تا چەمکى ٨٣\n(343) جار خوێندراوەتەوە\nئەپستمۆلۆژیا لقێکی فەلسەفەیە، بنەڕەتی وشەکە لە دوو وشەی تری یۆنانییەوە سەرچاوەیگرتووە، ئیپیستیم (Episteme) بە واتای "مەعریفە" یان "زانست" دێت، هەروەها لۆگیا (Logia) کە بەواتای "زانست" یان "ڕێبازی فێربوون" دێت، بۆیە لە چوارچێوە فەلسەفییەکەدا ئەپستمۆلۆژیا بەواتای "زانستی مەعریفە" و تێگەیشتن لە مەعریفە دێت. هەروەها سەروکاری لەگەڵ بەرهەمهێنانی مەعریفەدایە. ئەپستمۆلۆژیا لە ڕەهەندێکی تردا ئەو زانستەیە کە لە سەرچاوە و کێشە و مەرجەکانی بەرهەمهێنانی مەعریفە و بەکارهێنانی مەعریفە دەکۆڵێتەوە. تیۆرەکانی ئەپستمۆلۆژیا دەربارەی مەسەلەکانی هەستکردن، هۆشیاری، یادهاتنەوە، ڕاستی و گومان دەدوێن. هەروەها گرنگییەکی گەورە بە ئامرازەکانی بەرهەمێنانی مەعریفە دەدات کە بریتیین لە هەستەکانی مرۆڤ و عەقڵ. هەروەها ئەپستمۆلۆژیا یەکێکە لە ئاڵۆزترین ئەو زاراوانەی کە بەشێوەی جیاجیا و بەمانای هەمەجۆر لە فەلسەفە و زانستەکاندا لەلای بیرمەندانی ئەو بوارە بەکارهاتووە، وشەکە لە زمانی فەڕەنسییدا لە سەرەتای سەدەی بیستەم و بەدیاریکراوی لە ساڵانی ۱۹۰۷ و ۱۹۰۸ لەسەر دەستی زانای فەڕەنسی "ئیمیڵ مێریسن" بەکارهات، بەڵام لە زمانی ئینگلیزیدا پێشتر بەکارهێنراوە، لەوکاتەی کە فەیلەسوفی سکۆتلەندی (جەیمس فرێدریک) فەلسەفەی دابەشکرد بەسەر ئۆنتۆلۆژیا و ئەپستمۆلۆژیادا. ئەم زانستە تێدەکۆشێت بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە، مەعریفە چییە؟ مەعریفە بە چی واتایەک دێت؟ سرووشتی مەعریفە چییە؟ چۆن کەسێک دەستی بگات بە مەعریفە؟ بەربەستەکانی گەیشتن بە مەعریفە چین؟ بنەڕەتەکانی مەعریفەیەکی ڕاستەقینە چین؟ دەتوانین چی بزانین؟ هەروەها جیاوازی چییە لەنێوان مەعریفە و بۆچوون یان بڕوایەکدا؟\nسێ ڕێگای باو هەیە بۆ ئەوەی مەعریفەی پێ بناسینەوە و جێگەی بڕوابێت لەلامان، دەبێت حاشاهەڵنەگر بێت، ڕاستی بێت، هەروەها بڕواپێکەر بێت.\nڕاستی: هیچ گوتەیەک بە مەعریفە دانانرێت تاوەکو ڕاست و درووستییەکەی پشتڕاستنەکرێتەوە.\nبڕوا: هیچ کەسێک ناتوانێت درک بە ڕاستێتیی مەعریفەیەک بکات تاوەکو بڕوای پێی نەبێت.\nحاشاهەڵنەگربێت: دەبێت بەڵگەی پێویستی هەبێت بۆ سەلماندنی. دەبێت بپرسین ئایا مەعریفە چییە و لە چییەتییەکەی بکۆڵینەوە. مەعریفە واتە سەلماندنی بڕوایەکی درووست، کاتێک شتێک پێی دەگوترێت مەعریفە کە سەلمێنراو بێت و بڕوایەکی تەواو درووستبکات، هەروەها مەعریفە بریتییە لە ئاگایی و تێگەیشتن لە ڕووێکی واقیع، ڕوونە ئەم مەعریفەیەش لەڕێگەی کردار و بەجهێنانە عەقڵییەکانی پەیوەست بە واقیعەوە دێتەدی. وەک گوتمان ئەمە واتە، دەبێت ئەو کەسە توانای ئەوەی هەبێت و بیسەلمێنێت، بۆیە دەبێت ئەوەی کە پێی دەگوترێت مەعریفە ڕاست و درووست بێت، خودی کەسەکە بڕوای پێی هەبێت.\nبا بە نمونەیەک ڕوونیکەینەوە، وا دادەنێین کەسێک بانگەشەی ئەوە دەکات و دەڵێت "دەزانم ئەم کەسە ڕۆیشتووەتە سەر مانگ"، بۆ سەلماندنی ئەمە، دەبێت بایی ئەوەنە بەڵگە هەبێت کە قسەکەی پشتڕاستبکرێتەوە، ڕاستی بێت و ڕوویدابێت، لەکۆتاییدا دەبێت خودی کەسەکە بڕوای بەوە هەبێت کە گوتوویەتی. لێرەدا دەپرسین، چۆن "بڕوایەک" دەسەلمێنیت؟ ئەمەیان لەڕێگەی بەکارهێنانی بەڵگەوە دەبێت، هەروەها ئەو بەڵگەیە دەبێت لۆجیکی و عەقڵانی بێت.\nلە مێژوودا دوو قوتابخانەی فەلسەفیی گرنگ و گەشەکردووی جیاوازی ئەپستمۆلۆژیا هەیە، ئیمپیریسیزم (Empiricism) و عەقڵگەرایی (Rationalism). بە بڕوای کەسانى ئەزموونگەری وەک (دەیڤد هیوم) و (جۆن ڵۆک)، ئێمە دەتوانین مەعریفەی ڕاستەقینە بنچینەییانە و لە بنەڕەتەوە لەڕێگەی هەستەکانمانەوە بەدەستبخەین، هەروەها دەتوانین سودیش لەو جیهانەی کە لە دەوروپشتمان هەیە ببینین و مەعریفەی لێ هەڵبچنین. بەلای ئەوانەوە گرنگە کاتێک مەعریفەیەک دەسەلمێنرێت یان بەڵگەی بۆ دەهێنرێتەوە سەرچاوەکەی لە ئەزموون و سەرنجدانەوە بێت. هەروەها ئایدیا و کەڵکوەرگرتن لە نەریتی باو لەلای ئەوان سەرچاوەیەکی سەرەکی و پشتپێستراوی مەعریفە نییە، بەڵام بە تەواوی وەلا نەنراون و زیاتر ئەزموون دەکەنە خاڵی بنەڕەت. بەڵام "عەقڵگەراکان"ی وەک (ڕێنێ دیکارت) بڕوایان وایە سەرچاوەی سەرەکیی مەعریفە لە عەقڵەوەیە، لەبری ئەوەی ئەزموون و سەرنجدان بکەنە بنەڕەتی مەعریفە و پشتڕاستکردنەوەی، کە لەمەدا پێچەوانەی "ئەزموونگەرا یان کەسانى سەر بە ئیمپریسیزم"ن. هەربۆیە، عەقڵی مرۆڤ سەرچاوەی سەرەکیی مەعریفەیە نەک ئەوەی لە دەوروبەرمان دەیبینین و بەرچاون. هەروەها هەر ئەنجامێک کە لێکۆڵینەوە و گەڕان بکەوێتەوە و عەقڵ پشتڕاستی بکاتەوە ئەوا وەردەگیرێت و پشتپێبەستراوە. کێشەیەک کە زۆرجار بەرۆکی ئەپستمۆلۆژیاکارەکانى گرتووە هەوڵدانە بۆ دۆزینەوەی وەڵامێک بۆ پرسیارى "چۆن بزانین و دڵنیابین لەوەی کە کەسێک شتێک دەزانێت؟" بۆ ماوەیەکی درێژ فەیلەسووفان وەڵامی ئەم پرسیارەیان بەوە دەدایەوە کە: بۆ زانین و پەیبردن بە شتێک، دەبێت بڕوات بەو شتە هەبێت، ڕاستێتی و حاشاهەڵنەگرێتی مەرجی سەرەکی بێت.\nتیۆری فۆڕمەکانی ئەفلاتوون Plato's Theory of Forms\nتیۆری فۆڕمەکان یان تیۆری ئایدیاکان، بریتییە لە تیۆرێکی فەلسەفی، هەروەها چەمێکە و لەگەڵ ئەوەشدا ڕوانین و تێگەیشتنێکە بۆ جیهان، دانەرەکەی (ئەفلاتوون)ە، بە ڕێگەیەک دانراوە بۆ تێگەیشتن لە حەقیقەتی مەعریفەی مرۆڤ بۆ شتەکان. (ئەفلاتوون) تێگەیشتبوو کە حەقیقەت بۆ ئەوەی حەقیقەت بێت، دەبێت شتێک بێت نەگۆڕ بێت. ئەم تیۆرە یەکێکە لە گرنگترینەکانی فەلسەفەکەی (ئەفلاتوون)، تیۆرەکە دەڵێت ئەو ئایدیایانەی کە فیزیکی نین، فۆڕمەکان (یان ئایدیاکان) حەقیقەتمان بە وردییەکی زۆرەوە نیشاندەدەن. ئەمە بۆ زۆرێک لە فەیلەسوفە مۆدێرنەکان سەخت بووە کە بیر لەم "فۆڕمانە" بکەیتەوە لەکاتێکدا ناپەیوەستە بە جیهانی ماددەوە و حەقیقەتیشمان نیشاندەدات، هەروەها نمونەیەکی پڕ و پێرفێکتیش نییە بۆ هیچ فۆڕمێک کە لە جیهانی مادییدا بوونی هەبێت. بەپێی تێگەیشتنی (ئەفلاتوون) فۆڕمەکان تەنها ئایدیای شتەکانن کە هەن. تاکەکانمان بەو شێوەیە نیشاندەدەن کە دەبێت هەبن و هەروەها بەو شێوەیە بن، بەو ئامانجەی کە ببێتە ئەو شتە تایبەتەی وا بەرچاوە و دەبینرێت. بۆنمونە، فۆرمی مرۆڤ ئەو کوالێتییانەمان نیشاندەدات بۆ ئەوەی مرۆڤێکی پێ بناسینەوە یان بۆ ئەوەی ببێتە مرۆڤ، کە ئەمەش نیشاندانی مرۆڤێتیی مرۆڤە. بەڵام هیچ مرۆڤێک نمونەیەکی پێرفێکی فۆڕمی مرۆڤ نییە. چوونیەکن، بەڵام هەموو مرۆڤێک جیاوازە لە مرۆڤێکی تر، هیچ کەسێکیش مرۆڤێکی پێرفێکت نییە. بەپێی (ئەفلاتوون) هەموو شتێک لەنێو جیهاندا فۆڕمێکی تایبەت بە خۆی هەیە، سەگ، پشیلە، مرۆڤ، زەریاکان، ڕەنگەکان، جوانی، ئەوین، هەموو ئەمانە فۆڕمێکیان هەیە. فۆڕم دەپرسێت "ئەوە چییە؟" بەڵام ئەفلاتوون دێت و هەنگاوێک دەچێتە پێشەوە و دەپرسێت "باشە فۆڕم خۆی چییە؟"، (ئەفلاتوون) پێی وابووە کە بە شێوەیەکی بنچینەیی هەموو شتێک نمایشێکی فۆڕمە، هەروەها دەرکەوتەی شتەکان بایی هێندە نین و سادەترن لەوەی کە فۆڕمەکەمان نیشان بدەن بەڵکو سێبەرەکەی دەبینین. ئەمەش واتە شتەکان (Objects)ی نێو واقیع تەنها وێنەیەکی فۆڕمەکانن لە دۆخی گۆڕاو و جیاوازدا.\nکێشەیەک هەبوو بەناوی (کێشەی گەردوونەکان)، کە تێیدا پرسیارێک بەرباس خرابوو کە دەیگوت "چۆن یەک فۆڕم بە گشتی دەتوانێت ببێتە ئەو هەموو شتە؟"\nئەم کێشەیەش بەوە چارەسەرکرا کە دەڵێت، فۆڕم شتێکی تاکی ڕوونە و دەبێتەهۆی نیشاندانی چەند شتێکی جیاواز و هەمەجۆر لەنێو شتە جیاواز و فرەکاندا و لە یەک کاتدا. بەپێی تیۆری فۆڕمەکانی (ئەفلاتوون)، مادە بە شتێکی سەربەخۆ دانراوە. بۆ (ئەفلاتوون) حەقیقەتی فۆڕمەکان زیاتر و گەورەترە لە هەر شتێک (Objects) کە لەگەڵی یەکانگیردەبێت و نیشانیدەدات. هەرچەندە فۆڕمەکان لەنێو کاتدا نین و نەگۆڕن، بەڵام لایەنی فیزیکی فۆڕمەکان لە دۆخی "گۆڕانێکی جێگیردان". لەو شوێنەی کە فۆڕمەکان پێرفێکتییەکی بێسنووردان، لەو شوێنەدا شتە فیزیکییەکان ساز و گونجاون. بە تێگەیشتنی (ئەفلاتوون) فۆڕمەکان بوونی شتە جیاوازەکانن. فۆڕمەکان ئەو کوالێتییانەن کە هەر شتێک دەبێت هەیبێت تاوەکو بە شت دابنرێت.\nمێتافیزیک لقێکی فەلسەفەیە کە سەرنج و سەرووکاری لەگەڵ بنەڕەتی سرووشتی بوون و جیهاندایە.\nمێژووی مێتافیزیک درێژدەبێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانییەکان، هاوڕێ لەگەڵ ئیتیک، ئەپستمۆلۆژیا و لۆجیک، مێتافیزیک یەکێکە لە گرنگترین لقەکانی فەلسەفە. لە سەدەی چواری پێش زایین فەیلەسووفی یۆنانی (ئەرستۆ) کتێبێکی نووسی کە خۆی چەند ناوێکی جیاواز و هەمەجۆری لێنابوو، پێی دەگوت "فەلسەفەی یەکەم"، "زانستی یەکەم"، حیکمەت"، "تیۆلۆژیا"، پاش مەرگی (ئەرستۆ)، کاتێک فەیلەسووفەکانی تر ویستوویانە بەرهەمەکانی پۆڵێن بکەن، ڕێک لە دوای کتێبی سرووشتەوە، کتێبی فەلسەفەی یەکەم هاتووە، ماوەیە نەیانزانیوە چی ناوێکی لێ بنێن، گوایە (ئەندرۆنیکۆس) پێشنیاری وشەی "مێتافیزیک"ی کردووە، مێتا Meta لە زمانی یۆنانیدا بەواتای ئەودیو یان لە سەروو دێت، فیزیک Physics بەواتای سرووشت دێت، پێکەوە وشەکە واتای "ئەودیوی سرووشت" دەگەیەنێت و بابەتەکەش خۆی لە دواو لەسەروو سرووشتەوە دێت، کەرەستەشی هەر بابەتی سەروو سرووشتییە.\n(ئەرستۆ) پێیوایە کە مێتافیزیک بنەڕەتی فەلسەفەیە، بە "فەلسەفەی یەکەم" ناوی هێناوە، هەروەها ئاماژەی بەوە داوە کە مێتافیزیک سەروکاری لەگەڵ "یەکەمین هۆکار و پڕەنسیپی شتەکان"دا هەیە.\nدوو پێناسەی "فەلسەفەی یەکەم"ی کردووە: زانستی تێگەیشتنە لە بوون [وەک سرووشتی بوون، بۆ ئەوەی شتێک بوونی هەبێت پێویستە چی تایبەتمەندێتییەکی تێدابێت] پێناسەی دووەمیشی: یەکەمین هۆکاری شتەکانە [هۆکارە بنەڕەتیی و ڕەسەنەکان].\nپرسیارە گرنگەکانی تری مێتافیزیک ئەمانەن، "سرووشتی واقیع چییە"، "جیهان چۆن درووستبووە، هەروەها بنەڕەت و سەرچاوەی خەلق چییە؟"، "ئایا جیهان لەدەرەوەی مێشکی مرۆڤدا بوونی هەیە؟"، "گەر شتەکان بوونیان هەیە، ئایا سرووشتی ئەو شتانە چۆنە؟" ئەمانە و کۆمەڵێک پرسی گرنگی تر، کە قورسترینیان ئەوەیە کە "ئایا مێتافیزیک خۆی چییە؟".\nئەوەی کە ئەم بابەت قورستر دەکات ئەوەیە کە مێتافیزیک گۆڕانی بەسەردا هاتووە، لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ڕێبازی فێربوون و تێگەیشتن بووە لە "یەکەمین هۆکار" و "شتە هەمیشەیی و نەمرەکان"، کە لەمەدا پێچەوانەی زانستی فیزیایە، چونکە فیزیا زانستی تێگەیشتنە لە هۆکارە سادە ئاساییەکان و لێکۆڵینەوەیە لە شتە سادە و ئاساییەکان. بەڵام لە پاش سەدەکانی ناوەڕاستەوە مێتافیزیک گەشەکەیەکی گەورەتری کرد و فراوانتربوو، هەموو پرسیارەکانی تر گرتە خۆی، وەڵامی ئەو پرسیارانەش بوونە باسی مێتافیزیک و سەرچاوەی زانینەکەشیان هەر مێتافیزیک بوو، هێندە گەشەی کرد کە هەندێک پێیان وابوو مێتافیزیک شان بە شانی زانست دەتوانێت لێکدانەوە بۆ سرووشت و دەرەوەی سرووشت بکەن و وڵامی پرسیارە گرنگەکان بدەنەوە.\n(ئەرستۆ) مێتافیزیکی دابەشکردووە بەسەر سێ بەشدا و وەک سێ لقە سەرەکییەکەی مێتافیزیک ماونەتەوە:\n1- ئۆنتۆلۆژیا؛ زانستی بوون یان بوونناسى، سەروکاری لەگەڵ بووندا هەیە، تێیدا پێناسە دراوە بە شتەکانی نێو بوون و پۆلێنبەندییان بۆ کراوە.\n2- تیۆلۆژیای سرووشت؛ زانستی دیراسەی خودایە، هەروەها تێیدا دیراسەی سرووشتی ئاین و جیهان و وەحدانییەت دەکرێت، وەڵامی پرسیارەکانی تایبەت بە خەڵقی تێدا دەدرێتەوە، لەگەڵ بەرباسخستنی کێشەی ئاین هەمەجۆرەکانی تر.\n3- زانستی گەردوونی؛ زانست و دیراسەی یەکەم پڕەنسیپەکانی لۆجیک و عەقڵانییەت و تێگەیشتن لێیانە. لە مێژوودا لە چەندین کاتی جیاوازدا مێتافیزیک هێرشی کراوەتەسەر، بەتایبەتی لەلایەن (دەیڤد هیوم) و (ئیمانوێل کانت)، کە زانستێکی زڕ و نەزۆک و بێسوود دانراوە.\nسەگباوەڕی یان سینیسیزم قوتابخانەیەکی فکری یۆنانییە، بنەچەی دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانییە کۆنەکان (دروستتر سەردەمی سوقرات)، لەلایەن سەگباوەڕەکانەوە پەیڕەوی کراوە. بۆ سەگباوەڕەکان ئامانجی ژیان ئەوەیە بە ڕێکەوتن لەگەڵ سرووشتدا لەنێو چاکە و لەگەڵ چاکەدا بژیت. وەک مەخلوقێکی بەهۆش، مرۆڤەکان دەتوانن بە ئەنجامدانی ڕاهێنانی قورس و ژیانکردن بەو شێوەیەی کە سرووشتییە بۆیان و لەگەڵیان دەگونجێت دڵخۆش و کامەران بن، بە ڕەتکردنەوەی هەموو ویست و خواستێک بۆ دەوڵەمەندبوون و هێز و ناوبانگ. لەبری ئەوە دەتوانن ژیانێکی سادە هەڵبژێرن بەبێ هیچ خواستێکی قەبە. دامەزرێنەری سەگباوەڕی وەک بزوتنەوە و ڕێبازێکی فەلسەفی (ئانتیسنس)ە، کە یەکێک بوو لە قوتابی و شوێنکەوتە گرنگەکانی (سوقرات). ئامۆژگارییەکانی شێوازی ژیانکردنێکی هەژارانەی دەگوتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا وانەکانی زمان و ئاخاوتن و ئەدەبی دەگوتەوە، هەروەها ئەخلاقیاتی دەگوتەوە کە دواتر سەگباوەڕەکان تەرکیزی زۆریان کردەسەری. (ئانتیسنس) کەسێک بووە شوێنکەوتەی بەناوی (دیۆگینیسی سینۆپی)، لە (ئەسینا) لەنێو بەرمیلێکدا دەژیا و گۆشتی کاڵی دەخوارد، (دیۆگینیس) ڕێبازەکەی بە ئاقارێکی لۆجیکی توند و جددیدا برد. وشەی "سینیسیزم" لە "کینیکۆس"ی یۆنانییەوە وەرگیراوە کە بە واتای "سەگشێوە" دێت. گێڕانەوەیەکی کۆن هەیە دەربارەی ئەوەیە بۆچی بە شوێنکەوتوانی ئەم ڕێبازە گوتراوە "سەگەکان"، بەپێی گێڕانەوەیەک گوایە (ئانتیسنس) لە (کینۆسارگێس) وانەی دەخوێند، وشەی (کینۆسارگێس) بە واتای "شوێنی سەگە سپییەکان" دێت. هەروەها گێڕانەوەیەکی تریش هەیە کە ئاماژە بەوەدەدات وشەی سەگ بەرامبەر یەکەم شوێنکەوتەی ئەم ڕێبازە بەکارهێنراوە، کە بەبێ شەرمانە و هەژارانە لەسەر شەقامەکان ژیانی دەکرد. هەروەها وشەی سەگ بەرامبەر (دیۆگینیس)یش بەکارهاتووە.\n(دیۆگینیس) دەڵێت: سەگەکانی تر گاز لە دووژمنەکانیان دەگرن، بەڵام من گاز لە هاوڕێکانم دەگرم تا بیانپارێزم".\nبۆچوونێکی تریش هەیە ئاماژە بەوە دەدات کە لەبەر ئەوە ئەو ناوەیان لێنراوە چونکە شێوازی ژیانکردنیان جیاوازبووە لە خەڵکی و وەک سەگ بوونە، خواردنیان پیس بووە، لەنێو خەڵکیدا و بەبەرچاوی خەڵکییەوە سێکسیان کردووە و بە پێی پەتی گەڕاون و لەنێو بەرمیلدا خەوتوون. پڕەنسیپە سەرەکییەکانی بیرکردنەوەی سەگباوەڕەکان ئەمانەیە:\n1: "ئیودایمۆنیا- بەختەوەری و گەشاوەیی مرۆڤ" ئامانجی ژیان دەلالی و ڕوونی دەروونە، کە ئەمەش بە دوورکەوتنە لە گەمژەیی و بڕوای هەڵە و لەخۆبایبوون دێتەدی.