مافه‌كانی مرۆڤ و خوێندنه‌وه‌یه‌كی نوێ: 2011\nارسال شده توسط amrojane در ۹:۴۳ هیچ نظری موجود نیست:\n"هه‌ڤاڵانم بزانن، رۆژێك دادێ كه خه‌ڵكی له ژێر پۆستاڵی ئاسنینی سته‌مدا رزگارییان بێت ..." ئه‌م وته‌یه‌ی "مارتین لۆتێر كینگ"، بێ‌دڕدۆنگی ده‌مانهه‌ژێنێ‌و ده‌مانباته‌وه لانكه‌ی پڕ له تراژدیای مێژوو و كاره‌ساته قه‌ره‌بوونه‌كراوه‌كان له پانتایی جوغرافیا جۆراوجۆره‌كانی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تیدا. به‌قووڵی بیرنه‌كردنه‌وه‌و پشتگوێ‌خستنی ئه‌م حه‌كایه‌ته نه‌بڕاوانه‌و زه‌مه‌نه تاریكه‌كانه‌ی مرۆڤ، بێ‌گومان ئه‌گه‌ری دووپاتبوونه‌وه‌یان له داهاتووی ژیاری مرۆڤایه‌تیدا هه‌یه. له شۆڕشی ئیسپارتاكوسه‌وه بگره هه‌تا شۆڕشی تێكنۆلۆژی كه به وته‌ی تافلره‌كان به دوای شۆڕشی وه‌رزێری‌و پیشه‌سازیدا، گه‌وره‌ترین رۆڵیان به‌سه‌ر مێژوویی مرۆڤایه‌تی هه‌بووه، ژیاری مرۆڤ نغرۆی ئاسته‌نگی به‌رده‌م مانه‌وه‌و پاراستنی كه‌رامه‌ت‌و به‌هاكانی مرۆڤایه‌تی بووه. بێ‌گومان سه‌رتاپای مێژوو، ئه‌م ئاریشه‌و كێشه‌گه‌له‌ی به‌رده‌م گه‌شه‌و په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی به ته‌واوی بنه‌بڕ نه‌كردووه‌و بێ‌چاره‌سه‌ر ماونه‌ته‌وه. هه‌نووكه‌ش كۆمه‌ڵگای مرۆیی له به‌ربه‌یانی هه‌زاره‌ی سێهه‌مدا، خولیای ئاسووده‌یی‌و به‌خته‌وه‌رییه. به‌خته‌وه‌ری‌و ئاسووده‌یی به واتای باڵاترین سه‌رمایه‌ی مرۆڤایه‌تی واته له زه‌مه‌نه سوواو‌و رووخێنه‌ره‌كان تێپه‌ڕبوون، بۆ هه‌نگاونان به‌ره‌و ته‌بایی‌و ئاشتی نێوان مرۆڤه‌كان‌و كاڵبوونه‌وه‌ی سیمای ئایدۆلۆژییه‌كان.\nرووخان‌و تێكشكانی شان‌و شكۆی پووشاڵیی دیكتاتۆره‌كان، جێژن‌و شادییه‌كی زۆری به دواوه‌یه‌و كاتێ په‌یكه‌ری دیكتاتۆری به ده‌ستی نه‌وه‌یه‌كی ئازادیخوازه‌وه وردوخاش ئه‌بێت، شادی سه‌رانسه‌ری وڵات‌و نیشتمان داده‌گه‌رێ. نه‌وه‌یه‌ك له ژێر سته‌م‌و بێدادی دیكتاتۆرییدا، به خوێنی خۆی داری ئازادی هێناوه‌ته‌به‌ر هه‌تا ترووسكاییه‌ك رووناكی‌و خۆری ئازادی بدات له سیمای رووشاو‌و دیكتاتۆرلێداروی مێژووه‌كه‌یه‌وه. ره‌وڕه‌وه‌ی مێژوو به دوای رووخان‌و له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی یه‌ك له دوای یه‌كی ده‌سه‌ڵاته ملهوڕ‌و سه‌ره‌ڕۆكانی مێژوو، هه‌نووكه‌ش له هه‌ر چوار قوژبنی جیهانه‌وه، به‌رخۆدانه ئازادیخواز‌و مافخوازییه‌كان له پێناو گه‌یشتن به ئه‌له‌ندی ئازادی‌و خولیای ئاسووده‌یی‌و به‌خته‌وه‌ریی به‌رده‌وامن‌و مێژوو به هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیه‌وه به خێرایی تێپه‌ڕ ده‌بێ. هه‌ر وه‌ك ئه‌ره‌ستوو ده‌ڵێ: ... رووخانی دیكتاتۆره‌كان، ئه‌توانن ببنه‌وه دیكتاتۆری..."، ئه‌وه‌ش مێژوو سه‌لماندوویه‌تی‌و به‌رده‌وام دووپات بۆته‌وه. كاتێك ده‌سه‌ڵاتێك هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌و قه‌ڵافه‌تی دیكتاتۆری به هێزی جه‌ماوه‌ری تێكشكاوه، زۆر گرووپ‌و تاقم به نه‌مانی سیستمه دیكتاتۆرییه‌كان، ده‌روازه‌ی به‌دیكتاتۆربوونیان بۆ ئاوه‌ڵا ده‌بێته‌وه‌و ده‌بنه‌وه دیكتاتۆری نوێی مێژوو بۆ سه‌ر كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی، به‌ڵام كێ هه‌یه چاوه‌ڕوانیی ئه‌وه بكات خه‌ونی به‌هاری ئازادی، ماته‌مینی خه‌زانی لێ بنیشێ و نه‌وه‌كانی پاش شۆڕش به‌رده‌وام سه‌ركوێر بكات. به‌ڵام ئه‌وه خولیای مرۆڤه كه بۆ گه‌یشتن به ئازادی به‌رده‌وامن‌و هه‌میشه له رێگای گه‌یشتن به ئازادییه‌كانیان بێ وچان خه‌بات ده‌كه‌ن‌و پڵینگئاسا به‌گژ سامی دیكتاتۆریدا ده‌چنه‌وه‌و فه‌سڵێكی نوێ له خه‌بات‌و تێكۆشان ده‌خه‌نه‌وه رێ. له كاتێكدا كه پرۆسه‌ی به‌جیهانیبوون‌و گوتاری مۆدێڕنیته به خێراییه‌كی زۆره‌وه هه‌موو كۆمه‌ڵگای جیهانی ده‌ته‌نێته‌وه‌و به كه‌ڵكوه‌رگرتن له ئامرازه‌كانی پێوه‌ندییه گشتییه‌كان كاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌موو بیاڤه گشتیی‌و تاكه‌سییه‌كانی جڤات داده‌نێت، دێموكراسی‌و به‌ها مرۆییه‌كان وه‌كوو پرسێكی جیهانی‌و بزووتنه‌وه‌یه‌كی سه‌رتاپاگیر خۆیان نواند‌و دێموكراسی له ئاستی سیاسی‌و كۆمه‌لایه‌تیدا گه‌یشته ته‌شقی خۆی به چه‌شنێك كه ده‌توانین بڵێین هه‌نووكه سیستمه ئیدۆلۆژییه ره‌گداكوتاوه‌كان‌و رێژیمه‌كانیان كه بێ‌سڵكردنه‌وه له رێگای هێژموونییه‌كی سته‌مكارانه‌وه، ده‌ست له هه‌موو بیاڤه سیاسی ـ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی جڤات وه‌رده‌ده‌ن، له كۆمه‌ڵگای ئه‌مڕۆی جیهانیدا له لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه جێگای متمانه نین‌و ره‌واییان نه‌ماوه‌و به مه‌به‌ستی هه‌رچی زیاتر به‌رینتركردنه‌وه‌ی سیستمی كۆنترۆڵ‌و چاوه‌دێری به‌سه‌ر جڤاتدا، هه‌موو ئامرازه‌كانی راگه‌یه‌نه گشتییه‌كان‌و سیستمی داگیر ده‌كه‌ن‌و له رێڕه‌وی هه‌ڵته‌كاندنی دامه‌زراوه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی هه‌ناوی كۆمه‌ڵگاوه، بێ هیچ چه‌شنه به‌ربه‌ست‌و له‌مپه‌رێكی ئه‌وتۆ، له سه‌ره‌وه‌ڕا خۆیان به‌سه‌ر هه‌موو بیاڤه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی خواره‌وه‌دا، ده‌سه‌پێنن.\nپرۆسه‌ی دیمۆكراسی‌و سه‌رهه‌ڵدانی كۆمه‌ڵگای دێموكراتیك، له مێژووی مرۆڤایه‌تیی‌دا رێگایه‌كی ئه‌سته‌م‌و دژواری به‌خۆیه‌وه بینیوه‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سه‌رده‌مه مێژووییه‌كان كه هه‌ر له سه‌رده‌می یونانی كه‌وناراوه بگره هه‌تا ئه‌وڕۆكه مرۆڤ به دوای خولیاو و ئاواته‌كانی‌و به‌خته‌وه‌ریی مرۆڤایه‌تیدا بووه. خه‌ونی به‌دیهاتنی ئاواته‌كانی مرۆڤ و چۆنیه‌تی به ئاكام گه‌یشتنی پرۆسه‌ی دێموكراسی‌و جێگیربوونی سیستمێكی دێموكراتیك، به‌رده‌وام له ململانێ له‌گه‌ڵ سیستمه سه‌ره‌ڕۆكانی مێژوودا بووه. به‌ڵام بێ دڕدۆنگی ده‌توانین بڵێن دێموكراسی وه‌كوو تاقانه سیستمێكی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی ناودێر بكه‌ین كه له ره‌وڕه‌وه‌ی مێژوودا سه‌ركه‌وتنێكی زۆری به‌ده‌ست هێناوه‌و توانیویه‌تی توخمه سه‌ره‌كییه‌كانی به‌ها‌و كه‌رامه‌تی مرۆڤ له بواری ئازادی، دادپه‌روه‌ریی‌و یه‌كسانیی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و وه‌ڵامده‌ربوونی ده‌سه‌ڵات به‌رامبه‌ر به ویست‌و داخوازییه‌كانی خه‌ڵك به شێوه‌یه‌كی رێژه‌یی بپارێزێ. هه‌نووكه له ئاستی جیهانیدا كه‌متر لایه‌ن‌و كه‌سێك هه‌یه كه بانگه‌شه‌ی دێموكراسی نه‌كات‌و خۆی به نوێنه‌ری راسته‌قینه‌ی دێموكراسی نه‌زانێ‌و كه‌متر رێژمێك هه‌یه كه به هۆی بوونی نێوه‌رۆكێكی نادێموكراتیك‌و فاشیستانه بانگه‌شه‌ی خه‌ڵكسالاری نه‌كات. ته‌نانه‌ت هیچ كه‌سێك له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌دا په‌یدا نابێ كه پشتیوانیی له دیكتاتۆر بكات‌و شانازی پێوه بكات.\nئێمه ده‌توانین دێموكراسی به دوو فاكته‌ری گرینگ وه‌كوو سیستمێكی سه‌ركه‌وتوو له جیهانی ئه‌وڕكه‌دا و پارێزه‌ری مافه‌كانی مرۆڤ، ناودێر بكه‌ین:\nیه‌كه‌م: دێموكراسی وه‌كوو سیستمێك ته‌نیا مۆدێلێكی جیهانییه كه ره‌وتێكی دینامیكی‌و به‌رده‌وامی به گه‌شه‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵ‌و رێكخستنی كۆمه‌ڵ له هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا داوه‌و توانیوه وه‌كوو سامانێكی مه‌زنی مرۆڤایه‌تی له نێو دڵی رێژیمه دیكتاتۆر‌و سه‌ره‌رۆكاندا ده‌ربكه‌وێت‌و بنه‌ما‌و بنه‌واشه‌كانی به‌جیهانی بن‌و وه‌كوو بزووتنه‌وه‌یه‌كی سه‌رتاپاگیر هه‌موو كون‌و قوژبنه‌كانی جیهان بگرێته‌وه.\nدووهه‌م: دێموكراسی له رێگای دامه‌زراوه‌و پره‌نسیپه مرۆڤته‌وه‌ره‌كانیدا باشترین سیستمی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه كه داكۆكی له مافه‌كانی تاك له جڤاتدا ده‌كات‌و توانیویه له ره‌وتی مێژوودا خاوه‌نی مه‌زنترین میراتی لێبوورده‌یی بێت.\nهه‌روه‌كوو جان لاك ده‌ڵێت: "ره‌زامه‌ندی خه‌ڵك له شكڵگرتن‌و مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدا رۆڵ ده‌بینێ"، ده‌توانین بڵێین كه دێموكراسی ته‌نیا مۆدێلێكی ده‌سه‌ڵات له رێكخستن‌و دامه‌زراوه‌كردنی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی جڤاكدا‌و شیاوی به‌جیهانیكردنی پرنسیپه ئه‌خلاقییه دێموكراتیكه‌كاندایه. به‌شداربوونی خه‌ڵك له ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر خۆیاندا به دێموكراسی ده‌ناسرێ. دێموكراسی له‌گه‌ڵ ئازادی و مافی مرۆڤ پێوه‌ندییه‌كی لێكدانه‌بڕاوی هه‌یه. "ده‌سه‌ڵات" به مانای قودره‌ت له ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵناسیی سیاسییه‌وه وه‌ك"ده‌وڵه‌ت" و "حكومه‌ت" یان "سوڵته" به‌كار ده‌بردرێ. "ده‌وڵه‌ت" ده‌سه‌ڵاتێكی دانراوه‌ی گشتی و نوێنه‌ری خه‌ڵكی وڵات به‌ئه‌ژمار دێت. له‌و روانگه‌وه به‌ڕێوه‌به‌ریی و پارێزگاری له وڵات و مافی هاووڵاتییان‌و ده‌سته‌به‌ركردنی ویست‌و داخوازییه‌كانی شارۆڤه‌ندان، ئه‌ركی سیستمی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌وڵه‌ته. بۆیه به‌و ده‌ره‌نجامه ده‌گه‌ین كه دابینبوونی پێداویستییه مادی‌و مه‌عنه‌وییه‌كانی مرۆڤ‌و هاوئاراسته له‌گه‌ڵ واقعییه‌ته دینامیكییه‌كانی كۆمه‌ڵگا له سیستمێكی كراوه وه‌كوو سیستمی دێموكراسیدا، مرۆڤ ده‌گاته ئاستێك له یاسامه‌ندی‌و یاسا سه‌روه‌ری كه تێیدا كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی جێگیر ده‌بێت‌و تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا به شێوه‌یه‌كی ئاوه‌زمه‌ندانه له چوارچێوی ئۆرگانیزمێكی كراوه‌دا به‌ر به توندوتیژی له هه‌موو بیاڤه‌كانی كۆمه‌ڵگا ده‌گرن.\nجاڕنامه‌ی گه‌ردوونیی مافه‌كانی مرۆڤ زایه‌ڵه‌ی ته‌ناهیی‌و ئازادیی مرۆڤایه‌تی\nمێژووی مرۆڤایه‌تی به مه‌به‌ستی پاراستن‌و رێزگرتن له كه‌رامه‌ت‌و به‌ها مرۆیی‌و سرووشتییه‌كان، له‌پانتایی جوغرافیا جۆربه‌جۆره‌كانی جیهاندا به‌ره‌وپێش چووه‌و گه‌شه‌سه‌ندنی مرۆڤ‌و مرۆڤایه‌تی لێ‌كه‌وتۆته‌وه. سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشه مه‌زنه‌كانی مێژوو له پێناوی ئازادیی مرۆڤ‌و نه‌هێشتنی سیستمی چه‌وسانه‌وه‌ی مرۆڤ به ده‌ستی مرۆڤ بووه. به تێپه‌ڕبوونی كات‌و پێشكه‌وتنه به‌رچاوه‌كانی مرۆڤایه‌تی له به‌ستێنه جۆراوجۆره‌كاندا، كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی وه‌رچه‌رخانێكی مه‌زنی به‌خۆوه بینی. ئاگاییه كۆمه‌ڵایه‌تی‌و ئافراندنی هزره مرۆڤانییه‌كان په‌ره‌یان سه‌ند. گه‌ڕان به دوای ناخ‌و ده‌روونی مرۆڤ‌و هه‌نووكه‌ش له هه‌زاره‌ی سێهه‌م دا‌و رۆچوون بۆ نێو پرۆسه‌ی به‌جیهانیبوون‌و تێَكچڕژاوی جیهان له گوندێكی چووكه‌دا، بۆته هۆی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی مرۆڤ‌و مرۆڤایه‌تی له‌گه‌ڵ دنیایه‌كی ئاڵۆز دا. له په‌ڕانپه‌ڕی ئه‌م جیهانه دا به هه‌مان راده كه مه‌سه‌له‌كانی پێوه‌ندیدار به مرۆڤه‌وه جیهانی ده‌بن، به هه‌مان راده‌ش به‌هاو پره‌نسیپه‌كانی مافی مرۆڤیش به‌جیهانی ده‌بن.\nدوای ئه‌و هه‌موو ماڵوێرانی‌و قات‌و قڕی‌و كوشت‌و كوشتاره‌ی كه به هۆی شه‌ڕی یه‌كه‌م‌و دووهه‌می جیهانی‌یه‌وه، هه‌موو جیهانی گرته‌وه، رێكخراوی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان له ژێر گوشاری بیروڕای گشتی خه‌ڵكی جیهاندا، له 10ی دێسامبری 1948 (19ی سه‌رماوه‌زی 1327ی هه‌تاوی)دا، جاڕنامه‌ی گه‌ردوونیی مافه‌كانی مرۆڤی بڵاوكرده‌وه كه له پێشه‌كییه‌ك‌و 30 به‌ند پێكهاتبوو. جاڕنامه‌ی گه‌ردوونی مافه‌كانی مرۆڤ، بانگه‌شه‌یه‌ك بۆ ئازادییه بنه‌ڕه‌تییه‌كانی مرۆڤ و ئارمانجێكی هاوبه‌شی جیهانی بۆ ئازادی، ئاشتی، ته‌ناهیی‌و یه‌كسانی له پێناو به‌رگریكردن له خوێنڕێژی‌و قات‌و قڕییه مرۆڤانییه‌كان بوو. پاش ده‌یان ساڵ تێپه‌ڕبوون له په‌سندكردنی جاڕنامه‌ی جیهانیی مافی مرۆڤ، بۆ به فه‌رمی ناسینی ئابڕوو و كه‌رامه‌تی زاتیی هه‌موو ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی‌و مافی وه‌كوو یه‌ك‌و حاشا لـێ‌نه‌كراوی مرۆڤه‌كان، هه‌نووكه‌ش وه‌به‌رچاونه‌گرتن‌و سووكایه‌تیكردن به مافه‌كانی مرۆڤ، له هه‌ر چوار قوژبنی جیهانه‌وه به‌رده‌وامه‌و سیاسه‌تی جیهانی له رووبه‌ڕوو بوونه‌وه له‌گه‌ڵ قه‌یرانی شه‌ڕ، نائه‌منی، داته‌پینی ئابووری، پێشێلكاری مافی كه‌مینه نه‌ته‌وه‌كان، مافه‌كانی مرۆڤ، تیرۆریزم، پیسبوونی ژینگه، سه‌ره‌ڕۆیی‌و دیكتاتۆری، ره‌گه‌زپه‌رستی‌و شۆڤینزم‌و ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ی كه مرۆڤ به ده‌ستی مرۆڤ ده‌چه‌وسێته‌وه، له ته‌نگه‌ژه‌یه‌كی قووڵدایه.\nئه‌م به‌یاننامه‌یه له‌سه‌ر بنه‌مای یاسای بنه‌ڕه‌تیی فه‌ڕانسه و پاشان راگه‌یاندراوی سه‌ربه‌خۆیی ئه‌مریكا، داڕێژرا. وه‌ك له پێشه‌كییه‌كه‌یدا هاتووه كه "له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه دانپێدانانی سه‌ربه‌رزی ره‌گداكوتاو و مافی پایه‌دار‌و وه‌كیه‌كی هه‌موو ئه‌ندامانی خێزانی مرۆڤایه‌تی بناغه‌ی ئازادی‌و داد‌و ئاشتییه له جیهاندا. له به‌ر ئه‌وه‌ی پشتگوێ خستنی مافی مرۆڤ‌و ڕێزنه‌گرتنی بوونه‌ته هۆكاری هۆڤانه‌ی وا كه ئازاری ویژدانی مرۆڤی داوه ...، له به‌ر ئه‌وه‌ی پێویسته مافی مرۆڤ به بنه‌مای قانوون بپارێزرێ، تاكوو مرۆڤ ناچار نه‌كرێ وه‌ك دوایین داڵده په‌نا بباته به‌ر یاخیبوون دژی زۆرداری‌و چه‌وسانه‌وه...، له‌به‌رئه‌وه‌ی پێویسته گه‌شه‌كردنی پێوه‌ندی دۆستانه‌ی نێوان نه‌ته‌وه‌كان یارمه‌تی بدرێ... " پیشانده‌ری ئه‌وه‌یه كه ئه‌م جاڕنامه‌یه، راگه‌یاندراوێكی سه‌رتاپاگیر(جهانشمول)و بانگه‌شه‌یه‌كه بۆ رێزگرتن له مافه سروشتی‌و بنه‌ڕه‌تییه‌كان.\nمافه‌كانی مرۆڤ له واتا مرۆییه‌كانه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرێ‌و ده‌وڵه‌ت یان لایه‌نێكی تایبه‌ت ناتوانێ مافی مرۆڤ به دڵخوازی خۆی راڤه‌ی بكا، به‌ڵكوو ته‌نیا ده‌توانن بوونیان بسه‌لمێنن. چوونكه باوه‌ڕهێنان به مافه‌كانی مرۆڤ، باوه‌ڕهێنان به پێكه‌وه‌هه‌ڵكردن‌و ئاشتی‌و ته‌ناهیی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تییه. به واتایه‌كی ساده، ئه‌وڕۆكه مافه‌كانی مرۆڤ له ته‌واوی ژیار‌و كولتووره جیهانییه‌كاندا پێگه‌یه‌كی تایبه‌تی هه‌یه.\nله سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا تێكنۆلۆژیی جه‌نگ به ملیۆنان كه‌سی به كوشتندا، جه‌نگی ئایدۆلۆژییه‌كان به هاوكاریی تێكنۆلۆژیی كوشتار گه‌یشته ئه‌وپه‌ڕی خۆی. له رۆژهه‌ڵات‌و رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست بونیانه‌كانی كۆمه‌ڵگای نه‌ریتی‌و دواكه‌وتوو وه‌كوو خۆیان مانه‌وه، به‌ڵام مۆدێڕنیزاسیۆن به خێرایی كه‌وته خزمه‌تی عه‌قڵیه‌تی دواكه‌وتوو و ئه‌مه‌ش سه‌ره‌ڕۆیی‌و دیكتاتۆریی گه‌یانده ته‌شقی خۆی.\nگه‌لانی ئه‌م ناوچه‌یه مێژوویه‌كی تاڵ‌و سوێرییان چه‌شتووه‌و سه‌ربوورده‌ی ژیانی ئه‌م نیشتمانه له جیهاندا پڕ له جه‌ور‌و سته‌م‌و به‌دوور له هه‌رچه‌شنه به‌زه‌یی‌و مرۆڤایه‌تی بووه. وه‌كوو بڵێی دیكتاتۆرلێدراوی‌و چه‌وسانه‌وه به به‌ژن‌و باڵای ئه‌م سه‌رزه‌وینه‌دا بڕاوه. به‌رده‌وام یاسای دیكتاتۆره‌كان له سه‌ر مرۆڤی ئه‌م ناوچه‌یه تاقی كراونه‌ته‌وه‌و بوونه‌ته كۆیله‌و دیلی ژێر چه‌پۆكی ملهوڕ‌و دیكتاتۆره‌كانی مێژوو. ره‌نگه مێژووی رۆژهه‌ڵات به لانكه‌ی ژیار‌و شارستانیه‌تی مرۆڤ دابنێین‌و به‌ر له یونانی كه‌ونارا مرۆڤی ئه‌م ناوچه‌یه ژیانی به‌كۆمه‌ڵیان پێكه‌وه نا، به‌ڵام هه‌نووكه‌ش ئازادی‌و گه‌یشتن به به‌ها مرۆڤانییه‌كان بۆته خولیا‌و ئاواته سه‌ركوێركراوه‌كانی خه‌ڵكانی ئه‌و ناوچه‌یه‌و قوربانی توتالیتاریزمی سیستمه سیاسییه‌كانی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناڤینن.\nكاتێك له پرۆسه‌ی مۆدێڕنیته‌دا گوتاری ناسیونالیزم سه‌ری هه‌ڵدا و نه‌ته‌وه وه‌كوو بنه‌ما و ژێرخانی گرنگترین سترووكتووری گوتاری سیاسی سه‌رده‌می نوێ (ده‌وڵه‌ت) هاته‌كایه‌وه، ده‌سه‌ڵاته سونه‌تییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناڤین تووشی قه‌یران بوون و له رووبه‌رووبوونه‌وه له‌گه‌ڵ رۆژئاوادا گیرۆده‌ی گۆڕانێكی به‌په‌له و ناهاوسه‌نگ هاتن كه دواهاته‌كانی له شێوازی په‌ره‌نه‌سه‌ندوویی، شه‌ڕ، نائه‌منی و سه‌ره‌ڕۆیی (استبداد)دا خوی نواند. پرۆژه‌ی (هاووڵاتیسازی) واته "نه‌ته‌وه‌سازی" له رۆژهه‌ڵاتی ناڤیندا به‌شێكه له تراژیدیای سه‌ده‌ی بیسته‌م و به پێچه‌وانه‌ی رۆژئاوا كه له‌و پرۆسه‌یه‌دا هایدپارك، په‌یكه‌ری ئازادی و شه‌قامی خاوه‌ن ده‌نگ سه‌ریان هه‌ڵدا، له ئاكامی ئه‌و پرۆژه‌یه‌دا له رۆژهه‌ڵاتی‌ناڤین، به‌ندیخانه و په‌یكه‌ری دیكتاتۆره‌كان و هه‌روه‌ها كاره‌ساتی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه سه‌ریان به‌رزكرده‌وه. گرینگی ژیۆپۆلتیك‌و ژیۆئیستراتێژیكی ئه‌م ناوچه‌یه‌و بوونی وه‌ك ناوچه‌یه‌كی فره‌كولتووری‌و فره نه‌ته‌وه‌یی‌و فره‌ئایینی راستییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ـ سیاسی حاشاهه‌ڵنه‌گره كه ئه‌وڕۆكه ئاخێوی نێو كۆڕ‌و كۆمه‌ڵه سیاسی‌و بیاڤه باسهه‌ڵگره‌كانی هاوكێشه سیاسییه نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌و ئاسۆی گۆڕانكارییه‌كانی له چاره‌سه‌ركردنی حقووقی ئه‌و كێشه‌و ئاڵۆزییانه‌یه. بوونی ده‌سه‌ڵاته دیكتاتۆر‌و دواكه‌وتووه‌كان‌و له‌به‌رچاونه‌گرتنی مافه بنه‌ڕه‌تییه‌كانی مرۆڤ‌و هه‌روه‌ها بوونی كولتوورێكی چه‌قبه‌ستوو له‌م ناوچه‌یه‌دا له لایه‌كه‌وه‌و له لایه‌كی دیكه‌وه كه‌وتنه نێو گێژاوی به‌رژه‌وه‌ندیی زلهێزه‌كان له ره‌وتی مێژوودا، ئه‌م ناوچه‌یه له گه‌یشتن به دێموكراسی‌و دابینبوونی مافه بنه‌ڕه‌تییه‌كانی مرۆڤ دوا خستووه. هه‌ندێ له وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناڤین هێشتا خاوه‌نی رێژیمی دیكتاتۆرن و بڕێكیش ئه‌م قۆناخه‌یان تێپه‌ڕاندوه و قۆناخی "سه‌پاندنی یاسا دێموكراتیكه‌كان له یاسای بنه‌ڕه‌تی" ئه‌و وڵاتانه‌دا ده‌ست پێ‌كردوه. به‌ڵام نه‌بوونی كولتورێكی سیاسی دێموكراتیك له رۆژهه‌ڵاتی ناڤیندایه، قۆناخی چوون به‌ره‌و "سه‌قامگیركردنی دێموكراسی" له‌گه‌ڵ ئۆرگان و یاسا دێموكراتیكه‌كاندا، درێژخایه‌ن‌و پرۆسه‌كه‌ی زۆر دوا خستووه.\nله‌م هه‌زاره‌یه‌دا كه به سه‌رده‌می تێكنۆلۆژیی و گۆڕانكارییه خێراكان به‌ناوبانگه‌و گوندی جیهانی له نێو تۆڕه جیهانییه‌كانی ئێنترنێت، ته‌له‌ڤیزیۆندا خۆی ده‌نوێنێ‌و سنووره سیاسییه‌كانی كه‌مڕه‌نگ كردۆته‌وه، له‌م هه‌زاره‌یه‌دا كه هه‌موو گرووپ‌و رێكخراوێكی نێونه‌ته‌وه‌یی خۆیان به پارێزه‌ری مافی مرۆڤ ده‌زانن‌و بانگه‌شه‌ی ئاشتیی و هێمنایه‌تی بۆ جیهانییان ده‌كه‌ن، كه‌چی ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت كۆمه‌ڵگای جیهانیی گیرۆده‌ی قه‌یرانێكی قووڵی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه.\nله نێو گۆڕه‌پانی گۆڕانكارییه جیهانییه‌كان‌و رۆژهه‌ڵاتی ناڤیندا، به وته‌ی به‌ختیار عه‌لی "كورده‌كان مێژوویه‌كی پڕ تراژدیكیان هه‌یه كه له تێگه‌یشتنی مرۆڤ تێپه‌ڕ بووه‌و بۆته ئه‌فسانه‌و ئوستووره‌كان". نه‌ته‌وه‌ی ئێمه شه‌وگارێكی ته‌نیایی‌و سه‌ختی به دیار زستانی تاریك‌و ئه‌سته‌م رۆژ كردۆته‌وه، دانبه‌خۆداگرتن‌و دواجار پشوودرێژی، مرۆڤی ئێمه‌یان له هه‌رێمی رق‌و تووڕه‌یی‌و هه‌ڵخزان به‌ره‌و توندوتیژی‌و ئاژاوه‌نانه‌وه رزگار كردووه به‌ڵام پاش ده‌رچوونی جاڕنامه‌ی گه‌ردوونی مافه‌كانی مرۆڤ، هێشتا له ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست‌و به به‌رچاوی هه‌موو جیهانه‌وه، مافه‌كانی مرۆڤ به توندی پێشێل ئه‌كرێت، كه‌چی بێده‌نگی لێ ده‌كه‌ن‌و كوێرو كه‌ڕ بوون له به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌موو تراژدیایه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كدا. تراژدیایه‌ك كه به درێژایی مێژوو نه‌وه‌یه‌ك ئه‌ینووسێته‌وه‌و خۆی ئه‌خواته‌وه‌و له پێناو ترووسكاییه‌ك ئازادی خوێنی له‌به‌ر ده‌چۆڕێ. سه‌رمایه‌یه‌ك كه ده‌سكه‌وتی ئارمانجی سیاسی‌و به‌شداریی سیاسیی نه‌ته‌وه‌یه‌ك له گۆڕه‌پانی سیاسیدایه، سامانی نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه به‌رهه‌می خه‌باتێكی ره‌وایه‌و به درێژایی مێژوو هه‌تا ئه‌مڕۆ درێژه به خه‌بات ده‌دات‌و سه‌رده‌می جیهانیبوونی مافه‌كانی مرۆڤ‌و دێموكراسی بێده‌نگی به‌رامبه‌ر ده‌نوێنێ. مێژووی تراژیكی كورد‌و حه‌كایه‌ته‌كانی وه‌ك "دڕنده‌و یاخی" بێته به‌رچاو، به‌خشه‌نده‌یی‌و مێرخاسی‌و جوامێری به‌شێك بووه له بیرو ئه‌ندیشه‌كانی كه به‌خشه‌نده‌یی‌و جوامێریی كورد‌و شه‌یداییان پێواوه. بزووتنه‌وه‌ی شوناسخوازیی كورد خوڵقێنه‌ری توندوتیژی نیه‌و نه‌بووه، به‌ڵكوو شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ توندوتیژییه، ره‌هایی‌و رزگاریی له ده‌ست تووڕه‌یی‌و رق‌و هه‌ڵچوونه، ده‌ربازبوون له دیلییه‌تی‌و گه‌یشتن به حه‌قیقه‌ت‌و به‌هادان به كه‌رامه‌تی مرۆڤی كورده.\nنه‌ته‌وه‌یی كورد له لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی باڵاده‌سته‌وه، له هه‌ر چوار به‌شی كوردستاندا (ئێران، توركیه، سوریه، عێراق)، رووبه‌ڕووی توندوتیژییه‌كی به‌رفراوان بۆته‌وه كه پێشێلكاریی مافه‌كانی مرۆڤی كورد به درێژایی سه‌ده‌ی بیسته‌م، گه‌یشته ئه‌وپه‌ڕی خۆی و به درێژایی مێژووی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م‌و بیسته‌م، سه‌ده‌ی گۆڕانكارییه مه‌زنه‌كانی له ئاستی جیهانیدا، نه‌ته‌وه‌ی كورد له لایه‌ن ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه تازه به ده‌سه‌ڵاتگه‌یشتووه‌كانه‌وه كه‌وته به‌ر شاڵاوی سه‌ركوت‌و ئاسمیلاسیۆنی فه‌رهه‌نگی ـ كۆمه‌ڵایه‌تی و ژینۆسایده‌وه كه به هه‌زاران كورد كوژران‌و به هه‌زاران كه‌س ئێعدام‌و به هه‌زاران ماڵباتی كوردی ده‌ربه‌ده‌ر كران. له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو ماڵوێرانی‌و كوشتاره‌ی خه‌ڵكی كورد، ده‌سه‌ڵاتدارانی زاڵ، كۆمه‌ڵگای كوردستانیان له هه‌موو بیاڤه‌كانی (بنه‌ماڵه، كۆمه‌ڵگا، سیستمی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی)دا تووشی قه‌یرانێكی ده‌ست‌وپێ گیر كرد‌و هه‌نووكه‌ش ئاسه‌واره‌كانی به‌سه‌ر نه‌وه‌كانه‌وه دیاره‌و بزاڤه سیاسییه‌كانی كوردیش له هه‌ناوی ئه‌م هه‌موو سته‌مه‌دا سه‌ریان هه‌ڵدا‌و درێژه به‌خه‌بات ده‌ده‌ن.\n"تاكه‌كان ده‌ژین‌و ده‌مرن، ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه جڤاته. ئه‌وه‌ی بۆ تاك له‌م هاتن‌و چوونه‌دا ده‌مێنێته‌وه بریتییه له ژیان، ژیانێكی چاك‌و مانادار‌و هه‌بوونی ویژدانێكی ته‌ندرووست، راستگۆیی له‌گه‌ڵ جڤات، گوتنی حه‌قیقه‌ت تا ئه‌و شوێنه‌ی كه شیاوه‌و عه‌قڵ‌و توانایی عه‌قڵ رێگا ده‌دات". هیوا به داهاتوو، به‌رده‌وامی‌و نه‌دۆڕاندی ئیراده، ژیاندۆستی‌و مرۆڤ دۆستی له تایبه‌تمه‌ندییه به‌رزه‌كان كه ئێمه ده‌خاته‌وه بیری مرۆڤبوونی خۆمانه‌وه. بۆیه به چاوكراوه‌یی‌و به‌رچاو روونییه‌وه له ئاسۆ بڕوانین هه‌تا زانست‌و ماریفه‌ت بكه‌ینه هه‌گبه‌ی داهاتوومان. به وته‌ی مارتین لوتێركینگ" ... تاریكی به تاریكی له ناو ناچێ، ته‌نیا رووناكییه كه تاریكی ده‌تارێنێ‌و كۆتایی پێ دێنێ".\nئه‌گه‌ر ئێمه ئه‌وڕۆ گوتاره سیاسی‌و فه‌رهه‌نگییه‌كانمان به‌ره‌و زه‌مه‌نی كه‌مڕه‌نگی ئیدئۆلۆژییه‌كان‌و تۆخبوونه‌وه‌ی سیمای مرۆڤایه‌تی ده‌چین، له‌بیرمان نه‌چێ كه له سه‌ده‌ی زستانی ته‌م گرتووداین‌و هه‌ر زه‌مه‌نێك ره‌نگه بكه‌وێنه به‌ر هه‌ره‌سی توندوتیژی‌و ترازان له هێڵی به‌خشه‌نده‌یی. بێگومان ئه‌مه تێڕوانینێكه بۆ هه‌ڵه‌كانی مرۆڤ له مێژووی مرۆڤایه‌تی‌و ده‌روویه‌ك به‌ره‌و كاڵبوونه‌وه‌ی جه‌نگی ئایدۆلۆژییاكان‌و نه‌كه‌وتنه داوی گۆڕستانی تاریكی.\nارسال شده توسط amrojane در ۹:۲۵ هیچ نظری موجود نیست:


