چاوپۆشینێك لە ئێستا و تراجیدیایەك بۆ سبەی …. بەشی دووەم: – Denegkan\nچاوپۆشینێك لە ئێستا و تراجیدیایەك بۆ سبەی …. بەشی دووەم:\nbyهه‌ژین\tDecember 19, 2010\tگشتی\nسەرنجداندنێکی ڕەخنەیی له پەرتووکۆکەی “نیگایەك لە ئێستا و خەونێك بۆ سبەی”ی مه‌ریوان وریا، ئاراس فه‌تاح، به‌ختیار عه‌لی، ڕێبین هه‌ردی\nنیگایه‌ك له ئێستا خەونێك بۆ سبه‌ی\nیەکێك لە تایبەتمەندییەکانی نووسەرانی دەرکەوتەی پاش ڕاپەڕین، لاوازی زمان و هەژاریی و دەستەپاچەییە لە گەڕان بە دوای هاوواتای واژەکاندا و واژەکانیان وەك نوشتە لێکردووە و بۆ هەموو دەردێك هەر ئەوانە دەنووسن. وەك دەزانین هەر یەکە لە بوارەکانی سەربازی و ڕامیاری و ئابووری و فیلۆسۆفی و هزر و ئەڤینداری و …تد زمانی تایبەتی خۆیان هەیە و واژەیەك کە لە بواری فەرماندان و هێرشکردنی سەربازیدا بەکار دەبرێت، ناکرێت بۆ پەیوەندیگرتنی ئەڤینداریی بەکار ببرێت و بەو جۆرە لە بوارەکانی دیکەشدا کۆمەڵێك واژە هەن و دەربڕینەکان وێنای تایبەت بە پێویستییان بەرجەستە دەکەن. لێرەدا مەبەستم لە دەستپێکی پەرتووکۆکەکەی نووسەرانە، کە هەر لە تایتڵەکەیەوە ئەو دەستەپاچەییە زمانەوانییەیان لە خۆیان نیشان داوە و وێنە زمانەوانی و کۆمەڵایەتییەکانی پشت ئەو واژانەیان لەبەرچاو نەگرتووە، ئەوی کە لەبارەی ئەم پەرتووکۆکەوە شتێکی نەبیستبێت و لە جامخانەی پەرتووکفرۆشییەکدا بەرچاوی بکەوێت، ئەوا دەستبەجێ خەیاڵی بۆ ڕۆمان یا هۆنراوەیەکی ئەڤینداری دەچێت، نەك “جیهانبینییەك” کە هەموو بوارەکانی ڕامیاریی و ئابووریی و کۆمەڵناسیی و هزریی گرتووەتەوە.\nچونکە “نیگا“، تەماشاکردنێکی کورت و ڕواڵەتییە، بە واتای لێوردبوونەوە و تێڕامان و سەرنجدان نایێت، فرەتر له دونیای دڵداری و ئه‌وینداریدا بەکار دەبرێت و له بواری دڵڕه‌قانه‌ی ڕامیاریدا زوو ده‌فلیقێته‌وه و ناسکی و سۆزاویبوونی نیگا له دونیای به‌رامبه‌رکێ و ململانێی ده‌سه‌ڵاتخوازیدا جێگه‌ی نابێته‌وه. ئەگەر نووسەران بە واتای (سەرنج) بەکاریان بردبێت، ئەوا هەڵەیە، چونکە (نیگا) فرەتر ڕێکەوتییە و ( سەرنج) فرەتر ئاگاهانەیە ودەکرێت درێژخایەن بێت. واژه‌ی گونجاو بۆ ئەو مەبەستە، که نووسه‌ران دەستیان پێی ڕانەگەیشتوە، “تێڕامان”ه، کە بە واتای وەستان و وردبوونەوە لە شتێك دێت. ئه‌گه‌ر له دونیای کۆمیونیکه‌یشندا بۆ هاوتای واژه‌ی “نیگا” بگه‌رێین، ئه‌وا ده‌کاته یه‌که‌م دیتن و سەیرکردن و ئەمەش بە (٧) چرکه‌ی یه‌که‌م له دیتن و ناسین دادەنرێت و زۆر جار بە ڕێکەوت ڕوودەدات و وێنه سه‌ره‌تاییه‌کانی په‌یوه‌ندیگرتن یا ناسینی تێدا گه‌ڵاڵه ده‌بن. بەڵام تێڕامان وردبوونه‌وه‌یە، کە لێکۆڵینه‌وه و شیکردنەوە و هه‌ڵسه‌نگاندن ده‌خوازێت و تێڕوانه‌ر، وەك نیگاگەر، سه‌رپێیانه مامه‌له له‌ته‌ك شته‌کاندا ناکات.\n“خەون”، شتێکە کە مرۆڤ ئارەزووی دەکات و بەڵام بەدیهاتنی لە سەرووی توانای خۆیەوە دەبینێت و بۆی دەچێتە خانەی شتگەلی ناکەتواری، کە لە خەونبینیندا لە دەرەوەی بازنەی کارکردی ئاگاهانەی مرۆڤەوە ڕوودەدەن و هیچ دەسەڵاتی بەسەریاندا ناشکێت.\nئەگەر نووسەران خوازیاری وەدیهاتنی گۆڕانی کەتوارین لە کۆمەڵگەدا، ئەوا دەبوو ئەڵتەرناتیڤ بۆ سبەی (داهاتوو) پێشنیار بکەن، نەك خەوبینین لە دەرەوەی بازنەکانی ئاگاهی (بەخەبەربوون) دا. بەم جۆرە دەبینین نووسەران هەر لە دەستەواژەی یەکەمەوە خەریکی ڕواڵەتیانە دوان و خۆشباوەڕکردنی خەڵکن بە ڕوودانی گۆڕانەکان لە دەرەوەی ویست (ئیرادە) و چالاکی و بڕیاری خودی تاکەکانی کۆمەڵگە. ئەگەر لەڕووی زمانەوانییەوە، بمانەوێت دەستەواژەکە دروست بۆ دونیای پڕ هەراوهوریای ڕامیاریی دابڕێژینەوە، ئەوا بەم جۆرەی لێدێت: (تێڕامانێك لە ئێستا و ئەڵتەرناتیڤێك بۆ سبەی)!\n… بوونی سیاسی‌و کۆمه‌ڵایه‌تی‌و فه‌رهه‌نگیمان ده‌خاته به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسی گه‌وره‌ی چاوه‌ڕوانکراوه‌وه. ل٦\n“ئێمە”ی نووسەران کێن؟ ئەو بوونە ڕامیاریی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییە، کە هەمووان، کە نووسەران بەناویانەوە قسە دەکەن، کامەیە؟ بوونی ڕامیاریی کێ؛ چین، نەتەوە یا دەسەڵات و سەروەری؟\nئەگەر مەبەست لە “ئێمە” چینی فەرمانڕەوای کوردستان بێت، ئەوا دروست نییە، چونکە قۆرخگەرانی دەسەڵات لە کوردستانی پاش ڕاپەرین وەك نوێنەرانی چینی بۆرجوازی کورد، ئەوەی پێی هەستاون، تەنیا ڕاپەڕاندنی ئەرکی چینایەتی خۆیان بووە و هیچ دژەخونییەکیان لە ئامانجی چینەکەیان وەك هاوبەرژەوەندییەکی جیهانی مشەخۆران نەکردووە و هیچ کاتیش ئاوەزگیر و لۆژێكپەسەند نییە، بۆرجوازی بە پێچەوانەی ڕەوتی سیستەمە جیهانییەکەی و بەرژەوەندی خۆی و چینەکەی هەنگاو بهاوێت، وەها چاوەڕوانییەك تەنیا لە خٶشخەیاڵی وردەبورژوازی ڕیفۆرمیست یا فریودەردا جێی دەبێتەوە.\nئەگەر مەبەست لە نەتەوە بێت، ئەوا ئامانجی کەمایەتییەك ناتوانێت خەون و ئارەزووی زۆرینە بگرێتە خۆی. بۆرجوازی وەک کەمینەیەکی سەروەر هیچ کات و سەردەمێك زۆرینەی پێكنەهێناوە و هیچ کاتیش سووتەمەنی شۆڕش و ڕاپەرینەکان نەبووە، بەڵکو وەك لە ڕاپەڕینی ئازاری١٩٩١ و ڕاپەڕین و شۆڕشەکانی تری جیهاندا دەبینین، چینە داراکان و دەستوپەیوەندەکانیان تەنیا حازرخۆرانی سفرەدڕن و بوون!\nئەگەر مەبەست لە “فەرهەنگ” ڕۆشنبیری بێت، ئەوا وەك ڕەنگدانەوەی ڕۆشنبیری زاڵ، چ پێش ڕاپەرین و چ دوای ڕاپەڕین لەبەر قورخکردنی دەسەڵات لەلایەن نوێنەرانی ڕامیاریی بۆرجوازی عەرەب و کوردەوە، ڕۆشنبیری باڵادەست هەریەك ڕۆشنبیری بووە؛ ڕۆشنبیری سەروەر و بندەست، کە هیچ جیاوازییەکی لەتەك ئەوەی پێشووتر نییە و پلەیەکی باڵاتری پەرەسەندنی ئەوی پێشووە. چونکە ڕۆشنبیری گشتی و جێگەوتە لە کۆمەڵگەی چینایەتیدا ناتوانێت لە دەرەوەی بازنەکانی دەسەڵاتداری، سەربەخۆیی خۆی بپارێزێت.\nئەگەر نووسەران بوونی دەسەڵاتی ڕامیاریی و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریی کۆمەڵگەی کوردستان بەهی خۆیان دادەنێن، ئیتر من ناتوانم نکۆڵی لەوە بکەم و ڕاستگۆیانەترین دەربڕینە، بەڵام ئەوەی دەمەوێت لێرەدا لە بارەیەوە بدوێم، گۆڕانی ڕامیاریی و کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییە، کە ڕەوتێکی هەردەم ئامادەی هەموو کۆمەڵگەکانە و ئەوەی ئەو گۆڕانە بە چ ئاراستەیەکدا مل دەنێت، ئەوەیان بە ئامادەیی و کارکردنی ڕۆژانەی چین و تۆێژەکانی کۆمەڵگەوە پەیوەستە.\nبەگشتی گۆڕانێك کە دەسەڵاتخوازان دەیانەوێت، گۆڕانی فڵان بە فڵان و جێگۆڕکێی دەسەڵاتداران و پارلەمانتارانە لە سەرەوە، بەڵام گۆڕانێك کە چین و توێژە بندەستانی کۆمەڵگە دەیخوازن و لە بەرژەوەندییانە، گۆڕانێکە کە لە خوارەوە دەستپێدەکات، واتە ڕێکخستنەوە و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە لە خوارەوە [لە گوند و گەڕەك و شوێنی ژیان و کار و خوێندنەوە تا ئاستی شار و هەرێم و وڵات و کیشوەرەکان] لەڕێی ئۆرگانە ڕاستەوخۆ هەڵبژڕدراوەکانی کۆمیونیتی و کارگە و فەرمانگە و خوێندنگە و کێڵگە و بەشەکان و کۆتاییهێنان بە نوێنەرایەتی دەسەڵاتخوازان و مشەخۆڕی ڕامیاران بەسەر سامان و داهاتی کۆمەڵگەوە. بەگشتی، ئەگەر چاوەڕێ بین گۆرانەکان لەناو دەسەڵاتەوە یا لە سەروەرە [لە لوتکەی دەسەڵاتی هیرارشیدا] لەسەر دەستی دەستەبژێرێك ڕوو بدەن، ئەوا بێجگە لە کاژگۆڕینی دیاردەکۆنەکان و فۆرمۆڵکردنەوەی ڕواڵەتییانەی گوتارەکان، هیچ گۆڕانێکی بنەڕەتی لە چییەتی شتەکاندا ڕوو نادات و بنەما کەتوارییەکانی ستەمی کۆمەلایەتی لەجێی خۆیاندا پاریزراو دەبن و ڕۆشنبیری پاش ڕاپەڕینە تێکشکاوەکەی ئازاری ١٩٩١یش بەشێکە لەو گۆڕانە ڕواڵەتییە.\nئه‌وه‌ی ئێمه‌ی له‌م ساته‌دا هێناوه‌ته قسه، خه‌م‌و ترسمانه به‌رامبه‌ر به‌و دونیایه‌ی له هه‌ژده ساڵی دوای ڕاپه‌ڕیندا دروستکراوه. ل٦\nئایا ئەو دونیایەی کە لە هەژدە ساڵی دوای ڕاپەڕیندا دروستکراوە، هیچ جیاوازیەکی لەتەك دونیای پێش ڕاپەڕیندا هەیە؟\nمن لەو باوەڕەدا نیم، چونکە فرەپارتیی پاش ڕاپەڕین و تاكپارتیی پێش ڕاپەڕین، جیاوازییان نییە. ئەگەر هەر یەك لەو دوو پارتە دەسەڵاتدارە بیتوانیایە لە ڕێگەی کودەتای سەربازییەوە بە دەسەڵات بگات، بێگومان لە ڕژێمەکەی بەعس خراپتری دەکرد، بەڵگەشمان بۆ ئەمە شەڕ و کوشتارە بەردەوامەکانی شەڕە ناوخۆییەکانی ١٩٦٣-١٩٩٨ و پاشترن، بەڵام ئەوەی کە ڕاپەڕینی جەماوەریی ئازاری ١٩٩١ ڕێگە بۆ گەڕانەوەی پارتە پەنابەرەکانی ئەو دیو سنووری ئێران خۆش دەکات، ئیتر بوار بۆ تاكپارتایەتی نامێنێتەوە و دواجاریش هاوئامانجیان لە تێکشکاندنی ڕاپەڕیندا لەتەك هێزە هاوپەیمانەکان و خودی ڕژێمی بەعس زیاتر ناچاریان دەکات، مل بە نەخشەی هاوپەیمانەکان بدەن و بچنە پای پەرلەمانی فیفتی بە فیفتی.\nهەروەها وردە پارتەکان یا پارتە کۆپیکراوەکانی دیکە، کە لە ڕۆژانی جەنگی ناوخۆی١٩٩٤-١٩٩٨دا دیتمان بەسەر دوو دەسەڵات و دوو ناوچەدا دابەش بوون، هەمان لاساییکردنەوەی پارتە کارتۆنییەکانی سەردەمی (ڕژێمی بەعس)ن و ئەگەر بشبنە هێز لە وەرگرتنی دەسەڵات و بەڕێوەبەرایەتیدا، ئەوا لە دوو پارتە دەسەلاتدارەکەی ئێستا، کە زۆر جار پارتی دایکن بۆ پارتۆکەکانی دیکە یا ئۆپۆزسیۆنی دەسەڵاتخواز، باشتر نابن. ئەگەر ئەوە بخەمە ئەولاوە کە من بەگشتی پارت ڕەتدەکەمەوە، ئەوا دیسانەوە بەڵگەی پێویستمان لەبەردەستدایە، کە پارتۆکەکانی دیکە هەم لە شەڕی ناوخۆدا لایەنگرییان لە بدەرانی پشکەتاڵانی کرد، هەم لە پارلەمانە سەرتاسەریی و ناوچەییەکانیدا بەشداربوون و تەنانەت لە هەندێك شاردا لەوانە ئیسلامییەکان بەڕێوەبەر و بکوژ و ببڕ هەر خۆیان بوون، کە ڕووی پارتە دەسەڵاتدارە سەرتاسەرییەکانیان سپی کردەوە.\nئەگەر سەرنجی باری ئابووری تێکەڵ و تایبەتی بدەین، دەبینین، ئەوەی ئەوڕۆکە لە کوردستان پارت بە نێوی جیاواز و جۆری وەك دەزگەی نۆکان و کۆڕەك و چی چییەوە کەرتە گشتییەکان، تایبەتی (پارتیی) دەکاتەوە، هەمان کارە کە لە پاش جەنگی (عێراق و ئێران)ەوە ڕژێمی بەعس دەستی پێکرد و دەست و پەیوەندەکانی خودی ڕژێم لە ڕژێمی هەراجگەریان دەکڕییەوە. ئایا ئه‌مڕۆ لە کوردستان هەر ئەوە نییە، کە بە بەرچاوی هەمووانەوە ڕوودەدات؟\nئەوەی کە جێی پرسیارە، بەقسەنەهاتنی نووسەرانە “ئه‌وه‌ی ئێمه‌ی له‌م ساته‌دا هێناوه‌ته قسه” لە ساتەکانی دیکەی ١٨ ساڵی ڕابوردوودا، ئایا لە هەژدە ساڵی رابوردوودا سەرکوت نەبووە، دەسەڵات سەرووخەڵكی نەبووە، ئایا تاڵان و ئاودیوکردن و گەندەڵی نەبووە، ئایا پارتەکان و دەسەڵاتداران هەر هەمان نین، کە لە ساڵی١٩٩١ەوە چەپاوڵی داهات دەکەن و کۆمەڵ دەستەمۆ دەکەن؟ ئەی ئەو دونیایەی کە لە ١٨ ساڵی ڕابوردوودا دروستکراوە، هەر ئەوە نییە، کە هەیە و خەڵك لێی هاتووەتە دەنگ و هەندێك خوازیاری گۆڕانن و هەندێك خۆزگە بە گەڕانەوەی سەردەمی ڕژێمی بەعسی داگیرگەر دەخوازن، ئیتر بۆ نووسەران خەم و ترسیان لێنیشتووە؟\nهەژدە ساڵ لەمەوبەر، کاتێك کە دەسەڵاتی سەرووخەڵکی بوۆرجوازی کورد خەریکی پێکهێنانی پارلەمان بوو، کەم نەبوون ئەوانەی کە دژایەتی ئەو دەسەلاتەیان کرد و پێشبینی ئەوەیان کرد، کە لە هەژدە ساڵی ڕابوردوودا لە تاڵان و ئاودیوکردن و جەنگی ناوخۆ و گەندەڵی و سەرکوت و بێسەروشوێنکردن و .. تد ڕوویدا. هەروەها هەم ناڕازیانێکی ئازادیخواز و یەکسانیخواز لە هەژدە ساڵی ڕابوردوودا پێیان لەسەر ئەوە داگرت و هەم ڕووداوە کەتوارییەکانی هەژدە ساڵی ڕابوردووی هەرێمی کوردستان ئەوەیان سەلماند، کە ئەوەی لە هەژدە ساڵی ڕابوردوودا دروستکراوە و نووسەران خەمی لەدەستدانیان لێنیشتووە، ئەوە نییە کە لە ساڵی ١٩٦١وە خەڵکی وێنای ئازادبوونی خۆی تێدا دەکێشێت و خۆی لە پێناویدا بەکوشت دەدات، نە درێژەی ڕەوتی ڕاپەڕینی جەماوەری ئازادی ١٩٩١یشە! هەر بۆیە بێدەنگەی ١٨ ساڵی ڕابوردوو و خەم و ترسی نووسەران لەو ساتەدا ئاشکرایە، لە١٨ ساڵی ڕابوردوودا وەك چەند مانگی پێش بەدەنگهاتنی نووسەران، خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی جەماوەری خەڵك بەرجەستە نەبووبوو، هەروا لە١٨ ساڵی ڕابوردوودا پێکهاتنی ئۆپۆزسیۆنێکی دەسەلاتخوازی پێکهاتوو لە کۆنەدەسەڵاتدارانی دوێنێ نەبووبووە پێداویستی پاراستنی دەسەڵات لە خەڵك و خۆشباوەڕکردنەوەی خەڵك بە دەنگدان و بەو پێیەش جیهانبینی وەها ئۆپۆزسیۆنێك نەبووبووە بەشێك لە خەم و ترسی نووسەران. بە واتایەکی تر، ناڕەزایەتی خەڵك بەو ئاستە نەگەیشتبوو، کە دەسەڵاتداران لە خۆیان لیست و کۆمپانی بە ڕواڵەت ناڕازی [بەڕواڵەت لەبەر ئەوەی کە خوازیاری کۆتاییهێنان بە تاڵانی نین، بەڵکو خوازیاری بەشی زیاتر لە تاڵانی و گەندەڵین] بۆ فریودانەوەی جەماوەری نارازی بە پارە و کۆمەکی خۆیان دروستبکەن!\nبه‌بێ گۆڕینی ئه‌م جیهانبینییه، به‌بێ ده‌سکاریکردن‌و داڕشتنه‌وه‌ی چوارچێوه گشتییه‌کان‌و وێنه‌کان، گۆڕان‌و ده‌ستکاریکردنی به‌ش‌و شته بچووکه‌کان ناتوانێت کاریگه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی هه‌بێت‌و ناتوانێت ڕێگایەک بۆ ده‌رچوونی کۆمه‌ڵگای ئێمه له‌و کێشانه پێشنیاربکات ل٦-٧\nلێرەوە ئیتر نووسەران نیازیان ئاشکرا دەبێت، جۆری گۆڕان و سیستەم و جیهانبینییەك کە خەونی پێوە دەبینن (نەك کاری بۆ دەکەن)، دەردەکەوێت. ئەوان تەنیا لە سەرەوەڕا لەسەر دەستی دەستەبژێرێك لەتوانادابوونی گۆڕان دەبینین و قسە لە گۆڕینی شێوەیەك جیهانبینی دەکەن، نەك گشتییەتی جیهانبینی. دواتر لە بەشەکانی تردا دەردەکەوێت، ئەوان باس لە دەسکاریکردنی واتە چاکسازی و داڕشتنەوەی چوارچێوەی گشتییەکان دەکەن. ئەوەش بەواتای ناکارایی گۆڕانی کۆمەڵایەتی و ڕۆڵی بزاڤە کۆمەڵایەتییەکان دێت، ئەوان گۆڕانی هەر ڕۆژە و بەردەوام و لە خوارەوەڕا (لەسەر دەستی خەڵکی و لە ناوەندەکانی کار و ژیاندا) ناکارا دەبینن و پێیانوایە گۆڕانی ڕاستەقینە بەرهەم ناهێنێت.\nکۆمه‌ڵێک پرنسیپی گشتییه که ده‌یه‌وێت دونیابینییه‌کی نوێ پێشنیاربکات، کۆمه‌لێک پرنسیپ که له ده‌ستنیشانکردنی کێشه هه‌ره‌سه‌ره‌کییه‌کانی کۆمه‌ڵگای ئێمه‌وه وه‌رگیراون. ل٧\nئەوەی جێی سەرسورمانە، ئەوەیە، که له لای نووسەران، ئەوە پرنسیپڵە جیهانبینی دیاری دەکات، نەك پێچەوانەکەی، هەروەها پرنسیپڵەکان لە دەستنیشانکردنی کێشەکانەوە هه‌ڵده‌هێنجێنرێن، نەك ئه‌وه‌ی لە جیهانینییەوە وه‌ربگیردرێن!\nئەوەی ئێمە لێرەدا پێشنیاریدەکەین به‌رنامه‌یه‌کی سیاسی کۆنکرێت نییه هێزێک له هێزه‌کان به‌ته‌نیا هه‌ڵگریبێت، به‌ڵکو کۆمه‌ڵێک ئاراسته‌ی گشتی‌و شیوازی بیرکردنه‌وه‌و ڕوانگه‌ی بینینه که ده‌شێت زیاد له هێزێک‌و زیاد له گروپێکی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌هی خۆی بزانێت. ل٧\nبەپێچەوانەی ئەوەی نووسەران پاگەندەی بۆ دەکەن، ئەوەی لەو پەرتووکۆکەدا نووسیویانەتەوە، بەرنامەی دیاریکراو و کۆنکرێتە بۆ لیستی گۆڕان، بەڵام ئەوەی کە ئەو توانا جادووییەی هەبێت، کۆمەڵێك ئاراستەی گشتی، شێوازی بیرکردنەوە، (ڕوانگەی بینین!!) لە جیهانبینییەكدا یا بە واتایەکی دی جیهانبینییەك لەو تێکەڵەیە چێ بکات، تەنیا (جیهانبینییەکی هەتیمچەیی) لێدەردەچێت، کە بە کەم و زیادکردنی کەرەستە پێکهێنەرەکان، دواجار خواردنەکە هەر شۆربای هەتیمچە دەردەچێتەوە و هیچ کات نابێتە چێشتی بایزنجان یا کولەکە یا بەرسیلە یا نیسکێنە یا شلەبرنجی تەواو و وەها شۆربایەك هەموو کەسێك دەتوانێت ببێتە ئاشپەزی!\nئەمە بەرهەمی دەستکورتی هزری و کەمی ئایدیا و گیرخواردنە لە بازنەیەکی داخراودا. بەڵام ئەوەی کە لە ڕاستیدا نووسەران خەریکن بەرنامەیەك بۆ قوتارکردنی سەروەری بۆرجوازی لەبەر ڕۆشنایی ئایدیۆلۆجیای ناسیونالیستیدا دادەڕێژن، بە دڵنیاییەوە زۆر گروپ و هێزی هاوئاراستە، هاوجیهانبینی و هاوشێواز دەتوانن کەڵکی لێوەربگرن و ئەمە نکۆڵی لێناکرێت.\nباوای دابنێن، کە دەکرێت هەتیمچەیەك لە ئاراستەی گشتی و شێوازی بیرکردنەوە و ڕوانگە دروست بکەین، ئایا دەکرێت ئاراستەی گشتی و شێواز و ڕوانگەی ناسیونالیستی، ئایینی، مارکسیستی، پێکەوە کۆبکەینەوە و دەرخواردی هەتیوانی کوردستانی بدەین، ئەگەر وەڵام ئەرێیە، دەکرێت بزانین چۆن؟\nئەگەر مەبەستیش لە ئاراستە ناسیونالیستەکان و بیرکردنەوە ناسیونالیستەکان و ڕوانگە ناسیونالیستەکان بێت، منیش دەڵێم، بەڵێ، دەکرێت هەموویان لە دەوری قیبلەکەیان واتە دەوڵەتی بورژوازی (لە ژێر دێوجامەی نەتەوەیی)دا کۆبکەنەوە، بەڵام کۆکردنەوەی هەموو ڕوانگە جۆراوجۆرەکان بەبێ دیاریکردن، ئەستەمە و مەگەر لە توانای جادووییەکی ئاوادا هەبێت، کە نووسەران خەریکن لە خەڵکی دەکەن!\nکێشه‌یه‌ک بۆئه‌وه‌ی چاره‌سه‌ربکرێت ده‌بێت سه‌ره‌تا بووبێت به کێشه، زمانێکی دۆزیبێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی خۆی له‌وڕێگایه‌وه بناسێنێت‌و دواتریش له‌ناو جیهانبینییه‌کدا جێگیربووبێت ل٧\nئایا لە هیچ سەردەمێکدا کێشە هەیە، کە نەبووبێتتە کێشە یا کێشە نەبێت؟\nمن ئەمە بە مەتەڵ تێدەگەم، ئاخر کێشە، کێشەیە و بوونی بە کێشە، چ واتایەك دەبەخشێت؟ کێشە، زمان دەدۆزێتەوە یا کێشەداران زمانی دەربڕین و خستنەڕووی کێشەکە دەدۆزنەوە؟ کاتێك کێشەیەك لە ئارادا بێت، ئیتر ناساندنی واتە چی؟ ئەگەر مەبەستیش قسە لەسەر کردنییەتی لە پارلەماندا، ئەوا بەئاگاهاتنی خەوتووانی سەر کورسی و وەرگرانی بەخشیشەکانی پارلەمان لە کێشەیەك، بە واتای سەرهەڵدان و پێناسەی کێشەکە نییە، بەڵکو دەستنیشانگەری دەمی تەقینەوەیەتی و ئەو کات ئیتر کار لە کار ترازاوە.\nلە هەر شوێنێك یا کۆمەڵگەیەکدا کێشەیەك هەبێت، کەواتە ناوەندێکی کۆمەڵایەتی و سەرخانێکی ڕامیاری و ژێرخانێکی ئابووری دیاریکراو هەیە، کە لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکەوە بزاڤێکی دژ بە باری جێگیر یا سیستەمێکی سەپاو، کە بە هۆی ناکۆکبوونی سیستەمەکە لەتەك ویست و خواستە کۆمەڵایەتییەکان، کێشمەکێش دروست دەبێت و دێتە ئاراوە. کاتێکیش بزاڤێکی کۆمەڵایەتی هاتە ئاراوە، ئیتر ئەوە ئەو کاتەیە، کە ئاراستە ڕامیارییە دەسەڵاتخوازەکان لەبەر ڕۆشنایی جیهانبینی-یەكانیاندا خۆیان بە بزاڤەکەدا هەڵدەواسن و وەك گیاکەڵە لە هێز و گەشەکردنی سروشتی خۆی دەخەن؛ وەك ئەوەی کە لیستی “نیئۆ جەلالیزم” بەنێوی “گۆڕان”ەوە سوار ملی بزووتنەوەی گۆڕانخوازی هەرێمی کوردستان بوو.\nئەگەر هەڵە ڕیزمانییەکان واز لێبهێنم، ئەوا من لە تەواوی ئەو پەڕەگرافەدا تەنیا وشەڕیزکردنی بێواتا دەبینم، یا ئەوەتا دەرکی من لە ئاستی فۆرمۆلکردنی دەستەواژەکانی نووسەراندا لاوازە و پێویستم بە ڕوونکردنەوەی زیاترە!\n. “هەتیمچە” چێشتێکی هەژاران و بێسەرپەرشتانە کە لەناوچەی سنەدا باوە لە کۆمەڵێك کەرەستەی خواردەمەنی دروست دەکرێت، کە دەکرێت سەربەخۆ بۆ خۆیان خواردن و چێژو جۆری تایبەتی بن.\nPrevious به‌یاننامه‌یه‌ك له گروپی گه‌نج بۆ شانۆ له‌سه‌ر داخستنی به‌شی شانۆ و……\nNext دڵۆپێك له‌شه‌ونم و هه‌ڵوه‌رینێك له په‌ڕه‌ی گوڵ


