RUWANGE |----------------| ڕوانگه: September 2007\nڕوانگه و زمان : هاوپرسه‌کی له گه‌ڵ دوکتور ڕێبوار فه‌تتاح\nڕوانگه و زمان\nباسی زمان و هه‌وڵدان بۆ سه‌قامگیرکردنی زه‌مینه‌یه‌کی زانستی بۆ هه‌ڵوێست له ئاست شێوازه‌کانی زمانی کوردی، ئه‌رکێکی ڕووناکبیرییه.\nله به‌رنامه‌ی ئه‌م حه‌وتووییه‌ی ڕوانگه دا دوکتور ڕێبوار فه‌تاح به‌ڕێوه‌به‌ری زێدی کوردیش مێدیا بۆچوونه‌کانی خۆی له مه‌ڕ پێوه‌چاران به زمانی کوردی ده‌هێنێته گۆڕێ و له‌سه‌ر پێداویستی ڕێزلێنان و په‌ره‌پێدانی شێوازه‌کانی زمانی کورد پێداده‌گرێ.\nڕوانگه یه‌کشه‌مۆ شه‌و 30ی سێپتامبری 2007، سه‌عات 21:45 به کاتی نێوه‌ندیی ئورووپا له تێلێڤیزیۆنی ڕۆژ دا. هه‌مان به‌رنامه سه‌رله‌به‌یانی دووشه‌مۆ 1ی ئۆکتۆبر له نێوان سه‌عات 10.00 – 12:00 دووپاته ده‌بێته‌وه.\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 2:58 PM 0 comments Links to this post\nپرسی کورد: پرسی کێ ، وڵامی کێ؟\nبزووتنه‌وه‌ی کورد ده‌چاوی کورده‌کان و ده‌چاوی دراوسێیه‌کانیاندا\nوتاری ڕێزگرتن له بیره‌وه‌ری وه‌دیع جووه‌یده له به‌شی لێکوڵینه‌وه‌ی عه‌ڕه‌بی و ئیسلامی،دیپارتمانی کولتوور و زمانانی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک و به‌رنامه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست و ئیسلامی،زانکۆی ئیندیانا،بلوومینگتن.19ی نۆوامبری 2004\nمارتین ڤان براونێسن\nجووه‌یده و لێکۆڵینه‌وه‌ی کوردی\nبانگهێشتنم بۆ قسه کردن له بۆنه‌ی ڕێزگرتن له بیره‌وه‌ری وه‌دیع جووه‌یده دا،بۆ ئێره له بلوومینگتن، جێیه‌ک که زۆرێک له ئێوه، بیروه‌وه‌ری خۆشی خۆتان هه‌یه سه‌باره‌ت به پرۆفێسۆر جووه‌یده وه‌کوو مامۆستایه‌ک، هاوکارێک و دۆستێک، شانازییه‌کی مه‌زنه بۆ من. به پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌تان،ئه‌من قه‌ت به شه‌خسه پرۆفێسۆر جووه‌یده‌م نه‌دیبوو؛له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا،به‌شێوه‌یه‌ک له شێوان به مامۆستای خۆمی ده‌زانم ،\nئالقه‌یه‌کی گرینگ له سیلسیله‌ی خۆمدا- هۆی ئه‌مه‌ش زۆر زوو ده‌رده‌که‌وێ.کاری سه‌ره‌کی زانستی وه‌دیع جووه‌یده، گه‌وره‌ترین شوێنه‌واری وی سه‌باره‌ت به مێژووی ناسیۆنالیزمی کورد، له مێژه وه‌کوو گه‌نجینه‌یه‌کی شاراوه وایه چونکوو ئه‌و ده‌ستی له‌وه گێڕاوه بڵاوی کاته‌وه – پێم وایه‌ئه‌وه‌ش له به‌ر تێکه‌ڵاوێک له که‌ماڵ خوازی و دڵنزمی ویبووجابۆیه ئه‌و کاره ته‌نێ وه‌کوو میکرۆ فیلمی زانکۆ به ده‌سته‌وه بوو،ڕه‌نگه له به‌ر ئه‌و ڕاستییه‌بێ که بێوه‌که‌ی یای ئالیس جووه‌یده-\nبڕیاری داوه ئه‌و کتێبه گرینگه به چاپکراوی ببینێ و له دوای مه‌رگی وه‌دیع بڵاو ببێته‌وه و بۆیه‌ش ئه‌مڕۆ ئه‌من لێره ڕاوه‌ستاوم و قسه‌تان له‌گه‌ڵ ده‌که‌م.ئه‌من چه‌ند ساڵ له‌مه‌وبه‌ر (1999) ده‌ستم هه‌بوو له بڵاوکردنه‌وه‌ی وه‌رگێڕانی ترکی لێکۆڵینه‌وه‌که‌ی جووه‌یده دا، و یای جووه‌یده به شێوه‌یه‌ک منی دۆزییه‌وه و ده‌ستمان کرد به پێوه‌ندی و ئاڵوگۆڕی نامه.به ڕێگه‌ی نامه‌کانی وی ڕا، ئه‌و پیاوه‌ی که ئه‌من هه‌میشه شانازیم پێوه ده‌کرد به‌ڵام هیچم له سه‌ر شه‌خسی خۆی نه‌ده‌زانی به‌ره به‌ره بوو به ناسیاوێکم و ده‌ستم کرد به تێگه‌یشتن له‌وه‌ی که بیۆگرافی و ئه‌و بابه‌ته‌ی لێی ده‌کۆڵدرێته‌وه چه‌نده به یه‌که‌وه گرێدراون.'مامه وه‌دیع' وه‌ک هێندێک له ئێوه بانگتان ده‌کرد،بۆ من بوو به خوێن و گۆشت،و کارێکی وای کرد لای خۆم په‌شیوان ببمه‌وه وبڵێم په‌کوو! حه‌یف قه‌ت نه‌مدی.\nڕیگه‌م بده‌ن به جووه‌یده‌یه‌که‌وه ده‌ست پێبکه‌م که بۆ ماوه‌یه‌کی دوورودرێژ ناسیومه، که بریتی بوو له دوو به‌رگی ئه‌ستوورله فۆرماتێکی شینی ئامال ڕه‌شی میکرۆفیلمی زانکۆیی دا. ئه‌وه جووه‌یده‌یه‌که وا به‌ر له هاتنی بۆ بلوومینگتن؛ تێزه‌که‌ی له ساڵی 1960 پێشکێشی زانکۆی سیراکس کرد و له به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و تێزه قه‌ت چاپ نه‌کرا، پێم وایه که‌م که‌س پێی ده‌زانن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، له نێو پسپۆڕانی له مه‌ڕ کورداندا، ئه‌و تێزه به یه‌ک له چه‌ند لێکوڵینه‌وه هه‌ره سه‌ره‌کییه‌کانی مێژووی کورد ده‌ناسرێ. ئه‌من هێشتا له‌بیرمه ئه‌و تێزه چ شوێنێکی قووڵی له سه‌ر کردم کاتێک بۆ یه‌که‌م جار چاوم پێیکه‌وت.ئه‌وه ده‌بێ له ساڵی 1976 یان 1977 دابووبێ. ئه‌وده‌می تازه لێکۆڵێنه‌وه‌یه‌کی مه‌یدانی مه‌ردمناسانه‌ی دووساڵانه‌م له به‌شه جۆربه‌جۆره‌کانی کوردستان ته‌واو کردبوو، له وانه مانه‌وه له "ناوچه‌ئازادکراوه‌کان" ی کورد له باکووری عێراق له جه‌نگه‌ی دوایین مانگه‌کانی ڕاپه‌ڕینی مه‌لا مسته‌فای بارزانی و ماوه‌یه‌ک له سوورییه، که له‌وێ چاوم که‌وت به دوایین به‌شدارانی سه‌رهه‌ڵدانه‌کانی کوردی له ترکییه له ساڵانی 1920کان و 1930 یه‌کاندا.\nئه‌من هه‌روه‌ها هێندێکێشم کار له سه‌ر ئارشیوی ڕۆژنامه ترکییه‌کان و به‌ڵگه‌کانی پابلیک ڕێکۆرد ئافیسی بریتانیا سه‌باره‌ت به سه‌رهه‌لدانه به‌راییه‌کان کردبوو. کاتێک به هه‌ڵکه‌وت لێکۆڵینه‌وه‌که‌ی جووه‌یده‌م خوێنده‌وه، به واق وڕمانه‌وه بۆم ده‌رکه‌وت ئه‌ونه‌ک هه‌ر به قووڵی له‌و سه‌رهه‌ڵدانانه‌ی کۆڵیوه‌ته‌وه، به‌ڵکوو یاریده‌شی دام له پێشکه‌وتنه‌کانی ساڵانی 1970کان تێبگه‌م. شیکردنه‌وه‌ی جووه‌یده، ئه‌گه‌رچی لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی مێژوویییه، ده‌یسه‌لمێنێ که ئه‌و هه‌رێمه‌که‌ی زۆر چاک ناسیوه و ده‌بێ زۆرێک له که‌سایه‌تییه کورده‌کانیشی ناسیبێ.\nئه‌وه‌ی که کاره‌که‌ی جووه‌یده بایه‌خی خۆی بۆ بارودۆخی هاوچه‌رخ له ده‌ست نه‌داوه و تا تێوه‌رسووڕانه‌وه‌ی سه‌ده له قورسایی که‌م نه‌بووه‌ته‌وه له‌و ڕاستییه ڕا ده‌رده‌که‌وێ که وه‌رگێڕانی ترکی ئه‌و تێزه هه‌رکه خه‌ڕیک بووله ژێر چاپ بێته ده‌رێ قه‌ده‌غه کرا. له هه‌لومه‌رجێکدا که زۆر کتێبی له‌مه‌ڕ کوردان ، له‌وانه هێندێکیشیان که له بواری سیاسی دا زۆر کراوه‌ن ، به ئازادانه ده‌ست ده‌که‌وتن و ده‌ست ده‌که‌ون، نیشانه‌یه‌که بۆ به جیاواز دانانی کتێبی جووه‌یده، له به‌ر به‌مه‌ترسی دانانی هێندێک له‌و بابه‌تانه‌ی تێیدا باس کراون. ئه‌وه نێوی بابه‌ته‌که نه‌بوو که بووه هۆی قه‌ده‌غه‌کرانی، به‌ڵکوو، من وای بۆ ده‌چم ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ی جووه‌یده دایناوه بۆ باسکردنی ئه‌وه‌ی به ئاسایی نێوی لێ ده‌ندرێ " دۆز" ی کورد یان "پرس"ی کورد بووه هۆی ئه‌و قه‌ده‌غه کرانه.کاردانه‌وه له‌هه‌مبه‌ر قه‌ده‌غه‌کردنی کتێبی جووه‌یده له ترکییه ،که‌ره‌سته‌ی بابه‌تی\nئه‌م قسانه‌یه که ئێستا بۆ به به‌رزڕاگرتنی بیره‌وه‌ری وی باسیان ده‌که‌م: ئه‌ویش ئه‌و شێوه جۆربه‌جۆرانه‌یه که دراوسێکانی کورده‌کان، و به‌تایبه‌تی ئه‌و زانایانه‌ی وا مرخیان له مه‌ڕ ئه‌وان نیشان داوه، "دۆز"ی کوردیان پێناسه کردووه. جووه‌یده له ڕوانگه‌ی عێراقییه‌که‌وه له کورده‌کان و مێژووی ئه‌وانی ده‌ڕوانی، که ناسێنه‌ی خۆی پێویستی ده‌کرد جۆره تێوه‌گلانێکی له‌گه‌ڵ کورده‌کان هه‌بێ. نووسه‌ره‌کانی دیکه‌ش هه‌روابوون که ئه‌من هێندێک دواتر باسیان لێوه ده‌که‌م.\nشتێک ده‌بێ بووبێته هۆی په‌شێوی دادئه‌ستێنی ترک و ئه‌وه‌ش ده‌بێ له به‌ر ڕاکێشانی سه‌رنجی خوێنه‌وه‌ری زۆر و به‌ڕێژه خوێنده‌واری ترکییه بێ به‌ره‌و ئه‌وه‌ی که جووه‌یده ده‌یسه‌لمێنێ ڕیشه‌ی مێژوویی بزووتنه‌وه‌کانی هاوچه‌رخی کورد چه‌نده پته‌و و چه‌نده قووڵه و ناره‌زایه‌تی و داوخوازه‌کانیان چه‌نده کۆن و له‌مێژینه‌ن. سه‌رهه‌ڵدانه جۆربه‌جۆره‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و به‌رایی سه‌ده‌ی بیسته‌م ته‌نێ ڕووداوی تاک که‌وتوو نه‌بوون که دامرکانی ئابووری یان ناره‌زایه‌تی سیاسی دنه‌ی دابن. له ئه‌نجام ده‌رخستنه‌که‌یدا، جووه‌یده ، وه‌بیر خوێنه‌وه‌ره ده‌هێنێته‌وه، هۆی ناڕازیبوونی ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌رچییه‌کی بێ،" ده‌بێ له بیرمانبێ ئه‌وه ناسیونالیزمه، که له ڕیشه‌ی پرسی کورد دایه، و ئه‌وه له ته‌بیعه‌تی خۆیدا تاڕاده‌یه‌کی زۆر پرسێکی سیاسی و ده‌روونناسانه‌یه."\nئه‌وکه‌فوکوڵه ناسیونالیستییه‌ی که له عێراق وه‌ڕوو که‌وت به دوای ئه‌وه‌ی نیزامییه‌کان له ساڵی 1958 دا ده‌سته‌ڵاتیان به ده‌سته‌وه گرت ده‌بوو به‌جیدی وه‌ر بگیرێ به وردی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕیشه‌ی ئه‌ولافاو و خرۆشانه له پێڤاژۆێه‌کی مێژوویی تا ڕاده‌یه‌ک زۆر قووڵ دابوو، و ئاکتۆره‌کانی زۆر وشیار بوون له سه‌ر ئه‌وه‌ی ده‌یانکرد. ئه‌گه‌رچی لێکۆڵینه‌وه‌که‌ی جووه‌یده له ساڵی 1959 دا ته‌واو ده‌بێ، پێشوه‌چوونه‌کانی ده‌ساڵی دواتری که به دوویدا هات بۆ خوێنه‌وه‌ره‌ی وردی جووه‌یده وێده‌چێ خۆیان لێ ده‌رباز نه‌کرێ.\nئه‌وه هه‌ر له باری کرۆنۆلۆژییه‌وه نییه که لێکۆڵینه‌وه‌ی جووه‌یده له سه‌ر خاڵێکی وه‌رچه‌رخان چه‌ق ده‌به‌ستێ؛ به‌ڵکوو نوێنه‌رایه‌تی ئاڵوگۆڕێکیش ده‌کا له کاری زانستی دا سه‌باره‌ت به کوردان که وه‌کوو کاری زانستی سه‌رده‌می کۆلونیالی و دوا کۆلونیاڵی نییه له به‌شه‌کانی دیکه‌ی جیهاندا. له کاتێکدا جووه‌یده له نێوه‌ڕاست ساڵانی 1950 کان له ئینگلیستان بوو بۆ لێکۆڵینه‌وه‌که‌ی خۆی، ئه‌و چاوی به گه‌وره پیاوانی پیری قۆناخی پێشووی لێکۆڵینه‌وه‌ی کوردی که‌وت وه‌کوو ڤڵادیمیر مینۆرسکی و سیسیل جان ئێدمۆندز. ئه‌وان هه‌ر دووکیان وه‌ک ڕۆژهه‌ڵاتناس په‌روه‌رده‌یان دیبوو و ئه‌و کاته‌ی خزمه‌تی حکوومه‌ته‌کانی خۆیان ده‌کرد له گه‌ڵ کورده‌کان ناسیاوییان په‌یدا کردبوو. مینۆرسکی وه‌کوو کارگێڕی ئیمپراتۆری ڕووسییه و، ئێدمۆندز وه‌کوو\nهه‌ڵسووڕاوی ئیداره‌ی بریتانیا له عێراق.ئه‌وان هه‌ر دووکیان ببوون به دۆستی گه‌وره‌ی کورده‌کان ( به پێویستی نه‌ک له گه‌ڵ کورده ناسیونالیسته‌کان: شێخ مه‌حموودی سلێمانی یه‌ک له سه‌رئێشه‌کانی ئێدمۆندز بوو) ، و هه‌ردووکیان به به‌ربڵاوی و لاگرانه شتیان له سه‌ر کوردان بڵاو کرده‌وه. وتاره‌کانی دوورودرێژ و زانایانه‌ی مینۆرسکی سه‌باره‌ت به " کوردستان" و " کورده‌کان" له چاپی یه‌که‌می ئه‌نسکلۆپێدییای ئیسلامدا کورته باسی هه‌ره به بڕشتی زانستی ڕۆژهه‌ڵاتناسانه‌یه له سه‌ر ئه‌و بابه‌ته. ئێدمۆندز له کتێبه‌که‌یدا کورده‌کان، ترکه‌کان و عه‌ڕه‌به‌کاندا، چاوه‌دێری و ئه‌زموونه‌کانی خۆی وه‌کوو ئه‌فسه‌رێکی سیاسی له کوردستانی عێراق له نێوان ساڵانی 1920 و 1925 دا گه‌ڵاڵه‌کردووه، ئه‌و کتێبه بیره‌وه‌ری مووقه‌ڵێشانه و به ورده‌ڕیشاڵه سه‌باره‌ت به بارودۆخی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی، که‌سایه‌تییه‌کان و کرده‌وه‌ی ناوچه‌یی له‌و ناوچانه‌یدا وا ئه‌و خزمه‌تی تێداده‌کرد. هه‌ر دووکی ئه‌و نووسه‌رانه به تایبه‌تی مرخ و مه‌یلی گه‌وره‌یان نیشان دا سه‌باره‌ت به کۆمه‌ڵگه جۆربه‌جۆره‌کانی دینی ئه‌ویدی باوه‌ڕ که له کاتی خزمه‌ت کردن له کوردستان دا چاویان پێیان که‌وتبوو، واته ئه‌هلی حه‌ق و ئێزیدییه‌کان ، ڕه‌نگه ئه‌و جه‌خته‌شیان له سه‌ر حیسابی ئیسلامی باو و بابه‌ته سه‌ره‌کییه سیاسییه‌کان کردبێ که وه‌کوو گه‌لێک ڕووبه‌ڕووی کورده‌کان ده‌هات.