توندترین گورز لە فەرهەنگ و كلتور و هزری مرۆڤایەتی بریتیبوولە رووداوی سووتاندنی پەرتووكخانەكانی عەجەم و ئەسكەندەرییەی میسر، ئەم گورزە لە هەردەست و ئەقڵێكەوە هێزی وەرگرتبێت بێگومان سرەوانێك بووە لە رابوونی فەرهەنگیی ئەوكاتەی دونیا و شاردنەوە و ونكردنی بەشێكی بەرین و فراوانی جێدەستی عەقڵ و ئاوەزی مێژووی مرۆڤایەتیش بووە لە حان و وەختی ئێستادا، لەم نووسینەدا هەوڵدراوە لەسەرچاوەی گێڕانەوەكانی ئەو تراژیدیایەی جیهانی كتێب و ئەو جینۆسایدەی قەڵەم و نووسین بدوێین و هۆ و هۆكارەكانی نومایانبكەین. لەم توێژینەوەیەدا تەواوی بۆچوونگەلەكانی پێوەست بە سووتێنەرانی ئەو كتێبخانانە هێنراوە و ورد و درشتی ئەو تێكستانەی كە گێڕانەوەكەیان وتووە بەراوردكراوە بە لێكدانەوە لۆژیكییەكانی پەیوەست بەڕاستی و دروستی رووداوەكە. لەڕاستیدا خانەدانی (بەتلیمۆس) لە سێهەم سەدەی پێش ئیسلام لەئەسكەندەرییەدا پەرتووكخانەیەكی مەزنیان پێكەوەنا، ئەوان داهێنەری گەورەترین كتێبخانەی فرە پەرتووك و فرەبووار و فرەژمارە و رەنگی ئەوكاتەی دنیابوون، لەوێدا زۆرێك لە كتێبە زانستییەكانی ئەوكاتەی دنیای شارستانییەت و پێشكەوتن خڕكرابوونەوە، وەلێ بەداخەوە لە سەردەمی رۆمەكانەوە تا سەردەمی فتوحاتی ئیسلامیی رووداوگەلێكی زۆروزەبەند لە هەوڵی نابوودكردنی ئەو كتێبخانەیەدا هاتنەپێشەوە، تادواجار سووتاندن و تاڵانبردن هەموو ئەو كتێبخانە گەورەیەی لەنێودا مێژوونووسانی عەرەب و ناعەرەب لەچۆنیەتی لەناوبردن و لەباربردنی ئەو كتێبخانە گەورەیەدا، بۆچونگەلێكی جیاوازیان هەیە هەندێك لەو مێژوونووسانە دەڵێن سووتاندنی ئەم كتێبخانەیە رێك بە فەرمانی خەلیفەی دووەمی موسڵمانان عومەری كوری خەتاب بووە، ئەوان دەڵێن، ئەو فەرمانی كردووە بە (عەمری كوڕی عاس) كە ئەوكات والی وڵاتی میسر بوو، ئەوكارە ئەنجامبدات، مێژوونووسان بۆ پشتراستكردنەوەی ئەم بۆچوونەیان پشت قایمن بە بەڵگە و بۆچونی مێژوونووسانی عەرەب خۆیان، لێرەدا بەنێوبانگترین بەڵگە و مەدرەكێك كە بەدەستیانەوەبێت و لەوبارەوە نووسرابێت، بریتییەلە نووسینی مێژووزانە كۆن و رەسەنەكانی وەك ئەبولفەرەج مەڵتی، عەبدولەتیف بەغدادی، مقریزی، حاجی خەلیفە، بەڵام ژمارەیەكیتر لە مێژوونووسان، سەردارانی عەرەب لەوە بەباڵاتر دەزانن كە لەئەجێندایاندا هەبووبێت بیر لە سووتانی كتێبخانەكان بكەنەوە، بە گوتەی وان سەردارانی عەرەب خۆیان بەگرنگیپێدەری كتێب و نووسین و زانیارییەكان زانیوە، هەربۆیە وتەی كەسانی ناوبراو بە نادرووست و ناڕاستدادەنێن و بەڵگەكانیان پشتڕاست بە بەڵگەی زانستی نازانن، جرجی زیدان لە كتێبی (تاریخ تمدن اسلام) تاچەند ساڵێكی پێشئیستا لەگەڵ بۆچونی دووەمدابوو، ئەمەشی لە كتێبەكەی خۆی بەنێوی (مێژووی میسری نوێ) روونتر پەنجەی بۆ درێژكردووە، بەڵام دواتر لەئاكامی زانیاری دروستتر و زێدەتر لەسەر مێژووی ئیسلام و ژیاری ئیسلام بایدایەوە بەلای بۆچونی پێڕی هەوەڵ و لە رابردووی نووسینەكانی دەسبەرداربوو.\nلەم لێكۆڵینەوەیەدا بۆ سەرنجدان لەسەر بۆچونی دروست لەسەر سووتێنەرانی پەرتووكخانە مەزنەكانی مێژووی مرۆڤایەتی بە گورجی چاوێك دەخشێنین بە نێوەرۆكی سەرچاوەكانی پەیوەست بەم مەسەلەیە دەخەینەڕوو. موسڵمانانی پێشینی ئیسلام تەنهاوتەنها بەپشتبەستن بە فەرمودەكانی پەیامبەر و لێدوانەكانی هاوەڵانی دەجووڵانەوە بەدەر لەو دوو سەرچاوەی زانیارییە توخنی هیچ سەرچاوەیەكیتر نەدەكەوتنەوە، ئەمەش وەك بیرێكی ئایدیۆلۆژی كاریلەسەردەكرا. لەم پێودانگەوە دەتوانین سەرەداوێكمان لەوەدا دەستبكەوێت كە جۆرە نەفرینێك لە نووسین و نووسینەوەی هەر ئاراستەیەكیتر كاریلەسەركراوە. ئەبولفەرەج مالگی لە كتێبی (مختصر تاریخ الدول)و لە باسی فەتحكردنی میسردا بەمجۆرە دەنووسێ: یەحیا گراماتیكی بیرمەندی ئەوكاتەی میسر تا زەمانی فەتحكردنی میسر و ئەسكەندەرییە لەلایەن عەمری كوڕی عاس لەژیاندا مابوو، ئەو زانایە لەكاتی فەتحكردنی ئەسكەندەرییە هاتەلای عەمری كوری عاس، عەمر ئاگاداری بلیمەتی و پایەبەرزی ئەو زانایە بوو، هەربۆیە رێزی زانابوونی لێنا، یەحیا فەیلەسوف و بیرمەندێكی مەزن بوو، ئەوەی دەیوت لەلایەن عەمرەوە بێلاموجیم جێگەی تێڕامانبوو، چونكە تائەوكاتە قسەگەلێكی لەوجۆرەی لەنێو عەرەبدا نەبیستبوو، عەمر بڕیاریدا لەلایەن خۆیەوە ئاگادارییبكات و بیپارێزێت، رۆژێك یەحیا بە عەمر دەڵێ: ئێوە تەواوی دەسەڵاتتان لەئەسكەندەرییەدا هەیە، میهرەبانیتان لەهەموو شوێنێك نواندووە، لەبەرئەوە هەموو ئەوەی كە بۆ ئێوە جێگەی سوودە با لەدەستاندابێت شتانێكیش كە لە نەهجی ئێوەدا جێگەیەكی دیارینەكردووە وازیلێبهێنن، عەمر پرسیاردەكات بۆ ئێوە چی بەكەڵكە و كە پێویستانە و لەدەستی و دەسەڵاتی ئێمەدایە؟ یەحیا لەوەڵامدا دەلێ: گەنجینەكانی حیكمەت لە خەزێنەی پاشایەتیدان. عەمر لەوەلامدا وتی: پێویستە بۆئەم مەسەلەیە خەلیفەی موسڵمانان ئاگاداربكرێتەوە. راستەوخۆ عەمر نامەیەكی نارد بۆ خەلیفە و خواستەكانی یەحیای گەیاند، وەلێ لە وەڵامی نامەكەدا خەلیفە نووسیبووی: "هەموو ئەو نووسراو و كتێبانەی كە دەگەڵ كتێبی خوادا هاوهەڵوێستن ئەوە زیادەن، چونكە كتێََبی خودا بەسە، ئەوانەشی كە پێََچەوانەی فەرمایشتی خودان ئەوە دیسان سوودی نییە"، كەواتە لەهەردوو باردا پێویستە لەنێََوبدرێن. ئیتر دوای گەیشتنی ئەم نامەیە عەمر بە بڕیاری خەلیفە تەواوی كتێََبەكانی كتێبخانەی ئەسكەندەریەی لەنێََو توونی حەمامەكانی شاردا گلێركردەوە و گڕیتێبەردان. هەندێك لە گێڕەرەوەكان دەڵێن شەش مانگ تەواوی گەرماوەكانی ئەسكەندەرییە بەگڕی كتێََبەكانی ئەسكەندەرییە سووتان و نەكوژانەوە تاوەكو پاكیان بوونە خۆڵەمێش. لەڕاستیدا ئەم گێڕانەوەیە جێگەی مشتومڕ و بگرەوبەردەیەكی زۆرە، ئەمە داستانێكی زۆر روون و ئاشكرای جێََگای تێََڕامانە .\nسەبارەت بەو تێكستەی سەرەوە شاراوەییەك هەیە. لێََرەدا هەموو ئەو هەوڵانە دەخەینەڕوو كە بەراورد بەڕاستزانینی ئەم دەقەكراون، دیارە ئەوانەی كە نكوڵی ئەم چیرۆكە دەكەن، ئەوانەن كە سەردار و كەسایەتییەكانی عەرەب لەو ئاستەدا نابینن كاری لەوجۆرە بكەن، بۆیە هەموو ئەو گێڕانەوانەش لەو گوزەرەدا بەنادروست دەزانن، هەندێكجار ئەوان دەمارگیریی ئاینیی خۆی ترنجاندووەتە كایە مێژووییەكەیان.\nهەر ئەوەیشە هەندێك لەوانە دژی هەر راستییەكن كە باس لە سووتان بكات بۆ پەرتووكخانەكانی ئێران و ئەسكەندەرییە. لەبەرانبەردا پێڕێك لە مێژوونووسانی دیاری كلتور و فەرهەنگیش بۆئەم بابەتە قسەی خۆیانیان هەیە و دەستی خەلیفە لە گڕدانی كتێبەكاندا بەدوور دەزانن. بەڵگەكانی ئەوان لەم تەوەرانەدا دەخولێنەوە:\n(ئەبولفەرەج لە سەدەی حەوتەمی كۆچیدا ژیاوە، ئەو باوكی یەهودی بووە و خۆیشی لەسەر ئایینی عیسایی بووە و دییان بووە، لە پلەكانی ئاینیی مەسیحیدا سەركەوتووە، سەرەتا شاگردی قەشەبووە و دواتر بووە بە قەشەیەكی تەمامی مەسیحی، تەنانەت مێََژوویشی بە زمان و نووسینی سریانی نووسیوە. هەربۆیە ئەو مێََژووەی ئەو وەرگیراوی كتێََبە فارسی و یۆنانی و عەرەبیەكان بووە، لە كتێََبە سریانییەكەیدا كورتەیەكیشی بە عەرەبی داناوە كە هەمان كتێبی (موختەسرولدووەل)ە دیارە ئەم كتێََبە یەكەمین كتێََبە كە ئەم رووداوەكەی تیاداهێََناوە و فەڕەنسییەكانیش لەم كتێبەوە وەریانگرتووە و رووداوەكەیان باسكردووە، ئەوەش كە (عەبدولەتیف بەغدادی و مەقریزی و حاجی خەلیفە) لە مێژوونووسانی موسڵمان تایبەت بەو كتێََبانەی ئەسكەندەرییە نووسیویانە بە بەڵگەیەكی دروست و سەربەخۆ نایەتە ئەژمار، چونكە مەقریزی هەمان قسەكانی (عەبدولەتیف بەغدادی) هێََناوە و حاجی خەلیفەش ناوی شاری ئەسكەندەرییەی نەبردووە، ئەو تەنها گوتوویەتی عەرەبەكان لە سەرەتای هاتنی ئیسلامەوە بێجگەلە شەریعەت و رێساكانی خۆیان بەهیچ رێسا و یاسایەكیدی گرنگی و بایەخیاننەداوە، تەنانەت لەشوێنێََكدا دەڵێ عەرەبەكان بۆ هەرشوێنێََك روویانبكردایە نووسراو و كتێبەكانی ئەوێیان دەسووتاند، هەروەها بەغدادیش لە باسكردنێََكی بێتەحقیقی ئەسكەندەرییەدا باسی كتیبخانەكەی كردووە. بەرەیەكیتر روانینێكی تاڕادەیەك نێزیك لەڕاستییان پێیە، بە روانینی ئەوان كتێبخانەی ئەسكەندەرییە پێشئیسلام و لە زەمانی رۆمانییەكاندا سووتاوە، چونكە ئەگەر عەرەب ئەوێیان سووتاندبێت ئەوا مێژوونووسانی عەرەبی لە كتێبەكانی پەیوەست بە فتوحات و زانیاری و ژیانی ئەدەبی خۆیاندا باسی ئەو رووداوەیان دەكرد، ئەم بۆچوونەیش تاڕادەیەك لەڕاستییەوە دەمانتلێنێت. ئەمەی سەرەوە كورتەی جوداوازی بۆچونەكان بوو سەبارەت بە سووتانی كتێبخانەی ئەسكەندەرییە، بەڵام دەكرێ ئەوە راستبێ كە بەشێك لەو كتێبانە لەپێش ئیسلامەوە سووتئیبن واتە لە سەردەمی رۆمانییەكاندا، بەلام ئەمە رێگری لەوەناكات كە ئەو كتێبانەی كە ماونەتەوە لە زەمانی ئیسلامدا نەسووتئیبن، چونكە تەنها ئەبولفەرەج ئەم رووداوەی نەگێََڕاوەتەوە، بەڵكو لە شوێنانێََكیتری نێزیك لەڕاستیەوە ئاماژە بەو سووتانە كراوە بە دەستی عەرەبەكان، بۆ نموونە عەبدولەتیف بەغدادی تەواوی میسر گەڕاوە، بەغدادی ئەوەی لەمیسردا بینیویەتی نووسیویشیەتی، بابەتی سووتانی كتێََبخانەی ئەسكەندەریەشی بیستووە و ئاماژەیپێداوە، تەنانەت چەند ساڵێك پێشلەدایكبوونی ئەبولفەرەج نووسینەكەی كۆنترە، چونكە ئەبولفەرەج لە ساڵی 1226 زاینی لەدایكبووە وەلێ عەبدولەتیف بەغدادی لە كۆتایی سەدەی شەشەمی كۆچی سەری لە میسر داوە. ئەمەش دەقی نووسینەكەی بەغدادییە" :پایە یان ستونگەلێََكم لە چواردەوری، عەمود سوارییە پێشچاوكەوت كە هەندێكیان بەپێوە وەستاوبوون و هەندێََكیشیان داتەپیبوونە بانزەوی، وادیاربوو رووی ستوونەكان سەقفێك بووبێت و ستوونەكان راگیریانكردبێََت لەبەرئەوە لەڕووی عەمود سوارییەدا تائەوكاتەش گومەزەكان دەبینران وادەبینم ئەمە هەمان ئەو شوێََنە بوو كە ئەرستۆتالیس و پێڕەوانی ئەو دوای مەرگیشی وانەكانیان لەوێََددا دەوتەوە، ئەوێ هەمان دارولعیلم بووە كە ئەسكەندەر بناغەی شاری ئەسكەندەرییەی تێیدادانابوو پاشان بریاری دروستكردنی ئەوێیشیدابوو كە مەبەست پێی دروستكردنی كتێََبخانە مەزنەكەی ئەسكەندەرییە بوو. رێك ئەو كتێََبخانەی كە عەمری كوری عاس بە فەرمانی خەلیفە عومەر خاپوریكرد.\nوتەی بەغدادی لەمیانەی قسەكردنی لەسەر عەمود سوارییە دیسانەوە جۆرێك لە تەك لۆژیكدا هەمئاهەنگە و نێزیكی هەیە، بە نەزمێك وا لە لێكۆڵەر دەكات كەوا هەستبكات بەڵگەیەكی باوەڕپێََكراوی لەبەردەستدایە، بەڕادەیەك دەتوانرێت لەم كەناڵەوە بۆچونەكەی ئەبولفەرەج پشتڕاستبكاتەوە .\nلەڕاستیدا ئەبولفەرەج كتێبەكەی (موختەسرولدووەل)ی لە كۆتاكانی ژیانیدا نووسیوە و لە684 كۆچیشدا مردووە، بەڵام كتێََبی موختەسەرولدووەل كورتەی كتێََبە سریانییەكەی ئەو نییە، چونكە لە تانوپۆی كتێبەكەدا جگەلە مەسەلە پەیوەستەكانی بە فتوحات مەسەلەگەلێََكیتریشی خستووەتەڕوو وەك مێژووی ئیسلام و مەغۆل و زانستەكان و ئاداب و هەروەها مێََژووی رۆمانیی باسكردووە كە لەكاتێكدا لە نوسخە سریانییەكەدا ئەم بابەتانە بوونێكیان نییە، لەمڕووەوە نووسخە عەرەبییەكە زۆر زێدەتر لە نوسخە سریانییەكە باس و تەوەرەی خستووەتەڕوو، چونكە لە نوسخە سریانییەكەدا تەنها فتوحاتەكان باسكراون، هەربۆیە بابەتی سووتانی كتێبخانەی ئەسكەندەرییەش لە نوسخە عەرەبییەكەدا باسكراوە، بەتایبەتی لەو تەوەرانەی كە تایبەتن بە زانست و ئاداب و زانیارییەوە. جورجی زیدان لە ئەنجامی لێكۆڵَینەوە گەلێََكی قووڵەوە دەڵێ" :ئەوەم ئاشكراكردووە كە ئەبولفەرەج بابەتی سووتانی ئەو كتێََبخانەیەی لە یەك مێََژوونووسی موسڵمان وەرگرتووە بەناوی (جەمالەدین ئەبولحەسەن عەلی بن یوسف بن ئیبراهیم ئەلقەفتی، ئەم مێژوونووسە شالیاری حەلەب بووە و ناسراوبووە بە قازی ئەكرم، ئەم ناوبراوە نێزیكەی چل ساڵ پێش ئەبولفەرەج مردووە ، چونكە جەمالەدین لە بەرواری 565 لە قەفتی دەوروبەری سەعیدی میسر بەدونیاهاتووە و لە 646یشدا لە حەلەب مردووە، ئەو خاوەنی كتێََبێك بوو بەنێوی (تەراجمولحوكەما) نووسخەیەكی دەستنووسی ئەو پەرتووكە كە لە 1197 كۆچیدا نووسرابوو لە كتێََبخانەی سوڵتانی دیتراوە. بەگوێرەی ئەو دەستنووسە جەمالەدین لەمیانەی شەرحی حاڵی یەحیادا باسگەلێكی نووسیوە كە هەمان نووسینەكانی ئەبولفەرەجن بەڵام نەختێ درێژدادڕیی لەنووسینەكەدا كردووە. بۆ نموونە ئەو باسی كتێبخانەكەی لە دامەزراندنییەوە تاخاپوركردن و كوێركردنەوەی كردووە، لە گێڕانەوەی گڕتێبەردانی پەرتووكخانەكەدا بەم رەنگە نووسیویەتی :یەحیا تاكاتی فەتحی میسر و ئەسكەندەرییە بە دەستی عەمرە لەژیاندا مابوو، رۆژێك هاتەلای عەمر، مادامەكێ یەحیا ئاستی زانستیی یەحیای دەزانی، لە باوەڕەكانی ئەو دەربارەی عیساییەكان بەتەواوی ئاشناببوو، یەحیا زۆر رێزی لێََدەگرت، تەنانەت شوێنێكی تایبەتیی بۆ دانابوو لەلای خۆی، لەبارەی زانیارییەكانی مەسیحەوە، وتەكانی ئەوی لە بەپووچپیشاندانی ئایینی سییانە (باوەڕ بەوەی خوا و مەسیح و گیانی پیرۆز یەكێكن) دەبیست، هەروەها باوەڕی ئەوی دەربارەی (دهر) بەتەواوی دەزانی، هەربۆیە وتەكانی یەحیا هەردەم جێگەی سەرسوڕمانی بوون و سەرنجیڕاكێشا بۆ فەلسەفە و بەڵگە لۆژیكییەكان، ئەمەش لەكاتێكدا بوو كە وتەگەلێكی لەوجۆرە تائەوكاتە بەرگوێی فەرهەنگی بیریی عەرەبەكان بەگۆشنەكەوتبوو. یەحیا پیاوێكی خۆشمەشرەب و كەڵە بیرمەندێكی قوڵبوو. ئەمە كاریكرد تا ئەوی لەلای خۆی هێشتەوە. رۆژێ یەحیا بە عەمری وت: تۆ بەهەموو شتێكی ئەسكەندەرییە گەیشتی و تەواوی ئەو دەڤەرانەت لەژێر ركێفدایە، هەڵبەتە هەرشتانێََك بۆتان بەكەڵكە پێویستتانە و شتانێكیش كە بێسوودە بۆتاندەكرێ وازیلێبهێنن تا بارگرانتان نەكات. عەمر لەوەڵامدا وتی: ئەوشتەی بۆ تۆ بەكەڵكە دەبێت چیبێت؟ یەحیا لەوەڵامدا گوتی: خەزێنەكانی حیكمەت و كتێبخانەكان كە لە گەنجینەكانی شاهانەدان، هەموو ئەوانە لەلای ئێوە دەستیانبەسەرداگیراوە، من بەوان نیازم هەیە، خۆ دیارە كە سوودی بۆ ئێوەومانان نییە، ئیتر عەمر و لە بوونی ئەو كتێبانە و ریشەی خڕبوونەوەیان پرسیاریكرد. یەحیا وتی: بگولوماوس فیلادلقوس لە پادشایانی ئەسكەندەرییە كاتێ كە بەدەسەڵاتگەیشت، تەواوی فێرخوازانی لە دەوری خۆیدا گلێركردەوە، پاشان دەستوریدا بەكۆكردنەوەی هە كتێبێك و نووسراوێك كە لەوسەردەمەدا هەبوو. بۆئەو مەبەستە گەنجینەیەكی مەزنی لە نووسراو و پەرتووك بەچنگگەیشت. ئەم كاروبارە پیاوێك بەنێوی (زمیرە) وەك سەرپەرشتیاری گردكردنەوەی پەرتووكەكان پێیهەڵسا، زەمیرە لە سەرەتاوە و لە یەكەم هەنگامیدا دەستووریدا تەواوی كتێبەكانی ئەوكاتەی دنیا بەهەر نرخ و شێوەیەك بووە جەمبكەن، تەنانەت پیاوانێكی بازرگانی تایبەتی راسپارد بۆ كڕینی كتێب لە شوێنە دوورەدەستەكاندا، بەم رەنگە و لەئەنجامی هەوڵەكانی زەمیرەدا توانرا 54120 كتێب لەكتێبخانەكەدا كۆبكرێتەوە. پادشای ئەووەختە كاتێك بە شومارەی زەبەندی ئەو كتێبانەی زانی. پرسیاری لە زەمیرە كرد ئایا لەدنیادا كتێبانێََكیتر هەن كە لەو كتێبخانەدا نەبن، زەمیرە وەڵامیدایەوە: بەڵێ لە وڵاتانی سەند و هیند و گورگان و ئەرمەن و فارس و موسڵ و بابلدا كتێب و نووسراوی زۆر هەن و لێرە دەسمانپێیان دوورە. لەوكات بەدواوە و ئەم وتەیە پادشای لەسەر هەوڵەكانی سورتركرد تاتوانی هەوڵی بەدەستهێنانی زیاتربدات. تەنانەت ئەم هەوڵە لەدوای پادشاكانیتر بەردەوامبوو، بە نەزمێك بەردەوام هەوڵی كۆكردنەوە و پاراستنی كتێب و نووسراوەكان لەو كتێبخانەیەدا بەبایەخبووە . بە بیستنی ئەم گێڕانەوەیە عەمر بابەتەكەی یەحیای بەگرنگزانی و بۆئەم مەسەلەیە بڕیاری ئاگاداركردنەوەی خەلیفەی دا و چیرۆكەكەی یەحیای بۆ باسكرد، خەلیفەش لە وەڵامی پەیامی عەمردا بەمجۆرە نووسی: ئەگەر ناوەڕۆكی ئەو كتێبانە لەگەڵ ناوەڕۆكی كتێبی خوادا تەبابوون ئەوا پێویستمان بەبوونی ئەوانە نییە، ئەگەر پێََچەوانەی زانیارییەكانی خوا و پەیامبەریش بوون ئەوا دووبارە پێویستما نیین كەواتە لەهەردووباردا پێویستە لەناوبدرێن . ئیتر عەمر بەگەیشتنی ئەو نامەیە دەستووریدا تەواوی ئەو كتیبانە لە توونی حەمامەكانی ئەسكەیدەریەدا گڕیانتێبەربدەن، بەشێوەیەك تا شەش مانگی رەبەق توونی گەرماوەكانی ئەو شارە بە گڕ و بڵسەی پەرەِی كتێب گەرمدەكران .\nئەوەی سەرەوە كۆتایی قسەكانی ئیبن قەفتی بوو. ئێستا ئەگەر ئەم نووسینە بە نووسینەكەی ئەبولفەرەج بەراوردبكەین تێدەگەین هەمان نووسینەكەی ئیبن قەفتی هێناوە، بەڵام ئەم نووسینە بەجۆرێك لەجۆرەكان درێژتر و روونتر نووسراوەتەوە. بەدەر لەم باسە چیرۆكی پیاوێكی پزیشكی حەجاج هەروەكو كتێبەكەی ئیبن قەفتی باسكراوە.. كەواتە پێویستدەكات بزانین كە ئیبن قەفتی لەكوێوە ئەم گێرانەوەی هێناوە. دیارە گومانێكی زاڵ هەیە كە بەئاراستەی ئەوەیە هەردوو سەرچاوەی ئیبن قەفتی و بەغدادی پەیوەست بەو رووداوە هەریەك سەرچاوەیە، چونكە هەردووكیان هاوسەردەمی یەكتری بوونە، تەنها بەغدادی كەمێك لەپێش ئیبن قەفتی ژیاوە، چونكە ئەو لە ساڵی 557 بەدنیاهاتووە و لە ساڵی 629دا كۆچیدواییكردووە، بۆیە ئەوەی جێگەی بایەخە لێََرەدا گەراِنە بەدوای سەرچاوەی ئەم دوو مێََژوونووسەدا ئایا لەچ سەرچاوەیەكدا ئەم باسەیان وەرگرتووە. رەنگە ئەمە بتوانێت تاڕادەیەك بڕیار لەسەر درووستی رووداوەكە بدات. بۆچونێك هەیە پێیوایە ئەگەر لە پێرستی ئیبن ندیم ی پەیوەست بە ئەخبارولفەلاسیفە و رووداوی دامەزراندنی ئەم كتێبخانە وردبینەوە كە لەو نووسراوەدا هاتووە، ئەمەش دەردەكەوێ كە سەرچاوەی ئەو دوو مێژوونووسە لێرەدا وەرگیراوە، لە كتێبی مێژووی ئیسحاق راهیب كە دەربارەی هەواڵ و عادات و نەریتی یۆنان و رۆمان نووسراوە ئیسحاق لەبابەتەكاندا باسی دامەزرانی ئەم كتێََبخانەیەی كردووە و لەوێََدا باسدەكات كە زەمیرە ناوێََك پەرتووكخانەكەی چێكردووە. ئەو بەمجۆرە باسیكردووە: بگلوماوس فیلادلفوس لە پادشایانی ئەسكەندەرییە هەركە بەدەسەڵاتگەیشت دەستیكرد بە گەڕان بەدوای كتێََبی زانستیی نووسراودا و ئەم كارەیشی سپارد بە زەمیرە. دەڵێن: زەمیرەش پەنجا و چوار هەزار و سەد و بیست كتێََبی كۆكردەوەو دواجار بە پادشای وت كە لە سەند و هیند و گورگان و ئەرمەن و موسڵ و بابلیشدا كتێبی زۆر هەن و دەكرێت بەدەستیانبهێنین.