\n2: هەروەها بەختەوەری بە هاوتابوون و هاوڕێبوون لەگەڵ سرووشت و تێگەیشتن لێی دێتەدی.\n3:لووتبەرزی و لەخۆباییبوون کە هۆکارە بۆ بڕیاردان و نرخاندنی هەڵە، کە ئەمەش کاریگەرییەکی نەرێنی بۆ سەر هەستەکان دروستدەکات و کەسێتییەکی بەد و ناچیز دروستدەکات.\n4:گەشاوەیی مرۆڤ پەیوەستە چووستی و چالاکییە خودییەکان، ژیری، خۆشویستنی مرۆڤەکان، بەخشندەیی، کەمتەرخەمی.\n5:کەسی سەگباوەڕ دەبێت ڕاهێنان بکات لەسەر ئەوەی نەریت و نۆرمە باوەکانی کۆمەڵگە ڕەتبکاتەوە و بێ شەرمانە ڕووبەڕووی ئەو یاسایانە ببێتەوە کە جێبەجێ دەکرێن. سەگباوەڕەکان کەم قایلبوون و چاویان لە دەسەڵات و سەرمایە و خۆشگوزەرانی نەبوو، ھەروەھا ھەمیشە وەک سەگ دەیانویست گاز بگرن لە ماسکە درۆزنەکان و دەمووچاوەکان بپچڕێنن، سەگباوەڕەکان ھەمیشە لەناو کۆمەڵگە و دەرەوەی ئەکادیمیای ئەفلاتوون ئامادەگییان ھەبووە، ھەمیشە لە پێناو ڕۆشنکردنەوەی دونیای مرۆڤەکان کاریان کردووە، بەوەی لە نائاگایی ژیان دەکەن، بەنجکراون بە شتی ماتریال و کۆپیکراو، ھیچ کاتێک چاویان لە ستایشکردن نەبووە لەلایەن کۆمەڵگەوە، ئەوان ھەمیشە وەک گەڕیدەیەک بە شوێن ھەقیقەت دا وێڵبوون، ھەمیشە بەشوێن ھەڵگرتنەوەی پارچە شکاوەکانی ھەقیقەت بوون، لە کۆڵان و سەر شۆستەکان و شوێنە گشتییەکان بە شوێن لێکردنەوەی ماسکی درۆزنانە بوون کەوا کۆمەڵگە لە رێگەی نەریتگەری خۆیەوە دەیڕوواند و بەسەر دەمووچاوەکانی دەیبەخشیەوە، ھەمیشە گازی تانەیان لە مرۆڤە سەرلێشێواو و چەقبەستووەکان دەدا، ئەو مرۆڤانەی بە دەرزی نەریت و بەھا سواوەکانی کۆمەڵگە بەنجکرابوون، بەوەی بەھۆش خۆ بێنەوە\n(پیتەر سلۆتەردایک) لە کتێبی "ڕەخنەی ئەقڵی سینیزم" هۆشیاری سینیزم وەکو هۆشیارییەکی ڕۆشنگەری ساختە پێناسەدەکات، واتە هۆشیارییەکە ڕۆشنمان دەکاتەوە بەڵام بە درۆ. دەڵێت: سینیزم ئەو جۆرە هۆشیارییە ڕەخنەییەیە کاتیەیە کە تا ئەو جێگایە ڕەخنەدەگرێت کە داواکانی دێننە دی، ئەو سەگەیە تا ئەوکاتە دەوەڕێت کە پارچە ئێسقانەکەی پێ نییە، هەرکات مەرامی هاتەدی ئیتر خامۆش دەبێت.\nبۆیە ئەو هۆشیارییەی بتوانێت بەرەنگاری سینیزم ببێتەوە بریتییە لە کینیزم. کینیزم ڕەخنەیەکە کە سەنگەری خۆی ناگوازێتەوە. کینیزم ئازادت دەکات، ڕووناکبیری ئازاد بەرهەمدەهێنێت، بەڵام سینیزم فشار درووستدەکات. کینیزم هەر بە دزێوی دەتهێڵێتەوە، ناڕازییە بەرامبەر بە شتە باوەکان، بەڵام فێری دزێوکاری و بەدکاریت ناکات. کینیزم ڕەخنەدۆستە، بەڵام گازناگرێت، ئارام و هێورە، بەڵام تەوەزەل نییە، چەماوەتەوە بەڵام نەشکاوە. کەسی کینکار تاوانکار نییە. یەکەمین هەنگاوی کینیزم بریتییە لە خودناسین، ئەمەش ڕێگەیەکە بۆ پەسەنکاری و گەورەیی. کینکار ئەو مرۆڤە نوێیەیە کە سەردەمی نوێ دروستدەکات. خزمایەتییەکی زۆر هەیە لەنێوان سینیزم و کینیزم دا، تا ئەو ئاستەی هەردووکیان وەک یەک ڕەخنە دەگرن، بەڵام دواتر سینکار دەیەوێت زیاتر بڕوات و هەڵپەی شتی ترییەتی، بەڵام کینکار نا. کینیزم تووڕەبوونە لە سینیزم بەوەی سەنگەری خۆی گۆڕیوە، ڕەخنەیە لێی بەوەی کە بەدرۆوە مەشق بە ڕەخنە دەکات. کینیزم فەلسەفەی ژیانە لە کاتی قەیراندا. کینیزم شێوە ژیانێکی وجوودیانەیە. کینیزم ئەوەیە بەرجەستەی باوەڕەکانت بکەیت، زانین و بیرۆکەکانت بە ڕەفتارەکانتەوە دیاربن، بەڵام سینیزم دوورکەتبونی هۆشە. ژیژەک سودى لەم جیاکارییەى سڵۆتەردایک وەرگرتووە بۆ ڕەخنەکردنى دیوە ئایدۆلۆژییەکەى ئەمڕۆى دونیا.\nپۆزیتیڤیزم ڕەوتێکی فەلسەفی و زانستی و فیکرییە و لە سەدەی نۆزدە لەلایەن فەیلەسووفی فەڕەنسی (ئۆگەست کۆنت) سەریهەڵداوە، کە دامەزرێنەری ئەم زاراوەیە و دواتر بووە فیکری باوی سەدەی نۆزدە و کاریگەری لەسەر هەموو زانستەکانی تر جێهێشت بەتایبەت زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان.\nئەم فەلسەفەیە پێی وایە هەموو شتێکی واقیعی و بینراو و هەستپێکراو ڕەوایی (بوون) پەیدا دەکات. هەر شتێکیش عەقڵ پەی پێ نەبات و چاو نەیبینێت و تێبینی نەکرێت ئەوا بوونی نییە. ئەم وێناکردنە بۆ دونیا و گەردوون پێچەوانەی وێناکردنی میتافیزیکی و تیۆلۆجییە. ئەم فەلسەفەیە وای دەبینێت کە دەبێت عەقڵ و زانست مرۆڤایەتی بەرەو پێشکەوتن ئاڕاستە بکەن، دەبێت زانست جێگەی ئاین بگرێتەوە.\nپۆزەتیڤیزم لە یەکێک لە ماناکانیدا واتە "بوونێکی حەقیقی یان فیعلی" ئەم مانایە زۆر نزیکە لەو چەمکەی (ئۆگەست کۆنت) بۆ پۆزیتیڤیزمی دایڕشتووە. ئەم وشەیە لە مانایەکی تردا واتە ئیجابی، لە ئەخلاقناسیشدا وشەی ئیجابی واتە ئەو شتەی کە ناوەڕۆکێکی ڕاستەقینەی هەیە.\n(ئۆگەست کۆنت) هەوڵی دا میتۆدی Emprisism/تەجریبی لە مەیدانی زانستی فیزیکەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگە و دیاردە کۆمەڵایەتییەکان، بەڵام دواتر زاراوەی پۆزیتیڤیزم لەلای (کۆنت) بە تەنها تیۆرێک نەبوو بۆ مەعریفە یان تیۆرێک بۆ زانست بەڵکو بریتی بوو لە جوڵەیەکی مێژوویش کە ڕیفۆڕمی کۆمەڵایەتیشی دەگرتەوە. (کۆنت) وای دەبینێت پێشکەوتنی مەعریفی دەبێتە مەرجێک بۆ سەرجەم پێشکەوتنە کۆمەڵایەتییەکان. ئیتر پۆزیتیڤیزم لە سەدەی نۆزدە بوو بە بزووتنەوەیەکی فیکری ئازاد و ڕادیکاڵ، لەگەڵ ئەوەشی کە بزووتنەوەیەکی زانستیش بوو، مانای سەرەکی پۆزیتیڤیزم بوو بە "ئەنتی دۆگماتیزم".\n(ئۆگەست کۆنت) لە کتێبی (چەند لێکچەرێک دەربارەی فەلسەفەی پۆزەتیڤیزم) پێی وایە زانست سەلماندوویەتی هەر شتێک بە ڕێگەی زانستی نەسەلمێنرێت دەچێتە خانەی وەهمەوە، وشەی پۆزیتیڤیست واتە بابەتی ڕاستەقینە کە پێچەوانە و دژی وشەی وەهمییە، لێرەدا ئەم فەلسەفەیە باوەڕێکی گەورەی بە زانست هەیە و وەک ئاینێکی ڕاستەقینە سەیری دەکات و دەیگەیەنێتە ئاستی پیرۆزی. هەموو شتێکی زانستی ئەگەری هەیە بەدی بێت، بەڵام مێتافیزیک و تیۆلۆژیا بە حکومی سرووشتی ڕەهاگەریان مومکین نییە بەدی بێن.\nلە (کارڵ مارکس)ەوە تا فڕانکفۆرتییەکان و تا (یۆرگن هابەرماس) ڕەخنەیەکی توندیان لە پۆزیتیڤزم گرتووە و بە ئایدۆلۆژیایەکی توندڕەو ناویان بردووە، بەو پێیەی بەشێوەیەکی توندڕەوانە بەرگری لە زانست دەکات. ئەنتی پۆزیتڤیزم Antipositivism، لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم دا، یەکەم شەپۆلی سۆسیۆلۆگەکانی ئەڵمانیا بوون، لەنێویاندا (ماکس وێبەر) و (جۆرج سیمێڵ) کە ڕەوت و ڕێبازی پۆزیتڤیزمیان ڕەتکردەوە. ئەنتپۆزیتڤیستەکانی و تیۆریستە ڕەخنەگرەکان پۆزتیڤیزمیان لکاند بە "ساینتیزم"ەوە، واتە زانست وەک ئایدۆلۆژیا. دواتر و لە ساڵی 1969 فیزیازانی تیۆری ئەڵمانی (وارنەر هایزنبێرگ) براوەی خەڵاتی نۆبڵ و یەکێک لە پێشەنگەکانی فیزیای کوانتەم، دووربوونی خۆی لە ڕەوتی پۆزیتیڤیزم ڕادەگەیەنێت و دەڵێت: "پۆزیتیڤیستەکان چارەسەرێکی سادەیان هەیە: جیهان دەبێت دابەش ببێت بۆ ئەوانەی کە بە ڕوونی دەڵێن، ئەوانەشی کە باشترە لە بێدەنگیدا بمێننەوە."\nفینۆمینۆلۆژیا واتە دیاردەگەری یان دیاردەناسی. ئەم وشەیە یۆنانییە و لە دوو بەش پێکهاتووە، فینۆمینۆن Phainómenon و لۆگۆس Lógos، فینۆمینۆن بە واتای ئەو شتە دێت کە خۆی دەردەخات و بوونی ئاشکرا بووە و ئێمەش دەتوانین لەڕێگەی ئەزموونی هەستەکییەوە بیناسین و پێویستناکات بیری لێ بکەینەوە. فینۆمینۆلۆژیا قوتابخانەیەکی فەلسەفیی نوێیە پشت بە شارەزایی هەست و شعوور دەبەستێت بۆ ناسینی دیاردەکان و شتەکان، فینۆمینۆلۆژیا فەلسەفەی ئەزموونە. بایەخ بە لێکۆڵینەوە لە دیاردەکان دەدات بۆ تێگەیشتن لە ناوەڕۆک و ماهیەتی ئەو دیاردانە. (ئەفلاتوون) ئەم وشەیەی بۆ جیاکردنەوەی دیاردە هەستپێکراوەکانی دونیای ماتریاڵ لە حەقیقەتە ئەقڵییەکان بەکارهێناوە. لە سەدەی نۆزدەدا (کانت)ٚ و (هیگڵ) وشەی "Phenomena"یان بە واتای دیاردەکان بەکارهێناوە، یەکێک لە کتێبە ناودارەکانی (هیگڵ)یش بەناوی "فینۆمینۆلۆژیای ڕۆح"ە.\nبۆ فینۆمینۆلۆژیا سەرچاوەی بنچینەیی هەموو واتا و بەهاکان بریتییە لە ژیان و بوونی مرۆڤ.\nفینۆمینۆلۆژیا لە ڕووی فەلسەفییەوە ئەو شتانە دەگرێتەوە کە لە پڕۆسەی دەرککردندا خۆبەخۆ ڕووبەڕووی مرۆڤ دەبنەوە. فەیلەسووفی ئەڵمانی (ئێدمۆند هۆسرڵ) دامەزرێنەری ئەم میتۆدە فەلسەفییەیە و هەروەها دامەزرێنەری فینۆمینۆلۆژیای مۆدێرنەیە. وشەی فینۆمینا لەگەڵ (هۆسرڵ)دا واتایەکی تری وەرگرت، جیاواز لەو واتایەی فەیلەسووفەکانی پێش خۆی بەکاریان هێناوە.\n(هۆسرڵ) دەیویست فەلسەفە بکاتە "زانستێکی ورد و ڕێک"، ئەمەش بە "گەڕانەوە بۆ خودی شتەکان". ئەو بەمە مەبەستی لەوە نەبوو کە بیەوێت فەلسەفە ببێتە شتێکی ئەزموونی Empirical، بەڵکو "فاکتەکان" خۆیان دەتوانن شتێتی و ڕەهایی خۆیان بسەپێنن.\nبایەخدانی میتۆدی فینۆمینۆلۆژی بە دیاردەکان لەپێناوی ئەوەیە تا ماهیەت و جەوهەری ئەو دیاردانە ئاشکرا بکات و لەڕووی زانستییەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەربکات، ئەمە ئەو دیاردانەش دەگرێتەوە کە لە ماهیەتی شعووری ئینساندا هەن.\nوەک چۆن فینۆمینۆلۆژیا هەوڵدەدات خاڵی بەیەک گەیشتن لەنێوان ئایدیالیزم و ماتریالیزمدا دروستبکات، بە هەمان شێوە دەیەوێت گونجانێک لەنێوان خود و بابەتدا دروستبکاتو لێرەدا شعور لەیەک کاتدا هەم خودە و هەم بابەت. یەکێک لە بنەماکانی میتۆدی فینۆمینۆلۆژیا بریتییە لەوەی کە وڵامی کۆتایی و حکومدانی کۆتایی بە هەڵواسراوی دەهێڵێتەوە، ئەمەش واتە بارودۆخی دونیا یان بوون لەنێوان دوو کەوانەدا دابنرێت و هیچ حوکمێکی ڕاستەوخۆی بەسەردا نەدەین تا ئەوکاتەی بۆمان دەڕەخسێت بە شێوەیەکی ڕاستەقینە دونیا و بوون بناسین و لێی تێبگەین. واتە ئەم میتۆدە، چ لە مێتافیزیک و چ لە زانستدا باوەڕی بە حەقیقەتی ڕەها نییە.\nدواتر فینۆمینۆلۆژیا هەوڵیدا سنووری فەلسەفەکانی پێشووی جێبهێڵێت و فەلسەفەی خودی و بابەتی دابمەزرێنێت، بەڵام دواتر ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ڕەخنە بوویەوە، لەوانە: ئەم ئەزموونە زیاتر پشت بە ئەزموونی تاکە کەسی دەبەستێت، واتە بە شێوەیەکی ڕەها متمانە بە خودی تاکە کەس دەبەخشێت لە پێناوی دۆزینەوەی ماهیەتی شتەکان و دیاردەکان.\nیەکێک لە ڕەخنەکانی تر ئەوەیە کە فینۆمینۆلۆژیا دیلی تیۆریزەکانی خۆیەتی و هەژارە لەوەی بتوانێت نموونەی واقیعی بهێنێتەوە و پەیڕەوی بکات تاوەکو توێژەران بتوانن لە بیروباوەڕەکانی تێبگەن. زۆربەی ئەو تێزانەی (هۆسرڵ) پێشکەشی کردوون ناتەواو و نیوەناچڵن پێویستیان بە ڕوونکردنەوە هەیە.\nنۆستۆلۆژیا یان نۆستالیژیا بەمانای سۆز دێت بۆ ڕابردوو، بەتایبەت بۆ ماوەیەک لە ژیان یاخود شوێنێک یان کەسێک؛ تیایدا ھەست بەدڵخۆشی و شادی کراوە. چەمکی نۆستۆلۆژیا لە وشەی ھۆمیرۆسی یۆنانی ( nóstos) بە مانای ( homecoming) گەڕانەوە بۆ ماڵ و بیرکردنی یاخود ( longing) بەمانای پەرۆشی؛ ھەروەھا وشەی ( álgos) کە بەمانای ( pain- ache ) ئازار دێت. واتا ھەستکردن بە ئازار و دڵتەنگی بۆ ڕووداو یان کەسێک لە ڕابردوودا، و ھەستکردن بەخۆشی دەربارەی ئەم ڕووداوانە. نۆستۆلۆژیا لە سەدەی حەڤدەیەمدا خوینکاری پزیشکی جۆھانس ھۆفێر ئاماژەی پێکرد وەک نەخۆشییەک کە لەسەربازەکاندا دەرکەوتبوو. ئەویش بەھۆی ئەو پەژارەو پەرێشانییەی سەربازە سویسرییەکان تووشی ببوون، لەکاتی جەنگداو کاتێک لە ماڵ دوورکەوتبوونەوە. چەبند سەپتۆمێکی نەخۆشییان لێدەرکەوت، وەک دڵەڕاوکێ و تا و ئازاری بەردەوام و مردن؛ بێ ئەوەی ھۆیەکی فیزیکی لە پشتەوە بێت. ھەر بۆیە ھۆفێر ھەستا بە داڕشتنی ئەم چەمکە ، کە دەلالەتی لەو ئازارانە دەکرد مرۆڤ تووشی دەبێت بەھۆی حەزکردن و پەرۆشی بۆ شتێک و دووری لێیەوە. سەرەتا پێان وابوو ئەم نەخۆشییە بەشێکە لە ماخولیا. لەسەردەمی ڕۆمانتیکدا ئەم چەمکە لە لوتکەی گرنگی پێداندا بوو. پێناسەی ئەم چەمکە بەپێی سەردەمەکان گۆراوە، لەسەرەدەمی مۆدێرندا نۆستۆلۆژیا سەربەخۆ بووەو مانای ھەستی پۆزەتیڤ و ئەزموونەکانی خەڵکی دەگەیاند. ئاماژەیان کردووە بەوەی سوودی بە ڕەفتاری مرۆڤ و بەپرسیارانە مامەڵە کردنیان داوەو ، یارمەتی مرۆڤ دەدات لەو بابەتانەی پەیوەندیدار بوون بە فێربوون و بیرھێنانەوە؛ و وا لە کەسەکان دەکات ھەستێکی باشتریان لە بارەی خۆیان ھەبێت. بالدوین ولاندو لە 2014 دا، ئەوەیان دۆزییەوە کە نۆستۆلۆژیا ڕابەرایەتی خەڵک دەکات، و تێکڕای بەرزتر بەخۆیان بدەن. بۆ نمونە " من لەو جۆرە مرۆڤانەم کە قایل دەبم و دەگونجێم لەگەڵ ھەر بارودۆخ( ڕووداو) و شوێنێک".\nنۆستۆلیژیا بەستراوە بە پێنج ھەستەوەرەکان، لە بینین و بۆنکردن و بیستن و ھەستپێکردن و تامکردن. و ئەم ھەست و حاڵەتە لە کەسێکەوە بۆ کەسێک و بە پێی بارودۆخەکانیش جیاوازە. کاتێک ھۆفر ئەم نەخۆشییەی دۆزییەوە لە سەربازە سویسرییەکاندا، ھەنێکیان بۆ گەڕانەوە بۆ شوێنی خۆیان و گوێگرتن لە موزیک و دوور لە جەنگ. دواتر لە خەڵکی ئاسایی ئەم دیاردە دەرکەوت، ھەنێک کەس بۆ ڕۆژانی منداڵی یاخود بۆ کتێبێک و شوێنێک و ڕووداوێکی گرنگی ژیان دەگەڕایەوە.\nبەکارھێنانی وشەی نۆستۆلۆژیا لە زمانی کوردیدا، تاکو ئەم ساڵانەی دوایی بەکارھێنانێکی بەرچاوی نەبووە لە نووسینەکاندا. دواتریش ئەم چەمکە، زیاتر لای ئەو کەسانەی لە تاراوگەو دوور لە نیشتمانن بەکاردەھات. بۆ ئەو ڕابردووەی لە وڵاتی نوێ نەیان بوو، لەگەڵ بیرکردنی نیشتمان و خەڵک و دیمەنەکانی.\nلە زمانى کوردییدا بیرۆکە و هزرۆکەشى پێ دەوترێت. ئایدیا لە وشەی ( eidie)ی یۆنانی وەرگیراوە، لە ڕەگی(idein ) ەوە ھاتووە بە واتای بینین؛ کە بۆ پیشاندان و خستنەڕووی وێنەیەکی(imagine ) ھۆشەکییە بۆ ئۆبێکتێک یاخود شتێک. ئایدیا چەمێکێکی ئەبستراکتە و وێنەیەکی جیگیرو نەگۆڕ نانوێنێت، بەڵکو بەردەوام بە پێی ھزری مرۆڤ دەگۆڕێت. بۆ نمونە کاتێک ئێمە بەر ئایدیای کوانتام، دەکەوین جیاوازە لە ھەمان ئەو ئایدیایە کوانتامیەی بیست ساڵ پێش ئێستا بەری کەوتووین؛ لەبەرئەوەی بەبەردەوامی ماناکەی گەشەدەکات و فراوانتر دەبێت. فەیلەسوفەکان پێیان وایە ئایدیا بنچینەی ئۆنتۆلۆجی و کاتیگۆری بوونە. کە بریتییە لە توانای دروستکردن و تێگەیشتنی واتای ئایدیا بەڕەچاوکردنی ناوەڕۆک و شیکردنەوەی داھاتووی بوونی مرۆڤ. بە پێی ئاوازو ئەقڵی مرۆڤ لەو تەنگەژانەی ڕووبەڕووی دەبنەوە.