\nدیتنی جووه‌یده سه‌باره‌ت به کورده‌کان\nپێوه‌ندی وه‌دیع جووه‌یده له گه‌ڵ کورده‌کان پێوه‌ندییه‌کی جیاواز بوو، و هه‌روه‌ها بۆچوونی ویش بۆ سه‌ر بابه‌ته‌که‌ی جیاواز بوو. ئه‌و له شاری به‌سره له باشووری عێراق چاوی به دنیا پشکووت له بنه‌ماڵه‌یه‌کی عیسایی ( کلدانی) عه‌ڕه‌ب زمان دا و دوایه چووه به‌غدا و له‌وێ له زانکۆ خوێندی و له ساڵی 1942 له به‌شی حقووق دا ده‌ره‌جه‌ی لیسانی به ده‌ست هێنا. له ماوه‌ی ساڵانی شه‌ڕ دا وه‌کوو پشکنه‌ری ناردنی که‌لوپه‌ل و پێداویستی بۆ ئه‌ستانه باکوورییه‌کان له وه‌زاره‌تی نێوخۆ کاری ده‌کرد. ئه‌و پایه‌یه‌ی هه‌لی بۆ ڕه‌خساند به هه‌موو کوردستانی عێراق دا بگه‌ڕێ و به شه‌خسه له گه‌ڵ ژماره‌یه‌کی زۆر له که‌سایه‌تییه‌کورده‌کان ناسیاوی په‌یدا بکا. ناسیاوی ڕاسته‌وخۆی شه‌خسی وی له گه‌ڵ وڵاته‌که و خه‌ڵکه‌که‌ی ده‌بێ یارمه‌تییه‌کی گه‌وره بوو بێ بۆی له‌و لێکۆڵینه‌وه مێژووییه دا که دوایه کردی، و هه‌روه‌ها زانیاری وردی سه‌باره‌ت به کۆمه‌ڵگه و سیاسه‌تی کوردی که له گشت کتێبه‌که‌ی ڕا ده‌رده‌که‌وێ و چ جێی گومان ناهێڵێته‌وه ئه‌وه له سۆنگه‌ی ئه‌زموونه‌که‌یه‌تی. جووه‌یده به پته‌وی خۆی وه‌ک عه‌ڕه‌بێکی عێراقی ده‌ناسی به‌ڵام له هه‌مان کاتدا وشیارانه هه‌ستی پێ ده‌کرد که سه‌ر به که‌مایه‌تییه‌کی (دینی) شه که زۆرجار تووشی دوو چاوکی له‌گه‌ڵ کردن و فه‌رق و جیاوازی له گه‌ڵ دانان هاتووه. ئه‌وه بێگومان یارمه‌تی کردووه به لێتێگه‌یشتن و په‌سندانی کورده‌کان له‌و ده‌وڵه‌تانه‌یدا تێیاندا ده‌ژین و پێوه‌ندییان له گه‌ڵ دراوسێ جۆربه‌جۆره‌کانیان.له‌کاتێکدا ئه‌و نووسه‌رانه‌ی که پێشتر له‌سه‌ر ناسیونالیزمی کوردیان نووسیوه ئه‌و مه‌یله‌یان تێدا ده‌بیندرێ ناسیونالیزمی کورد له ڕوانگه‌ی ده‌زگای ئێداری یان گرووپه زاڵه‌کان له نێو ئه‌و ده‌وڵه‌تانه دا شیبکه‌نه‌وه، جووه‌یده به‌ئاگادارییه‌وه هه‌وڵی دا بۆچوون و ڕوانگه‌ی کوردان بهێنێته گۆڕێ. لێکۆڵینه‌وه‌که‌ی وی یه‌ک له لێکۆڵینه‌وه‌کانی هه‌ره لاگرانه و هه‌ری ژیرانه‌یه به تێگه‌یشتن له‌وه‌ی که چییه کورده‌کان ده‌جووڵێنێ. ئه‌و لێکۆڵینه‌وه‌یه یه‌که‌م توێژینه‌وه‌ی جیدییه که جه‌خت له سه‌ر ناسیۆنالیزمی کورد بکاته‌وه وه‌کوو بزووتنه‌وه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆ و نه‌ک هه‌ر وه‌کوو کاردانه‌وه و به‌رته‌کێک له هه‌مبه‌ر پێڤاژۆی مۆدێرنیزه کردن و رێفۆرم و چاکه‌سازی ئیداری.\nسیاسه‌تدارێژان و به‌ڕیوه‌به‌رانی بریتانیایی خوویان ئه‌وه بووه که باسی " پرسان" بکه‌ن: " پرسێکی ڕۆژهه‌ڵاتی" هه‌بووه ( سه‌باره‌ت به ئاواته‌کانی یۆنانییه‌کان بۆ سه‌ربه‌خۆیی له فه‌رمانره‌وایی عوسمانی)،\n،" پرسی ئه‌رمه‌نییه‌کان" هه‌بووه و کورده‌کان ئه‌وانی دواتر بوون که بوون به "پرس". باسی " پرسی کورد" به شێوه‌یه‌ک بوونی کورده‌کان ده‌هێنێته گۆڕێ که جۆره‌یه‌ک گیروگرفت ده‌خولقێنێ که حه‌وجێی به چاره‌سه‌ر کردن هه‌یه. زنجیره‌یه‌کی درێژ له لێکۆڵینه‌وه سه‌باره‌ت به کوردان سه‌رده‌ێره‌کانیان وشه‌ی "پرس" یان "کێشه"یان تێدایه؛ به‌ڵام جووه‌یده به شێوه‌یه‌کی سه‌رنجڕاکێش ، له ناسیۆنالیزمی کورد ده‌دوێ به بێ ئه‌وه‌ی وه‌کوو کێشه‌یه‌ک نێوزه‌دی کا و بیناسێنێ. ئه‌و جاروبار زاراوه‌ی " پرسی کورد " یان " کێشه‌ی کورد" ده‌کار ده‌هێنێ، به‌ڵام زۆر جار کاتێک ئه‌وه ده‌ڵێ که به نووسینی ئه‌و نووسه‌رانه‌دا دێته‌وه که له سه‌ر کوردانیان نووسیوه، و زۆربه‌یان نه‌یانتوانیوه یان نه‌یانویستووه له ته‌بیعه‌تی ئه‌و "پرسه" تێبگه‌ن. له خواره‌وه چه‌ند بڕگه ده‌گێڕینه‌وه ، له ئه‌نجام وه‌رگرتنی تێزه‌که‌یدا:\n"چ گومانی تێدا نییه که پرسی کورد یه‌ک له کێشه‌کانی هه‌ره دژوار و هه‌ره به مه‌ترسی یه که ئه‌مڕۆ تووشی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست هاتووه. ئه‌و پرسه .... هه‌تا دێ زیاتر سه‌رنچ و مرخی حکوومه‌ته‌کان و هه‌روه‌ها خوێندکار و لێکۆله‌ره‌وه‌کانی کاروباری ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستی به‌ره‌و لای خۆی ڕاکێشاوه." دوایه جووه‌یده دیتن و بۆچوونی هێندێک له‌و لایه‌نانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییان له‌و باسه دا هه‌یه ئاوا کورت ده‌کاته‌وه:\n_ ماڵکۆڵم بڕ ، زانایه‌کی بریتانیایی ، ئه‌و کێشه‌یه له جێدا وه‌کوو گونجاندنی گه‌لێک ده‌بینێ که کولتوورێکی شاخاوی هه‌یه له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجی دنیای مۆدێرن. [ و پێداده‌گرێ که] ده‌بێ ڕیگه‌یه‌ک ببیندرێته‌وه بۆ دامه‌زراندنی کوردان و تواندنه‌وه‌یان له ئابووری مۆدێرن دا.\n_ مۆرگان فیلیپس پرایس، ڕۆژنامه‌نووس و نوێنه‌رێکی پارتی کڕێکاری بریتانیا، کێشه‌ی کورد " به ده‌ره‌جه‌ی یه‌که‌م وه‌کوو کێشه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری" ده‌بینێ ، که به‌شێکه له " کێشه‌ی هه‌موو کۆچه‌ران" له ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست دا."مه‌ئموورییه‌ت و ڕاسپارده بۆ کاری به‌رته‌نگ کردن چاره سه‌ری نییه. هه‌ژاری و نه‌داری عه‌شیره‌ته‌کان کێشه‌که‌یه."\n_ ئیچ.ئێم. بورتن، ئه‌فسه‌رێکی سیاسی پێشوو، پێداده‌گرێ " له عه‌شیره‌ت دابڕانی زۆره‌ملێی کورده‌کان هه‌ڵه‌یه، به‌رنامه‌یه‌کی هێمنانه بۆ دامه‌زراندنی ئه‌وان ده‌بێ ببیندرێته‌وه."\n_ کۆلۆنێل. ده‌بلیو.گ. ئێلفینستۆن وه‌کوو چاره‌سه‌ری " جۆره‌یه‌ک پاسپۆرت و یه‌کێتی گوومرگی له نێوان ئه‌و وڵاتانه‌ی دا دانیشتووی کوردیان هه‌یه" پێشنیار ده‌کا.\nگشت ئه‌و نووسه‌رانه کێشه‌ی کورد وه‌کوو پرسێکی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری ده‌ناسێنن، که به‌دژی ئه‌و بۆچوونانه جووه‌یده پێداده‌گرێ" ده‌بێ ئه‌وه مان له بیر بێ که ناسیۆنالیزم، که له ڕیشه‌ی پرسی کورد دایه، به گشتی سیاسی و له ته‌بیعه‌ت دا ده‌روونناسانه‌یه."\nئه‌و قسه گێڕانه‌وانه له نووسه‌رانی بریتانیایی که جووه‌یده ڕه‌خنه‌یان لێده‌گرێ به هاسانی ده‌کرێ قسه‌ی هه‌مان شێوه‌ی نووسه‌رانی خه‌ڵکی ترکییه، ئێران یان عێراقیان لێ زیاد بکرێ.زۆر له دراوسێیه‌کانی کورده‌کان، که سه‌ر به ڕێباز و بیرورای جیاوازی سیاسین، حه‌وڵیان داوه بابه‌تی بوونی ناسیۆنالیزمی کورد به شتێکی نه‌بوو بناسێنن، به ڕێگه‌ی ئه‌وه‌یدا که به‌ته‌واوی نکوڵی لێبکه‌ن یان به وردی به ڕیگه‌ی ئه‌وه‌یدا که‌می بکه‌نه‌وه وبیکه‌ن به یه‌ک له هۆکاره لاوه‌کییه‌کان وه‌کوو، عه‌شیره‌تگری، فێئۆدالیزم یان جه‌رده‌یی کۆمه‌ڵایه‌تی که ئاخره‌که‌ی به په‌یدا بوون و سه‌رهه‌ڵهێنانی مۆدێرنیزه کردن ده‌بێ تێدا بچێ و بزر بێ. ناسیۆنالیزمی کورد زۆر جار وه‌کوو شێوه‌یه‌ک له وشیاریی ساخته بیندراوه، و دراوسێیه زۆر پێشوه‌چووه‌کانیان زۆر‌جار هه‌ستیان کردووه به پێداویستی په‌روه‌رده کردنی کورده‌کان به‌ره‌و تێگه‌یشتنێکی له‌بار سه‌باره‌ت به پرسه‌که‌یان و بۆ یارمه‌تیدانیان بۆ ئه‌وه‌ی شه‌ڕی دواکه‌وتوویی ، چه‌وسانه‌وه به ده‌ستی ڕێبه‌رانی دینی و عه‌شیره‌تی بکه‌ن و هه‌روه‌هابه‌کارهێنانیان به ده‌ستی ده‌سته‌ڵاتی بیگانه،...\nجووه‌یده واوێناچێ ناسیۆنالیزمی کورد به "پرس" ێک دابنێ ، یان به هه‌ڕه‌شه‌یه‌ک بۆ سه‌ر عێراق یان بۆ سه‌ر دنیای عه‌ڕه‌ب، به‌ڵکوو ئه‌وه به دیارده‌یه‌کی ته‌بیعی و جێی لێتێگه‌یشتن و تراژێدی ده‌زانێ چونکوو وه‌کوو بزووتنه‌وه‌یه‌ک دره‌نگ گه‌یشتووه‌ته مێژوو و ڕه‌نگه گه‌یشتبێته شوێنێکی هه‌ڵه له جیهاندا. ترکه‌کان، فارسه‌کان و عه‌ڕه‌به‌کان له پێش کورده‌کاندا گه‌یشتنه جێ و، ڕێژیمی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی دوای شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م به‌شه‌کانی کوردستانیان وه‌سه‌ر خۆیان خست ده‌ستیان کرد به دابه‌زاندنی به‌رنامه‌ی نه‌ته‌وه دروستکردن. کورده‌کان بوون به هاووڵاتییانی، ئه‌گه‌رچیش قه‌ت به ته‌واوی نه یه‌کسانی، ترکییه، ئێران ، عێراق یان سوورییه، و هه‌ر هه‌وڵێک له لایه‌ن ئه‌وانه‌وه بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌یه‌ک له مه‌ڕ خۆیان به پێویستی ئه‌وان ده‌خاته هه‌ڵوێستی دژایه‌تی له گه‌ڵ ترکه‌کان، فارسه‌کان و عه‌ڕه‌به‌کانی که ژماره‌یان زۆر له‌وان زیاتره وخاوه‌نی ئه‌و ئه‌ڕته‌شه ده‌وڵه‌تییانه‌ن که خه‌ریکی خۆ مۆدێرن کردنن . ئه‌وه بووه هۆی ناهومێدی و تووڕه‌یی له ئاست ئه‌و بێعداڵه‌تی و نایه‌کسانییه،کارێکی ئه‌وتۆی کرد ناسیۆنالیزمی کورد ، له سه‌روبه‌ندی نووسرانی تێزه‌که‌ی جووه‌یده دا،" زیاتر ڕادیکال و له سازان نه‌هاتوو بێ." سیاسه‌تمه‌دارانی کورد که له‌نێوان\nخه‌ون و پراگماتیسم دا گیریان کردبوو ده‌بوو هه‌وڵ بده‌ن بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕێبازێک له نێوان خه‌بات بۆ سه‌ربه‌خۆیی ته‌واو و هه‌وڵی هاتنه ڕه‌دایێ له گه‌ڵ حکوومه‌ته نێوه‌ندییه‌کان.ئه‌و ڕادیکاڵ بوونه‌ی که جووه‌یده باسی لێوه ده‌کا له عێراق له دوای کوده‌تای ساڵی 1958 زۆر به‌زه‌قی به دیاره‌وه بوو، و داوخوازی خه‌ڵکی ئاسایی کورد له‌وێ ڕه‌نگه زۆر زیاتر و ڕادیکاڵتر بووبێ له‌و داوخوازانه‌ی که ڕێبه‌ره سیاسییه‌کان ده‌ریان ده‌بڕی.\nئه‌گه‌رچی ده‌رفه‌ت و ده‌ره‌تان به دژی ئه‌وان بوو، هه‌تا ده‌هات کوردێکی زۆرتری ئاسایی ته‌نێ ده‌یانه‌ویست چاره‌نووسیان به ده‌ست خۆیانه‌وه بێ. جووه‌یده زۆر ڕه‌پ و ڕووتر له زۆربه‌ی سیاسه‌تمدارانی کورد ، ئه‌و ده‌ره‌تان و ئاواتانه ده‌رده‌بڕێ : [کورده‌کان] " که چیای ئاسته‌م و ده‌ست وێڕانه‌گه‌یشتوو له یه‌کی جوێ کردوونه‌ته‌وه، که جیاوازی زمانی و تاییفی له‌یه‌کدی دابڕیون، که پێبه‌ندی وه‌فاداری به‌رته‌نگی عه‌شیره‌تین، و سنووره نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کان پارچه‌ی کردوون ؛ ئێستا ده‌یانه‌وێ ئه‌وه‌ی بن که زۆر خه‌ڵکی له‌وان به به‌ختر بوونه‌تێ – ئه‌ویش ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌یه‌که."\nپێشوه‌چوونه‌کانی چل ساڵی ڕابردوو نرخاندنه‌کانی جووه‌یده داده‌گرنه‌وه. خوێنده‌واری به کۆمه‌ڵ و په‌روه‌رده‌ی به‌کۆمه‌ڵ، وه‌گه‌ڕکه‌وتنی له‌زێده و شۆڕشی پێوه‌ندی ژماره‌یه‌کی هه‌تا دێ زیاتری به‌ره‌و بزووتنه‌وه‌ی ناسیۆنالیستی ڕاکێشاوه. ناسیۆنالیزمی کورد بووه به هێزێک که حکوومه‌ته‌کانی هه‌رێم ده‌بێ وه‌حیسابی بهێنن، نه‌ک هه‌ر له ئاستی نێوخۆیی دا ، به‌ڵکوو هه‌تا دێ زیاتریش له مه‌یدانی نێونه‌ته‌وه‌یی دا. دابه‌شبوونه‌کانی عه‌شیره‌تی، زمانی و دینی که جووه‌یده ئاماژه‌یان پێده‌کا هێشتا له نێو نه‌چوون ،ته‌نانه‌ت هێنێدیک له‌وانیش بوونه هه‌وێنی ساز بوونی بزووتنه‌وه‌ی ناسێنه‌خوازی جیاواز له چوارچێوه‌ی بزووتنه‌وه‌یه‌کی گه‌وره‌تری کوردیدا، وه‌کوو جوڵانه‌وه‌ی ئێزیدییه‌کان، عه‌له‌وییه‌کان و زازا ئاخێوه‌ران که ده نێو ئه‌واندا ته‌نانه‌ت هێندێک له ڕێبه‌رانیان ئێدیعا ده‌که‌ن ستاتوسی نه‌ته‌وه‌یه‌کی جیاوازیان هه‌یه.له نێو کورده‌کانی عێراقدا، ناسێنه‌ی هه‌رێمی هه‌ر به پته‌وی ماوه‌ته‌وه و پارتییه سه‌ره‌کییه سیاسییه‌کان پێگه‌ی هه‌رێمی جیاوازی له‌مه‌ڕ خۆیان هه‌یه.ئه‌وه به ڕاده‌یه‌کی که‌متر سه‌باره‌ت به کوردستانی ئێرانیش هه‌روایه،له‌وماوه کورته‌یدا که له‌وێ چالاکی حیزبایه‌تی ئاشکرا ده‌ڕه‌خسا. شارنشینی و دامه‌زران و ستاربوونی عه‌شیره‌ته کۆچه‌ره‌کان تا ڕاده‌یه‌ک ئاکامی هه‌ڵوه‌شانی ژیانی عه‌شیره‌تگری لێکه‌وتووه‌ته‌وه، به‌ڵام عه‌شیره‌تگری به ڕێگه‌ی سیاسه‌تی حکوومه‌تییه‌وه بووژێندراوه‌ته‌وه،به شێوه‌یه‌کی زۆر سیستیماتیکتر له عێراق و ترکییه،به ڕێگه‌ی ده‌به‌رکارنانی میلیشیای عه‌شیره‌تی بۆ شه‌ڕی بزووتنه‌وه‌ی ناسیونالیستی کورد.سنووره‌کانی نێوان به‌شه‌کانی ئێران،عێراق،ترکییه‌و\nسوورییه زۆر گرینگتر بوون ، ئه‌گه‌رچی ئێستا لێ په‌ڕینه‌وه و لێ ده ربازبوونیان هاسانتر بووه. له هه‌ر کام له‌و ده‌وڵه‌تانه دا کورده‌کان سه‌روکاریان له گه‌ڵ ده‌وڵه‌ت و هێزه‌سیاسییه‌کانی دیکه په‌یدا کردووه. جیاوازی کولتووری سیاسی و سیاسه‌ته‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی _ ئابووری و کولتووری نێوان ئه‌و ده‌وڵه‌تانه کاراکتێرێکی جیاواز وتایبه‌تی داوه به بزووتنه‌وه‌ی کورد له نێو هه‌رکام له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا.\nهاوسێیه‌کی دیکه‌ی له نزیکه‌وه سه‌روکاری له‌گه‌ڵ کورده‌کان هه‌بوو و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی به‌که‌لکی له سه‌ر قۆناخه به‌راییه‌کانی بزووتنه‌وه‌ی کورد نووسی ژه‌نه‌ڕاڵی ئێرانی حه‌سه‌نی ئه‌رفه‌ع بوو ، که بۆ خۆی به شه‌خسه له سه‌رکوتکردنی راپه‌ڕینه عه‌شیره‌تییه‌کانی ساڵانی 1920کاندا به‌شداری کردبوو. ئه‌رفه‌ع خزمه‌تکارێکی وه‌فاداری ته‌ختی تاوس بوو، به‌ڵام ئازه‌ربایجانییه‌ک بوو که له‌مه‌ر گرژییه‌کانی نێوان ناسێنه‌ی ئێتنیکی و هاووڵاتێتی دا هه‌ستیار بوو. ئه‌و هه‌م جیاوازیخوازیی ئازه‌ربایجانی و هه‌م جیاوازیخوازیی کوردی به‌رپه‌رچ ده‌داوه به‌ڵام له‌و هه‌ست و سۆزه‌ی دنه‌ی ئه‌و مه‌یلانه یان ده‌دا ئاگادار بوو و لێیان تێده‌گه‌یشت و به شێوه‌یه‌کی لاگرانه له سه‌ر کوردانی نووسی کاتێک یه‌که‌م ڕاپه‌ڕینی چه‌کداریی مۆدێڕنی ناسیونالیستی کورد له عێراق خه‌ریک بوو سه‌رهه‌ڵبهێنێ.\n" ئه‌گه‌رچی کورده‌کان هه‌میشه له ژێر نیری دوو _ یان، ئێستا،سێ ده‌سته‌ڵاتدا ژیاون—به‌ڵام له‌به‌ر زمانه‌که‌یان، داب و شوێنیان و جلوبه‌رگیان، هه‌روه‌ها له‌به‌ر وشیارییان سه‌باره‌ت به کورد بوونی خۆیان و جیاواز بوونیان له [ دراوسێیه نا کورده‌کانیان] ، هه‌میشه بوونێکیان پێک هێناوه و هه‌ر له به‌ر ئه‌و هۆیانه ئێستا ئه‌وان خۆیان واداده‌نێن  لێیان بوه‌شێته‌وه وه‌کوو نه‌ته‌وه‌یه‌ک حیساب بکرێن ئه‌گه‌رچی له ڕابردوو دا ئه‌و چه‌مکه واته چه‌مکی نه‌ته‌وه بۆیان غه‌ریب بووه."\nله‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، هۆی کرده‌وه‌یی هه‌ن که بۆچی ئاواتی لێتێگه‌یشتووی کورده‌کان بۆ هه‌بوونی حکوومه‌تی خۆیی ناکرێ وه‌دی بێ، له‌وانه شه‌ڕی سارد هۆی هه‌ره گرینگه.\n" سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان و ئه‌و کوردانه‌ی که‌له‌ی کۆنن و به شێوه‌یه‌کی نه‌ریتی بیر ده‌که‌نه‌وه ده‌زانن له هه‌لومه‌رجی هه‌نووکه‌یی دا به ده‌ست خستنی سه‌ربه‌خۆیی ته‌واو نالوێ، چونکوو ئه‌و سێ ده‌وڵه‌ته‌ی وا کورده‌کان به‌وان به‌ستراونه‌ته‌وه بێ ئه‌ملاوئه‌ولا یه‌ک ده‌گرن بۆ ئه‌وه‌ی به زۆره‌ملێ پێشی پێشهاتێکی ئه‌وتۆ بگرن. جا بۆیه یه‌کێتی و یه‌کگرتنه‌وه‌ی سیاسی گشت کورده‌کان، پێشمه‌رجی هه‌ڵوه‌شانی ته‌واوی نه‌زمی ئێستای شته‌کانه له ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست دا، و ئه‌مه ته‌نێ ده‌کرێ به ده‌ستتێوه‌ردانی یه‌کێتی شووڕه‌وی و له به‌ریه‌ک هه‌ڵوه‌شانی ترکییه، ئێران و ده‌وڵه‌تانی عه‌ره‌بی وه‌دی بهێندرێ."\nئه‌رفه‌ع خوێنه‌ره‌وه‌کانی دڵنیا ده‌کا له‌وه‌ی که کورده‌کان زۆر زیاتر دژایه‌تی ده‌که‌ن له گه‌ڵ فه‌رمانه‌ڕه‌وایی و حوکمی کۆمۆنیستان تا ده‌سته‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌کانی هه‌یی به سه‌ریاندا. ئه‌رفه‌ع له‌و باوه‌ڕه دایه ته‌نێ هێندێک ڕووناکبیر _ ئه‌و به تایبه‌تی ئاماژه ده‌کا به ئیبراهیم ئه‌حمه‌د، سکرێتێری پێشووی مه‌یله‌و چه‌پی پارتیی دێمۆکراتی کوردستان له عێراق، و نوێنه‌ری کورده‌کان له ئوڕووپا، پارێز وانلی _ که پێیان خۆشه جۆره ده‌وڵه‌تێکی کوردی له گوێن شووره‌وی وه‌دی بهێنن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێکی ئه‌وتۆ به‌شێکی پچووکیش له سه‌رزه‌وییه‌کانی کورد وه‌به‌ر بگرێ. ئه‌رفه‌ع ئه‌و ڕووناکبیرانه‌ی به هۆکارێکی جیدی دانه‌ده‌نا. له‌وه‌ش ده‌رچێ، ئه‌و چه‌ندین دژواری کرده‌وه‌یی دیکه‌شی ده‌دی که پێش به کورده‌کان ده‌گرن ئه‌و نه‌ته‌وه [ده‌وڵه‌ته] یه‌کگرتوویه‌ی ئاواتیانه پێک بهێنن.جوگرافیای هه‌رێمه‌که دژواری زۆر گه‌وره ده‌خاته سه‌ر ڕێگه‌ی پێوه‌ندی؛زۆربه‌ی دۆڵ و ده‌ره‌ی به پیت و پێز له لێواره‌ی ده‌ره‌وه‌ی کوردستان هه‌ڵکه‌وتوون و له به‌شێکیان دا ناکورده‌کان ده‌ژین؛ چاڵه نه‌وتییه گرینگه‌کانیش له هه‌رێمی ئه‌وتۆ هه‌ڵکه‌وتوون که دانیشتوانیان تێکه‌ڵاون. و، ڕه‌نگه له هه‌موو شت گرینگتر ئه‌وه بێ که، حکوومه‌ته‌کان و خه‌ڵکانی ترکییه، ئێران و عێراق به توندی دژایه‌تی ده‌که‌ن له گه‌ڵ "جیاوازیخوازی" کورد. ئه‌رفه‌ع بۆ چوونی ئه‌و سێ ده‌سته‌ڵاتانه له‌م وشانه‌دا کورت ده‌کاته‌وه:\n" ترکه‌کان ده‌ڵێن: ' ئێوه ترکن کورد نین؛ له ترکییه هیچ کورد نییه.' (....)ئه‌وان رێگه به هه‌بوونی چ پرسی کورد له ترکییه دا ناده‌ن. ئێرانییه‌کان هه‌بوونی کورده‌کان قه‌بووڵ ده‌که‌ن،به‌ڵام ده‌ڵێن کورده‌کان سه‌ر\nبه گرووپێکی ڕه‌گه‌زی ئێرانین که لکی کوردی ئه‌و ڕه‌گه‌زه پێک ده‌هێنن و بۆیه به‌شێکن له ئێران، و هه‌رچۆنێک بێ ئێران ئیمپراتورییه‌کی فره ڕه‌گه‌زییه له سه‌ر بنه‌مای میژوو، نه‌ریت و هه‌ستێکی هاوبه‌ش له ئاست شاهه‌نشا. بۆیه بۆ ئێرانییه‌کانیش، چ پرسی کورد هه‌بوونی نییه.عێراقییه‌کان ده‌ڵێن: ' ئێوه کوردن ئێمه عه‌ڕه‌بین، به‌ڵام به‌یه‌که‌وه ئێمه عێراقین . عێراق به‌شێکه له نه‌ته‌وه‌ی عه‌ڕه‌ب، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئێوه عه‌ڕه‌ب نینه ئێمه موافه‌قه‌ت ده‌که‌ین به پێی شه‌ر‌تی خۆمان ئۆتۆنۆمیتان بده‌ینێ، به‌و مه‌رجه‌ی به‌رده‌وام بن که به‌شێک بن له عێراق ، به بێ ماف یان ده‌سته‌ڵاتی جوێبوونه‌وه.' "\nئه‌رفه‌ع به بیری ده‌خاته‌وه که زۆربه‌ی کورده‌کان خۆیان له گه‌ڵ ڕاستییه‌کانی ئه‌و وڵاتانه‌ی تێیاندا ده‌ژین گونجاندووه و ئاماده‌ن بۆ سازشت کردن و هاتنه ڕه‌دایێ، به‌ڵام ئه‌و پێشبینی ده‌کا ده‌ستوێڕاگه‌یشتنی زیاتر به په‌روه‌رده و که‌مبوونه‌وه‌ی ده‌سته‌ڵاتی سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان و خاوه‌نموڵکان، هاوکات له گه‌ڵ زیادبوونی ئه‌و شته‌ی ئه‌و نێوی ده‌نێ' توێژێکی ڕووناکبیریی زۆرزان و مه‌یله‌وچه‌پ" داوخوازی دیاریکردنی چاره‌نووس ڕاده‌هێزێنێ. ئه‌و کوردانه‌ی له هه‌نده‌ران ده‌ژین له ڕاستییه‌کانی به‌کرده‌وه‌ی هه‌ریم دوور که‌وتوونه‌ته‌وه مه‌یلیان به‌ره‌و ئه‌وه‌یه هه‌ر خه‌ون به ده‌وڵه‌تێکی کوردیی به ته‌واوی سه‌ربه‌خۆ و یه‌کگرتووه‌وه ببینن نه‌ک که‌متر __ که له‌وانه‌یه، وا وێده‌چێ ئه‌رفه‌ع بییه‌وێ بڵێ، له درێژخایه‌ندا گێره‌وکێشه بۆ ده‌ڵه‌وڵه‌ته پێوه‌ندیداره‌کان دروست ده‌کا. ئه‌و کتێبه‌که‌ی به‌و وشیارکردنه‌وه پێغه‌مبه‌رانه‌یه ته‌واو ده‌کا که" ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر نکوولێش له پرسی کوردبکرێ، کێشه‌ی کورد هه‌ر ده‌مێنێته‌وه."\nخه‌باتی کورده‌کانی عێراق ئاکامی به‌ڕێککه‌وتنێکی ئاشتییانه ته‌واو بوو له گه‌ڵ حکوومه‌تی نێوه‌ندی، به پێی ئه‌و ڕێککه‌وتنه ئه‌وان ده‌ره‌جه‌یه‌کی گرینگ له ئۆتۆنۆمییان درایه. نۆ ساڵ پێکهه‌ڵپڕژانی چه‌کدارانه کاردانه‌وه‌یه‌کی گرینگیشی هه‌بوو له سه‌ر وشیاریی نه‌ته‌وه‌یی کورده‌کان. ئه‌و ڕێککه‌وتنه کێشه‌که‌ی به‌لایه‌ک دا نه‌خست به‌لام بوو به سه‌ره‌تای قۆناخێکی نوێ، قۆناخێک که هه‌ستانێکی سه‌ره‌کی به‌خۆیه‌وه بینی ،که به ئاشکرایی له لایه‌ن ئێرانه‌وه و به دزیش له لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا و ئیسرائیله‌وه پشتیوانی لێده‌کرا(75-1974)؛ هه‌ره‌س هێنانی ئه‌و هه‌ستانه کاتێک شا و رێژیمی عێراق کێشه‌کانی نێوان خۆیان به‌لاداخست وڕێککه‌وتن، ڕه‌وێکی به‌کۆمه‌ڵ و ده‌ستپێکردنه‌وه‌ی شه‌ڕی پارتیزانی به‌رته‌سکی به‌دوو داهات (80-1976) ، دوای ئه‌وه به‌شداریی کردن له شه‌ڕی عێراق – ئێران دا و دواجار ژێنۆسید(1988).\nته‌نانه‌ت ئه‌و ده‌میش،'کێشه'ی کورد بزر نه‌بوو، جا ناساندن و لێتێگه‌یشتنی ئه‌و 'کێشه' یه هه‌رچییه‌کی بێ بڵاببێ.\nچه‌ند دیتن له به‌غداوه\nسه‌عد جه‌واد ، که نزیکه‌ی ده‌ساڵ زیاتر له دوای حه‌سه‌نی ئه‌رفه‌ع کتێبی " بزووتنه‌وه‌ی کوردی ساڵانی 1960 کان له عێراق" ی نووسی، له ڕوانگه‌یه‌کی زۆر تایبه‌تی عێراقییه‌وه ئه‌و 'کێشه'یه شیده‌کاته‌وه. \nجه‌واد له به‌غدا له دایک بووه، له بریتانیای مه‌زن خوێندوویه‌تی دوایه گه‌ڕاوه‌ته‌وه به‌غدا و کاتێک کتێبه‌که‌ی بڵاو کرده‌وه له زانکۆی ئه‌وێ ده‌رسی ده‌گوته‌وه. ئه‌و به‌وردی خۆ له‌وه ده‌پارێزێ بیروبۆچوونی توندی خۆی سه‌باره‌ت به بابه‌ته‌که بهێنێته گۆرێ و هیچ ناڵێ سه‌باره‌ت به ڕه‌چه‌ڵه‌کی ئێتنیکی خۆی ( گه‌لۆ کورده یان عه‌ڕه‌ب) به‌ڵام زیاتر بیرو بۆچوونی کوردان و به‌تایبه‌تی سیاسه‌تمه‌دارانی ناسیۆنالیستی عه‌ڕه‌ب ده‌گێڕێته‌وه.\nئه‌و گله‌یی و گازنده‌یه‌کی چاوڕاکێشی سکرتێرێکی گشتی پێشووی حیزبی به‌عس ده‌گێڕیته‌وه ، که له ساڵی 1963 دا له گه‌ڵ نوێنه‌رانی کورد وتو وێژی کردبوو ، نێوبراو ده‌ڵێ:" بێجگه‌له تاڵه‌بانی سه‌رۆکایه‌تی کورد قه‌ت نه‌یده‌ویست له چوارچیوه‌ی سیاسه‌تی عێراقیدا له سه‌ر پرسی کورد بدوێ،هه‌میشه وه‌کوو پرسێکی ته‌واو کوردی مامڵه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌و بابه‌ته ده‌کرد."  له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ، جه‌واد به‌رده‌وام ده‌بێ و ده‌ڵێ،" ده‌نێو سه‌رۆکایه‌تی به‌عس دا ته‌وافوقێکی گشتی هه‌بوو که ئه‌و کێشه‌یه هه‌یه و پێویستی به جۆره‌یه‌ک چاره‌سه‌ری هه‌یه." له گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، داوه‌ریان ئه‌وه بوو، کورده‌کان گرینگی خۆیان گه‌وره ده‌که‌نه‌وه، جا بۆیه به ئانقه‌سته ده‌ستیان کرد به‌وه‌ی به هێندیان نه‌گرن و چاویان لێهه‌لبوێرن.\nدڵی کێشه‌که ، له تێگه‌یشتنی به‌عسییه‌وه ، هه‌بوونی کورده‌کان وه‌کوو کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی له توانه‌وه نه‌هاتوو، و نه عه‌ڕه‌ب بوو. ناسیونالیسته عه‌ڕه‌به‌کان، ئه‌و جۆره‌ی جه‌واد ده‌یبنێ ، هه‌موو عێراقیان به به‌شێک له نه‌ته‌وه‌ی عه‌ڕه‌ب داده‌نا، که سنووره باکوورییه‌که‌یان به سنوور له گه‌ڵ ترکییه ده‌زانی. ئه‌وان ته‌نێ به‌شه‌کانی کوردستان له ترکییه و ئێرانیان به سه‌رزه‌وی کورد داده‌نا، به‌شه‌که‌ی عێراقیان وه‌کوو سه‌رزه‌وییه‌کی عه‌ڕه‌بی ده‌دیت که له‌لایه‌ن 'که‌مایه‌تی' کورده‌وه داگیر کرابێ. ناسری میسر ، که ئاماده‌یی ئه‌وه‌ی له‌خۆ نیشان ده‌دا زۆر زیاتر له زۆرێک له عه‌ڕه‌به ناسیۆنالیسته‌کان له عێراق لای کوردان بگرێ، جارێک به ئیبراهیم ئه‌حمه‌دی گوتبوو ئه‌و " هیچ له دژی ئه‌وه نییه که کورده‌کانی ئێران و کورده‌کانی ترکییه سه‌ربه‌خۆییان هه‌بێ، به‌ڵام پێی وایه نابێ مافێکی ئه‌وتۆ به کورده‌کانی عێراق بدرێ." دواجار کورده‌کان سه‌رکه‌وتن له‌وه‌دا به فه‌رمی ناسرانی خۆیان له پله‌ی 'که‌مایه‌تی' یه‌وه بگه‌یێننه ئاستی 'نه‌ته‌وایه‌تی' و کێشه‌ی کورد له قانوونی بنچینه‌یی عێراق دا بگونجێندرێ، که ڕاده‌گه‌یێنێ عێراق وڵاتی دوو نه‌ته‌وایه‌تییانه، کورده‌کان و عه‌ڕه‌به‌کان، به‌ڵام هاوکات جه‌ختیش ده‌کاته‌وه عێراق به‌شێکی یه‌کانگیره له نه‌ته‌وه‌ی عه‌ڕه‌ب.