وەزارەتی بەرگریی روسیا رایگەیاند، شەوی رابردوو هێزی ئاسمانیی وڵاتەکەی ٦٧ بنکەی سەربازیی ئۆکرانیان خاپورکردووە، هاوکات بەڕێوەبەری پۆلیسی کیێڤ ئاشکرایکرد، ئەو هاوڵاتییانە بەھۆی ھێرشەکانی روسیاوە لە ناوچەی کیێڤ گیانیان لەدەستداوە، ٩٠٠ کەسی تێپەڕاندوە.\nئەمڕۆ شەممە، ماڵپەڕی روسیا تودەی راگەیاندراوێکی وەزارەتی بەرگریی روسیای بڵاوکردەوە، تیایدا ئاماژەی بەوەکردووە، هێزەکانی روسیا شەوی رابردو، ٦٧ بنکەی سەربازیی ئۆکرانیایان خاپور کردووە کە پێداویستی سەربازییان تێدابووە و جبەخانەبوون.\nئەوەشی خستووەتەڕوو، فڕۆکەیەکی جەنگی لە جۆری "سو٢٤" لە باشوری شاری ئەیزیوم خراوەتە خوارەوە.\nهەر بەگوێرەی راگەیەنراوەکەی وەزارەتی بەرگری روسیا، هێزەکانی موشەک و تۆپهاوێژ ٨١١ ئامانجیان پێکاوە کە بریتین لە ٤٣ شوێنی فەرماندەیی ئۆکرانی و هەشت کاروانی سووتەمەنی بۆ کەرەستەی سەربازی و ٧٦٠ ناوچەی سەربازی.\nباسی لەوەشکردووە، لە سەرەتای ئۆپەراسیۆنە سەربازییە کانەوە ١٣٣ فڕۆکەی جەنگی و ٤٥٨ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و ٢٤٦ سیستمی موشەکی دژەفڕۆکە و ٢٢٤٦ تانک و زرێپۆشەکانی دیکە و ٢٥٢ موشەکی هەمەجۆر و ٩٨١ تۆپ و هاوەن و دوو هەزار و ١٤٦ یەکەی سەربازیی کراونەتە ئامانج و تێکشکێندراون.\nهاوکات ئاندرێی نێبیتۆڤ بەڕێوەبەری پۆلیسی کیێڤ لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەنوسیدا ئاشکرای کرد، سوپای ئۆکرانیا لەو ناوچانەی کە دووبارە کۆنترۆڵی کردونەتەوە، تەرمی زیاتر لە ٩٠٠ کەسی سڤیلی دۆزیوەتەوە و تەرمی زیاتر لە ٣٥٠ کەسیان لە شاری بوچا دۆازراوەتەوە.


Забур 122 CARS - زەبوورەکان 122 KSS\n2ئەی ئۆرشەلیم، پێیەکانمان\n3ئۆرشەلیم بنیاد نراوە،\n4لەوێ کە خێڵەکان سەردەکەون،\nبۆ ئەوەی ستایشی ناوی یەزدان بکەن\nبەگوێرەی ئەو یاسایەی کە بۆ ئیسرائیل دانراوە.\n5لەبەر ئەوەی تەختەکان بۆ دادوەری لەوێ دادەنرێت،\n6داوای ئاشتی بکەن بۆ ئۆرشەلیم:\n7با ئاشتی لە شووراکانت بێت،\n8لە پێناوی برا و هاوڕێیەکانم\nداوای ئاشتیت بۆ دەکەم.\n9لە پێناوی ماڵی یەزدانی پەروەردگارمان،


ژن به ڕه‌وایه‌تی پیاوان | Denegkan\nHome ژنان فێمینێزم ژن به ڕه‌وایه‌تی پیاوان\nژن به ڕه‌وایه‌تی پیاوان\nPosted By: هۆزانon: September 13, 2014 In: فێمینێزمNo Comments\nچه‌وسانه‌وه و په‌راوێزخستنی ژنان له‌هه‌موو بواره‌کاندا مێژویه‌کی دوورودرێژی هه‌یه، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ژن وه‌ک بونه‌وه‌رێکی لاواز و سۆزدار و بێده‌سه‌ڵات له‌ئه‌ده‌بدا وێناکراوه. تائه‌م ساته‌ش  کورتکردنه‌وه‌ی ژن ته‌نها بۆ تێرکردنی حه‌ز و ئاره‌زوی سێکسی پیاو، له بواری ئه‌ده‌ب و کولتوردا به‌رهه‌م هێنراوه‌ته‌وه. له خۆرئاوادا فێمینیسته‌کان له سێ شه‌پۆلی گرنگدا خه‌باتیان له‌دژی ژێرده‌سته‌یی ، بێ مافی و بی پێگه‌یی ژنانیان له کۆمه‌ڵگه‌دا کردووه. ده‌کرێ بڵێین له‌گه‌ڵ شه‌پۆلی دووهه‌می فێمینیستی ژنانی لێکۆڵه‌ر و نوسه‌ر نائاماده‌یی ژنان له هه‌موو بواره‌کانی وه‌کو زانست، کولتور، سیاسه‌ت، ئابوری…هتد خسته ژێر پرسیاره‌وه، سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی فێمینیستیان  بونیادنا. هه‌ندێک مافی گرنگ له هه‌موو بواره‌کاندا بۆ ژنان وه‌ده‌ستهات، به‌ڵام فێمینسته‌کان به‌وه‌شه‌وه نه‌وه‌ستان، هاتن پرسیاریان خسته‌سه‌ر کۆمه‌ڵێک ڕۆڵی به‌کڵێشه‌کراوی (Stereotype ) کۆنه‌پارێزانه‌ی دژ به‌ژنان. یه‌کێک له‌هه‌نگاوه‌کان پرسیار خستنه سه‌ر (زمان) بوو، وه‌ک ئامرازێک که به‌رهه‌مهێنه‌ره‌وه‌ی جیاکاری جێنده‌رییه. له‌م ڕێگه‌یه‌وه هونه‌رو ئه‌ده‌ب  وکولتوریان به‌گشتی خسته ژێر شرۆڤه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌وه. بێگومان ئه‌م بوارانه کۆمه‌ڵێک بوارن بۆ نمایشکردن و دروستکردنی وێنای ژن وه‌کو بونه‌وه‌رێکی ژێرده‌سته به پێی نۆرمه پاتریارکه‌کانی کۆمه‌ڵگه. دیاره نابێت ئه‌وه‌شمان بیربچێت که ئه‌و بوارانه له بنه‌ڕه‌تدا کایه‌یه‌کی پیاوانه و فه‌زایه‌کی تا بڵێی به‌رته‌سک بوون بۆ به‌شداری و ئاماده‌یی ژنان له‌بواری کولتور و به‌رهه‌مهێنانی زانستدا.\nهه‌رچه‌ند ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی فێمینیستی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی بیست، به‌ڵام ئه‌مه پێشینه و مێژوی خۆی هه‌یه، بۆ نمونه له چاخه‌کانی ناوه‌ڕاست فێمینیزم وه‌ک تێۆر و بزوتنه‌وه بوونی نه‌بووه، ژنان بۆ ئه‌وه‌ی ببنه ڕه‌خنه‌گر یان نوسه‌ر فرسه‌تی زۆر که‌میان بۆ ڕه‌خسابوو. بۆ نمونه پرۆفیسۆر( کارۆلین دینشاو – ( Carolyn Dinshaw که‌خانمه ڕه‌خنه‌گرێکی فێمنیستیه ده‌ڵێت: ( ده‌ق کاریگه‌ری به‌سه‌ری ژیانی زیندوه‌کانه‌وه به‌جێده‌هێڵت، ڕاسته ژنان نه‌یانتوانیوه تێکست به‌رهه‌م بێنن به‌ڵام هه‌ستیان به‌کاریگه‌ری ده‌قه‌کان کردوه له‌سه‌ر ژیانیان).\nبه‌واتایه‌کی تر نوسینه ترادیسیۆنال و ستیریۆتایپه‌کان (کڵێشییه‌کان) کاریگه‌ری نێگه‌تیڤی هه‌بووه له‌سه‌ر رۆلی ژن له کۆمه‌ڵگه‌دا، هه‌روه‌ها کاری کردووه بۆ به‌رهه‌مهێنانی وێنایه‌کی نزم بۆ پێگه‌ی ژن. سه‌ره‌ڕای ئه‌و فه‌زا پیاوانه‌یه و قۆرخکردنی بواری ئه‌ده‌بی و کولتوری له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه هه‌ندێک ژنی ناوداری نوسه‌رو فه‌یله‌سوف، شاعیر و هونه‌رمه‌ند هاوشانی ئه‌وان ئاماده‌ییان هه‌بووه به درێژایی مێژوو. هه‌ندێک له لێکۆڵه‌رانی ئه‌ده‌بی فێمینیستی لێکۆڵینه‌وه‌یان له‌سه‌ر تێکستی نوسه‌رانی پیاو کردوه، که ڕوانگه‌یه‌کی نێرسێنتریزم ( فالوسێنتریک / Phallocentric) زاڵبووه به‌سه‌ریاندا. ته‌نانه‌ت وێنای ژنیان وه‌کو ئه‌و دابه‌شبوونه کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه کردووه. ئه‌مه‌ش له ڕوانگه‌ی فێمینیسته‌کانه‌وه ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌و له‌هه‌مان کاتدا به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی هه‌مان مێنتاڵیتی و ئه‌قڵیه‌تی دژ به‌ژن بووه. فێمینیسته‌کان تێکستی ژنه نوسه‌ر و شاعیره‌کانیشیان هێناوه‌ته ژێر باس و لێکۆڵینه‌وه، هه‌ندێک له‌م ژنانه له نوسین و شیعره‌کانیاندا به‌رهه‌مهێنه‌ره‌وه‌ی هه‌مان (وێنای خوازراو) و باوی ناو کۆمه‌ڵگه بوون له‌سه‌ر ژن. هۆکاری ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێننه‌وه بۆئه‌وه‌ی که ڕووبه‌ری سیاسی، و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری زۆر به‌رته‌سک بوه بۆ ژنان، به‌مانای  ژن وابه‌سته بووه به پیاو، ئه‌مه‌ش وایکردوه ژنان له‌و وێناخوازراوه‌ی که دونیای پیاوانه ده‌یه‌وێت نه‌ترازێن و توانای ئه‌وه‌یان نه‌بێت له‌و وێنه‌یه رزگاریان بێت.\nژنه ڕۆماننوسی به‌ریتانی (ڤێرجینیا ۆلف) له نوسینه‌کانیدا باس له‌و ئاسته‌نگی و گرفتانه ده‌کات که به هۆی ژنبوونه‌وه دێته ڕێگه‌یان. له ساڵی 1929 (ڤێرجینیا ۆلف) له‌کۆمه‌ڵه گوتارێکیدا له‌ژێر ناوی (ژوورێک که هی خۆت بێت A Room of Ones Own-1929) ئه‌م نوسینه زنجیره‌یه‌ک سیمینار‌ی ئه‌م خانمه بووه، که‌باس له هه‌ژاری ژنان و نه‌بوونی سه‌ربه‌خۆی ئابوری ده‌کات. باس له‌وه‌ده‌کات، که ژن ده‌بێت شوێنێکی تایبه‌تی بۆخۆی هه‌بێت گه‌ر بیه‌وێت بنوسێت. هه‌روه‌ها زۆر ڕه‌خنه‌ی دیکه‌ی له‌و تێڕوانینه پیاوانه‌یه گرتووه، که له کۆمه‌ڵگه‌ی باوکسالاریدا  ده‌بێته هۆی ڕێگری له داهێنانی ژنان. له‌و سه‌رده‌مه‌دا ژن به‌هۆی وابه‌سته بونی ئابوری یه‌وه به پیاوه‌وه، نه‌یتوانیوه بۆخۆی به‌ته‌نیا بژی. ئه‌م نوسینانه دواتر بوونه بنه‌مایه‌کی گرنگ بۆ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی فێمینیستی.\nهه‌روه‌ک پێشتر ئاماژه‌مان پێدا، سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی (ڕه‌خنه‌ی فێمینیستی) ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی بیست ، که سه‌رهه‌ڵدانی شه‌پۆلی دوهه‌می فێمینیستی بوو. گومانی تێدا نییه تیۆر و ڕه‌خنه‌ی فێمینیستی به گشتی خوێندن و لێکدانه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی گۆڕی، هه‌روه‌ها کاریگه‌ری  گه‌وره‌ی له‌سه‌ر ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی هه‌بووه. له‌وکاته‌وه‌ی  تیۆری فێمینیستی به‌رهه‌مهات و ڕوو له‌گه‌شه‌سه‌ندندا بوو، بواری ئه‌ده‌ب و زمان بووه به‌یه‌کێک له مه‌یدانه‌کانی لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌م جۆره ڕه‌خنه‌یه. لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌ب له سه‌ده‌ی بیسته‌وه گۆڕانکاری گه‌وره‌ی به‌سه‌ردا هات، ژنان وه‌ک خۆیان توانیان له ڕێگه‌ی نوسینه‌وه به‌ره‌نگاری (سێکسیزم) و (جیاکاری جێنده‌ری) ببنه‌وه و‌کۆمه‌ڵێک ڕۆڵی ترادیسیۆنال و کۆنه‌پارێز تێکبشکێنن. بێگومان ئه‌مه‌ش له‌ڕێگای هێنانه کایه‌ی جۆرێکی تر له وێناکردن و نوێنه‌رایه‌تی کردنی ژن له‌تێکستدا به‌رجه‌سته بوو. به‌دیوێکی تردا بوارێکی تری ڕه‌خنه گرتن له‌و ئه‌ده‌به بوو که پیاوان ژنیان وه‌ک بونه‌وه‌ری لاواز وێنا ده‌کرد، کورتیان ده‌کردنه‌وه ته‌نها بۆ جه‌سته و نمایشکردنیان وه‌ک سێکس ئۆبجێکت.\nهه‌ر له‌سه‌ره‌تای حه‌فتاکانه‌وه، سێ قوتابخانه‌ی فێمینیستی گرنگ له خۆرئاوادا دروست بوون. ڕۆلی گه‌وره‌یان گێڕا له بردنه‌سه‌ره‌وه‌ی ئاستی هۆشیاری تاک به شێوه‌یه‌کی زانستی.\nبۆ نمونه قو‌تابخانه‌ی فێمینیستی فه‌ڕه‌نسی سه‌رچاوه‌ی ڕه‌خنه‌کانی خۆی له کتێبه به‌ناوبانگه‌که‌ی (سیمۆن دۆبۆڤواره‌وه) وه‌رگرتبوو. کتێبی ( توخمی دووهه‌م –The Second Sex-1949) (Simone de Beauvoir له‌م کتێبه‌دا (دۆبۆڤوار ) باس له مێژوی چه‌و‌سانه‌وه‌ی ژنان ده‌کات، ده‌ریده‌خات که له زۆر کولتوردا سیفاتی مرۆڤانه و به‌هێز دراونه‌ته پاڵ پیاوان و ژنان پێگه‌یه‌کی نزمیان پێبه‌خشراوه. فێمینیسته‌کانی دوای دۆبۆڤوار خۆی سودیان له تیۆره‌کانی ئه‌م خانمه فه‌یله‌سوفه وه‌رگرت، به‌ڵام فۆکۆسیان له‌سه‌ر زمان کرد وه‌ک ئامرازێک بۆ باڵاده‌ستی و هه‌ژموونی پیاوانه. له‌و روانگه‌یه‌وه که چۆن به دیدێکی پیاوانه‌وه نمایشی دونیابینی خۆیان کردوه. لێره‌وه هه‌ندێک خانمی فێمینیستی فه‌ڕه‌نسی بانگه‌وازی زمان و نوسینی ژنانه‌یان کردووه. قوتابخانه‌ی فێمینیستی ئه‌مریکایش له‌باره‌ی زمان و نوسینی ژنانه‌وه‌مه‌یلیان هه‌بوو به‌لای تێڕوانینه‌کانی فێمینیسته فه‌ره‌نسیه‌کان ، به‌ڵام ئه‌وان له ساڵه‌کانی 1970 و 1980 کاندا ده‌ستیان کرد به شیکارکردنی تێکستی ئه‌ده‌بی، نه‌ک ته‌نها وه‌ک باسکردنێکی ئه‌بستراکتانه، به‌ڵکو هه‌ندێکیان له‌باره‌ی کاراکته‌ری ژنه‌وه له تێکستی ئه‌ده‌بیدا لێکۆڵینه‌وه و خوێندنه‌وه‌ی ووردیان ده‌کرد. له‌مه‌وه ده‌یان ویست تێبگه‌ن له‌و نمایشکردن و وێناکردنه‌ی که پیاوانی نوسه‌ر دروستیانکردبوو له‌سه‌ر ژن. له‌م ڕێگه‌یه‌وه په‌رده‌یان له‌سه‌ر ئه‌و ڕوانگه زاڵه پیاوانه‌یه لاده‌دا، که‌به‌رده‌وام به‌رهه‌مهێنه‌ره‌وه‌ی ئایدیۆلۆژی (باوک سالارانه) بوو له به‌رهه‌می کلاسیکدا. ئه‌مانه بۆیان ده‌رکه‌وت که ترادیسیۆنی نوسینی پیاوانه، زیندووکردنه‌وه و ڕاگرتنی پیاوگه‌رایی یه وه سیسته‌ماتیک به‌رهه‌می دێنێته‌وه.\nله ساڵی 1969 کاتێک پرۆفیسۆر (که‌یت میلێت) فێمینیستی به‌ناوبانگی ئه‌مریکی کتێبی سیاسه‌تی سێکسوالی نوسی Kete Millet- Sexual politics 1969 ڕه‌خنه‌ی فێمینیستی بووه به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یه‌کی گه‌وره بۆ نۆرمه ترادیسیۆنه‌کانی خوێندنی ئینگلیزی له حه‌فتاکاندا. ئه‌م کتێبه کاتێک باس له سیاسه‌تی سێكسوالی ده‌کات مه‌به‌ستی له‌و کێشمه کێشه‌یه که له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی یه‌کانی ده‌سه‌ڵات (power relations) ده‌کرێ له کۆمه‌ڵگه‌دا. فۆرمه‌له‌کردنه‌وه و پێناسکردنه‌وه‌ی تێرمێکی وه‌کو (پاتریارکیه‌ت) هه‌وره‌ها ڕه‌خنه‌گرتن له وێناکردنی ژن بۆ نمونه له کاری ئه‌ده‌بی هه‌ندێک له نوسه‌ره به‌ناوبانگه‌کانی وه‌ک (هێنری میله‌ر) (دی.ها.لۆرێنس) و (ژان ژینێ) و (نۆرمان مه‌یله‌ر) رووبه‌رێکی گه‌وره‌ی کاری ئه‌م خانمه نوسه‌ره بوو. ئه‌م خانمه بۆی ده‌رده‌که‌وێت، که پرۆتاگۆنیسته ژنه‌کانی ناو به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی ئه‌م ناودارانه له ژنێکی پاسیڤ، ملکه‌چ و  سێکسوال ئۆبجێکت زیاتر وێنانه‌کراوه. له‌م ڕێگه‌یه‌وه (که‌یت میلێت) یه‌که‌م بناغه‌ی ڕه‌خنه‌ی فێمینیستی مۆدێرنی داهێنا. ئه‌م خانمه ڕه‌خنه‌ی جیدی ئاڕاسته‌ی ئه‌وه باوه‌ڕه سیێکسیسته باوه کرد که‌له تێکستی پیاوانی نوسه‌ردا به‌رده‌وام ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه.\nشایه‌نی باسه ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی فێمینیستی تا ئه‌م ساتانه‌ش گرنگی خۆی هه‌یه له خۆرئاوادا، له‌هه‌مانکاتدا من به گرنگی ده‌زانم له کوردستان بناغه‌یه‌ک بۆ ڕه‌خنه‌ی فێمینیستی جیدی دروستبکرێت، ڕه‌خنه‌یه‌ک  هه‌موو بواره‌کانی کولتور و ئه‌ده‌ب و سیاسه‌ت و ئابوری بخاته ژیر پرسیاره‌وه. دیاره ئێمه میراتێکی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و شیعری کلاسیک و مۆدێرنمان هه‌یه، که پڕن له که‌موکوڕی و دووپاتکردنه‌وه و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی پله‌دووی ژن و بێگومان وێناکردنی ژن وه‌ک جه‌سته‌یه‌کی پاسیڤی سێکسی. ئیتر کاتی ئه‌وه هاتووه تێکستستی کوردی بخرێته ژێر زه‌ڕبینی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی فێمینیستیانه‌وه...\nDinshaw Carolyn in ‘A history of feminist literary criticism’ (2007:15) edited by Gill Plain and Susan Sellers, Cambridge University press\nWoolf, Virginia. A Room of One’s Own. New York: Harcourt, Brace and Company, 1989\nBeauvoir, Simone de. The Second Sex. New York: Vintage Books 1989\nتێبینی ئه‌م وتاره له ڕه‌خنه‌ی چاودێری ژماره 414دا بڵاو بۆته‌وه\nداعش چی توركیایه …؟\nسه‌رنجک له گوتاری (داعش و جه‌وهه‌رگه‌رایی نوێ)ی به‌ختیار عه‌لی