\nیەکەم کەس ئاماژەی بەم چەمکە و وردەکارییەکانی کرد، ئەفلاتوون بوو لە یۆنانی کۆندا. لە دیالۆگەکانیدا گفتوگۆی لەبارەوە کردووە ھەم لەکۆڕەکانی و لە کتێبی کۆماردا؛ باسی فۆرمەکانی ئەم چەمکە و شێوازەکانی بیرکردنەوەی کردووە. ئەفلاتوون لە بارەی ئەم چەمکەوە وتویەتی " ئێمە دەڵێین وێنەکان( شكڵەکان) بینراون ، بەڵام تێگەیشتنمان بۆیان نییە، لە کاتێکدا ئایدیا تێگەیشتنمان بۆی ھەیە و بەڵام نابینرێت".\nدواتر دیکارت و جۆن لۆک وکانت و چەند فەیلەسوفێک گرنگییان بەم چەمکەدا و ئاماژەیان پێکرد.\nجۆن لۆک بە فۆرمێکی جیاواز لە ئەفلاتوون ئەم چەمکەی بەکارھێنا، پێی وابوو ئایدیا پێشەکییەکیە بۆ ئاسان تێگەیشتن دەربارەی مرۆڤ. پێناسەی کردووە بەوەی " ئەم چەمکە باشترین خزمەت(یارمەتی) بە بیری مرۆڤ دەکات بۆ تێگەیشتنی لە ئۆبێکت، و بۆ خێرا ماناپێدانی لەلایەن فانتازیاو فیکرە جۆراوجۆرەکان؛ یاخود ھەر شێوازێک کە مرۆڤ لە بیرکردنەوەدا بەکاریدەھێنێت، بە جۆرێک ناتوانین ڕێگەبگرین لە دووبارە بەکارھێنانەوەی بەبەردەوامی". جۆن لۆک خوێندنەوەی بۆ مرۆڤ کردووە لە کارەکانیدا، پرسیارێکی بنەڕەتیی دەربارەی ئایدیا و زانین ھەبوو. ئەوەش بریتی بوو لەوەی کاتێک ئێمە لەبارەی شتێک گفتوگۆ دەکەین دڵنیا نین لە زانینەکانمان! ئەو یاساو پێوەرە ستاندارانە چین کە دەبێت پەیڕەویان بکەین، بۆ دڵنیا بوون لە ڕاستی بۆچوونەکانمان؟!\nجۆن لۆک خوێندنەوەی بۆ ئایدیا کردووە و دابەشیکردووە بۆ دوو جۆر، ئایدیای سادە و ئاوێتە(یان لێکدراو)، ئایدیای سادە کۆمەڵێک زانیاری و زانین بنیاتدەنێت و ئایدیای ئاوێتە پێکدەھێنێت. بە شێوەیەکی گشتی ئەم چەمکە یاریدەمان دەدات بۆ تێگەیشتن و وردبوونەوە لە زانیارییە ھۆشەکییەکان وئەو زانست و زانیارییانەی پێویستی بە درکپێکردن و وێناکردنە بۆ تێگەیشتن و شیکردنەوەیان.\nسیاسەت ( politics)\n( spolitic) لە ئینگلیزییدا لە وشەی یۆنانی ( politiká) وەرگیراوە، بە واتای " کاروباری شارەکان" دێت. سەرەتا ئەم ناوە ئەرستۆ لە کارەکانیدا بەکاریھێناوە، و پاشان لە ناوەڕاستی سەدەی پازدەھەمدا ئەرستۆ ئەم وشەی پوختەکرد و کردی بە ( polettiques ) دواتر ئەم وشە لە ئینگلیزی نوێدا گۆڕانکاری بەسەردا ھات و بووبە (politics). (Politicus) لە وشەی (politikos) وەرگیراوە کە لە ( polities ,citizen) یان ( polis, city ) ھاتووە، بەمانای دەوڵەت شار دێت کە لە یۆنانی کۆندا ھەبووە. لە عەرەبیدا زاراوەی( السیاسة) ھاتووە بە مانای چاوەدێری کردنی ئەوەی ڕوودەدات . لە ڕووی زاراوەیەوە لە فعلی ( ساس و یسوس) ەوە لەسەر وەزنی ( الفعالة) ھاتووە. لە ڕووی ماناوە بە واتای سەرپەرشتی کاروبارەکانی ناوخۆ و دەرەکی دەوڵەت دێت. یاخود سیاسەت پێناسە دەکرێت بەوەی بریتییە لە پەیوەندی نێوان ( الحکام والمحکومین) لە دەوڵەتدا.\nئەدریان لێفویچ پرۆفیسۆری بواری سیاسەت پێناسەی ئەم چەمکەی کردووە بەوەی " سیاسەت ھەموو ئەو چالاکی و ھاریکاری و دانووستان و ملاملانێیانەی ناو کۆمەڵگاکان دەگرێتەوە، و خەڵک ھەڵدەستێت بە ڕێکخستنی بەکارھێنانی بەرھەمەکان و دابەشکردنیان بەسەر کۆمەڵگەی بەشەریدا. جا لە سەرچاوەی سروشتییەوە بێت یاخود سەرچاوەی تر. بۆ بەرھەمھێنانی کەرەستەی بایۆلۆجی بێت یان بۆ ژیانی کۆمەڵایەتی".\nلە کۆندا سیاسەت نەبووە یاخود بەم شێوەی ئێستا نەبووە ، مرۆڤەکان پێشتر بە شێوەی خێزان و پاشان خێڵ و عەشیرەت ژیاون، لەم سەردەمانەدا زیاتر خەریکی شەرو تاڵانکردنی قەبیلەکانی تر بوون، نەک گیانی ھاوکاری و ئاشتی. دواتر خەڵک بە شێوەی کۆمەڵی گەورە دەژیاو گەشەکردن و گیانی ھاوکاری دەستی پێکرد. پاشان شارستانییەتی دەوڵەتە شار و کۆمارەکان دەستی پێکرد، وەک دەوڵەت شاری یۆنان و کۆماری ڕۆما؛ کە دوو شارستانییەتی دێرینن لە جیھاندا. ژمارەیەک مافیان بۆ دانیشتووان فەراھەم کرد. دەوڵەتێکی دیموکراسیان پێک ھێنا. سەردەمانی دواتر دەوڵەتی مۆدێرن دروست بوو؛ کە بریتی بوو لە دەوڵەت نەتەوە لەم سەردەمانەدا زانستی سیاسی دروست بوو دەستی بەگەشەکردن و فراوان بوون کرد و چەندین دەوڵەت نەتەوە دروست بوون بەتایبەت لە دەوروبەری سەدەی ھەژدەیەمدا. دواتر قۆناغی بەجیھانی بوونی( globalization) سیاسەت بوو کە لە سەدەی بیستەم دەستی پێکرد، بە تایبەت دوای ھەردوو جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم. بووە ھۆی دروستبوونی یەکێتی ئەوروپا و نەتەوە یەکگرتووەکان و دادگای تاوانکاری جیھانی و ...ھتد.\nسیاسەت چەند جۆرێکەو بە پێی وڵاتەکان دەگۆرێت، بە شێوەیەکی گشتی دابەشدەکرێت بەم چوار جۆرە:-\nڕامیاریی نەتەوەیی: وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و یەکێتیی سۆڤیەت، اکە پشتدەبەستێت بە تەوژمی ئابوری و کاری دیبلۆماسی و ھەواڵگری. ئەو وڵاتانەی لەم ڕێکەوتنە نەتەوەییانە بەشداربن، پێویستە ڕەچاوی دەوڵەتانی تری ئەندام بکەن.\nڕامیاریی کۆمەڵ : ئەو جۆرە سیاسەتەیە ھەوڵدەدات ھەر وڵاتێک و دەوڵەتێک کە ئەندامن لە کۆمەڵەیەک ، یارمەتی یەکتری بدەن لە بواری ستراتیژی و کاری سەربازی و ئابووری.\nڕامیاریی ئابوری : کۆمەڵێک ڕێوشوێنە دەوڵەت دەیگرێتە بەر، بۆ کاریگەری خستنەسەر ڕێڕەو و ئاستی ئابوری وڵات. خۆی دەبینێتەوە لە بودجەی دەوڵەت و باج و دەستی کار.\nڕامیاریی ئایدۆلۆژی : کۆمەڵێک ڕێوشوێنە دەوڵەت دەیگرێتە بەر، لە وڵاتێکدا بۆ یەکێتی خەڵک و خزمەتی مرۆڤایەتی، جا ئایدۆلۆژی ئاینی یان ئەکادیمی یاخود تەکنەلۆژی بێت.\nهەر سیستمێکی مەعریفی کنە و لێکۆڵینەوە سەبارەت بە دنیای فیزیکی و دیاردەکانیی بکات، پێیدەگوترێت زانست. لێکۆڵینەوە و وردبوونەوە و تاقیکردنەوە زانستییەکان پێویستە بێلایەن بن. بەگشتی، پیشەی زانست، پەردەهەڵماڵینە لەسەر ڕاستی و فاکتەکان یان یاسا بنەڕەتییەکان. زانست دابەشدەبێتە سەر کۆمەڵیک لق و بەش، واتە چەند کاتیگۆرییەکی بەپێی بابەتەکان لێجیادەبێتەوە. ئەو بابەتانەی سەربە دنیای نائۆرگانین، دەچنە ژێرباری زانستی فیزیکییەوە. بۆ وێنە، بوارەکانی ئەستێرەناسی، فیزیا، کیمیا و زەویناسی لەم کاتیگۆرییەدان. زانستە بایۆلۆژییەکان پێکدێن لە، بایۆلۆژیا و بواری پزیشکی؛ کە ئەمانە سەر بە دنیای ئۆرگانین. زانستە مرۆییەکانیش پێکدێن لە، مرۆڤناسی، ئابووری. زانست وەک گووتار، لە مۆدیرنەدا و لە ڕۆژئاوادا سەرهەڵدەدات، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت پێشتر لێکۆڵینەوەی زانستی نەکرابێت. بەڵکو پێشتر لەژێر ناوی فەلسەفەدا ئەم کارەیان کردووە. تالیس و ئەرستۆ لەسەردەمی کلاسیکدا و، ئیبن ئەلهەیسەم و ڕۆجەر بەیکۆن لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. ئەمانە هەموویان میتۆد و مەنهەجی زانستییان لە لێکۆڵینەوەکانیاندا بەکارهێناوە. دوابەدوای شۆڕشی زانستی، نزیک بە ٥٠٠ ساڵ لەمەوپێش، زانستی مۆدێرن سەریهەڵدا. تیۆرە زانستییە مۆدێرنەکان، جێیان بە بیروباوەڕی نەریتیی و کۆن لەقکرد. دۆزینەوەکانی نیوتن، کۆپەرنیکۆس و گالیلیۆ جێی ئەو زانیارییانەیان گرتەوە کە لەکڵێسەوە دەردەچوون.\nئێتیک يان ئەخلاق(Ethics)\nئێتیک، یان فەلسەفەی مۆراڵی، نەزم و دیسیپلینێکە کە دەپرسێت، داخۆ لەڕووی مۆرال و ئەخلاقەوە چی شتێک باشە یان خراپە، چی شتێک ڕاستە یان هەڵەیە. یەکێکە لە لقە فەلسەفییەکان. چەمکی ئێتیک، بۆ سیستم یان تیۆری بەها و پرەنسیپە مۆراڵییەکانیش بەکاردێت. دەبێت چۆن بژین؟ مەعریفە یان دڵخۆشی بکەینە ئامانج؟ و هتد... ئێتیک کۆی ئەم پرسانە لەخۆدەگرێت، لە هەر ئاستێکدا بێت. ئێتیک لەزۆر کاتی مێژوویی جیاوازدا باسیلێکراوە. سەرەتاکانی دەگەرڕێتەوە بۆ داستانەکانی وەک گلگامێش و ئەلیادە. لەم داستانانەدا، ڕستێک بەها و شێواز دانراون بۆ سەرکردەیەکی سەرکەوتوو و ئازا. لەگەڵ سەرهەڵدانی ئایینە ئیبراهیمییە یەکتاپەرستەکاندا، ئێتیک گۆڕانکاری بەسەردا دێت. یەهودیەت لە تەوراتەوە، مەسیحیەت لە ئینجیلەوە و ئیسلام لە قورئانەوە بەها، چاکە و خراپە، و ڕاست و هەڵەی خۆیان دیاریدەکەن. لە فەلسەفەشدا، سوقرات بە مامۆستای ئێتیک دادەنرێت. یەکێک بووە لەو کەسانەی گرنگییەکیی زۆری پێداوە. پێیوابووە گرنگیی ئێتیک وەک گرنگیی خۆرە بۆ زەوی.


بەرپرسێكی سۆسیالیست: ڕیفراندۆم هێندەی دەیان شۆڕش و ڕاپەڕین كاریگەر بوو\nڕاپۆرت 25/09/2021 - 10:44 دیاری ئەحمەد\n"پێكهاتەكانیش لەگەڵ ڕیفراندۆم بوون و بە (بەڵێ) دەنگیان دا"\nئەمڕۆ چوار ساڵ بەسەر ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستاندا تێدەپەڕێت كە خەڵك و پێكهاتە جیاجیاكان بە زۆرینەی دەنگ دەنگیان بۆ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستاندا و بەرپرسانی حزبی دووپاتی دەكەنەوە كە گەورەترین هەنگاو کە لە مێژووی كورددا نرابێت، بەڕێوەبردنی ڕیفراندۆم بووە.\nبیرۆكەی هەنگاوە گەورەی ڕیفراندۆم، سەرۆك بارزانییە\nلەمبارەوە كاوە ئەحمەد، كارگێڕی لقی سێی كەركووكی پارتی دیموکراتی کوردستان، بە (باسنیوز)ی ڕاگەیاند: "دیارە بەڕێوەبردنی ڕیفراندۆم گرنگ بوو، لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا هیچ كاتێك كورد ئەوەندە ئامادە نەبوو بۆ ئەوەی بەو شێوەیە ڕای خۆی و ئەوەی لە هەست و ناخیدایە دەریببڕی و سەركردایەتی ئەو بیرۆكەیە و ئەو هەنگاوە گەورەیە جەنابی سەرۆك بارزانییە".\nراشیگەیاند: "ئیتر هەنگاوە گەورەكە هەڵگیرا بەڵام بەداخەوە لە ئەنجامی ئەو گەلەكۆمە ناوچەیی و ناوخۆییە ئیتر ئەوە بوو وایان كرد كە ئەو هەنگاوە گەورەیە تووشی سڕبوونێك بكەن، بەڵام لە هەمووی دڵخۆشتر ئەوەیە كە كورد ئەو کۆتەی شكاند كە لەپێی ئاڵابوو و وایان کردبوو كە كورد خاوەنی ئیرادە و بڕیاردان نەبێت، بەڵام بەڕێوەچوونی ڕیفراندۆم ئەو تابۆیەی شکاند كە تاكی كورد كە لە هەلی لەباردا و بڕیار دەدات و خاوەنی سەركردایەتییەكی باشە بۆ ئەو مەبەستە، بۆ ئێستاش ئەو ڕیفراندۆمە سەربەخۆیی لە ناخی كوردا هێشتووەتەوە كە كورد دەتوانێ هەر كاتێك لە چوارچێوەی مەرجەعێكدا كۆ ببێتەوە بگەڕێتەوە بۆ ئیرادی خۆی، بەڵام بۆ ئێستا بەداخەوە بەرژوەندییە نێودەوڵەتییەكان هەمیشە كورد باجی داوە و كورد لەناو ئەجێندا گەورەكاندا زیانمەند بووە".\nڕیفراندۆم كاریگەرترین هەنگاو بوو لە مێژووی كورددا\nلەو چوارچێوەیەدا ڕەسوول ڕەئووف، بەرپرسی مەڵبەندی كەركووكی حزبی سۆسیالیست، بە (باسنیوز)ی ڕاگەیاند: "لەڕووی یاسایی و دەستوورییەوە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستان كاریگەرترین هەنگاوە لە مێژووی كورددا نرا بۆ چەسپاندنی مافەكانی خۆی لە باشووری كوردستان، دیارە ڕیفراندۆم یەكێكە لە مافە سەرەتاییەكانی خەڵك، سەبارەت بەم بەم بەشەی كوردستان پێم وایە ئەو ڕیفراندۆمە دەستكەوتێكی گەورەیە كە بەدی هات، ڕەنگە هەندێك كەس وای دابنێت كە دەرەنجامەكانی باش نەبووە، دیارە كە ڕیفراندۆمەكە گرنگی زۆری هەبووە، بۆیە کاردانەوەی بەدوادا بوو، بێگومان ئەگەر دەوڵەتانی دەوروبەر و عێراقیش كە كۆبوونەوەیان كرد و فشاریان خستە سەر كورد، ئەوانیش لەڕووی یاساییەوە پاشان دركیان بەوە كرد كە ڕیفراندۆم مافی خەڵكە، خەڵك دەیەوێت ببێتە خاوەنی قەوارەی خۆی".\nبەڕێوەچوونی ڕیفراندۆم هێندەی دەیان شۆڕش و ڕاپەڕین كاریگەریی هەبوو\nهاوكات ڕەسووڵ ڕەووف، ئاماژەی بەوەش دا: "ئەنجامی ڕیفراندۆم بایی دەیان شۆڕش و ڕاپەڕین بووە كە لە ڕابردوودا كورد كردوویەتی و قوربانیی زۆری لەپێناودا داوە، لە هەموو هەنگاوێكدا شكست و سەركەوتن ڕوو دەدات، كوردیش لەڕووی دەستوورییەوە هەوڵی داوە ببێتە خاوەن دەوڵەت، بۆیە ڕیفراندۆمیش ئەوە نییە بۆ كاتێك بێت بڵێی ئیتر تەواو، ڕیفراندۆم بەڵگەیەكی مێژووییە بەدەست كوردەوە دەمێنێتەوە كە زیاتر لە 92٪ی خەڵك بە (بەڵێ) دەنگیان بە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی داوە، ئەمە بەڵگەیەكی باشە كورد تاهەتایە دەتوانێ لەڕووی یاساییەوە لەدەستیدا بێت".\nئەو بەرپرسە ئەوەشی خستە ڕوو: "لەو باوەڕە دام لە كاتێكی نزیكکدا گۆڕانكاری لە ناوچەكە ڕوو دەدات و ئەنجامی ڕیفراندۆمیش دەردەکەوێت، چونكە ئێمە بیرمان نەچێ تا ئێستا زۆر بڕگە و یاسا كە لە ناوچە دابڕاوەكان جێبەجێ دەكرێن پشت بە ئاماری ساڵی 1957 دەبەستن كە ئەمە بەڵگەیەكی مێژووییە و دواتر بۆ هەندێك لە بڕیارەكان پشت بە ئەنجامی ڕیفراندۆم دەبەسترێت، زۆر شتی ترمان لایە كە لە ڕابردوو بە نموونە كەركووك ڕێژەی دانیشتووانی چەند بووە و ئێستا چەندە، كورد هەر لە مردووەكانیدا بیژمێری 70٪ی گۆڕستانەكانی كەركووك كوردن، بەڵام ئێستا دەبینین دۆخەكە گۆڕاوە و پاشان لە ساڵی 1988 هەزاران هاووڵاتیی كورد ئەنفال و كیمیباران كران، ئیتر دواتر ڕاپەرین كرا و دۆخەكە پێچەوانەوە بووەوە، بۆیە ئێستاش بۆ ئەم ناوچانە ڕەشبین نیم و پێم وایە گۆڕانكاری دروست دەبێت، بەداخەوە كە هەندێك كەس بە شووم ناوی ڕیفراندۆم دەبات، بەڵام من دەڵێم ئەگەر ڕیفراندۆم بشكرێتەوە ئەوا بەدڵنیاییەوە بە (بەڵێ) دەنگ بە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستان دەدەمەوە و حزبكەم زۆر بە جدی كاری بۆ سەركەوتنی ڕیفراندۆمی كرد و ڕۆژێكێكی مێژویی بوو كە تاكوو مردن شانازیی پێوە دەكەم لەبەر ئەوەی توانیومە بە ئازادانە داوای مافی خۆم بكەم".\nپێكهاتەكانیش لەگەڵ ڕیفراندۆم بوون و بە (بەڵێ) دەنگیان دا\nلەم بارەوە محەمەد عیرفان، ئەندامی سەركردایەتیی پارتی گەلی توركمان، بە (باسنیوز)ی ڕاگەیاند: "چوار ساڵ پێش ئێستا بە شێوەیەكی ئازادانە خەڵك لە كەركووك و شارەكانی دیكەی كوردستان توانیان دەنگ بە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستان بدەن بۆ ئەوەی بتوانن چارەنووسی خۆیان دیاری بكەن، دیارە لەو ڕیفراندۆمەدا نەك تەنیا كورد، بەڵكوو توركمان و عەرەب و كلد و ئاشوریش دەنگیان دا".\nگوتیشی: "لە سایەی حكوومەتی عێراقەوە شارەكان هێشتا وێرانن، لە نموونەی بەرچاو كەركووكە نەیانتوانیوە خزمەتی خەڵکی شارەكە بكەن، هەروەها دۆخی ئەمنیی ناوچەكە خراپە و ڕۆژێك لە ڕۆژان هەر دێت بەهۆی ئەنجامی ڕیفراندۆمەوە خەڵک سەر دەکەوێت، خەڵك بۆیە دەنگی بە ڕیفراندۆم دا بۆ ئەوەی بە ئازادی بژین، ئەوەتا لە 16ی ئۆكتۆبەری 2017ەوە كە كەركووك داگیر كراوە تا ئێستا دۆخی كەركووك و ناوچەكانی تر لەڕووی ئەمنییەوە خراپە، بۆیە عێراقێك كە ئاسایشی تێدا نەبێت و مافی خەڵك نەدات، ئیتر ئەو عێراقەمان بۆ چییە؟ بۆیە جارێكی تر دووپاتی دەكەمەوە كە ڕیفراندۆم مافی خەڵك بوو كە بۆ سەربەخۆیی كوردستان بەڕێوە چوو".


مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعی کوردستان: خوێنڕژاندن پووکانەوەی سیاسییە\nلەوەتەی دەستپێکردنی ناڕەزایەتی ئاشتییانە کە زیاتر لە دوو مانگ بەر لە ئێستا دەستی پێکرد، هێزەکانی دەسەڵات و حزبە باڵادەستەکانی ناو دەستگا ئەمنییەکان هەموو تواناکانیان کۆکردەوە بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندانی ئاشتییانە. یەکەمین کاری سەرکوتکەرانەشیان کوشتن بوو لە ڕێگەی بەکرێگیراونی قەناس بەدەستەکان و بەبێ شەرمانە دەسەڵاتداران بە لایەنی سێیەم ناویان بردن، نەشیانزانی بەوە لاوازی پووکانەوەی سیاسی خۆیان بەدەردەخەن. وێڕای سەرکۆنەی کۆمەڵگای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی ئەو حزبانە و میلیشیا تایفییەکان و دەسەڵات بەردەوام بوون لە ئەنجامدانی تاوانی دیکە و، چەندین چالاکی مەدەنییان بێ سەروشوێن کرد و بەشێکیشیان کوشت، نەک هەر ئەوەندە بەڵکو تاوانێکی دیکەشیان ئەنجامدا کە تیایدا دەیان کەس لە ڕۆڵەکانی ناسریە و نەجەف و بەسرا تیایدا بوونە قوربانی، کە تیایدا هێزەکانیان توندڕەویی پەڕگیر و لە ڕادەبەدەریان دژ بە هاووڵاتییانی مەدەنی بێ چەک بەکارهێنا لە ڕێگەی بەکارهێنانی فیشەک و بۆمبی فرمێسکڕێژ بە شێوەی ئاسۆیی و تەنانەت تا ئێستاش بۆ یەک چرکەش ڕاڕانەبوون لە کوشتنی ئەو لاوانەی داوای ژیانێکی شایستە و ئارام دەکەن دوور لە ڕێبازی بەشبەشێنەی تایفی و ڕەخساندنی هەلی کارێک کە شیایستە بێت بە ئایندەی خۆیان و وڵاتەکەیان.\nئەو تاوانەی کە شەوی ڕابردوو میلیشیا تایفییەکان لە ناوچەی سنەک و گۆڕەپانی خەلانی ڕوویاندا بەشێکی دیکەیە لە تاوانە قێزەوەنەکانیان لە ڕژاندنی خوێنی زیاتری هاووڵاتییانی مەدەنی کە جگە لە ڕاگەیاندنی ئیفلاسی سیاسییانە هیچی دیکە نییە.\nئێمە لە حزبی شیوعی کوردستان بە توندی سەرکۆنەی ئەو ڕێکارە سەرکوتکەرە قێزەوەنانە دەکەین کە حزب و میلیشیا تایفییەکان و دەسەڵاتی فەرمانڕەوا ئەنجامی دەدەن، ئیدانەی توندی ڕژاندنی خوێنی لاوانی گەلی عێراق دەکەین.\nسەربەرزی و نەمری بۆ شەهیدان\nسەرشۆڕی بۆ ئەنجامدەرانی ئەو تاوانانە\n7ی کانوونی یەکەمی 2019


ئەمەریکا و ئێران لە عێراق: چی بە دوای وەرچەرخانە ستراتیجییە نوێیەکەدا دێت\nنووسینی: ماجید ئەلقەیسی\nڕووبەڕووبوونەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا لەگەڵ ئێران و شوێنکەوتووەکانیدا، لە لایەک عێراقی کردووەتە گۆڕەپانی سەرەکی بۆ خۆی، لە لایەکی دیکەش کاریگەریی سیاسی و ئەمنیی کردووەتە سەر ئەو وڵاتە. ھاوکات شەپۆلی ناڕەزاییەکان لە عێراق سەریان ھەڵدا، ڕووداوەکانیش لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ـەوە تا ئێستا ڕەوتێکی جیاوازیان گرتووە و بە شێوەیەکی خێرا ھەڵدەکشێن. ئەمەریکا لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا، قاسم سولەیمانی و ئەبو مەھدی موھەندیسی کوشت، لە وەڵامیشدا ئێران لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا، ھەردوو بنکەی سەربازیی عەین ئەسەد لە ئەنبار و بنکەی ھەریری لە ھەولێر بۆردوومان کرد. لە مانگی ئازاریشدا دوو سەربازی ئەمەریکی و بەریتانییەک لە بۆردوومانی بنکەی سەربازیی تاجیدا کوژران، ھێزە ئەمەریکییەکانیش لە وەڵامدا ٥ پێگەی کەتائیبی حزبوڵڵای عێراقییان لە جەرف ئەلسەخر و کەربەلا کردە ئامانج، دواجار ھەموو ئەم ڕووداوانە گرژییەکانیان گەیاندە ئاستێکی جیاواز.\nھاوکات پێدەچێت لە سایەی نیمچەبێھێزیی دەوڵەتی عێراقی لە بەردەم ھێز و ھەژموونی گرووپە ھاوپەیمانەکانی ئێراندا، گرژییەکانی نێوان واشنتۆن و گرووپە چەکدارەکانی عێراق بەردەوام لە ھەڵکشاندا بێت. ڕەنگە لە ئەنجامیشدا ئەمەریکا خۆی لە بەردەم بژاردەی سەپاندنی ئەمری واقیعدا ببینێتەوە، ئەمەشیان لە سایەی ئەو داخرانە سیاسییەی دوای دەستلەکارکێشانەوەی حکومەتەکەی عادل عەبدولمەھدییەوە ھاتووەتە پێش، لە سەردەمی ئەو حکومەتەشدا بە شێوەیەکی بەرفراوان سەروەریی عێراق پێشێل دەکرا، جا ئەو پێشێلکارییە کردە سەربازییەکانی ئەمەریکا بێت دژی گرووپە چەکدارەکانی ئەو وڵاتە، یاخود پێشێلکارییە ئەمنییەکانی گرووپە چەکدارەکانی ناوخۆی عێراق بێت، کە بەرژەوەندی و ھێزەکانی ئەمەریکا دەکەنە ئامانج. عێراقیش بووەتە ھێڵی یەکەم و گۆڕەپانێکی نموونەیی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ھەردوولا، بە پێی لێکدانەوە لۆژیکی و بەرژەوەندییە ستراتیجییەکان و ئاماژە واقیعییەکانیش بێت، ئەوا ڕووبەڕووبوونەوەکە کورتخایەن نابێت و کاریگەرییەکانیشی سنووردار نابن، چونکە پێدەچێت ئیدارەی ئەمەریکا بە مەبەستی گەڕانەوەی پێگەی خۆی لە عێراق گێچەڵ بە ئێران بکات، چونکە واشنتۆن عێراق بە یەکێک لە بنەماکانی ستراتیجییەکەی خۆی لە ناوچەکەدا دەبینێت. ھەرچی ئێرانیشە ئەوا ھەژموونێکی فراوانی لە عێراق بە دەست ھێناوە و ھەوڵی پاراستنیشی دەدات، ھەردوو وڵاتیش دەزانن دۆڕان لە عێراق واتا زیانێکی گەورەتر لە ناوچەکەدا. ئەمانەش خۆی لە خۆیدا ڕەنگدانەوەی لەسەر سەربەخۆیی عێراق دەبێت، کە ئێستا دووچاری قەیرانی ئابووری و تەندروستی و سیاسیش بووەتەوە، دواجار ئەمانەش سەقامگیربوونی عێراق دوا دەخەن. ھەتا ئەنجامی ململانێکانی نێوان ئێران و ئەمەریکاش یەکلایی نەبێتەوە، عێراق بەردەوام وەک ناوچەیەکی خۆڵەمێشی دەمێنێتەوە.\nیەکەم: وەرچەرخان لە ستراتیجییەکەی ئێراندا\nئێران لە دەرەوەی سنوورەکەیدا کار لەسەر بەڕێوەبردنی پڕۆسە نائاسییەکان دەکات، تا بتوانێت لە ناوچەکەدا لە ڕێی (ستراتیجیی جەنگی نابەرابەر)ەوە ڕووبەڕووی ڕکابەرەکانی ببێتەوە، ئەو ستراتیجییەی ئێرانیش ئامانجی چارەسەری ناھاوسەنگیی ھێزە لە نێوان خۆی و ئەمەریکا و ھاوپەیمانەکانیدا، ھاوکات ئەم ستراتیجییە تێچووی کەمترە و کاریگەریی گەورەتری ھەیە، پشتیش دەبەستێت بە ئامڕازە بڵاوەکانی نێو ناوچەیەکی فراوان، کە ئەستەمە بە ئاسانی زیانی پێ بگەیەندرێت.\nھاوسەنگیی ھێزە کاراکان\nئێران لە ڕێی ھاوپەیمانەکانی لە ناوخۆی وڵاتانی، وەک یەمەن، لوبنان، سوریا و عێراقەوە توانیویەتی ھاوسەنگیی ھێزە کاراکان ڕابگرێت، ئەو ھێزانەش دەکرێت بە ئاسانی بڵاو بکرێنەوە و لە ململانێکەشدا جۆرە تایبەتمەندییەکی سەربازی و سیاسییان بە ئێران داوە، کە ڕکابەرەکانی ئەو جۆرە تایبەتمەندییانەیان نییە. ئەم ستراتیجە ھێزی تارانی لە گشت ئەو ناوچەیەدا زیاد کردووە، کە بە درێژایی پێنج ساڵی ڕابردوو بە شێوەیەکی ئاشکرا چووەتە ژێر ھەژموونی ئێرانەوە. ھاوکات تاران لە ڕێی بەکارھێنانی ھاوپەیمانەکانی لە ناوخۆی ئەو وڵاتانەدا، کارایی خۆی سەلماند لە چارەسەرکردنی ھەندێک ناھاوسەنگیی ھێز و کەموکورتی لە توانستی باوی جەنگیدا، ھاوکات ئەو ھاوپەیمانانە بوونەتە پشتێنەیەکی بەرگریی قووڵ بۆ ئێران و ھەڵوێستی ئەو وڵاتەیان لە بەرامبەر نەیارەکانیدا بەھێز کردووە. ھەروەھا یارمەتیی ئێرانیان داوە لە سەپاندنی ھەژموونی سیاسی لە وڵاتانی، وەک سوریا و عێراق، کە گرنگییەکی یەکلاکەرەوەیان لە بەرگریکردن لە ئێران ھەیە.\nئامرازەکانی ستراتیجی جەنگی نابەرابەر\n١-پڕۆسە نهێنییەکان لە ڕێی بریکارە دانپێدانەنراوەکانەوە\nئەو پڕۆسانەی بریکارە نەناسراوەکانی ئێران جێبەجێی دەکەن، زۆرترین کاریگەری و کەمترین تێچووی سیاسیشیان بۆ ئەو وڵاتە ھەیە، ھاوکات ئێران بە ئاسانی دەتوانێت خۆی لێ بێبەری بکات و پاساوی تۆڵەسەندنەوەش نەداتە دووژمنەکانی، نموونەی ئەو پڕۆسانەش، وەک ھێرشەکەی حوزەیرانی ٢٠١٩، بۆ سەر کەشتییە بارھەڵگرەکانی بەندەری فوجەیرەی سەر بە ئیمارات، ھەروەھا بۆردوومانی دامەزراوە نەوتییەکان لە ناوچەی بەقیق لە سعودییە لە ئەیلولی ٢٠١٩دا، یاخود وەک ئەو ھێرشەی گرووپێکی نادیار و نەناسرا و لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٠دا، کردیانە سەر سەربازگەی تاجی لە عێراق، لە ئەنجامیشدا دوو سەربازی ئەمەریکی و یەکێکی بەریتانی کوژران.\n٢-تۆڕی بریکارەکان (گرووپە چەکدارەکان)\nئێران چەند تۆڕێکی لە گرووپە چەکدارەکان بە ژمارەی زۆر و پڕئازووقە و بە چەکی پێشکەوتوو دروست کردووە، ئەم کارەش یەکێکە لە دیارترین ئامرازەکانی ستراتیجی جەنگی نابەرابەر. ئەم گرووپانە تایبەتمەندن بە مەشق و پڕچەککردن، پاڵنەری ئایدیۆلۆجیی (ئایینی)شیان لە پشتەوەیە، بە جۆرێک فاکتەری ئایینی یەکێکە لە بەھێزترین فاکتەرەکانی نێو باوەڕە سەربازییەکەیان، کە بە ھەستی شۆڕشگێڕی تەنراوە. شایەنی باسە ئێران لە ڕێگەی سوپای قودسەوە بەسەرکردایەتیی قاسم سولەیمانی توانی باوەڕە سەربازییەکەی بۆ ئەو گرووپانە لە سوریا، لوبنان، یەمەن و عێراق بگوازێتەوە، ئەم وڵاتەی دواییشیان زۆرترین ڕێژەی ئەو گرووپانەی تێدایە، کە ژمارەیان دەگاتە ٤٤ گرووپی سەر بە ئێران، لە دیارترینیشیان (حزبوڵڵای عێراق، بزووتنەوەی نوجەبا، کەتائیبی سەید ئەلشوھەدا و عەسائیبی ئەھلی حەق)ـە، کە فەرماندەیی ھێزی (١٠٠٠)ی پەیوەست بە ھێزی (٣٦٠٠)ی سەر بە سوپای قودس سەرپەرشتیی مەشقپێکردنیانی کردووە، ئەو ھێزەش بەرپرسە لە مەشقی گشت ھاوبەشەکانی ئێران لە ناوچەکەدا.\nتەنگەژەی ستراتیجییەکەی ئێران دوای سولەیمانی\nئۆپراسیۆنی بەئامانجکردنی قاسم سولەیمانی و ئەبو مەھدی موھەندیس، کە وەک ئۆپراسیۆنێکی تۆڵەسەندنەوە پۆلێن کرا، ئێران و گرووپەکانی سەر بەو وڵاتەی تووشی شۆک کرد، چونکە سولەیمانی خاڵی قورسایی بوونیادی سەرکردایەتیی سوپای قودسی سەر بە پاسداران و بەرپرسی بەڕێوەبردن و فەرماندەیی تۆڕێکی فراوانی بریکارەکانی ئێران بوو، بە جۆرێک ئەو فەرماندەیە ئەندازیاری ستراتیجی ئێران بوو لە ھەرێمەکانی ھاوسێیدا، ھاوکات پلانداڕێژەری جەنگی بریکارەکان و کردە سەربازییە نائاساییەکانیش بوو.\nلە ئەنجامی ئەم خاڵانەی خوارەوەشدا، ستراتیجی ئێرانی لە دوای کوژرانی سولەیمانی بە تەنگەژەیەکی گەورەدا تێدەپەڕێت:\n١-ئەو کەلێنە گەورەیەی نەمانی سولەیمانی لە فەرماندەیی سوپای قودسدا جێی ھێشت، واتا ئەو سوپایەی بەرپرسی پڕۆسە دەرەکییەکانی ئێرانە، ھەروەھا گرانیی دۆزینەوەی شوێنگرەوەیەکیش بۆ سولەیمانی، کە بتوانێت ئەو کەلێنە پڕ بکاتەوە و ھەمان ئەو تایبەتمەندییانەی ئەوی تێدا بێت، ئەزموونی بەڕێوەبردنی دۆسییە ئاڵۆزەکانیشی ھەبێت.\n٢- گرووپە چەکدارەکانی عێراق و حەشدی شەعبی زۆر بە گرانی قەرەبووی کەسایەتیی ئەبو مەھدی موھەندیس دەکەنەوە، کە گرووپە چەکدارەکانی ڕام کردبوو، ھەژموونیشی بەسەر زۆر لایەنی سەربازی و کارگێڕی و داراییدا ھەبوو.\n٣- ئێران ناچار کرا چاو بخشێنێتەوە بە ڕێگەکانی بەڕێوەبردنی تۆڕی بریکارەکانیدا و میکانیزمیش بۆ فەرماندەیی و ھەژموون-سەپاندن بدۆزێتەوە، ئەمەش کاتی زۆری دەوێت و بوونیاد و پاراستنی ھەژموونەکەی لە ناوچەکەدا دەخاتە مەترسییەوە.\nھاوکات لە پاڵ کوژرانی فەرماندەی سوپای قودسدا، چەند یەخەگیرییەکی دیکە بوونەتە فشار لەسەر ئێران، لە دیارترینیان:\nا-ناڕەزاییە جەماوەرییەکانی عێراق، بە تایبەت لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری ئەو وڵاتەدا، کە زۆرینەی دانیشتوانەکەی شیعە مەزھەبن، واتا ئەو ناوچەیەی ئێران بۆ پاراستنی ھەژموونی خۆی گرەوی لەسەر دەکرد، بەڵام لەم ناڕەزاییانەدا ئەو بنکە جەماوەرییە لە تاران ھەڵگەڕایەوە.\nب- لە ئەنجامی سیاسەتی فشارە تووندەکانی ئەمەریکادا، ئێران بە گرانی دەتوانێت خەرجیی تۆڕی بریکارەکانی لە ناوچەکەدا لە ئەستۆ بگرێت، ئەمەش کاریگەریی لەسەر پڕۆسەکانی ئەو وڵاتە دەبێت.\nج- پەرتبوونی ناوماڵی شیعە، بە تایبەت نێوانی پارت و کوتلەکان و ھەڵوەشانەوەی ھاوپەیمانییەکان دەربارەی ھەڵبژاردنی سەرۆکوەزیرانی نوێی حکومەتی عێراقی و ترسیش لە ھەڵبژاردنی کەسێکی دوور لە بازنەکەی ئێرانەوە.\nکوژرانی سولەیمانی بە بەھێزترین خاڵی شکستی ئێران دادەنرێت، بە جۆرێک سڕینەوەی سولەیمانی لە ھاوکێشەکەدا، کەلێنێکی گەورەی لە ستراتیجی ئێرانیدا دروست کرد، چونکە ئەو فەرماندەیە بەرپرسی چەندین دۆسیە بوو، بە ھۆی گرنگیی ستراتیجیی ڕۆڵی سوپای قودسیشەوە، بەو پێیەی بەرپرسی پڕۆسە دەرەکییەکانە، سولەیمانی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ڕابەری باڵا عەلی خامنەییدا ھەبوو، ئەم تایبەتمەندییەش پێگەیەکی تایبەتی لە بواری سیاسی و سەربازیی ئێرانیدا پێ دابوو. لە ڕاستیدا سولەیمانی سەرکردە باڵاکانی پاسدارانی تێپەڕاندبوو، ئەو دوای خامنەیی وەک کەسی دووەم تەماشا دەکرا، ئەمەش وای کردبوو ھێزی قودس بە (ھێزی تایبەتی بەرەی ڕابەری باڵا) دابنرێت. سولەیمانی گشت نھێنییەکانی ئەو ھێزە و بەڕێوەبردنی پڕۆسە دەرەکییەکانی قۆرخ کردبوو، سەرەڕای ئەوەی فەرماندەی دیکەش لە پاڵیدا ھەبوون، بەڵام بەرپرسیارێتییەکانیان سنووردار بوو بە ناوچەی جوگرافیی دیاریکراوەوە و نەشیان دەتوانی زانیارییان لەسەر گشت دۆسییە گشتگیرەکانی سوپای قودس ھەبێت. عەلی خامنەییش دوای کوژرانی قاسم سولەیمانی، ئیسماعیل قائانی بە فەرمادەی نوێی سوپای قودس دیاری کرد، ئەمەش ھەنگاوێکی پێشوەختە بوو، بۆ کاڵکردنەوەی کاریگەرییەکانی نەمانی سولەیمانی و ڕێگری لە ھەر ناکۆکییەک لە نێوان فەرماندەکانی پاسداران و سوپای قودسدا بۆ شوێنگرتنەوەی سولەیمانی.\nئێران دوای کوژرانی فەرماندەی سوپای قودس، دەربارەی لوتکەی پەیکەری دەسەڵاتی ئەو سوپایە، ھەوڵی ڕێگەچارەیەکی نوێ دەدات، ئەمەش دوای ئەوەی تاران بۆی ئاشکرا بوو، کە کورتکردنەوەی فەرماندەیی لە کەسێکدا ھەڵەیەکی ستراتیجییە و ئەو وڵاتەی خستووەتە تەنگەژەیەکی سەربازی و سیاسییەوە. ئەم ھەنگاوەی ئێرانیش لە ڕێگەی پەرەپێدانی ستراتیجییەکی نوێ بۆ سەرپەرشتیی ئەندامانی سوپای قودس ئەنجام دەدرێت.\nدابەشکردنی سەرکردایەتیی ھێزەکان\nئەمەش یەکێکە لەو شێوازانەی ئێران بۆ پەرەپێدانی ستراتیجییە نوێیەکەی پشتی پێ دەبەستێت، بەو پێیەی ھیچ فەرماندەیەکیش نییە بە تەنھا بتوانێت شوێنی سولەیمانی بگرێتەوە، بۆیە ئێستا تۆڕی بریکارەکانی ئێران لە ڕێگەی گرووپێک لە فەرماندەکانی سوپای قودسەوە بەڕێوە دەبرێن. سەرەڕای ئەوەی فەرماندەی نوێی سوپای قودس ئیسماعیل قائانی ئەزموونی لە کاروباری ئەفغانستان و پاکستاندا ھەیە، بەڵام ئەزموونێکی ئەوتۆی لە لوبنان و سوریادا نییە، بۆیە پێدەچێت جەنەڕاڵ محەمەد حسێن زادە حیجازی لە پاڵ ئیسماعیل قائانیدا بێت و بگەڕێتەوە بۆ فەرماندەیی ھێزی ٢٠٠٠ (فەرماندەیی شام)، کە سەرپەرشتیی کاروباری لوبنان و سوریا دەکات، شایەنی باسە حسێن زادە ئەزموونێکی قووڵی لە کاروباری ئەو وڵاتانەدا ھەیە، لەگەڵ سولەیمانیشدا لە سوریا و لوبنان کاری کردووە و سەرپەرشتیی فەرماندەیی شامی کردووە.\nبەڵام لە عێراق، کە گۆڕەپانی ململانێکانی ئێران-ئەمەریکایە، پێدەچێت کارەکان ئاڵۆزتر بن، ئەمەش بە ھۆی نەبوونی شوێنگرەوەیەک بە ھەمان قورسایی و تایبەتمەندیی ئەبو مەھدی موھەندیسەوە، کە سەرکردەیەکی بەتوانا و خاوەن ڕۆڵێکی گەورە بوو، ھەژموونیشی بەسەر زۆربەی گرووپەکاندا ھەبوو، ھاوسەنگیی ڕادەگرت و توانای بەڕێوەبردنی دۆخە مەترسیدارەکانیشی ھەبوو. عەبدولعەزیز محەمەداوی (ئەبو فەدەک)یش، کە دوای موھەندیس بۆ ئەو پێگەیە ڕاسپێردراوە، لەبەر ئەوەی بەرپرسێکی گەورەی نێو کەتائیبی حزبوڵڵای عێراقی بووە، ھەندێک لەو گرووپە چەکدارانەی سەر بە مەرجەعی باڵای نەجەفن، وەک بژاردەی ڕژێمی ئێران دەیبینن. گەرچی بە پێی ڕەوتی ڕووداوەکان و چاوپێکەوتنی فەرماندەی گرووپەکان لەگەڵ ئیسماعیل قائانیدا بێت، دواجار دۆسییەی بەڕێوەبردنی ھاوبەشەکانی ئێران لە عێراق ھەنگاو بە ھەنگاو لای محەمەداوی دەگیرسێتەوە. ھاوکات ئەمینداری گشتیی حزبوڵڵای لوبنان حەسەن نەسڕوڵڵا ڕۆڵێکی گەورەی لە ھاوکاریکردنی تیمە فەرماندەییە نوێیەکەدا ھەیە و ھانی (میحوەری موقاوەمە)ش دەدات، تا بە مەبەستی ناچارکردنی ھێزە ئەمەریکییەکان بە دەرچوون لە ناوچەکە پڕۆسەکانیان چڕ بکەنەوە، لە لایەکی دیکەشەوە دوای کوژرانی قاسم سولەیمانی ھێرشەکان بۆ سەر ھێزەکانی ئەمەریکا لە عێراق زیادیان کردووە. لە ڕاستیدا ئامانج لە دابەشکردنی فەرماندەیی ھێزەکان، خۆلادانە لە دووبارەبوونەوەی سیناریۆی کوژرانی سولەیمانی و کەمکردنەوەی مەترسییەکان و پاراستنی ھەژموونی ئێرانە بەسەر بریکارەکانیەوە.\nئەرکەکانی قاسم سولەیمانی تەنھا لە لایەنی سەربازیدا کۆ نەبووبوونەوە، بەڵکوو ڕۆڵێکی سیاسیی گەورەشی ھەبوو، چونکە ئەو فەرماندەیە لایەنی سیاسی و دیپلۆماسیی لەگەڵ ڕەوتی سەربازی و ئەمنیدا گرێ دابوو، بۆیە سەرەڕای ئەو ئەزموونە فراوانەی بە دەستی ھێنابوو، بەڵام کوژرانیشی لە لایەن واشنتۆنەوە، بووە (خاڵێکی شڵۆق) لە ستراتیجی ئێرانیدا و ئەو ستراتیجییەی خستە تەنگەژەوە. زۆربەی جار سیاسەتی ئێرانی لە وڵاتانی دراوسێیدا بە قاسم سولەیمانییەوە پەیوەست بوو، بە جۆرێک بەبێ بەستنەوەی بە سولەیمانییەوە نەدەکرا باس لەو سیاسەتە بکرێت. ئێران دوای کوژرانی سولەیمانی دوودڵ بوو دەربارەی پەرتبوونی ستراتیجییەکەی، بۆیە پەنای بردە بەر دابەشکردنی دۆسییەکان بەسەر ھەردوو ڕەوتی سیاسی و سەربازیدا.\nئێستا تیمی فەرماندەیی ھێزەکان گرنگی بە لایەنی سەربازی دەدات، لایەنی سیاسیش چووەتە لای سکرتێری ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئێران عەلی شامخانی، کە لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٠دا، سەردانی بەغدای کرد، ئەمەش پێش ئەوەی عەدنان زورفی بۆ تێپەڕاندنی ناکۆکیی نێوان لایەنە شیعەکان دەربارەی ڕاسپاردنی سەرۆکی حکومەت، بۆ ئەو پۆستە ڕابسپێردرێت.\nگشت ڕەگەزەکانی فەرماندەییە نوێیەکە، جا لایەنی سەربازی بێت، یاخود سیاسی، پەیوەستن بە ڕابەری باڵا عەلی خامنەییەوە، واتا وەگەڕخستنی گشت دەرامەتە مرۆیی و ماددی و داراییەکان بە شێوەیەکی مەرکەزی لە تارانەوە بەڕێوە دەبرێت.\nدووەم: ستراتیجی ئەمەریکی\nستراتیجییەکەی ئەمەریکا ئامانجی گەڕانەوەی ڕۆڵی ئەمەریکا و سنووردارکردنی ھەژموونی ئێران و ھاوپەیمانەکانێتی، لە لایەک لە ڕێی پەیڕەوکردنی فشارە تووندەکان و بەھەدەربردنی ھێزی ئێرانەوە لە ماوەیەکی دووردا، لە لایەکی دیکەش لە ڕێی ھەڕەشەی بەکارھێنانی ھێز بەبێ خزانە نێو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی فراوان لەگەڵ ئێران و ھاوپەیمانەکانیدا. بەڵام ئێرانیش لە وەڵامی سیاسەتی فشارە تووندەکانی ئەمەریکادا شاڵاوێکی فشاری خستووەتە گەڕ، تا وا لە ئەمەریکا بکات، کە سزاکانی سەر ئەو وڵاتە کەم بکاتەوە، یاخود ھەڵبگرێت، لەم کارەشدا ئێران بریکارەکانی خۆی لە عێراق بە کار ھێناوە، بە پێی وتەی واشنتۆنیش ژمارەی ھێرشەکان دژی ئەو وڵاتە لەنێوان مانگی تشرینی یەکەم و نیوەی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، گەشتوونەتە یازدە ھێرش، کە تیایاندا دامەزراوە و بارەگای دیپلۆماسی و بنکە و سەربازگە ئەمەریکییەکان زنجیرەیەک ھێرشی موشەکییان کراوەتە سەر، لەو ھێرشانەدا بەرژەوەندی و ھاووڵاتییە ئەمەریکییەکان کراونەتە ئامانج، بەبێ ئەوەی ھیچ لایەنێک بەرپرسیارێتییەکەی بگرێتە ئەستۆ. ئەمەریکاش لە وەڵامدا ھیچ ڕێکارێکی بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەو ھێرشانە نەگرتووەتە بەر.