\nئەم باسە بەجۆرێ هاتووە، كە رێك هەمان باسەكەی مێژوونووسەكانیترمان یاددێََنێتەوە. لێرەوە دەردەكەوێ كە ئەوان لە ئیسحاق راهبیان وەرگرتوە بۆماندەردەكەوێ كە ئەبولفەرەج لە ئاكامی دەمارگیریی ئاینییەوە نەیویستووە رووداوێكی لەمجۆرە بۆ خەلیفە و مێََژووی موسڵمانان تۆماربكات وەكو ئەوەی نەیارانی دەلێََن مەسیحییە و بابی جووە، ئەمەش بۆیە وادەڵێن چونكە خەڵكانیتر لەپێش ئەوەوە هەمان باسیان هێناوە، هەروەها ئیبن قەفتی ئەم باسەی هێناوە، ئەو زانا بە شەرع و بووارەكانی دادوەری بووە و تابوترێت ئەهلی كتێب و زانست بووە، لە زمان و نەح و علومی قورئاندا بیریاربووە و لە بوارەكانی جەرح و تەعدیلی حەدیسیشدا وردەكار و سەلیم بووە و سەرەڕای ئەوەش كتێََبی لە هەرشتێكیتر زۆر لامەبەست و گرنگ بووە. دەبێ چی وایلێََكردبێت كە هەواڵێكی لەمجۆرە دروستبكات . دیارە هیچ نابینرێ و ئەوی ئەو باسیكردووە دەیەوێ راستیمان پیشانبدات و هیچیتر.\nئەم زانایە تەنهاوتەنها كتێبی هەبووە كە مردووشە تەنها زاڕۆیەك چییە لەدوای بەجێنەماوە و وەجاخكۆربووە، هەربۆیە كتێََبەكانی بەدیاریی بەخشیوەتە ناسرولدەولەی فەرمانڕەوای حەلەب، هەروەها لە مێژوو و نەحو زماندا دانراوگەلێكی بەپێزی هەیە لەوان: كتێبی ئەخبار میسر كەتێیدا لە سەرەتاوە تاوەكو سووتاندنی كتێبخانەی میسر هەمووی شەنوكەوكردووە لە شەش بەرگدا، هەروەها كتێبی تەراجوملحوكەمایشی هەیە. دیارە هۆكاری گرنگینەدان و باسنەكردنی ئەم رووداوە گرنگە لەلایەن موسڵمانەكانەوە رەنگە لەسەر ئەوەبێت كە ئەوان خۆیان بە دانەری كتێََب و بایەخپێدەری ئەو مەیدانە دەزانن و پێیانشەرمە كە سەردەمێََكی زێََرین و دیاری وەكو راشدینەكان بەو رووداوە لەكەداربكەن. سەبارەت بە سووتاندنی كتێََبخانەكانی وڵاتی عەجەم و فارس لە سەردەمی فتوحات و پێشفتوحاتدا سەرچاوەگەلێََكی ناڕوون و ئاڵۆز لەپێََشچاودان كە دیسانەوە بڕیاردان لە تۆمەتباركردنی دروستی لایەنێك یان كەسێك توێژەر ماندوودەكاتەوە. ئەوەی لێرەدا ئاماژە بەو رووداوە دەكات دانەری كتێََبی كەشفولزنون، ئەو لەمیانەی قسەكردن لەسەر زانستی پێََشینان ئەم هەواڵە بەمجۆرە دەگێََڕێتەوە: كاتێ موسڵمانەكان بوونە فەرمانڕەوای ئێََران دەستیانگرت بەسەر تەواوی كتێََبخانەكاندا، لەم سەروبەندەدا سەعدی كوڕی وەقاس نامەی نارد بۆ خەلیفە تاوەكو تەواوی كتێبەكان بگوازنەوە بۆ ناو موسڵمانەكان و كەڵك لە فەرهەنگ و عەقڵی نووسینی عەجەم بكەن.. عومەر لەوەڵامدا بەمجۆرەی نووسی: هەموو ئەو كتێََبانە بخەنەناو ئاوەوە، چونكە ئەگەر لەواندا راستییەك هەبێََت، ئەوە خودا لەوان چاكتر رێنوێنیانكردووین، ئەگەر راستیشیان تێََدانییە و گومڕاییانتێََدایە ئەوا خودا لە گومڕایی ئازادیكردووین، كەواتە پێویستمان پێََیاننییە و لە هەردووباردا پێویستە لەناویانبدەن و بیانسووتێنن.\nئیتر سەعدیش هەرچی هەبوو نەبوو یان سووتاندنی یان لەتوكوتیكردن.. بەمجۆرە تەواوی زانستی و فەرهەنگی مەزنی عەجەم كوژایەوە و بوو بە خۆڵەمێش. لێكۆڵینەوە لەم رووداوانە رەهەندێكی مانادارتر وەردەگرێت لە رەهەندی جینۆسایدی مرۆڤەكان و جەنگە خوێناوییەكان، هەرچۆنێك بێت بریاری هەڵە و بیری تەسكی ئایدیۆلۆژی و مەكری سیاسیی سەردار و مەزهەب و رەگەزەكان دەستیچووەتە سووتاندنی كتێب و پێنووس و بیری بەرامبەر و نەیارییەتی یەكتر و جینۆسایدی یەكدی ئەو دنیاپاكەیشی گرتووەتەوە.. هەربۆیە ئیبن خلدونیش دەڵێ: كەواتە زانستەكانی ئێران كە لەكاتی فەتحدا لەنێََودران مانای چبوو! •••\nسوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:\n1. ابولفرج ملگی: مختصر تاریخ الدول\n2.جرجی زیدان: تاریخ تمدن اسلام 2152\nجار خوێندراوه‌ته‌وه | Wednesday, June 3, 2015\nپارت و رێكخراوه كوردییه‌كان و بزووتنه‌وه‌ی كه‌مالیزم ماجید خه‌لیل\nكورد و رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستن:مه‌حمود كه‌ریم ئه‌حمه‌د\nسوهرەوەردی و ئیشراقییەكان وەرگێڕانی: دیار عەبدولباقی خەلیل\nشه‌ریعه‌تی وفه‌لسه‌فه‌ی مێژووعبدالكریم سروش وه‌رگێڕانی: ئه‌رخه‌وان سه‌یفور ئه‌سكه‌نده‌ر\nمرۆڤ و فه‌لسه‌فه حه‌مه‌غه‌ریب حه‌مه تۆفیق\nئاناڕشیسمی زمانیی، له شیعردامحه‌ممه‌د ساڵح سووزه‌نی\nهه‌وڵێكی سه‌ره‌تایی تیۆریی له‌باره‌ی عه‌قڵێكی ئیسلامی نوێ و هاوچه‌رخشیروان كه‌ریم محه‌ممه‌د\nعه‌بدولڵا حه‌سه‌نی میكایه‌ڵیشاعیرێكی گومناوئا/ ساڵه‌ح هه‌لاج\nئیدوارد سه‌عیدبیرمه‌نده مه‌زنه‌كه‌یاسین ته‌ها\nوێنه‌یه‌كی كه‌رنه‌ڤاڵی له‌چامه‌كه‌ی حه‌زره‌تی نالیداحه‌بیب محمد ده‌روێش\nتێزه‌كان له باره‌ی فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو والته‌ر بنیامین وه‌رگێڕانی له فارسییه‌وه: رۆژان سه‌یفور\nمرۆڤ و فه‌لسه‌فه‌به‌شی دووه‌م حه‌مه‌غه‌ریب حه‌مه‌تۆفیق\nئیمانوێل كانت وفه‌لسه‌فه‌ی مێژوو وه‌رگێڕانی: حه‌سه‌ن حسێن\nرۆژهه‌ڵاتناسی له نێوان كۆتایی هاتنی رۆڵی و گۆڕینی ناو و ناوه‌ڕۆكدا..و: ئه‌رسه‌لان تۆفیق\nدۆركهایم و راڤه‌كردنێكی كۆمه‌یته‌یانه‌ی خۆكوژی ئاسۆ محمه‌د ئه‌مین .\nبه‌سه‌ركردنه‌وه‌ی شوێنه‌واره‌كان و كاریگه‌ری هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌سدرێژی بۆ سه‌ریان كه‌مال نوری مه‌عروف\nمه‌عنه‌ویه‌ت و مه‌ده‌نیه‌ت[خوێندنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان ئایین و مه‌ده‌نیه‌ت] فه‌یسه‌ڵ ئیبراهیم


چەند تێبینى یەك و زانیارى زیاترو ووردتر سەبارەت بە چارەنووسی فەلەک\nTuesday, 11.08.2011, 12:00\nچەند تێبینى یەك و زانیارى زیاترو ووردتر سەبارەت بەهەواڵێك كەلە سایتە بوێرەكەتان بڵاو كراوەتەوە لەرێكەوتى 31/10/2011 لەژێر ناونیشانى (تەكەتولەكانى فەرماندەى لەشكرى كوردستان ناسراو بەفلك ، گەندەڵیەكانى ئاشكرا دەبێ بەپێنووسى حسامەدین هەركى).\nبەڵگەیەكى حاشا هەلنەگرە كە هەموو ولاتێك ، هەموو میللەتێكى سەر رووى ئەم زەمینە شانازى بەپیاوە ناودارو زاناو سەركردە بلیمەتەكان وژەنەراڵە سەربازى وئەكادیمیەكانى كەوولاتیان پاراستوە لەدژى داگیركەرو دوژمنانى وولات وگەلەكەى خۆى بكات ، جا لەهەربوارێكەوە بێت ، ئێمەى كوردى چەوساوەو دیلى دەستى سەركردەو بەرپرسەكان وسەرمایەدارە خوێن مژەكان ، بەچى سەر بەرز بین ؟؟؟ بەكام كارو كردەوە قێزەوەنەكانیان؟؟ هەرچەندە من سیاسەت مەدارو نووسەر نیم بەڵام ئەفسەرێكى ئەكادیمیم دەزانم رێنمایەكانى سەربازى چین وپلەپایە چۆن دەبەخشرێ وكەى ولەچ كاتێك سەباز یاخود ئەفسەر پلەوپایەى پێدەبەخشرێ وئەركى سەرشانى چیەو چۆنە.\nحاڵى حازر من وەك ئەفسەرێكى ئەكادیمى نێو بارەگاى وەزارەت كەلەپێشدا لەفلك بووم چەند تێبینیەك دەخەمە روو سەبارەت بەكاروو كردەوەكانى بەناو فریق شێروان ، هەرچەندە هەڵەو گوناهێكى زۆر گەورەیە كەدەرهەق بەسەربازى ورێنمایەكانى دەكرێ كەدەڵێن فریق شێروان هەقى جندى أوەلیشى نیە چونكە نەبەژن بەعیلم نەمەعریفەت لەم كەسە بەدى ناكەیت، بەڵكو دەرچووى هیچ زانكۆو خولێكى سەربازى نیە ، تەنها بۆ ئەوە باشە لەدەزگایەكى وەك ئاسایش لەبنكەیەك دابمەزرێ كارى راپۆرت نووسین وزانیارى كۆكردنەوە بێت ، هەرچەندە لەوانەیە هێزى ئەوەى نەمابێت كارى سایەق شۆفەڵى بكات بەڵام دامەزراندنى لەبنكەیەكى ئاسایش وەپلەى رئیس عرفاى پێبدرێت پڕبەپێستى بێت ، چونكە گشت ئەوكەسانەى كەسەربازیان كردوە لەكۆندا دەزانن رئیس عرفاكان چ كارێكیان دەكرد لەنێو معسكەرەكان ، لەگەڵ ئەوپەڕى رێزو ستایشم بۆ گشت سەربازو پێشمەرگەیێكى بەشەرف وخاوەن هەڵوێست و دڵسۆزى گەل ونیشتمان.\nبەهەرحاڵ ئەم زاتە ناتوانم بڵێم ئەم پیاوە یاخود ئەم مرۆڤە یاخود ئەو كەسە ، چونكە پیاو تەنها كارى پیاوانەى لێ چاوەڕوان دەكرێت ، وەمرۆڤیش كارى مرۆڤ دۆستانە دەكات وبەدواى مرۆڤایەتیە وبەدواى مل شكانى خەڵك ناگەڕێ ، كەناشتوانم بڵێم ئەم كەسە چونكە ئەو كەسە كەسە كە ئەلفێكى بەسە... دەبێ بۆ مسعودى تەزویرچى جێگاى شانازى بێت كە شێروان دەڵێ من دایكم بارزانیە ؟؟ كام بارزانى ؟؟ وەیاخود كاتێ دەڵێ من جێگرى مسعود بارزانیم ، جانازانم لەچ بوارێك جێگرى مسعودە ؟؟ ئایا مسعود دەزانێ فلك بەرەو چ ئاقارێك دەروات بەگەندەڵى وپۆخڵەواتى بەناو فریق شێروان ؟؟ كێ بەرپرسە لەم گەندەڵیانە ؟؟ كێ بەرپرسە بەیانى گەر ووڵاتەكەم رووبەروى شاڵاوێك هات ودوژمنان هەرەسیان بۆ هێنایین ، چۆن بەرەنگارى لەووڵاتەكەمان بكەین بەم لەشكرە پڕ گەندەل وبێ ئەزموونە ؟؟ بەم لەشكرە كەرۆژێك شیروان سەردانى نەكردوە ؟؟ بەم لەشكرە كەنیوەى زیاترى بندیوارەو پلەوپایەى وایان پێبەخشراوە كەلەعەقڵى هیچ كەسێكدانیە ، تەنها لەسەر مەزاجى شیروان بوە ، كەدەمى دەكەیتەوە دەڵێ دلسۆزى پارتیەو خاوەن شەهیدە ، دەك مەسعود ئەم فلك ــەت پیرۆز بێت كەتیایدا شیروان پلەوپایەى تیا ببەخشێت ، دەئەو پاراستنەش هەروا تەمەن درێژ بێت كەشیروان راپۆرتى بۆ دەنووسێ و معتمدیەتى وبەدواى ملشكانى خەلكى دەگەڕێت. ئایا شیروان راپۆرتى ئەوە دەنووسێ یاخود دەزگا تۆقێنەرەكەى پارتى ئاگادار كردۆتەوە كەوا ژنەكەى خۆى تەنها مووچە وەردەگرێ ودەوام ناكات لەبانقى پیرمام ؟؟ ئایا پاراستنى ئاگادار كردۆتەوە كەوا (محى الدین) رەشوە وەردەگرێ و تزویرات دەكات بەمقابل چەند وەرەقەیەك یاخود دەعواتیكى شەوانى عینكاوەو تارین وهاڤانە وڤالانتاین ؟؟ ئایا شایانى ئەوەیە كەوا پلەى مقدم ى پێببەخشرێ ، خاوەن كامە بروا نامەیەو لەكامە داستان بەشدارى كردوەو سەر بەچ رێكخراو لەكامە شانەى شانەى نهێنى ناو شار كارى كردوە ، سوێندى ئەوە دەخۆم كەوا وێنەشى نیە لەگەڵ كلاشنكۆف ، نەك خوا نەخواستە رۆژێك لەژیانى بەرەنگارى لەمیللەتەكەى كردبێ ، سوێندى ئەوە ناخۆم كەوا لەجاشایەتیدا تەقەى كردبێ ، ئەمرۆش بوەتە شیخ محى الدین. بۆدڵنیاییت سەرۆكى بەزۆر سەپێنراو ، سەرۆكى خێڵ ، سەرۆكى لەخشتە چوو ، دڵنیابە ژەنەراڵێكت هەیە وەك شیروان بەیەك سەعات دنیات بۆ دەگرێ وبەهەموو چەكێكى سووك وقوورس شەڕت بۆدەكاو ناهێڵێ دوژمن یەك بست لەخاكى ووڵاتەكەم بگرێت یاخود بێتە پێشەوە ، بەم لەشكرە بندیوارو شەكەتە خۆمان لەئێران وتوركیا ئەدۆزینەوە ، لەشكرێك رۆژێك لەرۆژان مەشقێكى نەكردبێت ونەزانێ مەشق چى یە ، هەمووى هەر راكە راكە بێت لەدواى دلارو پارەو پلە بەرزكردنەوە ، لەشكرێك مەبەستم فلك ـە كەئەندامانى تیایدا رق وكینەیان بەرامبەر یەكترى بێ سنوور بێت وشیروان دژایەتى هەر هەموویان بكات وبەدواى زانیارى كۆكردنەوەو راپۆرت نووسین بێت لەسەریان وباسى كۆبونەوەكان ونهێنى یەكانى نێو فلك بێتە سەرمێزى شەوان وبەگالتەجاریەوە باسى یەكترى بكرێت.\nزۆر بەكورتى باسى شیروان :\nهەموومان دەزانین كەشیروان كەى وچۆن هاتە نێو پارتى هەڵبەتا ئێمە لەوە دڵنیایین كەوا لەژیانیدا یەك رۆژ حزبایەتى وپێشمەرگایەتیشى نەكردوە كەلەدواى راپەرین هاتە نێو پارتى ئاشكرایە كەكێ پشتیوانى لێكرد بۆ لێدانى كێ بوو ئەم نەخشەو پلانە ، سەرەتا ئازاد میران كارى پێ بەخشى وەك وەزیفەیەك دایمەزراند مەبەستیشى ئەوەبوو بەزەیى پێهاتەوەو وەك مرۆڤێك هەڵسوكەوتیان لەگەڵ كردو بژێوى ژیانیان بۆپەیداكرد ، كەدەستى خۆى بینى كەوتە دژایەتى ئازاد میران و بوە پیاوى عبدالمهیمن بارزانى دزى هەرە هەرە هەرە گەورەى كوردو كوردستان ، بەڵام رق وقینەى هەر لەدڵ بوو بەرامبەر بە نوزاد خۆشناو ئەویش كاتێ باوكى شیروان لەدەڤەرى أرگۆشیان پۆلیس دەبێت ژنێك هەڵدەگرێ بەناوى فهیمە و دەچێتە نێو شۆڕش ، لەوێش لەسەر هەتیووبازى دەستگیر دەكرێت و نوزاد خۆشناو راوێژكارى سەربازى مەسعود بارزانى ئەركى لێكۆڵینەوەى دەخرێتە ئەستۆ لەلایەن مەلا مستەفا وە. شیروان ئیستاو هەزاران ساڵى تریش رقى دونیاى لەنوزاد خۆشناوە ، چونكە هەموو شتێك دەزانێ ، بۆیە رقى لەنوزاد خۆشناوە. وەك چۆن بۆخەڵكیش روون وئاشكرایە بەتایبەتى لەنێو گشت ئەندامانى فلك وپێشمەرگەكانى ، شیروان بۆ ئەوەى ماڵى بارزانى بەڕەگەز جوولەكە لەخۆى رازى بكات هەموو شتێك دەكات ، بۆنموونە خەتێكى هەیە بۆنێو دەزگاى پاراستن لەڕێگاى أدیب ناوێك كە بەدەیان بندیوارو مووچەى پێدەدات بەهەر شێوەیەك بێت ، چونكە بەبەردەوامى راپۆرتى لەسەر نزیكترین كەسى خۆى دەنوسێ ، واتە معتمدى پاراستنە وەك پیشەى كۆنى خۆى (معتمد الحزب والامن). جا ئەوە سەیرە شیروان بەچایچى یەكەى مەكتەب سەرۆكى تەزویر دەڵێ (ئەزبەنى). هەتا بەمەسعودو بنەماڵە ڕادەگات ، ئاى خوایە دەبێ ئەم زاتە تاچ رادەیەك ماستاوچى بێت كەبەچایەچى بڵێ ئەزبەنى ، دەبێ چەند بترسێ و كاسەلێس بێت ، دەبێ چەند كورسیەكەى خۆش بوێت...\nسەبارەت بەدژایەتى كردنى شیروان بۆ هەڤالانى زەعیم على ، ئاشكرایە زەعیم وئەندامانى نووسینگەكەى ئەكادیمین وكەسى دڵسۆزو خاوەن ئەزموون و خاوەن شهادەن ، رێك وپێك و لەخوا ترس ولێهاتوون ، لەهەمووى گرنگتر تائێستا جگەرەیەكیان لەكەس وەرنەگرتوە وەك رشوەت ، تا توانیویانە لەخزمەت خەڵك دابوونەو روویان خۆش بوە لەگەڵ خەڵك بەشاهێدى گشت فلك وپێشمەرگەكانى ، راپۆرتیان لەسەر كەس نەنووسیوە بۆ ملشكانى خەڵك ، بەڵام بەپێچەوانەى سكرتیرو ئەندامانى نووسینگەكەى شیروان نە ئەكادیمین ، نەخاوەن شهادەن ، رەشوە خۆریشن شەوانى دەعوات ودەعوات كارى (محى الدین) ـە كەى شیروان شایەتن ، لەعینكاوەو هاڤانەو ڤالانتایین و ئیترو ئیتر...... بۆیە دواى نەمانى زەعیم دارو دەستەكەى شوێنیان نەبۆوە لەنێو وەزارەت چونكە دژایەتى كران. جائایا ئەم دژایەتیە بەتەكبیرى پاراستن بوە یاخود شیروان خۆى چونكە لەوە ترساوە نەوەك كەسێكى نووسینگەى زەعیم پۆستێكى چاكى بەربكەوێت وببێتە كۆسپێك لەبەردەم شیروان ودارو دەستەكەى.\nسەبارەت بە أحمد كۆیى یش ، لەخەڵك ئاشكرایە كە ناوبراو براى شهید شیرە خەپەیە كەدكتۆر نوریش بەژنەكەى فێربووە كەمامۆستاى سەرەتاییە تائێستاشى لەگەڵ دابێ ، من نەم دیوە مامۆستا بەئیفاد بچێتە كۆریاو وولاتان ، هەموو شتێكم بیستوەو بینیوە ، بەڵام مامۆستا بچێتە كۆریاو ووڵاتانى دەرەوە بۆ ئیفاد ئەمەیان چۆن ؟؟ بۆمى شیبكەنەوە تكایە... هەڵبەتا لەرێگاى دكتۆر نوری یەوە ، شیروان خۆى لە أحمد كۆیى نزیك كردەوە كەكادرێكى هەواڵگرى فاشیل بوو ، چوە موسڵ لە ئاى ئین جى ، تا دزى كردو بۆ شێروانى هێنا لەچەك وپارەو سەیارەو زۆر شتى تر ، لەهەمووى گرنگتر خەڵكى بێتاوانیان لەموسڵ دەگرت بەپارەیەكى خەیاڵى بەریان دەدا ، هەڵبەتا ئەمە پیشەى تەیب قادرو سید هەژارو زریان شوعیش بوو كاتێ كەلە ئاى ئین جى بوون لەموسڵ. شیروان خۆى جووت كرد بوو لەگەڵ أحمد كۆیى وناردنى بۆ موسڵ بەموقابیلى ئەوەى أحمد كۆیى لەرێگاى دكتۆر نورى یەوە لەنێچیرى گەورە دزو گەندەلى عیار 21 ى نزیك بكاتەوە ، هەموو هیواو ئاواتى شیروان بەلكو خەونى بەوەوە دەبینى كە بگاتە ئەم گەورە دزو گەندەڵ ومافیایە ، بەو ئاواتەبوو لەزەعیم على ونوزاد خۆشناو ئازاد میران بدات بەدەستى نێچیر ـ چونكە هاوكات بەتایبەتى زەعیم على كۆسپ بووە لەبەردەم نەهاتنە دى ئاواتەكانى شیروان لەفلك و وەزارەتى پێشمەرگە. ئیستاش خەریكە ماستاو چیاتى بكات بۆ شیخ جعفر ئەمەیان لەلایەك ، وەلەلاكەى ترى هەوڵى كۆكردنەوەى زانیارى دەدات لەسەر شیخ جعفر لەڕێگاى خالە شیرەوە كەماوەیەك لەمەو بەر پارەیەكى چاكى بەخاڵە شێرە داوە بەڵام شیخ جعفر ئەوە نازانێ ، باوەربكەن دژایەتى بچووكترین كارمەندو پێشمەرگە دەكات ئەوەندە نەفسى نزمە لەهەموو شتێك ترسى هەیە ، كارى لاى یەكێك بێت وەك هەتیوێك دەپارێتەوە ، كاسە لێسە ، دەست ماچ كەرە ، بوختان كەرە ، راپۆرت نووسە، سەرخۆشە ، مسعود خۆت و دەزگاكەت ئاگادارن و هەواڵتان پێ دەگات لەكوێ و كەى سەرخۆش دەبێت وباسى چى دەكرێت لەسەر مێزى مەى خواردنەوەو لەبووجەى كوێش سەرف دەكرێت وچۆن...\nجالێرەدا مسعود بارزانى پێویستە پێدا چونەوەیەك بەفلك بكات و لێژنەیەك پێك بهێنێت لەپیاوانى دڵسۆز ئەگەر دڵسۆزتان تیایە وورد بینیەكى ئەم كشوفات وحیساباتە وبڕیارانەو مەسروفاتانە بكات ، مەرد بە تاوان باریش دادگایى بكەو ریسواى دونیاو قیامەتى بكە. ئەگەر مەردو دڵسۆزتان تیایە.. ئەگەر چاك سازى دەكەى دەلەنێو فلك دەست پێ بكە، بۆت دەردەكەوێ بكر ێدیق بەرپرسى حیسابات چۆنەو كێ یە ، ێلاح سەرسپى لەئالیات كێ یەو چۆنەو ئیترو ئیترت بۆ روون وئاشكرا دەبێت.. پێم سەیرەو دەمەوێ بپرسم مسعود بارزانى لافى چى لێدەدەى بەفلك بۆیە بەغداش مەسەلەى پێشمەرگەت بۆجێ بەجێ ناكات چونكە ژمارەى وایان نوسیوەو بەغداش لەوباوەڕە دانیە كەئەم ژمارەیە هەبێت لەپێشمەرگەو خانەنشین وكەمئەندام ، لەو باوەرەدابە نیوەى زیاترى بندیوارو خەڵكى لەدەرەوەى ووڵات و ناوى وەهمین.. ئەمەش گشتى شیروان خۆش بێت..