تەواو گریزمان دوایین بڕیاری خۆی بە ئاتلێتیکۆ مەدرید راگەیاند – یاریگا سپۆرت\nHome/هه‌واڵه‌كان/تەواو گریزمان دوایین بڕیاری خۆی بە ئاتلێتیکۆ مەدرید راگەیاند\nتەواو گریزمان دوایین بڕیاری خۆی بە ئاتلێتیکۆ مەدرید راگەیاند\nئەمڕۆ ئانتوان گریزمان لەگەڵ بەرپرسانی ئاتلێتیکۆ مەدرید کۆبووەوە و دوایین بڕیاری خۆی بە بەرپرسانی یانەکەی راگەیاند.\nرۆژنامەی مارکا و سپۆرتی ئیسپانی و جیانلۆکا دی مارزیۆی رۆژنامەنووسی بەناوبانگی ئیتاڵی کەمێک لەمەوبەر ئاشکرایانکرد، ئەمڕۆ لەکاتی کۆبوونەوەی لەگەڵ بەرپرسانی یانەکەی راشکاوانە ویستی خۆی بۆ رۆیشتن لە یانەکە راگەیاندووە و گوتویەتی دەیەوێت ئەم هاوینە ئاتلێتیکۆ بەجێهێڵێت.\nسەرجەم میدیایەکان لەسەر ئەوە کۆکن یاریی هەفتەی داهاتوو بەرامبەر لیڤانتی دەبێتە دوایین یاریی گریزمان بە درێسی ئاتلێتیکۆ مەدرید و ئەم هاوینە بەرامبەر 125 ملیۆن یۆرۆ بۆ ماوەی پێنج وەرز دەبێتە یاریزانی بارسێلۆنا، کە ئەو بڕە پارەیە نرخی هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەیەتی.


بۆ پێدانی پسوولەی تازەی خۆراک بڕە پارەیەک لە ھاووڵاتییان وەردەگیرێت - اخبار العراق\nاخبار العراق » كوردى » بۆ پێدانی پسوولەی تازەی خۆراک بڕە پارەیەک لە ھاووڵاتییان وەردەگیرێت\nلە بەرامبەر پێدانەوەی پیسوولەی خۆراکی تازە بڕە پارەیەک لە ھەر خێزانێک وەردەگیرێت.\nنەوزاد ئەدھەم، بەرێوەبەری گشتیی بازرگانی لە وەزارەتی بازرگانی بە (باسنیوز)ی را گەیاند رەزامەندی وەرگیرا سەبارەت بە دابەشکردنی پسوولەی خۆراکی ساڵی 2017 بۆ 2018.\nبە بڕیاری986ی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی 1997وە لە رێگەی بریکارەکانەوە خۆراکی مانگانە بەسەر ھاووڵاتییاندا دابەش دەکرێت و لە بودجەی عێراقیشدا پارەی ساڵانە بۆ ئەو مەبەستە تەرخان دەکرێت.\nئەو بەرپرسەی وەزارەتی بازرگانی ئاشکرای دەکات لە بەرامبەر پێدانی پسوولەی نوێی خۆراکدا بڕە پارەیەک لە ھاووڵاتیان وەردەگیرێت و بەپێی رەزامەندیی ئەنجومەنی وەزیران لە کاتی پێدانەوەی پسوولەی خۆراکەکە لە ھەر بنەماڵەیەک بڕی ھەزار دینار وەردەگیرێت.\nسەبارەت بە چارەنووسی ئەو پارەیەی وەردەگیرێت، نەوزاد ئەدھەم گوتی: “ئەو بڕە پارەی وەردەگیرێت ھەمووی دەخرێتە ژمارە حیسابێک و پاشان بۆ وەزارەتی بازرگانی دەنێردرێت، جەختی کردەوە بەم نزیکانە دەست بە دابەشکردنی پسوولەی تازەی خۆراک دەکرێ.\nئێستا بە پسوولەی خۆراک شەکر و برنج و رۆن و ئارد ھەیە لە بەشەخۆراکی مانگانە دابەش دەکرێت.


دوو كوڕە گەنج بە پایسكێل هەزاران كیلۆمەتر رێگا دەبڕن | دەزگاى زارى کرمانجى\nدوو كوڕە گەنج بە پایسكێل هەزاران كیلۆمەتر رێگا دەبڕن\nئەندامێكی سەنتەری بارزان بۆ شاخەوانی و ژینگە پارێزی، لەگەڵ گەنجێكی شاری دهۆك بە دووری زیاتر لە سێ هەزار کیلۆ مەتر گەشتێکی پایسکێل سواری لە وڵاتی تورکیا بۆ شاری هەولێر ئەنجام دەدەن.\nلای خۆیەوە ئەنوەر دۆڵەمەری، بەرپرسی سەنتەری بارزان بۆ شاخەوانیی و ژینگە پارێزی بەزاری كرمانجی گووت "وەرزشی پایسكێل سواری ئەركە بایەخی زۆری پێبدرێتـ چونكە هەم وەرزشێكە سوودی زۆری هەیە بۆ جەستەی مرۆڤ، هەم كاریگەری هەیە لەسەر پاراستنی ژینگە".\nگووتیشی "بیلال ئیبڕاهیم کە ئەندامی چاڵاکی سەنتەرەکەمانە لەگەڵ کوڕە گەنجێک بەناوی شەعبان دهۆکی، گەشتێکی پایسکێل سواریان دەستپێکردووە لە شاری "(ئوزنگوڵی وڵاتی تورکیا بۆ شاری هەولێر،بە دووری زیاتر لە سێ هەزار کیلۆ مەتر".\nنرخی نەوت بەرزتر بوویەوە


مه‌به‌ست له تاقیكردنه‌وه‌ى ناو گۆڕ چیه، وه به‌ڵگه چیه له‌سه‌ر خۆشی و ناخۆشی ناو گۆڕ؟: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nبیروباوه‌ڕباوەڕبون بە ڕۆژى دوایىمه‌به‌ست له تاقیكردنه‌وه‌ى ناو گۆڕ چیه، وه به‌ڵگه چیه له‌سه‌ر خۆشی و ناخۆشی ناو گۆڕ؟\nمه‌به‌ست له تاقیكردنه‌وه‌ى ناو گۆڕ چیه، وه به‌ڵگه چیه له‌سه‌ر خۆشی و ناخۆشی ناو گۆڕ؟\nمه‌به‌ست لێى پرسیارى دوو فریشته‌كه‌یه بۆ مردووه‌كه له ناو گۆڕه‌كه‌یدا، ئه‌وانیش سه‌باره‌ت به په‌روه‌ردگارى و دینه‌كه‌ى و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ى - ﷺ -، كه ئه‌وه‌ش باسێكى غه‌یبـى و په‌نهانیه، و گۆڕیش یان ئه‌وه‌تا باخچه‌یه‌كه له باخچه‌كانى به‌هه‌شت وه یاخود چاڵێكه له چاڵه‌كانى دۆزه‌خ.\nبه‌ڵگه‌ش له‌سه‌ر ئه‌وه ئه‌م فه‌رمووده‌ه‌یه‌یه:\nعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنه حَدثهمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ أَتَاهُ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولَانِ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ فَيُقَالُ لَهُ انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ قَدْ أَبْدَلَكَ اللَّهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجنَّة فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا قَالَ قَتَادَة وَذكر لنا أَنه يفسح لَهُ فِي قَبره ثمَّ رَجَعَ إِلَى حَدِيث أنس قَالَ وَأَمَّا الْمُنَافِقُ وَالْكَافِرُ فَيُقَالُ لَهُ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ لَا أَدْرِي كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ فَيُقَالُ لَا دَرَيْتَ وَلَا تَلَيْتَ وَيُضْرَبُ بِمَطَارِقَ مِنْ حَدِيدٍ ضَرْبَةً فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ غَيْرَ الثقلَيْن» وَلَفظه للْبُخَارِيّ.\nواته: له ئه‌نه‌سی كوڕى مالكه‌وه - رضي الله عنه - كه پێغه‌مبه‌رى خوا - ﷺ - فه‌رموویه‌تى: به‌نده كاتێك كه ده‌مرێت و ده‌خرێته نێو گۆڕه‌وه‌و هاوڕێ و دۆسته‌كانى ده‌ڕۆن و به‌جێى ده‌هێڵن و ئه‌ویش ده‌نگى رۆیشتنى پێڵاوه‌كانیان ده‌بیستێت و له‌وكاته‌دا دوو فریشته‌دێن بۆ لاىو داى ده‌نیشێنن و پێى ده‌ڵێن: چی ده‌ڵێی ده‌رباره‌ى ئه‌و پیاوه‌ى كه ناوى محمد بوو - ﷺ - ؟ جا باوه‌ڕدار ده‌ڵێت شاهێدى ده‌ده‌م كه ئه‌و به‌نده ونێردراوى خوا بوو، جا پێى ده‌وترێت سه‌یرى شوێنه‌كه‌ت بكه له ئاگردا وا خواى گه‌وره بۆى گۆڕیت به شوێنێك له به‌هه‌شتدا ئه‌ویش هه‌ردوو شوێنه‌كه ده‌بینێت. به‌ڵام كه‌سى دووڕو یان بێباوه‌ڕ پێى ده‌وترێت چی ده‌ڵێی ده‌رباه‌رى ئه‌و پیاوه؟ ئه‌ویش ده‌ڵێت : نازانم، ئه‌وه‌ى خه‌ڵكى ده‌یانووت منیش ده‌مووته‌وه، جا پێى ده‌لێن: نازانیت و نه‌تخوێندوه و به‌چه‌كوچى ئاسنین لێى ده‌درێت و ئه‌ویش هاوار وناڵه‌یه‌كى لێوه ده‌رده‌چێت هه‌موو دروستكراوێك ده‌یبیستێت جگه له مرۆڤ و جنۆكه نه‌بێت.\nبه‌ڵگه چیە له‌سه‌ر زیندووبوونه‌وه‌ى خەڵکى و شێوازەکەى چۆنە؟ قورسترین کردەوە لە تەرازووى ڕۆژى قیامەتدا حوکمی ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بە سزای گۆڕ نییە ئایا بۆچى هەموو پێغەمبەران گەلەكانیان ئاگادار كردۆتەوە لە دەجال لەكاتێكدا ئەو لە كۆتایی دونیادا نەبێت دەرناچێت؟ حاڵی کەسانی کافر و خراپەکار لە دونیا و قەبر و قیامەت\nسەردان: ١,٦٩٨ بەش: باوەڕبون بە ڕۆژى دوایى\nپرسیاری دواتربه‌ڵگه چیە له‌سه‌ر زیندووبوونه‌وه‌ى خەڵکى و شێوازەکەى چۆنە؟پرسیاری پێشترسزای کەسی موڕتەد و هەڵگەڕاوە لەئیسلام کوشتنە ، باشە ئەم توندیە بۆ ؟