\nوەرچەرخانی ستراتیجیی ئەمەریکی بە دوای بەزاندنی ھێڵە سوورەکان و کوژرانی کەسێکی خانەنشینی ئەمەریکی لە ئەنجامی ھێرشەکەی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا ھاتە ئاراوە، ئەمەریکا ئەو ھێرشەی بە بەزاندنی ھێڵی سوور تەماشا کرد، بۆیە لە ٢٩ی کانوونی یەکەمدا، ئەو وڵاتە بە ھێرشی ئاسمانیی بۆ سەر پێنج بنکەی سەر بە لیوای (٥٤ و ٤٦)ی حەشدی شەعبی لە عێراق و سوریا وەڵامی دایەوە، لە ئەنجامیشدا ٢٥ چەکدار کوژران و ٥١یش بریندار بوون، واشنتۆن لە دوای ھێرشەکە وتی ئەو بنکانە ئەندامی سەرکردایەتی و جبەخانەی ئەو چەکانەی تێدا بووە، کە لە ھێرشەکانی ئێراندا بە کار ھاتوون. لە وەڵامیشدا ژمارەیەکی زۆر بە پێشڕەویی ئەبو مەھدی موھەندیس و قەیس خەزعەلی لە ٣١ی کانوونی یەکەمدا، باڵوێزخانەی ئەمەریکییان ئابڵووقە دا، لە ھەمان کاتیشدا ھەوڵ و دەرکردنی بڕیارەکان بۆ دەرچوونی ھێزی ئەمەریکا لە عێراق لەناو پەرلەمانی ئەم وڵاتەی دواییانەوە سەری ھەڵدایەوە. دواتر ئەمەریکا لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا، قاسم سولەیمانی و ئەبو مەھدی موھەندیسی کوشت، ئەمەش بە کردەیەکی بێوێنەی ئەمەریکا دانرا، لە بەرامبەریشدا ئێران بە بۆردوومانکردنی ھەردوو بنکەی عەین ئەسەد و ھەریر لە ئەنبار و ھەولێر وەڵامی دایەوە.\nواشنتۆن لەگەڵ ئەم دینامیکییە نوێیەدا ھەوڵی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی، یاخود گەرەنتیکردنی بوونی خۆی دەدات، ئەمەش لە ڕێی وەرچەرخانێکی ستراتیجییەوە، کە لەسەر ئەم لایەنانە جەخت دەکاتەوە:\nلە ڕابردوودا واشنتۆن سیاسەتی دانبەخۆداگرتنی پەیڕەو دەکرد، ھەروەھا ھێڵی سووریشی بۆ ئێران و گرووپە چەکدارەکان دیاری کردبوو، ئەو ھێڵە سوورانە خۆیان دەبینییەوە لە قبووڵنەکردنی زیانی مرۆیی لە ھێزەکانی ئەمەریکادا. ھەرچەندە ویلایەتە یەکگرتووەکان وەڵامی کردەکانی پێشووی نەدایەوە، وەک خستنەخوارەوەی فڕۆکەی چاودێریی ئەمەریکی ((RQ٤ لەسەر گەروی ھورمز لە ساڵی ٢٠١٩دا، بەڵام کوشتنی کەسە خانەنشینە ئەمەریکییەکە و بریندارکردنی ژمارەیەکی دیکە لە نزیک کەرکوک، بۆ ئەمەریکا سەنگی مەحەک بوو، ئەمەش وای کرد واشنتۆن لە وەڵامدا بۆ یەکەمجار بە شێوەیەکی ڕاستەخۆ و ئاشکرا لە چەند ئۆپراسیۆنێکی بەرپەرچدانەوەدا ھێرش بکاتە سەر چەند پێگەیەکی جیاواز، مەترسیدارترین ئۆپراسیۆنیش کوشتنی قاسم سولەیمانی و ئەبو مەھدی موھەندیس بوو، لە ڕاستیدا کوشتنی دوو گرنگترین فەرماندەی سەر بە ئێران بە وەڵامێکی ناھاوسەنگ و زیادەڕەو دادەنرێت، پاساوی ئیدارەی ئەمەریکیش بۆ ئەو ھەنگاوە ئەوە بوو، کە ئەم کارە ئۆپراسیۆنێکی پێشوەختەیە بۆ ڕێگری لە مەترسیی سەر بەرژەوەندییەکانی ئەو وڵاتە، ھەروەھا نەمانی قاسم سولەیمانی بە جۆرێک کاریگەریی لەسەر تاران دەبێت، کە نەتوانێت ستراتیجی نوێ دابڕێژێت و لە ھاوپەیمانییەکانیدا بەردەوام بێت و جەنگی نابەرابەر جێبەجێ بکات، چونکە سولەیمانی تاکەکەس بوو، کە بتوانێت بە شێوەیەکی کارا ستراتجی قووڵی ئێران بەڕێوە بەرێت.\nدووەم: پێدانی دەسەڵاتەکان\nسەرۆکی ئەمەریکا ھەندێک دەسەڵاتی دایە پنتاگۆن و فەرماندەیی ناوەندیی سوپای ئەمەریکا (سێنتکۆم)، تا وەڵامی گونجاو بۆ ئەو ھێرشانەی ئێران دیاری بکەن، ئەم ھەنگاوەش دوای کوژرانی دوو سەربازی ئەمەریکی و یەکێکی بەریتانی ھات، کە لە ئەنجامی ھێرشە تووندەکەی سەر بنکەی تاجی لە ڕۆژی ١١ی ئازاری ٢٠٢٠دا کوژران.\nبۆیە بە سەرپەرشتیی جەنەڕاڵ مەکێنزی فەرماندەی (سێنتکۆم) ھێزەکانی ئەمەریکا لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٠دا، پێنج بنکەی سەر بە کەتائیبی حزبوڵڵای عێراقیان کردە ئامانج، بە پێی وتەی پنتاگۆن ئۆپراسیۆنەکە بۆ سەلماندنی ڕاستۆگیی واشنتۆن و لاوازکردنی توانای گرووپە چەکدارەکان بوو.\nسێیەم: سەرلەنوێ سەنگەرگرتنەوە\nبە ھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی گرژییەکان و زیادبوونی مەترسیی سەر ھێزەکانی ئەمەریکاوە، پنتاگۆن پلانی ئەوەی ھەیە، کە ھەندێک ھێزی خۆی لە چەند بنکەیەکی عێراق بگوازێتەوە، وەک بنکە ھاوبەشەکان لە قائیم نزیک سنووری سوریا، فڕۆکەخانەی گیارە لە باشووری موسڵ، ھەروەھا ڕەنگە پلانەکە ھێزەکانی بنکەی ئاسمانیی (K1)ی شاری کەرکوک-ش بگرێتەوە. ئامانجی لەم کارە پاراستنی ھێزەکانە لە بنکە و پێگەی پتەوتردا، ھەروەھا کەمکردنەوەی ڕووبەری بڵاوبوونەوەیانە بە مەبەستی کەمکردنەوەی ئەگەری بە ئامانجکردنیان لە لایەن گرووپە چەکدارەکانی عێراقەوە.\nچوارەم: پتەوکردنی ھێز\nکردە سەربازییەکان بۆ سەر بنکەی عەین ئەسەد لە ئەنبار و بنکەی ھەریر لە ھەولێر بە مووشەکی بالستی لە لایەن ھێزی ئاسمانیی سەر بە سوپای پاسدارانی ئێرانی، ھەروەھا ھێرشی گرووپە چەکدارەکانی عێراق بە بەکارھێنانی مووشەکی کاتیۆشا دژی ھێزەکانی ئەمەریکا، ئاشکرایی ئەو ھێزانەی لە بەردەم ئەو جۆرە ھێرشانەدا سەلماند.\nلە ئەنجامی ئەمەشدا، ئەمەریکا سیستمی (C-RAMs)، یاخود سیستمی دژەھاوەن و مووشەکی بۆ عێراق گواستەوە، ھەروەھا سیستمی پاتریۆت و سیستمی دژەمووشەکیش بۆ پاراستنی بنکەکانی عەین ئەسەد و بەغدا و ھەولێر جێگیر دەکات. لە ڕاستیدا ئەم ھەنگاوانە دەیسەلمێنن، کە واشنتۆن لەژێر فشاری ھەندێک لە کوتلە و پارت و گرووپە چەکدارەکانی سەر بە ئێرانیشدا پلانی کشانەوەی لە عێراق نییە.\nپێنجەم: دوای بانگەوازەکانی دۆناڵد ترەمپ بۆ ھاوپەیمانەکانی ئەمەریکا، تا زیاتر لە ناوچەی خۆرھەڵاتی ناوەڕاستدا بەشداری بکەن، مانگی پێشوو وەزیرانی بەرگری نێو ھاوپەیمانیی ناتۆ لەسەر پتەوکردنی ئەرکی مەشقی ناتۆ لە عێراق ڕەزامەندییان دەربڕی. بەڵام پێویستە سیماکانی ڕۆڵە نوێیەکەی ھاوپەیمانیی ناتۆ دیاری بکرێت، لەو بارەیەشەوە ئەمینداری گشتیی ھاوپەیمانیی ناتۆ یەنس ستۆڵتنبێرگ ئاماژەی دا، کە ئەو ڕۆڵە بریتییە لە ئەنجامدانی ھەندێک لە ئەرکەکانی ئێستای ھێزە ئەمەریکییەکان بۆ ھاوکاریی یەکە سەربازییە عێراقییەکان، کە کار لەسەر بەرەنگاربوونەوەی دووبارە سەرھەڵداوەی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش دەکەن. بەلای سەرکردەکانی عێراقیشەوە لە بەغدا، بوونی ھێزی بیانی لەژێر ئاڵای ناتۆدا، ڕەنگە لە ڕووی سیاسییەوە گونجاوتر بێت، چونکە دوای کوژرانی قاسم سولەیمانی لە لایەن ئەمەریکاوە، فشاری ئێرانیان لەسەرە بۆ دەرکردنی ھێزەکانی ئەمەریکا، یاخود سنووردارکردنی پڕۆسەکانی ئەو ھێزە لە عێراق.\nلە ڕاستیدا بڵاوبوونەوەی پەتای کۆرۆنا ئەو فاکتەرە کتوپڕەیە، کە ڕەنگە کاریگەریی لەسەر گشت ڕێڕەوێکی ململانێکانی ئەمەریکا و ئێران ھەبێت و گرژییەکانی نێوانیشیان کەم بکاتەوە، بە کرداریش ھەندێک لە ھاوپەیمانەکانی ئەمەریکا ھێزەکانیان لە عێراق کشاندووەتەوە، وەک فەڕەنسا، کە ٢٥٠ سەربازی خۆی لەو وڵاتە کشاندەوە، بەریتانیاش نیوەی ھێزەکانی کشاندووەتەوە، ھەروەھا ئەڵمانیا پلانی کەمکردنەوەی ھێزەکانی ھەیە، ھەروەک چۆن کۆماری چیک ٣٠ سەربازی لە عێراق کشاندەوە، ھاوکات یەکێک لە ھۆکارەکانی دووبارە سەنگەرگرتنەوەی ھێزەکانی ئەمەریکاش، بریتییە لە بڵاوبوونەوەی ئەو پەتایە.\nڕێڕەوە چاوەڕوانکراوەکانی ململانێکە\nبە پێی ڕووداوەکانی ئەم دواییە بێت، پێدەچێت عێراق گۆڕەپانی چاوەڕوانکراوی ھەڵکشانی ململانێکانی نێوان واشنتۆن و تاران بێت، بەڵام گشت ڕەوتەکان لەسەر ئەجێندای ئێران و ئەمەریکا وەستاون، دەربارەی چۆنێتیی پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان بە شێوەکی گەورەتر لە عێراق و ناوچەکەدا.\nڕەنگە ئێران لە ڕێی بریکارەکانیەوە فشاری ھەڵکشاو بۆ سەر ھێزەکانی ئەمەریکا لە عێراق ئەنجام بدات، ئەم ھەوڵانەش دەشێت لە ڕێی بەکارھێنانی ھێرشی مووشەکیی تۆڵەئەستێنەوە بێت، کە لای گرووپە چەکدارەکان ڕێگەیەکی خوازراوە، ئەمەش لای واشنتۆن دەبێتە مایەی دوودڵی، بەتایبەت لەو کاتەی ئەو کارە لە لایەن ئەو ھێزانەوە ئەنجام دەدرێن، کە ھەمیشە ئێران خۆی لێیان بێبەری دەکات.\nخۆلادان لە ڕێگەچارەی سەربازی و بەکارھێنانی ستراتیجی فشاری سیاسی لە ڕێگەی ھاندانی ھاوپەیمانە سیاسییە بەھێزەکانی ئێرانەوە، وەک کوتلەی فەتح و سائیرون، تا فشار بکەن بۆ دەرچوونی ھێزە ئەمەریکییەکان لە عێراق.\nئەنجامدانی ھێرشی سنووردار لە ڕێگەی ھاوپەیمانە سیاسییەکانی ئێرانەوە لە عێراق (تێکەڵەیەک لە ڕێگەچارەی سەربازیی سنووردار و ھەندێکی دیکەی سیاسیش)، بە ئامانجی گێچەڵ، یاخود بێزارکردنی ھێزەکانی ئەمەریکا، تا ئێران بتوانێت لەگەڵ ستراتیجی فشارە سیاسییەکاندا خۆشی لە وەڵامی گەورەی ئەمەریکا لا بدات، لە سایەی ئەم دۆخە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەی ئێستای عێراقیشدا، ئەم ڕەوتەیان زۆرترین ئەگەری جێبەجێکردنی ھەیە.\nفاکتەرە کتووپڕەکە، کە خۆی لە بڵاوبوونەوەی پەتای کۆرۆنادا دەبێنێتەوە و بە شێوەیەکی بەرچاویش زیانی بە ئەمەریکا و ئێران گەیاندووە، تواناکانی ئێران سنووردار دەکات، بە پێی ئاماژەکانیش، ئەو فاکتەرە ھاوشان لەگەڵ ئەو ئاشکرابوونەی لە ستراتیجی ئێراندا لە عێراق دروست بووە، ھەردوولا بەرەو دانوستان و گەیشتن بە شێوازێکی ھاوبەش ھان دەدات، بە جۆرێک ھەردوو ستراتیجییەکە لە تەنگەژە بھێنێتە دەرەوە.\nلێکەوتەکان بۆ سەر عێراق\nبەو پێیەی عێراق گۆڕەپانی سەرەکییە بۆ تاقیکردنەوەی ھەردوو ستراتیجییە بەرامبەرەکە، پێدەچێت ئەو وڵاتە دووچاری زۆرترین لێکەوتەی دوو ڕەوتە سیاسییەکە ببێتەوە، لە ئەنجامیشدا عێراق دووچاری ئەم لێکەوتانە دەبێتەوە:\n١-کەمکردنەوە کارایی ھاوکارییەکانی ھاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بە سەرکردایەتیی ئەمەریکا، کە لە بەرەنگاربوونەوەی ڕێکخراوی داعشدا یارمەتیی عێراق دەدەن، چونکە دوای ئەو ھەڕەشە و ھێرشانەی کرانە سەر ئەو بنکە سەربازییانەی ھێزی ھاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی تێدایە، پێکھاتە نێودەوڵەتییەکەی نێو ئۆپراسیۆنە ھاوبەشەکان بۆ دەرەوەی عێراق گواسترانەوە.\n٢-ئەگەری زیادبوونی ھێرشە تیرۆرستییەکانی ڕێکخراوی داعش، ئەمەش یەکێکە لە ئەنجامەکانی زیادبوونی گرژیی نێوان ئەمەریکا و ئێران، بەتایبەت لەو کاتەی ڕێکخراوی داعش ئێستاش پارێزگاریی لە شانە نووستووەکانی خۆی لە ناوخۆی عێراق و لە نزیک سنووری سوریادا کردووە.\n٣-فراوانبوونی کەلێنی نێوان پێکھاتە عێراقییەکان لە ئەنجامی ململانێی ئەمەریکا-ئێراندا، ئەمەش لە بەشدارینەکردنی کورد و سوننە لەو دانیشتنەی پەرلەماندا ڕەنگی دایەوە، کە تێیدا بڕیار لەسەر یاسای دەرچوونی ھێزە بیانییەکان لە عێراق درا.\n٤-دەرکەوتنی ناکۆکییەکان لە نێوان کوتلە و پارتە شیعەکاندا، کە زۆرینەی پەرلەمان پێک دەھێنن، دەربارەی دەستنیشانکردنی سەرۆکوەزیرانی نوێ دوای دەستلەکارکێشانەوەی عادل عەبدولمەھدی. ئەمەش پەیوەندیی بە نەمانی ھەریەک لە قاسم سولەیمانی و ئەبو مەھدی موھەندیسەوە ھەیە، کە لە ڕابردوودا کاریگەریی گەورەیان لە یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان دەربارەی پێکھێنانی حکومەتە نوێیەکاندا ھەبوو.\n٥-بەرزبوونەوەی ئاستی ھەڕەشەی گرووپە چەکدارەکان، بەڵام ئەمجارەیان تەنھا دژی بوونی ئەمەریکا نییە لە عێراق، بەڵکوو دەربارەی دیاریکردنی ئەو کەسەی پۆستی سەرۆکی حکومەتیش وەردەگرێت، ئەمەش لە ترسی ئەوەی کەسێکی بەھێز بگاتە ئەو پۆستە و چەک لەو گرووپانە دابماڵێت و ھەڕەشە لە بەرژەوەندییەکانیان بکات.\n٦-لە سایەی داخرانی سیاسی و ئەو داڕمانە ئابوورییەی لە ئەنجامی دابەزینی نرخی نەوت لە عێراقدا دروست بووە، یەخەگیرییە سیاسی و ئەمنی و تەندروستییەکان لێکەوتەی گەورەیان لەسەر سەقامگیریی عێراق دەبێت.\nوەرگێڕانی: حسێن ئەحمەد حسێن\nگەمارۆکانی چەک لەسەر ئێران: پرسە ناکۆکەکەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەکگرتووەکان\nله ڕابینه‌وه فێربن


د.شایان: هەڕەشە و سووکایەتیی زۆر بە خۆم و کەسوکارم کراوە |\nHome گشتی د.شایان: هەڕەشە و سووکایەتیی زۆر بە خۆم و کەسوکارم کراوە\nدەستەی مافی مرۆڤ چاودێریی دەکات .. وەزارەتی تەندرووستی: ناتوانین تەداخول بکەین\nدکتۆرە شایان کاکەساڵح، ئەو پزیشکەی بڕیارە لە هەولێر لەسەر سکاڵای ئەوانەی پەلاماریان داوە دادگایی بکرێت ڕایدەگەیەنێت، پێش سکاڵاکە بە چەندان شێوە هەڕەشە و سووکایەتیی بە خۆی و کەسوکارەکەی کراوە و دەشڵێت لەو کارەی کردوویەتی پەشیمان نییە.\nدکتۆرە شایان تەمەنی ٣٨ ساڵە و خەڵکی شاری کۆیەیە و لە شاری هەولێر نیشتەجێیە، خاوەنی سێ منداڵە و هاوسەرەکەشی پزیشکە، ئەو پزیشکی نەخۆشییەکانی شێرپەنجەیە و لە خۆپیشاندانەکانی کۆتایی مانگی ٣ی ڕابردوو لە هەولێر بەشداریی کرد و لە گرتەیەکی ڤیدیۆییدا دەردەکەوێت دوو کەس کە ناسراون و ناویشیان هەیە پەلاماری ئەو پزیشکە دەدەن، بەڵام لە جیاتی دادگاییکردنی ئەوان، ئەو دوو کەسە دوای هەڕەشە و سووکایەتییەکی زۆر سکاڵا لەسەر ئەو پزیشکە تۆمار دەکەن و داوای ٢٠٠ ملیۆن دیناری لێ دەکەن و دەڵێن بە هۆی گرتەڤیدیۆییەکەی ئەوەوە ناویان زڕاوە.\nدكتۆرە شایان، بە ״ئاژانس״ی ڕاگەیاند، خۆی و هاوسەرەکەی سێ مانگ بوو مووچەیان وەرنەگرتبوو، بۆیە بەشداریی ئەو خۆپیشاندانەی کرد و کاتێکیش دەبینێت لە خۆپیشاندەران دەدرێت، بۆ پارێزگاری لە خۆی دەست دەکات بە ڕیکۆردی ئەوەی ڕوو دەدات.\nوتیشی: ״بەڵتەجییەکان ئازاری زۆری خەڵکیان دا، زانیم پەلامارم دەدەن، بۆیە لە پێناو پاراستنی كەرامەتی خۆم بە مۆبایلەكەم وێنەی ئەو كەسانەم دەگرت كە هێرشیان دەكردە سەر خۆپیشاندەران، ئەوە بوو دواجار سەنگەر عەباس له‌گه‌ڵ ناسیح مەحمود كە لە گرتەڤیدیۆییەكە دەردەكەوێ شەق لە من دەدات و مۆبایلەكەم دەشكێنێت.״\nدوو مانگ بەسەر ئەو ڕووداوەدا تێپەڕیوە و تا ئێستا هیچ کام لەوانەی ئازاری خۆپیشاندەرانی هەولێریان دا دەستگیر نەکراون، لە کاتێکدا سەرجەمیان لە وێنە و ڤیدیۆکاندا دەردەکەون و ناسراون.\nناوبراو وتیشی: ״دوای بڵاوکردنەوەی ئەو گرتەڤیدیۆیەی گرتبووم هێرشێكی زۆری ناڕەوا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و چەندان ژمارەی نەناسراوەوە کرایە سەرم، هەڕەشە و سووکایەتیی زۆری خۆم و کەسوکاریان کردم و دواجاریش سکاڵایان لەسەر تۆمار کردم.״\nبڕیار بوو ڕۆژی یەکشەممە دکتۆرە شایان لە دادگای هەولێر دادگایی بکرێت، بەڵام لەبەر ئاگادارنەکردنەوەی پارێزەرەکانی، دکتۆرە شایان داوای دواخستنی دادگاییکردنەکەی کرد و دانیشتنی داهاتوو بۆ ٢٥ی ٦ دوا خراوە.\n״پەشیمان نیم لەوەی کردوومە، توانیومە ئەو زوڵمەی زۆرداران بگەیەنمە خەڵک، دەبێت ئەوانەی هێرشیان کردە سەر من و خۆپیشاندەران سزا بدرێن و دادگایی بکرێن، دەبێت ئەوان ناچار بە داوای لێبووردن بکرێن.״ دکتۆرە شایان وای وت.\nتا ئێستا ١٠٠ پارێزەری خۆبەخش ئامادەیی خۆیان دەربڕیوە کە لە کەیسەکەی ئەو پزیشکەدا وەک خۆبەخش بەرگری لێ بکەن.\nئەو پزیشکە هیواخوازە بەرپرسانی پارتی سکاڵا بەو دوو کادیرەیان بکشێننەوە و پێشی وایە دەبوو ئەو سکاڵا تۆمار بکات بەڵام لەبەر تەشەنەنەسەندنی هەڕەشەکان لە سەری ئەوەی نەکردووە، بەڵام ئەوان سکاڵایان کردووە لە کاتێکدا هێرشیشیان کردووەتە سەری.\nوتیشی: ״بەداخەوە نە وەزیری تەندرووستی و نە وەزارەت نەهاتوونەتە سەر خەت، لە كاتێكدا من كارمەندی ئەوانم، بەڵام سەندیكای پزیشكان هاتوونەتە سەر خەت و بەڵێنی پشتگیرییان داوە.״\nدکتۆرە شایان پزیشکی نەخۆشخانەی نانەکەلیی شاری هەولێرە کە تایبەتە بە تووشبووانی شێرپەنجە و خاوەنی خەڵاتی كۆمەڵەی شێرپەنجەی ئەمەریكییە.\nمحەمەد گۆمەشینی، وتەبێژی دەستەی مافی مرۆڤ، بە ״ئاژانس״ی وت: ״دكتۆرە شایان نەهاتووەتە لای ئێمە سكاڵا تۆمار بکات، بەڵام ئێمە خۆمان بە خاوەنی ئەم دۆسیەیە دەزانین و تا دوائەنجامی دادگا چاودێریی دەكەین.״\nوتیشی: ״كارێكی باشە دوو كارمەندی ئاسایش لەبری ئەوەی لە دەرەوە پەنا بەر كاری عەشایەری بن هاتوون لە دادگا سكاڵایان تۆمار كردووە.״\nهەتا ئێستا وەزارەتی تەندرووستی و هیچ دامودەزگایەکی تر لەسەر کەیسی ئەو پزیشکە نەهاتوونەتە سەر خەت.\nخالس قادر، وتەبێژی وەزارەتی تەندرووستی بە ״ئاژانس״ی وت: ״ئێمە وەکو وەزارەت ناتوانین تەداخول بکەین، چونکە دۆسیەکە چووەتە دادگا، بەڵام لە لایەن سەندیکای پزیشکانەوە پارێزەری بۆ دەگرین.״\nڕێگری لە هاوکاریکردنی کوردانی خورماتوو دەکرێت\nئاژانس مه‌رجی خۆهه‌ڵبژاردن بۆ سه‌رکردایه‌تیی نوێی یه‌کێتیی ئاشکرا ده‌کات


کاروان عه‌لی شامار: ئێمه ده‌نگی خۆمان خسته پاڵ ده‌نگی زانکۆێ گه‌رمیان و راپه‌رین بۆ ده‌ست له‌کارکێشانه‌وه‌ی وه‌زیری خوێندنی باڵا\nKarwan Ali Shamar*\nنزیکه‌ی دوو مانگه خۆپێشاندانی مامۆستایان، خوێندکاران و مامۆستایان زانکۆ له شاری سلێمانی، هه‌ڵه‌بجه، که‌لار و شاره‌کانی ده‌وروبه‌ر هه‌ر وا به‌رده‌وامه، به‌ڵام تا ئێستا نه وه‌زیری خوێندنی باڵا، نه وه‌زیری په‌روه‌رده وه نه که‌س له لایه‌نه په‌یوه‌نداره‌کان نه سه‌ردانیان کردوون و نه وه‌ڵامی داخوازیه‌نیان داونه‌ته‌وه.\nکاروان عه‌لی شامار مامۆستای کۆمه‌ڵناسی له زانکۆێ سلێمانی له هه‌ڤپه‌یڤینێکدا له‌گه‌ڵ به‌شی کوردی ده‌نگی ئه‌مه‌ریکا ده‌لێت" سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی خۆپێشاندانه‌کان بۆ نزیکه‌ی دوو مانگ ئه‌روات و ده‌نگی ناره‌زایه‌تیان هه‌ڵبڕیوه به‌ڵام تاکو ئێستا به هیچ شێوازێک حکومه‌ت نه‌هاتووه بچووکترین داواکاری مامۆستایان، فه‌رمانبه‌ران و موچه‌خوه‌ران دابین بکات، نه‌ک هه‌ر هیچیشی نه‌کردووه، به‌ڵکو وه‌کو مامۆستایانی زانکۆ، سه‌نته‌ری خوێندنی باڵا تا ئێستا هیچ به‌رپرسێک ته‌نها نه‌هاتووه گوێ بگرێ له داواکاریه‌کانمان وه ئه‌مه‌ش به‌راستی نه‌نگیه".\nمامۆستا کاروان هه‌ر وه‌ها ده‌ڵێت" ساڵی رابوردوو وه تاکو ماوه‌یه‌کی پێش ئێستا ئێمه به گیانێکی نیشتمانی زۆر زۆر دڵسۆزانه به‌شداریمان کردووه له پرۆسه‌ی خوێندن، نه‌مانهێشتووه چاره‌نووسی هیچ خوێندکارێک بفۆتێ به شێوازێکی زۆر ره‌وا، ئێستا هاتووین کۆمه‌ڵێک داواکاری له یادداشتێکی 10 خاڵیدا خوێ ئه‌بینێته‌وه ، داواکاریه‌کانمان زۆر نییه، هه‌ندێ داواکاری ئانی هه‌یه، ئه‌م داواکاریه ئانیه‌مان جێ به جێ بکه‌ن، ئه‌گه نه به راستی ناتوانین به‌م شێوه ده‌وام بکه‌ین، ئه‌وان ده‌یانه‌وێ ده‌وام ته‌نها به (شکلی) بکرێته‌وه، ئه‌وان نایانه‌وێ زانکۆ ( معرفه) تێدا بێ، ئه‌وان ته‌نها و ته‌نها ده‌یانه‌وێ بڵێن ( باێکۆت) له سلێمانی و ده‌وروبه‌ری شکێنراوه".\nمامۆستا کاروان ده‌شڵێت" هیچ گۆڕانکاریه‌ک نه‌هاتوه به‌سه‌ر داخوازیه‌کانمان و هیچ پاشگه‌ز نه‌بوێنه‌ته‌وه، وه من ئه‌گه‌ر بێت و ئه‌مان به‌م شێوازی بێباکی و به‌م شێوازی وه‌ڵام نه‌دانه‌وه‌مان به‌رده‌وام بن ئێمه (سقف) ی داواکاریه‌کانمان زۆرتر ئه‌بێ له چه‌ند رۆژێ داهاتوودا، وه ئێمه ده‌نگی خۆمان خسته پاڵ ده‌نگی زانکۆێ گه‌رمیان و زانکۆێ راپه‌رین بۆ ده‌ست له‌کارکێشانه‌وه‌ی وه‌زیری خوێندنی باڵا، وه ئێمه ئه‌گه‌ر به‌م شێوازه به‌رده‌وام بێت، له هه‌فته‌ی ئاێینده‌وه له دادگای(اتحاد) ی شکایه‌ت ئه‌که‌ین له خودی وه‌زیریش و له حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان".