بیوگرافی د. سەعید شەمس\nسەعید شەمس لە ناوچەی ئەختاچی لە مەڵبەندی موكریانی رۆژهەڵاتی كوردستان لەدایكبووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی لە ئێران تەواوكردووە، دواتر بە هۆی چالاكی سیاسی نەیتوانیوە بەردەامبێ لە خوێندن لە زانكۆ، بەڵام دوای تەواوكردنی خزمەتی زۆرەملێی سەربازی، پەیمانگەی زمانی ئینگلیسی تەواوكردووە.  لە پرۆسەی شۆڕشی گەلانی ئێراندا بەشداریكردووە، پاش شۆڕش بۆ ماوەی سالێك مامۆستا بووە و هاوكات شانیداوەتە ژێر باری كاروباری سیاسی، لە كۆتایی هەشتاكان سەدەی رابردوودا بەناچاری ئێرانی بەجیەێشتووە و لە سەرەتای نەوەدەكانەوە لە لەندەن نیشتەجێبووە. لە ساڵی ١٩٩٤ لە زانكۆی لەندەن دورەی كۆمەڵناسی تەواوكردووە و بروانامەی باكۆلێری لە كۆمەڵەناسی و خوێندەنەوەیكی ئورۆپایی' وەرگرتووە و تا ساڵی ٢٠٠٣ وەك كارناسی ئەرشەد و لێكۆڵێنەر لە بواری كۆمەڵناسی و هەروەها وەك بەڕێوەبەر لە بواری پەنابەراندا كاریكردووە. لە ساڵی ٢٠٠٣ وەك خوێندكاری لێكۆڵەر بۆ دەورەی دوكتورا لە كۆلیژی سەڵتەنەتی هالی وەی Royal Hollway، زانكۆی لەندەن وەرگیراوە و لە ساڵی ٢٠٠٦ بروانامەی دكتۆراكەی لە كۆمەڵناسی مێژوویی لە كۆلێژی رۆیاڵ هالی وەی وەرگرتووە. تێزی دوكتراكەی وەك كتێب لەژێر ناوی "ئیسلامی سیاسی، ناسیۆنالیزم و كێشەی كورد لە كۆتایی سەدی بیستم لە ئێراندا" بە زمانی ئینگلیسی لە ساڵی ٢٠١٠ چاپكراوە. لە ساڵانی ٢٠١٠-٢٠٠٨ سەرۆكی بەشی لێكۆڵینەوەی كۆمپانی سێنسیا لە بریتانیا بووە. بۆ ماوەی ساڵێك (٢٠١١-٢٠١٠) وەك بەڕێوەبەری ناوەندی گەشەپێدانی بەردەوامی پڕۆفێشێناڵ و ماموستای كۆمەڵناسی لە زانكۆی كوردستان- هەولێر كاریكردووە و ئێستاش وەك پ.ی، و سەرۆكی بەشی كۆمەڵناسی لە زانكۆی سۆران كاردەكات.\nپ: شارەزایان و تیوریسازانی ناسیۆناڵێزم لەوانە ئێرنست گێڵنەر و بنێدیكت ئەندرسۆن پێیانوایە كە تا لە وڵاتێك دۆخی سەنعەتی و مناسباتی سەرمایەداری گەشەی نەكردبێت، دەرفەت بۆ ناسیۆناڵیزم و پێكهاتنی دەولەتی نەتەڤی ناڕەخسێت، ئێوە ئەم پرشە چۆن ئەبینن، ئایا بە لەبەرچاوگرتنی ئەم دیدگایە لە كوردستان دەرفەتی پێكهێنانی دەولەتی سەربەخۆ رەخساوە؟\nو: من پێموایە خۆمان تووشی گرفتێكی جیددی دەكەین ئەگەر تەوەرە هاوبەشەكانی تێڕوانینی گێڵنەر و ئەندرسۆن ئاوا كورت و سادە بكەینەوە. بێگومان لێرەدا دەرفەتی ئەوە نییە كە باسی تیۆری ناسیۆناڵیزم و لایەنە هاوبەش و دژوازەكانی بۆچوونی گێڵنەر و ئەندرسۆن بكەین، بەڵام مادام كە پرسیارەكە ئاوا دەستیپێكرد، پێمخۆشە لەسەرتادا، هەرچەند زۆر بە كورتیشبێ، سەرنجتان بۆ ئەو چەند خاڵە رابكێشـم:\nیەكەم، دۆخی پێشەسازی و پەیوندییەكانی سەرمایەداری دەكرێ هاوكات و هاوجووت نەبن و لەباری مێژووییەوە لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا هەروابووە.\nدووهەم، گرینگی كاری ئەندرسۆن ئەوەیە كە باس لە سەرمایەداری چاپ دەكات، نەك سەرمایەداری بەگشتی؛ سێیەم، پێگەی گێڵنەر لە باس و تیۆری ناسیۆناڵیزمدا كە پێویستە سرنجیبدرێتێ یانی هەڵویستی ئەو هەم وەك فلیسوف و هەم وەك پسپۆڕێكی بواری كۆمەڵایەتی سەبارت بە ناسیۆناڵیزم زۆر گرنگە و زۆر جێاوازە لە سەرجەم بیرمەندانی رۆژئاوایی؛ هەر لەدوای شەڕی جیهانی دووەم تا دەیەی هەشتای سەدەی رابردوو. رەنگە بەئاسانی بتوانین كەمتەرخەمی دنیای ئاكادیمی سەبارت بە باسی ناسیۆناڵیزم لەدوای ساڵی 1945 لەلایەن زۆربەی بیرمەندان و زانستڤانانی بوارەكانی كۆمەڵایەتییەوە دەستنیشانبكەین. [لە روانگەی ئەواندا] ناسیۆناڵیزم وەك هۆكاری سەرەكی سەرهەڵدانی فاشیسزم و دووهەم شەڕی وێرانگەری جیهانی پێناسەدەكرا، هەربۆیەش، بۆ وێنە كاتێ زلهێزەكانی جیهانی دوای شەڕ، دوو وڵاتی ئاڵمان و كۆریایان دابەشكرد، كەس باسی مافی دیاریكردنی چارەنووسی سیاسی ئەو دوو نەتەوەیەی نەكرد و لە دنیای ئاكادیمیشدا باسی ناسیۆناڵیزم بەتەواوی پشتگوێخرا؛ ئەگەریش كەسانێكی كەم لێرەولەوێ باسی ناسیۆناڵیزمیان دەكرد زۆرتر لە باری مێژووییەوە دەیانهێنا بەرباس، یان ئەگەر ئاماژەیەك بە پڕینسیپی مافی دیاریكردنی چارەنوووسی سیاسی دەكرا، زیاتر مەبەست دەوڵەتانی سەقامگیربوو یان ئەو وەڵاتانە بوون كە لەپاش پرۆسەی هەڵوەشانەوەی كلۆنیالیزم بەرەو دەوڵەتبوون دەچوون. گێڵنەر بەڕاستی لەو سەردمەدا نموونەیەكی دەگمەن و بێهاوتایە و هەر لەسەرەتای دەیەی شەستەوە هەوڵدەدا كە باسی ناسیۆناڵیزم بێنێتە نێو تیۆری كۆمەڵایەتی (فەلسەفە، كۆمەڵناسی، مرۆڤناسی و سیاسەت)ـەوە.\nگێڵنەر لە یەكەم وتاریدا، لە ساڵی 1963 بەوردی باسی ناسیۆناڵیزمی كرد و هەروەها لە كتێبی 'بیر و گۆڕان' (Thought and Change)دا كە ساڵی 1964 چاپكرا، زۆر بەڕاشكاوی دەڵێت هەم ماركسیزم و هەم لیبڕالیزمیش پێناسەیەكی هەڵەیان لە ناسیۆناڵیزم كردووە و خۆی تێڕوانینێكی زۆر جیاواز و نۆێ پێشكەشدەكات، بەڵام بەدرێژەی ساڵانێكی زۆر تێزی سەرەكی گێڵنەر كە لەوكتێبەدا باسكرابوو، لەلایەن بیرمەندانی كۆمەڵایەتییەوە بایەخێكی ئەوتۆی پێنەدرا و تا ساڵانی كۆتایی هەفتای سەدەی رابردوو بۆچوونەكانی ئەو پشتگوێخران. بێجگەلە دیالۆگ و مشتومڕێكی فیكری لەگەڵ هاوكارێكی بەناوی ئێلی كەدووری (Elie Kedourie) كە ئەویش بەپێچەوانەی گێڵنەر هەم بۆچوونێكی كۆنسێرڤاتیڤی هەبوو و هەمێش ناسیۆناڵیزمی وەك دیاردەیەكی ناپێویست و مەترسیدار بۆ مرۆڤایەتی پێناسەدەكرد. بەدەر لە كەدووری تا كۆتایی ساڵانی هەفتای سەدەی رابردوو كەم كەس خۆیان لەقەرەی كارەكانی گێڵنەر دەدا و كاتێ لە دەیەی هەشتاكاندا گۆڕانێكی گوتاری سەبارەت بە ناسیۆناڵیزم هاتەئاراوە، ئەوجار دەزانین كە گێڵنەر ئەوە ماوەی 18ساڵە لەوبارەوە شتی جیددی دەنووسێ و لە تیۆری ناسیۆناڵیزمدا قوتابخانەیەكی پێكهێناوە.\nلەڕاستییدا، سەرجەم كارەكانی گێڵنەر تا كۆتایی ژیانی بڕیتییەلە 78 تێكست لەسەر ناسیۆناڵیزم كە 5یان كتێبن، وەك: 'بیر و گۆڕان'، 'نەتەوەكان و ناسیۆناڵیزم' (Nations and Nationalism)، 'ناسیۆناڵیزم' (Nationalism)، ئاموور، شمشێر و كتێب'(Plough, Sword and Book) و، 'بەرەڕووبوونەوەكان لەگەڵ ناسیۆناڵیزم' (Encounters with Nationalism)؛ ئێستا هەموو ئەم بەرهەمانە وەك تێكستی كلاسیكی بواری ناسیۆناڵیزم حیسابدەكرێن. یانی كارەكانی گێڵنەر دەورێكی كاریگەریان گێڕا و لە گوتاری ناسیۆناڵیزمدا وەرچەرخانێكیان پێكهێنا. بەهۆی گرینگی بۆچوون و زۆربوونی كارەكانی ئەو، زۆرجار خراپتێگەیشتن لە تیۆری گێڵنەردا روودەدا. راستە كە گێڵنەر هەم باسی پێشەسازی و هەم باسی سیستمی ئابووری مۆدێرن و دەوری ئەوان لە پێكهێنانی بوارێكی گونجاو بۆ سەرهەڵدانی ناسیۆناڵیزم دەكات، بەڵام ئەوە بۆچوونی ئەو نییە كە تا لە وڵاتێك دۆخی پێشەسازی پێكنەهاتبێ دەرفەت بۆ دەوڵەتی سەربەخۆ ناڕەخسێ. یەكێك لە رستە هەرە گرنگەكانی گێڵنەر كە لە پێناسەكردنی ناسیۆناڵیزمدا جەختی لەسەر دەكات و تائێستاش زۆر باسی لەسەر كراوە، ئەوەیە كە گێڵنەر بەپێچەوانەی زۆربەی مێژووكاران، بیرمەندان و زمانناسان، راشكاوانە لەسەرەتاوە لە كتێبی 'بیڕ و گۆڕان'دا دەڵێ: "ناسیۆناڵیزم رەنگدانەوەی راپەڕین و گەیشتنی نەتەوەكان بە وشیاری نییە، بەپێچەوانەوە، ناسیۆناڵیزم نەتەوەكان راست لەوشۆێنەدا دروستدەكا كە جارێ بوونیان نییە" یانی وەك خۆتان دەزانن، گێڵنەر بۆ یەكەمجار تێڕوانینی زاڵ لەمەڕ ناسیۆناڵیزم كە لەلایەن زۆربەی بیرمەندان و، تەنانەت لەلای بیرمەندانی مۆدێرنیشەوە، باوبوو رەددەكاتەوە. ئەوە كە گروپێكی ئێتنیكی دیاركراو پاش گۆڕانكاری ئابووری، كۆمەڵایەتی و سیاسی وشیاردەبێتەوە و پرۆسەی بە نەتەوەبوون تێپەڕدەكا و سەرهەڵدانی ناسیۆناڵیزم ئاكامی ئەو پەرەسەندەنەیە؛ گێڵنەر دەڵێ: بەپێچەوانەوە، ئەوە ناسیۆناڵیزمە كە نەتەوە دروستدەكات. وەك باسمكرد گێڵنەر بۆ ماوەی نیزیك بە بیست ساڵ تێڕوانینی تایبەت بە خۆی هەبوو و ئەو بۆچوونە لەوماوە دوورودرێژەدا تیۆریزەكراوە و دوایە بووەتە بنەمایەك بۆ گوتاری زاڵ لەمەڕ ناسیۆناڵیزم. خراپ پێناسەكردنی تیۆری گێڵنەر زۆرجار روودەدا. زۆر كەس گێڵنەر بەوە تاوانباردەكەن كە هەڵوێستێكی داشكانانە (تقلیل)ی reductionist هەیە سەبارت بە ناسیۆناڵیزم یان كەسانێك پێیانوایە كە گێڵنەر بۆچوونێكی تێۆلۆژیكی هەیە لەوبارەوە. گێڵنەر خۆی لە بەرهەمی 'وەڵامدانەوە بە رەخنەگران'دا بەوردی جوابی ئەو تاوانانەی داوەتەوە.\nدەكرێ بۆچوونی گێڵنەر ئاوا كورتبكەینەوە كە كۆمەڵگە و سیستمی ئابووری مۆدێرن پێویستی بە پەرەسەندنی بەردەوام و گۆڕان هەیە. بۆ وێنە ئەو سیستمە پێویستی بە دانیشتوانی جێگۆر (متحرك) هەم لەباری كار و پیشەوە و هەم لەباری جوغرافییاییەوە هەیە. زۆرینەی خەلك لەوسیستمەدا بۆ هەمێشە لە یەك كار و پیشەدا نامێنەوە و بەپێچەوانەی سیستمی ئابووری پێش-مۆدێرن، زۆرینەی منداڵەكان ئیشوكاری باوكیان وەك میرات بۆ نامێنێتەوە؛ بەلكو پەروەردەی مۆدێرن و تۆپزەكی (ئیجباری) دەرفەتی تازەی كار و ژیانیان بۆ دەرەخسێنێ. سیستم و ئابووری مۆدێرن بەپێچەوانەی سیستەمەكانی پێشوو تەنیا لەڕێگای ئاستی باڵای خوێندەواری و پەروەردەوە دەتوانێ بەردەوامبێ. دیارەدەیەك كە گێڵنەر ناویدەنێ 'كەلتوری باڵا' high culture و، گرینگتر لەوەش مۆدێرنیتە پێویستی بە كەلتوری باڵای هاوسەنگ و یەكدەست هەیە. بە واتایەك ئێمە لە سەردەمی مۆدێرندا پێویستمان بە خەلكانێك هەیە كە بێئەوەی كە یەكتر بناسن یان پەنا بۆ پەیوەندی خێزانی، خێڵەكی و ناوچەیی ببەن، بتوانن لەگەڵ یەكتر هەڵسوكەوت و ئیشوكاربكەن. بە واتایەكیتر ئێمە پێویستمان بە سیستمێكی نوێباوی ئیداری، یاسایی و سیاسی هەیە كە لەوسیستەمەدا خەڵك بە ملیۆنان بتوانن لەڕێگای كەلتوری باڵاوە لەگەڵ یەكتر پەیوەندیبگرن و كاربكەن. كەلتوری باڵا دیاردەیەك بەناوی زمانی رەسمی و یەكگرتوو دێنێتەئاراوە كە ئاكامەكەی كەلتور و زمانی یەكدەست و هاوسەنگە كە زیاتر بەهۆی دەوڵەتەكانەوە پەرەدەسێنێ. بەپێچەوانەی كۆمەڵگاكانی پێش- مۆدێرن كە كەلتوری باڵا تەنیا لە مۆنۆپۆلی چینی دەسەڵاتدار دایە و بەشێكی زور كەم لە خەڵك دەرفەتی خوێندنیان هەیە، دەوڵەتی سەردەمی مۆدێرن پەروەردە دەكاتە گشتی و نە تەنیا دەرفەتی خوێندن بۆ هەموو منداڵێك پێكدێنێ، بەڵكو خوێندن دەكا بە پرسێكی ئیجباری. بەپێچەوانەی كۆمەڵگای پێش- مۆدێرن كە بەسەر دوو كەلتوری باڵا (كەمینەی دەسەڵاتدار)و كەلتوری خەڵكانی رەشۆكی (زۆرینەی خەڵكی نەخوێندەوار) دابەشكرابوو، كۆمەڵگەی مۆدێرن خوێندەواری (كەلتوری باڵا) ئینیڤێرساڵ/گشتی دەكاتەوە. وەك گێڵنەر خۆی دەڵێ: "كەلتوری باڵا دەچێتە ناخی كۆمەڵگاوە و پێناسەیدەكا و كەلتوری باڵا بۆئەوە كە بەردەوامبێت پێویستی بە سیاسەت هەیە. رازی ناسیۆناڵیزمیش هەر لەمەدایە." واتا گێڵنەر لەسەر ئەوباوەڕەیە كە ناسیۆناڵیزم لە سەردەمی مۆدێڕندا جوابی پێویستییەك دەداتەوە و ئەو رەهەندە لە تیۆری ماركسیزم و لیبڕالیزم سەبارەت بە ئەو دیاردەیە رەددەكاتەوە.\nبەڕای گێڵنەر ناسیۆناڵیزم لەبنەرەتەدا داكترینێكی سیاسییە و باڵادەستبوونی سیاسەت لە رەوتی پەرسەندنی كەلتور لە سەردەمی مۆدێڕنیتەدایە، ئەم بۆچوونە بۆ سەرهەڵدانی نەتەوە گرینگی تایبەت هەیە. بە واتایەكیتر، كاتێ دەڵێ ئەوە ناسیۆناڵیزمە كە نەتەوە دروستدەكا نەك پێچەوانەكەی، لەسەر ئەم خالە پێدادەگرێت كە ئەوە ناسیۆناڵیزمە لەڕێگای سیاسەتەوە بۆ یەكەمجار لە مێژووی كۆمەڵگەیەكی تایبەتدا نەتەوە دروستدەكا و دەیكات بە بنەمایەك بۆ وێناكردن و سەرچاوەی دەسەڵاتی سیاسی و سەرچاوەی رەوایی سیاسی.\nوەك خوتان دەزانن لە روانگەی گێڵنەرەوە ئەو چوارچێوە گشتییە لە چەند قۆناغدا لە ئاستی دونیادا پەرەدەستێنێ و بۆئەو مەبەستەش گێڵنەر سەرهەڵدانی ناسیۆناڵیزم لە پانتایی جیهاندا بە چەند زۆن (ناوچە)دا دابەشدەكات. رۆژهەڵاتی ناڤین (ناوەڕاست) لە یەكێك لەوزۆنانەدا جێدەگرێت. زۆربەی پسپۆڕانی رۆژهەڵاتی ناڤین ئێستا پێیانوایە كە بزووتنەوە ناسیۆناڵیستییەكانی ئەو ناوچەیە (تورك، فارس، عەرب و كورد) تاڕادەیەك هەموو بەیەكەوە دەستیانپێكردووە. لێرەدا كە ئەم باسە هاتەگۆڕێ ئێمە دەبێ سنوورێك لەنێوان ناسیۆناڵیزمی گەلانی تورك و فارس و عەرەب كە پاش كۆتایی شەڕی یەكەمی جیهانی و داڕمانی دەسەڵاتی عوسمانی ویستیان دەسەڵاتی سیاسی خۆیان بپارێزن و دەوڵەت- نەتەوەی خۆیان پێناسە و سەقامگیربكەن، لە ئاست ناسیۆناڵیزمی میللەتانی وەك كورد و ئەرمەن و دواتر بەلوچ دابنێین. ئەم نەتەوانە لە دۆخێكی تایبەتیتردا دەژین و جگەلە نەتەوەی ئەرمەن ئەوانیتر بەهۆی زۆر هۆكاری دەرەكی و ناوەكی نەیانتوانی سەركەوتووبن و دەوڵەت- نەتەوەی خۆیان دامەزرێنن.\nپرسیارێكی سەرەكی كە تیۆری ناسیۆناڵیزم و لەوانە بۆچوونی گێڵنەر هەوڵدەدا وڵامیبداتەوە ئەوەیە كە چی روودەدا ئەگەر لە وڵاتێكی چەند- ئیتنیكی و چەند- زمانیدا رەوتی دەوڵەت- نەتەوە لەژێر هێژموونی ناسیۆناڵیزمێكی تایبەتدا بەئەنجامبگات؟ وەك دەزانین كەسانێكی زۆر (لە نەتەوە بندەستەكان) بەئاسانی دەچنەناو ئەرتەش و پەروەردەی ئەو وڵاتانە و لەئاكامدا زمان و زاراوەی ناوچەی خۆیان لەدەستدەدەن و لەناو نەتەوەی باڵادەستدا دەتۆێنەوە. بەڵام كۆمەڵێ خەلكیتر بەربەرەكانیدەكەن و بە چەكی ناسیۆناڵیزم لە دژی سیاسەت و رەوتی سڕینەوە شەڕدەكەن. جوابی ئەم پرسیارە كە بۆ گروپێك وایان بەسەردێ و گروپێكیتر بەربەرەكانیدەكەن؟ لە چوارچێوەی تیۆری ناسیۆناڵیزمی گێڵنەر و ئەندرسۆندا جوابدەدرێتەوە.\nكاتێ كە دەوڵەت- نەتەوەی مۆدێرن لە ئێران، توركیا و دواتر لە دوو وڵاتی عەرەبی (سوریا و عێراق) دامەزرا و خەلكی كورد بەسەر ئەو چوار دەوڵەتەدا دابەشكرا، ئەو دەوڵەتانە حاشایان لە بوونی نەتەوەی كورد كرد و ئەو حاشاكردنە لە ناخی ناسیۆناڵیزمی فارس و تورك و عەرەبدا بەشێكی بنەڕەتی ناسنامەی نەتەوەیی ئەوانی پێكهێنا كە لەڕێگای سیاسەتی زمانكوژی و كەلتوركوژییەوە هەوڵیاندەدا كە نەتەوەی كورد ئەسیمیلەبكەن. هەرچەند ئەو هەوڵانە بێتائسیر نەبوون، بەڵام سیاسەتی بەربەرەكانێی كورد لەسەر بنەمای ناسیۆناڵیزمی كورد تائێستا پێشی بەو مەبەستە گرتووە و بوونی كوردی پاراستووە. هەربۆیەش لەكۆتاییدا دەڵێم بەڵی بەپێی روانگەی گێڵنەر و ئەندرسۆن، بارودۆخ بۆ پێكهێنانی دەوڵەتێكی سەربەخوی كوردی نكۆڵیلێناكرێ. ئەوە كە بۆچی ئەو ئامانجە تائێستا بەدینەهاتووە، ئەوە باسێكیترە.\nپ: گەشەكردن و پێكهاتنی چینی ناوەڕاست دەتوانێ لە دروستكردنی دەولەتی نەتەوەییدا چ رۆڵێكی هەبێ، ئایا كۆمەڵگەی كوردستان دۆخی خێلەكی تێپەڕاندووە و چینی ناوەڕاست دروستبووە؟