حکومه‌تی هه‌رێم پێشوازی له هه‌نگاوه‌کانی عه‌بادی ده‌کات - RojNews\nحکومه‌تی هه‌رێم پێشوازی له هه‌نگاوه‌کانی عه‌بادی ده‌کات\nڕۆزنیوز ـ هه‌ولێر\nنێچیرڤان بارزانی سه‌رۆکی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان ڕایگه‌یاند، پێشوازى له هه‌نگاوه‌کانى حه‌یده‌ر عه‌بادى ده‌که‌ین بۆ کردنه‌وه‌ى فڕۆکه‌خانه‌کانى هه‌رێمى کوردستان.\nکه‌مێک پێش ئێستا نێچیرڤان بارزانى سه‌رۆکى حکومه‌تى هه‌رێمى کوردستان له لێدوانێکى نوسراودا باسى بڕیاره‌کانى حه‌یده‌ر عه‌بادى کرد.\nبارزانى ڕایگه‌یاند: سه‌رۆک وه‌زیرانی عێراق وتویه‌تی فڕۆکه‌خانه‌کانی هه‌ولێر و سلێمانی ده‌کرێته‌وه، ئێمه وه‌ک حکومه‌تی هه‌رێم پێشوازی له‌و هه‌نگاوه ڕاست و دروسته ده‌که‌ین و به‌و ئاراسته‌یه ده‌ڕۆین که کێشه‌کانی دیکه چاره‌سه‌ر بکرێت و سوپاسی سه‌رۆک وه‌زیران ده‌که‌ین.\nنێچیرڤان بارزانى ئه‌وه‌شى ڕاگه‌یاندوه: ئه‌و هه‌نگاوانه له ئه‌نجامی دیداری فه‌رمی نێوان من و سه‌رۆک وه‌زیران و شانده‌کان بووه، ئه‌وه‌ش بابه‌تێکی په‌یوه‌ندیداره به زۆر لایه‌نه‌وه که زۆر گرنگه و هیوادارین بابه‌تی موچه و کێشه‌کانی دیکه‌ی نێوانمان له چوارچێوه‌ى یاسا چاره‌سه‌ر بکه‌ین، ئه‌وه‌ش ده‌ستپێکێکی گرنگه ئه‌گه‌ر هه‌ردوولا ویستی جدیمان هه‌بێت به‌پێی ده‌ستور.\nباسی له‌وه‌شکرد: ئێمه به پێی یاسا و ده‌ستوور له‌گه‌ڵ عێراق ڕێککه‌وتووین و وه‌زیری ناوخۆی به‌غدا دێته هه‌ولێر و لێره ڕێککه‌وتنه‌کان ده‌کرێت و فڕۆکه‌خانه‌کان ده‌کرێنه‌وه.\nهه‌رچی بابه‌تی بودجه‌ی عێراقیشه نێچیرڤان بارزانی وتی: هیوادارین که پێداچوونه‌وه به سیستمی بودجه‌ی عێراقدا بکرێت.\nسه‌رۆکی حکومه‌تی هه‌رێم ئه‌وه‌شى وتووه: له په‌یوه‌ندی ته‌له‌فۆنی شه‌وی ڕابردوو باس له دوو خاڵ کراوه، یه‌کێکیان کرانه‌وه‌ی فڕۆکه‌خانه‌کان و ئه‌وى تریشیان ناردنی موچه‌ی به‌شێک له فه‌رمانبه‌رانی هه‌رێمه.


سینات لەسەر پەسەند کردنی بودجە دەنگ دەدات\nڕێبەری زۆرینە لە سینات مچ مککانەڵ کاتژمێر 12 ی نیوەڕۆی ئەمڕۆ دووشەممەی دیاری کردووە بۆ دەنگدان لەسەر کۆتایی هێنان بە پەکخستنی کاروبارەکانی حکومەتی ئەمەریکا.\nمچ مککانەڵ ڕێبەری زۆرینە لە سینات\nیاسادانەران دەنگ لەسەر بڕیارێک دەدەن بۆ پەسەند کردنی بودجەی حکومەت بۆ بەلایەنی کەم سێ هەفتەی تر.\nڕێبەران و ئەندامانی هەردوو پارتی کۆماری و دیموکرات هەمو ڕۆژی یەکشەممەیان بە کۆبونەوەو مشتومڕکردن بەسەر برد تا هەوڵ بدەن ڕێگەیەک بدۆزنەوە بۆ ڕێککەوتن لەسەر یاسای کۆچبەری کە بوو بەهۆی داخستنی کارەکانی حکومەت.\nبەڵام هەتا ئێستا ڕوون نییە چەندێک لەو بوارەدا پێشکەوتنیان کردووە.\nسیناتۆر سوزەن کۆلینس لە دەستە چەپ و سیناتۆر مایک ڕەندس لە دەستە ڕاست\nسەرلەبەیانی ڕۆژی یەکشەممە سوزەن کۆلیینس یاسادانەری مەین کە کۆمارییەکی میانەڕەوە بە پەیامنێرانی ڕاگەیاند گروپێکی 22 لە هاوکارانی هەوڵی دۆزینەوەی چارەسەر بۆ کێشەکە دەدەن.\nلینزی گراهمی نوێنەری کارۆلاینای باشور کە ئەویش کۆمارییە بە پەیامنێرانی ڕاگەیاند ڕێبەری زۆرینەی سینات مچ مکانەڵی کۆماری دەبێت لەوە تێبگات کە پاش پەسەند کردنی بودجەی کاتیش، جارێکی تر مەسەلەی یاسای کۆچبەری دێتە ئاراوە بۆ پەسەند کردنی تەواوی بودجە.\nهەفتەی ڕابوردوو بودجەی فیدراڵی لە ئەنجومەنی نوێنەران پەسەن کرا بەڵام کاتێک ڕەوانەی سینات کرا لەلایەن دیموکراتەکانەوە ڕەت کرایەوە. دیموکراتەکانی سینات هەوڵ دەدەن ئەوە مسۆگەر بکەن کە ئەو کەسانەی لە ئەمەریکا دەرنەکرێن کە بە شێوەیەکی نایاسایی بە منداڵی هێندراونەتە نێو وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە.\nکۆمارییەکانیش دەڵێن تا کاروبارەکانی حکومەت نەکرێتەوە ئەوان تاوتوێی هیچ یاسایەکی کۆچبەری ناکەن.\nهەر لایەنەو ئەوی تر تاوانبار دەکات بۆ پەکخستنی کاروبارەکانی حکومەت.\nچەندین جار بەهۆی ڕێکنەکەوتن لەسەر پەسەند کردنی بودجە، بەشێک لە کارەکانی حکومەت پەک خراوە، نوێترینیشیان لە ساڵی 2013 بوو کە بۆ ماوەی 16 ڕۆژ بەشێک لە کارەکانی حکومەت داخران بەهۆی ڕێکنەکەوتنی لایەنەکان لەسەر رێبازی خزمەتگوزاری تەندروستی. نزیکەی 850 هەزار کارمەندی حکومەتی فیدراڵی کارەکانیان ڕاگیرا.


