكایەتێكى پیرێژنانەى تر لەگەلأ تەپو تۆزى رووداوەكاندا چوونو شوێنەوارییان بەشوێن خۆیاندا بەجێنەهێشت، ئەم حیكایەتەش بوونە بەشێك لە ئەدەبیاتى ئەو سەردەمەى كە دەتوانین بڵێین لۆژیكى گەمژەیى جێگاى بیركردنەوەى لۆژیكى عەقڵانەو لێوردبوونەوەیان گرتبووەوە، (وەنەبێت ئێستایش ئەم دۆخە زۆر بەقوڵى گۆڕابێت). بەڵام كاتێك چاوپێكەوتنەكەى جەنابى باخەوانم بینىو بەتایبەت ئەو كلكە وەڵامەى كە لەبارەى حیكایەتى شەوە سورەكانەوە هەڵیبەستبوو بۆ من جێگاى رامانو راوەستان بوو. نازانم لەكاتى وەڵامدانەوەى ئەو پرسیارەدا باخەوان چەندە عارەقى كردوەتەوەو چۆن خۆى لەو ئیحراجییە دەربازكردووە كە كاكى ئامادەكەرى دیدارەكە بەهۆى ئەو پرسیارەوە بۆى دروست كرووە، بەڵام دەزانم كە چۆن دەیەوێت سەرپێییانە بەسەر ئەو پرسیارەدا گوزەر بكاتو چۆن “بە روویەكى پێست قایمیەوە” دەڵێت ” چیرۆكى شەوەسوورەكان… بەشێك بوون لەو چەكە سیاسیانەى ئێمە بەكارمان دەهێنا.. من ئەكتەرێكى سیاسیم كۆمەڵێك خەون و ئامانجم هەیە هەمووشتێك دەكەیت لەپێناو گەیشتن بەئامانج ” كەواتە باخەوان بەو جۆرە پآ لەسەر راستییەك دادەگرێت كە ئەو چیرۆكانە هەڵبەستراوى خۆى بوونو لەپێناو ئامانجێكى سیاسیدا دروست كراون. ئەم دانیاپیانانە بۆ خۆى جێگاى ستایشن، بەڵام ئەمە باخەوان دەخاتە بەردەم چەندان پرسیارەوە، یەكەمین پرسیاریش ئەوەیە كە ئێستا چۆن پەشێمانى لەبەردەم ئەو كەسانەدا دەردەبڕێت كە خۆىو بزووتنەوەكەى مێژووییەكەیان لە لەكەداركردنیاندا هەیە، خۆ ئەگەر زیاتر بڕۆین، ئەو چۆن پەشێمانى خۆى لەبەردەم ئەو كەسانەدا دەردەبڕێت كە بەهۆى جۆرە بوختانێكى ترى لەوشێوەو ، بەزۆریش سیاسى، فتوا دەدرانو تیرۆر دەكران (تیرۆركردنى فەرهاد فەرەج وەك نمونە).\nمن دەزانم كە باخەوان ئێستا دەیەوێت وەك پیاوى ناو كێڵگەكانى زانست دەربكەوێت، وەك بڵێیت كەسەكان خۆیان جۆرى دەركەوتنی خۆیان دیارى دەكەن، ئەویش دەزانم كە ئەو هەرگیز پیاوى كاراى ناو سیاسەت نەبووە، لەوانەیە لەباشترین حاڵەتدا ئەو مەقاشێك بووبێت بەدەست ئەو سیاسیانەوە كە ئێستایش بەهەمان بیركردنەوە “كۆنەكان!”ى باخەوانەوە كار دەكەنو پێیان وایە دونیا لەشەوە سورەكاندایە.\nبەهەرحالأ، دەبێت ئەوەیش بڵێم كە ئەم نوسینە لەوانەیە پێویستى نەكردایە، بەڵام لەبەر ئەوەى كە بوێرىو جەرائەتم لە باخەوان (و بەدڵنیشەوە هاوشێوەكانی باخەوان) نەبینى، بوێرییەك كە كە هانى بدات داواى لێبوردن لەو كەسانە بكات كە بوختانیان بۆ هەڵدەبەستو بوێرییەك بۆ داواى لێبوردن لەو مونافیقییەى لەگەلأ هاوڕێیەتى ئەو كچەى كە ناسینێكى سەرپێیانەى (خوشكانە!) نامەیەكى دروستكراوو چیرۆكێكى لەو جۆرە پڕ نێرجسىو مراهیقانەى لێ دروست دەكرێت. دەبوایە باخەوان بە جەرائەتەوە داواى لێبوردنەى بكردایە، ئەمە تەنیا بوعدێكى شەریفانەى نییە، بەڵكو بوعدێكى یاساییشى هەیە.