باشوری کوردستان لە بەردەم دووڕیاندا..\n١. پێشەکیێکی گشتی\nئەم وتارەی بەردەست نزیکەی دوو مانگ بەر لە ئیستا بە مەبەستێکی تر وە بە شێوازێکی سنووردار بڵاوبوویەوە. ئەم دەقەی بەردەست پەرەپێدانێکی ئەو نووسراوەیە بەبێ دەستکاریکردنی بیرو بۆچوونەکانی ناو نووسراوەکەی پێشوتر. جگە لەوەش سروشتی ئەم وتارەی بەردەست جگە لەوەی کە هەندێک خوێندنەوە لەمەر بارودۆخی باشوری کوردستان لەخۆ دەگرێ، بەڵام هەڵوێستی نووسەریش دەخاتە روو بەرامبەر ئەوەی کە رودەدات وە لەو جێگایانەی کە پێویستە هەڵوێستی رخنەگرانەی نووسەریش بە راشکاوانە دێتە دەنگ. کەواتە وتارەکە لە پرسیارێک یا چەند پرسیارێک زانستی و ئەکادیمی پێ هەڵناگرێ، بەڵکو هەوڵێکە بۆ وێناکردنی پانۆڕامایەکی گشتگیر لە کۆمەڵێک پرسی هەنووکەیی، کە پرسی زۆربەی زۆری خەڵکی باشوری کوردستانن.\nدوای تێپەڕبوونی ساڵێک بەسەر پەکخستنی پەرلەمانی کوردستان، بەدەر لە هەموو یاسا و رێسایەک ناردنە ماڵەوەی (تۆ بڵێ دەرکردنی) وەزیرەکانی بزووتنەوەی گۆڕان و شانبەشانی ئەمەش بەردەوامی مەسعود بارزانی لە پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم بە زۆرە ملێیی، هەرێمی کوردستان پێی ناوەتە قۆناغێکی زۆر مەرسیدارتر. لە لایەکی ترەوە، هەرچەند بۆچوونی جیاواز بۆ ئەم پێشوەچوونە کرابێ و هەبێ، ئەوا دواجار بۆچوونی دروست ئەوەیە کە: ١) کێشەکە زۆر لەوە گەورەتر و فراوانترە کە تەنها لە کێشەی سەرۆکایەتی هەرێمدا سنووردار بکرێ، لە راستیدا ئەم سنووردارکردنە هەڵەیەکی سیاسی گەورەشە وە لە بەردەوامیشیدا زیان بە تەواوی ئەزموونی باشوری کوردستان دەگەیێنێ؛ ٢) پێشوەچوونەکە زیاتر بەردەوامی حاڵەتێکی کۆن و پێشوترە تا حاڵەتێکی نوێ. ئەمە حاڵەتێکە لە ناهاوسەنگی هێز کە زهنیەتیێکی سیاسی سەرچەوەکەیەتی بەڵام لە رووی کردەییەوە لە رێگای رووداوەکانی (٣١ ئاب)ەوە بەرهەم هاتووە، نەک لە پڕۆسەیەکی دیمۆکراتیدا کە هەڵبژاردنی راستەقینە تیایدا یەکلاکەرەوە بووبێت.\nئەوە راستە کە کۆبوونەوەکەی پەرلەمانی کوردستان لە ٢٣ی حوزەیرانی پار (٢٠١٥) و دواتریش کۆبوونەوەکەی ١٩ی ئاب گرنگ بوون بۆ تەقاندنەوەی بارودۆخەکە، بەڵام تەواوی پێشوەچوونەکە زیاتر بەردەوامی حاڵەتێکی ناسروشتی بوو کە ساڵانێکە لە کەڵەبوونێکی ئاڵۆزی کۆمەڵێک توخمدا، کە گرنگترینیان تاکڕەوی و باڵا دەستی پارتی بووە، ئەو تاکڕەویەی کە کەم یا زۆر بووە بە ئەمری واقع. ئەوەی کەمتریش باس دەکرێ ئەو راستیەیە کە یەکێتی نیشتمانی (بە ناوی رێگری لە شەڕی براکوژی و... هتد) یارمەتیدەرێکی سەرەکی بووە لە سەرکەوتنی پارتی لە فەراهەمکردنی تاکڕەوی و بنەمایەک لە دەسەڵات کە تیایدا ئەو حزبە، واتە پارتی، باڵادەستیێکی رەهای هەیە.\nناکرێ ئێمە تەنها بە رێگای ژمارە و فاکت تێگەیشتن بۆ ئەو باڵادەستیەی پارتی بکەین، بەڵکو گرنگە نزیکبوونەوەمان هەبێ بۆ لایەنی کەلتوری-نەفسی-سیاسی حاڵەتەکە، مەبەستیش ئەوەیە کە نەک هەر پارتی خۆی بە وەهمی زۆرینە مومارەسەی باڵادەستی خۆی دەکات، بەڵکو ئەم وەهمە بۆتە جێگیر وەک حاڵەتێک لە لایەن ئەوانی تریشەوە قەبوڵکراوە. هەڵبەتە گوناهی گەورەی جیگیرکردن و قەبوڵکردن و بەقەبوڵدانی ئەم وەهمەی پارتی، لە دەرەوەی پارتیدا، هی یەکێتی نیشتمانی کوردستانە. ئەم قەبووڵکردنەش نەک وەک یەکێتی خۆی بەردەوامبانگەشەی بۆ کردووە، کە گوایە بۆ رێگری بوبێ لە شەڕی براکوژی، بەڵکو زیاتر بۆ پاراستنی بەرژەوەندی توێژێکی دەسەڵاتدارانی یەکێتی بووە، توێژێک کە قۆڵێکی لە ناو سیاسەتدایە وە قۆڵەکەی تریشی لە ناو قوڵایی ئابووری رەش و کۆمپانیای وەهمی و چاڵاکییە ئابوورییە مافیائاساکاندایە.\nدوای پێکهێنانی "حکومەتی بنکەفراوان"، بزاڤی گۆڕان بۆ یەکەم جار هەوڵەکانی چڕ کردەوە بۆ ئەوەی ئەم حاڵەتە بگۆڕێ، بە بڕیاری ئەوەی کە جاری دەبێ ئەم وەهمە لە دەرەوەڕا ئاشکرا و واڵا بکرێ، "تەڵسمەکەی" بکرێتەوە. لەم ئاراستەیەشدا پێویست بوو لە رووی سیاسی و یاسایی و کاری پەرلەمانیشەوە بە ئاراستەی تێکشکانی ئەم وەهمە کار بکرێ. سەرکەوتنی هەوڵەکان، تا رادەیەک، بۆ هەموارکردنەوەی یاسای سەرۆکایەتی لە خوێندنەوەی یەکەمدا (٢٣ی حوزەیران ٢٠١٥)، لە دیدی پارتییەوە پەرەسەندنێکی مەترسیدار و قەبووڵنەکراو بوو. چونکە لە دیدی پارتییەوە نەک هەر وەهم و باڵادەستی ئەو حزبە لەو رۆژەدا بە ئامانجگیرا، بەڵکو ئەو وەهمە لە ناخیدا هەژێنرا. تا رادەیەکی زۆر سروشتی بوو، هەرنەبێ لە دیدی ئەم حزبەوە، کە لە تەواوی ئەم پێشوەچوونە سەرۆکی پەرلەمان و بزاڤی گۆڕان بەرپرس ببینرێن. ئەگەر نا دەکرێ هەر لێرەدا بپرسین، ئەی ئەگەر وانییە بۆ تەنها سەرۆکی پەرلەمان و وەزیرەکانی گۆڕان رێگریان لێدەکرێ یا دەنێردرێنە ماڵەوە، ئەگەر چی پڕۆژەی یاسای سەرۆکایەتی هی چوار/پێنج فراکسیۆن بوو نەک تەنها هی فراکسیۆنی گۆڕان؟\nدوای زیاتر لە ساڵێک لە کودەتاکەی ١٢ی ئۆکتۆبەر، بزووتنەوەی گۆڕان زیاتر لە هۆکارێکی هەیە کە هەوڵی پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بە تەواوی سیاسەتەکانییەوەبکات. ئەگەر چی ئەم پێداچوونەوەیە چەند رەگەزێک دەگرێتە خۆی بەڵام گرنگە ئەم رەگەزانە بە شێوەیەکی یەکبوو و بەیەکەوە گرێدراو شەن و کەو بکرێن و دەرنجامیان لێ هەڵێنجرێ:\n١) کاراکردنەوەی پەرمان، چۆن وە ئەگەر فەرەزەن ئەو کاراکردنەوەیە بە ئەنجامیش گەیشت، ئایا گەڕانەوە بۆ چ واقع و چ هاوسەنگیێکی هێز (یا راستتر بڵێین) چ ناهاوسەنگیێکی هێز؟\n٢) کشانەوە لە حکومەت یا مانەوە؟\n٣) رێکەوتنەکەی گۆڕان و یەکێتی؛\n٤) بەدیل و بژاردەی دیکە چین لە پێش بزاڤی گۆڕان، ئەگەر گریمان بڕیاری کشانەوەی لە حکومەت دا؟\n٥) حاڵەتێکی نوێی هاوسەنگی هێز هاتۆتە ئاراوە، ئەمەش نەک بە کاریگەری رێکەوتنی گۆڕان و یەکێتی بەڵکو بە هۆی کۆمەڵێک تەوازوناتی عێراقی و ئیقلیمی کە تیادا خەریکە لاوازییەکانی پارتی بە جددی دەردەکەون وە گرنگترینیان ئەمانەن:\nأ- پارتی خەریکە ئەنقەرە لەدەست دەدات، یا هەر نەبێ لەگەڵ قوڵبوونەوەی قەیرانی ئابووری بە روونی دەرکەوت کە پارتی لە رێگای پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەنقەرە ناتوانێ قەڵەمڕەوی و هەژمۆنیەکەی تا سەر بپارێزێ؛\nب- پارتی ناتوانێ بەغدا وەک جاران بە ئاسانی بە دەست بهێنێتەوە. بە مانایەکی دیکە پارتی ناتوانێ پەیوەندی باشی لەگەڵ ئەنقەرە هەبێ بە پێی ئەوەی نەوتەکەی لەگەڵدا بەش بکات، یا بە تاڵان پێی بفرۆشی، وە لە لایەکێ ترەوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەغداشدا باش بن. کاتی یەکلابوونەوە خەریکە زۆر نزیکدەبێتە، یا دەتوانین بڵێین کە یەکلابوونەوە لەم پەیوەندییە دوو سەرەی پڕ لە دژایەتییە (پارتی لە نێوان/لەگەڵ بەغداد و ئەنقەرە) لە پڕۆسەی پێشوەچوونێکی ئالۆزدایە و زووتر دەستی پێکردووە؛\nج- سەربەخۆیی ئابووری، چ جای سەربەخۆیی سیاسی، نەک هەر بەدەست نەهات بەڵکو ئەم بژاردەیە خەریکە، هەر نەبێ بۆ ماوەیەکی باش، دوور کەوتۆتەوە و بگرە بۆتە بارگرانیش لەسەر سیاسەتەکانی پارتی. گرنگە هەر لێرەشدا ئەوە بڵێین کە خەڵکی هەرێمی کوردستان دەمێکە ئەم باجە دەدەن، بە تایبەتی لە شێوازی ئەو قەیرانە داراییەی کە هەرێمی تەنیوەتەوە. هەر نەبی لە پەیوەندی ئەو حزبە لەگەڵ بەغدا هەوڵی "سەربەخۆیی ئابووری" ، بەڵام بە تایبەتی پەیوەندیێکی گوماناوی لەگەڵ ئەنقەرە، بژاردەی پەیوەنییەکی پتەوەی لەگەڵ بەغدا تا رادەیەک لە دەست پارتی دەرکردووە، بە هەر حاڵ تا ئەو کاتەی پارتی دەستبەرداری ئەنقەرە نەبووبێت. جگە لەوەش ئەو ئاکامانەی کە لە شەڕی موسڵ دەکەونەوە دەکرێ، بە ئەگەری زۆر، بە شێوەیەکی دراماتیکی بژاردەکانی پارتی کەمبکەنەوە. نەک هەر ئەوە بەڵکو، ئەگەر عێراق پارێزگای موسڵی بە ئاسانتر بۆ رزگارکرا، دوور نییە هەڕەشەی شیعە و حەشدی شەعبی بە شێوەیەکی جددی بەرۆکی پارتی و ناوچەی قەلەمڕەوی پارتی بگرێ. هەتتا ئەگەر ئەم بەروڕوبوونەوەیەش روونەدات ئەوا بە ئەگەری زۆر بەها و سەنگی پارتی لە چاوی بەغدادا، بە رادەیەکی زۆر، کەم دەبێتەوە. لەگەڵ ئەوەشی ئەم حزبە هەر لە ئێستاوە لە هەوڵی ئەوە دایە لە رێگای بە ئاساییکردنەوەی بارو دۆخەکە، لەو سیناریۆیە بە تەنیا نەبێ و هەمووان (واتە هەموو هێزە سیاسییەکان) سواری ئەو سەفینەیە ببن کە خۆی کاپتێنکەیەتی و بەمەش لە ئەگەرەکانی دوای موسڵ بە تەنیا نەمێنێتەوە؛\nد- بە پەیوەندی لەگەڵ ئەو کێشەیەی کە بەرۆکی تورکیا (هاوپەیمانەکەی پارتی) لە عێراق و سوریا گرتووە، وە ئەو بارگرژییەی ئەو وڵاتە لە "ماڵی خۆیدا" تێیکەوتووە، دوور نییە لە داهاتوودا مەسەلەی تێوەگلانی تورکیا لە عێراق زیاتر و زیاتر لەسەر پارتی و مەسعود بارزانی ساغببێتەوە (بە هەردوو رووە عێراقی و تورکییەکەی) وە ئەو حزبە زیاتر گۆشەگیر بکات. نابێ ئەو ئەگەرەش بە دوور بگیرێ کە تورکیا و پارتی بە یەکەوە دوای شەڕی موسڵ تێکەڵاوی هەندێ مامەڵەی گوماناوی ببن کە ئامانج تیایاندا پێکانی هەندێک ئامانج بێت کە تورکیا هەیەتی؛\nت- زێدەبوونی رۆڵ و کاریگەری پەکەکە و هێزە هاوسۆزەکانی، بە تایبەتی لە ناوچەی شەنگال، واتە لە ناو دڵی زۆنی پارتیدا، دەبێتە فاکتەرێکی گرنگ لە کەمکردنەوەی هەژموونی ئەو حزبە؛\nس- لاوازی پێگەی پارتی لە رۆژئاڤای کوردستان بۆتە یەکێک لە هۆکارەکانی نیگەرانی لای پارتی لە لاوازبوونی هەژموونیەکەی لە ئاستی کوردستانی گەورە، کە هەڵبەتە ئەمەش کاریگەری لەسەر پێگەی ئەو حزبە لە باشوریش دادەنێ.\nئەم توخمانە پێویستە بە یەکەوە، وە بەیەکەوەگرێدانێکی ئۆرگانیکی، ببینرێن، راڤە بکرێن وە هەڵوێستەیان لەمەڕدا بکرێ. بە مانایێکی تر کارکردن لەگەڵ توخمە عێراقی و ئیقلیمییەکانی هاوسەنگی هێز دەتوانێ زیاتر پارتی والێبکات کە لاوازییەکانی دەربەکوون و لە ئاکامدا بێتە ئەو ئاستە لە لاوازی کە وایلێبکات سازش لەسەر هەندێ شت لە ناوخۆی هەرێمدا بکات.\n٦) بەر لە ماوەیەکی کەم (لە٢٠/١١/٢٠١٦) مەسعود بارزانی لە راگەیاندراوێکدا هەندێک شتی وروژاند کە لە راستیدا هیچیان نوێ نەبوون، بەڵام کاردانەوەکان بە شێوازێک بوون کە ئیتر وەک ئەوەی ئەم راگەندنە ئەو دەروازەیە بووبێت بۆ چارەسەری کێشەکان کە خەڵکی باشوری کوردستان زیاتر لە ساڵێکە چاوەڕوانیەتی.\n٢. چەند خاڵێکی لێوەدەرچوون\n١) لەوە دەچێ ئیتر کاتی بڕیار و هەڵوێستەی چارەنووسساز هاتبێ لەمەڕ مانەوە یا نەمانەوەی بزاڤی گۆڕان لە حکومەتدا؛ لە راستیدا نەک هەر ئەم هێزە بەڵکو کۆمەڵ و یەکگرتووش، گەر چی واقیعبینی سیاسی دوای ١٩ی ئابی ٢٠١٥ ئەوەمان پێ دەڵێت کە ئیتر لە کوردستان یەکگرتوو ناتوانێ چیتر لەو مەسەلانی کە یەکلاکەرەوەن وە ئەو حزبە دەخەنە خەندەقی بەرامبەر پارتی ئەو حزبە، واتە یەکگرتوو یەک هەڵوێست نابێت: یەکگرتوو چیتر یەکگرتوو (یەک دەست) نییە! مانەوەی گۆڕان لە حکومەتدا، بەو هەموو قەیرانەوە کە هەرێم تێیان کەوتووە، دوور نیە ببێتە هۆی لەکەداربوونی گۆڕان و "نەنگیێکی سیاسی" بکەوێتە سەر ئەم بزاڤە کە دواجار باجە سیاسیەکەشی قورس بێت بۆ بزاڤەکە. دەکرێ بە رادەیەک ئەم نەنگییە سیاسییە گران بکەوێ کە نەک هەر ئیتر بۆ ئەو بزڤە ئاسان نەبێ لە دوارۆژدا جوانیی تر بەدەست بهێنێ بەڵکو ببێتە هۆی ئەوەی کە جوانییەکانی دوێنێشی لەدەست بدات. بەڵام لەبەر ئەوەی ئەم بڕیارە، واتە بڕیاری کشانەوە لە حکومەت، زۆر گرنگە و دەرهاوێشتەی جیا جیای بۆ خەڵکی کوردستان و بۆ خودی گۆڕان دەبێ، پێویستە فۆڕمی ئەم کشانەوەیە و لێکەوتەکانی بە وردی گفتوگۆیان لەبارەوە بکرێ: بە کەمترین زیان بۆ خەڵکی و بزووتنەوەی گۆڕان و ئەو هێزانەی لەگەڵیدا دەکشێنەوە تەواو ببێ و پارتیش هەرنەبێ باجێکی ئەو کشانەوەیە بدات؛\n٢) دوای نزیکەی حەوت مانگ لە مۆرکردنی رێکەوتنی یەکێتی و گۆڕان ئیتر کاتی ئەوە هاتووە هەڵسەنگاندنێکی ئەوپەڕی شەفاف و راشکاو بۆ رێکەوتنەکەی گۆڕان و یەکێتی بکرێ. دەرفەتێکیش هەیە بۆ ئەوەی ئەو بژاردەی کشانەوەیە یا نەکشانەوەیە بکرێتە ئامراز و پێوەر بۆ تاقیکردنەوەی ئەو رێککەوتنە؛\n٣) خەریکە بۆ یەکەم جار دەرفەتێکی گرنگ و کاریگەر لە بەغدا دروست دەبێ بۆ "سیاسەتکردن" بە ئاراستەی راستکردنەوەی ئەو ناهاوسەنگیەی هێز کە لە کوردستان هەیە. بۆ یەکەم جار خەریکە هەست و نەستی بە ناو "یەکڕیزی نەتەوەیی لە بەغدا" جێگا چۆڵ دەکات بۆ سیاسەتکردن لەسەر بنەمای ئەوەی کە، هەر وەک لە ساڵی ٢٠١٠دا گوتوومە "نابێ بزوتنەوەی گۆڕان لە کوردستان نانبڕاو بکرێ بەڵام لە بەغدا داوای برایەتی لێبکرێ". لە شێوازێکی فراوانتر و بەربڵاوتردا، ناکرێ هێزەکانی تر لە لایەن پارتییەوە هەرچیێکیان لە کوردستاندا بەرامبەر بکرێ، تەنگیان پێ هەڵچنرێ و قەبوڵی هەژمونیێکی ناشەرعی پارتی لە کوردستان بکەن، بتۆقێنرێن و بترسێنرێن بەڵام لە بەغداش ئەسیر و دەستەپاچەی گوتاری خدۆکەدانێکی ناڕاستگۆیانەی هەست و نەستی "نەتەوەیی و نیشتمانی" بن. بە مانایەکی دیکە خەریکە بزاڤی گۆڕان و هەنێک هێزی تر بەشێک لەو پێگەیەی کە لە کوردستان لەدەستیان داوە لە بەغدا بەدەستی دەهێنێتەوە. نەک هەر ئەوە بەڵکو بە باشی وەبەرهێنانی سیاسیانەش لەو پێگەیەدا دەکەن، کە بە رادەی یەکەم مەبەست تیایدا دەستکەوتی حزبی نییە بەڵکو گەڕانەوەی قوت و مافی خەڵکی کوردستانە، بە تایبەتی توێژی موچەخۆران. رێک ئەمەیە هاوسەنگی هێزی گۆڕیوە و تا رادەیەک پارتی تەنگەتاو کردووە وە رێک ئەمەیە، هەڵبەتە بە خوێندنەوەی خۆم، یەکێکە لە هۆکارە هەرە گرنگەکان کە وای لە پارتی کردووە بیر لە هەنگاوێک بۆ "ئاساییکردنەوەی" بارودۆخەکە لە هەرێم بکاتەوە، هەڵبەتە ئاساییکردنەوەیەک کە بە رادەی یەکەم بە دڵی پارتی خۆی بێت، واتە باڵادەستی بۆ پارتی لە بەغدا بگەڕێنێتەوە، بەڵام لە هەمان کاتیشدا ئەم ئاساییکردنەوەیە بەشی ئەوە نەکات کە کێشەکانی کوردستانی پێ چارەسەر بکرێ و تێری ئەوەش نەکات کە بەشداریێکی راستەقینە بۆ هێزەکانی دەرەوەی پارتی دەستەبەر بکات!