پاره - به‌خێر بێن بۆ سایتی پاره\nبه‌خێر بێن بۆ سایتی پاره\nبه خێربێن بۆ سایتی پاره\nئایه تۆ مرۆڤێكی ئه‌گه‌ڕێی به‌دوای كاردا؟ ... ئایه ئه‌ته‌وێ ئامانجه‌كان بێته‌دی؟ ... ئایه ئه‌ته‌وێ سه‌رچاوه‌یه‌كی باشت هه‌بێ بۆ ژیان؟ ... ئایه ئه‌ته‌وێ ژیانت بگۆڕی و به‌ره‌و باشتر بڕۆیت؟ ... ئه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌كه‌ت به (به‌ڵێ)یه ئه‌وه تۆ له شوێنی پێویستی و\nئه‌م سایته ئه‌وه‌یه كه تۆ به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێی.\nئه‌و هه‌له‌ی كه به‌دوایدا ده‌گه‌ڕای وا به‌رده‌ستت كه‌وت بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ی به چه‌ندین ملیۆن كه‌س له ڕاست وچه‌بی دو‌نایادا كه وه‌كوو تۆن هیچیان له تۆ زیاتر نیه و ڕۆژانه پاره‌یه‌كی زۆر قازانج ده‌كه‌ن ته‌نها له پشت شاشه‌ی كۆمپیوته‌ره‌كه‌وه دانیشتون له ژووری خه‌وه‌كه‌یان یان به تایبه‌تی بۆ ئافره‌تان كه ته‌نانه‌ت له چێشتخانه‌كه‌یاندا كاری خۆیان ده‌كه‌ن و قازانج ده‌كه‌ن. له‌مه‌ودوا ئه‌زانی كه ئینته‌نێت چیه و قازانجی چۆنه ، ئێمه له سه‌ده‌ی بیست و یه‌كین سه‌ده‌ی ئینته‌رنێت كه نیوه‌ی جیهان كاری له‌سه‌ر ده‌كه‌ن بۆچی تۆش وه‌كوو ئه‌و هه‌موو خه‌ڵكه كار ناكه‌یت . ئه‌وه‌ی كه دوێنێ مه‌حاڵ بوو ئه‌مڕۆ به هۆی ئینته‌رنێته‌وه ڕاستیه‌كه كه نكۆڵی لێ ناكرێ. له ڕاستیدا ئینته‌رنێت یاریگایه‌كی بۆ هه‌موو دانابوو به‌ڵام له دونیای ئه‌مڕۆ یاسای یاریكردنی گۆڕیوه بۆ ئه‌وه‌ی كه ته‌نانه‌ت نه‌شاره‌زاكان و یاریزانه بچوكه‌كانیش بێ به‌ش نه‌بن له‌و جیهانه.\nكه‌وابێ ئێمه چۆن كار ده‌كه‌ین؟\nسه‌ره‌تا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سه‌ردانی سایتی پاره‌ت كرد ده‌بێته دیلی ئه‌م سایته گه‌ر به دوای پاره‌دا بگه‌ڕێی و قازانجت بوێ بێویسته ڕێنمایه‌كان بخوێنیته‌وه تاكوو زیاتر ئاگاداری نوێكارێكان ببیت و به شێوه‌یه‌كی باشتر كار بكه‌یت دواتر بۆ دڵنیا بوون له‌وه‌ی یایه پاره‌وه‌رگرتن له ئینته‌رنێته‌وه ڕاسته‌یان نا سه‌ردانی (ئایه وه‌رگرتنی پاره له ئینته‌رنێته‌وه ڕاسته؟)بكه ، دوای ئه‌وه‌ی كه دڵنیا بوی له‌وه حیسابێك بكه‌ره‌وه له هه‌ردوو بانكه‌كانی Paypal (بۆ كردنه‌وه‌ی هه‌ژمار سه‌ردانی ئێره بكه) و Alertpay (بۆ كردنه‌وه‌ی هه‌ژمار سه‌ردانی ئێره بكه) تاكوو پاره‌كانت له‌و بانكانه هه‌ڵبگری و بۆیان حه‌واڵیه بكه‌یت ، ئێستا كاتی ئه‌وه هاتوه كه له گه‌ڵ كۆمپانیا قازانجێكانا كار بكه‌یت،\nئه‌م كۆمپانیانه‌ش :\nPTC: pay to click پاره‌دان به‌رامبه‌ر به كرته كردن ، ئه‌م جۆر كۆمپانیایه پاره‌ت ده‌داتێ به‌رامبه‌ر كرته كردن له سه‌ر ڕیكلام و ته‌ماشاكردنیان بۆ ماوه‌یه‌كی كه‌م ... بۆ زیاتر ڕوونكردنه‌وه سه‌ردنی (بیرۆكه‌ی كۆمپانیاكانی PTC) بكه\nبه‌ڵام ئاگاداربه كه ساخته‌كاریت لێ نه‌كه‌ن بۆیه پێویسته ئاگاداری كۆمپانیا ساخته‌كارێكان بی (لیستی ڕه‌ش ؛كۆمپانیا ساخته‌كاره‌كان؛)\nچاوه‌ڕێی چیته له ێستاوه ده‌ست پێ بكه و بچۆره جیهانی كاركردن له ئینته‌رنێته‌وه


ژاپۆنییەکان داوای دواخستنێکی تری ئۆڵۆمپیاد دەکەن\nلە سەدا هەشتای دانیشتوانی ژاپۆن دەخوازن یارییەکانی ئۆلۆمپیاد دوابخرێتەوە، بەپێی ڕا وەرگرتنێکی نوێ لە ژاپۆن.\nبڕیارە هاوینی داهاتوو ئەو یاریانەی ئۆڵۆمپیاد بکرێت، لە کاتێکدا وڵاتەکە کەوتۆتەوە بەر شەپۆلێکی نوێی پەتای کۆرۆنا.\nئاژانسی دەنگوباسی نیشتمانی کیۆدۆ، ئەم ڕاوەرگرتنەی کردووە، زیادبوونێکی بەرچاوی ڕێژەی خواستی خەڵکی تیادا بەدی دەکرێت، لە کاتێکدا لە مانگی 7ی ڕابردوودا لە ڕا وەرگرتنێکی تردا ڕێژەکە نزیکەی لە سەدا 60 بوو.\nبەپێی ئەم ڕاوەرگرتنە نوێیە، لە سەدا 35ی بەشداربووان دەیانەوێت ئەو یاریانەی ئۆڵۆمپیاد لە وڵاتەکەیاندا هەر نەکرێت و هەڵبوەشێندرێتەوە، بەڵام لە سەدا 45یش دەڵێن پێویستە یارییەکان جارێکی تریش دوابخرێنەوە.\nڕێکخەرانی ئۆڵۆمپیادی تۆکیۆ، زیاد لە جارێک جەختیان کردۆتەوە لەوەی دواخستنێکی تر، کارێکە ناکرێت، وێڕای ئەوەی لە 3 ڕۆژ لەمەوبەرەوە باری نائاسایی ڕاگەیەندراوە بەهۆی هەروادێ و زۆربوونی تووشبوون بە پەتای کۆرۆنا، بەڵام ڕێکخەرانی ئۆڵپمپیاد جەخت دەکەنەوە لەوەی ئەو بارە نائاساییە نابێتە تەگەرە لەبەردەم پلانەکانیدا.\nلە ڕاگەیەندراوێکدا ڕێکخەرانی ئۆڵۆمپیادی تۆکیۆ دەڵێن "ڕاگەیاندنی باری نائاسایی دەرفەتێک دەڕەخسێنێت بۆ کۆنترۆڵکردنی پەتای کۆرۆنا و هەربۆیەشە دەتوانرێت یارییەکان لە ڕەوشێکی پارێزراودا لەم هاوینەدا بکرێت و لەسەر ئەم بنچینەیەش بەردەوام دەبین لە ئامادەکارییەکان."\nیوشیهیدی سوگا، سەرەک وەزیری ژاپۆن دڵنیایی خۆی ڕاگەیاندووە بەوەی بیرکردنەوەی خەڵک دەگۆڕدرێت کاتێک لە مانگی داهاتوودا لە وڵاتەکەیدا دەست دەکرێت بە بەکارهێنانی ڤاکسینەکە.\nدیک پاوەند، ئەندامی لیژنەی نێونەتەوەیی ئۆڵۆمپیاد لە لێدوانێکدا بۆ کەناڵی بی بی سی، ئاماژەی بەوە کردبوو کە دڵنیا نییە لەوەی لە هاوینی داهاتوودا ئەو یاریانە بکرێن چونکە وەک دەڵێت "کێشە سەرەکییەکە لە بەرزبوونەوەی ژمارەی توشبوواندایە بە پەتای کۆرۆنا."\nبڕیار بوو لە هاوینی 2020دا یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد لە تۆکیۆ بکرێت، بەڵام بەهۆی پەتای کۆرۆناوە، دواخرا بۆ ڕۆژی 27 ی مانی حەوت و تا ڕۆژی 8ی مانگی 8یش دەخایەنێت.


كارتەكانی توركیا بۆ فشارخستنە سەر وڵاتانی ڕۆژئاواو ئەمریكا\n04/08/2019 2708 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nڕەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆك كۆماری توركیا، كە تووشی تەنگاوی بوو هۆشداری دەداتە یەكێتی ئەوروپا بە بەكارهێنانی كارتەكانی ژێر دەستی، كە لەئێستادا ئەوەندە هەڕەشەی پێكردوون، سەنگێكیان نەماوە.\nپرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە، ئایا كارتەكانی بەردەستی ئەردۆغان دژ بەیەكێتی ئەوروپا چین؟\nتوركیا بۆیە فشار لەئەوروپا دەكات تا ئەوانیش فشار لەواشنتۆن بكەن‌و هەموو، یان بەشێكی داواكانی توركیا جێبەجیبكەن، یاخود ئەمە ستراتیژییەتێكی هەمیشەیی ئەنقەرەیە بۆ فشارخستنە سەر ئەوانی دیكە بۆ گەیشتن بە بەرژەوەندییەكانی.\nهەروەها پرسیاری ئەوەش دەكرێت، ئایا هەڕەشە و گوڕەشە بەسوودە بۆ گەیشتن بەدەستكەوتی سیاسی هەمیشەیی؟ یاخود ئەردۆغان بە گوێرەی قۆناغەكە ڕەفتار دەكات بۆ گەیشتن بە سوود و قازانج؟ ئایا ئەردۆغان، كە تەواو تینی بۆ هات ئەو كارتانە بەكاردێنێت؟\nكارتەكانی فشاری توركیا چین؟\nدۆسییەی كۆچبەرانی ناشەرعی‌و دۆسییەی سوریا و دۆسییەی گازی قوبرس‌و خۆپڕچەككردن بە چەكی ڕوسیا ئەو كارتانەن، كە ئەنقەرە هەڕەشەیان پێ لەیەكێتی ئەوروپا دەكات، ئەمە جگە لە بەكارهێنانی ئیسلاموفۆبیا وەك ئامرازێكی سیاسی و قۆزتنەوەی ڕەوەندی موسوڵمان لەدەرەوە گوایە توركیا خەمخۆر و ڕیسپی جیهانی ئیسلامییە هەروەك خۆی بانگەشەی بۆ دەكات.\nكۆچبەرانی هەڵپەسێردراوی نێوان توركیا و یەكێتی ئەوروپا یەكێكە لەو دۆسییانەی ئەردۆغان هەڕەشەی پێ دەكات، بەوەی بە لێشاو دەرگای كۆچییان بەرەو ئەوروپا بۆ دەكاتەوە هەروەك ساڵی 2015 كردی، بەمەش باری سەرشانی ئەوروپییەكان قورستر دەكات‌و گرفتی ئابووری و كۆمەڵایەتییان بۆ دروست دەكات، كە هەندێك لە گروپەكانی ناو ئەو كۆمەڵگایانەش بەرەو توندڕەووی دەبات و ئەمن و ئاسایشی ئەو وڵاتانە تووشی پشێوی دەكات.\nئەردۆغان ئەوەش بیر جیهان دێنێتەوە، كە وڵاتەكەی پێشوازی لەئاوارە سورییەكان كردووە و دەبێت ئەمە سنوریكی بۆ دابنرێت‌و دەشڵێت: دەوڵەتێك نییە لە جیهاندا وەك توركیا بە ئەندازەی پێنجەیەكی دانیشتوانەكەی پەنای ئاوارەكانی دابێت.\nهەروەها سلێمان سۆیلۆی وەزیری ناوخۆی توركیاش وتی: ئەگەر ئێمە سنورەكانمان بەرەو ئەوروپا بكەینەوە، هیچ حكومەتێكی ئەوروپی لە 6 مانگ زیاتر خۆی لەبەر شەپۆلی لێشاوی ئاوارەكان پێ ڕاناگیرێت.\nدۆسییەی پشتیوانی لەكوردەكان (سوریا)\nئەم دۆسییە توركیای هەراسانكردووە، كە ڕۆژئاوا پشتیوانی لە ئیدارە خۆبەڕێوەبەرییە كوردییەكەی سوریا دەكات‌و ئەنقەڕەش شێلگیرە لەوەستاندنی و دوورخستنەوەی دەسەڵاتە كوردییەكەی سوریا لەسنوورەكانی و دامەزراندنی ناوچەیەكی ئارامی توركی، ئەمانەش بەدڵی واشنتۆنی هاوپەیمانی كوردەكانی سوریا نییەو ناچێتە ژێرباریان.\nپشتیوانی ئەوروپی، فەڕەنسی ئەڵمانی دانیماڕكی، توركیای قەڵسكردووە، بۆیە هەڕەشەی هێرشكردنە سەر ڕۆژهەڵاتی فوڕات دەكات‌و بەگوێرەی مەرجەكانی خۆی، داوای ناوچەیەكی ئارام دەكات.\nدۆسییەی گازی كەنارەكانی قوبڕس\nقوبڕس‌و یەكێتی ئەوروپا ترسیان لەپەلهاویشتنی هێزی سەربازی توركیا هەیە، گەڕانی توركیاش بەدوای سەرچاوەكانی وزە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (بەتایبەتی كەناراوییەكانی قوبڕس) جێی ناڕەزایی ئەوروپییەكانەو توركیا ئەمە بە مافی خۆی دەزانێت و پێیوایە لەگەڵ یاسای نێودەوڵەتیدا كۆك و تەبایە، پێشی وایە لەقوبڕس مافی هەیە، چونكە ڕەوەندی توركی لێییە.