\nلێکۆڵینه‌وه‌یه‌ک که له هه‌مان ساڵی ده‌رکه‌وتنی کتێبه‌که‌ی جه‌واد دا بڵاو بووه‌وه به‌ڵام ڕووداوه‌کانی ساڵانی گرینگ و ناسکی 1970 تا 1975 یشی وه‌به‌ر ده‌گرت ئی ئێدمۆند غه‌ریبه، ئێدمۆند غه‌ریب زانای به ڕه‌چه‌ڵه‌ک لوبنانی به‌تایبه‌تی جه‌خت ده‌کاته‌وه له سه‌ر ره‌هه‌ندێکی کێشه‌که که بوو به سه‌رقاڵی ده‌ره‌جه یه‌کی به‌عسییه‌کان:\nئه‌ویش تێوه‌گلانی بێگانه بوو له خه‌باتی کورده‌کاندا. غه‌ریب ده‌ڵێ سیاسه‌تمه‌دارانی عێراقی، به‌لانی که‌مه‌وه له نووری سه‌عید به‌ملایه‌وه، بێ پسانه‌وه نیگه‌رانی خۆیان ده‌ربڕێوه له‌وانه‌یه ده‌سته‌ڵاتی بێگانه\n" کێشه‌ی کورد بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌کاربهێنن" و ئه‌و هۆکاره بوو پارتی به‌عسی دنه دا له ساڵی 1968 به‌دواوه هه‌وڵ بدا بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕیگه‌یه‌ک بۆ پێک هاتن له گه‌ڵ کورده‌کان تاکوو ئه‌وه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌که سه‌رکوت بکا. به‌ڵگه‌کانی پارتی به‌عس تا ساڵی 1969 هێشتاش وه‌کوو هێزێکی پێشکه‌وتووی ئازادیخواز\nباسی ناسیۆنالیزمی کوردیان ده‌کرد، که به‌شێک بوو له خه‌باتی جیهانی به دژی هه‌موو شێوه‌کانی زۆرداری و هاوپه‌یمانێکی ته‌بیعی بوو بۆ ناسیۆنالیزمی عه‌ڕه‌ب. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، به ماوه‌یه‌کی کورت له دوای ڕێککه‌وتنی ئاشتی، بارزانی به‌ڵێنی پشتیوانی شاراوه‌ی ده‌وڵه‌ته یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکای وه‌رگرت،مووساد خه‌ریکی په‌روه‌رده کردنی ده‌زگا ئیستیخباراتییه‌که‌ی بوو، و چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نی ئێرانی به‌ڵێشاو ده‌گه‌یشتنه باکووری عێراق. ئه‌وه له کاتێکدا بوو که عێراق خه‌ریکی خۆماڵی کردنی سنعاتی نه‌وت بوو و زیاتر له یه‌کێتی شووره‌وی نزیک ده‌بووه‌وه، و دواجار په‌یمانێکی دۆستایه‌تی له گه‌ڵ گرێ دا.کێشه‌ی کورد له عێراق بوو به شانۆیه‌کی لاوه‌کی له شه‌ڕی سارد دا. ته‌نێ چه‌ند که‌س له کوردانی خاوه‌ن نێو بڕیاریان دا نه‌بن به به‌شێک له‌وه و پشتیان له بارزانی کرد. غه‌ریب له کتێبه‌که‌ی دا وێنه‌یه‌کی دژی ئیمپریالیستی و شۆڕشگێڕانه له ڕێژیمی به‌غدا ده‌کێشێته‌وه و له بناواندا بۆچوونێکی باشی له ئاست کوره‌ده‌کان و ڕێبه‌رایه‌تی " به بڕیار"ی کورد هه‌یه که ئاواتی بۆ خۆ ده‌ربڕێن،ئه‌گه‌رچی به‌حه‌قه،به‌ڵام به هاسانی له لایه‌ن به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی بێگانه وه به کار ده‌هێندرێ به مه‌به‌ستی ئاڵۆزاندن و بێ سه‌بات کردنی ڕێژیمی به‌عس.کورده‌کان بۆخۆیان ڕیوایه‌تێکی جیاواز ده‌گێڕنه‌وه ، به‌ڵام زۆر له وان به ئاوڕدانه‌وه له ڕابردوو ده‌سه‌لمێنن ئه‌و تێوه‌گلان و ده‌ستێوه‌ردانه به‌ربڵاوانه‌ی بێگانه له نێوان ساڵانی 1975 – 1972 دا قه‌ت له به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی کورده‌کاندا نه‌بوون.\nپیاوی کورده‌کان له ئوڕووپا\nڕیوایه‌تێکی کوردی له‌و ڕووداوانه‌ی که گه‌ێشته شه‌ڕی 75 – 1974 له لایه‌ن عیسمه‌ت شه‌ریف وانلی یه‌وه گێردراوه‌ته‌وه، ڕووناکبیرێکی کوردی دانیشتووی ئوڕووپا که ئه‌رفه‌ع ئاماژه‌ی پێکردووه. نووسینێکی وی له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵه وتارێکی دیکه له کتێبێکدا بڵاو کراوه که بوو به سه‌رچاوه‌ی هه‌ره ناسراوی که تێیدا کورده‌کان باسی خۆیان ده‌که‌ن،وانلی تێخوێندنه‌وه‌یه‌کی زۆر که‌متر ڕاڕایانه سه‌باره‌ت به سیاسه‌تی به‌عسییه‌کان ده‌هێنێته گۆڕێ و به ورده ڕێشاڵ باسی هه‌نگاوه‌کانی عه‌ڕه‌باندن، ڕاگواستنی به کۆمه‌ڵ و فه‌رق و جیاوازی دانانی ئابووری به دژی کورده‌کان ده‌کا. له‌هه‌مان کاتدا، زۆر ڕه‌خنه له بارزانی ده‌گرێ بۆ پاڵدانه‌وه و باوه‌ڕی بێ سنووری به شای ئێران و به پشتیوانی ئه‌مریکا، هه‌ر وه‌ها بڕیاری داڵده بردن بۆ ئێران کاتێک له پڕ له مارسی 1975\nپشتیوانی بێگانه نه‌ما و گه‌یشته ' بڵاوه‌پێکردن و له‌نێوبردنی شۆڕش به ده‌ستی سه‌رۆکایه‌تییه‌که‌ی خۆی.'\nوانلی، که له ڕوانگه‌ی ئه‌رفه‌عه‌وه ئاگای له ڕووداوه‌کانی کوردستان نییه و لێیان هه‌ڵبڕاوه،له ڕاستیدا پێوه‌ندییه‌کی به‌رده‌وامی له گه‌ڵ سیاسه‌تمه‌داره کورده ناسیۆنالیسته‌کان له عێراق، سوورییه و ترکییه هه‌بوو.ئه‌و به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ک خه‌ڵکی سوورییه‌یه و په‌روه‌رده‌ی عه‌ڕه‌بی هه‌یه، وته‌نێ به گه‌وره‌یی هێندێک کوردی فێر بووه، به‌ڵام گرێدراوی به دۆزی کورد ته‌واوه.ئه‌و زۆر شتی سه‌باره‌ت به لایه‌نه سیاسییه‌کانی پرسی کورد بڵاو کردووه‌ته‌وه __ له‌وانه لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی ئاکادێمیک که وه‌کوو تێز له ساڵی 1970 پێشکێشی زانکۆی لۆزانی کرد.له‌و نامه‌ی دوکتورایه دا وانلی 'شۆڕش"ی بورژوازی کورد ، جووتێران و کرێکاران له ژێر سه‌رۆکایه‌تی 'ژه‌نه‌رال' بارزانی و شوورای شۆڕشگێڕانه‌ی پارتی دێمۆکراتی کوردستان دا شیده‌کاته‌وه. وانلی قسه‌بێژی بزووتنه‌وه بوو له ئوڕووپا ، و به‌ر ده‌وام بوو له سه‌ر ئه‌و کاره، به‌ڵام به‌هیچجور پشتیوانێکی ره‌خنه‌نه‌گر نه‌بوو، چونکوو له‌و باوه‌ڕه دابوو ئه‌و خه‌باته سیاسییه‌ی وا له لایه‌ن ئه‌و جووڵانه‌یه‌وه ده‌کرا له سه‌ر شێمانه‌ی نادروست داڕێژرابوو و ئه‌و ئامانجه‌ی له به‌ر خۆی ڕۆنابوو __ ئۆتۆنۆمی بۆ کورده‌کان له چوارچێوه‌ی عێراقدا __ ئامانجێکی نابه‌جێ و هه‌ڵه بوو. له ڕوانگه‌ی وانلی یه‌وه، که زۆری له سه‌رنووسی، سازشتێکی ئه‌وتۆ خۆ شکێنانه‌یه. ئه‌گه‌رچی چوارچێوه‌که عێراقێکی دێمۆکراتیک ده‌بێ، په‌ڵام پرسی کوردی پێ چاره‌سه‌ر ناکرێ. وانلی ده‌یگوت ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆی گشت کورد گره‌وه ، ته‌نیا چاره‌سه‌ری ڕاسته‌قینه‌یه.\nئه‌و چاره‌سه‌رییه به سه‌رداگیراوی پرسه‌که به شێوه‌یه‌کی جیاواز ده‌ناسێنێ: کورده‌کان نه‌ته‌وه‌یه‌کن، رێکه‌وتی مێژوویی له‌به‌ر یه‌کی دابڕیون و دوایه که‌وتوونه‌ته ژێر ده‌سته‌ڵاتی گه‌لانی درواسێ و حکوومه‌ته‌کانیان. وانلی بێ وه‌ستان و ماندوو بوون هه‌وڵی دا سیاسه‌تمه‌داران ئه‌و دیتنه بسه‌لمێنن و وه‌خۆی بکه‌ن. ڕێبه‌رانی کورد له ئێران و عێراق دیتن و بۆچوونی ده‌روونییان هه‌رچییه‌کی بووبێ سه‌باره‌ت به‌و بابه‌ته، هه‌میشه ئه‌و بیره‌یان وه‌کوو ناواقعی وه‌دوا داوه‌ته‌وه. له ترکییه، چه‌ندین گرووپی ڕادیکاڵی کوردی، له‌نێویاندا پ.ک.ک هێندێک شێوازی ئه‌و دیتنه‌یان وه‌خۆ کرد و خه‌باتی دژی کۆلۆنیالیستی و ڕزگاریی نه‌ته‌وه‌ییان به دژی هه‌موو ده‌وڵه‌ته داگیرکه‌ره‌کان و هاوکاره کورده‌کانیان ڕاگه‌یاند. دوای ماوه‌یه‌کی کورت، به کرده‌وه بۆ پ.ک.ک ده‌رکه‌وت ناتوانێ هاوکات دژایه‌تی چوار ده‌وڵه‌تان بکا و تێکۆشانه‌کانی خۆی له سه‌ر ترکییه جه‌خت کرده‌وه.\nله مۆدێرنیزه‌کردنه‌وه تا دیاریکردنی چاره‌نووس له ترکییه\nترکییه له ساڵی 1971 دووه‌مین کوده‌تای نیزامی خۆی ( له‌وه‌تا دامه‌زرانی کۆمار) ته‌جره‌به کرد. ژه‌نه‌راڵه‌کان ده‌ستێوه‌ردانیان کرد بۆ ڕزگار کردنی وڵات له چنگ بزووتنه‌وه‌ی کرێکاری که به‌ره به‌ره خه‌ڕیک بوو ڕادیکال ببێ، له چنگ بووژانه‌وه و سه‌رهه‌ڵهێناوه‌ی ئیسلامی که به‌گشتی کۆنه‌پارێز بوو ، له چنگ ڕادیکالیزمی خوێندکاریی چه‌پ و ڕاست ، و له چنگ بزووتنه‌وه‌ی کورد که خه‌ریک بوو خۆی ده‌رده‌خست.پارتییه‌کان قه‌ده‌غه کران؛ ژماره‌یه‌کی زۆر و زه‌وه‌ند له تێکۆشه‌ران، هه‌ر وه‌ها ڕۆژنامه‌نووسان و نووسه‌رانیش گیران و هێنرانه به‌ر مه‌حکه‌مه. یه‌ک له‌و دادگه‌یانه که کاردانه‌وه‌یه‌کی قووڵی له سه‌ر من کرد ( و له‌وانه‌یه شوێنتێکردنێکی بڕیارده‌ر بووبێ که دواتر منی وا لێکرد کوردستان هه‌لببژێرم وه‌کوو یه‌که‌م بواری پسپۆڕایه‌تی ئاکادێمی خۆم) دادگه‌ی کۆمه‌ڵناسێکی ترک بوو ، که به 13 ساڵ حوکم درا له به‌ر لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی ئاکادێمیک که بڵاوی کردبووه‌وه. ئه‌و که‌سه ئیسماعیل بێشیکچی بوو، و نێوێکی بێ زه‌ره‌ری بۆ کتێبه سه‌ره‌گێژه خولقێنه‌ره‌که‌ی هه‌ڵبژاردبوو ' ڕێکخستنی کۆمه‌ڵایه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتی ئانادۆڵی' \nکتێبه‌که و نێوه‌که‌ی بێ زه‌ره‌ر وه‌به‌ر چاو دێن، ته‌نانه‌ت نێوی کوردانی تێدا باس نه‌کراوه، و نێوی ئاسایی له زمان خۆشی ' ڕۆژهه‌ڵاتی ئانادۆڵی' ده‌کارکراوه له جیاتی 'کوردستان' که ئه‌و ده‌می هێشتا نێوێکی بڤه بوو و نه‌ده‌کرا باسی بکرێ. ئه‌و کتێبه لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی ده‌وڵه‌مه‌نده له سه‌ر بنه‌مای ئه‌زموون سه‌باره‌ت به ئابووری سیاسی کوردستانی ترکییه، حه‌ولێکه بۆ تێگه‌یشتن له گۆڕانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی به‌شێک عه‌شیره‌تی ، به‌شێک فێئۆداڵی له ژێر کارتێکه‌ری سیاسه‌ته‌کانی ده‌وڵه‌ت و هێزه‌کانی سه‌رمایه‌داری بازار و باس کردنی سه‌رهه‌ڵێنان و ده‌رکه‌وتنی ناسیۆنالیزمی کورد ده‌و چوارچێوه‌یه دا.وه‌ک ئه‌وه، ئه‌و لێکۆڵینه‌وه‌یه یارمه‌تییه‌ک بوو به دمه‌ته‌قه و گه‌نگه‌شه‌یه‌کی وا له گۆڕێ دابوو سه‌باره‌ت به پێشوه‌چوونه سیاسی و ئابوورییه‌کان که تێکنۆکراته بوروکراته‌کان، ئاکادێمیکه‌کان و ئۆپۆزیسیۆنی چه‌پ له ترکییه تێوه‌ی گلابوون و قسه‌یان له سه‌ر ده‌کرد. تاوانی بێشیکچی ئه‌وه بوو له سه‌ر دیارده‌یه‌کی نووسیبوو که به‌پێی فه‌رمان هه‌ڵوه‌شابوو، ئێتنیسیته‌ی کورد و ناسیۆنالیزمی کورد، و له‌وه‌ش خراپتر به خوێ به برینه‌وه کردن، به لاگرییه‌کی نکووڵی لێنه‌کراوه‌وه لێیان دوابوو.\nبێشیکچی له ئه‌ستانی چۆروم له ڕۆژئاوای ترکییه له دایک بووه، ئه‌ستانێک که زۆربه‌ی دانیشتووانی ترکن به‌ڵام چه‌ند دێی کورد و چه‌رکه‌زیشی لێیه. له‌هه‌رێمێکی ئاوا تێکه‌ڵاو دا، ته‌واو ئاسایی یه ئاماژه به نێوی ئێتنیکی دێیه‌کان وتاکوته‌رایان بکرێ، ته‌نانه‌ت له هه‌مان کاتدا دیسکۆرسی فه‌رمی یه‌کده‌ستی ئێتنیکی ترکییه بکرێته شتێکی نێوخۆیی. بێشیکچی ده‌بێ به وشیاریی سه‌باره‌ت به فره‌چه‌شنی یه‌وه گه‌وره بووبێ، به‌ڵام ده‌ڵێ بۆ یه‌که‌مین جار کاتێک فه‌رقی به ناسێنه‌ی جیاوازی کورده‌کان کردبێ که بۆ لێکۆڵینه‌وه چوو بوو بۆ ئه‌لعه‌زیز، و له‌وه‌ش زیاتر کاتێک له بیتلیس و حه‌کاری خزمه‌تی سه‌ربازی ده‌کرد. بێشیکچی خوێندنی به‌رزی خۆی له یه‌کێک له دامه‌زراوه ئێلیته‌کانی وڵات واته کالیجی زانستی سیاسی له زانکۆی ئانکارا ته‌واو کرد.ئه‌وێ شوێنێکه که موهه‌ندیسانی کۆمه‌ڵایه‌تی ( و هه‌ر وه‌ها دیپڵۆماته‌کانی) تێدا په‌روه‌رده ده‌کرێن؛ به تایبه‌تی له ساڵانی 1960 ه‌کاندا که‌شوهه‌وای ڕووناکبیری له‌وێ به توندی پۆزیتیڤیست و ڕووه‌و پێشوه‌چوون بوو. زۆرله‌وانه‌بێژ و خوێندکاران هه‌ستیان ده‌کرد ئه‌رکی ئه‌خلاقییان له سه‌ر ئه‌ستۆیه بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی بارو دۆخی دانیشتووانی ده‌ره‌وه‌ی شاران و لادێیان له بواری کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری دا.\nلێکۆڵینه‌وه‌کانی به‌رایی بێشیکچی بۆچوونی گشتی ئه‌و ترکانه‌ی پێوه دیاره که له‌وان ساڵاندا به زانستی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه خه‌ریک بوون. کێشه‌کانی 'ڕۆژهه‌ڵات' ( نێوێکی بێ زه‌ره‌ری که بێ پسانه‌وه ده‌کار ده‌کرا بۆ ئه‌ستانه‌کانی کوردنشین) وه‌ک کێشه‌ی دواکه‌وتوویی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری داده‌ندران: عه‌شیرایه‌تی، ده‌سته‌ڵاتی به‌ربڵاوی سۆفیایه‌تی (شێخایه‌تی) گه‌لویست ، و پێوه‌ندی به‌رهه‌مهێنانی که‌ونارا، هه‌موویان واداده‌ندرا به رێگه‌ی مۆدێرنیزه کردن له سه‌ره‌وه ڕا بزر ببن و نه‌مێنن. لێکۆڵینه‌وه مه‌یدانییه‌که‌ی کارێکی ئه‌وتۆی کرد گرینگی ناسێنه‌ی ئێتنیکی و داوخوازی به فه‌رمی ناسین و ددان پێداهێنانی بۆ ده‌رکه‌وێ، که ئه‌وانه بوون به بابه‌تی سه‌ره‌کی کاره‌که‌ی. له کاتێکدا که خه‌ریکی ته‌واو کردنی هێندێک\nوتاران بوو سه‌باره‌ت به مۆدێرنیزه کردنی عه‌شیره‌ته کۆچه‌ره‌کان، که‌تێیدا زۆر که‌م باسی ئێتنیسیتی ده‌کرێ، له ڕیکخستنی کۆمه‌ڵایه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتی ئانادۆڵی دا ئه‌و پێداده‌گرێ  کێشه‌کانی هه‌رێم به بێ له‌به‌رچاوگرتنی هۆکاری ئێتنیکی و سیاسه‌ته ده‌وڵه‌تییه‌کان بۆ سه‌رکوتکردنی ناسێنه‌ی کورد، ناکرێ سه‌ره‌ده‌ریان لێ بکرێ و لێیان تێ بگه‌یشترێ. بێشیکچی له نووسینه‌کانی ساڵانی 1970 و 1980کانی خۆیدا زیاتر و زیاتر له سه‌ر شیکردنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌ی سیاسه‌ته‌کانی ده‌وڵه‌ت له هه‌مبه‌ر کورده‌کان جه‌خت ده‌کاته‌وه.