\n٤) لە ماوەی دواییدا وا هەست دەکرێ کە، هاوتەریب لەگەڵ قەیرانی ئابووری لە هەرێمی کوردستان، سیاسەتە ناسەرکەوتووەکەی بە ناو (سەربەخۆیی ئابووری)ی، خەریکە ئەو "هاوپەیمانییە تاریکەی" ئاکەپە-پارتی یا مەسعود بارزانی-ئەردۆغان بە تەواوەتی شکست دەهێنێ. بە هەر حاڵ ئەم هاوپەیمانییە لە زۆر رووەوە کەلێنی تێکەوتووە و بۆ یەکەم جار کەوتۆتە ژێر هەڕەشەیەکی جددی هەڵوەشانەوە. ئەم هاوپەیمانییە هی کورد-تورکیا نەبووە و پێویستیش ناکات، لە کاتێکدا ئەگەر هەڕەشەی هەڵوەشانەوەی کەوتە سەر، هێزەکانی دیکە خۆیان بکەن بە خاوەنی یا هەوڵی ئەوە بدەن کە هەڵنەوەشێتەوە. بە واتایەکی دیکە پێویست ناکات، بە بەهانەی ئەوەی ئەو هەڵوەشانەوەیە مەترسییە بۆ سەر هەموو هەرێمی کوردستان و سەربەخۆیی ئابووری، خۆیان بخەنە خەندەقی بەرگریکردن لێی. موفارەقە (پەرادۆکس) لەوەدایە کە ئەم هەڵوەشانەوەیە دەبێتە هەنگاوێکی گرنگ بۆ سەرلەنوێ هەوڵی دڵسۆزانە بۆ شەفافکردنی فایلی نەوت و سەربەخۆیی ئابووری راستەقینە!\n٣. کڕۆکی باس\nلەم بەشەی نووسراوی بەردەستدا هەوڵ دەدەم ئەو خاڵانەی کە لە سەرەوە لە پێشەکی گشتیدا هاتوون (واتە خاڵەکانی ١، ٢، ٣، ٤، ٥، ٦ لە پێشەکی ئەم نووسراوەدا) لە بەشی داهاتووی وتاری بەردەستاد شەنوکەویان بکەم بۆ ئەوەی دواتر هەندێ دەرئەنجامیان لێ هەڵێنجم.\n٣-١ کاراکردنەوەی پەرلەمان\nدوای تێپەڕبوونی زیاتر لە ساڵێک بەسەر پەکخستنی پەرلەمان، لەوە ناچێ دەرەچەیەکی بە کردار سەرکەوتوو هەبێت بۆ ئەم کاراکردنەوەیە. جگە لەوەش گەر لە باشترین حاڵەتیشدا گریمان پەرلەمان کاراش کرایەوە، ئایا لە چوارچێوە و لە ژێر سێبەری چ نەخشەیەکی نوێی هاوسەنگی هێزدا ئەم کاراکردنەوەیە روو دەدات. بە مانایەکی دیکە گەر هەولێر هەر "داگیرکراو" بێت و پارتی هەر باڵا دەست بێت و چوار هێزەکەش بە بەراورد لەگەڵ ماوەی پێش کودەتاکە لاوازتر و پەرتەوازەتر بووبن، نەک پێچەوانەکەی، ئەوا بە ئەگەرێکی زۆر ئەم کاراکردنەوەیە دواجار بزووتنەوەی گۆڕان و هێزە هاوشانەکانی لەکەدار دەکات، نەک پێچەوانەکەی (ئەو کاتەی پەرلەمان پەکخرا دوو مانگ مووچە دوا ئەکەوت، ئێستا چارەکە مووچەش نادرێ!).\nباوەڕی ئەوەی کە ئەو هێزانەی تا ١٩ی ئاب هاوشانبوون و پڕۆژەی هاوبەشیان هەبوو ئیتر ئەمڕۆ پەرتەوازە و لاوازن پێ لەوە هەڵدەگرێ کە ئیتر دابەشبوونی یەکگرتوو، هەرنەبێ لە پەرلەمانی کوردستان، بۆ دوو گروپی پەرلەمانتار، بە تایبەتی لە مەقتەعە هەستیارەکاندا، کەم یا زۆر بووە بە ئەمری واقع. یەکێتی نیشتمانی بە قەیرانێکی قوڵ و فراواندا تێدەپەڕێ، ئەوەش نەک لەبەر ئەوەیە کە یەکێتی لە غیابی (مام جەلال)دا ئەوەی بەسەر دێت بەڵکو ئەوە رێک ئیرسی (مام جەلال)ە و سێبەری قورسی ئەوە. . . بە هەر حاڵ من پێشبینی ئەوە ناکەم جارێکی دیکە فراکسیۆنی یەکێتی بەو شێوەیە (١٠٠٪)ە دەنگ بە هیچ هەنگا و بڕیار و یاسایەکی چارەنووسساز بدەن، بە هەر حاڵ بە تایبەتی ئەو جۆرە بڕیار و یاسایانەی کە بە دڵی پارتی نین! ئەو فراکسیۆنەی کە تا ئێستا دەکرێ پشتی پێ ببەسترێ، هەر وەک پێشووتر، بە هەر حاڵ تا رادەیەکی زۆر، تەنها فراکسیۆنی کۆمەڵی ئیسلامییە.\nلە ماوەی پێشوودا، دەنگوباسەکان و هەروەها وتاری سەرۆکی پەرلەمانیش، ئەوەیان دەرخەست کە هەوڵێک هەیە لە لایەن پەرلەمانتاران و ژمارەیەک فراکسیۆن بۆ:\nأ) کاراکردنەوەی پەرلەمان لە رێگای ئەوەی کە لەگەڵ سەرۆکی پەرلەمان بچنەوە هەولێر و هەر لەوێ کۆبوونەوەی پەرلەمان بکەن؛\nب) ئەگەر ئەو چوونەوەیەش بۆ هەولێر و پەرلەمان نەکرا، ئەوا کۆبوونەوەی پەرلەمان لە کەرکوک، هەڵەبجە، راپەڕین یا هەرجێگایەکی تر لە دەرەوەی ناوچەی نفوزی پارتی بکرێ.\nمن زووتر لایەنگری ئەم بیرۆکەیە (واتە بیرۆکەی کاراکردنەوەی پەرلەمان لە رێگای هەوڵێکی ئەندامان و فراکسیۆنەکان) بووم، لەگەڵ ئەوەشدا گومانم بەهێز بوو لەوەی ئایا لە رووی کردەییەوە ئەسلەن ئەم جۆرە کاراکردنەوەیە مومکینە وە بە ئاکام دەگات... ئێستا پێم وایە رۆژ دوای رۆژ ئیتر ئەگەری سەرنەکەوتن و شکستهێنانی هەوڵێکی لەم جۆرە بەهێزتر بووە وە لەبەر ئەوەش لە هەنووکەدا لەوە دەچێ ئەم هەوڵە هەر زوو شکستی بۆ نووسرابێنەک سەرکەوتن. گریمان هەوڵەکە تا ئەو جێگایەش سەرکەوتوو بوو کە ژمارەیەکی پێویستی پەرلەمانتار لەگەڵ سەرۆکی پەرلەمان بکەونە رێ بۆ هەولێر، بەڵام دوور نییە پارتی رێگا بۆ هەموو پەرلەمانتاران بە شێخ فەخرەدینیشەوە بکاتەوە، بۆ ئەوەی بچن بۆ هەولێر، بەڵام تەنها رێگا لە سەرۆکی پەرلەمان بگرێ. لە راستیدا سیناریۆی تر زۆرن کە دواجار پارتی لە رێگایانەوە هەوڵ بدات تەنها سەرۆکی پەرلەمان وەک کێشە پیشان بدات و بە ئامانج بیگرێ و بەمەش مەبەستەکەی بپێکێ و هەوڵی کاراکردنەوەش بە تەواوەتی بە مەبەستی خۆی نەگات. تا ئەو جێگایەشی مەسەلەکە پەیوەندی بە پلانی (ب)ەوە هەیە، واتە گەر فراکسیۆنەکان و سەرۆکی پەرلەمان سەرکوتوو نەبوون کە بچنەوە هەولێر و بچنە باڵەخانەی پەرلەمانەوە، ئەوا کۆبوونەوەکە لە دەرەوەی هەولێر بکرێ، بەندە گومانم هەیە لە حیکمەت و سەرکەوتوویی ئەم بژاردەیە. لە راستیدا هەر زوو دوای کودەتاکەی ١٢ی ئۆکتۆبەر، کاتێک باس لەم بژاردەیە کرا، من پێم وابوو ئەم بژاردەیە کۆرپەلەیەکی بە مردوو لە دایکبووە و هیچی دیکە. لێدانی مۆری دوو ئیدارەیی لە هەوڵێکی ئەوها، وە قەبووڵکردنی ئەم بۆچوونە لە لایەن رای گشتییەوە، ئەگەرێکی بەهێز بوو، لە ئێستاشدا هەر بەهێزە. راستە کاتێک کە لە دەرەوەی هەولێر کۆبوونەوەی پەرلەمان دەکەیت دەتەوێ بە ناوخۆی کوردستان و بە جیهانی بڵێی فەرموو چوونکە هەولێر داگیرکراوە ئەوا ئێمە لەبێ چارەیی کۆبوونەوە لە دەرەوەی ئەو شارە دەکەین. بەڵام ئەگەر بوونی لۆژیکێکی راستیش لەم ئاماژەیەدا هەبێت، ئەوا لە لایەکی دیکەوە ئەم کۆبوونەوەیە ئەو داگیرکاری و باڵادەستەییەی پارتی لە هەولێر بەرجەستە دەکات، لە بڕی ئەوەی لاوازی بکات یا کەلێنی تێبخات. لە سیاسەتدا زۆر شت هەیە وەک بەهانە لە گوتاری سیاسی و ئایدیۆلۆژی و پرۆپاگاندەییدا کاریگەرە بەڵام لە سیاسەتی عەمەلیدا ئەو کاریگەرییەی نییە، ئەو توانایەی نییە کاریگەری لەسەر هاوسەنگیی هێز دابنێت، ئەمەش روحی کێشەکەیە. (هەر ماوەیەکی کورتیش دوای پەکخستنەکەی پەرلەمان لە ١٢ی ئۆکتۆبەری پار، بەندە رام وابوو کە باشترە هەوڵ نەدرێ کۆبوونەوە لە دەرەوەی هەولێر بە رەغمی پارتی بکرێ، کەچی ئەو کاتە هێشتان دۆخی سیاسی چوار هێزەکە لەمڕۆ باشتر و لەبارتر بوو، بە تایبەتی دۆخی یەکێتی). کەواتە ئەمڕۆ دوای زیاتر لە ساڵێک لە پەکخستنی پەرلەمان ئەگەری سەرکەوتنی ئەم بژاردەیە زۆر لاوازتر بووە تا پێچەوانەکەی.\n٣-٢ کشانەوە لە حکومەت\nلە سەروبەندی گفتوگۆ لەسەر بابەتی بەشداری بزاڤی گۆڕان لە حکومەت یا نا، باسوخواسێکی زۆر، شاقوڵی و ئاسۆیی، لە ناو بزاڤەکەدا کرا: ١)بژاردەکان زۆر نەبوون لەبەردەم بزاڤی گۆڕاندا؛ ٢) بژاردەکان باش بەرامبەر خەراب نەبوون، بەڵکو خەراب بەرامبەر خەرابتر بوون. خۆشم ئەو کاتە وتارێکی دوور و درێژم لەم بارەیەوە نووسی ئەو کاتەش، کەم یا زۆر، بۆچوونم وابوو کە بژاردەکان لە نێوان خراب و خرابتر بوون و هیچی دیکە. بە تایبەتیش هەر ئەو کاتە لەو باوەڕەدا بووم، کە کوردستان بەرەو رووی رۆژانێکی سەختتر پێدەنێ وە لە داهاتوودا قەیرانی دارایی و شەڕی تێرۆر دەبن بە دوو بارگرانایی مەترسیدار بۆ ئەو حکومەتەی کە دروستدەکرێ (تۆ بڵێ دواتر کابینەی هەشتەم).\nلە راستیدا لە ئەمڕۆدا هۆیەکی جددی و هەرە گرنگ بۆ بڕیاردان لەسەر کشانەوە لە حکومەت نەک هەر رادەیەکی مەعقولی بێهیوابوونە لە کارابوونەوەی پەرلەمان، بەڵکو پرسیارێکی گرنگ هەیە، پرسیارەکەش ئەمەیە: ئایا گەڕانەوە بۆ چ هەولێرێک، بۆ چ پەرلەمانێک، بۆ چ وەزارەتێک وە لە هەمووی گرنگتر بۆ چ جۆرێک لە هاوسەنگیی هێز، باشتر یا خەرابتر؟ وە ئەگەر خەرابتر ئایا ئەسلەن گەڕانەوە بۆ، یا بە راستی حیکمەتی ئەم گەڕانەوەیە لە پای چی؟ دیوێکی دیکەی ئەم پرسیارانە ئەوەیە کە هەر زوو چەند رۆژێک دوای کودەتاکەی ١٢ی ئۆکتۆبەر، باوەڕم وابوو کە دروست نییە باس لە گەڕانەوە بۆ باری ئاسایی بکرێ وەک ئەوەی بەر لە کودەتاکە باری هەولێر و کوردستان ئاسایی بووبێ. بە مانایەکی دیکە باری هەولێر ئەگەر بەر لە روودانی کودەتاکە ئاسایی بووایە ئەوا ئاسان نەدەبوو کودەتا روو بدات. کەواتە هەرێمی کوردستان بەر لە کودەتاش لە قوڵایی ناهاوسەنگیێکی هێز دابوو کە ناسروشتی بوو و لە دەرەوەی چورچێوە پەرلەمانی و یاساییەکان جێگیر بووبو. واتە تا ئەو ناهاوسەنگییە چارەسەر نەکرابێت ئەوا کوردستان هەر ئەو ژینگەیە دەمێنێتەوە کە پارتی هەر کاتێ حەز بکات کودەتا دەکات و بۆشی دەچێتە سەر!\nئەوەی گرنگە لەم بارەیەوە تەوقیتی کشانەوەکەیە لە حکومەت، شێوەی پەیوەندیدارکردنی لایەنەکانی دیکە (کۆمەڵ و یەکگرتوو و یەکێتی) وە بە تایبەتی شێوەی پەیوەندیدارکردنی یەکێتی نیشتمانی و هەروەها پێشوەخت ئاگادارکردنی وڵاتانی رۆژئاوا لەو هەنگاوە. پێویستە ئەمانە هەمووی لە حسێبدا بن وە پەیوەندیدار بکرێن وە ئەم هەنگاوە کاریگەریان لەسەر دابنێ. پرسیار ئەوەیە ئایا ئاست و شێوازی کاردانەوەیان چی و چۆن دەبێت ئەگەر هات و بزاڤی گۆڕان یا ئەم بزاڤە و هەندێک هێزی دیکە بڕیاری کشانەوەیان لە حکومەت دا. پرسیارێکی بە تایبەتی گرنگ ئەوەیە ئایا بزاڤی گۆڕان لەو هەموو ئاستانەدا، وە لە ئاستی رای گشتی کوردستنایدا، چی دەتوانێ بکات بۆ ئەوەی هەنگاوێکی ئەوها ئەوپەڕی کاریگەری دروست بکات وە بۆ ئەوەشی لە ئاکامدا ببێتە هۆی ئەوەی کە دواجار گوناهبار (پارتی دیمۆکراتی کوردستان) باجێکی سیاسییانەی هەنگاوێکی ئەوها بدات: یەکسەر لە دوای هەنگاوەکە، یا دواتر بۆ نموونە لە کاتی دەنگدانی خەڵک لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوودا؟\nبۆ ئەوەشی ئەم ئامانجە بە باشی بپێکرێ، زۆر گرنگە بڕیاری کشانەوە لە حکومەت کتوپڕ نەبێت، بەو مانایەی ئەو رۆژەی کە بڕیاری کشانەوەی تیا دەدرێ ئیتر هەر ئەو رۆژە بە کردار بکشێتەوە، بەڵکو کاتێک دیاربکرێ (بۆ نموونە ٢ یا ٣)، بۆ ئەوەی دوای ئەم ماوەیە یەکسەر کشانەوە بکەوێتە بواری جێبەجێ کردنەوە... بەهانەیەکی ئەم بۆچوونەش ئەوەیە کە دەکرێ ئەو کاتە (٢ یا ٣ هەفتەیە) بە هەڵپساردنی بزاڤی گۆڕان لە حکومەتداناو ببەین. بەو مانایەی کشانەوە بە دوو قۆناغ: قۆناغی یەکەم راگەیاندنی بڕیارەکەیە وە بڕیارەکەش دوو بەشە، یەکێکیان خودی بڕیارەی کشانەوەیە،وە ئەوی تریان نەخشەڕێگایە بۆ چارەسەری بنەڕەتی لە فەترەی هەڵپساردندا. بە مانایەکی دیکە بڕیارەکە دەرفەت بە لایەنەکان (نێودەوڵەتی و ناوەخۆیی) دەدات بۆ ئەوەی هەر چیێکیان پێدەکرێ بۆ جێبەجێکردنی ئەو نەخشەڕێگایەی فەترەی هەڵپساردن بیکەن. بەم مانایەش ئەگەر هات و نەخشەڕێگاکە لە ماوەی ئەو ٢ یا ٣ هەفتەیە (واتە لە ماوەی هەڵپساردنەکەدا) جێبەجێکرا، ئەوا ئەو کاتە بزاڤی گۆڕان بە بڕیاری خۆیدا دەچێتەوە، واتە بە بڕیاری کشانەوەدا دەچێتەوە و ناکشێتەوە.