\nهەرچەندە ئەنتۆنیۆ غۆتێرێزی ئەمینداری گشتی نەتەوەیەكگرتووەكان ئامادەی دەربڕیوە بۆ یەكلاییكردنەوەی دۆسییەی قوبڕس بەسازدانی كۆبوونەوەیەك لەنێوان هەردوو سەرۆكەی دوورگەكە، بەڵام ئارسین تاتاری سەرۆكە توركەكە پێیوایە دانیشتن لەسەر مێزی گفتوگۆ لەگەڵ ڕۆمەكاندا مەحاڵە، پێشیوایە ڕۆم و یۆنانییەكان ئامانجییانە قوبڕس بخەنەسەر یەكێتی ئەوروپا، ئەگەر توركیا لەو دوورگەیە بكشێتەوە ئەوان بەمەرامی خۆیان دەگەن.\nخۆپڕچەككردن بە چەكی ڕوسی\nلەدەرئەنجامی مامەڵەی سیستەمی موشەكی ئێس 400 ی ڕوسی و مكوربوونی ئەنقەرە لەتەواوكردنی مامەڵەكە، ئەمریكا لە پرۆگرامی فڕۆكەی ئێف 35 بێبەشیكرد، ئەردۆغانیش وتی: مافی خۆمانە لە دەرەوەی ناتۆدا فڕۆكە لەوڵاتانی دیكە بكرێن، چونكە هاوپەیمانەكانی توركیا بە پارەش ئەوەیان پێ نەفرۆشتیتن، كە توركیا پێویستی پێیە، كەچی بە بەلاش چەك و تەقەمەنی دەدەنە كوردەكانی باكوری ڕۆژهەڵاتی سوریا.\nڕەوەندی موسوڵمان و ئیسلامۆ فۆبیا\nتوركیا ئەم دۆسییەشی بۆ بەرژەوەندی خۆی قۆزتۆتەوە، لەڕواڵەتیشدا بانگەشی بەرەنگاربوونەوەیان دەكات، كەچی چالاكە لەكردنەوەی مزگەوتەكان، وا خۆشی ڕادەنوێنێت، كە خەمخۆر و ڕیشسپی موسوڵمانانە، مافی ئەوەشی هەیە زمانحاڵیان بێت و بەرگریشیان لێ بكات، ئەمەش پێچەوانەی بنەمای دەستوەرنەدانی لەكاروباری ناوخۆی ئەوانی دیكە\nچاودێران پێیانوایە توركیا لەو هەڕەشانەی بەردەوام دەبێت، لەوانەشە هەندێكیان بەڕێژەیی یان بە گوێرەی قۆناغە، یان هەردووكیان بەیەكەوە بەكاربێنێت، وەك ئەوەی ڕێگەی كۆچ بكاتەوە بەرەو یۆنان، زیادكردنی پشێوییەكان لەدەریایی ناوەڕاست، خۆپڕچەككردنی زیاتر بەچەكی روسی، ئەمە جگە لەوەی هۆكاری تەنگژە ئابوورییەكەی دەخاتە ئەستۆی ڕۆژئاوا..\nشڕۆڤەكاران دەڵێن: هەڕەشەكردنی ئەردۆغان بەو كارتانەی بەردەستی، بە خراپ و پێچەوانە بەسەریدا دەشكێتەوە، لەخۆبایی بوون‌و خۆگیڤكردنەوەكانیش سەرەوژێری دەكەن، ناشتوانی لەهیچ بەرەنگاربوونەوەیەكدا بەردەوام بێت، چونكە گرفتە ناوخۆییەكانی تەنگیان بەخۆیی و حیزبەكەی هەڵچنیووە، لەم دوایانەشدا زۆر بەزەقی خەڵكی لە پارتەكەی دووردەكەنەوە.


داوای خاتوو وه فائ سولتان بۆ دووباره كردنه وه ی وێنه ی كاریكاتۆری دانماركی – Denegkan\nداوای خاتوو وه فائ سولتان بۆ دووباره كردنه وه ی وێنه ی كاریكاتۆری دانماركی\nداوای خاتوو وه فائ سولتان بۆ دووباره كردنه وه ی وێنه ی كاریكاتۆری دانماركی ، ئه لجه زیره TV و ئیسلامی هێنایه له رزه\nئارام حه مه ساڵح … ئه مریكا…..\nلای هه موان ئاشكرایه كه كه ناڵی ئاسمانی ئه لجه زیره TV سه ر به ئۆردوگای كۆنه په رست و شۆڤێنی ئه ره بی و ئیسلامییه و ڕۆژانه مێشكی هه زاران لاوی ئه ره ب و موسڵمان ژه هراوی ئه كات و به ره و توندوتیژیو كاری تێرۆرستی ڕاپێچیان ده كات ، له ماوه ی دوازده ساڵی ته مه نی ئه م كه ناڵه دا باڵاترین ڕۆڵی ئاژاوه گێری وتێكده رانه ی وازیكردووه ، به ملێۆنان دۆلاری نه وتاوی سه ركرده ی ئه ره ب و ئیسلامی بۆ هه ڵڕێژراوه ، شایانی ووتنه ڕژێمی گۆڕبه گۆڕی سه دام ساڵانه ملێۆنان دۆلاری بۆ ئه م كه ناڵه ته رخان كردبوو.\nبه رنامه ی ئاراسته ی پێچه وانه كه له لایه ن فه یسه ڵ ئه لقاسمه وه پێشكه ش ده كرێ ڕۆژی March 4,o8 میوانداری ژنه نووسه رو ڕۆشنبیری ئه مریكی و به ڕه چه ڵه ك سوری دكتۆر وه فا سوڵتانی كرد ، ئه م ژنه سه ر به دنیای سێكیولاریزمه و هه میشه له نووسینه كانیدا داكۆكی له مافی مرۆڤ و ئازادی ڕۆژنامه گه ری و مافی ژنان ده كات و زۆر به توندی ڕه خنه له ئیسلام و نۆرمه كۆمه ڵایه تییه دواكه وتووه كان ئه گرێ ، به رانبه ر به میش ته لئه ت رومه یح كه سه ر به ئوممه ی ئه ره ب و ئیسلامه ، ئه م پیاوه ته واو خزاوه ته ناو گه نده ڵی پان ئیسلامیزم و پان ئه ره بیزم و به ئاڕاسته ی ئه لجه زیره ئه خولێته وه و به زوڕنای هه یتو هوتی شه قامی ئه ره بی و ئیسلامی هه ڵده په ڕێ .\nجیا له وه ی كه دكتۆر وه فا سوڵتان له لایه ن پێشكه شكاری به رنامه كه وه چه ند جارێك قسه كانی پێبڕاو بواری نه درا قسه كانی ته واو بكات ، هه رچه نده زۆرجاران هاواری ده كردو ده یگوت تكایه مه مبڕه نۆره ی منه قسه بكه م به ڵام بێسوود بوو، ئینجا پێشكه شكاری به رنامه كه له هه موو دابو نه ریتێكی ڕۆژنامه وانی تێپه ڕاندوو به و په ڕی بێ ئه ده بییه وه لێی پرسی و ووتی .. باشه تۆ شه رم ناكه یت داوای دووباره چاپكردنه وه ی وێنه كاریكاتۆره كانی دانیمارك ده كه یت كه سووكایه تی به پێغه مبه ری ئیسلام محمد ئه كه ن ..!!، ئه ویش جه سوورانه ووتی نه خێر با كۆمه ڵگای موسڵمان فێری ئازادی ڕا ده ربڕین ببن و هۆگری ژیانی د یموكراسسی ببن ، دووباره كردنه وه ی ئه و وێنانه ڕایانده هێنێ و نه رمیان ده كا، له بڕگه یه كی تری قسه كانیدا ووتی .. هه موو دینه كان به درێژایی مێژووی مرۆڤایه تی كه وتوونه ته به ر ڕه خنه ی خه ڵكی ، ئه مه ش بۆته هانده رێك بۆ پێداچوونه وه و چاككردنی خودی دینه كان به ڵام ئاینێك كه ملی ڕه خنه گره كه ی بپه ڕێنێت ئاكامه كه ی هه ر تێرۆرو دیكتاتۆری ده بێت ،ئه مه ش حاڵی ئیسلامه له سه ره تای ده ستپێكردنییه وه هه تا ئه مڕۆ،هه ركه سێك ڕه خنه ی لێگرتبێت ڕووبه ڕوی مه رگ بۆته وه،\nدواتر دكتۆر وه فا له ناوبڕێكی تردا درێژه ی به قسه كانی داو بێسڵه مینه وه ووتی.. له ڕاستیدا وێنه كاریكاتۆره كانی دانیمارك توانیان یه كه م به ردی ئه و به ندیخانه یه بڕوخێنن كه كۆمه ڵگای موسڵمانی تێدا به دیل گیراوه هه روه ها توانیان دڕ به شه وه زه نگی ناو ئه و زیندانه بده ن و بۆ یه كه مجار تیشكی خۆر توانی دزه بكاته ناو زیندانه كه یانه وه ، ڕۆژێكیش دادێ مێژوو یادی سه رنووسه ری ئه و ڕۆژنامه یه بكاته وه كه ڕێگه ی به بڵاوكردنه وه ی ئه و وێنانه دا ، هه روه كو پێشتریش ووتم ئه و وێنانه له خۆڕا به رهه م نه هاتوون و وێنه كێشیش له خه یاڵ و ئیلهامه وه وه رینه گرتوون به ڵكو ئه وه ڕه نگدانه وه ی ئیسلامناسی و زانیاری وێنه كێشه له سه ر ئیسلام، هیچ گومانم له وه دا نییه كه وێنه كێش زۆر له سه ر ئیسلامی خوێندۆته وه و لێی تێگه یشتووه و له ئه نجامدا ئه و وێنانه ی لێهه ڵهێنجاوه و له مێشكیدا گه ڵاڵه بووه ، جا كاتێ كه كه سێكی ڕۆژئاوایی ئه و حه دیسه ی محه مه د ده خوێنێته وه كه ده ڵێ ..قوتی ڕۆژانه م له ژێر زه بری شمشێره كه مدایه .. مومكین نییه به خه یاڵیدا بێ كه له ژێر مێزه ره كه ی محه مه ددا كۆتری ئاشتی هه یه به ڵكو بۆمباو قومبه له ی تێدایه ، له بۆیه پێویسته له سه ر موسڵمانان ڕه خنه ی خه ڵكی قه بوڵ بكه ن و به خۆیاندا بچنه وه و واز له كاری تێرۆریستی بهێنن … لێره دا قسه كانی دكتۆر وه فا كۆتایی هات .. به م قسانه ش مێوانی دووه م ته لئه ت رومه یح و پێشكه شكاری به رنامه و له شكری ئه ره بی و ئیسلامی كه ته له فونیان ده كرد هێنده ی تر شێتگیر بوون، دواتر قسه ی ناشیرین ،نالایه ق ، جوێن و هه ڕه شه و گوڕه شه ی ئه ره ب و ئیسلامی تێرۆریست و مێشك ئێكسپایه ر وه ك ته رزه و بارانی به هار به سه ر شۆڕه ژن و ڕووناكبیر وه فا خاندا باری ، ئه م دیمانه یه و قسه ڕه قو هه قه كانی دوكتۆر وه فا له ناو میدیای ئه ره بی و ئیسلامیدا هه راو زه نایه كی زۆری لێكه وته وه ، له لایه ك سێكیولاره كانی ئه ره ب و له لایه كی تریشه وه نه ته وه په رستانی ئه ره ب وته یاره ئیسلامییه كان به چه پڕه و، میانڕه و، ڕاستڕه ویانه وه كه وتنه كوتانه وه ی سه رو پۆته ڵاكی خانمی وه فا ، خۆ ئه و شه وه بۆیان بلوایه هه ڵیان ده كوتایه سه ری و فتیان ده كرد .\nجێگای ئاماژه پێكردنه كه به رنامه ی ئاڕاسته ی پێچه وانه ڕۆژانی سێ شه موان په خشده كرێت و جارێكی تریش دووباره ده بێته وه ، به ڵام ئه م دیمانه یه نه ك هه ر دووباره نه كرایه وه به ڵكو ڕۆژێك دواتر ده زگای به ڕێوه بردنی كه ناڵه كه به شێوه یه كی فه رمی داوای لێبوردنی له بینه ران كرد نه ك له به ر ئه وه ی كه له دابو نه ریتی ڕۆژنامه گه ری ده رچوون و گه له كۆمه كێیان له دكتۆر وه فا كردووه و كاتی ته واویان نه داوه تێ ، به ڵكو مه به ستی سه ره كیان ئه وه بوو كه له كه ناڵه كه ی ئه مانه وه هێرش كراوه ته سه ر ئوممه ی ئه ره ب و ئیسلام .\nخۆ ئه گه ر وێنه كاریكاتۆره كانی دانیمارك سووكایه تی به پێغه مبه ری ئیسلام محمد كردبێت ئه وا به رنامه ی ناوبراو سووكایه تی به هه موو ئه ره ب و ئیسلام كردوو بۆ هه موو دنیای سه لماند كه ئه مانه زۆر دوورن له سازدانی ووتو وێژی مۆدێرن و بنه ما سه ره كیه كانی پرنسپڵی دیمۆكراسی و ڕێزگرتن له ڕای به رانبه رو دژ به خود ، هه روه ها به رنامه كه ش واباشتره ناوی یه ك ئاڕاسته بێ نه ك ئاڕاسته ی پێچه وانه .\nئارام حه مه ساڵح …. March 19, 2008 USA\nPrevious کوردستانی باشوور یان باشووری کوردستان: هه‌ڵه‌یه‌کی سیاسیی کوێرانه\nNext .نوخبه‌و به‌رپرسیاری