هەستووسوٙز به زوانی ئەڎایی خاستەر بەروزیوٙ – هەورامان\nیانە ویر هەستووسوٙز به زوانی ئەڎایی خاستەر بەروزیوٙ\nهەستووسۆز به زوانی ئەڎایی خاستەر بەروزیوٙ\nپەرسوو جواوو ڕۆزنامەو “شرق” ی چەنی خاتوو پرۆفسۆر کاتلین هۆگی، مامۆساێ زوانشناسی زانکۆ باشووروو ئۆستەرالیای\n–. پەیجۆریێ زانایانێ چی بارەوه سەلەمنانشا که فرەزوانی جیاکەرەوەو هەم وەڵاتیا جه یۆترینی نیەن، بەڵکو پەشتیوانەن پەی یۆگێرتەی نەتەوەیی و وەڵاتی هەم بەشی، یان به واتێوەتەر: ،، ئینە یۆگێرتەین جه جیاوازینه ،،.\n– . فرەزوانی جه گرد وەڵاتێوەنه، نە تەرسەنە و نه کێشه، به ڵکوو ئەرمانەروو سەروه توو سامانی فەرهەنگی دەوڵەمەندو ئا وهڵاتانه\n– جا مادام ،، کێشه،، و فره زوانی جه وڵاتێوە فرە کەمدەسەنه پێسەو ئەتیۆپی، پا ئاسانییه چارەسەر کریان، چی مشۆ جه وەڵاتەکاتەریەنه ئی هەرمانێ نەکریۆ و ئی ،،کێشه،، دەسکرده چارەسەر نەکریۆ؟؟\nپەرسه: فەلسەفەو چنزوانی چێشەن و چی ئاننه سەروو زوانی ئەڎایی پاگیریۆره ؟\nجواو: ئەشناسای و پەیجۆری کەردەی سەروو گرڎوو ئا زوانا که مرۆڤەکا قسێشا پەنه کەرا، ئێژایو فرە بەرزشا هەن، پا مانایە که هەر زوانێو تایبەتمەنەندیه وێش هەنێ که مێژوو و داب و نەرێت و ئاستوو زانایی کۆمەڵگاو ئا مرۆڤا گێرۆ وێ. وەختێو که زوانێو به هەر هۆکارێو فۆتیۆ یا ویەروو هەرمان پەنەکەردەێش کەم بۆوه، مێژوو، داب و نەرێت و خەزانه و زانایی قسەپەنەکەراو ئا کۆمەڵگایچه فۆتیۆ یا وەرتەسک بۆوه. پەیجۆری پسپۆڕاو ئی ویەریه سەلەمنانشا که مرۆڤ تەنیا جه ڕاو زوانه کەیشەو تاوۆ خەزانەو زاناییش جه نەویەوه پەی نەویەتەری فاڕۆوه. بەڵام ئەگەر عانێو ئانزان به ناچار زوانێو دەسەڵاتدارتەر جه زوانەکەو وێش بەکار بارۆ، ئیتر تواناو فاڕایەو میراتوو زاناییه دەوڵەمەندەکەو وێش پەی نەوەکاتەریش نمەمەنۆ. پەی نموونەی مزانمێ که جه وەڵاته ئەفریقاییەکانه زانایی جه بارەو ئا گیواواوه که بایەخوو دەواودەرمانیشا هەن، بەشێوەن جه زانایی پەڕبایەخی پزشکی ئا وەڵاتا. و خەڵکەکەیچشا نامێ و شێوازوو بەکار ئاردەی ئا گیواوا تەنیا به زوانوو وێشا و به واتیلێ(واژێ) تایبەتوو وێشا تاوا بەروزا و به درێژایی مێژووی هەر پا زوانا فێرێ بیەنێ. فرەو وەختا هۆرەوگێڵنای نامێ ئاجۆره گیواوا و ئا دەواو دەرمانا پەی سەروو زوانەکا تەری پا ئاسانیه نمەکریۆ.\nپەرسه: ئێژایی فێربیەی و وانای به زوانی ئەڎایی چێشەن؟\nجواو: ئا پەیجۆریا که جه بڕێو وەڵاتێ ئافریقاینه کریاێنێ، سەلەمنانشا که جه کۆمەڵگاێ هەژارێ و وەڵنەکەوتێنه که ڕێژەو خوێندەواری، بەتایبەت خوێندەواری ژەنا و کەسانێ بەتەمەنێ ئینا وارەو، پەروەرده به زوانی ئەڎایی پەی زاڕۆڵا فره پەیوازوو گرینگەن. جه لایەتەریچەو وانای به زوانێوە ناوچەیی ونەتەوەیی ومیانەتەوەیچ هەرپاسه گرنگەن. پیجۆره جه سەردەموو ئارۆینه بەشێوه فره جه زاڕۆڵاو دنیای پەیوازشا به فێربیەی یەرێ(3) زوانا هەن: بە پلەو یۆوەمی زوانی ئەڎایی، دماو ئانەیه زوانێوه ناوچەیی و دماتەر زوانێو میانەتەوەیی.\nبێ گومان فێرکەردەی وانه زانستیەکا به فێرکارا جه فێرگەنه، پێسەو ویرکاری(ڕیازی) و شیمی و… مشۆ بەلای کەمەوە 6 تا 8 ساڵێ جه فێرگەنه بە زوانی ئەڎایی بۆ. زوانی ئەڎاییچ مشۆ جه لاو پسپۆڕوو شارەزایاو زوانی ئەڎایی به زاڕۆڵا فێر کریۆ. تا ئاڎێچ بتاوا زوانی ئەڎاییشا به باشی فێرێ با و جه ڕاو ئی زوانیچەو جه وانه زانستییەکا به باشی بیاوانه و فێرێشا با.\nپەرسه: پێوەندی زوانی ئەڎایی و وێبیەی (هویت) مرۆڤی ئینا جه چێشەنه؟\nجواو: زوانوو تاکی جه یانە و جه کۆمەڵگانه ئەرمانەرێو بنەڕەتی وێبیەی (هویت) ئا تاکینه. بەڵام چی بەینەنه کەسانێ هەنێ که دوەزوانێ یان چننه زوانێنێ و سەروو ئی بنەماێچه وێبیەیەو چن لاینەشا هەن. فرەو ئا کەسا که جه باروودۆخێو چن زوانیەنه پەروەردێ کریاێنێ، دلێ ئا زوانا و ئا وێبیەیە جۆراوجۆرانه تووشوو وێگمبیەی بیه نێ. ئینه بەشێو جه وا‌قێعوو ئا دنیاێنه. چی حاڵەتەنه ئیتر تاک تەنیا به زوانی ئەڎایی وێش ئەشناس(پێناسه) نمه کریۆ، بەڵکوو چەنی زوانی ئەڎاییش و پا زوانایچەو که فێرشا بییه ن، مشناسیۆ. به ڵام هیشتای چی باروودۆخیچەنه زوانی ئەڎاییش بایەخێوه تایبەتی و یاگێ یۆهەمەش هەنە.\nپەرسه: دەروو زوانی ئەڎایی جه پێوەندیه کۆمەڵایەتەکاو تاکینه تا چەڕادێوەن؟\nجواو: ئێمه مزانمێ که مرۆڤ پەی ئەنەیاوای جه دنیاو بەری و هەرپاسه پەی هەست کەردەی به ئاسایشی جه قۆناغێ جۆراجۆرێنه پەیوازش به زوانی ئەڎایی وێش هەن. چ جه گلێرگا گولانەکاو ئەمریکای باکوورینه، یا سامییە نیشتەجێەکاو باکووروو وەڵاته سکاندیناوییەکانه، یا سانەکاو دەشته چۆڵەکاو باشووروو ئە فریقای، یا خۆجەیەکاو ئۆستەرالیای یا هەر یاگێوه تەری، مرۆڤەکا بە گردی، بەتایبەت جه عانوو نەوەشیەنه، یان بەروستەی هەستووسۆزیەنه به یەک ڕاده پەیوازیشا به زوانی ئەڎایی ویشا هەن. ڕاده و پەیوازی مرۆڤه بەتەمەنەکا چی پێوەندینه به زوانی ئەڎایی ئینا سەرتەرەو. مرۆڤ وەختوو لاونایەو، ئەهوەن کەردەیەو کەسانێ ته ری، قسێ وەشێ و بەروستەی هەستووسۆزی، به زوانی ئەڎاییش خاستەر تاوۆ مەخسەڎوو وێش یاونۆ تا به زوانی دووهەم.\nپەرسه: یاگێ زوانی ئەڎایی جه عانوو ویرکەردەیەو مرۆڤیەنه ئینا چکۆ؟\nجواو: پ.د. ئێکهارد وۆڵف(Prof. Dr. H. Ekkehard Wolff) پسپۆڕو زوانەوانی جه شاروو لایپزیک((Leipzig و ئاڵمانی ماچۆ: ،، جه فێربیەینه زوان گردچێو نیەن، بەڵام به بێ زوانی، جه فێربیەینه گردچێو بێ بایەخەن،،. ئینه باشتەرین جواوەن په ی ئا پەرسێ شمه. گرد تاکێو پەی یاوای به ئامانجەکاش جه ویەروو فێربیەینه پەیوازێو تایبەتش به فێربیەی و زاڵبیەی به زوانی ئەڎایی وێش هەن. به بێ ئینەیه توانایی و ژیوای ژیرانەو( زندگی عقلانی) مرۆڤی تووشوو کێشەی بۆ. فێربیەی و پەروەرده بە زوانی ئەڎایی پەی گرد زاڕۆیەو کە دلێ ئی دنیاینە مژیوۆ، پەیوازەن.\nپەرسه: تاکێو کە چە زوانی ئەڎایی وێش بێبەش کریان تووشوو چ کێشەو و گیرووگرفتێو بۆ ھەم جە ژیوای ڕوانەیشەنە، ھەم جە گەشەکەردەی کەسایەتیشەنە؟\nجواو: کەسانێ که نمەتاوا جه زوانی ئەڎایی وێشا پێسەو ئامرازوو پێوەندی جه پەروەردە و فێربیەیشانه کەڵک هۆرگێرا، جه دماڕۆنه و دلێ ژیوای ڕوانەیشانه تووشوو کێشەو قەیرانێ فرێ با. پەی نموونەی ئا جۆره کەسا سەرکەوتەیی جه فێربیەینه به هەرمانێوه قورسه مزانا و دەرفەتشا پەی بەدەس ئاردەی خوێندەواری و هۆرگیریای جه زانکۆوەکانه وەرتەسک بۆوه و دماتەریچ ھەرمانێ قورسێ و کەم دەرئامەڎ ێشا پەنه دریا و تەنانەت ئێستەیەو هەرمانیوه گونجیاێچ به زەحمەتێو قورس مەی وەرە چەماشا. ئی کێشه تاوۆ جه دماڕۆنه بۆ به هۆکاروو نارازی بیەی جه گلێرگای و جە بڕیو ویەرێچەنە ئی چۆرە کەسا بە ئاسانی تووشوو تاوانکاری با.\nپەرسه: زوانی ئەڎایی جه ویەروو دەروونشناسیەنە چ یاگێوەش ھەنە؟ تاکێو کە جە زوانی ئەڎایی وێش بێ بەش بیەن ، پەی نموونەی جە ویەروو سوز و وەشەویسیەنە، تووشوو چ گیرووگرفتێو بۆ؟\nجواو: چی ویەرەنه من تا ئیسه هیچ په یجۆریەوەم نەکەردەن و کەسێویچ نمەشناسوو کە ؤی بارەوە پەیچۆریەوەش کەردە بۆ. جواوێوەم پەی ئی پەرسێ نیەن. بەڵام هەرپاجۆره که وەڵتەر واتم، مرۆڤ وەختوو لاونایەو، ئەهوەن کەردەیەو کەسانێتەری، گێڵنایەو قسێ وەشێ و بەروستەی ھەست و سۆزی، بە زوانی ئەڎایی وێش خاستەر تاوۆ مەخسەڎوو وێش یاونۆ تا بە زوانی دووھەم.\nپەرسه: سیاسەتوو پەیڕەوکەرەی تەکزوانی چ شۆنەمایەوە سەروو زوانی ئەڎایی منیۆرە؟\nجواو: ئاسیمیلاسیۆنی(ئەوەتاونای) زوانی جە فرە وەڵاتێنە ڕوەش داێنە. پەی نموونەی سۆۋیەت(یۆگێرتەی شۆرەوی جارانی) پاگێری سەروو ئانەیە کەرێ کە مشۆ پەروەردە جە گرد یاگێوەنە بە زوانی ڕووسی بۆ. جە وەڵاتوو چینیەنه پەروەردەو و فێرکەردەی به زوانی پۆتۆنگووایی یان کانتۆنی ملۆ ڕاوە. جە چن وەڵاتێ ئافریقایەنه که وەڵتەر جه لاو دەوڵەتاو فەرانسەی و پرتەقاڵیوه داگیرێ کریاێبێنێ، باتی بەکار ئاردەی زوانوو ئا وەڵاتا زوانی فەرانسەیی و پرتەقاڵی پەی پەروەردەی بەکارێ بریەنێ. تەنانەت جه بەشێو فرەو وەڵاتوو هێندینه زوانوو پەروەردەی زوانی ئەڎایی زاڕۆڵاو ئا مەحاڵا نیەن. ئی سیاسەتە، سیاسەتێو ھەڵەن. ئارۆ ئەوەفاڕیایەو وەرچەم جە ویەروو پەنابەری و کۆچکەرینه جه ئاستوو دنیاێنە ڕوە مدۆ. بەشێو فره چا پەنابەر و کۆچکەرا، کە پەی نموونەی جە ئینگلێستان و ئەمریکا و کانادا و ئۆستەرالیا و…. گرساێنێوه، چا وەڵاتاوه ئامێنێ کە پەروەردە تەنانەت جە وەڵاتوو وێچشانە بە زوانی ئەڎایی وێشا نەبیەن. پەجۆریێ جۆراجۆرێ کە جە بارەو ئی کۆچکەراوە کریاێنێ، سەلەمنانشا کە ئا زاڕۆڵا کە جه فێرگەکانه مشۆ بە زوانێو جیا جە زوانی ئەڎایی وێشا بوانا، بە گردی و بە بەئاورد سەرکەوتەیەو خاس بەدەس نمارا. ئینە تەنیا ڕواڵەتوو دیاردەو ئاسیمیلاسیۆنی زوانی یا تەکزوانه کەردەی مرمانۆ. بەڵام جە ڕاسیەنە و چە پرۆسەکەنە ئا چێوە کە روە مدۆ ئانەنە کە ئی ئانزانا(مرۆڤا) گنا پەراوێزو ئا کۆمەڵگایاوه و بە کەسانێ لاوازێ دریا قەڵەم و تەنانەت بە بە بەشێو جە بێ دەرەنتانتەرین توەو(قشر)و پەراوێزوزیاێ کۆمەڵگای. ئەگەر هەرمانێوەیچشا مشته گنۆ، هەرمانێوه کەم دەئامەڎەنە و زاڕۆڵەکایچشا جه فێرگاکانه بەگردی و به بەرئاورد لاوازێنێ و نەوه(نەسڵ) و دماو ئاڎیشایچ باروودۆخێو خاستەر جه نەوەو وێشا چەمەڕاشا نمەکەرۆ.\nپەرسه: ڕەگەزپەرەستێ و شۆوینیستێ توندڕەوێ جه ئاستو دنیاێنه و به درێژایی مێژووی حەولوو تەقالاێ فرێشا پەی فەوتنایزوانی ئەڎایی قسەپەنەکەراو زوانەکاتەری داێنێ. به پەیلواو شمە چەنی مشۆ وەر پی سیاسەتیه گێریۆ؟\nجواو: چی چن ساڵه دماینانه چنها وەڵاکریای و بڕیارێ جۆراجۆرێ جه لاو ڕێکوزیاو نەتەوه یۆگێرتەکاوه((UN بەرێ شیەنێ که ئی جۆره هۆرزووکەوتا به نایاسایی مزانا. بەڵام یاگێ داخێنه که ئی ڕەوته هەرپاسه درێژەش هەن و ڕێکوزیاو نەتەوه یۆگێرتەکایچ((UN هێز و یاساێو چەنەئاماش پەی وەراوەریکەردەی دژوو ئی جۆرە هۆرزووکەوتا نیەن. به پەیلاو من پسپۆڕێ و شارەزاێ مشۆ به دەوڵەتەکاشا سەلەمنا که پەروەرده به زوانی ئەڎایی و پەشت گێری جه پرۆژێ پەی گەشەکەردەی زوانه جیاوازەکا به قازانجوو ئی دەوڵەتاو وێشانه. پەیجۆریێ زانایانێ چی بارەوه سەلەمنانشا که فرەزوانی جیاکەرەوەو هەم وەڵاتیا جه یۆترینی نیەن، بەڵکو پەشتیوانەن پەی یۆگێرتەی نەتەوەیی و وەڵاتی هەم بەشی، یان به واتێوەتەر: ،، ئینە یۆگێرتەین جه جیاوازینه ،،. زانای نامداری هێندی، دەبی پراسانا پاتانایاک(Debi Prasanna (Pattanayak، وەختوو وێش زوانه هێندیەکا به ولی لاولاوی تەشبی کەرێ و واچێ دانەدانەو ئی ولا پەی جوانخاسی گوڵوو لاولاوی پەیوازێنێ. بەهەرحاڵ هیچ هۆکارێو پەی پەرۆشی ئی دەوڵەتا جه فرەزوانی بیەیش نیەن.\nپەرسه: چەنی کریۆ بڕیارنامەو گەردوونی مافی زوانی جه گردوو دنیاێنه،بە تایبەت جە وەڵاتە فرە زوانیەکانە پەسەن کریۆ و کردەوەش شۆنیوە بۆ؟\nجواو: جه ڕاسییەنه، هه رپاسه که وەڵتەر واتم، چەسپنای تەماموو ئی بڕیارناما بە کردەوه و تەنانەت پەسەن کەردەیشا جه لاو دەوڵەتەکاوه چەمەڕا نمەکریۆ.\nپەرسه : بڕێوه چا دەوڵەت و لایەنا پەروەردە به زوانی ئەڎایی بە تەرسێو پەی ،،ئاساێشی نەتەوەیی،، منیاره. ئایا بەڕاسی پەروەرده به زوانی ئەڎایی تەرسێەش پەی ،،ئاسایشی نەتەوەیی،، و وەڵاتی ھەمبەشی ھەن؟\nجواو: هیچ بەڵگێوه پەی سەلەمنای ئی جۆره پەیلوایا، که پەروەرده به زوانی ئەڎایی تەرسەش پەی ،،ئاسایشی نەتەوەیی،، بۆ، بیەیش نەبیەن و نیەن. پەی نمونەی بەشێو فرەو وەڵاته ئافریقایەکایچ دڎان به بیەی فرەزوانی پێسەو ئەمری واقێعی منیاره. و ھەرپاسە ڕێزگێرتەی و دڎانپۆرەنیای پی واقێعیەتیرە پەی یۆگێرتەی نەتەوەیی و وەڵاتی ھەمبەشیشا به پەیواز مزانا. به پەیلواو منیچ ئی دڎانپۆرەنیایرە تاوۆ بۆ به مۆدێل و بنەماێه تەنانەت پەی کێشەو پەرسکاتەریچ.\nپەرسه : تەرسەو فۆتیای بەشێو فرەو زوانە ئەڎاییەک جه ئاستوو دنیاێنە ھەن. پەی نەفۆتیای و گەشه کەردەی ئی زوانا مشۆ چێش کریۆ؟ ڕاچارو شمه چێشەن؟ ئەرکوو دەوڵەتا و ڕۆشنویراو گلێرگاو مرۆڤایەتی جه وەراوەروو ئی تەرسێوە چێشەن؟\nجواو: هەم دەوڵەتێ و هەم ڕۆشنویرێ و زاناێ گلێرگاو مرۆفایەتی مشۆ تایبەتمەندی ھەریۆ چی زوانا و قسەپەنەکەراو ئی زوانا به وردی بشناسا. فرەزوانی جه گرد وەڵاتێوەنه، نە تەرسەنە و نه کێشه، به ڵکوو ئەرمانەروو سەروه توو سامانی فەرهەنگی دەوڵەمەندو ئا وهڵاتانه. ئا دەسکەوته که وەڵاتوو ئەتیوپی جه ساڵەو 1994ی، دماو 10 تا 15 ساڵا ئەوەگژیای بەدەسش ئارد، نمونێو زەق و دیارەن پەی واقێعو فرەزوانی و ھەرپاسە پەیوازی چەسپنای فرەزوانین جه ئاستوو دنیاینه. جه ئەتیۆپینه فرەزوانی ئەرمانەروو واقێعوو ئا وەڵاتینه، نەک نکوولی وسەپنای زوانێو سەروو زوانەکاتەریرە و یان تێکەڵکەردەی چن زوانا و یان پەیرەو کەردەی سیاسەتی تەکزوانی و……\nجە سەڎ(100) ساڵێ ویەردێنە دەوڵەته یۆجە دماو یۆوەکاو ئەتیۆپی کەوتێبێنی شۆنەو سیاسەتوو تەکزوانی و زوانوو (ئەمحاری)شا پێسەو زوانی سەرەکی جە ویەروو پەروەردەی و یاسای و لەشساقی و……سەپنابێره. بەڵام ئی سیاسەتە جە ساڵەو1994ینە تووشوو ئەوەمەڕیای و بێئاکامی بی. چا ساڵەولای دەوڵەت سیاسەتێو زوانی تازەش هۆرچنی و وەرپەرسێ و دەموودەسگای کارئامێ و شارەزاێش پەی 11 مەحاڵێ ئا وەڵاتیە دەسنیشان کەردێ. ئەرکوو ئی وەرپەرسا و دەموودەسگایا ئانەبێ کە بلا پەی ئا مەحاڵا و ئێمکاناتوو گەشەکەردەی زوانوو قسەپەنەکەراو ئا مەحاڵا فەراهەم کەرا و زوانەکەیچشا بۆ به زوانی ڕەسمی و زوانوو پەروەردەو مەحاڵەکەیشا.\nئی سیاسەته سەرکەوتەیی فرەش بەدەس ئارد و به هەزینێوه ماڵی فرە کەم چەسپیا و یاگی وێش گێرتە. دەموو دەسگاێ پێوەندیدارێ هەمکاریەو فرە نزیکشا چەنی یۆی بێ و کۆپەڕێ( کتێبێ) فرێ به زوانه جۆراجۆرەکا ئامادێ و چاپێ کریاێ و ڕێکوزیاێ و ئێمکاناتێ هۆرەوگێڵنای و خزمەت گوزاریێ فرێچ پەی گردوو هەموەڵاتیا درۆسێ بیێ. جا مادام ،، کێشه،، و فره زوانی جه وڵاتێوە فرە کەمدەسەنه پێسەو ئەتیۆپی، پا ئاسانییه چارەسەر کریان، چی مشۆ جه وەڵاتەکاتەریەنه ئی هەرمانێ نەکریۆ و ئی ،،کێشه،، دەسکرده چارەسەر نەکریۆ؟؟\nهۆرگێلنەر: موختار کەریمی- ئاڵمان\nنویسیای وەڵین ویەرای جە بیٛدەنگی\nنویسیای دمایین ڕازەو مامالیٛ


جۆره‌كانی مه‌قامی كوردی و مه‌قامه هاوبه‌شه‌كان\n:: PM:02:53:01/09/2019 \nمه‌قامبێژ، ئه‌و ده‌نگبێژه‌یه كه خاوه‌ن ده‌نگێكی به‌سۆزه و زۆر به جوانی مه‌قام ده‌خوێنێ به‌ڵام مه‌قامزان، به‌و هونه‌رمه‌نده ده‌گوترێ كه زانستێكی موزیكی ته‌واوی له‌سه‌ر جۆره‌كان و لقه‌كانی مه‌قام هه‌بێت.\nبه‌ر له‌وه‌ی بچمه ناو دنیای مه‌قامبێژ و مه‌قامزانه‌وه، پێم باشه به‌شێوه‌یه‌كی خێرا و گشتی هه‌ندێ لایه‌نی گرنگی مه‌قام روون بكه‌مه‌وه.\nمه‌قام پێكهاتووه له چه‌ند ئاوازێكی دیاریكراو و نه‌گۆڕی خاوه‌ن میلۆدی و ناوی تایبه‌ت به خۆی. زۆرجار له پێش ئه‌وه‌ی گۆرانیبێژ به‌سته‌ی گۆرانییه‌ك بڵێ، مه‌قام ده‌ڵێ و هه‌ندێ جار له ناوه‌ڕاستی گۆرانی و هه‌ندێ جاریش له كۆتایی گۆرانی مه‌قام ده‌گوترێ، به‌تایبه‌تی ئه‌و گۆرانییانه‌ی هه‌مان ریتم و میلۆدی له‌گه‌ڵ مه‌قامه‌كه‌دایه، هه‌ندێ جاریش مه‌قام به‌بێ به‌سته و ستران گوتراوه و هۆنراوه‌یه‌كی درێژی چیرۆك ئامێزیان پێ خوێندووه, بۆ نموونه مه‌قامه‌كانی به‌سه‌رهاتی (شیرین و فه‌رهاد و خورشید و خاوه‌ر و خه‌جێ و سیامه‌ند.. هتد) كه گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكێكی تراجیدیای نه‌گه‌یشتن به مرازی دوو دڵخواز و عاشقن، هه‌ندێ جار له‌پێناوی خۆشه‌ویستیدا خۆیان كردووه‌ته قوربانی یه‌كتر.\nمه‌قام پۆلێن و خانه‌به‌ند ده‌كرێ به دوو جۆر. یه‌كه‌میان ته‌نیا تایبه‌ته به گه‌لی كورد واته له‌ناو گه‌لی كورد هه‌ڵقوڵاوه وه‌ك ئه‌ڵاوه‌یسی، قه‌تار و خاوكه‌ر، خورشیدی و ئای ئای، مه‌سنه‌وی و ئه‌ڵوه‌ن و.. تاد كه له شاره‌كانی كه‌ركووك و ده‌وروبه‌ری و ناوچه‌كانی گه‌رمیان هه‌ڵقوڵاون. هۆره و سیاچه‌مانه‌یش له ناوچه‌ی هه‌ورامان و شاره‌زوور هه‌ڵقوڵاون و لاوك و حه‌یرانیش سه‌رچاوه‌كه‌یان له ناوچه‌كانی دهۆك و هه‌ولێر و ده‌وروبه‌ری و كوێستانییه‌كاندا سه‌ریان هه‌ڵداوه، كه پێویستییان به ریتمی خێرا و هه‌ناسه‌دانی زۆر كورت هه‌یه.\nجۆری دووه‌میش چه‌ند جۆره مه‌قامێكی وه‌ك (به‌یات، حیجاز، هۆمایۆن، راست و سه‌با و.. هتد) كه ئه‌م مه‌قامانه موڵكی ته‌نیا گه‌لێك نین، به‌ڵكو موڵكی هه‌موو ئه‌و گه‌لانه‌ن كه له ناویاندا باوه و ده‌یخوێنن، به‌تایبه‌تی له ناوچه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوین و كیشوه‌ری ئاسیا, چونكه به‌رهه‌می هه‌موو ئه‌و گه‌لانه‌یه.\nبۆ نموونه مه‌قامی (به‌یات و حیجاز و ده‌شت و.. هتد) له هه‌ر وڵاتێك و له‌ناو هه‌ر گه‌لێك به‌رگێكی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ده‌كه‌نه به‌ر وه‌ك (به‌یاتی عه‌ره‌ب و به‌یاتی فارس).\nمه‌قامبێژ، ئه‌و ده‌نگبێژه‌یه كه خاوه‌ن ده‌نگێكی به‌سۆزه و زۆر به جوانی مه‌قام ده‌خوێنێ، به‌ڵام زۆربه‌ی مه‌قامبێژان ئه‌كادیمی نین له‌باره‌ی تێكهه‌ڵكێش و به‌رز و نزمی و سه‌ره‌تا و كۆتایی. هونه‌رمه‌ند سه‌ڵاح داوده نموونه‌یه‌كی زیندووی ئه‌و مه‌یدانه‌یه, له مه‌قام خوێندندا مامۆستایه‌كی زۆر به‌توانا بوو, به‌ڵام هیچ زانستێكی موزیكیی مه‌قامی نییه, وه‌ك به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌م قسه‌یه‌م، له هیچ چاوپێكه‌وتنی رۆژنامه‌وانی و ته‌له‌ڤزیۆنی باسی هونه‌ر و زانسته‌كانی مه‌قامی نه‌كردووه.\nمه‌قامزان، به‌و هونه‌رمه‌نده ده‌گوترێ كه زانستێكی موزیكی ته‌واوی له‌سه‌ر جۆره‌كان و لقه‌كانی مه‌قام هه‌بێت و بزانێ چه‌ند و چۆن مه‌قام بخوێنرێ، مه‌رجیش نییه مه‌قامزان ده‌نگی زۆر خۆش و به‌سۆز بێت، به‌ڵكو ته‌نیا ئه‌وه‌نده به‌سه زاڵ بێت به‌سه‌ر ده‌ربڕینی ده‌نگه‌كان.\nبۆ نموونه "هاشم ئه‌لره‌جه‌بی" مه‌قامزان ده‌نگی خۆش نه‌بوو، به‌ڵام پسپۆڕ و مه‌قامزانێكی زۆر لێهاتوو بوو. مه‌لا سدیق تۆفیق مه‌قامزانی شاری كه‌ركووك هه‌رچه‌نده له كاتی لاویدا ده‌نگی خۆش بوو, به‌ڵام كه پیر بوو ده‌نگی كه‌رخ بووبوو، كه‌چی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆر زیره‌ك و پسپۆڕ بوو له بواری مه‌قام و زانستی موزیك, ته‌نانه‌ت ده‌یزانی كام هۆنراوه گونجاوه له‌گه‌ڵ كام جۆر مه‌قام بگوترێ.\nله بواری هونه‌ری مه‌قام و سترانی كوردیدا، له نێوان مه‌قامبێژ و مه‌قامزانیش هونه‌رمه‌ند هه‌بووه توانای به‌سه‌ر هه‌ردوو جۆره‌كه‌دا شكاوه و لێهاتووانه مه‌قامی خوێندووه, ئه‌م جۆره هونه‌رمه‌ندانه له پله‌ی داهێنه‌ر داده‌نرێن.\nلێهاتوویی و دانایی هونه‌رمه‌ندی كورد عه‌لی مه‌ردان له‌وه‌دا بوو هه‌م مه‌قامزان و هه‌م مه‌قامبێژ بوو, له پاش ته‌واوبوونی هه‌ر مه‌قامێك ئه‌و جۆره سترانه‌ی ده‌چڕی كه له‌سه‌ر كێش و ریتمی ئاوازی ئه‌و مه‌قامه بوو. یه‌ك له خه‌سڵه‌ته گرنگه‌كانی تری عه‌لی مه‌ردان ئه‌وه‌بوو له‌ناو مه‌قامه‌كانه‌وه ئاوازی نوێی داده‌هێنا، بۆ نموونه ئاوازی گۆرانیی "ست فاتیمه"ی شیعره‌كه‌ی ئه‌حمه‌د هه‌ردی.\nده‌ره‌نجام خوازیارم هونه‌رمه‌ندانی كورد به‌تایبه‌تی لاوه‌كان زۆر خوو بده‌نه هونه‌ری مه‌قام، چونكه مه‌قام به‌تایبه‌تی كوردییه ره‌سه‌نه‌كان سامانێكی نه‌ته‌وه‌یی گه‌له‌كه‌مانن، وه‌ك هونه‌رمه‌ندی لاوی به‌توانا ئاگرین دڵشاد كه به ماوه‌یه‌كی كه‌م توانی ببێته جێی سه‌رنجی گه‌وره هونه‌رمه‌ندانی كورد و سه‌لماندی وجاغی مه‌قامی كوردی هێشتا روونه.\nپرۆفایلی عه‌لی مه‌ردان:\nعه‌لی مه‌ردان له ساڵی ١٩٠٤ له كه‌ركووك له دایك بووه و له چاوپێكه‌وتنێكدا له‌باره‌ی ژیانی تایبه‌تی خۆی ده‌ڵێت: "بۆ گوزه‌رانی ژیانم، به پای په‌تی و سه‌ری كۆته‌وه، جووتیاری و شوانی و گاوانیم كردووه. له شاری به‌غدا بووم به هاوڕێی مورته‌زاخانی ئیسفه‌هانی و ئه‌سغه‌ری هه‌مه‌دانی و محه‌مه‌د سه‌عیدی سابڵاغی و زۆر شت له‌وانه‌وه فێر بووم، 40 شه‌ویش له‌گه‌ڵ سه‌ید عه‌لی ئه‌سغه‌ری كوردستانی یه‌كمان گرت و زۆر هونه‌رمه‌ندانه پێكه‌وه ژیاین.\nمامۆستا له درێژه‌ی قسه‌كانیدا ده‌ڵێت، یه‌كه‌م مه‌قامم "ئای ئای" بوو، ئه‌وه‌ی له ساڵی 1939دا له ئێستگه‌ی كوردی به زمانی كوردی باجه‌لانی بۆم تۆمار كرا. هه‌روه‌ها له ساڵی ١٩٦٥دا له ئێستگه‌ی ڕادیۆی تاران و كرماشاندا چه‌ندان مه‌قام و گۆرانی تۆمار كردووه.\nعه‌لی مه‌ردان له ته‌مه‌نی ٧٧ ساڵی و له ٢٤ی ته‌مووزی ساڵی ١٩٨١ كۆچی دوایی كردووه و له كه‌ركووك له گۆڕستانی شێخ محێدین به خاكی پیرۆزی كوردستان سپێردراوه.\n1.كتێبی (مێژووی مۆسیقای كوردی) له نووسینی حه‌مه‌ی حه‌مه‌باقی/ ده‌زگه‌ی ئاراس چاپی كردووه.\n2.كتێبی گه‌ڵای پایز/ یاده‌وه‌رییه‌كانی مامۆستا عه‌لی مه‌ردان.\nئاماده‌كردنی/ عه‌بدولستار جه‌باری