نۆستالیژیا ڕێگایه‌ك بۆ خۆ به‌گه‌ردوونی كردن – Denegkan\nنۆستالیژیا ڕێگایه‌ك بۆ خۆ به‌گه‌ردوونی كردن\nbyحه‌مه مه‌نتک\tNovember 8, 2009\tئەدەب\nشیعری (مه‌بێژه… نۆستالیژیا) یه‌كێكه له‌و شیعرانه‌ی شاعیری هه‌میشه یاخی (عه‌باس عه‌بدوڵڵا یووسف) كه له دیوانی (ئۆدیسیۆس نێره یا مێیه؟) بڵاویكرد‌وته‌وه. ئه‌و شیعره جێگای هه‌ڵوێسته له‌سه‌ركردنی ئێمه‌یه بۆ ئه‌وه‌ی به‌پێی توانا لایه‌نه ئێستێتیكی و داهێنانه‌كانی تێیدا بدۆزینه‌وه. بێگومان لێره‌دا پێویست ناكات باسی ئه‌زموونی شاعیر بكه‌ین، چونكه ئه‌و هه‌میشه كه‌سێكی جوودا بووه چ له‌ڕووی زمانه‌وه بێت یان له ڕووی وێنه شیعره‌یه‌كانی له‌ناو شیعره‌كانی، شاعیر هه‌رده‌م شتی سه‌یرو جوانمان پێشكه‌ش ده‌كات كه تووشی تێڕامان و بیركردنه‌وه‌یه‌كی زۆرمان ده‌كه‌ن. ئه‌م شیعره وامان لێده‌كات چه‌ند پرسیارێك لامان دروست بێت كه به‌ڕاستی ئه‌مه‌ش خاسیه‌تی ده‌قی جوان و زیندووه وه‌ك:\nنۆستالیژیا چییه؟ چۆن خۆمان بدۆزینه‌وه؟ ئایا نۆستالیژیا تاكه ڕێگایه بۆ ئه‌وه‌ی خۆمان به‌گه‌ردوونی بكه‌ین؟ ئایا خۆ به‌گه‌ردوونی كردن واتای چییه؟ تاراوگه‌یی چیمان پێده‌به‌خشێت؟ ئایا نۆستالیژیا ڕێگایه‌كه بۆ داهێنان؟ خۆ به‌گه‌ردوونی كردن چیمان پێده‌به‌خشێت؟\nئه‌م پرسیارانه و چه‌ندان پرسیاری تر له‌ناو ئه‌م شیعره‌ی شاعیر ڕووبه‌ڕوومان ده‌بنه‌وه . وامان لێده‌كه‌ن به‌دوای وه‌ڵامه‌كانیان بگه‌ڕێین. به‌لای ئێمه‌وه هه‌رده‌قێك مرۆڤ (خوێنه‌ر) ڕووبه‌ڕووی پرسیاركردن نه‌كاته‌وه، وای لێنه‌كات پرسیاری لا دروست ببێت ئه‌وه ده‌قێكی زیندوو نییه، چونكه پرسیاركردن وا له مرۆڤ ده‌كات به‌دوای نهێنییه‌كان بگه‌ڕێت، به‌مه‌ش دیاره ئه‌و ده‌قه هه‌ڵگری نهێنییه بۆیه تووشی پرسیاركردنمان ده‌كات.\nنۆستالیژیا زیاتر ئه‌و مانایه ده‌گه‌یه‌نێت كه كه‌سێك له تاراوگه‌یی و غه‌ریبیدا بژیت، هه‌روه‌ها یان كه‌سێك بیری ڕابردوو بكاته‌وه كه شتێكی له‌ده‌ست چووبێت كه زه‌حمه‌ت بێت پێی بگاته‌وه. حاڵه‌تێكه به‌سه‌ر زۆر له‌و كه‌سانه‌دا هاتووه كه له ئێستا و ڕابردوو به جۆرێك له جۆره‌كان داهێنانی جوان و مه‌زنیان كردووه، ئێمه لێره‌دا زیاتر مه‌به‌ستمان له داهێنانی ئه‌ده‌بی و هونه‌رییه.\nئه‌م تاراوگه‌یی و له‌ده‌ست چوونه‌ی شتێك له ڕابردوو وا له‌مرۆڤ ده‌كات جۆرێك له كه‌لێن له ده‌روونیدا دروست بێت، به‌مه‌ش ئه‌و مرۆڤه هه‌وڵده‌دات به‌شێوه‌یه‌كی تر ئه‌م بۆشایی و كه‌لێنه پڕبكاته‌وه، له هه‌وڵی ئه‌وه‌دا ده‌بێت ناخ و ده‌روونی خۆی به‌شتێكی تر تێر بكات، لێره‌دا كه ناتوانێ ده‌ستی بگاته ئه‌و شته‌ی ده‌یه‌وێت ده‌بێت ڕێگایه‌كی تر هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێوه موماره‌سه‌ی بكات. ئه‌و ڕێگایه‌ش داهێنانه، جا داهێنانه له هه‌ربوارێك له‌ئه‌ده‌ب بێت یا هونه‌ر.\nشاعیر له‌م شیعره‌یدا هانمان ده‌دات كه خۆمان ته‌نیا بكه‌ینه‌وه، نه‌ك هه‌ر دانیشین و بیر له ڕابردوو و غه‌ریبایه‌تی بكه‌ینه‌وه، چونكه ئه‌مه له خۆكوشتنێك زیاتر هیچیتر نییه. له‌ئه‌ده‌بیاتی جیهانی و عه‌ره‌بی و كوردیش زۆرن ئه‌وانه‌ی له غه‌ریبایه‌تی و دووره وڵاتی ژیاون و كاریگه‌ری ئه‌و دووریه له‌سه‌ریان هه‌بووه و وای لێكردوون داهێنان و شتی جوان بكه‌ن،چونكه كه‌س زێد و نیشتمانی خۆی به‌جێ ناهێڵێت گه‌ر به‌هۆی زوڵم و سته‌می ده‌سه‌ڵاته‌وه نه‌بێت ئه‌و كه‌سانه له مێژووی ئه‌ده‌بیاتی جیهانی نموونه‌یان زۆره له‌وانه” ڕامبۆ، سلڤادۆر دالی، پیكاسۆ، ئه‌دۆنیس، محه‌مه‌د ئه‌راگۆن، عبدالقادر جه‌نابی، به‌ختیار عه‌لی، فه‌رهاد پیرباڵ، نه‌زه‌ند به‌گیخانی، دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی…هتد” ئه‌وانه و ده‌یانی تر كه ژیانی تاراوگه‌یی و غه‌ریبایه‌تی و دووره وڵاتی وایانی لێكردووه كه به‌رهه‌می جوانیان هه‌بێت و پێشكه‌شی بكه‌ن. ئه‌مانه توانیان كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیاتی خۆیان دروست بكه‌ن به‌هۆی ئه‌و ته‌كنیك و فۆرمه نوێیانه‌ی له ئه‌نجامی ئاشنا بوونیان به ئه‌ده‌بیاته زیندووه‌كانی جیهان دایانهێناوه، توانیان ڕێچكه‌ی ئه‌ده‌بیاتی نه‌ته‌وه‌كانی خۆیان بگۆڕن و تێكی بشكێنن، رشێچكه‌یه‌كی تازه دیاریبكه‌ن. هه‌رچه‌نده ئه‌م قسه‌یه‌مان به‌سه‌ر هه‌موو داهێنه‌ره‌كانی جیهان په‌یڕه‌و نابێت.به‌و واتایه‌ی زۆرن ئه‌وانه‌ی له‌ناوه‌وه‌ی وڵاتی خۆیان ده‌ژین و داهێنانی جوان و وێرانكه‌رمان پێشكه‌ش ده‌كه‌ن. كه‌واته لێره‌دا نۆستالیژیا ئه‌و ڕۆڵه‌ی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات و تاكه ڕێگای داهێنان نییه، هه‌رچه‌نده زۆرێك له‌وانه‌ش له‌ناوه‌وه‌ی خۆیان هه‌ست به‌جۆرێك له غه‌ره‌یبایه‌تی ده‌كه‌ن و به‌كۆمه‌ڵگای خۆیان نامۆن. چونكه ئه‌و كه‌سانه باوه‌ڕیان به زۆرێك له‌و دابونه‌ریت و یاسا و ڕێسا بێ مانایانه‌ی ناو نه‌ته‌وه‌كانیان نییه، كه‌واته نۆستالیژیا یه‌كێكه له‌و ڕێگایانه‌ی كه ئه‌توانین له‌وێوه خۆمان جوان بكه‌ین ، داهێنانی نایاب بكه‌ین.\nشاعیر له‌م شیعره‌یدا داوامان لێده‌كات كه ته‌نیا خۆمان بین، خۆمان جیاواز بكه‌ینه‌وه له‌هه‌موو شتێك واته خۆمان په‌یوه‌ست نه‌كه‌ین به‌هیچ شتێكه‌وه، تاكایه‌تی په‌یڕه‌و بكه‌ین له نووسین و داهێناندا.ئه‌گه‌ر له‌غه‌ریبایه‌تی بووین، نه‌ڵێین غه‌ریبین و خۆمان بخۆینه‌وه له‌گۆشه‌یه‌كه‌وه دابنیشین و، نه‌خێر داوامان لێده‌كات ئه‌م هه‌له بقۆزینه‌وه بۆ داهێنان و كاری جوان:\nخۆ له‌زه‌مانی نالی نین\nئاخ بۆ ئاخ بكێشین\nتاكناوه‌كه‌ت بكه به‌فره ناو\nبڕۆ سنووران ببڕه\nشاعیر هانمان ده‌دات له‌یه‌ك بازنه خۆمان قه‌تیس نه‌كه‌ین، به‌ڵكو بگه‌ڕێین، به‌ڵام بۆ ئه‌و داوایه‌مان لێده‌كات؟ بێگومان گه‌ر مرۆڤ ته‌نیا له‌یه‌ك قاڵب و شێوه بمێنێته‌وه وه‌كو گۆمی مه‌نگ وه‌ستاو بێت ئه‌وا بۆگه‌ن ده‌كات. زوو كۆن ده‌بێت. به‌ڵام گه‌ر مرۆڤ ئاشنای ئه‌ده‌بیات و كلتوری تر بوو، ئه‌وا ئاسۆی بیركردنه‌وه‌ی فراوانتر ده‌بێت، به‌هه‌موو شتێك ڕازی نابێت و واته له‌به‌رامبه‌ر هه‌موو دیارده‌یه‌ك قسه‌ی تایبه‌تی خۆی هه‌یه و ڕه‌خنه و سه‌رنج و تێبینی خۆی هه‌یه له‌سه‌ر ئه‌و دیاردانه‌ی هاتوونه‌ته پێشه‌وه، هه‌ڵوێست و قسه‌ی خۆی هه‌یه. ته‌نانه‌ت هه‌رده‌م هه‌وڵی نوێبوونه‌وه و تازه‌گه‌ری ده‌دات.\nئه‌م شیعره داوامان لێده‌كات ئه‌وه‌نده باسۆو به‌سه‌رماندا زاڵ نه‌بێت.با ئه‌وه‌نده سۆز به‌سه‌رماندا زاڵنه‌بێت، وه‌كو (نالی) شاعیر له دووره وڵات نامه بۆ (سالم) بنێرێت و حاڵ و ئه‌حواڵی خاك و نیشتمان بپرسێت. به‌ڵكو داوامان لێده‌كات ته‌نها خۆمان بین و به‌س. ئه‌م خۆ ته‌نها كردنه‌وه‌یه‌ش ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌یه به‌رامبه‌ر هه‌موو كۆت و به‌ندێكی ئایین و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی. گه‌ر مرۆڤ پاسه‌پۆرته‌كه‌ی بدڕێنێت ئه‌وا دیاره ده‌یه‌وێت سه‌ر به هیچ وڵاتێك نه‌بێت. ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه بۆ سرووشت شتێكی جوانه، داهێنانی شاعیر لێره‌دایه كه ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت ئه‌م سنوورانه‌ی هه‌ن هه‌مووی ده‌ستكرده. ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه بۆ سه‌رده‌می نه‌بوونی سنووره‌كان، ئه‌و كات هه‌موو مرۆڤه‌كان له سرووشتدا ئازاد بوون بۆ كوێ برۆیشتنایه و چیان بكردایه. ئه‌م به‌خشینی تاكایه‌تیه به خۆمان وامان لێده‌كات ئه‌وه‌ی حه‌زی پێبكه‌ین ئه‌نجامی بده‌ین، خۆ ده‌ربازكردن له‌و لۆژیك و واقیعه‌ی هه‌یه سوریالیه‌تی شاعیرمان بۆ ده‌سه‌لمێنێت، ڕووبه‌ڕووبونه‌وه له‌گه‌ڵ ئه‌و واقیعه‌ی هه‌یه، ته‌نانه‌ت ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و واقیع و لۆژیكه‌ی هه‌یه. ئێمه هه‌موومان مرۆڤین مادام وایه ئه‌م زه‌ویه بۆ هه‌مووان دروستكراوه، مافی خۆمانه و بۆ هه‌موومان وه‌كو یه‌كه.به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی شاعیر ڕه‌تكردنه‌وه‌ی پیشه‌سازی و ته‌كنه‌لۆژیای سه‌رده‌مه كه وای له مرۆڤ كردووه ته‌مبه‌ڵ بێت هێز و توانای له مرۆڤ سه‌ندۆته‌وه:\nبه‌سه‌ر ئه‌رزا به پێیان خۆشتره\nله‌ئاوا، به‌مه‌له‌وانی خۆشتره\nبه‌ناو ئاسمانیش، فڕین به‌باڵ خۆشتره\nئه‌م هاتووچۆیه‌ی شاعیر گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی ڕه‌هایه بۆ سرووشت ، باوه‌شی ئه‌و سرووشته‌ی كه مرۆڤ تێیدا په‌روه‌رده بووه. ئه‌مه‌ش هه‌وڵدانه بۆ به‌دیهێنانی ئازادیه‌كی ڕه‌ها، ئازادی پێشتر وای له مرۆڤ كردبوو كه به‌ئاره‌زووی خۆی هه‌موو شوێنێك بگه‌ڕێتت، سنوورێك نه‌بوو وا له مرۆڤ بكات گه‌ڕانی ڕابگرێت. مرۆڤ هه‌زاران كیلۆمه‌تری ده‌بڕی به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌سێك، بازگه‌یه‌ك، فرۆكه‌خانه‌یه‌ك، وێستگه‌یه‌ك هه‌بێت داوا له مرۆڤ بكات كواێ پاسپۆرته‌كه‌ت؟ ناسنامه‌كه‌ت كوانێ؟ كه‌س نه‌یده‌پرسی تۆ كێی؟ خه‌ڵكی كوێی؟\nله‌م شوێنه ته‌سكانه‌دا\nخۆت بۆگه‌نی مه‌كه\nهه‌وڵدان بۆ ئه‌وه‌ی خۆمان بكه‌ین به كه‌سێكی گه‌ردوونی، پێویستی به خۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردن هه‌یه له ڕووی ڕۆشنبیری و فیكریه‌وه. به‌و مانایه‌ی مرۆڤ ته‌نها له‌ناو یه‌ك چوارچێوه ناتوانێ په‌ره به‌ئاستی رۆشنبیری و فیكری خۆی بدات. خۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردن له ڕووی ئه‌ده‌بیاتی گه‌لان و ئه‌فسانه و كلتور و هه‌موو جۆره ژانره‌كانی تری ئه‌ده‌ب وامان لێده‌كات ببین به مرۆڤێكی گه‌ردوونی ، مرۆڤی گه‌ردوونی خاوه‌نی هیچ پاسپۆرتێك نییه، له هه‌مان كاتدا هه‌ڵگری پاسپۆرتی هه‌موو وڵاتێكه. مه‌به‌ستمان ئه‌و كه‌سه( مرۆڤی گه‌ردوونی) شاره‌زای هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیان و ئه‌ده‌بیات و فیكری گه‌لانن.به‌مه‌ش ده‌توانی له‌باره‌ی زۆربه‌ی شته‌وه قسه بكات، كه‌سێكه ده‌توانێ شتی سه‌یر و داهێنانی مه‌زنمان پێشكه‌ش ده‌كات. ئه‌و جۆره كه‌سانه ده‌توانن به هه‌موو زمانێك گفت و گۆ بكه‌ن. به‌و مانایه‌ی له‌باره‌ی كلتور و رۆشنبیری هه‌ر میلله‌تێك قسه‌ی له‌گه‌ڵ بكه‌ی و پرسیاری لێ بكه‌ی ئه‌و وه‌ڵامی حازر به‌ده‌ستی پێیه و قسه‌ی خۆی ده‌كات. ئه‌مه‌یه مرۆڤی گه‌ردوونی. زۆرن ئه‌و مرۆڤانه‌ی له‌سه‌ر ئاستی جیهان ناو و ناوبانگیان هه‌یه، زۆرن ئه‌وانه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیان بۆ سه‌ر ده‌یان زمان وه‌رگێردراوه. لێره‌دا پرسیارێك خۆۆی دێنێته پێشه‌وه بۆچی به‌رهه‌می ئه‌و كه‌سانه به‌وشێوه‌یه كاریگه‌ری له‌سه‌ر جیهان دروستكردووه؟ تاكه وه‌ڵام ئه‌وه‌یه ئه‌وانه مرۆڤی گه‌ردونین. ئه‌وانه هه‌ڵگری په‌یامێكی ڕاسته‌قینه‌ن، هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێ جوانی و داهێنانن كه بۆ هه‌موو میلله‌ت و نه‌ته‌وه‌یه‌ك ده‌شێت بیخوێنێته‌وه. بۆیه ئێمه ناو له‌و به‌رهه‌مانه ده‌نێین (به‌رهه‌می گه‌ردوونی). ئه‌و به‌رهه‌مانه جۆرێك له عه‌شقیان تێدایه جۆرێك له به‌جیهانبوونیان تێدایه.تایبه‌ت نین به‌یه‌ك نه‌ته‌وه یان ئه‌ده‌بیاتی یه‌ك نه‌ته‌وه، بۆیه تایبه‌تمه‌ندیه‌كی گه‌رردوونیان وه‌رگرتووه. زۆربه‌ی زۆری ئه‌و كه‌سانه به‌راستی له جۆرێك له نۆستالیژیا ژیاون.گه‌میان هه‌یه كه له‌ناو وڵاتی خۆی ژیابێت، ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان له‌ناو وڵاتی خۆیان ژیاون، به‌ڵام له‌ناوه‌وه‌ی خۆیان ئاواره بوونه و هه‌ستیان به غه‌ریبی كردووه. ئه‌مه‌ش وای لێیان كردووه ببن به مرۆڤی گه‌ردوونی، به‌راستی ئه‌و جۆره مرۆڤانه شتانێك به‌رهه‌م ده‌هێنن كه له‌توانای كه‌م كه‌سدا هیه، ئه‌م خۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنه وا ده‌كات تۆش به‌هه‌مان ڕێگادا بڕۆیت.\nگه‌ر ده‌ته‌وێت تۆش خۆیت بكه‌یت به مرۆڤێكی گه‌ردوونی ئوه له هه‌وڵی ئه‌وه‌دابه ڕابكه‌یت و دژی هه‌موو لۆژیك و واقیعێك بوه‌ستیته‌وه، گوێ به‌هیچ شتێك نه‌ده‌یت. خۆ كردن به‌ه مرۆڤی گه‌ردوونی قوربانیدانیه‌كی زۆری ده‌وێت. یه‌كه‌م شت ڕه‌نگه له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌ه‌وه تووشی ده‌یان ده‌رده‌سه‌ری ده‌بێت . ئێمه لێره‌دا با بزانین شاعیر چۆن ڕێنماییمان ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی ببین به مرۆڤی گه‌ردوونی. ته‌نها خۆخواردنه‌وه و بیركردنه‌وه‌یه‌كی بێ سوود نامانكات به مرۆڤی گه‌ردوونی. مرۆڤی گه‌ردوونی ده‌بێت مرۆڤێكی هه‌ستیار بێت، به‌و مانایه‌ی یه‌كه‌م هه‌نگاو ئه‌و كه‌سه ده‌بێت پرسیاره گرنگه‌كانی ژیان و بوون له خۆی بكات. تاكو بتوانێت هیچ نه‌بێت خۆی بدۆزێته‌وه. ڕه‌نگه بگه‌یت به هه‌ندێك وه‌ڵام، ئه‌مه‌ش ده‌رگاكردنه‌وه‌یه به‌سه‌ر خۆمان بۆ تێگه‌یشتن له زۆرێك له‌نهێنییه‌كانی ژیان.هه‌ندێكی تر له‌و پرسیاره گرنگانه‌ی ژیان مرۆڤه گه‌ردوونییه‌كان تاكو ئێستا نه‌گه‌یشتوون به وه‌ڵامی هه‌ندێك له‌و پرسیارانه. وه‌ك (شۆبنهاوه‌ر) ی فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانیجارێك به‌شه‌و پیاسه ده‌كات چاوی به باخچه‌ی ماڵێك ده‌كه‌وێت و ده‌چێت له‌ناوی داده‌نیشێت، كه خاوه‌ن ماڵه‌كه چاوی پیاوێكی نه‌ناسیاو ده‌كه‌وێت له باخچه‌ی ماڵه‌كه‌ی ئاگاداری پۆلیس ده‌كاته‌وه، كاتێك پۆلیس دێت و یه‌كێكیان له (شۆبنهاوه‌ر) نزیك ده‌بێته‌وه لێی ده‌پرسێت تۆ كێی؟ (شۆبنهاوه‌ر) به‌نه‌رمی ئاوڕێكی لێده‌داته‌وه ده‌ڵێت:من چه‌ندان ساڵه به‌دوای وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌وه‌م گه‌ر تۆ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌م بده‌یته‌وه زۆر سوپاسگوزارت ده‌بم.\nئه‌م به‌سه‌رهاته پێمان ده‌ڵێت كه ئه‌و پرسیارانه پرسیاری جه‌وهه‌رین و پێویسته هه‌موو مرۆڤێك ئاراسته‌ی خۆی بكات.هه‌رچه‌نده ئێمه ڕه‌نگه نه‌گه‌ین به هه‌موو وه‌ڵامه‌كان، به‌ڵام ئه‌مه وامان لێده‌كات هه‌رده‌م به‌دوای پرسیار و وه‌ڵامدا بگه‌ڕێین. گه‌ر ئه‌و كه‌سانه نه‌توانن ئه‌و پرسیارانه له خۆیان بكه‌ن، بتوه‌ڕمان وایه وه‌ڵامیان بۆ ساده‌ترین پرسیاری ژیان نابێت.هه‌زاران تاكی ئه‌م میلله‌ته‌ی خۆمان هه‌ر له هاتنه ناو ژیانیه‌وه تاكو مردن ناتوانێت بۆچی له‌دایكبووه؟ بۆچی ده‌مرێ؟ بۆ كوێ ده‌چێ؟ چۆن ده‌ژیێت؟ ڕاسته مرۆڤ بیركردنه‌وه‌یی و عه‌قلی سنوورداره، واته تاڕاده‌یه‌ك بیركردنه‌وه‌ی بڕ ده‌كات. ڕه‌نگه هه‌ندێك بڵێن ئه‌و پرسیاره جه‌وهه‌ریانه هه‌ندێك جار مرۆڤ به‌ره‌و شێتبوون ببه‌ن وه‌ك نیتشه؟ ڕاسته، به‌ڵام گه‌ر ئه‌و پرسیارانه له خۆمان نه‌كه‌ین نه خۆمان ده‌ناسین نه نه‌ته‌وه و میلله‌ته‌كه‌مان، تۆ گه‌ر نه‌توانی قسه له‌سه‌ر ژیان و مردن و بوون و ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر خودی خۆت نه‌كه‌یت، چۆن ده‌توانی قسه له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌و میلله‌ت و كه‌سانی تر بكه‌یت.پله‌ی شێتبوون پله‌یه‌كه بۆ داهێنان و كاری جوان، پله‌یه‌كه بۆ كامڵبوون له هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه، پله‌یه بۆ ئه‌وپه‌ڕی چێژ، به‌ڕاستی كاتێك مرۆڤ كاتێك ده‌گاته پله‌ی شێتبوون ده‌گاته به‌رزترین پله‌ی چێژ.\nبێجگه له‌و پرسیاره گرنگانه‌ی كه هۆیه‌كن بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ خۆی بكات به مرۆڤێكی گه‌ردوونی هه‌روه‌ك پێشتریش ئاماژه‌مان پێدا نۆستالیژیا ڕێگایه‌كه :\nفرمێسك به‌سه‌ر به‌سه‌ر نامه‌كه‌دا ده‌بارێنێ\nمۆره‌كه‌بی نووسینه‌كه‌ی ده‌شێوێ\nپیشه‌كانی له دوور ده‌بنه باڵنده‌یه‌كی كۆچكار و\nله خۆشیان فرمێسكان به‌سه‌ر وێنه‌كه‌دا ده‌بارێنێ\nخۆشه‌نجام ده‌بێ، وشه ده‌بێته وێنه\nئه‌م فرمێسك باراندنه و گه‌ڕانه‌وه بۆ رابردوو و بیركردنه‌وه له زێد و خۆشه‌ویستان هه‌ستێك به مرۆڤ ده‌به‌خشێت كه به‌ره‌و جوانی و ئافراندنی داهێنانی ده‌به‌ن،به‌ره‌و ئاقارێكی پڕ له هه‌ستی جوانی ده‌به‌نی ده‌به‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ناخیدایه به وشه ده‌ریببڕێت پاشان وشه‌كان ببن به وێنه‌یه‌ك كه سه‌راپای جوانی بێت.\nڕێگایه‌كی تر كه شاعیر پێمان نیشانده‌دات لێره بۆ بوون به (مرۆڤی گه‌ردوونی) و تاكو به‌رهه‌می گه‌ردوونی بخولقێنێت ئه‌وه‌یه مرۆڤ هه‌میشه له گه‌ڕانێكی به‌رده‌وام بێت به دوای زانست و زانیاری:\nبا بچین،ببینه براده‌ری نه‌هه‌نگان\nله‌وێوه، یه‌كێ ده‌ڵێ:\nحه‌زت لێیه بۆت بڵێم بۆرخیس چۆن كورته چیرۆك ده‌نووسێت؟\nدامه‌سكنێ…به جیهانا سووڕه سووڕ بكه\nفینیقی به…بابلی به…گه‌ردوونی به\nشووره‌ییه…چیدی باسی نۆستالیژیا مه‌كه\nشاعیر هانمان ده‌دات كه ببین به هاوڕێی هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی كه جۆرێك له بیركردنه‌وه‌ی جددیان هه‌یه. واته به‌و مانایه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی هه‌رده‌م ئاشكراكردن و دۆزینه‌وه‌ی نهێنییه‌كانی گه‌ردوون.ئێمه بۆ ئه‌وه‌ی ببین به مرۆڤی گه‌ردوونی ده‌بێت هه‌وڵبده‌ین هه‌موو ئه‌و كه‌سانه بخوێنینه‌وه كه بوون به مرۆڤی گه‌ردوونی، له‌وێوه ده‌زانین ئه‌و ڕێگایانه كامانه‌ن كه ده‌مانكه‌ن به مرۆڤێكی كامڵ. تاكه ڕێگا بۆ ئه‌مه‌ش گه‌ڕانێكی هه‌میشه‌ییه. ئه‌مه‌ش وامان لێده‌كات خۆمان له هه‌موو جۆره خوێندنه‌وه‌یه‌ك بده‌ین. هه‌رچه‌نده له دواتر ئه‌مه وا له مرۆڤ ده‌كات له‌یه‌ك شتدا پسپۆری وه‌رگرین، ئێمه زیاتر باس له ئه‌ده‌بیات ده‌كه‌ین. چه‌ندان شاعیر و چیرۆكنووس و ڕۆماننووسمان هه‌یه كه بوون به مرۆڤی گه‌ردوونی. ئایا ساڵانه وه‌رگرتنی خه‌ڵاتی نۆبڵ به‌ڵگه نییه له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ی كه خه‌ڵاته‌كه وه‌رده‌گرن كه مرۆڤی گه‌ردوونین.ئه‌و كه‌سانه جۆرێك له كاریگه‌ریان درووستكردووه، ئه‌و كه‌سانه هه‌میشه له هه‌وڵدانن بۆ گۆڕینی ژیان و ئه‌و واقیعه‌ی تێیدا ده‌ژین، بۆ دروستكردنی ژیانێكی جوانتر و بالاتر. هه‌وڵدان بۆ گۆڕینی ژیان بۆ ژیانێكی پڕ ماناتر، به‌راستی هه‌روه‌ك پێشتریش باسمانكرد قوربانی دانی ده‌وێت، ئه‌و كه‌سانه تووشی جۆرێك له قوربانیدان بوونه‌ته‌وه، جا قوربانیدان به هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه. به‌تایبه‌تی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه. كامه نووسه‌ری جددی و گه‌وره هه‌یه ئه‌شكه‌نجه و ناو و ناتۆره و دوورخستنه‌وه نه‌بووبێ، چونكه ئه‌و كه‌سانه هه‌ڵگری جۆرێك له وێرانكردنی ناشرینییه‌كانن، ئه‌و كه‌سانه هه‌میشه خه‌ریكی ئافراندنی جوانین. جوانی بۆ هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ك پێویسته. شاعیر ڕێنماییمان ده‌كات له‌سه‌ر ڕێچكه‌ی ئه‌و كه‌سانه بڕۆین و هه‌وڵده‌ین بۆ خۆ به گه‌ردوونی كردن. بۆیه هه‌وڵدان بۆ ناسینی ئه‌و كه‌سانه كه بوون به مرۆڤی گه‌ردوونی زۆر پێویسته هه‌روه‌ها گه‌رانه‌وه بۆ زانیاری میلله‌تانی تر. خوێندنه‌وه به‌ڕاستی پرۆسه‌یه‌كه وا له مرۆڤ ده‌كات كه هه‌میشه گومانی له هه‌موو شتێك بێت ، چونكه ئه‌و مرۆڤه ئاسۆی بیركردنه‌وه و ڕۆشنبیری فراوان ده‌بێت و عه‌قل و بیركردنه‌وه‌ی قبوڵی هه‌موو قسه و شتێك ناكات. هه‌میشه به گومانه‌وه ده‌ڕوانێته شته‌كانن هه‌میشه نیشانه‌ی پرسیار به‌رامبه‌ر به كه‌سه‌كان، قسه‌كان، وشه‌كان، دیارده‌كان داده‌نێت. هه‌میشه له‌ناو تێڕامان و بیركردنه‌وه‌یه‌كی قوڵ ده‌ژیتز به‌راستی ژیانی ئه‌و جۆره كه‌سانه سه‌یر و پڕ له نهێنییه هه‌میشه له گه‌ڕانێكی به‌رده‌وام دایه بۆ ناسینی كلتووره‌كان، بۆ ناسینی ژیانه‌كانی تر ئه‌مه‌ش ماندوو بوونی زۆری ده‌وێت. به رۆژێك و دوو رۆژ نایه‌ته دی.شاعیر پێمان ده‌ڵێت كه نۆستالیژیا به‌شێوه‌یه‌ك كاریگه‌ری له‌سه‌ر مان نه‌بێت كه هه‌موو ژیانمان وێران بكات و هه‌میشه بمانخاته ناو بیركردنه‌وه‌ی بێ مانا و بێسوود، چونكه له نا ئومێدی و ڕه‌شبینی ده‌بین، ته‌نانه‌ت ئه‌م ڕه‌شبینییه كاریگه‌ری له‌سه‌ر ده‌وروبه‌رمان ده‌بێت. ئه‌گه‌ر سه‌یری (شۆبنهاوه‌ر) ی فه‌یله‌سووف بكه‌ین تووشی ڕه‌شبینییه‌كی یه‌كجار زۆر ببووز به‌ڵام ئه‌م ڕه‌شبینییه‌ی له بێ ئومێدی نه‌بوو، به‌ڵكو ئه‌و ڕه‌شبینییه وایكردبوو كه (شۆبنهاوه‌ر) هه‌میشه به‌دوای پرسیاری جددی و جوانه‌وه بێت، هه‌رچی نهێنی ژیان و بوون و گه‌ردوون هه‌یه ئاشكرای بكات.\nخۆ به گه‌ردوونی كردنن یاخود هه‌وڵدان بۆ بوون به مرۆڤی گه‌ردوونی له‌توانای هه‌موو كه‌سێك نییه، ته‌نها ئه‌و كه‌سانه ده‌توانن به‌و ئاراسته‌یه‌دا بڕۆن كه جۆرێك له حه‌زیان هه‌یه بۆ شێتبوون، شێتبوون به‌مانا عه‌قڵیه‌كه‌ی نا، به‌ڵكو به‌مانای هه‌میشه هه‌وڵدان بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و نهێنییانه‌ی كه تاكو ئێستا له‌ناو گه‌ردووندا هه‌ن. ئه‌و ڕێگایه (بوون به مرۆڤی گه‌ردوونی) هه‌وڵدانێكه بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و ڕێكایانه‌ی كه به‌ره‌و ئاشكراكردنی ئه‌و نهێنیانه‌مان ده‌به‌ن، ئه‌و ڕێگایانه‌ش بێگومان به گومان خستنه سه‌ر دیارده و شته‌كان و پرسیاركردنه له‌باره‌ی ئه‌و دیاردانه‌ی كه له ژیاندا بوونیان هه‌یه.\nهه‌روه‌ها ئه‌و جۆره مرۆڤانه ڕووبه‌ڕووی هه‌موو یاسا و ڕێسایه‌كی ناو كۆمه‌ڵگاكه‌یان ده‌بنه‌وه، به شێوه‌یه‌ك خۆیان ڕه‌ها و ئازاد ده‌كه‌ن كه هه‌رچی كۆت و به‌ند و دابونه‌ریتێكی قۆڕ و بێ مانای كۆمه‌ڵگا هه‌یه توڕی هه‌ڵده‌ن. به‌راستی مرۆڤی گه‌ردوونی ده‌بێت به هه‌موو مانایه‌ك یاخیبێت. یاخیبوون هه‌وڵدانێكه بۆ قبوڵنه‌كردنی هه‌موو شتێك، یاخیبوون ڕێگایه‌كه بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگای نوێ و هه‌میشه نوێبوونه‌وه و تازه‌گه‌ری. ئه‌گه‌ر سه‌یری ئه‌و مرۆڤه گه‌ردوونیانه‌ی جیهان بكه‌ین هه‌موویان هه‌ڵگری به‌شێك له یاخیبوونن به‌رامبه‌ر هه‌موو شتێكی ناشرین و بێ مانا. ئه‌و كه‌سانه هه‌میشه له‌ناو ژیانێكی باڵاتر ده‌ژین له‌و ژیانه‌ی كه خه‌ڵكانی ئاسایی تێیدا ده‌ژین.\n– سه‌رچاوه/ ئۆدیسیۆس نێره یان مێیه؟،هۆنراوه،ع.ع. یووسف،ده‌زگای ئاراس،هه‌ولێر،2009،ل84.\nPrevious گوڵێك به بۆنی غه‌ریبی من هه‌ڵوه‌ری…. داناعه‌سكه‌ر\nNext دیمانه له‌گه‌ڵ د.حوسێن خه‌لیقی