\nبەڵام گرنگە ئەم نەخشەرێگایە ئەوپەڕی روون بێت و تا کورتیش بێت باشە و تا بشکرێ تەفسیری جیا و دژ بەیەک هەڵنەگرێ، دەقێکی ئەوپەڕی پوخت بێت.بۆ نموونە گەڕانەوەی سەرۆکی پەرلەمان و وەزیرەکانی گۆڕان لە ماوەی ١ یا ٢ هەفتەدا، دەتوانێ خاڵی یەکەمی نەخشەڕێگاکە بێت. هەر وەک گوترا، ئەو ماوەی ٢ یا ٣ هەفتەیەی هەڵپساردن وەک ماوە دەدرێ بە لایەنەکانی دیکە (یەکێتی و یەکگرتوو و کۆمەڵ و بزوتنەوەی ئیسلامی) بۆ ئەوەی خۆیان یەکلایی بکەنەوە و دواتر "گلەیی نەکەن"! دەکرێ ئەم حزبە سیاسیانە دواتر بڵێن "گۆڕان خۆی کێشایەوە بێ ئەوەی دەرفەت بە ئێمە بدات"! هەڵبەتە چەند هێز و لایەن سواری شەمەندەفەری کشانەوە ببن ئەوا باشتر. چونکە دواجار دەبێ یەکێک لە بژاردەکان خستنی ئەم حکومەتە بێت، جا هەرێمی کوردستان وە خودی بزاڤی گۆڕان ئامادە بێت بۆ هەڵبژاردنی کتوپڕ یا نا، ئەمە شتێکی دیکەیە. بەڵام خستنی حکومەت، ئەگەر چی سیناریۆکانی دوای ئەم خستنە دیار نین، دەبێتە ئەرزهەژێکی سیاسی و گۆڕان دەکات بە ژمارەیەکی دیکەی گەورەتر لەوەی کە هەیە. بە هەر حاڵ لە ئێستادا ئەم بژاردەیە بە واقعیانەتر دەبێنم تا، بۆ نموونە خۆپیشاندان.\nلە لایەکی ترەوە، بە دووری نازانم، تەنانەت ئەگەر کۆمەڵ و یەکگرتووش بکشێنەوە، بە ئەگەری یەکجار زۆر یەکێتی لە ناو حکومەتدا بمێنێتەوە بە بەهانەی هەستیاری دۆخەکە، بوونی هەڕەشە و رێگرتن لە شەڕی براکوژی و ...هتد. بەڵام لە راستیدا هەر سیناریۆیێکی لەم جۆرە بۆ پاراستنی بەرژەوەندی هەندێ کەس و گروپی بەرژەوەندخوازی ناو ئەو حزبەن و هیچیتر.\n٣-٣ رێکەوتنی گۆڕان و یەکێتی\nبە راشکاوی گوتوومە و دەیڵێم، هەر لە سەرەتادا گومانێکی بەهێزم لە حیکمەتی ئەم رێکەوتنە هەبوو. هەر زوو بەندە سێ شتی سادەم گووتوە بۆ گوزارەشکردن لە نیگەرانی خۆم: ١) ئەم رێکەوتنە جوان ناشیرین دەکا، وە ناشیرینیش جوان دەکا، هەردوکیشی هەر لە زیانی بزاڤی گۆڕانە؛ ٢) گوتوومە ئەم رێکەوتنە بە ئەگەری زۆر دەبێتە "ئەفغانستانی گۆڕان"، بەم مانایەش چۆن کاتی خۆی یەکێتی سۆڤیەت لە ئەفغانستان گیری خوارد، ئەوهاش ئەم رێکەوتنە دەبێتە دەردەسەر بۆ گۆڕان؛ ٣) ئەگەر بە راست بزاڤی گۆڕان کێشە سەرەکییەکەی، وە هەروەها کێشەی سەرەکی هەرێمی کوردستانیش، ناشەرعیبوونی کورسییەکەی مەسعود بارزانییە، ئەی خیرە کورسیەکەی کۆسرەت رەسوڵ بێکێشە و شەرعیشە؟ من گومانم هەیە لە حیکمەتی ئەوەی رێکخەری گشتی بزووتنەوەی گۆڕان (بەڕێز نەوشیروان مستەفا) ئیمزاکەی بخاتە پاڵ ئیمزای کۆسرەت رەسوڵ. بە راشکاوی دەڵێم، بەندە پێم وایە ئەگەر کورسیەکەی مەسعود بارزانی یەک جار ناشەرعیە، ئەوا کورسیەکەی کۆسرەت رەسوڵ، بەبێ سێ و دوو، دوو جار ناشەرعیە. ئەگەر ئەم ئیمزایە هەر دەکرا، لە پاڵ ئیمزاکەی کۆسرەت رەسوڵ، ئەوا شتێکی باش دەبوو، تەنانەت زۆر پێویستیش بوو و کرانەوە و تەکانێکی باشیش دەبوو بە کێشەی سەرۆکایەتی هەرێم وە نیەت پاکیێکی باشیش دەبوو بەر لە ئیمزاکردن، ئەگەر کۆسرەت کشانەوەی خۆی لە جێگری "سەرۆکی هەرێم" رابگەیاندایە! لە راستیدا ئەمە دەبوایە مەرج و چاوەڕوانی لایەنی کەمی بزاڤی گۆڕان بوایە و یەکەم تاقیکردنەوە بووایە روو لە راستگۆیی یەکێتی یا پێچەوانەکەی. کە کۆسرەت رەسوڵ ئەوەشی دەکرد، کە هەڵبەتە نەیکرد، بیگوتایە کە ئەم دەست لەکار کێشانەوەیەم دژی هیچ کەس و حزبێک نییە، بەڵکو بۆ ئەوەیە تەکانێک بە دۆخەکە بدەم و دەرەچەیەک بەرەو چارەسەری کێشەی سەرۆکایەتی هەرێم بکەمەوە! کە ئەمەش نەکرا، هەر زوو ئەمە گران کەوت لەسەر بزاڤی گۆڕان! دواجار زۆر بە راشکاوی دەیلێم بەندە خنکانێکی مشەڕەف و شەرەفمەندانەم لا باشترە لەوەی لە ترسی خنکان دەست بە مارەوە بگریت! ئەم بۆچوونە دەکرێ بە تایبەتی راست بێت بۆ ئەو هێز و کارەکتەرانەی کە بە لایانەوە گرنگە لە سیاسەتدا بەهاکان بەرز راگرن وە سازشیان لەسەر نەکەن. جگە لەوەش پێویست بوو ئەوە لەبەر چاو بگیرێ کە بزاڤەکە نەک هەر بە هۆی رێکەوتنەکە جوانییەکانی رابردووی لەدەست نەدا، بەڵکو رێگا لەبەردەمی واڵا بێت بۆ بەدەستهێنای جوانی زیاتر لە داهاتوودا.\nپرسیارێکی زۆر گرنگ ئەوەیە ئایا تۆ دەتوانی بەرەوڕووی ناشەرعیەت ببەیتەوە لە رێگای هاوپەیمانی کردن لەگەڵ ناشەرعیەتێکی دیکە؟ ئایا چڵکن بە چڵکن پاکدەکرێتەوە؟ گومان دەکەم! زۆر جار لە سیاسەتدا کەسەکان بە ئاسانی ئەوە لەبیر دەکەن کە هێزە سیاسییەکان تەنها لە ژمارەی چەکدارانی و ژمارەی ئەندامانی و سەرمایەی ماددی دەوڵەمەندی هێز وەرناگرن، بەڵکو دەکرێ بەهاکان بە هەمان راددە، وە هەندێک جار زیاتریش، ببنە سەرچاوەی هێز و توانست بۆ هێزێکی سیاسی (بزاڤی گۆڕانیش خۆی تا ئێستا نموونەیەکی زیندوبووە. چونکە ئەم بزاڤە بەر لە هەر شتێک پشت ئەستور بە بەهاکنیەوە ئەرزهەژی (بوومەلەرزە)ی ٢٥/٧/٢٠٠٩ی دروستکرد: بەو مانایەی کە لە یەکەم هەڵبژاردنیدا ئەم بزاڤە توانی ٢٥ کورسی پەرلەمان بەدەست بهێنێت!). ناکرێ لە پیناوی بەدەستهێنانی هێزێکی چەندێتی ئامادە بیت سازش لەسەر هێزی بەهاکان و هێزی مۆراڵ بکەیت، چ جای ئەوەی ئەم هێزە چەندێتییە تەنانەت هێزێکی "ناشیرینیش" بێت: ئەوەتا دەرهاوێشتەکەی هەر وەک لەسەرەوە گوترا ئەوە بوو کە ناشیرین جوانکرا، جوانیش ناشیرین کرا! ٤) زۆر گرنگە کە هەر لە سەرەتادا بزاڤی گۆڕان ئەوەی بزانیایە کە ململانێی (تۆ بڵێ شەڕی) ئەو هێزە تەواو دوو جۆرە: أ) ململانێکەی گۆڕان لەگەڵ پارتی لەسەر سیستمی سیاسییە؛ بەڵام ب) ململانێی ئەم بزاڤە لەگەڵ یەکێتی زیاتر لەسەر دەنگدەرە. لە رووی دەنگدەرەوە، نەک هەر سنوورێکی دیاریکراو و زۆر جیاکەرەوە لە نێوان بزاڤی گۆڕان و یەکێتیدا نییە، بەڵکو دەنگدەرەکانیان زۆر جار هاوبەشن وە بەم مانایەش زۆرێک لە دەنگدەرانی گۆڕان دەکرێ لە جاری داهاتوودا دەنگ بە یەکێتیەکەی جارانی "خۆیان" بدەنەوە. بەم مانایەش لە کاتی رێکەوتندا لە گەڵ یەکێتی هێزت کۆکردەوە بەرامبەر بە پارتی، بەڵام لەو لاشەوە هەر بە هۆی رێکەوتنەکە هێزت لەدەستدا، لە ململانێتدا لەسەر دەنگدەر؛ ٥) پێم وا نییە یەکێتی حزبی بنەماڵە نەبێت. بەم مانایەش گومان دەکەوێتە سەر شەرعیەتی ئەو حیکمەتەی کە دەخوازێ بڵێ "من بە بنەماڵەیەک دەسەڵات و هەژمونی بنەماڵەیەکی دیکە لەناو دەبەم". هێرۆ خان دوو جار بنەماڵەیە، جارێکیان کچی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەدە و جارێکیشیان خێزانی مام جەلالە؛ قوباد تالەبانی دوو جار بنەماڵەیە، نەوەی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەدە و کوڕی مام جەلالە... پەرادۆکس (موفارەقە) لەوەدایە کە خودی پارتی و خانەوادەی بارزانی لە بەرژەوەندیانە بنەماڵە لە ناو یەکێتی بەهێز ببێ: چونکە یەکەم، ئەو شەرعیەتە لە یەکێتی دەسەنێتەوە کە ساڵانێکی زۆر شانازی یەکێتی بووە و بەمەش گوایە زۆر جیاواز بووە لە پارتی، چونکە حزبی بنەماڵە نییە؛ وە دووهەمیشیان هەر ئەو بەهێزبوونەی دەسەڵاتی بنەماڵەیە لە ناو یەکێتی شەرعیەتی بنەماڵە لە ناو خودی پارتی بەهێزتر دەکات؛ ٦) لە بری ئەوەی رێکەوتنی گۆڕان و یەکێتی وەک موئامەرە لەسەر پارتی ببینرێ، کە ئەمەش حاڵەتەکە بووە هەر نەبێ لە سەرەتادا لە دیدی پارتییەوە، دەکرێ ئەم رێکەوتنە وەک "پێلانگێڕی" لەسەر خودی گۆڕان تەماشا بکرێ: ئەم رێکەوتنە دەخوازێ دەست و پێی گۆڕان ببەستێ و بێبەشی بکات لە بژاردە و "بڕیاری سەربەخۆ". بە مانایەکی دیکە ئەوەی پارتی بە زۆرەملێی و زۆربۆهێنانی بەرامبەر بە گۆڕان بۆی نەچووە سەر، ئەوا بەم رێکەوتنە دەچێتە سەر، بە مانای دەست بەستنەوە و بێهیمەتکردنی گۆڕان لە ناوەندی خۆیدا، واتە لە سلێمانی و گەرمیان و جێگاکانی تری دەوروبەر...\nئایا تا کوێ وە چۆن یەکێتی، وە لەو حاڵەتەدا کام "باڵی یەکێتی"، لەگەڵ کشانەوەی گۆڕانن یا مانەوەین، وە ئەگەر لەگەڵ مانەوەی گۆڕانیشن چۆن وە چیان پێ دەکرێ بۆ ئەوەی شتەکان وەک پێویست چارەسەر بکرێن، وە ئەگەر ئەوەشیان پێ ناکرێ، بۆ دژی کشانەوەی گۆڕانن لە حکومەت؟ ئەی ئەگەر گۆڕان کشایەوە بژاردەی ئەوان چییە و ئەوان چ شتێکیان پێئەکرێ بۆ پشتگیریکردنی گۆڕان؟ ئایا گۆڕان بەوە رازی دەبێت کە یەکێتی بەبێ گۆڕان لە حکومەتدا بمێننەوە، بەڵام لە هەمان کاتیشدا رێکەتنەکەی نێوانیان خەوش نەبوبێ و هەروەک خۆی مابێتەوە؟ ئایا گۆڕان بەوە ئیکتیفا دەکات کە یەکێتی بڵێ "ئێمە پەیمان دەدەین شوێنەکانتان لە حکومەت پڕ نەکەینەوە و پێگەی پەرلەمانیش وەرناگرین"، وە ئایا گەر یەکێتی پەیمانێکی ئەوهاشی دا ئەو کاتە دەبێ بپرسین ئایا ئەم پەیمانە یا ئەم هەڵوێستەیە بە کەڵکی چی دێت؟ مانەوە یا نەمانەوەی یەکێتی نیشتمانی لە حکومەتدا زیاتر گرێدراوی ئەو بەرژەوەندییە مادییانەیە کە ژمارەیەک لە دەسەڵاتدارانی ئەو حزبە لەگەڵ پارتی و خانەوادەی بارزانیدا هەیانە، نە دیمۆکراتی و نە بەرژەوەندی نیشتمانی و خێر و خۆشی نەتەوە و نەش ئاشتەوایی نیشتمانی! هەڵبەتە لەم بۆچوونەمدا کادرە مامناوەندی و ئەندام و لایەنگرانی ئەو حزبە جیا دەکەمەوە، کە پڕن لە لەشکرێکی دڵسۆز، بەڵام ئەم لەشکرە بێدەسەڵاتە لە بەرامبەر"جەبەروت و بێباکی" سەرکردەکانیان!\nتا ئێستا رێکەوتنی یەکێتی و گۆڕان بە چەند تاقیکردنەوەیەکدا تێپەڕیوە، لە هەمووشیان گرنگتر هی پارێزگاری سلێمانی و بەشداریکردنی نوێنەرانی مەکتەبی سیاسی یەکێتی لەشاندی مەسعود بارزانیدا بۆ بەغدا. بە بۆچوونی خۆم کێشەی پارێزگار، لە باشترین حاڵەتدا، نیوە چارەسەر یا چارەگە چارەسەری بۆ کراوە، نەک چارەسەری بە تەواوەتی. وە جارێکی تریش دەپرسم ئایا شەڕ لەسەر پارێزگاری سلێمانی ئەوەندەی ئەهێنا، کاتێک دەزانین کە کۆمەڵێک رەهەندی یاسایی و ئیداری هەیە کە پارتی تیایاندا کاریگەر و باڵادەستە تا یەکێتی یا گۆڕان: سەرۆکایەتی هەرێم داگیرکراوە، ئەنجومەنی وەزیران داگیرکراوە، وەزارەتی ناوخۆ داگیرکراوە و ...هتد. ئاخر پارێزگاریش رێگا و کاری ئەکەوێتە لای هەموو ئەمانە! مەسەلەی تریشیان بەشداری یەکێتی بوو لە وەفدی مەسعود بارزانی بۆ بەغدا. بەندە پێم وایە ئەمە رووداوێکی هەر وا هاکەزایی و بێگوناه نەبوو. مەکتەبی سیاسی، بە هەردوو باڵەکەیەوە، باش دەزانێ کێشەی شەرعیەت هەیە، باش دەزانی یەکێتی لە رێکەوتن دایە لەگەڵ گۆڕان وە باشیش دەزانێ کە رێکەوتنەکە وا دەخوازی هیچ لایێکیان نابێ کارێکی تاکلایەنەی ئەوها بکات کە لە گەڵ روح و پرەنسیپەکانی رێکەوتنەکەی گۆڕان و یەکێتیدا نەگونجێت.\nلایەنێکی ئەم رێکەوتنە ئەوەیە کە گۆڕان لە دۆخێکی ناچاری، یا تۆ بڵێ نزیک لە ناچاری، بوو کاتێک، هەر بەم هۆیەوە، رێکەوتنەکەی لەگەڵ یەکێتیدا ئیمزا کرد. مەبەستێکی سەرەکیش، هەر وەک سیاسەتی رەسمی ئەم هێزە گوزارەشی لێ داوە، راستکردنەوەی تای تەرازوی هێز بوو لە هەرێمی کوردستان. دیارە هەر لەو سەروبەندەدا، وە هەر بە هۆی ئەو "ناچارییە" بوو کە باس و خواسی ئەوە هاتە گۆڕێ کە "دەبێ گۆڕان خۆی پڕ چەک بکات." هەر زوو بەندە لە کۆڕێکمدا (لە گردی زەرگەتە – هۆڵی کۆنفرانسەکان) لە ٢١ی مانگی دیسامبەری پار (٢٠١٥) گوتم: بە یەکێک لە چوار شێوە گۆڕان دەتوانێ خۆی چەکدار بکات، کە هیچ کامیشیان قەبوڵکراو نین وە ناشبێ بکرێن: ١) پاڵدانە هێزێکی ئیقلیمی؛ ٢) پاڵدانە بەغدا؛ ٣) بە قەچاغ فرۆشتنی نەوت و چاڵاکی ئابووری رەش و مافیائاسا؛ یا ٤) "پاڵدانە" یەکێتی نیشتمانی. کە هەر چوار بژاردەشیان دروست نین وە نابێ دەستیان بۆ ببرێ. بە هەر حاڵ ماوەیەکی کەم دوای داواکاری و بانگەشە بۆ خۆ پڕچەک کردن، کەم یا زۆر، ئەم بانگەشەیە بێدەنگی لێکرا. لە لایێکی ترەوە، دیسانەوە بژاردەی چوارەم، ئەم جارەیان وەک بژاردەیەکی سیاسی نەک سەربازی و خۆپڕچەککردن، یا هەرنەبێ رووە سەربازییەکەی وەک روێکی شاراوە و باسنەکراو لە رێکەوتنەکەدا، خۆی بەرجەستەکرد.\nئێستا دوای نزیکەی حەوت مانگ لە ئیمزاکردنی رێکەوتن لەگەڵ یەکێتی، ئیتر کەم یا زۆر دەبێ باس لە دوو یەکێتی بکەین. جا لێرەدا ئەم پرسیارە دێتە پێشێ: ئایا رێکەوتنەکەی گۆڕان لەگەڵ هەردوو باڵەکە دەمێنێتەوە یا لەگەڵ یەکێکیان، وە لەم حاڵەتەدا کام لە باڵەکان؟ بە بۆچوونی خۆم هیچ کام لە باڵەکان هی ئەوە نین کە بزاڤی گۆڕان بە هۆیانەوە موغامەرەی سیاسی بکات. کاتی ئەوە هاتووە گۆڕان لە بڕی ئەم دوو باڵە روو لە کادر و ئەندامەکانی هەردوو باڵەکەی یەکێتی بکات، هەر ئەو کاتەش دەتوانێ باشتر فشار بخاتە سەر خودی بژاردەی هەردوو باڵەکە!