بەرپرسێکی پارتی: لە هەوڵەکانمان بۆ ئاساییکردنەوەی دۆخی کەرکووک بەردەوامین\nسەرباز قازی 24/08/2019 - 23:52 بڵاوکراوەتەوە لە كوردستان\nبەرپرسێکی باڵای پارتی لە کەرکووک رایدەگەیەنێت هەوڵى جددى هەیە بۆ دەستپێکردنەوەى کۆبوونەوەکانى نێوان لایەنە کوردییەکان لەگەڵ تورکمان و عەرەبى کەرکووک بۆ ئاسایکردنەوەى دۆخى شارەکە و دانانى پارێزگارى کەرکووک.\nدیارى حوسێن جێگرى بەرپرسى ئەنجوومەنى سەرکردایەتى کەرکووک- گەرمیان ى پارتى بە (باسنیوز) ى راگەیاند: "بڕیارە بەم نزیکانە کۆبوونەوەى نێوان پارتى و یەکێتى لەگەڵ لایەنەکانى تورکمان و عەرەبى کەرکووک بۆ ئاساییکردنەوەى دۆخى شارەکە دەستپێبکاتەوە، مەبەستى کۆبوونەوەکە گەڕاندنەوەى بڕوا و متمانەیە لەنێوان پێکهاتەکانى شارەکە".\nگوتیشی: "ئێمە نامانەوێت پارێزگارێک بۆ شارەکە دابنێین کە پێکهاتەکان دژایەتى بکەن و دەنگى پێنەدەن هەرچەندە ئێمە دەتوانین تەنیا بە دەنگى ئەندامانى لیستى برایەتى پارێزگارێک بۆکەرکووک دابنێن چونکە ژمارەى ئەندامانى ئەو لیستە 26 کە کە زۆرینەین، بەڵام ئێمە نامانەوێت بە دانانى پارێزگار دووبەرەکى و ئاژاوە لەنێوان پێکهاتەکان دروستبێت".\nراشیگەیاند: "لەگەڵ یەکێتى نیشتیمانى بەردەوام لە گفتوگۆداین بۆ ئەوەى بە هەردوولا بتوانین لەسەر میکانیزمێکى گونجاو لەگەڵ پێکهاتەکانى شارەکە بگەینە چارەسەرێکى گونجاو، راستە ئەو کەسەى کاندیدکراوە کوردە بەڵام دەبێت پارێزگارى گشت پێکهاتەکان بێت".\nجێگرى بەرپرسى ئەنجوومەنى سەرکردایەتى کەرکووک- گەرمیان ى پارتى ئاماژەى بەئەوەش کرد" ئەوەى بەلاى ئێمەوە گرنگە ئاساییکردنەوەى رەوشى شارەکەیە بەهەرجۆرێک بێت بۆیە بۆ کات و شوێنى کۆبوونەوەکان چ لەهەولێربن یان بەغدا بەلاى ئێمە ئاساییە گرنگ ئەوەیە رەوشى شارەکە ئاسایى بکرێتەوە و ئاوارەکان بگەڕێنەوە کەرکووک".\nهەیكەلی ئیداری و یەكەی ژمێریاریی بۆ ئەنجومەنی پارێزگاكان دادەنرێت


عومه‌ر عه‌لی محه‌مه‌د - 21-09-2019 - 1257 جار خوێندراوەتەوە\nكارى جه‌ماوه‌رى و سه‌ندیكایى و كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى له ئێستادا بوه‌ته پێداویستیه‌كى سه‌رده‌م و هه‌موو ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه به سیستمى دیموكراسى كار ده‌كه‌ن ،رۆژ به‌رۆژ كارى مه‌ده‌نى تیایاندا گه‌شه‌ده‌كات و خۆشیان باشترین فه‌زا دروست ده‌كه‌ن بۆ گه‌شه‌كردنى، چونكه كارى دامه‌زراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى له ئێستادا وه‌ك به‌شێك له ته‌واكارى ده‌وڵه‌ت سه‌یر ده‌كرێت و وه‌ك هۆكارێكیش بۆ گه‌شه‌پێدانى دیموكراسى سه‌یرى ده‌كه‌ن ،هه‌تا له ئه‌م رێگه‌یه‌وه رێگه له ده‌وڵه‌ت بگیرێت كه به‌ره‌و تاكڕه‌وى و عه‌سكه‌رتارى هه‌نگاو بنێت و له‌م رێگه‌یه‌وه خۆى به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا بسه‌پیێنێت.\nله سیستمى دیموكراسیدا كارى مه‌ده‌نى رێكخراوه‌كان هاوشان له‌گه‌لأ كارى پارته سیاسیه‌كاندا به دوو هێڵى ته‌ریب ده‌ڕۆن و كه هه‌مووشیان له پێناو چه‌سپاندنى مافه‌كانى هاوڵاتى و بنیاتنانى حكومه‌تى خۆشگوزه‌راندا خه‌بات ده‌كه‌ن.\nئه‌گه‌ر سه‌یر بكه‌ین له كوردستاندا هه‌رچه‌ند باس له دیموكراسیه‌كى سیستمى فیدراڵى ده‌كرێت و ده‌یانه‌وێت وا خۆیان نمایش بكه‌ن كه‌سیستمێكى سیاسیى دیموكراتى حوكم ده‌كات و بوونى هه‌زاران رێكخراوى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نیش به سیماى ئه‌و سیسته‌مه له قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن. به‌ڵام سه‌ره‌ڕاى ئه‌و ژماره زۆره‌ى رێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى نابینرێت كه ئه‌م رێكخراوانه رۆژێك له رۆژان توانیبێتیان ده‌یان هه‌زار كه‌س بێننه سه‌ر شه‌قام بۆ به‌دیهێنانى ئامانجه‌كانیان یان به بایكۆت و مانگرتنێك حكومه‌ت بوه‌ستێنن.\nلێره‌دا ده‌بێت بگه‌ڕێینه‌وه بۆ مێژووى بنیاتنانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى له‌لایه‌ك و رۆلأ و پرۆژه‌ى پارته سیاسیه‌كان له دید و تێڕوانینیان بۆ شێوازى حوكم و كارى مه‌ده‌نى و گه‌شه‌پێدانى دیموكراسى. له‌به‌رئه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى كوردى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى چه‌وساوه‌و داگیركراو بووه له‌ڕووى سیاسیه‌وه، له‌به‌رئه‌وه له‌و فه‌زایه‌شدا كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى گه‌شه ناكات، به‌ڵكو له‌و بارودۆخه‌دا ئه‌و پارته سیاسیانه دێنه ئاراوه كه بڕوایان به توندوتیژى هه‌یه‌و له‌سه‌ر بنه‌ماى فیكرى شۆڕشگێڕى كارى سیاسى ده‌كه‌ن، كه ئه‌مه‌ش وا ده‌كات شتێك به ناوى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى بوونه نه‌بێت.\nپارته سیاسیه‌كان به هه‌موو جۆره‌كانیانه‌وه له كوردستاندا هه‌موویان پشتیوانى كردنیان له رێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى بۆئه‌وه بووه كه هه‌ژموونى خۆیان زیاتر به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا بسه‌پێنن، له‌به‌رئه‌وه ده‌بینین زۆرینه‌ى رێكخراوه‌كان سه‌ربه‌خۆ نین، به‌ڵكو هه‌ریه‌كه‌یان نوێنه‌رایه‌تى پارته ده‌سه‌ڵاتداره‌كان ده‌كه‌ن ئه‌گه‌ر به‌و جۆره‌ش نه‌بێت ئه‌وا هه‌موو پارته سیاسیه‌كان له هه‌ره‌مى كارگێڕى ئه‌و رێكخراوانه‌دا هه‌ن و ئه‌مه‌ش به‌دیارده‌یه‌كى شارستانى و دیموكراسى له قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن، كه‌واته له‌م بارودۆخه‌ى ئێستای كوردستاندا شتێك نیه به‌ناوى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى ، به‌ڵكو هه‌مووى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى حیزبیه و روپۆش كراوه به دیموكراسى.\nهه‌رله‌به‌رئه‌مه‌ش بووه به درێژایى ساڵانى رابردوو سه‌ره‌ڕاى ئه‌و هه‌موو قه‌یرانه جۆربه‌جۆرانه ،نه‌مانبینیوه رێكخراوێكى پیشه‌یى یان سه‌ندیكایه‌ك به شێوازى مه‌ده‌نى بێته سه‌ر شه‌قام و ده‌سه‌ڵات ناچار بكات به ملكه‌چ كردن بۆ داواكانى، به‌ڵكو ئه‌گه‌ر له ساته‌وه‌ختێكدا رێكخراوێكیش ویستبێتى ئه‌م كاره بكات به‌هۆى حیزبى بونى به‌رپرسه‌كانى هه‌رزوو له‌باربراوه، له‌لایه‌كى تریشه‌وه به‌هۆى باڵاده‌ستى حیزب له ژیانى سیاسیدا و لاوازى دامه‌زراوه دیموكراسیه‌كان، به‌رده‌وام حیزب رێبه‌رایه‌تى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى كردووه و رێگه‌ى نه‌داوه سه‌ربه‌خۆیانه كارى خۆى بكات، له‌به‌رئه‌وه له‌م بارودۆخه تایبه‌ته‌دا نه‌توانراوه خه‌ڵك له ده‌ورى رێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى كۆبكرێته‌وه‌و بكرێته فشارى به‌هێز له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات، چونكه له‌لایه‌ك خه‌ڵك به‌رده‌وام مه‌ترسى ئه‌وه‌ى هه‌بووه كه هه‌ر جوڵه‌یه‌ك له‌لایه‌ن هه‌ر رێكخراوێكى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى بكرێت له‌لایه‌ن حیزبه سیاسیه‌كانه‌وه قۆرغ ده‌كرێت و بۆ مه‌رامى سیاسى به‌كار ده‌هێنرێت، له‌لایه‌كى تریشه‌وه سه‌ربه‌خۆ نه‌بوونى رێكخراوه‌كان واى كردووه كه هه‌ر رێكخراو یان سه‌ندیكایه‌ك و كۆمه‌ڵه و یانه‌یه‌ك پاشكۆى پارتێكى سیاسیى بێت، لێره‌دا ده‌كرێت بپرسین ئایه له پێناو گه‌شه‌پێدانى رۆڵى كاراى رێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى ده‌بێت چى بكرێت و چۆن ده‌توانین له رۆلأ و كاریگه‌رى ئیجابى ئه‌و رێكخراوانه تێ بگه‌ین.\nله‌سه‌ر ئاستى جیهانى ئێستا رێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى و خه‌باتى مه‌ده‌نى جێگه‌ى توندوتیژى و فیكرى شۆرشگێڕى گرتوه‌ته‌وه، به‌ڵام به‌داخه‌وه له‌لایه‌ن ئێمه پارته سیاسیه‌كان له جیاتى ئه‌وه‌ى پشتیوانى له رێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى بكه‌ن وه‌ك هێزێكى كارا بۆ هێنانه‌ودى مافه‌كان و چه‌سپاندنى ئازادى و دادپه‌روه‌رى و مافه‌كانى هاوڵاتى، گوێ بیستى ئه‌وه ده‌بین كه په‌نا ببرێت بۆ دروستكردنى میلیشیاو هێزى سه‌ربازى و ئه‌مه‌ش به‌هێزى پاراستنى دیموكراسى ناوده‌به‌ن، ئه‌م پاشه‌كشه‌یه له عه‌قڵیه‌تى سیاسیى پارته‌كان له كوردستاندا مه‌ترسیداره و گه‌ڕانه‌وه‌یه بۆ دواوه‌و دووباره‌كردنه‌وه‌ى ئه‌زموونه شكستخواردوه‌كانى ناوچه‌كه‌یه، چونكه ئه‌و كاره په‌رچه‌كردارێكه به ئاراسته‌یه‌كى خراپ و دواجاریش ئه‌زموونه‌كانى سوریا و لیبیاو ناوچه‌كه‌مان بۆ دووباره ده‌كاته‌وه كه گه‌ل و نیشتمان و نه‌ته‌وه‌یان هه‌موو سه‌رگه‌ردان كرد.\nخۆپیشاندەرانی عێراق و هەوڵی بە نێو دەوڵەتی کردنی کێشەکەیان\nپارتە نوێیەکەی داودئۆغلۆ و ئیسلامیەکانی کوردستان