\nساڵانی لێکۆڵینه‌وه‌ی بێشیکچی، وه‌کوو نیوه‌ی دوویه‌می ساڵانی 1960ه‌کان له شوێنی دیکه، سه‌رده‌می دمه‌ته‌قه‌ی گه‌رمی سیاسی و وه‌گه‌ڕخستن بوو. له ڕابردوو دا سه‌رهه‌ڵدانی کوردی لێر و له‌وێ قه‌ومابوون به‌ڵام هه‌موویان خه‌سڵه‌تی ناوچه‌ییان هه‌بوو و عه‌شیره‌تان تێیاندا باڵاده‌ست بوون. ئه‌و جاره ناسیونالیزمی کورد خه‌ریک بوو سه‌رهه‌ڵێنێ و ده‌رکه‌وێ وه‌کوو بزووتنه‌وه‌یه‌کی مۆدێڕنی کۆمه‌ڵایه‌تی، به دووباڵی ته‌واو جیاوازه‌وه. سه‌رکه‌وتنی نیزامی و سیاسی خه‌باتی کورد له‌عێراق جگه له کاردانه‌وه‌یه‌کی گه‌وره له سه‌ر کورده‌کانی ترکییه نه‌ده‌کرا چ شوێنێکی دیکه‌ی هه‌بێ. له ساڵی 1965، پارتییه‌کی ده‌سته‌خوشکی پارتی دێمۆکراتی کوردستان ی بارزانی له ترکییه دامه‌زرا؛ ئه‌ندامانی دامه‌زرێنه‌ری سه‌ر به توێژی سه‌رده‌ستی خوێنده‌واری عه‌شیره‌تی بوون، به‌رنامه‌ی ئه‌و پارتییه ناسیونالیستی بوو، و له سه‌ره‌تاوه چ ڕۆژه‌ڤێکی کۆمه‌ڵایه‌تی دیکه‌ی تێدا نه‌بوو، باڵێکی دیکه‌ی بزووتنه‌وه‌ی کوردی؛ که له سۆسیالیزم ئیلهامی وه‌رده‌گرت له ڕیزه‌کانی پارتی کرێکاری ترکییه و بزووتنه‌وه‌ی چه‌پی خوێندکارییه‌وه سه‌ری هه‌ڵدا. لێره دا، باس و گه‌نگه‌شه له سه‌ر ئه‌وه‌بوو که کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واری به پێی پێودانگه‌کانی مارکسیستی چۆن بناسێندرێ و چۆن له سه‌ر ستراتێژییه‌کی دروستی شۆڕشگێرانه بڕیار بدرێ. گه‌لۆ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی فێئۆدالییه؟ گه‌لۆ ئێستا تێپه‌ڕبوونێک به‌ره‌و کاپیتالیزم رووده‌دا، گه‌لۆ ده‌رباز بوون به‌ره‌و سۆسیالیزم ده‌لوێ؟ گه‌لۆ پرۆلێتاریای کورد هه‌یه؟ هۆی دواکه‌وتووییه‌کانی هه‌رێم چنه؟\nزنجیره‌یه‌ک کۆبوونه‌وه‌ی پرۆتێستی کوردی له ئانکارا و ئه‌سته‌نبووڵ له ماوه‌ی ساڵانی 1967 و 1968 دا به‌ڕێوه‌چوون، که تێیاندا ئه‌و جۆره بابه‌تانه به ئاشکرا باسیان لێوه ده‌کرا و گه‌نگه‌شه‌یان له سه‌رده‌کرا. ئه‌و گله‌یی و گازنده و داوخوازانه‌ی له‌و کۆبوونه‌وانه‌داده‌هاتنه گوڕێ ( که له‌لایه‌ن بێشیکچی یه‌وه شیکرانه‌وه) دوو جوور بوون: پێشوه‌چوونی کۆمه‌ڵایه‌تی و به فه‌رمی ناسین. بۆ داوخوازی یه‌که‌م ده‌کرا له سه‌ر پشتیوانی ترکی پێشکه‌وتنخواز حیساب بکرێ. دواکه‌وتنی 'ڕۆژهه‌ڵات' ته‌نێ به هۆکاری جوگرافیایی و پێشوه‌چوونی ده‌روونی ناڕێکی ئابووری کاپیتالیستی نه‌ده‌به‌ستراوه، به‌ڵکوو ده‌ستگێڕانه‌وه‌ی به ئانقه‌ستی حکوومه‌ته‌کانی پێشوو بۆ سه‌رمایه وه‌گه‌ڕخستن له سه‌ر پێشخانی کۆمه‌ڵگه‌ش به هۆکارێک داده‌ندرا. داوخوازی دوویه‌م زیاتر جه‌نجاڵی بوو: کورده‌کان داوایان ده‌کرد وه‌کوو گه‌لێکی جیاواز بناسرێن به زمان و کولتوورێکی جیاوازه‌وه ، و داوای هه‌بوونی مافی پاراستن و به‌ره‌وپێشبردنی ئه‌و کولتووره‌یان ده‌کرد.( له ساڵانی 1970کان ، داوخوازی به فه‌رمی ناسران له‌وه‌ش زیاتر مانای داوخوازی مافی دیاریکردنی چاره‌نووسی خۆشی به‌خۆوه گرت.)\nدوای کوده‌تای 1971، یه‌که‌م کۆمه‌ڵه‌کانی نیوه _ قانوونی کوردی ، کۆمه‌ڵه‌کانی شوڕشگێڕانه‌ی کولتووری ڕۆژهه‌ڵات ( DDKO ) ، که کۆبوونه‌وه پرۆتێستییه‌کانی ساڵانی 68 – 1967 یان ڕێک خستبوو ، قه‌ده‌خه کران و ڕێبه‌ره‌کانیان دادگایی کران. به‌رگرینامه‌کانیان بریتی بوون له وتاری به په‌راوێز له سه‌ر مێژوو و زمانی کوردی ، و ده‌یانسه‌لماند که کوردی زمانێکی جوێی ئێرانییه و هه‌بوونی گه‌لێک به نێوی کورد بۆ زۆر سه‌دان به به‌ڵگه‌وه ئیسبات ده‌کرێ. ئه‌و به‌رگرینامانه له لایه‌ن لایه‌نگرانه‌وه له تاراوگه‌ی ئوڕووپا له ژێر نێوێکی درکێنه‌ر دا بڵاو کرانه‌وه :" گوێ بگره ئه‌ی دادئه‌ستێنی فاشیست ! کورد هه‌یه له‌م دنیایه دا!"\nناساندن و دیاریکردنی پرسی کورد له ترکییه: له نێوان نکوولی لێکردن و ددان پێداهێناندا\nزۆر زیاتر له وڵاتانی دراوسێ، هه‌ر بوونی چه‌مکی پرسی کورد له ترکییه ده‌خرێته ژێر پرسیاره‌وه و شه‌ڕی ده‌کرێ. ئه‌و هه‌ڵوێستانه‌ی وا ئاکتۆره سه‌ره‌کییه پێوه‌ندیداره‌کان له سه‌ر ئه‌و بابه‌ته ده‌ریان بڕیوه ئه‌وه‌نده له یه‌ک دوورن که دمه‌ته‌قه‌یه‌کی به‌ڕێوجێ له نێو ئه‌واندا نه‌لواوه. هه‌ڵوێستی ڕه‌سمی که گۆیا\n' گشت کورده‌کان' ترکن و بۆیه هیچ پرسی کورد ناکرێ هه‌بێ تا ڕاده‌یه‌کی زۆر پووچ بوونی سه‌لماوه، به‌ڵام زۆران ده‌نێو ئه‌رته‌ش و بوروکراسی دا و هه‌ر وه‌ها زۆر ڕۆژنامه‌نووس و رێبه‌رانی دیکه‌ی بیر داڕێژ هێشتاش سه‌ر به چه‌شنیك له‌و جۆره تێزانه‌ن. ده‌نگی داوخوازی کورده‌کان بۆ به فه‌رمی ناسران، که ده ماوه‌ی ساڵانی 1970کاندا زیاتر به‌رز بووه‌وه و زیاتر ڕادیکاڵ بوو ، به کۆمه‌ڵێک کتێب وڵام درانه‌وه که حه‌ولیان ده‌دا بیسه‌لمێنن عه‌شیره‌تيکانی ڕۆژهه‌ڵاتی ترکییه له جێدا له باری ڕه‌گه‌زی، مێژوویی و کولتوورییه‌وه ترکن.\nده‌رکردنی وانه بێژان به دوای کوده‌تای عه‌سکه‌ری ساڵی 1980 دا ئه‌وه‌ی ده‌سته‌به‌ر کرد ده‌نگی دژ بۆ له سه‌ر کردنه‌وه له پرسی کورد له کۆڕوکۆمه‌ڵی ئاکادێمیک دا نه‌بیسترێ و رێگه کراوه بۆ دامه‌زراندنی ئیدێئۆلۆژیستی ئه‌و په‌ڕ ناسیۆنالیست که له باری "زانستی" یه‌وه نه‌بوونی کورده‌کانیان ده سه‌لماند. هه‌ر بڵاو بوونه‌وه‌ی ئه‌و جۆره نووسراوانه و به‌و ڕووهه‌ڵماڵاوییه‌یه‌وه که ئه‌و جۆره دیتنانه ده‌هاتنه گۆڕێ نیشان ده‌دا سه‌ره‌ڕای ئه‌و نکووڵی لێکردنه، له ترکییه دا ئه‌و باوه‌ڕه هه‌یه که ئه‌م وڵاته تووشی به تووشی کێشه‌ی جیدی کورده‌وه بووه. نوێنه‌رانی ئه‌و جۆره بیروباوه‌ڕانه له جیات ئه‌وه‌ی ڕیشه‌ی ئه‌و کێشه‌یه به‌رنه‌وه سه‌ر نه‌بوونی کوردان، ئه‌و بارودۆخه‌یان ده‌به‌سته‌وه به کاکه‌وبراله و پیلانی دوژمنانی ده‌ره‌کی. ئه‌من له خواره‌وه جارێکی دیکه ده‌گه‌ڕێمه‌وه سه‌ر ئه‌و لێکدانه‌وه هه‌ڵه‌یانه.\nله نێو ئه‌وانه‌یدا که پێی لێده‌نێن له ترکییه دا پرسی کورد هه‌یه، سێ جۆره قسه سه‌باره‌ت به ته‌بیعه‌تی ئه‌و پرسه ده‌هێندرێته گۆڕێ:\nئا. ئه‌وه پرسێکی ئابووری یه\nبێ. پرسێکی کولتووری یه\nسێ. پرسێکی سیاسی یه\n(هه‌ڵبه‌ت ، زۆر خه‌ڵک ، ئاوای له‌به‌رچاو ده‌گرن که ئه‌مه کێشه‌یه‌که به ڕه‌هه‌ندی ئابووری و کولتووری و هه‌ر وه‌ها سیاسییه‌وه‌به‌ڵام له‌به‌ر شیکردنه‌وه ئه‌من ئه‌وانه له‌یه‌کتری جوێ ده‌که‌مه‌وه. له باری مێژوویییه‌وه، داوخوازه‌کانی بزووتنه‌وه‌ی کورد له ئابوورییه‌وه به‌ره‌و کولتووری و به‌ره‌و سیاسی چوو.)\nسه‌باره‌ت به ته‌بیعه‌تی لایه‌نه ئابوورییه‌کانی پرسه‌که‌ڕێککه‌وتنێکی به‌ربڵاو هه‌یه له نێوان کورده‌کان و ناکورده‌کاندا. کورده‌کان ڕه‌نگه زیاتر مه‌یلی ئه‌وه‌یان تێدابێ که پێ له سه‌ر کاردانه‌وه‌ی ئه‌و سیاسه‌تانه دابگرن که به ئانقه‌سته پێشی پێشوه‌چوون ده‌گرن و ئه‌وانی دیکه‌ش مه‌یلیان وایه وای نیشان بده‌ن هۆکاری ئه‌وه کاردانه‌وه‌کانی بناخه‌ی نه‌ریتی کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌خۆ کردنی مۆدێرنیزه کردنه. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، بۆ کورده‌کان، کێشه‌ئابوورییه‌کان له نزیکه‌وه گرێدراون به ڕه‌هه‌نده‌کانی دیکه‌ی ئه‌و پرسه‌وه. زۆر له ترکه چه‌په‌کان و که‌ماڵیسته‌کان مه‌یلی ئه‌وه‌یان تێدایه پرسی کورد دابشکێنن بۆ ئاستی گیروگرفتی دواکه‌وتوویی هه‌رێمی و فۆرماسیۆنی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ر له کاپیتالیستی. نکووڵی له بوونی ئێتنیسیتی ناکه‌ن به‌ڵام به نامه‌ربووتی دا ده‌نێن؛ پێیان وایه چاره‌سه‌ری ته‌نێ له هه‌نگاو و ته‌گبیری ئابووری دایه.\nقسه‌کانی ناسیونالیسته کورده‌کان و دژبه‌رکانیان سه‌باره‌ت به کولتوور زۆر له یه‌ک جیاوازن. بۆ کورده‌کان، ، نکووڵی کران له مافه کولتوورییه‌کان ( وه‌کوو ده‌کار کردنی کوردی له مێدیا و له په‌روه‌رده دا) مووڕه‌گه‌ی کێشه‌که پێک ده‌هێنێ.بۆ دژبه‌ره‌کانیان، کولتووری کوردی خۆی له خۆیدا کێشه‌یه، و ئه‌رکێکی شارستاندن پێویسته بۆ ئه‌وه‌ی کرده‌وه کۆمه‌ڵایه‌تییه دواکه‌وتووه‌کانی ئه‌و کولتووره بگۆڕدرێن. به‌ڕێگه‌ی کولتووری ڕه‌سمی ترکی دا، هه‌موو که‌س ده‌ستی وه بایه‌خه جیهانییه‌کانی چاخی ڕۆشنایی ڕاده‌گا، له ڕوانگه‌ی ئه‌وانه‌وه، به ڕه‌سمی ناسینی کولتووری کورد، هاوتایه له‌گه‌ڵ مه‌ترسی بادانه‌وه به‌ره‌و چاخه‌کانی تاریکی. ئه‌و دیتنه دژبه‌ره کولتووریستانه ئه‌من زۆر ده‌خه‌نه‌وه بیری ئه‌و گه‌نگه‌شه و دمه‌ته‌قانه‌ی ئه‌مڕۆ له وڵاتانی ئوڕووپایی له نێوان پشتیوان و به‌رگریکارانی فره کولتووری و لایه‌نگرانی ڕۆشنایی و " لایت کولتوور" ده‌کرێ [ئه‌وه زاراوه‌یه‌کی ئاڵمانییه، به واتای "کولتووری رێنوێن" یان " کولتووری پێشڕه‌و" له ساڵی 1998 ڕا له‌لایه‌ن باسام تیبی بیرمه‌ندی عه‌ره‌ب- ئاڵمانی دا هات وه‌ک کاردانه‌وه‌یه‌ک له هه‌مبه‌ر کولتووری موهاجیران – وه‌رگێڕ].\nقسه ولێکدانه‌وه سه‌باره‌ت به ته‌بیعه‌تی سیاسی کێشه‌که ئه‌وه‌نده له یه‌کدی دوور و جیاوازن که ته‌نانه‌ت گه‌نگه‌شه و دمه‌ته‌قه‌ش له‌وباره‌یه‌وه له نێوان دژراکاندا به زه‌ین دا نایه. زۆران له ترکییه ده‌ڵێن پرسی کورد له ترکییه له لایه‌ن دوژمنانی بێگانه‌وه به سه‌ر ترکییه دا سه‌پاوه که پێیانخۆشه ترکییه لاواز بکه‌ن یان له نێوی به‌رن.هێندێک له نووسه‌ران ئه‌وه‌نده دوور ده‌ڕۆن،ئیدیعا ده‌که‌ن کورده‌کان به‌و مه‌به‌سته ساز کراون.\nپه‌یمانی له‌بارچووی سێڤر (1920) ، که به پێی وی ترکییه ده‌بوو به قازانجی یۆنان، ئیتالیا، فرانسه‌و بریتانیا و ئه‌رمه‌نستانێکی سه‌ربه‌خۆ ده‌ست له دوو له سێی خاکی ئێستای هه‌ڵگرێ و له‌و په‌یمانه دا ئه‌گه‌ری بوونی ده‌وڵه‌تێکی کوردی به ڕاشکاوی باسی لێوه کرابوو، هێشتاش له زه‌ینی ئه‌رته‌شی ترکییه و ڕێبه‌رانی سیاسی ترکییه دا ماوه‌ته‌وه و ختۆکه‌یان ده‌دا. ئه‌وان گومان له کورده‌کان ده‌که‌ن که مقاشی ده‌ستی بێگانان بن که هه‌وڵ ده‌ده‌ن به سه‌ر ترکییه دا زاڵ بن.دوژمنانی ده‌ره‌کی له‌و پێناساندنه دا به‌پێی گۆڕانی په‌یکه‌ربه‌ندی سیاسی جیهانی ده‌گۆڕدرێن، به‌ڵام له‌و شانۆیه‌دا کورده‌کان به به‌رده‌وامی ده‌وری ده‌ستنێژ و بووکه‌په‌ڕۆ بوونی خه‌ڵکی دیکه‌یان ده‌درێتێ.\nنموونه‌یه‌کی درکێنه‌ر له‌و باره‌یه‌وه ئه‌و قسانه‌یه که نووسه‌ری سه‌ربه‌ترک مه‌حموود ڕه‌شوان ئۆغلو له کتێبه‌که‌یدا، عه‌شیره‌ته‌کانی ڕۆژهه‌ڵات و ئیمپریالیزم ، نووسیویه‌تی. ئه‌وه یه‌ک له کتێبه هه‌ره زۆرزانه‌کانی له‌م چه‌شنه‌یه که هه‌وڵ ده‌دا نیشان بدا کورده‌کان به ڕه‌چه‌ڵه‌ک ترکی ڕه‌سه‌نن. له شیکردنه‌وه‌یه‌کدا که تا ڕاده‌یه‌ک وه ڕه‌خنه‌گرتن له ئۆریانتالیزم ده‌چێ، نووسه‌ر تێده‌کۆشێ نیشان بدا ناسێنه‌ی کوردی له‌لایه‌ن زانایانی ڕۆژهه‌ڵاتناسییه‌وه ساز کراوه بۆ خزمه‌تکردن به به‌رژه‌وه‌ندی ئیمپریالی ڕووسییه و بریتانیا. سه‌رهه‌ڵدانه کوردییه‌کان له کۆتاییه‌کانی ئیمپراتۆری عوسمانی به فیتی مه‌ئموورانی ڕووسی و بریتانیایی کراون. زانایانی ڕووسی مینۆرسکی و نیکیتین له دوای شۆڕشی ئۆکتۆبر له بریتانیا و فرانسه دامه‌زران ، له‌وێوه خزمه‌تیان کرد به به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و وڵاتانه بۆ هاندان و ورووژاندنی کورده‌کان. دواتر، کورده‌کان وه‌کوو ئامرازی ده‌ستی یه‌کێتی شووره‌وی، یۆنان، ده‌وڵه‌ته یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا، یه‌کێتی ئوڕووپا و ئیسراییل شیکراونه‌ته‌وه. زۆر جار ئاماژه به ئیسرائیل و " کۆڕوکۆمه‌ڵی جووله‌که" ده‌کرێ له‌و جۆره ئه‌ده‌بیاته دا ، که به به‌که‌یفی خۆیان له کۆگای ده‌وڵه‌مه‌ندی تێئورییه‌کانی پێلانگێڕی دژی سامی قه‌رز ده‌که‌ن و ده‌کاریان ده‌هێنن.