\nو: پێناسەكردنی چینی ناوەڕاست بەردەوام بووەتە هۆی ناكۆكی و مشتومڕ. ئەگەر مەبەست بۆرژوازی پێشەسازی بەپێی بنەمای تیۆریكی كارل ماركس بێت، بێگومان دەكرێ بڵێین نا ئەو چینە لە كۆمەڵگەی كوردستان بەشێوەی گشتی لە بەشێكی بەرچاوی سەدەی بیستەمدا بوونی نەبووە، هەروەها لە توركیا، ئێران و عێراقیش كاتێ دەوڵەت- نەتەوە دروستبووە ئێمە بوونی چینی ناوەڕاست بەو مانایە هەستپێناكەین. ئەگەر مەبەست گروپێكی كۆمەڵایەتی تایبەت بێ كە لەلایەكەوە خۆی بەرهەمی سیستم و ئابووری مۆدێرنە و لەلایەكیترەوە بەرژەوەندی خۆی لە پەرەسەندی بیری ناسیۆنالیستیدا دەبینێ، بێگومان ئەو چینە لە كوردستان بوونی هەیە. لەلایەكیترەوە كۆتایی دۆخی خێڵەكی تەنیا پەیوەست نییە بە دروستبوونی ئەو چینەوە. لە روانگەی منەوە كۆمەڵگەی كوردستان كۆمەڵگەیەكی خێڵەكی نییە، ئەوە راستە كە كەلتوری خێڵەكی لە كۆمەڵگەی ئێمە ئێستاش دەوری بەرچاوی هەیە، بەڵام ناكری بڵێن كورستان هەرئێستا لە دۆخی خێلەكیدایە. وەڵاتی ئێران بۆ ماوەی نیزیك بە ١٥٠ ساڵە سەرقالی رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ پێویستییەكانی مۆدێرنیتەدایە، بەشی زۆری پسپۆڕانی ئێرانناس باسی تێكەڵاوی نەریت و مۆدێرنیتە و كاریگەری ئەو ئاویتەبوونە لەسەر مێژوو و كولتوری ئێران دەكەن. واتە گرفتەكانی پەرەسەندنی مۆدێرنیتە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە رەنگدانەوەی تایبەتمەندییەكانی ئەو ناوچەیەن زۆرن و بێگومان كۆمەڵگەی كوردیش بەهۆی زۆر فاكتەرەوە نەیتوانیوە بەشێوەی هاوسەنگ رووبەڕووی مۆدێرنیتە ببێتەوە.\nبەگشتی لە سەقامگیربوونی بیری ناسیۆناڵیستی و دروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەییدا حاشا لە كاریگەری چینی ناوەڕاست ناكرێت. هەمیشە ئیلیتەكان و رووناكبیران بیر و روانگە‌ی ناسیۆناڵیزم دێننەئارا‌وە. بەگشتی رووناكبیران بۆ خۆیان باوری پتەویان بە نەتەوە هەیە و لە روانگەی گوتارییەوە بوونی نەتەوە دەسەلمێنن، بەڵام تا ئەوكاتەی كە ئەو بیرۆكەیە نەچیتە ناو ناخی كۆمەڵگەوە هەمیشە دەتوانێ پەنچەرببێ. سێتون- واتسۆن Seton-Watson دەڵێ: "نەتەوەیەك كاتێ بوونی هەیە كە بەشێكی بەرچاوی خەڵك لەناو ئەو كۆمەڵگە تایبەتەدا خۆیان بە نەتەوە بزانن و لانیكەم وەك نەتەوە هەڵسوكەوت و رەفتاربكەن." هۆكاری ئەم دیاردەیە لە روانگەی سێتن- واتسۆن و هەروەها ئەندرسۆنەوە، ناگەڕێتەوە بۆئەوە كە خەڵك 'بیر لە نەتەوە' دەكەنەوە، یانی ئەوان وەك رووناكبیران بەپێی باوەڕی ناسیۆنالیستی، بوونی نەتەوە لەباری گوتارییەوە دەسەلمێنن؛ بەڵكو بە مانای ئەوەیە كە كۆمەڵانی خەڵك دەبێ وەك 'نەتەوە هەڵسوكەوت' بكەن تا بوونی نەتەوەیەك بەردەوامبێت. ئەوان لە كۆمەڵێك هەڵسوكەوتی بەكۆمەڵ و رەفتارەكانیاندا ئەو سیگناڵە دەدەن كە نەتەوە بوونی هەیە. كاریگەری چینی ناوەڕاست لەو روانگەوە گرینگە كە دەبێ بە كاتالیزۆری بڵاوبوونەوەی بیری نەتەوایەتی و هەڵسوكەوتی نەتەوایەتی. یانی بیری نەتەڤی بەبێ پێگەی كۆمەڵایەتی رووناكبیران و ئیلیتانی كۆمەڵگە سەركەوتوونابێ. كەوابوو چینی ناوەڕاست لەمبارەوە دەتوانێ رۆڵێكی گرینگی هەبێ.\nپ: بنێدیت ئەندرسۆن پێكهاتنی دەولەتی نەتەوەیی لەگەڵ سەنعەتی چاپ و بزاڤی رۆژنامەگەری و رۆماننووسی پێوەنددەدات، ئێوە دۆخی ژۆرنالیزم و رۆماننووسی كوردی لە پێوەندی لەگەڵ گەشەپێدان بە ناسیۆناڵیزم و رۆحی نەتەوەییدا چۆن راڤەدەكەن؟\nو: جوابی ئەو پرسیارە بۆ من زۆر هاسان نییە، لانیكەم لێرەدا هاسان نییە. بۆ وێنە دۆخی رۆژنامەوانی و رۆماننووسی كوردی لەكام قۆناغدا؟ ئەگەر مەبەست ئێستا بێ، بەڕاستی زۆر قەسەهەڵدەگرێ. وەك خۆتان دەزانن كاك هاشمی ئەحمەدزادە تێزی دوكتوراكەی لەسەر ئەو بابەتە نووسیوە كە كاك بەختیار سەجادی بە فارسی وەریگێڕاوە. كاك فەتاحی ئەمیری كە خۆی رۆمانووسە و تەرجومەكەی كاك بەختیاری خوێندووەتەوە جارێك بە منی گوت: بە كاك هاشم بڵێ كە بەپێچەوانەی بۆچوونی ئەو ئێمە ئێستا خاوەنی رۆمان و كۆمەڵێك رۆماننووسین، بەڵام تائێستاش نەتەوەمان نییە. مەبەستم ئەوەیە كە تێگەیشتن لە پەیوەندی نێوان رۆمان و نەتەوە جیاوازە.\nئەندرسۆن لە كتێبی 'كۆمەڵگا وێناكراوەكان' كە دێتەسەر باسی پێوەندی رۆمان و رۆژنامە لەگەڵ بیری ناسیۆناڵیزم، لەبنەڕەتدا باس لە شێوازێكی دیاریكراوی تێڕوانینی كۆمەڵایەتی دەكا كە بەرهەمی مۆدێرنیتەیە. تێڕوانینێك كە تێیدا بوارەكانی كۆمەڵایەتی بەشێوەیەكی هاوبەش وێنادەكرێن. دوو لایەنی ئەو تێڕوانینە دەكری بڵێن بریتین ١) گواستنەوە لە پەیوەندی كۆمەڵایەتی ئەستوونی و ناڕاستەوخۆ بە پەیوەندی ئاسۆیی و راستەوخۆ. پەیوندی كۆمەڵایەتی ئاسۆیی و راستەوخۆ هیرارشی (پلەبەندی) پێناسەی خێڵەكی و عەشیرەتی لەناودەبا و دەبێ بەهۆی سەرهەڵدانی بنەمای تاكگرایی (فردیت) و مۆراڵی تاكی و یەكسانی تاكەكان. ٢) تایبەتمەندیدیكەی ئەو تێڕوانینە كۆمەڵایەتییە ئەوەیە كە هەنگاو بەهەنگاو ئەو باوەڕە پێكدێنێ كە خەڵك و دواتر 'نەتەوە'، جیاواز و سەربەخۆ لە سیستمی سیاسی و تەنانەت بەدەر لە یاسای بنچینەیی زاڵ بەسەر كۆمەڵگەدا، بوونی هەیە. یانی نەتەوە دەتوانێ یاسایەكی بنچینەیی تازە بۆ خۆی و بە دەستی خۆی بنووسێتەوە. ئەندرسۆن رۆڵی رۆمان و رۆژنامەگەری رۆژئاوایی بۆ رەخساندنی ئەو تێڕوانینە كۆمەڵایەتییە دێنێتەبەرباس. ئەندرسۆن چەند ساڵ دواتر لە كتێبكیتریدا كە بریتییەلە چەند وتار كە لەدوای كتێبە ناودارەكەی بڵاویكردەوە واتا: The Spectre of Comparisons: Nationalism, Southeast Asia, and the World ، وردتر دێتەسەر باسی پێوەندی رۆمان و نەتەوە و بەتایبەت بەهۆی جیاوازی كاریگەری رۆمان لە ئوروپا و ئاسیای دوور هەوڵدەدا خراپ تێگەیشتنی كەسانێك راستبكاتەوە كە پێیانوایە كە ئەو شتەی لە كتێبی 'كۆمەڵگا وێناكراوەكان'دا سەربارت بە پەیوەندی رۆمان و نەتەوە لە ئوروپا باسكراوە، لە ئاسیای دووریشدا هەروایە. واتە نابێ هیچ تیۆرێك بەشێوەی مكانیكی بەسەر هەلومەرجێكی جیاوازی كۆمەڵایەتی- میژوویی بسەپێنین.\nرۆماننووسی لە كۆمەڵگەی ئێمەدا مێژوویەكی زۆر درێژی نییە، بەڵام بەپەرەسەندەنی هەراوی ئەو دواییانەشەوە رۆماننووسی كوردی جارێ لە بواری یەكەمدا زۆر رێگایی نەبڕیوە. لە رەوتی بینادنانی بیری ناسۆنالیستی كوردیدا زیاتر شێعری كوردی رۆڵی گرنگی گێڕاوە. بۆ وێنە شێعرەكانی شاعرێكی وەكو هێمن بوونە هۆی گەشەی رۆحی نەتەوایەتی كوردی. ئەوەی كە ئایا رۆمانی هاوچەرخی كوردی ئەركی گەشەپێدان و زیندووڕاگرتنی ناسیۆناڵیزم و رۆحی نەتەوایەتی كوردی بەئەنجامدەگەیەنێ و سەركەوتوودەبێ یان نا؟ دەبێ لەداهاتوودا داوەری لەسەر بكەین.\nرۆژنامەگەری كوردی مێژوویەكی تاڕادەیەك درێژتری هەیە، بەڵام تا بیست ساڵی رابردوو یان دەرفەت و مەیدانی چالاكی بۆ رۆژنامەوانی كوردی بەرتەسكبوو، یان لە پاوانی رۆژنامەوانی حیزبیدا بوو. تەنیا لە ماوەی بیست ساڵی رابردوو و بەتایبەت لەژێر كاریگەری شۆڕشی ئینفۆرماتیك و تێكنۆلۆژیكی و سەرهەڵدانی ئینتێرنێتدایە كە ئێمە رەوتی گەشەكردنی رۆژنامەوانی لە كۆمەڵگەی خۆماندا دەبینین. ئینتێرنێت نەتەنیا وەك ئامرازێكی تێكنۆلۆژیك، بەڵكو لەهەمانكاتدا وەك میدیایەكی فرەچەشن كاریگەرییەكی بەرچاوی هەبووە لە چەندایەتی و چۆنایەتی رۆژنامەوانی كوردیدا، ئەوە راستییەكی حاشاهەڵنەگرە، بەڵام لەهەمانكاتدا، من پێموایە كە رۆژنامەوانی كوردی بەتەواوی خۆی لە كۆتوبەندی ئایدیۆلۆژی و تێڕوانینی حیزبە سیاسییەكان رزگارنەكردووە. ئێمرۆ مەس- میدایی كوردی دەستەڵاتێكی بەرچاو و گەورەی هەیە كە دەكرێ هەست بە بەرپرسیارێتیبكا و رۆڵی گرنگی مێژوویی و نەتەڤی بگێرێت. گومان لەوەدا نییە كە میدیاكان كاریگەری بەهێزیان هەیە لە كۆمەڵێك ئینتیمای كۆمەڵایەتی و ئامادەسازی كەلتوریدا، بەڵام من پێموایە كە پابەندی حیزبی و ئایدیۆلۆژیكی ئەوان تائێستاش رێگرە لە ئەنجامدانی ئەو ئەركەدا. ئێستا لانیكەم لە باشوور ئێمە دەبینین كە شێوازێك لە رۆژنامەوانی سەریهەڵداوە كە كاری تەنیا گەمەكردن بە دەسەڵاتی سیاسی و سەرقالی بەكارەێنانی توانا و هێزی بڕیاردان و بریار دروستكەرە بۆ دژایەتی لەئاست دەسەڵاتی سیاسی. من پێموانییە كە لە رۆژئاواش كە مێژوویەكی چەند سەد سالەی دێمۆكراسی و میدیای ئازادی هەیە، رۆژنامەوانی لەو چەشنە سوودی هە‌بێ، بەڵام لە كۆمەڵگەی ئێمەدا ئەو چەشنە لە رۆژنامەوانی شوێنێكی بەرچاوی داگیركردووە. ئەمەش لەكاتێكدایە كە ئێمە هێشتا هەر لە قۆناغی رزگاری نەتەوایەتیداین و ئەو ئامانجەمان بە ئەنجامێكی دڵخواز نەگەیاندووە.\nپ: بلینسكی دەڵێ بۆ ئەوەی نەتەوە پەروەردە بكرێت و بە مافەكانی خۆی و بە سەروەری نەتەوایەتی بگات، پێویستمان بە رێبەرێكی موستەبد و رۆشنبین هەیە (وەكو رۆبسپیر)، ئێوە ئەم بۆچوونەی بلینسكی چۆن هەڵدەسەنگێنن؟\nو: من پێموانییە ئەو بۆچوونە زۆر دروست و تەنانەت پێویستبێت. سەردەمی موستەبدی لە چەشنی رۆبسپێر بەسەرچووە. لە دنیای بەجیهانیكراوی ئێستادا بریاردانی بەكۆمەڵ و رەچاوكردنی شێوەی دێمۆكراتیك لە هەڵسوكەوت و بەڕێوەبردندا نەتەنیا فەزیلەت و یان ژستێك نییە، بەڵكو بووەتە پێویستییەكی پراتیكی، هەربۆیەش ناكرێ كاری گرینگ و گەورەی وەك سەروەری نەتەوەیەك، بەتایبەت نەتەوەی كورد، بدەیتە دەستی رێبەرێكی موستەبدی ئاوا.\nپ: لە سەرەتاكانی هەزارەی سێهەمدا، لەكاتێكا كە زۆربەی هەرە زۆری نەتەوەكانی دنیا دەولەتی سەربەخۆی خۆیان پێكهێناوە، پێكهێنانی دەولەتی سەربەخۆیی كوردی خەونە، یان لە راستی نزیكە؟\nو: تا ئەوكاتەی كە دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان دانەمەزراوە و سەقامگیرنەبووە، پرۆژە و ئامانجی وەدیهێنانی هەر وەك خەون دەمێنێتەوە. ئەوە بۆ هەموو پرۆژەیەك وایە. بە باوەڕی من بەگشتی ئەوە كێشە نییە كە بوترێ دەوڵەتی كوردی خەونە، چونكە جارێ ئەو دەوڵەتە لەسەر ئەرزی مەوجود بوونی نییە. تازە، خەون و خەیال نەتەنیا شتێكی خراپ نییە بەڵكو مرۆڤ هەمیشە لەگەڵ خەون و خەیال ژیاوە و خەونی دوەڵەتی كوردی نەتەنیا خراپ نییە بەڵكو ئەو خەونە هی تۆیە و نەیار و رەقیب و دوژمن ناتوانن ئەو خەونە لە تۆ بستێنن. دوژمن دەتوانێ تۆ بگرێ، بتخاتە زیندان یان ناچارتبكات كە لە تاراوگە نیشتەجێبیت، بەس قەت ناتوانێ ئەو خەونە لە تۆ بستێنێ یان دەستیتێوەردا، مەگەر خۆت رێگای بۆ خۆشبكەیت.\nبەڵام كێشە كاتێ دەستپێدەكات كە ئەو وتەیە بخرێتەناو گوتاری ریئاڵ- پۆلێتیك كە وەك میراتی سەردەمی شەڕی سارد ئێستاش لەنێو كورددا تائاستێكی بەرچاو برەوی هەیە. ئێستا كە باسی شەڕی ساردم كرد پێویستە لەسەر ئەم خاڵە جەختبكەم كە بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد بەرهەمی شەڕی سارد نەبوو، بەڵام وەك زۆر جووڵانەوەیدیكە مۆركی ئەو كێشە جیهانییەی پێوەدیاربوو و مەرجەكانی دۆخی شەڕی سارد خۆی بە سەر جووڵانەوەی نەتەوایەتی كورددا سەپاندبوو. دوو جەمسەری بوونی جیهان لەهەموو شوێنێك هەندێ مەرجی بەسەر لایەنە جیاوازە سیاسییەكاندا سەپاندبوو. یەكێ لە ئاكامەكانی سیستمی سەردەمی شەڕی سارد زاڵبوونی گوتاری ریئاڵ- پۆلیتیك بوو، بەو مانایە كە سیاسەت پەیوەست نییە بە مۆراڵ و پرینسپ، بەڵكو سیاسەت بریتییەلە لێكدانەوەی بارستای هێز: كێ دەسەڵاتی بەدەستە و چۆنی بەكاردێنێ و خۆگونجاندنی تۆ لەگەڵ ئەو بارستایە یانی تۆ دەبێ ویست و ئامانجی خۆت بەشێوازێك بێنیتەئاراوە كە ئەو بارستایە رێگای پێدەدا. كۆتایی شەڕی یەكەمی جیهانی و دابەشبوونی كوردستان و شكستی جووڵانەوەكانی كورد و بەتایبەت رووخانی كۆماری كوردستان كە هیوا و ئومێدێكی گەورەی بەدیهێنابوو، ئەو باوەڕەی لەناو بەشێكی بەرچاوی رووناكبیران و سیاسەتوانانی كورددا دروستكردبوو كە ئامانجی دەوڵەتێكی یەكگرتوو و نەتەوایەتی كورد جارێ مومكین نییە، باشترین رێگا وەدیهێنانی كۆمەڵێك مافە بۆ كوردان لە چوارچێوەی سترۆكتوری سیاسی- یاسایی ئەو چوار دەوڵەتەدا. كورد مافی هەیە دەوڵەتی خۆی هەبێ، بەڵام ئەو مافە بەپێی بارستا و باڵانسی هێزی ناوچەیی و نێونەتەوەیی ئێستا مومكن نییە و هەربۆیەش واقیعی بارودۆخكە جارێ رێگای وەدیهێنانی ئەو ئامانجە نادات. گوتاری زاڵی ئەو سەردەمە گوتارێكی ئۆتۆنۆمیخواز بوو و گوتاری ناسیۆنالیستی كوردی لەسەر مافی كوردان وەك نەتەوەیەكی یەكگرتوو، زۆرتر لە چوارچێوەی دیسكۆرسێكی ئایدیالیستی و لاوازدا بوونی هەبوو، بەس بەردەوام لەژێر رەخنەی سیاسەتی ریئالیستی یان ریئاڵ- پۆلۆتیك دا بوو و نەیتوانی ببێ بە لایەنەكی هەستپێكراوی سیاسەتی هێزە سەرەكییەكانی كورد لە قۆناغی شەڕی ساردا. بە‌كۆتاییهاتنی شەڕی سارد و رووخانی وڵاتانی سوسیالیستی، گوتاری ریئاڵ- پۆلیتیكی هەم لەباری گوتارییەوە و هەم لەباری سیاسەتی پراتیكییەوە رۆژ بەڕۆژ لاوازبووە، باشترین نموونە بڕیاری دادگای لاهە بوو لەسەر كەیسی كاسۆوا، بەڵام سەرەڕای ئەوەش، گوتاری ریئاڵیستی یان ریئاڵ- پۆلیتكی سەردەمی شەڕی سارد رۆڵێكی بەرچاوی لەنێو جووڵانەوەی نەتەوایەتی كورددا هەیە. كاتێ دەوترێ كە دەوڵەتی كورد خەونە و یان خەونی شاعیرانەیە، هەرچەشنە هەوڵ و تێكۆشانێك بۆ ئەو مەبەستە رەتدەكرێتەوە.\nپ: ئێوە خۆتان رۆڵ و كاریگەری ناسیۆناڵیزمی كورد بۆ وەدەستهێنانی ئەو ئامانجە چۆن دەبینن و وەها ئایدیایەك چەندە بە خواست ئیرادەی نەتەوەی كوردەوە بەستراوە و چەندە بە جەبری داگیركەرانی كوردستانەوە؟\nو: من پێموایە تێرم و دەستەواژەی جووڵانەوەی نەتەوایەتی بۆ جوابدانەوەی ئەو پرسیارە زۆر گونجاوترە لە دەستەواژەی ناسیۆناڵیزم، بە چەند هۆكار: یەكەم، نەتەنیا لەنێو كورددا، بەڵكو لەنێو زۆربەی گەلانی جیهاندا ئێمە شتێكی یەكدەستمان نییە بەناوی ناسیۆناڵیزمی نەتەوە، جا چ كورد، چ فارس، چ بریتانیایی، بەڵكو دەكرێ باسی رەوتەكانی ناسیۆناڵیزمی كورد و.. هتد، بكەین.. چونكە ناسیۆناڵیزم زۆرتر پانتایەك یان بوارێكە كە تێیدا چەند گوتاری ناسیۆناڵیستی هاوكات لەپێناو وەدەستهێنانی رای خەڵك بۆ لای خۆیان لەگەڵ یەكتر لە وتوێژ و ململانێی بەردەوامدان یان نەیاری یەكترن یان لەشەڕدان. ئاكامی ئەو ململانێیە یا بەشیوازی وەدستهێنای هێژموونی گوتارێك بەسەر ئەوانیتردا كۆتاییدێ، یان بەپێی بنەمای دیسكۆرس و گوتارێكی یەكگرتووی نەتەوایەتی جۆرێك كۆدەنگی سازدەبێ. دووەم، ناسیۆناڵیزم وەك گوتار كاتێك ریشەی داكوتا، دۆخی واقێع هەمیشە جۆرێك تایبەتمەندی كۆمەڵایەتی و مێژوویی بەخۆیەوەدەگرێ و هەروەها بەپێی شوێن و كات ئەو تایبەتمەندییانە جیاواز و فرەچەشنن.. بۆیە لەلای من دەستەواژەی جووڵانەوەی نەتەوایەتی زۆر گونجاوترە بۆ جوابدانەوەی ئەو پرسیارە، چونكە رێگا بە ئێمە ئەدا كە كۆمەڵێك چالاكی كۆنكرێت (بەرهەست) و دیاریكراو بە سەركردایەتی كۆمەڵێك خەڵك و بەپێی بنەمای تێڕوانین و سیاسەتی كۆنكرێت شیبكەینەوە. ئەگەر بێتو باسی جووڵانەوەی نەتەوایەتی كورد بكەین، بێگومان ئەو باسە لە رەوتێكی مێژووییدا دێتەبەر لێكۆڵینەوە و ئاخافتن و هەر لایەنێك جووڵانەوەی نەتەوایەتی كورد لەسەر بنەمای تێڕوانینی خۆی پۆڵین (قۆناغبەندی) دەكا. منیش لەمبارەوە روانگەیەكی تایبەت بە خۆم هەیە و لە چەند شۆێنی جیاوازدا باسمكردووە، بەڵام لێرەدا ناچەمەسەر ئەو باسە، چونكە هەم دووبارەكردنەوەیە و هەمیش لە باسەكە دوورماندەخاتەوە.