وه‌زير نه‌فت پلانه‌يل په‌ره‌داين وه سه‌رچه‌وه‌يل نه‌فتى ئه‌را نوێنه‌ر سيستانى باسكرد\nشه‌فه‌ق نيوز/ جه‌بار لعێبى وه‌زير نه‌فت وه‌ل عه‌بدولمهدى كه‌ربه‌لائى نوێنه‌ر مه‌رجه‌عيه‌ێ باڵا له نه‌جه‌ف پلانه‌يل ئاينده‌يى وزاره‌ته‌گه خسته‌ڕوێ ئه‌را په‌ره‌داين وه سه‌رچه‌وه‌يل نه‌فتى و غازى له چوار پاريزگا له ناونيانيش كه‌ركوك كيشه له‌سه‌ر له‌ناونى به‌غدا و هه‌ولێر.\nلعێبى له ديداريگ وه‌ل عه‌بدولمهدى وت: عراق له به‌رهه‌م غاز شل ئه‌نجامه‌يل خاسيگ زاتى داشتگه‌و تويه‌نستگه زيايه‌گه‌ێ له قورسى و پاشمه‌نده‌ى هه‌نارده بكاو ئاماژه وه‌يه‌يش كرد ك وزاره‌ته‌گه وه‌رده‌وامه له په‌ره‌داين پيشه‌سازى نه‌فتى و غازى وه‌ل ئه‌و هه‌مگه روى وه‌ڕوێ بوينه‌وه‌ى دارايى و ئابووريه ك هاته‌سه تويشى.\nجى باسه، وه‌زير نه‌فت له هه‌مان ديدار پلانه‌يل ئاينده‌يى وزاره‌ته‌گه‌يش خسته‌ڕوێ ئه‌را په‌ره‌داين سه‌رچه‌وه‌يل نه‌فتى و غازى ك هاوريانه‌سه‌و له پاريزگايه‌يل " كه‌ركوك، سه‌ڵاحه‌دين، نه‌ينه‌وا، ئه‌نبار" وه‌ل كاركردن له‌بان وه‌به‌رهاوردن خاستر ئه‌را سامان نه‌فتى له‌گشت عراق له‌ڕێ هه‌وڵ نيشتمانى.


زیندانییانی سیاسیی زیندانی ورمێ، پیرۆزبایی ساڵی نەورۆز و ساڵ نوێی کوردییان کرد\n11:58 - 29 رەشەمه 2719\nژمارەیەک لە زیندانییانی سیاسیی زیندانی ورمێ، پەیامێکیان بەبۆنەی نەورۆزەوە بڵاو کردەوە.\nهاتنی ساڵی نوێی کوردی و نەورۆز بە خەڵکی کوردستان، بنەماڵەی شەهیدان، ڕێبوارانی ڕێگای ئازادی، پشتیوانانی بزووتنەوەی میللی- دێموکراتیکی خەڵکی کوردستان و تەواوی چالاکانی سیاسی و مەدەنی، بەتایبەت لاوانی نەترس و تێگەیشتووی کورد کە لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا وەکوو ساڵانی پێشوو، بە تەواوی گوشار و سەرکوتکردنەکانەوە لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران، نەترسانە خەباتی خۆیان بۆ ئازادی و ڕزگاریی نەتەوەیی و خاکەکەیان درێژە پێداوە و پێداگرییان لەسەر ئارمانەکانیان کردووەتەوە، پیرۆزبایی دەڵێن.\nلە کاتێکدا بەرەوپیریی نەورۆز و ساڵی نوێیەوە دەچین کە کوردستان لەژێر گوشار و سیاسەتی ئێعدام و سەرکوتی سیستماتیکی کۆماری ئیسلامیی ئێران، ساڵێک پڕ لە حیماسەمان ئەزموون کرد. گرینگترین ڕووداوەکانی ساڵی ڕابردوو، ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان لە شارەکانی کوردستان و ئێران، بەشداری نەکردنی خەڵک لە ڕێپێوانی ٢٢ی ڕێبەندان و بایکۆتی ١١یەمین خولی هەڵبژاردنی مەجلیس بوو، ئەوەی لە کوردستان و ئێران ڕوویدا، نیشانەی سەرهەڵدانی ئینقلابێکی خەڵکی و بە تەواو واتا بوو و دۆڕانی کۆماری ئیسلامیی لەو ڕووداوانەدا بە تەواوەتی دەرخست.\nساڵێک کە تێپەڕی، سیاسەتی سەرکوتی سیستماتیک وەک سیاسەتی هەمیشەیی و بەشێکی جیانەکراوە لە سیاسەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران درێژەی هەبووە. ئێعدامکردنی ئازادیخوازەکان، زیندانیکردن و دەسبەسەرکردنی جیابیرەکان و چالاکانی مەدەنی و خەباتکارانی سیاسی، بێسەروشوێنکردنی هاووڵاتییانی ناڕازی لە مانگی خەزەڵوەر، خستنەخوارەوەی فڕۆکەی موسافیرهەڵگری ئوکراینی، تەقەی ڕاستەوخۆ لە کاسبکاران و کۆڵبەران، بەشێک لە سیاسەتە ئاماژە بۆ کراوەکانی ئەو حکوومەتە بووە.\nبێگومان هاوپەیوەندیی نەتەوەکەمان لە ڕەوتی خەبات بۆ مافە ڕەواکەمان، ڕەمزی سەرکەوتینی ئێمە دەبێت و لەو ڕوانگەیەوە لە تەواو خەڵکی خەباتکار و نیشتمانپەروەری کوردستان و ئێران داواکارین کە بە هەمان ورەی هاوپەیوەندیی یەکیەتی، خەباتی نەتەوەیی- دێموکراتیکی خۆیان درێژە بدەن و ڕیزی خۆیان پتەوتر بکەن و لە نەورۆزی ئەمساڵ حیماسەیەک بخولقێنن.\nلە کۆتاییدا، هاتنی ساڵی نوێی کوردی بە هەموو هاووڵاتییان و ئازادیخوازان پیرۆزبایی دەڵێین و هیوادارین کە لە ساڵی داهاتوودا، ساڵی هاوپەیوەندیی و سەرکەوتنی زیاتر بۆ نەتەوەکەمان بێت.\nپیرۆز بێت ئیرادەی بەردەوامی نەتەوەیی و هاوپەیوەندییمان\nلەگەڵ ڕێزی زۆرمان\nژمارەیەک لە زیندانییانی سیاسیی زیندانی ناوەندیی ورمێ


فەرماندەیەکی بێ ژیاننامە - دیار و نادیار\nبە بەهێزترین فەرماندەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست لەقەڵەم دەدرێ، یەک لەو دەگمەن کەسانەیە کە دەتوانێ بەبێ پاسپۆرت و ڤیزا و تەنیا بە پشتگیریی میلیشیا شیعەکانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بە لاندکروزەرێک لە تارانەوە هەتا کەنارەکانی دەریای سپی تەی بکات، بەبێ ئەوەی پێویستی بە پاسەوانی ئێرانی بێ. لە ناوەندە سەربازی و سیاسییەکانی ئێراندا بە “حاج قاسم” ناسراوە و ئەستێرەی بەختی هاوتەریب لەگەڵ فراوانبوونی نفووزی ئێران لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا هەڵکشا.\nقاسم سولەیمانی، فەرماندەی سوپای قودسی ئێران، چەندە بەناوبانگە، ئەوەندەش زانیاری لەسەر خۆی و ژیانی کەمە، لەبەر ئەوەی بڕوای بە دەرکەوتن و دیمانەی میدیایی نییە. دەیڤید پاتریکاراکۆس، نووسەر لەبواری بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، ساڵانێکی زۆر هەوڵی چاوپێکەوتن لەگەڵ سولەیمانی دابوو، وەک خۆی بە ماڵپەڕی (دەیلی بیست)ی ئەمریکی گوتبوو: “ئەگەر خامنەیی و قاسم سولەیمانییان بۆ پێشنیاز کردبام بۆ چاوپێکەوتن، سولەیمانیم هەڵدەبژارد، بەڵام ئەو بە روونی و بەخێرایی وەڵامی داواکەمی دایەوە: ئەو شتە لە مێشکت دەرکە”.\nفەرماندە ئێرانییەکە لە کۆبوونەوە فەرمییەکانیشدا کەمدووە. بەرپرسێکی پێشووی حکومەتی عێراق بە گۆڤاری (نیویۆرکەر)ی ئەمریکی گوتووە :”۱۰ کەس لە ژوورەکە دانیشتوون، بەڵام کاتێک سولەیمانی دێتە ژوورەوە، لەگەڵت دانانیشێ، بەڵکو لەوپەڕی ژوورەکە لە گۆشەیەک بەتەنیا و بەبێدەنگی دادەنیشێ. قسە ناکات، تێبینی نادات، تەنیا دادەنیشێ و گوێ دەگرێ، بەڵام بێگومان هەموو کەسانی ناو ژوورەکە بیریان لای ئەوە”.\nجیا لەمە، ژمارەیەکی زۆر لە بەرپرسانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستیش نایانەوێ زانیاری لەسەر ئاشکرا بکەن. بەرپرسێکی باشووری کوردستان کاتێک لە ۲۰۱۳ لەلایەن گۆڤارە ئەمریکییەکەوە پرسیاری قاسم سولەیمانی لێدەکرێ، یەکسەر دەڵێ: “نامەوێ بەشێک بم لەمە”. بەرپرسێکی پێشووی مۆسادیش پاش وەستانێک بە تەوسەوە دەڵێ: “هاوڕێیەکی زۆر باشی منە”.\nسولەیمانی، تەمەن ۶۱ ساڵ، لە گوندی قەناتی مالیک لە پارێزگای کرمان لە باشووری رۆژئاوای ئێران لە دایک بووە کە تەنیا چەند کاژێرێک لە سنووری پاکستان و ئەفغانستانەوە دوورە. پێکهاتەی کۆمەڵایەتی عەشایەری لە پارێزگای کرمان بەهێزە. عەلی ئەلفونێ، لێکۆڵەر لە پەیمانگەی ئینتەرپرایزی ئەمریکی پێیوایە ئەم تایبەتمەندییە عەشایرییەی ناوچەکە ئەوی ئامادە کردووە بۆ ئەوەی “لە کۆمەڵگا عەشایەرییەکانی وەکو عێراق و ئەفغانستان چالاک بێ”.\nلە شەستەکانی سەدەی رابردوودا، چاکسازی زەوییە کشتوکاڵییەکانی لەلایەن رژێمی پاشایەتی ئێرانەوە دەستیپێکرد، ئەو چاکسازییانە ژیانی خێزانی سولەیمانییان سەراوبن کرد، بەهۆی ئەو پلانەوە باوکی فەرماندە ئێرانییەکە کەوتە ژێر قەرزێکی ۹۰۰ تومەنییەوە کە بۆ ئەوکات پارەیەکی زۆر بوو، هەر ئەمەش سولەیمانیی تەمەن ۱۳ ساڵی ناچار کرد دەست لە خوێندن هەڵگرێ و روو لە کرێکاریی باڵەخانەکان لە شاری کرمان بکات، لە گەرمەی شۆڕشی ئێراندا لە ۱۹۷۹ وەکو تەکنیککارێک لە شارەوانیی کرمان کاری دەکرد.\nسولەیمانی لە تاران دەژی، باوکی سێ کوڕ و دوو کچە، کەسانی نزیک لە خۆی باس لەوە دەکەن کە باوکێکی بە سۆزە بۆ منداڵەکانی. بەرپرسانی ئەمنیی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستیش دەڵێن: “رێز لە هاوژینەکەی دەگرێ” و زۆرجار بۆ گەشتەکانی دەرەوەی وڵات لەگەڵ خۆیدا دەیبات. بەگوێرەی راپۆرتێکی (نیویۆرکەر)، بەدەست پرۆستاتێکی قورس و پشتئێشەوە دەناڵێنێ، بەم حاڵەشەوە هاوڕێیەکی عێراقیی نزیکی سولەیمانی بە سەرسوڕمانەوە بە گۆڤارە ئەمریکییەکە دەڵێ: “ئەو هەموو بەیانییەک کاژێر چوار لە خەو هەڵدەستێ و نۆ و نیوی شەو دەچێتەوە نێو جێگەی خەوتنەکەی”.\nشۆڕش، سوپا و کوردستان\nپێش سەرکەوتنی شۆڕش هیچ ئاماژەیەک نییە کە قاسم سولەیمانی حەزی لە سیاسەت بووبێ، بەڵام لەگەڵ سەرکەوتنی شۆڕش یەکسەر ناوی خۆی لە سوپای پاسداری شۆڕشی ئیسلامیدا نووسی. عەلی سوفان، لێکۆڵەر لە ناوەندی لێکۆڵینەوەی سوفان، لە راپۆرتێکدا بۆ گۆڤاری دژەتیرۆری ئەمریکا دەنووسێ: “دەبێ سەرنجی کەسێکی راکێشابێ، چونکە هەر دوای تەواوکردنی مەشقە سەرەتاییەکان کرا بە راهێنەری سەربازەکانی دیکە”.\nیەکەم ئەزموونی شەڕی قاسم سولەیمانی لە رۆژهەڵاتی کوردستان بوو، کاتێک لە تەمەنی ۲۲ ساڵی لەگەڵ یەکەیەکی سەربازی لە کرمانەوە رەوانەی مەهاباد کران. هەر لەوێ چاوی بە مەحموود ئەحمەدینەژاد، سەرۆککۆماری پێشووی ئێران کەوت کە لە تەمەنی ۲۳ ساڵیدا راوێژکاری پارێزگاری سنە بوو. بەشداری لە هێرشەکانی سەر رۆژهەڵاتی کوردستان تاوەکو ئێستاش لە ریزەکانی سوپای پاسداراندا وەکو نیشانەیەکی شانازی سەیر دەکرێ. ئەلفۆنێ پێیوایە :”رەنگە ئەزموونی سولەیمانی لە کوردستان رۆڵی هەبووبێ لەوەی وەک فەرماندەی سوپای قودس دەستنیشان کرا”.\nشەڕی عێراق و دزینی گیسک\nلە سەرەتای جەنگی عێراق و ئێران، قاسم سولەیمانی کە رۆژئاواییەکان بە “فەرماندەی سێبەر” ناوی دەبەن، رەوانەی کرمان کرایەوە بۆ ئەوەی سەربازی نوێ پێبگەیەنێ، بەڵام هێندەی نەبرد جارێکی دیکە خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگ بینییەوە. لە ماوەی هەشت ساڵی جەنگەکە کە نزیک یەک ملیۆن کوژراوی لێکەوتەوە، سولەیمانی لە زۆربەی شەڕە گەورەکاندا بەشدار بووە، لەوانەش شەڕی کۆنترۆڵکردنەوەی شاری بۆستان لە پارێزگای خوزستان لە ۱۹۸۱، ئۆپەراسیۆنی نەسری ۴ لە ۱۹۸۷ کە تێیدا هێزەکانی ئێران هاتنە ناو هەڵەبجە و سوپای عێراق چەکی کیمیایی بەکارهێنا، هەروەها لە شەڕی نیمچە دوورگەی فاو لە پارێزگای بەسرە کە شکستەکەی هۆکاری ئاگربەستی نێوان هەردوو وڵات بوو، بەگوێرەی زانیارییەکان سولەیمانی لە سەرەتاوە دژی هێرشی سەر فاو بووە.\nلە ماوەی جەنگە هەشت ساڵەکەدا، سولەیمانی بەهۆی ئازایەتی و مامەڵەی باش لەگەڵ سەربازەکانی ناوی دەرکردبوو، بە تایبەتیش بەهۆی ئەو جەولانەی کە لە نزیک هێڵەکانی سوپای عێراق دەیکرد و تێیدا نەک هەر خۆی بە سەلامەتی دەهاتەوە، بەڵکو لە زۆربەی حاڵەتەکاندا گیسکێکی لەگەڵ خۆیدا دەهێنا بۆ ئەوەی سەربازەکانی بیخۆن. بەگوێرەی راپۆرتەکەی دژەتیرۆری ئەمریکا، هەر بەهۆی ئەمە بوو کە سولەیمانی لەناو سەربازەکاندا بە “گیسکدز” ناوی دەرکردبوو.\nئەلفۆنێ کە چەندین پرۆفایلی لەسەر سولەیمانی ئامادە کردووە، دەڵێت سولەیمانی لەگەڵ فەرماندەکانی سەرەوەی خۆی توند بووە، بە تایبەتیش لەگەڵ موحسین رەزایی، فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران، هەر بۆیەش دوای لێکەوتنی رەزایی لە پۆستەکەی لە ۱۹۹۷ ، بوو بە فەرماندەی باڵای سوپای قودس.\nشەڕی تریاک و تاڵیبان\nلە دوای تەواوبوونی جەنگ، سولەیمانی رەوانەی پارێزگای کرمان کرایەوە، بۆ ئەوەی “شەڕی دژی مادە هۆشبەرەکان” ئیدارە بکات، دوای سێ ساڵیش توانی ناوچەکە ئارام بکاتەوە. قۆناغی گرنگی ژیانی سەربازی و سیاسی لە ئاداری ۱۹۹۸ەوە دەستپێدەکات، کاتێک کرا بە فەرماندەی سوپای قودس کە لقی چالاکییە دەرەکییەکانی سوپای پاسدارانە و ئەرکی هەناردەکردنی شۆڕشیان لەسەر شانە.\nپێنج مانگ دوای دەستبەکاربوونی لەو پۆستە، هێزەکانی تاڵیبان هێرشیان کردە سەر مەزار شەریف لە باکووری ئەفغانستان کە تێیدا سەدان پیاو، ژن و منداڵی شیعە کوژران، لە ناو کوژراوەکاندا هەشت دیپلۆمات و رۆژنامەنووسێکی ئێرانیش هەبوون. ئەو کات یەحیا رەحیم سەفەوی، فەرماندەی سوپای پاسداران داوای لە خامنەیی کرد فەرمانی هێرش بۆ سەر شاری هەرات، لە رۆژئاوای ئەفغانستان دەربکات، تەنانەت ئێران ۲۵۰ هەزار سەربازیشی لەسەر سنووری ئەفغانستان کۆکردەوە.\nقاسم سولەیمانی دژی ئەو پلانە بووە پێشنیازی ئەوەی کردووە “هاوپەیمانێتیی باکوور” لە ئەفغانستان بەهێز بکرێ، هەر خۆیشی ئەرکی ئیدارەکردنی هێرشەکانی ئەو هاوپەیمانێتییە لە سنوورەکانی باکوور بەرەو ناوچەکانی دیکەی گرتبووە ئەستۆ. شارەزایان پێیانوایە جەنگی عێراق تەکتیکە سەربازییەکانی فێری فەرماندە ئێرانییەکە کرد، بەڵام ئەوە شەڕی تاڵیبان لە نەوەدەکان بوو فێری کرد چۆن لەسەر شەڕی بە وەکالەت ستراتیژێکی گەورەتر بۆ فراوانکردنەوەی نفووزی ئێران لە ناوچەکە دامەزرێنێ.\nهێرشەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان بۆ سەر ئەفغانستان دەرگای پەیوەندییەکی بێوێنەیان لەنێوان تاران و واشتندا کردەوە، ئەمریکا دەیویست تۆڵەی هێرشەکانی ۱۱ی سێپتەمبەر بکاتەوە، ئێرانیش تاڵیبان و قاعیدەی بە مەترسییەکی گەورە لەسەر سنوورەکانی رۆژهەڵاتی خۆی دەبینی. ئەو کات رایان کرۆکەر دانوستانکار و جێگری باڵیۆزی ئەمریکا لە ئەفغانستان بوو. بەپێی راپۆرتێکی (نیویۆرکەر) دانوستانکارێکی ئێرانی بە کرۆکەری گوتبوو :”حاج قاسم بە هاوکارییەکانمان دڵخۆشە”، کە زیاتر لە بواری دەستنیشانکردنی مۆڵگەکانی قاعیدە لە ئێران و ئەفغانستان بوون.\nرووخانی بەعس و هەڵکشانی سولەیمانی\nدانوستانکارە ئێرانییەکە لە قۆناغێکی هاوکارییەکاندا بە کرۆکەری گوتبوو سولەیمانی بیر لەوە دەکاتەوە پێداچوونەوەیەکی تەواو بە پەیوەندییەکانی ئێران و ئەمریکادا بکرێتەوە. بەڵام مانگی هەنگوینی کرۆکەر و سولەیمانی زۆری نەخایاند. جۆرج بوشی کوڕ، سەرۆکی پێشووتری ئەمریکا، لە گوتارێکی کانوونی دووەمی ۲۰۰۲ ئێرانی لەبەرەی وڵاتانی “نەگریس” دانا. کرۆکەر ساڵانێک دواتر بە گۆڤاری (نیویۆرکەر)ی گوت :”یەک وشە مێژووی گۆڕی، ئێمە زۆر نزیک ببووینەوە”.\nجەنگی ۲۰۰۳ی عێراق خاڵی وەرچەرخانی سەرەکی بوو. بۆ یەکەمجار لە مێژووی دامەزرانی کۆماری ئیسلامیدا، هێزەکانی ئەمریکا لە سێ لاوە (واتە کەنداو لە باشوور، ئەفغانستان لە رۆژهەڵات و عێراق لە رۆژئاوا) لەگەڵ ئێراندا دەبوون بە هاوسنوور. ئەو جەنگە ئێران و سووریای لە هەموو کات نزیکتر کردەوە، لەبەر ئەوەی هەردوو وڵات پێیانوابوو ئەگەر پلانی ئەمریکا لە عێراق سەرکەوتوو بێ، دواتر نۆرەی ئەوان دێ.\nبەگوێرەی راپۆرتەکەی گۆڤاری دژە تیرۆری ئەمریکا، قاسم سولەیمانی بە دوو ئاراستە کاری دەکرد، لەلایەکەوە یارمەتی حکومەتی سووریای دا چەکداری سوننەی جیهادی رەوانەی عێراق بکات و مەترسی لەسەر هێزە ئەمریکییەکان دروستبکات، لە لایەکی دیکەشەوە بۆ هەمان مەبەست مەشقی بە میلیشیا شیعەکانی عێراق دەکرد. بە گوێرەی راپۆرتەکە لە نێوان ساڵانی ۲۰۰۶ بۆ ۲۰۱۱ (واتە کاتی کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا)، گروپێکی وەکو عەسایب ئەهلی هەق زیاتر لە ۶۰۰۰ هێرشی لەو جۆرەی کرد.