\n٣-٤ بژاردەکانی دوای کشانەوە\nبەر لە هەر شتێک نابێ ئەوە بکرێ بە رێسایەکی سیاسی کە ئەگەر هێزێکی سیاسی دەستی لە بژاردەیەک هەڵگرد ئەوا بە زەرورەت دەبێ یەکسەر بژاردەیەکی دیکە ئامادە بێت، ئەگەر نا ئەو "بێ بژاردەییە" دەبێتە مەترسی بۆ سەر هێزە سیاسییەکە. لە راستیدا زۆر جار دەستهەڵگرتن لە بژاردەیەکی خەراب خۆی لە خۆیدا بژاردەیەکی باشە! دەستهەڵگرتنێکی ئەوها دەبێتە هۆی دەست واڵابوونی ئەو هێزە سیاسییە وە ئازادبوونی وزە و توانستەکانی بۆ خەملاندنی بژاردەیەکی دیکەی باش، یا هەرنەبێ رۆیشتن بەرەو بژاردەیەکی باشتر. جگە لەمەش، زۆر جار دەستهەڵگرتن و کشانەوە لە بژاردەیەکی خەراب جارێ وەک سەرەتا دانانی سنورێکە بۆ ئەو زیانانەی کە لە ئاکامی وابەستەبوون بەو بژاردە خەرابەوە بەر هێزەکە دەکەون؛ ئەم سنوور دانانەش بۆ بژاردەی خەراب خۆی لە خۆیدا لە مەودایەکی مامناوەندی یا تەنانەت دوورمەوداشدا دەبێتە دەسکەوت و بە قازانج بۆ هێزەکە دەشکێتەوە.\nزۆر جار لە گفتوگۆکاندا باسی ئەوە دەکرێ کە دوای وازهێنان دەکرێ گۆڕان دەست بۆ شەقام بەرێ، بەو مانەیەی کە پەنابردن بۆ هێزی جەماوەر لە بایکۆت و خۆپیشاندان و جۆرەها چاڵاکی مەدەنی بەرێ. بەندە پێم وایە ئەمە قسەیەکی ئاسانە کردنی وە بگرە لە رووی مۆرالی سیاسیی و پرەنسیپیشەوە دروستە، بەو مانایەی کە ناکرێ خەڵکی خۆپیشاندان بکات و هێزە سیاسییەکانیش دەستەوەستان خۆیان نەکەن بە خاوەنی خۆپیشاندانەکان. لە لایەکی ترەوە زۆر جار وا دەبێت کە لە هەڵوێست و بۆچوونی دوو لایەنی دژ بە یەکتردا مەرج نییە بە زەرورەت لایەکیان راست بکات و لایەکی تریان تەواو هەڵە. ئەوەی دەمەوێ بیڵێم ئەوەیە کە ئەوانەی دەخوازن بزاڤی گۆڕان بە ئاشکرا بچێتە ناو خەڵکەوە و ئەندامان و لایەنگرانی بچنە ناو خۆپیشاندانەکانەوە، ئەوانە راست دەکەن، بەڵام ئەوانەشی دەڵێن ئەو ئاسانە نییە گۆڕان ببێ بە بەشێک لە خۆپیشاندانەکان، لەبەر زۆر هۆ، ئەوانەش هەر راست دەکەن.\nلەم بارەیەوە وا بزانم کوردستان حاڵەتێکی تایبەتە وە لەم حاڵەتە تایبەتەشدا بنەماکانی دوو ئیدارەیی تا ئێستاش کاریگەری نێگەتیڤانەی هەبووە لەسەر شێوازی دەربڕینی نارەزاییەتەکان: نارەزاییەتەکان زیاتر بەرامبەر بە پارتی و سیاسەتەکانی ئەو کراون، بەڵام لەبەر دەرگای (یا تۆ بڵێ لە "ناو ماڵی") یەکێتی و گۆڕاندا کراون. رێک ئەوە بوو هەر زوو مەترسییەکەی من لە خۆپیشاندانەکانی ١٧ی شوباتی ٢٠١٢. لە کاتێکدا پێویست بوو ئەم خۆپیشاندانانە کاریگەریان لەسەر پارتی هەبێ کەچی دواجار، کەم یا زۆر، ئەم خۆپیشاندانە بە قازانج بۆ خودی پارتی گەڕانەوە. بەم مانایەش تا ناڕەزاییەکان قوڵایی زۆنی قەڵەمڕەوی پارتی دیمۆکراتی کوردستان نەگرنەوە، ئەوا هەرگیز کاریگەریان سیاسییانەیان نابێت و تەنانەت، هەر نەبێ لە رووی سیاسییەوە، نەکردنی لە کردنی باشترە! ماناشی وا نییە هەتا هەتایە ئەم بژاردەیە هی ئەوە نییە دەستی بۆ ببردرێ، بەڵکو ئەوە دەبێ وەک ئەگەرێکی کراوە بێت و دوور نییە بە کاریگەریی هەندێ رووداوی چاوەڕواننەکراو وە لە ئاکامی کەڵەکەبوونێکی زیاتری بێزاریی خەڵک ناڕەزاییەتەکان ببپەڕنەوە زۆنی پارتی!\n٣-٥ هاوسەنگیی هێز\nدیارە بە گشتی ئەستەمە باس لە سیاسەتکردن بکەی بەبێ باسکردن لە هاوسەنگی هێز. تێگەیشتن لە هاوسەنگی هێز، لە پێکهاتە و رەگەزەکانی، کارتێکردن و کاریگەرییەکان و یەکلاکردنەوەی هەڵوێست و بڕیارەکان، هەمویان بە شێوەیەک لە شێوەکان پەیوەستن بە هاوسەنگیی هێزەوە. لە باشوری کوردستان ساڵانێکی زۆرە هاوسەنگی هێز لە بەرژەوەندی پارتی دیمۆکراتی کوردستان دایە، نەک لەبەر ئەوەی باڵادەستبوونی ئەو حزبە دەرهاوێشتەی پرۆسە دیمۆکراتییەکانە، بەڵکو بە پێچەوانەوە ئەم باڵادەستییە بە هۆی لاوازی و غیابی پڕۆسە دیمۆکراتییە راستەقینەکانە. ئەو واقیعەی کە پارتی لە دوای ٣١ی ئابدا بەرجستەی کرد وە هاوکاربوونی یەکێتی لەو بەرجەستەکردنەدا، وە بەتایبەتی بە هۆی خولیاو مەراقی مام جەلال بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆکایەتی کۆمار، وە هەروەها بەکاربردنی "ترس و تەماح" لە لایەن پارتییەوە وەک دوو ئامرازی زۆر گرنگ بۆ سەرپێدانەواندن و کڕینی "خەڵک،" یارمەتیدەر بوون لە بەرهەمهاتنی ئەم حاڵەتی ناهاوسەنگییە. کڕۆکی ئەو ناهاوسەنگییەش خۆی لەو راستییەدا دەبێنێتەوە کە پارتی کەمینەیە لە پەرلەمان بەڵام کەم یا زۆر ٨٠٪ی دەسەڵاتی جێبەجێکاری بە دەستەوەیە، هەر بەم هێزەشەوە دەتوانێ پەرلەمان پەکبخات و بە دەسەڵاتی ئەمری واقع هەرێمی کوردستان، زۆر یا کەم، تاکلایەنانە بەڕێوە ببات!\nبە بۆچوونی خۆم ئێستا لە باسکردنی پێگەی پارتی، لە هاوکێشەی سیاسیدا، خەریکە سێ رەگەز گرنگیێکی تایبەتی وەردەگرن: ١) پەیوەندی و بەرژەوەندییەکانی پارتی لەگەڵ تورکیا؛ ٢) پەیوەندییەکانی پارتی لەگەڵ بەغدا؛ ٣) سەربەخۆیی ئابووری و مەسەلەی سەربەخۆیی سیاسی و جیاکردنەوەی کوردستان لە عێراق. جگە لەوەش لە ئاستی کوردستانی مەزن دەتوانین بە ئاسانی بڵێین کە ئیتر هەژموونی پارتی لە کوردستانی مەزن بوو بە بەشێک لە مێژوو، چوونکە ئەمڕۆ لەم رووەوە ئیتر پ ک ک هێزی باڵادەستە. لە تێڕامانێکی گشتی ئەم رەگەزانەدا، دەتوانین بڵێین کە ئەوە بۆ یەکەم جارە، لە ماوەیەکی دوور و درێژدا، هەست دەکرێ پارتی بە شێوەیەکی نێگەتیڤانە خەریکە دەکەوێتە ژێر فشاری گۆرانکارییە عێراقی و ئیقلیمییەکان.\nلە بارەی دوو رەگەز (عێراق و تورکیا) وا هەست دەکرێ کە پارتی لە نێوان هێزی مەد و جەزری بەغدا و ئەنقەرە خەریکە هەردووکیان لەدەست دەدات، یا هەرنەبێ ئەم مەترسییە جدییە. لە راستیدا ئەوەی ئێستا روو دەدات ئەو هێزی مەد و جەزرە بیر دەخاتەوە کە بارزانی باوک لە نیوان ١٩٧٠ تا ١٩٧٤ (لە نێوان بەغدا و تەهران) تێیکەوت بەڵام دواجار لە ١٩٧٥دا هەردووکیانی لەدەستدا: بە چڕی و بە کورتی، لە ئاداری ١٩٧٠دا حکومەتی عێراق (تۆ بڵێ سەددام حوسێن) کوردی لە شای ئێران سەندەوە، بەڵام لە ئاداری ١٩٧٤دائێران کوردی لە عێراق سەندەوە بۆ بەکاربردنیان لە شەڕێکی یەکلاکەرەوەدا لەسەر شەتولعەرەب، بەڵام لە ئاداری ١٩٧٥دا ئەمجارەیان عێراق ئێرانی لە کورد سەندەوە و بەم جۆرەش تەواوی بزاڤەکە بە سەرکرادایەتی بارزانی دووچاری شکست و هەرەسێکی مێژوویی بوویەوە. ئەوەی لە ساڵانی دواییدا روویداوە، وە ئێستاش بەردەوامە، ئەوە بووە کە ئەنقەرە کاری بۆ ئەوە کردووە کە کورد لە بەغدا بسەنێتەوە وە مەبەستێکی سەرەکیشی بۆ بە تاڵانبردنی نەوت و غازەکەی بووە و، لەم پێناوەشدا رێکەوتنێک لە نێوان ئەردۆغان و نێچیرڤان بارزانی (تۆ بڵێ ماڵباتی بارزانی) مۆرکراوە بۆ ماوەی ٥٠ ساڵ، کە ئەم رێکەوتنەش بووە هۆی ئەوەی کە بارزانی کەم یا زۆر لە بەغدا بێ منەت بێت و هەر لەژێر ئەم کاریگەرییەشەوە باس لە سەربەخۆیی ئابووری و بگرە سەربەخۆیی سیاسی باشوری کوردستانیش بکات! لە لایەکی ترەوە بۆ سەندنەوەی کورد (تۆ بڵێ پارتی و بارزانی) لە ئەنقەرە، بەغدا دواجار شیوازی ناچارکردنی بەکاربردوەلە رێگای بڕینی بەشە بودجەی هەرێم لە ماوەی زیاتر لە دوو ساڵی رابردوودا. دوای ئەم دوو ساڵەو قەیرانی ئابووری لە هەرێمی کوردستان و بە کاریگەری لاوازبوونی، یا هەرنەبێ پڕکێشە بوونی، پێگەی تورکیا ئەوا ئەم جارەیان بارزانی بەر لە شەڕی موسڵ دەچێتەوە بەغدا. بە پێی هەڵسەنگاندنی خۆم، بارزانی نەیتوانی ئەوەی دەیخواست لە رێگەی ئەنقەرەوە بەدستی بهێنێت، بەڵام کەم یا زۆر بەغداشی لەدەستداوە. ئێستا هاوکێشەکە ئاسانە: پارتی ناتوانێ لە هەمان کاتدا، بەم شێوەیەی کە هەیە لە هەمان کاتدا پەیوەندی لەگەڵ بەغدا و ئەنقەرە لە یەک کاتدا باش بێت. لە لایەکی ترەوە پارتینە دەتوانێ بەو ئاسانییە دەستبەرداری ئەنقەرە بێت وە نەش بەو ئاسانییە بەغدا بەدەست بهێنێتەوە. لەم سونگەیەوە، وە ئەگەر ئەم حاڵەتە بۆ ماوەیەکی باش بەردەوام بێ، ئەوا دەکرێ هێزە نەیارەکانی پارتی لە باشوری کوردستان لەسەر ئەم هاوسەنگییە نوێیە، کە لە بەرژەوەندیی پارتیدا نییە، "سیاسەت بکەن." بە تەقدیری خۆم سەرکەوتنێکی گەورەی عێراق لە موسڵ،ئەنجامدراو لە کاتێکی کورتدا یا تەنانەت مامناوەندیشدا، دەتوانێ ئەم هاوسەنگییە تەنانەت زیاتریش لە زیانی پارتیدا بشکێنێتەوە. بەو مانایەی ئەم جۆرە سەرکەوتنەی عێراق لە موسڵ بە ئەگەری زۆر پێگەی تورکیا دەها لاوازتر بکات، هەڵوێستی عێراق لە وەدەرنانی تورکیا لە عێراق رژتتر و توندتر بکات وە بێمنەتبوونی بەغدا لە پارتی و بارزانی بباتە ئاستێکی ترەوە. کەواتە لە چرکە ساتێکی ئەوهادا، کاتێک پارتی ئەنقەرە و بەغدا لەدەست دەدات، ئەوا پێگەی پارتی دەکەوێتە مەترسیی جددیەوە. ئەگەرێکی دیکەی دوای موسڵ ئەوەیە کە پارتی و ناوچەی قەلەمڕەوی ئەو حزبە لە لایەن هێزە شیعییەکانەوە بە ئامانج بگیرێن.\nشتێکی یا رەگەزێکی هەرە گرنگ کە سێ ئاست بەیەکەوە دەبەستێتەوە نەوتە: ١) مەلەفی نەوت لە ناوخۆی هەرێمدا ناشەفافە؛ ٢) لەگەڵ تورکیا بە مامەڵەیەکی ناشەفاف رێکەوتنی ٥٠ ساڵەی لەسەر کراوە و بازرگانی (یا راستتر بەتاڵانبردن)ی پێوە دەکرێ؛ ٣) لە ئاستی عێراقیشدا ناشەفافیی مەلەفی نەوت کۆمەڵێک کێشەی بۆ کوردستان و عێراق لێ کەوتۆتەوە. دیوی دیکەی ئەم سێ خاڵە ئەوەیە کە لە ژێر سێبەری ناشەفافبوونی نەوت پارتی "ئیپراتۆریەتی" خۆی بەڕیوە دەبات کە بە ئەگەری زۆر لە کاتی شەفافبوونی ئەم مەلەفە ئەم ئیمپراتۆریەتە، ئەگەر بە تەواوەتیش نەهەرفێ و دانەڕمێ، ئەوا بێگومان زۆر لاواز دەبێ، وە لە ئاکامدا هاوسەنگی هێز دەگۆڕێ. کەواتە هەندێک شت رێگرن لە شەفافبوونی مەلەفی نەوت کە دوانیان راستەوخۆ زۆر گرنگن: یەکێکیان بەرژەوەندییەکانی تورکیا لەو مەلەفەدا وە دووەمیان ئیمپراتۆری ئابووری پارتی و بەرژەوەندییە ئابورییەکانی ئەم حزبە و بنەماڵە باڵادەستەکەی، کە لەسەر ئەو مەلەفە ناشەفافە دەژین. کەواتە پارتی بە زۆر هۆ نە دەرفەتی شەفافکردنی ئەم مەلەفەی هەیە وە نەش لە بەرژەوەندییەتی، وە لەبەر ئەوەشە هەرگیز ناخوازێ ئەم شتە رووبدات. بەڵام وا هەست دەکەم بۆ یەکەم جارە خەریکە پارتی دەکەوێتە نێوان دوو بژاردەی یەک لە یەکتر خەراپتر: بەردەوام بێت لە موغامەرەکانی لەگەڵ ئەنقەرە و روودانی شکستێکی تری لە جۆری ١٩٧٥ یا رووکردنە بەغدا و بەمەش لەدەستدانی "خێر و بێری" نەوت؟ هاوکێشەکە بۆ پارتی کێشەدار و قورسە. جگە لەوەش لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا دەرکەوت کە ئەو پارەیەی کە پارتی لە مامەڵەی نەوت لەگەڵ تورکیا دەستی دەکەوێ دەکرێ بەشی پارتی بکات بەڵام هەرگیز بەشی هەموو هەرێمی کوردستان ناکات، ئەمەش بارگرانی و کێشەیەکی ترە بۆ پارتی لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەنقەرەدا.\nئەوەیشی کە زۆر نوێیە لە پەیوەستی لاوازبوونی پێگەی پارتی و بارزانی لە بەغدا ئەوەیە کە بۆ یەکەم جار هەست دەکرێ ئیتر دوور لە ئیرادەی پارتی لە بەغدا خەریکە شێوە پەیوەندییەکی دیکە لە نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا دروست دەبێ کە نەک هەر بە دڵی پارتی نییە بەڵکو رێک ئەم پەیوەندییە نوێیە لە هەیمەنەی پارتی دەدات لە هەرێمی کوردستان، ئەم جارەیان لە رێگای بەغداوە. ئەوەتا متمانە سەندنەوە لە هوشیار زێباری وە پێکهێنانی لیژنەیەک لە پەرلەمانی عێراق بۆ لێکۆڵینەوە لە مەسەلەی موچەی فەرمانبەران هێمای زیاتر لە گۆڕانکارییەکن. نەک هەر ئەوە بەڵکو دەتوانم بڵێم ئەم پێشوەچوونە لە درێژبوونەوەیدا دەتوانێ زۆر شتی تر و هەنگاوی تر بە دوای خۆیدا بهێنێ کە دواجار ببێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی پارتی لە هەرێمی کوردستان. لەم بارەیەوە فراکسیۆنی گۆڕان، بەڵام کۆمەڵ و یەکگرتوش، لە بەغدا لە ماوەی دواییدا جوڵە و چاڵاکییەکی زۆر جیاواز و بەرچاویان هەبوو کە بە رادەی یەکەم بوێریەکی زۆری تیایە، بەو مانایەی کە پێشتر بەردەوام مەترسی ئەوە هەبووە کە هاوکاری کردن لەگەڵ بەغدا، یا سودوەرگرتن لە هێز و توانا دەستوری و دامەزراوەییەکانی عێراق لە پێناو گۆڕانکاری لە هەرێمدا، وەک دەرچوون لە یەکڕیزی نیشتمانی و بگرە "خیانەتی نیشتمانی" بدرێتە قەڵەم. من وا دەزانم بە تایبەتی چاڵاکییەکانی ئەم دواییەی فراکسیۆنی گۆڕان لە بەغدا نەک هەر بە شێوەیەکی جددی تەحەددای ئەو ترسەی کرد، بەڵکو لەگەڵ سەندنەوەی متمانە لە زێباری و لەگەڵ دەست بەکار بوونی لیژنەی پەرلەمانی عێراقی لێکۆڵینەوە لە موچەی فەرمانبەرانی هەرێکی کوردستان، ئەم ترسە تا رادەیەکی زۆر تەجاوز کرا: بۆ یەکەم جار چەواشەکاری و یاریکردن بە هەست و نەستی نەتەوەیی و نیشتمانی جێگای لەق دەبێت، رێگا بۆ سیاسەتی هاوتەریب، واتە سیاسەتکردنی لایەنە کوردییەکان لە بەغدا لە دەرەوەی هەیمەنەی پارتی دەکرێتەوە. سەرکەوتنی ئەم لیژنەیە لە کارەکانیدا دەتوانێ یارمەتیدەر بێت بۆ کرانەوەی کەناڵێکی زۆر گرنگ بۆ کاریگەری خستنە سەر هاوسەنگی هێز لە هەرێمی کوردستان لە رێگەی بەغداوە.