\nپ: من ئاگادارم كە ئێوە لە دوو گۆڤاردا ئەو باسەتان كردووە، پێموایە یەكیان گۆڤاری رۆژەڤ بوو، بەڵام بەڕاستی ئەو گۆڤارانە ئێستا لەبەردەستدا نین و من بە گرنگی دەزانم ئەگەر بەكورتیش بووە لەو روانگەوە بچنەناو جوابی ئەو پرسیارەوە.\nو: باشە، هەوڵدەدەم، هەرچەند كورتكردنەوەی ئەو باسە رەنگە كەمێك سەقەتیبكات. من بەگشتی مێژووی جووڵانەوەی نەتەوایەتی كورد بە ٣ قۆناغ دابەشدەكەم. قۆناغی یەكەم، لە سەرەتای سەدەی بیستەوە یانی لە شۆڕشی توركە گەنجەكان و دوایەش پێكهاتنی 'كۆمەڵی تەعالی و تەرەقی'ـەوە دەستپێدەكا و بەڕووخانی كۆماری كوردستان تەواودەبێ. لێرەدا سەرنجتان بۆ ئەم خاڵە رادەكێشم كە كاتێ دەڵێم تەواودەبێ یارمەتی لە تێڕوانینی ژاك دێریدا، فیلسوفی هاوچەرخی فەرانسی وەردەگرم، ئەوكاتە كە هەوڵدەدا لەنێوان تەواوبوون و كۆتایی لەفەلسەفەدا جیاوازیدابنێت. لە روانگەی (دێریدا)وە تەواوبوون لە فەلسەفەدا هەرگیز نیشانەی وەستان و كۆتایی فەلسەفە نییە، فەلسەفە دەتوانی تووشی قەیران ببێ و لە رەوتی رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەو قەیرانە و بە یارمەتی بەرهەمهێنانی تێڕوانینی جیاواز زۆرتر بەرەو بۆچوونێكی فەلسەفیتر بڕوات. واتە فەلسەفەیەك تەواودەبێ و یەكێكیتر دەستپێدەكات، بەڵام فەلسەفە كۆتایینایەت. من لێرەدا هەمان لۆژیك سەربارت بە گوتارەكانی ناسیۆناڵیزمی كورد بەكاردێنم.\nقۆناغی دووم، لە دوای رووخانی كۆماری كوردستانەوە دەستپێدەكا و تا شەڕی كەنداو و كۆتایی شەڕی سارد، واتا تا ساڵی ١٩٩٠ لەخۆدەگرێت. قۆناغی سییەم، هەلومەرجی ئێستایە كە ئێمە تێیدادەژین.\nتایبەتمەندییەكانی قۆناغی یەكەم چین؟ یەكەم، زلهێزەكانی جیهانی یان هێزە ئیمپڕیالیستییەكان لەسەر دابەشكردنی كۆلۆنییەكان ناكۆكن، ئەمەش شەڕی وێرانگەری یەكەمی جیهانی لێدەكەوێتەوە. دووهەم، لە ئیمپڕاتوری عوسمانی و دەوڵەتی قاجاری ئیراندا كە میرنشینە كوردییەكان لەژێر دەسەڵاتی ئەواندا بوون، دوو بزووتنەوە، مەشروتە لە ئێران و تەنزیمات و دوایەش شۆڕشی توركە گەنجەكان لە عوسمانی، روودەدات كە بێگومان لە دوو بەشی كوردستاندا كاریگەری بەرچاویان هەبوو، بەڵام وەك دەزانین شەڕی یەكەمی جیهانی دەبێتە هۆكارێك كە هەر دوو جووڵانەوە بەرەو ئاقارێكیتر بڕۆن. لەهەمانكاتدا شكستی ئاڵمان و هاوپەیمانانی دەبێتە هۆی ئەوە كە بەرەی هاوپەیمانان (بڕیتانیا، فرانسا و ئامریكا) نەزمی نۆێی جیهانی كە بەپێی سترۆكتوری یەكێتی گەلان (اتحادیە ملل) پێكهاتبوو، دامەزرێنن. لە درێژەی ئەم رەوتەدا گەلێك رووداوی بایەخدار و گرینگ سەریانهەڵدا كە چارەنووسی نەتەوەی كوردیان بۆ ماویەكی دوورودرێژ بە ئاقاری نەخوازراودا برد. لە نەزمی نۆێی جیهانیدا ئەم شتە هاتەئاراوە كە سێ لایەنی سەركەوتووی شەڕ بەرانبەر بە گەلانیتر یەك سیاسەت پێرەونەكەن. ئامریكا بەپێی بنەمای پرنسیپەكانی وێڵسۆن، لەسەر مافی دیاریكردنی چارەنووسی سیاسی بۆ نەتەوەكان پێداگریدەكرد؛ فەرانسا زیاتر لایەنگری كۆلۆنیالیزمی راستەوخۆ بوو و بڕیتانیاش بەپێی سیاسەتی پراگماتیسی، پێشنیاری كۆلۆنیالیزمی ناراستەوخۆ یان سیستمی مەندەیت mandateی دەكرد. ئاكام شێوازیك لە سازش بوو لەنێوان ئەو سێ زلهێزەدا كە لە مێژووی رۆژهەڵاتی ناڤیندا دەوری گرنگیان گێڕا و كاریگەری قۆرسیان لەسەر چارەنووسی گەلی كورد هەبوو، ئەویش بریتیبوولە بەڕەسمی ناسینی دوو دەوڵەت- نەتەوەی تازەی ئێران و توركیا و دابەشكردنی كوردستان.\nلێرەدا پێویستناكا بچینە ناو وەردەكاری مێژوویی ئەو قۆناغەوە، بەڵام ئەگەر بگەڕێمەوە بۆ پرسیارەكەی تۆ كە "دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوایەتی كوردی چەندە بە خواست و ئیرادەی نەتەوەی كوردەوە بەستراوە و چەندە پێوەندی بە سیاسەتی زلهێزەكانەوە هەیە"؟ ئەو پرسیارە زۆر گرینگە، چونكە نە تەنیا بۆ نەتەوەی كورد، بەڵكو بۆ سەرجەم بزووتنەوە نەتەوایەتییەكان، بنیادنانی گوتاری سیاسی سەركەوتوو بەم پرسەوە بەستراوە كە تۆ چۆن لەنێوان ویست و ئیرادەی خۆت و بارۆدۆخی واقێعیدا پێوەندییەكی دیالێكتیكی پێكدێنی. سەبارەت بەو قۆناغە دەڵێم بێگومان دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی بە ئیرادەی نەتەوەی كوردەوە بەسترابوو، بەڵام لەهەمانكاتدا سیاسەتی زلهێزەكان دەوری سەركی هەبوو لە وەدیهاتنی ئەو مەبەستەدا و ئەوەش تەنیا سەبارت بە چارەنووسی گەلی كورد نەبوو، بەڵكو لەڕاستیدا لەو سەردەمەدا ئەو زلهێزانە نەقشەی دوارۆژی ناوچەی ئێمەیان دیاریكرد.\nسەرەڕای كەم تەمەنی و كەم ئەزموونی بزووتنەوەكە، رێبەران و رووناكبیرانی كورد كەم تازۆر هەستیان بە دەوری بەرچاوی ئەو زلهێزانە دەكرد. بۆیەش لە گوتاری نەتەوایەتی كوردیدا لەلایەكەوە بیر و هەست و سیاسەتی ناسیۆناڵیستی زیاتر لە ئاخافتن و نووسیندا دەبیندرێ، بۆ وێنە سەیری رۆژنامەكانی ئەو سەردەمە: هەتاوی كورد، رۆژی كورد و.. هتد بكەن؛ بەڵام لەلایەكیتروە بۆ وەگەڕخستنی بزووتنەوەیەكی سیاسی لەپێناو وەدیهێنانی ئەم ئامانجە، رێبەرانی كورد زۆرتر چاوەڕوانی پشتیوانی و یارمەتی زلهێزەكان بوون. لەوقۆناغەدا یەك جیاوازی دەبیندرێ، یانی تا بەستنی پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣دا، لە بەشی عوسمانی كوردستان كە ناوەندی جووڵانەوەی كورد بوو، رێبەرانی كورد بە بەڵێنەكانی ئاتاتورك گەشبین بوون و دیاریكردنی چارەنووسی سیاسی كوردیان بە هاوكاری لەگەڵ توركەكاندا بە مومكین دەزانی. لەڕاستیدا كەمال ئاتاتورك لەنێوان ساڵانی ١٩١٩-١٩٢٢دا زۆرجار ئەم شتەی دووپاتدەكردەوە كە: 'كورد و تورك بران، پاش سەركەوتن كوردیش مافی نەتەوەیی خۆی بەدەستدێنێ.' بێگومان ئێمڕو ئاسانە كە باسی ساویلكەیی رێبەرانی ئەوكاتی كورد بكەین، بەڵام با ئەوەش بڵێین كە لەنێو زۆربەی جووڵانەوە ناسیۆناڵیستییەكانی ئەو سەردەمەدا، ئەڵبەت بێجگەلە نۆروێژ، ئیرلەند و پۆڵۆنیا، سەربەخۆیی بەشێوەی دەوڵەت- نەتەوە لە بەرنامەی سیاسیدا نەبوو. بەڵكو زۆرینەی جووڵانەوەكانی نەتەوایەتی ئەو سەدەمە مافی دیاریكردنی چارەنووسی سیاسی خۆیان لە بەرنامەی خودمختاریدا گونجاندبوو، ئەوە كە بەشێك لەو بزاڤانە (بوڵگاریا، ئەرمەن، یۆنان، سێرب، رۆمانیا و.. هتد) لەپاش شەڕی یەكەم راستەوخۆ بە سەربەخۆیی گەیشتن، زیاتر پێوەندی بە رەوتی رووداوە دەرەكییەكانەوە هەبوو، نەك سیاسەتی خۆیان. لەڕاستیدا هەڵوەشانەوەی سێ ئیمپڕاتۆری چەند- ئیتنیكی و سیاسەتی بەرەی هاوپەیمانان، واتا (بریتانیا، فەرانسا و ئەمریكا) هاندەر و پێكهێنەری ئەو ئاكامە بوو.\nلەوقۆناغەدا بیر و هەستی ناسیۆناڵیستی كوردی هەرچەند جارێ زۆر ساوایە بەڵام گرێدراوی هەست و بیری ناسۆناڵیزمی فارسی و عەربی نییە، چونكە لەوكاتەدا ئەو دەوڵەت-نەتەوەانە بەتەواوی سەقامگیرنەبووبوون. سەبارت بە سەردەمی كۆماری كوردستان ئێستا زۆر كەس پێیانوایە كە ستراتێژی ح.د.ك و پێشەوا قازی محەمەد هەر هەمان سیاسەتی خودموختاریە كە دوایە ح.د.ك.ا درێژەیپێدا. راستە كە پارادۆكسێك لەنێوان سەربەخۆیی و خودموختاری لە ستراتێژی كۆمارادا دەبێنرێ، بەڵام بێگومان تا هاوینی ساڵی ١٩٤٦ كە هێشتا سۆڤییەت ناچارنەكرابوو قەبوولبكا كە هێزەكانی لە ئێران بكێشێتەوە، سیاسەتی كاربەدەستانی كۆمار و شەخسی پێشەوا چ لەوتارەكانیدا، بەتایبەت لە سوێندخوارنی لە میتینگی دووی رێبەنداندا، چ لە هەڵوێستی بەرانبەر بە بوونی بارزانییەكان لە كوردستانی رۆژهەڵاتدا، چ لە دامەزراندنی دەزگاكانی حكومەتی كوردستان و.. هتددا، هەموویان سیاسەتی یەكگرتوویی كورد دەردەخەن، نەك تەنیا وەدیهێنانی خودموختاری لە چوارچێوەی ئێراندا، بەڵام كاتێ كە لە هاوینی ساڵی ١٩٤٦دا باڵانسی هێزەكان گۆڕانی بەسەرداهات و سوپای سۆڤییەت لە ئێران كشایەوە، هەردوو كۆماری ئازەربایجان و كوردستان ناچار بە پاشەكشە بوون، پێشەوا لەكاتی گفتوگۆ لەگەڵ كاربەدەستانی ئێراندا باسی خواستێكی كۆنكریتی وەك دامەزراندنی ئەنجومەنی ئیالەتی ویلایەتی بەپێی یاسای بنچینەیی سەردەمی مەشرووتە دەكات. من وایدەبینم كە شیكارییەكی باشمان نەكردووە ئەگەر جیاوازی نێوان هەڵوێستی ئەوكات و سیاسەتی دوایی پێشەوا دیارینەكەین. بەگشتی، لەوقۆناغەدا پارادۆكسێك لە گوتاری ناسیۆنالیستی كوردیدا هەیە، لەلایەك هەوڵی بنیادنانی ناسنامەیەكی یەكگرتووی نەتەوایەتی دەدرێ، بەڵام لەنێوان باڵانسی هێزەكانی ئەو سەردەمەدا زۆر سەركەتوونییە و ناتوانێ سیاسەتێك بۆ وەدیهێنانی ئەو مەبەستە گەڵاڵەبكات.\nقۆناغی دووەم، لە رووخانی كۆماری كوردستانەوە دەستپێدەكا و تا شەڕی كەنداو كە پاش چەند مانگ كۆتایی شەڕی ساردیشی بەداوە بوو، درێژەی هەیە. لەم قۆناغەدا گوتاری ناسیۆناڵیستی كوردی لەباری گوتارییەوە دەبێت بە پاشكۆی چەپی ئێران، توركیا، عێراق و سوریا. ئەو فاكتۆرانەی كە بوار بۆ ئەو گۆڕانكارییە پێكدێنن بریتینلە بێهیوایی بە هۆی رووخانی كۆماری كوردستان لەلایەك و لۆژیكی داسەپێندراوی دنیایی شەڕی سارد لەلایەكیترەوە. یانی لە دنیای دووجەمسەریدا بەشێكی زۆری جووڵانەوە رزگاریخوازەكانی جیهان كە لەو‌سەردەمەدا سەریانهەڵدابوو، گیرودەی ئەو كێشەیە بوون. بە واتایەك دووجەمسەریبوونی جیهان پێویستی داڕشتنی ستراتێژییەكی روونی كەمتر كردبووە‌وە. زۆربەی ئەو جووڵانەوانە لە پلەی یەكەمدا دەبوو لایەنێك هەڵبژێرن و دیاریبكەن كە ئایا لایەنگری سۆسیالیزمن یان ئیمپریالیزم؟ تەنانەت ئەو جووڵانەوانە كە هەوڵیاندەدا سەربەخۆ بن یان بێلایەن بن و خۆیان لەم شەڕ و كێشەیە دوورڕابگرن، لەكردەوەدا لەژێر تاوی ئەو بارە دووجەمسەرییەدا بوون و لەسیاسەتدا ناچاربوون پەیڕەوی لە هەندێ لەو مەرجانە بكەن كە ئەم هەلومەرجە بەسەر جیهاندا سەپاندبووی. لەو دنیا دووجەمسەرییەدا، بەشێكی زۆر لەلایەنەكانیدیكەی لێكدانەوە و هەڵسەنگاندنی بارودۆخی سیاسی تەنیا كۆپیكردنێك بوو لەم یان لەو لایەنی سیاسی، بەجۆرێك كە كەم لایەن دەیتوانی لێكدانەوەیەكی لە دەرەوەی ئەم بارە سەپێندراوە هەبێت.\nلەهەمانكاتدا لە سێ وڵاتی ئێران، توركیا و عێراق سیاسەتی حاشاكردن لە بوونی نەتەوەی كورد پەیڕەودەكرا. ئەو سێ وڵاتە هەم لە بەرەی رۆژئاوادا بوون هەمیش دیكتاتۆر و سەرەرۆ بوون و هێزی چەپ تەنیا ئاڵتێرناتیڤی بەرهەڵستكاری جیددی سیاسی بوو. لەهەمانكاتدا، لەباری گوتارییەوە بەهۆی نەبوونی ئازادی بیروڕا، ماركسیزم تەنیا گوتارێكی سیاسی بەرهەڵستكار نەبوو، بەڵكو بنەمایەك بوو بۆ زانستەكانی سیاسەت، فەلسەفە، مێژوو و كۆمەڵناسی. بەگشتی ماركسیزم بەشێوەی بەرچاو سەرنجڕاكێش بوو. لە بەشی ئێراندا، حیزبی توودەی ئێران لە نەریتی كۆماری كوردستان داكۆكیدەكرد و تەنانەت خۆی بە خاوەنی ئەو ئەزموونە دەزانی. ئەو بەستێنە هەنگاوبەهەنگاو رەوتی پاشكۆبوونی گوتاری ناسیۆناڵیستی كوردی بە گوتاری چەپی ئەو سێ وڵاتەوە مسۆگەركرد. ئاكامی ئەو گۆڕانكارییە ئەوەبوو كە دیسكۆرسی ناسیۆنالیستی یەكگرتوو بۆ وەدیهێنانی مافی كوردان كەوتە پەراوێزەوە و ستراتێژی دابینكردنی مافی كوردان لەو چوار وڵاتەدا بەپێی بنەمای تێڕوانینی چەپی و ستراتژی ماركسیستی دەبینرا.\nپ: باشە لەوقۆناغەدا ئێوە نموونەیەكیدیكە نابینن؟\nو: من لێرەدا باسی گوتاری زاڵ دەكەم، ئەنا بێگومان نموونەیدیكە هەن. بۆ وێنە دەكرێ كۆمەڵێك لە بۆچوونەكانی بارزانی نەمر پاش گەڕانەوە لە سۆڤیەت و هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلول وەك نموونەیەكی جیاواز لەو رەوتە باسبكەین. شۆڕشی ئەیلول یەكێك لە گرینترین راپەرینەكانی كورد لە سەدەی بیستمدایە و شیكردەنەوەی ئەو راپەرینە لێرەدا مومكین نییە، بەڵام لێرە دەكرێ ئاماژەیپێبكەین. بەڵێ شۆڕشی ئەیلول جیاوازە لەو گوتارە زاڵەی كە باسمكرد. هەم بارزانی نەمر لەوقۆناغەدا جاروبار باسی كوردستانێكی یەكگرتووی كردووە و هەمیش بەهۆی ئەوە كە حكومەتی قاسم هاوپەیمانی سۆڤییەت بوو، بارزانی بۆ وەدیهێنانی ئامانجی سیاسی خۆی روولە ئەمریكا و ئیسرائیل و ئێران دەكات. لەهەمانكاتدا كوردانی ئێران و توركیا و سوریا لە بزوتنەوەكەدا بەشداری بەرچاویان هەیە و بە هی خۆیانی دەزانن، بەڵام نابێ لەبیرمانبچێ كە كاتێ سەركردایەتی كورد لەگەڵ حكومەتی عێراق وتووێژ و دانووستان دەستپێدەكات، زۆرتر ویستی خودموختاری/ ئۆتۆنۆمی لە چوارچیوەی عیراقدا بۆ كوردی باشوور دێنێتەبەرباس. با ئەوەشی پێزیادبكەم كە دوای شكستی ١٩٧٥ بەشێكی بەرچاوی رووناكبیرانی كورد ئەو ئەزمونەیان لاپەسەندنەبوو و رەنگە بۆئەوەی زاڵبوونی ئەو تێڕوانینە دەستنیشانبكەین بەسبێ كە وەبیرخۆمانبێنینەوە كە تەنانەت پارتی دیموكراتی كوردستانیش لە ساڵانی دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران جاروبار دەینووسی: 'پارتیمان لەسەر پرینسیپی ماركسی-لینینی و تەوارسی بارزانی' وێناكراوە، بەڵام كەس جوابی ئەو پرسیارەی نەدەداوە كە گەلۆ چ پەیوەندییەك لەنێوان نەریتی بارزانی و ماركسیزم- لێنیزمدا هەیە.\nبا بگەڕێمەوە بۆ باسەكەی سەرەوە، بەكورتی وەدیهێنانی مافی كوردان لەگەڵ خەباتی دژی ئیمپڕیالیستی و وەدیهاتنی ئامانجی سۆسیالیزم پێكەوەگرێدەدران. لەڕووی ستراتێژییەوە ناكۆكی نێوان گەل (یان گەلانی دانیشتووی ئێران)و ئیمپریالیزم بەرزدەكرایەوە و رئال- پۆلیتیكی ئەو گوتارە بڕیتیبوولەوە كە (گەلی) كوردیش بەشێكە لە گەلی ئێران و خەبات بۆ وەدیهێنانی مافی كوردان تەنیا بەشێوەی هاوپەیمانی لەگەڵ هێزەكانیتری دژی ئیمپریالیزم و لە چوارچێوەی ئێراندا مسۆگەردەبێ. ئەوەش جووڵانەوەی ناسیۆنالیستی‌كوردی لە ئێران بەتەواوی كردە بزووتنەوەیەكی ئۆتۆنۆمیخواز.\nپ: ببورە كە دێمەناو باسەكەوە، ئایا ئێوە بۆچوونی دوكتۆر قاسملو لەوبارەوە بەجیاواز نابینن؟ هەم بە هۆی ئەوە كە ئەو دژی حیزبی توودە بوو و هەمیش زۆرجار باسی ئەوەی دەكرد كە سیاسەت فەنی مومكینە كە وێدەچی زۆر باوەڕی بەو ریئاڵ- پۆلیتیكەی كە ئێوە باسیدەكەن نەبووبێ.\nو: لەدوای شۆڕشی ئێران د. قاسملو لە ناوەڕۆكی سیاسەتی حیزبی توودە و مەترسی ئەو سیاسەتە بۆ كورد تێگەیشت و هەربۆیەش هەوڵی زۆریدا كە كاریگەری حیزبی توودە لەسەر حیزبی دێموكرات و جووڵانەوەی نەتەوایەتی كورد نەهێڵێ. سەرەڕای ئەمەش من پێموایە بۆچوونی د. قاسملو لە چوارچێوەی گوتاری زاڵی ئەو سەردەمەدا جێدەگرێت، هەم بەهۆی بایەخێك كە بۆ خەباتی دژی ئیمپڕیالیستی دایدەنا، هەم بەوهۆیە كە گرنگی زۆری بە پشتیوانی یەكێتی سۆڤیەت دەدا. سەبارەت بەم وتەیە كە د. قاسملو دەیوت: سیاسەت فەنی مومكینە، پێمخۆشە پەراوێزێك بكەمەوە هەرچەند رەنگە لە باسی سەرەكیش دوورمانبخاتەوە.