ئه‌بو مه‌هدی موهه‌ندیس: ئه‌مریكا له پشت هێرشه‌كانه\n2018-09-09 [05:19 AM]\nجێگری سەرۆکی دەستەی میلیشیاکانی حەشدی شەعبی ئەمریکا بە پاڵپشتیی خۆپیشاندەران و ئەنجامدانی توندوتیژی لە بەسرە، تۆمەتبار دەکات.\nشەوی شەممە 8/9/2018، ئەبو مەهدی موهەندیس، جێگری سەرۆکی دەستەی حەشدی شەعبی بە میدیاکانی وڵاتەکەی راگەیاندووە، کە سووتاندنی بارەگاکانی حەشدی شەعبی لە بەسرە بە فەرمانی ”لایەنی دیاریکراو“ بووە.\nئەبو مەهدی موهەندیس هەڕەشەی لە هەموو ئەوانە کرد، کە بەشداربوون لە سووتاندنی بارەگاکانی حەشدی شەعبی لە بەسرە و رایگەیاند، ”بە جددی مامەڵە لەگەڵ ئەوانەی حەشدیان کردە ئامانج، دەکەین و دەستیشمان بەو مامەڵەیە کردووە“.\nجێگری سەرۆکی دەستەی حەشدی شەعبی دڵنیایی خۆی لەوە نیشان داوە، کە کونسوڵخانەی ئەمریکا لە بەسرە لە پشت خۆپیشاندان و ناڕەزییەکان و سووتاندنی بارەگاکانی حەشدی شەعبی و رایگەیاند، لەمبارەیەوە ”بەڵگە و زانیاریی تەواو دەخەینە روو“.\nرۆژی هەینی 7/9/2018، خۆپیشاندەرانی بەسرە کونسوڵخانەی ئێرانیان سووتاند و هوتافیان دژی هەژموونی ئەو وڵاتە لە عێراق، دەکێشا.\nئەو خۆپیشاندانانە لە ناوەڕاستی مانگی 7ـی ئەمساڵەوە دژی نەبوونی ئاوی خواردنەوە، کارەبا دەستیان پێ کرد، بەڵام حکوومەت و میلیشیا عێراقییەکان لە بری دابینکردنی داوا رەواکانیان، بە گوللە وەڵامیان دەدەنەوە.\nئەم هەواڵە 11404جار خوێندراوەتەوە


هۆشداری دەدرێت لە بەرهەمی ساختە\nئەو بەرهەمە ساختانە لە تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان بەشێوەی ئۆنلاین دەفرۆشرێت\n24.07.2019 02:26 PM\nبەرێوەبەرایەتی كۆنتڕۆڵی جۆریی ده‌رمان\nكۆنتڕۆڵی جۆریی ده‌رمان هۆشداریی دا له‌و به‌رهه‌مانه‌ی كه به‌شێوه‌ی ئۆنلاین له تۆڕه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان رێكلامیان بۆ ده‌كرێت و دەفرۆشرێن.\nبەرێوەبەرایەتی كۆنتڕۆڵی جۆریی ده‌رمان لە هەژماری فەرمی خۆیان لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک لە ئاگادارییەکدا داوای له هاوڵاتیان كردوه ئاگاداری ئەو جۆرە بەرهەمە نایاسایی و ساختانە بن کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان ڕیکلامیان بۆ دەکرێت و بە ئۆنلاین دەفرۆشرێن.\nله راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌دا، كۆنتڕۆڵی جۆریی ده‌رمان ده‌ڵێت "هاونیشتیمانیانی خۆشەویست تەنها ئەو بەرهەمانە بکڕن و بەکاربهێنن کە ستیکەری دامەزراوەی کۆنتڕۆڵی جۆری کوردستانیان لەسەرە."\nئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، ڕۆژانە لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان ئەو بەرهەمە ساختانە و چەندانی تر بە ئۆنلاین دەفرۆشرێن، لەکاتێکدا مەترسی لەسەر بەکارهێنەر دروست دەکەن چونکە هەموویان دەرمانی شاراوە و مەترسیداریان بە بڕێکی زۆر تێدایە.


وه‌زاره‌تی ناوخۆ رێکارى تازە ده‌گرێته بەر بۆ قەدەغەکردنى تەکسى لە فەرمانبەران\n2019-09-03 [07:27 AM]\nبۆ جێبەجێکردنى رێکارەکانى قەدەغەکردنى کارى تەکسى لە مووچەخۆران و بەشێکى فەرمانبەران لە رێگەى تۆمارى بایۆمەترى رێکارێک دەگیرێتەبەر.\nهیوا ئەفەندی، سەرۆکی فەرمانگەی تەکنەلۆژیا و زانیاری ئەنجومەنی وەزیرانی کوردستان بە باسی راگەیاند: لە رێگەى سیستەمى بایۆمەترى پرسى قەدەغەکردنى تەکسى لە فەرمانبەران رێکدەخرێتەوە.\nئه‌فه‌ندی گوتیشی:" ئێمە داتاى ئەو ملیۆن و 200 هەزار مووچەخۆره‌مان لایە ، ئێمە سیستەمێکمان دروست کردووە بۆ وەزارەتى ناوخۆ بۆ ئەوەى بتوانن ئەوانە ئاشکرا بکەن کە رێنمایى قەدەغکردنى کارى تەکسی دەیانگرێتەوە".\nوەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە ٣١ی کانوونی دووەمی ئەمساڵ بە نووسراوێک، کاری شۆفیریی تەکسی بۆ گشت ئەفسەر و کارمەندانی میلاکی هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ و کارمەندانی میلاکی سەربازی لە وەزارەتی پێشمەرگە و گشت هێزە چەکدارەکان و کارمەندانی فەرمانگەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی هەرێم قەدەغەکرد، هاوکات کارى تەکسى لە فەرمانبەرانى شارستانى سەروو پلە 7 یش قەدەغەکرد.\nئەفەندى جه‌ختی كرده‌وه: " ئەو کەسانەى داواى مۆڵەتى شۆفێرى تەکسى دەکات، دێت سەردانى ئێمە دەکات بۆ تۆمارکردنیان و تێستکردنیان، ئەگەر سیستەمەکە رێگەى پێ بدات ئەوە بۆى دەبێت شۆفێرى بکات و نوسراوى پێ دەدرێت بە پێچەوانەوە بێت لێى قەدەغە دەکرێت".\nبەپێى رێنماییەکانى وەزارەتى ناوخۆ فەرمانبەرانى پلە 6 و 5 و بەسەرەوە مافى ئەوەیان نیە کە تەکسى لێبخوڕن".\nسەرۆکی فەرمانگەی تەکنەلۆژیا و زانیاری ئاشكراشی كرد: ئەوان سیستەمەکەیان ئامادەیە بەڵام وەزارەتى ناوخۆ دەیەوێت پەرە بە سیستەمەکە بدەن، گوتیشى:" بڕیار بوو 15ى 9 وەزارەتى ناوخۆ دەست بە کارەکە بکەن، بەڵام رەنگە ماوەیەک دوا بخرێت،.\nوەزیرى ناوخۆ باسى لەوە شکردووە، مانگێکیش ئەو پڕۆژەیە دوابخرێت باشترە لەوەى بە کەموکوڕى جێبەجێ بکرێت".\nزیاتر لە 80 هەزار تەکسى لە هەرێمى کوردستان هەیە کە بەشى زۆریان لاى مووچەخۆرانە.\nئەم هەواڵە 14155جار خوێندراوەتەوە


10/1/2021 10:33:00 PM 444 جار خوێندراوەتەوە\nلەم هۆڵەندایە، کە لە ناوجەرگەی ئەوروپا و یەکێک لە وڵاتە باش و دیمۆکراسی‌یەکانە، زیاتر لە ٦ مانگە (١٧ی ٣ی ٢٠٢١) هەڵبژاردنی پارلەمان کراوە. هەتا ئێستە حیزبەکان نەیان توانیوە لەسەر بەرنامەیەک بۆ پێکهێنانی کابینە، رێک بکەون. ئاسۆش رون نیە و لە ئێستەدا قسە لەسەر ئەوە ئەکرێ، کە کابینەی کەمینە پێک بهێنن!..\nئێستە لە هۆلەندا ١٩ فراکسێۆن بە کورسی جیاجیاوە لە پارلەماندان. هیچ حیزبێ نەی توانیوە و ناشتوانێ زۆرینەی کورسی‌یەکان لە کۆی ١٥٠ کورسی، بەدەست بهێنێ. بۆیە بۆ پێکهێنانی کابینە ئەبێ حکومەتی هاوپەیمانی دروست بکرێ. زۆرترین کورسی لە حیزبەکەی مارک روتە (VVD)یە، کە ٣٤ کورسی هەیە!.\nحکومەت لە پێش هەڵبژاردنەوە، لە ٢١-١-٢٠٢١وە حکومەتی کاربەڕێکەرە، بە ئێستەشەوە. لێرە زۆرترین گێرمەوکێشە لەسەر بەرنامەی چوار ساڵی کابینەکەیە نەک پۆستەکان، کە هەر حیزبە و لە هەڵمەتی هەڵبژاردن‌دا، بەڵێنی بە دەنگ‌دەرەکانی داوە، هەریەکە و بە پێ‌ی ژمارەی کورسی‌یەکانی ئەیەوێت لە پرۆگرامی چوار ساڵی کابینەکەدا بەشێکی، نەک هەمووی تیا جێ بکاتەوە.\nهەر لەسەرەتای هەڵمەتی هەڵبژاردنەوە، حیزبەکان لە دیبەیتەکانیان‌دا هەندێ هێڵیان بۆ خۆیان دیاریکردوە، بۆ نمونە حیزبێ وتویەتی: "لە پێکهینانی کابینەی نوێ‌دا لەگەڵ فڵان حیزب کار ناکەم" ئێستە ئەمە روی داوە، بۆ نمونە، حیزبە براوەکان نایانەوێ لە گەڵ حیزبەکەی خێیرت ڤیلدەرس (Pvv) و حیزبەکەی جێری باودێت فۆروم فۆر دیمۆکراسی (FVD) کە هەردوکیان دو حیزبی پۆپۆلیست و دژە یەکێتی ئەوروپان و بە هەردوکیان (١٧+٥) ٢٢ کورسی پارلەمانین، لە دەرەوەی یاری‌یەکەن و هیچ حیزبێ نایەوێ لەگەڵیان هاوپەیمانی ببەستێ. لەبەر ئەوەی بەرەی راست و بەرەی چەپ و دیمۆکرات، تا ئێستە نەیان توانیوە بگەنە رێکەوتن و زۆرینەی پارلەمانی پێک بهێنن. بۆیە لە ئێستەدا بیر لە کابینەی کەمینەی پارلەمانی ئەکەنەوە، بە سەرۆکایەتی مارک روتە، کە لە بری ئەوەی ببن بە خاوەنی ٧٦ کورسی یان زیاتر کە لەم چرکە ساتەدا هەموو هەوڵەکانیان بۆ هاوپەیمانتیەتیەکی ٧٦ کورسی پارلەمانییە! ئەگەر ئەمە ڕوو نەدات ئەوا ئەیانەوێ کابینەی کەمینە بە هاوپەیمانی ٣ حیزب و بە کۆی ٧٢ کورسی لە ١٥٠ کورسی دروست بکەن. بێگومان ئەمەش بێ ئاریشە و بێ تەنگوچەڵەمە نابێ. خۆ ئەگەر ئەمەش رو نەدا، ئەوا بە دور نازانرێ، کە هەڵبژاردن سەرلەنوێ بکرێتەوە. بە کورتی و کرمانجی لە ناوەڕاستی مانگی یەکەوە واتە ٩ مانگە، حکومەتەکەی مارک ڕوتە، کابینەی کار بەڕێکەرە. بۆیە بەلاتانەوە سەیروسەمەرە نەبێ کە لەم وڵاتانەش لە پرۆسەی پیکهێنانی کابینەدا، شتیی وا ڕوو ئەدات\nئەم کورتە نوسینە بۆ؟\nلە راستیا بۆ بەرچاورونی کوردستانیانە، لە کوردستان بن یان لە هەر شوێنێکی تر. تا بزانن لە وڵاتێکدا، کە لە سەدەی ١٦وە هەیە و لە ساڵی ١٨١٤وە نیزامی پاشایەتی هەیە، ئەم جۆرە شتانەی تیا رو ئەدا. خەڵکەکەش لە چون بۆ دەنگ‌دان سارد نەبونەتەوە و بەشداریکردن‌یان لە دەنگدان، وەکو ماف و ئەرک ئەبینن. بۆیە نابێ خەڵکی کوردستان دەسبەرداری مافی دەنگدان و ئەرکی دەنگدان ببن، چونکە ریگا دروستەکە ئەوەیە، بچن بۆ دەنگدان و بایکۆت نەکەن. لەبەر ئەوەی ئەڵتەرناتیڤ نیە، بایکۆت‌کردن بارودۆخی ئێستەی کوردستان ئەگەر خراپتر نەکا، باشتری ناکات.\nبێگومان رەنگە من لە زۆر کەس زیاتر لەم حکومڕانی‌یە و لەم دەسەڵاتە ناڕازی بم و ئەتوانم کتێبێ لەسەر کەموکوڕی و خراپەکانیان بنوسم، بۆیە ئەم نوسینەی من ناچێتە خانەی بەرگریکردن لێ‌یان. بەڵکو ئەمەوێ هانی خەڵک بدەم بچن بۆ دەنگدان، چونکە دەنگدان، بەشداریکردنە لە گۆڕینی ئەمری واقیع‌دا. دواتر پرتەوبۆڵە هیچی لێ سەوز نابێ و کورد وتەنی: لە پاش باران کەپەنک!\nبۆیە داوا لە هەمو ئەوانە ئەکەم، کە ئەمناسن، برۆن دەنگی خۆتان بدەن بەو کاندیدانەی، کە دڵخوازی خۆتانە.\nپێشینان وتویانە: "کردە پەشیمانی باشترە، لە نەکردە پەشیمانی"...


ڕۆژەڤی ١٦/١١/٢٠١٨ | ROJnews\nهەینی, 16 نوف 2018 - 07:00\n- لە شارۆچکەى ڕانیە-ى ئیدارەى ڕاپەڕین، گەنجان چالاکیەکی بە مەشخەڵ بۆ شەرمەزارکردنی بڕیارەکەی ئەمریکا دژی سەرکردەکانی کورد ئەنجام دەدەن، کاتژمێر ٥:٠٠ی ئێوارە بە ڤیدیۆ.\n- بازاڕی مەجید بەگ، پێکهاتوو لە گوزەرێک کە نزیک ۱۰ـ۱٥ دوکانی فرۆشتنی ئامێری مۆسیقا بە هەموو جۆرەکانیەوە، کە دەکەوێتە شەقامی پێرەمێرد و سەروو بەر دەرکی سەرا لە شاری سلێمانی، کە لە تەنها دوکانێکەوە لە لایەن دوو براوە دەستیپێکردووە، ڕاپۆرتێکى ڤیدیۆیى ڕۆژنیوز لەو بارەیەوە.\n- هاوڵاتیانی شارۆچکەی قەڵادزێ-ی سەر بە ئیدارەی ڕاپەڕین، ناڕەزایی نیشان دەدەن لە بەردەوامیی گۆشەگیرکردنی عەبدوڵا ئۆجالان، ڕێبەری پارتی کرێکارانی کوردستان-پەکەکە لەلایەن دەوڵەتی تورکەوە، ڕاپۆرتێکى ڤیدیۆیى ڕۆژنیوز لەوبارەیەوە.\n- ڕۆژی ٦ی ئەم مانگە، یەکەم دانیشتنی خولی پێنجەمی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان ئەنجامدرا، پەرلەمانتاران سوێندی یاساییان خوارد، دواتر لەسەر پێشنیازی زۆربەی فراکسیۆنەکان دانیشتنەکە بە کراوەیی هێڵدرایەوە هەتا ئێستا هیچ دانیشتنێکی دیکە ئەنجام نەدراوە، بەدوادا چوونێکى ڕۆژنیوز لەوبارەیەوە.\n- هەرچەندە لە ساڵی ١٩٩٢ وە حکومەتی هەرێم دامەزراوە، بەڵام تا ئێستا ژنان لە پێگە سەرەکییەکانی ئیدارەداندا بواری کارکردنیان پێنەدراوە و لە شاندەکانی پێکهێنانی حکومەت و ڕێککەتنی لایەنەکاندا بوونیان نییە، ڕاپۆرتێکى ڤیدیۆیى ڕۆژنیوز لەوبارەیەوە.\n- ناڕه‌زایه‌تیی چین و توێژه جیاجیاکانی باشوری کوردستان بەردەوامە دژ به بەردەوامیی گۆشه‌گیریی سه‌ر عه‌بدوڵا ئۆجالان، ڕێبەری پارتی کرێکارانی کوردستان-پەکەکە، لەوبارەیەوە هاوڵاتیانی گه‌رمیان بۆ ڕۆژنیوز ده‌دوێن.


عیراق چ کاتێک ئیفلیج دەبێت؟\nسیاسیی دوورو درێژتردا تێپەڕببێت وەک لەو قەیرانەی کە لەئێستادا تێیکەوتووە، لەھەمان کاتدا پێدەچێت ئەو قەیرانەی لەدوای سەرلەنوێ ھەڵبژاردنەوەی نوری مالیکیەوە دروست دەبێت، ھەم لەڕووی کاتەوە درێژخایەن بێت، ھەم لەڕووی قەیرانی سیاسییەوە شوێنەواری خراپی لێبکەوێتەوەو وابکات جارێکی دیکە تەوافوقی نێوان کوتلە سیاسییەکان بەمەحاڵ دابنرێت، بەھەموو مانایەک سەرلەنوێ ھەڵبژادنەوەی نوری مالیکی وەک سەرۆک وەزیران شوێنەوارێکی درێژخایەنترو قووڵتری دەبێت لەم قەیرانە سیاسییەی کەدوای ھەڵبژاردن عیراقی پێداتێدەپەڕێت و زیاد لە ٧ مانگی دیکە بخایەنێت.\nرەنگە ئاشکرابێت دروستبوونی ئەو قەیرانەی کەعیراقی تێکەوتووە، ھێندەی شەڕکردنە لەسەر پاوانکردنی دەسەڵاتی سەرۆک وەزیران، ھێندە شەڕێکی دەستووری نەبێت لەنێوان شیعەو سوننەدا کەمەغزایەکی دەستووریی لەپشتەوە بێت، چونکە دەسەڵاتی سەرۆک وەزیران دەتوانێت کاریگەریی خۆی ھەبێت لەسەر یەکلاکردنەوەی ئەو کێشانەی کە لەکابینەی پێشوودا درکیان پێکرابوو لەلایەن سوننەوە، ئەو مەترسییەش کەئێستا لەئارادایە گۆڕانی ئاراستەی بیرکردنەوەی کوتلە عیراقییەکانە بەلای دابەشکردنی عیراقدا بۆ ٣ ھەرێم. رەنگە پەیڕەوکردنی ئەم نەخشە نوێیە، یان پەنابردن بۆ ھەموو نەخشەڕێگەکان، ھەوڵێک بن بەمەبەستی چارەسەرکردنی قەیرانی گرتنە دەستی دەسەڵات.\nدوای ئەوەی ھاوپەیمانیی نیشتمانی گەیشتە ئەو ئەنجامەی دەستبەرداری نوری مالیکی نەبێت، ئەمە وایکردووە لەڕووی سیاسییەوە ئاگری ھاوکێشەی جەنگی نێوان شیعەو سوننە ھێندەی تر خۆشبکات و ئێستاش کێشەی نێوان ئەو دوو لایەنە لەوپەڕی قووڵی و گەشەی خۆیدایە، ھاوکات لایەنی شیعە کەپێشتر نەچووبوونە ناو یەک سەنگەری بەرگرییەوەو ژمارەی کورسییەکانیشان کەمتربوو لەسوننە، نەیویست مل بۆ خواستەکانی لیستی ئەلعیراقییە کەچ بکات، کەواتە لەئێستادا پێناچێت بەھیچ جۆرێک سوننە مل بۆ خواستەکانی ھاوپەیمانێتییەکەی نوری مالکی کەچ بکات، مەگەر بەشێوازێکی ژێربەژێرانە نوری مالیکی چۆک بەلیستی ئەلعیراقییە دابدات، ئەویش لەڕێی کارلەسەرکردنە ژێربەژێرەکانی نوری مالکی و ھاوپەیمانێتی لەگەڵ کوتلە بچووکەکانی ئەلعیراقییەدا بتوانێت ئەو لیستە ھەڵبوەشێنێتەوەو چۆکیان پێدابدات. لەئەگەری روودانی ھەر کارێکی لەو جۆرەشدا، ئەوا ئەگەری ھاتنەئارای دەسەڵاتێکی شیعەی بێ رکابەر ئەگەرێکی چاوەڕوانکراودەبێت و دەتوانرێت پێی بوترێت وێستگەی شیعەی بێ رکابەر. کەئەمەش لەبەرژەوەندیی پێکھاتەکانی تردا نابێت.\nبەڵام ئەگەر جومگەکانی لیستی ئەلعیراقییە نەنووشتێنەوە، ئەوا پێدەچێت سیناریۆو رێگەی دیکە تاقیبکرێتەوە، کەئەویش تائێستا سیناریۆی رانەگەیەندراون و رەنگە ھاوکێشەی ئاڵۆزەی تێدابێت کە بەم عەقڵییەتەی ئێستای پێکھاتە جیاجیاکان قووت نەچێت، رەنگە جیاکردنەوەی سنوورەکان و ناوچە ناکۆکی لەسەرەکان نەتوانرێت لەڕیفراندۆمێکدا یەکلایی بکرێتەوە، واتە ئەگەر خراپتر نەبێت لەو قەیرانەی کەئێستا باکووروو باشووری سودانی پێدا تێدەپەڕێت، باشتر نابێت، چونکە لەئێستادا گەرووی سوننە ناتوانێت پارووی سەرژمێری بەگەروویدا بچێتە خوارەوەو ھەزمی بکات.\nبۆیە دەکرێت بوترێت لەڕوانگەی دروستبوونی ئەو کێشەو قەیرانە یەکلەدواییەکانەی کە بەھۆی ھەڵبژاردنەوەی سەرلەنوێی نوری مالیکیەوە دێنە مەیدانی سیاسی و بگرە مەیدانی جەنگی عیراقەوە، ئەوا رەنگە ھەبن بڵێن ھەڵبژاردنەوەی سەرلەنوێی مالیکی لەزیان زیاتر قازانج بەعیراقییەکان ناگەیەنێت و رەنگە پڕۆسەی دیموکراسیش کە لەلایەن وڵاتانی ناوچەکەو دەرەوەدا چاوی لەسەر بوو، بەشێوەیەک لەشێوەکان ئیفلیج بکات.


