کانڤاسە سپییەکە؛ ڕۆمانێکی پەروەردەیی بۆ گەنجان\n2022-06-20 / ڕانانی کتێب\nبێگومان بە هۆی وەرگێڕانەوە، تا ئەندازەیەکی باش کتێبخانەی کوردی و خوێنەر، ئاشنابوون بە ئەزموونی فکری و فەلسەفە و کولتوور و ئەدەبیاتی دنیا، ئەو سەرچاوانەی هەنووکە لە شێوەی کتێب لە بەردەستدان، بایی ئەوەندەن کە لە هیچ ڕوویەکەوە پەکمان نەکەوت بۆ لێکۆڵینەوە و نووسین و خوێندنەوە و خۆڕۆشنبیرکردن، بەڵام لە لایەن نێوند و دەزگاکانی چاپ و بڵاوکردنەوەوە، کەمترین ئاوڕ لە ئەدەبیاتی گەنجان دراوەتەوە، کەمترین بایەخ و گرنگیی بەم توێژە هەستیارەی کۆمەڵ دراوە، لە ڕووی پەروەردەی تەندروست و ڕۆشنبیریی گشتییەوە، ڕاستە لە نێو ئەدەبیاتی دنیادا، پانتاییەکی فراوان بۆ ئەدەبی گەنجان بەخشراوە و لەو ڕووەوە کۆمەڵێک کتێبی جۆراوجۆر کە تایبەتن بەو قۆناغەی مرۆڤ، چاپ و بڵاوبوونەتەوە، بەڵام وەرگێڕکارانی ئێمە، کەمتر ئاوڕیان لە وەرگێڕانیان داوەتەوە، من بێگومانم ئەمە لەو ڕووەوە نییە کە وەرگێڕکارانی کورد، بە چاوی پڕ لە بایەخ و گرنگییەوە، لەم ئەدەبە نەڕوانن، بەڵام گومانم هەیە لە نێوەندەکانی خێزان و قوتابخانە و یەکەکانی دیکەی کۆمەڵگاوە، گەنجان و مێردمنداڵان، بە باشی لە ڕووی پەروەردەوە ئامادەکرابن، یاخوود هاندرابن بۆ خوێندنەوە، بۆیە لەو ڕووەوە تا ئەندازەیەک چ وەرگێڕکاران، چ دەزگاکانی چاپ و بڵاوکردنەوە، ترسیان لەوە هەیە بە وەرگێرانی ئەو کتێبانەی تایبەتن بە گەنجان، کتێبەکان لەسەر ڕەفەی کتێبخانەکان تۆز بیانگرێت و دەستی خوێنەریان نەگاتێ.\nسەرباری کۆمەڵێک هەوڵی لێرە و لەوێ لە ڕابردووەدا کە هەندێک کتێب و ئەدەبیاتی تایبەت بە منداڵان و گەنجان چاپ کران، لە ئێستادا دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، یەکێک لە باشترین کتێبەکانی تایبەت بە دنیای گەنجان، چاپ و بڵاوکردووەتەوە، ئەویش کورتە ڕۆمانی (کانڤاسە سپییەکە)یە، کە لە لایەن عومەر ڕەسوڵ، بە شێوەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش، وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی و ئێستا ئەم ڕۆمانە لە کتێبفرۆشییەکاندا بەردەستە، دەبێت ددان بەو ڕاستییەدا بنێن کە ڕۆمانەکە بۆ خۆی چەند جوان و خاوەن ڕەهەندی قووڵی پەروەردەییە، هێندەش خودی زمانی وەرگێرانەکە، چێژی زیاتری داوە بە ڕۆمانەکە، بێگومان ئەمەش وا دەکات خوێنەر زیاتر وابەستە بێت بە خودی ڕۆمانەکە و ڕووداوەکانەوە.\nئەم ڕۆمانە یەکەم بەرهەمی خانمە نووسەری هۆڵەندی (سێلما پێرمێنتێر)ە وەک ڕۆمان، ئەم خانمە نووسەرە، خۆی لە بواری هونەری شێوەکاریدا کار دەکات و ئەزموونێکی پڕ و دەوڵەمەندی هەیە، ئەم ڕۆمانە یەکەم هەوڵی ئەوە لە بواری ئەدەبی گێڕانەوەدا، بەڵام پێشتر ئەزموونی نووسینی دیکەی هەبووە لە گۆڤار و ڕۆژنامەکاندا، شێوەکاربوونی ئەم خانمە هۆڵندییە، بە خودی ڕۆمانەکەشەوە ڕەنگی داوەتەوە و شاکەسی ڕۆمانەکە کچێکە بە ناوی ساناوە، کە دواجار پاش بڕینی چەندین قۆناغی ژیان و کێشە و گرفتە کۆمەڵایەتیی و سەختییەکانی ژیان، دەبێت بە هونەرمەندێکی شێوەکار، ئەگەرچی تارمایی ئەو کێشە و سەختیانەی ژیان هەر بە شوێنیەوەن و وەک کابووس لە خەیاڵ و بەرچاوی لاناچن، بەڵام سەرەنجام بە یەکێک بە ئاواتەکانی منداڵی دەگات، ئەویش بوون بە هونەرەمەندە و کارکردنە لە دنیای وێنەکێشاندا، وێنەکێشان هەر لە سەرەتاوە لای سانا، هۆیەک بووە بۆ وەڵامدانەوە بە تەنیایی و بیر و خەیاڵ و خەون و پرسیارە زۆرەکانی.\nبە گشتی وەک ئاماژەم پێ دا، ئەم ڕۆمانە چیرۆکی کچێک دەگێڕێتەوە بە ناوی سانا، چیرۆکەکە لە تەمەنی دە ساڵانەوە دەست پێ دەکات تا بیست و پێنج ساڵی، سانا لە خێزانێکی نا ئاسایی چوار کەسیدا دەژی، خوشکەکەی و دایک و باوکی، خوشکەکەی ناوی ئارینایە و لە خۆی گەورەترە، سەرکێشە و ئێوارەیەک بە هۆی دەمەقاڵێیەکی خێزانییەوە ماڵەکە جێ دەهێڵێت و بوونی وەک ناویش لە نێو خێزانەکەدا دەسڕدرێتەوە، پاش پازدە ساڵ، بە خەیاڵ یاخود ڕاستی سانا دەبینێتەوە، سانا هەر لە تەمەنی دە ساڵانەوە کە ئێمە لە خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا پێی ئاشنا دەبین، منداڵێکی گۆشەگیر و تەنیا و نائاساییە، خەونی هەیە و لە ژوورەکەیدا تابلۆی ئەو دیمەنانە دەکێشێت کە لە خێزانەکەدا ئازاری دەدەن، وەک دەمەقاڵێی دایک و باوکی، لووتبەرزیی و بێمنەتیی و فرتوفێڵی خوشکە گەورەکەی، واتە دەتوانین بڵێین لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە ئێمە بە کچێک و خێزانێکی نائاسایی ئاشنا دەبین، نا ئاسایی سانا لە بلیمەتی و خەون و خولیا و پرسیارە قووڵەکانیدایە سەبارەت بە خۆی و دنیا و ژیان، نائاسایی خێزانەکە لە بوونی باوکێکی دڵڕەق و دایکێکی هیلاک و ژیانێکی دوورەپەرێیزدایە، خێزانێکی سارد لە گشت لە ڕووەکانەوە.\nگۆشەگیری و تەنیایی و نامۆیی سانا، سنووری ماڵەکە دەبەزێنیت و تەنانەت لە گۆڕەپانی قوتابخانەش، کاتێ منداڵان خەریکی یاریکردن و دڵیان خۆشە، ئەم لە دوورەوە تەماشایان دەکات و تێکەڵیان نابێت، سەرەنجام کاتێک دایک و باوکی درک بەوە دەکەن کە کچەکەیان دووجاری حاڵەتی تەنگەژەی دەروونی بووە، بۆ چارەسەر دەیبەنە سەنتەری چارەسەرکردنی نەخۆشییە دەروونییەکان و جێی دەهێڵن، ئەم جێهێشتنە یەکجارەکییە و لە ماوەی ئەو گشت ساڵانەدا نە دایکی نە باوکی نایەن بۆ سەردانی و چ هەواڵێکی ناپرسن، سانای منداڵ لە سەرەتادا زۆر بیر لەوە دەکاتەوە و هەمیشە لە دڵی خۆیدا دەپرسێت: چما دایک و باوکم بیرم ناکەن؟ ئەدی بۆچی نایەن بۆ لام و سەردانم ناکەن؟\nسەرەنجام سانا لەگەڵ ئەو دۆخەدا ڕادێت و دایک و باوک و ئەرینای خوشکە گەورەشی لەیاد دەکات، ئیدی لە نێو چیرۆکی پڕ لە ڕوودا و بەسەرهاتی سەنتەرە دەروونییەکەدا، دەبێت بە کاراکتیەرێکی ناڕازی و تووڕە و پڕ لە پرسیار، کە دەشبینێت هیچ کام لە چارەسەرییە دەروونییەکان وەڵامی پرسیار و گومان و خەونەکانی نادەنەوە، هەوڵ دەدات پشت بە خۆی و تواناکانی خۆی ببەستێت، سەیر لەوەدایە سانا لە سەنتەرەکەدا وەک نەخۆشی دەروونی تەماشای دەکەن و مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن، کەچی لە دەرەوە وەک مرۆڤێکی ساغڵەم و بیرکەرەوە و بەڕێز لێی دەڕوانن، بە تیابەت لەو کاتەدا کە خۆبەشانە دەچێتە یانەیەکی سەرپەرشتی منداڵانەوە و ڕاهێنان بە منداڵان دەکات، یاخود ئەو کاتەی پاش چەندین ساڵ بڕیار دەدات دەست بکاتەوە بە خوێندن و کۆلێژی هونەر تەواو بکات، ئێمە سانایەک دەبینین خاوەن توانا و ئیرادە و هێز، سانایەک کە جگە لە تەنیایی و بیرکردنەوە و فەرامۆشکردنی لە لەلایەن خێزانەکەیەوە، هیچ گرفتێکی نییە و لە ڕێی یەکێک لە گەلەرییە شێوەکارەکانەوە تابلۆکانی دەفرۆشێت و لەگەڵ هونەرمەندە بەنێبوبانگەکاندا بەشداری پێشانگا دەکات، یەکێک لە تابلۆ بە ناوبانگەکانی، تابلۆیەکە بە نیوی (دایک) ئەو تابلۆیە هیچ نرخێکی لەسەر نییە و سانا وای داناوە لە خۆشەویستیی دایکییەوە نابێت بفرۆشرێت، بەڵام پاش پازدە ساڵ کە دایکی دێت بۆ لای و پێێ ڕادەگەیەنێت کە باوکی لە سەرەمەرگدایە و داوا لە سانا دەکات سەردانی باوکی بکات، بەڵام سانا کاتێک بیر لە دڵڕەقیی دایک و باوکی دەکاتەوە کە ماوەی پازدە ساڵ لێیان نەپرسیوەتەوە و لە سەنتەری چارەسەرە دەروونییەکاندا بە تەنیا جێیان هێشتووە، هاوکات کاتێک بیر لەوە دەکاتەوە کە بە هەوڵی خۆی بەسەر کێشە و سەرئێشەکانی ژیانیدا زاڵ بووە و گەورەترین خەونی منداڵیی خۆی، کە بوون بە هونەرمەندی شێوەکارییە بە تەنیا هێناوەتەدی، بە تووندی بەرپەرچی دایکی دەداتەوە و بەجێی دەهڵێت.\nئەم ڕۆمانە گەلێ پەند و حیکمەتی تێدایە، سەرەکیترینیان ئەو ڕەهەندە پەروەردەیی و کۆمەڵایەتیەیە کە کۆی ڕۆمانەکەی لەسەر بونیاد نراوە، ئەم ڕۆمانە ئامۆژگاریمان دەکات نەرم بین و دوور بین لە زمان و مامەڵەی توندوتیژانە و دڵڕەقانە، ڕێنماییمان دەکات لە نێو خێزان و دەزگاکانی دیکەی کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی تەندروست مامەڵە لەگەڵ منداڵ و مێردمنداڵەکانماندا بکەین، بە دیاریکراوەی ئەم ڕۆمانە سەر بە ئەدەبی گەنجانە و ڕووداوەکان لە ڕێگەی کارەکتەرێکەوە دەگێڕدرێتەوە و کێشە و سەرئێشەکانی منداڵ و گەنجان بەیان دەکات، بەڵام زۆریش گرنگە گەورەکان بیخوێننەوە، چونکە ئەگەر لە لایەکەوە ئامۆژگاریی گەنجان دەکات و لە کێشە و تەڵەزگەکان ئاگاداریان دەکاتەوە، لە لایەکی دیکەوە ڕێنمایی گەورەکان دەکات بە چاوێکی کراوەترەوە لە نەوەکانیان بڕوانن.\nبە هیوام هەموان خوێنەری ئەم کورتە ڕۆمانە بن و لێوەی فێری ژیان و مامەڵەی دروست ببن.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/06/Untitled-1-1.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-06-20 14:30:492022-06-20 14:30:49کانڤاسە سپییەکە؛ ڕۆمانێکی پەروەردەیی بۆ گەنجان\nدۆزینەوەی ئەم کتێبە وەک دۆزینەوەی کانی ئاڵتون وابوو\n2022-06-15 / ڕانانی کتێب\nلەم بوارانەدا زۆر بە ئەستەم کتێبێک دەدۆزیتەوە کە نووسەرەکە هەمان ئەو خەمانەی تۆی هەبن. هەر لەو کێشانەوە کە لە کاتی خوێندن و زانکۆدا هەن تا دەگاتە ئەو کێشانەی لەگەڵ سەرچاوەکان و شێوازەکانی تێگەیشتن لە بابەتەکان هەن. بۆ شتێکی وەکوو فیزیک کە چەندین ساڵی دەوێت تا لە بابەتە بنچینەییەکانەوە دەگەیتە بابەتە ئاستبەرزترەکان، زۆر گرنگە کە بزانیت چی دەکەیت و چۆن سەرقاڵی ئەوە دەبیت کە پێویستە. نووسەری ئەم کتێبە کە بەم دواییانە خوێندنی دکتۆراکەی تەواو کردووە، خاوەنی چەندین کتێبی ترە کە لە درێژەدا باسیان دەکەم. باسەکە بەو جۆرە بوو\nکە لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا بە ڕێکەوت ئەم ناونیشانەم بەرچاوکەوت:\nنووسراوە. Teach Yourself Physics کە لە لایەن Jakob Schwichtenberg\nلە سەرەتادا چاوەڕوانییەکی زۆرم نەبوو، کەچی کە دەستم بە خوێندنەوەی کرد، نەمتوانی وازی لێ بهێنم. ئەوەی دەمخوێندەوە ئەزموونی کەسێکە کە بە هەمان ئەو ڕێگایەدا ڕۆیشتووە کە من دەمەوێت پێیدا بڕۆم و هەمان ئەو خەمانەی هەیە کە من هەمن. ئەوەی کە چۆن دەبیت بە فیزیکزان و خۆت سەقاڵی خوێندنی فیزیک دەبیت بۆ ئەوەی دواتر بتوانیت وەکوو توێژەرێک کار لەسەر کێشەکان بکەیت و ئاستی تێگەیشتن و زانینت هێندەی ئەوە بێت کە بتوانیت کار لەسەر کێشە و پرسە گەورەکان بکەیت. بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە ئەو بە ڕێگاکەدا ڕۆیشتووە و خوێندنی دکتۆراکەی تەواو کردووە. لەو ئەزموونەشەوە لەم کتێبەدا هەموو ئەوەی لەو ماوەیەدا فێری بووە بە خوێنەری دەڵێت و دەیەوێت وێنە گەورەکەی فیزیک و چۆنێتی خوێندنی فیزیک نیشان بدات. دەیەوێت خوێنەر تێبگات کە بە گشتی شتەکان چۆنن و چی هەڵەیە و چی ڕاستە بکرێت لە ڕێگای بوون بە فیزیکزاندا. لە هەموو شتێک گرنگتر ئەوەیە لە درێژەی کتێبەکەدا یەک بە یەک دەچێتە سەر بابەتە جیاوازەکان کە بنچینەیین بۆ هەر کەسێک بیەوێت ببێتە فیزیکزان. وێرای ئەوەی نەخشەڕێگاکەت نیشان دەدات، بە کورتی باسی هەر بابەتێک و گرنگییەکەی دەکات. لە سەروو ئەوەشەوە پێشنیاری باشترین سەرچاوەکان دەکات بۆ تێگەیشتن و خوێندنی بابەتەکە. لە کاتی پێشنیارکردنی سەرچاوە جیاوازەکاندا، بە ڕوونی پێت دەڵێت کە هەر یەکێکیان بۆ چی ئاستێک باشە و چیت فێر دەکات.\nئەم کتێبە بە ڕای من باشترین ڕێنیشاندەرە بۆ هەر کەسێک بیەوێت ببێتە فیزیکزان و بە ڕاستی سەرقاڵی خوێندنی فیزیک بێت. خۆزگە دەکرا هەموو خوێندکارێک کە دەچێتە بەشی فیزیک پێش هەموو شتێک، ئەم کتێبە بخوێنێتەوە و جا دەستبکات بە خوێندنی ئەوەی لە زانکۆ هەیە. خۆشبەختانە دوای دۆزینەوەی ئەم کتێبە ئیتر شتێک هەیە کە هەر کەسێک پرسیاری ئەوەم لێبکات چۆن ببمە فیزیکزانم بتوانم بێ دوودڵی ئەمەی بۆ پێشنیار بکەم. جیا لەوەش ئەمە بۆ خودی خۆم سوودێکی ئێجگار گەورەی هەیە. ئەوەی لەم کتێبەوە فێری بووم شتانێکن کە کاتێکی زۆرم بۆ دەگێڕێتەوە. پێشنیار دەکەم کە لە هەر ئاستێکدان و دەتانەوێت ببن بە فیزیکزان، خوێندنەوەی ئەم کتێبەتان بیر بێت.\nکتێبەکە لە بەشی کتێبی کتێبخانەی ئۆنڵاینی کاکێشان بە چاپکراوی بەردەستە. بۆ بینینی زانیارییەکانی، کلیک لەم لینکە بکە: (بابەتەکە هێشتا ماویەتی،لە بەشی خوارەوە درێژەی بابەتەکە بخوێنەوە).\nنووسەر، هەر لەو کتێبەدا باس لەوە دەکات کە لە کاتی خوێندنی زانکۆدا هەستی بەوە کردووە کە زۆربەی زۆری خوێندکارەکان وێنە گەورەکەی فیزیک نابینن و فێری ئەوە نابن کە بۆچی ئەو بابەتانە دەخوێنن، هۆکاری ئەمە دەکرێت لەبەر ئەو پەستانە زۆرە بێت کە لەسەریانە یان ئەوەتا فریا ناکەون یان چیتر توانای ئەوەیان نامێنێت کە خۆیان بە دوایدا بگەڕێن. بەڵام خۆی بە هۆی بەرچاوکەوتن و خوێندنەوەی بەرگی سێیەمی وانەکانی فاینمەن کە لەسەر میکانیکی کوانتەمییە، جارێکی تر وزەی بۆ گەڕاوەتەوە و لە هۆکاری خوێندنی بابەتە جیاوازەکان تێگەیشتووە. هەر بۆیە لە ئەنجامدا و دواتر کۆمەڵێک کتێبی نووسیوە کە بوونەتە زنجیرەیەک بە ناونیشانی No-Nonsense. ئەم زنجیرەیە بە تایبەت بۆ ئەوەی کە لە بابەتە بنەڕەتییەکان، تێبگەیت. تێگەیشتنێک کە بە ئەزموونێکی زۆر و کاتێکی زۆر دەستت دەکەوێت. زنجیرەکە تا ئێستا و لە کاتی نووسینی ئەم بابەتەدا ٤ کتێبە کە سیانی سەرەتای، لە میکانیکی کلاسیکییەوە دەستپێدەکات، دواتر ئەلیکترۆداینامیک و دواتریش میکانیکی کوانتەمی. ئەم سێ بابەتە بەشی هەرە سەرەکی ئەو بنەمایانەن کە هەر خوێندکارێکی بەشی فیزیا یان هەر کەسێک کە بیەوێت ببێتە فیزیکزان دەبێت بیانخوێنێت و جگە لەوەش لە ئاستێکی باشدا لێیان تێبگات. کتێبەکانی ئەم بە تایبەت کار لەسەر ئەو تێگەیشتنە دەکەن کە لە تێکستبووکە باوەکاندا نین و بە خوێندنەوەی ئەمانە کاتێکی زۆرت بۆ دەگەڕێتەوە. هەڵبەت دەبێت خوێنەر ئاگادار بێت کە خوێندنەوەی ئەو کتێبانە وا باشترە لەگەڵ تێکستبووکی تر بێت کە نمونەی شیکار کراو و ڕاهێنانی تێدا بێت چونکە ئەم کتێبانەی ئەم نووسەرە، ڕاهێنان و نمونەی شیکارکراویان تێدا نییە. وەک باسمکرد، کتێبەکان چوار دانەن، بەڵام تەنها ناوی سیانم هێنا، چونکە چوارەمیان لەسەر Quantum Field Theory کە بابەتێکی ئاستبەرزە و لە گرنگترین ئەو بابەتانەیە کە لە پاڵ تیۆریی ڕێژەیی گشتیدا (General Relativity) دەبێت هەر فیزیکزانێک کە بیەوێت کاری گەورە ئەنجام بدات و لە بوارە بنچینەییەکاندا توێژینەوە بکات بیانزانێت.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/06/Untitled-1.png 540 950 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-06-15 19:20:412022-06-15 19:20:41دۆزینەوەی ئەم کتێبە وەک دۆزینەوەی کانی ئاڵتون وابوو\nپەروەردەی پراکتیک؛ کتێبێکی گرنگ سەبارەت بە وانەی هونەر\n2022-05-30 / ڕانانی کتێب\nئەم کتێبە یەکێکی دیکەیە لە چاپکراوە باش و ناوازەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، پەروەردەی پراکتیک، لێکۆڵینەوەیەکی زانستی و ئەکادیمییە لە چوارچێوەی بابەتی هونەری و وانەی هونەری و تایبەت بۆ مامۆستای هونەری قوتابخانەکاندایە، بێگومان لەم کتێبەدا بە قووڵی جەخت لەسەر گرنگی وانەی هونەر و مامۆستای هونەر کراوەتەوە لە ئاڕاستەکردن و ئاشنا کردنی خوێندکار و مامۆستا سەبارەت شێوازی وانەگوتنەوەی هونەی.