\nکوردستان وه‌کوو کۆلۆنی ، خه‌باتی دژی کۆلۆنیالیستی\nبزووتنه‌وه‌ی کورد له ترکییه ___ ئه‌گه‌ر مرۆ بتوانێ گشتاندنێک بکا سه‌باره‌ت به بزووتنه‌وه‌یه‌کی فره چه‌شنه که تێیدا زۆر جیاوازی ئیدێئۆلۆژیک هه‌نه ___ له ماوه‌ی ساڵانی 1970کاندا جه‌ختکردنه‌وه‌ی دیسکۆرسی خۆی گۆڕی له داوخوازی کولتوورییه‌وه به‌ره‌و داوخوازی سیاسی دیاریکردنی چاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌یی. زۆربه‌ی پارتییه‌کان سه‌ر به‌و بیر و تێزه بوون که کورستان کۆلۆنییه‌کی ( چینه فه‌رمانره‌واکانی)ترکییه، عێراق، ئێران و سوورییه یه‌و ده‌ستیان کرد به‌وه‌ی که خه‌باتی ڕزگاریخوازی دژی کۆلۆنیالیستی له ئاسیا و ئه‌فریقا بکه‌ن به مۆدێل و سه‌رمه‌شقی خۆیان. ئیسماعیل بێشیکچی ، که به ساڵانی دوور و درێژ له زیندان دا بوو هه‌تا ده‌هات زیاتر خۆی به خه‌باتی کوردانه‌وه پێناسه ده‌کرد، دواتر ئه‌و ڕایه‌کی هه‌موولایه‌نه‌ی سه‌باره‌ت به " تێزی کۆلۆنی بوون" ده‌ربڕی و ئه‌و تێزه له لایه‌ن زۆر تێکۆشه‌ری کورده‌وه وه‌خۆ کرا: کوردستان ، کۆلۆنییه‌کی زۆر ده‌وله‌تان.\nله ناو پارتییه جۆربه‌جۆره کوردییه‌کاندا له ترکییه ، پارتی هه‌ره ڕادیکال که‌له شیکردنه‌وه‌کانی خۆی دا له‌گه‌ڵ ئه‌و ستراتێژییه یه‌کی ده‌گرته‌وه پ.ک.ک. بوو، که یه‌که‌م پارتی بوو به ڕاشکاوی خه‌بات بکا بۆ سه‌ربه‌خۆیی ته‌واو و له پێناو کوردستانێکی یه‌کگرتوو و شۆڕشێکی کۆمه‌ڵایه‌تی به دژی چینه فه‌رمانره‌واکانی. پ.ک.ک ئیلیتی عه‌شیره‌تی و خاوه‌نموڵکانی وه‌کوو هاوکارانی سه‌رکوتکه‌رانی کۆلۆنیالیست راگه‌یاند و یه‌که‌م کرده‌وه چه‌کدارییه‌کانی خۆی ( وه‌ک زۆری دیکه له بزووتنه‌وه دژی کۆلۆنیالیستییه‌کان کردیان)به دژی ئه‌و 'هاوکارانه' ساز دا. به تایبه‌تی له یه‌که‌م ساڵه‌کانی دامه‌زرانی خۆیدا، پ.ک.ک توندو تیژییه‌کی ئامال تاییفی به‌ڕێوه‌برد ، که‌تێیدا مرۆ کاردانه‌وه‌ی بۆچوونه‌کانی فرانتس فانۆن ئیدێئۆلۆگی شۆڕشی ئه‌لجه‌زاییری تێدا ده‌ناسێته‌وه( ئه‌گه‌ر چی ڕاسته‌وڕاست ئاماژه به وی ناکرێ).\nشێوازی ئه‌وپه‌ڕ توندی عه‌مه‌لییاتی پ.ک.ک بووه هۆی تاراندن و دوژمنکاری زۆر له کورده‌کان، به‌ڵام سه‌رکه‌وتنه عه‌سکه‌رییه‌کانی له نێوه‌ڕاست ساڵانی 1980کان و به‌ڕایی ساڵانی 1990 کان هه‌ڵوێستی زۆرێک له دژبه‌رانی ڕابردووی گۆڕی و پشتیوانیان لێکرد. زۆر له ڕه‌خنه‌گرانی پ.ک.ک له‌و ڕاستییه گه‌یشتن و ملیان بۆ ڕاکێشا که ئه‌وه پ.ك.ك بوو پرسی کوردی به شێوه‌یه‌کی چاوڕاکێش هێنایه نێو ڕۆژه‌ڤی ترکییه‌وه.\nئه‌و ڕاستییه چه‌په ترکه‌کانیشی وا لێکرد به پرسی کورد و به‌په‌راوێز بوونی له‌زێده‌ی خۆیاندا بچنه‌وه.پ.ک.ک له چه‌پی ترکه‌وه سه‌ری هه‌ڵدا بوو، و ته‌نیا بزووتنه‌وه‌یه‌کی سیاسی بوو که ڕه‌چه‌ڵه‌کێکی ئه‌وتۆی هه‌بوو و\nلایه‌نگرییه‌کی به‌کۆمه‌ڵ و ڕه‌سه‌نی به‌ده‌ست هێنابوو. چه‌ندێک له شا سیماکانی چه‌پ، سه‌رۆک پارتی و بیرمه‌ندی وه‌کوو دۆغو په‌رینچه‌ک، یالچن کوچوک و ئه‌رتوگرول کورکچو، هه‌وڵیان دا بۆ دیالۆگ له‌گه‌ڵ پ.ک.ک،\nچوونه دیتنی ڕێبه‌ری پ.ک. ک ئوێجاڵان له لوبنان، و حه‌ولیان دا بۆ هێنانه گۆڕی ڕیوایه‌تێکی سه‌ره‌کی که تێیدا خه‌باتی کوردان به‌شێک بوو له خه‌باتێکی سیاسی گه‌وره‌تر __ به ناسه‌رکه‌وتووییه‌وه، پ.ک.ک ده‌ستی کرد به باوه‌ری به‌وه‌ی که خه‌باته‌که‌ی بۆ خۆی نموونه‌یه‌که بۆ باقی جیهان. وشیاریی ترکه چه‌په‌کان سه‌باره‌ت به گرینگی پرسی کورد بۆ دابێی ترکییه له زنجیره‌یه‌ک وتاری کورتی که په‌رینچه‌ک\nله مه‌ڕ کورده‌کان به نێوی سه‌رنجڕاکێشی ، پرسی ترک دا بڵاوی کرده‌وه به جوانی ده‌رده‌که‌وێ.\nدواتر په‌رینچه‌ک بۆچوونی خۆی گۆڕی و بایدایه‌وه سه‌ر هه‌ڵوێستی ناسیونالیستی ترک، به‌ڵام له به‌رایی ساڵانی 1990 کاندا ئه‌و ڕایگه‌یاند که جیاوازیخوازی ڕاسته‌قینه له ترکییه ده‌وڵه‌تی ترکییه بۆخۆیه‌تی، که له گه‌ڵ شاروومه‌نده کورده‌کانی له چاو دانیشتووانی دیکه‌ی وڵات فه‌رق و جیاوازی ده‌کا و ڕێگه‌ی داوه ده‌سته‌ڵات و سه‌رده‌ستی قانوون له ئه‌ستانه‌کوردییه‌کان دا هه‌ڵوه‌شێ و نه‌مێنێ. پرسی کورد کێشه‌یه‌که بۆ هه‌موو ترکه‌کان، که تا ڕاده‌یه‌کی زۆر له لایه‌ن ترکه‌کانه‌وه سازکراوه.\nیه‌کێتی و چه‌شناوچه‌شنی\nهه‌روه‌ک خه‌باتی پارتیزانی بارزانی له ساڵانی 1960کاندا له عێراق کردبووی ، ئه‌و خه‌باته ته‌نانه‌ت زۆر خوێناویتره‌ش که له ساڵانی 1980کان و 1990کاندا له‌لایه‌ن پ.ک.ک وه به‌ڕێوه‌برا زۆر له کوردانی زیاتر وشیارکردوه سه‌باره‌ت به ناسێنه‌ی کوردی خۆیان و ئاکامی گه‌یشته وه‌گه‌ڕکه‌وتنی به‌ربڵاوی هه‌ستی ناسیۆنالیستی.له‌هه‌مانکاتدا، ئه‌و وه‌گه‌ڕکه‌وتنه کارێکی ئه‌وتۆی کرد که خه‌ڵک سه‌باره‌ت به چه‌شناوچه‌شنی کولتووری زیاتر وشیار ببنه‌وه. هه‌روه‌ک جووه‌یده دیتبووی،جیاوازییه‌کانی زمانی و تاییفی، وه‌فاداری و پێبه‌ندی ته‌نگی عه‌شیره‌تی و هه‌ر وه‌ها سنووره نێوه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان ڕێگر بوون له سه‌ر پێکهاتنی یه‌کێتی نه‌ته‌وه‌یی. ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی سه‌ر به که‌مایه‌تییه دینییه‌کان و تاییفییه‌کان بوون وه‌کوو ئێزیدایه‌تی، ئه‌هلی حه‌ق و عه‌له‌وییایه‌تی، یان به دیالێکتی که‌مایه‌تی زازایی و گۆرانی قسه‌یان ده‌کرد له جیات کوردیی\nسه‌ره‌کی توانیان خۆیان وه‌کوو کورد بناسنه‌وه __ له ڕاستیدا زۆران وایان کرد و بوون به چالاکی بزووتنه‌وه‌ی کورد __ به‌ڵام ئه‌وان هه‌ر وه‌ها ده‌کرا ناسێنه‌ی ته‌نگتریش هه‌ڵبژێرن یان وایان پێ په‌سندتر بێ له کولتووره زاڵه‌کانی ترکی، عه‌ڕه‌بی و فارسیدا بتوێنه‌وه. له ساڵانی 1980کاندا بزووتنه‌وه ناسێنه خوازه‌کانی زازایی ئاخێوه‌ران و عه‌له‌وییان له ترکییه و له تاراوگه‌ی ئوڕووپا به‌شێک له‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی به‌ره‌و ناسێنه‌یه‌کی لێڵ و به‌دوور له ئێتنیسیتی کوردی ڕاکێشا. ناسیونالیستانی کورد گومانی ئه‌وه‌یان لا دروست بوو ده‌وڵه‌ت ده‌ستی هه‌بێ له دروست کردن و به‌کارهێنانی ئه‌و بزووتنه‌وه ناسێنه‌خوازانه‌دا. له کوردستانی عێراق، دابه‌ش بوونێک به سه‌ر دوو نیوه هه‌رێم دا ، که له لایه‌ن پ.د.ک و یه‌کێتی نیشتمانییه‌وه کونترۆڵ ده‌کران و، که‌م تازۆر له گه‌ڵ دابه‌شبوونی گرووپی ئاخێوه‌رانی دوو دیالێکتی سه‌ره‌کی جۆر ده‌هاته‌وه له ماوه‌ی ساڵانی 1990کاندا سه‌قامگیر بوو.\nسنووره نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کانیش که کوردستانی له‌یه‌ک دابڕیوه یارمه‌تی کردووه به مه‌ودای له‌زێده له نێو کورده‌کانی وڵاته جیاوازه‌کاندا، به‌تایبه‌تی به په‌یدابوونی په‌روه‌رده‌ی گشتی و تێلێڤیزیۆن، که وا ده‌کا ئه‌وان\nله کۆمه‌ڵگه‌ی جیاوازی دیسکۆرس دا به‌شداری بکه‌ن. له ساڵانی 1970 کاندا، عێراق کۆریدۆرێکی به‌رینی له سه‌ر سنووره‌کانی ئێران و ترکییه له هه‌موو دانیشتوانی چۆل کرد ، بۆ پێشگرتن له هاتوچوو و تێپه‌ڕینی خه‌ڵک و که‌لوپه‌ل له سنووره‌وه یان هه‌رنه‌بێ بۆ به‌رته‌نگ کردنی به شێوه‌یه‌کی به‌رچاو.سوورییه‌ش له ساڵانی 1960کاندا پڕۆژه‌یه‌کی ئه‌وتۆی جێبه‌جێ کرد بۆ ئه‌وه‌ی کورده‌کانی خۆی له دراوسێیه‌کانی باکووریان له باری فیزیکییه‌وه داببڕێ.کورده‌کانی هه‌ر وڵاته‌ی مه‌یلی ئه‌وه‌یان تێدا ده‌بیندرێ که کورده‌کانی وڵاتانی دیکه به "جیاواز" دابنێن و لێتێگه‌یشتنیان به زه‌حمه‌ت بزانن. پ.ک.ک ، که پلانی ئه‌وه بوو به سه‌ر هه‌موو دابڕانه کولتوورییه‌کاندا زاڵ بێ و کورده‌کانی هه‌موو شوێنه‌کانی کوردستان له خه‌باتێکی هاوبه‌شدا یه‌کگرتوو کا له نێو کورده‌کانی عێراق و ئێران دا هێندێک پشتیوانی په‌یدا کرد، به‌ڵام هه‌ر که خه‌باتی چه‌کدارانه‌ی ده‌ست پێکرد ته‌نێ جه‌ختی کرد له سه‌ر ترکییه. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌وه که‌متر له به‌ر دابه‌ش بوونی کورده‌کان بوو به‌ڵام زیاتر له به‌ر ئه‌و ڕاستییه‌ی که پ.ک.ک پێویستی به پشتیوانی سوورییه، و جاروبار ئێران و عێراقیش هه‌بوو.\nبه‌و هه‌موو چه‌شناوچه‌شنییه له نێوان کورده‌کاندا، مرۆ له‌وانه‌یه ئه‌و پرسیاره له خۆی بکا که‌چ شتێک ئه‌وان ده‌کا به گه‌لێکی تاقانه.دابڕان و چه‌ندبه‌ره‌کی ده نێو کورده‌کاندا ڕاستییه‌کی حاشاهه‌ڵنه‌گره به‌ڵام ئه‌وه زۆر به هاسانی گه‌وره ده‌کرێته‌وه. بیره‌وه‌ری هاوبه‌ش و ڕه‌مزی ئه‌وتۆ له مه‌ڕ ناسێنه‌ی کوردی هه‌ن که گشت\nگه‌لی کورد سه‌ره‌ڕای هه‌موو دابڕان و جیاوازییه‌کانی دینی و زمانی نێوانیان له باری هه‌ستییه‌وه به‌ره‌و خۆیان ڕاده‌کێشن. ڕه‌مزی هه‌ره به توانا و هه‌ره دراماتیک که بووه هه‌وێنی بیره‌وه‌ری هاوبه‌ش له لایه‌ن سه‌دام حوسێن و ئامۆزاکه‌ی، عه‌لی حه‌سه‌ن ئه‌لمه‌جیدی "کیمیایی" به سه‌ر ئه‌وان دا بڕا. هه‌ڵه‌بجه ئه‌و شاره‌ی له 16ی مارسی 1988 به بۆمبی ژاراوی بۆمباران کرا، ڕه‌نگه بووبێ به ڕه‌مزی هه‌ره به‌توانای ناسێنه‌ی کورد، ڕه‌نج و ئازارکێشانی کورد، و بڕیاردان بۆ ئه‌وه‌ی که پێش به دووپاته‌بوونه‌وه‌ی ڕووداوی ئه‌وتۆ بۆ هه‌میشه بگیرێ. دیمه‌نه‌کانی هه‌ست ورووژێنه‌ری قوربانییه‌کان و پێداهه‌ڵگوتنی گۆرانیبێژ شوان به کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه بیره‌وه‌ری ئه‌و نه‌هامه‌تییه گه‌وره‌یه به‌ڕوونی له زه‌ینی کورده‌کان دا له هه‌رکوێیه‌ک بن ده‌پارێزێ. بۆ زۆرێک له کورده‌کان، چاره‌نووسی هه‌ڵه‌بجه، ناساندنی پرسی کورد و شێوازی گرێدراوی ئه‌وانی به ناسێنه‌ی کوردییه‌وه گۆڕیوه.\nئه‌مڕۆ ، هه‌ر وه‌ک ئه‌و کاته‌ی وه‌دیع جووه‌یده خه‌ریکی ته‌واو کردنی لێکۆڵینه‌وه‌که‌ی له مه‌ڕ مێژووی ناسیۆنالیزمی کورد بوو، عێراق به نێو گۆڕانی دڕاماتیک دا تێده‌په‌ڕێ. ڕێژیمی کۆن ڕووخێندراوه ، به‌ڵام ته‌رازه‌کانی ئه‌و نه‌زمه نوێیه سیاسییه‌ی که سه‌رهه‌ڵده‌دا جارێ دانه‌مه‌زراوه و له‌قه. ئێستا کورده‌کانی عێراق له هه‌ڵوێستی هه‌ره به هێز دان که پێشینه‌ی نه‌بووه؛ ئه‌وان له ماوه‌ی 13 ساڵی ڕابردوو دا به‌شێکی گه‌وره‌یان له هه‌رێمی کوردستان به‌ڕێوه بردووه، ئه‌وان خاوه‌نی به‌هێزترین یه‌که‌ی نیزامین له‌وڵات دا ؛ و به ڕێژه یه‌کگرتوون له دوای کۆتایی هاتنی شه‌ره براکوژییه‌کانی نێوه‌ڕاست ساڵانی 1990کان، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ڕایه‌کانی جووه‌یده که ئی 45 ساڵ له‌مه‌وبه‌رن به‌شێوه‌یه‌کی سه‌یر ئێستاش هه‌ر به‌جێ وه‌به‌ر گوێیان دێن:\n" ئه‌مڕۆ کورده‌کان هه‌رێمێکی هه‌تا بڵێی گرینگیان داگرتووه له دڵی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست دا. ئه‌وان تاکه که‌مایه‌تی نه‌ته‌وه‌یی هه‌ره گرینگی ناوچه‌که‌ن، و به‌شێکی به‌رچاو له دانیشتوانی ترکییه،ئێران،عێراق و سوورییه پێک ده‌هێنن. سه‌ره‌رای شکان و سه‌رنه‌که‌وتنی ڕاپه‌ڕینه زۆر و زه‌وه‌نده‌کانی کوردی له ماوه‌ی سی ساڵی ڕابردوو دا له ترکییه،ئێران و عێراق، ناسیونالیزمی کورد به‌رده‌وامه له سه‌ر ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی په‌شێوی و نیگه‌رانی قووڵ بێ بۆ حکوومه‌ته‌کانی ئه‌و وڵاتانه.