لە موغەوە بۆ شێخی تەریقەت و خوێندنەوەیەکی مێژوویی – Knwe.org\nسەرەکی » کەلتوور » لە موغەوە بۆ شێخی تەریقەت و خوێندنەوەیەکی مێژوویی\nدوای کۆچی دواییی شێخ محەمەدی کەسنەزان و دواتر هاتنی ژمارەی زۆری دەروێش لەو دیو سنورە دەستکردەکانەوە و بەزاندنی ئەو سنوورە خەڵکی سەرقاڵ کردووە و بووەتە بابەتی گەرمی سەر سۆشیال میدیا. بۆچوونەکان جیاوازن لەسەریان، هەندێک هێرشیان دەکەنە سەر و گاڵتەیان پێ دەکەن و هەندێک سەرسورمانی خۆیان دەخەنە ڕوو بەرامبەر خۆشەویستی دەروێشەکان بۆ شێخەکەیان. بابەتی گرنگی لەم جۆرە دەتوانرێت سەدان جۆر خوێندنەوەی بۆ بکرێت، وەک مێژوونوسێک خوێندنەوەیەکی مێژوویی بۆ دەکەم و لە وتارێکی کورت دا هەوڵی دەرخستنی بنەچەی دێرینی لە ناو کورداندا دەدەم.\nبەهۆی پابەندی و بڕوای بەهێزیانەوە\nلە ڕاستیدا ئەم ڕووداوە شتێکی نوێ نیە و ئەوانەی کە بە تەمەن بن زیاتر ئاشنای بابەتگەلی لەو جۆرەن وەک لە نەوەی نوێ کە بە گشتی ڕووداوی لەو جۆرەیان کەمتر بینیوە و ئەم تەریقەتانە لە ڕابردوودا لە ناو کوردستاندا زۆر بڵاوبوون و زۆر تاکی کورد لە ڕابردوودا سەر بە ڕێچکە جیاوازەکان بوون. لە ساڵی ١٩٣٤ دا کاتێک کە ئینگلیز شێخ عەبدولکەریمی شەدەڵەی سەرکردەی بزووتنەوەی هەقەیان دەستگیر کرد و بردیانە بەندیخانەی کەرکوک، ژمارەیەکی زۆر لە موریدەکانی گوێنیان لەبەر کرد و ڕوویان کردە کەرکوک، ئەو ژمارە زۆرەی خەڵک پاڵی بە حکومەتی ئەو سەردەمەوە نا کە شێخ عەبدولکەریمی سەرکردەی بزووتنەوەی هەقە بەربدەن. هەمیشە خەڵکانی سەر بەو ڕێچکە سۆفیگەرانە بەهۆی پابەندی و بڕوای بەهێزیانەوە توانیویانە کاریگەریان هەبێت و زۆرجاریش دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە سوودی لێ وەرگرتوون، بەڵام بزانین سەرچاوە مێژووییەکان بۆ کام سەردەم دەمانگەڕێننەوە؟\nموغەکان بناغە و کۆڵەکەی گرنگی فەرهەنگی میدی بوون\nبۆ ئەوەی لە کۆمەڵگەی دێرینی کوردی بگەین، دەبێت پەنا بۆ سەرچاوەی دێرین بەرین، جا سەرچاوەی جیاواز وهی سەردەمی جیاواز هەیە، لێرەدا واز لە زۆر دێرین دەهێنین و وەک کۆنترین سەرچاوە بە سەرچاوەی یۆنانی قایل دەبین کە نزیکی دوو هەزار و پێنج سەد ساڵ تەمەنیانە. هیرۆدۆت کە ئاماژە بە میدەکان دەکات دەڵێت ئەوان حەوت تیرە بوون و یەکێکیان بە تیرەی موغ (موغان) ناو دەهێنێت. ئەمانە پیاوی ئاینی بوون و کەسایەتیە ئاینیەکان هەر لە ناو خۆیاندا بووە. کەس لەو سەردەمەدا نەیدەتوانی قوربانی بۆ هیچ کام لە خوداکان بکات بێ بوونی موغێک. ئەوان ئەستێرەناس و خاوەن خەونامەبوون و خەویان بۆ پادشا و خەڵک لێکدەدایەوە و بەپێی پێوەری ئەو سەردەمە کەسانی زانا بووون. موغەکان بناغە و کۆڵەکەی گرنگی فەرهەنگی میدی بوون و لە ناوچەکەشدا کاریگەریان هەبوو. بۆیە ئەوان نیشانەی شەرعی دانبوون بە زۆر ڕووداوی ئاینی ئەو سەردەمە. ئینجیل کاتێک ئاماژە بە لەدایکبوونی عیسا دەکات دەڵێت کە سێ موغ (سێ پیرمەند) بە ڕێنمایی ئەستێرەکان هاتنە شوێنی لەدایکبوونی عیسا و ڕێزیان بەرامبەری نیشان دا. لەوێدا ئنجیل دەیەوێت بڵێت کە پیاوە زانا ئاینیەکانیش شایەتی پێغەمبەرایەتی عیسا بوون. هەندێ لە وشەکانیشیان هی سەردەمی دێرینە تەنانەت وشەی (دەروێش) بە هەمان مانا لە سەردەمی میدەکاندا بەکارهاتووە.\nموغەکان زۆر گرنگ بوون بۆ مانەوەی دەسەڵاتی میدەکان، بۆیە کاتێک کەفارسەکان میدیان شکاند، چەند موغێک سەرکردایەتی میدەکانیان دەکرد بۆ گەڕانەوەی دەسەڵاتی کوردی میدی، بە تایبەت موغێک بە ناوی بەرزیە سەرکردایەتی میدەکانی کرد و جگە لە میدەکان زۆربەی نەتەوەکانی ناوچەکە دوای کەوتن. ئەو هەوڵە بوو بە هەڕەشەیەکی جدی لەسەر فارسەکان. بۆیە سەرکردەی حەوت بنەماڵەی سەرەکی فارسەکان لە ڕۆژێکدا هێرشیان کردە سەر بەرزیە و کوشتیان و بەوە بڕوایان بەخۆیان زیادی کرد و کەوتنە سەربڕینی موغ، دواتر ئەو ڕۆژە لە ناو فارسەکاندا وەک جەژنی لێهات و بۆ چەنین ساڵ دوای ئەوە یادی ئەو ڕۆژەیان دەکردەوە.\nسۆفیەکی گەورەی کورد بوو\nموغ پیاوی ئاینی بوون لە نێوان مرۆڤ و خوداکاندا بۆیە پابەند بوون بە خوداکانەوە نەک ئاینێکی تایبەت، بۆیە لەگەڵ بەهێزبوونی ئەشکانیەکان و دەرکەوتنی ئاینی زەردەشتیدا، ئەوان بوونە موغی زەردەشتی بەڵام لە بنەچەدا پابەندی ئاینێکی تایبەت نەبوون بەڵکو پابەندی خودا جۆربەجۆرەکان بوون. فەرهەنگی پیاوی ئاینی و ڕۆڵەکەی دواتریش لەگەڵ هاتنی ئاینی ئیسلامدا لە ناو کوردا دا هێشتا گرنگیەکەی خۆی مابوو. لە ئەنجامدا بە هەندێک گۆڕانکاریەوە ئەو دابونەریت و ڕەگە دێرینیە تێکەڵی ئیسلام کرا. بۆیە زۆرجار کورد پێشەنگی ڕێچکە سۆفیەکانی سەردەمی ئیسلام بوو. یەکێک لە بەهێزترین ئەو ڕێچکانە، ڕێچکەی سورەوەردی بوو کە بە ناوی شارۆچکەی لەدایکبوونی شێخی گەورەی سورەوەردیەکانەوە ناونرابوو، کە شارۆچکەیەکە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. عومەری سورەوەردی کە خاوەنی رێچکەکە بوو و مامی پێشتر سەرەتاکانی دامەزراندبوو، سۆفیەکی گەورەی کورد بوو و شیعری کوردی هەورامی لێ بەجێماوە و ئەمڕۆ گۆڕەکەی نزرگەیەکی گەورەی مێژووییە لە شاری بەغدا و گەڕەکێک بە ناویەوە ناونراوە گەڕەکی (شیخ عمر).\nلە ڕاستیدا ڕێبازی سورەوەردی هێندە بەهێز بوو، بوو بە ڕێچکەی نیمچە فەرمی دەوڵەتی عەباسی و خەلیفە پشتگیری بوو و هاوشێوەی ئەمرۆ خەلفیەی عەباسی بۆ مەرامی سیاسی سوودی لە سورەوەردی وەردەگرت. زۆرجار نوێنەری دیبلۆماسی خەلیفەی عەباسی بوو و سەرکردەی ئەو وەفدانەی دەکرد کە دەنێردرا بۆ لای ئەیوبی و سەلجوقی و دەولەتەکانی تری ناوچەکە و چەندین جار سەردانی هەولێریشی کردووە. بەڵام لەو سەردەمەدا ئەو سۆفیە گەورانە خەڵکانی خوێندەوار و زانابوون و لە زۆر بواری زانستیدا شارەزا بوون.\nشەجەرەی بنەماڵەی سەفەویەکان\nلە ڕاستیدا ئەم فەرهەنگە هێندە بەهێز و ڕەگداکوتاوە لە ناو کورد دا ، سەفەویە شێعەکانی فارسیش هەر لە بنەماڵەیەکی کوردی سۆفیەوە دروست بوون. شەجەرەی بنەماڵەی سەفەویەکان بریتیە لە «شێخ سەفیەدین عەبدول فەتاح عیشاق کوڕی شێخ ئەمینەدین جوبرائیل کوڕی سەلاح قوتبەدین ئەبوبەکر کوڕی سەلاحەدین ڕەشید کوڕی موحەمد حافزئەلکەلاموللە کوڕی عەڤاد کوڕی پیرۆز ئەلکوردی ئەلسنجانی (پیرۆز شا کڵاوزێڕین/زێرین کڵاو). بنەماڵەی شێخانی سەفەوی کورد خاوەن تەکێ و ڕێچکەی سۆفیگەری خۆیان بوون، ووردە ووردە بەهۆی دروستبوونی دەرفەتی سیاسیەوە بوون بە شیعە و ڕێچکەی فەرمی ئاینی وڵاتی ئێران.\nبە هەمان شێوە ڕێچکەی سۆفی نەقشبەندی جیهانی کە لە بنەچەدا کوردی نەبوو، بەڵام بەهۆی گونجانی کوردستان بۆ ئەو ڕێچکانە و بنەچەی دێرینی لەو بوارەدا، دواتر هەر زانایەکی کورد بە ناوی مەولانا خالیدەوە بوو بە شێخی بێ ڕکابەری ڕێچکەی نەقشبەندی و بە هەندێک گۆرانەوە دواتر کردیە ڕێچکەی خالدی. مەولانا خالید لە سەردەمێکدا کە پەیوەندیکردن لە جیهاندا زەحمەت بوو، لە ناوچەیەکی زۆر فراواندا موردید و خەلیفەی بە جیهاندا بڵاوبووبوە و لە سەردەمی خۆیدا گەورەترین و بەهێزترین ڕێچکەی سۆفیگەری بوو. مەولانا خالد جگە لەوەی کە خۆی پەیڕەوی نەقشبەندی دەکرد بەڵام ئیجازەی تەریقەکانی قادری و سورەوەردی و چەشتیشی هەبووە.\nچەندین ساڵ پێش مەولانا خالید، شێخەکانی کوردستان لەگەڵ پتەوبوونی ئاینی ئیسلامدا لە ناوچەکە، خۆیان گونجاندوە و ووردە ووردە وازیان لە نازناوە ئاینیە دێرینە کوردیەکانی وەک پیر و بابە هێنا و بوون بەشێخ و سەید. ئەو گۆڕانکاریە لە ئاینەکانی ئێزدی و یارسان و دروزیشدا ڕەنگی داوەتەوە و ئەوانیش وازیان لە ناوە کوردیە دێرینەکان هێناوە و سەید و شێخیان تێ کەوتووە. بەڵام لە ڕاستیدا زۆر خاڵی هاوبەش لە نێوان ئەم ڕێچکانە و ئاینە کوردیەکاندا هێشتا بەدی دەکرێت و دەری دەخات کە لە بنچەیەکی هاوبەشەوە هاتوون. ئەوان تەنها وازیان لە نازناوە کوردیەکان نەهێنا بەڵکو زۆریان بنەچەیەکی عەرەبیشان بۆ خۆیان هەڵبەست بۆ ئەوەی کە پێگەی ئاینی خۆیان بەهێز بکەن.\nرۆڵی زانستی خۆیان لە دەستدا\nجا ئەگەر سەیری تەنها ناو و گۆڕی ژمارەیەک لە کەسایەتیە دێرینەکانی کوردستان بکەین بەشێک لەو گۆڕانکاریەمان بۆ دەکەوێتە ڕوو. بۆ نموونە پیرمەسور، پیری شەوکێڵ، پیرمەم، پیرەمەگرون، پیری سور، باوە/بابە مەحمود، باوە/بابە سەرهەنگ، باوە یادگار، پیر سەهاکی بەرزنجی، بابە تایەری هەمەدانی، پیر دانیاڵی داڵاهویی، پیر سلێمانی ئەردەلانی، پیر تەیموری هەورامانی، پیر حسەینی ئەستەمبوڵی، پیر ڕاستگۆی قەرداغی، پیر نازدار خاتوونی شیرزای، پیر ئەحمەدی گەنجەیی، پیر مەحمودی لوڕستانی…..دواتر ئەو کەسانەی دوای ئەوان هاتوون ناوەکانیان دەبنە سەید و شێخ. گۆڕانکاریەکە لە هەموو ناوچەکاندا بەیەکەوە نەبووە، بەپێی شوێنەکان لە هەندێک شوێندا درەنگ تر ڕوویداوە بە تایبەت لە ناوچە شاخاویە سەختەکاندا.\nلە ڕابردوودا تەکێی ئەم شێخانە شوێنی خوێندن و زانست بووە و شێخەکان خەڵکانی خوێندەوار بوون و شارەزاییان لە زۆر بواری زانستی و ئاینیدا هەبوو. مەولانا خالیدی نەقشبەندی نموونەیەکی شێخەکانی ڕابردووی کوردستانە. لەگەڵ گۆڕانکاریەکانی سەدەی بیستەمدا ووردە ووردە تەکێکان رۆڵی زانستی خۆیان لە دەستدا و رێچکە سۆفیەکان زیاتر ڕووپۆشێکی ناوەرۆک بەتاڵی بنەچە دێرینیان بۆمایەوە کە ئەمڕۆ زیاتر لە سەما و زیکر و دەفلێدان و گۆرانیە ئاینیەکاندا دەبینرێنەوە.\nخەڵکانی سەر بەم ڕێچکانە زۆر پابەندی ڕێچکەکانی خۆیانن لەبەر ئەوە بەهۆی کاریگەری ئەم ڕێچکانەوە لەسەر کۆمەڵگە زۆربەی جار دەسەڵاتەکانی ناوچەکە سوودیان لێ وەرگرتوون. وەک باسکرا لە سەردەمی عەباسیەکاندا، خەلیفە بە تایبەت سورەوەردی بۆ بەهێزکردنی خۆی بەکارهێناوە و سورەوەردیش هەمان شتی کردووە. عوسمانی و سەفەوی و قاجاڕ و لەسەردەمی نوێشدا حیزبی بەعس و وڵاتی ئوردن و حیزبە کوردیەکانیش سوودیان لێ وەرگرتوون. ئەوانیش ئاگاداری ئەو یاریەن و ئەمڕۆ هەندێکیان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا خەریکی یاری سیاسین و ڕێچکەکەیان وەک حیزبێکی سیاسی لە یاریە سیاسیەکەدا بەکاردەهێنن بەڵام بە بەرگێکی دەرویشانەوە. لە هەندێک حاڵەتدا شێخی ئەم ڕێچکانە لە سەردەمی نوێدا بوونەتە داکۆکیکەرێکی ڕاستگۆی میللەتەکەیان. نموونەی ئەو حاڵەتە شێخ مەعشوقی غەزنەویە کە لە ڕۆژئاڤا ڕژێمی سوریا لەسەر هەڵوێستە بوێرەکانی لە پێناوی داکۆکیکردن لە کوردانی ڕۆژئاوا شەهیدیان کرد.\nجا ئەم بەزمەی لەم چەند ڕۆژەدا دەبینرێت، تەواوکەری ئەو مێژووە دێرینەیە و وەک زۆر ڕووی فەرهەنگی کوردی، ناوەرۆکی نەماوە و زیاتر ڕووکەشە کوردیەکەی ماوە. هەرچەندە زۆر کەس ئەمڕۆ گاڵتە بە هەڵسوکەوتی دەروێشەکان دەکەن، بەڵام پێم وایە هەڵسوکەوتیان زۆر جیاواز نیە لە هەڵسوکەوتی ئەندامانی زۆربەی حیزبە کوردیەکانی ئەمڕۆ. لە ڕاستیدا ئەگەر بێ لایەنانە سەیری زۆر لە حیزبە نوێکانی کوردستان بکەین دەبینین کە زۆر جار ئەندامەکانیان وەک دەروێشێک کوێرانە دوای ڕێبازی سەرکردەکانیان کەوتوون و هەر حیزبە و گۆڕێکیان بۆ سەرکردە کۆچکردووەکەیان هەڵبەستووە و سەردانی گۆڕە پیرۆزەکەی دەکەن و وەک دەروێشێک پەیمان دووپات دەکەنەوە کە لە ڕێبازی سەرکردە/شێخەکەیان لانەدەن و ئەوانیش هەرهەمان دابونەریتی شێخەکانی کوردستان دووبارە دەکەنەوە، تەنها بەشێک لە ڕووکەش و وشەکانیان گۆڕیوە.\n– ئەم وتارە کورتە هەوڵی پشتگیری یان دژایەتی نیە بەڵکو هەنگاوێکی سەرپێیە بە ئاڕاستەی تێگەیشتن لە بنەچەی مێژوویی ئەم ڕێچکە ئاینیە کوردیانەی کوردستان. دەروێش و سۆفی لەم وتارەدا بە گشتی بەکارهاتوون و لێرەدا هەوڵی لێکدانەوە و جیاوازیان نەدراوە.\n-پێشتر بابەتم لەسەر بنەچەی ناعەرەبی بوونی شێخەکان نووسیوە وەک لەم لینکەدا دانراوە\n– ئەمەش بابەتێک لەسەر پیرەمەگرون\n-ئەمەش بابەتێک لەسەر پیر شالیاری یارسانی


رێگە نادرێت بەبێ وەرگرتنی ڤاکسین سەردانی فەرمانگەکان بکەن\nخالد محەنا، وتەبێژی وەزارەتی ناوخۆی عێراق رایگەیاند، بەگوێرەی بڕیاری لیژنەی باڵای سەلامەتی و تەندروستی، هەر هاووڵاتییەك ڤاکسینی کۆرۆنای وەرنەگرتبێت، رێگەی پێنادرێت بە مەبەستی راییکردنی مامەڵە سەردانی فەرمانگەکانی خانەنشینی، هاتووچۆ، پاسپۆرت، رەگەزنامە و باری شارستانی بکات.\nئاوێنه: ئەم بڕیارە لەلایەن لیژنەی باڵای سەلامەتییەوە دراوە و ئەو فەرمانبەرانی ئەو دامەزراوه‌كانیش دەگرێتەوە و لە (20)ی ئه‌م مانگەشەوە هیچ فەرمانبەرێک رێگەی دەوامکردنی پێنادرێت، ئەگەر ڤاکسینی وەرنەگرتبێت.\nمەحنا ئاماژەی به‌وەش کرد، تیمە تەندروستییەکان دەستییان بە هەڵمەتی كه‌تان به‌ڤاکسینی كۆرۆنا كردووه بۆ هێزە ئەمنییەکان و فەرمانبەرانی ئەو دامەزراوانەی حکومەت كه لیژنه‌ی باڵای سه‌لامه‌تی و ته‌ندروستی ئاماژه‌ی پێ کردووە.


به‌دامه‌زراوه‌كردن: ره‌وشتگه‌ری، متمانه‌و پێشبینیكردنه\nئەو رۆڵەی کەسەکان و بیرتەسکی لە بەدانەمەزراوەکردنی سیاسیدا دەیگێڕن، بەتایبەت ئەوەی پەیوەندیدارە بەجیهانی سێ و دونیای رۆژهه‌ڵاتی ناوینه‌وه، لەوەی سیستەمە شڵۆقەکان توانای بەرگرتنیان بە کەسەکان نیە لە دەسوەردان له بەڕێوەبردنی ژیانی سیاسیدا كه ئه‌مه‌ش خۆیله‌خۆیدا زۆر مه‌ترسیداره.\nهەر لەم سۆنگەیەوە دەستوپێوەندگەری مه‌ترسیدارتر ده‌بێ كاتێك خواستی جیهانێکی هۆبزیانەی دەبێ و له‌رێگه‌یه‌وه هەر هێزێکی سیاسی کار بۆ بەرژەوەندی خۆی دەکاو لە ئەنجامیشدا گروپچێتی و بنەماڵەچێتی نامۆڕاڵی بەرهەم دێت و دەبێتە خەسڵەتی ئەو کۆمەڵگە نەگۆڕانە. چونکە، مۆڕالیتی یان رەوشتگەری متمانەی پێویستە، متمانەش پێشبینیکردن لەخۆدەگرێ، پێشبینیکردنیش پێویستە لەسەر بنەمای رێچکەیەکی رێکخراوو بەدامەزراوکراوی هەڵسوکەوت بونیاد بنرێ. هەر بۆیە بەبێ هەبونی دەزگای بەهێزی سیاسی کۆمەڵگە ناتوانێ بەرژەوەندیە هاوبەشەکانی بناسێنێ و تاریف بکا.\nلە سیستەمێکی فشەڵدا، بەهۆی داخورانی دەزگاکانی و زیادبونی دەسەڵاتی هێزە کۆمەڵایەتیەکان لەناو سیستەمەکەدا، جا ئه‌و هێزانه تایه‌فه‌و عه‌شره‌ت و خێڵ و بنه‌ماڵه‌كان بن، یان گروپه‌كانی به‌رژه‌وه‌ندیه ئابوریه‌كان، یان ئاین و گروپه ئاینزاكان، دەبینین چەمکی بەرژەوەندی گشتی دەبێتە ویستێکی بەرتەسک لەکاتێکدا بەرژەوەندی گشتی له جێگه‌كانی تری ئه‌م دونیایه‌دا کاریگەری دەخاتە سەر كۆی پرۆسەی سیاسی و بەرژەوەندی دەزگا گشتیەکان. هەربۆیە بۆ ئەوەی بزانین چین ئەوانەی هێز دەبەخشنە دەزگایەکی تایبەت تا بە ویستی بەرژەوەندی گشتی هەڵسوکەوت بکاو ئەرکەکانی راپەڕێنێ، پێویستە لە بەرژەوەندیەکان و ئامانجەکانی بگەین.\nبه‌داخه‌وه له هه‌رێمی كوردستان زۆر زه‌حمه‌ته ئه‌م تێڕوانینه به‌رهه‌مداربێ، چونكه ده‌زگاكان به گشتی ڤیژن، واتا تێڕوانینی دورمه‌وداو ئامانجی دوریان نیه و ته‌نها به ئامانجه نزیكه‌كانیان ده‌ناسرێنه‌وه. وه‌ختێكیش حزبه‌كان و دامه‌زراوه سیاسیه‌كان تێڕوانینی دور مه‌ودایان نیه بۆ روداوه‌كانی قۆناغه جیاوازه‌كانی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وی مه‌وداو ژینگه‌كه‌ی كاری تێداده‌كه‌ن، ئیتر جگه له به‌ماشێنبونێكی پڕوپاگه‌نده بۆ ئامانجه نزیكه‌كانیان ناتوانرێ پێوه‌رێكی ته‌ندروستیان بۆ دابتاشرێ تا به‌هۆیه‌وه گه‌شه‌ی سیاسی ناوخۆی و ده‌ره‌كی ئه‌و دامه‌زراوانه بپێورێت. هه‌روه‌ك ناتوانرێ وه‌ك بنه‌مایه‌ك بۆ گه‌ڵاڵه‌بونی یه‌كانگیری و یه‌كخستنی نیشتمانی به‌رژه‌وه‌ندیه گشتیه‌كان حسابیان له‌سه‌ر بكرێ و پشتیان پێ ببه‌سترێت. ئه‌م قسه‌یه بێجیاوازی بۆ هه‌مو ده‌زگا سیاسی و حزبیه‌كانی هه‌رێمی كوردستان راسته‌و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه ویستی خێزان و بنه‌ماڵه‌و گروپه به‌رژه‌وه‌ندخوازه‌كانی ناو كۆی حزبه‌كان به‌هێزتره له به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و یه‌كڕیزی نیشتمانی.\nكرۆكی مه‌سه‌له‌كه په‌یوه‌ندیداره به نه‌مانی مۆراڵیتی یاخود نه‌مانی متمانه یاخود هه‌بونی متمانه له‌وه‌ی ناكرێ متمانه به لایه‌نی به‌رانبه‌ر بكرێ. ئه‌مه‌ش هۆكاره سه‌ره‌كیه‌كه‌ی له‌وه‌دایه كه پێشبینی خراپه‌كاری زۆر زاڵتره له پێشبینیكردنی نیه‌تباشی، چونكه ئه‌زمونی مامه‌ڵه‌ی نێوان هێزه‌كان ده‌ریخستوه، سیاسه‌ت وه‌ك ئامرازی هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن و ته‌زویرو یه‌كترسڕینه‌وه به‌كارهاتوه وه‌ك له‌وه‌ی ئامرازێك بێ بۆ به‌ڕێوه‌بردن و دروستكردنی راو به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و گه‌شه‌ی دیمۆكراسی و سه‌قامگیركردنی ره‌وشی ژیانی ئابوری له‌م هه‌رێمه‌دا.\n5 بەکۆمەڵایەتیکردنی رۆڵە جێندەریەکان\n6 ژنبوون لە زەمەنی کۆرۆنادا\n7 ژیان له‌په‌راوێزی كۆرۆنادا\n8 کچەکەم ژن بێت یان ڕوسور؟