\nلە ڕاستیدا نووسەری ئەم کتێبە (خەلیل عەلی) پێشتریش کۆمەڵێک کتێبی دیکەی هەر لە دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم سەبارەت بە هونەر و پەروەردە چاپ و بڵاوکردووەتەوە، بۆیە بەوپەڕی متمانەوە دەتوانین بڵێین کە ئەم نووسەر و لێکۆڵیارە، بە شێوەیەکی پرۆفیشناڵانە تایبەتمەندیی خۆی لەم بوارە گرنگەدا وەرگرتووە، ئەم کتێبەشی کە ئێستا لە کتێبفرۆشییەکان بەردەستە، یەکێکی دیکەیە لەو هەوڵ و پەرۆشییەی ئەم نووسەرە بۆ پەروەردەی هونەر و خوێندکار و مامۆستا و خودی پرۆسی پەروەردە و فێربوون داویەتی، کتێبەکە دابەش کراوە بەسەر کۆمەڵێک ناونیشان و بەشدا و پشتی بە کۆمەڵێک سەرچاوەی گرنگی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی بەستووە، هاوکات لە بەشی کۆتایی کتێبەکەدا، جگە لە کۆمەڵێک وێنە، فەرهەنگۆکێکیشی داناوە بۆ لێکدانەوەی ئەو وشە و چەمک و زاراوانەی کە کەوتوونەتە نێو باس و بابەت و بەشەکانی لێکۆڵینەوەکەیەوە، گنگترین بەش و ناونیشانەکانیش بریتین لە: پەروەردەی پراکتیک، ئاستەنگەکانی بەردەم پەروەردەی پراکتیک، کاریگەریی و ئامادەکارییەکانی پەروەردەی پراکتیک، تایبەتمەندییەکانی بەکارهێنانی پەروەردەی هونەر وەک هۆکارێکی وانەگوتنەوە، متمانە و دڵنیایی مامۆستا بۆ قوتابی پێویستە، چۆن مامەڵە لەگەڵ پرۆگرامی پەروەردەی هونەردا بکرێت؟ و چەندین بەش و ناونیشانی دیکە بوونەتە هۆکاری دەوڵەمەندی و پڕبابەتیی لێکۆڵینەوەکە.\nنووسەر لە پێشەکییەکی کورتدا ئاماژەی بەوە داوە ئەم کتێبە کۆمەڵێک بابەت و چالاکیی هونەریی گرنگ و هەستیار پەروەردەی پراکتیک لە وانەی هونەر لەخۆ دەگرێت: لەگەڵ ئەوەشدا لە هەندێک شوێندا لەبری وشەی خوێندکار، دەستەواژەی مامۆستا، یان ڕاهێنراو بەکار هێنراوە، چونکە خوێندکار لە دوای وەرزی یەکەمی دواقۆناغی خوێندن لە پەیمانگا و کۆلیجە بنەڕەتی و هونەرییەکان ئامادە دەکرێن بۆ سەردانیکردنی قوتابخانەکان و دەچنە ئاستی جێبەجێکارەوە.\nبە گشتی ئەم کتێنە هەموو ئەو زانیارییە پێویستانە لەخۆ دەگرێت، کە پێیوستین بۆ مامۆستایەکی ئامادەکراو، واتە خودی لێکۆڵینەکەوەکە ئاڕاستەی مامۆستای هونەر کراوە لەم پرۆسە گرنگ و پڕ بایەخەدا، هاوکات وشیاریان دەکاتەوە لە گرنگیی وانەی هونەر و چۆنێتی مامەڵەکردن و گوتنەوەی وانەی هونەردا بە خوێندکاران و جەخت لەسەر ئەوەش دەکاتەوە ئەوەی بۆ مامۆستا گرنگە جێبەجێکردنی پرۆگرامەکانی پەروەردەی هونەرە بە دڵسۆزییەوە: دواتر دەتوانرێت خەیاڵبازی و توانا باشەکانی خۆیشی لەگەڵ تێکەڵ بکات و بە بیرۆکەی داهێنەرانە، پرۆگرامەکە، وانەکە، دەوڵەمەند بکات.\nلە بەشی یەکەمی کتێبەکەدا بە ناوی (پەروەردەی پراکتیک) نووسەر بەم شێوەیە پێناسەی پەروەردەی پراکتیک دەکات و ئاماژ بۆ ئەوە دەکات کە بریتییە لە ڕاهێنان و ڕاهێزان لە ڕێگەی خول، یان وانەی پراکتیکییەوە، تا وەرگر بە شێوەیەکی باش پوخت زانیاری لەسەر بابەتی دیاریکراو بە شێویەکی ڕاستەوخۆ وەربگرێت و ئەزموونی لەسەر بکات، جا ئەو زانیارییە پەروەردەیی بێت، یان هونەری، هەروەها بایەخی پەروەردەی پراکتیکی بۆ قوتابی ئەوەیە، کە لەژێر چاودێری کەسێکی دیاریکراو، یان شوێنێکی تایبەتمەند ئەو کارە ئەنجام بدات.\nلە بەشێکی دیکەی هەمان کتێبدا، بە ناوی ئاستەنگەکانی بەردەم پەروەردری پراکتیک، نووسەر باس لەوە دەکات کە لێرەدا پەروەردەی پراکتیک کۆمەڵێک چالاکیی فرەجۆری کردارەکی لەخۆ دەگرێت و لە ڕێگەیەوە کەسی ڕاهێنراو بە لایەنە جۆراوجۆرەکانی وانەکە: ئینجا هەنگاو بە هەنگاو لە پرۆسەی پەروەردە و فێرکردن تێدەگات و پێی ئاشنا دەبێت، کە سەرەتا بە بینین و دواتریش وەک مامۆستایەک لە ناو پۆلدا ڕەفتار دەکات و ئەرکەکانی سەرشانی جێبەجێ دەکات.\nئەوەش ئاشکرا دەکات کە پسپۆڕانی پەروەردە جەخت لە گرنگی و بایەخی پەروەردەی پراکتیکی دەکەنەوە: چونک تا کەسی ڕاهێنراو بە کردەوە زانیارییە تیۆرییەکانی نەخاتە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەوا ناتوانێت بە تەواوی لە پرۆسەکە تێبگات، چونکە وانەی پراکتیکی بوارە ڕاستەقینەکەی وەرگرتنی زانیارییە.\nلە هەمان بەشدا جەخت لەسەر ئەوەش دەکاتەوە کە سەرەتا کەسی ڕاهێنراو لە ڕێگەی وانە تیۆرییەکانەوە زانیاریی وەرگرتووە و دواتر ئەم زانیارییانەی بە کەردەوە دەکات و لە پرۆسەیەکی پراکتیکیدا جێبەجێییان دەکات: ئەوەش لەسەر توانا و لێهاتوویی و کارامەییان لەسەر وانەگوتنەوەیان ڕاوەستاوە، هەر لەبەر ئەوەشە پرۆسەی وانە پراکتیکییەکە کۆمەڵێک ئاستەنگی وەک هەر وانەیەکی تری خوێندن دێتە بەردەم. دواتر نووسەر پۆلێنکاری بۆ ئەم کێشانە دەکات و لە چەند بەشێکی کورتدا تیشک دەخاتە سەر ئاستەنگییەکان کە بریتین لە: ئاستەنگە داراییەکان، ئاستەنگەکانی ئیداری و بەڕێوەبردن، ئاستەنگە پیشەیی و پەروەردەییەکان، ئاستەنگە کەسییەکان، هەندێک ئاستەنگی تر.\nلە بەشێکی تردا بە ناوی (وانەی پراکتیکی و پەروەردەی هونەر) خەلیل عەلی نووسەر و لێکۆڵیار، باس لەوە دەکات کە یەکێک لە پایە گرنگەکانی وانەی پەروەردەی هونەر، وانەی پراکتیکییە، واتە زانیاریی هونەری تەنها لە ڕێگەی وانە تیۆرییەکانەوە ناگاتە قوتابی، بەڵکو پێویستە مامۆستای ڕاهێنراو بۆ گەیاندنی پەیامی پرۆگرامی پەروەردەی هونەر، هانا بۆ وانەی پراکتیک بەرێت و تاقیکردنەوە لەسەر کەرەستە و شمەکەکن بکات: جا هەر کەرەستە و شمەکێکیش خاوەن تایبەتمەندیی خۆیەتی لەسەر شێوازی کارکردن و بەرهەمهێنانی کاری هونەریدا، کەواتە قوتابی لە ڕێگەی ڕاهێنان و ڕاهێزانەوە ئەزموونکاری ئەنجام دەدات لەگەڵیشیدا بیرۆکە و شێوازی نوێ دەهێنێتە گۆڕێ.\nلە هەمان بەشدا نووسەری ئەم لێکۆڵینەوەیە جەخت دەکاتەوە کە لێرەدا بە پێیوست دەزانرێت لە هەر وانەیەکی پەروەردەی پراکتیکدا، کەسی ڕاهێنراو ئەرکێکی پێ بسپێردێت و لە وانەی داهاتوودا ئامادەی بکات، پاشانیش مامۆستا نمرەی ئەوچالاکییەی بۆ دابنێت: لەگەڵ ڕەچاوکردنی پوختی و پاکی و جوانیی کارەکە.\nلە بەشێکی دیکەدا بە ناوی (تاقیکردنەوە) خەلیل عەلی، باس لەوە دەکات کە یەکێک لەو ئەرکە گرنگانەی دەکەوێتە سەرشانی مامۆستای ڕاهێنراو، بریتییە لە ئەنجامدانی تاقیکردنەوە، بەڵام پێیوستە مامۆستا ئەوە بزانێت، کە نابێت تاقیکردنەوەی سەر کاغەز ئەنجام بدات، واتە: تاقیکردنەوەی هاوشێوەی وانەکانی تر، بەڵکو وەک ئەم شێوازەی بۆی دانراوە دوو جۆر تاقیکردنەوە ئەنجام دەدات وەک (تاقیکردنەوەی گرووپکاری، تاقیکردنەوەی تاککاری) لە تاقیکردنەوەی تاککاریدا، نووسەر ڕوونی دەکاتەوە کە لێرەدا مامۆستای ڕاهێنراو بەپێی خشتەی ژمارە ٢، (بێگومان خشتەکە لە کتێبەکەدا هەیە) قوتابییەکان ڕۆژانە تاقی دەکاتەوە و تاقیکردنەوەکەش ئەنجامی ئەنجامی ئەو چالاکییەیە، کە قوتابی لە پۆلدا، یان ل چالاکیی ئەرکی ماڵەوەدائەنجامی دەدات.\nلە لایەکی دیکەوە ئەم کتێبە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە پێویسە مامۆستا ئەوە بزانێت، کە پرۆسەی فێرکاری پەیوەستە بەوەی کە ئایا مامۆستا چۆن ئەم پرۆسەیە پێش دەخات، گەشەی پێ دەدات و لە بازنەیەکی داخراودا نایهێڵێتەوە، کەواتە باشترین پرۆسەی فێرکاری، یان وانەگوتنەوە بۆ وانەی پەروەردەی هونەر بریتییە لە شێوازی فێرکاری پراکتیکی و نابێت مامۆستا زانیارییەکان تەنها لە چوارچێوەی گفتوگۆی نێوان دیوارەکانی قوتابخانەدا بهێڵێتەوە: بەڵک پێویستە قوتابییەکان لە دەرەوەی ئەو چوار دیوارەدا بەرێتە دەرەوە و سوود لە ژینگەی دەرەوەی قوتابخانەش وەربگرێت، تا قوتابییەکان ئاستی خەیاڵبازییان پەرە پێ بدەن و ئامادە بن بۆ فێرکارییەکی پراکتیکی و سوود لەو کەرەسە و شمەکانەش وەربگرن، کە لە دەرەوە دەست دەکەون، یان فەراهەمە، ئیدی لێرەدا قوتابی بە شێوەیەکی ڕاستەقینە و ڕاستیگەرایی بەر کەرەستە و شمەکەکانی ژیان دەکەوێت و باشتر لێیان تێدەگات ودواتر لە پرۆسەیەکی تەواو هونەریدا بەشدارییان پێ دەکات.\nئێمە لێرەدا ناتوانین بە تەواوی قسە لەسەر بەش بە بەشی کتێبەکە بکەین و لایەنە گرنگ و پڕ بایەخەکانی باس بکەین، بەڵام بێگومانین لەوەی خوێنەر خۆی لە کاتی خوێندنەوەیدا درک بە گرنگی و بەهای زیاتری کتێبەکە دەکات، بە تایبەت مامۆستایانی هونەر زۆر گرنگە ئەم کگتێبە بخوێننەوە، چونک ڕێنماییان پێ دەدات و ئاڕاستەیان دەکات تا بە شێوەیەکی زانستی لە گرنگیی وانەی هونەر تێبگەن و بە فۆڕمێکی مۆدێرنانەتر وانەی هونەر بە خوێندکاران بڵێنەوە.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/05/Untitled-1-2-1.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-05-30 19:34:412022-05-30 19:34:41پەروەردەی پراکتیک؛ کتێبێکی گرنگ سەبارەت بە وانەی هونەر\n2022-05-09 / ڕانانی کتێب\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/05/Untitled-1-1.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-05-09 12:09:392022-06-09 14:05:15ئەزموونى نووسین؛ دواى پەنجا ساڵ\n2022-04-30 / ڕانانی کتێب\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/04/Untitled-1-10.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-04-30 18:03:322022-06-09 14:05:55لاپەڕە پەرشەکان؛ چەند دەقێکی وەرگێڕدراو و نووسراو\n2022-04-23 / ڕانانی کتێب\n2022-04-10 / ڕانانی کتێب\n2022-04-06 / ڕانانی کتێب\n“سیا من و تۆ دوو کەسی تەنیاین، دوو تەنیای نێو ئەم سوڕانەوە بەردەوامانەی سەرزەوین، دوو کەسین توانای بیرکردنەوە و پرسیارکردنمان هەیە لە هەموو شتێک، دەتوانین لە ڕێگای چیرۆکەکانەوە هەر کاتێک بمانەوێت ئەم دنیایە جێبهێڵین و بچینە ناودنیایەکی جوانتر لەم جیهانە.”\nئەمە یەکێکە لە پەڕەگرافە جوان و سەرنجڕاکێشەکانی نێو ڕۆمانی (منداڵێک لەسەر مانگە)ی نووسەر و شاعیر (هیوا قادر) کە هەڵگری دوو خەسڵەت و ڕەهەندی فەلسەفی و عیرفانیشە، بێگومان سترەکچەری خودی ڕۆمانەکەش لەسەر ئەم دوو چەمکە بونیاد نراوە، ئەگەر ئەو پێناسەیەی (دکتۆر عەلی شەریعەتی) وەرگرین کە پێی وایە عیـرفان بە تێكڕایی كاری كەسێكە دەیەوێ خۆی بناسێ و پرسیار بکات چی هێناوێتی؟ بۆ هاتووە؟ بۆ كوێ دەچێ؟ دەبێ چی بكا؟ هەودا و مەودای ئاڵۆز و پڕ گرفچنكی دەوروبەری، لەبان سەری، لەم زەمینە پان و پۆڕ و بەرینەدا بپشكنێ؛ سەرەتای بدۆزێتەوە؛ بە عەقڵ لێكی بداتەوە؛ مەودای ئەو هەودایە چەندە؟ بە كوردی و كورتی کەسێتی عاریف كەسێكە لەدووی ڕاستەقینە وێڵە و تا هەموو شت لە بنج و بناوان نەكا ئۆقرە ناگرێت. ئەوا بێگومان دەتوانین قووڵتر لە ئاماژە و دەلالات و مانا شاراوەکانی نێو ئەم ڕۆمانە تێبگەین کە لە لایەکەوە خوێنەر تەواو لەبەردەم تێکستێک و ڕۆمانێکی عیرفانیدایە، لە لایەکی دیکەوە عیرفانییەت تەنیا نەبەستراوەتەوە بە میتۆد و بنەما و پێوەرە ئایینییەکانەوە، بەڵکو توانای لەڕادەبەدەری مرۆڤ بۆ خودناسین و دۆزینەوەی پانتاییە نادیار و ڕووبەرە تاریکەکانی ناخی خۆی، تخووب و مەرزی ئەو چەمکە پێناسەکراوانەش دەبەزەنێت کە بەدەر لە ئیرادە و ویستی ئینسانی بۆی داڕێژراوە، لەم ڕۆمانەدا نووسەر کەشێکی جیاوازی عیرفانی خولقاندووە کە هزر و ئەندێشەی مرۆڤ لە ڕێگەی بەکارهێنانی ئاوەز و گەڕان و گومان و پرسیار و ئەزموونکردنە بەرجەستە ڕۆژانەییەکانەوە، دەگەیەنێت بە حەقیقەتێکی دیکە، کە دواجار وەک گەوهەرێک لە ناخ و ڕۆح و چاو و زمانی خۆیدا دەیدۆزێتەوە.\nنووسەر لە ڕۆمانی (منداڵێک لەسەر مانگە)دا، کەشێکی تەواو هێمن و شاعیرانەی خولقاندووە و خوێنەر لە جەنجاڵیی ژیان و شارەوە دەبات بۆ ئارامیی نێو سروشت و چیا و دەشت، ئەم کەشە لەسەر ئاستی ژیان و سروشتی کاراکتەر و تەکنیک و شێوازی گێڕانەوە و زمانی دەربڕین و دیالۆگ و مەنەلۆگ و کۆی ڕووداوەکانیش ڕەنگیداوەتەوە، ڕۆمانەکە بە ڕووکەش لەسەر کۆمەڵێک بابەتی دیاریکراو دەوەستێت، بەڵام لە نێوەڕۆکدا پەلی هاوێشتووە بۆ مەودا و پانتایی و پنتی دوورتر و دەرگاگەلێکی زیاتر بە ڕووی خوێنەردا دەکاتەوە تا ئاوەز و ئەندێشەیان تەنها لەسەر چەقی ڕووداوێک نەوەستێت و لەنێو هەر چیرۆکێکدا پەنجەرەی چیرۆکگەلی دیکەی لێ دەکرێتەوە.\nڕۆمانەکە بە وردی لەسەر هونەری خەتخۆشی، مێژوو و گرنگیی ئەم هونەرە و جۆرەکانی دەست پێ دەکات و لە ڕێی کاراکتەری (سەید موحسین)ەوە، خوێنەر بەرەو ئاقاری دیکە و بابەت و ڕووداوگەلی دیکە دەبات، لەم ڕۆمانەدا بابەتی گەڕان بەدوای ئارامی و خودا، جوانی و حەقیقەتدا، بابەتێک نییە تەنها پەیوەست بێت بە دین و ئەرکێک نییە تەنها پیاوانی ئایین لە ڕێی عیبادەت و بەجێهێنانی ئەرکە دینییەکانەوە پێی بگەن، بەڵکو لێرەدا ڕەهەندی قووڵتر و فەلسەفیتری هەیە، کەسێکی وەک (یاروەلی) لە ڕێی ژیانە تایبەتەکەیەوە نوێنەرایەتیی ئەو ڕەوتە دەکات کە لە دەرەوەی بازنەی ئیمان و ئەرکە ئایینییەکانەوە دەیەوێت خودا لە خۆیدا بەرجەستە بکات، پرسیارە زۆرەکانی لە بوون و خود و ژیان بەئاستێک لە مەعریفەی دەگەیەنن کە خۆڕسکانە لە ناخی خۆیەوە بەدەسستی هێناوە، بێگومان بەو شێوە نا کە سیفەت و سروشتی خودایی هەبێت، بەڵکو هەوڵی ئەو، دروستکردنەوەی خودایە لە سادەترین فۆڕمدا و دوورخستنەوەیەتی لەو ماڵە جۆراوجۆرانەی بە ناوی ئەوەوە دروستیانکردووە و خودایان لەو ماڵانەدا قەتیس، یان بچووک کردووەتەوە تا ڕاستی و حەقیقەت و توانای تێهزرین و گەڕانی مرۆڤ سنووردار بکەن.\nکەسایەتیی یاروەلی لەم ڕۆمانەدا بەهۆی ڕووداوێکەوە گۆڕانکاری بەسەر سروشت و دونیابینی و بیرکردنەوەیدا دروست دەبێت، لە کەسێکەوە کە عاشقی شیعر و بەیت و غەزەلە عیرفانی و کلاسیکییەکانە، دەگۆڕێت بۆ کەسێک کە هەوڵی نوێکردنەوەی ژیان دەدات لە چاوی خۆیدا، واتە ئەزموونی ژیانی یار وەلی پێمان دەڵێت ئەو گۆڕانکارییە بنچینەیی و بونیادییە لەنێو ناخ و ڕوانینی خۆمان نەبێت، هیچ گۆڕانکارییەک لە ژیان و چواردەورماندا ڕوونادات، ئەو گۆڕانەش لە کاتێکدایە بە نیازی ڕۆیشتن بۆ سابڵاخ و سووسە کردن بۆ هەندێک لە شیعرە فەوتاوەکانی مەحوی، لە فەوزا و قەرەباڵغی سەر مەرز و زوڵمەتی ئەو شاخ و کێوانەدا، گریانی منداڵێک ڕایدەگرێت و سووسەی دەنگی دەکات، یاروەلی سەرەتا پێی وایە ئەو دەنگە لە سنگی خۆیەوە دەردەچێت، بەڵام دواتر بە (سیا) ئاشنا دەبێت.\nسیا منداڵێکی ئیفلیج و بێ زوبانە، ڕاژۆی باوکی بەر لەوەی لەپەنا تاوێرێکدا بیکوژن، منداڵەکەی لە توێی پەتوویەکی ئێرانیدا دەداتێ و داوا لە یاروەلی دەکات منداڵەکەی بەرێت و لە دورترین و چۆڵەوانیترین شوێن بژین، ئەوە سەرەتای ئەو گۆڕانکارییە بونیادییەیە کە یاروەلی لە چوون بۆ سابڵاخ پەشیمان دەکاتەوە لەگەڵ ئەو منداڵە نەخۆشەدا، چارەنووس و قەدەر بەرەو شوێنیکی دور و چۆڵیان یان دەبات، کە تەنها ئاو و درەخت و دەنگی باڵندە شەوانی پڕ لە ئەستێرەیان لێوە دیارە، و لەو شوێنەدا وزەی شاراوەی ڕۆحیی هەردووکیان، دونیایەکی جیاواز و سەربەخۆیان بۆ دروست دەکات.\nئەو ژیانە دوورەپەرێز و تەناییەی یاروەلی و منداڵێکی بێزمان و ئیفلیج وا دەکات یاروەلیی کانیاوی وزە ڕۆحیی و زیهنییەکانی لە ناوەوەڕا بتەقنەوە، هاوکات لەتەک سیادا زمانێکی هاوبەش بدۆزنەوە بۆ تێگەیشتن لە یەکدی و توانای گوزارشتکردنیان لەو دونیا سیحری و پڕ لە فەنتازییەی دروستیان کردووە، ئەو زمانەش زمانی چاو و خوێندنەوەی قووڵ و وری ئاماژەکانە کە وا دەکات وەک ئامڕازێک، چاو لە بینینێکی سادەوە ڕۆڵەکەی بگۆڕێت بۆ بەرپرسیارێتییەکی گەروتر و فراوانتری وەک ڕوانین و خوێندنەوە و تێڕامان و کەشفکردنی ڕازە پەنهاکان، بە تایبەت لە خوێندەوەی خەونە ئاڵۆزەکاندا و بە چیرۆککردنی ئەوەی لە چواردەور و دڵ و هزریاندا دەگوزەرێت.