به‌رواری دابه‌زاندن: 02/07/2012 : 13:42:52\nلەم ئەڵقەیە كۆتایی بە قسەكانی شێخی غەزالی دێنین‌و، دەچینە ناو چەند بابەتێك، كە پێگەی ئافرەتی موسڵمان بەرز دەكاتەوە‌و، لە ژیاندا لە كەسێكی ناكاراوە دەیكاتە كەسێكی كارا، یەكەم شتی لە خوێندن دەستی پێدەكەین، چونكە خوێندن سەرچاوە‌و بناغەی هەموو چالاكیەكە، بۆیە لەوە دەست پێدەكەین.\nبێبەشكردنی ئافرەت لە خوێندن‌و فێربوون\nبەلامەوە ئاساییە، كەسێك بە پێی پەیوەستبوونی بە داب‌و نەریتی كۆمەڵایەتی تایبەتی خۆیەوە رێگە لە كچ‌و خوشك‌و ئافرەتانی بگرێت بچنە بەر خوێندن‌و فێری خوێندەواری ببن، چونكە ئەوە داب‌و نەریتە‌و هەر كاتێكیش تواندرا وشیار بكرێتەوە، بەخۆی درك بەو هەڵەیە دەكات، كە ستەمی لە ئافرەتێك كردووە لەوەی فێری خوێندن ببێت، یان لەوانەیە ئافرەتانی ئەم نەوەی ئەو ببنە قوربانی داب‌و نەریتەكەی، هەر كاتێكیش ئەو رۆییشت دەشێ نەوەی دواتر‌و هەر لە ناو بنەماڵە‌و خانەوادەكەی كەسانێك هەڵبكەون‌و بۆیان دەردەكەوێت، كە چ ستەمێكیان لە ئافرەتانیان كردووە لەوەی بەشدار بن لە پڕۆسەی خوێندن‌و فێربوون.\nبەڵام ئەوەی جێگەی تێڕامان‌و هەڵوەستە لەسەر كردنە، كەسێك رێگیری لە فێربوونی ژنان بكات‌و، پاساوی كارەكەشی ئایین بێت، مەترسی ئەوە لە دوو لاوەیە، یەكەم: وێنایەكی ناشیرینی ئیسلام دەكەن‌و، ئیسلام بە ئایینی نەخوێندەواری‌و نەزانین پیشان دەدەن. دووەم: مێژووێكی مەزن‌و دووری ئیسلام دەشێوێنن، چونكە ئافرەت ئەوەندە بۆ دواوە دەكێشنەوە، كە دەچنەوە سەر سەردەمێك، ئیسلام ناوی ناوە بە سەردەمی نەفامی، چونكە سەرەمی ئیسلام ئافرەت دەیخوێند‌و فێری زانیاری دەبوو، نەك تەنها رێگەی خوێندنی پێدەدرا، بەڵكو فێربوونی لەسەر كرابووە ئەرك، ئەوەش شۆڕشێك بوو بۆ ئەو سەردەمەی پێش ئیسلام، كە ئافرەت لە هەموو شتێك بێبەش ببوو، لێرە خاڵە سەیر‌و سەرسوڕهێنەرەكە ئا لێرەدایە، ئیسلام داوای فێربوون لە ئافرەتان دەكات، بەڵام داب‌و نەریتی پێش ئیسلام رێگیری لێ دەكات، ئەو بابای موسڵمانە، ئافرەت لە سەردەمی ئیسلام دوور دەخاتەوە بۆ سەردەمی پێش ئیسلام‌و، بەسەر ئیسلامیشی دەكاتە ماڵ.\nلەوانەش سەیرتر ئەوەنە كەسانێك خۆیان بە شارەزا لە بواری ئیسلام دەزانن، چەند دەقێك، كە بۆ كەسانێكی تایبەتی‌و حاڵەتێكی تایبەتی هاتوونەتە باس كراون، كەچی بەسەر تەواوی جموجۆڵ‌و ژیانی ئافرەتی دەگشتێنن، كەچی بە دەیان دەقی دیكەی راشكاوانە هەیە پشتی تێدەكەن‌و، بگرە ئەوەندە خۆی لێ دوور دەگرن، زۆر لە خەڵكی هەر گوێبیستی نابن، بەڵكو لە پێناوی بیركردنەوەیەكی تەسكی تایبەتی خۆیان ئەوەندە دەقەكانی دیكە دەناسێنن، تا دەیكەنە ئەسڵ‌و ئەوانەی دیكە دەخرێنە پەراوێزەوە.\nئێستا با بچینە خزمەت فەرموودە پیرۆزەكانی ئیسلام‌و لەوێوە تێبگەین داخۆ زانیاری‌و فێربوون چەندە گرنگە، بەتایبەتی بێینە سەر باسی مافی ئافرەت لە خوێندن‌و فێربووندا.\nمرۆڤە موسڵمانەكان بخوێنن\nپێش ئەوەی بچینە سەر ئەو دەقانەی تایبەتن بە ئافرەتانەوە، حەز دەكەم تیشكێك بخەمە سەر ئەو دەقانەی بەشێوەی گشتی روو دەكەنە موسڵمانان، تا خۆیان فێری زانیاری‌و فێربوون بكەن، ئەو دەقانە لەو كاتەی رووە‌و ئیماندارانن، ئەوا بەبێ جیاوازی هەرچی ئیماندارە بە ژن‌و پیاوەوە دەگرێتەوە، مەگەر بەڵگەیەك هەبێت تایبەتی بكات تەنها بە ژنانەوە یان بە پیاوانەوە، ئەو دەقانەی ئێستا دەیانخەینە روو، تایبەت نینە نە بە ئافرەتان‌و نە بە پیاوان، بۆیە بۆ هەردووكیان وەكو یەكە.\nزانستخوازی یەكەم دۆزی ئیسلامە\nلە ئیسلامدا كاتێك بۆ یەكەم جار لە رێگەی وەحییەوە‌و لەسەر كێوی نورو ئەشكەوتی حیرا ئاسمان‌و زەمین بە یەكدیكە شاد دەبن بە خوێندن‌و فێربوون دەست پێدەكات، بۆیە پێنج ئایەتی یەكەم كاتێك دێنە خوارەوە هەموویان لە دەوری خوێندن‌و خوێندەواری دەخولێنەوە، چونكە خوێنن‌و خوێندەواری كلیلی فێربوون‌و مەعریفە‌و زانست كۆكردنەوەیە، وەك خوای گەورە دەفەرمووێت: [اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ (1) خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ (2) اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ (3) الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ (4) عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ (5)] (1). واتە: (بخوێنە بەنای پەروەردگارت كە دروستكردنی هەموو بوونەوەرێك كاری ئەوە* ئەو خوایەی ئادەمیزادی لە عەلەق دروست كرددوە* بخوێنە خوای تۆ لە هەموو بەخشندەیەك بەخشندەترە* ئەو خوایەی ئادەمیزادی بەهۆی قەڵەمەوە فێرە خوێندن كردووە* (ئادەمیزاد) فێری ئە‌و شتانە كردووە كە پێشتر نەیزانیوە).\nلەم ئایەتانەدا خوای گەورە فێربوون‌و رێزداری‌و بەخشندەیی بەیەكەوە بەستووەتەوە، ئەوەی –وەك مەلای گەورەی كۆیە باسی دەكات- نیشانەی ئەوەیە، كە خویێندن‌و فێربوون نیشانەی رێزداری گەورەییە، كە دوایی هەر خۆشی گلەیی لە گەلی كورد دەكات‌و دەبێژێت: "(مع الأسف) بة (أكثريةت)، (قوم)ي ئيَمة لةو (إكرام)ة (محروم)ن"(2).\nبیریارێكی ئیسلامی (د. راغب السرجانی) لەسەر ئەم ئایەتەدا دەڵێت: خوای گەورە بەم ئایەتانە لە یەكەم ساتەوە (هەموو خەڵكی) ئاگادار دەكاتەوە، بەوەی كەسێك پەیوەست بێت بەم ئایینە دەبێ بەكۆششێكی زۆر تێبكۆشێت بۆ فێربوونی زانیاری‌و فێربوون‌و خوێندنەوە.\n[يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ] المجادلة/ 11. واتە: (ئەوانەی (خاوەن باوەڕ‌و خاوەن زانستن)، خوا چەند پلە بەرزیان دەكاتەوە). سەید تەنتاوی دەڵێت: هێنانەوەی ئەم باسە لێرەدا ئاگاداركردنەوەیە لەسەر پێگەی كەسانی زانا‌و عالم (3).\n[قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ] الزمر/ 9. واتە: (تۆ بڵێ: ئایا ئەوانەی (زانان)و ئەوانەی هیچ نازانن ەكو یەك وان؟).\n[يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ] التحريم/ 6. واتە: (ئەی ئەوانەی كە خاوەن باوەڕن! خۆتان‌و ژن‌و منداڵتان لە ئاگرێ بپارێزن كە سووتەمەنیەكەی ئادەمیزادە‌و بەردە). ئالوسی راڤەكاری قورئان دەفەرمووێت: "پشت بەم ئایەتە بەستراوە بەوەی پێویستە پیاو ژن‌و منداڵەكانی (فێر بكات) لە واجبەكانی سەر شانی" (4).\nدیارە لێرە دەرفەتی ئەوەمان نییە تەواوی ئەو ئایەت‌و فەرموودانە بهێنینەوە، كە جەغت لەسەر فێربوون‌و وەدەستهێنانی زانست دەكەنەوە، بەڵام ئەوەی لێرەدا پێویستە قسەی لێوە بكەین نووسینی تۆخی ناو كەوانەكانە، كە خەتێكی بەژێردا هاتووە‌و، ئەم ئایەتانە رووی تێدا دەكەن، ئایا هیچ كەسێك ئامادەیە ئەم وشانە تایبەت بكات بە پیاوان‌و ئافرەتانی لێ بباتە دەرەوە، ئایا دەكرێ ئافرەت (ئادەمیزاد، خەڵك، خاوەن باوەڕ) نەبێت، یان هیچ عەدالەت‌و دادپەوەرییە، قورئان باس لەوە بكات كەسی زانا لە نەزان باشترە، خاوەن زانست پلە‌و پایەی بەرزترە، ئایا كەسمان رێگە بەخۆمان دەدەین پێمان وابێت ئەوە تەنها بۆ پیاوانە‌و ئافرەتی لێ جودا بكەینەوە، ئایا جگە لە ناعەدالەتی هیچ مانای دیكەی بۆ دەمێنێتەوە، لە كاتێكا هەموومان دەزانین خوای مەزن عادلتر‌و دادپەروەرترە.\nئیسلام هانی ئافرەت دەدات بۆ خوێندن‌و فێربو‌ون\nئەگەر دەقەكانی پێشەوە بە هاوبەشی بۆ ئافرەتان‌و پیاوان هاتبن تا هەوڵ بۆ فێربوون‌و خوێندن‌و زانیاری بدەن، ئەوا كۆمەڵێك دەقی دیكەمان هەن، كە هەندێكیان هانی ئافرەتان دەدەن بۆ فێربوون، هەندێكیشیان وێنای واقیعی سەرەمی پێغەمبەرمان بۆ دەكەن لەوەی چ رۆڵێك بە ئافرەت دراوە لە بواری خوێندن‌و فێربووندا.\nیەكەم: پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت دەفەمووێت: (أيّما رجلٍ كانت عنده وليدةٌ فعلّمها فأحسن تعليمها وأدّبها فأحسن تأديبها ثمّ أعتقها وتزوجها فله أجران) (5). واتە: (هەر پیاوێك كەنیزەكێكی خاوەن منداڵی لەلا بوو، بە چاكی فێری بكات‌و بە چاكیش پەروەردەی بكات پاشان ئازادی بكات‌و بیكاتە هاوسەری خۆی ئەوا دوو پاداشتی هەیە). ئەگەر بە وردی بڕوانینە ئەم فەرموودەیە‌و بگەڕێینەوە بۆ ئەو سەردەمەی كە كەنیزەك باو بووە، پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت كۆمەڵێك شتی دەرهەقی ئەو ئافرەتە كەنیزەكانەی، كە بێكەسن بوون‌و خاوەن منداڵیش بوون، پێكەوە بەستیتەوە، كە هەموویان گرنگن، دەبینین فێركردن‌و ئازادكردنی ئافرەتێكی وەكو یەك بە گرنگ داناون.\nدووەم: پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت ئەوەندە گرنگی بە فێركردن‌و پێگەیاندنی ئافرەتان داوە، بگرە بەخۆی رۆژی تایبەتی دانا بوو تا ئافرەتان فێر بكات، وەك لە فەرموودەی سەحیحدا هاتووە: (جاءت امرأة إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالت: يا رسول الله ذهب الرجال بحديثك فاجعل لنا من نفسك يوما نأتيك فيه تعلمنا مما علمك الله فقال ( اجتمعن في يوم كذا وكذا في مكان كذا وكذا ) . فاجتمعن فأتاهن رسول الله صلى الله عليه و سلم فعلمهن مما علمه الله)(6).\nواتە: ئافرەتێك هاتە لای پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت گوتی: ئەی پێغەمبەری خوا پیاوان فەرموودەكانی تۆیان برد‌و –لێی شارەزا بوون- رۆژێكی خۆشت بۆ ئێمە دابنێ، تا لەو رۆژە بێینە لات‌و فێرمان بكەیت لەو شتانەی خوا تۆی فێر كردووە، ئەویش فەرمووی: فلان رۆژە‌و فلان‌و رۆژە لە فلان شوێن‌و فلان شوێنە كۆببنەوە، ئەوانیش كۆبوونەوە‌و، ئەویش هاتە لایان‌و لەوەی خوا فێری كردبوو ئافرەتەكانی فێركردن.\nسێیەم: پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت ئەوەندە سوور بووە، كە لە كاتی جەژنەكان ئافرەت هاوبەشی بكات لە هاتنە ناو كۆڕی خەڵك‌و فێربوون لەلای پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت تا دەیفەرموو ئەگەر حیجابیشتان نەبوو لە خوشكێكتان وەرگرن، (عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- أَنْ نُخْرِجَهُنَّ فِى الْفِطْرِ وَالأَضْحَى الْعَوَاتِقَ وَالْحُيَّضَ وَذَوَاتِ الْخُدُورِ فَأَمَّا الْحُيَّضُ فَيَعْتَزِلْنَ الصَّلاَةَ وَيَشْهَدْنَ الْخَيْرَ وَدَعْوَةَ الْمُسْلِمِينَ. قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَانَا لاَ يَكُونُ لَهَا جِلْبَابٌ قَالَ: لِتُلْبِسْهَا أُخْتُهَا مِنْ جِلْبَابِهَا) (7). ئوم عەتیە دەگێڕێتەوە، كە پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت فەرمانی پێكردوونە لە كاتی جەژنەكانی قوربان‌و رەمەزان هەموو ئافرەتان بێننە دەرەوە بۆ بەشداریكرن، چ ئەوانەی گەنجن‌و هێشتا بلۆغیان نەبوە، هەروەها ئەوانەش كە بلۆغیان بووە یان تێپەڕبوونە، جا پێغەمبەر دەفەرمووێت: ئەگەر ئافرەتەكە لە حەیزیش بێت با ئامادە بێت، ئینجا روونی دەكاتەوە، (ئەو ئافرەتانەی لە حەیزدان بەشداری نوێژ ناكەن، بەڵام لەگەڵ خێرەكە‌و بانگەوازی موسڵمانان ئامادە دەبن)، ئوم عەتیە لە پێغەمبەر دەپرسێت: ئی وامان هەیە حیجابی نییە، فەرمووی با خوشكەكەی لە هی خۆی لەبەر بكات.\nئەوەی لێرە گرنگە دوو شتە، یەكەم: ئامانج لە هاتنەكە تەنها عیبادەت نییە، چونكە ئەو ئافرەتانەی لە حەیزدان بەشداری نوێژ ناكەن، بەڵكو ئامانج ئەوەیە ئافرەت لە واقیعی كۆمەڵگە‌و بەشداری چالاكانە دانەبڕیت‌و، لەو كۆڕ‌و مەجلیسانە شت فێر ببێت. دووەم: پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت ئەوەندە تەئكید دەكاتەوە، تا دەگاتە ئەوەی بە ئەمانەت حیجابی پێ بدرێت بەس پاشەكشە نەكات.\nچوارەم: ئافرەتێكی سەحابیە هەبوو، بەناوی شیفای عەدەویە، پێش هاتنی ئیسلام حەفسەی كچی ئیمامی عومەر‌و هاوسەری پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت لەلای ئەو ئافرەتە فێری نووسین بوو، كاتێكیش بووە هاوسەری پێغەمبەری خوا درودی خوای لەسەر بێت، داوای لە شیفا كرد، بۆ ئەوەی حەفسەی هاوسەری فێری خۆشنووسی‌و جواننوسین بكات هەروەك فێری نووسینی دیكەی كرد (8).\nئەم رووداوەش دوو شتمان فێر دەكات، یەكەم: لە سەردەمی ئیسلام ئافرەت بە شانازییەوە خەڵكی فێری خوێندن‌و نووسین كردووە‌و، وەكو شانازییەكیش لە مێژوو تۆمار كراوە، تا ئەوەی ئێستا ئەم ئافرەتە بە (یەكەم مامۆستای ئافرەت) لە ئیسلامدا ناوی تۆمار كراوە. دووەم: پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت، نەك رێگیری لێ نەكردوە، بەڵكو هاوسەری خۆی بۆ فێربوون ناردووە‌و، داوای لەم ئافرەتەش كردووە تا فێری بكات.\nپێنجەم: پێغەمبەر درودی خوای لەسەر بێت هەمیشە هاوسەرەكانی بۆفێربوون‌و كۆكردنەوەی مەعریفە هان دەدان، تا ئەوەی كەسێكی وەك بیلال دەربارەی عائیشە دەفەرمووێت: (عائیشە لە هەموو كەس لە فیقه شارەزاتر بوو، لە هەموو كەس عالیمتر بوو، را‌و بۆچوونیشی لە هەمووان جوانتر بوو) (9). حافیزی زەهەبی دەربارەی دەڵێت: (هیچ كەسێك لە ناو ئوممەتی موحەمەد وەكو ئەو عالم نەبووە) (10).عروە دەڵێت: (كەسم نەدیتووە ئەوەندەی عائیشە لە پزیشكی بزانێت) (11).\nشەشەم: كۆمەڵێك ناوی ئافرەتان لە مێژوو تۆمار كراوە، كە هەموویان ئافرەتی عالیم‌وشارزا بوون، مێژووی ئیسلامیش شانازیان پێوە دەكات، عەمرەی كچی عبد الرحمانی كوری سەعدی كوری زورارە ( 98 یان 106ك) یەكێكە لەو ناوانەی كە زۆر شارەزا بووە، ئوم دەردائی سوغرا خانمێكی عالیم‌و فقیهزان بووە، فاتیمەی كچی ئیمام حافیزی بەرزالی سەحیحی بوخاری لە 13 بەرگ نووسیەوە، ئەوەندە بە وردی‌و دیقەت نووسییەوە، دوایی دەستنووسەكەی بووە كتێبی ئیمام (12). ناوەكان ئەوەندە زۆرن دەكرێ هەموویان بكرێنە كتێبێكی گەورە، بۆیە چەند نموونەیەك بەسن.\nلێرەدا بەم ئەوەندە كۆتایی بەم باسە دەهێنین، كە بۆمان دەركەوت لە ئیسلامدا ئافرەت بە روونی‌و ئاشكرا مافی ئەوەی پێدراوە بخوێنێت‌و، فێری زانیاری‌و مەعریفەت بێت، بگرە هانیش دراوە، پێغەمبەریش درودی خوای لەسەر بێت هاوسەرەكانی خۆی هانداوە تا خۆیان شارەزا بكەن‌و بخوێنن، بۆیە ئیسلان نەك رێگر نییە، بەڵكو هاندەرێكی بەهێزە تا ئافرەتان بەرەو خوێندن ببات.\nماوە بگوترێت: رۆڵی ئافرەت لە سایەی ئیسلامدا كورت نەكراوەتەوە لە تەنها فێربوونی عیلم‌و گەڕان بە دوایدا، بەڵكو لەوە تێپەڕی كردووە بە شێوەیەك تا ئافرەت بووەتە بەشێكی هاوبەش لە خەڵكی فێركردن، تا تۆمارێكی پڕ ناومان هەیە، كە هەندێكمان لێ باس كردن، وەلێ ئەوە هەر ئەوەندە درێژەی كێشا تا چرای ئیسلام بە رووە راستەقینەكەی لە موسڵمانان ون بوو، ئیدی موسڵمانان گەڕانەوە سەر دۆخی پێش ئیسلام‌و، بە چاوێكی دیكە سەیری ئافرەتانی فێرخواز دەكەن، بە چاوێكی كەم‌و گوماناوی، كە ئەم تێڕوانینە بە شێوەیەك وابەستەی رۆحی ئیسلام نییە، هەر یەكەمان لە تەمەنی خۆمان چەندان كچمان دیتوونە، كە رێیان لێگیراوە لەوەی بەشداری خوێندن بكەن هەرچەندە ئەو كچانە ئەوەندە تامەزرۆی خوێندن بوون تا بۆی دەسووتان، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی ئەگەر كچ لە ماڵێ دەربچیت عەیب‌و شورەییە، كە ئەمەش بۆچوونێكی هەڵەیە، ئیدی ئافرەتی موسڵمان كەوتە نێو تاریكستانی جەهل‌و نەزانی‌و نەخوێندەواری‌و كوێرەوەری، ئەگەر كەسێكیش بەتایبەتی مامۆستای ئایینی داوای ناردنە بەر خوێندنیان بكات، بە چاوێكی پڕ رق‌و جێی تۆمەت تەماشا دەكرا، بگرە وایان بڵاوكردەوە، پێویستە گەنجان خوازبێنی ئەو كچانە نەكەن، چونكە مافەكانیان نادەن‌و، خۆی لەسەر هەڵدەكێشیت‌و بە بڕوانامەكەی نازی بەسەردا دەكات‌و، منداڵەكانی پشتگوێ دەخات، ئیدی كۆمەڵێك تۆمەت‌و درۆی گەورەیان بۆیان هەڵبەستین، تا خوێندنی كچان ناشیرین بكەن، ئیدی سەیر لەوەدایە ئیسلام ئەو مافەی بە ئافرەت داوە، كە بخوێنێت‌و زانیاری كۆبكاتەوە‌و خەڵك فێر بكات، كەچی كەسانێك هەر بەناوی ئەم ئیسلامەوە دەیانەوێت نەزان‌و نەشارەزای بكەن‌و، كۆسپ‌و تەگەرەی بۆ دروست دەكەن.\nئەگەر ئەو قسانە پاساو بن، ئەوە لە بری حەق لێ خواردن با كچەكانیان بنێرنە بەر خوێندن‌و، بە جوانی‌و شێوازێكی موسڵمانانەش پەروەردەیان بكەن‌و، بە شێوازێكی موسڵمانانە بەشداری خوێندن بكەن‌و، لەگەڵ خوێندنەكەش فێری كارەكانی ژیان بكرێت.\nلە بیریشتان نەچێت، مەلای كورد لە كوردستان رێبەری دین‌و دیندارییە، خۆشبەختانە مەلای كورد كچەكانیان لە قوتابخانە‌و زانكۆ‌و پەیمانگاكان دەخوێنن، كەواتە پێویستە ئەوانەی رێ لە كچەكانیان دەگرن، بەخۆدا بچنەوە، خۆ ئەوان لەو مامۆستایانە باشتر لە دین تێناگەن، ئایا نەتان پرسیوە: ئەگەر كچ بردنە بەر خوێندن‌و فێربووون حەرام‌و گوناه بێت، ئەی بۆچی مەلای كورد كچەكانی لە قوتابخانە‌و زانكۆ‌و پەیمانگاكان دەخوێنن؟، ئەوەش مانای وایە ئەو كەسانەی كچەكانیان لە خوێندن بێ بەش دەكەن، لە ئیسلام تێنەگەییشتوون، یان داب‌و نەریتێكی خیانە‌و، دەیانەوێت بە ناوی دیندارییەوە كچەكانیان بێ بەش بكەن‌و، ئیسلامیش بكەنە بەرگی كارەكانیان، لە كاتێكدا ئیسلام‌و رێبەرانی ئایینی ئیسلامیش دوورن لەو كارەی ئەوان.\n( 1) سورەتی ئەلعەلەق/ 1-5.\n( 2) تەفسیری كوردی 10/571.\n( 3) التفسیر الوسیگ/ 4124.\n( 4) روح المعانی 28/56.\n( 5) أخرجە البخاری.\n( 6) أخرجە البخاری.\n( 7) رواە مسلم.\n( 8) مجلە المنار ، العدد 87 ، شوال 1425 هـ.\n( 9) أخرجە الحاكم.\n( 10) سیر أعلام النبلا‌و 2/140.\n( 11) سیر أعلام النبلا‌و 2/183.\n( 12) البدایە والنهایە 14/185.\nئەم بابەتە لە ژمارە (83)و گۆڤاری پەیامی زانایان بڵاوبۆتەوە\nژماره‌ی سه‌ردان : 8989920


تشرینی دووه‌م 24, 2020 15:56 Asia/Tehran\nموشەکی کروزی قودسی دووی سوپای یەمەن\nچوارەمین تایبەتمەندیی ھێرشەکەی ڕۆژی ڕابردووی سەر دامەزراوەی ئازامکۆی عەرەبستان ئەوەیە کە ئەم ھەڵمەتە موشەکییە تەنیا دوو ڕۆژ دوای ڕزگار کرانی بنکەی «ماس» لە «ماریب» ئەنجامی گرتووە. لە ڕاستی دا ئەم ھەڵمەتە دووھەمین زللەیەکە کە سوپاولێژنە جەماوەرییەکانی یەمەن تەنیا لەماوەی دوو ڕۆژدا لە سەروچاوی ھاوپەیمانیی سەعودیی سرەواندووە.\nڕزگار کرانی بنکەی «ماس» له لایەن سوپا و لێژنە جەماوەرییەکانی یەمەن


به‌به‌شداری سه‌دان كیژه یاریزانی یانه‌كانی كوردستان و عێراق و به‌سه‌رپه‌رشتی یه‌كێتی ناوه‌ندی گۆڕه‌پان و مه‌یدانی عێراق ، كاتژمێر 1:00 ی پاش نیوه‌ڕۆی ڕۆژی یه‌ك شه‌ممه 4 ی نیسانی 2021 و له‌سه‌ر یاریگه‌ی جادریه له شاری به‌غداد كێبڕكێكانی پاڵه‌وانێتی گۆڕه‌پان و مه‌یدانی كوڕان و كچانی یانه‌كانی عێراق ده‌ستی پێكرد .\nله یه‌كه‌م ڕۆژی پاڵه‌وانێتیه‌كه‌دا و بۆ ئاستی كچان ، كچانی پێشمه‌رگه به ئاست و ئه‌نجام توانیان ببنه جێگه‌ی سه‌رنجی به‌شدارانی پاڵه‌وانێتیه‌كه دوایی ئه‌وه‌ی زۆرترین نازناویان مسۆگه‌ر كرد .\nله‌سه‌ر ئاستی پێشكه‌وتوان و بۆ یاری 100 م به‌ربه‌ست نه‌ورۆز ئه‌حمه‌دی كیژه یاریزانی یانه‌ی پێشمه‌رگه توانی پله‌ی دووه‌م به‌ده‌ست بهێنێت .\nله یاری 5000 م ڕاكردن ، ئامال خزر وه‌ك پیشه‌ی هه‌میشه‌ی خۆی نازناوه‌كه‌ی به‌ده‌ست هێناو میدالیایی یه‌كه‌می له‌مل كرا .\nله یاری یه‌ك باز مریه‌م عه‌بدول حه‌میدی كیژه پاڵه‌وانی عێراق و ولاَتانی عه‌ره‌بی پله‌ی یه‌كه‌می له‌ده‌ست نه‌داو هه‌رچی چاوان به‌هادین بوو له هه‌مان یاری دووه‌م بوو .\nله یاری بازی به‌رز مریه‌م دووباره نازناوێكی دیكه و میدالیایی یه‌كه‌می به‌ده‌ست هێنا و به‌و ئه‌نجامانه‌ش كچانی پێشمه‌رگه له‌سه‌ر ئاستی پێَشكه‌وتوان له یه‌كه‌م ڕۆژدا سێ پله‌ی یه‌كه‌می و دوو پله‌ی دووه‌میان به‌ده‌ست هێنا .\nله‌سه‌ر ئاستی لاوان كیژه پاڵه‌وان به‌هار ئه‌حمه‌د له یاری یه‌كباز پله‌ی یه‌كه‌می به‌ده‌ست هێناو دییه نزاریش به پله‌ی سێهه‌م و له هه‌مان یاری هات .