\nلە ساڵی ۲۰۰۶، قاسم سولەیمانی بۆ ئیدارەکردنی شەڕی یەک مانگەی حیزبوڵڵا و ئیسرائیل روو لە لوبنان دەکات، فەرماندە ئەمریکییەکان لەو ماوەیەدا هەست بە کەمبوونەوەی بەرچاوی هێرشی میلیشیا شیعەکان دەکەن. دوای گەڕانەوەی نامەیەکی بۆ فەرماندە ئەمریکییەکان نووسیبوو: “هیوادارم بەو کەشە ئارام و بێدەنگەی بەغدا دڵخۆش بووبن، من لە بەیروت سەرقاڵ بووم”.\nلەدوای پێکهێنانی حکومەتی عێراق لە ۲۰۰۵، سنووری چالاکییەکانی سولەیمانی بۆ گۆڕەپانی سیاسیی عێراقیش درێژبووەوە، بەتایبەتیش لە کاتێکدا پەیوەندیی لە مێژینەی لەگەڵ بەشێکی زۆر لە سەرکردە شیعە عێراقییەکاندا هەبوو. هاوکارێکی نزیکی جەلال تاڵەبانی، سەرۆککۆماری کۆچکردووی عێراق، لە ساڵی ۲۰۰۳ بە (نیویۆرکەر)ی گوتووە “کاتێک بە نەخێر وەڵامی (سولەیمانی) دەدەینەوە، کێشەمان بۆ دروستدەکات، تەقینەوە و تەقە دەستپێدەکات”.\nلەو ساڵانەدا سولەیمانی بەرەبەرە بۆ حاکمی بێ ئەملا و ئەولای عێراق بوو. بە گوێرەی راپۆرتی گۆڤارە ئەمریکییەکە سولەیمانی لە ساڵی ۲۰۰۸ نامەیەکی تەلەفۆنی بۆ تاڵەبانی دەنووسێ کە تێیدا رووی قسەی لە ژەنەراڵ دەیڤید پێترایۆس، فەرماندەی باڵای ئەو کاتی ئەمریکا لە عێراق بوو. لە نامەکەدا هاتووە :”بەڕێز ژەنەراڵ پێترایۆس: دەبێ بزانیت کە من، قاسم سولەیمانی، چاودێری سیاسەتی ئێران بۆ عێراق، لوبنان، غەزە و ئەفغانستان دەکەم، باڵیۆزیش لە بەغدا ئەندامێکی سوپای قودسە. ئەو کەسەش کە دێتە شوێنی هەر ئەندامی سوپای قودسە”. ئەو کات ئەمریکییەکان دەیانزانی “حاج قاسم” لە دوای خامنەیی کەسی دووەمە لە داڕشتنی ستراتیژی ئێران بۆ عێراق.\nشەڕی داعش… تەماحی سەرکەوتنێکی ستراتیژی\nبەهاری عەرەبی و شەڕی نێوخۆی سووریا دەرفەت و هەڕەشەیەکی گەورەش بوو. رووخانی رژێمی سووریا نەک هەر لینکی نێوان ئێران و حیزبوڵڵای لوبنانی دەپچڕاند، بەڵکو رێکخراوە لوبنانییەکەی دەخستە ناو گەمارۆیەکی سەربازی سەختیشەوە. لە چوار ساڵی یەکەمی شەڕەکەدا رژێمی سووریا ناوچەیەکی زۆری لە دەستدا، لەو ماوەیەدا قاسم سولەیمانی و فەرماندەکانی سوپاکەی خەریکی پێکهێنان، راهێنان و ناردنی گروپە میلیشیا شیعەکانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بۆ ئەفغانستان بوون.\nئەو کات سولەیمانی بە بەرپرسێکی عێراقی گوتبوو :”سوپای سووریا بێکەڵکە، یەک فیرقەی بەسیجی ئێرانم بدەنێ، دەتوانم دەست بەسەر هەموو وڵاتەکەدا بگرم”. بەرپرسێکی ئەمریکیش بە گۆڤارە ئەمریکییەکەی راگەیاندبوو :”سولەیمانی خۆی ئیدارەی شەڕی سووریا دەکات”. سولەیمانی لە ۲۰۱۲ هەوڵی لەگەڵ بەرپرسانی هەرێمی کوردستان دابوو تاوەکو رێگەی پێبدەن بە کوردستاندا وەکو رێڕەوی گواستنەوەی چەک و تەقەمەنی بۆ سووریا بەکاربهێنن. ئەمجارەیان بەرپرسانی هەرێمی کوردستان دەستیان بە ڕووی داواکەی سولەیمانییەوە نابوو.\nسەرهەڵدانی داعش دەرفەتی نوێی بۆ ستراتیژەکەی قاسم سولەیمانی رەخساند، لەبەر ئەوەی لادانی بەشار ئەسەد چیدی وەکو ئەولەوییەتێکی نێودەوڵەتی نەمایەوە، لەلایەکی دیکەشەوە شەڕی دژی ئەو رێکخراوە رێگەی بۆ بە دامەزراوەییکردنی میلیشیا شیعەکان لە هەیکەلی دەوڵەتی عێراقدا خۆشکرد، کە زۆرینەیان پەیوەندییەکی لەمێژینەیان لەگەڵ سوپای پاسداران و شەخسی قاسم سولەیماندا هەیە. رووداوەکانی ۲۰۱۴ سەرەتای دانانی بناغەی قۆناغێکی نوێی درێژکردنەوەی هیلالی شیعی بوون.\nلە ناوەڕاستی ۲۰۱۵ سولەیمانی کە لە ئێران بە “شەهیدی زیندوو” ناوی دەبەن، هەستی بەوە کردبوو دۆخی سووریا بەپێی پلان ناڕوات، ناکارامەیی سوپای سووریا گوشارێکی دارایی و گیانی زۆری لەسەر میلیشیا شیعەکان دروستکردبوو، بۆیەش دەبووایە زلهێزێکی نێودەوڵەتی بێتە ناو شەڕەکەوە. ئەو کات ئێران و شەش زلهێزی جیهان لە شاری ڤیەننا رێککەوتنە ئەتۆمییەکەیان راگەیاندبوو.\nلە تەمووزی ۲۰۱۵، سولەیمانی چووە مۆسکۆ و لەوێ لەگەڵ وەزیری بەرگریی رووسیا کۆبووەوە، ئامانجی گەشتەکە ئەوە بوو رووسیا بەشداری راستەوخۆی لە شەڕی نێوخۆی سووریادا بکات.\nبەگوێرەی راپۆرتەکەی دژەتیرۆری ئەمریکا، چەند هەفتەیەک دواتر سولەیمانی گەڕابووەوە سووریا و ئیدارەی هەڵمەتێکی نوێ لەدژی ئۆپۆزیسیۆن و چەکدارە سوننە جیهادییەکان دەستپێکردبوو.\nدوو مانگ و نیو دوای گەشتەکەی سولەیمانی بۆ رووسیا، بەشداری راستەوخۆی هێزی ئاسمانی ئەو وڵاتە لە شەڕی نێوخۆی سووریا دەستیپێکرد، هەر ئەمەش باڵانسی هێزی بە قازانجی ئەسەد و میلیشیا شیعەکانی ژێر چاودێری سوپای قودس شکاندەوە.\nرۆڵی سیاسی و سەربازی سولەیمانی لە عێراق، سووریا، لوبنان و یەمەن بەردەوامە. بەگوێرەی راپۆرتەکەی سۆفان، لە پێش هێرشەکانی ۱۶ی ئۆکتۆبەری ۲۰۱۷ قاسم سولەیمانی سێ جار سەردانی هەرێمی کوردستانی کوردبوو، هەر سێ جارەکەش پشتگیری لە حکومەتەکەی حەیدەر عەبادی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، کردبوو، چەند رۆژ دواتریش سوپای عێراق بە پشتیوانی میلیشیاکانی حەشد هێرشیان کردە سەر ناوچە ناکۆکی لەسەرەکان “لەو شەڕەدا سولەیمانی میلیشیاکانی خۆی رەوانەی شەڕەکە کرد بۆ ئەوەی بتوانن کۆنتڕۆڵی ناوچە گرنگەکانی دەوروبەری شارەکە بکەن”.\nدەسەڵاتی حەشد و گروپە شیعەکان لە پەرلەمانی عێراق چانسێکی دیکەی بە سولەیمانی داوە بۆ ئەوەی لە داهاتوودا کاریگەری لەسەر بڕیارە سیاسی، ئابووری و سەربازییەکانی حکومەتی عادل عەبدولمەهدی دابنێ کە بە گوێرەی هەندێک راپۆرت بە رێککەوتنێکی نهێنی نێوان قاسم سولەیمانی و موقتەدا سەدر و دواتر سازش لەگەڵ ئەمریکییەکان ئەو پۆستەی وەرگرتووە.


مۆزەخانەى سلێمانى – KURDISH GUIDE\n3 thoughts on “مۆزەخانەى سلێمانى”\nسڵآو، تکایه ده‌توانن به زوترین کات وێنه‌ی ناو مۆزه‌خاناکه وواته ئه‌و بابه‌تانه‌ی تیایه‌تی وه‌کو مۆزه‌خانه‌ی ئه‌منه سوره‌که بڵآو بکه‌نه‌وه، کارێکێ زۆر گرنگم پێیه به‌ڵام تکایه با له یه‌ک حه‌فتته زیاتر نه‌خایه‌نێت.\nئه‌گه‌ر داواكاریه‌كه‌ت له‌ری موزه‌خانه‌كه‌وه‌یه به‌سه‌ر چاو بۆت بلاوو ده‌كه‌ینه‌وه به‌زووترین كات بۆمان بنیری بۆ ئم ئیمه‌یل ئه‌دره‌سه سه‌ی كه وه‌لاممان دایته‌وه‌و، بۆ زیاتر زانیاریت سه‌یری ئیمه‌ل ئه‌دره‌سی خۆت بكه . به‌لام ئه‌گه‌ر له‌ده‌ره‌وه‌ی مۆزه‌خانه‌یه وه مۆزه‌خانه‌كه ئاگای لی نیه به‌لام بۆ خزمه‌ت كردنه هه‌ر به‌سه‌ر چاو به‌مه‌رجی موزه خانه گله‌یمان لی نه‌كه‌ن.\nسه‌ربه‌رشتیری ریبه‌ری كوردی\ndana karkuki says:\nسلاو بةريزان من لة زيانم زؤر هيوايةتم ئاسةوار بوة زؤر سةرسام بة ميزوى ولاتى ميزوبؤتاميا كوردوستانةكةمان خاوةنى زؤر شوينةوارو زؤر شتى بةنرخة بةلام هةزان داخ خةم خؤرى نية ئةو بارجة ئاسةوارانة كو بكاتةوة و لة فةوتان بيان باريزى نةهيلى دوزمنان ميزوىى هةزاران سالة مان بفة وتينن بةتالانى بةرن بةريزان من دةتوانم سةدان بارجة ئاسةوارى زؤر كرنك بكرمةوة لةو خةلكانةى كة دةسيان كةوتوة يا خود دؤزيانةتةوة بةريزان من بةلينتان بى دةدةم سةدان بارجة ئاسةوارى زؤر كرنك بكرمةوة لة خةلكى سنورةكةى خؤم زؤر كةس هةية ئةو بارجانة يان هةية دةيدةن بةخةلكانيكى نامةسئول ئةوانيش ئاوديوى سنورى هةريمى دةكةن جا داوا كارم ئةكةر بةرةسمى بة شيوة يةكى ياساو قانونى هاوكاريم بكةن سةدان بارجةى جوان و كران بةهاتان بؤ دةكرمةوة بة نرخيكى زؤر هةرزان ؟؟؟بةريزان من لة بةر هةبونى سيقةم لةناو خةلكدا زؤر كةس شتيان بؤ هيناوم دةتوانم شتى جوان بةيدا بكةم ئةكةر بةرةسمى هاوكايم بكةن تكاية ئاوةر دانةوة لةم داوا كارية دلسؤزيتانة بؤ ميوزى هةزاران سالةمان دواكار دانا كةركوكى هة


6 سال ل سەر ئۆپەراسیۆنا ئازادیا شەنگالێ دەرباس بوون - دارکا مازی\nئەڤە 6 سالن کو ھێزێن پێشمەرگەیێن کوردستانێ ب سەرپەرەشتیا سەرۆکێ ھەرێما کوردستانێ یێ وی دەمی مەسعوود بارزانی، رێخستنا تەرۆریستی یا داعشێ ل شنگالێ تێک بری و باژار رزگار کری.\nشەنگال کو د 3ێ تەباخا 2014ێ دا ژ ئالیێ داعشێ ڤە ھاتبوو داگیرکرن، د 13ێ مژدارا 2015ێ دا ب ئۆپەراسیۆنا ھێزێن پێشمەرگە و ب پشتگریا ھەوایی یا هەڤپەیمانیا ناڤدەولەتی ھاتە رزگارکرن. پشتی شەر و پەڤچوونێن دو رۆژان، ھێزێن پێشمەرگە دەرباسی ناڤەندا باژێری بوون. ل ناڤەندا باژێری نێزیکی 200 چەتەیێن داعشێ ھاتن کوشتن و ب دەھان بریندار ژی ب ساخی ھاتن گرتن. د پەڤچوونان دا گەلەک چەتەیێن داعشێ ھەبوون. پشتی تێکچوونا داعشێ ل شەنگالێ، ل تەلەعفەر و مووسلێ ژی ڤەکێشیا. ئەڤە ژی بوو بنگەھێ تێکبرنا داعشێ ل ئیراقێ.\nئالیەکێ دن یێ گرینگێ “ئۆپەراسیۆنا ئازادیا شەنگالێ” ئەو بوو کو ل سووریایێ ژی رێ ل بەر تێکچوونا داعشێ ڤەکر. ژ بەر کو شەنگال ل سەر رێیا 47ێ یا کو ناڤەندا داعشێ یا ل سووریایێ رەقا و کەلەھا وێ یا ل ئیراقێ مووسل ب ھەڤ ڤە گرێ ددەت. ئۆپەراسیۆنا ئازادیا شەنگالێ ئەڤ ھەر دو کەلھێن گرینگ ژ ھەڤ جودا کرن. ژ بۆ ڤێ ژی ئۆپەراسیۆنا مووسل رێ ژ ئۆپەراسیۆنا رەقایێ د سالا 2016ێ دا ڤەکر و سەرکەفتی بوو. ب ڤێ یەکێ رێژەیا تەڤگەرا داعشێ گەلەک کێم بوویە.\nئۆپەراسیۆنا شەنگالێ ئۆپەراسیۆنەک بوو کو ھەموو جیھانێ ژ نێزیک ڤە د شۆپاند. پشتی ئۆپەراسیۆنێ سەرۆکوەزیرێ ئیراقێ عەبادی تێلەفۆن ژ بۆ بارزانی کر و ب خوە سپاسیا وی کر. ژ چار ئالیێن جیھانێ پەیامێن پیرۆزباھیێ ژ بۆ بارزانی ھاتن.\nسەرۆکێ ھەرێما کوردستانێ و سەرۆکێ گشتی یێ پەدەکێ مەسعوود بارزانی کو ب خوە ئۆپەراسیۆن ب رێ ڤە دبر ل سەر چیایێ شەنگالێ ژ بۆ چاپەمەنیێ ئاخڤت و ئەڤ چەندە گۆت.\n“رزگارکرنا شەنگالێ ژ دەستێ تەرۆریستێن داعشێ ژ ئالیێ پێشمەرگەیێن مەیێن قەھرەمان ڤە دەستکەفتەک دیرۆکی و مەزنە ژ بۆ گەلێ کوردستانێ د وارێ لەشکەری و سیاسی دا. ئەڤ سەرکەفتنە نیشانی ھەموو ئالیەکێ ددەت کو ئەو رۆژێن کو داگیرکەر و مێتنگەران ھەولا چەوساندنا گەلێ کوردستانێ د دا، دەرباس بوونە. گەلێ کوردستانێ نھا ب سەرێ خوە بەرەڤانیێ ژ خوە دکەت، دژمنی تێک دبەت و نرخێن مرۆڤاھیێ دپارێزیت.”\nبارزانی؛ من سۆزا خوە ب جی ئانی\nپشتی ئێریشا چەتەیێن داعشێ یا 3یێ تەباخێ یا ل سەر شەنگالێ، حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ ژ بۆ کو برینێن شنگالێ بپێچیت د ناڤا تێکۆشینەکا مەزن دا بوو. د ڤێ تێکۆشینێ دا رۆلەکێ مەزن یێ مەسعوود بارزانی ھەبوو.\nبارزانی د یەکەمین سالڤەگەرا کۆمکوژیا 2015ێ دا سۆزا رزگارکرنا شەنگالێ دا. گۆت کو پشتی ئۆپەراسیۆنا شەنگالێ سۆزا خوە ب جھ ئانی. بارزانی ئەڤ ئۆپەراسیۆن دیاری ژنێن ئێزدی کر.\nپشتی ئێریشا داعشێ ل سەر شەنگالێ، پەکەکێ هندەک هێزێن خوە ل رۆژئاڤا ئانیبوون و ل سەر چیایێ شەنگالێ بجی کربوون. حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ و ھێزێن پێشمەرگە هەول ددا کو هەماهەنگیێ ب هێزێن پەکەکێ یێن ل سر چیایێ شەنگالێ چێبکەن، لێ بەلێ پەکەکێ بەرسڤ نەددا و بەهانە دگرتن، پەکەکێ دخواست دەمی ب دەست بێخیت، داکو شەنگالێ بکەتە د دەستێن خوە دا. ژ بۆی ئۆپەراسیۆنا ئازادیا شەنگالێ ژی هەمان کار کر، ژ بەر ڤێ یەکێ ئۆپەراسیۆن هات پاشختن، ئۆپەراسیۆن ژ بۆ دەستپێکا نیسانێ ئانکو مەها 4 ھاتبوو پلانکرن، لێ ژ بەر کو پەکەکێ بەردەوام ئاستەنگ د چێکرن ئەڤ ئۆپەراسیۆنە هات پاشخستن.\nپەکەکێ ھەول ددا ئۆپەراسیۆنێ لگەل ھێزێن ئیراقی دا ئەنجام بدەت، نە لگەل ھێزێن کوردی. ب ڤی ئاوایی ھەم بەشداری ئۆپەراسیۆنا مووسلێ ببیت و ھەم ژی ژ ئالیێ ئیراقێ ڤە وەکە فەرمی بهێتە قەبوولکرن و ھەم ژی د ناڤا حەشدا شەعبی دا جی بگریت. ھێزێن ئیراقی و سەرۆکوەزیرێ ئیراقێ یێ وی دەمی حەیدەر حەبدای نەدخواست کو ھێزێن پێشمەرگە ئۆپەراسیۆنەکا سەرکەفتی ئەنجام بدەن، ژ بەر ڤێ یەکێ هەڤدیتن لگەل پەکەکێ دکرن داکو پەکەکە ئاستەنگیان ل همبەر ئەنجامدایینا ئۆپەراسیۆنا پێشمەرگەیان ژ بۆی ئازادیا شەنگالێ دروست بکەن.\nسەبری ئۆک و رزا ئالتون ل بەغدایێ\nد ھاڤینا 2015ێ دا رێڤەبەرێن پەکەکێ رزا ئالتون و سەبری ئۆک ل بەغدایێ لگەل عەبادی دا جڤییان و ل سەر هندەک مژاران رێکەفتن کر. یەک ژ ڤان مژاران ژی شەنگال بوو. جڤین ل ژێر چاڤدێرییا ئیرانێ چێبوون. ل گۆری ڤێ یەکێ پێدڤی بوو شەنگال ژ حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ بهێتە ڤەقەتاندن و پەکەکە ژی ل شەنگالێ رێخستن و نیزامەکێ چێکەت کو ئەڤ نیزام ب ئیراقێ ڤە گرێدایی بیت.\nد 10ی مژدارێ دا پێشمەرگە گۆتە پەکەکێ ئەم دێ ئۆپەراسیۆنێ دەستپێ کەین. لێ بەلێ پەکەکێ ژ بۆ کو ئۆپەراسیۆنێ ئاستەنگ بکەت د راگھاندنا خوە دا تشتین نە راست بەلاڤ کرن. گۆتن پێشمەرگە ناھێلیت ئەم ئۆپەراسیۆنێ ئەنجام بدەین.\nپێشمەرگە ئۆپەراسیۆن د 12ێ مژدارێ دا دەست پێ کر، ئۆپەراسیۆن ب سەرکەفتی هاتە ئەنجامدایین. ل سەر ڤێ یەکێ، پشتی کو ئۆپەراسیۆن د 13ێ مژدارێ دا ب داوی بوو، پشتی نیڤرۆ، پەکەکێ ھندەک یەکینەیێن خوە شاندن نێزیکی ناڤەندا باژێری. ئالا و سەمبۆلێن خوە ل سەر جیهێن دییار وەکە سایلۆیا گەنمی کو ژ ئالیێ پێشمەرگە ڤە ھاتبوو رزگارکرن، ئۆفیسێن فەرمی و ھتد دالقاندن. پەکەکێ دخواست د مەدیایێ دا ئیماژەکا ووسا چێبکەت کو وێ ب خوە ئۆپەراسیۆن ئەنجام دایە.\nلێ یا راست ھێزێن پەکەکێ ب چ ئاوا بەشداری ئۆپەراسیۆنێ نەبوون و ل جھێن کو ژ ئالیێ پێشمەرگە ڤە ھاتنە رزگارکرن تەنێ ب فرسەند تەڤگەریان و وێنە دالقاندن. هێژان ئۆپەراسیۆن ب داوی نەهاتبوو، هێژان ئۆپەراسیۆنا لێگەرینا تەقەمەنیان نەهاتبوو کرن دەما پەکەکێ هندەک چەکدارێن خوە شاندین وان جیهێن ھێزێن پێشمەرگە رزگار کری داکو وێنە و سەمبۆلێن خوە ل ور دالقینن، ب ڤێ یەکێ هەژمارەک زێدە ژ چەکدارێن پەکەکێ شاندین شنگالێ ب تەقەمەنیێن داعشێ هاتن کوشتن.\nپەکەکێ دزانی کو ئەڤ ئۆپەراسیۆنە چەند گرینگە، لێ بەلێ، پشترا پەکەکێ د مەدیایا خوە دا و د ھەڤدیتنێن دیپلۆماتیک دا کار ژ بۆ شەرمەزارکرنا ئۆپەراسیۆنا ئازادیا شەنگالێ و بەرۆڤاژیکرنا ئۆپەراسیۆنێ کر.\nرێکەفتنا پەکەکێ و ئیراقێ\nئەڤ رێکەفتنێن سەبری ئۆک و رزا ئالتون لی بەغدا چێکری هێژتا بەردەوامن. پەکەکێ هەمبێزا خوە ژ بۆی میلیشیایێن شیعە، تورکمەن و عەرەبا ڤەدکەت، لێ بەلێ، دژماناتییا ھێزێن کوردی دکەت. ھەری داوی خەوەست رێ ل بەر دەرچوونا کاندیدەن پەدەکێ یێن ھیلبژارتنێن ئیراقێ بگریت.\nپەکەکێ چەندین ھەول دان و پرۆپاگاندا کرن ژی، لێ بەلێ هەلوەستێن وێ یێن دژبەرییا کوردستانێ ژ ئالیێ گەلێ شەنگالێ ڤە نە ھاتن پەژراندن. گەلێ ئێزدی ل شەنگالی د ھلبژارتنێن ئیراقێ دا ئەڤ یەک ژ بۆی پەکەکێ دوپات کر. کاندیدێن پەکەکێ ب تەنێ 200 دەنگ دەست خوە ڤە ئانین.\nپەکەکە ھەر چەند دخوازیت راستییان رەش ژی بکەت، لێ بەلێ، جیھان و گەلێ شەنگالێ دزانن کو ب ڤێ ئۆپەراسیۆنا 13ێ مژدارێ ژ ئالیێ پێشمەرگەیێن کوردستانێ ڤە هاتیە ئەنجامدایین، شەنگال هاتیە رزگار کرن.