\nڕۆمانەکە لە ستایش و گرنگیپێدانی تەنیایی و بێدەنگی و دووریی لە قەرەباڵغی و فەوازای ژیانی شار و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندایە و ئەوەمان پێ دەڵێت کە بۆ گەیشتن بە حەقیقەت، هێندە بەسە مرۆڤ تەنیا بێت و لەنێو دڵ و خەیاڵ و ئەندیشە و خەونەکانی خۆیدا بۆ خودا و جوانی و حەقیقەت بگەڕێت، دواجار ئەو چەمکانە لە شاردا وێنە حەقیقی و ڕوونەکانیان بە تەڵخی نابینرێت، بەڵکو ئەوەی هەیە لەنێو سروشت و موفرەداتەکانی نێو سروشت و ژیانێکی بێدەنگ وتەنیاییدایە، تەنانەت مرۆڤ دنە دەدات بۆ ئەوەی توانا شارەواکانی خۆی لە ناخی خۆیدا بدۆزێتەوە تا بگات بەو یەقینەی کە خودی خۆی سەنتەری شتەکان و گێڕەرەوەی چیرۆک و حیکایەتەکانی خۆیەتی، ئەوەی ڕوودەدات و ڕووی داوە لەنێو خودی خۆیدایە، تەنانەت ئەوەشی کە دەگۆڕێت خودی خۆیەتی، بەڵام لە ڕێی تێڕامان و وردبوونەوە و پرسیارکردن و وتووێژکردن و ئەو شەڕانەی کە مرۆڤ لەگەڵ خودی خۆیدا دەیانکات.\nڕۆمانەکە لە لایەکی دیکەوە سەبارەت بە دنیای شیعر و ئەوین و غەزەلیات و ئیمان و خوداپەرەستییە، لەوێوە خوێنەر پەلکێشی بەردەم زانیاریگەلێکی بەسوود دەکات سەبارەت بەو دونیایەی کە ڕەنگە سەردەمانێک بە هەڵە پێناسە کرابێت، بە تایبەت سەبارەت بە حەقیقەتی ڕەها، ڕەهەندێکی ڕەخنەگرانەی هەیە و ئەو ڕاستییە بە خوێنەر دەگەیەنێت کە ڕاستیی و حەقیقەت، یەک ڕوخسار وئەدگار، یەک دەنگ و بۆنی نییە، بەڵکو ئەوە دونیابینی و بیرکردنەوەی بچووکی مرۆڤی نێو قاڵبە ئایینی و ئایدۆلۆژییەکانن حەقیقەت لەو چوارچێوە تەسکەدا دەبیننەوە کە چاوی کورتبینیی خۆیان دەیبینن، بۆ نموونە بینینی شێوەی خودا لە چاوی پیاوانی ئایینییەوە، خودا لەنێو مزگەوت و کڵێساکاندا، خودا لەنێو جامخانە و لەسەر بەردی مەڕمەڕ و حەوشەی کاشیی، ناوی خودا لەسەر فەرشە دەستچنە گرانبەهاکان و هتد… هاوکات هەوڵی مرۆڤ بۆ گێڕانەوەی حیکایەتەکان و بە حیکایەتکردنی هەموو شتەکانی نێو ژیان، تەوەرێکی دیکەی سەرەکیی ئەم ڕۆمانەیە کە هەم خودی گێڕەرەوە بەو پێیەی لە منداڵییەوە سەرسام بووە بە هونەری خەتخۆشی سەید موحسین و دوای مردنی بەدوای سەرچاوەی ژیانیدا دەگەڕێت تا نهێنییەکانی کەشف بکات، دواجار ڕوودەکاتەخانەقای مەحوی و لەنێو بەیاز و دەستنووس و کتێبە کۆنەکاندا کەشکۆڵێک دەدۆزێتەوە کە گێڕانەوەی سەربوردەی ژیانی یاروەلییە، یاروەلی لێرەدا گرنگیی بە چیرۆککردنی مرۆڤ و ژیان و نووسینمان پیشاندەدات کە دواجار نەمری دەبەخشێت بە مرۆڤ و ڕووداوەکان بە زیندوویی دە‌هێڵێتەوە.\nیاروەلی لە ڕێی ئەو کەشکۆڵەوە، خۆی و سیا و ژیانە پڕ لە ڕاز و نهێنییەکەیان لە فەوتان و مردن دەپارێزێت، ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت کە تەنها هێز و سیحری نووسین دەتوانێت دەرەقەتی ئەو ژیانە ئاڵۆزە بێت و لە لەیادچوونەوە ڕزگاری بکات.\nبێدەنگیی نێو سروشت و دوورەپەرێزی و تەنیایی، یاروەلی و سیا دەکەن بە دوو مرۆڤ کە ئاتاجی یەکدی بن و لەنێو دونیای تایبەتی خۆیاندا ببنە خاوەنی باڵ و زمان و چاوانێکی ئەوتۆ، کە تەنها خۆیان لە خۆیان تێبگەن و خۆیان بتوانن ببنە کارەکتەری نێو چێرۆک و خەون و حیکایەتەکانی یەکدی، ئەوان پێیان وایە مرۆڤی جاوید و باڵا ئەوانەن کە دەبنە کاراکتەری نێو حیکایەت و گێڕانەوەکان و لەویدا مانای گەورەتر پیدا دەکەن، واتە تەنها بە گێڕانەوە و گوێگرتن، نووسین و خوێندنەوە، دەتوانن نەمریی بۆ خۆیان بەدەست بێنن، یاروەلی بڕوای وایە دەبێت شتەکان بنووسرێنەوە، هاوکات تا کەسێک هەبێت بخوێنیتەوە ئەمان بە نەمریی دەمێننەوە.\nئەم ڕۆمانە چاپی سێیەمە و لە بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمە، خوێنەر لە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە، هەم چێژ دەبینێت، هەم بەر زانیاریی گرنگ دەکەوێت سەبارەت بە هونەری خەتخۆشی و دنیای عیرفان و وزە شاراوە ڕۆحییەکانی مرۆڤ.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/04/Untitled-1-4.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-04-06 20:01:332022-06-09 14:03:59منداڵێک لەسەر مانگە؛ گەڕان بەدوای حەقیقەتدا\n2022-04-04 / ڕانانی کتێب\n2022-04-03 / ڕانانی کتێب\n2022-03-27 / ڕانانی کتێب\n2022-03-22 / ڕانانی کتێب\nڕۆمانی (منداڵانی گەڕەک)ی نووسەر و شاعیر (هیوا قادر) یەکێک بوو لە پڕفرۆشترین کتێب و تامەزرۆیی خوێنەر بۆ ئەم ڕۆمانە چەندین چاپی تازەی بەدوات خۆیدا هێنا، هاوکات لە لایەن نووسەرانەوە سەرنجی جیاجیا لەبارەیەوە خرایە ڕوو، لێرەدا پەختەی سەرنج و بۆچوونی هەندێک لەو نووسەرانە دەخەینە ڕوو.\nبە بۆچوونی نووسەر و ڕووناکبیری ناوداری کورد (شێرزاد حەسەن) لەم رۆمانەدا شوێن بە مانا کۆن و باوەکەى “هەستى هاونیشتمانی” تێدا نییە، بەڵکو جوگرافیایەکە بۆ جەنگ و ململانێ و سەرگەردانى، بەڵام زەمەن و شوێن وەک هەڵگرى رۆحى لۆکاڵى بوونى هەیە. وەک ئەوەی گەر ئەو شوێن و کاتە نەبێت، بوونى وەها کارەکتەر و ڕووداوگەلێک مەحاڵە: واتا ئێمە یادەوەریمان ئامادە دەکەین بۆ خوڵقانى ژینگەیەکى پڕ لە توندوتیژى، باوەجوو.. چەندە واقیعییە، ئەوەندەش خەیاڵئامێزە. زەمەنێک و گۆڕەپانێکە بۆ پەڕینەوە لە زمانى دایکەوە بۆ زمانى باوک، واتا لە شکستى زمانى دایکەوە بۆ زاڵبوونى زمانى ستەمکارانەى باوک، زمانێکى زبر و بارگاوى بە هەموو میراتى ستەم و چەوساندنەوە و مەرگدۆستى، کە درێژکراوەى هەمان قۆناغى منداڵی و هەرزەییە.\nلە نووسینیکی دورودرێژی خۆیدا سەبارەت بە ڕۆمانی منداڵانی گەڕەک، شێرزاد حەسەن پێی وایە ه بە گشتی دیاردەى “نامێژوویی” بۆ خۆى لە ئەدەبی داستانئامێزى ئێمەدا لە کەم ئەزموونییەوە بووە، لەپاڵ ئاشنانەبوون بە یاسا و رێساکانى هونەرى داستاننووسی کە خودى مێژووەکە ڕەسمى ئەو پەیوەندییە دەکات لە نێوان پارچەکانیدا، ژمارەیەکى کەمى رۆمان و چیرۆکمان دەست دەکەوێت کە بکەوێتە دەرەوەى ئەو هەڵاوێردکردنە، نووسەر ناچار نییە بەوەى رێز لە شوێنە راستەقینەکانى ناو جوگرافیایەکى دیاریکراو بگرێت، مافی رەواى نووسەرە کە لەو لەیەکچوونە نزیک بێتەوە یان دوور بکەوێتەوە، کە لەم رۆمانەدا هەوڵێکی شێلگیرانە بەم ئاراستەیەدا هەیە و دەشڵێت: شوێن لەم رۆمانەدا بۆ خۆى ڕووهەڵمالینە لەسەر کەسانێکى پەراوێزخراو نەک دیار و پایەدار. ڕادەى کاردانەوەى خودى گەڕەکە میللییەکە وەک ژینگەى ڕۆمانەکە کاردانەوە و کاریگەرى خۆى داناوە لەسەر هەر جووڵە و ڕەفتارێکى هەرزەکار و تۆڵازەکان. کەواتە ئێمە بە تەنیا ماجەراى منداڵانى گەڕەک ناخوێنینەوە.\nلە لایەکی دیکەوە نووسەری دیاری کورد مامۆستا (حەمەفەریق حەسەن) لە نووسینێکی چڕ و پڕ لە وردەکارییدا سەبارەت بە ڕۆمانی منداڵانی گەڕەک گوتویەتی: دەکرێت ئێمه وه‌ك ڕۆمانی مێژوویی له (منداڵانی گه‌ره‌ك)ی هیوا قادر بڕوانین. له ڕۆمانی مێژووییشدا، ڕۆماننووس بۆی هه‌یه میر، پادشا، سه‌ركرده سیاسی و سه‌ربازییه‌كان وه‌لا بنێت و سه‌ربازێكی ساده، كاره‌كه‌رێكی كۆشك یان له‌له‌یه‌ك، هه‌ڵبژێرێت و بیكات به (ئه‌ی كاره‌ته‌ر) و هه‌ر له ڕێی ئه‌م مرۆڤه سادانه‌وه، ڕاستگۆیانه‌تر له مێژوونووس و به زمانی ئه‌ده‌ب مێژووی سه‌رده‌مێكی جه‌نجاڵی وڵاتێك بگێڕێته‌وه. له حاڵێكدا خودی مێژوونووسان لا له‌م جۆره كاره‌كته‌ره په‌راوێز خراوانه ناكه‌نه‌وه و ڕۆڵیان به گرینگ نازانن. مێژوونووس، كه خۆی هه‌رده‌م میوانی سه‌ر خوانی سه‌ركرده‌وه و پادشا بێ، هه‌ر له دید و چاوی ئه‌وانیشه‌وه ڕووداوه‌كان ده‌بینێت و تۆماریشیان ده‌كات.\nئەم نووسەرە ناودارەی کورد لە درێژەی نووسینەکەیدا باس لەوەش دەکات کە ژیان له ناو خێزانی گوڵ محه‌مه‌دی منداڵدا، كه خاوهن‌ی سێ پووری قه‌یره‌یه له‌سه‌ر ماڵ، ئاسایی ده‌ڕوات. حه‌وشه‌ی ماڵه‌كه‌یان جێی جریوه و كۆبوونه‌وه‌ی چه‌ندان باڵنده‌ی ده‌سته‌مۆیه، كه بێ ترس ئه‌وێیان كردووه به لانه و بانه. تا ئه‌و ڕۆژه‌ی (به‌ڵام ئه‌و به‌یانییه زووه‌ی باڵداره‌كان به گویلێبوون له ته‌په‌ی قورس و له‌پڕی باڵی كونه‌په‌پوویه‌ك له‌سه‌ر ئاسمانی ماڵی ئێمه، هه‌موویان پێكه‌وه فڕین، پووره‌كانم وه‌ك ئه‌وه‌ی به یه‌كه‌وه كاره‌با گرتبنی له جێگه‌ی خۆیاندا سپی سپی بوون. ده‌ستیان شل بوو.)\nتۆ له‌وه‌یان گه‌ڕێ كه كونه‌په‌پوو هیچ ده‌نگی باڵی نایه‌ت. هه‌ر ئه‌و بێده‌نگییه‌شه، كه یارمه‌تیی ئه‌م باڵنده‌یه ده‌دات له ڕاوی نێچیره‌كانیدا سه‌ركه‌وتوو بێت: وه‌لێ له زه‌ینی ئێمه‌ی كورد و زۆر له گه‌لانی ناوچه‌كه‌شدا، كونه‌په‌پوو باڵدارێكی شوومه، نه‌گبه‌تی و ماڵوێرانی له‌گه‌ڵ خۆیدا دێنێت و كه‌لاوه ده‌خاته‌وه. بۆیه به ده‌ركه‌وتنی ئه‌م باڵنده‌یه، ئیتر هه‌م باڵنده‌كان لانه‌واز ده‌بن و هه‌میش نه‌گبه‌تی ڕوو له‌و ماڵه و له منداڵانی گه‌ڕه‌كیش ده‌كات. ئه‌م ئاماژه‌یه‌ی نووسه‌ر هیوا قادر، له خۆیدا به‌گه‌ڕخستنی ئه‌فسانه‌یه و له جێی خۆیدایه. نووسه‌ر هه‌ر به‌و چه‌ند ڕسته‌یه، به خوێنه‌ری وریا ده‌ڵێت (كاره‌سات به‌ڕێوه‌یه! ئه‌وه بۆیه پووره‌كانی گوڵ محه‌مه‌د به ده‌ركه‌وتنی كونه‌پووه‌كه له جێگه‌ی خۆیاندا سپی سپی ده‌بن!)\nبە بۆچوونی مامۆستا حەمەفەریق حەسەن، كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌م ڕۆمانه، منداڵانی گه‌ره‌كه میللییه‌كانی شارن، هه‌ر خۆشیانن، كه له شار و له شاخیش مێژوویه‌كی خوێناوی ده‌خوڵقێنن و ده‌یشیگێڕنه‌وه. ئه‌وه‌ی وا ده‌یگێڕنه‌وه مێژوویه‌كی زۆر كۆن نییه. ره‌نگه هه‌ندێكمان به‌شێ له‌و كاره‌كته‌رانه له نزیكه‌وه بناسین و له‌ناو ئه‌و ڕووداوه‌نه‌شدا ژیابین.\nهاوکات نووسەر و چیرۆکنووس (فاروق هۆمەر) لە وتووێژێکی دوورودرێژ و هەمەلایەندا لەگەڵ هیواقادر، سەبارەت بە ڕۆمانی منداڵانی گەڕەک گوتویەتی: ڕۆمانی منداڵانی گەڕەک باس لە دوو قۆناغی کلتوریی و سیاسی ئەوروپا و کوردستان ئەکات، لەناو یەک زەمەنی مێژوویدا. کاتەکەش هەردوو دەیەی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردووە. ئەوروپا: دوای شۆڕشی قوتابیان و شۆڕشەکانی ئازادی سێکس و هاتنی مۆسیقا جیاوازەکان و دروستبوونی گروپە هیپی و پونگ و فریشتەکانی جەهەنم. کوردستانیش: درێژبوونەوەی یاخیبوونەکان و دروستبوونی شۆڕش و ڕژانی خوێنێکی زۆر و شکستە یەک لەدوای یەکەکانی.\nبە بڕوای ئەم نووسەر و چیرۆکنووسە، کەسایەتی گوڵ موحەمەد ڕۆڵی مێژوویی ئەو گەنجانە ئەبینێت کە بە هۆکارە جیاوازەکان هەم لە ناو شۆڕش و هەم لە بەرەی دژە شۆڕشدا کوژراون. کاتێک ئەبێتە پەناهەندە لە وڵاتی سوید، لە ڕێکەوتێکدا کچێک لە گروپی پونگەکان ئەناسێت کە ناوی سیسیلیایە، باوکی ئەم کچە هەم نووسەرەو هەمیش دکتۆری دەروونییە و ناوی گۆستاڤە، باوکی سیسیلیا زیاد لە بیست ساڵە ئەو و دایکی بەجێهێشتووە و بۆ جارێکیش چییە نەیبینیونەتەوە. گوڵ مەحەمەد و سیسیلیا پلانێک دائەڕێژن کە وا لە گۆستاڤ بکەن چیرۆکەکانی گوڵ موحەمەد لە ڕۆمانێکدا بنووسێتەوە، لە پای ئەوەشدا دوای زیاد لە بیست ساڵ بۆ یەکەمین جار چاوی بە سیسیلیای کچی بکەوێت. پلانەکە سەرئەگرێت و ڕۆمانەکە بڵاوئەکرێتەوە و ناوی لێ ئەنرێت منداڵانی گەڕەک.\nهاوکات ئاماژە بۆ ئەوەش دەکات کە لە کۆتایدا هەموو ڕووداوەکان سەرەونگون ئەبنەوە و خوێنەر توشی جۆرێک لە هێدمە ئەبێت: دوای ئەوەی کە ئەزانێت گۆستاڤ لەلایەن وەشانخانەیەکەوە ڕاسپێراوە لەگەڵ گروپی ماتۆرسکلی فریشتەکانی جەهەنمدا بەناو ئەوروپا وتورکیا سەفەربکات، تاکو کتێبێکیان لەسەر بنووسێت، بەڵام کە ڕاپەڕین ڕووئەدات گۆستاڤ بە خۆی و ماتۆرێکەوە گروپەکە بەجێدێڵێت و لە سنووری تورکیاوە خۆی ئەکات بە کوردستاندا، لەبری نووسینی ئەو کتێبە ڕۆمانێک لەسەر رووداوەکانی کوردستان ئەنووسێت و ناوی لێ ئەنێت منداڵانی گەڕەک. ئەمە هەیکەلی گشتی ڕۆمانەکەیە بەڵام سیخناخ بە کۆمەڵێک وردەکاری زۆر و چیرۆکگەلێک کە هەموویان بە چیرۆکە گەورەکەوە پەیوەستن.\nتێکهەڵکێشکردنی ئەو دوو دنیایە لەگەڵ یەکتریدا بونیادی سەرەکی چیرۆکەکان پێک ئەهێنن، هەردووکیان تەواوکەری یەکترین و بەبێ یەکتری چیرۆکەکان نەئەکرا بگێڕێنەوە. ئەگەر واش نەکرایە ئەوا ڕۆمانەکە خاڵی ئەبوو لە تەکنیک و ئەبوو بە گێڕانەوەیەکی سادەی ناهونەریی.\nلە ئیستادا چاپێکی نوێی ڕۆمانی (منداڵانی گەڕەک)ی هیوا قادر لە کتێبفرۆشییەکان بەردەستە و هەموو ئەو خوێنەرانەی کە لە چاپەکانی پێشوودا فریای خوێندنەوەی نەکەوتن، ئێستا دەرفەت و شانسێکی باشیان لەبەردەستدایە بۆ خوێندنەوەی، لە ڕاستیدا خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە جگە لەوەی چێژێکی بێئەنداز دەدات بە خوێنەر، هاوکات ئاشناشمان دەکات بە قۆناغێکی مێژوویی ئەم وڵاتە کە رەنگە لە کەم بابەتی ئەدەبیدا بەم شێوە جوانەئاوڕ لەو قۆناغە خوێناوی و پڕ لە چیرۆک و ڕیسک و ململانێیە درابێتەوە.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/03/Untitled-1-4.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-03-22 18:21:552022-03-22 18:21:55ڕۆمانی منداڵانی گەڕەک لە دیدی نووسەرانەوە\n2022-03-05 / بابه‌ت, ڕانانی کتێب\n2022-03-03 / ڕانانی کتێب\nشیعر، وتار، وەرگێڕان، توێژینەوە و پاشکۆیەک\nئەم کتێبە یەکێکە لە بەرهەمە چاپکراوە تازەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، بابەتی ئەم کتێبە ئەدەبییە و نووسەر بە شێوەیەکی ورد کەوتووەتە گێڕانەوە و نووسینەوەی ئەزموونی ژیان و نووسین، دەتوانین بڵێین بەو زمانە ئەدەبییە، فۆڕمێکی هونەریی یادەوەرنووسیانەی بە گێرانەوەی حیکایەت و ئەزموونی داهێنان و گەشتە جۆراوجۆرەکانی ژیان و کولتووری دیتن و بەریەککەوتنی خۆیمان بۆ دەگێڕێتەوە لە قۆناغە جیاجیاکانی تەمەن و وڵاتان و فێربوونی زمان و خوێندن و ناسینی کولتوور و فەرهەنگ و شارستنایەتییە گەورەکانی دونیا، جا چ لە ڕێی سەفەر و دیتنی واقیعییانەوە بێت، یاخود بە هۆی کتێب و خوێندنەوە بەردەوامەکانی خۆیەوە بووبێت.\nبابەتەکانی نێو دووتوێی ئەم کتێبە دابەشکراون بەسەر چەندین بەش و تەوەری جیاجیادا کە بریتین لە: پێشەکی، گەڕان لەدووی خۆدەربڕین سەرەتا هەتا کۆتایی ١٩٧٨، مشتوماڵ و خۆڕشتن و خەمڵینی ئەزموون ١٩٧٠- ١٩٨٧، کۆچێکی تر ١٩٨٨- ٢٠٠٤، گەڕانەوە بۆ زێد ٢٠٠٥- ٢٠٢١، وەرگێڕان، پاشکۆ- دوو وتار و کورتەیەکی ژیننامە و ناوی کتێبەکانم، کاتێک شاعیرێک دەیەوێت فۆڕمێک بۆ شیعرەکانی بدۆزێتەوە، کام ئەدەبی تەم و مژ، کورتەیەکی ژیننامەم، بەرهەمە چاپکراوەکانم.\nبێگومان نووسەر و لێکۆڵیارێکی ئەکادمیی پڕ بەرهەمی وەک دکتۆر ئەنوەر قادر محەمەد، لە گەلێ بواردا نووسین و بەرهەمی هەیە و بە یەکێک لەو نووسەر و لێکۆڵیارانە ئەژمار دەکرێت کە لە هەر یەک لەو بوارانەدا کە کاری کردووە، بە وشیاری و ئاستێکی بەرزی ڕۆشنبیری و باگراوند و کەرەستەی مەعریفییەوە چووتە پێشەوە، ئەو وەک ئەکادیمیستێک و ڕۆشنبیرێکی بەئەزموون و دەوڵەمەند بە چەمکە ڕۆشنبیری و بنەما تیۆری بەها فکرییەکان، بەرپرسانە مامەڵەی لەتەک نووسین و شرۆڤە ئەدەبی و ئەکادمییەکاندا کردووە، ئەو خۆی لە دەنگە شیعرییەکانی ساڵانی حەفتاکانی کوردە و بە کتێبی زریان داهێنانی خۆی لە بواری شیعردا پێشکەش کردووە، دواتر پاش ساڵانێکی زۆر و بە دیاریکراوی ساڵی ١٩٨٨ دیوانی زایەڵە لە وڵاتی سوید چاپ دەکات، هەر لەوێش، واتە لە وڵاتی سوید، نامەی دکتۆراکەی بە ناوی (لیریکای شاعیری کورد مەولەوی) بەدەست دێنێت، کە ئەم نامەی دکتۆرایەی دوو جار بە کوردی چاپ و بڵاوکراوەتەوە، هاوکات لە بواری وەرگێڕانیشدا دەتوانین نموونەی کتێبی (هەندێک سیمای ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتووریی کورد، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا) بهێنینەوە کە مێژوونووسی دیاری کورد جەلیلی جەلیل بە ڕووسی نووسیویەتی و دکتۆر ئەنوەر وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی و دوو جاران چاپ و بڵاوکراوەتەوە، هاوکات ڕۆمانێکیشی بۆ منداڵان و مێردمنداڵان وەرگێراوە بە ناوی (میۆ میۆکەی من) کە لە لایەن ئاترید لیندگرینی سویدییەوە نووسراوە و ناوبراو کوردویەتی بە کوردی. بە گشتی گرنگترین کتێب و بەرهەمە چاپکراوەکانی ناوبراو کە لە ماوی ژیانی خۆیدا نووسیونی بریتین لە: پرەنسیپەکانی ئەدەبناسیی بەراورد، دەربارەی شیعری بێسارانی، هەڵبژاردەیەک وەرگێران لە ئەدەبی گەلان، هاوکات لەگەڵ ڕەوانشاد مامۆستا شوکور مستەفا و ساڵح عەلی گوللیدا کۆمەڵێک کتێبیان بە هاوبەشی چاپ و بڵاوکردووەتەوە.