ئاژانسی ئەمریکی بۆ پەرەپێدانی نێودەوڵەتی (USAID) ڕایگەیاند، سێ ملیۆن دۆلاری دیکەی لەچوارچێوەی هاوکارییەکانی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کۆرۆنا پێشکەشی عێراق کرد.\nئاژانسە ئەمریکییەکە ڕایگەیاندووە، هاوکارییەکانیان بۆ عێراق بەمەبەستی ڕووبەڕووبوونەوەی کۆرۆنا و دەستخستنی ڤاکسین بەردەوام دەبێت.\nUSAID ئاماژەی بەوەشکردووە، هاوکاریی عێراق دەکەن بۆ زیاترکردن و فراوانکردنی بنکەکانی دابەشکردنی ڤاکسین بۆ دانانی 800 ناوەندی نوێی ڤاکسین، بەتایبەت بۆ ئەو شوێنانەی ڕووبەڕووی ئاستەنگی مرۆیی بوونەتەوە و کامپەکان و ئەو شوێنانەی ئاوارەکانی تێدا دەژین.\nوەزیری دەرەوەی عێراق ڕایگەیاند، پرسی داخستنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە عێراق داخراوە و ئیدارەی نوێی ئەمریکا شارەزایە لە دۆخی…\nکۆمسیۆن هۆکاری بەشدارینەکردنی حەشدی شەعبی لە دەنگدانی تایبەتدا بڵاودەکاتەوە\nکۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان هۆکاری بەشدارینەکردنی هێزەکانی حەشدی شەعبی لە دەنگدانی تایبەتدا بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند، ئەندامانی حەشدی شەعبی…\nهەرێم لەبەردەم قەیرانێكی دارایی نوێدایە؟\nتائێستا هیچ كێشەیەك بۆ فرۆشتنی نەوت دروستنەبووە\nهەفتەی ڕابردوو بە داهاتی دوو مانگ، حكومەتی هەرێم مووچەی مانگی ڕابردووی مووچەخۆران دابینكرد، ڕوون نییە پلانی هەرێم بۆ…


هەواڵی / 27/7/2021 699 جار بینراوە\nسه‌نته‌ری ئه‌مریكی بۆ چاره‌سه‌ری سروشتی و ته‌ندروستیی خۆراكی تازه‌ترین لیستی ئه‌و خۆراكانه‌ی بڵاوكرده‌وه كه ده‌بنه هۆی زیادبوونی حه‌ز و توانای سێكسیی پیاوان و لاوازیی سێكسیی ناهێڵن و هاوكات ده‌شبنه هۆی زیادبوونی ڕێژه‌ی به‌رهه‌مهێنانی تۆوی پیاوان و به‌وه‌ش ئه‌گه‌ره‌كانی نه‌زۆكی كه‌م ده‌كه‌نه‌وه.\n1/ سـیـر : یه‌كێكه له باشترینی خۆراكه‌كان بۆ زیادكردنی هێزی جنسیی پیاوان و به مادده‌ی (سیلینیوم)یش ده‌وڵه‌مه‌نده, كه ده‌بێته هۆی به‌هێزتركردنی توانای سێكسی له پیاواندا و پارێزگاریش له ڕێژه و جۆری تۆوی پیاو ده‌كات, هه‌روه‌ك به ڤیتامین (B6) و مادده‌ی (ئه‌لیسین)یش ده‌وڵه‌مه‌نده كه كاریان بریتیه له پاڵنانی بڕێكی زیاتری خوێن بۆ ئه‌ندامی نێرینه‌یی و چاره‌سه‌ركردنی گرفتی لاوازی له ڕه‌پبوونی چوكدا.\n2/ مـاسـی : ماسی به هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه له باشترینی ئه‌و خۆراكانه داده‌نرێن كه كار له‌سه‌ر چالاكیی هێزی سێكسیی پیاوان و ئافره‌تانیش ده‌كه‌ن و به (ئۆمیگا 3 و 6) ده‌وڵه‌مه‌نده و له زۆرینه‌ی حاڵه‌ته‌كانیشدا به ته‌واوه‌تی چاره‌سه‌ری گرفتی نه‌زۆكی ده‌كات, ئه‌گه‌ر بێتۆ هۆكاره‌كه له پیاوه‌كه‌وه بێت.\n3/ شـه‌ربـه‌تـی هـه‌نـار : هه‌نار به كاریگه‌رترینی دژه ئۆكسانه‌كان داده‌نرێت, كه ئه‌وه‌ش ده‌بێته هۆی باشتركردنی پێكهاته و جۆری تۆواوی پیاوان و ڕۆڵێكی زۆر كاریگه‌ر ده‌بینێت له زیادكردنی ئاستی به‌رهه‌مهێنانی تۆو و چالاكیی هێلكه گونه‌كان, هه‌روه‌ك ئاره‌زووی ئه‌نجامدانی چالاكی جنسیش زیاد ده‌كات.\n4/ مـۆز : مۆزیش به یه‌كێك له باشترینی میوه‌كان داده‌نرێت بۆ چاره‌سه‌ركردنی لاوازیی سێكسی و هاوكارێكی باشیشه بۆ باشتر ڕه‌پبوونی چوكی پیاوان, هه‌روه‌ك به ڤیتامینه‌كانی (a , c , b1) و مه‌گنیسیۆم و پڕۆتینیش ده‌وڵه‌مه‌نده, كه هه‌موو ئه‌وانه به‌رپرسن له گه‌یاندنی خوێنی زیاتر به ناوچه‌ی حه‌وز و ئه‌ندامی نێرینه‌یی پیاوان و باشتركردنی چالاكیه سێكسیه‌كانی.\n5/ نـاوكـی كـولـه‌كـه : به‌شێوه‌یه‌كی گشتی به‌رپرسه له باشتركردنی چالاكیه سێكسیه‌كانی پیاوان و به (زینك) ده‌وڵه‌مه‌نده و كاریش له‌سه‌ر زیادكردنی هۆڕمۆنی (تستوستیرون) و ژماره و ئاستی تۆو و چالاكیی هێلكه گونه‌كان ده‌كات, جگه له‌وه‌ی كه به (ئۆمیگا) و چه‌ورییه به‌سووده‌كان ده‌وڵه‌مه‌نده, كه زۆر به‌سوودن له گه‌یاندنی خوێنێكی زیاتر به ئه‌ندامی زاووزێی پیاوان و ئافره‌تانیش و بۆ باشتركردنی لاوازیی ڕه‌پبوونی چوكیش زۆر باشه.\n6/ ئـه‌ڤـۆگـادۆ : له میوه ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانه به ڤیتامین (E ) كه هاوكاره له زیادكردن و باشتركردنی بڕ و جۆری تۆوی پیاوان به ئاستێكی به‌رز.\n7/ سـێـو: سێویش به‌هه‌مان شێوه كار له‌سه‌ر زیادكردنی ئاستی تۆوی پیاوان ده‌كات و هاوكاره له كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر و هۆكاره‌كانی نه‌زۆكی.\n8/ تـه‌مـاتـه : زۆرینه‌ی حاڵه‌ته‌كانی كه‌می و بێ پیتیی تۆو و نه‌زۆكیی پیاوان بۆ كه‌میی مادده‌ی (لیكۆبین) ده‌گه‌ڕێته‌وه, له‌كاتێكدا كه ته‌ماته به‌و مادده‌یه زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده, هه‌روه‌ك بڕێكی زۆریشی له دژه ئۆكسانه‌كان تێدایه, كه هاوكاره له نه‌هێشتنی لاوازیی سێكسی و چالاكیی زیاتری هێلكه گونه‌كان و به‌رزكردنه‌وه‌ی حه‌ز و هێزی سێكسی.


بەشیر خەلیل حەداد، جێگری سەرۆکی پەرلەمانی عێراق ئیدانەی سوتاندنی لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا کرد کە ئەمڕۆ "لە لایەن ژمارەیەک خۆپیشاندەرى گێرەشێوێنەوە سوتێنرا."\nبەشیر حەداد لە ڕاگەیەنراوێکدا (17ی تشرینی یەکەمی 2020) دەڵێت، "ئەو دۆخە ھەستیارەی کە ئێستا وڵاتی پێدا تێپەر دەبێت لە سەر ھەموو لایەک پێویست دەکات کە بارودۆخەکە بە ئاراستەی ھێورکردنەوە ببرێت نەک ئەوەی ھێرش بکرێتە سەر بارەگای پارت و لایەنە سیاسییەکان و ئاگری تێ بەر بدرێت و سوکایەتت به ئاڵای ھەرێمێکی فیدراڵی دەستووری بکرێت كه سیمبولی پیرۆزی میللەتێکە نەک تەنیا حیزبێک."\nحەداد داواش لە حکومەتی عێراق و ئەنجومەنی باڵای دادوەری فیدراڵی دەکات "لێکۆڵینەوە له ڕووداوەکە و ھاندەرانی و بێدەنگی ھێزە ئەمنییەکانی عێراق بکەن، و ئەو کەسانەش کە ئەو کارەیان ئەنجام داوە دەستگیر بکرێن و بدرێنە دادگا. پێویستە ھەموو لایەنە سیاسییەکانی عێراق و فراکسیۆنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەکات ھەڵوێست دەربڕن لە رووداوەکە."\nهۆشیار زێباری بە کەناڵی (العهد)ی سەر بە قەیس خەزعەلی وت، حەشدی شەعبی هێزێکی خەباتگێڕ و جیهادكار و دەستورییە\nمن لە چاوپێکەوتنەکەمدا لەگەڵ کەناڵی (الحرة) هێرشم نەکرووەتەسەر حەشدی شەعبی و شتێکیان بەناوی منەوە وتووە کە من نەموتووە."


21/1/2021 04:03 PM\nلە سەدەی حەڤدەهەمدا خواردنەوەی قاوە سزای مەرگی لێدەکەوتەوە. لەو کاتەدا بڕوایان وابوو کە ئەم خواردنەوەیە کارکردی مێشک تێک دەدات. خۆشبەختانە لەئێستادا ئێمە بە ئارەزووی خۆمان دەتوانین قاوە بخۆینەوە و توێژینەوەکانیش بەسووبوونی ئەم خواردنەوەیەیان سەلماندووە. بەڵام بەردەوام مشت و مڕ سەبارەت بە چۆنیەتی خواردنەوەی قاوە و سوود و زیانەکانی لەئارادایە.\nبەشێک لە زانایانی ئەلمانی تێگەیشتوون کافەئین خانەکانی دەمارەکانی خوێن دەورووژێنێت. کافەئین کارکردنی ئەم خانانە باشتر دەکات و لەڕاستیدا گەنجێتی دەگەرێنێتەوە بۆ دڵ و دەمارەکان. توێژەران لەم ساڵانەی دواییدا بۆیان روون بووەتەوە ئەو کەسانەی بە بەردەوامی قاوە دەخۆنەوە مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشیان تا رادەیەکی زۆر لەسەر لادەچێت. ئەم نەخۆشیانە بریتین لە نەخۆشییەکانی دڵ، برین، نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسە، هەوکردن و جۆرەکانی شەکرە.\nبەڵام ئەگەر زێدەڕۆیی بکرێت لە خواردنەوەی قاوەدا کەم‌کەم رەوتەکە پێچەوانە دەبێتەوە و ئەمجارەیان زیانی تەندروستیی لێدەکەوێتەوە. ئەگەر هەموو رۆژێک زیاتر لە شەش کۆپ قاوە بخۆنەوە، ئیتر تەنها کافەئین نییە کە زیانتان پێدەگەیەنێت، چونکە بەشێکی زۆر لە لاینگرانی قاوە، ئەم خواردنەوەیە لەگەڵ شەکر و شیر و شتی لەم چەشنە دەخۆنەوە و ئەمەش بەرزبوونەوەی شەکر و چەوری خوێنی لێدەکەوێتەوە.\nبە بڕوای پسپۆڕانی تەندروستیی خواردنەوەی 4 کۆپ قاوە بۆ سوودمەند بوون لە سوودەکانی قاوە و دووربوون لە زیانەکانی بڕێکی گونجاوە.


په‌یمانگه‌ی ته‌كنیكی زاخۆ دوو به‌شی نوێ ده‌كاته‌وه\nموضوع: په‌یمانگه‌ی ته‌كنیكی زاخۆ دوو به‌شی نوێ ده‌كاته‌وه الإثنين سبتمبر 28, 2009 4:45 pm\nPNA- مه‌سعود لاوه‌ند / زاخۆ - بۆ ساڵی نوێی خوێندن، په‌یمانگه‌ی ته‌كنیكی زاخۆ، دوو به‌شی نوێ ده‌كاته‌وه و به بڕی 2 ملیار دینار چه‌ند پڕۆژه‌یه‌ك ئه‌نجام ده‌دات.\nله‌م باره‌یه‌وه راگری په‌یمانگه‌ی ته‌كنیكی زاخۆ، دكتۆر (هیشام یوسف محه‌مه‌دعه‌لی) گووتی: له دوای ده‌ركه‌وتنی كلێگه‌ی نه‌وتی له زاخۆ، داوامان له وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا و توێژینه‌وه‌ی زانستی كرد بۆ ئه‌وه‌ی به‌شی (لێكۆڵینه‌وه‌ی په‌ترۆل) له په‌یمانگه‌كه‌مان بكه‌ینه‌وه چونكه به پێویسیتمان زانی كادیری خۆمان پێبگه‌یه‌نین و پێویستیمان به پسپۆڕی ده‌ره‌كی نه‌بێت".\nگووتیشی: "شاره‌وانی زاخۆ ئاگاداری كردینه‌وه كه پێویستییان به رووپێو هه‌یه، بۆیه داوای كردنه‌وه‌ی به‌شی (رووپێو)یشمان كردووه".\nله‌باره‌ی ژماره‌ی ئه‌و قوتابییانه‌ی كه ئه‌مساڵ په‌یمانگه‌ی زاخۆ وه‌ریانده‌گرێت، گووتی: "ئێمه ئه‌مساڵ 400 قوتابی وه‌رده‌گرین و پێویستیمان به 20 مامۆستای خاوه‌ن بڕوانامه‌ی ماسته‌ر و دكتۆرا هه‌یه، بۆ به‌شه ته‌كنییكییه‌كان".\nهه‌ره‌وها گووتیشی: "ئه‌مساڵ به بڕی 2 ملیار دینار به نیازین چه‌ند پڕۆژه‌یه‌ك ئه‌نجام بده‌ین، له‌وانه؛ (بینایه بۆ مامۆستایان، هۆڵی قوتابیان، به‌شی زانستی، كۆگا، باغچه، شه‌قام بۆ ناو په‌یمانگه، شوێنی پشوودانی مامۆستایان، 8 هۆڵی خوێندن)مان له‌به‌ر ده‌ستدایه.\nجێی ئاماژه‌یه په‌یمانگه‌ی ته‌كنیكی زاخۆ له 2002ـه‌وه دامه‌زراوه و 500 ده‌رچوومان له به‌شه‌كانی سیسته‌می كۆمپیوته‌ر، كارگێری بانكه‌كان، نه‌خۆشه‌وانی، شیكردنه‌وه‌ی نه‌خۆشی، ژمێریاری، هه‌واسازی و سارۆدكردنه‌وه و ئامار هه‌بووه.