زیانه‌كانی ئاوی سارد\n2017-10-23 [10:45 AM]\nبه‌پێی ڕاپۆرتێكی پزیشكی كه ماڵپه‌ری (way 2medicare.blogspot.com ) بڵاویكرده‌وه، تێیدا ڕایگه‌یاند خواردنه‌وه‌ی ئاوی سارد زیانی زۆری بۆ ته‌ندروستی مرۆڤ هه‌یه به‌تایبه‌تی بۆ گه‌ده.\nئاوی سارد چه‌ورییه‌كانی ناو خواردن ڕه‌قتر ده‌كات و گه‌ده ناتوانێت به‌شێوه‌یه‌كی چالاك هه‌رسیان بكات و تووشی كێشه‌ی ته‌ندروووستیت ده‌كات، تێپه‌ڕاندنی چه‌وری ڕه‌قبوو ده‌بێته هۆی شێرپه‌نجه چونكه به‌دیواری ڕیخۆڵه‌وه ده‌نووسێت و به قورسی لێده‌بێته‌وه.\nئاوی سارد هۆكاری ئازاری ڕیخۆڵه‌یه و پێده‌چێت چه‌ندین نه‌خۆشی دیكه به‌دوای خۆیدا بهێنێت به‌تایه‌بتی نه‌خۆشییه‌كانی كۆئه‌ندامی هه‌رس و دوازده گرێ، هه‌روه‌ها ڕه‌قبوونی مادده خۆراكییه‌كان واده‌كات سوود له خواردن نه‌بینیت و هه‌موو كات سكت ڕه‌ق بێت و هه‌ست به نائارامی بكه‌یت.\nپێویسته له‌دوای نان خواردن خواردنه‌وه‌یه‌كی گه‌رم بخۆیت بۆئه‌وه‌ی یارمه‌تی هه‌رسكردنی ناو گه‌ده بدات و كاره‌كانی به ئاسانی به‌ڕێوه‌به‌رێت چونكه گه‌رمی ده‌بێته هۆی شلبوونه‌وه‌ی خواردن و زوو هه‌ڵمژینی ماددده خۆراكییه‌كان و سوود لێ بینینی، هه‌روه‌ها هه‌ستی ئارام بوونت پێده‌به‌خشێت و دوای نان خواردن سكت نه‌رم ده‌بێت و ڕه‌وان ده‌بیت.


پانۆراما: پێداچوونه‌وه به ڕێکه‌وتنه ستراتیژیه‌که‌ی نێوان پارتی و یه‌کێتی\nجارێکی تریش له‌پاش ڕووداوه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و قه‌یرانی نێوان هه‌رێمی کوردستانی عێراق وحکومه‌تی نێوه‌ندی وڵاته‌که، زۆرێک له ڕێبه‌رانی هه‌ردوو لایه‌نی فه‌رمانڕه‌وای هه‌رێم ئاماژه به پێویستی ده‌که‌ن بۆ پێداچوونه‌وه به‌و ڕێکه‌وتنه ستراتیژیه‌ی له نێوانیانیاندا هه‌یه.\nبه‌ڵێ زۆرێک له چاودێران ده‌ڵێن ئه‌و ڕێکه‌وتنه گرنگی تایبه‌تی خۆی هه‌بووه بۆ هێورکردنه‌وه‌ی ئه‌و ئاڵۆزیانه‌ی له نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یه‌کێتی نیشتیمانی کوردستاندا هه‌بوون، به‌ڵام که‌میش نین ئه‌وانه‌ی کۆکن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م ڕێکه‌وتنه ستراتیژیه ، زه‌مینه‌یه‌کی بۆ ڕوونی و ئاشکرایی نه‌هێشتۆته‌وه چونکه وه‌ک ده‌گوترێت ئه‌م دوو لایه‌نه سه‌ره‌کیه‌ی هه‌رێمه‌که له یه‌کتر بێده‌نگ ده‌بن و ئه‌وه‌ی له ناوچه‌ی لایه‌کیاندا ڕووده‌دات ، لایه‌که‌ی تر بێده‌نگی لێده‌کات یان چاوی لێده‌پۆشێت.\nله به‌رامبه‌ریشدا تا ئه‌م ماوه‌یه‌ی ڕابردوو هه‌ردوو لایه‌نی یه‌کێتی و پارتی داکۆکیه‌کی زۆری لێده‌که‌ن و به هه‌نگاوێکی گرنگی سه‌قامگیریی دایده‌نێن له هه‌رێمه‌که‌دا و به پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بۆچونانه‌ی هه‌ن به ده‌رفه‌تێکی به‌ره‌وپێشچونی سیاسی باسیان ده‌کرد.\nئێستاش که باس له پێداچوونه‌وه به‌م ڕێکه‌وتنه‌دا ده‌کرێت، به‌ڵام ئاماژه به میکانیزمه‌کانی چۆنیه‌تی پێداچوونه‌وه‌که ناکرێت.\nدکتۆر کامه‌ران مه‌نتک، پسپۆڕی زانسته سیاسیه‌کان له زانکۆی سه‌ڵاحه‌دین به به‌رنامه‌ی پانۆرامای گوت پاش تێپه‌ڕ بوونی ماوه‌یه‌ک به‌سه‌ر ئه‌و ڕێکه‌تنه‌دا هاوسه‌نگی هێز له هه‌رێمی کوردستاندا گۆڕاوه و پێداچونه‌وه‌که‌ش هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بنچینه‌یه ده‌بێت.\nزۆر جاران له زاری کاربه‌ده‌ستانی هه‌ردوو لایه‌نی پارتی و یه‌کێتیه‌وه ئه‌وه‌مان به‌رگوێ ده‌که‌وت که لایه‌نی به‌رامبه‌ر سوودمه‌ندی یه‌که‌م بووه له‌و ڕێکه‌وتنه، دکتۆر کامه‌ران جه‌خت ده‌کاته‌وه له‌وه‌ی هه‌ردوو لایان ڕاست ده‌که‌ن له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ی سوودمه‌ندیشن و زیانیشیان لێکه‌وتووه.\nزۆرێک له ڕوناکبیران ده‌ڵێن ناکرێت بگوترێت لایه‌نی پۆزه‌تیفانه له‌و ڕێکه‌وتنه‌دا نییه، به‌ڵام ده‌شڵێن ڕێکه‌وتنی ستراتیژی نێوان پارتی و یه‌کێتی هۆکارێکه بۆ دواکه‌وتنی پرۆسه‌ی دیموکراسی له هه‌رێمی کوردستانی عێراقدا.\nدکتۆر که‌نعان حه‌مه غه‌ریب، پسپۆڕی زانسته سیاسیه‌کانه له زانکۆی سلێمانی کۆکه له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕایه‌دا.\nهاوکات ئه‌و پرسیاره‌ش هه‌یه بۆ ده‌بێت لایه‌نه سیاسیه‌کانی هه‌رێمی کوردستانی عێراق هه‌ر به ڕێکه‌وتن نه‌که‌ونه شه‌ڕه‌وه؟\nدکتۆر که‌نعان ده‌ڵێت ئه‌و هه‌ل و مه‌رجه سیاسیه‌ی له هه‌رێمدا له پاش ساڵی 2003 وه هاته ئاراوه پێویستی به جۆرێک له ڕێکخستنی کاروباره‌کان هه‌بوو.\nهاوکات دکتۆر مارف عومه‌ر گوڵ، پسپۆڕی زانسته سیاسیه‌کان ده‌ڵێت چونکه یه‌کێتی و پارتی خاوه‌نی ڕابردوویه‌کی لێوان لێون له ناکۆکی و به‌گژ یه‌کداچوونه‌وه‌ن و هه‌میشه‌ش به زیان شکاوه‌ته‌وه به‌سه‌ریاندا بۆیه هه‌ردوولایان هه‌ست به‌وه ده‌که‌ن پێویستیان به ڕێکه‌وتنێکی له‌و شێوه‌یه هه‌یه.\nدکتۆر مارف عومه‌ر گوڵ جه‌خت ده‌کاته‌وه له‌وه‌ی ئه‌گه‌ر گۆڕانکاری له‌م ڕێکه‌وتنه ستراتیژیه‌دا کرا ئه‌وا پێویسته له‌سه‌ر بنه‌مای کۆمه‌ڵێک پره‌نسیپ بێت و ناشبێت ئاشکرا کردنی به‌نده‌کانی وه‌ک جاری پێشوو له خه‌ڵک بشاردرێته‌وه.\nله‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که زۆرێک، بوونی ئه‌و جۆره ڕێکه‌وتنه ستراتیژیه به گرنگ ده‌زانن بۆ سه‌قامگیری له هه‌رێمه‌که‌دا، به‌ڵام لای نوسه‌ر و لێکۆڵه‌ره‌وه ڕێبین ئه‌حمه‌د هه‌ردی وه‌ک به به‌رنامه‌ی پانۆرامای گوت هه‌ر له بنه‌ڕه‌ته‌وه له‌وبڕوایه‌دا بووه پێویست به ڕێکه‌وتنێکی له‌و شێوه‌یه نه‌بووه و بۆیه‌شه وه‌ک ده‌ڵێت چ پێویست به پێداچوونه‌وه ده‌کات.\nبه‌ڵام ڕێبین هه‌ردی ده‌شڵێت مادامه‌کی ئه‌و پێداچونه‌وه‌یه ده‌کرێت ئه‌وا پێویست ده‌کات ره‌چاوی مافی لایه‌نه سیاسیه‌کانی تر له‌به‌رچاو بگیرێت.\nڕێکه‌وتنی ستراتیژی وه‌ک زۆرێک له چاودێر باسی ده‌که‌ن نه‌یتوانی ببێته مایه‌ی هێنانه ئارای متمانه‌ی ته‌واو له نێوان پارتی و یه‌کێتیدا، ئێستاش هه‌مان پرسیار دووباره ده‌بێته‌وه ئایا پێداچونه‌وه‌که چه‌ندێک متمانه به‌یه‌ککردن به هێند وه‌رده‌گرێت به‌تایبه‌تی له نێوه‌نده‌کانی خواره‌وه‌ی ئۆرگانه‌کانی هه‌ردوو لادا؟


پرسی شەرعیەت لە حکومڕانیدا؛ سەرۆکی حکومەت‌و جێگرەکەی بە نمونە\nلەوەتەی بابەتی شەرعیەت‌و بێتوانایی‌و شکستی کابینەی هەشتی حکومەتی هەرێم سەریهەڵداوە، ژمارەیەک میدیا‌و سیاسی‌و چاودێری سیاسی، مامەڵەکردنی هەرێمی‌و نێودەوڵەتی‌و سەردانەکان‌و ناوهێنانی سەرۆکی حکومەت‌و جێگرەکەی لەنامەی ئیدارەی ئەمەریکیدا، دەکەنە بیانو یان پاساو هێنانەوە بۆ مانەوەی ئەم دوبەڕێزە لە پۆستەکەنیاندا. تەنانەت ئەم پاساوانە بۆ شاردنەوەو پەردەپۆشکردنی شکستە بێشومارەکانی سەرۆک وەزیران‌و جێگرەکەی بەکاردەهێنن. بەڵام ئایا سەرچاوەکانی شەرعیەت کامانەن لە حکومڕانیدا؟ ئایا سیستمی سیاسی و فەرمانڕەواکانی، شەرعیەت لە ناوخۆ وەردەگرن یان لە دەرەوە؟\nشەرعیەت (رەوایەتی) پێگەی سەرەکی دامەزراندن‌و کارکردنی هەر سیستمێکی سیاسی و حکومڕانییە. شەرعیەت Legitimacy وشەیەکی لاتینیەو مەبەست لێی یاسایی بونی دەسەڵاتی بەڕێوەبردنە و ئاماژەیە بۆ شەرعیەتی یاسایی، سیاسی‌و رەوایەتی بە پێی ستاندەرە ناوخۆییەکان. شەرعیەت و دەسەڵات Authority دو چەمکی گرێدراون‌و ماکس ڤیبەر سێ جۆر لە دەسەڵات جیادەکاتەوە: تەقلیدی، کاریزمی‌و یاسایی (عەقڵانی و دامەزراوەیی). ئەمەی سێیەمیان پەیوەندی بەباتەکەی ئێمەوە هەیە، چونکە ئەگەر بمانەوێت قسە لەسەر حکومەتێکی دیموکرات‌و پێشکەوتو بکەین، ناکرێت باس لە شەرعیەت‌و دەسەڵاتی تەقلیدی‌و کاریزمی بکەین. ئەگەر ئەم دوانەمان قبوڵە بۆ حکومڕانی، ئەوا دەبێت هەرسێ دەسەڵاتی تەشریعی، جێبەجێکردن و دادوەری هەڵوەشێنینەوە یان ڕۆڵێکی لاوەکی‌و روکەشان هەبێت. هاوکات یاساکان بکەینە دەرەوە لە پرۆسەی حکومڕانی هەرێمەوە.\nکەواتە شەرعیەت‌و دەسەڵاتی یاسایی (حکومڕان) پێویستیان بە هەڵبژاردن‌و دەنگدان‌و پشتگیری هاوڵاتیان (حکومکراو) هەیە، لەلایەك و لەلاکەی دیکەوە، کارکردنی بەپێی یاسا کارپێکراوەکانی ناوخۆی وڵات. بەکورتی ئەوەی چارەنوس‌و شەرعی بون‌و نەبونی دەسەڵاتێك دیاری دەکات، فاکتەرە ناوخۆییەکانن نەک دەرەکیەکان.\nبەهەمو پێوەرەکان‌و داتاو زانیاریەکان‌و ژیانی رۆژانەی هاوڵاتیان، کابینەی هەشتی حکومەتی هەرێم شکستێکی گەورەی هێناوە لە زۆربەی بوارەکاندا. زەقترینیان کارنامەی ئابوری سەربەخۆی کابینەی هەشت بو کە هەرێمی توشی کارەساتی گەورەکردوە. سەرۆک وەزیران‌و جێگرەکەی متمانەی هاوڵاتیانی هەرێمیان نەماوە بۆ حکومڕانی‌و هاوکات هەستی لێپرسراویەتیان لەدەستداوە بەرامبەر بەم هەمو قەیرانانە.\nلە دەرەنجامدا، ئەگەر باوەڕمان بە دیموکراسی‌و سەروەری یاسا‌و دامەزراوەکان (دەسەڵاتی عەقڵانی‌و یاسایی) هەیە، کەواتە رازیبون‌و متمانەی هاوڵاتیانی هەرێم‌و سەرکەوتن لە پرۆسەی حکومڕانیدا، زامنی مانەوەی سەرۆک وەزیران‌و جێگرەکەیەتی لە پۆستەکانیاندا، نەوەک پشتگیری دەرەکی‌و بەشداری لە کۆنفرانس‌و کۆڕبەندی هەرێمی‌و نێودەوڵەتیدا، وەک چۆن هەندێ لە میدیای بەناو پرۆفیشناڵ و سیاسی بەناو بە ئەزمون بانگەشەی بۆ دەکەن!\nسەرجەم وتارەکانی د.محه‌مه‌د عه‌لی\nبارزانی‌و میسداقیەتی سیاسی...


غازی فەیسەڵ: داعش و هێزی پارتی لە قەرەچوغن و تەقە لەیەکتر ناکەن – کوردی – RojNews.News\n01/06/2022 - 7:57:36 am\nفەرماندەی خۆبەخشی یەنەکە ئاشکرای دەکات، ناسنامەی تورکی چەتەی داعش کەوتووەتە دەستیان، کە لە تورکیا بۆی دەرکراوە و دەڵێت: داعش لەگەڵ تورکیا ڕێککەوتنی هەیە، لەگەڵ یەکەی ٨٠-ش لە قەرەچوغن، چاویان لەیەکتر داخستووە و تەقە لەیەک ناکەن.\nغازی فەیسەڵ فەرماندەی خۆبەخشی یەنەکە، لەبارەی زیادبوونی هێرش و جموجوڵەکانی چەتەکانی داعش، هاوکات لەگەڵ هێرشە داگیرکارییەکانی دەوڵەتی تورک، وەڵامی چەند پرسیارێکی ڕۆژنیوز دەداتەوە و زانیاریی نەبیستراو و گرنگ ئاشکرا دەکات، هەروەها هەڵوێستی حزبەکەی لەدژی داگیرکارییەکانی دەوڵەتی تورک دەخاتەڕوو.\nچەتەکانی داعش چۆن سەریانهەڵدایەوە؟\n“بەهەماهەنگی لایەنێکی سیاسی”\nغازی فەیسەڵ: لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٦ حکومەتی عێراق کۆتاییهاتنی داعشی ڕاگەیاند، بەڵام بەداخەوە لە ڕووی فکرییەوە هەر مابوون، ئەوەبوو گەشەیان کردەوە و بەبەرنامەیەکی سیاسیی لەگەڵ لایەنێکی سیاسیی هەماهەنگییان کرد و هاتنە سەر شاخی قەرەچوغ و هاتنە ناو خاکی کوردستان، لەکاتێکدا چیای قەرەچوغ پێشمەرگەکانی یەکەی ٨٠ی سەربە پارتی لێیە، ناو بەناو هێرش و جموجوڵ دەکەن بۆسەر هێزەکانی ئێمە و جووتیاران و خەڵکی ناوچەکە.\nچڕبوونەوەی هێرشەکانی داعش پەیوەندیی بە چییەوە هەیە؟\n“گومانمان لە هاوکاتی هێرشەکانی داعش و تورکیا هەیە”\nغازی فەیسەڵ: دەستپێکردنەوەی هێرشەکانی داعش هاوکات بوو لەگەڵ هێرشەکانی دەوڵەتی تورکیا، هەروەها هێرشەکانیان بۆسەر خەڵکی مەدەنی چڕکردووەتەوە، ئێمە گومانمان لە هاوکاتیی هێرشەکانی داعش و سوپای تورکیا هەیە بۆسەر خەڵکی مەدەنی، داعش ڕێککەوتن و هەماهەنگییان لەگەڵ پێشمەرگەکانی یەکەی ٨٠ی سەربە پەدەکە هەیە و ئەمە لە گومان تێپەڕیوە، من بە وەزیری پێشمەرگەم وتووە یەک مانگ چیای قەرەچوغ بدەن بە ئێمە پاکی دەکەینەوە لە داعش.\n-پێتانوایە داعش ڕێککەوتنی لەگەڵ کێ هەیە؟\n“داعش ڕێککەوتنی هەیە و هاوکاریی دەکرێت”\nغازی فەیسەڵ: هێزەکانی داعش و پێشمەرگەکانی یەکەی ٨٠ی سەربە پارتی لە چیای قەرەچوغن و چاویان لەیەکتر داخستووە و تەقە لەیەک ناکەن، هەروەها داعشەکان زنجیرەیەک پەیوەندیی و ڕێککەوتنیان لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا و لایەنێکی سیاسیی هەیە، داعش لەلایەن ئەو هێزەی کە جیرانیانە هاوکاریی و پشتیوانی دەکرێن، ئەمانە نهێنین بەڵام بە جوڵەیان ئاشکرایە کە پێکەوەن، ئێمە نیگەرانین لەو جۆرە سیاسەتە.\n– ناسنامەی چەتەکانی داعش چییە؟\n“لە تورکیا ناسنامەیان بۆ دروستکراوە”\nغازی فەیسەڵ: چەکدارانی داعش لە عێراق و ناوچەکە، زۆربەیان کە لە کاتی شەڕدا ناسنامەیان دەکەوتە بەردەستمان، لە کۆنە بەعسییەکان و سونە توندڕەوەکان بوون، ناوە ناوە ناسنامەی تورکیش کەوتووەتە بەردەستمان کە لە تورکیا ناسنامەیان بۆ دروستکراوە، هەروەها لە تورکیاش خەڵکیان هەیە و لەوێوە بەرەو سوریا و خاکی هەرێمی کوردستان ئاڕاستەدەکرێن، ژمارەی شانە نوستووەکانیان لە چەکدارەکانیان زیاترە.\n-چ پەیامێکتان هەیە بۆ هێزەکانی پەدەکە؟\nغازی فەیسەڵ: لێرەوە بە برادەرانی پەدەکە دەڵێم، شەرمەزارییە بۆ هەموو گەلی کورد، کە چەکداری داعش لە چیای قەرەچوغەوە دێن پێشمەرگە شەهید دەکەن بە سەلامەتی دەگەڕێنەوە، با بزانن ئەوە شکستە بۆ هەموو کورد، ئەگەر چاوپۆشییان لێدەکەن و بابەتەکە سیاسی و ڕێککەوتنە، پێویستە ئەوە بزانن تا یەکگرتوو تەبا نەبین بارودۆخمان خراپتردەبێت.\n-هەڵوێستی یەنەکە لە بەرامبەر داگیرکارییەکانی دەوڵەتی تورک چییە؟\n“هەڵوێستی ئێمە دژی داگیرکارییە”\nغازی فەیسەڵ: هەڵوێستی ئێمە دژی داگیرکارییە، دەبێت پەدەکە بەخۆیاندا بچنەوە و پێشنیاریان بۆدەکەین هەڵوەستەیەک بکەن لەبارەی سیاسەتی خۆیان و ئەوەندە نەکەونە ژێر کاریگەریی تورکیا، ئێمە دژی هیچ نەتەوەیەک نین، بەڵام لە دژی ئەو سیاسەتە قێزەونەیەن کە دێت منداڵ و خەڵکی مەدەنی شەهید دەکەن، داعشەکان لە قەرەچوغن تەنیشت کامپی مەخمور ئێمە و کامپەکە بەیەکەوە بەرگریی لە خۆمان دەکەین، کە داعش نەیەت و شەهیدمان بکات، لە دووریی سەدان کیلۆمەترەوە فڕۆکەی تورکی دێت خەڵکی مەدەنی شەهید دەکەن ناڕۆن لە داعش بدەن.\nتێڕوانینتان لەبارەی گەریلا و پەکەکەوە چۆنە؟\nغازی فەیسەڵ: هەڤاڵانی پەکەکە بە هێزێکی شۆڕشگێڕ و نیشتمانی دەزانم، هەر کەسایەتی و ڕێکخراو و حزب و هێزێک لە خەکی خاک و نیشتماندابێت ئێمە بە شۆڕشگێڕیان دەزانین، گەریلا بە پارێزەری نیشتمان دەزانم و تائێستا نەمبینیوە کە بە جۆرێک هەماهەنگی لەگەڵ داگیرکەران بکەن.\nداوا لە كۆمەڵگای نێودەوڵەتیی دەكرێت لەسەر شەهیدكردنی منداڵان لەلایەن توركیاوە بێتەدەنگ