\nئەم بەشەی سەرەوە تەنها نموونە و بەڵگەیەکی بەرجەستە و دیاری کاروانی ژیانی پڕ لە ئەزموونی ئەدەبیی ئەم دکتۆر و نووسەر و ئەکادیمیستەیە، تا بزانین لەم کتێبەیدا خوێنەر لە بەردەم چ ئەزموونێک و یاد و دونیابینیی و ڕوانگەگەلیکی قووڵدا ڕادەگرێت و پێویستە خوێنەریش تێبگات کە لە بەردەم ئەزموونێکی چڕی ئەکادمیی و ئەدەبیدایە.\nبەگشتی ئەم کتێبە، واتە ئەزموونی نووسین، هەوڵێکە بۆ نووسینەوەی ئەزموونی پەنجا ساڵەی نووسەر لە بوارەکانی شیعر، وتار، توێژینەوە و وەرگێران: دیاردەی نووسینی ئەزموونی ئەدەبی و هونەری لە لایەن نووسەر، یان کەسانی ترەوە، لەسەر بنەمای ئەرشیفی ئەو کەسەوە دەنووسرێتەوە، نووسینی ژیننامە و بیرەوەری، بە شێوەیەکی گشتی بەرفراوانترە و کەسانی دەوڵەتمەدار و سیاسی و کۆمەڵایەتی و هتد دەینووسنەوە، نووسەر خۆیشی لە پێشەکیی کتێبەکەیدا ئاماژەی بەوە داوە کە نووسینی بیرەوەری لای ئێمە دیاردەیەکی نوێیە و بوەتە مۆدەش، زیاتر هەر جۆرە بەرفراوانییەکەشیەتی، هەرچەندە لە هەموو حاڵەتەکاندا خراپ نییە و تەنانەت ئەگەر ساکار و سادەش بێت، هەر تۆمارکردنی ئەو ڕووداوانە بە تایبەتیش ئەگەر بابەتی و ڕاستگۆیانە بێت، ئەوا دەبێتە سەرچاوەی بەسوودی نووسینەوەی مێژووی ئەو قۆناغ و سەروەختە: من بۆ خۆم خولیای خوێندنەوەی ئەزموون و ژیننامەم هەیە و هی بێگانە و خۆییشم خوێندوونەتەوە.\nنووسەر لە بەشێکی گێڕانەوەی یادەوەرییئامێزەکەیدا تیشک دەخاتە سەر بابەتی مرۆڤ و شوێن، پابەندبوونی مرۆڤ بە شوینەوە، یاخوود هۆگربوونی مرۆڤ بە شوێنەوە: مرۆڤ کە بە شوێنێکەوە نووسا، پێی ڕاهات و دڵی گرتی، بە ئاسانیی لێی هەڵناکەنرێت، منیش لە ڕووسیا ئاوا بووم، بە تایبەتی ئەو ڕۆژگارە دنیایەکی تر بوو، هەرچەندە ئەو نرخاندنە لە هەر وڵاتێکی ئەوروپاییدا بۆ هەر کەسێک بکرایە ناچار نەدەبوو مل بەرەو وڵاتێکی تر بنێت، ئەوەی ڕاستی بێت ئەمە پەیوەندیی بە ئینیستیوتەوە نەبوو، چونکە چەندین جار بۆ وەزارەت و ئەکادیمیایان نووسی، کە ئەوان پێویستییان بە منە، تەناتە کە ماڵئاواییم لە جێگری بەڕێوەبەر کرد گوتی: شەرمە بۆ ئێمە تۆ بڕۆیت بۆ ڕاۆژئاوا.\nنووسەر لەم کتێبەدا و لەو بەشەدا کە باس لە ئەزموونی خۆی دەکات لە بواری وەرگێراندا، ئەوە بۆ خوێنەر ئاشکرا دەکات کە ساڵی ١٩٧٨ کاتێ بۆ مەسەلەی خوێندن چووە بۆ وڵاتی سۆڤییەت، ئەوە سەرەتای قۆناغێکی تازەی ژیانی بوووە، کە بە هەموو مانایەک و لە هەموو ڕوویەکی ژیانیەوە کاریگەر بووە، لەو ڕۆژگارەدا واز لە نووسین بە کوردی دێنیت و بە حەزێکی زۆرەوە خەریکی فێربوونی زمانی ڕووسی بووە و وردە وردە شارەزایی لە ئەدەبی رووسیدا پەیدا دەکات: بەڵام وەک هەندێک لەمانەی ئیستا کە دوای چەند مانگێک مانەوەیان لە وڵاێکی ئەوروپایی هەرگیز ئەوەی بە خەیاڵمدا نەدەهات، باس لە وەرگێران و ئاماژەدان بوو بە سەرچاوەی زمانی ڕووسی، ئەمە لە دەست هەموو کەسێک نایەت مەگەر یەکێک چاو و ڕوویەکی زۆر قاییمی هەبێت. لەو سەرەتایەدا دکتۆر ئەنوەر فێری زمانی ڕووسی دەبێت و شارەزایی ئەدەب و کولتوورەکەشیان دەبێت، یەکەم بابەت کە لە ڕووسییەوە وەریدەگێڕێت بۆ سەر زمانی کوردی، گفتوگۆیەکی شاعیری ناوداری ڕووس یەفتەشینکۆ بوو لەگەڵ ساعیری فەڕەنسایی ئاکین بووسکی.\nلە یەکێک لە بابەتەکانی نێو دووتوێی کتێبەکەیدا، بە ناوی (کاتێ شاعیر دەیەوێت فۆڕمێکی تازە بۆ هۆنراوەکانی بدۆزێتەوە) دکتۆر ئەنوەر باس لەوە دەکات کە یەکێک لە ڕوالەتە گرنگەکانی فۆرمی شیعر مۆسیقایە، مەبەست لە مۆسیقای شیعر ئەو ئاواز و ئیقاعانەیە لە ئەنجامی تێکچڕژانی ئەو وشە و دەنگ و وێنانەوە پێکدێن کە ئەبنە چوارچێوەیەک بۆ بیر و هەستی شاعیر، ئەمەش زیاتر لە کێشدا خۆی ئەنوێنی: ک دەشڵێم کێش، ئەو ئاوازەم مەبەستە شیعری پێ لە نووسینێکی تر جیا ئەکرێتەوە، ئاشکرایە تا ئێستاس نەتوانراوە خۆ لە کێش ئازاد بکرێت، چونکە ئەو خۆئازادکردنە مردنە نەک ئازادی.\nنووسەری ئەم کتێبە جەخت لەسەر ئەوەش دەکاتەوە کە یەکێک ئەگەر بۆ هەر بابەتێک لە بابەتەکانی هونەر بسووتێ و هانەدەرێکی دەروونیی ڕاستەقینە پاڵی پێوە بنێت بۆ ئەوەی بنووسێت، بۆ ئەوەی بەردەوام لە گەڕاندا بێت بۆ شوێنپێ دۆزینەوە، ئەو ساتە بیر و ئەندێشە و ئەو کەرسەیەی بۆ دەربڕێن بەکاری دێنێت تێکەڵ ئەبن و لێک ئەئاڵێن و شاعیر وەها وسە و ڕستە ماڵی ئەکات، ئەگەر جاروبار لە دەستیشی بفڕن، دوایی هەر دێنەوە بۆ لای.\nبە گشتی ئەم نووسینە تەنیا هەوڵێکە بۆ نیشاندانی لایەنی کەمێک لە جوانیی و گرنگیی کتێبەکە، بێگومان خوێنەر خۆی لە کاتی خوێندنەوەدا درکی زیاتر بە جوان و دنیا فراوانەکەی کتێبەکە دەکات و چێژی لێ دەبینێت، ئەم کتێبە جگە لە چێژی خوێندنەوە، سوودێکی زۆریشی بۆ سەر مەعریفە و ئاستی ڕۆشنبیریی خوێنەر هەیە، چونکە لە نێو بەشە جیاجیاکانی کتێبەکەدا، خوێنەر بە شوێن و سەرزەمین و شارەستانییەت و کەسایەتیی جودا جودا دەکەوێت، حیکایەتەکانی نووسین و گەشت و گەڕان و سەفەر لەم کتێبەدا، ئەزموونێکی دەوڵەمەند و هەمە چەشن بۆ خوێنەر دروست دەکەن.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/03/Untitled-1.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-03-03 20:39:442022-03-03 20:39:44ئەزموونی نووسین\nسفرەی فەقیران؛ کتێبێک بۆ هەموان\n2022-02-16 / ڕانانی کتێب\nئەم کتێبە لە کۆمەڵێک بابەت، وتار، لیکۆڵینەوەی پەروەردەیی، ئەدەبی و سیاسی و ڕۆشنبیری پێکهاتووە، نووسەری ئەم کتێبە یەکێکە لە وەرگێرکارە پڕ بەرهەم و ناسراوەکانی کورد، کە ئەویش مامۆستا (حەمەکەریم عارف)ە و لە بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمە، لە ڕاستیدا گرنگیی ئەم کتێبە لەوەدایە کە ئەگەرچی لە ڕۆژگار و سەردەمێکی زووتردا نووسراون، بەڵام بە ئەندازەیەک پڕ لە زانیاری و مەعریفەن کە هەر دەڵێی ئەمڕۆکە نووسراون، بەتایبەت خودی بابەتەکان سەرجەمیان ئێستایین و بە دید و باگراوندێکی ڕۆشنبیریی ئەوتۆوە نووسراون کە ڕەنگە بڵێین بۆ سەرچاوەی گەلێ لێکۆڵینەوە و بابەت دەست دەدەن\nبابەتەکانی نێو دووتوێی ئەم کتێبە گەلێ زۆرن و گرنگترینیان بریتین لە: خوێندنی تەلقینکاری و گەوجاندنی قوتابی، کۆمەڵگەی زەبر و زەنگ، ڕاوە ڕۆشنبیر، هونەری گەوجاندن، ڕۆشنبیری و دەسەڵات، شۆکی مۆدێرنیزم، ناسنامەی نەتەوەیی، پێشەکییەک دەربارەی ئۆدیسە، چەردەیەک لەمەڕ دۆستۆفسکی، یەکانگیری پەیڤ و شاعیر، نووسەران پارێزەری دیموکراتییەتن، سانسۆر و خودسانسۆر، تاوێک دەگەڵ بزورگی عەلەوی… و… چەندین ناونیشانی دیکەی گرنگ و هەستیار، لەم کتێبەی مامۆستا حەمەکەریم عارفدا جێیان بووەتەوە.\nخۆی گوتەنی ئەم نووسینانە بەدەم هەڵپەی ژیان و پەیداکردنی بژێوییەوە لە کاتی جیاجیادا نووسراون، هەموویان لە گۆڤار و ڕۆژنامەکانی کوردستاندا بڵاوکراونەتەوە، نووسەر ئەوەشی نەشاردۆتەوە کە ماوەیەک دوودڵ بووە لەوەی کۆی بابەت و نووسینەکانی لە توێی کتێبێکدا بە چاپ بگەیەنێت: بەڵام ک بیرم کردەوە سەیرم کرد بەشێکن لە بۆچوونی ڕەخنەئامێزی بەندە بۆ ئەو دۆزە ئەدەبی و ڕۆشنبیری و نیمچە سیاسیانەی کە لەو ڕۆژگارانەدا بەوپەڕی ڕاستگۆییەوە مامەڵەم لەتەکدا کردوون و هەوڵی جارەسەرم داون، ئەمە جگە لەوەی کە بەشێکی گرنگن لە چالاکی و مءژووی چەلەنگی نووسینی بەندە، بەشێکیش لە مێژووی قۆناغێکی ڕۆژنامەوانی کوردی پێکدێنن.\nلە وتارێکیدا لەژێر ناوی (دەسەڵاتی بێ دەوڵەت) نووسەر ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە ئەرکی دەسەڵاتی بێ دەوڵەت یەکجار قورسە و نابێت تەنیا بە دەسەڵاتڕانی ڕووت قایل بێت، بەڵکو دەبێت زیرەکانە میکانیزمێکی واقیعی و مۆدێرن و هاوچەرخ بدۆزێتەوە کە پرۆسەی دەسەڵاتڕانی، ئەگەر بە شێوەیەکی مەعنەویش بووە بگۆڕێت بۆ پڕۆسەی دەوڵەتڕانی و هەموو ئەو بۆشاییە مێژوویی و کولتووری و کۆمەڵایەتی و دەستوورری و قانوونی و ئیداریانە پڕ بکاتەوە کە لە غیابی دەوڵتدا دروست بووە: بەڵام وێڕای ئەمەش هەموو دەزانین هەر دەسەڵاتێک بگری جۆرە مەیلێکی زۆرەکی و خورتیایەتی و خۆسەپاندنی تێدایە و ڕەگێکی دەچێتەوە سەر خۆپەرستی ئەنانیەت و دیکتاتۆرییەت، بۆیە کاتێ هەست دەکات دەوڵەت گەمارۆی دەدات، سنوور بۆ دەسەڵات وجموجوڵ و چالاکی و دەسەڵاتەکانی دادەنێت.\nلە وتارێکی دیکەی نێو دووتوێی کتێبی سفرەی فەقیرانی مامۆستا حەمەکەریم عارفدا، کە لەژێر ناوی (خێڵ.. حیزب.. براگەورە)دا نووسراوە، سەرنجی خوێنەر بۆ ئەوە ڕادەکێشێت کە ئەگەر سەرنجی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی کوردەواری بدەین لە کۆنەوە تەنانەت تا ئەمڕۆش، خێڵ و پەیوەندییە خێڵەکییەکان حوکمیان کردووە و ڕێکیا خستووە و ئاراستەیان کردووە، ئیدی هەر خێڵەس لە سنوور و ئاقاری خۆیدا و دوور لە هەر تەماسێکی جددیی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری لەگەڵ خێڵەکانی تردا و بگرە تا ڕادەیەکی زۆر گۆشەگیرانە ژیاوە و بە ئەزموونێکی فرە سادە و ساکار و تا رادەیەک غەیبیانە ژیانی جەڕباندووە: دیاردەی خیڵایەتی بە هەموو یاسا و ڕێسایەکییەوە هەر دەگاتە قۆناغی پیر بوون و مردن، ئیدی قۆناغی پاش خۆی دەینێژێت، گەورەترین فاکتەری داوەشین و هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی خیڵایەتی، سەرهەڵدان و پەیدابوونی پەیوەندیی بەرهەمهێنانە، چونکە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی بەرهەمهێنان زۆر دیاردە و پەیوەندی دیکەی وەکو دانوستانی بازرگانی، کاری بە کرێ، یاسا و ڕێسا و دروست بوونی دەوڵەت و دەسەڵاتی دەستووری لێ دەکەوێتەوە.\nیەکێک لە بابەتە ئەدەبییەکانی نێو ئەم کتێبە، بابەتێکە بە ناوی (نووسین لەسەر نووسین) بێگومان ئەم ناونیشانە بە نسبەت خوێنەرەوە تا ئیەندازەیەکی زۆر سەرنجڕاکێشە و وال ە خوێنەر دەکات کونجکوڵ بێت تا بزانێت نووسین لەسەر نووسین چ جۆرە بابەتێکە و چۆن دەکرێت لێکدانەوە بۆ ئەم چەمکە بکرێت؟ نووسەر لەو بابەتەیدا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە وەک چۆن ڕێبازە ئەدەبییەکان یەکتر تەواو دەکەن، ڕێبازە ڕەخنەییەکانیش هەمان شەقڵ و مۆرک وەردەگرن هەر هەمووی خوێندنەوەی قووڵ و کەشفکردنی ڕاز و ڕەمزەکانی قووڵایی ناخی دەقن و ڕێگە بۆ خوێنەری ئاسایی خۆش دەکەن کە لایەنە هەمەخۆرەکانی دەق لە چەند گۆشەنیگایەکەوە ببینن و بفامن و حاڵی بن، نووسەر ئەوەش ناسارێتەوە کە سەرچاوەی حوکمی ڕەخنەیی دەچێتەوە سەر ئیشکردنەوە و شیکردنەوەش پرۆسەیەکی ئەقڵییە و هەر دیاردەیەک دەباتەوە سەر بنج و بناوانی هۆکارەکانی ئەو دیاردەیە: کەواتە ڕەخنە نووسینە دەربارەی نووسین، جانووسین لەسەر نووسین کارێکی ئێجگار قورس و ئەستەمە، هەر کەسێک بچێتە ژێر باری ئەو کارە، دەبێت کەرەستەی تەواوی پێ بێت، زۆر بە وردی و شێنەیی لە دەقەکە ڕابمێنێ و و بگەڕێتەوە سەر سەرچاوە زانستی و خوێندنەوە هەمە جۆرە کۆن و تازەکانی ئەو بوارە، چونکە ڕەخنە نایەت لەبەر خاتری سەرگەرمکردنی خوێنەر بنووسێت، بەڵکو بۆ ئەوە دەنووسێت کە کۆمەکی خوێنەر بکات بۆ ئەوەی بە قووڵی و دروستی و لە کارێک یان دەقێکی هونەری حاڵی بێت و زەوقی ئیستاتیکی لێ وەر گرێت.\nبێگومان وەک نووسەر باسی لەم وتارەیدا باسی لێوە کردووە، ڕەخنە بریتییە لە خوێندنەوەیەکی هۆشیارانەی دەق، خویندنەوەش خۆی لە خۆیدا چالاکییەکی زەینییە و خوێنەر بە کۆمەکی کۆمەڵە ئامرازێک ئەنجامی دەدات، کاتی خوێندنەوە دەبێ بە چالاکییەکی ئەکتیف و بە پیت کە خوێنەر توانای تێگەیشتن و لێکدانەوە و موناقەشە و دواندنی دەقەکەی هەبێت: گوتمان دەق ڕەخنە پەیوەندییەکی پتەویان بە یەکترەوە هەیە و هەڵکشان و داکشانی هەر یەکێکیان کار لەوی تریان دەکات، بۆیە ئەگەر ڕەخنە لە ئاستەنگ و تەنگەشە و قەیراندا بێت، ئەمە تا ڕادەیەک دەگەڕێتەوە بۆ قەیرانی گوزارشت و دەربڕین و نیشاندان، واتە بۆ قەیرانی دەق، چونکە ئەو پرس و دۆزانەی لە دەقی رەخنەییدا ڕەنگ دەدەنەوە، هەمان ئەو پرس و دۆزانەیە کە لە دەقی داهێنراودا بەرهەم هاتوون.\nلە بابەتێکی دیکەی هەمان کتێبدا کە بە هەمان شێوە سەرنجڕاکێش و تازەیە، نووسەر ناونیشانێکی هاوشێوەی داناوە (خوێندنەوەی خوێندنەوە) نووسەر لێرەدا ئەو ڕاستییە دەسەلمێنیت کە دەق بەرهەمێکی زمانەوانی چلۆنایەتییە، بەڵام زمان وەکو خۆی دووبارە ناکاتەوە، بەڵکو سەرلەنوێ دەیخولقینێتەوە و شەحن و چارچی دەکاتەوە لە مانا و دەلالەتە قامووسییەکەی دووری دەخاتەوە و ڕەمز ڕازەکانی کەشف دەکات و خۆی بە یەک دەلالەت و ماناوە نابەستێتەوە: دەکرێ دەق بشوبهێنرێت بە موجەفیرەیەکی پڕ لە نیشانە و ڕەمز و ڕاز، تەنیا بەوە دەتوانی ماناکەی هەڵبێنیت کە پەیوەندییە زمانەوانی دەلالییەکانی ڕەگەزە پێکهێنەرەکانی دەق بخەیتە بەر وردبینی لێکۆڵینەوەوە، یانی دەتوانین لە ڕێگای بونیادە ناوخۆییەکەیەوە هەڵی بسەنگێنین حوکمی لەسەر بدەین، واتا ناکرێ لەو ڕانگەیەوە تەماشای دەق بکرێت کە چەند لەگەڵ حەقیقەی یان حەقیقەتەکانی دەرێی دەقدا تێک دەکاتەوە، بەڵکو دەبێت لە میانی لۆژیکی ناوەوەی ئەو پەیوەندییانەوە کە ڕەگەز و بەشەکانی دەق پێکەوە دەبەستێ و گرێ دەدات، بۆی بچیت و تەماشای بکەیت، ئەمەش بۆ خۆی جۆرە شەقڵێکی ئەفسووناوی بە دەق دەبەخشێت، جاب ۆ ئەوەی هەر دەقێک ئەم سیفەتی ئەفسوونکارییە وەرگرێت، دەبێت جۆرە ئوتمۆسفێر و هاماجێکی هاوبەش لە نێوان دەق و خوێنەردا پەیدا بکات.\nئەم نووسینە هەوڵێکی گچکەیە بۆ ناساندنی گۆشەیەکی کەمی کتێبی (سفرەی فەقیران)ی مامۆستای نووسەر و وەرگێری پڕ کار و بەرهەم (حەمەکەریم عارف) بێگومان خوێنەر خۆی لە کاتی خوێندنەوەی کتێبەکەدا و لە ڕێی وتار و بابەت و لێکۆڵینەوە هەمە جۆر و لایەن و فرە ڕەهەندەکانیەوە، بەر دەیان ساتەوەختی چێژبەخش و بە سوود و پڕ لە زانیاری وەردەگرێت، چونکە لە پشت وتار و بابەتەکانی نێو دوو توێی ئەم کتێبەوە، پیاوێکی ڕۆشنبیر و سەر سپی کردووی نێو کتێبە گەورەکان و ئەزموونە دەولەمەدەکان دەبینێت، نووسەرێک کە لە ژیاندا تەنها کاری بە کتێبانەوە هەیە، حیکایەتی ئەم نووسەرە، حیکایەتێکی دوور و درێژی نێو کایە جیا جیاکانی مەعریفە و ڕۆشنبیری و زمان و کولتووردایە.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/02/Untitled-1-4.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-02-16 20:49:172022-02-16 20:49:17سفرەی فەقیران؛ کتێبێک بۆ هەموان\nتوحفەی ناسری؛ ئاوڕێک لە مێژوو و جوگرافیای کوردستان و ئیمارەتی ئەردەڵان\n2022-02-12 / ڕانانی کتێب\nبابەتی ئەم کتێبە لێکۆڵینەوەیەکی مێژووییە و شۆڕبوونەوەیە بۆ ڕابردوویەکی دێرین و جوگرافیا و هەڵکەوتەی کوردستان و یەکێک لە ئیمارەتە گەورە و کاریگەرە نەتەوەییەکانی کورد، کە ئەویش ئیمارەتی ئەدەڵانە، ئەم کتێبە لە لایەن میرزا شوکوروڵڵا سەنەندەجی نووسراوە و لە لایەن ڕەفعەت مورادی، بە شێوەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی و لە بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمە.\nئەم کتێبە دابەش کراوە بەسەر چەندین بەش و تەوەر و بابەت و قۆناغی جیاجیادا کە گرنگترینیان بریتییە لە: سەبارەت بە ئایین زمان و ڕەچەڵەکی کورد، نەژادی کورد، ئەو ئەفسانانەی لەمەڕ کورد و ڕەچەڵەکییەوە وتراون، مێژوو و بناغەی زمانی کوردی، لقەکانی زمانی کوردی، لقە ئایینییەکانی ئەهلی سوننە و جەماعەت، ڕێبازەکانی سۆفیگەری لە کوردستاندا، بڵاوبوونەوەی ڕێبازی نەقشی لە کوردستاندا، شێوازی سۆفیگەری لە ڕێبازی نەقشیدا، مێژوو و جوگرافیای سنە، خێڵ و عەشیرەتەکانی جاف، ئایین و ئایینزای ئەردەڵانییەکان، حوکمڕانیی ئەدەڵانی ئەردەڵانییەکان لە کوردستاندا، حکومەتی کرماسان وکوردستان و چەندین بەش و بابەت و ناونیشانی دیکە، کۆی لێکۆڵینەوە مێژووییەکە پێکدەهێنن.\nلەم کتێبەدا ئەوە ئاشکرا کراوە کە توحفەی ناسری بە یەکێک لە سەرچاوە گرنگ و بەنرخەکانی مێژوو و جوگرافیای کورد بە گشتی و بەسەرهاتی ئیمارەتی ئەردەڵان بە تایبەتتر دادەنرێت: لەم ڕووەوە بۆ هەر لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی سیاسی لەسەر کوردستان و حوکمڕانیی ئەدەڵانییەکان، نووسەر و ڕۆشنبیری کورد دەبێت ئاوڕ لەم سەرچاوە گرنگە بداتەوە.\nلە بەشی یەکەمی کتێبەکەدا بە ناوی(سەبارەت بە ئایین و زمان و ڕەچەڵەکی کورد)باس لەوە کراوە کە لێکۆڵینەوە لەمەڕ ڕیشە و ڕەچەڵەکی کورد، بە ڕادەیەک ئاڵۆزە کە ناتوانرێت لەم کورتە باسەدا بە تەواوەتی باسی لێوە بکرێت، ئەوەی هەندێ لە لێکۆڵەران لەمەڕ نەژادی کورد هەوڵیانداوە ئەم گەلە ببەستنەوە بە نەژادی تورانی، سامی و کلدانی، یان پاشماوەکانی گوتی، لۆلۆ و کاسی، یان هۆزەکانی تری ماد و پارت، مەسەلەیەکە یەکلایی نەکراوەتەوە، بەڵام بەشێکی زۆر لە لێکۆڵەران و نووسەرانی کۆن و نوێ لەسەر ئەوە کۆکن کە بەر لە هاتنی هۆزە کوردە ئێرانییەکان بۆ وڵاتی کوردستان، هۆزێکی بە ڕەچەڵەک ئاریایی بە ناوی کاردۆ لەم ناوچەیەدا خاوەنی شارستانیەتێکی تا ڕادەیەک گرنگ بووە و دواتر لەگەڵ هاوڕەگەزەکانی تریاندا تێکەڵ بوون و لەناو یەکتردا توانەوە.\nلە هەمان بەشدا ئاماژە بۆ ئەوە کراوە کە کوردەکان لقێکن لە نەژادی ئێرانی کە لە ڕووی زمان، دابونەریت و ئایینەوە لەگەڵ نەتەوەکانی تری ئێراندا لە زۆر بواردا هاوچەشنن، بەڵام هەڵکەوتەی جوگرافیایی و ڕووداوە مێژووییەکان لە بەرجەستەکردنی تایبەتمەندی و خەسڵەتە نەتەوەیی و نەژادییەکانیان کاریگەریی هەبووە: لە ئاکامی ئەو فاکتەرانە، لە ڕووی زاراوە و فدابونەریت و ئایینییەوە جیاوازییان لێ کەوتووەتەوە، ئەم جیاوازییانە بوونەتە هۆی ئەوەی تا ڕاددەیەک لێکۆڵینەوەی زانستی سەبارەت بەم نەتەوەیە دژوار بێت، بەم پێیە هەندێ لە توێژەران و لێکۆڵەرانی بواری ڕەچەڵەکناسی لە سەدەکانی نۆزدە و بیستی زایینیدا سەبارەت بە مەژادە ئێرانییەکان، ئەو ئەرکەیان بەجێهێناوە و باسی نەژادی کوردیان کردووە.\nهاوکات نموونەی وتەیەکی (ڕیچ) کە بیرمەندێکی بواری ڕەچەڵەکناسییە دەهێنێتەوە کە لە توێژینەوەیەکیدا سەبارەت بە مەژادی کورد وتویەتی: لە ڕووی پێکهاتە و فۆنکشنەوە کوردەکان بە دوو دەستە پۆڵێن دەکرێن، دەوارننشینان و جووتیارانی گوندنشین، دەوارنشینەکان خەڵکانێکی جەنگاوەرن، کە پیشەی سەرەکییان شوانییە و بە (ئەسیرتا) بەناوبانگن، بەڵام جوتیارەکان کە سەرقاڵی کوشتوکاڵن، بە (گۆران) ناویان دەرکردووە.\nلە بابەتێکی دیکەی ئەم لێکۆڵینەوە مێژووییەدا بە ناوی (حیکایەت و گێڕانەوە زارەکییەکان) ئاماژە بۆ ئەوە کراوە کە ئەو چیرۆکانەی بە شێوەی پەخشان نووسراونەتەوە، بەشێکی زۆر لە چیرۆکە حەماسییەکان و دووبەیتییەکان، هەروەها ئەو درامانەی کە لەمڕ عەشق و دڵداری بە زمانی کوردی وتراون، لەوانە: چریکە یان بەیت، ئەو هەڵبەست و هۆنراوانەنە کە سەبارەت بە عەشق و قارەماێتی بە زاراوەی کرمانجی موکریانی وتراون و بێژەرانی ئەو جۆرە هەڵبەستانە بە گۆرانیبێژ، یان گۆرانیچڕ و بەیتەوان بەناوبانگن، هاوکات باس لەوەش دەکات چریکە لە ڕوانگەی گێڕانەوە و ئاهەنگ و ناوەڕۆکەوە زۆر دەوڵەمەندە، چریکە لە دڵی پاک و بێگەردی کوێستانەکانی کوردستاندا هەڵقوڵاوە.\nلە بەشێکی دیکەدا کە سەبارەت بە ئایین و ئایینەکانی کوردە، ئاماژە بۆ ئەوە کراوە کە نووسەرانی مێژووی کورد و ئەو لێکۆڵەرانەی کە سەبارەت بە کورد و کودستان نووسیویانە، وێڕای لێکۆڵینەوە و دەربڕینی بیر و بۆچوونی خۆیان لەمەڕ ڕەچەڵەک، زمان و پێشینەی مێژوویی کورد، ئامەژەیان بە دابونەریت و بیروباوەڕی ئایینی کوردان داوە و لەم بارەوە کۆدەنگن کە هۆزە ئێرانییەکان هەر لە کۆنەوە هەتا سەرهەڵدانی ئیسلام سەر بە یەک ئایین بوون و ئەگەر هەندێ جیاوازیی لە بیروباوەڕی ئایینی ئەواندا بینراوە، ئەوە تەنیا دانیشتوانی سەرسنوورەکان دەگرێتەوە، کە تا ڕادەیەک کولتووری دراوسێکانیان کاری لێ کردووەن، دواتر ئەوەش ڕووندەکاتەوە کە بە سەرهەڵدانی ئایینی ئیسلام، هۆزە کوردەکان لە سەدەی یەکەمی کۆچیدا پاش بەربەرەکانێیەکی زۆر دواجار ناچار بوون ئایینی ئیسلام قبووڵ بکەن و بە هۆی دراوسێیەتییەوە لەگەڵ عەرەبە موسڵمانەکاندا و نزیکبوونەوەیان بە ناوەندی خەلافەتەوە ڕێبازی سووننە هەڵبژێرن و ببنە لایەنگری خولەفای ڕاشدین: دواتر بە هۆی ئەوەوە کە سووننەکان بوون بە چوار لقەوە، کوردەکان بە زۆری بوون بە شوێنکەوتووی ئیمام شافیعی، کە لە سەردەمی سەلجووقییەکاندا سەرتاسەری وڵاتی ئێرانی خستبووە ژێر کاریگەریی خۆیەوە.\nلە بەشێکی تردا سەبارەت بە ناحیە و شار و شارەدییەکانی کوردستان، واتە سنە، ئاماژە بۆ ئەوە کراوە کە شاری سنە لە هەژدە بلۆک یان ناوچەی نیمچە دەسەڵات پێکهاتووە، کە چوار ناوچەی ئەو شارە چوار شارەدێی بەناوبانگیان لەخۆ گرتووە، ناوچە جۆراوجۆرەکان و شاخ و داخ و ڕووبار و عەشیرەتەکانی ئەم وڵاتە بە شێوەیەکی بەم جۆرەی خوارەوەیە؛\nئەسفەندئاوا، ئەمیرئاوا، پاڵنگان، بیلاوەرات، کەڵاتەرزان، کردوز، تیلەکۆ، کەرەفتو، سەقز و چەندینی تر.\nدواتریش دێتە سەر باسی ڕووبارەکان ئەوە ئاشکرا دەکات کە ئەو ڕووبارانەی سەرچاوەکەیان لە کوردستاندایە، بریتین لە: ڕووباری شاری سنە، ژاوەرۆ، پاڵنگان، گاران، سوورگوڵ، مەتریوان، زەلان، ئەم ڕووبارە گەورانە لەگەڵ ڕووباری دیجلە یەک دەگرنەوە و بە ئاڕاستەی بەغدادا تێدەپەڕن، باس لەوەش دەکات کە سێ ڕووباری جحاتو، سەقز، خوڕەخوڕ دەڕژێنە ناو دەریای سوورتەسووج، کە هەمان دەریاچەی ورمێیە، ڕووباری قەزەل ئۆزەن، کولە، تلوار، حاجی چا، بەرەو دەریاچەی ڕەشت بەڕێ دەکەون، هەردوو روباری ڕوانسەر، زەڕین جۆ و شیروانە، دەڕژێنە ناو قەرەسووی کرمانشان.\nڕەفعەت مورادی وەرگێڕ، لە پێشەکییەکی کورتدا ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە کە دەمێ ساڵە پچڕپچڕ دەستی بە وەرگێڕانی ئەم کتێبە کوردووە بۆ سەر زمانی کوردی: خۆشبەختانە ساڵی ٢٠١٩ هەوڵ و ماندووبوونەکەم هاتە بەر و توانیم ئەم ئەرکە سەختە بگەیەنمە ئامانج.\nبێگومان ئێستا کتێبەکە لە کتێبفرۆشییەکانی کوردستان بەردەستە و پێویستە وەک سەرچاوەیەکی گرنگ و کاریگەری مێژووی تەماشای بکرێت و بخوێنرێتەوە، هەندێک ڕاستی و دروستیی مێژوویی لەم کتێبەدا خراونەتە ڕوو، هاوکات هەندێک زانیاری بەسوودی تێدایە کە دەکرێت وەک سەرچاوە ببنە بنەمای دەیان توێژینەوەی زانستی لەمەڕ مێژووی کورد، چونکە ئەم لێکۆڵینەوە مێژووییە هیچ بوارێکی ئەوتۆی نەهێشتۆتەوە تیشکی نەخستبێتە سەری، هەر لە دابونەریت و ڕەچەڵەکەوە بگرە تا دەگات بە جەگرافیا و ئایین و تەریقەتەکان، هاوکات پەردەی لەسەر زۆرێک لەو ڕاستییە مێژووییانە هەڵداوەتەوە، کە چەندین ساڵ بە نهێنی ماونەتەوە یاخود تۆزی گومان نیشتووەتە سەریان، لێرەدا ناکرێت کۆی لایەنە هەمەجۆرەکانی کتێبەکە بدەینە بەر باس و ناسین، باشتر وایە خوێنەر و نووسەری کورد خۆیان گوێ بۆ کتێبەکە ڕادێرن تا چیرۆک و حیکایەتە مێژووییەکەیان بۆ بگێڕێتەوە.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/02/Untitled-1-3.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-02-12 19:06:472022-02-12 19:06:47توحفەی ناسری؛ ئاوڕێک لە مێژوو و جوگرافیای کوردستان و ئیمارەتی ئەردەڵان\nکارێکی ژەهراوی؛ ئەمریکا و عێراق و گازبارانی هەڵەبجە\n2022-02-06 / ڕانانی کتێب\nئەم کتێبە بابەتێکی مێژووییە و لە لایەن نووسەرێکی خۆرئاواییەوە سەبارەت بە قووڵترین برینی نەتەوەییمان نووسراوە کە ئەویش گازبارانکردنی شاری هەڵەبجەیە لە ساڵی ١٩٨٨دا، نووسەری ئەم کتێبە (یوست هیڵتەرمان)ە و لە محەمەد حەمەساڵح تۆفیق، لە زمانی ئینگلیزییەوە بە شێوەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی و لە بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمە.\nئەم بابەتە مێژووییەی نێو دووتوێی ئەم کتێبە تەنها گێڕانەوەیەکی هاکەزایی ئەو تراژیدیا نەتەوەییە نییە کە بەسەر شاری هەڵەبجەدا هاتووە، بەڵکو لە پەنا لۆژیکییە مێژووییەکەشدا بە شێوەیەکی مەیدانی شرۆڤەی دۆخەکەی کوردووە و ئەو هەلومەرج و زەمینە و هۆکارانەی باس کردووە کە تیایدا جینۆساید ئەنجام دراوە، بە تایبەت بە وردی هەڵسەنگاندنی بۆ هاوکێشە سیاسییە نێودەوڵەتییەکان لەو ڕۆژگار و قۆناغەدا کردووە، کتێبەکە دابەش کراوە بەسەر چەندین بەش و تەوەری جیاجیادا لەوانە: ململانێ و دەمەقاڵێ لە نەتەوەیەکگرتووەکاندا، پەڕینەوە لە دەروازەی کیمیایی، یەکەمین هێرشی تۆمارکراوی گازی خەردەل، یەکەم شەڕگە لە جیهاندا کە دەمارەگاز بە کار بێنێت، کاردانەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ناوبڕی کیمیایی، هێرشی گاز بۆ سەر کوردەکانی ئێران، پەرەسەندنی یاخیبوون لە کوردستانی عێراقدا، چەرخی دەسەڵاتی عەلی کیمیایی، کاریگەری ڕەوشی هەڵەنجە، بەکارهێنانی گاز بۆ کۆتاییهێنانی جەنگ، سازدان و ساغکردنەوەی بەڵگە، قەدەغەکردنی جینۆساید، کورد و بوژانەوەی ناسیۆنالیزم و چەندین بابەت و بەش و تەوەری دیکە کۆی لێکۆڵینەوە مێژووییەکەی ئەم نووسەرە ڕۆژئاواییە پێک دەهێنن.\nلە مارتی ساڵی ١٩٨٨ دا و لە دەمی جەنگی ئێران- عێراقدا، لە هێرشی کیماییدا بۆ سەر هەڵەبجە هەزاران کەس کوژران، لە گەرماوگەرمی ئەو ترس و تۆقین و شڵەژانەی بەدوایدا هات و کەوا کێ ئەم هێرش و پەلاماردانەی ئەنجام داوە، هەر لایە ئەویتری تۆمەتبار دەکرد لە بەردەوامبوونی کوشتاری جەنگدا، بەڵام هەر کە تەمومژەکە ڕەوییەوە، بەرپرسیارێتی ڕژێمەکی سەدام حسێن ئاشکاربوو، لەگەڵ پشتیوانی بێدەنگیی هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەکان بۆ عێراق، ئەم کتێبە کە لە لایەن چاودێرێکی بەئەزموونی مافەکانی مرۆڤەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەیەنبجام گەیشتووە، چیرۆکی گازبارانی هەڵەبجە دەگێڕێتەوە ئەوە دەخاتە ڕوو کە چۆن عێراق توانیویەتی پیسترین چەکی کیمیایی پەرە پێ بدات و سەربازەکانی ئێران وگوندە کوردەکانی پێ بکاتە ئامانج و ئەمریکاش چاوپۆشی لێ بکات. نووسەری ئەم کتێبە توێژەر و ئاگادارێکی ئەزموونی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و لە کاتێکدا خەریکی شیکاریی ئەم کتێبە بوو، وەک بەڕێوەبەری بەشی چەکداریی هیومان ڕایتس وۆچ کاری دەکرد، ئێستاش جێگری بەڕێوەبەری پرۆگرامی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقایە لە گرووپی قەیرانە نێودەوڵەتییەکاندا.\nوەک وەرگێڕی کتێبەکە ئاماژەی پێ کردووە، نووسەری ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٩١ ەوە، شارەزای دەرد و مەینەترییەکانی کوردە و پێش نووسینی ئەم کتێبەش لەسەر تاوانی گازبارانی هەڵەبجە لەگەڵ تیمێکی کارامەی ڕێکخراوی هیومان ڕایتس وۆچ ڕۆڵی سەرپەرشتی بینوە و ماوەیەکی زۆریان لە کوردستانی دوای ڕاپەڕیندا بەسەر بردووە بۆ کۆکردنەوە و تاوتوێکردنی وردەکاری لەسەر تاوانی ئەنفال و ئەنجام لە ساڵی ١٩٩٣ دا ڕاپۆرتە کتێبێکی ئاستبەرزی لێ هاتە بەرهەم بە ناوی (جینۆساید لە عێراق)دا.\nخودی نووسەری کتێبکەش لە پێشەکیی کتێبەکەیدا ئەوەی نەشاردوەتەوە کە ئەم کتێبەی بە دڵساردییەکی زۆرەوە نووسیوە، ؛لەبەر ئەوەی کتێبێکی پێشتر کەوا بەشێکی باشی لێکۆڵینەوەی بۆ کردبوو بە ناوی (تاوانی جینۆسایدی عێراق: پەلاماری ئەنفال بۆ سەر کورد) لە لایەن چاودێری مافی مرۆڤەوە هیومات ڕایتس وۆچ بڵاوکرایەوە لە ویلایەتە یەکگرتووکانی ئەمریکا و ئەوروپا بایەخێکی کەمی پێ درا: کاتێک لە ساڵی ١٩٩٣ دا بڵاوبووەوە، من نەمتوانی لەوە تێبگەم بۆچی کتێبێک کە تاوانی جینۆسایدی بە دیکۆمێنت کردبێت، نەیتوانی هەستی خەڵک بوروژێنێت، ئەمە لە کاتێکدا کەوا گرنگیەکی زۆر درابوو بە جینۆسایدەکانی پێشتر، بە تایبەت هۆلۆکۆست کە لەناوبردنی بەکۆمەڵی جووەکانی ئەروپا بوو.\nنووسەر ئاماژە بۆ ئەوەش دەکات کە لەم سەروبەندەدا ناوێک هاتە ئاراوە، ئەویش (هەڵەبجە)بوو، کە شوێنێکە کەس نەیبیستبوو، بەڵام وا باس دەکرا گوندێکە لە هەرێمی کردەکانی عێراقدا، ڕاستییەکەی ئێرە شارۆچکەیەکی گەورە بوو و بە کۆمەڵگەی نیشتەجێی دانیشتوانی گوندە وێرانکراوەکان دەورە درابوو، ئەو دەمە تەلەفزیۆن کەوتە کەوتە پیشاندانی دیمەنی ترسناک لە شوێنی کارەساتەکەوە: لاشەی ژن و منداڵ لە پشتی ئۆتۆمبێلێکی بارهەڵگری پیکابەوە بەسەر یەکدا کەوتبوون، هەر وا تەرم بوو لە دۆڵ و شیوی نێو چیاکاندا پەرتوبڵاو کەوتبوو، هەندێک لەم وێنە و دیمەنانە دواگتر دەبنە هێما و سیمبوڵ لە کوردستاندا، بەڵام لە شوێنانی تر زوو بیرچوونەوە.\nنووسەری کتێبی کارێکی ژەهراوی لەو پێشەکییەدا کلە خۆی نووسیویەتی دەڵێت: بەم جۆرە و هەش ساڵ لە پاش یەکەم پەردەهەڵماڵینم لەسەر تراژیدیای کورد، جارێکی دی کەوتمەوە کار بۆ تیشک خستنە سەری زیاتری ئەم کێشانە و تاوتوێکردنی ئەو بارودۆخەی هەڵەبجە ئەنفالی بەرپاکرد و وەستان لە ئاست بەشێلک لەو هەڵاوبگر و مشتومڕانەدا کە ڕاستەوخۆ لە دوای دەرکەوتنی یەکەم دیمەنەکان لەسەر شاشەی تەلەڤزیۆن بوون بە گێژەنگ و پێش ئەوەی جیهان ڕوو وەربگێڕێتە سەر مەسەلەکانی تر.\nبە گشتی دەتوانین ئەم کتێبە بە یەکێک لە سەرچاوە گرنگ و ڕاستگۆ و پڕ لە زانیارییەکان چاو لێ بکەین کە تاکو ئێستا لەسەر جینۆسایدی کورد بە تایبەتی و گازبارانکردنی هەڵەبجە نووسرا بێت، کتێبەکە تژییە لە وردەکاری و کنە و بەدوداچوون و ساغکردنەوە، نووسەر بە شێوەیەکی مەیدانی گەڕاوە و پرسیاری کردووە و شوێن سەرەداوی ڕاستییەکان کەوتووە، ئەوەی پێشتر نەزانراوە ئەم پەردەیان لەسەر هەڵدەماڵێت و ئاشکرایان دەکات، بێگومان کە کتێبەکە دەخوێنینەوە ئینجا تێدەگەین و دەگەین بەو ڕاستییەی کە نووسەر لەخۆوە دەرستی نەداوەتە وەها کارێکی تاقەتپڕوکێن، بەڵکو لە ئەزموونێکی دەوڵەمەند و چڕ و پڕ مەعریفەوە سەرچاوەی گرتووە، جوانیەکەشی لەوەدایە کە بێ ترس و سڵەمینەوە ڕاستییەکانی وتووە و بێلایەنانە لایەنی تاوانبار و شەڕکەر و هاوپەیمانان و ئەوروپا و خۆرئاواشی خستووەتە ژێر نەشتەری ڕەخنە و بێدەنگی ئەوانی لەو ڕۆژگار و دۆخ و قۆناغەدا بە شتێکی مەترسیدار وەسف کردووە.