\nوا بزانم، دوای کاری ئەم لیژنە پەرلەمانییەی بەغدا، دەکرێ لە بەغدا هەوڵی پێکهێنانی لیژنەیەک بدرێ بۆ لێکۆڵینەوە لە پەکخستنی پەرلەمانی کوردستان، هەڵبەتە ئەگەر ئەو لیژنەیەی پێشتر (واتە هی لێکۆڵینەوە لە موچە) گەیشتە ئەو درەنجامەی کە قەیرانی سەرۆکی هەرێم وە پەکخستنی پەرلەمانی کوردستان دوو هۆکاری سەرەکی و دانەبڕاون لە کێشەی موچەی فەرمانبەران. دەکرێ، بۆ نموونە، بە ئاسانی بڵێین کە نەبوونی چاودێری پەرلەمانی ئاسانکاریێکە بۆ ئەوەی حکومەت بە هەوەسی خۆی مامەڵە بە مەسەلەی موچەی فەرمابەرانەوە بکات. لە راستیدا نەبوونی چاودێری پەرلەمانی دایکی زۆرێک لە کێشەکانە لە هەرێمی کوردستان، لەوانەش کێشەی موچەی فەرمانبەران، هەر ئەم بەهانەیەش دەکرێ زۆر بەهێز بێت بۆ خستنە رووی کێشەکە بەم شێوەیە لە بەغدا!\n٣-٦ راگەیاندنەکەی مەسعود بارزانی\nجێگای سەرسوڕمان و تێڕامانێکی زۆرە کە راگەیاندنەکەی مەسعود بارزانی دوو هەفتە بەر لە ئێستا، ئەگەر چی لە راستیدا لە رووی ناوەڕۆکەوە هیچ شتێکی نوێی تیا نەبوو، بەڵام دیسان بووە جێگای کاردانەوە و بگرە پێهەڵدان و بە پۆزەتیڤ خوێندنەوە. هەر زوو بەر لەوەی خودی پارتی هەڵوێستێکی روونی دەربارەی راگەیاندنەکە پیشان دابێت، هیزەکانی دیکە کەوتنە دەرکردنی بەیاننامە و راگەیاندن وەک ئەوەی شتێکی گرنگ روویدابێت: لە جۆری ئەوەی ئیتر فەرموو ئەوەتا پارتی و بارزانی دەستپێشخەرن وە ئەوەی ماوەتەوە تەنها وەڵام و کاردانەی پۆزەتیڤانەی لایەنەکانی ترە؛ ئەگەر ئەمەش روویدا ئەوا کێشەکان چارەسەر دەبن! هەرچەندە ئەم وتارەی بەردەست ناخوازێ زۆر لەسەر ئەم رووداوە بوەستێ، بەڵام بە بۆچوونی خۆم بەیاننامەکان، بە هی بزاڤی گۆڕانیشەوە، ئەوەیان پشتڕاست کردەوە کە "وەهمی" باڵادەستبوونی پارتی وەهم نییە بەڵکو راستیێکە کە هێزەکانی دیکە قەبووڵیانە وە جار دوای جار ئەو وەهمە پشتڕاست دەکەنەوە. لەم دەرفەتەدا دەتوانم ئەوە بە دڵنیاییەوە بڵێم کە راگەیاندنەکەی بارزانی نەک هەر نوێ نەبوو بەڵکو زۆرێک لە یاری و شتە کۆنەکانی پشتڕاستکردەوە، کە زۆرێکیان تەنها چەواشەکارین، تەنها بە کەڵکی بەلاڕێدا بردن دێن! سادەیێکی زۆرە گەر هەندێک لایەن هەبن وا تێبگەن کە ئیتر رێکەتن لەگەڵ پارتی دەکرێ چارەسەر بێت بۆ قەیرانی ئابووری، بە تایبەتی کێشەی مووچەی فەرمانبەران. لە لایەکی ترەوە ئەم بۆچوونە لە باشترین حاڵەتدا بێ بنەمایە، تەنانەت پێشتریش کە هەموو لایەنەکان لە حکومەتی "بنکە فراوان" بەشدار بوون، دیسانەوە قوتی خەڵک هەر لە دەستی پارتیدا بوو، ژمارە و دەرەمادەکان لە دەستی وەزیری داراییدا نەبوون. بەم مانایەش گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ بەم شێوەیەی کە دوای راگەیاندنەکە دەستیپێکردووە، تەنها دەبێتە هۆی بەرجەستەکردنی دەسەڵات و باڵادەستیی پارتی بەبێ ئەوەی ببێتە فاکتەری چارەسەرکردنی کێشەکان. تا رادەیەکی زۆر ئەوەی ئێستا، دوای راگەیاندنەکەی بارزانی روو دەدات، پشتڕاستکردنەوەی تراژۆکۆمی (لە هەمان کاتدا تراژیدیا و کۆمیدی) هەرێمی کوردستانە: "مەسعود بارزانی دەستپێشخەری هەیە، بەڵام حزبەکەی بە دەستی بەتالەوە هاتووە سەردانی حزبەکان دەکات": وەک ئەوەی پارتی بەم شێوەیە بە لایەنەکان بڵێت "کێشە لای ئێوەیە، هەر ئێوەش دەبێ پێشنیاری چارەسەر بۆ ئەم بارودۆخە بکەن"، ئەمەش بەشێکی گرنگی کۆمیدیاکەیە.\nبەستنی کۆبوونەوەی پەرلەمان لە دەرەوەی هەولێر، بەبێ پارتی (یا راستتر تۆ بڵێ بە رەغمی پارتی) هەوڵێکی سەرنەکەوتووە. لە حاڵەتی بە "رواڵەت" سەرکەوتنیشی، ئەوا لە هاوکێشەی سیاسیدا (تۆ بڵێ لە هاوسەنگی سیاسییدا) زۆر شت ناگۆڕێ و بە ئەگەری زۆر دواجار دەبێ بگەڕێیتەوە و لە چوارگۆشەی ژمارە یەکەوە دەست پێبکەیتەوە، ئەو چوارگۆشەیەی کە پارتی لەسەری وەستاوە و دەیەوێ هەمووان پەلکێشی ئەوێ بکات، چوارگۆشەی گفتوگۆ لەگەڵ گۆڕان بەر لە کاراکردنەوەی پەرلەمان!\nهەوڵی سازکردنی کۆبوونەوەی پەرلەمان لە دەرەوەی هەولێر، بە رەغمی پارتی، زیاتر لەم مەسەلەیە دەچێ تا هەر شتێکی تر: ئەوەی بە توڕەیی هەڵسێ، بە دۆڕاوی دادەنیشێ! بەڕێز سەرۆکی پەرلەمان و بزاڤی گۆڕان و بەڕێزانی دیکە لە فراکسیۆنە جیاجیاکان پێویستیان بەم "توڕەبوونە" نییە.\nبەندە پێم وایە بڕیاری کشانەوە لە حکومەت پێویستە، جگە لە رەهەندی کێشەکانی هەرێم، چەند رەهەندێکی دیکەش لەخۆ بگرێ: ١) هەوڵدان بۆ بەکاربردنی ئەم هەنگاوە بۆ ئەوەی گۆڕان لەگەڵ خۆیدا ئاشتبێتەوە، بەو مانایەی کە دەنگێکی ناڕازی لە ناو بزاڤی گۆڕان هەر لە سەرەتادا هەبوو لە بەشداری کردنی بزاڤەکە لە حکومەت، وە لە کاتی بڕیاری کشانەوە لە حکومەت، هەر نەبێ دوای ئەم هەموو ماوەیە، ئەو دەنگ و کەسانەی کە هەر لە سەرەتادا گومانیان لە حیکمەتی بەشداریکردن لە حکومەتدا هەبوو ئەوەیان بۆ پشتڕاستبکرێتەوە کە هەر لە سەرەتاشدا حسێب بۆ رای ئەوان کرا بەڵام بە تایبەتی ئێستا راستی و دروستی ئەو رایەی ئەوان پشتڕاست بوویەوە!؛ ٢)هەروەها کاتی ئەوە هاتووە کە،بە بڕیاری کشانەوە یا نەکشانەوە، رێکەوتنەکەی گۆڕان لەگەڵ یەکێتیبە جددیتاقیبکرێتەوە؛ ٣)لە کاتی بڕیاردان لەسەر کشانەوە، دەبێ هەوڵبدرێ کە کشانەوەی بەکرداری گۆڕان لە حکومەت، لە رووی سیاسی و دیپلۆماسییەوە،لەسەر پارتی گران بکەوێ، لە! بۆ ئەوەش واباشە کشانەوەکە کتوپڕ نەبێت بەڵکو لایەنە سیاسییەکانی تری کوردستانبخرێنە بەردەم بژاردەی کشانەوە یا نەکشانەوە وە لە حاڵەتی ئەوەی یەکگرتوو و کۆمەڵیش بڕیاری کشانەوەیان داو گۆڕانیان بە تەنیا جێنەهێشت ئەوا ئەسەری کشانەوە قورستر دەبێت. بۆ ئەوەش پێدەچی وا باش بێ کە گۆڕان لە رۆژی بڕیاری كشانەوەدا دوو یا سێ هەفتە وەک مۆڵەت دابنێ بۆ لایەنەکان: یا ئەوەتا بەبێ دواکەوتن (بەبێ هیچ مەرجێک) وە بەپێی نەخشەڕێگایەک پەرلەمان کارادەبێتەوە و وەزیرەکان دەچنەوە سەر کاری خۆیان و ... هتد یا ئەوەتا لە حاڵەتی تردا دوای ئەم مۆڵەتە، بەبێ سێ و دوو، گۆڕان لە حکومەت دەکشێتەوە.\nلەگەڵ ئەوەشی پێشبینی دەکەم کە هەرنەبێ کۆمەڵ ئەم بژاردەیە، واتە بژاردەی کشانەوە، بە جددی وەربگرێ و لە ناوخۆیدا گفتوگۆی لەسەر بکا و بەڵکو بڕیاری کشانەوەش بدا، بەڵام وا دەزانم بە هەر بیانۆیەک بێت بژاردەی یەکێتی مانەوە دەبێت لە حکومەت: یەکێتی (یا هەر نەبێ سەرکردایەتییەکەی) رێک وەک پارتی بوەتەحزبێکی بەرژەوەندیخواز و خودی حزبەکە بەبێ داهاتێکی زەبەلاح (تۆ بڵێ ئابووری رەش) ناتوانێ بۆ ماوەیەکی کەمیش بژێ. ئەم دوو حزبە هێزی ئابووری خۆیان بە رێگای "بوون لە دەسەڵات و بەکاربردنی خەرابی ئەو دەسەڵاتە دەستەبەر دەکەن،" هەر لەبەر ئەوەش بەبێ ئەوە ژیانی ئەو دوو حزبە و دەزگا زەبەلاحەکانیان ناتوانن بەردەوامیان هەبێ، لەگەڵ شەفافبوونێکی بە تەواوەتیدا ناژین!\nپێم وایە لە بڕی کات کوشتن بە رێکەوتن لەگەڵ دەستەبژێری (واتە سەرکردایەتی) یەکێتی (کە لە راستیدا کێشەی یەکێتی هەر خودی ئەو دەستەبژێرەیە) کاتی ئەوە هاتووە ئیتر گۆڕان بیر لە بژاردەی رووکردنە کادیر و ئەندامان و لایەنگرانی یەکێتی بکاتەوە، کە خۆشیان (واتە کادر و ئەندامانی ئەو حزبە) بەدەست ناکارامەیی و پڕکێشەیی ئەو دەستەبژێرەوە دەناڵێنن. یا هەر نەبێ لە قۆناغی یەکەمدا گۆڕان بە روونی ئەو پەیامەی بە یەکێتی گەیاندبێ کە ئەگەر گۆڕان لە دەستەبژێر بێهیوا بوو ئەوا بۆی هەیە ستراتیژی پەیوەندییەکانی لەگەڵ یەکێتی بە تەواوەتی بگۆڕێ: پشت بکاتە دەستەبژێر و روو بکاتە کادر و ئەندامان و لایەنگرانی ئەو حزبە!\nنابێ ئەوە قەبووڵ بکرێ کە یەکێتی لە هەمان کاتدا لەگەڵ ناشەرعیەتدا بێت و لەگەڵ شەرعیەتیشدا بێت، راگەیاندن و هەڵوێستێکیان لەگەڵ شەرعیەت و راگەیاندن و هەڵسوکەوتێکی تریشیان لەگەڵ ناشەرعیەتدا بێت. هەندێک لە سەرکردەکانی پییان وابێ قسەکانی مەسعود بارزانی "پیرۆزن و وەک ئایەتی قورئان،" بەڵام لەگەڵ گۆڕانیش کۆک بن لەسەر هەندێ پرەنسیپ و بەهای جوان. گۆڕان هەم لە ناشیرینبوونی خۆی، بە هۆی ئەم رێکەوتنەوە، زەرەر دەکات وە هەمیش لە جوانبوونی ناشیرینەکان (ناشیرینەکانی دەستەبژێری ناو یەکێتی)! جگە لەوەش نەوەی نوێ لەم جۆرە شۆڕشگێڕانەی دوێنێ (کە قسەکانی کەسێک، کە بە زۆر خۆی وەک سەرۆکی هەرێم سەپاندووە، بە پیرۆز ناو دەبەن) ماندوو بووە. کەمترین رادەی متمانەی بەم جۆرە "شۆڕشگێڕانە" نییە، کە پێش نیوەڕۆ رێکەوتن لەگەڵ بزاڤی گۆڕان، لەسەر کۆمەڵێک پرەنسیپی جوان، دەکەن، بەڵام هەر دوای نیوەڕۆکەی دەست لە ناو دەست لەگەڵ ناشەرعیەت، بە رەمزی ناشەرعیەت دەڵێ قسەکانی پیرۆزن و ئایەتی قورئانن! ئەگەر گۆڕان دەخوازێ دواڕۆژی هەبێ نابێ نەوەی نوێ بگۆڕێتەوە بە رێکەوتن لەگەڵ ئەم جۆرە "شوڕشگێڕە" ناڕاستگۆیانە.\nلەم لینکەوە بە پ د ئێف بیخوێنەرەوە..\nسوید، لوند ٤/١٢/٢٠١٦\nلەماوەی ٢٤ کاتژمێری ڕابردوو سێ حاڵەتی گیانلەدەستدان بە کۆرۆنا لە سلێمانی تۆمارکراوە\nلە ئەڵمانیا ١٧ ملیۆن و نیو خەڵک بە تەنها دەژین\nئەمشەو یاری كلاسیكۆی زەوی لە نێوان بارسا و ریاڵ مەدرید بەرێوەدەچێت


کاک عەلی عەونی ، منەتی چیمان بەسەرەوە دەكەیت | PUK CENTRAL COUNCIL\nیه‌ك شه‌ممه, ته‌مموز 23, 2017 11:16 pm\nعەلی عەونی، ئەندامی سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان داوا دەكات ناوی ئەوكەسانە تۆماربكرێت كە دەنگی بەڵێ بەریفراندۆمە ناقانونییەكەی حزبەكەی نادەن، وەك ئەوەی ئەوەی رۆژی حەق و حیساب بێت و وەك سەردەمی بەعس ئەم خەڵكە تەسفیربكەن و وڵات بەدەریان بكەن!\nمن پێشنیار دەكەم لەبری ناونوسكردنی ئەوانەی دەنگی “بەڵێ” بەریفراندۆمە ناقانونییەكەی ئێوە نادەن، ناو و شوێنی ئەو 18 سەربازگەی جەندرمەی تورك لە كوردستان تۆماربكەیت، كە ریفراندۆمەكەی لێ دەكرێت و بۆ خەڵكی وڵاتەكەتی بخەیتە روو! خۆ ئەوەت پێنەكرا، ناونوسی ئەو نەوتفرۆشانە بكە، كە سامانی سروشتیی ووڵاتەكەمان هەرزانفرۆش دەكەن، كەس نازانێت لە كوێی و بەچەندو بەكێی دەفرۆشن و پارەكەی چی بەسەردێت!\nخۆ ئەوەشت پێنەكرا، دەتوانێت ناوی ئەو گەندەڵكارانەمان بۆ تۆماربكەیت كە پارەی ووڵاتەكەمان دەدەن بەفیشەو لەقومارخانەكانی قوبرس و لوبنان و توركیا وەك شاباش هەڵیدەدەن، خەڵكی ووڵاتەكەشیان وەك سواڵكەریان لێهاتوەو بەدیار تەلفزیۆن دادەنیشن دوعا دەكەن بەڵكو خوا بكات حوكمڕانەكانی رەحمیان بجوڵێت موچەی مانگێكیان بۆ خەرج بكەن!\nكاك عەلی، ئەگەر هەڕشەمان لێدەكەیت بڵێین “نەخێر”و تەسفیرمان دەكەیت، ئەوا نەخێرەكەی سەر كاغەزی ریفراندۆمەكەتان لابدەن، نەبادا ئەو “نەخێرە” ئەوەندەی دیكە هەشبەسەرمانكات، لەبری ناوی ئێمە بنوسیت، بڕۆ ناوی ئەوكەسانە بنوسە كە شنگالیان بۆ داعش جێهێشت و بەهۆیەوە هەزاران ژن و منداڵی وڵاتەكەت كەوتە دەست دڕندەترین بونەوەری ئەم سەرزەمینە، موحاكەمەو موحاسەبەی ئەوانە بكەن و لەیادی ئەو كارەساتەدا كە چەند رۆژێكی دیكەیە ئەو ئیعلانە بكەن.\nمن نازانم ئەو منەتە چییە بەسەر ئێمەوە دەیكەن؟ ئەوەنییە هەرچی دامودەزگا لەم ووڵاتە هەیە یان ماوەكەی بەسەرچووە یان دەرگاتان داخستوە! من دەزانم ئێوە دەوڵەتێكتان دەوێت كە هاوڵاتیانی بەبەرچاوی خەڵكەوە دەڕفێنرێن و رۆژنامەنوسانی بەبەرچاوی دونیا تێرشەق دەكرێن و گەنجانی لەسەر فوول لایتێك دەدرێتە بەر فیشەك!\nكاك عەلی، لەبری تۆماركردنی ڤیدیۆو وێنەی نەخێری ئێمە، چی لەو ڤیدیۆو وێنەو دیكۆمینتانە دەكەیت كەباسی گەندەڵی حوكمڕانییەكەی ئێوە دەكەن، خۆ جاری جارانیش نییە ئێوەی دەسەڵاتدار مێژوو بنوسنەوە. ئێستا گەنجانی ووڵاتەكەت لەمۆبایلەكەیان وێنەو ڤیدیۆو دیكۆمێنتی گەندەڵیی ئەم حوكمڕانییەيان تۆماركردووە، وەك گوڵ بۆ نەوەكانی داهاتووی دەگوێزنەوەو دەگێڕینەوە، نەكا ئێوە شانازیی بەم حوكمڕانییە بكەن.\nكاكە عەلی، ئەوەی هاتۆتەدی بەخوێن قوربانیی و شەونخونیی ئێمە بووە، ئێمە سینەزەنی و شینی حەسەن و حوسێنمان نەكردووەو نایكەین، بن سێبەری هەر دارو بەردێكی ووڵاتەكەم جێ شەهیدو خوێنڕژانی ئێمەیە، خۆشبەختانە ناوەكەمان كوردییەكی رەوان و شیرینە، ئێوە ناوەكەتان عەلی (شیعەییە)، ئێمە لە سینەزەنی نازانین..