دیالۆگ لەگەڵ سلاڤومیر مروژێک، بەشی دووەم و کۆتایی | DidiMn\nچاوپێکەوتن, ستەیج, شانۆ\nSeptember 19, 2016 DidiMn\n(پاش ئاوخواردنەوە) دەترسم لەوەی کە دابەزمە ئاستێکی نزم، چونکە ئەگەر بڵێم شەکسپیر دەخۆێنمەوە یان شەکسپیر ناخوێنمەوە، ئەمە چی دەگەیەنێت؟ یان بڵێم کە من یەک دوو نووسەری شانۆیی پۆڵۆنی سەدەی هەژدەیەم دەناسم، کە لە دەرەوەی پۆڵۆنیادا نەناسراون، ئەمە هیچ دەگەێنێت؟ وەڵامێکە هیچ نادات بە دەستەوە، ئەمە تەواو ئازاربەخشە. دەمەوێت بە ڕاستی وەڵامت بدەمەوە، ئەمە هەمان کێشەیە بۆ زۆربەی هاوپیشەکانم ، بەڵام ئەوان ئەوە پیشان نادەن کە بە ڕاستی ئارەزووی وەڵامدانەوەیان نییە. لێرەدا جۆرە گەمەیەک لە ئارادایە، تۆ پرسیار بکە و من وەڵام دەدەمەوە، ئەمە جۆرێکە لە کلتووری گەمە. من گومان دەکەم لەوەی کە هەندێک لەو هاوپیشانەم بەم گەمەیە قایل بن و تا سەریش لەگەڵیدا بڕۆن. ئەوان وەڵامێکی جوان و وردت دەدەنێ کە لێوانلێوە لە ئاخاوتن و کلتوور. من لەمەدا زۆر خراپم. رەنگە لەبەر ئەوە بێت کە ئەمە یارمەتیم نادات لە کارەکەمدا. لەوانەیشە لەبەر ئەوە بێت کە من بەشداریی نێوەندی رۆشنبیری ناکەم. من فیگەرێکی رۆشنبیری نیم بە مانا کۆمەڵایەتییەکەی.\nFazil JaffShanoSlavo MirojekStage\nPrevious Postحسێن عەلیزادە ڕەخنەی بەرپرسانی ئێران دەکاتNext Postنماییشی فیلمەکانی ئاڵای بێ وڵات و ژیان لەسەر سنوور لە فێستیڤاڵی فیلمی فۆکۆئۆکا


ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان و ئاسایشی کۆمەڵایەتی | CFS Center\nHome / بڵاوکراوەکان / توێژینەوە / ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان و ئاسایشی ک...\nشەهلا ڕەعنایی/ توێژەری كۆمەڵایەتی\nئاسایش بە پێداویستیی سەرەكی و ئامانجێكی بنەڕەتیی مرۆڤ ئەژمار دەکرێت، بە شێوەیەک کە بە کەمبوونەوەی ئاسایش؛ ئارامی و دڵنیایی مرۆڤ لەنێو دەچێت و دڵەڕاوكێ، بێمتمانەیی و نائارامی دێتە ئاراوە، لەم ڕووەوە بەدیهێنانی زۆرێک لە پێویستییەکانی مرۆڤ بەندە بە دابینکردنی ئاسایش. ئاسایش بابەتێکی بنەڕەتییە لە هەر سیستمێکی کۆمەڵایەتیدا و وڵاتانی جیهان دابینکردنی ئاسایش لە کۆمەڵگادا بە ئەولەویەت و ئەركی سەرەكیی خۆیان ئەژماری دەکەن، هەر چەندە ئەستەمە كە چاوەڕێ بکرێت لە کۆمەڵگایەكدا بەتەواوەتی ئاسایش بوونی هەبێت، بەو پێیەی كە هەر كۆمەڵگەیەك لە كەسانی جیاواز بە دابونەریت و کولتووری جیاواز پێك هاتووە و بەردەوام ڕێژەیەک لە تاوان و زیانی کۆمەڵایەتی بۆ نموونە “ئالوودەبوون” لە هەموو کۆمەڵگەیەکدا بوونی هەیە و بە هەمان ڕێژەش هەستکردن بە نائارامی لەو کۆمەڵگایەدا بوونی هەیە. هەستێک کە هەندێک کات بە شێوەیەکی بەرچاو لەناو خەڵکی ئەو کۆمەڵگایەدا دروست دەبێت و وەک کێشە لێی دەڕوانرێت و دەبێت بە وریاییەکی زیاترەوە بخرێتە بەر باس. ئەم نووسينه هەوڵی شرۆڤەیەكی كۆمەڵناسییە سەبارەت بە ڕۆڵ و كاریگەریی ئاسایشی کۆمەڵایەتی لە کەمکردنەوەی زیانە کۆمەڵایەتییەکانى “ئالوودەبوون” و لە بەرامبەردا ڕۆڵی پێچەوانەی ئالوودەبوون لە کەمبوونەوەی هەستکردن بە ئاسایشی کۆمەڵایەتی.\nئاسایشی گشتی یەکێک لە دیارترین سیماكانی پێشکەوتوویی هەر کۆمەڵگایەک و زەمینەسازیی گەشەکردن و ئارامیی کۆمەڵگایە. جێگیربوونی ئاسایشی گشتی لە کۆمەڵگادا پێویستی بە پێکهاتەگەلێکە کە لەودا لانی کەم هێماگەلێکی وەک یەکسانیی کۆمەڵایەتی، دابینکردنی خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی، دابینکردنی هەلی کار، ئازادی و دەسەڵات و بەشداریکردنی تەواوەتیی خەڵک، بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و زانیاری لە کۆمەڵگەدا، کەڵکوەرگرتن لە توانای نوخبە و زاناکان، گونجاندنی کۆمەڵایەتی و هاوشێوەکانی بوونی هەبێت. ئاسایشی گشتی بابەتێکە لە پێشکەوتنی سیستم، یاسا و لەبەرچاوگرتنی یەکسانی لە کۆمەڵگادا کە هاوڵاتیان لە پەنای ئەودا لە ترس و نائارامی بەدوور دەبن و بۆ بەرگریکردن و پشتیوانی لە مافەکانی خۆیان و دابینکردنی هەلەکان و هۆکارەکانی دەستدرێژی بێخەم دەبن.\nلە بەدواداچوون سەبارەت بە ماددە هۆشبەرەکان و ئاسایشی کۆمەڵایەتی، ماددە هۆشبەرەکان وەک هۆکارێکی دەرەکی لە چوارچێوەی بازرگانی لە بازاڕە ئازادەکان وەک مەترسییەک لەسەر ئاسایش ئەژمار دەکرێت. لە ڕوانگەی سو پرسی (Sue Pryce) لە کتێبی “ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ماددەی هۆشبەردا”، کاتێک کە بازرگانیی ماددە هۆشبەرەکان قەدەغە کرا و وەک مەترسییەک لەسەر ئاسایشی سیاسی و کۆمەڵایەتیی دەوڵەت ناسێنرا و کاتێک کە هەڕەشەئامێزترین جۆرەكانی ماددەی هۆشبەر کەوتە ڕیزبەندیی لیستی قەدەغەكراوی هاوردەی دەرەکی، ماددەی هۆشبەر بوو بە بابەتێکی ئاسایشی و مەترسیدار کە پێویست بوو بەرەنگاری ببینەوە. ئەم بابەتە، بەیاننامەی “جەنگ دژی ماددە هۆشبەرەكان”، لەلایەن ڕیچارد نیکسۆن لە ساڵی ١٩٧١ و ڕاگەیەنراوەكەی ڕۆناڵد ڕەیگان سەبارەت بەوەی کە ماددەی هۆشبەر مەترسییەکە لەسەر ئاسایش، ڕوون دەکاتەوە. ماددەی هۆشبەر لە گۆڕەپانی سیاسەتی ناوخۆ، تەندروستی، پەروەردە، خۆشگوزەرانی و تاوانەوە جووڵەی كردووە و دەبێتە پرسی سیاسەتی دەرەوە و دیپلۆماتی و ستراتیژی سەربازی(1).\nڕاسڵ کرانداڵ لە کتێبی “ماددەی هۆشبەر و هەڕەشە”، بڕوای وایە کە لە سەرەتای دەیەی ١٩٧٠، بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان زیاتر لە یەک ترلیۆن دۆلار یاخود بە ڕێژەیەكی گریمانەیی دە ئەوەندەی شەڕی کەنداوی فارس (١٠٢ ملیارد دۆلاری ئەمەریکی بە ڕێژەی هەڵئاوسانی ڕێكخراو)، یاخود سێ ئەوەندەی جەنگی یەكەمی جیهانی (٣٣٤ ملیارد دۆلاری ئەمەریکی بە هەڵئاوسانی ڕێکخراو) لەسەر باجدەرە ئەمەریکییەکان کەوتووە. سەرەڕای دەیان ساڵ هەوڵ و کۆشش بۆ ڕیشەکێشکردنی ماددە هۆشبەرەکان، ماددەی هۆشبەر بە شێوەیەکی نایاسایی بەرهەم دەهێنرێت و لە ناوخۆ و دەرەوەی ئەمەریکادا بەردەوام لە گەشەدایە. لەم ساڵانەی دواییدا باجدانی ئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر و خودی شەڕی ماددەی هۆشبەر بۆ بەشێکی زۆر لە ئەمەریکییەکان زیاد لە هەر کاتێکی تر بووە بە شتێکی تاکەکەسی. لە ساڵی ٢٠١٦، لە هەر دە کەسێكی ئەمەریکی، چوار کەس دانیان بەوەدا ناوە كە لە ئێستادا یان پێشتر کەسێک دەناسن کە ئالوودەی ئارامبەخشە ڕێپێدراوەكانی پزشكان بووە(2).\nئەم كێشەیە نیشاندەری گرنگی ڕۆژ لەدوای ڕۆژی زیانەکانی پەیوەست بە ماددە هۆشبەرەكانە و سەرمایەگوزاریی دەوڵەتی ئەمەریکا بۆ باشترکردنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر لەم وڵاتەدا وەک زلهێزێکی سیاسی و ئابووریی جیهانە. بەڵام نابێ لەبەرچاوی نەگرین کە زیانەکانی ئالوودەبوون وەک هۆکارێکی مەترسی لەسەر ئاسایشی ناوخۆیی بە شێوەیەکی ڕۆژانە لە کۆمەڵگاکاندا ڕوو لە زیادبوونە و ئەنجامدانی ڕێکارە پێویستەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەم مەترسییانە وەک بابەتێکی گرنگ ئەژمار دەکرێت. ڕوونە کە پێش لە هەر کارێک بۆ کۆنترۆڵکردنی مەترسییەک، دەبێت بە باشی و وردی ئەو مەترسییە بناسین و هۆکارە پەیوەندیدارەکانی سەبارەت بەو مەترسییە دەستنیشان بکرێن. لەسەر ئەم بنەمایە، بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر (Drug Use) لەنێو خەڵکدا بووە بە یەکێک لە سەرچاوەکانی دەركەوتن و پەرەسەندنی “هەستکردن بە نائارامی” (Feeling Insecure). بە واتایەکی تر: ئالوودەبوون بە شێوەی زیانی کۆمەڵایەتی، لێکەوتەگەلێکی وێرانکەر و پڕ لە خەرجیی زۆر دەخاتە سەر شانی پێکهاتەی کۆمەڵگا. بۆ نموونە؛ لە کاریگەرییە ئازاربەخش و بونیادتێكدەرەکانی ئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر بریتین لە جیابوونەوەی هاوسەران، کەمبوونەوەی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، زیادبوونی دزی و گواستنەوەی نەخۆشی کە دەوڵەتەکان بۆ لەنێوبردنی ئەمانە بەناچاری تووشی خەرجییەكی زۆر دەبن. هەر لەبەر ئەمەیە کە ئەو بەهایەی كە خەڵک بۆ کەمکردنەوەی ئالوودەبوون لە کۆمەڵگە و پاشانیش باشترکردنی ئاستی ژیانی كۆمەڵایەتی قایلن، شایانی گرنگیپێدانە بۆ هەڵسەنگاندنی بەرنامەکانی دەوڵەت سەبارەت بە بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەکان و کەمبوونەوەی ئالوودەبوون سوودمەندە و هەستکردنی دەروونیی نەبوونی ئاسایشی کۆمەڵایەتی لەنێوان تاکەکانی کۆمەڵگادا بە هۆی بڵاوبوونەوەی ئالوودەبوون و زیانەکانی(3).\nلە لایەکی ترەوە، بەو پێیەی كە چەمکی هەستکردن بە ئاسایش یەکێکە لە دەرخەرەکانی چۆنیەتیی ژیان لەنێو شارەکاندا، دەکرێت بڵێین زیانە کۆمەڵایەتییەکان وەک یەکێك لە گرنگترین لێکەوتەکانی ئەم نائەمنییە ئەژمار دەکرێت. لە ئەمڕۆدا بە سەرنجدان لە بڵاوبوونەوەی نائەمنییە کۆمەڵایەتییەکان لەنێو شارەکاندا، پەیوەندیی نێوان ئاسایشی کۆمەڵایەتی و زیادبوونی زیانە کۆمەڵایەتییەکان گرنگیی پێ دەدرێت(4). لەسەر ئەم بنەمایە، یاسای سزادانی توند، توندکردنی بەرەنگاربوونەوەکان، ڕێكارە پۆلیسییەكان و سەرمایەگوزاریی دەوڵەتەکان بۆ دابینكردنی هەستکردن بە ئاسایشی کۆمەڵایەتی؛ ئەنجامێکی دڵخوازی بەدەست نەهێناوە، هەر بەم هۆیەوە ساڵانێکە وڵاتان بیر لەوە دەکەنەوە کە سوود وەربگرن لە توانا و بیرۆکەکانی کۆمەڵگای مەدەنی (بەهێزكردنی ستراتیژی بەشداریکردنی خەڵک لە دابینکردنی ئاسایش) و كار لە کەمکردنەوەی هەستکردن بە نەمانی ئاسایش بكەن. هەر بۆیە ئاسایشی کۆمەڵایەتی بابەتێکە کە خەڵک و دەوڵەت پێکەوە لە دابینکردنیدا هاوبەش و بەشدارن، لەم ڕوانگەیەوە دەوڵەت و کۆمەڵگە هەنگاوبەهەنگاو و پێکەوە بەبێ ئەوەی خۆیان لە یەكتر جیا بكەنەوە، پێویستە هەمان كردار سەبارەت بە نەمانی ئاسایشی پەیوەندیدار بە هەردووکیان ئەنجام بدەن و هاوكاری یەكتر بن(5).