\nئەو وتەیە ئێستا بووەتە كلیشەیەك و زۆركەس لە زمانی د. قاسملووەوە بەكاریدێنن. ئەوەندی من ئاگارداربم د. قاسملو لە چەند بۆنەدا ئەو رەستەیەی بەكارهێناوە، بەڵام من ئاگاداری ئەوە نیم كە بە نووسین مەبەستی سەرەكی خۆی شیكردەبێتەوە. من زۆر باش لە بیرمە كە یەكەمجار دۆكتور ئەو رەستەیە لە كۆڕێك لە زانكۆی تەورێز بەكارهێنا. ئەوە دوای رووخانی رێژیمی شا بوو و خوێندكارانی پیشەنگی زانكۆی تەورێز كۆڕێكیان بۆ دكتۆر رێخستبوو. خوێندكارانی پێشەنگ سەربە رێكخراوی فەدایانی ئەوكات بوون كە ئەودەم هێشتا سیاسەتی پشتیوانی لە خۆمەینی پەسەندنەكرابوو، یانی ئەوان هەم هێزێكی سەرەكی بەرهەڵستكاری دژی رێژیمی ئیسلامی بوون و هەم گرینگی زۆریان دەدا بە جووڵانەوەی نەتەوایەتی كورد، هەروەها د. قاسملو وەك كەسایەتییەكی كورد و چەپ و دژبە حیزبی توودە زۆر لەلایان خۆشەویستبوو. د. قاسملو لە جوابی یەكێك لەبەشداربوواندا كە پرسیاریكرد بۆچی حیزبی دیموكرات پێیوایە كە دروشمی دیموكراسی بۆ ئێران و خودموختاری بۆ كوردستان لە چوارچێوەی رێژیمی كۆنەپەرەستی كۆماری ئیسلامیدا مسۆگەردەبێ؟' وتی: چونكە سیاسەت فەنی مومكینە. قسەكانی ئەوكاتی د. قاسملو زۆرتر ئاماژەیەك بوو بەلایەنی تاكتیكی سیاسەتی ئەوكاتی ح.د. من دەزانم كە دكتۆر چەند جاریتر ئەو وتەیەی دووپاتكردووەتەوە، بەڵام وەك ئاماژەمپێكرد ئاگادارنیم كە بە نووسین مەبەستی سەرەكی خۆی راڤەكردبێت.\nواباوە كە یەكەمجار (ر.و. باتلەر) ئەو رستەیەی بەكارهێناوە، باسی خەڵكانیتریش دەكرێت، بەڵام ئێستا روونبووەتەوە كە یەكەمجار بیسمارك سەرۆكوەزیری سەدەی نۆزدەی ئاڵمان ئەو رستەیەی بەكارهێناوە. بیسمارك دەیوت پرسیارە گەورەكان لەڕێگەی ئاخافتن و دەنگی زۆرینەوە چارەسەرناكرێن، بەڵكو بە ئامرازی خوێن و ئاسن بە ئاكامی دڵخواز دەگەن. یانی ئەو رستەیە هێمای ئەوەی تێدایە كە توندئاژۆترین تاكتیكی سیاسی لەلایەن دەسەڵاتێكی بەهێزەوە پاساوبدرێت و لەبەرانبەر لایەنێكی لاوازتردا كردەویەكی نایاسایی ئەنجامبدات. بۆ وێنە سیاسەتوانانی ئیسرایلی زۆرجار لە جوابی ئەو پرسیارەدا كە ئێوە بۆ بڕیارنامەی ئەنجومەنی ئاسایش رەچاوناكەن و هێزەكانتان لە باشووری لۆبنان ناكشێننەوە؟ دەڵێن: سیاسەت فەنی مومكینە، بەڵام ئەگەر ئێمە بەدەر لە رەچەڵەكی ئەم رستەیە بەگشتی مانایبكەینەوە، دەكریِ بڵێین كە رستەی 'سیاسەت فەنی مومكینە'، یانی وەستایی و شارەزایی لە شیكردەنەوەی ئەگەرەكانی داهاتوو و بەكارهێنانی دەرفەتەكاندا، بۆئەوە كە تۆ مەبەستی سەرەكی و دڵخوازی خۆت مسۆگەربكەیت. بەمانایەكیتر لەوقۆناغەدا بەتایبەت دروشمی دیموكراسی بۆ ئێران و خودموختاری بۆ كوردستان لە ساڵانی دوای هاتنەسەركاری كۆماری ئیسلامی هیمای ئەوە نەبوو كە سیاسەتی كوردی فەنی مومكینە.\nقۆناغی سیهەم، لەپاش كۆتایی شەڕی یەكەمی كەنداو و بەتایبەت پاش كۆتایی شەڕی سارد دەستپێدەكات. بێگومان كۆتایی شەڕی سارد و بینادنانی سیستێمێكی نێونەتەوەیی نۆێ بزاڤی نەتەوایەتی كوردی، وەك زۆربەی بزاڤەكانیتر، تووشی قەیرانێكی پێناسەكردووە، یانی دووبارە هەڵسەنگاندنی داهاتوو و ئامانجی ئێمە وەك پرسیارێك هاتووەتەئاراوە. ئەو دیاردەیە وەك ئاماژەیپێكرا، تەنیا دیاردەیەكی كوردی یان جیهان سێیەمی نییە، بەڵكو تەنانەت ئوروپاشی گرتەوە و لەوێش تائێستا هەم چەپە كۆنەكان و هەمیش سۆسیال دیموكراتەكانی تووشی هەندێ گرفت كردووە و شوێن و رۆڵی نەریتی ئەوانی بە جیددی خستووەتەژێر پرسیار. جا ئەو پرسیارە كە ئایا ئێمە دەتوانین لەكوردستانیشدا ئەو قەیرانە كە بەر لەهەر شتێ لە ناوەڕۆكی شەڕی چەكداری و لە دروشمی خودموختاریدا خۆی دەردەخا تێپەڕبكەین، لەڕاستیدا قەیرانەكە زۆرتر پێوەندی بە پێناسەكردن و لێكدانەوەیەكی دووبارەی ناسنامەی نەتەوایەتی كورد و پێگەی نەتەوەی كورد لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناڤین و دنیای بەجیهانیكراو (گلۆبالیزە)دا هەیە. ئێستا زۆر ئەستەمە بەدڵنیاییەوە بڵێین كە كورد چۆن رووبەڕووی ئەو گۆڕانكارییانە دەبێتەوە، بێگومان وەك قۆناغی گواستنەوە ئێمە لە گوتارێكی تیۆریكی پەرشوبڵاو ئازاردەبینین، سەرەڕای ئەوەش پێموایە هەندێ رەهەند هەن كە دەكرێ ئاماژەیانپێبكەین و لایەنی ئەرێنی و نەرێنیان لەبەرچاوبگرین:\nا) كۆتایی شەڕی ئێران و عێراق و رۆڵی رێكەوت لە چارەنووسی بزووتنەوەی كورد و دەستكەوتی باشوور):\nلە سەرەتای نەوەدەكاندا بزووتنەوەی كوردی لە بەردەم نوشستی و پرژوبڵا‌وییەكی جیددیدا بوو. ئەو شكستە بەهۆی كۆتایی شەڕی ئێران و عێراق و هێرشی دڕندانەی سەدام بوو، بەڵام ئەو هەلومەرجە لەهەمانكاتدا ئیمكاناتی شەڕی چەكداری وەك رێگەی ئەسڵی خەبات خستەژێر پرسیار و هەموو هێزەكان رووبەڕوری ئەو پرسیارە بوونەوە كە ستراتێژی بزووتنەوەی كورد دەبێ چیبێت و بەچ شێوەیەك خەباتی بۆبكرێت؟ ئەو مەترسییە كوشندەیە بەهۆی دوو رووداوی دەرەكی بەشێوەیەكی كاتی لاچوو: لەلایەك بەهۆی گرینگی جیۆپۆلیتیكی ناوچە و گرینگی بۆ ئاسایشی رۆژهەڵاتی ناڤین و بەرژەوەندی ئەمریكا و لەلایەكیدیكەوە هەبوونی دوو رژێمی نەیاری ئەمریكا (یانی ئێران و عێراق) و هەروەها بەهۆی هەڵەی سەدام حوسێن لە داگیركردنی كوێتدا. ئەم فاكتۆ‌رانە بوون بەهۆی ئەوەی كە نەتەنیا بزووتنەوەی كورد لە سەرەتای دەیەی نەوەددا لە مەترسی زۆر جیددی شكستێكی سیاسی و سەربازی رزگاریبێت، بەڵكو تەنانەت لە باشووری كوردستان كورد بوو‌بە خاوەنی پێكهاتێكی ئیداری و سیاسی و نەتەوایەتی. پێكهاتنی حكومەتی هەریمی كوردستان لە باشوور و پێگەی ئەو حكومەتە لە ئاستی جیهانیدا، تائێستا گەلێ دەستكەوتی بۆ نەتەوەكەمان هەبووە و بێگومان فاكتۆرێكی زۆر گرینگە لە دیاریكردنی چارەنووسی نەتەوەی كورددا.\nب) گۆڕانی رواڵەتی هێڵە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان:\nئەو دەستكەوتەی باشوور بەدەر لەلایەنی باش و ئەرێنی، ئەو زەرەرەشی هەبوو كە هەموو ئەو پرسیارە جیددییانەی خرابوونە بەردەم بزووتنەوی نەتەوایەتی كورد، بەشێوازێك یان لەبیرچوونەوە یان پشتگوێخران. هەرئێستاش دەبینن كە بەرنامە و لێكدانەوەكانی زۆربەی هێزە سیاسییەكانی كورد، تاماوەیەك لەمەوبەر رەنگدانەوەی هەمان قۆناغی شەڕی سارد بوو یان تەنیا بەشیوەی رواڵەتی ملیان بە هەندێ گۆڕانكاری دابوو. ئێمڕۆ سەبارەت بە هەندێ پرسی وەك شەڕی چەكداری، فێدراڵیزم، داهاتووی كوردستان و.. هەندێ گۆڕان هاتوونەتەئاراوە، بەڵام من بە ئەستەمی دەزانم كە بەم زووانە گۆڕانێكی جەوهەری/ ناوەڕۆكی بەدیبكەین.\nپ) تێكچوونی هاوسەنگی نێوان فاكتەرە دەرەكی و ناوخۆییەكان:\nرووخانی سەدام و هاتنی ئەمریكا بۆ ناوچە، دەوری فاكتۆ‌رە دەرەكییەكانی بەشێوەیەك گەورە و بەرجەستەكردووەتەوە و بەداخەوە بەهەمانڕادە رۆڵی فاكتۆری ناوخۆیی تا رێژەیەكی زۆر كەمڕەنگ كردووەتەوە. سیاسەت تاڕادەیەكی زۆر لە پێوەندی دیپلۆماسیدا كورت‌بووەتەوە و واوێدەچی كە لە لێكدانەوەی بەشی بەرچاوی هێزەكان و تەنانەت رووناكبیراندا رۆڵی خەڵك بە سفر گەیشتووە و گرینگی ئەوتۆی نەماوە. ئەم رەوتە كە ئێستا لە باشووری كوردستان بووەتە نۆرم، بەداخەوە رەنگدانەوەی لەسەر هێزە سیاسییەكانی رۆژهەڵاتیش هەبووە و سیاسەتی ئەو هێزانەش ئێستا بە پلەی یەكەم گەیاندنی دەنگی خۆیانە بە دەوڵەتان و هێزە سیاسییەكانی بیانی و بەتایبەت بە ئەمریكا. بەمچەشنە ناوەڕۆكی سیاسەت گۆڕانێكی قووڵی بەسەرداهاتووە تائێستاش ئەم ئاڵوگۆڕانە بەوردی باس و شرۆڤەنەكراون. بەداخەوە ئەم رەوتە دەتوانێ لەگەڵ خوێدا شێوازێك لە بیركردنەوە و مێنتا‌ڵیتی/ زەینیەتیەكی دژەسیاسی بخوڵقێنێ و ببێتە هۆی ساردبوونەوەی خەڵك لە سیاسەت، یان كۆبوونەوەی هەندێ كەس لە دەوری ئەو هێزانە بەمەبەستی جێخۆشكردنی خۆیان لەداهاتوودا.\nت) لە دۆگماتیزمەوە بەرەو پراگماتیزم:\nهێزە سیاسییەكان كورد لەلایەكەوە رزگاریانبووە لە دۆگماتیزمی داسەپێندراوی قۆناغی شەڕی سارد، بەڵام لەهەمانكاتدا مەترسی ئەوە هەیە كە دوگماتیزمی پێشووی بەشێك لەو هێزانە بە پراگماتیزم پڕببێتەوە.\nبەشیك لەو رەوتە دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئاڵترناتیڤێكی شیاو. واتە لەم قۆناغی گواستنەوەدا كەس جێگرێكی باشتر لە لیبراڵ دێمۆكرات شكنابا‌ت، بەڵام لەهەمانحاڵدا سیستم و سترۆكتوری رێكخراوەیی هێزە سیاسییەكان بەپێی بنەمایەكی تەواو جیاواز لە بیری لیبراڵ دیموكرات پێكهاتووە و زیاتر فۆرمی رێكخراوێكی تۆتالیتەر یان عەشیرەیی هەیە، نەك سیستمێكی دیموكراتیك.\nكەوابوو پاش ئەو هەموو دابڕانە پرسیاركەتان دووبارە بەم شێوەیە گەڵاڵە دەكەمەوە: 'وەدیهێنانی خەونی دەوڵەتی كوردی تاچەند بە ئیرادەی خەڵكی كوردەوە بەستراوە و، تاچ ئاستێك پێوەندی بە فاكتەری دەرەكییەوە هەیە؟' من لێرەدا دوو لایەنی ئەو پرسیارە بەمشێوەیە لێكجیادەكەمەوە: 'ئەگەر خواست و ئیرادەی نەتەوەییمان هەبێ'و 'ئەگەر سازبكرێت'؛ چونكە ئێمە ئەگەر بمانەوێ سەرەتا لەسەر ئاستەنگ و كێشەكانی بەردەمی وەدیهێنانی دەوڵەتی كوردی بوەستین، بێگومان ویست و ئیرادەی نەتەوەیی و پێش هەموو شتێك دروستكردنی ئەو ئیرادەیە شەرتی سەرەكییە. ئێمڕۆ لەمبابەتەوە بزووتنەوەی كورد لە هەموو كاتێكیدیكە دەستكەت و دەرەتاتی زیاترە، لەهەموو كاتێكیدیكە ئیمكاناتی فیكری زیاترە، چونكە لە كوردستان نەوەیەكی نوێی خوێندەوار و رۆشنبیر پێگەیشتووە، بەڵام بەداخەوە لەهەمانكاتدا ستراتێژی بزووتنەوەی كورد لەمبارەوە جارێ زۆر لێڵ و ناڕۆشنە.\nلەمەڕ بەشی دووەمی پرسیارەكە: لە قۆناغی ئێستادا كە ئێمە تێیدادەژین، بەڕواڵەت هیچ ئاڵترناتیڤێكیدیكە جارێ بوونی نییە، جگەلەو سیستمە دەسەڵاتدارییە كە بەسەر جیهاندا زاڵە و ئێمەش بەجۆرێك بۆ وەدیهێنانی خەونی دەوڵەتی كوردی پێویستمان بە یارمەتی و رای پۆزەتیڤی ئەو زلهێزانە هەیە، بەڵام من پێموایە ئەگەر ئێمە ئیرادەی نەتەوەیی و ستراتێژی بنیادنانی ئەو ئیرادەیە بكەین بە تەوەری سەرەكی، ئەوكات هەم لە بەدەستهێنانی پشتیوانی ئەواندا سەركەوتووتردەبین و هەم نابین بە ئامێری كایەی زلهێزەكان و هەروەها ناشبین بە كلك و پاشكۆی سیاسەت و هەڵسوكەوتی ئەوان.\n25827 جار خوێندراوه‌ته‌وه |


ئەندامێكی لیژنەی دارایی: مووچەی فەرمانبەرانی عیراق گۆڕانكاری تێدا ناكرێت – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2020/03/11 - 1:00 PM\nبەهۆی دابەزینی نرخی نەوتەوە، عیراق ڕووبەڕووی كورتهێنانێكی زۆر دەبێتەوە لە بودجەی گشتی ساڵانەدا و بە بڕوای بەشێك لە چاودێرانی داراییش كاریگەری دەبێت بۆ سەر مووچە، بەڵام ئەندامێكی لیژنەی دارایی و ئابووری پەرلەمانی عیراق ڕەتیدەكاتەوە.\nجەمال كۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی و ئابووری پەرلەمانی عیراق بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، دابەزینی نرخی نەوت هاوشێوەی ساڵی 2016 یە، كە تێیدا نرخی بەرمیلێك نەوت بۆ نزیكی 32 دۆلار دابەزی و مووچەی فەرمانبەرانیش نەبڕدرا.\nوتیشی”ئەو كاتە عیراق لە شەڕدابوو لەگەڵ داعش پارەیەكی زۆری خەرج دەكرد، نیوەی عیراق ئاوارەبوون و فشارێكی زۆری ماددی كەوتبووە سەر بەغدا، بەڵام مووچەی فەرمابنەران كێشەی بۆ دروستنەبوو”.\nئەو پەرلەمانتارە ڕوونیكردەوە، دۆخی ئابووری عیراق لە چوار ساڵی ڕابردوو باشترە، چونكە عیراق ئەو كاتە پارەی یەدەگی بۆ نزیكەی 45 ملیار دۆلار دابەزی بوو، بەڵام ئێستا نزیكەی 87 ملیار دۆلاری هەیە، سەرباری ئەوەی لە شەڕدا نییە و كێشەی ئاوارەیشی كەمبووەتەوە.\nئەو پەرلەمانتارە ڕەتیكردەوە، هیچ هێز و لایەنێك بتوانێت باسی كەمكردنەوە یان پاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەران بكات، بۆیە جەختیكردەووە، كە مووچەی فەرمانبەران بەشێوەیەكی ئاسایی بەردەوام دەبێت.\nپاشەكەوتی مووچەپاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەرانخشتەی مووچەدابەشكردنی مووچە\nسوپای عیراق بە گومانی داعش ڕووبەڕووی چوار کرێکاری بەنگلادیشی بووەوە


نێچیرڤان بارزانی دۆخی ئێستای هەرێم ڕادەگەیەنێت\nنێچیرڤان بارزانی: لە تونێلێکی درێژ و تاریکدا گیرمان خواردبوو ئێستا رووناکی دەبینین\nنێچیرڤان بارزانی، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، پەیوەندییەکانی ئێستای هەولێر لەگەڵ بەغدا بە باشتر لەوەی جاران ناودەبات و لەبارەی دۆخی هەرێمیشەوە دەڵێت "لە تونێلێکی درێژ و تاریکدا گیرمان خواردبوو ئێستا رووناکی دەبینین".\nنێچیرڤان بارزانی، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ رۆژنامەی ئەلیکترۆنی ئەلمۆنیتەر لەبارەی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا رایگەیاند "ئێمە ناخۆشیمان بینی و ساڵانێکی سەختمان بڕی، لە تونێلێکی قووڵ و درێژ و تاریکدا گیرمان خواردبوو، ئێستا لە کۆتایی تونێلەکەدا رووناکی دەبینین، بەڵام دەتوانم بە جیدی ئەوە بڵێم کە پەیوەندییەکانی ئێستامان لەگەڵ بەغدا زۆر باشترە لەوەی جاران هەمانبوو".\nدەشڵێت لە پاش ڕیفراندۆم ماوەیەکی سەخت تێپەڕێندراوە و بە سەختترین ماوە لە ساڵی 1991ەوە تاوەکو ئێستا ناوی دەهێنێت.\nسەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان هەروەها دەڵێت، رێکخستنی دابەشکردنی داهات لە نێوان بەغدا و حکومەتی هەرێمی کوردستان و ناوچە جێناکۆکەکان و هەروەها ئیدارەدانی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لە سەرووی ئەولەوییەتەکانییەوە دەبێت کاتێک پۆستی سەرۆکی هەرێمی کوردستان وەردەگرێت.\nنێچیرڤان بارزانی لە بەشێکی دیکەی دیدارەکەدا باس لە هەڵوێستەکانی تورکیا دەکات و دەڵێت، تورکیا کۆمەڵێک شتی لەبەردەستبوو کە دەیتوانی لە دژێ ئێمەی بەکاریبێنێت، بەڵام ئێمە زۆر سوپاسگوزارین کە ئەوان بەکاریان نەهێنا. ئەوان نە سنوورەکانیان بەسەردا داخستین، نە ئەو بۆرییەشیان داخست کە نەوتی ئێمەی بۆ تێرمیناڵەکانی تورکیا هەناردە دەکرد، ئێستا پەیوەندییەکانمان باشن و بەرەوپێشچوونیان بەخۆوە بینیوە.\nهەروەها باس لە داوایەکی ئەمریکییەکان دەکات بۆ نزیککردنەوەی یەپەگە و پەیەدە لە تورکیا و لەهەمانکاتیشدا دەڵێت، باوەڕم بەوەیە کە پێویستە کوردانی سووریا هەوڵی دۆزینەوەی چارەسەرێک بدەن لە چوارچێوەی سووریایەکی یەکگرتوودا. پێویستە ئەوان بەشداربن لە گفتوگۆ و دانوستاندنەکان لەگەڵ رژێم.\nئه‌م بابه‌ته 1286 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nسەرۆکی فراکسیۆنی نەوەی نوێ: شاسوار عەبدلواحید مانی لە خواردن گرتووە