ناسیۆنالیزمی کورد که سه‌رکه‌وتنی ناسیۆنالیزمه‌کانی ده‌وروبه‌ری ورووژاندوویه‌تی __ ناسیونالیزمه‌کانی ترک، فارس و عه‌ره‌ب __ و شکان و ژێرکه‌وتنه‌کانی خۆی تووشی داماوی کردووه، له‌و ساڵانه‌ی دواییدا به شێوه‌یه‌کی له زێده ڕادیکاڵ و له سازاننه‌هاتووی لێهاتووه. له به‌ر ئه‌و هۆیانه، کورده‌کان ده‌بێ هه‌تا دێ ده‌ورێکی گرینگتر له کاروباری ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست دا بگێڕن. ئاکار و جووڵانه‌وه‌ی ئه‌وان یه‌ک له هۆکاره گرینگه‌کانه بۆ سه‌بات و ئاسایشت و هێمنی داهاتوونه‌ک هه‌ر بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ی کوردنشینن به‌ڵکوو بۆ هه‌موو ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست. بۆیه گرینگه مرۆ سه‌باره‌ت به کورده‌کان بزانێ و له ئامانج ، ئاراسته‌ی سیاسی ، و ئه‌و ڕێبازه‌ی له‌وانه‌یه ئه‌وان دایبگرن تێبگا." \nمرۆ جگه‌له‌وه‌ی له گه‌ڵ ئه‌م هه‌ڵسه‌نگاندنه بێ چیدی پێ ناکرێ و هه‌رده‌بێ ئه‌وه‌ی لێ زیاد که‌م ئه‌م دێرانه ئه‌مڕۆ زۆر ڕاستترن له‌و کاته‌ی جووه‌یده نووسیونی.\n وه‌دیع جووه‌یده، " بزووتنه‌وه‌ی ناسیونالیستی کورد: ڕه‌چه‌ڵه‌ک و پێشوه‌چوونه‌کانی"، تێزی دوکتورا، زانکۆی سیراکس، خوێندنگه‌ی گراجووه‌یت، 1960.\n وه‌رگێڕانی ترکی لێکۆڵینه‌وه‌ی جووه‌یده، ئه‌سته‌نبووڵ وه‌شانه‌کانی ئیله‌تیشیم، 1999. بڵاوکه‌ره‌وه به سه‌رکه‌وتووییه‌وه توانی خۆ له‌به‌ر بڕیاری قه‌ده‌خه‌کرانی کتێبه‌که بگرێ و چاپێکی دوویه‌می لێ بڵاوکرده‌وه.\n سیسیل.جان. ئێدمۆندز، کورده‌کان، ترکه‌کان وعه‌ڕه‌به‌کان.سیاسه‌ت، گه‌شت و لێکۆڵینه‌وه له باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی عێراق، 1925 – 1919، له‌نده‌ن : چاپه‌مه‌نی زانکۆی ئاکسفۆرد،1957.\nوه‌رگێڕانێکی چڵونیوه‌چڵی کوردی ئه‌و کتێبه به کوردیی نێوه‌ڕاست له زمانی فارسییه‌وه کراوه و بڵاو کراوه‌ته‌وه [تێبینی وه‌رگێڕ]\n بۆ وێنه بڕاونه: ڤلادیمیر ئێف.مینۆرسکی، " یادداشت سه‌باره‌ت به فیرقه‌ی ئه‌هلی حه‌ق"، گۆڤاری دنیای موسڵمان 41-40، 1920، 97 – 19 و 45 – 44 ، 1921، 302 – 205؛ هه‌مان سه‌رچاوه، "گۆرانه‌کان" بولته‌نی خوێندنگه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌کانی ڕۆژهه‌ڵات و ئه‌فریقایی 11،1943، 103 – 75؛ سی.جه‌ی.ئێدمۆندز، زیاره‌تێک بۆ لاله‌ش، له‌نده‌ن:کۆمه‌ڵه‌ی شایانه‌ی ئاسیایی بریتانیای مه‌زن و ئایرله‌ند، 1967 [ سه‌باره‌ت به ئێزیدییه‌کان]؛\nهه‌مان سه‌رچاوه،" باوه‌رو کرده‌وه‌کانی ئه‌هلی حه‌قی عێراق"، ئێران 7، 106 – 89 ،1969\n[ تێبینی وه‌گێڕ: هێندێک له نووسینه به‌نرخه‌کانی مینورسکی به نێوی" مینۆرسکی وکورد" له لایه‌ن کاک ئه‌نوه‌ری سوڵتانی ڕا وه‌رگێردراوته سه‌ر زمانی کوردیی نێوه‌ڕاست و له ساڵی 2006 له لایه‌ن "ده‌زگای توێژینه‌وه و بڵاوکرنه‌وه‌ی موکریانی" له باشووری کوردستان بڵاو کراوه‌ته‌وه.]\n جووه‌یده، سه‌رچاوه‌ی ،لل. 4 -851.\n حه‌سه‌ن ئه‌رفه‌ع، کورده‌کان، لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی مێژوویی وسیاسی،له‌نده‌ن:چاپه‌مه‌نی زانکۆی ئاکسفۆرد،1966.ئه‌رفه‌ع له کتێبێک دا که ژیننامه‌ی خۆیه‌تی باسی به‌ربه‌ره‌کانییه‌کانی خۆی ده‌کا به دژی عه‌شیره‌ته‌کورده‌کان: حه‌سه‌ن ئه‌رفه‌ع، له ژێر فه‌رمانی پێنج پادشایان دا ، له‌نده‌ن: وه‌شانی جان مورای، 1964\n ئه‌رفه‌ع، کورده‌کان، لاپه‌ڕه‌ی 155.\n ئه‌رفه‌ع، کورده‌کان، لاپه‌ڕه‌ی 156.\n ئیبراهیم ئه‌حمه‌د ڕکه‌به‌ری سه‌ره‌کی بارزانی بوو بۆ سه‌رۆکایه‌تی بزووتنه‌وه‌ی کورد له عێراق. تا ساڵی 1964، بارزانی که هێزی به‌هێزتری پێشمه‌رگه‌ی کۆنترۆڵ ده‌کرد، سه‌رکه‌وت له‌ئه‌وه‌یدا کۆمیته‌ی نێوه‌ندیی پارتی دێمۆکراتی کوردستان بخاته ژێر کۆنترۆڵی خۆیه‌وه و ئه‌حمه‌د و هاوپه‌یمانه سیاسییه‌کانی له کۆڵ خۆی بکاته‌وه.(جه‌ماعه‌تی دوایی وه‌کوو گرووپێک مایه‌وه، که دواتر بوو به هه‌وێنی په‌یدا بوونی یه‌کێتیی نێشتمانی کوردستان، به‌ڕێبه‌ری زاوای ئه‌حمه‌د جه‌لال تاڵه‌بانی.) پارێز وانلی ، که زیاتر به نێوی عیسمه‌ت شه‌ریف وانلی ناسراوه، ئه‌وده‌می له سویس ده‌یخوێند و نوێنه‌ری بارزانی بوو له ئوڕووپا.\n ئه‌رفه‌ع، کورده‌کان، لل. 60 – 159\n سه‌عد جه‌واد، عێراق و پرسی کورد، 1970 – 1958، له‌نده‌ن: چاپه‌مه‌نی ئیتاکا،1981؛ هه‌مان سه‌رچاوه،" پێشوه‌چووه‌نه‌کانی ئه‌و دواییانه له بابه‌تی کورد دا"، له کتێبی: ت.نیبلۆک (ئیدیتۆر.) دا، عێراق:\nده‌وڵه‌تی هاوچه‌رخ، له‌نده‌ن: چاپه‌مه‌نی کرووم هێلم، 1982،لل. 61 – 47 .\nئاراسته و ڕێبازی سیاسی جه‌لال تاڵه‌بانی، زاوای ئیبراهیم ئه‌حمه‌د و دوویه‌م که‌سی ده‌ستڕۆیو له باڵی بزووتنه‌وه‌ی کورد دا، دیسکۆرسی ناسیۆنالیستی چه‌پی ناسر به توندی کاری تێکردبوو و مه‌یلی به‌ره‌و ئه‌وه بوو بارودۆخی کورده‌کان له‌به‌ر ڕووناکایی پێشوه‌چوونی سیاسی جیهانی هه‌ڵسه‌نگێنێ. ئه‌و عه‌ڕه‌بی زۆر چاک ده‌زانی، و به هاسانی زه‌مینه‌یه‌کی هاوبه‌شی ده‌دۆزییه‌وه بۆ وتووێژ له‌گه‌ڵ هاوتا عه‌ڕه‌به‌کانی.\n سه‌عد جه‌واد، سه‌رچاوه‌ی ، لاپه‌ڕه‌ی.111.\n سه‌عد جه‌واد، هه‌مان سه‌رچاوه، لاپه‌ڕه‌ی.279(دوای چاوپێکه‌وتنێک له گه‌ڵ ئه‌حمه‌د). دیتنی هاوشێوه‌ی عه‌ڕه‌به ناسیۆنالیسته‌کان له لاپه‌ڕه‌کانی 20 – 119 ، 28 – 227 دا هاتوون.\n ده‌قی قانوونی بنچینه‌یی کاتی، به‌و شێوه‌یه‌ی له ساڵی 1973 و 1974 دا هه‌موارکرا، له کتێبی\nمه‌جید خه‌دووری دا: عێراقی سۆسیالیست: لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ک سه‌باره‌ت به سیاسه‌ته‌کانی عێراق له ساڵی 1968وه، واشنگتن: ئه‌نیستیتووی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست، 1978،لل.98 – 183. ماده‌ی 5 ده‌ڵێ: " (ئا) عێراق به‌شێکه له نه‌ته‌وه‌ی عه‌ڕه‌ب.(بێ) گه‌لی عێراق له دوو نه‌ته‌وایه‌تی سه‌ره‌کی پێک هاتووه، نه‌ته‌وایه‌تی عه‌ڕه‌ب و نه‌ته‌وایه‌تی کورد. قانوونی بنچینه‌یی مافی نه‌ته‌وه‌یی گه‌لی کورد و مافه ڕه‌واکانی گشت که‌مایه‌تییه‌کان له چوارچێوه‌ی یه‌کێتیی عێراقدا به ڕه‌سمی ده‌ناسێ."\n ئێدمۆند غه‌ریب، پرسی کورد له عێراق، سیراکس،نیۆیۆرک: چاپه‌مه‌نی زانکۆی سیراکس، 1981.\n عیسمه‌ت شه‌ریف وانلی، له " کوردستانی عێراقدا"، له کتێبی کورده‌کان و کوردستان، دا که له لایه‌ن گ. شالیان وه ئێدیت کراوه، پاریس: وه‌شانی ماسپێرۆ، 1978، لل. 305 – 225. وه‌رگێڕانێکی ئینگلیسی ئه‌و کتێبه که ده‌قی ماکی به فرانسه‌ییه به نێوی گه‌لێکی به بێ وڵات: کورده‌کان و کوردستان ، له ساڵی 1980 له لایه‌ن زێد بووکس ڕا بڵاو کرایه‌وه.\n عیسمه‌ت شه‌ریف وانلی، کوردستانی عێراق: بوونه‌وه‌ری نه‌ته‌وه‌یی. لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ک سه‌باره‌ت به شۆڕشی 1961، نێئۆشاتێل، چاپه‌مه‌نی باکۆنێر، 1970. بڵاوکراوه‌کانی دیکه‌ی وانلی له سه‌ر گشت به‌شه‌کانی کوردستانن؛ ئه‌وانی هه‌ره به‌رچاویان بریتین له : [به ئاڵمانی] عیسمه‌ت شه‌ریف وانلی، پرسی کورد کوردستانی ترکییه: تێڕوانین و پاشخانی مێژوویی، فرانکفۆرت ئام ماین: کۆمکار، 1980؛ هه‌مان سه‌رچاوه، [به ئینگلیسی]، "کورده‌کان له سوورییه و لوبنان" و " کورده‌کان له یه‌کێتی شووره‌وی" له کتێبی\nکورده‌کان : پێداهاتنه‌وه‌یه‌کی هاوچه‌رخ که له لایه‌ن پ.گ.کره‌یه‌نبرووک و ئێس.سپێرل وه ئێدیت کراوه ،\nله‌نده‌ن/نیۆیۆرک: ڕاتلێج، 1992، لل. 170 – 143 و 218 – 193.\n مارتین ڤان براونێسن،[به ئینگلیسی]، "کورده‌کان له ترکییه"، مێریپ ریپۆرتس ژماره‌ی 121، 1984،\n12- 6؛ هه‌مان سه‌رچاوه، " له نیوان شه‌ڕی پارتیزانی و کوشتنی سیاسی: پارتییا کارکه‌ڕین کوردستان"، گوزارشتی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستی مێریپ ریپۆرتس ژماره‌ی 153، 1988، 46 – 40، ئه‌و نووسراوانه هه‌ر دووکیان له کتێبی مارتین ڤان بڕاونێسن ، ناسیونالیزمی ئێتنیکی کورد له هه‌مبه‌ر ده‌وله‌ته‌کانی نه‌ته‌وه چێکه‌ر. کۆکراوه‌ی وتاران دا چاپ کراونه‌ته‌وه، ئه‌سته‌نبووڵ: چاپه‌مه‌نی ئیسیس، ساڵی 2000.\n ئیسماعیل بێشیکچی[به ترکی] سیستمی ڕۆژهه‌ڵاتی ئانادۆڵی. بنیچه‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی _ ئابووری و ئێتنیکی، ئه‌سته‌مبووڵ، چاپه‌مه‌نی ئێ، 1969.\n ئیسماعیل بێشیکچی،" نوێبوونه‌وه له نێو عه‌شیره‌ته کۆچه‌ره‌کاندا"، " کورده کۆچه‌ره‌کان له ئانادۆڵی ڕۆژهه‌ڵات"، مۆدێرنیزه کردن له نێو کۆچه‌راندا: سێ فه‌رزییه" له گۆڤاری دوو حه‌وتووانه‌ی فۆروم دا ، 15ی سێپیامبر _ 15ی ئۆکتۆبری 1967.\n ژیان و کاره‌کانی بێشیکچی به دوورودڕیژی له لایه‌ن مارتین ڤان بڕاونێسنه‌وه لێکاڵا کراوه‌ته‌وه.بڕوانه:\nمارتین ڤان بڕاونێسن، " ئیسماعیل بێشیکچی : کۆمه‌ڵناسی ترک، ڕه‌خنه‌گری که‌ماڵیزم، و کوردناس"،\nگۆڤاری لێکۆڵینه‌وه‌کانی کوردی، ساڵی 5، له ژێر چاپ دایه. ئه‌و وتاره له سه‌ر تۆڕی ئینترنێت یش هه‌یه:\n (به ترکی) باش گوێ بگره ئه‌ی دادئه‌ستێنی فاشیست! له دنیا دا کورد هه‌یه. به‌رگرینامه‌کانی دێ دێ ک ئۆ، ئووپسالا: باهۆز، 1973.\n ئه‌نیستیتووی نیوه ڕه‌سمی لێکۆڵینه‌وه سه‌باره‌ت به کولتووری ترک ، له به‌رایی ساڵانی 1980کاندا ده‌رزه‌نێک له‌و جۆره کتێبانه‌ی بڵاو کرده‌وه، هه‌ر وه‌ها چه‌ندین وه‌شانخانه‌ی دیکه‌ش که له بزووتنه‌وه‌ی تیژپه‌ڕی ناسیۆنالیستی ترک نزیک بوون. م.عه‌بدولخالوق چای و یاشار قه‌ڵافه‌ت ، که هه‌ردووکیان سه‌ر به‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ن ، نووسه‌رانی هه‌ره به‌رچاوی ئه‌و جۆره ئه‌ده‌بیاته‌ن و هه‌ردووکیان پایه‌ی زانکۆییان دراوه‌تێ.\n مه‌حموود ڕه‌شوان ئۆغلوو، عه‌شیره‌ته‌کانی ڕۆژهه‌ڵات و ئیمپریالیزم، ئه‌سته‌نبووڵ: وه‌شانی ترک کولتوور، 1975\n توران یاوز، کارتی کوردی ده‌وڵه‌ته یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا، ئه‌سته‌نبووڵ: وه‌شانی میلییه‌ت،1993؛\nهاڕوون یه‌حیا، کارتی کوردی ئیسرائیل، ستراتێژییه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستی ئیسرائیل و سێناریۆکان بۆ\n"ده‌وڵه‌تێکی کورد"، ئه‌سته‌نبووڵ وه‌شانخانه‌ی وراڵ، 1997.\n ئیسماعیل بێشیکچی، کوردستان کۆلۆنی نێوده‌وڵه‌تی، ئه‌سته‌نبووڵ: ئالان، 1990 [ دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و کتێبه له ترکییه قه‌ده‌غه کرا ، له لایه‌ن وه‌شانخانه‌یه‌کی لایه‌نگری بزووتنه‌وه‌ی باکووری کوردستان له بۆن چاپ کرایه‌وه، وه‌شانێن ره‌وشه‌ن، 1990.\n دۆغو په‌رینچه‌ک، پرسی ترک: به پێی ئه‌و به‌ڵگانه‌ی له ڕوانگه‌ی زه‌حمه‌تکێشانه‌وه کۆکراونه‌ته‌وه پرسی کورد، ئه‌سته‌نبووڵ: کایناک، 1993.\n مارتین ڤان بڕاونێسن، " ڕێپێڵگه‌کانی کوردی به‌ره‌و نه‌ته‌وه"، له کتێبی : ئێتنیسیتی له ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست: که‌یسی کورده‌کان که له لایه‌ن فه‌لاح ئا.جه‌بباروه ئێدیت کراوه. له‌نده‌ن: ساقی بووکس، به‌و زووانه بڵاو ده‌بێته‌وه.\n جووه‌یده، سه‌رچاوه‌ی ، لل iii-iv.\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 12:22 AM 0 comments Links to this post\nهێندێک ڕا له سه‌ر هێندێک تێبینیی زمانی\nوێرای سڵاوێکی گه‌رم وده‌ستخۆشێکی پڕ به دڵ له کاک حه‌سه‌نی قازی با له مه‌ڕ ئه‌و به هه‌ڵه له‌یه‌کتر تێگه‌یشتنه، نه‌قڵێکت بۆ بگێڕمه‌وه، من ساڵی 1983 هاتوومه سۆئێد و له لاپیس ده‌ژیام، براده‌رێکی کوردی باشوورمان جیران بوو ،ڕۆژێکی له ئا بێ ئێفی ده‌هاتینه‌وه سواری قه‌تاری بووین وله توونێلبانه‌ی دانیشگایه هاتینه خوارێ تا به پێیان بچینه‌وه بۆ لاپیس من وکوردێکی دیوی خۆمان بووین ،له ڕێیه تووشی کوردێکی ئه‌و دیوی بووین و زۆری پێگووتین که ده‌بێ ڕۆژێکی بێن بۆ لام و ئێمه‌ش قه‌ولمان پێدا سبه‌ی که ده‌بووه شه‌ممۆ بچینه لای وزۆری پێخۆش بوو وهه‌ڵگه‌ڕاوه وپرسی جا چتان بۆ بکه‌م ؟