ANF | شەربەتی کوردان؛ ئاوی سووس\nچوارشه‌ممه, 4 Jul 2018, 11:32\nئاوی سووس لە هەموو شوێنێكی ئامەد دەتوانرێت پەیدا بکرێت. بە دەیان کەس کۆڵەپشتێک کە پڕیەتی لە ئاوی سووس دەخەنە سەر پشتیان و ئاوی سووس دەفرۆشن. هەم بژێوی خۆیانی پێ دابین دەکەن و هەم لە گەرمای هاویندا مرۆڤ فێنک ده‌كاته‌وه. جەمیل باتبای تەمەن ٦٩ ساڵان ماوەی ٤٠ ساڵی ته‌واوه ئاوی سووس دەفرۆشێت و بژێوی ژیانی خۆی پێ دابین دەکات.\n«ئێمە بە بنەماڵە ئەم کارە دەکەین»\nجەمیل باتبای یەکێکە لەو کەسانەی کە ئاوی سووس دەفرۆشن. لە کۆڵانی گازیی ناوچەی سووری ئامەد ده‌زگه‌یه‌كی داناوە. باتبای باس لەوە دەکات کە ئەو لە گەنجییه‌وه دەستی بەو کارە کردووە و سەرەتاش بەناو کۆڵانەکاندا گەڕاوە و ئاوی سووسی فرۆشتووە. باتبای ده‌ستنیشانی ده‌كات كه ئەوان بە بنەماڵە ئەو کارە دەکەن و دەڵێت: «برا گەورەکەم ماوەی ٥٠ ساڵ ئەم کارەی کرد. پاشان ڕادەستی برایەکی دیكه‌ی کرد و ئەویش ماوەی ٤٠ ساڵ ئەم کارەی کرد. منیش ئەوە ماوەی ٤٠ ساڵە بەم کارە بژێوی ژیانی خۆم پەیدا دەکەم. ئەم کارە تێچوونی کەمە. هەم دەبمە هۆکاری فێنککردنەوەی مرۆڤەکان و هەمیش قازانجی ماددی دەکەم.»\nباتبای بەبیری هێنایەوە کە کاتی خۆی به‌فرگر نەبووە و نه لیمۆنات و نه هیچ سارده‌مه‌نییه‌كی دیكه نه‌بووه.\n«ئێمە لە قەراخی چەمی دیجلە به‌رهه‌می گیایی سووس کۆدەکەینەوە»\nمحەمەد ئەڤەرەک-ی تەمەن ٣٣ ساڵان، هەم شەربەتی ئاوی سووس دروست دەکات و هەم خۆیشی دەیفرۆشێت. ئه‌و دەڵێت کە شەربەته‌كه‌ی ئەوان ئاوێکی سرووشتیی خواردنەوەیه.\nئەڤەرەک دەستنیشانی ده‌كات کە ئەوان کاتژمێر ٤ ی بەرەبەیان لە خەو هەڵدەستن و ده‌چن ڕه‌گی ڕووه‌كی سووس كۆده‌كه‌نه‌وه. ده‌ڵێت: «ئێمە ڕه‌گه‌كانی سووس دەهێنینەوە ماڵەوە و بە باشی پاکی دەکەینەوە. پاشان باش دەیهاڕین و دەیخەینە ناو تەشتەوە. ئاو به‌سه‌ریدا بەردەدەینەوە و بەو شێوەیە ده‌یهێڵینه‌وه. هەر نیو کاتژمێر جارێک ئاوەکەی دەگۆڕین. پاشان به‌باشی دایدەوەرێنین و دەیخەینە ناو تەرمۆزەوە. دواتر پەڕۆی تەڕی بەسەردا دەدەین و دەیبەینە بازاڕ و دەیفرۆشین. گیای سووس بە هاوین سەوزە و بە زستانیش وشکە.\nمحەمەد ئەڤەرەک هێما بۆ ئه‌وه ده‌كات كه خوودی كۆكردنه‌وه‌ی ڕووه‌كی سووس زه‌حمه‌ته، لەبەرئەوە پێویستییان بە هاوکاریی بنەماڵەکەیان هەیە.\n«نەک ته‌نها كۆكردنه‌وه،، بەڵکو دروستکردنەکەشی زەحمەتە. ئەم کارە پێویستییه‌كانی ئێمه پڕ ناكاته‌وه، بەڵام لەبەرئەوەی کارێکی دیكه نییه، ئەم کارە دەکەین. من خێزانێکی شەش کەسی به‌خێو دەکەم. کارێکی دیكه‌م هەبوایە بە کەمترین مووچەوە، ئەم کارەم نەدەکرد. ڕۆژانە بایی٨٠ - ١٠٠ لیرەی تورکی شەربەتی ئاوی سووس ده‌فرۆشم.»\nئەڤەرەک ده‌ستنیشانی ده‌كات کە ئاوی سووس دەرمانە و ده‌ڵێت: «بۆ هه‌رسكردنی خواردن باشه و وا ده‌كات مرۆڤ حه‌زی بچێته خواردن. هه‌روه‌ها سوودێکی دیكه‌ی ئەو ئاوە ئه‌وه‌یه بۆ نەخۆشی گەده باشه. ئاوی سووس یارمه‌تیده‌ره بەردی گورچیلە فڕێ بدرێت. بۆ ئەو کەسانەشی کە ئازاری گەدەیان هەیە و گەدەیان دەسووتێتەوە و ترشەڵۆک دێتە سەرەوەی گەدەیان، ئاوی سووس زۆر باشە و سوودێکی زۆری هەیە.»


واشنتۆن ناتوانێت ئێران له سووریا ده‌ر بکات - Mehr News Agency\n6 kewçêrê 2018 - 10:25\nNews Code 22187\nوه‌زیری به‌رگری پێشووی ئه‌مریکا:\nواشنتۆن ناتوانێت ئێران له سووریا ده‌ر بکات\nوه‌زیری پێشووی به‌رگری ئه‌مریکا ڕایگه‌یاند که واشنتۆن ناتوانێت ئێران له سووریا ده‌ر بکات.\nبه ڕاپۆرتی ئاژانسی مێهر له سپۆنتیک، چاک هێگل، وه‌زیری پێشووی به‌رگری ئه‌مریکا ڕایگه‌یاند که ئه‌مریکا ته‌نانه‌ت کۆنترۆڵی نیوه‌ی سووریا به ده‌سته‌وه نییه و به ۲ هه‌زار هێز که له گۆشه‌یه‌کی سووریان چۆن ده‌توانێت ئێران له‌م وڵاته ده‌ر بکات.\nئه‌و زیادی کرد: هه‌ڕه‌شه کردن له ئێران یان ڕووسیا یان سووریا کارێکی گه‌مژانه‌یه چون ئه‌و وڵاته‌ی له‌م ناوچه‌یه ده‌ژیه‌ت ئێرانه نه‌ک ئه‌مریکا. ئه‌مه ڕاستییه‌که‌ی ژئۆپۆلۆتیکه که ده‌بێت له به‌ر چاو بگیردرێت مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی بمانه‌وێت ڕاستییه‌کان بسڕینه‌وه.\nهێگل ئاماژه‌ی دا: ناکرێت بێ ستراتیژ له سووریا ئیش بکرێت، ئه‌گه‌ر ئه‌مریکا به‌ڕاستی له دوای سه‌قامگیری له ناوچه‌که‌یه ئه‌م سه‌قامگیرییه بێ هاوکاری ئێران و ڕووسیا به ده‌ست نایه‌ت.\nڕاشیگه‌یاند: سیاسه‌تی لابردنی ئه‌سه‌د هه‌ڵه‌یه چون ئه‌زموونی سه‌دام و قه‌زافی له ناوچه‌که‌مان هه‌یه. سوپا و هێزی سه‌ربازی به ته‌نیایی ناتوانێت کێشه‌کان چاره‌سه‌ر بکات، به‌ڵکوو هێزی سه‌ربازی بۆ پشتیوانی له سیاسه‌ته‌کان و ڕێکاره ستراتیژییه‌کانه.


له ئاکامی شه‌ڕی خێڵه‌کی له مهاباد 17که‌س بوونه قوربانی – زاگرۆس پۆست\nماڵەوە / کۆمەڵایەتی / له ئاکامی شه‌ڕی خێڵه‌کی له مهاباد 17که‌س بوونه قوربانی\nله ئاکامی شه‌ڕی خێڵه‌کی له مهاباد 17که‌س بوونه قوربانی\nهه‌ینی 8 ئاب 2014\tکۆمەڵایەتی, هەواڵ 432 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nله شاری مهاباد شه‌ڕی نێوان دوو خێڵی مه‌نگوڕان‌و فه‌تاحی 17برینداری لێکه‌وته‌وه‌و 3که‌س له بریندارانیش ره‌وانه‌ی نه‌خۆشخانه‌ی ورمێ کران.\nبه گوێره‌ی هه‌واڵێک که به زاگرۆس پۆست گه‌یشتووه کاتژمێر 7ی ئێواره‌ی دوێنێ پێنجشه‌مه شه‌ڕێکی بنه‌ماڵه‌یی قورس له نێوان دوو خێڵی مه‌نگوڕان‌و فه‌تاحی له نێوان گه‌ڕه‌که‌کانی فه‌رهه‌نگیان‌و ئازاده‌گان روویداو به هۆیه‌وه 13که‌س له خێڵی ه‌گوڕان‌و 3که‌س له خێڵی فه‌تاحی بریندار بوون.\nده‌وترێت هۆکاری ئه‌و شه‌ڕه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌و بۆ دوو رۆژ پێشتر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌و به وردیش هۆکاره‌که نه‌زانراوه.


کتێبی “ژیانم هەمیشە تێکۆشان بوو”ی ساکینە جانسز سبەی دەگاتە بەردەستی خوێنەران – Gazete Şûjin\nکتێبی “ژیانم هەمیشە تێکۆشان بوو”ی ساکینە جانسز سبەی دەگاتە بەردەستی خوێنەران\n08/01/2017 09/01/2017 derya us 1693 Views جانسز, ساکینە, سبەی, کتێب\nناوەندی هەواڵ – بۆ جاری یەکەم کتێبی ” ژیانم هەمیشە تێکۆشان بوو” لە نوسینی ژنە تێکۆشەر و کادری پێشەنگی پارتی کرێکارانی کوردستان (ساکینە جانسز) سبەی دووشەمە (٩-١-٢٠١٧) کە هاوکاتە بە ساڵڕۆژی شەهیدبوونی ساکینە جانسز و دوو لە هەڤاڵانی دەکەوێتە بەردەستی خوێنەران.\nساکینە جانسز ژنە تێکۆشەری کورد لەماوەی ٣٨ ساڵەی ژیانی خۆی لەناو تێکۆشانی ئازادیخوازی گەلی کورد و مرۆڤایەتیدا کتێبێکی بەناوی (ژیانم هەمیشە تێکۆشان بوو) دەنوسێت، وەک خۆشی ئاماژەی پێداوە، کتێبەکەی بەرهەمی خەبات و ڕەنجی سەرەتای دەستپێکردنی بزووتنەوەی ئازادی، بەرخۆدانی زیندانەکان و گۆڕەپانەکانی تێکۆشانە.\nلە کتێبەکەی دا ساکینە جانسز دەڵێت:\n“ساڵی رابردوو قۆناغی به په‌رتووک گه‌یاندنی تێبینییه نووسراوه‌کانم که‌م نه‌بوو له هه‌راو هۆریا. چونکه له‌کاتی نووسینیان هه‌رگیز بیرم له‌به‌مشێوه‌یه به چاپگه‌یاندنیان نه‌کردبۆوه. هێشتا به زووم ده‌زانی بۆ نووسینیان. هه‌روه‌ها قۆناغێکی سرووشتی نه‌بوو بۆ نووسینیان، ژینگه‌یه‌کی پڕ گفتوگۆ و ره‌خنه و له هه‌ر رووێکه‌وه به ئازار بوو.\nله راستیدا ئه‌گه‌ر هێزی ئه‌وه‌م هه‌بووایه له خودی قۆناغه‌که‌وه ده‌ست پێبکه‌م و به‌ره‌و رابردوو بگه‌ڕامایه‌وه، بێگومان شاکارێکی زۆر جیاوازی لێ به‌رهه‌م ده‌هات. هه‌ڵبه‌ت هه‌ردوو چوونه ناو کاره‌که‌ش زه‌حمه‌تن، ئه‌وه‌ی دیاره من “زه‌حمه‌ته ئاسانه‌که”م هه‌ڵبژارد!. نووسراوه‌کانم ماوه‌یه‌کی دوور و درێژ وه‌ک “بار”ێک بوو. له‌و رۆژگاره پڕ جموجۆڵ و پڕ پشێوییه‌ی زاپ، هه‌ندێک جار له کۆڵه‌پشته‌که‌ی من دا و هه‌ندێک جاریش له‌ناو کۆڵه‌پشتی خوشکه‌زاکه‌م “فه‌ردا “دا بوو.\nنووسینه‌کانم ته‌نیا بۆ فه‌ردا خوێندبووه‌وه. ئه‌ویش له‌به‌ر ئه‌و نرخه‌ی که بۆ ره‌نجی داده‌نا، تۆزێکیش به‌هۆی فشاره‌کانییه‌وه، له‌گه‌ڵ بڕێکی زۆر له‌ئامێره‌کانی کاری راگه‌یاندنی و چاپه‌مه‌نی چه‌ند مانگێک هه‌ڵیگرت. پێویسته دان به‌وه‌دا بنێم که له‌مه‌یدانی شه‌ڕدا بووین، به‌بیرکردنه‌وه له‌مه، له‌لای ئه‌و به‌جێمهێشتبوو، ئه‌گه‌ر شتێک رووبدا، نووسراوه‌کان ده‌پارێزێت و هه‌ڵیانده‌سه‌نگێنێت. به‌ڵام هه‌ست ده‌کات به هه‌بوونی بیرکردنه‌وه‌م ” له شتێک ” و بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌یان، چه‌ندین جار هه‌واڵی بۆ ناردبووم.\nدواجار له ئه‌یلولی ١٩٩٦ دا ده‌فته‌ره‌کانم به کۆڵمه‌وه هاتم بۆ گۆڕه‌پانی سه‌رۆکایه‌تی. ده‌سته‌واژه‌ی ” ژیان پێتده‌نووسێت ” ی سه‌رۆک و به‌رده‌وام راوه‌سته‌کردنی له‌سه‌ر گرنگییه‌کانی نووسین و به‌ها و نرخ پێدانی، نووسینی کرد به قه‌رزی گه‌رده‌نم.”\nسبەی لە شاری سلێمانی مەراسیمی سێیەمین خەڵاتی ڕێزگرتنی ساکینە جانسز کاتژمێر ٢ی دوای نیوەڕۆ لە هۆڵی تەوار بەڕێوەدەچێت. لەو مەراسیمەدا کتێبی ژیانم هەمیشە تێکۆشان بوو پێشکەش دەکرێت.\nکتێبی ژیانم هەموو تێکۆشان بوو دوای زمانەکانی تورکی، فارسی و کوردی (زاراوەی کورمانجی ژۆرین) لەلایەن ئارام پێنجوێنیەوە لە زمانی تورکیەوە وەرگێڕی سەر زمانی کوردی (زاراوەی سۆرانی) کراوەتەوە و بۆ یەکەم جار سبەی دەکەوێتە بەردەستی خوێنەران.\nجێگەی ئاماژەیە، ساکینە جانسز، فیدان دۆغان و لەیلا شایلەمەز لە ٩ی کانونی دووەمی ٢٠١٣ لە شاری پاریسی پایتەختی فەرەنسا تیرۆر کران.\n← “ساکینە جانسز قوتابخانەی بەرخۆدانی بۆ ژنان ئافراند”\nژنانی گەنجی تێکۆشەر: ساکینە و هەڤاڵانی دەکەین بە پێشەنگی خۆمان →\nڕێپێوانی درێژمەودای گەنجان لە چوارەمین ڕۆژدا بەردەوامە\n14/02/2017 derya us Comments Off on ڕێپێوانی درێژمەودای گەنجان لە چوارەمین ڕۆژدا بەردەوامە\nسه‌ید سادق، ناڕه‌زایی ڕۆژنامه‌نوسان دژ شه‌هیدکردنی نوژیان ئه‌رهان\n29/03/2017 derya us Comments Off on سه‌ید سادق، ناڕه‌زایی ڕۆژنامه‌نوسان دژ شه‌هیدکردنی نوژیان ئه‌رهان


سەرۆک بایدن: پوتن تاوانباری جەنگە\nڕۆژی چوارشەممە سەرۆکی ئەمەریکا جۆو بایدن وتی سەرۆکی ڕووسیا ڤلادیمیر پوتن " تاوانباری جەنگە " بەهۆی هێرشەکانییەوە بۆ سەر ئۆکرانیا.\nلە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ ڕۆژنامەنووسێک لە کۆشکی سپی، سەرۆکی ئەمەریکا جۆو بایدن وتی " پێم وایە ئەو تاوانباری جەنگە." ئەمەش دوای ئەوەی سەرەتا وەڵامی پرسیارێکی نەدایەوە سەبارەت بەوەی ئایا ئامادەیە پوتن وەکو تاوانباری جەنگ ناودێر بکات یاخود نا.\nئەمە یەکەمین جارە سەرۆک بایدن پوتن بە " تاوانباری جەنگ " ناودێر بکات. هەفتەی ڕابردوو جێگری سەرۆکی ئەمەریکا کاملا هێرس لەمیانەی سەردانەکەیدا بۆ پۆڵەندا وتی " بەدڵنیاییەوە " دەبێت لێکۆڵینەوە لە ڕووسیا بکرێت لەسەر ئەگەری ئەنجامدانی تاوانی جەنگ لە ئۆکرانیادا.\nدواتر وتەبێژی کۆشکی سپی جێن ساکی وتی سەرۆک بایدن لە دڵەوە قسەی کردووە، ئاماژەی بەوەدا پڕۆسەیەکی یاسایی جیا هەیە لەسەر ئەوەی بڕیار بدرێت کە ئایا پوتن یاسا نێودەوڵەتییەکانی پێشێل کردووە و تاوانی جەنگی ئەنجامداوە یاخود نا، ئەو پڕۆسەیەش لە ئێستادا لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا کاری لەسەر دەکرێت.