كتێبێ گۆڵبژێرێك له‌نامه‌ی ناوداران له‌كۆكردنه‌وه‌و نوسینی جاسم سه‌بری كه‌وته به‌ردیده‌ی خوێنه‌ران.\nجاسم سه‌بری نوسه‌ری كتێبی گۆڵبژێرێك له‌نامه‌ی ناوداران بۆ PUKmedia وتی: دوای ماندوبونێكی زۆر و به‌هاوكاری كتێبخانه‌ی جزیری من توانیم ئه‌و خه‌ونه‌م به‌دی بهێنم و كتێبكه‌م چاپ بكه‌م و ئێستا له‌كتێبخانه‌ی جزیری له دهۆك ده‌ستده‌كه‌وێت.\nوتیشی، كتێبه‌كه پێكهاتووه له‌نوسینه‌كانی 25 كه‌سایه‌تی ناوداری جیهانی كه هه‌ریه‌ك له (نوسه‌ر و هونه‌ردمه‌ند و ئاشتیخواز و جه‌نگاوه‌ر و میوزیك ژه‌ن و ده‌رهێه‌ر و سه‌ركرده و ....هتد) له‌خۆده‌گرێت و له‌و كتێبه‌دا ده‌توانی راسته‌قینه‌ی ئه‌و نوسه‌ره ناوداره جیهانیانه بناسی.\nجاسم سه‌بری ته‌مه‌نی 26 ساڵانه و دانیشتووی قه‌زای زاخۆیه له‌ساڵی 2007ه‌وه ده‌ستی به‌كاری نوسین كردوه و یه‌كه‌مین كتێبی خۆی به‌ناوی من و پێنوس له‌ساڵی 2014 بڵاوكردوه‌ته‌وه و هاوكات له‌ساڵی 2016 به‌رهه‌مێكی تری خۆی به‌ناوی من و فه‌یسبوك له‌كۆمه‌ڵگادا به pdf بڵاوكردوه‌ته‌وه.\nPUKmedia مێهڤان مه‌جید/ زاخۆ\nجاسم سه‌بری نوسه‌ری كتێبی گۆڵبژێرێك له‌نامه‌ی ناوداران


هه‌رێم سه‌دان ده‌ستگیركراوی داعشى ڕاده‌ستی به‌غدا كردووه‌ته‌وه\nحكومه‌تی هه‌رێم رایده‌گه‌نێت: تائێستا سه‌دان ده‌ستگیركراوی داعشیان ڕاده‌ستی حكومه‌تی عێراق كردووه‌ته‌وه.\nله ڕاگه‌یه‌نراوێكدا دیندار زێباری ڕێكخه‌ری ڕاسپارده نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ئاماژه‌ی به‌وه كردووه، له‌گه‌ڵ به‌غدا پرۆسه‌یه‌كیان ده‌ستپێكردووه بۆ ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ی ده‌ستگیراوه‌كانی داعش و تائێستا به‌پێی به‌رنامه‌یه‌كی ورد ژماره‌یه‌كی به‌رچاو ده‌ستگیركراوانی داعشیان ڕاده‌ستكردووه‌ته‌وه و پرۆسه‌كه‌ش به‌رده‌وامه.\nدیندار زێباری ئاشكراشیكرد، به‌گوێره‌ی پلانی داڕێژراو، پرۆسه‌كه به چه‌ند قۆناغێك به‌ڕێوه‌ده‌چێت و، له هه‌ر قۆناغێكدا 50 تا 55 چه‌كدار راده‌ستده‌كرێن.\nڕێكخه‌ری ڕاسپارده نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له حكومه‌تی هه‌رێم وتیشی "به بڕیاری دادگای لێكۆڵینه‌وه‌ی ئاسایشی هه‌ولێر 277 به‌ندكراوی داعش به‌چه‌ند قۆناغێك ڕه‌وانه‌ی دادگای لێكۆڵینه‌وه‌ی نه‌ینه‌واكراون، و 576 به‌ندكراوی دیكه‌ش به پێنج قۆناغ ڕه‌وانه‌ی دادگای لێكۆڵینه‌وه‌ی ڕه‌سافه له به‌غدا كراون".\nدیندار زێباری ئه‌وه‌شی خستووه‌ته‌ڕوو، له ماوه‌ی ساڵانی 2014 تا 2016دا دوو هه‌زار و 652كه‌س به تۆمه‌تی په‌یوه‌ندییان به داعشه‌وه له‌لایه‌ن پێشمه‌رگه و هێزه ئه‌منیه‌كانی هه‌رێمی كوردستانه‌وه ده‌ستگیركراون، كه هه‌زار و 100 كه‌سیان تۆمه‌تی په‌یوه‌ندییان به‌داعشه‌وه به‌سه‌ردا ساغبووه‌ته‌وه و سزادراون.\n618 جار خوێندراوەتەوە


بانكی ناوەندی زیاتر لە 250 ملیۆن دۆلار دەخاتە بازاڕەوە – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2019/09/09 - 4:53 PM\nبەپێی بەیاننامەیەكی بانكی ناوەندی عیراق، كە ئەمڕۆ دوو شەممە بڵاوكرایەوە، بە زیادكردنی ئاشكرا بڕی 251 ملیۆن دۆلار بە بانك و كۆمپانیاكانی حەواڵە فرۆشراوە، ئەمەش بەراورد بەو بڕەی لە ڕۆژی پێشوودا فرۆشرا، كە 258 ملیۆن دۆلار بوو، دابەزینی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە.\nبانكی ناوەندی دەڵێت: “بڕی ئەو پارەیەی بۆ پتەوكردنی ڕەسیدی بانكەكانی دەرەوە فرۆشراوە، گەیشتۆتە 221 ملیۆن دۆلار، بڕی 30 ملیۆن دۆلاریش بەشێوەی كاش فرۆشراوە”.\nهەر لە بەیاننامەكەی بانكی ناوەندیدا هاتووە، “یەك دۆلار بە 1190 دینار فرۆشراوە و لەو زیادكردنەشدا 30 بانك و یەك كۆمپانیای حەواڵەی دارایی بەشدارییان كردووە”.


لاهور شێخ جەنگی ڕاگه‌یه‌ندراوێكی بڵاوكرده‌وه\nلاهور شێخ جەنگی، هاوسەرۆکی یەکێتی ڕاگه‌یه‌ندراوێكی بڵاوكرده‌وه‌و ده‌ڵێت، "هاوڵاتیان خاوه‌نی راسته‌قینه‌ی سامانی ژێر زه‌وی‌و سه‌ر زه‌وین‌و ناكرێت لێبگه‌ڕێین به‌مه‌رامی سیاسی بێ به‌ش بكرێن له‌مافه ره‌واكانیان".\nئاوێنه: له‌راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌ی لاهور شێخ جەنگی-یدا هاتووه، "ده‌ستخۆشی له‌هه‌ڵوێستی جێگری سه‌روكی حكومه‌ت كاك قوباد تاڵه‌بانی ده‌كه‌م، كه له‌سه‌ر مافی كه‌سوكاری شه‌هیدان، ئه‌نفالكراوان و زیندانیانی سیاسی هاتۆته ده‌نگ. هاووڵاتیانی هه‌رێمی كوردستان بێ جیاوازی و به هه‌موو چین و تویژه‌كانه‌وه، خاوه‌نی راسته‌قینه‌ی سامانی ژێر زه‌وی و سه‌ر زه‌وی و ئه‌م خاكه پیرۆزه‌ن، ناكرێت لێبگه‌ڕێین به‌مه‌رامی سیاسی بێ به‌ش بكرێن له مافه ره‌واكانیان."\nپاش ئه‌وه‌ی وەزارەتی شارەوانی‌و گەشتوگوزاری حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان كە وەزیرەكەی ساسان عەونییە‌و سەر بەپارتی دیموكراتی كوردستانە، دابه‌شكردنی ژماره‌یه‌ك پارچه زه‌وی به‌سه‌ر کەسوکاری شەھیدانی له‌لایه‌ن قوباد تاڵه‌بانییه‌وه به "یاساشکێنی" ناوبرد، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران ڕایگه‌یاند، "هیچ کەس‌و هێزێک نیە، بتوانێت لەبەردەم مافە رەواکانتان بوەستێتەوە".\nقوباد تاڵەبانی ڕاشیگه‌یاند، "لەوانەیە بە لێدوان و ڕوونکردنەوەی نابەرپرسانە، دڵگران بووبن و وا هەستتانکردبێت کەسانێک هەن، ڕێگرن لەبەردەم وەرگرتنی زەوییەکانتان کە مافێکی ڕەوا و یاسایی خۆتانە. من لێرەوە دڵنیاتان دەکەمەوە کە هیچ کەس و هێزێک نیە، بتوانێت لەبەردەم مافە رەواکانتان بوەستێتەوە. "


سەلما لاگرلۆف :ژنێك لە وڵاتی بەفر و نۆبڵەوە چیرۆكی نێڵز دەنووسێتەوە - بنکەی روناکبیریی گەلاوێژ :: Gelawej\nسەلما لاگرلۆف :ژنێك لە وڵاتی بەفر و نۆبڵەوە چیرۆكی نێڵز دەنووسێتەوە\nهەواڵ Nov 26, 2018\nسەلما لاگرلۆف نووسەری داستانی سەرنج ڕاكێشی (نێلز)ە كە لای خۆشمان چ لە ساڵەكانی هەشتا بە زمانی عەرەبی و لە نەوەدەكانی سەدەی ڕابردووشدا كرا بە زمانی كوردی و زۆربەمان بینەری بووین، لە پشت ئەم چیرۆكە نایابە پڕلە بەسەرهات و بیركردنەوە لە بەها جوان و نیشاندانی ئاكاری دزێو لە لایەن مرۆڤەوە بەرامبەر بە ئاژەڵ و گیانلەبەران، ژنێك هەیە كە ئەویش خانمە نووسەری سویدی (سەلما لاگرلۆف)ە.\nئەم خانمە بە هۆی نەخۆشییەك لە تەمەنی سێ ساڵیەوە زۆر توانای جووڵەی نابێت و تووشی جۆرێك لە ئیفلیجیی دەبێت، ئەم حاڵەتەشی والێدەكات نەتوانێت لەگەڵ هاوتەمەنەكانی یاری بكات و زۆرتر خۆی بە گوێگرتن لە چیرۆكی نەنكی و بە تەمەنەكانی دیكەوە سەرقاڵ بكات. دواتر دەخوێنێت و دەبێتە مامۆستا، چونكە ئەوە تەنها پیشە بووە كە لەو كاتەدا بۆ ژنان هەبووە كاری تێدا بكەن . ماوەی 10 ساڵ مامۆستا بووە و دواتر بە هۆی نوسینی (داستانی گۆستابرلنگ)ەوە توانی سەرنج بخاتە سەر نووسین.\nدەربارەی ڕۆمانی ( سەركێشییە سەمەرەكانی نێڵز) چیرۆكەكە بەم شێوەیەیە،\nئەم خانمە ڕۆژێك نامەیەكی لە یەكێتی نیشتمانیی مامۆستایانی سویدەوە پێدەگات و داوای لێدەكەن كتێبێكی پەروەردەییان بۆ بنووسێت دەربارەی جوگرافیا و مێژووی وڵاتی سوید بۆ ئەوەی بۆ مناڵان سەرنجڕاكێش بێت.\nئەمەش دوای ئەوەی سەرنج درا مناڵانی قوتابخانەكانی سوید لاواز و كەم حەوسەڵەن لە وانەی مێژوو و جوگرافیادا .\nسەلما بیرۆكەكەی پێ جوان دەبێت و بە پەرۆشییەوەی خۆی بۆ تەرخان دەكات، ماوەی سێ ساڵ دەكەوێتە خوێندنەوە و گەڕان بە سەرتاسەری سویددا و تێیدا بە دوای چیرۆك و بەسەرهات و دابونەریتی سویدییەكان و جوگرافیا و مێژووی وڵاتەكەدا دەگەڕێت، پاشان لە ساڵی 1906 دەست دەكات بە نووسینی چیرۆكەكە و لە ساڵی 1907دا تەواوی دەكات.\nدواتر چیرۆكەكەی دەبێتە جێگەی گرنگیی پێدانی قوتابیان و بەلایانەوە زۆر سەرنجڕاكێش دەبێت و ئاستی قوتابیانیش بە شێوەیەكی بەرچاو لەوانەی مێژوو و جوگرافیادا بەرز دەبێتەوە، نەك هەر ئەوەندە، بەڵكو وردە وردە ئەو چیرۆكە وەردەگێردرێت بۆ چەندین زمانی جیهان و تەنانەت بۆ زمانی عەرەبیش.\nئیدی مناڵانی سوید و هەموو ئەو وڵاتانەی كە چ چیرۆكەكەیان خوێندووەتەوە یان فلیم كارتۆنەكەیان دیوە لەوە دەگەن كە كەسێكی وەك نێڵز و بەو ئاكارە خراپەی هەیبوو و بەو مامەڵە ناشرینەی لەگەڵ گیانلەبەراندا دەیكرد، چۆن لە لایەن جادوگەرێكی قەزەمەوە جادوی لێدەكرێت و دەكرێتە مرۆڤێكی قەزەم ، ئیدی هەموو ئەوانەی بە دەستیی ئەو ئازار دراون دەتوانن بە ئاسانی تۆڵەی لێبكەنەوە، دواتر بە هۆی (مۆرتۆن)ی قازە ماڵییەكەیانەوە كە دەیەوێت لەگەڵ پۆلە قازێكی كێویدا گەشت بكات، گەشتێكی پر لە بەسەرهات و سەركێشی و پڕ چێژ دەستپێدەكات، لەم چیرۆكەدا كە چیرۆكێكی خەیاڵی سەركێشییە، نێڵز نەك بە تەنها لە قەبارەی خۆی زۆر بچووكتر دەبێتەوە، بەڵكو وای لێدێت دەتوانێت لە زمانی گیانلەبەرەكانیش تێبگات، لەو گەشتەیدا نێڵز لە كوریژگەیەكی چەتوون و سەركێشەوە دەبێتە كوڕێكی بەسۆز و فریادڕەس و میهرەبانیی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی، لەو گەشتەیدا بۆی دەردەكەوێت كە كەسانی بەستەزمان و بچووك چەندە ستەمیان لێدەكرێت، چونكە بێدەسەڵاتن.\n(سەركێشییە سەر و سەمەرەكانی نێڵز) لاگرلۆف لە ساڵی (1980-1981) لە لایەن كۆمپانیای(نیروسۆ نو فچیگی ناتابی) ژاپۆنییەوە بەرهەمهێنراوە و هەر یەك لە (هیزایوكی تۆریۆمی و مامورۆ اوشی) كاری دەرهێنانیان بۆ كردووە.\nئەوەی ماوەتەوە لەسەر خودی خانمە نووسەری ئەم چیرۆكە پەروەردییە بوترێت ئەوەیە كە نووسەری نێڵز جگە لەو چیرۆكە پڕ وانە و ئامۆژگارییەی خاوەنی چەندین بەرهەمی دیكەیە لە شانۆنامە و ڕۆمان شیعری داستانئامێز و چیرۆك.\nهەر ئەم ژنە بە یەكێك لە داكۆكیارە سەرسەختەكانی مافی مرۆڤ بە گشتی و مافی ژنانیش دادەنرێت و یەكێك بووە لەوانەی دژی سیستمی نێر سالاریی بووە.\nسەلما لاگرلۆف (Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf)، لە(20)ی نۆڤەمبەری ساڵی( 1858 )لە هەرێمی مارباكای شاخاویی لە گوندێكی سەر بە ناوچەی (فارملاند) كە هاوسنوری نەرویژە لە باكورەوە لەدایك بووە و پێنجەمین مناڵی خێزانەكەی بووە، لە(16)ی مارتی ساڵی (1940) دا لە تەمەنی 81 ساڵیدا بە جەڵتە كۆچی دوایی كردووە.\nبۆ یەكەمین جار ناوی لە جیهانی ئەدەبیدا دوای بڵاوبوونەوەی (داستانی گۆستا برلنگ) دەدرەوشێتەوە، كە لە ساڵی 1891دا بڵاویكردووەتەوە و تێیدا مژدەی ڕۆشنگەریی ڕۆمانتیكی ڕادەگەیەنێت لە ئەدەبی سویدی دا .\nهەرچەندە ماوەی 10 ساڵ كاری مامۆستایی دەكات، بەڵام دواجار بڕیار دەدات كە واز لە پیشەكەی بهێنێت و خۆی تەرخان بكات بۆ ئەدەب.\nلەسەرەتای سەدەی بیستەمدا گەشتێك دەكات بۆ قودس و دوای گەڕانەوەی لە (1901-1902)كتێبێك بە ناوی (قودس)دەنووسێت دەربارەی سەرنجەكانی خۆی لەسەر شارەكە و ئەو شتانەی كە لەو گەشتەیدا كاری تێكردووە.\nلە ساڵی 1909 دا ئەكادیمیای سویدیی سەرپەرشتیاری بەخشینی خەڵاتی نۆبڵ، خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی ئەو ساڵە دەبەخشێتە ( سلما لاگرلۆف) وەك ستایشكردنی داهێنانەكانی لە وێناكردنی ناخی مرۆڤایەتی و خەیاڵیكی سەرشار لە زیندوێتی و ئایدیالیستیانەی بەهادار، ئەمەش ئەو خالە جیاكەرەوانەن كە بوونەتە خەسڵەتی كارەكانی، پاشان و لە ساڵی 1914دا لە لایەن هەمان ئەكادیمیاوە بۆ ئەندامێتی ئەكادیمیاكە هەڵدەبژێردرێت، لە ساڵی 1924دا لە لایەن زانكۆی(گیرفس فالد)ی ئەڵمانییەوە دكتۆرای فەخریی پێدەبەخشرێت.\nخەڵك و حكومەتی سوید هەمیشە بە شانازییەوە لەم خانمە نووسەرەیان دەڕوانن و كارەكانی بەرز دەنرخێنن، هەر بۆیە جگە لەوەی ئەو ماڵەی تێیدا ژیاوە لە شاری (مۆرباكا) لەلایەن حكومەتەوە كراوەتە مۆزەخانە و كەلو پەلە تایبەتەكانی سەلمای تێدا نمایش دەكرێت، دوو ئۆتیلیش هەیە كە بە ناوی ئەوە ناونراوە و لە هەموشی گرنگتر لە ساڵی 1992دا حكومەتی سوید بڕیاریدا وێنەی (سەلما لاگرلۆف) و وێنەی قارەمانی چیرۆكەكەی كە بووە هۆی پێشخستنی توانای ژیریی مناڵان لە سویددا لەسەر پارەی جۆری (20) كرۆنیی سویدیی چاپ بكرێت.\nداستانی گۆستا برلنگ – 1891\nپەیوەندیی نەبینراو – 1894\nسەمەرەكانی مەسیحی دجال – 1897\nماڵە دێرینەكە .\nسەركێشییە سەیر و سەمەرەكانی نێلز – 1906-1907\nسەلما لاگرلۆف لای سویدییەكان و ناوەندە ئەدەبییەكانی ئەو وڵاتە و جیهانیشدا تەنها ئەوە نییە كە یەكەمین ژنە نوسەر بووە كە لە ساڵی 1909 دا خەڵاتی نۆبڵی پێبەخشراوە كە ئەمەش شتێكی دەگمەن بووە بۆ ئەو سەردەمە، چونكە لەو كاتەدا هێشتا ژنان لە سوید مافی دەنگدانیان نەبووە لە هەڵبژاردنەكاندا، بەڵكو یەكێكە لەو ئایكۆنە بەرزانەی تا ئێستا كارە ئەدەبیەكانی دەبنە تێزی لێكۆڵینەوە و توێژینەوەكانی دونیای ئەدەبی هاوچەرخ لە سەرانسەری جیهاندا.\nThe directory 'Gallery/008' does not exist. Check your parameters.