وه‌کو باس ده‌کرێ ئه‌نجامدانی رفراندوم به بێ بریارێکی یاسایی له لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه کارێکی نه یاساییه، ئێستاکه دیاره بۆ ئه‌و مه‌به‌سته باس له کاراکردنه‌وه‌ی په‌رله‌مان ده‌کرێت. ئاخۆ ئه‌مه چ جۆره پرۆسه و چ جۆره سیناریۆیه‌که؟ ئێستا که تازه بریاری رفراندومدراوه، بوون و نه بوونی په‌رله‌مان ئیتر چ گرنگیه‌کی هه‌یه؟\nئومێد حه‌مه عه‌لی ئه‌ندام په‌رله‌مانی کوردستان له‌سه‌ر لیستی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان له هه‌ڤپه‌یڤینێکدا له‌گه‌ڵ به‌شی کوردی ده‌نگی ئه‌مه‌ریکا ده‌ڵێت " ئه‌م سیناریۆیه نوێه که له لایه‌ن ئه‌و دوو هێزه سیاسیه‌وه پێشکه‌ش کراوه که گوایه پێشنیارێکی نوێه بۆ کاراکردنه‌وه‌ی په‌رله‌مان، ئه‌م پێشنیاره، پێشنیارێکی ئیجگار کۆنه وه ئه‌گه‌ر بهاتبا و له‌سه‌ر ئه‌م ئه‌ساسه نا ته‌ندرووسته و نه یاساییه په‌رله‌مان ده‌ست به کاره‌کانی بکاته‌وه، ئه‌وه هه‌ر ساڵ و نێوێک له‌مه‌و پێش ده‌توانرا په‌رله‌مان بخرێته‌وه سه‌ر کار، به‌ڵام ئه‌م سیناریۆیه به هه‌موو واتاییکه‌وه نه یاساییه و نه سیاسیه وه به هه‌مان شێوه له ناوه‌رۆکی ئه‌م سیناریۆه‌دا پێداگری له‌سه‌ر جێ به جێ کردنی ئه‌و کۆده‌تایه هه‌یه که پارتی دیمۆکراتی کوردستان له دوو ساڵی رابوردوودا به‌سه‌ر دام و ده‌زگاه فه‌رمیه‌کانی هه‌رێمی کوردستاندا ئه‌نجامیان داوه، بۆیه\nئێمه وه‌کو گۆڕان پێیمان وایه ئه‌مه ناچێته چوارچێوه‌ی کاراکردنه‌وه‌ی په‌رله‌مان و نیه‌تێکی باشی سیاسی بۆ سه‌ر رێکخستنه‌وه‌ی پرۆسه‌ی سیاسی له هه‌رێمی کوردستان\nکاک ئومێد هه‌ر وه‌ها ده‌ڵێت " ئێمه پێیمان وایه ئه‌م پێشنیاره له قازانجی پرۆسه‌ی سیاسی و دیمۆکراسیدا نییه له هه‌رێمی کوردستان له ئێستا و له ئاێینده‌شدا، به‌ڵێ راسته ئه‌مه فرێۆدانه، هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنه وه هه‌وڵدانه بۆ چه‌واشه‌کردنی راێ گشتی وه پارتی ته‌نها له‌و کاتانه‌دا بروای به دامه‌زراوه‌کانی حوکمرانی و دامه‌زراوه هه‌ڵبژێدراوه‌کانی خه‌ڵک هه‌یه که له قازانج و به‌رژه‌وه‌ندی پارتی و بنه‌ماله‌که‌ی خۆیاندا بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێ داخه کۆمه‌ڵێک هێزی سیاسی تریش شوێنی ئه‌م جۆره کارنامه سیاسیه‌دا که‌وتوون".\nکاک ئومێد ده‌شڵێت " ئێمه وه‌کو بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان جه‌غت ده‌که‌ینه‌وه که\nپرسی سه‌ربه‌خۆیی بۆ ئێمه پرسێکی ستراتیژی بنه‌ڕه‌تی و نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی گه‌ڵی کوردستانه نه به ته‌نها له باشور به‌ڵکۆ له‌سه‌ر ئاستی هه‌ر چوار پارچه‌که‌ی کوردستان\nوه بۆ هه‌موو نه‌ته‌وه‌ی کورد له ته‌واوی جیهان، ئێمه له‌و رێکه‌وتنه‌ی که له ساڵی رابوردوو له‌گه‌ڵ یه‌کێتی ئه‌نجاماندا که جه‌غت له‌سه‌ر کاراکردنه‌وه‌ی په‌رله‌مانی کراوه به‌و شێوه‌یه‌ی که هه‌بوه به ئه‌و ده‌سته سه‌رۆکایه‌تیه‌ی که هه‌بوه، چونکه هیچ گرفتێک یاسایی وه یاخود هه‌ر گرفتێکی تر که تانه له سه‌رۆکایه‌تی په‌رله‌مان بدرێ له گۆرێدا نییه، بۆیه له کاتێکدا سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم ماوه‌که‌ی به‌سه‌ر چووه، به‌رێز مه‌سعود بارزانی به شێێوه‌یه‌کی ناشه‌رعی و خۆسه‌پێنانه ده‌ستی به‌سه‌ر کورسی حوکمرانی سه‌رۆکی هه‌رێمی کوردستاندا گرتووه وه ئاماده نییه تا ئێستا کورسیه‌که‌ی جێ بهێڵێ".\nکاک ئومێد هه‌ر وه‌ها ده‌ڵێت " گرفتی سه‌ره‌کی سیاسی و یاسایی هه‌رێمی کوردستان وه تاکه گرفت که کۆێ کێشه‌کانی هه‌رێمی کوردستانی لێکه‌وتووه‌ته‌وه کورسیه‌که‌ی مه‌سعود بارزانیه ".


به‌داخ و که‌سه‌رێکی زۆره‌وه هه‌واڵی دڵته‌زێنی کۆچی دوایی دایکه مه‌له‌ک ته‌نهایی، دایکی هاورێ و برای به‌رێزمان کاک ساڵح محمودی( ساڵح موچه‌یی) مان ، پیگه‌یشت. به بیستنی ئه‌م هه‌واڵه له دڵه‌وه خه‌م وپه‌ژاره دایگرتین .به‌م بۆنه خه‌مناکه‌وه سه‌ره خۆشی خۆمان پیشکه‌شی بنه‌ماڵه‌ى سه‌ر به‌رز و تێکۆشه‌ره‌که‌ی به‌گشتی و هاورێی خۆشه‌ویستمان کاک ساڵح موچه‌یی ، به‌تایبه‌تی ده‌که‌ین وهیوادارین که خوای مه‌زن سێبوری هه‌موو لاێک بدا و رۆحی پاکی دایکه مه‌له‌کی ره‌حمه‌تیش به به‌هه‌شتی به‌رین شاد بکات. ئه‌رشیڤی خه‌بات مێدیا\nبه‌داخ و که‌سه‌رێکی زۆره‌وه هه‌واڵی دڵته‌زێنی کۆچی دوایی دایکه مه‌له‌ک ته‌نهایی، دایکی هاورێ و برای به‌رێزمان کاک ساڵح محمودی( ساڵح موچه‌یی) مان ، پیگه‌یشت. به بیستنی ئه‌م هه‌واڵه له دڵه‌وه خه‌م وپه‌ژاره دایگرتین .به‌م بۆنه خه‌مناکه‌وه سه‌ره خۆشی خۆمان پیشکه‌شی بنه‌ماڵه‌ى سه‌ر به‌رز و تێکۆشه‌ره‌که‌ی به‌گشتی و هاورێی خۆشه‌ویستمان کاک ساڵح موچه‌یی ، به‌تایبه‌تی ده‌که‌ین وهیوادارین که خوای مه‌زن سێبوری هه‌موو لاێک بدا و رۆحی پاکی دایکه مه‌له‌کی ره‌حمه‌تیش به به‌هه‌شتی به‌رین شاد بکات.\nدایکه مه‌له‌ک یه‌کێک له‌و مرۆڤه تێکۆشه‌ر و دڵسۆزانه‌ی نه‌ته‌وه و نیشتمان بوو که سه‌ره‌رای نه‌بوونی خوێنه‌واری نمونه‌ی که‌سایه‌تێکی لێهاتوو و خه‌مخۆری رێگای رزگاری گه‌ل و نیشتمان بوو که له سه‌ره تای دامه‌زرانی سازمانی خه‌باته‌وه وه‌ک ئه‌ندامێکی تێکۆشه‌ر و خزمه‌تگوزار له ناوچه‌دا کاری ده‌کرد و له هاندانی لاوان بۆ راپه‌ڕاندی ئه رکی شۆرش و خه‌بات ده‌ستێکی باڵا و ده‌ورێکی کاریگه‌ری هه‌بوو، به چه‌شنێک که ته‌نانه‌ت جگه‌ر کۆشه‌که‌ی خۆی هاندا تا له ریزه‌کانی سازمانی خه‌بات دا به‌رگی پیرۆزی پێشمه‌رگایه‌تی له به‌رکا و چه‌کی به‌رگری له نیشتمان و گه‌له‌که‌ی بکاته شان .دایکه مه‌له‌ک بێجگه له راپه‌راندنی کار و باری ته‌شکیلاتی، له هه‌ر جێگاێک پیشمه‌رگه به‌ره‌نگاری هێزی داگیرکه‌ری کوردستان ببوایه‌وه، به‌و په‌ری توانایه‌وه که‌ل و په‌لی پێویست و نان و ئاوی ده‌گه‌یاندنێ .ناوبراو به به‌رده‌وامی له گه‌ل کادر و پیشمه‌رگه‌کانی سازمانی خه‌بات له پێوه‌ندی دابوو و تا دوایین کاته‌کانی ژیانی سه‌ربه‌رزانه‌ی خۆشه‌ویستی سازمانی خه‌بات و دڵسۆزی بۆ نه‌ته‌وه نیشتمانه‌که‌ی، له دڵه گه‌وره‌که‌ی ده‌ر نه‌کرد. کومیته‌ی سوئێدی سازمانی خه‌بات،ی کوردستانی ئێران کۆچی دوایی دایکه مه‌له‌ک به خه‌ساره‌تێکی گه‌وره ده‌زانێ و هیواداره که ئاوات و ئامانجه کانی دایکه مه‌له‌ک له داهاتوێکی نزیکدا بێنه دی .\nجارێکی تر وێرای ده‌ربڕینی خه‌م و په‌ژاره‌ی زۆر سه‌ره خۆشی له خۆمان و له که‌س وکاری ره‌حمه‌تی و هه‌موو ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی سازمانی خه‌بات ده‌که‌ین.\nکومیته‌ی سوئێدی سازمانی خه‌بات،ی کوردستانی ئێران\nڕێکه‌وت: 2013-01-11 18:54:04\nبه‌شی ( په‌یامی سه‌رخۆشی کومیه‌تی سوئێدی سازمانی خه‌بات،ی کوردستانی ئێران، به بۆنه‌ی کۆچی دوایی دایکه مه‌له‌ک ته‌نهایی )


Diplomatic Magazine | خامنەیی و سیستانی، جەنگی بەدەستهێنانی ڕابەرایەتی شیعە\nو : ڕاشد کەمال\nلەگەڵ داواکاریە جیاوازەکانی خۆپیشاندەران لە دابەزاندنی نرخی هێلکە تا حکومەتێکی شەفاف، سیاسییە شیعییەکانی عێراقی نزیک لە سەرکردەی باڵای ئێرانی ئایەتوڵا عەلی خامنەیی زۆر بە خێرایی دەستیانکرد بە بەرگریکردن لە تاران، ئەوان جەختیان کردەوە کە خۆپیشاندانەکانی شەقام پیلانێکی دەرەکی بوو بۆ لەناوبردنی شۆڕشە ئیسلامیەکەی ئایەتوڵا ڕوحوڵا خومەینی و لەباربردنی خەونەکانی .\n"ڕەوتی شیعی لە هەرێمەکەدا لە هەڵکشاندایە و بەردەوامە لە سەرکەوتن لە ڕووی سیاسی و کەلتوورییەوە، کە هیچ هەلێکی بۆ ئەوانی دیکە جێ نەهێشتووە`"، شێخ جەلالەدین سەغیر، سەرکردەی دیاری ئەنجومەنی باڵای شیعەی ئیسلامی لە عێراق، لە هەژماری خۆی لە فەیسبوک لە ٣ ی مانگی کانوونی دووەم پۆستێکی بڵاوکردەوە و دەڵێت، "ئەو گرێیەی ئێستای سعودیە و ئەمریکا و ئیسرائیل بەرامبەر ئێران، بووە هۆی سەرهەڵدانی یاخیبوون لە چەند ناوچەیەکی وڵاتەکەدا".\nنوری مالیکی جێگری سەرۆک کۆماری عێراق بەهەمان شێوە لە ٣ ی مانگی کانوونی دووەم بە لێدوانێک پشتگیری تارانی کرد و وتی،" دووژمنانی ئێران هەوڵ دەدەن گێرەشێوێنی دروست بکەن".\nمالیکی، سەرۆک وەزیرانی پێشووی نزیک لە ئێران، ڕایگەیاند "ئێران سەرکەوتنێکی گەورەی تۆمارکردووە کە لەلایەن خەڵکەکەیەوە بڕیاری لەسەردراوە بە سەرکردایەتی ئیمام خومەینی"، هەروەها دەڵێت:" یارمەتیدەران لە ناوەوە و دووژمنانی ئێران لە دەرەوەی وڵات هەردووکیان شکست دەهێنن".\nبەڵام دەربڕینی پشتگیری بەتێکڕا نەبووە لەناو گروپە شیعیە عێراقیەکاندا، کە لە ٦٠٪ ی دانیشتوان پێکدەهێنن، زیاد لە گروپێکیان بە نهێنیش بێت، دڵخۆشبوون بە کەوتنی برا گەورەکە لە ڕۆژهەڵات ئەگەر بڕێکی کەمیش بێت.\nکەسە نزیکەکانی ئایەتوڵا سیستانی و ئەم سەرکردە دوورەپەرێزە ئایینیە لە نەجەف، ڕق لێبوونەوەی خۆیان ناشارنەوە لەو پیاوە ئایینیە لووتبەرزە ئێرانیانە، کە بەناوی هەموو شیعەکانی جیهانەوە قسە دەکەن.\nبە شێوەیەکی فەرمی، پایەبەرزترین پیاوی ئایینی شیعی عێراق ئایەتوڵا عەلی سیستانی، لە دەرەوەی ئەم ئاژاوەیە مایەوە، بەڵام کەسە نزیکەکانی ئەم سەرکردە دوورەپەرێزە ئایینیە لە نەجەف ڕق لێبوونەوەی خۆیان ناشارنەوە لەو پیاوە ئایینیە لووتبەرزە ئێرانیانە، کە بەناوی هەموو شیعەکانی جیهانەوە قسە دەکەن.\n"ئەوەی لە ئێران ڕوودەدات لە ئەنجامی نادادپەروەری و ستەمکاری هەندێک لە پیاوە ئایینیەکانی ئێرانە لە بەڕێوەبردنی وڵاتەکەدا`"، مامۆستایەکی ئایینی دیاری نەجەف لە چاوپێکەوتنێکیدا بە (مۆنیتۆر) ی ڕاگەیاند: "`ئەوان هێز بەکاردةهێنن بۆ بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان و سامانی خەڵک دابەش دەکەن بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتی خۆیان".\nئایەتوڵا عەلی سیستانیی\nلە ناوەڕۆکدا، ئەم ململانێیە چەقی داکوتاوە لەسەر مشتومڕێکی ناڕوونی قسەهەڵگر لە فیقهی شیعیدا کە کە بانگەشە دەکات بۆ `دەسەڵاتدارێکی متمانە پێکراو بۆ ڕێنوێنی کردنی کۆمەڵگە تاکو گەڕانەوەی `کەسە بێ هەڵەکە، کە لە وەچەی پێغەمبەر محەمەدە (د.خ)و بۆ ماوەی زیاد لە ١٠٠٠ ساڵە خۆی شاردۆتەوە. ئەم ڕێبازە ناسراو بە (ویلایەتی فەقیهــ)، ڕێسای ڕێنوێنیکاری پشت سیستەمی حوکمڕانی ئایینیە کە ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ بەخاوەنی کردووە.\n"پێویستە ئێمە شوێن پیاوە ڕاستەکە بکەوین"، خومەینی بە دوورخراوەیی لە پاریس بە چەند هەفتەیەک پێش گەڕانەوە سەرکەوتووەکەی بۆ ئێران ڕایگەیاند. ``کاتێک پیاوێکی دروست دێتە دەسەڵات، دەوڵەتێکی ڕاست بونیاد دەنێت``.\nئەم ململانێیە چەقی داکوتاوە لەسەر مشتومڕێکی ناڕوونی قسەهەڵگر لە فیقهی شیعیدا کە کە بانگەشە دەکات بۆ `دەسەڵاتدارێکی متمانە پێکراو بۆ ڕێنوێنی کردنی کۆمەڵگە تاکو گەڕانەوەی `کەسە بێ هەڵەکە، کە لە وەچەی پێغەمبەر محەمەدە (د.خ)و بۆ ماوەی زیاد لە ١٠٠٠ ساڵە خۆی شاردۆتەوە.\nئەم تیۆرییە پشتگیری ستراتیژییەتی بوژاندنەوەی دینی دەکات کە تیشک دەخاتە سەر داواکاری ڕابەری باڵا``سەروەری ڕەها`` بەسەر مسوڵمانانی باوەڕدارەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕەوایەتی ئایینی ئەم بابەتە جێگای گفتوگۆیەکی قووڵە لەنێوان پیاوانی ئایینی، لە دوای چوار دەیە لە ڕوخانی شا، تەنانەت لە ناوخۆی ئێرانیشدا.\nمامۆستایەکی ئایینی دیاری قوتابخانەی زانستی قوم بە (مۆنیتۆر) ی ڕاگەیاند، ``مۆدێلی زاڵی (ئایینناسی شیعی) زۆر بەجدی بەرەنگاری کرایەوە لەلایەن ئایەتوڵڵا خومەینی، کاتێک بە ڕاستەوخۆ و بە ئاشکرا بانگەشەی بۆ هەردوو دەسەڵاتی ئایینی و سیاسی کرد بۆ پیاوانی ئایینی``.\nلەگەڵ بەدەست هێنانی دەسەڵات لە ناوچەکەدا، ئێران خولیای بەدەست هێنانی دەسەڵاتە بەسەر ٢٠٠ ملیۆن شیعی لە جیهاندا. لەگەڵ پیربوونی سیستانی و بڵاوبوونەوەی دەنگۆکان سەبارەت بە خراپی باری تەندرستییەوە، خامنەیی و هاوپەیمانەکانی هەلێکی زۆر نایاب دەبینن بۆ دەست بەسەرا گرتنی نەجەف، پایتەختی ڕۆحیی شیعەکانی جیهان.\nئەنجامی ئەم بەریەککەوتنەی ئەم دوو کەسایەتیە دەسەڵاتدارە شیعیە، دەرەنجامێکی گەورەی لێ چاوەڕێ دەکرێ بۆ هەردوولا، بۆ پیاوانی ئایینی ئێران کە بەردەوامبن لە کۆنترۆڵکردنی ناوخۆی ووڵاتەکە و بڵاوکردنەوەی دەسەڵاتیان بەسەر شیعەکانی جیهاندا. بەڵام کاریگەری زۆر خێرای بەسەر توانای عێراقەوە دەردەکەوێت لە بەردەوامبوون لە داڕشتنی ڕێڕەوی خۆی لەژێر سێبەری حکومەتە ئایینیەکەی دراوسێی دا.