\nئەم نووسینە هەوڵێکی خاکەڕایانە بۆ ناساندنی لایەنێکی کەمی ئەم کتێبە گرنگ و بە بەهایە، بێگومان خوێنەری ژیر و وریا بەر قووڵایی و زانیاری و پانتایی فراوانتر دەکەوێت لەم کتێبەدا، چونکە لە لایەکەوە برینەکانی سەرجەستەی خۆمانمان پیشان دەدات، لە لایەکی دیکەوە ڕاتگۆیانە بۆ ئەو مێژووەمان دەگەڕێنێتەوە کە لە دنیای ئێستادا و بە هۆی سەرختی ژیان و نالەباری ڕۆژگار و قەیرانە یەک لە دوای یەکەکانەوە خەریکە ئەو مێژووەمان بیر دەچێتەوە و بێدەربەستانە باز بەسەر ئازار و غەم و تراژیدیاکانی خۆماندا دەدەین، جێ خۆشیەتی سوپاس و ستایشی وەرگێڕی بەتوانا مامۆستا (محەمەد حەمەساڵح تۆفیق) بکەین کە بەو کوردییە شیرین و شارەزاییە بێوێنەی خۆیەوە، توانیویەتی ئەم کتێبە قورسەمان بۆ ئاسان بکات و ئەو بۆشاییە گەورەیە لە کتێبخانەی کوردی پڕ بکاتەوە کە نەبوونی سەرچاوە وکتێبی تایبەت بە جینۆساید دروستی کردووە، ئەمە وێرای ڕێز بۆ ئەو هەوڵەی لێرەولەوێ چەند نووسەر و لێکۆڵیار و دڵسۆزێکی کورد ئەنجامیان داوە.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/02/Untitled-1-2.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-02-06 17:14:392022-02-06 17:14:39کارێکی ژەهراوی؛ ئەمریکا و عێراق و گازبارانی هەڵەبجە\nخۆزگە جەنگ شانۆگەرییەک دەبوو\n2022-01-29 / ڕانانی کتێب\nلەبارەی شیعر و شووناسی شیعریی و شاعیرەوە\nبیرم کردەوپیانۆیەک بکڕم\nتاکو تریفەی مانگ\nبۆ دایکم بژەنم\nئەو کاتەی قژی\nخوشکە گچکەکەم دادەهێنێت…!\nئەم پەڕەگرافەشیعرییە، یەکێکە لە تێکستە ناوازەکانی نێو دیوانی (خۆزگە جەنگ شانۆگەرییەک دەبوو)ی شاعیری کوردی ڕۆژئاوا (مەروان عەلی) کە لە لایەن نووسەر و ڕەخنەگر و وەرگێڕی بەتوانای کورد (عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی)ییەوە، بە شێوەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش، لە عەرەبییەوە وەریگێراوەتە سەر زمانی کوردی و لە بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمە.\nهەر بە خوێندنەوەی ئەم پەڕەگرافەشیعرییەی سەرەروە، خوێنەر تێدەگات کە لەبەردەم ئەزموونێکی تایبەت و جیاوازی شیعردایە، ئەزموونێک کە لە نێوان وێنەی زهنی و وێنە حەقیقییەکانی ژیاندا کەمترین مەودا دەبینێت، لە نێوان کەرەستە ڕۆژانەییە هەست پێ کراوەکان و ئەوانەی تەنها لە کارگەی زماندا، فەنتازیا و خەیاڵ دروستیان دەکات، بچووکترین جیاوازی دەبینێت، کەچی کاتێک لە سنوورەکانی فۆڕمەوە شۆڕدەبینەوە نێو پانتایی ناوەڕۆکی تێکستەکە، تێدەگەین کە ئەم شاعیرە بەو کەرەستە هەست پێ کراوانە و بەو تەکنیکە سادە و دونیابینییە ڕوونەیەوە، وێنەی دونیایەکی تەواو جیاوازمان پیشان دەدات، دونیایەک کە ڕەنگە لە فۆتۆیەکی ڕاستییەوە وەرگیرابێت، بەڵام ژیانی ناو فۆتۆکە تەواو ژیانێکی سەربەخۆ و فەنتازییە.\nبیری هاوڕێ حەماڵەکانی عەنتەرییە و هیلیبیکم کرد\nبیری شۆفێرانی وەحدە\nکە بێ هۆ لە شەقامەکانی قامشلیدا\nماشێنەکانیان پاک دەکردەوە\nبیری کچانی کورد لە جەژنی نەورۆزدا\nکچانی کتێبخانەی ئەنیس حەننا\nبیری بێکارانی شەقامەکانی قەدوور بەگ.\nلە ڕاستیدا ئەزموونی ئەم شاعیرە کوردەی خۆرئاوا، تەنها لە ڕووی وشەسازی و تەکنیک و خەیاڵ، یان فۆڕم و زمان و شێوازی داڕشتن و گوزارشتکردنەوە، ئەزموونێکی جوان و دەوڵەمەند و داهێنەرانە نییە، بەڵکو لە ڕووی بابەت و تێما و تێڕوانین و بەکارهێنانی کەرەستە شیعرییەکانیشەوە جیاواز و دەوڵەمەندە، مەروان عەلی، وەک شاعیرێکی تاراوگەنشین و نیشتەجێی مەنفا، خاوەنی نۆستالیجیایەکی قووڵە و ئەم نۆستالیجیایە تەنها بەوەوە نەبەستراوەتەوە کە لە فۆرمێکی سۆزئامێز و بیرکردنێکی سادەی شوێنی ژیانی ڕابردوویدا قەتیس بمێنێت، بەڵکو حاڵەتی نۆستالیجیاکەی ڕەهەندێکی قووڵی فیکری و ئیستاتیکیشی وەرگرتووە، ئەوەندەی بیری شوێنەکان دەکات، پتر لەوە بیری مرۆڤەکان دەکات، وێنەی مرۆڤیش لە تێکست و دونیابینی شیعری ئەم شاعیرەدا دابەش دەبێت بەسەر چەندین ڕەهەندی سایکۆلۆژی و چینایەتی و باری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدا، هەر مرۆڤێکی نێو تێکستەکانی مەروان، هەڵگری خەسڵەت و تایبەتمەندێیتییەکی جیاواز و سەربەخۆن، کتومت وەک کاراکتەری نێو چیرۆک و ڕۆمانەکان، خوێنەر لەبەردەم هەر مرۆڤێکی نێو شیعرەکانی ئەم شاعیرەدا، بەر ڕووداوگەلێکی جیاواز و چیرۆکی غەمگین دەکەوێت، هاوکات مەروان بە هێڵێکی زۆر تەنک کە تەنها مەگەر خوێنەری ورد و بەدیقەت بیبینێت، جێگە و پێگەی خۆی هەم لە نیشتمان و هەم لە مەنفاش دیاری دەکات، هاوکات بە دەنگێكی چپەدوو گەرەکیەتی بە خوێنەر بڵێت کە پێشتر لە کوێ ژیاوە و چۆن ژیاوە، شوناسی شاعیرێتی لای ئەم شاعیرە تەواو شوناسێکی ئینسانیی و گەردوونییە، چونکە ئەو لە بەشێکی ئەو پەڕەگرافەشیعرییەی سەرەوەدا ڕوونیکردووەتەوە کە نیشتمانی ئەو چیدی نیشتمانێک نییە مرۆڤ بە ئازادی تیایدا بژی و خەون ببینێت و خۆشەویستی بکات، چونکە ئەو وێنەی شەقامەکانی نیشتمانان بۆ دەکێشێت نەک بەو جۆرە نۆستالیژییەی فرمێسکی بەسەردا بڕێژیت و خۆزگە بۆ پیاسەکانی لای ئێوارانی بخوازیت، نا… دیمەنەکە لای ئەم شاعیرە تەواو پێچەوانەیە، ئەو وێنەی شەقامێکی خستۆتە خەیاڵ و بەرچاوی ئێمە، کە شەقامی ڕەنج و عەزابی حەماڵە زەحمەتکێشەکان و شۆفێرە نیگەران و بێکارەکانە، شەقامی کەسانێکە کە بە دزییەوە جنێو بەو سەرۆکە ستەمکارە دەدەن کە نیشتمانی بەرەو هەڵدێر و هەڵنوتاند بردووە.\nمەروان عەلی لەو شاعیرانەیە کە بە لەشکری وشە و جوعبەی پڕ لە خەیاڵ و چەکی زمان، دەیەوێت بەشداری بکات لە کایەی ئاوەدانی و ئاشتی و خۆشگوزەرانیدا، خەمی ئەو خەمێکی خودی نییە، ڕاستە ئەو بە ناوی خۆیەوە لە شیعرەکانیدا دەپەیڤێت، بەڵام داواکارییەکانی بۆ هەموانە و لە پرۆسەی شیعریدا بەیانی دەکات، ئەو لە شیعریی (سووریا)دا، وەک مرۆڤێک، نەک تاکێکی نەتەوەپەرست، سووریایەکی ئازادی دەوێت بۆ هەموان، دەیەوێت لەژێر باری ئاگر و جەنگ و نەهامەتییەکاندا ڕاست بێتەوە، بێ ترس و بیم بە شەقامەکانیدا بگەڕێت و و نیشتمانی هی هەموان بێت بێ جیاوازی.\nلە ڕاستیدا سووریا وڵاتێکە مێژوویەکی پڕ لە ململانێی خوێناوی هێناوێتیە ئێستایەکی برسی و بەرگ شڕ و خوێناویتر، بەڵام وڵاتی شارستانیەت و شوێنەوارە دێرینەکان و فەرهەنگ و پێشکەوتنیشە، وڵاتێکە چەند بشکەوێت، توانای هەستانەوەی پترە لە شکست، ئەم وێنە حەقیقییە گەر لە لاپەڕە مێژووییە نووسراوەکانیشدا نەبینرێت، لە دێڕ و ڕستە و پەڕەگرافەشیعرییەکانی مەرواندا دەبینرێت.\nلە وڵاتەکەی خۆمدا\nئەگەر گۆڕی هاوڕێیانم نەبێت\nڕێگەی ماڵ نادۆزمەوە.\nئەوە تەنها لە توانا لەڕادەبەدەرەکەی شیعر و فەنتازیای شیعریی و خەیاڵی قووڵ و زمانی سرکئاسای شاعیراندایە بەو ئاستە بتوانرێت بە کۆمەڵێک وشەی ناسک گوزارشت لە قووڵترین و بەسوێترین برین بکرێت، مەڕوان گەرەکییەتی تراژیدیای جەنگمان بۆ بگێڕێتەوە، گەرەکییەتی بڵێ جەنگ مرۆڤ لە خۆی و دونیای خۆی نامۆ و غەریب دەکات، جەنگ شوێنەکان و جوگرافیا و ڕۆحی مرۆڤ و سروشتیش دەگۆڕێت، مەروان گەرەکییەتی لەسەر قوربانییەکانی جەنگ و ئاسەوارەکانی دوای جەنگ ڕۆمانێک بنووسێت، نووسیشی بەڵام لەبری سەدان لاپەڕە بە چوار دێڕ هەموو شتێکی گوتوە، زۆر جاران گوتراوە کە وەزیفەی شیعرە ئەوە نییە بەشداری بکات لە کایەی کۆمەڵایەتیدا و هەمیشە ئەو تێکستە شیعرییانە جێی سەرنجی خوێنەران و ڕەخنەگرانن، کە ئاڵۆزن و دوورن لە ئازار و خەون و کێشەی خەڵکییەوە، بەشێکی ئەم بڕوا و بۆچوونە لەوەوە هاتووە کە ئەگەر هاتو شیعر چووە ژێر باری گەیاندنی ئەم جۆرە پەیامانەوە، ئەوا لە بەهای داهێنان و ئیستاتیکای شیعریی کەم دەبێتەوە و وشەکان دەچنە خزمەتی ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراوەوە، کەچی لێرەدا توانای بێ سنووری ئەم شاعیرە ئەو بۆچوونە ڕەد دەکاتەوە و لە چوارچێوەی کورتە شیعرێکی جوان و داهێنەرانەدا گەورەترین پەیامی ئاشتیخوازانە و مرۆڤدۆستانەی خۆی بەیان کردووە، بێ ئەوەی نە هیچ هێڵێکی ئایدۆلۆژی ببینین، نە هیچ دەنگ و چرپەیەکی نەتەوەپەرستانە بژنەوین.\nکە حەلەبم جێهێڵا\nسەیرم دەکات و\nدەست بەرز دەکاتەوە\nشارانیش وەک مرۆ وان\nکە بیر دەکەن\nبە بێدەنگی دەگرین.\nلەو پێشەکییە دەوڵەمەند و پڕ لە زانیارییەی مامۆستای نووسەر و ڕەخنەگر و وەرگێڕی ئەم کتێبەدا، ئاماژە بۆ ئەوە کراوە کە سەربوردەی خود و دەرکەوتنی لە زۆر شیعری مەروان عەلیدا، بە پلەی نایاب سیفەتی ئەوەی پێ دەبەخشێت، لە ڕووی سەرەکییەوە پێی بڵێین شاعیری ئۆتۆبایۆگرافی، بە شیعرەکانیشی بڵێین شیعری ئۆتۆبایۆگرافی: دیارە ئەدەب بە گشتی مناەوێ و نەمانەوێت لە خۆیدا بڕێک لە خودی ئەدیبەکە هەڵدەگرێت، بێ ئەوەی ڕاستەوخۆ بیخەینە چوارچێوەی ئەدەبی بیرەوەری و سەرگوزەشتە و سەرگوزەشتەی خودەوە.\nبێگومان هاوڕای ئەم بۆچوونە ئەوەیە کە ئەم شاعیرە بیرەوەری و سەرگوزەشتەی مرۆگەلی وڵاتێک دەگێڕێتەوە بەڵام بە ڕەگەز و کەرەستەی شیعری، سەرجەم ئەو سەرگوزەشتە و یادەوەریانەی مەروان لەوە دەرچوون سەرگوزەشتەی تاکێک بن، بەڵکو دەکرێت هەموان لە یەک چوارچێوەی پڕ لە ئاوێنەدا ئەدگاری خەماوی خۆیان ببینن.\nبە گشتی شیعرەکانی نێو دووتوێی ئەم کتێبە ئەزموونێکی جوان و جیاوازی شیعرین و لە زۆر ڕووەوە دەکرێت شرۆڤەیان بۆ بکرێت، لە جۆری ئەو تێکستانەن جگە لەوەی چێژی خوێندنەوە بە خوێنەر دەدەن، هاوکات لە جۆری ژیان و غەم و تراژیدیاش ئاگاداریان دەکەنەوە، جەنگ و غوربەت و نۆستالیجیا و ئەوین، لەو بابەتگەلەن کە بە شێوەیەکی جوان و داهێنەرانە و بە زمانێکی شیعری سادە لە فۆڕم و قووڵ لە ناوەڕۆکدا خراونەتە ڕوو، هیوادارم خوێنەرانی شیعر خۆیان لە جوانیی و چێژی خوێندنەوەی ئەم کتێبە شیعرییە بێبەش نەکەن.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/01/Untitled-1-12.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-01-29 17:58:532022-01-29 17:58:53خۆزگە جەنگ شانۆگەرییەک دەبوو\nماڵێک بە لێژەبانی سوور\n2022-01-26 / ڕانانی کتێب\nگفتوگۆ لەگەڵ عەباس کیاڕۆستەمی و ئایدین ئاغداشلۆ\nیەکێکی تر لە کتێبە دانسقە و جوانەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم بریتییە لە کتێبی (ماڵێک بە لێژەبانی سوور) کە لە لایەن نووسەر و وەرگیڕ (جەبار سابیر) کاری وەرگێڕانی بۆ کراوە و بە کوردییەکی جوان و سادە و بێ گرێ وگۆڵ کردوویەتی بە کوردی، ئەم کتێبە بە ڕووکەش وا دیارە گفتوگۆیەکی ئاسایی بێت لە نێوان دوو هونەرمەنددا کە هەر یەکەیان لە بوارێکی جیای هونەریدا کار دەکەن و ناو و ناوبانگی خۆیان هەیە، کە ئەوانیش هەر یەک لە گەورە سینەماکاری ئێرانی(عەباس کیاڕۆستەمی) و گەورە هونەرمەندی شێوەکار (ئایدین ئاغداشلۆ)ن، بەڵام لە ڕاستیدا خودی کتێبەکە و گفتوگۆکان و شێوازی داڕشتنەوە و تەکنیکی گێرانەوەکان کتومت لە ڕۆمانێکی دیکۆمێنتیاری دەچێت، لەوە دەچێت کەسێکی شارەزای بواری گێڕانەوە بە شێوەیەکی جوان و فەنتازی مێژووی شەست ساڵەی ئەو دوو هونەرمەند و هاوڕێی تەمەنەمان بۆ بگێڕێتەوە، چیرۆکی مندڵی و ڕۆژگاری قوتابخانەی سەرەتایی و ئاشنایی و تێکەڵبوون و کارە هاوبەشەکانیان بوونەتە وێنەیەکی دەگمەنی ئەو گێڕانەیە و خوێنەر بە کۆمەڵێک ڕووداو و بەسەرهات و ئەزموون و پەند ئاشنا دەکەن.\nبێگومان ئەزموونی ژیان و داهێنانی هەر یەک لەو هونەرمەندە مەزنانە بۆ ئێمە بەها و سەنگ و گرنگیی تایبەت بە خۆیان هەیە، ئازار و برین و سەرما و گەرما و دڵشکان و نەبوونی و ئالەنگارییەکانی ژیانیان تێکەڵ بە دنیای هونەر و مەعریفە و ڕۆشنبیرییەکی قووڵ و ناسکێتییەکی شاعیرانە کردووە، عەباس کیاڕۆستەمی ناوێكی تەواو ئاشنایە لە دنیای ئێمەدا و بە هۆی فیلم وکارە سینەماییەکانییەوە بووتە بەشێک لە جوانبینینمان و بە فیلمەکانی تووشی ڕامان و سەراسیمەی کردووین، ئایدین ئاغدالۆش بە هەمان شێوە کە جگە لەوەی گەورە نەقاشێکی ئێرانییە، هاوکات نووسەرێکی داهێنەریشە لە بواری نووسینی فیلمدا.\nوتووێژەکە لە لایەن (مەرجان سائیبی) ئەنجام دراوە، شێوازی وتووێژەکە و دارشتنەوەی زۆر دوورە لەو جۆرە وتووێژە دووبارە و تەقلیدی و ساردانەی کە تاکو ئێستا بەرچاومان کەوتوون، لێرەدا بە جۆرێک لە جۆرەکان وەک سیناریۆ بۆ فیلمێک داڕێژرابێت، سیناریۆ بۆ دانیشتن و وتووێژەکە دانراوە، پێشتر چەند جارێک قسەی تێدا کراوە و ژوان دانراوە، بەڵام بە هەر هۆیەک بێت کارەکە سەری نەگرتووە و هۆکارەکەشی خراوەتە ئەستۆی خەمساردیی و بێموبالاتی عەباس کیاڕۆستەمی، سەرەنجام ئەو ڕۆژە دێت کە لە گەلەرییەکەی ئایدین سێ قۆڵی کۆببنەوە و دەست بە وتوێژەکە بکەن، وەک مەرجانی ڕێکخەری گفتوگۆکە دەیگێڕێتەوە بیرۆکەی سەرەتایی ئەم گفتوگۆیە دەگەڕێتەوە بۆ کاتێک کە هەستی کردووە عەباس کیاڕۆستەمی ئایدین ئاغداشلۆ هاوپۆلی قۆناغی خوێندنی ناوەندی بوون، مەرجان داوا لە ئایدین دەکات داوەتی کیاڕەۆستەمی بکات بۆ ماڵەکەی و ئەویش بەوپەڕی خۆشحالییەوە ڕازی بوو، کیاڕەۆستەمیش داوەتەکەی ئەوی قبووڵ کرد، بەڵام بەرهەمی ئەم دیدارە لەوە لەوە پێشبینیکراوتر بوو کە وێنای کردووە، چونکە گفتوگۆیەکی دوور و درێژی لێ بەرهەمهاتووە و وەک مەرجان خۆی ئاماژەی پێ دەدات بەشێکی ئەم وتووێژە ساڵی١٠١٤ لە ساڵنامەی (شەرق)دا بڵاوبوەتەوە، بەڵام بە هۆی دوورودرێژی وتووێژەکەی نێوانیانەوە، کیاڕۆستەمی پێشنیاری کردووە و لە دووتوێی کتێبێکدا چاپ و بڵاوبێتەوە، دیارە هەر خۆیشی واتە عەباس کیاڕۆستەمی پێشنیاری بۆ مەرجان کردووە کتێبەکە لەژێر ناوی (ماڵێک بە لێژەبانی سوور)دا بڵاوبێتەوە.\nعەباس کیاڕۆستەمی لەم وتووێژەدا سەبارەت بە کۆمەڵێک بابەت دەدوێت کە گرنگترینیان بریتین لە یادەوەرییەکانی قۆناغی منداڵی و باوکی، هاوکات کاریگەرییەکانی شیعر لەسەر ژیانی تایبەتی و فیلمەکانی.\nئایدین وەک ئەوەی دەمێک بێت چاوەڕێی ڕۆژێکی وەهای کردبێت لەگەڵ عەباس کیايۆستەمیدا دابنیشن و وتوێژێک سەبارەت بە ڕابردووی خۆیان بکەن، بە شەوقێکی کەموێنەوە باس لەوە دەکات کە چەند جارێک بە عەباس کیاڕۆستەمییان گوتبوو کارێک بکەین لەگەڵ ئایدین گفتوگۆیەک بکەیت، بەڵام دیارە کیاڕۆستەمی خۆی لەم بابەتە دزیوەتەوە و ئامادەی ئەو کارە نەبووە، بە گوتەی ئایدین عەباس کیاڕۆستەمی بیانووی ئەنجام نەدانی وتووێژەکەی بۆ ئەوە گەڕاندووەتەوە کە پێی وا بووە ئایدین گفتوگۆکە بە ئاڕاستەی باسکردن لە هونەردا دەبات: من حەوسەڵەی ئەوەم نییە!\nئایدین باس لەوە دەکات کە ئەم چیرۆکە ماوەیەک مایەوە تا ئەو کاتەی دیسان داواکە خرایەوە ڕوو و ئیدی دواجار بەپێی پلان و ئەو ڕێکەوتەی دایان نابوو لە گەلەرییەکەی ئایدین یەکدی دەبینن و جوانترین وتووێژ دەبێتە بەرهەمی ئەو دانیشتنەیان، هەر وەک (جەبار سابیر)ی وەرگێڕی کتێبەکە لە پێشەکییەکی کورتدا ئاماژەی پێ داوە خوێندنەوە و گرنگیی ئەم دیدارە لەوەدایە، ئەم دوو هونەرمەندە گرنگ و کاریگەرەی ئێرانی هاوچەرخ، زۆر بە سادەیی و بێ ڕتووش باسی ژیان و قۆناغەکانی ژیانیان دەکەن: ئەوەی چۆن خۆیان پێگەیاندووە و بوونەتە ئەوەی کە ئەمڕۆ ئێمەیش وەک کورد بێین سەیری کارەکانیان بکەین و سوودیان لێ وەربگرین و سەرسام بین پێیان.