ئەگەر نەدەی سەرانەی (.........) م دایــــک‌و باوکت لە قەبـــــر دەرتێرم\nئەگەر نەدەی سەرانەی (.........) م\nدایــــک‌و باوکت لە قەبـــــر دەرتێرم\nئەوەی کەمێک فێنکی ئەدا بە ڕۆح ئەوەیە کە مێژوو هەرچەندە سەرکەوتوەکان ئەی نوسنەوە و بەدرۆو دەلەسە ئەی ڕازێننەوە، بەڵام ناتوانن ڕاستیەکان بشارنەوە ، بۆیە درەنگ بێ یان زوو ئەوا ڕاستیەکان لە پەنهانی دەرباز ئەبن .\nلەگەڵ دروست بوونی دەوڵەتداریو حکومەتدا باجو خەراجیش هاتۆتە چێبون ،کەنیسەکانی سەدەی پانزەهەمیش تا بۆیان کرا خەڵکیان ڕوتاندەوە لەژێر ناوی سەیرو سەمەرەی باجی ئاینیدا، پەیامبەری ئیسلامیش فدیەی لە جولەکەکان ئەسەند کە جۆرێک بو لە باج لەبەر ئیسلام نەبونیان، داعشیش هیچ کەمتەرخەمی نەکرد لە باجو سەرانە سەندن لە تەرسا نەژادەکانی موسڵ ،لەڕاستیدا باج ئەگەر لەسەر بنەمایەکی عادیلانەو زانستیانە و یاساییانە کاری پێبکرێ‌و لەسەر ئاین‌و بیروڕانەبێت، ئەبێتە کۆڵەکەیەکی گرنگی بەردەوامی ڕاگرتنی حکومەت ، خۆ ئەگەر ئەوباجە بۆ خزمەت گوزاری‌و عەدالەتی کۆمەڵایەتی بەکاربێت ئەوا باجدەرانیش کە هاوڵاتیانن لاریان لێی نیە.\nلەو ڕۆژەوە مرۆڤ بەکۆمەڵ ئەژی پێوستی بە ڕێکخستن‌و سیستم هەیە، بۆ ئەم بژاردەیەی ژیان حوکمداری هاتۆتە گۆڕێ، دیارە لە دێر زەمانیشەوە زاڵم‌و دیکتاتۆرەکان هەر هەلیان بۆ هەڵکەوتبێ‌و دەسەڵاتیان کەوتبێتە دەست، داهێنانی نوێان هیناوەتە بوون، باجوخەراجی وایان داناوە کە گەشتۆتە ئاستی غەدرو چەوساندنەوە تا ئاستی خوێنمژین‌و گیرفان بڕینی تاکی کۆمەڵ، هەر ئەو مێژووە بۆمان ئەگێڕێتەوە کە یەکێک لە هۆکارەکانی شۆڕشی فەرەنسا ئەو باجە بوو کە لویسی شانزە لەسەر خوێی چێشت داینا، ئەوەی قوڕەکەشی خەستتر کردەوە ئەوەبو کە دەسەڵاتی دا بە باجگرەکان کە ناویان لێنابون (جابیلۆز) زەبروزەنگ بەکار بێنن لەگەڵ خەڵکدا بۆ سەندنی ئەو باجە ، تا کار گەشتە ئەوەی لە هەڵگیرسانی شۆڕشەکەدا زۆرێک لەو جابیلۆزانە خرانە بەر مەقسەڵەو سەریان پەڕێندرا، ئیتر هەر دیکتاتۆرو هەردەسەڵاتدارێکی زۆردار جۆرەها باجی تاقەت پڕوکێنی خستوەتە ئەستۆی تاکی کۆمەڵ، ئەو باجانەی کە بە باجە سەیرو سەمەرەکان لە قەڵەم ئەدرێن لە مێژوودا وەک باجی ڕیش، شەپقە، باجی تاتو، باجی خوری، لە زۆر وڵاتدا باج لە سەر سۆزانی‌و لەشفرۆشەکانیش دانراوە.\nهەمو ئەو باجە ناڕەوایانەش لە کۆتاییدا سەری دەسەڵاتەکەیان خواردوەو توڕ دراونەتە زبڵخانەی مێژووەوە ، بەڵام لە دنیای مۆدێرنی ئەمڕۆدا و لە وڵاتانی پێشکەوتودا باج لە سەر هەمو داهاتێک دائەنڕی، بەڵام ئەوەی کە وای کردوە تاکی ئەو وڵاتانە لاریان نەبێت لە دانی ئەوە باجانە ، ئەوەیە کە داهاتی وڵات بە داهاتی باجیشەوە شەفافەو ئەزانرێ لە کوێوە هاتوەو لە چیدا خەرج ئەکرێت ، خزمەتگوزاریەکانیان لە ئاستێکی باڵادایە ، هەروها سیستمی موچەی هاوڵاتی بون ( سۆشیال ) کەلانی کەمی ژیانی هەمو تاکێیکی کۆمەڵ لە گەردنی حکومەتدایە ، ئەوەی لێرەدا مەبەستە ئەوەیە کورد واتەنی حکومەتی هەرێم لە باری نەبوو باج ئەسەنێ ! وەک باپیران فەرمویانە (بار لە باج ناناڵێنێ ).\nبەڵام کوا بار ؟ بڕینی موچەو قوتی مەردمەکە ؟ یا قۆرغ کردنی بازاڕو پەک خستنی کارو کەسابەت ؟\nپاش لەخۆبایی بونو ئەو نانی هاریەی حکومەتی هەرێم گرتبوی بە دەمەوە ، بە تایبەت کابینەی هەشت و پشت بەستن بە کۆمەلێک ڕاوێژکاری نەخوێندەوارودەمڕاستی نەخۆشی حیزبیو شرۆڤەکاری بندیوارو هەرزە بەرپرسی تازە هەڵتۆقیو بانگی ( ئابوری سەربەخۆییان) دا بەگوێی خەڵکی هەرێمدا ، هەربۆیە دروستە خەڵک ئەو ڕۆژە ناوبنێن ڕۆژی ڕەشی ئابوری بۆ خەڵکی هەرێم ، بەڵام سەیرەکە لەوەدایە بەرپرسانو حکومەت وا ئەزانن خەڵکی ئەم مەملەکەتە لە سەر هەسارەیەکی تری ئەم گەردونە موچە وەر ئەگرن یا کارو کەسابەت لەسەر مەریخ ئەکەن ، یا لە ماڵەوە سکە لێئەدەن یا بەشەو کەلەبەر ئەبڕن،ئەپرسین ئەو مافەتان لەکوێ هێناوە موچەی مەملەکەتێک ببڕن بەڵام باج لەسەر خەڵکی زیاد بکەن؟\nدیسانەوە پرسیارەکە ئەوەیە لە ئەنجومەنی وەزیرانێکدا کەزیاتر لە بیست وەزیرو وتەبێژێکو سەرۆکێکو جێگرێکو چەند نەفەرێکی تر یەک کوڕی بە غیرەت هەڵنەکەوت هەست بە ئازاری ئەو خەڵکە بکات؟ وەزیرێكمان نەبو بیری ئەنجومەنەکە بخاتەوە و بڵێ هەر لەم سێچوار مانگەدا چەند کەس لەبەر هەژاریو نەبونی خۆیان کوشتوە، چەندیان پێشمەرگەن ؟ یا یەک ویژدان جوڵەی نەکرد بڵێت نیوەی کۆمپانیاکان تەپڵی نابوتیان لێدا ، بەڵێندەرەکان هەندێکیان خۆیان کوشت ، یا وڵاتیان جێهێشت، بازاڕ یەکجاری بە قوڕگیرا ، یا سەرێ گەرم نەبوو بڵێ ئەرێ سەرۆک ئەمە بڕیار نیە ئێمە ئەشهەدو بیلای ناهەقی بۆ بکێشین ، بۆ باجو خەراج ! بەگم ئەمە سەرانەیە ، قوربان ئەم میلەتە بەدەستمانەوە زەلالەتیەتی ، بابەدەستی خۆمان دارو بەرد نەدەینە دەستیان نەیانکەین بە گژ خۆمانا ، با لە یادمان نەچێت کە هێزنیە بەر بە برسێتی بگرێ، میلەتمان برسی کردوە ئاخری خێرنابێت.\nیا وەزیرێ کەلەی تەمی بکردایە و بیوتایە ئەم بڕیارە بێئاگایمان ئەسەلمێنێ لە حاڵی مەملەکەت ، یا عەقڵێک بکەوتایەتە ئیشو بیفەرموایە ئەم بێوەژن کۆشیەی ئێمە ئەیکەین لە کۆتاییدا بۆ حکومەتەکەی بەغدایە ، هەر خۆمانین ڕۆژانە سێچوار جار پەیاموعەرزەوحاڵ ئەدەین لەگەڵ حکومەتی مەرکەزیدا باوەخونمان بکەنەوە ،ئاشکراشە بەڕێز عەبادی بە هەزار بەرتیلی وا ئاشت نابێتەوە ، بەڕێزان ئەزمونی زۆرمان لەبەر دەمدایە لە قوربانی دان بۆ ڕۆمو تورکو عەجەم ، چەند ڕۆڵەی هەژارانتان خەڵتانی خوێن کرد لەبەردەمیاندا و دواجاریش منەتیان لێ نەزانی ، ئەوان بەخوێن نەزانن ئێستە بە بەرتیلی پارە ئەزانن کە ئێوەی بەڕێز بە برسیکردنی ئەم خەڵکە بێدەرەتانە بۆیان کۆبکەنەوەو لەگەڵ چەپکێ گوڵدا بیبەنە بەردەم عەرشی عێراقی ؟ لە کۆتایشدا بۆ خۆمان نەبێت ، ئەمجارە کاتی ئەوە هاتوە ڕوی دەممان بکەینە ئەو حیزبانەی لەم کابینەیەدا شاگردن ، بڵێین ئەرێ حیزبێ نەبو بە وەزیرەکەی خۆی بڵێ بۆ کێشات بەلا ملتاو ئەم ناهەقیەت قبوڵکرد؟ ئەرێ با غیرەت بیگرتیتایە ئیستیقالەت بفەرموایە ، یا هەر هیچ نەبێت لە پرێس کۆنفرانسێکا بتوتایە خۆم‌و حیزبەکەم لەم بڕیارە بێ بەرین ، نەوەڵا بتفەرموایە ئەم جۆرە بڕیارانە لە دەسەلاتی پەرلەماندایە نەک ئەنجومەنە داماوەکەی ئێمە، بەڵام ڕەنگە لەمەیاندا ئێمە بە هەڵەدا چوبین، دیارە وەزیری قارەمانی لەو بابەتەمان نیە!\nحیزبێکش کە پلەکەی شاگرد بێت لە حکومەتدا جورئەتی ئەوەی نەبێت لە ڕوی وستایدا دەنگی ناڕەزایی بەرز بکاتەوە . ئێستە ئەو مافە بەخۆمان بدەین نابەجێ نیە بڵێین، بەم نەزمومەقامە دەوڵەت داری کراوە!\nحوکمداریمان لە حوکمداری عەشایەرە کۆنەکانی دوسەد ساڵ پێش ئێستە ئەچێ کە شەهامەت‌و پیاوەتی لەلایان بە ناوی زلو چەفتەو جامانەو عەلیخانی‌و سمێڵی بابڕو خەنەو وسمە تێگیراو و دزینی لێفەو جاجمی دراوسێکانیان بوە ، ئاوا فەرمان ڕەواییمان کراوە بۆیە جوانمان هەڵگڕانوە حاڵێشمان بەم حاڵە گەشتوە، دەست لەو حکومەتە پان ئەکەینەوە کە تا دوێنێهەر خۆمان پیمان ئەوت موفلیسەو پارەی نیە ، یا ئەوکاتەی لیستی موچەی قەبەو دەبڵتان بۆ ئەسحاب ئەلکەهفەکانتان واژۆ ئەکرد ،کەسێکتان ڕەحمێ نەکەوتە دڵتانەوە بڵێن ئاخر بۆ؟\nلەمە نەهامەتی تر ئەوەیە مونەزیری حیزبی وا هەڵکەوتوە پێشنیار ئەکات خاکی کوردستان وەک کراسی میراتی شیتاڵ شیتاڵ بکرێت و بدرێت بە هاوڵاتیان لەبری قەرزی مووچە ، بەنیازە ئەو کەلەبەرە بەو قوڕی نەزانیە سواغ بدا ، جا سەیر بکەنو دیقەت بدەن باج خراوەتە سەر تابلۆی دوکانەکان ، فرێدانی خۆڵوخاشاک، ڕسوماتی تاپۆ بوە بەسێچوار بەرامبەری جاران ، جۆرەها باجی ترخواش ئەزانی چیترتان لەژێر سەرایە خوا ڕەحم بکا ،هەندێ باج بەڕێژەیەک زیادی کردوە کە لە وزەی کەسدا نیە ، لەوەش نەگبەتی تر ئەوەیە فەریکە فیلەکانو ئەو کۆمپانیایانەی سامانی وڵاتیان لوشداوە ،ئەوانەی بونەتە فیرعەونی زەمانە ، ئەوانەی بون بە مافیای نێو دەوڵەتی و لەگەڵ مافیاکانی جیهاندا پێشبڕکێیانە ، باج نایان گرێتەوە ، قوربان ئەی ئەوانەی ئاگاتان لە ئازاری میلەتێک نیە ، ئەی ئەوانەی وڵاتێکتان ڕادەستی عێراقی عەزیم کرد ، ئەی ئەوانەی دوێنێ لە ئاوازی سەربەخۆییتان تێئەچڕی ، ئەمڕۆش دیفاع لە یەک پارچەیی خاکی عێراق ئەکەن ، ئەی ئەوانەی خۆتان لە کۆشکی بلورینەوە گاڵتە بە ئازارەکانی یەک بە یەکی ئەم خەڵکە ئەکەن ، ئەی ئەوانەی هەزار بەڵێنتان بە پولێ ، ئەی ئەوانەی لەکاتی هەڵبژاردنەکاندا ئەبن بە فریشتە ، ئەبن بە حاتەمی تەی لە بەخشێندا ، ئەبن بە مارکس و بەلینین بۆ چێنی هەژار ، ئەبن بە ئیفلاتون لە دیموکراتیدا و ئەبن بە ڤینۆس لە جوانیدا ئەبن بە گیڤارا لە شۆڕشگێڕیدا ئەبن بە گاندی لە ئاشتیدا ، دوای هەڵبژاردنیش هەر ئێوەن قفل ئەدەن لە دەنگی میلەت، هەر ئێوەن دیموکراتی زیندەبەچاڵ ئەکەن ، ئێوەن قەلەم تیرۆر ئەکەن، ئەوە ئێوەن دەست ئەخەنە بینی دەنگی ئازاد، هەر ئێوەن ئامادەن وڵات بکەن بە دوکەرت‌و سێکەرت ، هەر ئێوەن سامانی ژێرزەویو سەرزەوی تەخشان‌و پەخشان ئەکەن، کەس نازانی چۆن بەداروبەردیدا ئەدەن ڕەنجی خەڵکیش ئەدەن بەئاودا ، لەدوای ئەوەی داری سواڵتان دایە دەستی وڵات‌و حکومەت ، ئێوە میلەتتان کرد بەدو چێنی نابەرابەر ، چێنێ لە ئاسمان‌و چینێ لەسەرزەوی ، تازە بەتازە هاتون بەنیازن بە باجو خەراج بێنەوە مایە.\nبەڕێزان ئەتانەوێ خەڵکی باجی هەڵەو نەهامەتیەکانی ئێوە بدا ، ئێوە خۆتان ئامادە نین پارویەک کەمتر بخۆن ئامادەنین لە هیچ خۆشیو خۆشگوزەرانیەکی خۆتان خۆش ببن ، ئێوە ئێستاش مناڵەکانتان بە فڕۆکەی تایبەت گەشت ئەکەن بۆ وڵاتان بۆ سەیری یاری فوتباڵ ، خۆتان‌و خێزانەکانتان بێزتان نایە سەردانی خەستەخانە خۆمالێەکان بکەن بەڵام بۆ کۆلنج‌و برکێ مایۆ کلینیک خۆتبگرەو هاتم ، داواش لە خەڵک ئەکەن سک هەڵلوشن ، ناتانەوی بە نوکی دەرزی ئەو ژیانە سوڵتانیەتان بگۆڕن بەڵام ئەتانەوێ باری شانی خەڵک گرانترو قورستر بێت ، ئێوە لە خۆتان ناپرسن ؟ كی باجو خەراج بدا؟ ئەمەی ئێوە بە نایاسایی ئەتانەوێ لە خەڵکی بسێنن باج نیە ئەمە سەرانەیە ، وەک وتویانە ( ئەگەر نەدەی سەرانەی (........)م دایکوباوکت لە قەبر دەرتێرم ) ئەمە لە ئێوە قەوماوە قوربان .