\nئەم لومپنییە لە سیاسەتو راگەیاندن بەتەنیا بەرۆكى باخەوان وەك تاكە كەسێك ناگرێتەوە، بەڵكو باخەوان نمونەیەكى قوربانیكراوى ئەو شێوازەیە كە بزووتنەوە ئیسلامییەكان، بەپلەیەكى زۆرتر لەچاو بزووتنەوەكانى، تر بە (پاكو پیسیانەوە) بۆ هێنانەدى دنیایەكى رەشتر دەستیان بۆ بردووە. ئەگەرچى ئێستا راگەیاندنى ئیسلامى كڕیارێكى وەهاى نییە، بەڵام لەگەلأ ئەمەیشدا دەبێت ئەوە بڵێین ئەوەى باخەوان كردوویەتى، بەشێك بووە لەو سیاسەتەى كە ئەدەبیاتى ئیسلامى وەك جۆرێك لە ئەدەبیاتى باوى ئەمڕۆى دنیاى سیاسەت دەستى بۆ دەباتو چەندانو چەندان حیكایەتى لەو جۆرە دروست دەكەنو خۆیشیان بە شەریفى مەككە ناگۆڕنەوە. دەزانم باخەوان لە كۆمەڵناسییەوە وا فێر بووە كە بڵێت هەموو شتێك بۆ گەیشتن بە ئامانج رەوایە، دەڵێم لەكۆمەڵناسییەوە ناڵێم لە بیرى سیاسییەوە، چونكە باخەوان ئێستا پێى خۆش نییە كە وەك كەسێكى سیاسى ئاماژەى بۆ بكرێت، لەكاتى چاوپێكەوتنەكەیشدا ئەو واتەنى ” لەم چركەیەدا ئەكتەرێكى سیاسى” نییە، بەڵكو ئەكتەرێكى زانستییە (ماشاالله) نیازیشم نییە لێرەدا حیكایەتى ئامانجو وەسیلەى ماكیافیلیى بیر كەس بخەمەوە. خۆش لەوەدایە كە باخەوان لە فەڕەنسایش فێر نەبووە كۆمەڵناسى چییەو سیاسەت چییە، شتێك فێر نەبووە كە ئەگەر منداڵێك بەگوێگریش داخل كرابێت دواى یەك دوو سالأ تێیدەگات، ئەو هێشتا بەهەمان لۆژیكى كارەكتەرە سیاسییەكان وەڵام دەداتەوەو تەنانەت ئەوەندە سود لە شێوازى سیاسیى وەردەگرێت كە دەیەوێت مەسەلەكە لاى كاكى ئامادەكەرى چاوپێكەوتنەكە كەم نرخ بكاتەوەو پێى دەڵێت ” واباشترە بچیتە سەر مەسەلە جدیەكانى ئێستا” وەك بڵێت قسەكردن لەبابەتێكى لەو جۆرە كارێكى سەرپێیانە لاوەكىو زیادە بێت. باخەوان لەوە تێناگات، یان تێیان نەگەیاندووە، یان خۆى گێلدەكات، كە بۆ زانستێكى وەك زانستى كۆمەڵناسى هیچ شتێك لاوەكىو ناجدى نییە، بەتایبەت شتێكیش كە بووبێتە دیاردە.