\nمەرجان لە دەستپێکی دانیشتن و گفتوگۆکەیاندا باس لەوە دەکات کە هەموو شتێک لە خوێندنگەی ناوەندیی (جەم قولهە)کەوە دەستی پێ کرد، لەو کاتەدا کە ئەو باسی کردووە ڕێک شەست ساڵ پێش دانیشتن و وتوویژەکەیان بووە، لەو کاتەدا هەر دووکیان واتە عەباس کیاڕۆستەمی و ئایدین تەمەنیان سیازدە ساڵان بووە، یەکێکیان شەڕانی و سەر بە گێچەڵ، ئەویتریش هێمن و گۆشەگیر: ژیان بۆ ئەوان پێکەنی، عەباس کیاڕۆستەمی لووتکەکانی فیلمسازیی دنیای تەی کرد، خەڵاتگەلی گەورەی لەگەڵ خۆیدا بۆ ماڵەوە هێنایەوە و بە نیگایەکی ڕازاوی، کە لەودیو ئەو چاویلکە ڕەشەوە شاردرابووەوە، مانای بەخشییە کادێری وێنەگرانی جیهان، ئایدین ئاغداشلۆ، پانتاییب بوومی هەڵبژارد و جیهانی ڕابردووەی لە مانایەکی هاوچەرخدا ڕەنگ و شێوەی پێ دا و کارە هونەرییەکانی ڕاڤە کردن و ڕوونی کردنەوە، هەر کامیان چوونە شوێن خەونی تایبەتی خۆیان و گۆڕان بۆ هونەرمەندانێکی خۆفێرکەر.\nمەرجان ئاماژەی بۆ ئەوەش کردووە کە ئایدین ئاغداشلۆ ماوەیەک بەر لە شۆڕش، لە مۆزەخانەی ڕەزا عەباسی سەرقاڵ بووبوو، عەباس کیاڕۆستەمیش لە کانوونی پەروەردەکردنی فکری منداڵان و نەوجەواناندا فیلمی دروست دەکرد، ئەوان بە یارمەتیی ئەزموونی بەرجەستەی نەداری، فێر بووبوون بەڕەیان لە ئاو دەربکێشن: ئەم گفتوگۆیە گەڕانەوەیەکە بۆ ڕابردوو و هەڵدانەوەی پەڕەکانی ڕۆژگار، گفتوگۆیەکی نەناسراو، کە لە پەنا دێڕەکانیەوە هەندێک جار تەنانەت وەڵامی ئەو پرسیارانەشیان داوەتەوە کە نەپرساون، پرسیارگەلێکی بێ وەڵامیشیان لە زەینی ئێمەدا دانا.\nهەر یەک لە بەشەکانی ئەم گفتوگۆیە ناونیشانێکی تایبەت و سەربەخۆی هەیە کە بریتین لە: چاوەڕێی دەنگی پێی بووم، یارانی ڕازی، پلانگەلێک لە منداڵی، خەڵکانی هیچ لەباردانەبوو بە خۆشیگەلی بچووک، بە خودای نەناسراو، هاوزایی لەگەڵ ڤانگۆگدا، چۆن ئێمە نەبووینە چەپ، دە،مانویست ببینە شتێک، خەڵوەت و داهێنەری، ڤایرۆسی کۆمەڵ، لە ئایدینەوە بۆ ئایدین، پاش گفتوگۆ، فیلمناسیی عەباس کیاڕۆستەمی.\nئەم نووسینە هەوڵێکە بۆ هاندانی خوێنەر تە خۆیان لە چێژ و جوانیی ئەم کتێبە بێبەش نەکەن و بیخوێننەوە، بە خوێندنەوەی ئەم کتێبە بە ئەزموونی ژیان و ڕابردوو و قۆناغەکانی شەست ساڵ لە تەمەن و داهێنانی دوو گەورە هونەرمەند ئاشنا دەبیت، جوانیی ئەم گفتوگۆیە لەوەدایە کە ڕووبەڕوو ئەنام دراوە و پرسیار لە هەر کامیان کرابێت ئەوی دیکەشیان وەڵامی داوەتەوە، چونکە ئەم دوو کەسایەتییە هونەرییە زۆر باش ئاگایان لە ژیان و بەرهەم و داهێنانی یەکدی هەبووە، پێکەوە لە ناوەندییەوە ژیاون تا قۆناغی زانکۆ و گەیشتن بە دوایین لووتکەکانی داهێنان و سەرکەوتن.\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2022/01/Untitled-1-11.png 500 800 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2022-01-26 18:34:432022-01-26 18:34:43ماڵێک بە لێژەبانی سوور\n2022-01-10 / ڕانانی کتێب\n2022-01-04 / ڕانانی کتێب\n2021-12-30 / ڕانانی کتێب\nhttps://sardem.org/wp-content/uploads/2021/11/260607791_575907600185252_1436784957113886022_n-e1646153739851.jpg 551 845 Zamwa Mhamad https://sardem.org/wp-content/uploads/2021/03/Sardem.org-Logo1.png Zamwa Mhamad2021-12-30 06:18:262021-12-30 06:18:26ڕۆمانی كۆشكه سوره‌كه و عه‌شق\n2021-12-28 / بابه‌ت, ڕانانی کتێب


چوار لایه‌نه ناڕازیه‌كه له‌هه‌ولێریش بایكۆتیان كرد\nبه‌هۆی گومانیان له‌گۆڕانكاریی له‌سندوقه‌كانی ده‌نگدان له‌پارێزگای هه‌ولێر، چوار لایه‌نه ناڕازیه‌كه (گۆڕان، كۆمه‌ڵ، هاوپه‌یمانی و یه‌كگرتوو) بایكۆتی پڕۆسه‌ی جیاكردنه‌وه‌و هه‌ژماركردنی ده‌نگه‌كانیان كردو جه‌ختده‌كه‌نه‌وه، ئه‌و سندوقانه‌ی له‌ناو هۆڵه‌كه‌دا، ئه‌و سندوقانه نین كه ئه‌وان سكاڵایان له‌سه‌ری تۆماركردوه، به‌رپرسی ڕاگه‌یاندنی مه‌كۆی گۆڕانیش له‌هه‌ولێر زانیاری زیاتر ئاشكراده‌كات.\nئه‌مڕۆ 12ی 7ی 2018، به‌فه‌رمی ئه‌ژماری ده‌ستی سندوقه‌كانی ده‌نگدان له‌شاری هه‌ولێر ده‌ستپێكرد، به‌ڵام هاوشێوه‌ی سلێمانی لایه‌نه ناڕازیه‌كان له‌پرۆسه‌كه كشانه‌وه‌و بایكۆتیان كرد.\nهه‌نگاو هاشم به‌رپرسی ڕاگه‌یاندنی مه‌كۆی گۆڕان له‌هه‌ولێر بهSNNی ڕاگه‌یاند، "دوای ئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌ژماری سندوقه‌كان به‌ده‌ست له‌هه‌ولێر ده‌ستیپێكرد، هه‌رچوار لایه‌نی (گۆڕان، كۆمه‌ڵ، هاوپه‌یمانی و یه‌كگرتوو) بایكۆتی پرۆسه‌كه‌مان كردو ئه‌نجامه‌كه ڕه‌تده‌كه‌ینه‌وه".\nلای خۆیشیه‌وه هه‌ژار محه‌مه‌د لێپرسراوی به‌شی هه‌ڵبژاردنی مه‌ڵبه‌ندی سێی یه‌كێتیی له‌هه‌ولێر بهSNNی ڕاگه‌یاند، "ئه‌و لایه‌نانه ئه‌گه‌ر كشابنه‌وه هۆكاره‌كه‌ی ته‌نها ئه‌وه‌یه دڵنیان له‌وه‌ی كه ئه‌نجامی ده‌نگه‌كان ناگۆڕێت و وه‌ك خۆی ده‌مێنێته‌وه".\nپێشتریش به‌رپرسی مه‌كۆی هه‌ولێری گۆڕان بهSNNی وتبوو:"ئه‌و سندوقانه‌ی ئێمه سكاڵامان له‌سه‌ری تۆماركردبوو، ئه‌و سندوقانه نین كه ئه‌مڕۆ به‌ده‌ست جیاده‌كرێنه‌وه، واته سندوقه‌كان گۆڕدراون".\nله‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه قاسم گه‌ڵاڵی به‌رپرسی ده‌زگای هه‌ڵبژاردنی یه‌كگرتوو بهSNNی ڕاگه‌یاند، "له‌هه‌ولێر بایكۆتی جیاكردنه‌وه‌ی پرۆسه‌ی ده‌نگه‌كانمان كردوه‌و ئه‌م بڕیاره‌شمان وه‌ك حزب داوه‌و سێ لایه‌نه‌كه‌ی دیكه‌ش ئازادن هه‌ر بۆچونێكیان هه‌بێت".\n11 مانگ پێشتر - Jul 12 2018 11:09AM


لێکۆلینەوەیەکی مێژوویی دەربارەی هۆزیی شوان – History Of Kurdistan\nHome / بەشی مێژووی كورد / لێکۆلینەوەیەکی مێژوویی دەربارەی هۆزیی شوان\nزريان احمد 2016-07-27\tبەشی مێژووی كورد, مێژووى سەدەکانى ناوەڕاستى کورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە لێکۆلینەوەیەکی مێژوویی دەربارەی هۆزیی شوان 7,893 Views\nلێکۆلینەوەیەکی مێژوویی دەربارەی هۆزی شوانی\nئەگەر سەیری پێکهاتەی نەتەوەی کورد بکەین ئەوا ئەم نەتەوەیە لەچەندین هۆزو تیرەیەک پێکهاتووە و دابەش بوون بەسەر ناوچەیەکانی کوردستاندا، ئەمەش وای کردووە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی تر جۆریک لە جیاوازی هەبێت لە رووی کلتووری و هەڵسو کەوت و نەریتەوە، ئێمە لەم لێکۆڵینەوەیەدا مەبەستمان ئەوە نیە کە بیری هۆزایەتی و دەمارگیری و عەشیرەتایەتی زیندووبکەینەوە یان کەم و کورتی ئەم هۆز یان ئەو هۆز دەربخەین، بەڵکو مەبەستمانە چەردەیەک لەزانیاری لەوبارەوە بخەینەرووکە دواجاربەشێک دەبێت لەکۆی مێژووی نەتەوەکەمان ، بۆیە بەباشمان زانی کورتەیەک لەسەر هۆزی شوان ئامادەبکەین وەکو هۆزێکی نەتەوەیی کورد کەلەقۆناغە مێژویەکاندا رۆڵی بەرچاویان گێڕاوەو هەیە لە قوربانی دان و بەرخودان دژی دوژمنانی کورد.\nبۆیە ئێمە لەم باسەدا سەربوردێکی مێژووی و کۆمەڵایەتی ئەم هۆزە باس دەکەین لەرووی بنەچەو شوینی نیشتە جێبوون و ژمارەی دانیشتوان و ژمارەی گوندەکان و داب و نەریت و رۆڵیان لەناوچەکەدا، ئەگەرچی ئەم بابەتەی کە ئێمە لەم بارەیەوە ئامادەمان کردووە بێ کەم و کورتی نیە، و داواکارم لە خوێنەران لە هەڵەو کەم و کورتیەکان ببورن، بەڵام ئێمە لە ئامادەکردنی ئەم بابەتەدا بەپشت بەستن بەهەندێ لەو سەرچاوە زانستیانە زانیاریەکانمان خستۆتە روو کە تایبەتمەندە لەو بارەیەوە.\nناو و بنچینەی هۆزی شوان:\nدەربارەی ناوی شوان بیرو بۆچوونی جیاواز هەیە وخراوەتە ڕوو، هەندێک بنەچەی خەڵکەکە وهەندێک کارو پیشە وهەندێکی تریش هەڵکەوتەو شێوازو رووبەری خاکەکەی کردۆتە بنەما بۆ داڕشتنی ناوی هۆزەکە، نوسەری رووسی (ڤێلجێڤسکی) دەڵێ:(لەسەرووتری کەرکوک لەو شوێنەی مەڕوماڵات بەخێوکردن باوە هەر لە کۆنەوە خێڵێکی کوردی یان ڕاستتر گروپە خێڵێکی کوردی دەژی و ناوێکی زۆر تایبەتی هەیەکە(شوانە) واتە شوانی مەڕوماڵاتی ورد ، دراوسێی خێڵێکی بچوکی نیشتە جێن بەناوی بزێنی.(1)\nئیدمۆندز دەڵێ: ئەم ناوچەیە لەوەڕگای نایاب و زۆر باشە بۆ مەڕو ماڵات، لێرەشدا شوان بەواتای لەوەڕاندنی مەڕوماڵاتە. (2)\nمێجەرسۆن لەگەشتەکەیدا بەناوی (میرزا غوڵام حوسێن شیرازی)ەوە دەڵێ (لە ڕۆشتنماندا بۆ سلێمانی هەتا بەخاکی هەمەوەندەکاندا تێنەپەڕین، لە کەرکوکەوە شەفیق ئەفەندی بڕیاری گۆڕینی ڕێگاکەیدا ، سەرەتا کەمێک بەرەو باکور هەڵکشاین بەنێو زنجیرەیەک گردۆڵکەی نزمدا پێشرەوی کردین ، دواتر بەزەوی شواندا تێپەڕین ، شوان خێڵێکی بەهێزە ، بەڵام بێ وەی وخەریکی ئاژەڵدارین هەروەکو لەناوەکەیاندا هاتووە).(3) جەمال بابانیش لە نوسینەکەیدا ناوی ناوچەی شوان دەگێڕێتەوە بۆ ناوی خێڵەکە و دەڵێ: (شوان لەناوی سەر کێشترین خێڵی ناوچەکەوە ەرگیراوە).(4) مێژوونوس مەلاجەمیل ڕۆژبەیانی لەڕووی مێژوویەوە لەم بابەتە دەکۆڵێتەوە ودەڵێ( خێڵی شوان بەشێکە لەم شوانکارەیەی کەلەسەردەی پێنجەمدا خاوەن دەوڵەتێکی بەهێزبوون هەر لەکەناری کەنداو تا شیرازیان بەدەستەوە بوو پایتەختەکەیان لە قەلای (دارالامان) ی چیای ئیگ بووە لەسەدەی یانزە ودوانزە ی زاینەوە پەرتەوازەبوونە ، ئەم بەشەیان لەسەر ڕێگەیان کەرکوک –پردێ گەورەترین گوندی خۆیان بەناوی (دارەمان) ەوە دروستکراوە.(5)\nد.رفیق شوانی لەلێکۆلینەوە زمانەوانیەکانیدا پشت بەستن بە بۆ چوونەکەی ڕۆژبەیانی هەمان بۆچوونی هەیە خێڵی شوان دەگەڕێنێتەوە سەر خێڵی شوانکارە(6) مەردۆخیش دەڵێ: (خێڵی شوان لە کەرکوک و خانەقین هەیە).(7) وحەمید ئێزد پەنا دەڵێ: (لەنێو فەیلیەکانی لوڕی بچوکیشدا گەلێ خێڵی پەراگەندەی کوردی وەکو (شوان ….هتد) هەیە.(8) و یەکێک لەلقەکانی یەک لە خێڵە سەرەکیەکانی لوڕ بەناوی (ڕەشەوەند) پەرش و بڵاون لە ناوچەکانی کرماشانەوە تا خورەم ئاباد ومەهران وبەدرەو خانەقین دا ژیاون، بونیان لە شوانیشدا ئاماژەی پێکراوە لە نوسینەکەی دەزگای هەواڵگری بەریتانیدا دەڵێ: (لە ڕێدار و لەناوەندی ناوچەی شوان کۆبوونەتەوە).(9) جگە لەمانەش لێکچونێکی زۆرنزیک هەیە لەنێوان شێوە زاری دەوروبەروناوچەکانی بەدرەو خانەقین وکرماشان وئەوناوەدا ، کەچی لەگەڵ شێوەزاری دەوروبەری خۆیدا وەکو خێڵەکانی شێوە ناوی دەوروبەری خۆیدا وەکو خێڵەکانی هەمەوەند ، شێخ بزێنی وئەوانی تردا جیاوازە.(10)\nدەربارەی وشەی (شوان ) د.رەفیق شوانی دەڵێ : (ڕەنگە لە (شوهان) ی هۆزی کوردی (پشتکوە)ەوە هاتبێت و وشەکەیان لە (شوهان) یان لە(شوان) ەوە بۆ (شاەوان)سەر وبن کردووە.(11)\nلەهەموو ئەمانەوە دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کەناوی شوان وەکو ناوچە لە ناوی خێڵی شوانەوە هاتووە ، ئەگەر ناوی خێڵەکەش لەڕووی ڕیشەی مێژووییەوە گروپێک بێت لە خێڵی شوانکارە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زانستیانەی تر هەیە .بەڵام هەڵگرتنی ناوی شوان و مانەوەی بۆ ئەم قۆناغە و دابرانی بەسەر ئەم گروپەدا هەڵکەوتنی شوێن ورووبەرو گونجانی بۆ ئاژەڵداری رۆڵی گرنگی گێراوە لەو ناوەدا.\nدەربارەی بنەچەی هۆزی شوان زۆر دیدو بۆچوون خراوەتە سەریان ، عەبدول جەلیل فەیلی دەربارەی بنەچەی شوان دەڵێ : (هەندێ مێژوونوس هەروەها بەبۆچوونی ئێمەش خێڵی شوان ڕەنگە بەشێک بێت لە (شەوهانی )لوڕی هۆزی شوانی کارە نیشتەجێی لوڕستان بوونە لەساڵی(451-751)دەسەڵاتدار بوونە میرنشینیان هەبووە واتە لەسەدەی (5)کۆچیدا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە شا ئیسماعیلی سەفەوی کۆتای بە دەسەڵاتیان هاتووە ئێستا ئەم هۆزەی شوانی باکوری رۆژهەڵاتی کەرکوک پاشماوەی ئەوانن و لەم شوێنەی پارێزگای کەرکوک نیشتەجێبوون (*) لەبەر ئەوەی لێکچوونێکی زۆر لەبارەی شێوە زارو خورەوشت ودابونەریتانە لە گەڵ لوڕدایە.(12) رۆژهەڵاتناسی ناودار(سپایزەر) لەکتێبی اقوام میسۆپۆتامیا) دەڵێت خێڵی شوان بەشێکن لەهۆزی گەورەی شکاک کەلە خێڵەکانی (شوکاک ، شوان، شاوەڵی ، شەکەفتی، موکری ، بۆتان)پێک هاتووە .بەڵام خەسرەوی ئەردەڵانی لەکتێبی (هۆزو تیرەی کورد)دا دەڵێت: خێڵی شوان لەبنەڕەتدا لەنەوەی (گاوانن) کە کوردی دەورووبەری کەرکوکن. کەچی عباس عزاوی (شەوهانی )کردۆتە (شەهوان) وگوایە دەڵێت: بنەچەیان عەرەبە ، بەڵام ئەمرۆ هەموویان کوردن وهەندێکی تر دەڵێن شوان بەواتای بەخێوکردنی مەروماڵاتە.(13)\nسەرەرای ئەم هەموو بیرو بۆچونانە یەکێک لە پیاوە ناسراوەکانی هۆزی شوان (هابیل شەوکەت) دەڵێ (شوان و بیبانی وداودە یەک بنەماڵەبوونەو لەئێرانەوە هاتوون، بەشێکی لە خوارووی کەرکوک وبەشێکی لە نزیک پردێ نیشتەجێ بوون وبەشێکی تریان نیشتە جێ نەبوون بەمەڕوماڵاتەکانیانەوە بۆ باکوری رۆژهەڵاتی کەرکوک رۆیشتون، نیشتەجێیەکان هەمیشە بە کۆچەرەکانیان ووتووە شولنەکان .(14) ئەگەر بنەچەی خاوێن و یەک بنەچەیی لەسەر ئاستی ناوچەکە تێکرای گوندەکان پێویستی بەلێکۆلینەوەی قوڵتروسەلماندنی زانستیانەهەبێت، بەلام ئەوا لەم لێکۆلینەوەیەدا بەپێی توانا هەوڵدراوە لەرێگەی کتێب و سەرچاوەی زانستیانەو لەزاری هەندێ لەکەسایەتیە ناسراوەکانی شوان بنەچەی هۆزی شوان دیاری بکرێن.\nبەشێوەیەکی گشتی شوان دووبەشە (شوانی کیشک) و(شوانی سەرخاسە)ئەم دووبەشە لەم تیرانە پێک هاتوون :\n1. تاژەوەندی: بنەماڵەی ماڵی کوێخا رەجەب وحاجی بەیخان و دێی سمایل بەگی و خدرشرین و قەرەبڵاخ و ناروجەی حاجی جەرجیس و ئەحمەد رەجەب دەگرێتەوە یان پێیاندەوترێت تایفەی (یاخی)، کە بنەماڵەی کوێخا رەجەبە. بنەماڵەی کوێخا رەجەب بەشێوەی زاری شوانی کیشک قسە دەکەن کە لە خانەقین و کرماشانیەوە نزیکن دەچێتە سەر لوڕ.\n2. رەشەوەندی: (د.رەفیق شوانی ) دەڵێ: بەلای منەوە خەڵکی گوندی (قولی بەگ) لەم تیرەیەن، چونکە زۆر لە یەکتریەوە لە رووی دەربرینی قسەکردن و هەلسوکەوتیانەوە نزیکن و هاوسێی یەکیشن ئەمانیش هەر بە زاری کیشک قسە دەکەن.\n3. تیرەی (ورام) کە دێکانی (مۆرد، تورکە، تەپەکورە، تەرەقە، دووشوان، تورکمان باخ، برایم زاڵە، کارێزەی خاڵخالان) دەگرێتەوە، ئەم گوندانەش لەرووی زارو هەلسوکەوتیانەوە لە دووتیرەکەی تر جیاوازترن.(15)\nتیرەکانی هۆزی شوان زۆربەیان پێنج پشتی خۆیان دەزانن و زۆر کەمن ئەوانەی کەهەشت پشتی خۆیان بزانن، زۆربەی گوندەکانی ناوشوان ئاغاو بەگن وخاوەن زەوییان نەبووە تەنها کوێخا یان هەبووە وەکو کوێخا (عوبێد مارس )و کوێخا(قادر محمد)ی سمایل بەگ و کوێخا(عەلی ناروجە) و کوێخا (زامنی جوڵحان)….. وچەند کوێخایەکە تر. و سەرۆک خێڵی شوان (عەلی حەسەن)(*) بووە کەدەکاتە باوکی کوێخا رەجەب و باپیری کوێخا ئەحمەدی سەرۆک خێڵی شوانی ئێستا. لە هەموو ئەم بیرووبۆچوونانەدا دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە دەتوانین بڵێین شوان یەکێکە لە خێڵە کۆن و رەسەنەکانی کورد و زیاتر لەهەشت سەدەیە لەم ناوچەیەدا دەژین کەپێی دەڵێن شوان وبەشێکی گرنگی پارێزگای کەرکوک پێکدێنن.\nدانیشتوانی هۆزی شوان:\nلەبەر گەلێک هۆی سیاسی وکارگێری ونەبوونی ئەمن وئاسایش و نەبوونی کەرەستەو ئامێری زانستی بۆ ئامارو سەرژمێری کەمی خەڵکی شارەزاو دڵسۆز …هتد زۆربەی سەرژمێریەکانی عێراق بەگشتی و کوردستان بەتایبەتی جێگەی بڕواو متمانە نین ودانیشتوانی ناوچەکان زۆر جار بەپێچەوانەی یاساکانی زۆر بوون وکومبوونی دانیشتوانەوە ئاسایی نین ، بۆیە دانیشتوانی ناوچەی شوانیش لەم دیاردەیە بەدەر نیە، لەلایەک هەموو ئەو خەمڵاندن ومەزەندەکاریانەی لە نوسینی گەڕیدەو ڕۆژهەڵاتناس و کوردناسەکاندا بەرچاو دەکەون لەسەر شوان وەکو خێڵ نوسراون نەک وەکو ناوچە، ئەدمۆندز بە (11) هەزار کەس (16) و محمد مەردۆخی بە (2000) خێزان دایناوە.(17)\nم. جمال بابانیش لە کتێبەکەیدا بە(16282) هەزار کەسی داناوە.