خۆشاردنەوەو پرۆژە وەهمییەکانی فەرمانڕەوا تاڵانکەرەکان (کلیپتۆکراتەکان)\nکەس و بەرپرسەحوکوومییە تاڵانکەرەکان, بە میکانیزمێکی ورد و تۆڕفراوان کارئەکەن لەسەر گوێزانەوە و, بازاڕکاریی بۆ پارە دزراوەکانی دەوڵەت. لە هەمان کاتیش دا, خۆیان بییرنەچووە, کە هەمیشە لە خەمی بەدەستهێنانی ناوبانگێکی پەسەند و شیاو و رووسپیی دا بوون, لە پێگە سیاسیی و نێودەوڵەتییەکان دا.\nئەلف: دەرخستن و هەڵسووڕاندنی پارەدزراوەکان (١)\n١.سپییکردنەوەی پارە دزراوەکانی دەوڵەت\nکەڵەکەکردنی سەرمایە و خۆشگوزەرانیی کلیپتۆکراتەکان, لە جیهانی بزنس و خزمەتگوزاریی دارایی دا دەرکەوت. دزیینی پارەکان لە تونێڵێکی رەشەوە بەقاچاخ بران و, لە ناوجەرگەی لەندەن و نیۆیۆرکەوە لە بانک و کۆمپانیا پەناگەکانەوە سەریان دەرهێنا. کۆمەڵێک لە مۆڵگەی دادەوریی و نووسینگەی خانووبەرە, وەک کرێگرتەی تاڵانکەرەکان, دامەزران بۆ هەڵسووڕاندنی پرۆسەی سپییکردنەوەی پارەی رەشی کلیپتۆکراتەکانی دونیا. تەنانەت کاتێک کلیپتۆکراتەکان یان کرێگرتەکانیان لەتەک کۆمپیانیا جگە رۆژئاواییەکان ئەکرد - وەک دامەزراوە "چیین" یە حکومییەکان, پارەکان لە رێی تۆڕی ئەو کۆمپانیایانەوە قوڵپی ئەدا, کە ناوەندە خزمەتگوزرارییە داراییە رۆژهەڵاتییەکان بوون, دوای ئەوە, ئیتر پارەکە ئەچووە ناو ئەژمارە نهێنییەکانیانی بەرپرس و سەرۆکەکانەوە. لەم دواییانەدا بوو, شرۆڤەکارەکان دەستیان کرد بە هەڵسەنگاندنی جوگرافیای جیهانی سپییکردنەوە پارەی دزراو.\n٢.دەستگیرۆیی دارایی دەرەکیی:\nکۆمپانیا پەناگەکان -شێڵ-, لە گرنگتریین داهێنانە دامەزراوەییە ئابوورییەکانی بازاڕی رەش و ناشەرعییەتی دارایی بوو, بۆ بەیاساییکردنی سپییکردنەوەی پارەی کلیپتۆکراتەکان کە بەدواداچوونی یاسایی بۆی قورس بێت. بەکارهێنانی سیستەماتیکی کۆمپانیای پەناگە, کارێکی بوو بە باو بوو بەلای چەندیین کۆمپانیای فرە رەگەزەوە, کە بەدوای کەمکردنەوەی پابەندە باجییەکانەوە بوون لە چاو و دەستی هەر لایەنێکی پسپۆریی دادوەرییەوە, هەروەها بەگوێرەی تاکە دەوڵەمەند و کریپتۆکراتەکانەوە کە حەزیان بە کارکردنی نهێنیی بوو. بەم شێوەیە, بزنسی سپپیکردنەوەی پارەی دزراو و هەڵڕژانی لە بانک و بازاڕ و بزنسی رۆژئاوایی دا بوو بە بووژانەوەی ئابووریی لەو وڵاتانەدا کە ئەم تونێلە رەشەیان ئەپاراست, بەم پێیەش مەزەنەی کۆی سامانی پارەی سپییکراوە دیاریکراو نیە, گابرییل زوکمان(٢) بە ٨%ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی جیهانیی دائەنێت کە لە دەرەوەدا دانراوە, ئەو ژمارەیە, سامانی نزیکەی ٣٠% ی لە دانیشتوانی ئەفەریقا و ٥٠% ی روسیاییە.\nپەیپەرەکانی پەنەما لە ساڵی ٢٠١٦ دا(٣), ئەوەی گەیاند کە پەیکەری ئیداریی کۆمپانیا ژێربەژێرەکان بەیەکداچوونیان ئالۆزن, بە جۆرێک کات و تێچوونی زۆری ئەوێت بۆ راستیی هەڵماڵیینیان. هەروەها پێجۆرییەکانی ئەم پەیپەرانەش, کۆهەبوونەکانی کۆمپانیای پارێزەریی بانکی مۆساک فۆنیسکای خستووەتە روو, تیاییدا سنووری ئەو بازاڕکارییەی پیشان داوە کە ئەو ئەو کۆمپانیا ژێربەژێرانە پێی هەڵدەستن. ئەمە لەتەک ئەو توێژینەوە نوێیانەدا, پەیپەرەکان جەخت لەسەر بوونی پەنەما ئەکەن کە لە خاڵی مۆلەقدایە؛ سەرباری ئەو بۆچوونە باوەی کە کۆمپانیاکانی شێڵ لە سەرەوەی ئەو پەناگە بچووکانەی باجدەرەکانن, کە لە پێگە نامۆکاندا ناویان هاتووە. زۆرتریینی ئەو دادوەرییە کێشەدارانە, لە راستییدا لە دوو توێی رێکخراوی هاوکاریی و گەشپێدانی ئابووریی دان (OECD). لە لێکۆڵیینەوەیەکی پێشەنگدا, مایکڵ فیندڵی و دانیاڵ نیڵسن و جی سی شارمان, هەستان بە ناردنی زیاتر لە ٧٤٠٠ داواکاریی بۆ پێشکەشکاری خزمەتگوزاریی کۆمپانیا جیهانییەکان بە ناوی کڕیاری ساختەوە کە دۆسییەی جۆراوجۆری گەندەڵیان هەیە. لێکۆڵیینەوەکەیان, ئەوەی هەڵماڵی کە پێشکەشکارانی کۆمپانیاکانی شێڵ لە ئەمەریکا و بەریتانیا کەمترین پابەندییان هەیە بە هێڵەبنەماکانی تیمی راپەڕاندنی دارایی حکومیی نێودەوڵەتییەوە, هەر بە مەبەستی دۆزینەوەی راستیی خاوەندارێتیی کۆمپانیاکەوە هەتا بۆ - ئەوەی پێی ئەوترێت- دڵنیابوون لە هەبوونیان لە دەرەوەی پەناگەی باجدەریی دەرەوەی رێکخراوی هاوکاریی و گەشەپێدانی ئابووریی(OECD). لەو داواکاریانەدا کە لە راپۆرتی دواتریشدا دووبارە بوونەتەوە, توێژینەوەکە پێشکەشکاری خزمەتگوزاریی کۆمپانیاکەی لە دیلاویر و نیڤادا و وایومیگ دیاریکرد, بەجۆرێک کە خزمەتگوزاریی دامەزراندنی کۆمپانیاکە بە سەرچاوەیەکی یەیکلاییکەرەوەی داهاتەکانی دەوڵەت پێک دەهێنێت, بەو پێیەی کە نهێنییترین کۆمپانیاکانی جیهانە. لەگەل ئەوەی کە سیستەمی رۆشنکاریی جیهانیی خۆی زیاتر کۆدەکاتەوە, ئەمەریکا لەوە ئەچێت بەدەربوونی ( استپنا‌و) زیاتر بۆ خۆی بپچڕێت. تۆڕی دادی باجدەریی ناحکومیی رۆشنکاریی لە پەنجەکێشی (مۆشر) نهێنیی دارایی ساڵی ٢٠١٥ دا, پلەی ئەمەریکای لە خوار سویسرا و هۆنگ کۆنگەوە داناوە. بەگوێرەی زۆرێک لە دەوڵەتانی دوای یەکێتی سۆڤیەتی جاران, پرۆسەی گوێزانەوە بۆ دەرەوە و بونیادی دەوڵەت چوون بەیەکدا, بە جۆرێک دەسەڵاتەکان و خانەوادەی بەرپرسەکان, لە رێی دەستکەلە (قناه) لێدان بۆ ناو ئەژماری بەکرێیدراوی بیانیی, سامانەکانیان کۆکردەوە و بردیانە دەرەوە, بۆ کڕینی هەر شمەک و وەرگرتنی هاوکاریی بیانیی و کڕین و قازانج لە موڵک وماڵ و موڵکەکانی دەوڵەت. لە کازاخستان, موختاری ئەبلازۆف, کە وەزیرێکی پێشووی حکومیی و سەرۆک بانکی (BTA) بووە, زیاتر لە هەزار کۆمپانیای پەناگە -شێڵ- ی بەکارهێناوە بۆ شاردنەوەی ملیاران دۆلار لە دەوڵەت, بەڵام, بە پاساوی گوایە ئەمە ئەو هەنگاوەیە, کە بزنسمانەکانی کازاخستان و نوخبەی سیاسیی بە شێوەیەکی رۆتیینی بەکاری ئەهێنن. لە تاجیکستان, قازانجەکانی کۆمپانیای ئەلەمینۆمی حکومیی و گەورەترین سەرچاوەی نیشتمانیی هەناردەکردن بۆ کۆمپانیاکانی پەناگە رۆیشتووە کە لە دوورگەی ڤێرجنی بەریتانیی ناوی تۆمارکراوە, پاشان خەرجیی کۆمەڵێکی جۆراوجۆر لە مەبەستی گشتیی و تایبەتیی پێ جێبەجێکراوە, لە نێوانیاندا کڕینی جیاجیا و مامەڵەی بازرگانیی ئەندامانی خێزانی سەرۆک خۆی. لە قیرغیزستان, بزنسکارەکانی سەر بە کوڕی سەرۆک کۆرمانبیک باکییف (٢٠٠٥-٢٠١٠), بانکی ئاسیای جیهانیییان بەڕێوە بردووە, وەک خاڵێک لە سیستەمی دارایی دەرەکیی, کە لەوێوە ملیارەها دۆلار قوڵپی داوە بۆ ئەژماری کۆمپانیای نادیار, هەندێکجاریش لە رێی پێوەندی گۆرینەوە لەتەک بانکەکانی وڵاتە گەورەکانەوە وەک ستاندەرد چارتەرد.\n٣.حەوزی خانووبەرەی جیهانیی:\nهەرئەوەندە پارەکە شۆرایەوە "سپیی کرایەوە" لە رێی تۆڕی کۆمپانیاکانەوە, ئیتر چاودێرە جڵەوگرەکان (controllers) بەکاری دەهێنن بۆ تۆکمەکردنی ئامانجە کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و بەرژەوەندییە بازرگانییەکانی کلیپتۆکراتەکان. رەنگە گرنگترین دوامەنزڵیان بازاڕی خانووبەرە شکۆدارەکان بن, کە لەویادا هاوڵاتییە بیانییەکان ساڵانە ملیاران دۆڵار وەبەردەهێنن, ئیتر پارە نایاسایی و نابەجێکانیانی تیادا هەڵدەسورێنن کە بە ئوسوڵی یاسایی پارێزراوە بەپێی یاسای موڵکدارێتی رۆژئاوا. لە نێوان دە سەرووترین پێگەوە, کە خانووبەرەی کریستیی نێودەوڵەتیی (Christies International Real Estate) دیارییکردووە, لە یەکەمیین راپۆرتی ساڵانەی دا لە مارتی ٢٠١٣ دا(٤), لە بارەی خانووە نایابەکانەوە لە هەموو جیهاندا, نۆ لەوانە لە رۆژئاوایە؛ کە تیایدایە لە لەندەن, نیۆیۆرک و پاریسن. لەم بازاڕانەدا, دەڵاڵەکانی خانووبەرە ئاسانکاریی مامەڵەکان ئەکەن و کەمتریین بەرپرسیارێتیش هەڵدەگرن لە چوونە ژێر رەسەنایەتی ناسنامەی کڕیارەکان یان یاسایی پارەکانیان.\n٤. سپییکردنەوەی ئابڕوو\nگوێزانەوەی پارە ی دزراو و سەفقە بزنسەکان بۆ دەرەوەی سنووری وڵات, یەکەمین پێداویستییە بۆ دەسەڵاتدارە کلیپتۆکراتە نوێیەکان؛ بەڵام سپییکردنەوەی ئابڕووی کەسێتی لەسەرووی هەموو گرنگیەکانە بۆیان. لەو حاڵەتانەی لەسەرەوە باسکران, تاجیکستانیش ئەژماری دەرەکی خۆی بەکارهێناوە بۆ باربووکردنی (تمویل)ی لۆبی کۆنگرێس. بانکی ئاسیای جیهانیی, سێ لە ئەندامانی پێشووی ئەنجوومەنی پیرانی ئەمەریکایی دامەزراندووە لە ئەنجوومەنی بەرێوەبردنیدا وەک پێگەیەکی یاسادارێژ. مامەڵەی ئازەربیجانییەکان لەتەک ئەنجوومەنی ئەوروپادا. هەروەک جیراڵد کناوس ئەڵێت(٥): ئەم وڵاتە بچووکە دەوڵەمەندەی نەوت, زۆر چاک توانی کۆمەڵەی پەرلەمانیی ئەنجوومەنی ئەوروپا بەو ئاراستەیە بەرێـت کە دەنگ نەدەن لە ئاست زیندانییە سیاسییەکانی وڵاتەکەی دا, سەرباری هەبوونی بەڵگەی زۆر و سەپاو دژ بە حوکوومەتەکەی. دواتر, راپۆرتێک لەسەر دەستپێشخەریی سەقامگییریی ئەوروپایی دەرچوو, ئەوەی هەڵماڵی کە ئەندامانی سەرەکیی لە کۆمەڵەکە, دیاریی و دەهەنەی گرانبەها و بەرتییلیان وەرگرتووە بۆ مسۆگەرکردنی ئەم دەنگ نەدانە(٦).\nسپییکردنەوەی ئابڕوو؛ گرتنەخۆی کەمکردنەوە یان شاردنەوەی بەڵگەکانی گەندەڵیی و حوکمە ستەمکارییەکانە لە نیشتمانی کلیپتۆکراتەکاندا و, هەروەها ناونانەوەی کلیپتۆکراتەکانە وەک هاوڵاتییەکی چاکی جیهانیی, کە مەبەست لێی شیریینکردنی ئابڕووی کلیپتۆکراتە رکابەرە سیاسییەکانە. سپییکردنەوەی ئابڕوو, لە لایەن ئەو تۆڕە چنراوانە ئەکرێن کە بواری ئابوورییش ئەبەزێنن و هەموو تۆڕە کۆمەڵایەتیی و تەکنییکیە سیاسییەکان داگییرئەکەن. هەروەها مسۆگەرییەک بۆ کلیپتۆکراتیش دابیین ئەکات, کە مافی نیشتەجێبوونی لە دەرەوەی وڵات هەبێـت و, کلیپتۆکرات بە چالاکی خێرخوازیی رازیی دەکات هەتا بیخاتە ناو تۆڕێکی هاوپەیمانی نیشتمانی بێسنووردا.\n٥. مسۆگەرکردنی بە هەمەهاوڵاتیبوون (Securing multiple citizenships)(٧)\nبۆ راکێشانی کلیپتۆکرات و دەستەبژێرە دەسەڵاتدارەکانی وڵات, مسۆگەرکردنی مافی هەمە هاوڵاتییبوونە بۆ خۆیان و خێزانەکانیان, کە ئەبێتـە پێبەخشیینی خۆپۆشێکی ئاسایشی کەسیی. بەوەشەوە, کە پارێزبەندییەکی یاسایی وڵاتێکیان پێ دەبەخشرێت. دیارە لەو وڵاتانە دا, فەرمان و هەژموونی یاسا زاڵ و متمانەدارترە وەک لەوەی لە وڵاتەکانی خۆیان هەیانە. هەروەها بژاردەی چوونەدەرەوەشیان ئەڕەخسێنێت, هەرکات بیانەوێـت سامانی سیاسیی ناوخۆییان بگوێزنەوە.\nیەکێک لە شێوازە هەرە باوەکان لای کلیپتۆکراتەکان, ئەوەیە کە هەڵدەسێت بە دامەزراندنی کەسە نزیکەکانی خۆی لە هێڵی دیبلۆماسیی دا, بەمەش زیاتر مسۆگەریی ئەداتە ئەو خزمانە کە مافی سەفەری نێودەوڵەتییان هەیە و, لە پەناشیدا نیشتەجێبوونی بیانیی و پارێزیی دیبلۆماسیی دژ بە تاوان مسۆگەرە.هەموو وڵاتێکی ئاسیای ناوەڕاست, کەسە نزییکەکانی سەرۆکەکان, بەشێوەیەکی رۆتینی, پێگەی دیبلۆماسیی بەرزیان هەیە. بە نموونە, گوڵنارا کاریمۆفا, کچی سەرۆکی ئۆزبەکی پێشوو(ئیسلام کریمۆف ١٩٩٠-١٩٩٦), ئابڕووچوونێکی لێدەرکەوت, کە لەوکاتەدا, راوێژکاری نێردراوانی نەتەوە یەکگرتووەکانی وڵاتەکەی بوو لە نیۆیۆرک و, رۆژگارێکیش باڵیۆزی وڵاتەکەی بوو لە ئیسپانیا. ئۆزدا رەحماۆنیش, کە کچە گەورەی سەرۆکی تاجیکستان بوو, نوێنەری هەمیشەیی بوو لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە جنێف, پێگەی بەرزیشی لە وەزارەتی دەرەوە هەبوو.\nژیان لە دەرەوەی وڵات, بە شێوەیەکی رەها کراوەیە بۆ کڕین. بە درێژایی سەدەی پێشوو یان دوو سەدەی پێشوو, بازاڕێکی حیهانیی هاتە ئاراوە, لە بواری ڤیزەدان بۆ هاونیشتمانییبوون و وەبەرهێنی دووەم, کە مافی نیشتەجێبوونی بەخشیووە بە هاوڵاتییانی بیانیی لە وڵاتانی رێکخراوی هاوکاریی و گەشەپێدانی بواری ئابووریی و, وڵاتانی تریش, بە رێ و شوێنی تەواو یاساییەوە. هەموو وڵاتانی رێکخراوی هاوکاریی ئابووریی و گەشەپێدان, جۆرێک لە بەرنامەی نیشتەجێکردنی وەبەرهێن و ڤیزەدانیان هەیە, بەڵام نیوە زیاتریشیان بەرنامە و ڕێنوومایی نوێیان دەرکردووە, بۆ راکێشانی سەرمایەدارانی بیانیی لە ئەنجامی ئەو تەنگژە داراییە جیهانییەدا کە روویدا.\nپیشەیەکی تریش سەری هەڵدا, لە کۆمپانیا یاساییە نێودەوڵەتییەکان و پسپۆرەکانی رەگەزنامەی دووەم بۆ رێکخستنی ئەم مامەڵانە, یەکێک لەم کۆمپانیایانە کە ناوی Henley and Partners هەستاوە, بە بڵاوکردنەوە و نوێکردنەوەی کتێبێکی گیرفان بۆ نیشتەجێبوون و مانەوە و هاوڵاتیبوون. کە وەسپی ئەکات بەوەی "کارێکی پێوانەیی نێودەوڵەتییە لەم بوارەدا و, رێنوێنێکی متمانەدارە بۆ کڕیارەکانمان لە کەرتی تایبەت و پیشەمەندەکانی بەڕێوەبردنی سامان و حکومەتەکان". کۆنگرەی نێشتەجێبوون و مانەوە و هاوڵاتیبوونی نێودەوڵەتیی لە نوڤێمبەری ٢٠١٧ دا, بوو بە مایەی سەردانی زیاتر لە پانزە هەزار دیدەنیی, کە شارەزاییان پەیداکردبوو لە وڵاتانی دوورگەی بچووکی وەک قوبرس, دومینیکا, سانت لویس و, هەروەها وڵاتە گەورەکانی وەک ئوسترالیا و کەنەدا و ئیسپانیا. ئەم پیشەیە, تەنها ئامانجیی راکێشانی کلیپتۆرکراتەکان نەبوو بە دیاریکراویی, بەڵگەکان وا ئاماژە ئەدەن کە ئەوانەی ئەو ڤیزەی نیشتەجێبوون و مانەوەیان کڕیبوو, زیاتر فەرمانبەرە دەوڵەمەندەکان بوون لەو وڵاتانەی کە ئاستی گەندەڵیی تیایاندا بەرزە.\nداتای بەرنامەی وڵاتەکان پاڵپشتی ئەم قسانە ئەکەن, بۆ نموونە, ئەو ژمارانەی کە لە لایەن لێژنەی راوێژکاریی کۆچبەرانی بەریتانیاوە دەرچووە, ئەوە دەرئەخات کە لە نێوان ١٦٤٧ داواکاریی بۆ مانەوە لە چوارچێوەی بەرنامەی وەبەرهێنی پلە یەک لە ساڵی ٢٠٠٨-٢٠١٣, چارەکێکی روسیایی بوون (٤٣٣ داواکاریی), چارەکێکی تری چیین ی بوون (٤١٩ داواکاریی), لەگەڵ هەبوونی هاوڵاتیی میسریی و کازخستانیی. لەتەک هاتنی ٢٠١٥دا, بەپێی رێکخراوی رۆشنکاریی نێودەوڵەتیی لە بەریتانیا (TIUK), رێژەی وەرگرتنی ئەم "ڤیزە ئاڵتوونیی" یە, لە ٦٠% بۆ روسیایی و چیینییەکان بوون. بۆیە, ئەمە بە مەترسیی دانرا و رەخنەی توند بەرزبووەوە لە ئاستی ئەم خەمساردیی و بەسەرداتێپەڕبوونەدا, کە دەرهەق بەو سامان و پارانەی لەم ڕێگەیەوە هاتە ناو ئەم بەرنامەیەوە. ئەو توێژینەوەیەی کە رێکخراوی رۆشنکاریی نێودەوڵەتیی ئەنجامی دا, کەوتە سەر ئەو رایەی کە "ئەگەرێکی زۆر هەیە, سپییکردنەوەی بڕە پارەیەکی زۆر کرابێـت, لەو سەرمایە گەندەڵییەی کە لە چیین و رووسیا دزراوە و, بەرە و لەندەن هاتبێت لە رێی بەرنامەی ڤییزەدان, بە وەبەرهێنە یەکەمەکان لە بەریتانیادا.\nحکومەتی قوبرسییش بە هەلی زانییوە, بەرنامەیەکی وەبەرهێنانی ئاڵتوونیی داهێنا, کە ئەو بەشداربووانەی گوزەرنامەی سەفەر(Passport ) دەردەهێنن - بەوەی کە قوبرس ئەندامی یەکێتی ئەوروپایە- مافی کارکردن و مانەوەیان هەیە لە ناو وڵاتانی یەکێتی ئەوروپادا. بەپێی ئەو راپۆرتە پێجۆرییانەی, کە رۆژنامەی گاردیانی بەریتانیی ئامادەیکردووە, تەنها لە ساڵی ٢٠١٦ دا زیاتر لە چوارسەد گوزەرنامەی سەفەر دراوە بە پێی ئەو بەرنامەیە, کە لێوەی زیاتر لە چوار ملیار یۆرۆ وەبەرهێنراوە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣- ٢٠١٧دا. دیارتریینی داوارکاریەکانیش رووسیایی و ئۆکرانیی بوون. رۆژنامەی گاردیان ئەوەشی خستە روو, کە لیستێک لە ناوی ئەوانەی گوزەرنامەی سەفەریان پێدراوە دزەی کردووە, کە پەرلەمانتاری رووسیایی پێشوو و ملیاردێرانی پێشەسازیی رووسیایی تێدایە, کە ناوبانگێگی باشیان لای سەرۆک پۆتین هەیە, دوو ئۆکرانیی تێدایە کە گەورە پشکداری بانکن و لەو دواییانەدا لە ئابڕووچوونێکدا تێوەگلابوون.\nبە هەمان شێوە, لە ساڵی ٢٠١٤, ماڵتاش ( ئەندامە لە یەکێتیی ئەوروپا) بەرنامەیەکی خستە ئاراوە بۆ گوزەرنامەی سەفەر. مەرجەکانی سەر داواکاران, ئەوەیە کە بڕی ٦٥٠.٠٠٠ یۆرۆ بدەنە سندووقی نیشتمانی و, وەبەرهێناننی زیاتر لە ١٥٠.٠٠٠ یۆرۆش لە سەنەدە حکومییەکاندا بکەن. هەروەها لە ٢٠١٦دا, بەرپرسە ماڵتاییەکان رایانگەیاند, کە بەرنامەکە زیاتر لە حەوت سەد گوزەرنامەی سەفەریان بەخشیووتە هاوڵاتیی بیانیی و, بەم پێیە بڕی ٢٠٠ ملیۆن یۆریان دەستکەوتووە. ئەم هەل قۆستنەوانە بە پشتئەستووریی مافی ئەندامێتی یەکێـتیی ئەوروپا, بوو بە مایەی نیگەرانیی ئەوروپاییە یاساداڕێژەکان لە ساڵی ٢٠١٤ دا و, بۆ ئەم مەبەستەش لەتەک پەرلەمانی ئەوروپاییدا, مەترسییەکانی سەبارەت بە بەرنامەکانی قوبرس و ماڵتایان وروژاندووە, کە رەخنەیان لەم هەڵسوکەوتانە گرتووە, بەڵام هەتا ئێستا هییچ ڕێکارێک لە برۆکسلەوە لەم بارەیەوە نەگیراوەتە بەر.\n٦. پەیوەندییە گشتییەکان و بەخشیینی ناوبانگی جیهانیی:\nرەگەزێکی گرنگ هەیە لە بابەتی "سپییکردنەوەی ئابروو و پارە"ی کلیپتۆکراتەکان, ئەویش تیشکخستنەسەری نێودەوڵەتیی و کاریگەرییانە. لە ئەمەریکادا, پیادەکردنی فشاری فەرمیی کرێگرتە بیانییەکان, پیادەکردنێکە ملەکەچی یاسای ساڵی ١٩٣٨ی تۆمارکردنی بریکاری بیانییە (FARA).\nلە بەجێهێنانی هەر کارێکی سیاسییدا, لە جیاتی حکومەتە بیانییەکان, پێویست وەهایە کە ئاژانسێک یان سیناتۆرێکی ئەمەریکایی بە فەرمیی خۆی تۆمار بکات لە بەشی زانیاریی (داتابەیس)ی حکومیی سەر بە وەزارەتی داد و, لە تەکیشیدا وردەکاریی چالاکیی سیاسیی جێبەجێکراوی خۆی. بە گوێرەی یەکێتیی ئەوروپاشەوە, تۆمارکردن لە کۆمەڵەی ( هێزی فشار) لۆبییەکان دا هێشتا خۆبەخشانەیە, بەڵام رێ و شوێنی نیشتمانیی لە وڵاتە ئەوروپاییەکان دا - نۆزدە وڵاتیان-, بەپێی رێکخراوی چاودێریی ئەوروپایی, یاسای داڕێژراو کورتی هێناوە لە بەیاساییکردنی لۆبییکردن. بەڵام لەودیو ئەم چالاکییە فەرمییانەوە, دەستەبژێرە بەپرسەکان و کلیپتۆکراتەکان سوودمەند بوون, لە زۆرێک لە کەناڵە نافەرمییەکان بۆ دروستکردنی تۆڕی چڕوپڕ لە هاوپەیمانیی سیاسیی و تێبیینکاریی هاوسۆز و پێگە کارییگەرەکان.\nراوێژکارە پلەباڵاکان و سەرچاوە مرۆییەکانی کۆمپانیاکانی بواری چاککردنی ناووشۆرەتی رژێمەکانی دەرەوە, داوای پارەی زۆریان کردووە و کۆمەڵێک لە خزمەتگوزاریی فراوانیشیان خستۆتە بەردەست. بە نموونە(٨),(٩): بنکۆڵکارییەک بۆ چالاکییەکانی سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەریتانیا تۆنی بلێر کراوە, کاتێک ئەو هەلەی دراوەتێ - ئەویش لە رێی کۆمپانیا راوێژکارییەکەی خۆیەوە - کە ببێتە راوێژکار بۆ سەرۆکی کازخستان نورسوڵتان نزار باییف لە ساڵی ٢٠١١, بۆ پرس و رای سیاسیی و ستراتیجیی, بە بڕی ٥.٣ ملیۆن پاوەن ساڵانە. هاوکاریی تۆنی بلێر و کۆمپانیا یاریدەدەرەکەی لە پێکهێنانی کازخستان دا, بە تایبەت پەڕاندنەوە و پاساوکاریی حوکوومەت لە ئاستی رەخنەی نێودەوڵەتیی, لەسەر ئەو سەرکوتکردنەی بەرامبەر ناڕەزاییەکانی کرێکارانی نەوت کرا, لە شارۆچکەی ژانۆزینی رۆژئاوا لە کانوونی یەکەمی ٢٠١١ دا بوو, کە کوژرانی ١٤ کرێکاری لێ کەوتەوە.\nتەنانەت لە ئێستادا, زانکۆکانیش بوونەتە پێگەی ئەگەری هەڵمەتێکی کاریگەر. سەرباری ئەوەی زۆربەی زانکۆ شکۆمەندەکان, لێژنەیان هەیە بۆ پشکنینی بەخشینی بیانیی پێشنیارکراو, بەڵام هیچ پێوەر و رێنماییەکی نێودەوڵەتیی نییە بۆ ئەم پشکنیینە. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا, سەختیی سەلماندنەکانیش ئەکەوێتە سەر شانی ئەوانەی, کە هەولی هەڵماڵیینی ئەوە ئەدەن, کە ئەم پارە پێشنیارکراوانە ( پێشکەشکراوانە) بریتیی بن لە دەرئەنجامی کاری نایاسایی و قێزەون. لە ساڵی ٢٠١١ دا, زنجیرەیەک لە ئابڕووچوون تەقیینەوە, لە سەر هەڵماڵیینی هەبوونی پەیوەستی ماددی نێوان کۆلیجی لەندەن بۆ ئابووریی (LSE - London School of Economics) و رژێمی دیکتاتۆری پێشووی لیبیای موعەمەر قەزافیی. لە مارتی ٢٠٠٩ دا دەرکەوت(١٠)؛ سەیفی کوڕی قەزافیی, بری ١.٥ ملیۆن پاوەندی لە رێی دامەزراوە خێرخوازەکەیەوە, بەخشیوەتە ناوەندی حکومەتی جیهانیی لە هەمان کۆلیج (LSE). لە هەمووی زەقتریش, تەنها مانگێگ دوای ئەوەی کۆلیجەکە بڕوانامەی دکتۆرای پێ بەخشیووە. ئەم ئابڕووچوونەی "بەستەری لیبیا- Libya links", بوو بە مایەی ئەوەی کە هاوەرد دەیڤس, بەڕێوەبەری (LSE) دەست لەکار بکێشێتەوە و, رووبەڕووی لێکۆڵینەوەی پرۆسەی پێجۆریی راستییەکان(due-diligence process) ببێتەوە.\n٧. کاری خێرخوازیی دوومەبەست؟\nزۆرجار پشتییوانە پیشەوەرەکانی کلیپتۆکراتەکان, بە چالاکی خێرخوازیی کرێگرتەکانیاندا هەڵئەدەن و هەڵای گەورەی بۆ ئەنێنەوە. ئەم چالاکییانە هەر تەنها کەناڵێکی تر نییە بۆ سپییکردنەوەی پارە, بەڵکو رۆڵی هەلێکی تریش ئەسازێنن, بۆ گەشەپێدانی تۆڕی هاوپەیمانەکانیان لە حکومەتەکانی تر و, رێکخراوە قازانج نەویستەکان و, رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دا. تۆڕێک لە پەیوەندیی پێکدەهێنرێت کە پێی ئەڵێین "کۆمەڵگەی نامەدەنیی سنووربڕ". گوڵنار کەریمۆڤای کچی سەرۆکی ئۆزبەکیی, پێش ئەوەی لە ٢٠١٣دا لە دەسەڵات لاببرێت, سەرۆکایەتی سندووقی دیدار (Fund Forum), کە رێکخراوێکی خێرخوازیی بوو, بەکاری ئەهێنا بۆ کۆمەککردنی پرۆژەی گیانەوەرە ماڵییەکان و بۆ برەودان بە ناو و ناوبانگی لە جیهاندا. دامەزراوەکە چووە ناو پشکدارییەوە لەگەڵ چەندین دامەزراوەی ناودارەوە, لەوانە مۆزەخانەی لۆڤەر لە پاریس, کاونسڵی رۆشنبیریی بەریتانیی, بریکارداری ژاپۆنی بۆ هاوکاریی نێودەوڵەتیی, دامەزراوەی خێرخوازیی شێرپەنجەی مەمک. لە زۆربەی کارەکانی دا, رێکخستن و سازدانی رووداو و دیداری رۆشنبیریی خۆباییانەی بۆ دەستەبژێرە ئۆزبەکستانییەکان هەبووە, لەوانەش پێشانگای Style.uz جلوبەرگ و پێشانگای هونەری ساڵانە لە تەشقەند.\nلە ساڵی ٢٠٠٨ دا, رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەروەردە و زانست و رۆشنبیریی (یۆنسکۆ) رازی بوو, لەسەر دامەزراندنی خەڵات بۆ توێژیینەوەکانی زانستی ژیان کە لە سەر خەرجیی سەرۆکی غینییای ئیستوائیی تیۆدۆر وئۆبیانگ و هەڵگری ناوی ئەوی لەسەر بێت. بەڵام, نەتەوە یەکگرتووەکانیش و خەڵکی غینییاش ئەزانن, زۆربەی هاوڵاتییانی غینییای ئیستوائیی بێ بەشن لە پێداویستییە پزیشکییە سەرەتاییەکان و خێزانە دەسەڵاتدارەکەیشی لە ژێر لێکۆڵینەوەدان بە تۆمەتی ئەو تاوانانەی کە پێوەستن بە بە گەندەڵیی گەورە لە ئەمەریکا و سویسرا و فەرەنسا و ئیسپانیا؛ بەوەشەوە کە دادگای فەرەنسی ئیدانەی جێگری سەرۆک تیودۆرین ئۆبیانگی ( کوڕەکەی تیۆدۆرۆ) بە تۆمەتی ئیختیلاس و سپییکردنەوەی پارە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ دا.\nئازربیجان, نموونەیەکی حاشا هەڵنەگرە لە چۆنیەتی ئەوەی کە شارەزا کلیپتۆکراتەکان چۆن ئەتوانن تێکەڵییەک بکەن لە نێوان پارە و فڕوفێڵەکانی سیاسەتدا. لە ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٧ دا, راپۆرتێکی لێکۆڵینەوە لە لایەن رێکخراوی هەواڵدەریی لە تاوان و گەندەڵیی (the Organized Crime and Corruption Reporting Project) رایگەیاند و رۆژنامەی گاردیانی (Guardian) لەندەنیش پشتڕاستی کردەوە, کە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٢ و ٢٠١٤ دا, حکومەتی ئازەریی هەڵساوە بە ئاڵوگۆڕکردنی ٩.٢ ملیار دۆلار وەک پارەدان (payments) لە رێی نووسینگەی ئەستۆنیایی سەر بە بانکی دانمارکیی و چوار لە کۆمپانیاکانی شێڵ کە لە بەریتانیادا تۆمارکراون, کە خاوەنە سوودمەندەکانی لە نهێنی دا ماونەتەوە و نەناسراون. بەشێکی زۆر لەو پارانە رۆیشتوون بۆ هەڵمەتی کەسایەتی زلکردن و, گروپی فشار(لۆبیی) و, سیاسەتکاران و ئەوروپاییە بەشدارەکان لە وڵاتی قەزوێن, بەلایەنی کەمەوە تاکە بەشدارێکیش کە چاودێری هەڵبژاردنە نیشتمانییەکان ئەکات. ئەم ئەڵقەیە لە ئەنجامی ئەو ئابڕووچوونەی "دبلۆماسێتی کاڤیار" هات کە لە ٢٠١٣ دا روویدا و, لەسەر هەڵماڵینی پاردەدانی حکومەتی ئازەربیجانی بوو وەک پارەی دەستیی و, دیاریی و دەهەنە و, گەشت و چوونی شکۆدارانە بۆ ئەندامانی پەرلەمانی ئەوروپایی.(١١)\n(1) Cooley, A., Heathershaw, J., & Sharman, J. The Rise of Kleptocracy: Laundering\nCash, Whitewashing Reputations. Journal of Democracy, 29 (1), 2018.\n(2) G. Zucman, The Hidden Wealth of Nations, Translated by Teresa Lavender Fagan,\n(٢) پەڕەکانی پەنەما (Panama Papers), بریتیین لە ١١.% ملیۆن دۆکیومێنتی نهێێنی دزەپێکراو, کە وردەکاریی جاتای دارایی و زانیاریی پارێزەرانە, کە زیاتر لە ٤١٨,٢١٤ ئۆفیسن. هەندێک لە دۆکیومێنتەکان بۆ ساڵانی حەفتاکان ئەگەڕێنەوە, کە لە لایەن کۆمپانیای پاڕێزەریی پەنەما و,خزمەتگوزارییەکانی کۆمپانیاکانی مۆساک فۆنیسکاوە دامەزراوە و لە ٦ی مایس ی ساڵی ٢٠١٦ دزەیان پێکران. دۆکیزمێنەتکانی پەنەما, وردەکاریی دارایی کەسانی دەوڵەمەند و بەپرسە حوکوومییەکانی تێدایە کە بەشێوەیەکی تایبەتی نهێنیی پارێزراون لەە رابردوودا. ئەمە لەەتەک, ناو و وردەکاریی ئەو کۆمپانیا پەناگانەی کە بە مەبەستی نایاسایی و ناشەرعیی دامەزراون بۆ خۆدزیینەوە لە باج و بەقاچاخبردنی پارە و خۆدزیینەوە لە سزای نێودەوڵەتیی. , "جۆن دۆ" ناوێک, ئەو کەسە هەواڵدەرە (whistleblower) بوو کە ئەم دۆکیومێنتانەی دزە پێکرد, لە رێی رۆژنامەنووسێکی ئەمانی بە ناوی "باستیان ئۆبرماێر" و لە رۆژنامەی " سودۆیچە چایتۆنگ". "جۆن دو" هێشتا بە نەناسراویی ماوەتەوە و, تەنانەت لە لای ئەو رۆژنامەنووسانەشەوە کە کاریان لەم دۆکیومێنتانەدا کردووە و, بە رۆژنامەنووسەکانی وتووە: " ژیانم لە مەترسیی دایە".\nبە وتەی ئەو: بە شێوەیەکی سادە, ئەوەی لە ناوەرۆکی ئەم دۆکیومێنتانە تێگەیشتم, ئەو قەوارە زەبەلاحەی ستەم بوو کە کرابوو" , " من, لە هییچ ئاژانسێکی هەواڵگریی یان حوکوومەتێک دا کارم نەکردووە و, ئامادەم بۆ هەموو هاوکاریییەکی داواکارە گشتییەکان, ئەگەر پارێزبەندیی یاساییان بۆ مسۆگەرکردم". تەواوی ئەم دۆکیومێنتانە لەلایەن "سەندیکای نێودەوڵەتیی رۆژنامەنووسانی پێجۆرکاریی - ICIJ " بە ئاشکرا لەسەر ئینتەرنێـت بڵاوکرانەوە.\n(4) Christies International Real Estate, “Luxury Defined: An Insight into the Luxury\nResidential Property Market,” March 2013. https://www.christiesrealestate.com/resources/v_1_1_20_1/siteresources/my%20folder/external-files/cire_whitepaper_mar2013.pdf,%2017.\n(5) Gerald Knaus, “Europe and Azerbaijan: The End of Shame,” J. of Democracy,Vol.\n26, July 2015.\n(6) C. Walker and M. Aten. The Rise of Kleptocracy: A Challenge For Democracy, J.\nof Democracy, Vol. 29, No. 1, Jan. 2018.\n(7) Ref. (1)\n(8) R. Mendick, “Tony Blairs £5m Deal to Advise Kazakh Dictator,” Telegraph,\n23 April 2016;\n(9) C. Michel, “Details of Tony Blairs Dealings with Kazakhstan Leaked,”Diplomat,\n(10) R. Sugden, M.Valania and J. Wilson, ‘Leadership and Cooperation in Academia, Edward Elgar pub.Limt. UK, 2013\n* دەستەی کوردستانی بۆ دیراساتی ستراتیجی و توێژیینەوەی زانستی/ وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژیینەوەی زانستی.