\nکاریگەری ڕاستەقینەی ئەم دوو کەسایەتییە لە کۆتاییەکانی ساڵی ڕابردوودا دەرکەوت کاتێک کە کوردەکانی عێراقی زۆرینە سوننی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییان ئەنجام دا بۆ جیابوونەوە لە لە بەغدادی دەستبەسەردا گیراو لەلایەن شیعەوە. لە دیدارێکی لەگەڵ ڕەجەب تەییب ئەردۆغاندا لە ١٠ی مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی ڕابردوو، خامنەیی ڕایگەیاند ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی داڕێژراوی ئەمریکایە بۆ دروستکردنی ``ئیسرائیلێکی نوێ`` لە ناوچەکەدا. چەندڕۆژێک دواتر میلیشیاکانی ئێران چوونە پاڵ هێزەکانی پاراستنی عێراقەوە بۆ گێڕانەوەی کەرکوکی دەوڵەمەند بە نەوت و دەست بەسەرا گرتنەوەی هەرێم لەلایەن بەغداوە.\nبەپێچەوانەوە سیستانی ڕێگایەکی دیبلۆماسییانەی گرتەبەر، لەگەڵ دژایەتیکردنی دابەشبوونی غێراق. لە ٢٩ ی ئەیلوول لە ووتاری ڕۆژی هەینیدا، ووتەبێژی فەرمی سیستانی، ئەحمد سافی، داوای لە حکوومەتی ناوەند کرد کە ``ڕەچاوی مافە یاساییە سەرەکیەکانی برا کوردەکان بکات لە بڕیار و هەنگاوەکانیدا`` سافی پارتەکانی بانگهێشتکرد بۆ`` دوورکەوتنەوە لە هەر کارێک کە زیان بە یەکگرتوویی نەتەوەکان بگەیەنێت``، بؤ ڕێگریکردن لە تێکچوونی ئەو ``پەیوەندیە بەهێزە``ی کە هەیە لەنێوان عەرب و کورد و تورکمانەکان.\nلەگەڵ پیربوونی سیستانی و بڵاوبوونەوەی دەنگۆکان سەبارەت بە خراپی باری تەندرستییەوە، خامنەیی و هاوپەیمانەکانی هەلێکی زۆر نایاب دەبینن بۆ دەست بەسەرا گرتنی نەجەف، پایتەختی ڕۆحیی شیعەکانی جیهان.\nهەردوو لایەنەکە لە کێبڕکێدان لە عێراقدا لە ساڵی ٢٠٠٣ وە، کاتێک کە داگیرکارییەکەی ئەمریکا دوژمنە سەرەکییەکەی ئێرانی لە ناوچەکەدا لەناو برد و لە هەمان کاتدا لە هەوڵی بەهێزکردنی دەسەڵاتدارێتی ئایینی بوو لە ناوەند.\nبۆ چەندەها سەدەیە شاری دێرینی نەجەف لە باشووری عێراق، ناوچەی سەرەکی ڕەوتی شیعەیە. کە ئارامگەی خەلیفەی مسوڵمانان و جێگری پێغەمبەر (د.خ)ە، کە گوێرەی شیعەکان عەلی کوڕی ئەبوتاڵبە و گۆرەکەی ئەوی لێیە، ئەم شارە یەک ملیۆنییە بە سێیەم پیرۆزترین شوێن لە جیهاندا دادەنرێت لە جیهاندا لای شیعەکان، لە دوای مەککە و مەدینە.\nدوای گرتنە دەستی دەسەڵات لەلایەن سەدام حوسەینەوە لە ساڵی ١٩٧٩، چەندەها پیاوی ئایینی شارەکە ڕایانکرد یان شاربەدەرکران بەرەو قوم شاری پیرۆزی فارسەکان. لەم چەند دەیەی کۆتاییدا بەپۆل شیعەکان ڕوو دەکەنە ئەو شارە بۆ بەشداری کردن لە پەیمانگا ئایینیەکاندا و بینینی فیکرەی شۆڕشەکەی خومەینی لە نزیکەوە.\nلەکاتی داگیرکارییەکەی ئەمریکا لە ٢٠٠٣ دا، ژمارەی ئاخوندەکان لە قوم زیادی کردبوو بۆ نزیکەی ٤٠٠٠٠ تا ٥٠٠٠٠؛ بە پێچەوانەوە لە نەجەف ڕێژەکە کەمی کردبوو بۆ نزیکەی ٢٠٠٠، پێنج جار کەمتر لەو ژمارەیەی کە لە ساڵانی شەستەکاندا هەبوو، پێش دەست بەسەرا گرتنی بەعسییەکان.\nعەلی خامنەیی رابەری باڵای کۆماری ئیسلامی ئێران\nپاش دەرچوونی سەرانی بەعس لە نەجەف و پێکهێنانی حکومەتی زۆرینە شیعە لە بەغداد. جارێکی دیکە نەجەف بەرامبەر هاوتا ئێرانیەکەی درەوشایەوە، سیستانی ئەو پیاوە ڕۆحانییەی کە لەدایکبووی ئێرانە و زۆربەی تەمەنی لە نەجەف بەسەربردووە، هەر زوو لەژێر سێبەری سەددام هاتە دەرەوە و بوو بە یەکێک لە هەرە کەسایەتیە سیاسییە دیارەکانی عێراق.\nلە ساڵی ١٩٣٠ لە خانەوادەیەک لەدایک بووە کە دەگەڕێنەوە سەر پێغەمبەری ئیسلام (د.خ) سیستانی و باپیرانی هەموویان پیاوانی ئایینی بوون بە زنجیرەیەک کە دەگەڕێنەوە بۆ سەدەی ١٧ سەردەمی سەفەویەکان، ئەمڕۆ پیاوی هەرەباڵای ئایینی لە عێراق لە خانوویەکی دوو نهۆمی لەسەر ڕێگای سەرەکی مەزارگەی ئیمام عەلی دەژی، کە لەوێ پێشوازی لە میوانەکانی دەکات کە بۆ ماچکردنی موستیلەکەی و دەربڕینی ڕێز بۆی سەردانی دەکەن. لەگەڵ ئەوەشدا خاکی بوونەکەی وایکردووە کە باوەڕکردن بەوەی کاریگەری هەیە بەسەر ملیۆنان خەڵکدا جێی باوەڕ نەبێت.\nتەنانەت کاتێ پیاوانی ئایینی لە عێراق خەریکی پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییانە بوون کە بەهۆی ڕووخانی ڕژێمە سیکۆلارەکەی سەددامەوە دروستبووبوو، حوکمی ئایینی لە ئێران کەوتبووە ژێر کۆمەڵێک فشاری بەردەوام لەلایەن خەڵکەوە لە دژی حکومەتی شکستخواردووی ئایینی ئێران لە بەرەوپێشبردنی ژیانیان.\nلە ساڵی ١٩٨٩وە، ئێران لەلایەن خامنەیی تەمەن ٧٨ ساڵەوە ڕابەری دەکرێت، کاتێ لە دوای وەفاتی خومەینی دەسەڵاتی گرتەدەست کە وەک سەرۆکی ئێران بۆ ماوەی ٨ ساڵی پێشتر خزمەتی کرد. بەم شێوەیە دەسەڵاتی تەواوەتی هەیە بەسەر هەموو لقەکانی حکومەتەوە، هەروەها بەسەر هێزی سەربازی و میدیاشەوە.\nلەگەڵ هەبوونی دەسەڵاتی سیاسی، خامنەیی لە دەسەڵاتە ئایینییەکانی وەک سیستانی بێبەشە. کوڕی مامۆستایەکی ئایینی هەژار لە شاری پیرۆزی مەشهەد, بۆ چەند ساڵێکی کەم لە قوتابخانە ئایینییەکانی نەجەف و قوم خوێندی پێش گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە بۆلای باوکە نەخۆشەکەی. خامنەیی بۆ چەند ساڵێک ئاینناسی ئیسلامی ووتەوە لە مەشهەد پێش پەیوەندی کردنی بە جوڵە شۆڕشگێڕییەتازە لەدایکبووەکەی خومەینییەوە لە قوم لە ساڵی ١٩٦٢، وە بە شێوەیەکی بەردەوام زیندانی کراوە لەلایەن هێزەکانی پاراستنی شاوە.\nپیاوی هەرەباڵای ئایینی لە عێراق لە خانوویەکی دوو نهۆمی لەسەر ڕێگای سەرەکی مەزارگەی ئیمام عەلی دەژی، کە لەوێ پێشوازی لە میوانەکانی دەکات کە بۆ ماچکردنی موستیلەکەی و دەربڕینی ڕێز بۆی سەردانی دەکەن. لەگەڵ ئەوەشدا خاکی بوونەکەی وایکردووە کە باوەڕکردن بەوەی کاریگەری هەیە بەسەر ملیۆنان خەڵکدا جێی باوەڕ نەبێت.\nلەکاتی ڕووخانی سەددامەوە، تاران بەشوێن زیادکردنی دەسەڵاتیدا بووە بۆ پاراستنی تەنیشتی ڕۆژئاوای تاوەکو یارمەتیدەربێت بۆ بڵاوکردنەوەی دەسەڵاتەکانی لە ناوچەکەدا. لەگەڵ بەهێزبوونی نەجەف لەدوای لابردنی سەددام، زۆری نەخایاند کە سیستانی بە ئاشکرا کەوتە ململانێ لەگەڵ دەسەڵاتدارانی شیعە لە ئێران و ئایدیاکەیان لەبارەی حاکمبوونی ئاخوندەکان.\n``تێگەشتنی سیستانی لەبارەی (ولایەتی فەفیهـ) بەشێک لە تێگەشتنی خومەینی ڕەت دەکاتەوە لەبارەی دەسەڵاتی ڕەهای ڕابەری باڵا وەک ئەندامی فەرمی دەوڵەت، لە بەڕێوەبردنی کاروباری سیاسی ڕۆژانەی کۆمەڵگە``، پرۆفیسۆری یاریدەدەر بابەک ڕەحیمی لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە ڕاپۆرتێکدا لە ساڵی ٢٠٠٧ بۆ پەیمانگی ئاشتی ئەمریکی لە بارەی کاریگەری سیستانی لەسەر ئاراستەکردنی عێراق بەرەو دیموکراتی دەنوسێت،``لەبەرئەوە دەسەڵاتی (ئایەتوڵڵای گەورە) خۆی دەبینێتەوە لە پارێزگاری کردنی ئیسلام و کۆمەڵگەی مسوڵمانان، نەک دەسەڵاتی ڕەها بەسەر کاروباری دەوڵەتدا، وەک ئەوەی جێبەجێ دەکرێت لەلایەن دەسەڵاتی ئێرانەوە.\nجیاواز لە بۆچونی خومەینی لەبارەی دەوڵەتی ئیسلامیەوە، سیستانی بەرگری دەکات لە بۆچونی (دەوڵەتی مەدەنی), کە مامۆستا کۆچکردووەکەی ، ئایەتوڵڵا ئەبو قاسم خویی پشتگیری دەکرد. خومەینی کە ١٣ ساڵی لەئاوارەییدا لە نەجەف بەسەر بردووە, دژی باوەکان دەوەستێتەوە و دەڵێت ``تەنها کۆمەڵگەیەکی چاک دەتوانێت باوەڕداری چاک دروست بکات`` گەواهیدانێک بۆ دەسەڵاتی ڕەهای پیاوانی ئایینی بۆ هەوڵدان بە گەشتن بە دینێکی نمونەیی، خوئی بە پێچەوانەوە پێداگری دەکرد لەسەر ئەوەی ``تەنها پیاوانی چاک دەتوانن کۆمەڵگەی چاک بونیاد بنێن``.\nلەپاش حەزی خویی بۆ کۆمەڵگەیەکی نا توندوتیژ کە هێشتا لە بەهاکانی ئیسلامدا ڕەگی داکوتاوە، سیستانی پیاوانی ئایینی قەدەغە کرد لە تێکەڵبوون بە کاروباری سیاسەتەوە و داوای لە شیعەکان کرد لە کۆمەڵگەیەکی فراواندابن و دوور کەونەوە لە تائیفەگەرایی.\nجەواد خوئی، نەوەی ئایەتوڵڵا خوئی بە (مۆنیتۆر) ی ڕاگەیاند ``سیستانی نەک تەنها داوای دەوڵەتێکی ئایینی نەکردووە بەڵکو لە چەندەها بۆنەشدا ئەوەی ڕوونکردوەتەوە کە عێراقێکی مەدەنی دەوێت، دەوڵەتێک کە لەسەر بنەمای دیموکراسی بونیاد بنرێت لەگەڵ سنوورێکی ئاشکرا لەنێوان دامودەزگا ئایینی و حکومییەکاندا``.\nئەم شێوازە دیاریکراوە بە شێوەیەک لە شێوەکانی ``سیغەی عەلمانی``. وە بەو پێیەی کە وەک مەرجەعی باڵا لایەنگری دەکات، سیستانی ڕێگەیەکی جیاواز پێشنیاز دەکات لە مۆدێلە ئێرانییە سیاسیەکەی پیاوانی ئایینی.\nجیاواز لە بۆچونی خومەینی لەبارەی دەوڵەتی ئیسلامیەوە، سیستانی بەرگری دەکات لە بۆچونی (دەوڵەتی مەدەنی), کە مامۆستا کۆچکردووەکەی ، ئایەتوڵڵا ئەبو قاسم خویی پشتگیری دەکرد. خومەینی کە ١٣ ساڵی لەئاوارەییدا لە نەجەف بەسەر بردووە دەڵێت ``تەنها کۆمەڵگەیەکی چاک دەتوانێت باوەڕداری چاک دروست بکات`` خوئی بە پێچەوانەوە پێداگری دەکرد کە ``تەنها پیاوانی چاک دەتوانن کۆمەڵگەی چاک بونیاد بنێن``.\nکاتێک هێزەکانی ئەمریکا لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٠٣ لە عێراقدا بڵاوبوونەوە، خامنەیی هیوای خواست کە پیاوە ئایینیەکانی شیعە لە عێراق ئیدانەی جۆرج بوش بکەن و شوێنکەوتوانیان ڕازیبکەن دژی داگیرکاری ئەمریکا بۆ سەر ڕژێمی سەددامی سوننی بوەستنەوە، بەڵام کەس گوێی لە داواکارییەکەی نەگرت.\nبە پێچەوانەوە، سیستانی بەیاننامەیەکی سیاسی بێ پێشینەی بڵاوکردەوە کە وەک یەکەم هێرش وابوو بۆ گێڕانەوەی نەجەف بۆ سەروەرییەکانی پێسووی. لە سەرەتاکانی مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٠٣، ئایەتوڵڵا سیستانی داوای لە مسوڵمانان کرد کە ``نەبنە ڕێگر لەبەردەم هێزەکانی ئازادی، وە یارمەتیدەربن بە هێنانی ئەم جەنگە لە دژی ستەم بە کۆتاییەکی سەرکەوتوو بۆ گەلی عێراق``، بەگوێرەی چاوپێکەوتنێک لەو دەمەدا لەگەڵ ئەمیر تاهیری بەڕەگەز ئێرانی شارەزا لە کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە ووتارێکدا لە ڕۆژنامەی (وۆڵ ستریت جۆرناڵ) کە پێشگۆیی کردووە بە (لێکترازانی شیعی) لەنێوان سیستانی و خامنەییدا، تاهیری لە وەسفی بەیاننامەکەدا، کە بە کارێکی زەحمەتی دا ئەنێت، دەڵێت`` یەکەم فەتوا لە ئیسلامی سیاسی مۆدێرندا بۆ پشتگیری ئەمریکا``.\nپاش زیاتر لە پێنج دەیە لە مانەوەی لە نەجەف هێشتا سیستانی وازی لە شێوەزارە فارسیەکەی و ڕەگەزنامە ئێرانییەکەی نەهێناوەو هەروەها خۆی لە سەرنجە سیاسییەکان بەدوور دەگرێت، بەڵام لە ماوەی ١٥ ساڵی ڕابردوودا، کە بەشێکی زۆری لەڕوی بەختەوە بووە، وەک هێزێکی سەرەکی لە پێکهێنانی عێراقی دوای جەنگدا دەرکەوتووە.\nلە ماگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٣ پێش چەند ڕۆژێک لە بڵاوکردنەوەکەی فتواکەی، کە بەرگری دەکات لە ئەنجامدانی هەڵبژاردنێکی دیموکراسی نیشتمانی لە جێگای حکومەتی کاتی سەپێنراو لەلایەن ئەمریکاوە، سیستانی بە واشنتن پۆستی ڕاگەیاند:`` لەسەر زانایانی ئایینی پێویستە کە خۆیان بەدوور بگرن لە پۆستە کارگێڕی و جێبەجێ کاریەکان``. لەماوەی ١٠ ساڵی داهاتویدا سیستانی زۆر بە قووڵتر خۆی بینییەوە لە ململانێ سیاسییەکاندا پاش ئەوەی کە ووڵات ڕۆشتە جەنگێکی تائیفییەوە.\nجارێکی کە لەگەڵ نزیک بوونەوەی عێراق لە لێواری شیبوونەوە کاتێک گروپی بەناو دەوڵەتی ئیسلامی لە هاوینی ساڵی ٢٠١٤ شار لەدوای شار داگیری دەکرد، ئەم گەورە سەرکردەیە داوایەکی بەپەلەی کرد بۆ یەکڕیزی نیشتمانی، ئەمە خستییە ڕێڕەوێکی دژ بەیەک لەگەڵ مالیکی، سەرۆک وەزیرانێکی ئابڵۆقە دراو بە بیری دینی تائیفی.\nئایەتوڵا ئەبو قاسم خوئی ١٨٩٩ ـ ١٩٩٢\nوە لە نوسراوێکیدا لە مانگی تەمووزدا بۆ سەرکردەکانی حزبی دەعوەی ئیسلامی کە بەرەیەکی ئایینی شیعییەکە بە سەرۆکایەتی مالیکی دەڵێت`` بەپێویستی دەزانم پەلە بکرێت لە هەڵبژاردنی سەرۆک وەزیرانێکی نوێدا کە پشتگیرییەکی نەتەوەیی فراوانی هەبێت``.\nئەم نوسراوە کۆتایی بە چارەنووسی مالکی هێنا و لە مانگی ئەیلولدا گۆڕدرا بە حەیدەر عەبادی. لەو کاتەوە، مالیکی و سیستانی لە ناکۆکیەکی تاڵدان کە تاو دەدرێت بەهۆی ناکۆکی سیاسی و جەنگی ئایینییەوە.\nلەگەڵ لە دەستدانی پشتگیری ئایەتوڵڵا خامنەیی لە هاوینی ساڵی ٢٠١٤، بەڵام مالیکی خاوەنی پەیوەندییەکی سیاسی بەهێزە لەگەڵ سیستەمی ئایینی لە تاران. مالکی چەندەها ساڵی لە مەنفا بەسەربردووە لە ئێران و سوریا کاتێک لە ساڵی ١٩٧٩ هێزە ئەمنییەکانی سەددام بۆیان دەرکەوت کە ئەندامی حیزبی دەعوەی لە یاسا دەرچووە.