ئالان به‌هائه‌ددین عه‌بدوڵڵا ئه‌لموده‌ڕیس 18, 02, 2021\nله‌م باره‌یه‌وه، هه‌رێمی كوردستان هه‌نگاوی زۆر باشی هاوێشتووه بۆ به‌یاساییكردنی قه‌واره سیاسییه‌كه‌ی له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستی ناوخۆیی (چوارچێوه‌ی عێراق) و نێوده‌وڵه‌تی. سه‌ڕه‌رای هه‌موو ئه‌و گله‌یی و گازندانه‌ی كه له ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادانان، جێبه‌جێكردن و دادوه‌ری ده‌كرێن، له‌سه‌ر هه‌موو تاكێكی كوردستانی پێویسته ئه‌م قه‌واره‌یه بپارێزێت، چونكه كورستان ماڵی هه‌مووانه و تیایدا كه‌س میوانی كه‌س نییه و ده‌كرێت به هه‌مووان به گوشاری مه‌ده‌نییانه ڕۆڵمان له ڕاستكردنه‌وه‌ی كه‌موكورتییه‌كان هه‌بێت؛ به‌ڵام له‌ده‌ستدانی خاكی نیشتمان یاخود كۆتاییهێنان به‌م قه‌واره‌یه یاخود ته‌سككردنه‌وه‌ی سنووره‌كه‌ی یاخود ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی، به‌ئاسانی قه‌ره‌بوو ناكرێته‌وه. ئه‌وه‌تا مێژوو بۆ هه‌موومانی سه‌لماندووه له نێوان كۆماری کوردستان لە مهاباد (1946)ه‌وه بۆ به‌یانی (11)ی ئاداری ساڵی (1970) و له‌وێیشه‌وه بۆ ڕاپه‌ڕینی ئاداری (1991) نه‌ته‌وه‌ی كورد پێویستیی به زیاتر له بیست ساڵ هه‌بووه بۆ ئه‌وه‌ی قه‌ره‌بووی ئه‌وه بكاته‌وه كه له‌ده‌ستی داوه. بۆیه، پێویسته زۆر به‌وریایییه‌وه مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ بابه‌تی یه‌كپارچه‌ییی خاكی هه‌رێمی كوردستان بكه‌ین.\nناوی هه‌رێمی كوردستان له ده‌ستووری كۆماری عێراق (2005)\nله دوای ڕووخانى ڕژێمی به‌عس له ساڵی (2003)، بۆ یه‌كه‌مین جار عێراق و عێراقییه‌كان بوون به خاوه‌نی ده‌ستوورێك كه له‌سه‌ر بنه‌مای دیموكراسی و دادپه‌روه‌ری و پێدانی ماف به‌یه‌كسانی و ڕێزگرتنی نه‌ته‌وه و ئایینزاكان نووسرابووه‌وه، ئه‌ویش ده‌ستووری كۆماری عێراق بوو بۆ ساڵی (2005). له‌م ده‌ستووره‌دا، له سێ شوێن ناوی هه‌رێمی كوردستان هاتووه، ئه‌وانیش: (بڕگه سێیه‌م له مادده 4) و (بڕگه یه‌كه‌م له مادده 117)، هه‌روه‌ها (مادده 141) و ناوهێنانه‌كه‌یش به دوو شێواز بووه: هه‌ندێ جار به ناوی "إقلیم كوردستان" هاتووه و هه‌ندێ جاریش به ناوی "إقلیم كردستان" به‌بێ پیتی (و). ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه ئه‌وه‌یه: له ده‌ستووردا وشه‌ی "عێراق" به ناوی هه‌رێمی كوردستانه‌وه نه‌لكاوه، كه‌واته بۆچی ده‌زگه فه‌رمییه‌كانی هه‌رێم ده‌سته‌واژه‌ی (هه‌رێمی كوردستان-العراق) له نووسراه‌وه‌كانیاندا به‌كار ده‌هێنن؟\nوه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره زۆر گرینگه، چونكه په‌یوه‌ندیی به كۆمه‌ڵێك بابه‌ته‌وه هه‌یه. بۆ نموونه: ئه‌گه‌ر هه‌رێم ویستی ئه‌وه‌ی هه‌یه وه‌ك هه‌رێمێكی سه‌ربه‌خۆ زیاتر ده‌ربكه‌وێت و ئه‌وه‌نده خۆی په‌یوه‌ست به عێراقه‌وه نه‌كات، ئه‌وا پێویسته وشه‌ی "عێراق" له ته‌ك ناوی "هه‌رێمی كوردستان" بسـڕدرێته‌وه؛ ئه‌م هه‌نگاوه‌یش به‌پێی ده‌ستوور ڕێگه‌پێدراوه. به‌ڵام ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له دانانی وشه‌ی "عێراق" له ته‌ك ناوی "هه‌رێمی كوردستان" بۆ ئه‌وه‌یه نیشانی دونیای بده‌ین كه كوردستان چوار پارچه‌یه و ئه‌وه‌ی له عێراق هه‌یه ته‌نیا یه‌كێك له پارچه‌كانییه‌تی، ئه‌وا پێویسته وشه‌ی "عێراق" به ناوی "هه‌رێمی كوردستان"ه‌وه گرێ بدرێت. وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره بۆ لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار جێ ده‌هێڵم كه له به‌كارهێنانی وشه‌ی "عێراق" له ته‌ك ده‌سته‌واژه‌ی "هه‌رێمی كوردستان" زیاتر ورد ببنه‌وه.\nهه‌رێمی كوردستان وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی ده‌ستووری\nسه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌و گله‌یییانه‌ی ئاڕاسته‌ی ناوه‌ڕۆكی ده‌ستووری كۆماری عێراق بۆ ساڵی (2005) ده‌كرێن، به‌ڵام به بۆچوونی ئێمه ئه‌م ده‌ستووره یه‌كێكه له گه‌وره‌ترین ئه‌و ده‌ستكه‌وته یاسایییانه‌ی هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر ئاستی نێوخۆییی عێراقدا به‌ده‌ستی هێنابێت كه ڕه‌نگدانه‌وه‌یشی له‌سه‌ر پێگه‌ی هه‌رێم له په‌یوه‌ندییه نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا هه‌بووه، چونكه هه‌رێم به‌هۆیه‌وه له قه‌واره‌یه‌كی ته‌نیا سیاسی بۆ قه‌واره‌یه‌كی سیاسیی خاوه‌ن پاڵپشتییه‌كی یاسایی گۆڕدڕا؛ ئه‌مه جگه له‌و ده‌سه‌ڵاته فراوانه‌ی كه به‌پێی ئه‌م ده‌ستووره به‌خشرایه هه‌رێمی كوردستان.\nله‌م باره‌یه‌وه، بڕگه "یه‌كه‌م" له مادده (117) له ده‌ستووری كۆماری عێراق به شێوه‌یه‌كی ڕوون و فه‌رمی، دان به هه‌رێمی كوردستان ده‌نێت وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی یاسایی له چوارچێوه‌ی عێراقێكی فیدڕاڵیدا؛ هه‌روه‌ها دان به هه‌ر سێ ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادانان (په‌رله‌مان) و جێبه‌جێكردن (حكوومه‌ت) و دادوه‌ری (دادگه‌كان) له‌م هه‌رێمه‌دا ده‌نێت. تیایدا هاتووه: "أولا:- يقر هذا الدستور، عند نفاذه، إقليم كردستان وسلطاته القائمة، إقليما إتحاديا."\nله‌وه‌یش زیاتر ناوه‌ڕۆكی مادده (141)ه له هه‌مان ده‌ستوور كه‌وا دان به گشت ئه‌و یاسا و په‌یڕه‌و و ڕێنمایی و بڕیارانه ده‌نێت ئه‌وانه‌ی له ساڵی (1992)ه‌وه له هه‌رێمی كوردستان ده‌ركراون، مه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاته په‌یوه‌ندیداره‌كانی نێو هه‌رێم به خۆیان هه‌مواریان بكه‌نه‌وه یان هه‌ڵیان بوه‌شێننه‌وه یاخود پێچه‌وانه‌ی حوكمی ده‌ستووری كۆماری عێراق بن. تیایدا هاتووه: "يستمر العمل بالقوانين التي تم تشريعها في إقليم كوردستان منذ عام 1992، وتعد القرارات المتخذة من حكومة إقليم كوردستان ـ بما فيها قرارات المحاكم والعقود ـ نافذة المفعول، ما لم يتم تعديلها أو إلغاؤها حسب قوانين إقليم كوردستان، من قبل الجهة المختصة فيها، وما لم تكن مخالفة لهذا الدستور."\nئه‌م دوو مادده ده‌ستوورییانه‌ی سه‌ره‌وه ئاماژه‌ی ڕوونن به داننان به قه‌واره‌ی هه‌رێمی كوردستان؛ ئه‌وه‌ی له ساڵی (1992) به حوكمی ڕاپه‌رین و هه‌ڵكه‌وته‌ی سیاسیی ئه‌وكات دروست ببوو كه له چوار پارێزگه‌ی سه‌ره‌كی پێك هاتبوو (هه‌ولێر، سلێمانی، دهۆك، هه‌ڵه‌بجـه). ئه‌م پارێزگایانه هه‌موو پێكه‌وه ئه‌م قه‌واره‌یه یاسایییه پێك ده‌هێنن و هه‌ر هه‌وڵێك بۆ پارچه‌كردنی هه‌رێمی كوردستان، چ به شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ، پێچه‌وانه‌ی حوكمی ئه‌م دوو مادده ده‌ستوورییه‌ن.\nهه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌رێمه‌كان یاخود جیابوونه‌وه‌ی پارێزگایه‌ك به‌پێی ده‌ستوور\nله دوای داننان به قه‌واره‌ی هه‌رێمی كوردستان له مادده (117) له ده‌ستووری كۆماری عێراق، هه‌مان ده‌ستوور له مادده (119)دا مافی به هه‌موو پارێزگایه‌كی عێراق داوه، ئه‌وانه‌ی نه‌چوونه‌ته نێو هه‌رێمێك - چ به‌ته‌نیا یاخود له‌گه‌ڵ پارێزگایه‌كی تر یان زیاتر- هه‌رێمێك له چوارچێوه‌ی عێراقی فیدڕاڵیدا دروست بكه‌ن. تیایدا هاتووه: "يحق لكل محافظة أو أكثر، تكوين إقليم بناءا على طلب بالاستفتاء عليه، يقدم بإحدى طريقتين: أولا:- طلب من ثلث الأعضاء في كل مجلس من مجالس المحافظات التي تروم تكوين الإقليم. ثانيا:- طلب من عشر الناخبين في كل محافظة من المحافظات التي تروم تكوين الإقليم." له‌ژێر ڕۆشناییی ئه‌م مادده ده‌ستوورییه‌یش ياساى ڕێكاره جێبه‌جێكارییه‌كانی تایبه‌ت به پێكهێنانی هه‌رێمه‌كان له عێراق ژماره (13) له ساڵی (2008) ده‌ركرا. ئه‌م یاسایه، تایبه‌ته به ڕێكاره‌كانی دروستكردنی هه‌رێمێكی فیدڕاڵی. پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه: له چوارچێوه‌ی سیسته‌می یاساییی په‌یڕه‌وكراو له عێراقدا، ئایا ده‌كرێت هه‌رێمێكی فیدڕاڵی پێكهێنراو هه‌ڵبوه‌شێته‌وه (یاخود) پارێزگایه‌كی نێو هه‌رێمێكی فیدڕاڵی پێكهێنراو جیا ببێته‌وه؟\nله‌به‌ر ئه‌وه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌مان له چوارچێوه‌ی هه‌رێمی كوردستانه، بۆیه وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌یشمان هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه ده‌بێت. له‌م باره‌یه‌وه ده‌ستووری كۆماری عێراق بۆ ساڵی (2005) هیچ مادده‌یه‌كی یاساییی تێدا نییه كه باس له ڕێكاره‌كانی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستان یان هه‌ر هه‌رێمێكی تری فیدڕاڵی بكات یاخود باس له جیابوونه‌وه‌ی پارێزگایه‌ك بكات له هه‌رێمێكی فیدڕاڵی. بێ گومان ئه‌م خاڵه‌یش به ده‌ستكه‌وتێكی مه‌زن بۆ پاراستنی قه‌واره‌ی هه‌رێمی كوردستان داده‌نرێت، چونكه هه‌ر بابه‌تێك یان ده‌سه‌ڵاتێك كه له ده‌ستووردا ئاماژه‌ی بۆ نه‌كرابێت، ئه‌وا به‌پێی مادده (115) له ده‌ستووری كۆماری عێراق ڕاییكردنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته ده‌بێته به‌شێك له ده‌سه‌ڵاته‌كانی هه‌رێمه‌كان، تیایدا هاتووه: "كل ما لم ينص عليه في الاختصاصات الحصرية للسلطات الاتحادية، يكون من صلاحية الأقاليم والمحافظات غير المنتظمة في إقليم، والصلاحيات الأخرى المشتركة بين الحكومة الاتحادية والأقاليم، تكون الأولوية فيها لقانون الأقاليم والمحافظات غير المنتظمة في إقليم، في حالة الخلاف بينهما." كه‌واته هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌رێم و جیابوونه‌وه‌ی پارێزگایه‌ك، بووه‌ته بابه‌تێكی نێوخۆیی و، به یاسا به‌ركاره‌كانی نێو هه‌رێمه‌كان ڕێك ده‌خرێت كه یاسای پارێزگاكان یه‌كێكه له یاسا په‌یوه‌ندیداره‌كان.\nهه‌رێمی كوردستان و یاسای پارێزگاكان\nله ساڵی (1992) تاوه‌كوو ساڵی (2009) له هه‌رێـمی كوردستان كار به یاسای پارێزگاكانی عێراقی ژماره (159) بۆ ساڵی (1969) ده‌كرا؛ ئه‌میش به پاڵپشت به بڕیاری په‌رله‌مانی كوردستان ژماره (11)ی ساڵی (1992). به‌ڵام له ئێسته‌دا، هه‌رێمی كوردستان خاوه‌نی یاسای تایبه‌ت به خۆیه‌تی بۆ ڕێكخستنی كاروباری پارێزگاكان به ناونیشانی "یاسای پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان-عێراق" ژماره (3) بۆ ساڵی (2009). ده‌ركردنی یاسای پارێزگاكان له هه‌رێمی كوردستان پاڵپشته به بڕگه "یه‌كه‌م" له مادده (121) له ده‌ستووری كۆماری عێراق كه ڕاییكردنی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردنی به هه‌رێمه‌كان داوه، ئه‌وانه‌ی له ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ند نین. تیایدا هاتووه: "لسلطات الأقاليم، الحق في ممارسة السلطات التشريعية والتنفيذية والقضائية، وفقا لأحكام هذا الدستور، بإستثناء ما ورد فيه من إختصاصات حصرية للسلطات الاتحادية."\nبه‌پێی مادده (2) له یاسای پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان سیسته‌می لامه‌ركه‌زییه‌تی كارگێڕی، بووه‌ته پره‌نسیپێكی سه‌ره‌كی و ده‌بێ كار بۆ به‌دیهێنانی بكرێت. تیایدا هاتووه: "يحدد هذا القانون صلاحيات و مسؤوليات المجالس و ڕؤسائها و اعضائها لترسيخ مبدأ اللامركزية الادارية في توزيع السلطات و تحسين ايصال الخدمات العامة الى المواطنين و المحافظة على حقوق و مصالح المجتمع و تطوير ادارة الوحدات الأدارية في الاقليم." هه‌روه‌ها به‌پێی مادده (3) له هه‌مان یاسادا، هه‌رێمی كوردستان له ڕووی كارگێڕییه‌وه دابه‌ش ده‌كرێته سه‌ر پارێزگا، پارێزگایش بۆ قایمقامیه‌ت و، قایمقامیه‌تیش بۆ شاره‌دێ و؛ هه‌موو ئه‌و خانه كارگێڕییانه‌یش خاوه‌نی كه‌سایه‌تیی یاساییی خۆیانن له ڕووی دارایی و كارگێڕییه‌وه له چوارچێوه‌ی بوودجه‌ی پارێزگادا. تیایدا هاتووه: "يقسم الأقليم إداريا الى محافظات و المحافظات الى أقضية و الأقضية الى نواحي و تكون لكل وحدة إدارية شخصية معنوية و ذمة مالية مستقلة ضمن ميزانية المحافظة."\nپرسیاری سه‌ره‌كی لێره‌دا ئه‌وه‌یه: ئایا ئه‌نجومه‌نی پارێزگا له پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌یان هه‌یه جیابوونه‌وه‌ی پارێزگا له هه‌رێمی كوردستان ڕابگه‌یه‌نن؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره، پێویسته بگه‌ڕێینه‌وه بۆ یاسای پارێزگاكان له هه‌رێمی كوردستان. له‌م باره‌یه‌وه، به‌پێی مادده (6) له یاسای پارێزگاكان، ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان كۆمه‌ڵێك ده‌سه‌ڵات ڕایی ده‌كه‌ن كه بێ گومان بڕیاردان له‌سه‌ر جیابوونه‌وه‌ی پارێزگا له هه‌رێمی كوردستانی تێدا نییه. به‌پێچه‌وانه‌وه هه‌موو ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی كه به‌پێی ئه‌م مادده‌یه به ئه‌نجومه‌نی پارێزگا دراوه، له چوارچێوه‌ی هه‌ماهه‌نگیكردن و په‌یوه‌ستبوون به وه‌زاره‌ته‌كانی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان داڕێژڕاوه. له‌مه‌یش زیاتر به‌پێی مادده (5) له هه‌مان یاسا، پێویسته له‌سه‌ر ئه‌نجومه‌نی پارێزگا، له چوارچێوه‌ی ده‌ستووری كۆماری عێراق و یاسا به‌ركاره‌كانی هه‌رێمی كوردستان كاره‌كانی پارێزگا ڕایی بكات. تیایدا هاتووه: "مجلس المحافظة هو السلطة الرقابية ضمن الحدود الادارية للمحافظة و له حق اصدار القرارات و الانظمة و التعليمات لتنظيم الشؤون الادارية و المالية في المحافظة بما يمكنها من الاشراف على ادارة شؤون المحافظة وفق مبدأ اللامركزية الادارية وبما لا يتعارض مع الدستور و القوانين النافذة في الاقليم." له‌به‌ر ئه‌وه‌یش كه له ده‌ستوور و یاسا به‌ركاره‌كانی هه‌رێمی كوردستان ئه‌م جیابوونه‌وه‌یه ڕێگه‌پێنه‌دراوه، بۆیه به بۆچوونی ئێمه ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان ده‌سه‌ڵاتی ڕاگه‌یاندنی جیابوونه‌وه‌ی پارێزگایان نییه له هه‌رێمی كوردستان.\nمامه‌ڵه‌كردنی دارایی له‌گه‌ڵ هه‌رێم یان پارێزگا له چوارچێوه‌ی ده‌ستووردا\nله چوارچێوه‌ی ده‌ستووری كۆماری عێراقدا، هه‌رێم و پارێزگا دوو ناوه‌ندی یاساییی جیاوازن و زۆر به‌ڕوونی جیاوازی له نێوانیان كردووه. ئه‌م جیاوازیكردنه له چه‌ندین مادده‌ی ده‌ستووریدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه. بۆ نموونه: به‌پێی مادده (116) له ده‌ستووری كۆماری عێراق، سیسته‌می فیدڕاڵی له عێراق له پایته‌خت و هه‌رێمه‌كان و پارێزگا لامه‌ركه‌زییه‌كان و ئیداره خۆجێیه‌كان پێك دێت. تیایدا هاتووه: "يتكون النظام الإتحادي في جمهورية العراق من عاصمة وأقاليم ومحافظــات لامركزية وإدارات محـلية." له دواییدا مادده‌كانی (117-121) له‌م ده‌ستووره بۆ ڕێكخستنی كاروباری هه‌رێمه‌كان ته‌رخان ده‌كرێت. له به‌رانبه‌ردا، مادده‌كانی (122-123) له ده‌ستوور بۆ ڕێكخستنی كاروباری ئه‌و پارێزگایانه‌ی كه نه‌چوونه‌ته نێو هه‌رێمێك یان نه‌بوونه‌ته هه‌رێمێك له عێراقدا، ته‌رخان ده‌كرێت.\nیه‌كێك له‌و مادده ده‌ستوورییانه‌ی كه به‌ڕوونی په‌یوه‌ندیی نێوان هه‌رێمه‌كان و پارێزگاكان له‌گه‌ڵ ناوه‌ند له ڕووی دارایییه‌وه ڕێك ده‌خات، بریتییه له بڕگه "سێیه‌م" له مادده (121) له ده‌ستووری كۆماری عێراق. تیایدا هاتووه: "تخصص للأقاليم والمحافظات حصة عادلة من الإيرادات المحصلة إتحاديا، تكفي للقيام بأعبائها ومسؤولياتها، مع الأخذ بعين الإعتبار مواردها وحاجاتها، ونسبة السكان فيها." ئه‌م مادده ده‌ستوورییه هه‌ڵگری هه‌مان بۆچوونه سه‌باره‌ت به جیاكردنه‌وه‌ی هه‌رێمه‌كان و پارێزگاكان له یه‌كتر، هه‌تا له ڕووی دارایییه‌وه، چونكه وشه‌ی "هه‌رێم"، هه‌رێمه‌كان ده‌گرێته‌وه وه‌ك هه‌رێمی كوردستان و وشه‌ی "پارێزگا"یش ئه‌و پارێزگایانه ده‌گرێته‌وه كه هێشتا نه‌چوونه‌ته ناو هه‌رێمێك یاخود نه‌بوونه‌ته هه‌رێمێكی سه‌ربه‌خۆ. به به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌یش ئه‌و یاسایه‌ی كه له عێراقدا بۆ ڕێكخستنی پارێزگاكان ده‌ركراوه، ناوی "قانون المحافظات غير المنتظمة في إقليم" (یاسای ئه‌و پارێزگایانه‌ی كه هێشتا له چوارچێوه‌ی هه‌رێمێك ڕێك نه‌خراون)، ژماره (21) بۆ ساڵی (2008)ه. كه‌واته وشه‌ی "پارێزگا" له ده‌ستووری عێراقیدا، پارێزگاكانی نێو هه‌رێمی كوردستان ناگرێته‌وه، چونكه پارێزگاكانی نێو هه‌رێمی كوردستان له چوارچێوه‌ی هه‌رێمی كوردستانن و مامه‌ڵه دارایییه‌كان له‌گه‌ڵ هه‌رێم ده‌بێت، به شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ. بۆیه هه‌موو مامه‌ڵه‌یه‌كی به‌جیا له‌گه‌ڵ یه‌كێك یان زیاتر له پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان، چ له ڕووی سیاسی یان دارایییه‌وه، به ڕه‌فتارێكی نایاساییی پێچه‌وانه‌ی ده‌ستووری كۆماری عێراق هه‌ژمار ده‌كرێت.\nهه‌موو ئه‌و بڕگه و مادده یاسایی و ده‌ستوورییانه‌ی كه له‌م وتاره‌دا نیشان دراون، ئاماژه و پاڵپشتیی یاساییی ڕاسته‌وخۆن بۆ یه‌كپارچه‌ییی خاكی هه‌رێمی كوردستان له به‌رانبه‌ر حكوومه‌تی ناوه‌ند، چ له ڕووی سیاسی یاخود دارایییه‌وه. كه‌واته پاڵپشتیی یاسایی هه‌یه و ئه‌وه‌ی ماوه‌ته‌وه، كورد به‌یه‌كڕیزیی خۆیه‌وه بتوانێت ئه‌م خاكه و ده‌ستكه‌وته‌كان بپارێزێت. هه‌ر ده‌ستكه‌وتێكیش له‌م ده‌ستووره‌ی عێراق بۆ هه‌رێمی كوردستان به‌ده‌ست هاتبێت، ئه‌وا له ئه‌نجامی ڕێككه‌وتنی نێوماڵی كورد و یه‌كڕیزی بووه. بۆیه با چاوه‌ڕێی ئه‌وه نه‌بین موعجیزه‌ی سیاسی له ده‌ره‌وه‌ی یه‌كڕیزیی ماڵی كورد ڕوو بدات. بۆیه به‌ڕاشكاوانه ده‌یڵێین: ئه‌گه‌ر كورد یه‌كده‌ست بووایه - هیچ نه‌بێ له‌سه‌ر پرسه چاره‌نووسسازه‌كان-، ئه‌وا قه‌ت پێویستیی به‌وه نه‌ده‌بوو هاوڕێیه‌تیی "شاخ" بكات و به تاكه هاوڕێی خۆی بزانیت. ئه‌مڕۆ هه‌رێمی كوردستان له به‌رده‌م مه‌ترسییه‌كی ڕاسته‌قینه‌دایه و، پێویسته هه‌موومان ڕۆڵی پۆزه‌تیڤ به ئاراسته‌ی پاراستنی یه‌كپارچه‌ییی خاكی هه‌رێم و مانه‌وه‌ی ئه‌م هه‌رێمه بگێڕین، چونكه مێژوو له كه‌س نابوورێت.


پێنج شاندی جیاجیای عێراقی و دەوروبەری 35 كەسایەتی سیاسی و ئەمنی و دادوەری سەردانی ئێرانیان كردووە بۆ بەشداریكردن لە مەراسیمی سوێندخواردنی ئیبراهیم ڕەئیسی سەرۆك كۆماری ئێران ئەمەش بووەتە جێگەی ڕەخنە لە ناوەندی سیاسی و شەقامی عێراقی.\nبەرنامەی (الحق یقال) ی عەدنان تائی كە "ناس كورد" بینیویەتی (9ی ئابی 2021) ئاشكرایكرد بۆ مەراسیمی سوێندخواردنی ڕەئیسی لەتاران جگە لە د. بەرهەم ساڵح كە نوێنەرایەتی دەوڵەتی كردووە لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی وەك نوێنەری هەرێمی كوردستان، سێ شاندیتر چوونەتە ئێران بەسەرۆكایەتی عەممار حەكیم و فایەق زێدانی سەرۆكی دەسەڵاتی دادوەری و فالح فەیازی سەرۆكی دەستەی حەشدی شەعبی، ئەمە جگە لەسەركردەی گروپە چەكدارەكانی شیعە.\nبەگوێرەی ڕاپۆرتی بەرنامەكە ئەم فرەیی شاند و پەرتەوازەیی گوتارە ئاماژەیەكی خراپە لەسەر ونبوونی سەنتەر لە دەوڵەتی عێراق و پەرتەوازەبوونی گوتاری سیاسی و مامەڵەكردنی دەوڵەتانی دەوروبەر لەگەڵ عێراقێكی پارچە پارچەی هەمەجۆر.


ئەنجوومەنی سەركردایەتی – تۆڕی میدیایی خەڵک\nکلیلە وشەی "ئەنجوومەنی سەركردایەتی"\nخەڵك – بەشی هەواڵ سكرتێری ئەنجوومەنی سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، بۆ یەكێتییەكان ئەمڕۆ ڕۆژێكی دیكەی مێژوویی بوو، كە بۆ دووەمجارە لە ئەنجوومەنی سەركردایەتی هەڵبژاردن بە...\nهاوسەرۆكانی یەكێتی جێگریان دەبێت؟\nسكرتاریەتێك بۆ ئەنجوومەنی سەركردایەتی یەكێتی دیاری دەكرێت\nخەڵك – بەشی هەواڵ ئەندامێكی ئەنجوومەنی سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، سێ كۆبوونەوەی دیكەمان ماوە بۆ كۆتایی هێنان بە پڕۆگرامی یەكێتی، دەشڵێت: “سكرتاریەتێك بۆ ئەنجوومەنی سەركردایەتی...\nخەڵك- بەشی هەواڵ هەرچەندە بڕیاربوو كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی سەركردایەتی گشتی یەكێتیی نیشتمانیی لەم هەفتەیەدا ئەنجام بدرێت، بەڵام ئەندامێكی ئەنجوومەنەكە دەڵێت: “دواخراوە بۆ هەفتەی داهاتوو”. مستەفا چاوڕەش، ئەندامی...\nخەڵك – بەشی هەواڵ سەرۆكی لیژنەی هەمواری پەیڕەوی ناوخۆی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، تا ئێستا سێ كۆبوونەوەمان كردووە و لە 45%ی هەمواری پەیڕەو تەواو بووە و...\nئەنجوومەنی سەركردایەتی بۆ هەرێمەكان دادەنرێن\nخەڵك؛ چارەنووسی مەڵبەند و كۆمیتەكانی یەكێتی ئاشكرادەكات\nخەڵك – بەشی هەواڵ ئەندامێكی ئەنجوومەنی گشتی سەركردایەتی یەكێتی ڕایدەگەیەنێت، لەدوای هەمواری پەیڕەوی ناوخۆی حزب بەگشتی مەڵبەندەكان نامێنن و دەرفەتیش بۆ كادیران دەڕەخسێت ببنە ئەندامی ئەنجوومەنی...\nخەڵك – بەشی هەواڵ لە كۆتا كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، كە بڕیار لەسەر ڕۆژی بەستنی كۆنگرە درا، بەرهەم ساڵح لە قسەكانیدا باسی لەوە كردووە،...\nخەڵك- بەشی هەواڵ ئەنجوومەنی سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، بە كۆی دەنگی ئەندامانی ڕۆژی (7/12/2019)ی بۆ بەستنی كۆنگرەی چوارەمی یەكێتی پەسەندكرد. ئەنجوومەنی سەركردایەتی یەكێتی لە ڕاگەیەندراوێكدا،...\nخەڵك- بەشی هەواڵ دوابەدوای كۆبوونەوەی مەكتەبی سیاسی یەكێتی، ئەنجوومەنی سەركردایەتی ئەو حزبە لە سلێمانی كۆدەبێتەوە. بەوتەی سەرچاوەیەك لە سەركردایەتی یەكێتی بۆ (خەڵك) دوانیوەڕۆی ئەمڕۆ شەممە، كۆبوونەوەی...