\nئامانجى ئەم نوسینەى من ئەوە نییە بڵێم كە شەوە سورەكان رویانداوە یان نە، هەرگیز، چونكە بەدواداچوونى ئەو بابەتە لەمڕۆدا كارێكى گەمژەییە، گەمژەییە بە قەدەر باڵاى ئەو گەمژەییەى كە كراوە، بەڵكو دەمەوێت لە دانپیانانێكەوە ئەوە بڵێم كە راگەیاندن لە كوردستاندا چۆن كارى كردووەو شەڕى ئایدیۆلۆژى تا چ ئاستێك لەگەمژەیى هاتۆتە خوارەوە. دەبێت بە نەوەیەك بڵێم كە چۆن ئەوانەى دامو دەزگاكانى راگەیانیان بەدەستەوە بووە، جا چ میدیاكان بێت یان مزگەوتەكان، بەخراپترین شێوە كارییان لەسەر گەیاندنى درۆ لەجێى راستىو كاریان لەسەر گەمژەیى لەجێى هوشیاركردنەوە كردووە. دەمەوێت ئەوە بڵێم كە چۆن راگەیاندنى رابردووى هێزە رەشەكان ئەوەندە پڕە لە شەرمەزارى كە تەنانەت خۆیشیان ناتوانن چاوپۆشى لێبكەن، شەرمەزارییەك مەگەر ئادەمى بآ روو، ئادەمى دوور لەهەر جۆرە ئاكارێك بتوانێت خۆى لێبدزێتەوە. عادل باخەوانیش بەشێكە لەو گەمژەییە، بەڵكو لەو مێژووەدا رۆڵێكى باشى هەبووە، چونكە ئەو یەكێك بووە لە رۆشنبیرە موسڵمانە دیارەكان! ئەو رۆشنبیرەى كە شەرمى لە هۆنینەوەى درۆو بوختان نەكردووەتەوەو ئێستایش پێى وایە قسەكردن لەبابەتێكى لەو جۆرە كارێكى سەرپێىو ناجدییە. ئەم جۆرە لە شێوازى راگەیاندن، شێوازى بڵاوكردنەوەو نوسین ئێستایش درێژەى هەیە، بۆیە دەبێت بە خراپترین شێوە ریسوا بكرێتو رەد بكرێتەوەو واى لىَ بكرێت كە كەس نەتوانێت بە ئاسانى دەستى بۆ بباتەوە، دەكرێت لەم لایەنەوە سود لە چۆمسكى وەربگرین، ئەمەیش لەپێناو هیچ نا، بەڵكو تەنیا لەپێناو پاراستنى كەرامەتى مرۆڤ دا چونكە مرۆڤ گەورەترین سەرمایەیە كە دەبێت بپارێزرێت.\nPrevious 11 سبتەمبەر.. دەرهاوێشت و كاردانەوەكان..\nNext خه‌بات له ئاڵمانیا و ئه‌سپانیا


بريتانيا ئوميد دو چشت كرد له سه‌ركه‌فتن پارتى له هه‌ڵوژاردنه‌يل هه‌رێم\nشه‌فه‌ق نيوز/ جون ويلكس باڵيۆز بريتانى له عراق، ئوميد ئه‌وه ده‌رخست ك سه‌ركه‌فتن پارت ديموكرات كوردستان له پله‌ى يه‌كه‌م له هه‌ڵوژاردنه‌يل په‌رله‌مانى له هه‌رێم كوردستان هووكاريگ بدێ له پيشكه‌فتن هه‌رێم و بته‌وكردن بنه‌مايه‌يل ديموكراسى له‌تى.\nنويسينگه‌ى ره‌سانن سه‌رۆك پارت ديموكرات كوردستان له به‌ياننامه‌يگ وت: مه‌سعود بارزانى له هه‌وارگه‌ى سه‌ڵاحه‌دين چه‌وێ كه‌فته‌سه ويلكس و شانده ياوه‌ره‌گه‌ى و له‌و ديداره باڵيۆز بريتانى پيرووزبايى سه‌ركه‌فتن پرووسه‌ى هه‌ڵوژاردن و سه‌ركه‌فتن كوتله‌ى پارت ديموكرات كوردستان له بارزانى كردگه.\nبه‌ياننامه‌گه يه‌يش ده‌رخست ك باليۆز بريتانى ئوميد ئه‌وه‌يش كردگه سه‌ركه‌فتن پارتى هووكاريگ بدێ ئه‌را پيشخستن هه‌رێم كوردستان و بتوكردن بنه‌مايه‌يل ديموكراسى و ئاماژه وه‌يه‌يش كردگه ك وڵاته‌گه‌يشى مه‌يل په‌ره‌داين وه په‌يوه‌نديه‌يل ديرێد له بوار ئابوورى و روێ وه‌ڕوێ بوينه‌وه‌ى گه‌ناته‌كارى و تيرۆر.