سه‌ده‌ی چینی   16/2/2017\nگه‌شه‌سه‌ندن و ده‌رکه‌وتنی چین وه‌کو زلهێزێکی ئابووریی و سیاسیی و سه‌ربازی له‌جیهاندا، بۆته مایه‌ی گرنگی پێدانی زۆربه‌ی چاودێرانی سیاسی و ئابووری و سه‌ربازی له جیهاندا. هه‌ر له‌به‌رئه‌وه زۆرێک له چاودێرانی سیاسی پێیان وایه، که چین ده‌بێته زلهێزێکی گه‌وره‌ی جیهان. چاودێرێکی به‌ریتانیش پێی وایه، ئه‌م سه‌ده‌یه « سه‌ده‌ی چین» ی ده‌بێت.\nکۆتایی سه‌ده‌ی به‌ریتانی و ئه‌مریکی\nماتیۆ جیمسۆن ڕاوێژکار له په‌رله‌مانی به‌ریتانیا، له وتارێکیدا له سایتی « ستراتیجیک که‌لچه‌ر» ، باس له گۆڕانکارییه‌کانی ئه‌م دوایه‌ی سیاسه‌تی به‌ریتانیا و ئه‌مریکا و چین ده‌کات و ده‌ڵێت: هنری لویس خاوه‌ن ئیمتیازی گۆڤاری « تایم» ی ئه‌مریکی، یه‌که‌م که‌سبوو که‌له ساڵی 1941 له وتارێکدا شرۆڤه‌ی بۆ سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی کردبوو، پێی وابوو که ئه‌م سه‌ده‌یه و سه‌ده‌کانی دواتریش، سه‌ده‌ی ئه‌مریکا ده‌بێت. جیمسۆن ده‌ڵێت: به‌ریتانیا له ساڵی 1815 ه‌وه تاوه‌کو 1914، زلهێزێکی گه‌وره‌ی جیهان بوو، رابه‌رێتی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی ده‌کرد، له‌به‌رئه‌وهئه‌و ساڵانه « به سه‌ده‌ی به‌ریتانی» ناوده‌برا، به‌ڵام دواتر ئه‌مریکا جێگه‌ی گرته‌وه.\nبوومه‌له‌رزه‌ی سیاسی له رۆژئاوا\nئه‌و چاودێره سیاسیه به‌ریتانییه پێی وایه: گه‌وره‌ترین بوومه‌له‌رزه‌ی سیاسی که‌له‌ماوه‌ی پێشوودا له رۆژئاوا ڕوویدابێت، بڕیاری ده‌رچوونی به‌ریتانیا له‌یه‌کێتی ئه‌وروپا بوو، دواتریش هه‌ڵبژاردنی دۆناڵد تره‌مپ بوو وه‌کو سه‌رۆکی ئه‌مریکا. جیمسۆن پێی وایه: ئه‌م دوو ڕووداوه، ئه‌و سیاسه‌ته ته‌قلیدیه‌ی هه‌ژاند و له‌ناوبرد، که‌ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه له‌لایه‌ن هاوپه‌یمانی « ئه‌نگلۆ / سه‌کسۆنیه‌وه» ده‌برێت به‌رێوه. پێشی وایه، ئه‌مه کۆتایی ئه‌و سیاسه‌ته و سه‌ره‌تای له‌دایکبوونی قۆناغێکی نوێی سیاسییه به رابه‌رێتی چین.\nجیمسۆن پێی وایه: ڕاسته چین له سه‌ده‌ی بیسته‌مدا تووشی کاره‌سات و ناخۆشی زۆر بووه، به‌ڵام له‌پاش کرانه‌وه‌ی چین به‌ڕووی جیهان و پێشکه‌وتنی ئابووریه‌وه، ئه‌م وڵاته دووباره گه‌ڕاوه‌ته سه‌ر مه‌یدانی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی. ده‌شڵێت: نابێت ئه‌وه‌مان له‌بیربچێت، که چین خاوه‌نی شارستانیه‌کی زۆر کۆنه و مێژووی بۆ 5 هه‌زار ساڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌و به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مریکاوبه‌ریتانیاوه، چین بۆ ماوه‌ی 2 هه‌زار ساڵ، ده‌وڵه‌تێکی یه‌کگرتوو به‌هێزبووه.\nگلۆبالیزم ترس نییه\nله‌درێژه‌ی ووتاره‌که‌یدا جیمسۆن ئاماژه به ووتاره‌که‌ی شی جین پینگ، سه‌رۆکی چین ده‌دات له کۆبوونه‌وه‌ی داڤوس، به ووتارێکی حه‌کیم و گرنگ وه‌سفی ده‌کات. له‌هه‌مانکاتیشدا ئاماژه به بڕگه‌یه‌کی له ووته‌کانی شی جین پینگ ده‌کات ، کاتێک ووتویه‌تی : ڕاسته گلۆبالیزم کێشه‌ی نوێی دروست کردووه، به‌ڵام ئه‌مه نابێته هۆی ئه‌وه‌ی که‌ئێمه ببینه دوژمنی گلۆبالیزم و له‌ناویبه‌رین.\nناتوانین بگه‌ڕێینه‌وه دواوه\nدواتر ئه‌و نووسه‌ره ئاماژه به بڕگه‌یه‌کی تری ووتاره‌که‌ی شی جین پینگ ده‌دات، کاتێک ووتی: ئابووری گلۆبالیزم، سنووری هه‌موومانه‌و ناتوانین له‌ژێر ده‌ستی ده‌ربچین، له‌هه‌مانکاتیشدا گه‌ڕانه‌وه بۆ دانانی سنوور و رێگرتن له ده‌رچوونی سه‌رمایه و ته‌که‌نه‌لۆژیا و به‌ر‌هه‌م و هاتووچۆی خه‌ڵكی، کارێکی زۆر ئه‌سته‌مه.\nدژایه‌تیکردنی سیاسه‌تی تره‌مپ و به‌ریتانیا\nجیمسۆن پێی وایه، گرتنه به‌ری سیاسه‌تی دژایه‌تیکردنی بێگانه‌و کۆچبه‌ره موسڵمانه‌کان له‌لایه‌ن دۆناڵد تره‌مپ و ده‌رچوونی به‌ریتانیا له‌یه‌کێتی ئه‌وروپا، ئه‌مانه هه‌مووی گوزارشت له‌سیاسه‌تێکی فاشیل ده‌که‌ن و خزمه‌تی ئه‌و دوو وڵاته و جیهان ناکات.\nدراوسێکان دوژمنمان نین\nله‌کۆتایی ووتاره‌که‌یدا، جیمسۆن دووباره ئاماژه به وته‌کانی سه‌رۆکی چین ده‌کات، کاتێک ووته‌یه‌کی هنری دونانت دامه‌زرێنه‌ری رێکخراوی خاچی سووری نێوده‌وڵه‌تی و وه‌رگری خه‌ڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی ده‌کات، کاتێک ووتی: دوژمنی سه‌ره‌کیمان وڵاته‌که‌ی دراوسێمان نییه، بگره دوژمنی سه‌ره‌کی\nئێمه، برسێتی، هه‌ژاری و جه‌هل و سته‌مکارییه»\nسه‌رچاوه: الانصات المرکزی . العدد. 6595. 15-2-2017


سه‌رهه‌ڵدانى خوێناويى نه‌زمى نوێی جيهان – hkkurdistan\nHome6ئەرشیفی بابەتەکان6سه‌رهه‌ڵدانى خوێناويى نه‌زمى نوێی جيهان\nجه‌نگى ئه‌مه‌ريكا له ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست\nبه‌وه‌ى له که‌نداو ڕوو ده‌دات و به‌و ڕیوايه‌ته‌ى كه ميدياكان له باره‌يه‌وه به ده‌سته‌وه‌ى ده‌ده‌ن، به ڕاستى ده‌بێ به‌وه‌ى كه دنياى ئه‌مڕۆ دنياى دووڕوويى و ئه‌خلاقياتى ئاره‌زوومه‌ندانه و پێچه‌وانه‌ى دوو فاقه‌يه، سوپاسگوزار بين. بيهێننه به‌رچاوتان، ئه‌گه‌ر بڕيار بووايه هه‌موو بڕيارنامه‌كانى ڕێكخراوى نه‌ته‌وه يه‌كگرتووه‌كان به‌م ڕاده‌يه له توندى و جیدديیه‌ته‌وه پياده بكرايه، چ ئاشوبێك به‌رپا ده‌بوو. بيهێننه به‌رچاوتان كه ته‌نها بۆ نموونه چه‌ند هه‌زار ته‌ن بۆمب پێويست بوو به‌سه‌ر ئيسرائيلدا برژێنرێت به‌هۆى داگيركردنى سه‌رزه‌مينه‌كانى فه‌له‌ستين و ڕه‌فتارى دژى مرۆیی به‌رامبه‌ر خه‌ڵكى فه‌له‌ستين، يان به‌سه‌ر ئه‌فريقاى باشووردا، به‌هۆى ملنه‌دان به به‌فه‌رمیناسينى ناسنامه‌ی مرۆیی زۆربه‌ى دانيشتووانه‌كه‌ى، يان به‌سه‌ر خودى ئه‌مريكادا، به‌هۆى چه‌ندين ده‌يه له تۆقاندنى به‌رده‌وامى به‌شه‌ريیه‌ته‌وه. بيهێننه به‌رچاوتان كه له‌كارخستنى ئه‌و چه‌كه كۆكوژانه‌ى كه له ئه‌مه‌ریکا، سۆڤێت، چين، فه‌ره‌نسا، ئينگلستان، ئيسرائيل و هه‌ر وڵاتێك كه ده‌ستى پێ ڕاگه‌يشتبێت عه‌مبار كراون، پێويستى به چه‌ند جار هه‌ستانى فڕۆكه جه‌نگى و بۆمبهاوێژه‌كان و ته‌قاندنى چه‌ند ڕۆکێتی كرۆز ده‌بوو.\nسه‌رنج بده‌ن ئه‌گه‌ر به ڕاستى بڕيار بووايه، به‌ر به كۆنترۆڵى مۆنۆپۆڵ نه‌ك ته‌نها به‌سه‌ر نه‌وتدا، به‌ڵكوو به‌سه‌ر گه‌نم و ته‌كنه‌لۆژيا و زانيارى و ده‌رمان و شتى تردا بگيرێ، ده‌بوو چه‌ند جه‌نگى گه‌وره به‌رپا بكرايه. ئه‌گه‌ر بڕيار بووايه هه‌موو دیكتاتۆره‌كان گه‌مارۆ بدرێن، چ ژماره‌يه‌ك له كوشتار پێويست ده‌بوو. ئه‌گه‌ر بڕيار بووايه هه‌موو تاوانبارانى جه‌نگ، به‌ده‌ر له نه‌ژاد و بيروباوه‌ڕ و ميلله‌ت و دابونه‌ريتيان دادگايى بكرێن، پێويستى به چه‌ند قازى و هۆڵى دادگا ده‌بوو. سه‌رنح بده‌ن كه هه‌نگاوهه‌ڵگرتن بۆ ده‌سته‌مۆكردنى هه‌موو زلهێزه ده‌ست به‌ماشه‌كان له ئاستى جيهانی و ناوچه‌یيدا، ژينگه‌ى له‌گه‌ڵ چ مه‌ترسيیه‌كى گه‌وره ڕووبه‌ڕوو ده‌كرد. سه‌رئه‌نجام خه‌رج و مه‌خاریجى ئه‌مانه له‌به‌رچاو بگرن. هيچ ژاپۆن و عه‌ره‌بستانێكى سعودى نه‌يده‌توانى ئه‌م ئه‌ندازه‌يه له پاره هه‌ڵڕێژێت. به ڕاستى ده‌بووه كابووس. به‌و جۆره‌ى كه ئێستا هه‌يه باشه، ئه‌مين تره. وه‌رن به كه‌رنه‌ڤاڵی خۆفريودان و خۆپه‌رستى قه‌ومى ئه‌وروپایی_ ئه‌مه‌ريكایيه‌وه په‌يوه‌ست بين. وه‌رن له كه‌يف و زه‌وقى منداڵانه‌ى “هه‌واڵنێره بێلايه‌نه‌كان” و موفه‌سيره ته‌له‌فیزيۆنیيه “پسپۆره‌كان”مان و له ياريیه‌كانى جه‌نگى كۆمپيوته‌ریی تازه‌يان له دنياى واقیعيدا به‌شدار بين.\nيان ڕه‌نگه ديسان نا، له‌جياتى ئه‌مه باشتره خۆمان له به فه‌رزوه‌رگيراو و پاساوه‌كانيان ڕزگار بكه‌ين و سه‌رنجى مه‌سه‌له واقیعیيه‌كانى ئه‌م جه‌نگه بده‌ين. ئه‌م جه‌نگه له‌سه‌ر ديموكراسى و ديكتاتۆرى نيیه. كوشتار و كه‌مئه‌ندامكردنى هه‌زاران كه‌س له خه‌ڵكى عێراق و ڕووخاندنى خانوو و قوتابخانه و كارگاكانيان به‌سه‌رياندا، به‌ڕاستى شێوازێكى دڕندانه‌يه بۆ ڕزگاركردنى ئه‌وان له سته‌مى سياسى. ئه‌م جه‌نگه په‌يوه‌ندیيه‌كى به به‌رگرتن له بێبه‌شبوونى ڕۆژئاوا له نه‌وت نيیه. ده‌ستبه‌سه‌راگرتنى له‌مه زياترى نه‌وت بۆ كه‌سێك كه مه‌به‌ستى فرۆشتنى نه‌بێت بێمانايه. ئه‌م جه‌نگه له‌سه‌ر پارێزگارى له ياسا نێونه‌ته‌وه‌یيه‌كان نیيه. به له‌به‌رچاوگرتنى پێشينه‌ى خودى ئه‌م به‌ڕێوه‌به‌رانه‌ى ياسا، له هێرۆشيما و ڤێتنامه‌وه تا گرانادا و نيكاراگوا، ناكرێ ئه‌م بانگه‌شانه‌يان به جیددى بگيرێ.\nئه‌مانه كێشه واقیعیيه‌كانى ئه‌م جه‌نگه نين. ئه‌مانه ڕێک وه‌كوو ئه‌وه‌ى كه هه‌ن، پرۆپاگه‌نده‌ى جه‌نگين. سه‌ره‌داوى ئه‌سڵیی ده‌رككردن به هۆيه واقیعيیه‌كانى ئه‌م ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌يه، ده‌بێ له ئاماژه به ڕواڵه‌ت بێ ئازاره‌كانى جۆرج بۆش بۆ “نه‌زمێكى نوێی جيهان” و خواستى په‌سه‌ندنه‌كراوى سه‌ددام حوسێن له‌سه‌ر بنه‌مای پێكهاتنى “په‌يوه‌ند” (له‌نێوان چاره‌نووسى كوێت له‌گه‌ڵ چاره‌سه‌رى مه‌سه‌له‌ى فه‌له‌ستين)دا، بدۆزينه‌وه.\nنه‌زمى نوێی جيهان\nڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى ئه‌مڕۆى که‌نداو ته‌نها يه‌كێك له ڕووه‌كانى ناكۆكى و ناڕۆشنيیه مه‌وجوده‌كان له په‌يوه‌ندیيه نێونه‌ته‌وه‌يییه‌كانى دواى جه‌نگى سارده. به شكستى بلۆكى سۆڤێت له نيوه‌ى دووه‌مى ده‌يه‌ى هه‌شتادا، پێكهاته‌ى پێشوى ده‌سه‌ڵاتيش له ئاستى نێونه‌ته‌وه‌یيدا، كه له‌سه‌ر بناغه‌ى به‌رامبه‌ركێی سه‌ربازى و سياسى و به ڕاده‌يه‌كى كه‌متريش ئابووریی دوو بلۆكى ڕۆژئاوا و ڕۆژهه‌ڵات دامه‌زرابوو، تێك ڕووخا. له كاتێكدا كه ميدياكان و لێكۆڵه‌ره‌وه سياسیيه‌كان له ڕۆژئاوا جه‌ژنى ئه‌و شته‌يان ده‌گرت كه ناويان نابوو مه‌رگى کۆمۆنیزم و به‌ڵێنى ئايینده‌يه‌كى پڕ له سوڵح و سه‌فايان له سايه‌ى ده‌سه‌ڵاتى بێ ڕه‌قيبى بازاڕى پڕ له شانازيدا ده‌دا. بۆ هه‌ر چاودێرێكى هۆشيار ئاشكرا بوو كه دنياى دواى جه‌نگى سارد پڕ ده‌بێت له به‌رامبه‌ركێ و كێشمه‌كێشى جیددیی ئابوورى و سياسى و ئایدیۆلۆژی. لێكۆڵه‌ره‌وه سياسيیه‌كان له ڕۆژئاوا به گشتى، خۆيان به مه‌سه‌له‌كانى وه‌كوو هه‌لومه‌رجى ناپايه‌دار و پڕ ئاڵوگۆڕ له سۆڤێت و ئه‌ورووپاى ڕۆژهه‌ڵات، قڵشتى نێوان “باكوور و باشوور”، ژينگه، كێشمه‌كێشه ناوچه‌يیيه‌كان و شتى له‌م بابه‌ته‌وه سه‌رمه‌ست ده‌كه‌ن_ مه‌سه‌له‌گه‌لێک كه به ڕواڵه‌ت ڕيشه‌يان له ده‌ره‌وه‌ى سنووره‌كانى ڕۆژئاوای “شارستانی” و ديموكراتيك”دايه. ئه‌مانه بێگومان به‌شێك له گرفته‌كانى ده‌يه‌ى 90 پێك ده‌هێنن. به‌ڵام نه‌به‌رده سه‌ره‌كيیه‌كان و كێشه‌ى ته‌وه‌ره‌یی له هه‌ر هه‌وڵێك بۆ شكڵدان به “نه‌زمێكى نوێ” له خودى ڕۆژئاوادا خۆيان حه‌شار داوه. شكستى ڕۆژهه‌ڵات هه‌روه‌ها، له‌گه‌ڵ پووكانه‌وه‌ى ڕۆژئاوا به وێنه‌ى بلۆكى به‌رامبه‌رى ئه‌و هاوشانه. واته پووكانه‌وه‌ى ئه‌و پێکهاته ئابوورى و سياسى و سه‌ربازى و ئايدۆلۆژیيه‌ى كه بۆ ئابڵووقه‌دان و شكستى بلۆكى سۆڤێت دواى جه‌نگى دووه‌مى جيهانى ده‌مه‌زه‌رد كرابوو. ڕۆژئاوا چ به وێنه‌ى چه‌مکێک و چ به وێنه‌ى واقیعیيه‌تێكى ئابوورى_ سياسى، له‌سه‌ر بنه‌ماى هه‌ژموونی، يان ئه‌وه‌ى پێی ده‌ڵێن “نه‌خشى ڕابه‌رى” وڵاته يه‌گكرتووه‌كان دامه‌زرابوو. پاراستنى ئه‌م نه‌خشه، يان هه‌تا په‌ره‌پێدانى ئه‌مه، له جيهانى پڕ ئاڵوگۆڕى سياسه‌تى دواى جه‌نگى سارددا، كاكڵه‌ى هيواى ئایينده‌ى ئه‌مه‌ريكايه بۆ “نه‌زمى نوێی جيهان”.\nتا پێش قه‌يرانى ئه‌م دواييه له ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست، وا ده‌هاته به‌رچاو كه ئایينده‌يه‌كى به‌م جۆره بێبه‌ریيه له به‌ڵگه‌ى عه‌مه‌لى بۆ پياده‌كردنى خۆى. سه‌رهه‌ڵدانى ژاپۆن و ئه‌ڵمانیا به وێنه‌ى دوو زلهێزی مه‌زنی ئابوورى، هه‌نگاونان به‌ره‌و يه‌كێتیی ئه‌ورووپا و جێبه‌جێبوونى عه‌مه‌لیی يه‌كێتیی هه‌ردوو ئه‌ڵمانیا، وه‌رچه‌رخانى سياسى له وڵاتانى ئه‌ورووپاى ڕۆژهه‌ڵات به قازانجى ڕاست و لايه‌نگرى بازاڕ، وه سه‌رئه‌نجام كرانه‌وه‌ى ئابوورى و سياسیی خودى سۆڤێت به‌ڕووى ڕۆژئاوادا، ڕۆژئاوای پێشووى له هه‌موو ڕوويه‌كه‌وه لاواز و تێك دابوو. نه ته‌نها نه‌خشى ڕابه‌ریی ئه‌مه‌ريكا، به‌ڵكوو خودى ئه‌و دامه‌زراوانه‌ى ئامراز و زامنى باڵاده‌ستیی ئه‌مه‌ريكا بوون، وه‌كوو ناتۆ، هه‌ميشه زياده‌تر و بێكه‌ڵكتر ده‌هاتنه به‌رچاو. هه‌موو سياسه‌تى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌مه‌ريكا ئاراسته و چه‌قبه‌ستنێكى خۆى له‌ده‌ست دابوو. ته‌نانه‌ت به‌شێك له سه‌رسه‌خترين شه‌ڕانیيه‌كانى جه‌نگى سارد له باڵى ڕاستی توندڕه‌وى سياسه‌تى ئه‌مه‌ريكادا، بوون به لايه‌نگرانى ته‌ريكخوازى. قه‌يرانى که‌نداو تواناى ئه‌وه‌ى به ده‌وڵه‌تى ئه‌مه‌ريكا به‌خشى، كه بۆ هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ى ئه‌م ڕه‌وه‌ندانه ده‌ستبه‌كار بێت. جۆرج بۆش له دوا وتارى خۆيدا له كۆبوونه‌وه‌ى هه‌واڵنێرانى ئایینیدا، ئامانجى ئه‌مه‌ريكاى له جه‌نگدا به ڕاشكاويیه‌كى له ڕاده‌به‌ده‌ره‌وه ڕاگه‌ياند. به وته‌ى جۆرج بۆش، ئامانج له‌م حه‌نگه “گێڕانه‌وه‌ى ڕابه‌ری” و “قابیلی پشت پێ به‌ستنى” ئه‌مه‌ريكايه. كاتێك ئه‌م ئامانجه جێبه‌جێ بوو، ئه‌و كاته مه‌سه‌له نێونه‌ته‌وه‌يییه‌كانى وه‌كوو مه‌سه‌له‌ى فه‌له‌ستين ده‌توانێت له سايه‌ى “نه‌خشى ڕابه‌ريیانه‌ى ئه‌مريكا”دا چاره‌سه‌ر بێت.\nئه‌مه‌ريكا ئه‌و فرسه‌ته‌ى له ئاسمان قۆسته‌وه كه به داگيركردنى كوێت له‌لايه‌ن عێراقه‌وه بۆى ڕه‌خسابوو، بۆ ئه‌وه‌ى جێگاى خۆى وه‌كوو زلهێزێك سه‌رله‌نوێ داسه‌پێنێته‌وه. به يارمه‌تى كه‌مپینێكى مه‌زن له پرۆپاگه‌نده و هاندان كه له لايه‌ن ژۆرناليزمى نۆكه‌ر و پڕچه‌كى ڕۆژئاوا، كه خۆى به‌رئه‌نجامى خه‌مساردیی سياسیی جه‌ماوه‌رى ده‌يه‌ى هه‌شتايه براوه‌ته پێشه‌وه، شتێكى وه‌كوو “ئيمپراتۆرێكى شه‌ڕ”ی نوێ قوت كرايه‌وه. وڵاتێكى جيهانى سێیه‌می به دانيشتوانێكى كه‌متر له 17 مليۆنه‌وه، قه‌رزار و به‌ته‌واوى پشتبه‌ستوو به ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ى نه‌وت بۆ ڕۆژئاوا و شه‌كه‌ت و ماندووى جه‌نگێكى هه‌شت ساڵه له‌گه‌ڵ وڵاتى ئێرانى دراوسێی، به وێنه‌ى خه‌ته‌رێكى هه‌ڕه‌شه‌كه‌ر له جيهان نيشان درا. مه‌سه‌له‌يه‌كى ناوچه‌يى كه له سايه‌ى هه‌لومه‌رجێكى ديكه‌دا به زه‌خت و مانۆرى سياسى و ديپلۆماسى وه‌ڵامى وه‌رده‌گرته‌وه. تا ڕاده‌ى جه‌نگى مان و نه‌مان بۆ “جيهانى شارستانی”، گه‌وره كرايه‌وه. ئه‌ورووپاى کیشوه‌ر به ڕاڕايیيه‌وه چووه پشتى ئه‌م سياسه‌ته. هێلمۆت كۆڵ و ميتێران، سيماكانى ئه‌ورووپايه‌كى بۆرژوازیى يه‌كگرتوو قودره‌تخواز، له لايه‌ن بۆش و بێكه‌ره‌وه، هێما‌كانى ده‌سه‌ڵاتى بێهاوتاى ئه‌مه‌ريكا، خرانه په‌راوێزه‌وه. ژاپۆنى زه‌به‌لاح هێنرايه خواره‌وه بۆ ئاستى خه‌زێنه‌دارێكى ملکه‌چ. حه‌ياتیبوونى “ڕۆڵی ڕابه‌رايه‌تى” ئه‌مه‌ريكا له نه‌زمى سه‌رمايه‌دارانه‌ى نوێی جيهاندا هێنرايه‌وه بيرى ئه‌ورووپا.\nله كاتێكدا كه عێراق مه‌يدانى جه‌نگه، ئه‌و مه‌سه‌له ته‌وه‌ره‌ییيانه‌ى كه ده‌بێ له ڕێگاى ئه‌م جه‌نگه‌وه يه‌كلا بكرێنه‌وه، به پله‌ى يه‌كه‌م له ڕۆژئاوادا خۆيان حه‌شار داوه. نمايشى هێز و “ڕابه‌رى”ی ئه‌مه‌ريكا له ناوچه‌كه‌دا بڕياره زامنى پاراستنى جێگاوڕێگاى له‌بانترى ئه‌و وڵاته بێت له به‌رامبه‌ر هاوپه‌يمان و ڕه‌قیبه‌كانى له ڕۆژئاوای پاش جه‌نگى سارددا_ فاكته‌رێك كه له هه‌مان كاتدا پێشمه‌رجى باڵاده‌ستى جيهانيى ئه‌مه‌ريكاشه. به‌ڵام هه‌وڵى ئه‌مه‌ريكا به پێچه‌وانه‌ى لۆژیکی سه‌رمايه‌داریی ئه‌مڕۆوه كار ده‌كات، كه پێداچوونه‌وه‌يه‌كى نوێی بنه‌ڕه‌تی له هاوسه‌نگیی پێشوو و شكڵگرتنى ئارايشێكى ئابوورى و سياسیی بۆرژوازیى تازه ده‌خوازێ. ماهیيه‌تى له‌رزۆكى “ئيئتیلافى” ئه‌مڕۆ به به‌راورد له‌گه‌ڵ هاوپشتيیه‌كى ناوخۆيى كه يه‌كێتیى ڕۆژئاوا ده‌يان ساڵ له به‌رامبه‌ر بلۆكى ڕۆژهه‌ڵات له خۆى نيشانی دا، گيروگرفته ميژوویيه‌كانى هه‌وڵى ئه‌مه‌ريكا نيشان ده‌دات.\nفه‌له‌ستين و كوێت: په‌يوه‌ندییان\nله سه‌نگه‌ره‌كانى به‌رامبه‌ردا، نه‌ك عێراق به وێنه‌ى وڵاتێک، يان ڕژێمێكى سياسى، به‌ڵكوو ناسيۆناليزمى عه‌ره‌ب ده‌بينين به وێنه‌ى هێزێكى ناوچه‌يى_ ڕه‌قيبێكى ديكه له كێشمه‌كێش بۆ بنياتنانى نه‌زمى نوێدا. ئه‌مه ناسیۆنالیزمی خه‌ڵکگه‌رايانه و دژى کۆڵۆنیالی كۆن نييه، به‌ڵكوو ئاڵاى بۆرژوازیی عه‌ره‌بى دواى ئۆپيكه. خه‌باتكاریی ئه‌م ناسيۆناليزمه له داماویی هه‌ژارانى عه‌ره‌ب، يان كوێره‌وه‌رییه‌كانى خه‌ڵکى فه‌له‌ستينه‌وه سه‌رچاوه ناگرێت، به‌ڵكوو به‌رهه‌مى ئه‌و ئيمكاناته ماددیيه‌يه كه به‌ڕووى ده‌وڵه‌تانى بۆرژوازیى عه‌ره‌بدا كراوه‌ته‌وه بۆ باشكردنى جێوشوێنيان له ئابووریى جيهانى و پێكهاته‌ى ناوچه‌يى و نێونه‌ته‌وه‌يى ده‌سه‌ڵاتدا. ململانێی هاوكێشه‌ى پێشووى نێوان ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا ده‌مێك بوو ئه‌م جۆره چاوه‌ڕوانییانه‌ى ناكام كردبووه. نفووزى ڕۆژئاوا له خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا پشتى به ئيسرائيل و ئێران به‌ستبوو، وه‌كوو دوو كۆڵه‌كه‌ى سياسه‌تى گه‌مارۆدانى سۆڤێت. ته‌نانه‌ت وڵاته عه‌ره‌بیيه‌كانى لايه‌نگرى ڕۆژئاوايش، وه‌ك ئه‌رده‌ن، سعوديیه و دواتريش ميسر، نه‌يانتوانى په‌يوه‌ندییه‌كى ئابوورى و سياسیی توندوتۆڵى وه‌ها له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوادا به‌رقه‌رار بكه‌ن كه ئيسرائيل و ئێرانى سه‌رده‌مى شا لـێی به‌هره‌مه‌ند بوون و به مه‌رجى پێويستى گه‌شه‌ى سه‌رمايه‌دارى و پێشكه‌وتنى ته‌كنه‌لۆژى ده‌ژمێردرا. جگه له‌مه ماوه‌يه‌كى زۆر به‌ر له داڕوخانى يه‌كجاریى بلۆکی ڕۆژهه‌ڵات، ئيتر ئه‌وه ئاشكرا ببوو كه ئه‌م بلۆكه تواناى داڕشتنى هيچ جۆره چوارچێوه‌يه‌كى بۆ گه‌شه‌ى ئابوورى له وڵاتانى ناوچه‌ى ژێر نفووزى خۆيدا نييه. به‌ڵام مادام كه به‌رژه‌وه‌ندييه‌كى فراوانترى جيهانیی ڕۆژئاوا به ئيسرائيل ده‌به‌ستێته‌وه، ئه‌وه‌ى كه وڵاتانى عه‌ره‌بى به دانيشتوانێكى 50 ئه‌وه‌نده‌ى ئيسرائيل و سه‌رچاوه‌يه‌كى فراوانى ئابووریی نه‌وت و هێزى كاره‌وه، له مه‌یدانی سياسه‌تى نێونه‌ته‌وه‌يى و ئابووریی جيهانيدا نفوزێكى به هه‌مان ڕاده كاريگه‌ر به‌ده‌ست بهێنن، مومكين نه‌بوو. وه لێره‌دا په‌يوه‌ندى له‌حاشا نه‌هاتووى شه‌ڕى ئه‌م دوايیيه له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ى فه‌له‌ستيندا ئاشكرا ده‌بێت. سه‌ربه‌خۆ له‌وه‌ى كه سه‌رانى عه‌ره‌ب به‌قه‌د سه‌ره ده‌رزییه‌ك له خه‌مى كوێره‌وه‌رییه‌كانى خه‌ڵکى فه‌له‌ستيندا ببن، يان نه‌بن (كه به‌گشتى نين)، مه‌سه‌له‌ى فه‌له‌ستين بووه‌ته مه‌حه‌كى هه‌ڵوێستى ڕۆژئاوا و ئه‌مه‌ريكا به‌رامبه‌ر به جيهانى عه‌ره‌ب. ئيسرائيل و مه‌سه‌له‌ى فه‌له‌ستين ڕێگره له‌به‌رده‌م جۆشخواردنى ئابوورى و سياسیی ته‌واوى جيهانى عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوادا. به قه‌ولى عه‌ره‌فات، “عه‌ره‌ب ده‌يه‌وێت له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوادا بێت، به‌ڵام “نه‌ك وه‌كوو كۆيله، به‌ڵكوو وه‌كوو شه‌ريك”. ميسر هه‌وڵی دا تا له ڕێگه‌ى دووركه‌وتنه‌وه له مه‌سه‌له‌ى پانعه‌ره‌بيزم و گه‌يشتن به ڕێكه‌وتنێكى سه‌ربه‌خۆ له‌گه‌ڵ ئيسرائيلدا به‌م ئامانجه بگات. ئه‌م ستراتيژه شكستى خوارد. ناسیۆنالیزمی ميليتانت ده‌يه‌وێت به هێزنيشاندان به هه‌مان ئامانج بگات. له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوادا ده‌جه‌نگێت بۆ ئه‌وه‌ى به هه‌لومه‌رجێكى گونجاوتره‌وه پێوه‌ى په‌يوه‌ست بێت.\nداگيركردنى كوێت له لايه‌ن عێراقه‌وه له سه‌ره‌تاوه كرده‌وه‌يه‌كى سه‌ربازیى ڕاسته‌وخۆى عێراق بوو بۆ گه‌يشتن به ئامانجه تايبه‌تییه‌كانى خۆى. باشترين سيناريۆ له ڕوانگه‌ى عێراقه‌وه لكاندنێكى بێسه‌روسه‌دا بوو كه هيچ ئاكامێكی ده‌ستبه‌جێی له ناوچه‌كه‌دا لـێ نه‌كه‌وته‌وه. به‌ڵام كاتێك ئه‌م كرده‌وه‌يه له‌گه‌ڵ به‌رهه‌ڵستیی توندى ڕۆژئاوا به‌ره‌وڕوو بووه‌وه، هه‌نگاوه ناكامه‌كه‌ى عێراق وه‌كوو خزمه‌تێك به ئامانجێكى گه‌وره‌تر و ناوچه‌يى له لايه‌ن ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌به‌وه باوه‌شى بۆ كرايه‌وه.\nده‌ركى ئه‌وه‌ى كه بۆچى ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب مه‌يدانى هه‌ڵسووڕانى خۆى فراوانتر ده‌بينێ و بۆچى شه‌ڕێكى ماڵوێرانكه‌ر هێشتا ده‌كرێ به پێشڕه‌وییه‌كى سياسى بژمێردرێت، دژوار نييه. داڕوخانى بلۆکی سۆڤێت گرنگيى ستراتيژيى ئيسرائيلى بۆ ڕۆژئاوا كه‌م كردۆته‌وه. ئه‌و ڕۆژه‌ى كه تيايدا واقیعيياته ئابوورى و مرۆیيه‌كانى ناوچه‌كه خۆى به‌سه‌ر سياسه‌تى ڕۆژئاوادا فه‌رز بكات، دوور نييه. گۆڕينى جوگرافياى سياسیی كۆنى جيهان، هه‌ر وه‌ك له ڕووداوه‌كانى ئه‌ورووپا، سۆڤێت، يه‌مه‌ن و كۆريا ده‌رئه‌كه‌وێت، مه‌سه‌له‌يه‌كى حه‌تمییه. دابه‌شكردنى نێونه‌ته‌وه‌يى ده‌سه‌ڵات له‌نێوان ده‌وڵه‌ته بۆرژواييیه‌كاندا به‌ناچارى ده‌بێ چاوى پێدا بخشێنرێته‌وه و ئه‌و جه‌مسه‌ره ئابوورى و سياسییانه‌ش بگرێته‌وه كه له ئه‌نجامى گه‌شه‌ى ته‌كنه‌لۆژى و جيهانيبوونه‌وه‌ى سه‌رمايه‌دا، له ده‌ره‌وه‌ى قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌كانى سه‌رمايه‌داریى پێشكه‌وتوودا سه‌ريان هه‌ڵداوه. ئه‌و هاوسه‌نگییه وشك و زڕه‌ى كه له لايه‌ن جه‌مسه‌ربه‌نديى كۆنى ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاواوه پێك هاتبوو و پارێزگارى لێ ده‌كرا، تێك ڕووخاوه. ئه‌و هێزانه‌ى كه له ئاستى ناوچه‌ييدا ڕوو له سه‌رهه‌ڵدانن، ده‌توانن ئومێده‌وارتر بن به‌وه‌ى كه به كارى لێبڕاوانه كاريگه‌رى له‌سه‌ر چاره‌نووسى خۆيان دابنێن.\nبه‌شێك له ئامانجه‌كانى ناسیۆنالیزمی ميليتانتى عه‌ره‌ب هه‌ر ئێستا وه‌ديهاتووه. ئه‌نجامى شه‌ڕه‌كه هه‌رچییه‌ك بێت، هه‌ر ئێستا گۆڕانكارییه‌كى گه‌وره له ناوچه‌كه‌دا به زيانى ئيسرائيل له ئارادايه. درێژه‌پێدانى ئه‌م پرۆسه‌يه‌ى ئێستاى باشبوونى په‌يوه‌ندیی ئه‌مه‌ريكا و ئيسرائيل، كه پاره و موشه‌كدان به ئيسرائيل نيشانه‌كانێتى، له ئايینده‌دا سه‌خت دێته به‌رچاو. به كۆتايیهاتنى شه‌ڕ، گوشارى ڕۆژئاوا، وه يان به هه‌ر حاڵ ئه‌ورووپا، له‌سه‌ر ئيسرائيل په‌ره ئه‌سێنێ. ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌ب هه‌ر به‌مه‌نده‌ى ئێستاش، توانيويه‌تى به‌فه‌رمیناسينى قورسايى ئابوورى و سياسیی جيهانى عه‌ره‌ب به‌سه‌ر ڕۆژئاوادا بسه‌پێنێ. هه‌ر به‌مه‌نده‌ى ئێستاش ڕۆژئاوا به‌ڵێنى هه‌ندێك سازشى له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ى فه‌له‌ستين داوه كه تا دوێنێ وێنه‌ى نه‌بووه. جگه له‌مه كۆمه‌ڵێك سوودى لاوه‌كيشى هه‌بووه. له خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا ناسيۆناليزم پێشه‌نگی له پانئيسلاميزم سه‌نده‌وه. ئيسلام خۆى كشاندۆته دواوه بۆ گێڕانى ده‌ورى پله دوو له سياسه‌تى جيهانى عه‌ره‌بدا، به وێنه‌ى ئامرازێكى هه‌ڵخڕاندن له خزمه‌تى كارى سياسیی به ناوه‌ڕۆك ناسيۆناليستيدا. ئه‌م ململانێيه‌ى دوايى كۆمه‌كى كردووه كه ته‌نانه‌ت له ئێرانيشدا بوخچه‌ى باڵى پانئيسلاميستى حيزبوڵڵا بپێچرێته‌وه. بۆ عێراق خۆى خودى مانه‌وه، دواى به‌رگرییه‌کی سه‌ربازیی ئابڕوومه‌ندانه، به سه‌ركه‌وتنێكى سياسى، وه له درێژماوه‌دا ته‌نانه‌ت به سه‌ركه‌وتنێكى سه‌ربازيش ده‌ژمێردرێت. داگيركردنى عێراق له لايه‌ن ئه‌مه‌ريكاوه، وه يان ته‌نانه‌ت مانه‌وه‌ى سه‌ربازيى درێژماوه‌ى ئه‌مه‌ريكا له ناوچه‌كه‌دا، بێگومان ئه‌م جه‌نگه‌ى ئێستا ده‌كاته ڤێتنامی دووه‌م بۆ ئه‌م وڵاته. ئه‌مه‌ش به ئه‌گه‌رێکی زۆره‌وه، ده‌بێته مايه‌ى قڵشت له‌نێو يه‌كێتیی ڕۆژئاوا و ته‌ريككه‌وتنه‌وه‌ى ئه‌مه‌ريكا له کیشوه‌ری ئه‌ورووپا. ئه‌م حاڵه‌ته‌ى لێ ده‌رچێت، جێوشوێنى عێراق به وێنه‌ى وڵاتێکى به نفووز له جيهانى عه‌ره‌بدا سه‌قامگير ده‌بێت.\nئه‌م شه‌ڕه ده‌بێ ڕابوه‌ستێ\nئه‌م شه‌ڕه ده‌بێ ڕابوه‌ستێ، له پله‌ى يه‌كه‌مدا له‌به‌ر ئه‌و وه‌حشيگه‌رییه‌ى كه نمايشى ده‌كات. ئه‌م جه‌نگه هه‌تا ئێستا هه‌زاران كه‌سى بێگوناهى كردووه‌ته قوربانى. سه‌رله‌به‌رى بيرۆكه‌ى بۆمباران به “وردبينى نه‌شته‌رگه‌ری” ئه‌فسانه‌يه. سه‌رتاپاى وڵاتێک به بۆمب كێڵراوه. خه‌ڵکى به بچووك و گه‌وره‌وه به بۆمب و مووشه‌ك ده‌کوژرێن، له‌به‌ر نه‌بوونى ئاو و كاره‌با و داو‌وده‌رمان و پێداويستى ته‌ندروستى گيان ده‌ده‌ن. كاره‌ساته‌كانى ئه‌م شه‌ڕه بۆ خه‌ڵکى بێگوناه و سیڤیڵی عێراق ناكرێت بۆ هه‌تاهه‌تايه له لايه‌ن ميدياكانى ڕۆژئاواوه په‌رده‌پۆش بكرێن. كاتێك ڕاستییه‌كان بكه‌ونه ڕوو، كه ورده‌ورده خه‌ريكه ده‌كه‌ونه ڕوو، مرۆڤايه‌تى شه‌رمه‌زار ده‌بێت.\nئه‌م شه‌ڕه ده‌بێ ڕابوه‌ستێ، له‌به‌ر ئه‌و پاشه‌وپاشگه‌ڕانه‌وه سياسى و كو‌لتوورى و ئه‌خلاقيیه‌ى كه به‌سه‌ر هه‌موو جيهانى ده‌سه‌پێنێ. نيشانه‌كان هه‌ر ئێستا له‌به‌رده‌ستدان. ده‌خاڵه‌تگه‌ريى سه‌ربازيى زلهێزه‌كان، شۆڤێنيزمى ميللى، نه‌ژادپه‌رستى، وه‌ته‌نپه‌رستى، ده‌مارگيریی ئایینی، تيرۆريزم و ژۆرناليزمى نۆكه‌ر، ئه‌مانه به‌شێكن له‌و هێزه ڕه‌شانه‌ى كه به‌م شه‌ڕه هه‌وساريان پچڕاندووه. ئه‌مانه تايبه‌تمه‌ندییه واقیعییه‌كانى ئه‌و به‌ناو “نه‌زمى نوێی جيهان”ه‌ن، كه خه‌ريكه چه‌كه‌ره ده‌كات .\nوه‌رگێڕانى: سه‌عيد ئه‌حمه‌د\n“کارگر امروز”، شماره 10\nبهمن 1369، فوريه 1991