\nزیانە کۆمەڵایەتییەکان (Social Problems)\nزیانە کۆمەڵایەتییەکان لەخۆگری هەندێ کێشە و گرفتی کۆمەڵگایە کە بە هۆی ئەوەوە خەڵکی تووشی زیانی جەستەیی و دەستدرێژیی جەستەیی دەبن. ئالوودەبوون بە شێوەی یەکێک لە زیانە کۆمەڵایەتییەکان، سەرەتا دەبێتە هۆی بەفیڕۆدانی سامانی مرۆیی وڵاتەکان و داینامۆی ئابووریی وڵات لەکار دەخات و پاشانیش دەبێتە هۆی پەرەپێدانی تاوانکاری و کێشەگەلی تر لە کۆمەڵگادا، بەم شێوەیە بە توندی و خێرایی دەبێتە هۆی لەدەستدانی سامانی مرۆیی. هەروەها ئەم بابەتە لە ڕێگەی ئەو کاریگەرییە نەرێنییەوە کە بەسەر کۆمەڵگەوە بەجێی دەهێڵێت، دەبێتە هۆی لاوازبوونی سامانی کۆمەڵایەتی. بەشێک لە لێکەوتە نەرێنییەکانی ئالوودەبوون بریتین لە: داڕووخانی بنەمای خێزانەکان، کەمبوونەوەی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، گواستنەوەی نەخۆشییەکان، زیادبوونی دزی لە کۆمەڵگەدا و لە هەمووی گرنگتریش خەرجیی هەلی لەدەستچووی هێزی کار. بەرزبوونەوەی ڕێژەی ئالوودەبوون لە کۆمەڵگادا، وەک تێچووی مانەوەی ئالوودەبووان لە بەندیخانە یاخود کەمپەکان، یاخود پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بۆ ئەوان لە ڕێگەی ڕێکخراوە تەندروستییەکانەوە، بەڕوونی تێچوونێكی زۆری پێوە دیارە بۆ دەوڵەت. بەڵام لەگەڵ ئەم خەرجییە ڕوون و قابیلی ژماردنانەدا، كۆمەڵێك تێچوونی تر بوونی هەیە کە تێچووی بەهای دراوییەكەی دیار نییە و لە هەمان کاتدا بەهایەکی زۆر زیاتری هەیە کە بریتین لە لەنێوبردنی متمانەی کۆمەڵایەتی لەنێوان خەڵکیدا بە هۆی زیادبوونی دزییەكان، ئەگەری تووشبوون بە تاوانی ئەندامانی تری خێزان بە هۆی لاوازی و لەنێوچوونی شیرازەی خێزانی و هەروەها بریندارکردنی هەستی تاکەکانی کۆمەڵگا بۆ هەستی یارمەتی و بەزەیی ئەوان لە کاتی بینینی ئالوودەبووندا. هەروەها، دەوڵەتەکان بۆ جێبەجێکردنی پلان و بەرنامەکانی سەبارەت بە کەمکردنەوەی ئالوودەبوون، دەبێت لە كولتوورسازی و پەروەردەی کۆمەڵگادا سەرمایە بخەنە گەڕ. کەواتە، لێكدانەوەی ڕێژەی ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان و ئەو بەهایەی کە خەڵکی پێی دەدەن سەبارەت بە کەمکردنەوەی ڕێژەی ئالوودەبووان، بۆ داڕشتنی پلان و بەرنامەی ئابووری و کۆمەڵایەتی گرنگیی هەیە(6).\nجیا لە ناوەرۆکی کۆمەڵگا و ئاستی گەشەكردنی، دەکرێت بڵێین بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر وەک كێشەیەكی کۆمەڵایەتی کاتێک خرایە بەر باس کە دیاردە کۆمەڵایەتییەكانی وەك شارنشینی و پیشەسازی هاتنە كایەوە. كاریگەرییەكان و شێوازی ژیانی تایبەت پیشەسازی، بووە هۆی ڕوودانی گرژی و ئاڵۆزی لە ئاستی تاکەکەسی و کۆمەڵگادا. بێ ناونیشانی و ونبوونی (گمنامی) تایبەت بە كەشی شارەکان، نەک تەنیا ڕۆڵی چاودێریی خێزانی کەم کردەوە، بەڵکوو بووە هۆی کەمکردنەوەی ڕۆڵی ئایینیش، ئەم ونبوونە بە لەخۆنامۆبوونی مرۆڤ زیاتر پەرەی سەند. حەزە بێسنوورەکانی مرۆڤ بووە هۆی ئەوەی کە كێشمەكێش و هەژاریی زیاتر بۆ مرۆڤ بەرهەم بهێنێت، ئەمەش خۆی لە خۆیدا بووە هۆی ئەوەی کە لە قۆناغی یەکەمدا مرۆڤی مۆدێرن بۆ ئارامبوونەوەی خۆی پەنا بەرێتە بەر ماددەی هۆشبەر و بەدوایدا بگەڕێت و لە کۆتاییدا کاتێک کە کێشەکان وایان لێ دێت بەرگەی ناگرێت، تووشی ئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر دەبێت(7).\nلە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە، پێکهاتەی کولتووری-کۆمەڵایەتی لە پەرەپێدانی ئالوودەبوون لە کۆمەڵگادا شایانی گرنگیپێدانن. لە ڕوانگەی تیۆری كردارگەرایی (Functionalism)، کاتێک کە نۆرمە (بەها/هنجار) کۆمەڵایەتییەکان لاواز دەبن، حەزی تاکەکان بۆ ئەو ماددە هۆشبەرانە زیاتر دەبێت. بە ئاڵۆزتربوونی کۆمەڵگا و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەكانی خێراتر، بەهاکان و نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان ناڕوونتر دەبن و دەگاتە ئاستی بێبەهابوون. نەگونجاویی نۆرم، لە گرنگترین هۆکارەکانی لاوازبوونی بەهاكانە. سەرەڕای ئاگادارکردنەوەی بەرپرسانی تەندروستی سەبارەت بە مەترسی و زیانەکانی بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر، بە هۆی بانگەشەی بەرهەمهێنەرانی ماددەی هۆشبەر، پێكدادانی پێكهاتەیی دەردەكەوێت و تاکەکان بەرەو کێشانی ئەم ماددانە ڕادەکێشێت. بێبەهایی و بەرەڵایی تاكەكەسیش هۆکارەکانی ترە کە هەلێکی گونجاو بۆ ڕاکێشانی مرۆڤ بەرەو ئالوودەبوونی بە ماددەی هۆشبەر دەڕەخسێنێت. لێكهەڵوەشاوەیی پێکهاتەی خێزانەکان بە هۆی جیابوونەوەی دایکان و باوکان، جیابوونەوە لە هاوڕێیان بە هۆکاری شوێن گواستنەوە و کۆچکردن و لەم نموونانە، مرۆڤ لەبەرامبەر ماددەی هۆشبەر لاوازتر دەکات. لەم ڕوانگەیەوە، لاوازبوونی هاوڕایی گشتی سەبارەت بە بەها پەسەندكراوە کۆمەڵایەتییەکان، گرنگترین هۆکارە کە مرۆڤ پەنا بەرێتە بەر ماددە هۆشبەرەکان(8).\nئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر (Drug Addiction)\nئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر نەخۆشییەکی سەرەکی و کوشندەیە و خێرا گەشە دەکات. لەم نەخۆشییەدا جۆرێک پەیوەندیی ئارامکەرەوە دروست دەکات بە ماددەیەکی هۆشبەر، یاخود کاریگەر لەسەر مێشک کە ئێمە بێتوانا دەکات سەبارەت بە چالاکی و حەزی زۆر. ئالوودەبوون وەک کردارێک پێناسە دەکرێت کە جەستەی مرۆڤ وا لێ دەکات بۆ ئەنجامدانی چالاکیی ڕۆژانەی خۆی وابەستەی هەندێ هەڵسوکەوت و ماددە هۆشبەر ببێت. کاتێک کە وەک پێویست ماددەی هۆشبەر ناخرێتە بەردەست جەستە، یاخود کردارگەلێک کە کەسی ئالوودەبوو وابەستەی بووە و ناتوانێت ئەنجامی بدات بە هەر هۆكارێك، لە ئەنجامدا دەبێتە هۆی نیشانەکانی ناهۆشیاری. بە واتایەکی تر: ئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر دەکرێت پێناسەی بکەین بە کارێک کە مرۆڤ ناچارە ئەنجامی بدات و لە هەمان كاتدا لە كاتێکدا لە لێکەوتە زیانبەخشەکانی بەئاگایە. ئەمە لە كاتێكدایە كە دایك و باوكان، هاوسەر و كەسانی نزیكی کەسی ئالوودەبوو بە ماددەی هۆشبەر بەئاسانی ئەم ڕاستییە وەک جۆرێک لە نەخۆشی قبووڵ ناکەن، هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە ئەم كەسانە لە ڕووی هەستەوە لە پڕۆسەی نەخۆشیی كەسی ئالوودەبوو بەشدارن. سەرەڕای ئەوەی کە وشەی “ئالوودەبوون” بەزۆری ئاماژەیە بۆ وابەستەبوون بە ماددەی هۆشبەر یاخود خواردنەوە كحوولییەكان و لەژێر ناوی ئالوودەبوون بە ماددەكانی تر ئاماژەی پێ دراوە، ئەم ئەگەرەش هەیە كە مرۆڤ ئالوودەی هەندێ کردار و چالاکیی تریش ببێت، وەک: قومارکردن، زۆرخۆری، پەیوەندیی سێکسی، سەیرکردنی وێنە و ڤیدیۆی سێکسی، یاخود تەنانەت شت کڕینی ناپێویست و زیاد لە ڕادە، ئەم جۆرە لە ئالوودەبوونانە وەک ئالوودەبوونی کرداری یاخود پڕۆسەیی ئاماژەی پێ دەدرێت. لەسەر بنەمای پێناسەی ئەنجوومەنی چارەسەرکردنی ئالوودەبوونی ئەمەریکا، وشەی ئالوودەبوون بەم شێوەیە پێناسە کراوە: “ئالوودەبوون نەخۆشییەکی سەرەکی و درێژخایەنە کە گرفت دروست دەکات لە بەشەكانی پاداشت، پاڵنەر و خەزنكردن (حافظه) و بەشەكانی تری تایبەت بە مێشك، ئەم کێشانە دەبنە هۆی دروستبوونی تایبەتمەندییە وابەستەییەكانی جەستەیی، دەروونی و كۆمەڵایەتی”. سەرهەڵدانی ئەم ئاماژەگەلانە لە مرۆڤدا، دەبێتە هۆی ئەوەی کە بۆ دەستکەوتنی پاداشت (چێژ) یان ئارامبوونەوە ڕوو بکاتە بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر، یاخود کرداری تێكدرانە و وێرانکەر. ئاماژە دیارەکانی ئالوودەبوون بریتین لە تێكچوونی کۆنترۆڵکردنی هەڵسوکەوت و کردارەکان، حەزی زۆر بۆ کێشانی ماددە هۆشبەرەکان، بێتوانایی لە پاك مانەوەی بەردەوام و بێ توانایی لە ناسینی کێشەی هەڵسوکەت و پەیوەندیی گونجاو لەگەڵ کۆمەڵگادا. ئەگەر ئالوودەبوون بە دەرمان یاخود بە چالاکییەکانی پێویست كاری لەسەر نەكرێت، بەردەوامبوونی لەوانەیە ببێتە هۆی لەکارکەوتنی مێشک و تەنانەت مردنیش(9).