بوونی جوغرافیای سیاسی بچووک خزمەت بە مرۆڤایەتییە\nئەگەر پێوەرگەلێک وەک ئاشتی و دیموکراسی و پێشکەوتن و مافی مرۆڤ لە بەر چاو بگرین ، دۆنیایەک بە پێکهاتەی سیاسی بچوکتر رەنگە لە بەرژەوەندی هەمووان بێت .\nئەم پێکهاتە سیاسیە بچوکانە ، بە دامەزراندنی دەوڵەت –میللەتگەلێکی دیمکرات یان هەڵوەشانەوە ی وڵاتانی گەورەتر بەدەست دێت ، لەم رەوانگەیە کە هەڵوەشانەوەی ئێران لە ئەگەری پێداگری لە بەرانبەر بە دیموکراسی و فیدرالیزم ناچار دەکات.\nبچوک جوانە ، هەم لە ئابووری هەم لە سیاست بە تایبەت لە وڵاتێک وەک ئێران کە پێکهاتەیەکی چەند نەتەوەیی هەیە و مافی هەموو ئەونەتەوانە بە دڕندانەترین شێواز پێشێل دەکرێت .\nوڵاتانی گەوەر بە پێکهاتەی چەند نەتەوەیی و هێزی ناوەندی نا دیموکراتیک نە تەنیا بۆ خەڵکی خۆیان دۆزەخێکیان ساز کردووە بەڵکوو بۆ ئاشتی و ئاسایشی نیونەتەوەیش جێگای مەترسین .\nگەورەیی وڵات بە پێکهاتەیی نەتەوەیی جیاواز و ناوەند کردنی هێزی بەرێوبەرایەتی لە دەستی تاقمێک زۆر جێگای مەترسییە ، کۆڕی ئەمنییەتی خامنەیی بە وڵاتێکی گەوەرە کە لە بەردەستی دایە بۆ هەموو جیهان کێشە ساز دەکات .\nبۆ نمونە پشگیری کردنی ئەوان بە هەموو شێوازێک لە خۆێنرێژێک بە ناوی بەشار ئەسەد.\nئەوەی کە بەرگری لە هەڵوەشانەوەی وڵاتێک بە قەبارەی جوغرافیایی گەوەر و چەند نەتەوەیی دەکات نە هەستی نەتەوەییە ونە میراتی کەلتووری بەڵکوو هێزی زۆر و دیکتاتوریەتی دەسەڵات دارانی نیزامی بەریوبەرایەتی ئەو وڵاتانەیە وەک ئێران ، زۆر ناتوانی پاساوێکی کونجاو بێت بۆ رەوا بەخشین بە بارودۆخی ئێران.\nپانتایی جوغرافیاییەک کە لە سەر حیسابی لە سێدارە دانی بە کۆمەڵ و خوێنرشتنی گەنجانی کورد و تورکمن و تورک و عەرب و بەلوچ بێت چ نرخێکی هەیە؟ تەسەوری ئەوەی کە گۆی زەوی لە جیاتی نزیکەی دووسەد وڵات ،با دووهەزار وڵاتی سەربەخۆی هەبوایە .\nلە ئاوەها بارودۆخێکدا ، رادەی سەرکوت کردنی کەمینە قەومییەکان و ئایینیەکان و نەتەوەییەکان ، شکی ئەوەی کە شەڕگەلیک لە قیاس و مەودای شەڕی یەکەم و دووهەمی جیهانی و شەڕی ئێران و عێراق یان شەڕی ویتنام و هەروەها شکل گرتنی دەوڵەتە تۆتالیتارەکان زۆر کەم دەبوو .\nئەگەری کۆبوونەوە هێز لە دەستی تاقمێکی کە چاودیری نێونەتەوەیی قەبۆل ناکەن، بوونی نەدەما یان زۆر ئاستەم بوو .\nخوێندنەوە 669 جار\nخوێندنەوە کد خبر: 233\nزیاتر لەم بەشە: « ناڕەزایەتی گشتی و هەڵوەشاندنەوەی ئێران\tئێران بەرەو کام ئاراستە دەڕوات؟ »


کارمەندانی تەندرووستی مۆڵەتی ٤٨ کاتژمێر دەدەنە حکومەتی هەرێمی کوردستان\nسەندیکاکانی بەرگری لە مافی کارمەندانی تەندرووستی لە شاری سلێمانی بەیاننامەیەکیان ئاراستەی سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی پەرلەمان کرد و تێیدا ڕایانگەیاند کە مۆڵەتی ٤٨ کاتژمێر دەدەنە حکومەت تاکو موچەی کارمەندانی کەرتی تەندرووستی بدات، ئەگەرنا بایکۆتی سەرتاسەری ڕادەگەیەنن لە ناوەندە تەندرووستییەکاندا.\nهاوژین عوسمان، سەرۆکی لقی سلێمانی سەندیکای کارمەندانی تەندرووستی ڕاشیگەیاند "ناوەندە تەندرووستییەکان بە دۆخێکی سەختدا دەڕۆن و تاکو ئێستا نزیکەی ١٠٠ کارمەند تووشی ڤایرۆسی کۆرۆنا بوون بەهۆی مامەڵەی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ ڤایرۆسەکەدا."\nکارمەندانی تەندرووستی وەکو فەرمانبەرانی تری کەرتی گشتی لە هەرێمی کوردستاندا مووچەی چەند مانگێکی ڕابردوویان وەرنەگرتووە و ئەمەش بەشێکی بۆ کێشە هەڵواسراوەکانی نێوان بەغداد و هەولێر دەگەڕێتەوە بەتایبەت لە پرسی نەوت و لیستی مووچەخۆران، بەشێکیشی بۆ ئەو بڕە قەرزەی کە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە کابینەی پێشووەوە بۆی ماوەتەوە.


بڵاوكردنه‌وه‌ی ڤیدیۆی جۆراوجۆر له‌سه‌ر ئامانج و لانه گومانی خه‌ڵكی سلێمانی زیاتر ده‌كات\n:: PM:09:34:13/11/2019 \nهاووڵاتییانی سلێمانی گومانه‌كانیان له ڤیدیۆكه‌ی ئێواره‌ی ئه‌مڕۆی پۆلیسی سلێمانی زیاتر بوو كه له‌سه‌ر ڕووداوی ئامانج بابانی و لانه محه‌مه‌د و جگه‌رگۆشه‌كه‌یان بڵاو كرایه‌وه، پۆلیسیش ئاشكرای ده‌كات كه ڤیدیۆی تریش ماوه بڵاوی بكه‌نه‌وه.\nئێواره‌ی ئه‌مڕۆ چوارشه‌م 13ی تشرینی دووه‌م، پۆلیسی سلێمانی له رێگه‌ی میدیای فه‌رمی یه‌كێتییه‌وه ڤیدیۆیه‌كی نوێی ڕووداوی ئامانج بابانی و لانه محه‌مه‌د و منداڵه‌كه‌یانی بڵاو كرده‌وه كه باسی له ساتی رووداوه‌كه ده‌كرد. دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤیدیۆكه له تۆڕه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، هاووڵاتییان ره‌خنه‌بارانی پۆلیسی سلێمانییان كرد و رایان گه‌یاند، كه ئه‌و ڤیدیۆییه گومانه‌كانی زیاتر كردوون.\nپۆلیس: له داهاتوو ڤیدیۆى تر بڵاو ده‌كه‌ینه‌وه\nئه‌وین عه‌لی هاووڵاتییه‌كی شاری سلێمانییه له باره‌ی رووداوه‌كه به "وشه"ی راگه‌یاند، ئه‌گه‌ر ئامانج به نیازی خۆ كوشتن بوایه بۆ ئه‌وه‌نده له سه‌رخۆ ده‌رده‌كه‌وت، ته‌نانه‌ت لێكدانه‌وه‌ی زۆر بۆ گه‌شبینی ئامانج بابانی ده‌كرێ.\nهاوكات رێزان محه‌مه‌د مامۆستایه و ده‌ڵێت، گه‌یشتوومه‌ته بڕوایه‌ك كه ئه‌وانه تیرۆر كراون نه‌ك خۆكوژی بێت، چونكه شته‌كه به روونی له ڤیدیۆكه‌دا دیاره كه ئامانج بابانی چه‌ند له‌سه‌رخۆیه. هه‌روه‌ك ئاماژه به‌وه ده‌كات كه یه‌كێك به نیازی خۆكوژی بێت به‌مشێوه‌یه مامه‌ڵه ناكات.\nسه‌رچاوه‌یه‌ك له پۆلیسی سلێمانی به "وشه"ی راگه‌یاند، ڤیدیۆكه هیچ گومانێكی نه‌هێشتووه‌ته‌وه و ئه‌وانه‌ی ره‌خنه له ڤیدیۆكه ده‌گرن بنه‌مای نییه. زیاتر گوتی، له داهاتوویه‌كی نزیكدا دوای وه‌رگرتنی فه‌رمانی دادوه‌ر، ڤیدیۆیه‌كی تر بڵاوده‌كه‌ینه‌وه كه ده‌رگای گومانه‌كان زیاتر داده‌خات.\nشه‌وی 16ی ئۆكتۆبه‌ری ئه‌مساڵ ته‌رمی ئامانج بابانی و لانه محه‌مه‌دی هاوسه‌ری و منداڵه‌كه‌یان به كوژراوی له‌ناو ئۆتۆمبێلی لانه دۆزرایه‌وه، 24 سه‌عات به‌سه‌ر ڕووداوه‌كه‌دا تێپه‌ڕ نه‌بوو پۆلیسی سلێمانی گوتیان خوكوژیییه، به‌ڵام ڕای گشتیی بۆچوونی پێچه‌وانه‌یه و گومانی له‌و ڕووداوه هه‌ر ماوه.


سه‌رپه‌رشتیاری ئیداره‌ی گه‌رمیان پێشوازیكرد له لێپرسراوی مه‌ڵبه‌ندی خانه‌قینی یه‌كێتی و قایمقامی خانه‌قین\nسه‌رپه‌رشتیاری ئیداره‌ی گه‌رمیان پێشوازیكرد له لێپرسراوی مه‌ڵبه‌ندی خانه‌قینی یه‌كێتی و قایمقامی خانه‌قین \nئه‌مڕۆ (22ی ئه‌یلول) سه‌رپه‌رشتیاری ئیداره‌ی گه‌رمیان پێشوازیكرد له لێپرسراوی مه‌ڵبه‌ندی هه‌شتی خانه‌قینی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان كه به‌یاوه‌ری دلێر حه‌سه‌ن سایه قایمقامی قه‌زای خانه‌قین و ستافی مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی سه‌ردانه‌كه‌ی ئه‌نجامدابوو، له دیداری نێوانیان هه‌ماهه‌نگی نێوان یه‌كتر دوپاتكرایه‌وه.\nله‌و سه‌ردانه‌یدا، مامۆستا هێرش لێپرسراوی مه‌ڵبه‌ندی خانه‌قین، رایگه‌یاند، ئه‌مڕۆ به‌مه‌به‌ستی پته‌وكردنی په‌یوه‌ندییه‌كان و هه‌ماهه‌نگی نێوانیان سه‌ردانی ئیداره‌ی گه‌رمیانیان كرده‌وه.\nووتیشی، ئیداره‌ی گه‌رمیان هه‌میشه په‌یوه‌ندی پته‌وی له‌گه‌ڵ لایه‌نه سیاییه‌كان هه‌بووه و ئه‌وه‌ش بوه‌ته بناغه‌یه‌كی گرنگ بۆ لێكتێگه‌یشتنی باش و بره‌ودان به‌كاری پێكه‌ویی و خزمه‌تی گشتی.\nلای خۆیه‌وه، جه‌لال نوری سه‌رپه‌رشتیاری ئیداره‌ی گه‌رمیان سوپاسی كرد بۆ سه‌ردانه‌كه‌ی و جه‌ختی له گرنگی په‌یوه‌ندی نێوان ئیداره‌ی گه‌رمیان و لایه‌نه سیاسییه‌كان كرده‌وه.\nراشیگه‌یاند، خانه‌قین شارێكی كوردستانیی و گرنگه بۆ هه‌رێمی كوردستان، ئێمه هه‌میشه خزمه‌تی ئه‌و ناوچه كوردستانیانه به ئه‌ركی خۆمان زانیوه و هه‌ماهه‌نگی و كاری پێكه‌وه‌یی نێوان حكومه‌ت و لایه‌نه سیاسییه‌كان له خانه‌قین و ده‌وروبه‌ریشی پێویسته و ده‌بێت په‌ره‌ی پێبده‌ین.


مالپه رى ته ندروستى - گرنگی زوو نوستن له‌ڕوانگه‌ی قورئان‌و زانسته‌وه مالپه رى ته ندروستى\nRSS گرنگی زوو نوستن له‌ڕوانگه‌ی قورئان‌و زانسته‌وه گرنگی زوو نوستن له‌ڕوانگه‌ی قورئان‌و زانسته‌وه له قورئان‌و سونه‌تی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) جه‌خت له‌سه‌ر گرنگی زوو نوستن‌و زوو هه‌ستان ده‌كه‌نه‌وه، هه‌ر بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ش خوای گه‌وره ده‌فه‌رموێت:(ئایا خه‌وتنمان بۆ نه‌كردوون به‌هۆی سره‌وتن)، هه‌روه‌ها ده‌فه‌رموێت: ( ئه‌ی محمد(د.خ) نوێژ به‌جێبێنه له‌كاتی لادانی خۆر له‌ناوه‌ڕاستی ئاسمان، هه‌تا هاتنی تاریكی شه‌و، هه‌روه‌ها نوێژی به‌یانی به‌جێبهێنه، به‌ڕاستی قورئان خوێندن‌و نوێژی به‌یانی هه‌میشه ده‌بینرێت له‌لایه‌ن فریشته‌كانی شه‌ووڕۆژه‌وه)،هه‌روه‌ها بۆ هه‌مان مه‌به‌ست پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ده‌فه‌رموێت: (خوای گه‌وره، زووهه‌ستان به‌ئومه‌ته‌كه‌م ببه‌خشه). فه‌رمویه‌تی: (دوو ركعات نوێژی به‌یانی باشتره له‌هه‌موو دونیا‌و شته‌كانی ناوی) .مانای ئایه‌ته‌كه‌و ڕاستیه زانستیه‌كانی‌ڕاستی یه‌كه‌م: زانایان جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه ده‌كه‌نه‌وه، كه‌زۆرترین ڕێژه‌ی گازی ئۆزۆنله‌به‌رگه هه‌وای زه‌وی ( ئه‌تمۆسفێر)دا له‌كاتی به‌ره‌به‌یاندایه دواتر ورده‌ورده كه‌مده‌كات تاكو كاتی خۆرهه‌ڵاتن ئه‌م گازه واته ئۆزۆن كاریگه‌ری زۆر به‌سودی هه‌یه بۆكۆئه‌ندامی ده‌مار هه‌یه، كاری مێشك وجه‌سته چالاك ده‌كات، له‌به‌ر ئه‌وه ئه‌وانه‌ی پاش خۆرهه‌لاتن به‌خه‌به‌ردێن به‌درێژای ئه‌و ڕۆژه هه‌ست به‌ماندوێتی ناكات.ڕاستی دووه‌م:ڕێژه‌ی تیشكی سه‌روبنه‌وشه‌یی له‌كاتی خۆرهه‌ڵاتندا زیاتره له‌وكاته‌ی خۆر له‌ناوه‌ڕاستی ئاسماندایه تیشكی سه‌روبنه‌وشه‌ی به‌رپرسه له‌دروستكردنی ڤیتامینd، كه ئه‌مه‌ش به‌رپرسه له‌نیشتنی ڕێژه‌ی كالسیۆم له‌ئێسكه‌كاندا به‌واتایه‌كی تر مانه‌وه له‌خه‌ودا دوای خۆرهه‌ڵاتن، ده‌بێته هۆی داكرۆشان‌و بێهێزی ئێسكه‌كان.ڕاستی سێیه‌م:زوو هه‌ستان له‌درێژ خه‌وی ده‌مانپارێزێ، نوستن بۆ ماوه‌ی 8 كاتژمێری له‌سه‌ریه‌ك وزه‌ی له‌ش‌و لێدانی دڵ كه‌مده‌كاته‌وه واده‌كات كه خوێن به‌شێوه‌یه‌كی هێواش به‌ناو ده‌ماره‌كاندا بڕوا ئه‌مه‌ش ڕێخۆشكه‌ره بۆنیشتنی چه‌وری له‌سه‌ر دیواری ناوه‌وه‌ی ده‌ماره‌كاندا‌و ته‌سك كردنه‌وه‌ی ده‌ماره‌كان، هه‌ندێ جار ئه‌بێته هۆی نه‌خۆشی( الذبحه الصدریه) زوو هه‌ستان بۆ نوێژی به‌یانی له‌درێژ خه‌و ده‌مانپارێزێ، ئه‌گه‌ر پێویست بێت ده‌كرێت كاتی نوستنه‌كه دابه‌ش بكرێت بۆ دوو ماوه‌پێش خۆرهه‌ڵاتن‌و پاش خۆرهه‌ڵاتن.ڕاستی چواره‌م: مادده‌یه‌ك له له‌شی مرۆڤدا هه‌یه ده‌بێته هۆی زیادكردنی وزه له‌ته‌واوی له‌شدا‌و خێراكردنی زینده‌چالاكی له‌ش. (میتاپۆلیزم) كه‌ڕێژه‌ی شه‌كر له‌خوێندا چه‌ند به‌هێز ده‌كات‌و پێی ده‌وترێت كۆرتیزۆن ده‌گاته به‌رزترین ڕێژه له‌به‌ره‌به‌یاندا(22)،پاشان داده‌به‌زێت بۆ(7) دوای خۆرهه‌ڵاتن.ئه‌و ڕاستیانه‌ی له‌سه‌ره‌وه ئاماژه‌یان پێكرا به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر ڕاستی قورئان‌و سونه‌تی پێغه‌مبه‌ر (د.خ).\nدانرا وه 2011/10/16كات 14:29 PM ناوه راست | Powered By


پێدەچێت کۆمەڵێک دۆخ و تایبەتمەندی مۆبایلەکانی OnePlus 7 Pro و OnePlus 7 بەردەست بکرێن لە OnePlus 6T و OnePlus 6ـدا – کەی ئای تی ئێن\nپێدەچێت کۆمەڵێک دۆخ و تایبەتمەندی مۆبایلەکانی OnePlus 7 Pro و OnePlus 7 بەردەست بکرێن لە OnePlus 6T و OnePlus 6ـدا\nوەک ئاشکرایە هەردوو مۆبایلی OnePlus 7 Pro و OnePlus 7 پێشووتر ڕووکاری OxygenOS 9.5ـیان لەسەر جێگیرکراوە و ئەم ڕووکارەش ئەگەر بەراوردی بکەین بە هەمان وەشان بەڵام لە مۆبایلەکانی OnePlus 6T و OnePlus 6ـدا ئەوا دەبینین هەندێک جیاوازی هەیە و بێگومان تایبەتمەندی زیاتری تێدا هەیە.\nلە نموونەی ئەو تایبەتمەندیانەش دۆخی Zen Modeـە، لە کاتی چالاککردنی ئەم دۆخە بەکارهێنەر بە هیچ شێوەیەک ناتوانێت ئینتەرنێت بەکاربهێنێت و بێگومان هیچ ئاگاداریەکیشی پێناگات بەڵکو تەنها ڕێگەت پێدەدات پەیوەندیە تەلەفۆنیەکان و ئەپی کامێرا بەکاربهێنیت ئەمەش بۆ ماوەی 20 خولەکە، لەم بارەیەوە کۆمپانیای وەن پڵەس لە ڕوونکردنەوەیەکیدا بۆ ماڵپەڕی Android Authority ئاماژەی بەوەدا تایبەتمەندیەکە بەم زووانە بەردەست دەکرێت لە هەردوو مۆبایلی OnePlus 6T و OnePlus 6ـدا.\nبە دڵنیایەوە هاتنی ئەم تایبەتمەندیە هەواڵێکی دڵخۆشکەرە بەڵام هەواڵە ناخۆشەکە لێرەدا ئەوەیە دۆخی Nightscape 2.0ـی نوێی بەردەستکراو لە هەردوو مۆبایلی OnePlus 7 Pro و OnePlus 7ـدا بوونی نابێت لە مۆبایلە کۆنەکان، هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە پارچەکانی مۆبایل، چونکە ئەم دۆخە پشت دەبەستێت بە هاوێنەی 48 مێگاپێکسڵ کە بەداخەوە ئەمە بەدی ناکەین لە هەردوو مۆبایلی OnePlus 6T و OnePlus 6ـدا.\nتایبەتمەندیەکی دیکە کە بەردەستکرابوو لە ڕووکاری OxygenOS 9.5ـدا تۆمارکەری ڕوونما بوو، وەک ئاشکرایە کۆمپانیای وەن پڵەس بە پێچەوانەی ڕووکاری هەریەک لە شاومی و سامسۆنگ تۆمارکەری ڕوونمای لە ڕووکارەکەیدا بەردەست نەکردووە، بەڵام ئەم تایبەتمەندیە بەردەستکراوە لەم ڕووکارەدا بۆ هەردوو مۆبایلی OnePlus 7 Pro و OnePlus 7، سەبارەت بە هاتنی ئەم تایبەتمەندیە بۆ مۆبایلە کۆنەکانی وەن پڵەس ئەوا بەداخەوە هیچ هەواڵێکی لە بارەوە نییە بەڵام لە هەمان کاتیشدا کارێکی سەخت نییە و دەتوانرێت بەردەست بکرێت ئەگەر کۆمپانیا نیازی هەبێت، بۆیە ئەگەرێکی زۆر هەیە ئەم تایبەتمەندیەش بەردەست بکرێت لە مۆبایلە کۆنەکانی وەن پڵەسدا.\nتاگەکان OnePlus 6 OnePlus 6T OnePlus 7 OnePlus 7 Pro