بەڕێوەچوونی کۆبوونەوەی گشتیی کۆمیتەی هاوکاریی هێزە کوردستانییەکان لە نیدێرلەند (هولەند) | نوێنەرایەتی ئوروپا پارتی ئازادیی کوردستان\nکاتژمێر13:30پاشنیوەڕۆی رۆژی یەکشەممە 22ی جۆ‌زه‌ردانی 2722 ( 12ی ژووئەنی2022)له شاری ماستریخت له وڵاتی نیدێرلەند (هولەند)کۆبوونەوەی ئاسایی کۆمیتەی ھاوکاریی حیزب و ڕێکخراوە سیاسییە کوردستانیەکان لە نیدێرلەند بەڕێوە چوو.\nکۆبوونەوەکە بە ساتێک بێدەنگیی بۆ ڕێزگرتن لە شەهیدانی کوردستان دەستی پێ کرد.\nدواتر که لە هەر یەک لە لایەنەکان باسێکیان لەمەڕ دوا ڕووداوەکانی هەر یەک لە پارچەکانی کوردستان کرد کە لەو پێوەندییەدا کۆمەڵێک پرسیار و گفتوگۆ هاتنە ئاراوە.\nلە بەشێکی تری کۆبوونەوەکە باس لە کار و چالاکییەکانی کۆمیتەی هاوکاریی لە ڕابردو و پلان دانان بۆ داهاتوو ۆ پرسی ماڵی و چەند بابەتێکی تایبەتی ناوخۆی کۆمیتەی هاوکاریی کرا.کۆبوونەوەکە دوای نزیک بە 4کاتژمێرێک لە کەشێکی دۆستانەدا، کۆتایی پێ هات.\nھێژای ئاماژە پێکردنە کە هەڤالان خاتوو چیمەن نەقشبەندی و که‌ماڵ که‌ریمی لە لایەن (کۆمیتەی ڕێکخستنی پارتی ئازادیی کوردستانPAK)ەوە لە کۆبونەوەکەدا بەشدار بوون.\nبەشێک لە لایەنەکانی ئەندام لە کومیتەی هاوکاریی که باشدار بوون بریتیین لە:\n1-پارتی ئازادیی کوردستانPAK\n4- پاڕتی سۆسیالیستی کوردستان / باکوور\n5- شەپێلا پێشەرۆژا کوردی لە سوریە\n6-يە كيتى نە تە وه يى ديموكراتى كورد ستان\n23ی جۆ‌زه‌ردانی ساڵی 2722ی کوردی\n13ی ژووئەنی ساڵی 2022ی زایینی


داکەوتنی فڕۆکەی ئێتیۆپی و شوێن پێی مووساد بۆ تیرۆری بلیمەتە عەرەبەکان - Mehr News Agency\n14 adarê 2019 - 09:30\nNews Code 25608\nداکەوتنی فڕۆکەی ئێتیۆپی و شوێن پێی مووساد بۆ تیرۆری بلیمەتە عەرەبەکان\nدادستێنی میسر داوای لێکۆڵینەوەی بەپەلە لە سەر ڕووداوی داکەوتنی فڕۆکە لە ئێتیۆپی کرد کە تێیدا ژمارەیەک لە بیرمەندان و بلیمەتەکانی جیهانی عەرەب کوژران.\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر لە نەشرە، نەبیل ئەحمەد سادق دادستێنی میسر نووسینگەی تەکنیکیی کردووەتە بەرپرسی لێکۆڵینەوەی بەپەلە سەبارەت بە بەیانییەی دەرکراو لە لایەن عمرو عەبدولسەلام پارێزەرێکی مافی ئەو وڵاتە سەبارەت بە ڕووداوی داکەوتنی فڕۆکەی ئێتیۆپی کە لە نێوان قوربانییەکاندا بیرمەندە میسرییەکانیش هەبوون و ئەوەی کە لێکۆڵینەوە بکرێت ئایا ڕووداوەکە بە هۆی کێشەی تەکنیکییەوە بووە یان بەرنامەڕێزی کراو بۆ لە ناوبردنی بیرمەندەکان بووە.\nلە ئەو ڕاگەیێندراوەدا هاتووە: سیستەمی سیخوڕی بیانی و لە سەروویانەوە مووسادی ئیسرائیل دەستی درێژی لە تیرۆری بیرمەندە میسرییەکان لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو هەبووە وەکوو تیرۆری سمیرە مووسا بیرمەندی ناڤۆکی میسر کە لە ساڵی ١٩٥٢ لە کالیفۆڕنیای ئەمریکا تیرۆر کرا و هەروەها جەماڵ حەمدان بیرمەندێکی تر کە بە دەستی مووساد لە ساڵی ١٩٩٣ و سەمیر نەجیب بیرمەندی ناڤۆکی میسر و هەروەها موستەفا موشرفە کە لە ساڵی ١٩٥٠ و یەحیا مشد کە لە ساڵی ١٩٨٠ تیرۆر کران.\nئەو پارێزەرە میسرییە لە ڕاگەیێندراوەکەی خۆی داوای ناردنی گرووپێک لە دادستێنەکان بۆ شوێنگیری ڕەوتی لێکۆڵینەوەی بەرپرسانی ئێتیۆپی بۆ ئاگاداری لە هۆکارەکانی داکەوتنی فڕۆکە کە لە نێوانیاندا بیرمەندی میسریش هەبوون، کردووە.\nئەمە لە حاڵێکدایە کە بە پێی ڕاپۆرتی میدیاکان؛ ٤ بیرمەندی عەرەب لەوانە بیرمەندێکی ناڤۆکی خەڵکی مەراکش لە رووداوی داکەوتنی فڕۆکە لە ئێتیۆپی کوژران. ئەو بیرمەندە ناڤۆکییە حسێن سیوتی ناویەتی و وەکوو مامۆستای زانکۆ و لێکۆڵەر لە زانستی فیزیای ناڤۆکی لە زانکۆی عەین شەق لە زانستگای حەسەن سانی لە شاری دار بەیزا چالاکی دەکرد.\nناوبراو جگە لە سەرۆکایەتی بەشی فیزیای ناڤۆکی، ئەندامی کۆمەڵەی مافی مرۆڤی مەراکش، سەندیکای نەتەوەیی پەروەردەی باڵا، هەروەها گرووپی خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی پەروەردەی باڵا بووە.\nشیاوی باسە کە فڕۆکەی بووئینگ ٧٣٧ مەکس لە فڕۆکەخانەی ئادیس ئابابا لە ئێتیۆپی چەند خولەک پاش هەستانەوە تووشی ڕووداو هات و ١٥٧ فەرمانبەر و موسافرکەی کوژران.


ئاوارەكانی خورماتوو ئەنجوومەنێكی سیاسی و كارگێڕییان دامەزراند\nژمارەیەك كەسایەتی و ڕۆشنبیر و چالاكی مەدەنی شارۆكەی خورماتوو، كە لە دوای خیانەتەكەی 16ی ئۆكتۆبەر ئاوارەی شارەدێی ڕزگاری سەر بە شارۆكەی كەلار بوونە، ئەنجوومەنێكیان بۆ ئاوارەكانی خورماتوو و داكۆكیكردن لە مافەكانیان و گەیاندنی دەنگی ئاوارەكان بە دنیا ڕاگەیاند.\nبورهان عەدل ئەندامی ئەنجوومەنی داكۆكیكردن لە ئاوارەكان خورماتوو بە "وشە"ی ڕاگەیاند، هەوڵ دەدەین بۆشایی سیاسی و كارگێڕیی كورد لە خورماتوو پڕ بكەینەوە و لە دوای 16ی ئۆكتۆبەرەوە بیرۆكەی كارێكی لەوشێوەیە هەبووە و ئەمڕۆیش بە ئەنجام گەیشت و ڕامان گەیاند.\nزیات گوتی، خیانەتەكەی 16ی ئۆكتۆبەر وای كرد خەڵكی خورماتوو ئاوارە و دەربەدەر بن و میلیشیاكان تاوان و كارەساتی یەكجار گەورەیان بەسەر خەڵكی كورد لەو ناوچانە هێنا، ئێمەیش لە ڕێی ئەو ئەنجوومەنەوە سەرەڕای هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی گرفتی ئاوارەكانی خورماتوو، دەمانەوێ دەنگی خەڵكی خورماتوویش بگەیەنین بە دنیا و تاوانەكان بە دیكۆمێنت بكەین تا بە جینۆساید بناسێنرێت.\nدوای خیانەتەكەی 16ی ئۆكتۆبەر كە لەلایەن گرووپێكی ناو یەكێتی لە پێناوی دەسكەوتنی پارە و بەرژەوەندی كەسی خاكی كوردستان فرۆشت، بە سەدان هەزار لە خەڵكی كورد لە خانەقین و خورماتوو و كەركووك ئاوارەی ناوچەكانی تری كوردستان بوون، بەگوێرەی دوا ئامارەكان میلیشیاكان كە ڕێككەوتنیان لەگەڵ ناپاكەكان هەبوو، تا ئێستەیش بەردەوامن لە تاڵانی و سووتاندن و ڕووخاندنی خانوو و دووكانی هاووڵاتییانی كورد، زیاتر لە 50 خانوو و دووكانیان سووتاندوون، ئەمانەیش بەرەنجام و لێكەوتی خیانەتی 16ی ئۆكتۆبەر بوون.