\nوەڵامی فسیۆلۆژیی جەستەیە بەرامبەر بە داخڵبوون و کاریگەریی ماددەی نوێ بۆ جەستە كە بەگشتی دیاردەی قبووڵکردن ((Toleranceی لێ دەكەوێتەوە، واتە لەبەر زیادبوونی وەرگرە دەمارییەکان و کەمبوونەوەی نێوەنجییە دەمارییەكان لە سیستمی ناوەندیی دەماردا، کەسی ئالوودەبوو ڕۆژ لەدوای ڕۆژ پێویستی زیاتری بە کێشانی ماددەی هۆشبەر دەبێت. وازهێنان لە ماددەی هۆشبەر دەبێتە هۆی ئازاری جەستەیی، بێخەوی، زۆرخەوی و ناهۆشیاریی جەستە. ماوەی وازهێنان لە ئالوودەبوونی جەستەیی زۆر كورتترە لە ئالوودەبوونی دەروونی. ئەو تیۆریستانەی کە پەرژاونەتە سەر هۆکارەکانی ئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر، لە ڕوانگەی زیندەوەرناسییەوە باوەڕیان وایە کە مرۆڤ لە ڕووی فسیۆلۆژییەوە ئامادەیی سەبارەت بە ئالوودەبوون تێدایە. بە بۆچوونی جاروڤیک (Jarvik)، هەندێک لە مرۆڤەکان لە ڕووی فسیۆلۆژییەوە ئامادەییەکیان تێدایە کە ئەمەش خۆی دەبێتە هۆی ئەوەی زیاتر چێژ لە خراپ بەكارهێنانی کێشانی ماددەی هۆشبەر وەربگرن و هەر ئەم ئامادەییەش دەبێتە هۆکاری ئالوودەبوونی ئەوان. بە واتایەکی تر: سیستمی ناوەندیی دەماری، ماددە هۆشبەرەكان لە ڕێگەی گەیەنەرە دەمارییەكانەوە بە چەشنێك پرۆسێس دەكات کە ببێتە هۆی ئەزموونێكی چێژبەخشی دەگمەن(10).\nئالوودەبوونی دەروونی بە هۆی چێژ و سەرخۆشیی بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەرەوەیە لە درێژمەودادا. ڕێكوڕاست بە هۆی تێكچوونی شیرازەی ڕژانی نێوەنجییە دەمارییەكانەوە، تاك تووشی زیان یان دژیەكییە ڕۆحییەكان دەبێت. بۆ نموونە؛ مادەی هۆشبەری مێتائامفتامین (شیشە)، دەبێتە هۆی زیادبوونی ڕژێنی دوپامین لە مێشكدا و ڕوودانی حاڵەتی ورووژێنەر، سەرخۆشی، تەركیز و…، پاش وازهێنان لە بەكارهێنان یان كەمكردنەوەی ئاستی دوپامین، كەسی ئالوودەبوو تووشی خەواڵوویی، خەمۆكی و بێتەركیزی و… دەبێت. ماوەی خولی گەڕانەوەی ئەم نێوەنجییە دەمارییانە بۆ حاڵەتی ئاسایی زۆر درێژتر و تەنانەت هەندێك پێیان وایە كە گەڕانەوەیان نییە. لە ئەنجامدا ئالوودەبوونی دەروونی زۆر كوشندەتر دەنوێنێت. ئالوودەبوونی دەروونی دەبێتە هۆی ئەوەی كە زۆرێك لەو كەسانەش كە پێشتر كۆرسە درێژخایەنەكانیان بینیوە، دیسانەوە دڵیان بۆی لێ بداتەوە. بەڵام بەداخەوە كە هەندێك كەسی هەلپەرست بۆ ڕیكلامكردن بۆ ماددەی هۆشبەر، بانگەشەی ئەوە دەكەن كە بەكاربەرەكان ئالوودە ناكات، بەڵام لە واقیعدا هەموو ماددەیەكی هۆشبەر ئالوودەبوونی دەروونییشی لەتەكدا دەبێت، تەنانەت ئەگەر هەندێك لە ماددەكان نەبنە هۆی ئالوودەبوونی جەستەیی لە كەسەكاندا(11). لە ڕوانگەی دەروونناسییەوە بۆچوونێك هەیە كە ئەو كەسانەی كە متمانەبەخۆبوونێكی كەمیان هەیە و لە دڵەڕاوكێدان، بە مەبەستی ئارامی و بەدەستهێنانی متمانەبەخۆبوون و ڕزگاربوون لە بەریەككەوتنەكان؛ ڕوو لە ماددە هۆشبەرەكان دەكەن. كەسە وابەستەكان ئەگەری ئالوودەبوونیان زیاترە(12).\nئاسایشی كۆمەڵایەتی وەك یەكێك لە هەستیارترین و گرنگترین جۆرەكانی ئاسایش، ڕەگەزێكی سەرەكیی ژیانی مرۆڤ پێك دەهێنێت. بێگومان هیچ ڕەگەزێك بۆ پێشكەوتن و گەشەكردنی كۆمەڵگەیەك و هەروەها چەكەرەكردنی تواناكان؛ گرنگتر نییە لە ڕەگەزی ئاسایش و دابینكردنی ئارامی لە كۆمەڵگەدا. ئاسایش خاوەنی دوو واتای ئەرێنی (واتە بوونی هەستی ڕەزامەندی و دڵنیایی دەسەڵاتداران و هاوڵاتیانە) و نەرێنی (واتە نەبوونی ترس، زەبر و هەڕەشە)یە.\nئێستاكە چەمكی ئاسایش لە ڕووی ڕواڵەتەوە لە كۆمەڵگەدا سنووری نەبوونی تاوان و زیانەكانی تێپەڕاندووە و حاڵەتگەلی وەك دەروونی، ئەخلاقی، تەندروستی، ئابووری دەگرێتەوە و هەروەها هەڵگری سەقامگیری، شیرازەی واقیعی و ئەقڵانییە لە كۆمەڵگەدا كە ئەمانە هەموویان بە واتای ئاسایشی كۆمەڵایەتی لێك دەدرێنەوە. بۆیە دەكرێت ئاماژە بەوە بكرێت كە هەتاوەكوو ڕێژەی پەرەپێدانی كۆمەڵگەیەك زیاتر بێت، تێکڕای ئاسایشی كۆمەڵایەتییش زیاتر دەبێت و هاوتەریب لەتەك ئەوە ڕێژەی سەرپێچی، تاوان و زیانە كۆمەڵایەتییەكان كەمتر دەبێت.\nئاسایش لە ڕەگوریشەی لاتینیی “Securus”ەوە وەرگیراوە كە بە واتای نەبوونی دڵەڕاوكێ و دوودڵی دێت. بۆیە واتا زمانەوانییەكەی ئاسایش؛ ڕزگاربوونە لە شڵەژان، دڵەڕاوكێ، ترس یان هەستكردنە بە ئارامی و دڵنیایی. هەستكردن بە ئارامی و دڵنیایی بە هۆی نەبوونی دەستدرێژی بۆ سەر گیان، ماڵ، كار و مافەكانی دیكەی مرۆڤ دێتە دی. ئەم بەها جێگیرە، یەكێكە لە پێداویستییەكانی ژیانی تاكەكەسی و كۆمەڵایەتی(13). هەروەها، ئاسایش خاوەنی دوو ڕەگەزی سەرەكیی هەڕەشە و دەرفەتە و بەرقەراركردنی ئاسایش بەستراوەتەوە بە ڕزگاربوونی ڕێژەیی لە هەڕەشە و سوودوەرگرتن لە دەرفەتەكانە. بەم پێیە بەرجەستەبوونی ئاسایش لە لایەك بەستراوەتەوە بە ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكان و لە لایەكی ترەوە بە دەركەوتەكانی دەستڕاگەیشتن بە پێداویستییەكان و باشكردنی دۆخ و ڕێكخستنی ژیان(14).\nئاسایشی كۆمەڵایەتی و دابەشكارییەكانی\nئاسایشی كۆمەڵایەتی ڕەهەندی سیاسی و حكومیی هەیە و ئاوێزانە بە بابەتی سەرەكیی دەسەڵاتەوە و لە توێژینەوە و خوێندنەوە ستراتیژییەكاندا لەژێر چوارچێوەی ئاسایشی نەتەوەییدا شەنوكەو دەكرێت(15). ئاسایشی كۆمەڵایەتی لە ڕووی گشتگیری و هەمەلایەنییەوە دەكرێت بە ئاسایشی ستوونییش هەژمار بكرێت كە كایەكانی ئاسایشی گشتی و بەكۆمەڵیش لەخۆ دەگرێت. لەسەر ئەم بنەمایە، ئاسایشی كۆمەڵایەتی، ئارامی و ئاسوودەییە كە كە هەر كۆمەڵگەیەك ئەركی سەرشانیەتی بۆ ئەندامەكانی خۆی دابینی بكات و زۆر جار بۆ ئاسایشی پیشەیی، ئابووری، سیاسی و دادەوەری دابەش دەكرێت(16).\nواتە دەستەبەركردنی ئارامی و ئاسایش بۆ مرۆڤ لە ڕێگەی پیشەوە، لەبەرامبەر هەوڵدانی دادپەروەرانە بە ئاراستەی بەدەستهێنانی بژێویی تاكەكانی كۆمەڵگە.\nدابینكردنی شیرازەیەكە لەنێو بەش و جومگە ئابوورییەكانی كۆمەڵگەدا كە تاكەكان لە هەستكردن بە مەترسیی كەمبوون و نەبوونی پێداویستییە سەرەكییەكانی تاك دەپارێزێت.\nبریتییە لە ڕەخساندنی دەرفەتی ڕادەربڕینی تاكەكان، ڕێژەی چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی كاروبارەكانی كۆمەڵگە و بەشداری لەم جۆرە كاروبارانەدا بەبێ هەستكردن بە ترس و لەرز، مەترسی و هەڕەشە.\nئاسایشی تاكەكانە بەرامبەر بە هەر جۆرە دەستدرێژییەك، تۆقاندنێك، ترس و هەڕەشەیەک، بەرامبەر بە گیان و ماڵ، شەرەف، ئازادی، پیشە و شوێنی ژیان و بە شێوەیەكی گشتی هەموو مافە یاساییەكانیان. جێی ئاماژەیە كە بەگوێرەی مادەی (3)ی جاڕنامەی جیهانیی مافەكانی مرۆڤ، “هەر كەسێك مافی ژیان، ئازادی و ئاسایشی تاكەكەسیی هەیە” و لەسەر بنەمای مادەی (22)ی جاڕنامەكە هەموو تاكێك وەك ئەندامێك لە كۆمەڵگە مافی ئاسایشی كۆمەڵایەتیی هەیە(17).\nئاسایش و نائارامی وەك گۆڕاوی وابەستە (بەرەنجام) بەتوندی لەژێر كاریگەریی نەبوونی كۆنترۆڵی هەمەلایەنە، ناڕەزایەتی و بوونی بەریەككەوتنە ڕەفتارییەكان، نەبوونی ڕەزامەندی لە پێداویستییەكان، دابڕانە كۆمەڵایەتییەكان، گۆڕانی كولتووری، لاوازبوونی یەكڕیزیی كۆمەڵایەتی، ناكارامەیی سیاسەتە ئاسایشییەكان، نەبوونی لێهاتوویی ئامرازەكانی دابینكردنی ئاسایش، ململانێی سیاسی، پەراوێزخستن و كۆچكردنی ناڕێكخراوە. ئەو دۆخ و هۆكارە باسكراوانە، كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆ لەسەر ڕێژەی تاوان و زیانە كۆمەڵایەتییەكان جێ دەهێڵن. بە واتایەكی تر: ڕێژی تاوانەكان و زیانە كۆمەڵایەتییەكان بەتوندی لەژێر كاریگەریی ڕێژەی ئاسایشی كۆمەڵگەدایە. هەتا لە كۆمەڵگە، ناوچە و گەڕەكەكاندا دۆخێكی ئارامتر زاڵ ببێت، گۆڕاوە ئاماژەپێكراوەكان چاك دەكرێن و دەبنە هۆی كەمبوونەوەی زیانە كۆمەڵایەتییەكان لە كۆمەڵگەدا. هەروەها كۆمەڵگە لە حاڵەتی ڕووبەڕووبوونەوە لەتەك دۆخ و هۆكارە ئاماژەپێكراوەكاندا، بە شێوەیەكی نەرێنی و خەسارناسییانە، گەشەی بەردەوامی ئاماری سەرپێچی و تاوان و توندبوونی زیانە كۆمەڵایەتییەكانی بەدوادا دێت. بۆیە بەرزبوونەوەی ئاستی ئاسایشی كۆمەڵایەتی، دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی شیرازەی كۆمەڵایەتی و هاوشان لەتەك ئەوە كەمبوونەوەی ڕێژەی تاوان و زیانە كۆمەڵایەتییەكان(18). كۆمەڵگەیەك كە بیر لە گەشەپێدانی بەردەوام و هەمەلایەنە دەكاتەوە (كۆمەڵگەی تەندروست)، دەبێت ژێرخانەكانی گەشەكردن و دابینكردنی مافی هاوڵاتییەكانی بكاتە ئەولەویەتی كارەكانی خۆی. لە وەها كۆمەڵگەیەکدا مافی هاوڵاتیان، ئاسایشی گشتی، گیانی، دارایی، هەستكردن بە ئاسایش (بەرزكردنەوەی تایبەتمەندیی ئاسایشی دەروونی)، دەبنە جێی سەرنج و ڕێز. بەرقەراركردنی وەها دۆخێك، پێوستی بە ئیرادە، گرنگی و ویستی دەوڵەت و خەڵك هەیە. دەوڵەت لە ڕێگەی دەستەبەركردنی ژێرخانە سەرەكییەكان لە بەرقەراركردنی شیرازە و ئاسایشدا، هەروەها پلاندانانە ستراتیژی و ئاسایشییەكان، جێبەجێكردن و هەڵسەنگاندنی ئەم پلانانە و خەڵكیش بە بەشداریی چالاكانە و كاریگەریی خۆیان دەتوانن یارمەتیی باشتركردنی شیرازە و ئاسایش و بەرزكردنەوەی ئاستی هەستكردن بە ئاسایشی بدەن. لە ئەنجامدا بەرزیی ئاستی ئاسایش و زیانە كۆمەڵایەتییەكان بەستراوەتەوە بە ڕێژەی پەرەپێدان، خەسڵەتی ئاسایش، بەشداریی خەڵكی بەگشتی، كارامەیی دامەزراوەكان و دامودەزگاكانی ئاسایشەوە(19).