دزه‌كردنی كه‌له‌پووری جو بۆ ناو ئیسلام\nبه پێی سه‌رچاوه‌كانی مێژوو؛ بوونی جووه‌كان له دوورگه‌ی عه‌ره‌بیدا ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ زیاتر له پێنج سه‌ده به‌ر له هاتنی ئیسلام، زۆرینه‌یان ئه‌و هۆزانه بوون كه له ئه‌نجامی شه‌ڕێك له نێوان جووله‌كه و ڕۆمه‌كان، قوتاریان بووه و له ناوچه‌ی شامه‌وه كۆچیان كردووه بۆ دوورگه‌ی عه‌ره‌بی، هه‌ندێكیشیان عه‌ره‌بی بنه‌جێ بوون و چوونه‌ته سه‌ر ئایینی جووله‌كاتی.\nگه‌وره‌ترین مه‌ڵبه‌ندی ئه‌و جووله‌كانه شاری یه‌سریب (مه‌دینه) بوو، له وێشه‌وه ده‌هاتنه مه‌ككه و هه‌ندێكیان له‌وێ مانه‌وه، هه‌روه‌ها له شاپه‌ڕه‌كانی ناوچه‌ی حیجاز و له ناوچه‌ی خه‌یبه‌ری نێوان مه‌ككه و مه‌دینه‌دا نیشته‌جێ بوون، دواتر جووله‌كاتی گه‌یشته یه‌مه‌نیش. له ڕووی كار و پیشه‌وه له پێشه‌وه بوون، له كشتوكاڵدا كارامه بوون، خاوه‌نی كێڵگه و زه‌وی و زار بوون، بازرگانی و سووخۆریان ده‌كرد، هه‌روه‌ها له یه‌سریبدا ناویان هه‌بوو له پیشه كانزاییه‌كانی وه‌كو ئاسنگه‌ری و زێڕینگه‌ری و دروستكردنی چه‌ك و تیغ.\nله ڕووی كه‌لتووریشه‌وه جووله‌كه كیانێكی تایه‌فی بوون، په‌رستگه و ڕه‌به‌ن و قوتابخانه‌ی تایبه‌ت به خوێندنی ئایینی خۆیان هه‌بوو، ڕێنمایی و كه‌لتووری ئایینیی خۆیان له دوورگه‌ی عه‌ره‌بیدا بڵاوكرده‌وه، كاریان له‌سه‌ر ئه‌وه كرد ئایینه‌كه‌یان له باشووری دوورگه‌ی عه‌ره‌بیدا بڵاو بكه‌نه‌وه، هه‌ر به‌و هۆیه‌شه‌وه زۆر له هۆزه‌كانی یه‌مه‌ن بوونه جووله‌كه، گه‌وره‌ترینیان هۆزی (حیمیه‌ر)بوو. له ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه، جووه‌كان به ته‌واوه‌تی تێكه‌ڵی ژینگه‌كه ببوون، زمانی عه‌ره‌بی فێرببوون و به‌كاریان ده‌هێنا، وه‌ك له گێڕانه‌وه‌یه‌كی بوخاریشدا هاتووه كه "جووه‌كان به زمانی عیبری ته‌وراتیان ده‌خوێنده‌وه و به زمانی عه‌ره‌بی شرۆڤه‌یان ده‌كرد"، به ڕادده‌یه‌ك تێكه‌ڵاو ببوون، ته‌نانه‌ت ژنخوازی و خزمایه‌تیان هه‌بووه له‌گه‌ڵ چه‌ند هۆزێكی عه‌ره‌بیدا، عه‌ره‌به‌كانیش شیرده‌ری جووله‌كه‌یان به كرێ گرتووه بۆ منداڵی شیره‌خۆره‌یان.\nهه‌ر دوو فاكته‌ری ئابووری و كه‌لتووری پێگه و نفوزی گه‌وره‌یان به جووله‌كه‌ی ئه‌و ناوچانه به‌خشی بوو، به تایبه‌ت عه‌ره‌ب گه‌لێكی په‌رته‌وازه‌ی بێ ئایین و ناسنامه و فه‌رهه‌نگ بوون، ناوچه‌كه‌یان خاڵی بوو له زانست و خوێنده‌واری؛ بۆیه گه‌رچی خه‌ڵكه‌كه نه‌بوون به جووله‌كه، به‌ڵام مه‌عریفه‌ی ئایینی جووله‌كه جێگه‌ی گرتووه لایان.\nكه ئیسلام ده‌ركه‌وت و په‌یامبه‌ره‌كه‌ی له شاری یه‌سریبدا كیانێكی بۆ ئایینی تازه (ئیسلام) دامه‌زراند، جووه‌كانی ئه‌و شاره جودا له زۆرینه‌ی خه‌ڵكی شاره‌كه، باوه‌ڕیان پێ نه‌هێنا، جگه له چه‌ند كه‌سێكی كه‌م له ژیانی پێغه‌مبه‌ردا و كه‌سانێكی تریش له دوای ئه‌ودا، كه هه‌ندێكیان زانای ئایینی جووله‌كه بوون. وه‌لێ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆیان هه‌ڵنه‌بژارد له‌گه‌ڵ موسڵمانه‌كان، له‌و به‌ڵگه‌نامه‌یه‌شدا كه پێی ده‌گوترێت (الكتاب) ئاماژه به جووله‌كه‌كان دراوه وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی ئایینی و نه‌ته‌وه‌یی نێو كیانی تازه دروستكراوی شاری مه‌دینه‌دا.\nبه‌و پێیه‌ی جووله‌كه موسڵمان نه‌بوون و شه‌ڕی ڕاسته‌وخۆشیان نه‌كردووه له دژی موسڵمانان، ده‌بێ پلانیان هه‌بووبێت له به‌رامبه‌ر ئیسلام، كه قورئان ئاماژه‌ی به هه‌ندێ له پلانه‌كانیان داوه. له‌م بابه‌ته‌دا هه‌ڵوه‌سته له‌سه‌ر ئه‌وه ده‌كه‌ین، بوونی جووله‌كه له پاشخانی نیشتیمانی ئیسلام و مانه‌وه‌یان له پایته‌ختی ئیسلام و هاتنه‌ناوه‌وه‌ی چه‌ند كه‌سێكی شاره‌زایان بۆ ناو ئیسلام چی و چۆن و چه‌نده كاریگه‌ری هه‌بووه له‌سه‌ر ئیسلام؟\nفه‌رمووده وه‌ك سه‌كۆی ڕۆشنبیریه جیاوازه‌كان و ده‌روازه‌ی دزه‌كردنی كه‌له‌پووری جووله‌كه بۆ ناو ئیسلام:\nبه گشتی یه‌كێك له هۆكاره‌كانی هه‌ڵبه‌ستنی فه‌رمووده ئه‌وه‌یه كه خه‌ڵك له سه‌ره‌تادا هیچ شتێكی قبووڵ نه‌بووه تا نه‌به‌سترێته‌وه به قورئان و پێغه‌مبه‌ره‌وه، جا له دوای فراوانبوون و كرانه‌وه‌ی موسڵمانان به‌سه‌ر ده‌وروبه‌ردا، هه‌ڵگرانی جۆره‌ها كه‌لتوور كه‌وتنه ناو دنیای ئیسلامه‌وه، له‌گه‌ڵ ئه‌وان لێشاوێكی دید و ته‌فسیر و حیكمه‌تی ئایینی جیاواز ده‌ركه‌وتن، هه‌روه‌ها كه‌م كه‌مه وه‌رگێڕانی به‌رهه‌می ڕۆشنبیریی گه‌لانی تر ده‌ستی پێكرد بۆ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی، جا خه‌ڵك نرخیان بۆ قسه‌یه‌ك دانه‌ده‌نا ئه‌گه‌ر بوترابا قسه‌ی هیندی یان فارس یان یۆنانیه‌كانه، یان له شرۆڤه‌كانی ته‌ورات و ئینجیله‌وه وه‌رگیراوه؛ بۆیه تا قبووڵ بكرێت به‌رگی فه‌رمووده‌یان له‌به‌ر كردووه، چونكه قورئان هه‌ر له سه‌ره‌تاوه به هه‌ستیاریه‌وه پارێزراوه، به‌ڵام فه‌رمووده له سه‌ره‌تادا ده‌رگایه‌كی كراوه بووه بۆ ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی ویستوویانه ڕه‌واج به كاڵای ئایینی و كه‌لتووری خۆیان و ته‌نانه‌ت كه‌لوپه‌له ئاساییه‌كانی بازاڕیش بده‌ن(1).\nئێمه لێره‌دا بابه‌ته‌كه په‌یوه‌ست ده‌كه‌ین به تێكه‌ڵبوونی كه‌له‌پووری جووله‌كه، چونكه زووتر و زیاتر له هه‌ر كه‌له‌پوورێكی دیكه بوون و كاریگه‌ری هه‌بووه له نێو كه‌له‌پووری ئیسلامیدا. كه‌له‌پووری جووله‌كه، كه پێی ده‌گوترێت (ئیسرائیلیات)، پێكهاتووه له سێ توخم (ته‌ورات، شرۆڤه زاره‌كیه‌كانی، ئه‌فسانه‌كانی جووله‌كه).\nتێگه‌یشتنی باو ئه‌وه‌یه كه ئیسرائیلیاته‌كان ته‌نها له كتێبه‌كانی ته‌فسیردا هه‌ن، ئه‌ویش ته‌نها له چوارچێوه‌ی بابه‌ته مێژووییه‌كان و چیرۆكی پێغه‌مبه‌ران و گه‌لاندا، به‌ڵام ئه‌م تێگه‌یشتنه ورد نییه. ڕاستیه‌كه ئه‌وه‌یه ئیسرائیلیاته‌كان سه‌ره‌تا له ڕێگه‌ی فه‌رمووده‌وه هاتوون، له گێڕانه‌وه و فه‌رمووده‌كانه‌وه دزه‌یان كردووه بۆ نێو ته‌فسیره‌كان؛ چونكه سه‌ره‌تا ته‌فسیر به‌شێك بووه له به‌شه‌كانی فه‌رمووده، له قۆناغه‌كانی داهاتوودا ته‌فسیر له فه‌رمووده جیا بووه‌ته‌وه، وه‌لێ ورده ورده له ته‌فسیردا ڕشته (سه‌نه‌د) هه‌ڵگیرا و بێ كۆت و به‌ند لێشاوی ئیسرائیلیاته‌كان ڕژایه نێو ته‌فسیره‌كانی قورئان(2).\nله باره‌ی هاتنه‌ناوه‌وه‌ی ئیسرائیلیاته‌كان بۆ ناو ئیسلام دوو ئاراسته هه‌یه: ئاراسته‌یه‌ك ئه‌وه ده‌به‌ستێته‌وه به هۆكاری كۆمه‌ڵایه‌تی و سرووشتی بابه‌ته ئایینیه‌كانی ئیسلام و جووله‌كاتی. ئاراسته‌كه‌ی تر ئه‌وه ده‌به‌ستێته‌وه به پلانڕێژی جووله‌كه، كه له بری ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی چه‌كداری و سه‌ربازی هه‌وڵیانداوه له ناوه‌وه ئیسلام بشێوێنن و له تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی بده‌ن.\nله‌سه‌ر ئاراسته‌ی یه‌كه‌م، (ئیبن خه‌لدوون) ئه‌م دیارده‌یه وا شیده‌كاته‌وه كه "هۆكاری ئه‌مه ئه‌وه‌یه عه‌ره‌ب ئه‌هلی كیتاب و زانست نه‌بوون، به‌ڵكو ده‌شته‌كی بوون و نه‌خوێنده‌واری زاڵبوو به‌سه‌ریاندا، جا ئه‌گه‌ر مه‌راقی زانینی شتێك له‌و شتانه‌یان كردبا كه مرۆڤ مه‌راقی زانینیانه، له باره‌ی چۆنیه‌تی به‌دیهاتنی پێكهاته‌كان و ده‌ستپێكی بوونه‌وه‌ر و نهێنیه‌كانی بوون؛ ئه‌وا په‌نایان ده‌برد بۆ ئه‌هلی كیتابی پێش خۆیان و وه‌ڵامیان له‌وان وه‌رده‌گرت، ئه‌وانیش شاره‌زایانی ته‌ورات بوون له جووه‌كان و شوێنكه‌وتوانیان"(3).\nله‌سه‌ر ئاراسته‌كه‌ی تریش دكتۆر (ته‌ها عه‌لوانی) وای ده‌بینێت، كه جووله‌كه هه‌ر له ڕێگه‌ی خودی فه‌رمووده‌وه ده‌روازه‌یان دروستكردووه و زه‌مینه‌سازیان كردووه بۆ ئه‌نجامدانی ساخته‌كاری، به تایبه‌تیش باس له فه‌رمووده‌یه‌كی ناوداری نێو سه‌حیحی بوخاری ده‌كات، كه گوایه هه‌ڵوێستی پێغه‌مبه‌ری تێدایه له باره‌ی گێڕانه‌وه‌ی كه‌له‌پووری به‌نی ئیسرائیل، به‌م ده‌قه:عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: «بَلِّغُوا عَنِّي وَلَوْ آيَةً، وَحَدِّثُوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلاَ حَرَجَ، وَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ» (4)\nواته: ئه‌گه‌ر یه‌ك ئایه‌تیش بێت له منه‌وه بڵاوی بكه‌نه‌وه، قسه‌وباسی به‌نی ئیسرائیلیش بگێڕنه‌وه، ته‌نگی تێدا نییه، واته ڕێگه‌پێدراوه. ناوبراو پێی وایه ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه سه‌ره‌تای بڕینی پارێزبه‌ندی مه‌عریفی و ئاساییكردنی په‌یوه‌ندی شه‌رعی و ڕۆشنبیریه له‌گه‌ڵ جووله‌كه، ئاسانكاریه بۆ گێڕانه‌وه‌ی كه‌له‌پووری جووله‌كه، هۆكارێك بوو بۆ ئاوه‌ڵاكردنی ده‌رگا بۆ مه‌ترسیدارترین پرۆسه‌ی پارێزبڕی (اختراق) مه‌عریفی، كه تا ئێستاش زیان و شوێنه‌واره خراپه‌كانی ماون، ئه‌م فه‌رمووده‌یه دیواری ده‌روونی ڕووخاند له نێوان موسڵمانان و گێڕانه‌وه‌ی ئیسرائیلیاته‌كان، ئیدی دوایی ته‌فسیر و مێژوو پڕبوون له ئیسرائیلیاته‌كان، له كاتێكدا قورئان میتۆدی مه‌عریفه‌یه‌كی ته‌واوی له‌خۆ گرتووه، ئه‌زموونی ئایینیی ئیسرائیلیی هه‌ڵوه‌شاندووه‌ته‌وه، ئه‌وه‌ی هاوبه‌شه له په‌یامی سه‌رجه‌م پێغه‌مبه‌راندا پاڵفته‌ی كرده‌وه و دوباره له فۆرمی خۆی (قورئان)دا دای ڕشتنه‌وه؛ بۆیه هیچ پێویستیه‌ك نییه بۆ گێڕانه‌وه‌ی كه‌له‌پووری ئه‌وان(5).\nهه‌ر له خودی كتێبی بوخاریشدا قسه‌یه‌كی (ئیبن عه‌بباس)ی هێناوه كه هه‌ڵوێستێكی جودا له‌گه‌ڵ ئه‌م گێڕانه‌وه‌ی پێشه‌وه‌ی تێدایه، كاتێك به سه‌رسوڕمان و سه‌رزه‌نشتكردنه‌وه ده‌ڵێت "چۆن پرسیاری شتێك له ئه‌هلی كیتاب ده‌كه‌ن، كاتێك كتێبه‌كه‌ی ئێوه كه به‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ری خوا (د.خ) دابه‌زیوه نوێتره، پاكه و هیچی تێكه‌ڵ نه‌بووه، هه‌ر ئه‌ویش پێی ڕاگه‌یاندوون كه ئه‌هلی كیتاب، كیتابی خوایان گۆڕیوه و ده‌ستكاریان كردووه... ئایه ئه‌و زانینه‌ی بۆتان هاتووه [قورئان] ڕێگه‌تان لێناگرێت له پرسیاركردنیان؟!..."(6).\nدوو كه‌سی دیار له‌م بواره‌دا ناویان هه‌یه (كه‌عبی ئه‌حبار و وه‌هبی كوڕی مونه‌ببیه)، دوو پیاوی ئایینی جووه‌كانی یه‌مه‌ن بوون، له پاش پێغه‌مبه‌ر موسڵمان بوون، شێخ (ره‌شید ره‌زا) ئه‌م دوو پیاوه وا ده‌ناسێنێت كه بۆ تێكدان و شێواندن هاتوونه‌ته ناو ئیسلام، موسڵمانانیان هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندووه، به درۆ زۆر شتیان داوه‌ته پاڵ ته‌ورات و كتێبی پێغه‌مبه‌ران كه تیایدا نییه، سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ئه‌م ئه‌فسانه و قسه سه‌یر و سه‌مه‌رانه‌ی ئیسرائیلیاته‌كانن، دزه‌یان پێكردووه بۆ ناو ئیسلام، فه‌رمووده و ته‌فسیریان ته‌نیوه، ده‌ڵێ من نه‌ك له‌گه‌ڵ به‌چاك دانانیان نیم له لایه‌ن فه‌رمووده‌وانانه‌وه، به‌ڵكو گومانی خراپم هه‌یه به‌رامبه‌ریان، پێشه‌وا ئه‌حمه‌د باسی كردووه كه باوكی وه‌هب خه‌ڵكی فارس بووه پاشا ده‌ری كردووه بۆ یه‌مه‌ن، وه‌هبی كوڕی پاش فه‌تحكردنی فارس هاموشۆی ئه‌وێی ده‌كرد. بۆیه گومانی ئه‌وه هه‌یه زۆر له گێڕانه‌وه سه‌یره‌كانی له‌وێ هێنابن(7).\nله گێڕانه‌وه‌یه‌كی بوخاریشدا ئاماژه به‌وه دراوه كه كه‌عب درۆی لێ بینراوه، ده‌ڵێ حومه‌یدی كوڕی عه‌بدوڕه‌حمان گوێی له مه‌عاویه بوو له مه‌دینه كه قسه‌ی له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك قوره‌یشی ده‌كرد و باسی كه‌عبی ئه‌حباری كرد و وتی: "ئه‌و ئه‌گه‌ر چی ڕاستگۆترینی ئه‌وانه‌یه كه قسه و باسی ئه‌هلی كیتاب ده‌گێڕنه‌وه، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا درۆی لێ ده‌بینین"(8).\nچۆنیه‌تی هاتنی ئیسرائیلیاته‌كان بۆ ناو ئیسلام:\nله‌و دوو كه‌سایه‌تیه جووله‌كه‌یه، كه‌عب چالاكتر بووه و زیاتر باسی هه‌یه له‌م بواره‌دا، كه "له سه‌رده‌می خیلافەتی عومه‌ر موسڵمان بوو؛ شتی ناو كتێبه‌كانی خۆیانی بۆ عومه‌ر ده‌گێڕایه‌وه، ڕه‌نگه عومه‌ریش (ڕه‌زای خوای لێبێت) گوێی لێ گرتبێت، ئیدی خه‌ڵكیش ڕێگه‌یان به‌خۆدا گوێی لێبگرن، هه‌رچی لێیان گوێلێبوو لێیان گواسته‌وه به پیت و به پووچیه‌وه، ئه‌م ئوممه‌ته‌ش –خودا ده‌یزانێ- پێویستی به یه‌ك پیتی لای ئه‌ویش نییه"(9)، به‌ڵكو مێژوونووس (ئیبن كه‌ثیر) ئاماژه ده‌كات كه ئه‌و دووانه (كه‌عب و وه‌هب) هه‌رچی مێژوو و سه‌یر و سه‌مه‌ره‌كانی به‌نی ئیسرائیلیان بۆ ئوممه‌تی ئیسلامیان گواسته‌وه، ئه‌وه‌ی هه‌بووه و نه‌بووه، له‌وه‌ی كه ده‌ستكاری كراوه و گۆڕدراوه(10). جا هاوه‌ڵانیش به تایبه‌ت هه‌رسێ هاوه‌ڵ (ئه‌بو هوره‌یره، ئیبن عه‌بباس و مه‌عاویه) قسه و باسه‌كانی ئه‌وانیان لێوه گێڕاوه‌ته‌وه، جگه له چه‌ندین تابعی(11). به تایبه‌ت ئیبن عه‌بباس له باره‌ی چه‌ندین ئایه‌تی قورئانه‌وه پرسیاری له كه‌عب كردووه (12)، ئه‌مه‌ش دژه له‌گه‌ڵ ئه‌و گێڕانه‌وه‌یه‌ی پێشتر هێنامان، كه وا ده‌ری ده‌خات ئیبن عه‌بباس ناڕازی بووه له پرسیاركردن له ئه‌هلی كیتاب.\nله سه‌رده‌می هاوه‌ڵان ئه‌م وه‌رگرتنه سنووردار بوو، به‌ڵام دوایی له سه‌رده‌می نه‌وه‌ی دووه‌م (تابیعه‌كان) كه سه‌رده‌می گێڕانه‌وه‌یه، وه‌رگرتن و گێڕانه‌وه‌ی قسه و باسی ئایینه‌كانی تر بێ سڵكردنه‌وه و سنوور ڕووی تێكرا(13). گرفته‌كه زیاتر لێره‌وه‌یه كاتێك ئه‌م گێڕانه‌وه و لێكدانه‌وه و ئه‌فسانانه‌ی جووله‌كه كه زیاتر له ڕێی كه‌عب و وه‌هبه‌وه هاتوون؛ كران به ماڵ به‌سه‌ر ئیسلام و درانه پاڵ پێغه‌مبه‌ری خوا (د.خ). ئه‌دی ئه‌مه چۆن ڕوویداوه؟\nسرووشتی ده‌ق و ڕێكخستنی قورئان وایه كه بابه‌ته مێژووییه‌كانی به پچڕپچڕی و ده‌سته‌بژێری باس كردووه، له هه‌ر باسێكدا چه‌ند گرته و دیمه‌نێكی هێناوه و له بابه‌تی باوه‌ڕ و ئه‌خلاقدا به‌كاری هێناون، كاتێك هاوه‌ڵان و تابیعه‌كان ویستوویانه كه‌لێن و ورده‌كاری بابه‌ته مێژووییه‌كانی نێو قورئان بزانن په‌نایان بۆ موسڵمانبووه‌كانی ئه‌هلی كیتاب بردووه، به‌و پێیه‌ی بابه‌تی هاوبه‌ش له نێوان ته‌ورات و قورئاندا هه‌یه، له‌و ڕووه‌وه ته‌ورات ورده‌كاری زیاتری تێدایه، له ڕووی كه‌لتووری ئایینیشه‌وه جووله‌كه‌كان گرنگی تایبه‌تیان به مێژووی پێغه‌مبه‌ران و لایه‌نی كه‌سێتیان داوه، هاوكات زۆربه‌ی بابه‌ته مێژووییه‌كانی قورئان په‌یوه‌ستن به به‌نی ئیسرائیل و په‌یامهێنه‌كانیانه‌وه؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌شه ده‌بینین زیاتر ته‌فسیره‌كانی قورئان بوونه‌ته ژینگه و دایه‌نگه‌ی ئیسرائیلیاته‌كان.\nئه‌م سه‌یر و سه‌مه‌ره و ئه‌فسانانه بۆ موسڵمانه‌كان سه‌رنجڕاكێش بوون، به تایبه‌ت بۆ چینی چیرۆكبێژان كه له قۆناغێكی زووه‌وه ده‌ركه‌وتن، له مزگه‌وته‌كاندا ئه‌م قسه و سه‌ربورده سه‌یرانه‌یان بۆ خه‌ڵك ده‌گێڕایه‌وه. مێژوونووس و فه‌رمووده‌ناس (ئیبن قوته‌یبه) سێ فاكته‌ری دیاری كردووه كه بوونه مایه‌ی شێواندن و تێكچوونی فه‌رمووده‌كان:\nیه‌كه‌م: بێباوه‌ڕان و نه‌یارانی ئیسلام: به تێخستن و تێكه‌ڵكردنی قسه‌ی ناپه‌سند و ناڕه‌وا و به‌ده‌ر له عه‌قڵ به فه‌رمووده‌كان و پاشان ڕه‌واج پێدانیان له ناو خه‌ڵكدا.\nدووه‌م: چیڕۆكبێژه‌كان هه‌ر له دێر زه‌مانه‌وه، خه‌ڵكی ڕه‌شۆكیان له‌خۆ كۆده‌كرده‌وه و پاره‌یان لێ په‌یا ده‌كردن، به گێڕانه‌وه‌ی قسه‌ی نامۆ و سه‌یر و بێ بنه‌ما.\nسێیه‌م: گێڕانه‌وه‌ی هه‌ندێ قسه و باسی كۆن كه پاشماوه‌ی سه‌رده‌می نه‌فامی (پێش ئیسلام)ن، تێكه‌ڵ به فه‌رمووده‌كان بوون(14).\nچیرۆكبێژان، بۆ ڕاكێشانی سه‌رنجی خه‌ڵك و به‌ده‌ستهێنانی متمانه‌یان؛ قسه و باسه‌كانیان ده‌خسته پاڵ زانایانی مه‌زن و زۆر جار وایان ده‌گێڕایه‌وه كه قسه‌ی هاوه‌ڵان یان پێغه‌مبه‌ره(15)، كه له بنه‌ڕه‌تدا سه‌رچاوه‌ی قسه‌كان ئیسرائیلیاته‌كان بوو، دوایی پێی سه‌رسام ده‌بوون و وایان ده‌زانی ده‌بێ هاوه‌ڵانیش له پێغه‌مبه‌ره‌وه وه‌ریانگرتبێت؛ چونكه قسه‌كان ئه‌وه نه‌بوون به بۆچوون بزانرێت، به‌ڵكو زیاتر باسه غه‌یبیه‌كان بوو، ئیدی به قسه‌ی پێغه‌مبه‌ریان حیساب ده‌كرد، دوایی وای لێهات سه‌خت بوو بۆ زانایان ئه‌م گێڕانه‌وانه جودا بكه‌نه‌وه، چی ته‌بایه له‌گه‌ڵ ڕاستی ئیسلام و چیش ناته‌بایه(16). به‌م شێوه‌یه ئیسرائیلیاته‌كان زیاتر بڵاوبوونه‌وه و كه‌وتنه سه‌ر زاری خه‌ڵك، ئه‌مه‌ش به‌ر له ده‌ستپێكردنی پرۆسه‌ی نووسینه‌وه‌ی فه‌رمووده‌كان بوو، دوای نووسینه‌وه‌ش به شێوه‌یه‌كی زیاتر و فراوانتر به‌رده‌وامی هه‌بوو.\nله‌م گێڕانه‌وه‌یه به شێوه‌یه‌كی ڕوونتر ده‌رده‌كه‌وێت كه چۆن ئیسرائیلیاته‌كانی كه‌عب تێكه‌ڵبوون به فه‌رمایشته‌كانی پێغه‌مبه‌ر (د.خ): موسلیم ده‌گێڕێته‌وه له بوسری كوڕی سه‌عیده‌وه كه وتوویه‌تی "له خودا بترسن و له گێڕانه‌وه‌ی فه‌رمووده‌دا خۆپارێزی بكه‌ن، سوێند به خوا، من ده‌مبینی ئێمه لای ئه‌بو هوڕه‌یره داده‌نیشتین، قسه‌ی پێغه‌مبه‌ری به قسه‌ی كه‌عب ده‌گێڕایه‌وه، قسه‌ی كه‌عبیشی به هی پێغه‌مبه‌ر ده‌گێڕایه‌وه"(17).\nبابه‌ت و بواره‌كانی ئیسرائیلیاته‌كان:\nئه‌و بوار و بابه‌تانه‌ی كاریگه‌ر بوون به ئیسرائیلیاته‌كان؛ بابه‌تی جۆراوجۆرن، هاوكات گرنگ و كاریگه‌ریشن، له خواره‌وه ئاماژه‌یه‌كی خێرا ده‌ده‌م به‌و بابه‌تانه، ورده‌كاری هه‌ندێكشیان باس ده‌كه‌م وه‌كو نموونه، بابه‌ته‌كان ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ن:\n1- مێژووی گه‌لان و چیرۆكی پێغه‌مبه‌ران.\n2- ده‌ستپێكی په‌یدابوونی مرۆڤ و بوونه‌وه‌ر.\n3- نیشانه‌كانی كۆتایی دنیا. \n4- گه‌ردوون و سرووشت.\n5- سیفاته‌كانی خودا.\nئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ین؛ ده‌بینین سێ له‌م بابه‌تانه ده‌چنه خانی غه‌یب (میتافیزیك)ه‌وه، بۆیه موسڵمانان بۆ شكاندنی تاسه‌ی مه‌عریفی (ئه‌نتۆلۆجی)یان په‌نایان بۆ سه‌رچاوه‌ی تر بردووه كه زانیاری زیاتری تێدا بێت له باره‌ی ئه‌م بابه‌تانه‌وه، بواری مێژوو و چیرۆكی پێغه‌مبه‌رانیش وه‌ك پێشتر ئاماژه‌ی پێدرا، له قورئاندا به ته‌واوی باسنه‌كراون و بۆشاییان تێدایه، هه‌روه‌ها موسڵمانان له‌و سه‌رده‌مه‌دا زانست و زانیاریان نه‌بوو له باره‌ی دیارده سرووشتیه‌كان. هه‌موو بواره‌كان خاڵێك كۆیان ده‌كاته‌وه، ئه‌وانه‌ن كه زانیاری و ورده‌كاریان كه‌مه یان ناڕوونن، تاكه سه‌رچاوه‌ی به‌رده‌ست و نزیك لێیانه‌وه ڕۆشنبیری ئایینیانه‌ی ئه‌هلی كیتاب (جووله‌كه و كریستیان) بووه، ئیدی له‌وێ به‌دوای وه‌ڵامی پرسیار و پڕكردنه‌وه‌ی كه‌لێنی مه‌عریفی خۆیاندا گه‌ڕاون.\nله ته‌وراتدا هاتووه (خودا مرۆڤی له‌سه‌ر شێوه‌ی خۆی دروست كرد، له‌سه‌ر شێوه‌ی خودا به‌شه‌ری دروست كرد، به نێر و مێ دروستی كردن)(18)، له فه‌رمووده‌شدا به هه‌مان شێوه هاتووه، (خودا ئاده‌می له‌سه‌ر شێوه‌ی خۆی دروست كردووه، درێژیه‌كه‌ی شێست گه‌زه....)(19)، له گێڕانه‌وه‌یه‌كی تردا ده‌ڵێ: (ئه‌گه‌ر یه‌كێكتان شه‌ڕی له‌گه‌ڵ براكه‌ی كرد با خۆی له لێدانی ڕوخسار بپارێزێت؛ چونكه خودا ئاده‌می له‌سه‌ر شێوه‌ی خۆی دروست كردووه)(20)، به‌ڵام قورئان ده‌ڵێ (هیچ شتێك هاوشێوه‌ی خودا نییه) [الشورى: 11].\nبابه‌تی لێكچوو له نێوان قورئان و ته‌وراتدا هه‌یه، ئه‌مه ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت كه سه‌رچاوه‌یان یه‌كه و هه‌ردووكیان له خوداوه‌ن، وه‌كو ده ڕێنماییه‌كه، به‌ڵام بوونی بابه‌تی هاوشێوه له نێوان كتێبی جووله‌كه و كتێبه‌كانی فه‌رمووده، له كاتێكدا دژه یان ناته‌بایه له‌گه‌ڵ قورئاندا – ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت كه له لای ئه‌وانه‌وه دزه‌ی كردووه بۆ ناو ڕیوایه‌ته‌كان و كراون به فه‌رمووده‌ی پێغه‌مبه‌ر.\nچیرۆكی به‌دیهێنانی ڕه‌گه‌زی مرۆڤ له ته‌ورات -كه هاوكات به‌شێكی كتێبی پیرۆزی مه‌سیحیه‌كان پێكده‌هێنێت- و له قورئاندا باسكراوه، چیرۆكه‌كه كۆمه‌ڵێك بابه‌ت له‌خۆ ده‌گرێت، له ورده‌كاریه‌كاندا جیاوازی هه‌یه له نێوان گێڕانه‌وه‌ی هه‌ردوو كتێبدا. بۆ نموونه له باسی دروستبوونی یه‌كه‌م مێینه، قورئان باسی له‌وه نه‌كردووه كه مێینه‌كه له په‌راسووی نێرینه‌كه دروستكراوه، به‌ڵكو ئه‌مه له ته‌وراتدا هه‌یه، هه‌روه‌ها له ڕیوایه‌ته‌كانی فه‌رمووه‌ده‌كانی پێغه‌مبه‌ردا هاتووه وه‌كو ئاماژه‌یه‌ك بۆ لاری و ناڕێكی له پێكهاته‌ی سرووشتی و ده‌روونی ئافره‌تدا.\n(خودا ئاده‌می خسته خه‌وێكی قووڵ، كه ئه‌و نووستوو بوو یه‌كێك له په‌راسووه‌كانی ده‌رهێنا و شوێنه‌كه‌ی به گۆشت پڕ كرده‌وه، خودا ژنێكی دروست كرد له‌و په‌راسووه‌ی له ئاده‌مه‌وه هێنابووی، هێنای بۆ لای ئاده‌م)(21)، له فه‌رمووده‌شدا وا هاتووه (ئاگاداری ژنان بن؛ چونكه ژن له په‌راسوویه‌ك دروستكراوه، خوارترین شتیش له په‌راسوودا سه‌ریه‌تی، ئه‌گه‌ر بته‌وێ ڕاستی بكه‌یته‌وه ده‌یشكێنیت، ئه‌گه‌ر وازیشی لێبێنیت هه‌ر به خواری ده‌مێنێته‌وه، جا ئاگاداری ژنان بن)(22). به‌ڵام له قورئاندا ته‌نها ده‌ڵێ هه‌ردووكیان له یه‌ك نه‌فس دروستكراون، واته له یه‌ك ڕه‌گه‌ز و یه‌ك حه‌قیقه‌ته‌وه دروستكراون، هه‌موو ئه‌و ڕیوایه‌تانه‌ی باس له‌وه ده‌كه‌ن حه‌وا له په‌راسوو دروستكراوه له ئیسرائیلیاته‌كانه‌وه وه‌رگیراون(23).\nله ڕاستیدا جیاوازیه‌كی گه‌وره له نێوان ئه‌م دوو لێكدانه‌وه‌یه هه‌یه، ڕاڤه‌ی یه‌كه‌م گوایه حه‌وا له په‌راسووی ئاده‌م دروستكراوه تۆخكردنه‌وه‌ی شوێنكه‌وته‌یی ژنه بۆ پیاو و سڕینه‌وه‌ی كه‌سایه‌تی و تواندنه‌وه‌یه‌تی له پیاودا، هه‌روه‌ها قووڵكردنه‌وه‌ی جیاكاری و چاكێتیه له‌سه‌ر بناغه‌ی ڕه‌گه‌ز، ئه‌مه‌ش نایه‌ته‌وه له‌گه‌ڵ مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ت. هه‌رچی لێكدانه‌وه‌ی تره ئه‌وا جگه له پاڵپشتی زمانه‌وانی و گونجانی له‌گه‌ڵ ده‌قه‌كانی قورئاندا، به‌ڕه‌وایی كردنی چه‌مكێكی ئیسلامی و ئینسانی بنه‌ڕه‌تیشه، ئه‌ویش سه‌ربه‌خۆیی كه‌سێتی ژن و له ئه‌ستۆبوونی ته‌واوی به‌رپرسیاریه‌تی خۆی له بوون و چاره‌نووسی خۆی(24).\nله باره‌ی كۆتایی هاتنی دنیاوه، چه‌ندین شتی سه‌یر له ڕیوایه‌ته‌كاندا هاتووه، كه له قورئاندا نه‌ك هه‌ر باسنه‌كراون، به‌ڵكو ته‌واو جیاواز و ناهاوته‌ریبن له‌گه‌ڵ ئاراسته‌ی قورئان له‌م بابه‌ته‌دا. بۆ نموونه سه‌راپای باسه‌كانی هاتنی دێوه‌زمه‌یه‌ك به ناوی ده‌ججاله‌وه له قورئاندا نه باس نه ئاماژه‌یه‌كی بۆ نه‌كراوه، وەلێ فه‌رمووده‌كان ته‌نراون به ده‌یه‌ها فه‌رمووده‌ی دژ و ناته‌با به یه‌كتر له باره‌ی هاتنی ده‌ججال. یه‌كێك له چیرۆكه سه‌یره‌كان له باسی ده‌ججالدا، چیرۆكی (الجساسة)یه، گوایه (ته‌میم ئه‌دداری) بۆ پێغه‌مبه‌ری گێڕاوه‌ته‌وه(25)، ته‌میم موسڵمانبووێكی كریستیانی عه‌ره‌بی خه‌ڵكی شامه، ساڵی 9ی كۆچی هاتووه‌ته مه‌دینه و موسڵمانبووه.\nله زنجیره‌ی نیشانه‌كانی كۆتاییهاتنی دنیا، هاتنی ڕزگاركه‌رێكه، ئه‌مه له كه‌له‌پووری زۆر له گه‌لانی دنیادا باسی هه‌یه، له كه‌له‌پووری ئیسلامیدا به ناوی (محمد المهدی) ناسراوه، له كتێبی ته‌وراتدا هاتووه (لقێك له ڕه‌گی یه‌سسێ ده‌رده‌چێت و گه‌شه ده‌كات، رۆحی خودای به‌سه‌ردا ده‌بارێت... بۆ هه‌ژاران بڕیاری دادگه‌رانه ده‌دات.. خرابه‌كاران به فوویه‌كی لێوه‌كانی ده‌مرێنێت، دادگه‌ری ده‌بێته قایشی قه‌دی، ڕاستیش ده‌بێته كه‌مه‌رپێچی، جا گورگ له‌گه‌ڵ مه‌ڕ ده‌ژێت، پڵنگ له ته‌ك گیسك ده‌خه‌وێت...)(26). هاوشێوه‌ی ئه‌م قسانه له ڕیوایه‌ته ئیسلامیه‌كانی په‌یوه‌ست به ده‌ركه‌وتنی (محەمەد مه‌هدی) هه‌ن، به تایبه‌ت ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه كه ده‌وترێت (ئه‌و دنیا عه‌داله‌ت ڕێژ ده‌كات، پاش ئه‌وه‌ی ته‌ژی ده‌بێت له سته‌م). لێره‌وه ده‌رده‌كه‌وێت كه ئه‌م بیرۆكه‌یه ڕیشه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ جووله‌كاتی، ئایدیای هه‌ژارانه، كه ناتوانن سته‌می سه‌ر سه‌ریان لابه‌رن، چاوه‌ڕێی فریادڕه‌سێكی خودایی ده‌كه‌ن. ده‌بێ له‌گه‌ڵ هۆزه یه‌مه‌نیه‌كان گوێزرابێته‌وه بۆ شاری كووفه(27).\nبابه‌تێكی تر كه له قورئاندا نییه و هاوبه‌شه له نێوان ته‌ورات و فه‌رمووده‌كان، بابه‌تی (رجم) به‌ردبارانكردنی زیناكه‌ری خاوه‌ن هاوسه‌ره. ڕه‌جم له شه‌ریعه‌تی موسادا هه‌یه(28)، هه‌روه‌ها له فه‌رمووده‌كانیشدا هاتووه كه به فه‌رمانی پێغه‌مبه‌ر ژنێكی به مێرد به‌ردباران كراوه به هۆی زیناكردنه‌وه(29). \nبوونی جووله‌كه له دوورگه‌ی عه‌ره‌بی و به تایبه‌تی له شاری یه‌سریب پێش هاتنی ئایینی ئیسلام به چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك، له پاڵ نه‌زانی و نه‌خوێنده‌واری عه‌ره‌ب و چالاكی ئایینی و بازرگانی جووله‌كه و ئاوێته‌بوونیان له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ی عه‌ره‌بی.. ئه‌مانه بوونه هۆی ئه‌وه‌ی ڕۆشنبیری ئایینی و كه‌لتووری جووله‌كه ببێته به‌شێك له كه‌لتوور و بیركردنه‌وه‌ی خه‌ڵكی ناوچه‌كه، ئه‌مه‌ش خۆی بووه مایه‌یی ئاماده‌یی عه‌ره‌به‌كان له قۆناغی پاش ئیسلام بۆ قبووڵكردنی ئه‌فسانه‌ی ئایینی كه یه‌كێكه له سیماكانی هزری ئایینی جووله‌كه.\nئینجا له پاش هاتنی ئیسلام، چه‌ند پیاوێكی ئایینی جووله‌كه موسڵمان بوون و هاوكات له ده‌ق و باسه‌كانی ئیسلام بۆشاییه‌ك هه‌بوو ده‌رباره‌ی بابه‌ته میتافیزیكی و مێژوویی و سرووشتیه‌كاندا، پێویستی موسڵمانان به زانیاری و سڵنه‌كردنه‌وه‌ی جووه موسڵمانبووه‌كان له گێڕانه‌وه‌ی كه‌له‌پووری ئایینی خۆیان به هه‌موو چه‌شن و ته‌رزه‌كانیه‌وه - ڕێگه‌یه‌كی فراوانی كرده‌وه بۆ دزه‌كردن و تێكه‌ڵبوونی كه‌له‌پووری ئایینیی جووله‌كه به كه‌له‌پووری ئیسلامی، ته‌نانه‌ت ئاوێته‌بوونی به فه‌رمووده‌كانی پێغه‌مبه‌ر، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری گه‌وره‌ی به‌جێهێشتووه له‌سه‌ر ئیسلامی مێژوو.\nئیسرائیلیاته‌كان بوونه مایه‌ی قووڵكردنه‌وه و فراوانكردنی دووبه‌ره‌كی و ڕاجیایی له ناو ئوممه‌تی ئیسلامیدا. له بواری ته‌فسیردا موسڵمانانی سه‌رقاڵی شتی لاوه‌كی و بێ بنه‌ما كرد و دووری خستنه‌وه له گرنگیدان به خودی قورئان و له په‌یام و ناوه‌ڕۆك و میتۆده‌كه‌ی. له هه‌مووی ترسناكتر بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌فسانه‌ی ئایینی و ڕه‌واجپێدانی به ناوی خودا و پێغه‌مبه‌ره‌وه، كه ئه‌مه په‌نجه‌مۆری ڕاسته‌وخۆی هه‌بووه له خولقاندنی زهنیه‌تی ئه‌فسوونگه‌رایی، ئاماده‌گی بۆ باوه‌ڕهێنان و شوێنكه‌وتنی ئه‌فسانه و لێكدانه‌وه‌ی ئایینیانه‌ی بێ بنه‌ما له ناو موسڵماناندا.\n1- أحمد أمين: فجر الإسلام، ل 262-263، چاپی یه‌كه‌می دار الشروق – القاهرة، 2009.\n2- الذهبی، د.محمد حسین: الإسرائیلیات فی التفسیر والحدیث، ل 21، مكتبة وهبة – القاهرة، بێ ساڵ و نۆره‌ی چاپ.\n3- ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد (ت: 808هـ): المقدمة، تحقيق: خليل شحادة، ل 554، دار الفكر، بيروت، ط2، 1408هـ- 1988م.\n4-صحیح البخاري: كتاب احاديث الأنبياء، باب ما ذكر عن بني اسرائيل، ژماره‌ی فه‌رمووده (3461 ).\n5-العلواني، د.طه: لا إكراه في الدين، ل 29-34، مكتبة الشروق الدولية-القاهرة، ط1، 1424هـ-2003م.\n6- صحيح البخاري: كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة، باب قول النبي لا تسألوا أهل الكتاب عن شيء، ژماره‌ی فه‌رمووده (7363).\n7-رضا، محمد رشيد (ت: 1935م): تفسير المنار، ل 9/40، 401-403 و 8/179، 317، 399-400 و 1/10، الهيئة المصرية العامة للكتاب، 1990م. بێ نۆره‌ی چاپ.\n8- صحيح البخاري: كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة، باب قول النبي لا تسألوا اهل الكتاب عن شيء، ژماره‌ی فه‌رمووده\n9- ابن كثیر، إسماعيل بن عمر (ت: 774هـ): تفسير القرآن العظيم، تحقيق: سامي محمد سلامة، ل 7/32-33، دار طيبة للنشر والتوزيع، ط2، 1420هـ-1999م.\n10-ابن كثیر: سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 1/33.\n11-الذهبي، محمد بن أحمد (ت: 748هـ): سير أعلام النبلاء، ل 3/489-490، مؤسسة الرسالة، ط3، 1405هـ- 1985م.\n12-الطبري، محمد بن جرير (ت: 310هـ): جامع البيان../ التفسير، تحقيق: د.عبدالله عبدالمحسن التركي، بۆ نموونه بڕوانه: ل 15/375 و 16/630 و 17/299 و 22/33، دار هجر، ط1، 1422هـ-2001م.\n13-الذهبی، د.محمد حسین: سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 22.\n14-ابن قتیبة، عبدالله بن مسلم الدینوری (ت: 276هـ): تأویل مختلف الحدیث، ل 404-409، المكتب الإسلامي- مؤسسة الإشراق، ط2، 1419هـ-1999م.\n15-بۆ ئاشنابوون به به‌زمی چیرۆكبێژان و چیرۆك و قسه سه‌یر و سه‌مه‌ره‌كانیان ده‌توانی بگه‌ڕێیه‌وه بۆ: السیوطي، عبدالرحمن بن أبي بكر (ت: 911هـ): تحذير الخواص من أكاذيب القُصّاص، تحقيق: محمد الصباغ، المكتب الإسلامي-بيروت، ط2، 1394هـ-1974م.\n16-رضا، محمد رشید: سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 8/317.\n17-مسلم بن الحجاج (ت: 261هـ): التمييز، تحقيق: د.محمد مصطفى الأعظمي، ل 175، ژماره‌ی فه‌رمووده (10)، دار الكوثر– السعودية، ط3، 1410هـ-1990م. له هه‌ندێ ڕیوایه‌تی تردا هاتووه كه ئه‌وانه‌ی لای ئه‌بوهوره‌یره دانیشتوون كاتێك فه‌رمایشته‌كانیان لێوه گێڕاوته‌وه ئه‌وان تێكه‌ڵیان كردوون نه‌ك ئه‌بوهوره‌یره خۆی، به‌ڵام سه‌رچاوه‌ی ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه موسلیمه له كتێبی ناوبراودا، له‌م كتێبه‌شدا ته‌نها ئه‌وه هه‌یه كه له‌سه‌ره‌وه وه‌ڕگێڕانه‌كه‌یم داناوه، كه وای ده‌رده‌خات تێكه‌ڵكردنه‌كه له لایه‌ن خودی ئه‌بوهوره‌یره‌وه ڕوویداوه.\n18-الكتاب المقدس: العهد القدیم: سفر التكوین/1 ف27، الترجمة العربية المشتركة من اللغات الأصلية، جمعية الكتاب المقدس في لبنان.\n19-صحيح البخاري، كتاب الاستئذان، باب بدء السلام، ژماره‌ی فه‌رمووده (6227).\n20-صحیح مسلم، كتاب البر والصلة والآداب، باب النهي عن ضرب الوجه، فه‌رمووده‌ی ژماره (2612).\n21-الكتاب المقدس: العهد القديم: سفر التكوين/2، ف 21-22.\n22-صحيح البخاري، كتاب أحادیث الأنبیاء، باب خلق آدم وذريته، ژماره‌ی فه‌رمووده (3331).\n23-رضا، محمد رشید: سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 4/268.\n24-الغنوشی، راشد: المرأة بین القرآن وواقع المسلمين، ل 16-17، دار الشروق- القاهرة، ط1، 2012م.\n25-بۆ خوێندنه‌وه‌ی ته‌واوی چیرۆكی (الجساسة) بڕوانه: صحیح مسلم: كتاب الفتن وأشراط الساعة، باب قصة الجساسة.\n26-الكتاب المقدس: العهد القديم: سفر إشعیاء/11، ف 1-9.\n27-الجابري، محمد عابد: العقل السياسي العربي، ل 287، مركز دراسات الوحدة العربية، بيروت - لبنان، ط6، 2007.\n28-الكتاب المقدس: العهد القديم: سفر التثنیة/22، ف 20-24.\n29-صحيح البخاري، كتاب الشروط، باب الشروط التي لا تحل في الحدود، ژماره‌ی فه‌رمووده (2724)، كتاب الحدود، باب رجم المحصن، ژماره‌ی فه‌رمووده (6813)، باب الاعتراف بالزنا، فه‌رمووده‌ی ژماره (6829).