هێزە تایبەتەکانی عێراق لەکاتی ئۆپەراسیۆنێكی کردنە ئامانجی حەشارگەکانی داعشدا لە چیاکانی مەکحول له تشرینی دووەم 2019. [خاوەنی وێنە: هێزە تایبەتەکانی عێراق]\nچاودێران دەڵێن ئامادەباشی هێزە ئەمنییەکانی عێراق بەردەوام لە پتەوبووندایە، وەك ئۆپەراسیۆنەکانی ئەمدواییانە بۆ کردنە ئامانجی شانە نوستووەکانی رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی" (داعش) دەریانخست لە چیاکانی حەمرین.\nلە سەرەتای ئەمساڵەوە، هێزە ئەمنییەکان زنجیرەیەك ئۆپەراسیۆنیان ئەنجامداوە بۆ کردنە ئامانجی ئەندامانی داعش، کە دەستکەوتی مەزنیان لێکەوتنەوە دژ بە گروپە تیرۆریستییەکە.\nئۆپەراسیۆنی سەربازیی "پاڵەوانانی عێراق" لە 12 بۆ 14 شوبات ئەنجامدرا و داعشی کردە ئامانج لە پارێزگای ئەنبار. ئەو ئۆپەراسیۆنە کە لە "له‌سه‌دا 100عێراقی" بوو، وەك تاقیکردنەوەیەکی گرنگ بینرا کە تیایدا هێزە عێراقییەکان تواناکانی شەڕیان نیشاندا.\nبه‌دوای ئەوەشدا ئۆپەراسیۆنی "شمشێری تیژ" لە 2 ئازار دەستیپێکرد دژ بە پاشماوەکانی داعش لە ناوچەی رۆژئاوا لە جەزیرە، کە دەکەوێتە نێوان ئەنبار و سەڵاحەدین و نەینەوا.\nیەکە سەربازییەکانی عێراق چیاکانی حەمرین و ناوچەکانی دەوروبەریان لە چنگی پاشماوەکانی داعش سه‌نده‌وه پار ساڵ له کانونی یەکەم. [خاوەنی وێنە: وەزارەتی بەرگری عێراق]\nئەندامانی هێزە دەستەبژێرەکانی یەکەی ئاسمانی چەندین ئەرکی چڕیان لە زنجیرە چیاکانی حەمرین ئەنجامداوە کە لە پارێزگای دیالەوە درێژدەبنەوە بە سنووری ئێرانەوە تا باشوری موسڵ.\nپتەوبوونی کارامەیی هێزە ئەمنییەکان\nوتەبێژی دەزگای دژە تیرۆریزم، سەباح نوعمان بە دیارونای وت هێزەکانی دەزگاکە ئۆپەراسۆنیان لەسەر زانیاری هەواڵگری ئەنجامداوە لەسەر حەشارگەکانی دوژمن لە ناوەڕاستی شوباتەوە.\nوتی هێزەکانی دەزگاکە دەیان تیرۆریستیان کوشتووە کە لە گردەکانی حەمرین و خانوکە و مەحکول و عەتشانە و مەخمور خۆیان حەشاردابوو، چەندین تونێل و کۆگای هەڵگرتنی چەك و تفاق و کەلوپەلیشیان لەناوبرد.\nنوعمان وتی ئەو ئۆپەراسیۆنە پلانبۆکراوانە چالاکی چەکدارانی داعشیان کەمکردووە و بەرنامە تیرۆریستییەکانیان پوچەڵکردۆتەوە و بەڕەكه‌ی لەژێر پێیان دەرهێناوه.\nوتیشی تیرۆریستەکان لە شوێنی سەختدا خۆیان شاردۆتەوە وایانزانی پارێزراون و ناکرێنە ئامانج. "هێزەکانمان توانیویانە هێرشی لەناکاو ئەنجامبدەن بۆ پوچەڵکردنەوەی پلانەکانیان بۆ گۆڕینی گرد و شاخەکان بۆ پەناگەی ئارام."\nهه‌روه‌ها وتی: "ئۆپەراسیۆنەکانمان بەگوێره‌ی راپۆرتە هەواڵگرییە ورده‌کان ئەنجامدەدرێن و بەردەوام دەبین لە سنووردارکردنی جموجۆڵکردنیان و گەمارۆدانی چەکدارانی دوژمن، تا نەتوانن فراوان ببن و دواتر ببنە هەڕەشە بۆسەر ئەمنییەتی شارە رزگارکراوەکان."\nشرۆڤەکاری ئەمنی، هەیسەم خەزعەلی وتی کارامەیی هێزە ئەمنییەکان بەردەوام لە پتەوبووندایە.\nبە دیارونای وت ئەم شێوازە لە پێشکەوتن "تەنیا بە ئامادەباشی سەربازی پێوەرناکرێت بەڵكو توانای هێزەکانیش بەرامبەر دوژمن لە جوگرافیا و کەشێكی نالەباردا بۆ هێشتنەوەی کۆنتڕۆڵیان بەسەر ناوچەکەدا دەبێت لەبەرچاو بگیرێت".\nچیاکانی حەمرین لەڕووی ئەمنییەوە نائاسایین چونکە بەستراونەتەوە بە کوێستانەکانی باکوره‌وه کە بەسەر سێ پارێزگادا درێژبوونەتەوە -- سەڵاحەدین و کەرکوك و نەینەوا.\nخەزعەلی وتی لە رۆژئاواوە دەگەنە بیابانی ئەنبار و وادی حوران، قەسف و بادیە تا سنووری رۆژئاوای وڵات.\nوتی: " تیرۆریستەکان، بەتایبەتی ئەوانەی لە سوریاوە دێن، ئەو کوێستانانە وەك راڕەوی ستراتیژی و پەناگەی ئارام دەبینن بۆ خۆپاراستنیان لە چاودێریکردنیان و ئۆپەراسیۆنە ئەمنییەکان ... چونکە ئەو ناوچانە حەشارگەی سروشتیiان تیادان."\nوتیشی ئەندامانی داعش لە ناوچەیەکی بەرفراواندا جموجۆڵدەکەن "بە شەو تا نەبینرێن و بە شێوه‌ی ئه‌و گروپانه‌ی لە 25 کەس زیاتر نیین".\nخەزعەلی هۆشداریدا کە شکستپیهێنانی تیرۆریستان لەو ناوچانە "ئاله‌نگارییه‌كی گەورەیە".\nوتی: "هێزەکانمان سەرباری سەختییەکان توانیویانە لە شەڕەکانی پێشوودا ئەزموون پەیدابکەن کە سەرکەوتنی بەرجەستەیان تێدا بەدەستهاتن و ئەوەش ئەو پێشکەوتنە دەردەخات کە تا ئێستا بەدەستهاتووە."\nوتیشی هێزە ئەمنییەکان ئێستا زۆر بەتوانان لە رووبەڕووبوونەوەی ئەم ئاله‌نگارییه و گورزی جەرگبڕی یەك لە دوای یەك لە دوژمن دەوەشێنن "بەڵام هێشتا پێویستی زۆریان بە پشتیوانی ئاسمانی و ناردنی هێزی زیاتر و راهێنان و چەك هەیە".\nشارەزای بواری ستراتیژی ئەحمەد شەریفی هەمان لێکدانەوەی هەبوو.\nبە دیارونای وت: "هێزەكانی عێراق ئێستا توانای پیشکەوتووی شەڕیان هەیە کە لە چەند ساڵی رابردوودا به‌ده‌ستیانهێناوه."\nوتی: "ئه‌و ئەرکە ئەمنییانه‌ی پێشتر مەحاڵ بوون یان سەخت بوون بەدەستبهێنرێن لە هەرێمە شاخاوی و بیابانەکاندا، ئێستا هێزەکانمان دەتوانن بەسەرکەوتوویی ئەنجامیانبدەن."\n"ئەوە سەلمێنرا لەو زنجیرە سەرکەوتنە ئەمنییانەی لەمدواییانەدا لە چیاکانی حەمرین و شەرگات و نەینەوا و بیابانی ئەنبار بەدەستهاتن."\nوتی: "شانازیدەکەین بەم پێشکەوتنەوه. هەرچەندە مانای ئەوە نییە کە چیدی پێویستیان بە هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەەوڵەتی نەماوە چونکە بوون و رۆڵی ئەوان هێشتا گرنگە."\n"پێویستمان بە هاوکاری ئەوانە کە دێتە سەر پشتیوانی ئاسمانی و لۆجستی و دەستگەیشتن بە روومالی رادار و سەتەلایت لەگەڵ راهێنان و چەك و شارەزایی تەکنیکی بۆ ئۆپەراسیۆنەکان."\nشەریفی داوای کرد پشتیوانی هەبێت بۆ سەربەخۆبوونی هێزە ئەمنییەکان و دەزگا سەربازییەکان و "بەدوورگرتنیان لە جیاوزاییه سیاسییه‌كان و دەستوەردان تا ئەرك و بەرپرسیارێتییەکانیان جێبەجێبکەن بۆ پاراستنی وڵات".


دەست درێژی بۆسەر ماف و ئازادی لە ریزی تاوانە گەورەكاندایە\nئەگەر سەیری قورئان بكەین دەبینین مرۆڤ وەك یەكێك لەبەڕێزترین دروست كراوەكانی خۆی سەیر دەكات و رێزێكی تایبەتی بۆ كەرامەت و ویست و عەقڵی دادەنێت، لەبەرئەوە پارێزگاری لەسامان و كەرامەت و نەوەی مرۆڤ دەخاتە ریزی ئامانجە بەرزەكانی شەریعەت، بەڵام ئەگەر سەیری دیدو تێڕوانینی مسوڵمانان بكەین دەبینین لەم رووەوە زۆر بەرووكەشی سەیری ئەم مەسەلەیە دەكەن، بۆ نمونە چەمكی (دەست درێژی بۆ سەر سامان) زۆربەی مسوڵمانان وای لێك دەدەنەوە كەئەمە تایبەتە بەبردنی ماڵی بەرامبەرەكان بەتاڵان، واتە تەنها لەسنوری تایبەتی سامان و دارایدا لێكی دەدەنەوە، واتە تەنها زیان گەیاندنە بەبەرژەوەندیە تایبەتیەكانی مرۆڤ.\nبەڵام لەراستیدا ئەم بۆچونانە هەڵەن و لەئاست ئەو ئامانجە گەورانەدا نین كەقورئان باسیان دەكات، چونكە قورئان و فەرمودە ئەوەی كەدەربارەی مرۆڤ باسی دەكات گشتگیرە، لەلایەك هەموو مرۆڤایەتی دەگرێتەوە بەبێ باسی رەگەزو مەزهەب، چونكە هەمووان دروست كراوی خوان، دووەمیان تێڕوانینەكانی قورئان لەسنورێكی بەرفراواندایەو هەردوو بواری ماددی و مەعنەوی دەگرێتەوە، لەكاتێكدا كەپێغەمبەری خوا دەفەرموێت (كل المسلم علی المسلم حرام) ئەم فەرموودەیە مسوڵمانان و نامسوڵمانیش دەگرێتەوە، واتە چۆن رشتنی خوێنی مسوڵمان حەرامە، بەهەمان شێوە بۆ نامسوڵمانیش حەرامە.\nلەو فەرمودەیەدا پێغەمبەری خوا سێ شت حەرام دەكات لەسەر مسوڵمان، خوێن و ماڵ و ناموس، واتە تۆ نابێت دەست درێژی بكەیتە سەر مسوڵمان لەو سێ لایەنەوە، بەڵام ئەگەر سەیری هەندێك فەرمودەی سەحیحی تر بكەین دەبینین كەجەخت لەسەر چەند مافێكی تر دەكەنەوە كەئەوانیش پاراستنی ئازادی و كەرامەتی مرۆڤە ،كەرامەتی مرۆڤیش چەمكێكی قورئانیەو خوای گەورە جەخت لەسەر پاراستنی دەكاتەوە، لەهەمان كاتدا سنورێكی فراوان هەیە بۆ راڤەكردنی، چونكە كەرامەتی مرۆڤ دەگرێتەوە، كەئەمانیش كۆمەڵێك بنەمای گرنگن بۆ پاراستنی مافەكان و هەست كردن بەبەرپرسیارێتی بەرامبەر بەمرۆڤ.\nلەئیسلامدا دەست درێژی بۆ سەر ئەم مافانە دەست درێژیە بۆسەر گەورەترین بەهای مرۆڤایەتی كە كەرامەتی مرۆڤە، چونكە ئەم مرۆڤە پیرۆزە. ئەو گیانەی كەتیایەتی بەشێكە لەگیانی خوا (ونفخنا فیه من روحنا) ئەو گیانەش سەرچاوەی ژیان و بوونی مرۆڤە، هەربەهۆی ئەویشەوەیە، كەمرۆڤ جەستەو عەقڵ و ئیرادەی دەكەوێتە كارو دەست بەجم و جۆڵ دەكات .\nخوای گەورە چوار جۆر لەدەست درێژی حەرام دەكات، كەئەوانیش یەكەم دەست درێژی كردنە بەشێوەی نهێنی بۆ سەر ماڵی كەسانی تر كەپێی دەوترێت دزی. خوای گەورە دەفەرموێت(السارق والسارقة فاقطعوا أيديهما) زۆربەی راڤەكاران و توێژەران و زانایانی فقه لەو بڕوایەدان كەدزی كردن دوو بوار دەگرێتەوە، لەلایەك بریتیە لەبردنی ماڵ و سامان، لەلایەكی تریشەوە دەست درێژیە بۆ سەر مافەكانی مرۆڤ و ئازادیەكانی تاك و كۆمەڵ.\nهەروەها ئەگەر سەیری قورئان و فەرمودە بكەین باس لەسزای زۆر سەخت دەكات لەدنیاو دوارۆژدا، بۆ ئەوكەسانەی كەئازادی مرۆڤ زەوت دەكەن و مافەكانی پێشێل دەكەن و مافێك كەخوا پێی داوە ئەوان پێشێلی دەكەن و دەست درێژی دەكەنە سەر، ئەگەر بۆ ئەم مەبەستەش عەقڵ بەكاربهێنین و بپرسین ئایا ئەگەر خوای گەورە لەبەرامبەر دزینی بەشێكی كەم لەسامان و دارایی باس لەسزای قورسی وەك دەست بڕین بكات، یان پێغەمبەری خوا لەسەر دزینی هێلكەیەك نەفرەت لەبكەرەكەی بكات، ئەی ئایا ئەگەر كەسێك بێت و دەست درێژی بكاتە سەر مافەكانی گەلێك و ئازادیان لێ زەوت بكات و هەموو سامانی وڵات بەرێت و بیدزێت دەبێت سزاكەی چی بێت؟ دەست درێژی لەئیسلامدا زۆر لایەن دەگرێتەوە لەوانەش ئەوەی لەزمانەوانیدا پێی دەوترێت دزی یان خیانەت یان غەش كردن یان لەرێگەی دەست بەسەرا گرتن و بەكارهێنانی هێز وەك لەقورئاندا باسی دەكات كەنانەوەی خراپەكاری لەسەر زەوی و شەوكوتی و ڕێگری و دزیە.\nخوای گەورە لەبەرامبەر ئەوكەسانەی كەدزی لەمافەكانی مرۆڤ دەكات و هێزوتوندوتیژی بەكار دەهێنێت ئەگەر ئەم هێزە ماددی بێت یان مەعنەوی، هەرەشەی توندترین سزایان لێ دەكات (إِنَّمَا جَزَا‌وُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ ؤرَسُولَهُ ؤيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ ؤأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ) زۆر لە زانایان و بانگخوازان جەخت دەكەنەوە لەسەر ئەوەی كەئەو سزایانە تەنها دزینی ماڵی تایبەت دەگرێتەوە بەڵام ئاوڕێك بەلای ماڵی گشتیدا ناكەنەوە.\nلەراستیشدا ئەمەش هەڵەیەكە نەتوانراوە بەشێوەیەكی بەرفراوان و بەشێوەیەكی (مقاصد) باس لەگەورەیی شەریعەت بكرێت، چونكە لەراستیدا دزی لەماڵی گشتی و دەست درێژی بۆ بوارە مەعنەویەكان زۆر خراپترو تاوانێكی زۆر گەورەترە ، ئەگەر كەسێك دزی لەماڵی تایبەتی كەسێك بكات لەكاتێكدا كەپەشیمان دەبێتەوە دەتوانیت بروات بۆلای كەسەكەو ماڵەكەی بۆ بگەڕێنێتەوە یان گەردنی خۆی پێ ئازاد بكات، بەڵام ئەگەر دزیەكە لەماڵی گەل و حكومەت بێت چۆن دەتوانیت بیگەڕێنیتەوە بۆ گەل و مافەكانیان بۆ بگەڕێنیتەوە یان یەكە یەكە گەردنی ئازاد بكەن.


ئه‌و فرۆكه‌وانه‌ی نه‌یویست هه‌ڵه‌بجه بۆردومان بكات – History Of Kurdistan\nHome / ئەمرۆ لەمێژوودا / ئه‌و فرۆكه‌وانه‌ی نه‌یویست هه‌ڵه‌بجه بۆردومان بكات\nئه‌و فرۆكه‌وانه‌ی نه‌یویست هه‌ڵه‌بجه بۆردومان بكات\nزريان احمد 2016-03-16\tئەمرۆ لەمێژوودا, بەشی مێژووی كورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە ئه‌و فرۆكه‌وانه‌ی نه‌یویست هه‌ڵه‌بجه بۆردومان بكات 19,411 Views\nئه‌و فرۆكه‌وانه‌ی نه‌یویست هه‌ڵه‌بجه بۆردومان بكات : “تۆ بڵێيت دوای له‌سێداره‌دانم كورد رێزم لێبنێت”.\nله به‌روارى 14_3_1988 ئەو كاتەی پێشمەرگە و سوپای پاسداران چوونه ناو هەڵەبجەوه، عەلی كیمیایی، فڕۆكه‌وانێك رادەسپێرێ كە هەڵەبجە بۆردمان بكات، به‌ڵام هەر زوو رەتیدەكاتەوە دواجار به‌وهۆیه‌وه له‌سێداره درا.\nئایدن، لەبەر ئەوەی ئامادە نەبوو بۆمبی كیمیایی بەسەر شاری هەڵەبجەدا بەربداتەوە، سەدام حوسێن و عەلی كیمیایی ملیان كرد بە پەتا .\n26 ساڵ تێپەڕی بەسەر كیمیابارانكردنی هەڵەبجەدا، هێشتا كورد وەكو پێویست ئاگاداری ئەو كەسە نیيە باكی بە گیانی خۆی نەبوو لەبەر ئەوەی كورد نەكوژێ .\nبنەماڵەكەی ئایدن پیربوون و سەریان نایەوە كەچی میللەتێك بە كارەساتی ئەوانی نەزانی.\nئایدن كێ بوو ؟\nئایدن مستەفا حەمید، ناسراو بە ئایدنی فڕۆكەوان لە ساڵی 1957 لە كەركووك لە دایك بووە توركمانێكی شیعەیە ئەو شارەیە، لە ساڵی 1979 پەیمانگا تەكنیكی كەركووك تەواو دەكات، دواتر بەكالۆریوس دەخوێنێ لە بواری ئەندازیاری میكانیكی، هاوڕێكانی دەڵێن جیاواز لە پسپۆڕییەكەی ئارەزووی زۆری هەبووە بۆ فڕۆكەوانی، هەر وایكرد دوو ساڵ و شەش مانگ چووە خولێكی راهێنانی فڕۆكەوانی لە ژێر چاودێری چەندین راهێنەری بیانی.\nساڵی 1984 دەبێتە فڕۆكەوانێكی باش و لە سوپای عێراقدا ناوبانگ پەیدا دەكات، بەڵام بەهۆی فڕۆكەوانی ژیانی لێسەنرایەوە، به‌جۆرێك لە تەمەنی 31 ساڵیدا لە سێدارە درا .\nناوبراو باوكی سێ كچ بوو، كچەكانيشى لە وڵاتی توركیا دەخوێنن (جەدیم ) یەكێكە لە كچەكانی خوێندكاری دكتۆرایە لە ئەنقەرە .\nئایدن و هەڵەبجە:-\nلە رۆژەكانی دوای 14_3_1988 ئەو كاتەی هەڵەبجە لەلایەن پێشمەرگە و سوپای پاسداران ئازادكرا، رژێمی سەدام حوسێن تۆڵەیەكی جەرگبڕی دەوێ، باشترین رێگە بۆ ئەوان بەردانەوەی بۆمبی پڕكراوە لە كیمیایی بەسەر شارەكەدا، عەلی حەسەن مەجید ئامۆزای سەدام و هەمەكارەی رژێمەكەی لە كوردستان حەوت فڕۆكەوان دەست نیشان دەكات بۆ ئەوەی كارەكە ئەنجام بدەن، ئایدن یەكێكە لەوان .\nعەلی كیمیایی “ئایدن” رادەسپێرێ سەركردایەتی ئەو فڕۆكەوانانە بكات كە دەبێ هەڵەبجە بۆردمان بكات، ئایدن هەر زوو رەتیدەكاتەوە، رەتكردنەوەیەك دواجار ژیانی خۆی لەسەر دانا، به‌گوێره‌ى سه‌رچاوه مێژووييه‌كانى ئه‌و كاته كه له‌ده‌مى ئايدنه‌وه گواستويانه‌ته‌وه ئه‌م گفتوگۆيه‌ى خواره‌وه له‌نێوان سه‌ركردايه‌تى رژێمى پێشوو و ئايدندا روويداوه:-\nعەلی كیمیایی : بۆچی ئەو كارە ناكەیت ؟ ئەوە ئەركە و دەبێت ئەنجامی بدەی ؟\nئایدن : دەمەوێت سەرۆكی فەرماندە سەدام حوسێن ببینم .\nداواكەی سەریگرت و ئایدنیان برد بۆ لای سەدام لەشاری بەغداد، سەدام و ئایدن ئەو قسانە دەكەن .\nئایدن : جەنابی سەرۆك، ئەو میللەتە خێر لە خۆنەدیون و هیچیان نیيە تا بەو جۆرە كۆمەڵكوژ بكرێن نە دەوڵەتیان هەیە نە هیچ، كاتێك كیمیاباران دەكرێن ژن و پیاو و منداڵ تیا دەچن هیچ تاوانێكی نەبووە ئەوان چەندین خەونیان هەیە، گەورەی بنوێنە و دەستبەرداری ئەم كارەبە .\nسەدام حوسێن : خۆی ئەوە كێشەكەیە كە كورد هیچ نيیە و داوای زۆر دەكات بۆیە پێویستە كۆمەڵكوژ بكرێن، ئەوەی قبوڵى نیيە ئەو كارە بكات ملی دەكرێت بە پەتی سێدارە.\nدوای ئەو وتوێژە كورتەی سەدام و ئایدن، ئایدن دەگوازرێتەوە بۆ زیندان و بە درێژای شەش مانگ ئەشكەنجە و ئازار دەدرێت، جگە لەوەش داوای لێدەكەن ئەگەر بە كیمیابارانكردنی هەڵەبجە هەستێت پلەی فڕۆكەوانی لە (رائید)ەوە دەكرێتە (عەمید )، بەڵام ئەو كەسانەی ئایدنیان لە زیندان لە نزیكەوە بینیوە دەڵێن سوور بووە لەسەر هەڵویستی خۆی و حزبی بەعسی بە تاوانبار وەسفكردووە ، دوابەدوای ئەوە سزای لە سێدارەدانی بۆ دەرچووە .\nدوای شەش مانگ لە كیمیابارانكردنی هەڵەبجە ئایدن لە مانگی 9 ی ساڵی 1988 لە سێدارە دراو لە گۆڕستانی موسەڵا لە شاری كەركووك به‌خاك سپێردرا.\nPrevious زانستە شاراوەكانی ئیسلام بەشی سێیەم\nNext صلاحەددینی ئەییوبی گەورەتر لە رەخنەگرانی\n نوسینی: مامۆستا عەبدولقادر شکاک ۲۱ ئازار / ۲۰۱۹ لەناو هەموو شۆڕشەکانی گەلانی ڕزگاریخوازدا زۆر …\nمێژووی زارەکی چیە؟\nیەكەم و دواین سۆفستایی کێ بوو؟؟\nکێ بوو یەکەم زانکۆی دامەزراند ؟؟؟؟؟\nمێژووی زانایانی كورد (به‌رگى1- 2)