\nلە كاتی ئێستادا زۆربەی كۆمەڵگە مۆدێرنەكان لەبەردەم كاریگەریی خراپ بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەردان كە كاریگەریی لەسەر كایە جۆراوجۆرەكانی ئابووری، كۆمەڵایەتی، كولتووری و سیاسیی كۆمەڵكە هەیە. پانتایی كاریگەریی بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر بە ئەندازەیەك بەرفراوان و قووڵە كە نەك تەنیا خودی كەسی بەكاربەر، بەڵكوو هەموو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، لە خێزانەوە تا هاوڕێیان و ژینگەكانی خوێندن و پیشە سەرجەمیان كاریگەریان هەیە. توێژینەوەكان نیشانی دا كە هۆكارەكانی وەك بێكاری، نۆرمپشێوی، گۆشەگیری، كەلێنی ڕێژەیی، بڕوانامەی نزم، پێگەی ئابووری و كۆمەڵایەتیی نەگونجاو، بێبەشبوونی ڕێژەیی، خەمۆكی، كاریگەرییان لەسەر ئالوودەبوون هەیە و لەنێو هۆكارە ئاماژەپێكراوەكان و ئالوودەبووندا پەیوەندیی هەیە. كۆنترۆڵ و چارەسەری ئەم زیانە كۆمەڵایەتییە دەستەبەر نابێت مەگەر لە ڕێگەی سیاسەتگوزارییە گشتگیر و گونجاوەكانەوە لە ئاستی وردی و درشتی كۆمەڵگەدا، كە لەم حاڵەتەدا دەكرێت ڕێگە لە تووشبوون و تەشەنەسەندنی ئەم كێشە كۆمەڵایەتییە و كاریگەرییە خراپەكەی لەسەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی بگیرێت یان بگەیەنرێتە كەمترین ئاست.\n(1) Sue Pryce (2012). Fixing Drugs (The Politics of Drug Prohibition), Palgrave Macmillan, p46.\n(2) Russell Crandall (2020), Drug and Thugs (The History and Future of America’s War on Drugs), Yale University Press, pp 2-9 .\n(3) کیانی، غلامحسین. موید فر، رزیتا. رزاقی، محمد رضا، (1396)، برآورد تمایل به پرداخت افراد جامعه برای کاهش آسیب‌های اجتماعی (مطالعه موردی اعتیاد به مواد مخدر در شهر اصفهان)، پژوهش هاي راهبردي مسائل اجتماعي ايران (پژوهش هاي راهبردي امنيت و نظم اجتماعي)، زمستان 1396، دوره6 ، شماره 4، صص 2-1.\n(4) بنی فاطمه، حسین. سلیمی، آمینه، (1390)، احساس امنيت اجتماعي جوانان و عوامل اجتماعي مرتبط با آن، نشریه مطالعات اجتماعی، دوره 3، شماره 12، صص 59-60.\n(5) علی محسنی، رضا، (1388)، تحليل جامعه شناختي امنيت اجتماعي و نقش آن در كاهش جرم و آسيبهای اجتماعی، فصلنامه نظم و امنیت انتظامی، شماره چهارم، سال دوم، صص 21-1.\n(6) کیانی، غلامحسین. موید فر، رزیتا. رزاقی، محمد رضا، (1396)، برآورد تمایل به پرداخت افراد جامعه برای کاهش آسیب‌های اجتماعی (مطالعه موردی اعتیاد به مواد مخدر در شهر اصفهان)، پژوهش هاي راهبردي مسائل اجتماعي ايران (پژوهش هاي راهبردي امنيت و نظم اجتماعي)، زمستان 1396، دوره6 ، شماره 4، صص 2-1.\n(7) علی وردی نیا، اکبر، (1384)، مطالعه جامعه شناختی اعتیاد به مواد مخدر در ایران. فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، سال پنجم شماره 20، ص194.\n(8) دانایی، نسرین (1394). فصلنامه اعتیاد پژوهی سوءمصرف مواد. سال نهم، شماره سی و ششم. صص 35-34.\n(9) برزگر، زهرا، قربانی، اکرم. تقوی، حسین. جلالی، مهدیه. رنجبر بلیانی، محمد (1394). تجارب جوانان از اعتیاد و آسیب های اجتماعی متأثر از آن. کنفراننس بین المللی علوم انسانی، روانشناسی و علوم اجتماعی. (10) دانایی، نسرین (1394). فصلنامه اعتیاد پژوهی سوءمصرف مواد. سال نهم، شماره سی و ششم. صص 35-34 .\n(11) برزگر، زهرا، قربانی، اکرم. تقوی، حسین. جلالی، مهدیه. رنجبر بلیانی، محمد (1394). تجارب جوانان از اعتیاد و آسیب های اجتماعی متأثر از آن. کنفراننس بین المللی علوم انسانی، روانشناسی و علوم اجتماعی.\n(12) دانایی، نسرین، (1394)، فصلنامه اعتیاد پژوهی سوءمصرف مواد، سال نهم، شماره سی و ششم. صص 35-34.\n(13) نصری، غدیر، (1381)، معنا و ارکان جامعه شناسی امنیت، تهران: نشریه تحقیقات استراتژیک، شماره 26.\n(14) علی محسنی، رضا، (1388)، تحليل جامعه شناختي امنيت اجتماعي و نقش آن در كاهش جرم و آسيبهای اجتماعی، فصلنامه نظم و امنیت انتظامی، شماره چهارم، سال دوم، صص 21-1.\n(15) همان، صص 21-1.\n(16) رجبی پور، محمود، (1382)، درآمدی بر احساس امنیت عینی، فصلنامه دانش انتظامی (نشریه دانشگاه علوم انتظامی)، شماره 26.\n(17) علی محسنی، همان، ص21-1.\n(18) همان، ص21-1.\n(19) کیانی، غلامحسین. موید فر، رزیتا. رزاقی، محمد رضا، (1396)، برآورد تمایل به پرداخت افراد جامعه برای کاهش آسیب‌های اجتماعی (مطالعه موردی اعتیاد به مواد مخدر در شهر اصفهان)، پژوهش هاي راهبردي مسائل اجتماعي ايران (پژوهش هاي راهبردي امنيت و نظم اجتماعي)، زمستان 1396، دوره 6، شماره 4، ص2-1.


شار لە شیعری عەبدوڵڵا پەشێودا 2010-07-03\nبە نموونە لە شیعری (هەولێر لە یەكی شوباتا)\nبە درێژایی مێژوو و كولتووری ژیاندا شار وەك ناوەندێكی كۆمەڵگە و سەنتەری بازرگانی و سیاسی لە هەر ناوچەیەكی دونیادا بووبێت، هەر شارە و تایبەتمەندییەتی خۆی هەبووە. جگە لە بوونی پەیوەندی نێوان شار و گوند و شار و شاریش، شەڕ و شۆڕ و هێرش بردن و كاولكاریش جۆرە ململانێییەكی دیكەی خەڵكە جیاخوازەكانی شارەكانی سەدەی ناوەڕاست و سەدەی هاتنی مەسیحەیەتن. شار وەك زێدو شوێنی ژیانیش بۆ شیعری شاعیران بوونەتە بابەتە و هەوێن و چەندەها دەقی شیعریش بۆ ئەمڕۆمان كولتوورێكی دەوڵەمەندی بواری ئەدەبی و هونەرییە، لە مێژووی دروست بوون و نەشونماكردنی شارە گەورەكانی دونیادا شاكاری گەورەی داهێنەرانی مەزنیش دەخوێنینەوە... بۆیە هەر لە نێو كوچە و كۆمەڵانەكانی ئەسینا و یۆنان، دبلن و لەندەن و پاریس و سانت پیرترسبۆرگ و كییف و مۆسكۆ و واشنتۆن و نیۆرك و قاهیرە و بەغدا و بەسرە و ئەستەمبول و ... تد. شاكاری مەزن و دەقی داهێنەرانەی شاعیران دەبینین. ئەو دەقانەش تایبەتمەندییەكیان هەیە و لە دەقی دیكەی خودی شاعیرەكان جیاوازن، ئەم خوێندەوەشمان بۆ شیعرەكانی پەشێو لە سۆنگەی ئەوەوەیە...\nهەولێر لە نێو شارەكانی كوردستاندا\nشاری هەولێر تایبەتمەندیەتی خۆی هەیە بە كۆمەڵێك سیفاتی دەكرێ ئەم تایبەتمەندییەتێیانە لەم خاڵانەی خوارەوە چڕ بكەینەوە:\nیەكەم: شارێكی مێژوویی دێرینە و لەگەڵ مێژووی ژیاندا لەناوچەیە بوونی هەبووە، بۆیە تا ئەمڕۆكە بە چەندین سەردەم و قۆناغی مێژوویدا تێپەڕ بووە.\nدووەم: بە درێژایی مێژوویی دروستبوونی ئەم شارە، ژیان تێیدا بەردەوام بووە و لەگەڵ سەردەم و قۆناغەكانیش لە بەر گەلێ هۆكار ژیانی خەڵكی تێدا لە پێشكەوتن و بەردەوام بوون و هەڵبەز و دابەزین دابووەن ئەمە هێڵی درامای و ئاستی ژیان لە شارێكی دێرینی هەولێرە كە ئاستی ژیانی (كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری، سیاسی، ئابووی) لە نزمی و بەرزی دابووە... بوونی ئەم دوو ئاستەش زیندەگی ژیان و بەرخودانی خەڵك و مانەوەی شارە بە زیندویەتی.\nسێیەم: شوێن و پێگەی ستراتیژی شاری هەولێر وەك ناوەندێكی سیاسی و پاشان پایتەختی كوردستان بەها و پیرۆزیەكی دیكەی بە شارەكە بەخشیوە. ئەو بەها و پیرۆزی و جوانییە هەمان بەها و پیرۆزی و جوانی شارەكانی ئەوروپای سەردەمی ناوەندی مەسیحییەكانی ئەوروپایە، چونكە هەر ئەوسا لە ئەوروپا شار مانای مەزنی خۆی وەرگرت و بە ناوەندی (سیستەم و جوانی و هێمنی و ئاسایش و ژیانی ئارام) دانراوە.\nشاعیرانی ئەوروپی و ئەمەریكیش كە هێشتا شارەكانیان ڕەوڕەوەی شەڕ و وێرانكارییان لە گەردەن نە ئاڵابوو لە شیعرەكانیاندا جوانی شار و بەهاو خۆشییەكانیان گوزارشت لێ دەكرد. بە جۆرێ سیما و ناوەرۆكی شیعرەكانیان هەروەك باڵەخانە و ساختمانە جوانە بەرزەكان جوان و بەرز بوو.. پاشان كە شار دەبێتە سەنتەری كارگە و بازرگانی و ئامێری شەڕ و رۆژانە ئامێری كارگە و مەیدانی شەڕ مرۆڤەكانی بێ بەزەییانە دەهاڕێ و جوانییەكان تەڵخ و ناشیرین دەكات و سۆزی رۆمانسیانەی شاعیران بۆ گوند و ژیانی هێمنی و ئارامی و لادێ هەڵدەستێ و شیعرەكانیان رەهەندی جیاواز وەردەگرێ... هەر بۆ نموونە باس لە دیدگای شیعری ئێلیوت و بۆ دلێر و والت ویتمەن و پوشیكن دەكەین.\nئێلیۆت لە (وێرانەخاك)ەكەی دا لە ناخی شارێكی رۆژئاوایی دوا شەڕ دەدوێت، لە كەسە ماندووە دۆڕاوەكانی شەڕ و لە ناخە پوچەكان و لە ئاوزنگدانی ئەوروپا دەدوێت...\nبەڵام بۆ دلێر كە بە شاعیر تازەی شار ناوزەد دەكرێت وێنەی تەنیایی و كوشندەیی ژیان و پۆخڵە واتەكانی شار دەكێشێت، قارەمانی شیعرەكانی بۆ دلێر لە نێو ئەم سێگۆشەیەی ژیاندا دەژین... تەنانەت خۆشەویستی و ئەڤینیش كوشندەیە و نائاساییە... باشترین بەڵگەش شیعرەكانی (گوللە بەدەكان)یەتی ئەمە دیدگا و روانینی شیعری شاعیران (بۆ دلێر و ئێلیۆت)ە كە چی روانین و دیدگای شیعری شاعیران پوشكین و والت ویتمان لەوانی پێشوو جیایە...\nلای پوشكینی رووس، شار جوانی وكارگە و بەری رەنجی جوتیارە چەوساوەكانە، شار هێزی لە بن نەهاتووی شۆڕشگێڕ و رۆشنبیرانە دژ بە قەیسەرن شار شاژنێكی وەك (ناتالیا)ی شۆخ و شەنگە... شار و رۆژنامە و چاپ و چاپخانە و كۆڕی گەرمی ئەدەبی و مێزی شەوانەی ئاهەنگ و سەما و جوانییە... شار شیعری ئازادی و سروودی سەرفرازییە.