(18) لە لایەکی ترەوە سەرژمێرییەکانی عێراق وەکو ناوچە ئەنجام دراوە، بەڵام دوای تێپەڕبوونی (40) ساڵ تا(50) ساڵ دانیشتوانەکەی نەک هەر زیادی نەکردووە بەڵکو کەمیش بۆتەوە یەکەم سەرژمێری کەدەست کەوتبێ لەسەر ناوچەی شوان بریتییە لەو سەرژمێرییەی بۆ هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی گەل (مجلس الشعب) لە ساڵی 1946 ئامادەکراوە، وە بەپێی سەرژمێری ساڵی 1956 دانیشتوانەکەی گەیشتۆتە (12789)کەس بە شوان وپردێوە لە و هەڵبژاردنەدا دووەم ناوچەی هەڵبژاردنەکان پێک دێنن ، دووکە س بۆ ئەو پۆستی دەست نیشان کراوە یەکێکیان بەپێی زۆرینەی دەنگ ببێتە نوێنەری ناوچەکە ، تەنها نێرینەو تەمەن سەروو هەژدەساڵ بۆیان هەبووە دەنگ بدەن وکۆی گشتیان (773)کەس بووە.کەچی لە سەرژمێری ساڵی 1947دا(11200)کەس بووە و لەسەرژمێری ساڵی 1957یشدا (13302) کەس بووە لەوانە (6814) کەسیان نێرینەو (6288) کەسیشیان مێینەبوە .(19)\nلەسەرژمێری ساڵی 1965 یشدا گەیشتۆتە (15279)کەس و لەسەرژمێری ساڵانەی 1970 ژمارەی دانیشتوانی ناوچەکە(16324)کەس بووە .(20) دوای حەوت ساڵی تر لەسەرژمێری ساڵی 1977دا بوو بە (16902) کەس، ئەمەدواین سەرژمێری گشتی ناوچەکە بوو لەلایەن حکومەتی ناوەندیەوە ئەنجام دراوە، بێجگە لەو لێژنەیەی بۆ نەخشەدانان وپیلان دانانی پەرەپێدانی لادێکان دروست کرا لەعێراقدا ساڵی 1982 بۆ کۆکردنەوەی گوندەکانی شوان لێکۆلینەوەیەکیان پێشکەش کردووە ناوچەکەیان بە(2116)خێزان و(12799)کەس لە قەڵەمداوە تا هەموو ناوچەکە لە 22 کۆمەڵگەدا کۆبوونەتەوە.(21)هەروەها مێجەرسۆنیش دانیشتوانی شوانی بە (15)هەزار کەس داناوە.(22)\nم. جمال بابان لە پەرتۆکێکیدا لەساڵی 1976چاپکراوە ژمارەی دانیشتوانی شوانی بە (16282) کەس داناوە وەکو لەپێشەوەش ئاماژەمان پێکرد، بەڵام لە ساڵی 1989دا پاش ئەەی پەرتوکەکەی چاپ کردووە سەرەڕای هەندێ گۆڕان کاری لەزانیارییەکانی لەسەر شوان دانیشتوانەکەی هەروەکو خۆی هێشتۆتەوە.(23) ئەگەر چی هەموو ئەم ژمارانە گومانیان لێ دەکرێت و ڕاستی ناپێکن ژمارەی ڕاستی ناوچەکەیان بڵاو نەکردۆتەوە، بەڵام هەرگیز گومانی لێ ناکرێت بەدرێژای مێژوو لە 100% ئەم دانیشتوانە کورد بوو لە هەموو خۆشی و سەرکەوتن وشکان و کارەساتەکانی سەرنەتەوەی کوردا بەشدار بووە لە ئەنجامی ئەم کۆمەڵە خاڵەدا ئەمرۆ دانیشتوانەکەی لەسەرەتاییترین مافی مرۆڤ بێبەشکراوە، بەپێی خشتەی دابەشبوونی ناوچەی شوان لەساڵی 1977 ژمارەی دانیشتوانی پێکهاتەکانی بەمشێوەیە بوو(24).\nگوندەکانی سنوری هۆزی شوان:\nسەبارەت بە ژمارەی ئەو گوندانەی کەدەکەونە سنوری جوگرافی شوان و ئەم هۆزەوە ئەوا ئاماریکی رێک و دروستمان دەست نەکەوت کە بیسەلمێنێت ژمارەی گوندەکانی نێو سنوری ئەم هۆزە چەندە ، ئەگەر چی هەوڵی زۆرماندا بۆوەدەست خستنی ژمارەی تەواوی گوندەکان بەڵام هەوڵەکانمان بەپێَویست ئەنجامێکی زۆرباشی نەبوو، ئەوە بوو نەخشەیەکی سەربازییمان دەست کەوت ، بەڵام تەواوی گوندەکانی سنورەکەی بەروونی و درووستی تیانەبوو، بۆیە بەباشمان زانی بڵاوی نەکەینەوە وهاوپێچی نەکەین ، ئەوەبوو یەکێ لەناودارانی هۆزی شوان ژمارەی گوندەکانی پێ ڕاگەیاندین ، ئەگەرچی ئەویش ئاماژەی بەوە دا کەهەندێ لەو گوندانە ناویان نایەتەوە بیرم ، بەڵام ژمارەی گوندەکانی بەو شێوەیەی لای خوارەو بۆ ژماردین کە بریتین لەم گوندانە:\n( قەفار، هەمزە، کانی کوچەڵە، برایم ئاغا، بن گرد، بنە سەروو، بنە خواروو، بنە ناوە ڕاست، خان، بەرزان، سەیدان خواروو، سەیدان سەروو، دانە سۆفی، چاڵاو، گورگەیی ئەحمەد کاکەوڵا، گورگەیی شامار،گەزەڵان، تورکە، کانی عارەبان، تیژە، تلیان، محمە خان، فەقێ میرزا، شێخ محمد، ناسرو میسر، مۆر خواردە ی سەروو،مۆرخواردەی خواروو، دارە قوتە، ئاوبارە، جەلە مۆرد، دارئەختیار، کارێزە، تورکمان باخ، تلین جان، ئۆمەرمەندان خواروو، ئۆمەرمەندان ژووروو، ئۆمەرمەندان ناوەڕاست، تەرەقە، دوشیوانی، نەیی بەسەرە، ناروجە، ناروجەی حاجی جەردیس، گورگەیی سەرخاسە، هەیبە، شۆریجە، پیری جان، کۆچەک، کۆچەکی خواروو، سورەدێی ژووروو، سورەدێی خواروو، یاروەلی، سۆلە گۆلی، سێ کانیان، گۆگجە، تۆپ زاوا، قزڵ قایە، قاهر عەلی، تۆمار، گورگان، گولم کەوە، مەحمو فاتە،خلە گەڕ، مام ڕەش، کانی قورە، شافرٍین، عەلێ موسا، خدر شیرین، تەپەکورە، گلەکە مردوو،سمایل بەگی، مۆرد، براهیم زانا، قەمار، گەنیاک، حەڵتوکە، باپیلان، جولحان، جان قز، حەسار، سەقزلی، تۆراخ، حەسەن قەباخ، جەوەحەوە، قولی بەگ، دووبزنێ، کارێز، بیراڵک، ئالی بەیان، حەسار حاجی عەزەدین، حەسار تەها، حەسار گەورە،بیرە سپان خواروو، بیرە سان ژووروو، شۆراوە، تەق تەق، دووبزنێ، بەڵکە رەش، ئەسکەندەر بەگی، عەلی میکائیل، یەختە خان، قەمەر،کانی گەورە، دووحێلە، باوەفەتی چەم، باوەفەتی گەورە، حاجی بەیخان سەروو، حاجی بەیخان خواروو، مەمان، تورکەی ناوشوان، گۆلکەل، داربەسەرە، قادر زەمە،چیمەن گەورە، چیمەن تاریک، چیمەن کاکل، زەویە عەزە، کەڵوەڕ بنار، کەڵوەر خواروو، ماڵ سەی سالم، ڕەحمە قوتە، قزلیار، گورگە چاڵ، دارە قوتە، پاپیلان).\nبەڵام دواتر نەخشەکی نۆێترمان دەست کەوت کە رەنگبێ لەرووی سنووری ئیدارییەو کرابێ کەبە روونی سنوری گوندەکانی جیا کردۆتەوە، بەلام گوندەکانی سنووری هۆزی شوان بەتەواوی تیادانیە، ئەمەش ئەو نەخشەیەیە کە سنوری هۆزی شوان روون دەدەکاتەوە بڕوانە نەخشەی ژمارە(1):\nلایەنی کۆمەڵایەتی هۆزی شوان:\nلە ئەنجامی قوڵبوونەوە وجێگیربوونی بەهاو پێوەرە کۆمەڵایەتیەکان لە کەسایەتی هەرتا کێکی ناوچەکەدا وەکو کۆمەڵگەیەکی لادێ نشین وسەرەتایی سەرەڕای ترس وسزاکانی دەسەڵات خزمەتگوزاری و پاداشتەکانی هێشتا زیاتر بەزەقی کۆمەڵایەتی لەناوچەکەدا پشتی بەپرەنسیپەکانی کۆنترۆڵی خودیەوە بەست نەک ئەوانی تربەتایبەت لەچوارچێوەی یەک گونددا توندوتیژی زەبروزەنگ وترساندن بەکارنەهاتوە بۆ گێرانەوەی هەرتاکێک لەتاوان وخراپەکاری ، باشترین نموونەش گەرم وگوری پێوەندییە کۆمەڵایەتیەکانی خەڵکی ناوچەکەبوو کەبەدەگمەن گوندێک وگوندێک یان بنەماڵەی گوندێک وگوندێکی دی دوژمنایەتیان هەبووبێت، لەگەڵ ئەوەشدا کاری کشتوکاڵی وئاژەڵداریان پێکەوە کردووە کەدووپیشەی تارادەیەک نزیک لەململانێکەوەو دەشێ کاری کشتوکاڵی بۆ مەڕداری ببێتە سەرچاوەی ئاژاوە بەکەم کردنەوەی لەوەرگا و داگیرکردنی سەرچاوەکانی ئاو و…….هتد.بۆیەئەگەر چەند جارێکیش مەروماڵات وئاژەڵداری زیانی بەدەغڵ ودان وکشتوکاڵی گوندێکیش گەیاندبێت ئەوابەقەزاو قەدەرلێکدراوەتەوە نەبۆتەمایەی ناخۆشی و شەڕ و دوبەرەکی، لەلایەن مەلا وپیاوماقوڵان و شارەزایانی گوندەکانەوە چارەسـەرکراوە(25)\nبۆ نموونە لە دابونەریتی ناوچەکە تاڵانی ودزیان بەکردەوەیەکی ناشرین سەیرکردووە بۆیەلەکاتی ون بوونی شتێکیان ترسیان لەمرۆڤ نەبووە(26)، بەڵام کاتێک جوڵانەوەیەکی وەکو حەرەس قەومی دێت وهەرنێرینەیەکی سەروو(دە)ساڵان دەگرێ ودەیکوژێ بێ هیچ لێپرسینەوەیەک هەر کەل وپەل وشتومەک ودانەوێڵەوئاژەڵی دەست کەوێ دەیبات وهەر خان ودارودرەخت وپوش وپاوانێک دەی سوتێنێ ئەمەگۆرانێک درووست دەکات لەبیرکردنەوەوهەڵسوکەوتی خەڵکی ناوچەکە جیاوازدەبێت لەگەڵ دابوونەریتی ڕەسەنی کوردەواری بەبەراوردلەگەڵ هەڵسوکەوتی خەڵکی ناوچەکەدا لەگەڵ ناوچەیەکی ئارام و جێگرلە ستەم و کارەساتەکانی بەعس مناڵێ لەناوچەیەکدا گەورەبووبێت دەیان جار کوشتن وتۆپ باران وهێرشی فرۆکە وتانکی دووژمن سوتان ورووخان وتاڵان لەبەرچاویدا کرابێت جیاوازە لەکەسێک کە لەژیانیدا گوێی لە تەقەیەک نەبوبێت و تاڵانیەکی نەدیبێت لای ئەم کەسە مرۆڤ دەبێت بەنرخ ترین سەرمایەی نەک لای کەسێ کەم سەرەرای ئەمانەش لەناوچەکەدا پارێزگاری خەسڵەت رەسەنەکانی کوردەواری کراوە(27)، خەڵکی ناوچەی شوان لەڕوی سۆسیۆلۆجیەوە بەگشتی دا ب و نەریتێکی زۆر جوانیان هەبووە و لەخۆشی و ناخۆشی یەکتریدا بەشداریان کردووە وزۆر بەوەفا بوونە بەرانبەر بە خۆیان یان خەڵکی تریش ، هەر گیز نەبووە لە گەڵ هیچ عەشیرەتێکی تردا کێشەیان هەبووبێ ئەگەر هەشیان بووبێ نەماوەو زوو چارەسەر کراوەوپێکەوە تەباو ئاسوودەن.(28)\nلە رووی خزمایەتیشەوە هۆزی شوان لەکۆمەڵگەی گوندنشینی کوردن کە خزمایەتی ڕۆڵی گرنگی گێڕاوە لە زۆربەی لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتیدا وەک هاوسەر گرتن و خێزان ومیرات و زەوی و زار پێدان و لەوەڕگا و شەڕو ململانێی بنەماڵەکان یان خێڵەکان و گەلێکی تر.\nئەم هۆزە ئاغاو بەگ و خاوەن زەوییان نیە و لەناو خۆیاندا کوێخایەکیان داناوە کەپێویستیەکانی بۆ جێبەجێ کردووە ، ئەم کوێخایە تەنها وەکو برا گەورەیەکی گوندەکە ڕاوێژیان پێکراوە لە هەندێ کاری کۆمەڵایەتیدا، هەروەها لە هەندێک لەگوندەکانی ناوچەی شوان کۆمەڵێک خەڵکی بەتوانا هەڵکەوتوون توانیویانە جێ دەستیان لە بواری ڕامیاری و فەرهەنگی نتەوەیی کوردیدا دیاربێت و ئەڵقەی خزمایەتی وخێڵەکەیان ناوچەییان بڕیوە وەک (زەعیم اسماعیل علی) هەروەها (فازل محمد مەلا مستەفای سمایل بەگ).(29)\nبەڵام پەیوەندی خزمایەتی زۆرێک لە گوندەکانی ناوچەی شوان گۆڕانیان بە سەردا هاتوە بە هۆی دووری لە یەکەوە لەباری ئابووری ئاگادار نەبوون و لە کێشەوگیروگرفتی یەکتر و تێکەڵاو بوونیان لە گەڵ خەڵکانی دەرەوەی بازنەی خزمایەتی و ناوچەی پەیوەندییەکانیان کز تر بووە هەروەها لە ناو پیاوە دەوڵەمەندەکانی شواندا زۆر خزمایەتیان پتەو بوو زۆربەی کاتەکانی خۆیانیان ئامادە دەکرد و مەولودیان دەکرد و خوارد ن و خواردنەوەیان دەبەخشی(30).\nلە ڕووی ژن و ژن خوازیەوە هۆزی شوان هەروەکو هەموو لایەن و هۆزێکی تر هاوسەرگیریان بە پرسێکی پیرۆز داناوە ژنو ژن خوازی دروست کردوە و کچیان بە شوداوەو ژنشیان بۆ کوڕ هێناوە بەشێوەی شەرعی خێزانیان درووست کردووە، ناوچەی شوان هەر وەکو هەموو ژیانێکی تر لادێی بە هۆی کەمی تێکەڵاو نەبوونی کوڕان و کچان وشەی خۆشەویستی لە نێوان هەردوولادا دەبینرێت، زۆربەی هاوسەرگیرییەکانیان ناوخۆیی بووە یان لە نزیک ترین دراوسێی بووە بەتایبەتی ئاوانەی لە ڕووی ڕەچەڵەکەوە نەبێت دەچنەوە سەر یەک بنە ماڵە.(31)\nلە رووی رۆشنبیریشەوە هۆزی شوان خوێندەواریان زۆر بووە کەسانی ڕۆشنبیریان تیا هەڵکەوتوە لە بوارە جیا جیا کانی ڕۆشنبیریدا بەرهەمیان هەبووە جێی دەستیان دیار بووە لە کۆڕی ڕۆشنبیریدا وەکو: (ئەمین شوانی شاعیر، رەزا شوانی شاعیر و نووسەر) لە بواری ئەدەبی منداڵان (ئازاد شوانی) نوسەر و شاعیرە (رەجەب شوانی) شاعیر و دەرچووی بە شی شوێنەوار و کتێبێکی بڵاوکراوەی هەیە بەناوی (کەرکوک لە بوارە جیاجیاکانی ئابووری ، مێژووی ، جوگرافی) و زۆر لایەنی تری شارە دەگرێتەوە.(32)\nلە رووی ئاینیشەوە ناوچە شوان هەروەکو زۆربەی ناوچەکانی تری کوردستان ئاین لە ژیانی خەڵکەکەیدا رۆلی گرتگ و کاریگەری گێراوە ، بەشێوەیەکی گشتی خەڵکی ناوچەی شوان (100%) موسڵمانن وسونی و لە سەر مەزهەبی ئیمامی شافعین. هەر لە گەڵ هاتنی ئاینی پیرۆزی ئیسلامدا بۆ ناوچەکە ئیتر هیچ گوندێکی شوان بێ مەلاو مزگەوت نە بووە، زۆربەی مەلاکانی شوان وانەی ئاینیان لە حوجرەی تایبەتی مزگەوتەکاندا دەگووتەوە و پێش نوێژیان دەکردو ووتاری رۆژی هەینیان دەدا. هەر لە مزگەوتەکاندا زۆر شتی زانستی و خوێندەواری فێر دەبوون و مزگەوتەکان شوێنی کۆبوونەوەی خەڵک وپرسەو بە لاداخستنی کێشەو ناکۆکی و خانەی پیرو پەککە وتەکان و جێگای ڕێبواران بوە. (33) هەندێک لەمانگەکانی ساڵی کۆچیش لای خەڵکی ناوچەکە پیرۆز بوون بەتایبەتی(رەمەزان و نیوەی شعبان و لەدایک بوونی پێغەمبەر(د.خ).(34)\nچەند مەزارێکی گرنگ لە ناوچەی شواندا هەبووە کە خەڵکی زۆر سەردانی ئەم شوێنەیان دەکرد ئەویش لەبەر ئەوەی کەخەڵک بڕوایەکی زۆریان بەم مەزارگایانە هەبووە بە حوکمی ئەوەی کە دەڵێن ئەم مەزارگەیە گۆری یەکێ لە هاوەڵانی پێغەمبەر (د.خ) بووە ئەویش مەزاری ( ئۆمەرمەندانە) (عمر مندان –عمر بن کعب) ئەم مەزارە نزیک دێی ئۆمەرمەدانە کەدەکەوێتە سەر شۆێنێکی بەرز لەسەر (شیوە سوور) لە خواریەوە دێی ئۆمەرمەندانی خوارو یان (ماڵەشیوە سورێکانیان) پێدەڵێن.(35)\nلەناوچەی شواندا دوو رێبازی ئاینی و فیکری هەبوو کە یەکەمیان ریبازی (مام رەزاییە) کەسەرۆکی ئەم رێبازە ئاینیە مام رەزای برای شێخ عبدالکریمی شەدەڵەیە و لە دێی (کلکە سماق) ی سەر بە قەزای دووکان لە سلێمانی و لە بنەرەتدا دەچێتەوە سەر رێبازی نەقشبەندی سەر بە مەولانا خالیدی نەقشبەندیە.\nرێبازی دووەم رێبازی (حەمە سوور) کەلەلایەن(حەمەسوور)ەوە دارێژراوە دەتوانرێت بووترێت وەکو خۆیان ئەڵێن ئەم ڕبَبازەش لە ناوگیانی ڕێبازی (مام رەزاییە)وە سەری دەرهێناوە چونکە حەمە سوور پێش ئەوەی ببێتە دێی کڵاوقوتی ناوچەی شوانەوە بیرو باوەری خۆی بڵاو بکاتەوە لە ماڵی شێخانی شەدەڵەی دۆڵی قیرگەیان وەکو دەڵێن وا باو ە(گوڵکەدان)بووە.(36)\n1. ڤێلجیڤسكی، ئو، ل، نەژادی كورد(و:د.رەشاد میران) چ دووەم ، ساڵی 2000 ل191.\n2. ادمۆندز : كورد تورك عرب، ت، جرجیس فتح اللە ، بغداد ، 1917، ل25\n3. سۆن ، میجەر: رحلە متنكر الی بین ماورا بین النهرین وكوردستان، ت، فواد جمیل ، چ یەكەم ، 1970، ل211\n4. محمد حسین شوانی: كوردستانی نوێ ساڵی 13 ژمارە3536 ل7\n5. رۆ ژبەیانی م.جمیل. هۆزی شوانكارە ، گۆڤاری كۆری زانیاری عێراق بەرگی 8 ساڵی 1981 ل194\n6. د.رفیق شوانی : هاواری كەركوك ، هەولێر سالی 1999 ل 35\n7. ئیزد پەنا ، حەمیدی: فەرهەنگی لە ك ولور، بەغدا سالی 1978 ل20\n8. محمد مردۆخی : میژووی كوردو كوردستان و، عبدالكریم محمد سعید سالی 1991، هەولێر ل154\n9. فواد حمە خورشید :العشائر العراقیە ل126\n10. د.رفیق شوانی:هاواری كەركوك سالی 1999 ل21\n11. د.حسینی: كۆمەڵناسی كوردەواری بەرگی یەكەم بەغداد سالی 1992 ل14\n12. عبدالجلیل فیلی: اللور الورد، الفیلیون فی المازی والحازر چاوگی وردەزارەتی پەروەردە هەولێر سالی 1999 ل116\n13. عباس المعاس :عشائر العراق الكردیە مگبعە المعارف بغداد 1947 ل163\n14. چاوپێكەوتن لەگەڵ (هابیل شەوكەت )لەبەرواری 15-12-2006 –چچمچەمال\n15. د.رفیق شوانی:س-پ ل137\n16. هەمان سەرچاوە ل139\n*) كوێخا كەیفودا رجب علی حسن (1886-1964) یەكەم بەڕێوەبەری ناوچەی شوان بووە لە لایەن ئینگلیزەكانەوە دابنرێ.\n17. ئیدمۆندز: س-پ ل195\n18. محمد مردۆخی:س-پ ل150\n19. جمال بابان: اصول اسما‌و المدن المواقع العراقیە چ 1 ل 220 سالی 1976 بغداد.\n20. محمد هادی دەفتەری وعبد اللە حسن : لیوای باكور و دیالە لەسالی 1955-سالی 2002 ص 1 ل 130\n21. كریم زەند: كوردستانی پەرتكراو، ص 1 سالی 2002 ل 106\n22. مەال شاخی : ئەنفالی خالخالان، ص 1 2001 سلیمانی ل 225\n23. میجەر سون: س-پ ل 190\n24. جمال بابان: میژووی كورد ص 2 سالی 1989 ل 19\n25. عبد ولا كریم مارف برزنجی: كەركوك لەمیژودا، ص 1 سالی 2001 ص خۆیبوون ل 111\n26. درفیق شوانی:س-پ ل 115\n27. چاوپیكەوتن لەگەل (عادل یادگار )بەروای 0 2 /12/ 2006 كە بۆ ماوەیەك سەرۆكی هۆزی شوان بووە.\n28. عبداللە خورشید: ابنا‌و الاجتماعی فی الحریە الكردیە، اربیل 1996ل 115\n29. چاوپێكەوتن لە گەل هابیل شەوكەت بەرواری 28/ 11/2006 چمچماڵ\n30. حمە خورشید فواد: س-پ ص 115\n31. چاوپێكەوتن هابیل شەوكەت 28/11/2006 چمچەماڵ\n32. عبداللە خورشید : س-پ ل 120\n33. درفیق شوای: س-پ ل 143-144\n34. د .احمد: البنا‌و الاجتماعی، 1997 اربیل ص53\n35. حمە خورشید: س-پ ص 124-125\n36. هادی رشید چاوشلی: الحیاە الاجتماعیە فی كوردستان، گبعە الاولی سنە 1970 ص 129\n37. د.رفیق شوانی : هاواری كەركوك ل35.\nPrevious حەوت سەرسوڕهێنەرەکەی جیهان\nNext کەرکوك و شۆرشی 14ی تەموزی 1958\nشؤرشى كوردستان و كؤرانكاريةكانى سةردةم خةباتى شاخةكان يان رابةرينى شارةكان