هێرشبەری یانەی ڕیاڵ مەدرید، کەریم بن زیمە سەرگوزەشتەی ژیانی دەگێڕێتەوە و وەک نمونەی ژیانی ئاماژە بە ڕۆناڵدۆ نازاریۆی ئەفسانەی بەرازیلی دەکات.\nئەستێرە فەرەنسییەکەی مێرەنگی بەشداری پڕۆگرامی “موڤی ستار یونیڤێرسۆ ڤاڵدانۆ” دەکات، لە وەڵامەکانیدا ئاماژە بە سەرەتاکانی دەکات لە بواری تۆپی پێدا و دەڵێت، ” لە منداڵییەوە ڕۆناڵدۆ نمونەی ژیانم بووە، بەهۆی ئەم ئەفسانەیەوە حەزم لە تۆپی پێکرد، سەیری جموجۆڵەکانیم دەکرد و هەوڵمدەدا لاسایی بکەمەوە، زۆر سەرسامبووم پێی، هیچ هێرشبەرێک وەک ئەو نەبوو”.\nهەروەها دەڵێت، ” هەندێک یاریزان هەمان خێرایی ڕۆناڵدۆیان هەیە، بەڵام هەرگیز لە ڕووی هونەری یاریکردن و کۆنتڕۆڵکردنەوە هاوتای نابنەوە، خەڵکی پێیان وایە تەنها گۆڵکارێک بووە، بە پێچەوانەوە ئەو دەیتوانی هەموو شتێک بکات، چونکە هێرشبەری ڕاستەقینە پێویستە فێری هەموو شتێک ببێت نەک بەتەنها گۆڵکردن”.\nلە ڕۆشنایی وەڵامەکانی پێشووییەوە ئاماژە بە شێوازی یاریکردنی خۆی دەکات و دەڵێت، ” لە ڕیاڵ مەدرید کریستیانۆ وەک گۆڵکار بوونی هەبوو، منیش ناچاربووم شێوازی یاریکردنم بگۆڕم لە پێناو خۆگونجاندن لە پێکهاتەی سەرەکی، وەک ڕۆناڵدۆ فێری هەموو شتێک بووم”.\nبنزیمە بۆ یەکەمجار دانی پێدادەنێت کە لە سەرەتاوە لە ڕیاڵ مەدرید تووشی دۆخێکی ناخۆشبووە و دەڵێت، ” لە زێدان و ڕۆناڵدۆوە زۆر فێربووم، زۆر خۆشحاڵبووم بۆندم لەگەڵ ڕیاڵ واژووکردووە، پێموابوو دەچمە مەدرید و یاریدەکەم، بەڵام لە ڕووی دەروونییەوە هەرگیز ئامادەنەبووم بۆ یاریکردن لە یانەیەکی هێندە گەورە و ئەو گووشارە توندەی هاندەران و میدیاکان دروستیدەکەن، کاتێک لە لیۆن بووم لە هەموو ئەمانە پارێزراوبووم، سەرۆکی یانە دەیپاراستم”.\nگۆڵکارە ناوازەکەی مێرەنگی ڕوونکردنەوەی زیاتر دەدات و دەڵێت، ” دەستپێک ڕیاڵ مەدرید بۆ من زۆر زەحمەت بوو، تەنها بووم و زوبانی ئیسپانیم نەدەزانی، گەنجبووم نەمدەزانی یانەکە بە چ سیستمێک کاردەکات، لە کۆتاییدا هەستم بە ونبوون کرد، ونبووم”.\nلە وەڵامی پرسیارێکیشدا ئاماژە بە ڕۆڵی زێدان دەکات لە یانەی شاهانە و ڕایدەگەیەنێت، ڕاهێنەر هەرگیز دەنگ بەسەر یاریزاناندا بەرزناکاتەوە، بەردەوام پاڵپشتی ئەستێرەکانە و بە هۆکاری ورەبەرزی پێکهاتەکە لەقەڵەمیدەدات.\nخۆى و براکەى یەکەم و دووەم بوون لە پاڵەوانییەتییەکى نێودەوڵەتیدا\nكۆنگرەی ڕۆژنامەوانیی چاڤی پێش كلاسیكۆ\nچاڤی هێرناندێز، ڕاهێنەری بەرشلۆنە پێیوایە جامی سوپەر خاڵی وەرچەرخانی تیپەكەیان دەبێت. جەختی لەوەشكردەوە، كە ئەوان هەوڵ دەدەن یەكەم…\nجامی دەیڤز.. کرواتیا ڕووبەڕووی سڕبیا دەبێتەوە و ئەڵمانیا چاوەڕێیە\nهەڵبژاردەی سڕبیا توانی سەرکەوتن بەرامبەر تیمی کازاخستان تۆماربکات، بەو بردنەوەیەش بلیتی قۆناغی نیوەی کۆتایی جامی دەیڤیز-یان بڕی. لە…\nئەمشەو، شەممە لە چوارچێوەی ڕوبەڕوبوونەوەکانی هەفتەی 20ی خولی پلە یەکی ئیسپانیا، یانەی ڕیاڵ مەدرید بردنەوەی بەرانبەر دیپۆرتیڤۆ ئالاڤێس…