\nهەروەها پەیوەندییە ئایدیۆلۆجییەکانیش قووڵە: سەرەتای حیزب دەگەڕێتەوە بۆ شۆڕشی ١٩٥٠ دژی نەتەوەپەرستیی عەرەبیی عەلمانی ئیشتراکی و لە بەرژەوەندی دەوڵەتێکی ئیسلامی لە عێراق. حزبی دەعوە بەشێوەیەکی تایبەت پشتی بەست بە ئایدیاکانی بیرمەندی برایانی مسوڵمان سەید قوتب، یەکێک لە پشتگیری کەرانی``دیکتاتۆرییەتی دادپەروەرانە`` کە بەرهەمەکانی لەلایەن خودی خامنەییەوە وەرگێڕدرایە سەر زمانی فارسی و ووتی `` هەنگاوێکی جددی بەرەو جێبەجێ کردنی کردارییانەی ئایین``.\nلەگەڵ دەرکەوتنی داعش، ئەو ململانێیانە لە گۆڕەپانی سیاسییەوە گواسترایەوە بۆ گۆڕەپانی جەنگ. ئەم پێکهاتە هەڵبژێردراوە کە پێکهاتووە لە دەیان میلیشیای شیعی بۆ ڕزگارکردنی کۆماری عێراق لە هەڕەشەی سوننی توندڕەو گۆڕا بۆ چەند دەستەیەکی چەکداری ململانێکار لەگەڵ جیاوازی لایەنگرییان لەنێوان خامنەیی و سیستانی.\nکاتێک بۆ یەکەمجار میلیشیا شیعییەکانی ناسراو بە (یەکەکانی حەشدی شەعبی) لە هاوینی ساڵی ٢٠١٤ لە گۆڕەپانی عێڕاقدا دەرکەوتن، وەک کۆتا هێڵی بەرگری دژی هێرشی داعش ناسێنران، بەڵام خودی میلیشیاکان بوون بە هەڕەشە بۆ دابەشکردنی ووڵات.\nمالیکی، کە هێشتا ئەوکات سەرۆک وەزیر بوو، بەیاننامەیەکی لە ١٣ ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٤ دەرکرد، پاش کەوتنی موسڵ بۆ پێکهێنانی هێزێکی سەربازی تایبەت، بەو پێیەی کە خۆی بە( باوکی ڕۆحی) یەکەی حەشدی شەعبی دەزانی، کە زۆرێکیان ئەو کەسانەن کە لەساڵی هەشتاکان لە دژی سەددام یاخی بووبوون.\nچەند ڕۆژ دواتر، سیستانی لەلای خۆیەوە بەهۆی کاریگەرییە ئایینییەکەیەوە فتوایەکی دەرکرد و داوای لە کەسانی خاوەن تواناکرد کە چەک هەڵگرن دژی گرووپی داعش. لەپاش بڕیاردان لە دوورکەوتنەوە لە گۆڕینی جەنگی دژی داعش بۆ جەنگی تائیفی لە دوای سووریا، شیعەکانی ووڵاتەکەی کردە ئامانج لەجیاتی شیعەی ووڵاتانی تر بۆ بەشداریکردن لە جەنگەکەدا.\nهەر لە سەرەتاوە، گرووپە چەکدارەکان لایەنگیری دژ بەیەکیان نیشاندا بۆ سیستانی و لە ڕێگەی مالکییەوە بۆ دامودەزگا ئایینییەکانی ئێران کە ڕاستەوخۆ خامنەیی خودی خۆی بەڕێوەی دەبا. لە بنەڕەتدا ئەم مشتومڕە هەڵقوڵاوی لقە بەربەرەکانێ کارەکانی ڕۆحییەتی شیعەیە لە نێوان نەجەف و قوم دا.\nبە نیسبەت مالیکییەوە،`` بوونی هێزێکی شیعەی دڵسۆز ڕێگەیەکی زۆر پارێزراوتر و پشت پێ بەستراوترە بۆ بونیادنانی سەرکردایەتیو کۆنترۆڵکردنێکی تووندتر، وەک لە هێزی فرە نەتەوەی عێراق. دامەزراوەی کارنگی بۆ ئاشتی نێودەوڵەتی لە لێکۆڵینەوەیەکدا کا لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٧ ئەنجامی دابوو سەبارەت بە حەشدی شەعبی و داهاتووی عێراق.\nبە پێچەوانەوە، سیستانی هیچکات پشتگیری هێزێکی دیاریکراوی شیعی نەکردووە.\nڕاپۆرتەکەی کارنگی دەڵێت:`` لە ڕاستیدا فەتواکە دووربووە لە هەر تایبەتمەندکردنێکی بەکۆمەڵ، بەڵکو بانگەوازێک بووە بۆ هەموو عێراقیەکان وەک کۆمەڵگەیەکی نەتەوەیی،وە دوور دەکەوێتەوە لە هاندانی تائیفی بە ناو نەهێنانی مەزهەبی شیعی.``\nبە شێوەیەکی ڕەسمی، یەکەکانی حەشدی شەعبی لەژێر چاودێری سەرۆک وەزیران عەبادیدان. بەڵام کەسایەتی خاوەن زۆرترین دەسەڵات جێگری فەرماندە ئەبو مەهدی موهەندیسە، کە هاوپەیمانێکی نزیکی ئێرانە و بۆ ماوەی سێ دەیە لەگەڵ دەزگای هەواڵگری ئێران کاریکردووە. لەگەڵ ئەوەشدا کە بە دەیان گرووپی قەبارە جیاواز یەکەکانی حەشدی شەعبی پێکدەهێنن، بەڵام گرووپە سەرەکییەکانی پێکهێنەری میلیشیا دژە داعشەکەی مالکی کە نیو دەرزەن یان زیاترن، هەموویان پەیوەندییان هەیە بە سووپای پاسدارانی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە.\nلەهەمانکاتدا سیستانی لە کۆمەڵە گرووپێکی چەکداری جیاواز نزیک بوو، لە کاتێکدا کە ناوبانگێکی باشیان بەدەستهێنابوو لە شەڕی دژی داعش، گرووپە پشتگیری کارەکانی سیستانی بە ڕادەیەکی زۆر خۆیان بەدوورگرت لە دەستدرێژی کردنە سەر دانیشتوانی سوننی، کە گرووپە نزیکەکان لە ئێرانەوە ئەو کارەیان ئەنجامدا. هەروەها جیاواز لە گرووپەکانی نزیک لە خامنەیی ئەمان بە ڕادەیەکی زۆر دوورکەوتنەوە لە پێکدادانەکانی سووریا.\nجیاوازییە ئایدیۆلۆجییەکان لەنێوان گرووپەکانی حەشدی شەعبی کاریگەری کردووەتە سەر بەشە بنەڕەتییەکانیان، گرووپە خۆشەویستەکانی خامنەیی، کە لایەنگری ئێرانن پارەو چەکیان لەلایەن تارانەوە پێگەشتووە لە کاتێکدا هاوتاکانیان پێویستبوو بەتەواوی پشت ببستن بە حکومەتی ناوەندی بەغدادی کەم توانا لەڕووی ئابوورییەوە. بۆ نمونە، سەرکردەی گرووپی شەڕکەری عەبباسی ناپەیوەست بە ئێرانەوە، لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ڕابردوو سکاڵای کرد کە هێشتا یەکەکەی بە شێوەیەکی ڕەسمی نەخراوەتە سەر حەشدی شەعبی وە هێشتاش بە شێوەیەکی ڕێک و پێک مووچەکانین وەرناگرن، هەرچەندە بۆ ماوەی سێ ساڵی ڕابردوو جەنگی دژی داعشیان کردووە. سجاد ڕەبیحی پیاوێکی ئایینی کە لە ڕیزی میلیشیاکاندا شەڕدەکات بە (مۆنیتۆر) ی ڕاگەیاند کە مووچەی یەکەکان چەند جارێک بڕدراوە.\nگروپە پشتگیری کارەکانی سیستانی بە ڕادەیەکی زۆر خۆیان بەدوورگرت لە دەستدرێژی کردنە سەر دانیشتوانی سوننی، کە گرووپە نزیکەکان لە ئێرانەوە ئەو کارەیان ئەنجامدا. هەروەها جیاواز لە گرووپەکانی نزیک لە خامنەیی ئەمان بە ڕادەیەکی زۆر دوورکەوتنەوە لە پێکدادانەکانی سووریا.\nمیلیشیا زۆر بەهێزەکانی نزیک لە خامنەیی، زۆر دەرکەوتن لەمانگی تشرینی یەکەم، کاتێ کە یارمەتیدەربوون لە دەرکردنی کوردەکان لە ناوچە کێشە لەسەرەکان لە باکووری عێراق دوای ڕیفراندۆمە شکستخواردووەکەیان بۆ سەربەخۆیی. لەدوای یارمەتییەکانی میلیشیا نزیکەکانی ئێران لە گێڕانەوەی ناوچە دەوڵەمەندەکان بە نەوت لە حکومەتی هەرێم، هەوڵیاندا کە سوود لەم پێگە جەماوەرییە تازە وەربگرن وەک پارێزەری یەکڕیزی خاکی عێراق. وە هەندێکیشیان ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ وەرگرتنی فەرمان لە بەغدادەوە- بەلایەنی کەم بۆ ئێستا.\nپاش ماوەیەکی کەم لە ڕاگەیاندنی سەرکەوتن بەسەر داعشدا لەلایەن عەبادییەوە لە مانگی کانوونی یەکەم، ووتەبێژی سیستانی داوایکرد بۆ یەکخستنی هێزە ``خۆبەخشەکان``- ناوی پەسەندکراو لای سیستانی بۆ هێزەکانی حەشدی شەعبی-`` لە بازنەیەکی قانوونی و دەستووریدا کە هەبوونی چەکیان لێ سنووردار دەکات``.ئامانج لەمە ڕێگری کردن بوو لە میلیشیاکان بۆ ``بەکارهێنان بۆ مەبەستی سیاسی``. هەندێک لە یەکەکان بەدەم بانگەوازەکەوە هاتن بە بەدەستەوەدانی چەک و سەربازەکانیان بە عەبادی سەرکردەی باڵای هێزە چەکدارەکان.\nبۆ نموونە هێزەکانی( عەسائیب ئەهل حەق) لە ١٣ کانوونی یەکەم ڕایگەیاند کە هێزەکانیان ڕاستەوخۆ لەژێر فەرمانی سەرۆک وەزیراندایە سەرەڕای پەیمانی کەسی بە لایەنگری بۆ خامنەیی. ڕێکخراوی بەدریش، کە گەورەترین یەکەی حەشدی شەعبییە بۆ ڕۆژی دواتر هەمان کاری کرد، کاتێ سەرکردەی هێزەکە هادی عامری داوای لە شەڕکەرەکانی کرد کە شوێن فەرمانی سەرکردەی هێزە چەکدارەکان بکەون لەگەڵ کشانەوە لەو شارانەی لەژێر کۆنترۆڵیاندان.\nلە مانگی ڕابردوو هەموو یەکەکانی حەشدی شەعبی تۆمارکران لەناو هێزەکانی پاراست، بەڵام ئەمە گرەنتی نیە کە میلیشیاکانی نزیک لە ئێران دەسەڵاتیان کەم دەکات، باڵە سیاسییەکانیان سوورن لە بەژداریکردن لە هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانیی داهاتوو لە مانگی ئایاردا، بەڵام ناتوانن ئەم کارە بکەن تا بەشێکبن لە هێزە ئەمنییەکان. بە ڕادەستکردنەوەی هێزەکانیان بە حکومەتی عێراق، سەرکردەکانی حەشدی شەعبی دڵنیان کە دەتوانن خۆیان هەڵبژێرن بۆ ئەم هەڵبژاردنە لەگەڵ پارێزگاریکردن لە زۆرێک لە دەسەڵاتەکانیان لەناو هێزە چەکدارەکاندا.\nجیاواز لە میلیشیاکانی نزیک لە سیستانی، زۆرێک لە میلیشیاکانی نزیک لە خامنەیی ئازادکراون لە بەشداریکردن لە جەنگەکان بە نوێنەری ئێران لە ناوچەکەدا. خودی سەرکردەی ئێرانییەکان لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ عەبادی لە کانوونی یەکەمی ڕابردوو، داوای لە بەغداد کردووە بە هەڵنەوەشاندنەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی، بە بیانووی ئەوەی کردنی ئەم کارە کارەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا ئاسان دەکات.\nوەک تاکە ڕێکخراوی شیعی دەرەوەی ئێران کە بە فەڕمی پەیوەستە بە بیروباوەڕی ئایینی خومەینییەوە، میلیشیای حیزب اللە ی لوبنانی بەدرێژایی ماوەی ڕابردوو ئەو تۆمەتانە بەدرۆ دەخاتەوە کە لایەنگیرییان دەداتە پاڵ تاران، پەیوەندی ئەم دووانە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٨٢، کاتێک بزووتنەوە تازە درووستبووەکە سەید عباس موسەوییان نارد بۆ دیدار لەگەڵ خومەینی و داوا کردنی ئامۆژگاریی و بەرەکەت. تاکو ئەمڕۆش بەرپرسەکانی ئەم حیزبە نووسینگەکانیان بە وێنەی خامنەیی و خومەینی دەڕازێننەوە، لەگەڵ دووپاتکردنەوەی هاوبیرییان بۆ وەستانەوە لە دژی ئیسرائیل.\n``ئەوان وا گوومان دەبەن کە سوکایەتیمان پێ دەکەن کاتێک بە حیزبی ویلایەتی فقیه ناومان دەبەن``، ئەمینداری گشتی حەسەن نەسڕوللە لە ساڵی ٢٠٠٨ ڕایگەیاند. `` بە دڵنیاییەوە نەخێر``.\nتەنانەت لەگەڵ ڕاگەیاندنی پەیوەستبوونی بە بزووتنەوەیەکی دیینی دەرەکی و سەرکردەکانی، حیزب اللە هەمیشە خاوەنی دەسەڵاتێکی فراوان و بڕیاری سەربەخۆ بووە. جەنگی ناوخۆیی سووریا ئەمەی بەڕوونی سەلماند.\nبەگوێرەی ڕاپۆرت لە تارانەوە، میلیشیاکانی لوبنان هەر زوو بەشدارییان کرد بۆ ڕێگری کردن لە ڕووخانی ڕژێمەکەی بەشار ئەسەد، بە ناردنی هەزاران سەربازی پیادەی بۆ شەڕکردن و مردن لە ووڵاتی دراوسێ. بە گوێرەی شیکارییەکی دەزگای کارنگی لە کانوونی دووەم، ژمارەی کوژراوانی میلیشیاکە کەمتر نییە لە ١،٢١٣ کوژراو کە لەنێوانیاندا ٧٥ پلەدار هەیە، لە یەکەم کوژراوەوە لە ٣٠ ئەیلوولی ٢٠١٢.\n``حیزب اللە هەست دەکات کە کەوتووەتە داوەوە لە ئەنجامی ناکۆکییەکانی سووریا و ناتوانێت کۆتایی بە بەشداریکردنەکەی بهێنێت بەبێ بڕیاری ڕێبەری باڵا لە ئێران``، گفتوگۆی لینا خەتیب، سەرۆکی بەرنامەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا لە چاتام هاوس، ساڵی ٢٠١٥. `` تاوەکو ئێران بەهایەک ببینێت لە پشتگیری کردنی ڕژێمی ئەسەد لەڕوی سەربازییەوە، حیزب اللە لەسەر خاکی سووریا دەمێنێتەوە``.\nمیلیشیا لوبنانیەکە لەوانەیە بەهێزترین و بەناوبانگترین بێت لەنێو ئەو گروپانەی کە یارمەتیدەرن بۆ بەجێ هێنانی فرمانەکانی خامنەیی، بەڵام تاکەدانەیان نییە. کۆماری ئیسلامی هەوڵی داوە کە دەسەڵاتە دینییەکەی لەنێو کۆمەڵگە شیعییەکانی ناوچەکەدا بڵاوبکاتەوە هەر لە سەرەتای دامەزرانیەوە لە ساڵی ١٩٧٩.\nلەناو ئێران، بە فەرمی خامنەیی ناسراوە بە پارێزەری مسوڵمانان یان وەلی ئەمری مسوڵمانان، بەو شێوەیە کاری ئەو پێدانی ئامۆژگارییە بە مسوڵمانان، بەتایبەت شیعە، لە جیهاندا. ئەمڕۆ ئەو کاریگەرییە هەست پێ دەکرێت لە فەلەستینەوە تا پاکستان.\nئایەتوڵا مەحمود هاشمی شاهرودیی\nسەرکردەکانی نەجەف بە پێچەوانەوە خۆیان بەدوور دەگرن لە دەستوەردان لە ژیانی سیاسی کۆمەڵگە شیعییەکانی دەرەوەی ووڵات، لە ووتارێکیدا کە لە مەککە پێشکەشی کرد لە ساڵی ٢٠١٦، ووتەبێژی سیستانی حامد خفاف ڕایگەیاند کە ئایەتوڵڵا`` تەئکید دەکاتەوە لە گرنگی ڕێزگرتن لە دەزگاکانی دەوڵەت و هیچ جێگرەوەیەکی دیکە نابینێت بۆ بونیادنانی دەوڵەتێکی ئازادی سەربەخۆ. ئەو باوەڕی بە یەکگرتنی شیعەکان هەیە لەهەر ووڵاتێک بن و جێهێشتنی بڕیاری هەر ووڵاتێک بۆ هاووڵاتیەکانی``.\nلە کاتی سەردانی بۆ لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٤، سیستانی قبوڵی نەکرد کە سەرۆکی حزبوڵا حەسەن نەسڕوڵا بێت بۆ فڕۆکەخانە بۆ پێشوازی لێکردنی، هەروەها ڕازیکردنی قورسە لەبارەی کۆبوونەوەکانی لەگەڵ بەرپرسە ئێرانییەکان، کاتێک بایکۆتی ئەحمدی نەژاد سەرۆکی پێشووی کرد لەگەڵ وەزیری دەرەوە محەمەد جەواد زەریف.\nئەم هاوتاییە لە هەڵسوکەوتدا چەند جار وایکردووە کە سیستانی بتوانێت پارێزگاری لە شیعەکان بکات لەڕێگەی ئارامکردنەوەی پەشۆکاوییە تائیفییەمان.\nدوای ئەوەی سەرۆکی میسر حوسنی موبارەک لە ساڵی ٢٠٠٦ شیعەکانی سەرانسەری جیهانی تۆمەتبارکرد بەوەی کە تابووری پێنجەمی ئێرانن، سیستانی نامەیەکی بۆ نووسی و تیایدا جەختی کردەوە کە`` دڵسوزی شیعەکانی عێراق و ووڵاتەکانی تر بۆ ووڵاتەکانیانە نە بۆ شوێنێکی دیکە``. ئەو ئاماژەی بە بەحرەین کرد وەک نمونەیەک کە لە ساڵی ١٩٧٠ زۆرینەی شیعەکانی ووڵاتەکە دەنگیاندا لە قازانجی سەربەخۆیی لەژێر دەسەڵاتی خانەوادەیەکی سوننی دا وەک لە کۆنترۆڵکردنیان لەلایەن ئێرانەوە.