📖 بارەگاکانی کەرکوکمان پێدەدرێتەوە کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 27 2019 10:48PM\nبەرپرسی ئەنجومەنی سەرکردایەتی کەرکوک/ گەرمیانی پار [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 97% ✍ ن.ئـ. 27-9-2019 22:48:19\n27 ساڵ بەسەر کوژرانی سکرتێری پێشووی حیزبی دیموکرات [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ن.ئـ. 28-9-2019 1:38:28\n📖 درێژکردنەوەی پەرلەمان درێژەدانە بە دەسەڵاتی مافیاگەری لە هەرێمی کوردستان کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 27 2019 8:13PM\nهەرێمی کوردستان به و جۆرە ناوزەد دەکرێ کە یەکێکە ل [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ن.ئـ. 27-9-2019 20:13:05\n📖 عەرشی دەسەڵاتی کوڕەکان لە ناو گۆڕاندا بە فەرمی دەستیپێکرد کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 28 2019 12:33AM\nپارت و رێکخراوەکانی رۆژهەڵاتی ناوەراست، بەوانەی هە [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 3 ✔ 99% ✍ ن.ئـ. 28-9-2019 0:33:48\n📖 لە هەرێمی کوردستان زۆری پێشبینیەکان بە ئاراستەی سەرکەوتنی هیلری کلینتن دا بوو کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 27 2019 8:05PM\nپاش کۆتایی هاتنی هەڵبژاردنەکان و یەکلابونەوەی، ئەم [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ن.ئـ. 27-9-2019 20:05:39\n📖 وردەکاری هەوڵەکان بۆ یەکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 28 2019 12:48AM\nگوتیشیبەریتانیەکان و ئیتالیەکان بە چڕی لە خەتن بۆ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 99% ✍ ن.ئـ. 28-9-2019 0:48:13\n📖 وەزیری پێشمەرگە: لە کەسم نەبیستووە بڵێ داعش کۆتایی پێهاتووە کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 28 2019 12:56AM\nکۆنفراسێکی رۆژنامەوانی ئانگرێت کرامپ، وەزیری بەرگر [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ن.ئـ. 28-9-2019 0:56:27


لاپه‌ڕه‌یه‌كی دیكه له راپه‌ڕینی رواندز – Denegkan\nلاپه‌ڕه‌یه‌كی دیكه له راپه‌ڕینی رواندز\nbyحه‌سه‌ن\tMay 19, 2012\tگشتی\nساڵی پار له یادی راپه‌ڕینه جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ی شاری رواندز سیمینارێكم له‌ژێر ناوی ( هۆكار‌و ده‌ره‌نجامه‌كانی راپه‌ڕینی 19/5/1987 ) ی جه‌ماوه‌ری رواندز دژ به داگیركه‌ری به‌عس له‌هۆڵی بۆنه‌كان به‌ئاماده‌بوونی وه‌زیری شه‌هیدان‌و ئه‌نفالكراوان و وه‌زیری وه‌رزش‌ولاوان و قائمقام‌و میوانێكی زۆر كه له‌شاره‌كانی كوردستان هاتبوون پێشكه‌شكرد، به‌ڵام لایه‌نێك له‌بابه‌ته‌كه به ژماره‌و داتا باسی لێوه‌نه‌كرابوو ئه‌ویش به‌ندكراوه‌كان بوون، چونكه به‌ڵگه‌یه‌كی ته‌واوم له‌به‌رده‌ستدانه‌بوو تا ناوه‌كان بخه‌مه‌ڕوو، بۆ ئه‌مساڵیش هێندێك له‌ناوی ئه‌و تێكۆشه‌رانه ده‌خه‌مه‌ڕوو كه هێندێكم به‌به‌ڵگه له‌لان ئه‌ویش ناوی ( 40 ) كه‌سه كه له ژماره ( 21 ) ده‌ستپێده‌كات و به ژماره ( 60 ) كۆتایی دێت ، كه ئه‌م ناوانه له توێی دوو لاپه‌ڕه‌ی ئه‌یفۆڕدان و له به‌ڵگه‌كانی مونه‌زه‌مه‌ی به‌عسن، دڵنیام ژماره‌كه زۆر زیاتره و له‌به‌دواداچوونێكیشمدا هێندێك ناوی ترم ده‌ستكه‌وتوون، به‌ڵام داواده‌كه‌م هه‌ر به‌ڕێزێك ناوی گیراوێك ده‌زانێت بۆم ره‌وانه‌بكات، تا بتوانین له‌نووسینه‌وه‌ی مێژووی راپه‌ڕین خزمه‌تێكی جوان به رواندز بكه‌ین .\nبه‌ڵگه‌كه به‌مشێوه‌یه‌ی خواره‌وه نووسراوه:\nت الاسم الكامل تاریخ التدقیق الملاحڤات\n21 بشتیوان مجید وسو س66 29/5/1987\n22 سلیم عبدالله حسن = 17/7/988\n23 رزكار رحیم كریم = 14/11/987\n24 خلیل عمر فرخ = 27/12/987\n25 صالح عبدالرحمن گاهر = 3/1/1988\n26 ناصح حسن مولود = 3/1/1988\n27 بكر ابراهیم عبدالله = 3/1/1988\n28 عادل كریم عبید = 20/2/988\n29 همام مخیف مجید = 20/2/988\n30 كمال مصگفی خدر = / 2/ 988 رۆژه‌كه‌ی دیارنییه\n31 تحسین موسی عزیز = 6/3/988\n32 حسن ولی خدر = 23/3/988\n33 اسماعیل عزیز جرجیس = 8/5/988\n34 امین ناوخوش عبدالرحمن = 27/6/988\n35 ریبوار حسن یوسف = 27/6/988\n36 شیرزاد جبار مام شیخ = 27/6/988\n37 شیركو عبدالرزاق حمد = 2/7/988\n38 فاروق حسن علی = 10/7/988 له‌ناوی یه‌كه‌م دڵنیا نیم\n39 جواد احمد توفیق = 13/7/988\n40 خلیل اسماعیل حمد = 30/7/988\n41 سرهنك احمد مصگفی = 18/5/988\n42 كاوه عولا احمد = 22/5/988\n43 سلیم اسعد عبدالله = 27/6/988 جماعه راوندوز\n44 سردار گه بكر = 27/6/988 =\n45 فا چل شافی میرزا = 27/6/988 =\n46 وریا سعید عبدالرزاق = = =\n47 عبدالرزاق خچر مام شیخ = = =\n48 عیسی محمد علی = = =\n49 افندی عباس سعید س 1/7/988 8/8/988 اگلاق سراحه\n50 جلال احمد ملا = 2/7/988\n51 محمد علی اسماعیل = 3/7/988\n52 لگیف حسن مصگفی = 3/7/988\n53 حسن غفور رسول = 3/7/988\n54 خسرو نبی خالد = 3/7/988\n55 علی عپمان حسن = 3/7/988\n56 رزاق حمدأمین عمر = 29/7/988\n57 أزاد حسن توفیق = 14/7/988\n58 محمود ابراهیم محمود = 13/7/988\n59 فۆاد عبدالحمید صالح = 3/7/988\n60 عبالله رسول عبالله = 29/7/988\nئه‌و ناوانه‌ی كه ده‌ستمكه‌وتوون و به‌هۆی راپه‌ڕینی رواندز ده‌ستگیركرابوون:\n1- احمد حمدامین عمر\n2- محمد حاجی برایم\n3- ته‌ها سعید محمود\n4- عبدالله الیاس گه‌ره‌وه‌یی\n5- خالد كوێخا رسول گه‌ره‌وه‌یی\n6- عبدالله عبدالله خیاگ\n7- حسن یوسف حسف\n8- حسن خچر\n9- مه‌لا علی ئاكۆیی\n10- محمد ناوخۆش\n11- نه‌ورۆز ناوخۆش\n12- قادر فتح الله\n13- حسین قادر\n14- علی حسین علی\n15- هجوم الیاس\nئاماده‌كردنی : حه‌سه‌ن مسته‌فا\nPrevious لەبیرمدای … هێمن ئەمانی\nNext هەرەس …. دلێر محه‌مه‌د


خواردنی رۆژانه‌ی كه‌له‌می سوور له شێرپه‌نجه دوورت ده‌خاته‌وه\nیه‌كێك له سه‌وزه به سووده‌كان بۆ ته‌ندروستی مرۆڤ كه‌له‌می سووره، جگه له‌وه‌ی كه‌له‌می سوور به چه‌ند جۆرێك به‌كارده‌هێنرێت له زه‌ڵاته‌دا چه‌ندان سوودی هه‌یه بۆ جه‌سته و پاراستی له نه‌خۆشی.\nبه‌پێی هه‌واڵێك كه له ماڵپه‌ڕی "organicfacts" دا بڵاو كراوه‌ته‌وه و باس له سووده‌كانی خواردنی كه‌له‌می سوور ده‌كات و ده‌ڵێت، به‌گوێره‌ی توێژینه‌وه نوێكان كه پسپۆڕانی بواری خۆراك ئه‌نجامیان داوه، ده‌ركه‌وتووه كه كه‌له‌می سوور چه‌ندان سوودی هه‌یه بۆ جه‌سته، چونكه ده‌وڵه‌مه‌نده به ڤیتامینه‌كانی "A، C، E، K" و ماده‌ی خۆراكی به‌تایبه‌ت ماده ریشاڵییه‌كان كه جه‌سته ده‌پارێزن له زۆر نه‌خۆشی.\nپزیشكانی ئامۆژگاریمان ده‌كه‌ن به خواردنی كه‌له‌می سوور، چونكه ئه‌م سوودانه‌ی هه‌یه:\nیه‌كه‌م/ جه‌سته ده‌پارێزێت له نه‌خۆشی شێرپه‌نجه: یه‌كێك له گرنگترین ئه‌ركه‌كانی ئه‌م سه‌وزه‌یه ئه‌وه‌ی كه ده‌تپارێزێت له نه‌خۆشی شێرپه‌نجه، چونكه كه‌له‌می سوور ده‌وڵه‌مه‌نده به ڕێژه‌یه‌كی به‌رز له دژه ئۆكسانه‌كان، كه ئه‌مخانه دژه ئۆكسانانه وا ده‌كه‌ن كه خانه‌كانی شێرپه‌نجه لاوازبن و كاریگه‌رییان نه‌مێنێت له‌سه‌ر جه‌سته.\nدووم/ پارێزگاری ده‌كات له ئێسك: پزیشكان ئامۆژگاری ئه‌و كه‌سانه ده‌كه‌ن كه ڕێژه‌ی كالیسیۆمیان له جه‌سته‌دا كه‌مه كه زۆر كه‌له‌می سوور بخۆن، چونكه ئه‌م سه‌وزه‌یه ڕێژه‌یه‌كی زۆر ماده‌ی كالیسیۆم له‌خۆ ده‌گرێت، كه به‌رپرسیاره له پاراستن و به‌هێزكردنی ئێسك.


توركیا پیرۆزبایی له هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی سه‌رۆكی ئه‌م وڵاته كرد و هێشتا له بایدنی نه‌كردووه\n2020.11.08 - 19:50\nوه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی توركیا به‌بۆنه‌ی دوباره هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی به سه‌رۆكی ئه‌و وڵاته پیرۆزبایی ئاراسته‌ی ئه‌لفا كوندی سه‌رۆكی غینیا كرد، له‌كاتێكدا 24 كاتژمێر به‌سه‌ر راگه‌یاندنی سه‌ركه‌وتنی جۆ بایدن له هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا تێده‌په‌ڕێت و ئه‌و وڵاته هیچ لێدوانێكی ڕه‌سمی له‌و باره‌یه‌وه بڵاونه‌كردۆته‌وه.\nله راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی توركیادا پیرۆزبایی له دوباره هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی ئه‌لفا كوندی سه‌رۆكی غینیا كراوه كه دادگای ده‌ستوری ئه‌و وڵاته له راگه‌یه‌ندراوێكدا سه‌ركه‌وتنی له هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی 18ی ئۆكتۆبه‌ری رابردوو پشتڕاست كرده‌وه.\nراگه‌یه‌ندراوه‌كه‌ی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی توركیا له‌كاتێكدایه كه 24 كاتژمێر به‌سه‌ر راگه‌یاندنی سه‌ركه‌وتنی جۆ بایدن له هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا تێپه‌ڕیوه و تا ئێستا توركیا هیچ لێدوانێكی ڕه‌سمی له‌و باره‌یه‌وه بڵاونه‌كردۆته‌وه به‌هۆی ئه‌وه‌ی له پێشتردا جۆ بایدن ڕه‌خنه‌ی له سیاسه‌تی ناوخۆیی و ده‌ره‌وه‌ی توركیا و سه‌رۆككۆماری ئه‌و وڵاته گرت و له‌مانگی ئابی رابردوودا سه‌رۆكایه‌تی ئه‌و وڵاته و ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان وه‌ڵامی ڕه‌خنه‌كانی بایدنیان دایه‌وه.\nئیدارەی ترەمپ لەتوركیا هەڵدەگەڕێتەوە\n2020.11.17 - 14:43\nفڕۆكه‌یه‌كی توركیا دوو ئۆتۆمبێلی یه‌به‌شه‌ی له شه‌نگال بۆردومانكرد\n2020.11.08 - 21:16\nدۆستەکانى ترەمپ لە رۆژهەڵات پیرۆزبایی لە بایدن ناکەن\n2020.11.08 - 17:00\nکازمی بۆ جۆ بایدن: پیرۆزباییت لێدەکەم و دەخوازم بەمشێوەیە کار بکەین\n2020.11.08 - 08:46\nجێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا له كوێ ده‌مێنێته‌وه؟\n2020.11.08 - 17:59\nپارتی له راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌ی سه‌رۆكی په‌رله‌مان و یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران نیگه‌رانه\n2020.11.04 - 17:45\nسه‌رۆكی په‌رله‌مان له‌باره‌ی روداوه‌كانی ناوچه‌ی چه‌مانكێ راگه‌یه‌ندراوێكی بڵاوكرده‌وه\n2020.11.04 - 17:27\nبه‌رنامه‌ی دانیشتنی ئه‌مڕۆی په‌رله‌مان ئاشكرا كرا\n2020.11.09 - 13:44\nله‌گه‌ڵ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی ئه‌مریكادا به‌های لیره‌ی توركی دابه‌زی\n2020.11.04 - 23:23\nله‌باره‌ی دۆخی عه‌قیدێكی برینداری پێكدادانه‌كه‌ی ئه‌مڕۆ ڕونكردنه‌وه ده‌درێت [وێنه]\n2020.11.04 - 21:32


وردەکاری شەهیدکردنی "به‌شدار سه‌فه‌ر" لەلایەن داعشەوە\nبه‌شدار سه‌فه‌ر، کە کارمەندێکی ئاسایشی بارەگای یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، رێکەوتی 26-4-2019 له‌لایه‌ن چه‌ند چه‌كدارێكی داعشه‌وه له‌گوندێكی سه‌ر به‌قه‌زای مه‌خمور ده‌ستگیركرا و دواتر شەهیدکرا.\nله‌گه‌ڵ چوار كه‌سی دیكه بۆ کۆکردنەوەی دومەڵان چونه‌ته چیای قه‌ره‌چوخ\nبەگوێرەی قسەی کەسێكی نزیک لەشەھید بۆ خەندان:"هه‌فته‌ی رابردو به‌شدار سه‌فه‌ر حه‌مه‌د سلێمان پالانی، له‌گه‌ڵ چوار كه‌سی دیكه بۆ کۆکردنەوەی دومەڵان چونه‌ته چیای قه‌ره‌چوخ".\nله‌و چیایه ژماره‌یه‌ك تیرۆریستی داعش هەیە کە چوار کەسەکە و بەشداریان دەستگیرکردوە\nکەسەکەی نزیک لە بەشدار سەفەر بە خەندان-ی وت"له‌و چیایه ژماره‌یه‌ك تیرۆریستی داعش هەیە کە چوار کەسەکە و بەشداریان دەستگیرکردوە، دواتر چوار كه‌سه‌كه‌ی دیكه‌یان ئازادكردوه و ناوبراویش دوای سێ رۆژ مانه‌وه و بێ سه‌رو شوێنكردنی شه‌هید ده‌كه‌ن" .\nوێنه‌ی جه‌نابی مام جه‌لال و شێخ لاهور لەناو مۆبایلەکەیدا بووە..بۆیه شه‌هیدیان كردوه\nوتیشی"شه‌هید به‌شدار به شێوه‌یه‌كی ئاسایی وه‌ك هه‌ر هاولاتیه‌ك بۆ دۆمبه‌لانكردن رووی له شاخی قه‌ره‌چوغ كرد دوای ئه‌وه‌ی ده‌ستگیریانكردوه، مۆبایله‌كه‌یان پشكنیوه‌و وێنه‌ی جه‌نابی مام جه‌لال و شێخ لاهوری تێدابوه له‌گه‌ڵ چه‌ند وێنه‌یه‌كی خۆی به‌جلی ئاسایش و چه‌ك به‌ده‌ست، بۆیه شه‌هیدیان كردوه".\nبه‌شدار سه‌فه‌ر له‌دایكبوی ساڵی 1989یه‌و خوێندكاری قۆناغی دووه له‌كۆلیژی یاسا له‌كه‌ركوك و تاقانه‌ی حه‌وت خوشكه".\nنزیكه‌ی (700 - 800)تیرۆریستی داعش له‌سه‌ر چیاكه هه‌یه\nتائێستا نه سوپای عیراق و نه هێزی پێشمه‌رگه له به‌رنامه‌یاندا نییه ئۆپەراسیۆنی پاككردنه‌وه‌ی چیای قه‌ره‌چوخ له تیرۆریستانی داعش ئه‌نجامبده‌ن، نزیكه‌ی (700 - 800)تیرۆریستی داعش له‌سه‌ر چیاكه هه‌یه و له‌ناوچه‌یه‌كی به‌رفراواندا ته‌راتێن ده‌كه‌ن.\nله‌دوای ساڵی 2017 و كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه و پارتی له‌قه‌زای مه‌خمور، تیرۆریستانی داعش له‌سه‌ر چیای قه‌ره‌چوخ جێگیر بوون.\nهێزی پێشمه‌رگه له‌پشتی چیاكه‌وه‌یه‌و سوپای عیراقیش له‌به‌شی خوارووی چیاكه‌وه‌ن، بۆیه هه‌ردوولا چاوه‌ڕێی یه‌كتر ده‌كه‌ن بۆئه‌وه‌ی چیاكه له داعش پاكبكه‌نه‌وه".\nمانه‌وه‌ی چه‌كدارانی داعش له‌سه‌ر ئه‌و چیایه كه ژماره‌یان نزیكه‌ی (700 – 800)چه‌كداره، جێگه‌ی مه‌ترسییه بۆ ناوچه‌كه‌و ده‌بێت رێگه له فراوانكردنی بگیرێت، ده‌شكرێت به ئۆپراسیۆنێكی هاوبه‌شی نێوان پێشمه‌رگه‌و سوپا كۆتاییان پێبهێنرێت.\nله‌سنووری قه‌زای مه‌خمور ژماره‌یه‌كی كه‌می سوپای عیراقی لێیه كه ناتوانن به‌باشی به‌رپرسیارێتی ئه‌منی له ئه‌ستۆبگرن، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ناوچه‌ی قه‌راج و له‌پشتی قه‌زای مه‌خموره‌وه تا ده‌گاته شرگات و سنوری قه‌زای حه‌ویجه هێزێكی كه‌می سوپای عیراقی لێیه، بۆیه له‌و نێوانه تیرۆریستانی داعش ته‌راتێن ده‌كه‌ن".\nکۆی سه‌ردان: 20258174