ساڵی نوێ - قەڵەم\nتاریخ ایجاد در جمعه, 10 دی 1400 23:45\nلە ساڵی نوێدا\nمن تاسووخێكی نایابم بە دیار وێنەكەتەوە دانیشتووم\nتا ڕژانی خەیاڵ\nكات بە كەڵكی بێدەنگی نایەت\nلە ساڵی نوێ دەرگاكانی ھاتن قفڵ مەكە\nلە گۆشەیەكی دیكەوە\nلە پەنجەرەیەكی دیكەوە\nناتوانم سەیری ڕووناكی كەم\nناتوانم لە ڕوو لە تیشكێكی دیكە كەم\nكاتێ سەراسیمای تۆمە.\nلە ساڵی نوێدا ناتوانم خەون بە تۆوە نەبینم\nمن لە ھەمووجێما تۆ\nتۆ لە ھەموو جێتا من قفڵكراوم.\nساڵێكی دیكەش بڕوا\nمن ھەر لە خەیاڵی تۆدا یارییەكی منداڵانە دەكەم.\nدەلاقەكانی ھاتن دامەخە\nمن سەر بە تەریقەتی عیشقم\nلە بەرقاپی خانەقای مەولا سەرەتاتكێی بینینی دوا تابلۆی نیگای تۆم\nشوێن تا ئەوجی بیركردنەوە كڵۆڵ\nتاكشانی ئێوارە سێبەری سنەوبەرێكی تەڕ.\nمن بڵێسەم دێ لە قسە و\nھاژەم دێ لە ڕژانی جوانی\nئەگریجەم لە تابلۆیەكت بئاخنە و\nبۆ تێپەڕینی ترپەیەك لە ساڵی نوێدا\nمنیش له په‌نای درگاکه‌دا کزۆڵه‌م کردبوو. هه‌رچی ئه‌و ده‌نگی هه‌ڵدێنا بچوركێکی ناخۆش سه‌رتاپێی داده‌گرتم. هاوکات له‌گه‌ڵ قسه‌کانی ئه‌و سه‌ره‌تا هه‌موو نیگاکان به‌ره‌و لای ئه‌و گلۆرده‌بوونه‌وه و پاشان وه‌ک هه‌ڵماتی سه‌ر لێژی به‌ره‌و چاڵایی به‌ردرگاکه که‌منی لێ بووم ده‌گه‌ڕاننه‌وه.


23:10 هه‌ینی 15 ئادار 2019\n(63) ساڵ پێش خنکانی هه‌ڵه‌بجه؛ جیهان پڕۆتۆکۆڵی قه‌ده‌غه‌کردنی به‌کارهێنانی گازی خنکێنه‌ر و ژه‌هراوی و جۆره‌کانی دیکەی شه‌ڕو شۆڕی به‌کتیریۆلۆجی مۆرکرد. “پرۆتۆکۆڵی جنێڤ” کە لە ساڵی (1925) لەلایەن زۆرینه‌ی ده‌وڵه‌ته زلهێزه‌کان واژوکرا به‌کارهێنانی چه‌کی کۆکوژی یاساغ کرا!.\nنه‌ته‌وه‌یه‌کگرتوه‌کانی سەرده‌می (خافێر پێرێز دیکۆیلاری) لەکاتی کیمیابارانی هەڵەبجەدا وه‌ک ده‌مه‌زراوه‌یه‌کی بێده‌سه‌ڵات و ناچیز چاوه‌کانی داخست و دیفاکتۆیەکی پڕ مەرگەساتی قبوڵکرد، ئه‌گه‌رچی کاردانه‌وه و ده‌نگدانه‌وه‌ی کاره‌ساتی کیمابارانی هه‌ڵه‌بجه؛ سیناتی ئه‌مریکای ناچارکرد گه‌مارۆی ئابوری بخاته سه‌ر حکومەتی عێراقی، به‌ڵام هه‌ر زوو ئیداره‌که‌ی “رۆناڵد ریگان” رێی له جێبه‌جێکردنی بڕیاره‌که گرت و سزای عێراق یان نه‌دا!.\nتۆپ تیرۆرستی جیهانی، ئوسامه بن لادن، که زۆرێک بە کوڕی سیاسه‌ته‌کانی ئه‌مریکا ناویان دەهێنا، له (11)ی کانونی دووه‌می(1999) بۆ (نیوز ویک) ده‌ڵێت “عێراق له‌لایه‌ن ئه‌مریکا و به‌ریتانیه‌کانه‌وه پشتگیری ده‌کرا له جه‌نگی دژ به ئێران، کاتێکیش چەکی کیمیایی دژ به گه‌لی کورد به‌کارهێنا ئەوان بێدەنگ بون.”\nلێرەوە شۆک نابین کاتێک دەوڵەتە زلهێزەکان زو زو ماسکەکانیان توڕ دەدەن و دەموچاوێکی دیکە نیشانی قوربانیەکان دەدەن، ئەوەتا کاتێک ئەمەریکا وەک فریادڕەس دێتە عێراق هەڵوێستەکانی دەگۆڕێت. وەکچۆن له گه‌رمه‌ی پرۆسه‌ی رزگاری عێراق و له شوباتی (2003) وه‌زیری به‌رگری ئەوکاتی ئه‌مریکا دۆناڵد رامسفێڵد بۆ “نیویۆرک تایمز”، وتی “ئێمه نیگه‌رانی ئه‌وه‌بووین سه‌دام چه‌کی کۆکوژی دژ به گه‌لی کورد به‌کارهێنا و به‌رپرسیار‌ێتی ده‌خسته ئه‌ستۆی ئێمه”.\nئەنجام خاڵێکی مەترسیدارە، له ژێر داروپه‌ردووی روخاوی جه‌نگ و شەڕ و کوشتاری بە کۆمەڵ و بەرژەوەندی دەوڵەتە زلهێزەکان هێشتا ئومێدی سەقامگیری سیاسیی و حوکمی یاسا و ژیانێکی شایستە بونێکی لاوازی هەیە. هێشتا “هەڵەبجە” نەبوە بە دەرس و “قوربانیەکانی ئەم ناوچەیەش” نەبون بە ژمارە و خەم لای رایگشتی جیهان.


لوقمان مصطفی: یاسای چەک و دیاردەی چەک داری. – WtariKurd\n– Posted on 2018-11-23بابەتی: یاسایی\nئەگەرچی پەرلەمانی كوردستان لە یەكەم خولی خۆیدا لە ساڵی 1992 یاسای قەدەغەكردنی چەكی دەركردووە، بەڵام تا ئێستا ئەو یاسایە وەک پێویست جێبەجێ نەكراوە، ئەمە لە كاتێكدا تەواوی ڕێكخراوە مەدەنییەكان بەردەوام داوای قەدەغەكردنی ئەو دیاردەیەیان كردووە. دیاردەی چەك هەڵگرتن، بەڕێپێدراوو بێ مۆڵەتەوە، بە هەموو شێوەکانیەوە، کارەساتێکی وای خوڵقاندوە، هیچ کەسێک لە هەرێمی کەردستان نەتوانێت، بە ئاسو دەیی ژیان بگوزەرێنێت، چونکە زۆربەی ئەو تاوانانەی کە ئەنجام دە درێت، لەرێی چەکەوەیە،. تائێستا نەتوانراوە پێشی لێ بگیرێت، دوبارە بونەوەی تاوانەکان وای کردووە کە هاوڵاتیان متمانەیان بە دام ودەزگا تایبەتمندەکان نەمێنێت.\nهەندێک لە یاساناسان پێیان وایە دەبێت یاسای قەدەغەکردنی چەک دووبارە لەپەرلەمان هەموار بکرێتەوە، بەڵام بە پێجەوانەوە هەندێکیان رایان وایە حکومەتی هەرێم دووبارە پێویستی بەیاسای قەدەغەکردنی چەک نییە، چونکە ئەو یاسایە، کەموکوڕییەکی ئەوتۆی نییە. یاسای مۆڵەتدان و قەدەغکردنی چەک وەک هەر یاساکانی تر حکومەت کاری لەسەر نەکردووە، ئەمەش بۆ کەمتەرخەمی حکومەت دەگەڕێتەوە، چونکە وەک ئاماژەمان پێکرد یاساکە کەموکوڕییەکی وای نییە، ئەگەر کەسانێک لەپەرلەمان یاخود یاساناسان پێیان وابێـت، کەموکوڕی لە یاساکەدا هەبێت. چەک هەڵگرتن یان هێشتنەوەی چەک لەماڵەکاندا دیاردەیەکی بەرچاوە و ئەو کەسانەش کە چەک هەڵدەگرن، راستە زۆربەیان مۆڵەتی یاساییان نییە، بەڵام ئەوانەشی کە مۆڵەتی یاساییان هەیە لەکات ودەرفەتی گونجاودا هەمان تاوانی پێ ئەنجام دەدەن.\nدیاردەی چەک هەڵگرتن یان هەڵگرتنی چەک و هێشتنەوەی لەماڵەکاندا دەکرێت زیاتر بۆ شەڕی ناوخۆی بگەڕێنینەوە، چونگە ئەوکات شارەکان جێگای دڵنیایی خەڵک نەبوون، لەبەر ئەوەی شەڕی نەگریسی ناوخۆ وای کردبوو، کە خەڵک متمانەیان بە حکومەت نەبێت،هەرچەندە لەم ساڵانەی دواییدا بەهۆی سەقام گیربونی ئاشتی لەهەرێم،دیاردەی چەک هەڵ گرتن کەمێک بەرەوکاڵ بونەورۆیشت،بەڵام لەگەڵ شەرفرۆشتنی داعش بەکوردستان،جارێکیتر ئەودیاردەیە سەری هەڵ دایەوە.\nهەرچەندە قەدەغەکردنی چەک بەپێی یاسا بۆ وەزارەتی ناوخۆ دەگەڕێتەوە، “بەپێی یاسای چەک بەماددی 29 بەهەموو شێوەیەک چەک قەدەغەیە. بەڵام زیاتر بەپێی مادەی (21) لەیاسای چەک، سزا بۆ ئەو کەسانە هەیە، کە مۆڵەتیان نییە و چەکی ئاگرینیان لەژێردەستدایە، سزاکەش بریتییە لە “بەندکردن کە لەیەک ساڵ کەمتر نەبێت، غەرامەی مادیشی لەگەڵ دەبێت”، بەڵام تائێستا لەلایەن حکومەتی هەرێمەوە، وەک پێویست کار بەو یاسایە نەکراوە، بەڵکو زیاتر رووی لە سزای دارایی بوە،وەک لەوەی سزای بەندکردنی بەسەردا بسەپێنێت. هەرچەندە وەزارەتی ناوخۆ نکۆڵی لەوە ناکات، خەڵک بەبێ مۆڵەت چەک هەڵدەگرن، خۆیان گوتەنی لەگەڵ ئەوەی بارودۆخی سیاسی هەرێمیان لەبەرچاوگرتوە، بەڵام کەم تازۆر ڕوبەروی ئەودیاردەیە بونەتەوە، بەڵام وەک پێویست نەیان توانیوە هەندێ رێکاری یاسایی بگرنەبەر، هەندێ جاریش روبەروی کێشەی زۆر بۆنەتەوە، لەبەرئەوەی زۆربەی ماڵەکان چەکیان هەیە، تەنانەت ماڵی وا هەیە چەکی قورسی وەک بیکەیسیشی هەیە، ئیتر چۆن بتوانرێیت ئەو بارودۆخە چارەسەر بکرێت؟ ئەو کەسانەش چەک هەڵدەگرن، هەریەکەیان سەر بەحیزبێکن، حیزبەکانیش هەموو پاسەوانیان هەیە.\nلەماددەی 16ـی یاسای چەک هاتووە، “بەهەموو شێوەیەک بازرگانیکردن بەچەک قەدەغەیە”، بەڵام بازاڕی چەکفرۆشتن لەزۆربەی شار و شارۆچکەکانی کوردستاندا هەیە، بەڵام دەزگا ئەمنیەکان دەڵێن: لەلایەن ئێمەوە کۆنتڕۆڵ کراون و لەژێر چاودێریدان، بەپێی ئەو زانیارییانەی لەشوێنی چەکفرۆشەکانی کوردستان هەن، ئەگەرچی چەک فرۆشتن لەلایەن دەزگای ئاسایشەوە سنووردار کراوە و بەردەوام لە ژێر چاودێریدایە، ئەمەش بۆ ئەوەیە کە ئاسایش بزانێـت کێ چەک دەفرۆشێت و کەسی چەککڕیش ئەو چەکەی بۆچییە، بەڵام ئەو کەسانەی گەر نەیانەوێـت ئاسایش پێیان بزانێت، بۆ ئەوەی لێکۆڵینەوەیان لەگەڵ نەکەن، دەچن لەدەرەوەی بازاڕی چەکفرۆشەکان، مامەڵەی خۆیان ئەنجام دەدەن.\nوەزارەتی ناوخۆ نکۆڵی لەوە ناکات بازاری چەک فرۆشی نەبێت، بەڵام ئەوە رەت دەکاتەوە بەمۆڵەتی ئەوان ئەو بازاڕە کرابێـتەوە، لەو جێگایانەی بەئاشکرا چەک دەفرۆشرێت و بازرگانی پێوە دەکرێت، بە هیچ شێوەیەک مۆڵەتی وەزارەتی ناوخۆیان نییە و هەموویان بەقاچاخچێتی دەیکەن. چەند جارێک هەوڵی ئەوە دراوە ئەو دیاردەیە نەمێنێت، بەڵام وەک خۆی لێ هاتۆتەوە، بەڵام ئەوە لەلایەن وەزارەتی ناوخۆوە بەهەموو شێوەیەک کڕین و فرۆشتن بەچەک هەتا ئەو چەکانەش کە بۆ راو بەکار دەهێنرێت، دەبێت مۆڵە تییان هەبێ.\nبەپێی یاسا ئەرکی قەدەغەکردنی چەک لەئەستۆی وەزارەتی ناوخۆیە و وەزارەتی ناوخۆ بێتوانایی خۆی نیشان دەدات، بۆ قەدەغەکردنی چەک، چونکە پێویستیان بەپشکنین هەیە، بەڵام ناتوانن پشکنینێکی گشتی لەشارەکانی کوردستان بکرێت، چونکە کەم ماڵ هەیە چەکی نەبێت، لەبەر ئەوە ناتوانرێت ئەو پشکنینە ئەنجام بدرێت، بەهۆی بونی چەك هەڵگرێکی زۆرە و هەرکەسە و سەر بەحیزبێکە و حیزبەکەی پشتگیری لێ دەکات، هەر بۆیە بنبڕکردنی دیاردەی چەک هەڵگرتن بە قسەکردن زۆر ئاسانە، بەڵام جێبەجێکردنەکەی گرانە، هەندێکی بەهۆی کێشەی کۆمەڵایەتی و دوژمنداریەوە، هەندێکیشی بەهۆی پاڵپشتی کردنی هەندێ لە لێپرسراوان لە کەسانێک کە بۆ کاری تایبەتی خۆیان دەگەرێتەوە.!!\nبوونی دیاردەی چەك شكۆی یاسا دەشكێنێت و هەیبەتی ناهێڵێت، بازرگانی ڕەش بەچەكەوە دروست دەبێت و لە دەرەنجامدا ژیانی مەدەنی لە كۆمەڵگەدا دەسڕدرێتەوە. لەو بارودۆخەشدا خەڵكی وا هەست دەكەن نە دامودەزگە یاساییەكان هەیبەتیان هەیە و نە دامودەزگە مەدەنییەكان چالاكییان پێ دەكرێت، نە متمانەشیان بە پۆلیس و ئاسایش دەبێت تا ژیانیان بپارێزێت، واتا روانینێكی نایاسایی و نامەدەنی و سەربازیی لا دروست دەبێت كە پێی وایە تەنیا بە چەكەكەی خۆی، خۆی پێ دەپارێزرێت”.\nبەڵام لە هەموو حاڵەتێکدا ووشیاریی خەڵکەکە زۆر گرنگە کە بزانێت ئەو چەکەی بۆچییە،ئایا بۆ بەرگری کردنە لەخاکی نیشتیمان، یان بۆ بەرگریکردنە لەخۆپاراستن‌و هەردەست درێژیەک کە بۆ بەرگریکردنی رەوایی لەخۆی‌و سەروماڵی، چونکە ئەگەر سەیری رابردو بکەین، ئەو کاتانەی گەلی کورد دەچەوسایەوەو ستەمی لێ دەکرا، ئەوکات بە ئاواتەوەبوین هەمو ماڵێک لەگوندەکان چەکی هەبێت، بۆئەوەی لەکاتێک کە حکومەت هێرشی بۆبهێنابایە، ئەوان بەرگریان لەشەرەف‌و کەرامەتی خۆیان بکەن، بەڵام بۆ ئەم زروفە نابێت، بۆیە لەئێستادا ئەرکی هەموو لایەکە بەراگەیاندن‌و رێکخراوەکان‌و هەموو تاکێکی ئەم کۆمەڵگایەوە ئەو دیاردەیە نەمێنێت، چونکە دیاردەیەکی ناشارستانیەو لەگەڵ ژیانی سەردەمدا نایاتەوە.


خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی 25/7 – Denegkan\nbyمحه‌مه‌دی\tAugust 6, 2009\tگشتی\n" شكست كۆمه‌ڵێك تاقیكردنه‌وه‌یه كه به‌ر له سه‌ركه‌وتن دێن" – تاغور –\nبه‌م گوته‌یه‌ی سه‌ره‌وه نامه‌وێ پاساو بۆ شكستی ئه‌و لیست و لایه‌نانه بهێنمه‌وه كه نه‌یانتوانی له پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا به ژماره‌یه‌كی به‌رچاوی كورسییه‌وه بچنه نێو په‌رله‌مانی داهاتوو، به‌ڵكو زێتر مه‌به‌ستمه ئه‌وه بخه‌مه‌ڕوو كه هه‌ر كه‌وتنێك سه‌ره‌تایه‌كه بۆ هه‌ستانه‌وه، به مه‌رجێ لایه‌نی شكستخواردوو به وردی له هۆكاره‌كانی ئه‌م كه‌وتنه‌ی خۆی بكۆڵێته‌وه و په‌نجه له‌سه‌ر كه‌موكورتییه‌كانی دابنێ و زانستیانه بڕوانێته رووداو و پێشهاته‌كانی داهاتوو.\nسه‌رنه‌كه‌وتنی هه‌ر لایه‌نێك له پڕۆسه‌یه‌كی سیاسی دیاریكراوی وه‌ك هه‌ڵبژاردندا به قووڵی ئه‌و لایه‌نه ده‌هه‌ژێنێت، كه ناچار به پێداچوونه‌وه‌ی ده‌كات له كۆی به‌رنامه و هه‌وڵه‌كانی ساڵانی پێشتری،خودی ئه‌م پێداچوونه‌وه‌یه‌ش سه‌ره‌تایه‌كی تازه‌یه بۆ هه‌نگاو نان به‌ره‌و ئاسۆیه‌كی روونتر به‌مه‌رجێ گۆڕانێكی ریشه‌یی له رووخسار و ناوه‌ڕۆكی كاری سیاسی خۆیدا ئه‌نجام بدات.\nئه‌وی تێبینی كرا له پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مجاره‌ی كوردستاندا به‌رنامه‌ی سه‌رجه‌م لیسته‌كان باسیان له ئازادی و دیموكراسی و مافه‌كانی مرۆڤ و دادی كۆمه‌ڵایه‌تی و زۆر شتی جوان ده‌كرد، به گوته‌یه‌كی دی خاڵی هاوبه‌ش له نێوان به‌رنامه‌كاندا پتر بوو تا خاڵی جیاواز، كه‌واته پێویسته بپرسین چ هۆكارگه‌لێك له پشت ئه‌وه ده‌وستن كه هه‌ندێ لایه‌ن سه‌ركه‌ون و هه‌ندێ لایه‌نیش شكستبخۆن و هه‌ندێ لایه‌نی دیكه‌ش له چاو هه‌ڵبژاردنه‌كانی پێشتر پاشه‌كشه بكه‌ن؟؟\nئه‌گه‌ر هه‌موو به‌رنامه‌كان زۆر وێكده‌چوون بۆچی به‌هه‌مان رێژه ده‌نگی ده‌نگده‌رانیش دابه‌ش نه‌بوو؟ یان هه‌رهیچ نه‌بێت نه‌ده‌بوایه جیاوازی رێژه‌ی ده‌نگه‌كان له لیستێكه‌وه بۆ لیستێكی تر ئاوا مه‌ودای زۆر بێت، كه‌واته له به‌ر رۆشنایی ده‌ره‌نجامه‌كان ده‌شێ بڵێن هۆكاره‌كانی شكست بۆ ئه‌و لیست و لایه‌نانه‌ی سه‌رنه‌كه‌وتن ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندیان به لایه‌نی سیاسی و هه‌ڵوێست و كاری ساڵانی دوای 1991 ه‌وه هه‌یه ئه‌و هێنده په‌یوه‌ندییان به به‌رنامه‌ی فیكری و مێژووی لایه‌ن و لیسته‌كانه‌وه نییه،ئه‌گه‌ر هه‌شبێ ئه‌وا رێژه‌یه‌كی زۆر كه‌م -به‌ده‌ر له ئه‌ندام و لایه‌نگرانی ئه‌و لیست و لایه‌نانه – له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه ده‌نگه‌كانیان به هۆشیارییه‌وه ئاراسته ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش به شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت كه هاووڵاتی كوردستانی خه‌ریكه ورده ورده له سه‌ر بنه‌مای هه‌ڵوێستی سیاسی رۆژانه و رێژه‌ی به ده‌نگه‌وه‌هاتنی داخوازیی و به‌رژه‌وه‌ندییه هه‌نوكه‌ییه‌كانیان ده‌نگ به‌م لیست و ئه‌و لیست ده‌ده‌ن نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌ماگه‌لێكی فیكری و ستراتیژی، ئه‌وان پتر تێركردنی حه‌زه‌كانی ئێستایان ده‌كه‌نه پێوه‌ری ئاراسته‌كردنی ده‌نگه‌كانیان نه‌ك خه‌ونه‌كانی داهاتوو یان رابردووی مێژوویی ئه‌و كه‌س و ئه‌و لایه‌ن، ئه‌گه‌رچی له زۆر حاڵه‌تیشدا له پشت تێركردنی هه‌ر حه‌زێكدا گوتارێكی فریوده‌رانه خۆی حه‌شاردابێت كه ئاستی هۆشیاری كه‌سی ده‌نگده‌ر ئه‌وكات په‌ی پێ نه‌بات،یان به قه‌ولی عه‌ره‌ب گوته‌نی دواتر (بعد خراب البصره) هه‌ستی پێ بكات.\nئه‌وه‌ی له هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مجاره‌ی كوردستاندا مایه‌ی سه‌رنج و وردبوونه‌وه و هه‌ڵوه‌سته‌یه، ئه‌وه‌یه كه خه‌ڵكێكی زۆر له ژێر كاریگه‌ری گوتارێكی له‌م ته‌رزه‌دا ده‌نگیاندا، كه ئه‌مه‌ش مایه‌ی نیگه‌رانییه و هێمایێكه بۆ بره‌ودانه‌وه به میتۆدی تۆڵه و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه نه‌ك موماره‌سه‌كردنی هۆشیارانه‌ی مافی ده‌نگدان وه‌ك مافێكی ره‌وا به‌خۆی ،كه دواجار هه‌ر خۆیان له سایه‌ی ئه‌م ته‌رزه ره‌فتاره‌دا زیانمه‌ند ده‌بن.\nبه‌هه‌رحاڵ ده‌ره‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مجاره‌ی كوردستان ته‌كانێكی به‌دۆخه چه‌قبه‌ستووه‌كه داو وایكرد هه‌ر كه‌سێ به نێو ماڵی خۆیدا بچێته‌وه، له لایه‌كی دیكه‌دا پارسه‌نگی هێزه‌كان له نێو په‌رله‌مانی ئه‌مجاره‌دا گۆڕانێكی رێژه‌یی به‌خۆیه‌وه ده‌بینێ كه ئه‌مه‌ش له به‌رژه‌وه‌ندی گشتی دایه، به‌مه‌رجێ لۆژیكی دیالۆگ و شێوازی مه‌ده‌نی و ئاشتیانه باڵی به‌سه‌ر تاوتووكردنی كێشه و پرسه‌كاندا بكێشێ و پانتایی ماف و ئازادییه دیموكراسییه‌كان به‌رفراوانتر بكات.\nدواجار ده‌شێ بڵێن ئه‌م هه‌ڵبژاردنه وانه‌یه‌كی به‌سوود بوو بۆ شكستخواردووه‌كان تا سه‌رله‌نوێ هه‌ستنه‌وه و خۆیان بۆ ماوه‌ی چوار ساڵی داهاتوو ئاماده بكه‌ن، هاوكات ده‌رفه‌تێكه بۆ ئه‌وانه‌ی گه‌یشتنه نێو په‌رله‌مان تا بزانین ئه‌وان چ شتێكی جیاواز پێشكه‌ش به هاووڵاتیانی كوردستان و دۆزی ره‌وای گه‌لی كورد و ئه‌م ئه‌زموونه‌ی ده‌كه‌ن!\nPrevious نووسه‌ر و تارماییه‌كانی سێكس … عومه‌ر جه‌لال\nNext ئه‌ی ڕه‌قیب …. شه‌ماڵ عادیل سه‌لیم