\nهەروا لای ویتمانی ئەمەریكیش شار بەهای جوانی مرۆڤ و كاری نێو كارگەكان و جوانی كۆڵانەكان و رازاوەیی گەڕەكەكان و فانوونی سۆزانییەكانە... بەرزی شار لای ویتمان لە دیدگای شیعرەكانی بەرەو كەشكەڵانی فەلەك هەڵدەچێ، هەموو ژوورەكان بە ژووی ئافرەتە سۆزانییەكانیشەوە روویان لە ئاسمانە...\nبۆ نموونە لە دیوانە شیعرییەكەی والت ویتماندا (لاسكەگەڵا) جوانییەكانی شار و شاعیر و شار جوانتر دەخوێننەوە، هەروەك چۆنیش لە (گوڵە بەدەكانی) بۆدلێر و (وێرانە خاكی) ئێلیۆت و شیعرەكانی پوشكین بە تایبەتیش رۆمانە شیعری (یەفگینی ئۆنیگین)دا جوانییەكانی شار، ئاشوب و وێرانەیی... شیعر و شار دەخوێنینەوە. شیعر و شار لە ئەدەبیاتی كوردیشدا پێش عەبدوڵڵا پەشێو كولتوورێكی دەوڵەمەندی شیعریمان هەیە هەر لە شاكاری (مەم و زینی) ئەحمەدی خانییەوە كەباگراوەندی شارەكانی جەزیرە و بۆتانی تێدا دەبینرێت تا بێتەوە نێو باگراوەندی شیعرەكانی نالی سەردەمی ژیانی لە سلێمانیی و حوكمڕانیەتی باباندا... هەروا لە سەدەی بیستیشدا بەراوردكردنی باگراوەندی شیعرەكانی گۆرانی مەزن، ئەوانەی لە سلێمانی و مۆسكۆ نووسراون، خوێنەری وریا و رەخنەگری شارەزا هەست دەكەن كاریگەری شار و پێكهاتەی ژیان تێیدا لە نێو شیعرەكانیان رەنگی داوەتەوە.\nئەم بابەتە (شیعر و شار) یا (شاعیر و شار) بە هەموو رەهەند و باگراوەند و چەمك و واتا شیعرییەكان بابەتێكی دەوڵەمەندی ئەدەبییە، گەرچی زۆر بە كەمی باسی لێوەكراوە و هەرشرۆڤەی بۆ نەكراوە... لە كاتێكدا دەبێ ئەوەمان لەبەرچاو بێت لەگەڵ دروستبوونی شارە گەورەكانی ئەوروپا ژانرێكی ئەدەبی وەك (رۆمان) سەر هەڵدەدات، چونكە سەرهەڵدانی رۆمان لەگەڵ سەرهەڵدانی چیرۆكی هونەری دایە، بەڵام لە ئەدەبیاتی كوردیدا لەگەڵ شار و ژیانی حوكمڕانی تێیدا شیعری مەزن و شاكاری شیعری سەرهەڵدەدەن بە بەڵگە و بوون و سەرهەڵدانی شیعرەكانی خانی و نالی و حاجی قادری كۆیی...\nلە بەرامبەر بوونی شارەكانی جزیرە و بۆتان و سلێمانی و كۆییە و پاشان ئەستەنبولە. ئەستەنبول بینین و ژیان و گوزەرانی كاتی شاعیرانی ئەوسا جۆرە كاریگەریەكی هەبووە.\nلە شیعری نوێی كوردیشمان هەر لە گۆرانی شاعیرەوە تا عەبدوڵڵا پەشێوەوە، شار تایبەتمەندیەتی بە شیعرەكانیان لەخشێوە، شیعرەكان گۆرانی نێو سلێمانی و مۆسكۆ و جیاوازە لە شیعرەكانی گۆرانی هەورامان و گەشتەكەی... هەمدیس شیعرەكانی عەبدوڵڵا پەشێوی هەولێر جیاوازە لە شیعرەكانی عەبدوڵڵا پەشێوی مۆسكۆ و ئەوروپا.\nگەورەیی پەشێو و مەزنی شیعرەكانی پەشێویش لەوەدایە كە شاعیرێكی نەتەوەیی و خاوەن بابەتی شیعری هونەری بەرزە.\nباس و شرۆڤە دەربارەی (شار و پەشێوە). شار و ئەفراندنی شیعری دەگرێتەوە... لە قۆناغەكانی ژیانی شاعیرانەی پەشێوە و لە بەرهەمەكانیدا هەولێر بە چەندین شێوە و جۆرەها توخمی شیعری خۆی بینیوەتەوە، دیمەنەكانی ئەم شارە، كەسەكانی كارەسات و رووداوەكانی، جوانییەكانی، دزێوی و رۆژانی ماتەمینی، بوونەتە مێژوویی ئەفراندنی شیعری... پەشێو بەو مێژووە گەر لە سەرەتای تەمەنی شاعیریەتی پەشێودا دروست بووبێ، ئەوا لە شیعر (هەگبەی دەنگ و باس) دا لە 15/3/1971وە زۆر بە روونی سەرەتاكەی سەر هەڵدەدات تا دوای شیعری بەردەستمان (هەولێر لە یەكی شوباتدا)، تەوەری شار و شاعیرن... لەو بەینەدا خوێنەر و شرۆڤەكان و رەخنەگرانی شیعری كوردی ئەو راستییەیان بۆ دەردەكەوێت كە پەشێو شاعیر پابەندبوونی كۆمەڵێ كوردستانییە و خەمی ئەو خەمی خەڵكە، جوانییەكانی شیعری ئەو لە جوانییەكانی كوردستان و هەولێرەوە سەری هەڵداوە.\nپەشێو لە شاری مزگەوت و دەرۆزەوە بۆ یەكی شوبات.\nئەو بەینە شیعریە بۆ مێژووی شیعر نووسینی عەبدوڵڵا پەشێو مێژوویەكی دوور و درێژە و لە 15/ 3/ 1971 وەدەست پێدەكات و تا ئەمڕۆی شیعری ئەو بە چەند حاڵەت و قۆناغدا تێدەپەڕێت.. دەكرێ بەم شێوەیەیەی خوارەوە چڕیان بكەینەوە:\nیەكەم: قۆناغی شیعرەكانی هەولێر\nدووەم: قۆناغی مۆسكۆ\nسێیەم: قۆناغی (هەولێر لە یەك شوباندا)\nئەم سێ قۆناغە سێ قۆناغی شیعری پەشێون بۆ ئەو شیعرانەی كەوا شار و هەولێر بوونەتە هەوێنیان...\nئەو شیعرانەی كە بابەت و هەوێنیان لە هەولێرەوە وەرگرتووە و شیعری ئەویان پێ هۆنراوەتەوە بە كورتی هەڵوەستەیان لەسەر دەكەین و شرۆڤەی وێنەی شاعیر و شار لە هەولێر و مۆسكۆدا دەكەین و بایەخی سەرەكی بە شرۆڤەی (هەولێر لە یەك شوباتدا) دەكەین.\nلە قۆناغی شیعرەكانی هەولێردا پەشێو هەولێر وەك شاری مزگەوت و دەرۆزە، شاری قەڵات و منارە، شاری حەمە، چورچە، جومعە، كسۆ، شاری دانیشتووی ناوگڕ، شاری تینو بۆ ماچی جەژنە پیرۆزە، شاری كار و چایخانەی پڕ دەبینێ... ئەوەیان لە شیعری (هەگبەی دەنگوباس)دا لە شیعرەكانی دیكەش دا (دارتێلەكان سەر شەقام، شارەكەمان هێشتا وەكو كلێسە بوو، لە نێو دێری شیعرەكانی شار بتناسێ، شێتەكانی سەركورسی شار... تد)...\nئەم وشە و دەستەواژە شیعریانەی سەرەوە گوزارشت لە (دێرینی شار، هەژاری لە رووی ئابوورییەوە، سانسۆر ورەقیبەكانی دڵداری، سەربەستی و ئازادی) دەكەن... كە بەم جۆرەیە:\n1- دێرینی و مێژوویی هەولێر شاری قەڵات و منارە، كە ئاماژەن بۆ دوو 2-2-شوێنەواری دێرینی ئەو شارە.\n2- هەژاری و بێكاری شاری دەرۆزەن چایخانەی پڕ ئاماژەن بۆ گەرمی كار و زۆری بێكاران.\n3- سەربەستی و ئازادیخوازی شاری دانیشتووی ناوگڕ، شاری تینوو بۆ ماچی جەژنە پیرۆزە... ئاماژەن بۆ ئازادی بەربەست بوونی مرۆڤ.\n4- ناحەزان و رەقیبانی دڵداری لە نێو دێری شیعرەكانما شار بتناسێ.\nسەرباری ئەم چەند ئاماژەیە دوو ئاماژەی دیكەش دەیخوێنینەوە:\n1- شاری مزگەوت... وەكو كڵێسە بوو ئاماژەن بۆ ئایینزای ئیسلامی و مەسیحی لەو شارەدا.\n2- شاری حەمە، چورچە، جومعە، كسۆ، چوار شێتی ناوداری هەولێر بوون، هەر یەكەیان تایبەتمەندیەتی خۆی هەبوون ئەوسا بەشێك بوون لە كولتووری هەولێر... كولتووریش هەمیشە لە تایبەتمەندیەتی دروست دەبێ، لە سیما و خاسیەتێك كە ناسنامەیەكی پێ ببەخشێ. با پێكەوە شیعری (پرسیارێك)ی پەشێو بخوێنینەوە:\nساڵ: كۆتایی شەستوشەش بوو\nشار: مەچەك بوو\nزستان: بازنێكی رەش بوو\nمن هەستم كرد بە تەنگیی شار...\nتۆش هەستت كرد بە تەنگیی شار،\nلە سووچێكا پێك گەیشتین.\nرەنگ بزركاو، هەناسە سوار،\nبۆ ئەوەیە تا:\nگەمارۆی شارەكەم بدات\nتا هیچ نەبێ\nخۆشەویستی خۆم تێم بگات!\nدوژمنانی شار و وڵات كێن؟ ئەوانەن كە هەولێر و كوردستانیان وەك خاك داگیركردبوون بە نیازی سەر كوتكردنی ئازادیخوازان و ملكەچكردنی شاعیران بوون، لە بەرامبەر گەمارۆدانی شار و داگیركردنی خادا پەشێو پەیامی ئاوا بینیوە:\nچەكمەی دوژمن بسرێتەوە، وەك فلچەیێ.\nئەوەیان ئەو قۆناغە شیعرییەی پەشێوە كە وەكو مێژوویی بڵاوكردنەوەی شیعری لە 15/3/1971 وەدەست پێ دەكات، دەنا وەكی دیكە لە شەستەكانی سەدەی رابردوو ئەم قۆناغە هەوێنی چەند شیعرێكی شاعیرە و لە سەرەتای حەفتاكانەوە لە شیعرەكانی سەرهەڵدەدات تا ئەو قۆناغە دەخایەنێت كە بە قۆناغی مۆسكۆ ناوزەدمان كردووە. لە هەر دوو قۆناغی شیعری شاعیردا قۆناغی هەولێر تایبەتمەندییەكەی لەوەدایە كەوا شاعیر ژیانی هەر لە هەولێر بەسەر بردووە و بە یەكەمین شیعری بڵاوكراوەی بە گوێرەی كۆ شیعری (پشت لە نەواو روو:\nلە سێبەری خۆمان ترساین\nچاویان هەبوو دار و دیوار\nدەمیان هەبوو دار و دیوار\nبەڵام ئێمە یاخی بووین و\nنەفرەتمان كرد لە خەڵكی شار\nمێژووی نووسینی ئەم دەقە شیعرییە 27/12/1970یە، وێڕای بوونی هەر دوو دڵدار، قارەمانێكی دیكەش لە نێو دەقەكە بوونی هەیە كە ئەویش (شار)ە، ئەو قارەمانە ڕۆڵی بە كرۆكە دەگیرێت ودژی دوو دڵداری (دوو قارەمانی) نێو دەقەكەیە... دژێك تەواوی پانتایی جوولەی هەر دوو قارەمانەكەی داگیر كردووە، ئەوانیش ئەوانی خاوەن پەیام نەفرەت دەكەن لە: (مەچەك، لە دار و دیوار، لە خەڵكی شار، دوور دەڕۆن تا لە سووچێكا بەیەك بگەن و كۆت و مەچەك بپسێنن.\nخەبات و تێكۆشانی شاعیر لە پێناو ئازادی و بەختەوەریدایە، شەو و شیعری ئەو بۆ تێگەیشتن و گەیاندنی پەیامی شیعر و داهێنانە لە نێو دار و دیواری شار و راسپۆتینەكاندا و دژی دوژمنانی شار و وڵاتە:\nوەك دێمكەیەك ئاوی باڵدار\nوەك نووردییەك نانی باڵدار\nنەفرێ لەبنكەیەكەوە بۆ بنكەیێ\nئەمە پەیامی ئەوسای قۆناغی (هەولێر و پەشێوە)، ئەو پەیامە لە كڕێوە) لە شیعری (لە بیرت ناكەم 1965) ی دیوانە شیعری فرمێسك و زام – چاپی 1967) دەست پێدەكات و لە شیعری (كێ بێ لەمن ماندووتر بێ – 1973) تەواو دەبێ.\nسەرەتای قۆناغی مۆسكۆی پەشێویش لە شیعری (ئەگەر هاتی تەنیا وەرە – 11/9/1973) لە شاری ڤەڕۆنێژی سۆڤیەتی جاران دەست پێدەكات، خودی دەقی شیعرەكەش یەكەم بەرهەمی بڵاوكراوەی دیوانە شیعری (شەو نییە خەونتان پێوە نەبینم) و بە چەندین دەقی دانسقەی شیعری كە هەوێنیان هەولێر و مۆسكۆیە وەك شار و زێدی بوون و ژیان دەبن بە ئەزموونێكی دیكەی شیعری بۆ خودی پەشێو.