پارچە شیعری ژماره ٣٢\nئه‌وڕۆ به‌هاره، سه‌یری چه‌مه‌ن خۆشه خوار و ژوور\nڕازاوه باغ به سه‌رو و چنار و گوڵ و چنوور\nگیا سه‌وز و جۆگه سه‌وز و گه‌ڵا سه‌وز و بێشه سه‌وز\nدار سوور و لاله سوور و چه‌مه‌ن سوور و خونچه سوور\nبه‌م سه‌وز و سووره بوو دڵی عاشق که هه‌ڵکزا\nپشکۆی له دڵ خراوه، ده‌سووتێ وه‌کوو ته‌نوور\nناڵینی به‌ربه‌یانی که‌و و کۆتری شاخ و داخ\nده‌نگی ژیانه، گیانه، به‌دڵدا ده‌کا عوبوور\nشمشاڵه، تاره، پیانووه گه‌ر بیانوو ناگری\nساقی! که‌ره‌م که پیاڵه، مه‌ترسه، "هوالغفوور"\nهاتوونه‌وه به جه‌م کوڕ و کیژانی دڵڕفێن\nهه‌رکه‌س که بێ گوڵ و دڵه، لاچێ، بچێته ژوور\nزاوایه ئێسته بولبول و گوڵخونچه بووکییه\nخاوه‌ن سلووکه، که‌وتووه له‌ولا قونه‌و تلوور\nکوێستانه، پڕ له ڕاز ونیاز و زمانی حاڵ\nجێگه و هیوای حوزووری دڵه، بۆته کێوی توور\nله‌م کاته، هه‌رکه‌سێ به خه‌یاڵ و به بیری ژین\nهه‌ر بولبوله له گوڵ به کوڵه، ماوه بێ مشوور\nهه‌ر چاوه‌ڕێیه به‌ڵکه ده‌می خونچه پێکه‌نێ\nهه‌ڵنیشتووه له باغ و ده‌کا زیکری "یا صبور"\n"ئاوات"ی داخۆ که‌نگێ به‌جێ دێ له گوڵشه‌نا\nئه‌و شێت و پێتی دڵ به‌کوڵی مه‌ست و بێ شعوور!\nلاپەڕە 87 و 88 ی چاپی جه‌عفه‌ر و 31 و 32 ی چاپی ئەنیسی\nده‌کرێ بگوترێ ئه‌م پارچه شیعره به حیسابی کێش و سه‌روای هاوچه‌شن و هه‌ندێک وێچوویی له ته‌رکیبی ڤوکابیوله‌ریدا، کارتێکه‌ریی شیعره ناسراوه‌که‌ی نالی به سه‌ره‌وه‌یه که ده‌ڵێ:\n"قوربانی تۆزی ڕێگه‌تم ئه‌ی بادی خۆش مروور\nئه‌ی په‌یکی ئاشنا به هه‌موو شاری شاره‌زوور...."\nله په‌راوێزی شیعری سروه‌ی سه‌حه‌ریی دیوانی چاپی جه‌عفه‌ریشدا (ژماره 31 ی ئه‌م کاره‌ی من)، ده‌ست نیشانی ئه‌و بۆچوونه کراوه کاتێ که ده‌ڵێ:\n"سه‌ید کامیل وێنه‌ی له نامه‌که‌ی نالی وه‌رگرتووه که ناردوویه‌تی بۆ سالم ..."\nبه‌ڵام من زیاتر بۆنی غه‌زه‌لێکی حافز له هه‌ندێک له‌فه‌رده‌کانیدا ده‌که‌م، غه‌زه‌لێک که کێش و سه‌روای نزیک به‌م غه‌زه‌له‌ی ئاواته و به تایبه‌ت له‌م میسراعه‌دا که ده‌ڵێ: "ساقی! که‌ره‌م که پیاڵه، مه‌ترسه، "هوالغفور"، زۆر نزیک ده‌بێته‌وه له‌و فه‌رده‌ی غه‌زه‌له‌که‌ی حافز که گوتوویه‌تی:\n"می خور به بانگ چنگ و مخور غصه، ور کسی\nگوید تو را که باده مخور، گو "هوالغفور"\n"له‌م کاته هه‌رکه‌سێ به خه‌یآڵ و به بیری ژین..."\nدوور نییه له‌و میسراعه‌ی حافز که ده‌ڵێ:\n"گر دیگران به عیش و طرب خرمند و شاد..."\nمن بۆ به‌راوردکاریی زیاتر، سه‌رجه‌می غه‌زه‌له‌که‌ی حافز لێره‌دا ده‌هێنم. وه‌ک ده‌بینین هه‌ندێک ده‌سته‌واژه‌ی حافز وه‌ک صبور، حضور و هوالغفور ده‌قاوده‌ق له شیعره‌که‌ی ئاواتدا هاتوون:\n"دیگر ز شاخ سرو سهی بلبل صبور / گلبانگ زد که چشم بد از روی گل به دور\nای گل! به شکر آن که تویی پادشاه حسن / با بلبلان بی‌دل شیدا مکن غرور\nاز دست غیبت تو شکایت نمی‌کنم / تا نیست غیبتی نبود لذت حضور\nزاهد اگر به حور و قصور است امیدوار / ما را شرابخانه قصور است و یار، حور\nمی خور به بانگ چنگ و مخور غصه ور کسی / گوید تو را که باده مخور، گو هوالغفور\nحافظ شکایت از غم هجران چه می‌کنی / در هجر وصل باشد و در ظلمت است نور\nعینوانی شیعره‌که له دیوانی چاپی ئه‌نیسیدا "به‌هار" ه. ده‌بێ عینوانه‌کان له‌لایه‌ن ئه‌نیسی و جه‌عفه‌ره‌وه دانرابێتن.\nڕێکه‌وتی گوترانی شیعره‌که 1342 ی هه‌تاوییه که ده‌کاته 1962 و 63 ی زایێنی. ئه‌و ساڵه بۆ مێژووی کورد خاوه‌ن گرنگایه‌تی تایبه‌ته: شۆڕشی ئه‌یلوول تازه ده‌ستی پێکردبوو، به‌شێک له لاوانی نیشتمانپه‌روه‌ری کوردی ڕۆژهه‌ڵات ڕوویان کردبووه باشوور و چووبوونه ناو شۆڕشه‌وه، له ئێرانی سه‌رده‌می محه‌ممه‌د ڕه‌زاشای په‌هله‌ویدا "شۆڕشی سپی" ڕاگه‌یێنرابوو که یه‌ک له شه‌ش ئامانجه‌کانی بریتی بوو له دابه‌شکردنی زه‌ویی خاوه‌ن مڵکان به سه‌ر جووتبه‌نده‌ی گونده‌کاندا- به‌رنامه‌یه‌کی پێشکه‌وتوو که له ماوه‌ی چه‌ندساڵدا ئێرانی له بڕگه‌ی ئابووری - سیاسیی فێئۆداڵی تێپه‌ڕاند و ده‌سه‌ڵاتی بێ سنووری خاوه‌ن مڵکانی نه‌ک هه‌ر سنووردار، به‌ڵکوو به ته‌واوه‌تی بنه‌بڕ کرد. ئیمامی ورده مالیکێکی ده‌ست ته‌نگی هه‌میشه میواندار و هه‌میشه قه‌رزدار بوو، خۆی له سه‌ر زه‌وی وزاری خۆی کاری ده‌کرد و عاره‌قی ده‌ڕشت. به‌ڵام دیسانه‌که‌ش نابێ له‌و گۆڕانکارییانه و له تێپه‌ڕ کردنی ئه‌و ده‌راوه‌دا قولاپه‌ی ته‌ڕنه‌بووبێت، نیازم ئه‌وه‌یه ئیسلاحاتی زه‌ویوزار ده‌بێ کارتێکه‌ری له‌سه‌ر هزر وبیری ئه‌ویش بووبێت و ئه‌و کارتێکه‌رییه له شیعره‌کانیدا ڕه‌نگیان دابێته‌وه.\nشیعره‌که به گوێره‌ی دیوانی چاپی جه‌عفه‌ر، له به‌حری مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف دا گوتراوه: مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن. پارچه شیعری پێشوو (ژماره 31) یش له هه‌مان به‌حردا گوترابوو.\n . ئه‌مڕۆ (ئه‌نیسی)\n . وشه‌ی 'کۆتر' ده‌بێ به یه‌ک بڕگه بخوێنرێته‌وه نه‌ک به دوو: کۆتر نه‌ک کۆ+ تر\n . شاعیر وشه‌که‌ی وه‌ک پیانوو هێناوه نه‌ک پیانۆ. واهه‌یه له‌به‌ر کێش بووبێت یان دروست کردنی جیناسی نێوانی پیانوو و بیانوو.\n . واته ئه‌گه‌ر که‌سێک گراوی و یاری نییه با بچێته‌وه ماڵی خۆی و نه‌یه‌ته سه‌یر و سه‌یاحه‌تی ئه‌و ڕوانگه دڵڕفێنانه. واتای "هاتوونه‌وه" م زۆر لێ ڕوون نییه. له کوێ هاتوونه‌ته‌وه؟ واتای ساکار و نزیکی شیعره‌که هاتنه‌وه‌ی ئێوارانی کوڕ و کیژی گونده‌کانه له سه‌ر زه‌ویوزار و ده‌شت وکێو دوای کار و زه‌حمه‌تی ڕۆژانه. به‌ڵام دڵنیا نیم ئایا جگه له واتا نزیکه‌که، واتایه‌کی دووریشی هه‌یه یان نا؟\n . "اوحدی مراغه‌ای" (673 تا 738 ک) له غه‌زه‌لێکداباس له زاوایه‌تی بولبول و بووکیه‌تی گوڵ ده‌کات و ده‌ڵێ:\n" عروس گل ز اطراف چمن در جلوه مي آيد / بيا، گو بلبل مشتاق اگر داماد خواهد شد"\n. پێگه‌یشتوویی عارفانه، نزیک بوونه‌وه‌یه له خودا. سلووکی عیرفانی جیاوازه له سلووکی فه‌لسه‌فی. خاوه‌ن سلووک بوون واهه‌یه به واتای گۆشه نشینی و چله کێشان بێت، که له ماڵه‌وه دانیشتن و ڕاکشان و نه‌چوونه ده‌ریشی تێدایه.\n . ڕاکشاوی ده‌مه‌وڕوو (هه‌نبانه بۆرینه)\n . یه‌کگرتن له‌گه‌ڵ خودا و غایب بوون و دوور که‌وتنه‌وه له خه‌ڵک. (زاراوه‌یه‌کی عیرفانی)\n . کێوی تووری سینا له شبه جه‌زیره‌ی سینا، شوێنێک که به گوێره‌ی باوه‌ڕمه‌ندانی که‌لیمی، یه‌هوه له‌وێ خۆی وه‌ک بنچکه ئاگرێک پیشانی مووسا دا، موسوڵمانان ده‌ڵێن وه‌ک نوورێک لێی ده‌رکه‌وت. له قورئاندا سووڕه‌ی "مه‌ککی" "طور" هه‌یه به 49 ئایه‌ته‌وه". عطار نیشابوری له شیعرێکدا باس له بوونی مووسا له‌سه‌ر کێوی توور ده‌کات: "شبی موسی مگر میرفت بر طور / به پیش او رسید ابلیس از دور..."\n . کوڵ خه‌م و خه‌فه‌ت. به‌کوڵ بوون واته خه‌مبار بوون و خه‌می شتێک و که‌سێک خواردن. له‌گوڵ به‌کوڵ واته خه‌می گوڵ خواردنی بولبول.\nمشوور به گوێره‌ی هه‌نبانه بۆرینه ته‌گبیر و ڕایه و سه‌لیقه‌ی کار پێکهێنان وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌گوترێت "پیاوێکی به مشووره". بێ مشوور مانه‌وه لێره‌دا چاری ناچار و ناعیلاجه و به که‌سێک ده‌گوترێت که له ڕؤستی شتێک و کارێک نه‌یه‌ت. واتای گشتیی شیعره‌که ئه‌وه ده‌بێت که له وه‌رز و سه‌رده‌مێکدا که هه‌موو زینده‌وه‌رێک له خه‌یاڵ و بیری ژیانی خۆیدایه، ته‌نیا بولبوله که مشووری کاری خۆی واته ئه‌وینداریه‌تی گوڵی پێ ناخورێت و خه‌می ئه‌وه‌یه‌تی که‌ی خونجه ده‌کرێته‌وه و گوڵ پێده‌که‌نێت. فه‌ردی دوایی له درێژه‌ی هه‌ر ئه‌م فه‌رده‌دایه. سه‌بوور یه‌ک له ناوه‌کانی خودایه و یا سه‌بوور هانا بردنه به‌ر خودایه.\n . ده‌قی جه‌عفه‌ر وه‌ک "ده‌مێ" نووسیویه‌تی. من ده‌قی ئه‌میسیم پێ ڕاستتر بوو که وه‌ک "ده‌می" تۆماری کردووه.\n . ئاوات، ئاره‌زوو؛ ئاوات به‌دی هاتن ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ بولبول. هه‌روه‌ها ئاماژه‌یه به نازناوی شاعیر.\n . ماڵپه‌ڕی "گنجور"، غزلیات حافظ، غزل شماره 254.


ئۆكرانیا، قوربانی جیۆپۆلەتیك یان سیستەمی سیاسی؟! - پەرەگراف\nئۆكرانیا، قوربانی جیۆپۆلەتیك یان سیستەمی سیاسی؟!\nئەو دەوڵەتانەی شوێنێكی جیۆپپۆلەتیكی هەستیاریان هەیە، دەبێت وردتر سیستەمە سیاسیەكانیان هەڵبژێرن و بەئاسانی نەكەونە ژێر كاریگەری شەڕی نەرمەوە، بەواتایەكی تر واز لەدروشمە بریقەدارەكان بێنن و بەمۆدێڵی سیستەمی سیاسی دەوڵەتانی تر فریو نەخۆن و بنەما لەسەر رەهەندە جۆپۆلەتیكیەكانەوە سیاسەتی وڵاتەكانیان و شێوازی سیستەمە سیاسییەكانیان دابڕێژن، لەبەرئەوەی هیچ دەوڵەتێك بە تەنیا ناژیت وكاریگەری لەسەر وڵاتانی دەوروبەری، تەنانەت لەهەندێك كاتدا سیاسەتی جیهانی دەبێت و دەكەوێتە ژێر كاریگەری ئەو سیاسەتەشەوە، بۆیە ئازادی لەبڕیاردانی سیاسەتی دەرەوە، چەمكێكی فریودەرەو لەو بوارەدا، ئەوە سیستەمی سیاسی نیە بڕیار لەسەر شێوازی سیاسەتی دەرەوە وپەیوەندیە نێودەوڵەتییەكانی دەدات، بەڵکو ئەوە جیۆپۆلەتیكە جۆرە سیاسەتێكی لەسەر دەسەپینێت، كە لەزۆربەی كاتدا بێدەستی خۆی و بەناچاری دەبێت پیادەی بكات! سیاسەتی دەرەوەی سەركەوتوو ئەو سیاسەتەیە، كە خۆی لەگەڵ دۆخەكە جیۆپۆلەتیكیەكە دەگونجێنێت وهەرگیز ركابەری لەگەڵ ناكات وملی لەبەر ملی نانێت، چونكە مێژووی سیاسەتی جیهانی ئەو راستیە دەسەلمێنیت، كە گرتنەبەری ئەو جۆرە سیاسەتە دادی ئەو وڵاتانە نادات و لەكۆتایدا دەبنە قوربانی ولەژێر پۆستاڵی بەرژەوەندی زلهێزەكانی تردا دەپڵیشێنەوە.\nسیستەمی سیاسی ئۆكرانیا زۆر درەنگ، لە بایەخی پێگەی جیۆپۆلەتیكی و گرنگیەكەی بۆ روسیا تێگەیشت، كاتێك تێگەیشت پایتەختی وڵاتەكەی كەوتبووە ژێر هەڕەشەی داگیركاری روسەوە و ژێر خانی سەربازی تا رادەیەكی زۆر وێران كرابوو، ئەوان بەدروشمەكانی ئازادی ومافی مرۆڤ و دادپەروەری كۆمەڵایەتی ناتۆ ووڵاتەیەكگرتووەكانی ئەمەریكا فریویان خوارد، ، پێیان وابوو، رۆژئاوا ئامادەیە بۆ بەرگریكردن لێیان خۆی بخاتە شەڕیكی جیهانیەوە لەگەڵ روسیا! سیاسەتمەدارە هەرزەكارەكانی ئۆكرانیا نەیانزانی، كە وا رۆژئاوا وەك بوكەڵەیەك بۆ تاقیكردنەوەی ئیرادەی روسیا بەكاریان دێنێت و لەچركە یەكلاییكەرەوەو چارەنووس ئامێزەكاندا بەتەنیایان جێدەهێڵێت، ئەمە بووە هۆی ئەوەی لە پەیامە جدیەكانی روسەكان تینەگەن وهەمان هەڵەی گورجیەكان لەساڵی (2008) دووبارە بكەنەوە ویاری بە دەروازە جیۆپۆلەتیكییە گرنگەكانی روسیا بكەن.\nهیچ زلهێزێك ئەوە قبووڵ ناكات، كە هێزیكی تری ئەتۆمی لەسەر سنوورەكانی ئەوان و ئەو دەروازەیەی بەئەوروپا، بازاڕی گەرمی خۆیانەوە دەبەستیتەوە، دروست بكرێت وشەڕەكان بگوازرێتەوە ناو ماڵی ئەو! بۆیە لە جیاتی ئەوەی ئۆكرانیا ناوماڵی روسیا بكاتە گۆڕەپانی شەڕی رۆژئاوا و روسیا، روسیا ئۆكرانیای كردە بەرەی پیشەوەی ئەو شەرە و نەك بەتەنیا ئەو وڵاتە داگیر دەكات، بەڵكو هەڕەشە لە وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات، كە لەرووی جیۆپۆلەتیكیەوە بەكلیلی ئۆراسیا هەژماردەكرێن ووڵاتانی بالتێك، تەنانەت ولاتە گەورەكانی ئەوروپاس دەكات.\nجێگای داخە، تا وڵاتەكەی بە كردەیی روبەڕوی هێرشی روسیا نەبووەوە، سەرۆك وسیستەمی سیاسی ئەو وڵاتە دركی بەگەورەیی مەترسییەكان نەكرد لەوە نەگەیشت، كە رۆژئاوا جێگەی متمانە و پێشت پێبەستن نیە، كاتێك دركی پێكرد، وڵاتەكەی داگیر كرابوو و ئەو كاتە لەجیاتی دانوستانەوە، سەرۆكی ئۆكرانیا بەنوزانەوە رایگەیاند، كە بە تەنیا لەگۆرەپانی شەرەكە جێھێڵران! ئەوەیە بایەخی زەمەن لەتێگەیشتنی رووداوەكاندا، ئەو دەستپێشخەرییەی ئەمڕۆ ئۆكرانیا بۆ دانوستانی لەگەڵ روسیا كردو ئامادەیی خۆی نیشان دا وەك دەوڵەتێكی بێلایەن بمێنیتەوە نەبێتە ئەندام لە هاوپەیمانی باكووری ئەتلەسی (ناتۆ)، ئەگەر دوو رۆژ بەر لەئێستا ئەو بڕیارەی بدابوایە، بەسەر بەرزی لە قەیرانەكە دەردەچوو، لەجیاتی ئەوەی روسیا بكاتە دوژمنێك، پەلاماری بدات، دەیتوانی بیكاتە دۆستیك و لەجیاتی تۆپ وئاگربارانكردن، دەستی یارمەتی بۆ درێژ بكات!.\nكاتی ئەوە هاتووە میللەتان چیتر بە هێزی نەرم وئەو پروپاگەندانەی بۆ شێوازێك لەشێوازەكانی سیستەمی سیاسی دەكرێت فریو نەخۆن ولەگەڵ دۆخە راستەقینەكە مامەڵە بكەن، سیستەمی سیاسی هەر چۆنێك بێت، ناتوانێت لەكەموكوری بەدەر بێت، هەموو سیستەمێكی سیاسی لایەنی ئەرێنی ونەرێنی خۆی هەیە، بۆیە گرنگترین شت لە سیستەمدا ئەوەیە بتوانێت سەقامگیری بسەپێنێت و خۆشگوزەرانی بۆ خەڵكەكەی دابین بكات، لەبەرئەوەی خۆشگوزەرانی وڵاتان لە دروشم وئایدیۆلۆژیاكاندا نیە، بەڵكو لە مانەوە وسەقامگیری و بەردەوام بوون و پاراستنی ئاشتیدایە، پێشكەوتن وخۆشگوزەرانی، لەئاشتی وسەقامگیری دانەبێت هەرگیز نایەتی دی!


ماڵپەری فیردەوس | حوکمی دووبارە کردنەوەی نوێژی جەنازە ؟\nسەردێری پرسیار:حوکمی دووبارە کردنەوەی نوێژی جەنازە ؟\nبەرواری دانان :2019-08-03 کۆدی پرسیار:1356\nپرسیار : حوکمی دووبارە کردنەوەی نوێژی جەنازە ؟\nوەڵام : جیاوازی ھەیە لەنێوان زانایان سەبارەت بە دووبارە کردنەوەی نوێژی جەنازە ، دوو وتە ھەیە :\nیەکەم : زۆربەی زانایان بۆ ئەوە چوون ھەر کەسێک نوێژ لەسەر جەنازە بکات جاری دووەم نابێت نوێژ لەسەری بکاتەوە ، کە ئەمە حەنەفی و مالکی و وتەی ڕاستی شافعی و حەنابلەیە ، بەڵگە :\n(١) دووبارە کردنەوەی دەبێتە سونەت ، نوێژی جەنازە ناکرێت دووبارە بکەیتەوە بە سونەت حاب بکرێت .\nدووەم : ھەندێک زانای تر بۆ ئەوە چوون دروستە نوێژی جەنازە دووبارە بکەیتەوە لەگەڵ جەماعەتێکی تر ، کە ئەمە وتەیەیەکە لە وتەکانی شافعی و وتەیەکە لە وتەکانی ئەحمەد و ابن تیمییە و ابن بازە ، بەڵگە :\n(١) قیاس دەکەن لەسەر نوێژەکانی تر کە دروستە دووبارە بکەیتەوە لەگەڵ جەماعەت .\nوتەی ڕاست بەرفراوانی تێدایە و دەتوانی دووبارە بکەیتەوە ، واللە أعلم .