مۆدێلی پەروەردەی «دوو زمانەی هاوكات (دوئل ئیمرژن)» وەكو پردی داهاتووی نێوان بنەماڵە و ئاكادیمیای نوێ\nگوڵان میدیا August 31, 2021 کۆمەڵایەتی\nلەم بابەتەدا بە هیوام باسی پرسێكی گرینگ بكەم كە پێویستە لە هەرێمی كوردستانیش لە لایەن كەسایەتییە شارەزاكان و سیستەمی پەروەردەوە بایەخی پێ بدرێت و، كۆمەڵگەش ئامادەی وەرگرتنی ئەو سیستەمە بێت.\nدیارە سیستەمەكە سیستمێكی فێرگە و پەروەردەییە بە ناوی “دوئل ئیمرژن”، كە من ناوی “سیستەمی پەروەردەی دوو زمانەی هاوكات”م بۆ وەرگێڕانی هەڵبژاردووە، واتە لە قوتابخانەكان هاوكات دوو زمان فێری منداڵان دەكەن، هیچكام لەو دوو زمانەش بایەخی زیاتری پێ نادرێت و، هەموو وانەكانیش بەو دوو زمانە دەخوێندرێن. ئەمەش جیایە لەو خوێندنگەیانەی كە تەنیا وانەیەك بە زمانێكی دیكە دەخوێندرێت. لە ئەمریكا زیاتر لە 150 هەزار قوتابخانەی لەم جۆرە بۆ خوێندنی سەرەتایی دامەزراون.\nپاش لێكۆڵینەوەیێكی درێژخایەن لە لایەن فێرگەناس و كۆمەڵناسان و شارەزایانی پەروەردەیی لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە چەند ساڵی ڕابردوودا بۆیان دەركەوتووە ئەو سیستەمە چە ندە گرینگ و سەركەوتووە. ئەوان بەو واقیعە گەیشتن كە وێڕای ئەوەی فێربوونی زمانی فەرمیی وڵات پێویستیی هەر هاووڵاتی و شارەمەندێكە، پێویستە هەر منداڵێك دەرفەتی ئەوەی پێ بدرێت، كە دوو زمان (زمانی نەتەوەیی خۆی و زمانێكی بیانی) بە تەواوی فێر بێت.\nباشترین خاڵی (سیستەمی پەروەردەی دوو زمانەی هاوكات) كە دەكرێت پەنجەی لەسەر دابنێین، ئەوەیە كە كاریگەریی ئەرێنی لە سەر ڕەوان و تەندروستیی مێشك و لەبیرمانەوەی باسەكان لە مێشكی قوتابیدا دەبێت. هەروەها ئەم سیستەمی خوێندنە لە بواری پێوەندیی كۆمەڵایەتی لەگەڵ خەڵكدا زۆر كاریگەرە و دەرفەتی باشتر بۆ سەركەوتنی منداڵان لە داهاتوویاندا دەڕەخسێنێت.\nبە یارمەتیی تیمێكی لێكۆڵەر لە ڕامیاری و سیاسەتڕێژی پەروەردە و شارەزا و پسپۆڕان لەلایەن یەكێك لە زانكۆكانی ولایەتی كالیفۆرنیا، لە ئەمریكا بۆ ماوەی دوو ساڵ لە سەر ئە م پڕۆگرامە لێكۆڵینەوەمان كرد.\nبە داخەوە منداڵانی كورد جگە لە باشووری كوردستان لە بەشەكانی دیكەی كوردستانی داگیركراو، تەنانەت لە فێربوونی زمانی نەتەوەیی خۆیان بێبەش كراون، ئەو دەرفەتە بۆ ئەوان تەنیا خەونێكە و هێشتا ڕێگرییەكانی زۆرن، ئەوەتا مامۆستای خۆبەخش كە زمانی كوردییان فێری منداڵەكان دەكرد،\nلە لایەن دەسەڵاتەوە زیندانی كراون. نموونەیان زارا محەمەدی، مامۆستا و چالاكی مەدەنی لە ڕۆژهەڵاتی كوردستانە كە تەنیا بە هۆی وتنەوەی زمان و ئەدەبی كوردی چەند جار دەستبەسەر كراوە. لە باكوور و ڕۆژئاوای كوردستانیش بە هەمان شێوە كۆسپەكانی بەردەم زمانی كوردی زۆرن، بەڵام بە خۆشییەوە لە باشووری كوردستان ئەو دەرفەتە هەیە و هیچ ڕێگرییەك نییە. ئەگەر خوێندەوار و فێرخوازان هەموو وانەكانیان هاوكات بە دوو زمان بخوێنن، پاش چەند ساڵ خۆیان دەتوانن ببنە بنەمایێك بۆ منداڵانی دیكە و هەروەها بۆ قوتابیانی هەندەران و دەرەوەی وڵات.\nخوێندن و فێربوونی دوو زمان، مێشكی منداڵ بەهێز دەكات. بەڵام ئەگەر زمانی دایكی لە ناو خێزان و سیستمی پەروەردە كەڵكی لێ وەرنەگیرێت - بەتایبەت لە هەندەران – پاش دوو نەوە لە ناو دەچێت و ناسنامەی بنەماڵەیی دە گۆڕێت. زۆر لە زمانەكان هەر بەو هۆیەوە لە ناو چوون.\nشایانی باسە بزانن لە كۆی ٧٠٠٠ زمانی ناسراو لە دونیادا نزیكەی٥٠٪یان مەترسیی نەمان و لەناوچوونیان هەیە. ئەمە زۆر جێگەی داخە و ئێمەش نامانەوێت یەكێك لەوانە بین.\nلە لایەكی دیكەوە من لەسەر ئەو بڕوایەم كە سیستەمی پەروەردەی دوو زمانەی هاوكات (دوئل ئیمرژن) دەتوانێت لە بواری ئابوورییشەوە گەشە بە كوردستان بدات.\nئێمە لە كارێكی مەیدانیدا سەردانی ئەو خوێندنگە و قوتابخانەیانەمان كرد، كە سیستمی دوو زمانی هاوكات پەیڕەو دەكەن. لە نزیكەوە لەگەڵ مامۆستایان و قوتابی و بنەماڵەیان و سەرۆكی خوێندنگاكان وتووێژی تایبەتمان كرد و هەموویانمان تۆمار كرد. لەو لێكۆڵینەوە درێژخایەنەدا بە چەند دەرئەنجام گەیشتین:\n٩٠٪ی بنەماڵەكان لەسەر ئە و بڕوایە بوون كە بەم سیستمی خوێندنە لە نەوەی نوێ نزیك بوونەتەوە، واتە فێربوونی زمانی دایكی دوو جیل و تەنانەت سێ نەوەی پێكەوە نزیك كردووەتەوە. چونكە زۆر لە بنەماڵە لاتینەكان كە بە زمانی ئیسپانی قسە دەكەن و كۆچەر و پەنابەرن بریتین لە دایك و باوك، باپیر و داپیر و منداڵەكان، ئەمە بوو بە سێ نەوە. زۆر لە كۆچەرانی دیكەی دانیشتووی ئەمریكا وەك كورد و عەرەب و فارس و.. هتد.\nبەڕێوەبەر و بەرپرسی خوێندنگەكان ڕایان وا بوو، سیستمی فێرگە زۆر جار وەك دیوارێكە لە نێوان بنەماڵە و شوێنی خوێندنی منداڵەكانیان، بەڵام پێوەندیی نێوان ئەم دوو ئەنستیتۆ بنەڕەتییە زۆر گرینگە و بە هۆی ئەم پەروەردە جیاوازەوە بەشداریی بنەماڵەكان لە كارەكان و پێویستییەكانیان زیاتر بووە.\nمنداڵەكان زۆربەیان لە سەر ئەو بڕوایە بوون كە لە داهاتوودا دەرفەتی خزمەت و كاریان لە وڵاتەكان و زانكۆكان، یان لە بواری بازاڕ و بزنێس و بازرگانی زیاتر دەبێت و دەتوانن ئابوورییان بەهێز بكەن.\nئەم جۆرە پەروەردە تایبەتەش وەك هەموو سیستمێك گیر و گرفتی تێدا دروست دە بێت، لەوانە: تێچووی ماددی و دارایی زۆر گرانە و پارەی زۆری دەوێت، بۆیە بە گوێرەی تەرخانكردنی بودجە و یارمەتیی كۆمەڵگە لەوانەیە قوتابخانەیەكی لەو جۆرە دابمەزرێت، یان بە پێچەوانەوە دابخرێت. هەروەها ئەم جۆرە پەروەردەیە كاتی زیاتری پێویستە و منداڵەكان ماوەیەكی زیاتر لە قوتابخانە دەبن و، لە وانەیە ماندوو ببن. بەڵام مامۆستاكان بڕوایان وا بوو، مێشكی منداڵ بەهێزە و توانایی زۆرە بۆ فێربوون، بەتایبەتی كە گیرۆدەی كاركردن نین بۆ دەهات و بژێوییان دایك و باوكان دابینی دەكەن. هەروەها زۆربەیان كاتی باشیان بۆ یاریكردنی منداڵەكانیان تەرخان كردووە، كە هەست بە ماندوویەتی خوێندنەكەیان نەكەن.\nلە كۆتاییدا پێویستە بگوترێ:\nئامانجی سەرەكیی ئەم سیستمە، دروستكردن و وەبەرهێنانی نەوەیەكی شارەزاترە، كە بە زانستی ڕۆژ ئاشنا بن. ئەمە داهاتوویێكی باشتر بۆ منداڵەكانمان لە كوردستان دەستەبەر دەكات، بە جۆرێك كە بتوانن لە دڵ و مێشكی جیهاندا كاریگەر بن.\nڕێزدار نیلسۆن ماندیلا دەڵێت: “ئە گەر لەگەڵ مرۆڤێك بە زمانێك كە تێدەگات، قسە بكەیت، دەچێتە مێشكی، بەڵام ئەگەر بە زمانی خۆی قسەی لەگەڵ بكەیت، دەچێتە ناو دڵی.”\nمنیش دەڵێم: ئەگەر لەگەڵ مرۆڤێك قسە بكەیت، بە زمانێك كە شارەزا و ئاكادیمیك بێت، هەم دەچێتە ناو مێشكی و هەم ناودڵی...\nوتووێژ لەگەڵ بنەماڵە و مامۆستاكان، سەردانی قوتابخانەكان، وتووێژی فەرمی لەگەڵ سەرۆكی قوتابخانەكان، تۆماركردنی باسەكان لە گەڵ مامۆستاكان، خۆێندنی دیكیۆمێنتی قوتابخانەكان، سایتی تۆڕی مافەكانی مروڤی كوردستان، سایتی كۆمەڵگەی زمانناسانی ئەمریكا\nژۆڕناڵە زانستییەكان وەك لێكۆڵینەوەی:\nAlanís، I.، & Rodríguez،Andersen، A. Baig، F.، Campbell، C. (2011). Creswell، J. W. Dearing، E.، Kreider، H.، Simpkins، S.، & Weiss، H. Drozdowicz، S.،Teaching and Leanring، 4(2)، 23-30. Giacchino-Baker، R.، & Piller، B.، Potowski، K. Young، C\nد. سورەیا فەلاح


“حیزبه کوردییه‌کان خۆیان له توندوتیژی ببوێرن” |\n“حیزبه کوردییه‌کان خۆیان له توندوتیژی ببوێرن”\nئه‌یلول 7, 2009 at 19:50 3 comments\nپێشمه‌رگه‌کانی کۆمه‌ڵه له کاتی خه‌ودا کوژراون\nڕێنێسانس نیوز؛ تاقه ڕێکخراوی سه‌ربه‌خۆی پارێزه‌ری مافی مرۆڤی کورد له رۆژهه‌ڵاتی کوردستان، داوا له حیزب و ڕێکخراوه کوردییه‌کان ده‌کا “به‌بێ ده‌ستبردن بۆ هه‌رچه‌شنه هه‌وڵێکی توندوتیژانه، دیسانیش شێوازگه‌لی سیاسیی ئاشتیخوازانه له تێکۆشانی خۆیاندا وه‌به‌رچاو بگرن.”\nڕێکخراوی مافی مرۆڤی کوردستان، له لێدوانێکدا که نموونه‌یه‌کی بۆ (ڕێنێسانس نیوز) ڕه‌وانه کردووه، وێڕای ئاماژه به‌و توندوتیژییانه‌ی که له دوای هه‌ڵبژاردنه‌کانی سه‌رکۆماریی ئێران له ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان هاتوونه ئاراوه، ئاماژه به‌وه ده‌کا که “خه‌ڵک و گرووپه سیاسییه‌کانی نه‌یاری ده‌وڵه‌ت له گه‌ڵ قه‌تڵ و کوشتار ڕووبه‌رڕووبوونه‌وه”.\nڕێکخراوه‌که ڕایده‌گه‌یه‌نێ که له چه‌ند حه‌وتووی ڕابردوودا 26 که‌س له ئه‌ندامانی حیزبه‌کانی دێموکرات، کۆمه‌ڵه و پژاک له لایه‌ن سوپای پاسدارانه‌وه کوژراون. به پشتبه‌ستن به لێدوانی سوپای پاسدارانیش ڕوونی ده‌کاته‌وه که “سوپای پاسداران، دوای وه‌رگرتنی زانیاری له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه، توانیویه‌تی ئه‌ندامه چه‌کداره‌کانی ئه‌و گرووپه سیاسییانه بکوژێ.\nڕێکخراوه‌که له‌و په‌یوه‌ندییه‌دا، به پشتبه‌ستن به په‌یامنێرانی خۆی له هه‌رێمه‌که، ئاشکرای ده‌کا که “شه‌ش که‌س له ئه‌ندامانی گرووپێکی سیاسی ـ کۆمه‌ڵه ـ له کاتی خه‌ودا له کێڵگه‌یه‌کی گوندێکی کامیاران، به‌بێ هیچ چه‌شنه ده‌رفه‌تێکی به‌رخۆدان خراونه ژێر ئاگری هێزه‌کانی ده‌وڵه‌ت و کوژراون.”\nپه‌یامنێرانی ڕێکخراوه‌که ڕوونیشیان کردۆته‌وه که “که‌سانێک که پێشتر له گونده‌کان به نهێنی له‌لای ده‌وڵه‌ت دامه‌زراون هه‌بوون و جموجۆڵی ئه‌ندامانی گرووپه سیاسییه‌کانی نه‌یاری ده‌وڵه‌ت به هێزه‌کانی ئه‌منی ڕاده‌گه‌یه‌نن.” هه‌ر وه‌ک ڕوونیشی ده‌کاته‌وه که “ڕووداوی له‌و چه‌شنه له ناوچه‌ی سه‌قز، بۆ ئه‌ندامانی حیزبی دێموکراتیش هاتۆته پێش، که بوو به هۆی کوژرانیان.”\nهه‌ر به‌پێی ئه‌و لێدوانه‌ی (ڕ م م ك) مانگی ڕابردووش، له میانه‌ی پێکدادانێکی هێزه‌کانی پژاک و ده‌وڵه‌ت له ماڵی شارۆمه‌ندێکی ورمێ، سێ ئه‌ندامی بنه‌ماڵه‌که، له ناویاندا ژن و کچۆڵه‌یه‌کی ئه‌و بنه‌ماله‌یه کوژراون و نیگه‌رانیی قووڵی خۆشی له کوژرانی شارۆمه‌ندانی بێدیفاع دێنێته زمان.\nڕێکخراوه‌که ئه‌و پێکدادانه چه‌کدارییانه به پێشێلکاریی مافه‌کانی مرۆڤ ده‌زانێ و ده‌نووسێ: “ڕێکخراوی مافی مرۆڤی کوردستان، هه‌روه‌ک پێشتریش ڕایگه‌یاندووه، په‌ره‌ئه‌ستاندنی پێکدادانه سه‌ربازییه‌کان و پرۆسه‌ی فره‌وانبوونه‌وه‌ی توندوتیژییه‌کان له کوردستان، هه‌روه‌ها به ئه‌منیه‌تیبوونی ژینگه‌ی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تیی کوردستان، له ئاراسته‌ی ده‌ستدرێژیکردنه سه‌ر مافه‌کانی مرۆڤ و پێشێلکردنی مافی خه‌ڵکی ناوچه‌که لێک ده‌داته‌وه.”\nله کۆتایی لێدوانه‌که‌شیدا وێرای ئاماژه به‌وه که هیچ به‌ڵگه‌یه‌کی سه‌باره‌ت به “ئامانجی جموجۆڵی حیزبه کوردییه‌کان و بانگه‌شه‌ی چه‌کداربوونیان” له ده‌ستدا نییه، داوا له حیزبی دێموکرات، کۆمه‌ڵه و پژاک ده‌کات “خۆیان له هه‌ر چه‌شنه هه‌وڵێکی سه‌ربازی یان پارتیزانی بپارێزن، که پێشمه‌رجه‌کانی ده‌ستدرێژی بۆ سه‌ر مافه‌کانی مرۆڤ و پێشێلکاریی به‌رفره‌وانی ئه‌و مافانه /…/ بپارێزن.”\nگیراوێکی موجاهیدین کوێر بووه\tده‌یه‌وێ فیلمێک له سه‌ر ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد ساز بکات\n1. kurd | ئه‌یلول 17, 2009 له 18:53\ndaskawti shari chandin salay pdki u komala nasandni Kurd wako millateki shorshger u demokrasi xowaz ba donia . daskawti p,k,k (pjak) lashari chandin sala nasandni KURD wako terorist ba doniay darawa. daskawti xabati diplomasi komala u pdki be abro krdni hkomati axondi la komalgay new dawlati wa la nahayat fshari zori komalgay newdawlati bo sar aw hkomata halbat awa tania ba hawli aw do parta siasia naboo, daskawti pkk wa klkakay la xabati diplomasi hich nabowa wa tania wistoyati towjihi shar wa la zor jega kar dji insaniakani ka lawish da sarkawto nabowa . dahati komala u pdki yarmati dostani awan ja ch dosti istratiji ch taktiki wa.. u nak sadaqa , yarmati hawadarani aw partana , daramdi saham la bazari sarmayagozari . dahati pkk ka mn xom shahidi zorianm qachagi mawad wa froshtni * qachagi insan * baji smel la kasnek ka polian pewa shk daban ka la uropash awa zor roy dawa ka kasnekian tahdid krdowa ka yarmati bdan agina balayan basar det .ka kasanek habona ka jianian ladas dawa , malian sotawa , kasanek la bnamalayan ldast dawa* mamalati aw prta ka zor jar lagal dojmnani gali kurd bowa bo nmona komari islami , surya .. ka aw mamalaya ba qimati giani garila badbaxtakana * sarmayagozari * yarmati ijbari wa ixtiari hawadaran wa andaman. daskawti mn la pdki u komala hast krdn ba awa ka mn kurdm wa zolmm le krawa wa dabe xabat bkam ka law jiana falakatbara jer dastia xom wako kurd xalas kam , daskawtm la pkk ka esta la oropa dajim trs laway ka howiatm wakio kurd wako insaneki mobarez wa demokrasi xowaz , ka zor jar ehsas dakam trsakam rast bo la sauta moltiplayerakan , mn ka dalem xalki kurdistanm masiri qsakan dagore wa aksaran wshay terorist dabe basi saraki chatakan. wa zorian bawa kotayi ba qsa krdnaka denn , fuck pkk and fuck terrorism. ba kurdistan qasam dostan ba rastima ,mn zor narahatm la bar aw mozoaa, wa balam omed haya ba heza demokratakan ba hkomata demokrataka ka zor jar gokariakani pkk dadaposhn\n2. erdelan | ئه‌یلول 12, 2009 له 15:23\npesheki delem ke dimokrat u komele dwa be dway ewe ke hez u twanay bergiri kirdini le xoy nema desi le chek berda u be rojane teblig bo xebati beqelem dekat ca nazanim ke cone ewan peshmergey cekdar denerin bo rojhelat.\nle dwayi da pjak le gel pkk haw deng cendun mange desti le sher berdawe bo careseriyeki ashtixowazane ewe hokumei islami erane ke des le sher ber nadat ewanic ke natwanin le xoyan bergiri neken\nherweha lem dowayane da hic gerilayeki pjak le tekhelcunekanda gyani le des nedawe\n3. laleh | ئه‌یلول 9, 2009 له 17:07\nkabra la khaw da kujrawa, komalash daygut ba sadan pasdar law shara da kujrawn ! ja chon la khaw da dastyan krdotawa ? mn law hamu qaraman baziyay komala o hizbekan te nagam. haqiqat dabe qabool bkay o wak khoy biley.