هه‌ر چیتان پێخۆش بێ بۆتان ده‌که‌م . منیش گووتم هه‌ر چیمان بۆ بکه‌ن ده‌یخۆین جا که گه‌ییشتینه‌وه لاپیسی وله‌یه‌کتر هه‌ڵبڕاین به جه‌فه‌بگ به‌و براده‌ره‌ی کوردی دیوی خۆمانم گووت ده‌بوو پێی بڵێن هه‌ر چیمان بۆ ده‌کا با بکا به‌ڵام بیلامانێ .... مان بۆ نه‌کا . هه‌ڵبه‌ت دیاره من له مه‌به‌ستی گه‌ییشتم وده‌مزانی که به چێشت لێنان ده‌ڵێن چێشت کردن\nکاک جه‌لال چوارتایی ده‌نووسێ :\nپاش ماندو نه‌بوونی و ده‌ستخۆشی كردنم بۆ به‌رێز كاك حه‌سه‌نی قازی بۆ ئه‌م بابه‌ته نایابانه‌ی ، هیوای ته‌مه‌ن درێژی و سه‌ركه‌وتنی بۆ ده‌خوازم بۆ زیاتر خزمه‌ت كردنی زمانی كوردی . من هه‌م پێشنیارێك و هه‌م ڕه‌خنه‌یه‌كیشم هه‌یه ، به‌و هیوایه‌ی پێشنیار و ڕه‌خنه‌كه‌م زیاتر هانده‌ر بێت نه‌ك ڕوخێنه‌ر .\n1- پێشنیار : - ئه‌م پێشنیاره په‌یوه‌سته به هه‌ردوو به‌ڕێزان ( كاك حه‌سه‌نی قازی و دكتۆر جه‌عفه‌ری حه‌سه‌نپوور )\nبه‌ڕێزان كاك حه‌سه‌نی قازی و دكتۆر جه‌عفه‌ری حه‌سه‌نپوور وشه‌كانی ( باكوور و باشوور ) تێكه‌ڵ ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ وشه‌كانی (سه‌روو و خواروو ) واته له‌جیاتی وشه‌ی باكوور وشه‌ی سه‌روو به‌كار ده‌هێنن و له‌جیاتی وشه‌ی باشووریش وشه‌ی خواروو به‌كار ده‌هێنن یاخود به‌پێچه‌وانه‌وه بۆ نموونه ده‌فه‌رموون كوردیی سه‌روو و كوردیی خواروو یاخود كوردستانی سه‌روو و كوردستانی خواروو كه ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ش له ڕاستیدا چه‌وته یان (به شێوه‌ی باشووری بڵێم هه‌ڵه‌یه) چوونكه وشه‌ی سه‌روو بۆ شوێنێكی به‌رزتر به‌كار ده‌هێنرێت و وشه‌ی خوارووش بۆ شوێنێكی نزمتر به‌كار ده‌هێنرێت به‌ڵام مه‌رج نی‌یه وشه‌ی باكوور بۆ شوێنێكی به‌رز به‌كار بهێنرێت و وشه‌ی باشووریش بۆ شوێنێكی نزم . چوونكه زۆر جار ڕێده‌كه‌وێت كه سه‌روو بكه‌وێته باشووره‌وه و خوارووش بكه‌وێته باكووره‌وه\nبۆ نموونه شاری سلێمانی ده‌كه‌وێته خوارووی چیای گڵه‌زه‌رده‌وه له هه‌مان كاتدا ده‌كه‌وێته باكووری هه‌مان زنجیره چیاشه‌وه ، هه‌روه‌ها وه‌ڵاتی هۆڵه‌ندا له‌به‌رئه‌وه‌ی خاكه‌كه‌ی نزمتره له وه‌ڵاتی به‌لجیكا كه‌واته ده‌كه‌وێته خوارووی به‌ڵجیكاوه له هه‌مانكاتیشدا ده‌كه‌وێته باكووری به‌لجیكاشه‌وه هه‌روه‌ها ئه‌م نموونه‌یه بۆ زۆر وه‌ڵات و جێگه‌ی دیكه‌ش ڕاسته .\n2- ڕه‌خنه : - ئه‌م ڕه‌خنه‌یه به شێوه‌یه‌كی گشتی په‌یوه‌سته به زۆربه‌ی نووسه‌رانه‌وه و به‌تایبه‌تیش به‌شێك له نووسه‌رانی باشوور .\nبه‌شێوه‌یه‌كی گشتی زۆربه‌ی نووسه‌ران له كاتی نووسیندا ڕه‌چاوی ڕێزمانی كوردی ناكه‌ن و زۆرجار ڕاناوه‌لكاوه‌كان فه‌رامۆش ده‌كه‌ن و هیچ گوێ‌ی پێ ناده‌ن ، خۆ ئه‌گه‌ر نووسه‌رانی ڕۆژهه‌ڵاتی ته‌نها چه‌وتی‌یه‌ك بێت و نواندبێتیان ئه‌وا نووسه‌رانی باشووری تاوانێكه‌و كردوویانه چوونكه له هه‌موو قۆناغه‌كانی خوێندندا ڕێزمانی كوردیان خوێندووه و زۆریش گرنگی به ڕاناوه لكاوه‌كان دراوه . گرنگ نی‌یه به هه‌ر شێوه زمانێك یاخود زاراوه‌ی هه‌ر ناوچه‌یه‌كی كوردستان بنووسرێت به‌ڵام زۆر گرنگه ڕه‌چاوی ڕاناوه لكاوه‌كان بكرێت .\nله كۆتایشدا پاش دووباره‌كردنه‌وه‌ی ماندونه‌بوونی و ده‌ستخۆشی كردنم بۆ كاك حه‌سه‌نی قازی له هه‌مان كاتیشدا داوای لێبووردن له هه‌موو ئه‌و خوێنه‌ره ڕۆژهه‌ڵاتیانه‌ش ده‌كه‌م كاتێك له نووسیندا وشه‌ی غه‌ڵه‌تم به‌كار هێنابێت به‌رامبه‌ر به هه‌ر كه‌سێك ئه‌گه‌ر به مه‌به‌ستی جنێو لێی تێگه‌یشتبێت چوونكه مه‌به‌ستی من له چه‌وتی بووه نه‌ك له جنێودان و تاكو خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م نووسینه‌ی به‌ڕێز كاك حه‌سه‌نی قازیش به‌ڕاستی نه‌مزانیوه كه به‌كارهێنانی وشه‌ی غه‌ڵه‌ت به مانای جنێودان و وشه‌ی ناشیرین دێت له ڕۆژهه‌ڵات .\nئه‌لف - له درێژه‌ی قسه‌کانی دا ده‌نووسێ:\n- ئه گه ر بمویستبایه له سه ر هه مووی وتاره که بنووسم نه ده بووه بوچوون؛ ده بوو وتار . (زمانی نوسینی بوچوون له گه ل زمانی نووسینی وتار جیاوازه؛ هیوادارم کاک حه سه ن ته نیا وه ک بوچوونیکی که میک مه یله و ره خنه برواننه باسه که نه ک وه ک وتاریک ؛ چونکه ئه گه ر وتار بوایه ئه وده م جوریکی دیکه و به زمانیکی دیکه ی (فه ننی ) ره خنه گرانه وه ده نووسرا ) هه روه ک له سه ر چروکیکی سه لاح گول ئه ندامی(هه ر له م سایته دا) باسم کردبوو پیم حه یف بوو به سه ر وتاره که دا تیپه رم و هیچ نه نووسم. بریا شوینیکی تایبه ت بو ئه و باسانه هه بایه و ناچار نه بووینایه له په راویزی شه‌ڕه جنیوی حیزبه‌کاندا باسی زمان و فکر و ئه‌ده‌ب بکه‌ین!!\nکورده به دروستی ده‌نووسێ:\nکوردیش وه‌کوو هه‌ر زمانێکی دیکه...\nئه‌م ڕسته‌یه‌ی سه‌ره‌وه هه‌ڵه‌یه. به‌م شێوه‌یه ڕاسته: كوردییش وه‌كوو هه‌ر زمانێكی دیكه...\nئێمه كورد و كوردی‌مان هه‌یه. كاتێك ده‌مانه‌وێ بێژین هه‌روه‌ها كورد، ده‌ڵێین كوردیش. كاتێك ده‌مانه‌وێ بێژین هه‌روه‌ها كوردی، ده‌ڵێین كوردییش.\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 1:58 PM 0 comments Links to this post\nچله‌ی کۆچی دوایی به‌هائه‌دینی ئه‌ده‌ب\nچله‌ی کۆچی دووایی به‌هائه‌دین ئه‌ده‌ب که‌سایه‌تی کورد\nبه‌رنامه‌ی ڕوانگه له وه‌رزی نوێی بڵاوکردنه‌وه‌ی به‌رنامه‌کانی تێلێڤیزیۆنی ڕۆژ دا له جیاتی ڕۆژانی شه‌مۆ هه‌ر حه‌وتوو نا حه‌وتوویه‌ک ، هه‌موو حه‌وتووان ڕۆژانی یه‌کشه‌مو سه‌عات 21:45 به کاتی نێوه‌ندی ئوڕووپا بڵاو ده‌کرێته‌وه و ڕۆژی دواتر، واته دووشه‌مۆیان له نێوان سه‌عات 10:00 - 12:00 دا دووپاته ده‌بێته‌وه.\nله به‌رنامه‌ی ئه‌م حه‌وتوویه‌ی ڕوانگه دا، یه‌کشه‌مۆ 23ی سێپتامبری 2007 که هاوکاته له گه‌ڵ چله‌ی کۆچی دوایی به‌هائه‌دین ئه‌ده‌ب،که سایه‌تی کورد له ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان، بۆ ڕێزلێنان له بیره‌وه‌ری وی ،ڕێپۆرتاژێکی تایبه‌تی که فیلمسازی کورد ژیارگوڵ له گه‌ڵ نه‌مر به‌هائه‌دینی ئه‌ده‌بی کرووه بۆ جاری یه‌که‌م بڵاو ده‌کرێته‌وه. شه‌ماڵ به‌شیری وه‌ک میوانی به‌رنامه به کورتی له کار و چالاکییه‌کانی ئه‌ده‌ب ده‌دوێ\nڕوانگه یه‌کشه‌مۆ 23ی سێپتامبر سه‌عات 21:45 به کاتی نێوه‌ندیی ئوڕووپا له تێلێڤیزیۆنی ڕۆژ دا\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 3:01 PM 0 comments Links to this post\nڕۆژنامه‌ی کوردستان (مهاباد - سه‌رده‌می کۆمار) بۆ یه‌که‌مجار چاپکرایه‌وه\nرۆژنامه‌ی کوردستان (مهاباد ــ سه‌رده‌می کۆمار) بۆ یه‌که‌مجار چاپکرایه‌وه\nعه‌لی که‌ریمی، رێنێسانس نیوز: رۆژنامه‌ی کوردستان که زمانحاڵی کۆماری کوردستانه و حه‌وتووی چه‌ند جارێک له‌مه‌هاباد ده‌رچووه، به‌نرخترین سه‌رچاوه‌ی لێکدانه‌وه و لێکۆڵینه‌وه‌ی روداوه‌کانی ئه‌م کۆماره جوانه‌مه‌رگه‌یه، به‌داخه‌وه تا ئێستا به‌هۆی نه‌بوونی ئه‌رشیڤێکی رێکوپێکی کوردییه‌وه، که‌ڵکی لێ وه‌رنه‌گیراوه.\nبیرۆکه‌ی له‌چاپدانه‌وه‌ی ئه‌م ژمارانه‌ی له‌به‌رده‌ستدا بوون، ده‌مێک بوو له‌لایه‌ن چه‌ند که‌سایه‌تیه‌کی وه‌ک (نه‌وشیروان مسته‌فا، د. ئه‌میر حه‌سه‌نپوور، حه‌سه‌ن قازی، خوالێخۆشبوو مه‌حموود مه‌لا عیزه‌ت و عه‌لی که‌ریمی)یه‌وه گه‌ڵاڵه کرابوو و بیری لێکرابۆوه.\nسه‌ره‌نجام به‌هیممه‌ت و هه‌وڵی برایان (ره‌فیق ساڵح و سدیق ساڵح) له‌بنکه‌ی ژین ئه‌م ئاواته هاته دی و له 12/9/2007 هاته بازاڕه‌وه.\nئه‌م به‌رهه‌مه بریتییه له82 ژماره (که سه‌رجه‌می ژماره‌کانی ده‌بێت 113 ژماره بێت که به‌داخه‌وه تا ئێستا ئه‌م 82 ژماره‌یه‌ی ده‌ستکه‌وتووه) ته‌واوی رۆژنامه‌ی (کوردستان) و 5 ژماره‌ی (هاواری نیشتمان) و به‌یاننامه‌ی راگه‌یاندنی حزبی دیموکراتی کوردستان.\nپێشه‌کییه‌کی تێروته‌سه‌لی بۆ نوسراوه و تا ئه‌و جێیه‌ی کراوه بیۆگرافیای نووسه‌رانی کوردستان به‌دوای پێشه‌کیدا نووسراونه‌ته‌وه، پێرستی نووسه‌ران و بابه‌ته‌کان به‌وردی رێکخراوه و به‌دوای پێشه‌کیدا چاپکراوه.\nئه‌م به‌رهه‌مه به‌نرخه سه‌رچاوه‌یه‌کی زۆر زانستی و جێگای متمانه ده‌بێت بۆ هه‌موو ئه‌و پسپۆڕ و لێکۆڵه‌ره‌وانه که ده‌یانه‌وێت دیراسات بکه‌ن له‌سه‌ر کۆماری کوردستان.\nجارێکی دیکه جێی خۆیه‌تی ده‌ستخۆشییه‌کی گه‌رم له‌بنکه‌ی ژین و هه‌موو ئه‌و که‌سانه که بۆ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و دیارییه به‌نرخه هه‌وڵیانداوه، بکه‌ین.\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 4:01 PM 0 comments Links to this post\nهه‌ڵسه‌نگاندنی کاک پیرۆت کوردستانی\nمامۆستای به‌ڕێز کاک حه‌سه‌ن!\nوه‌ک هه‌میشه ماندوو نه‌بی و ده‌سته‌کانت خۆش و له‌شت ساغ و وره‌ت به‌رز و نه‌له‌رز بێت.\nهه‌ڵبه‌ت باسکردن له سه‌ر زمان و نووسین، شاره‌زایه‌تی پێویستی گه‌ره‌که. به‌ڵام له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا میدیا و ماڵپه‌ره‌کانی کوردی ده‌ورێکی خراپ ده‌گێڕن.\nمیدیاکانی کورده‌واری به‌گشتی، حیزبین و به داخه‌وه حیزبه‌کانمان!...\nکاک حه‌سه‌ن گیان پاش رووخانی حکومه‌تی پاشایه‌تی، زاره‌وه‌ی موکریانی تایبه‌ت به دێمۆکراته‌کان و زاره‌وه‌ی سنه‌ی تایبه‌ت به کۆمه‌ڵه‌کان بوو. با باشتر بڵێم زاره‌وه‌که‌ت پێشانده‌ری لایه‌نگریت له باڵێک بوو. به نیشته‌جێ بوونی ئه‌ندامانی حیزبه‌کان له باشور و تێکه‌ڵاوی و ئاخافتنی نۆیان، ورده ورده چێشتی مجێور ساز ده‌بوو. ئه‌وجاره تێکه‌ڵاوی و گریداراوی به کوردانی باکووریش، که هه‌ر مه‌پرسه!؟ PKKبوون پێویستی به زمانی تورکی و قسه‌کردن به زاره‌وه‌ی کرمانجی بوو. به‌ڵام به‌شێکی‌تر مابوو که چێشته‌که‌ی مجێور له که‌م و کۆڕی بپارێزێ. ئه‌ویش ئاشنا بوون به وشه‌کانی ئوروپایی و ئینگلیزی، و که‌ڵک وه‌رگرتن له زمانی ولاتانێک که له وڵاتی ئێمه زۆر دوورن...\n... جا که‌وابوو، زمانه‌که‌مان بوو به چێشتی مجێور!\nله هه‌موو زمانه‌کانی دونیا دا بۆ نووسین، ڕێزمانێکی تایبه‌ت هه‌یه که نووسه‌ر یا وێژه‌ر تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ئه‌و ڕێزمانه له‌به‌ر چاو ده‌گرێت. به‌ڵام له‌م سه‌رده‌مه‌دا نووسه‌رانی ماڵپه‌رکان، ئه‌م مه‌به‌سته له‌به‌ر چاو ناگرن، ته‌نانه‌ت مێدیاکانیشمان هیچ بایه‌خێک بۆ زمان دانانێن.\nئه‌گه‌ر ئاوڕێکی، نه زۆر دوور، له نووسراوه‌کانی مامۆستایانی وه‌ک هه‌ژار و هێمن و وه‌فایی و پیره‌مێرد و نالی و... بده‌ینه‌وه، ده‌بێنین که زمان و نووسینه‌کانیان گرێدراوێکی قایمی له گه‌ڵ ته‌واوی چین و توێژ و ناوچه‌کانی کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا، هه‌یه.\nپێویسته ئه‌و خاڵه له‌به‌ر چاو بگرین که رووی نووسین و ئاخافتنه‌کانمان له کۆ و له کێ یه؟\nزۆر به‌ڕێز کاک پیرۆت کوردستانی!\nله‌گه‌ڵ ڕێز وسڵاو! زۆر سپاس بۆ نامه‌که‌تان. به ڕاستیش مه‌به‌ستی من له نووسینی ئه‌و بابه‌تانه ورووژاندنی دمه‌ته‌قه‌یه‌کی هێمن و پێوه‌چارانه به زمان نه‌ک هیچی دی. ئێوه ده‌نووسن " هه‌ڵبه‌ت باسکردن له سه‌ر زمان و نووسین،شاره‌زایه‌تی پێویستی گه‌ره‌که" ئه‌وه قسه‌یه‌کی ڕاسته،به‌ڵام له هه‌مان کاتدا نابێ پێشی ئه‌وه بگرێ ته‌نانه‌ت هه‌ڕه‌مه‌ی خه‌ڵکیش بۆچوون و ئه‌زموونی خۆیان سه‌باره‌ت به زمان بهێننه گۆڕێ، به‌ومه‌رجه‌ی ئاماده بن ئه‌گه‌ر ڕایه‌کی پسپۆڕیان بیست قسه‌که بسه‌لمێنن و ڕه‌چاوی که‌ن.\nئێوه له نامه‌که‌تاندا بابه‌تێکی دیکه‌شتان هێناوه‌ته گۆڕێ؛ئه‌ویش شوێندانانی هێزه سیاسییه‌کان له سه‌ر زمانی نووسینی کوردییه و نێوی ئه‌و پێڤاژۆ(پرۆسه)یه‌تان ناوه چێشتی مجێور!\nدیاره ئه‌و بۆچوونه به له‌به‌رچاوگرتنی جۆگرافیای زمانی کوردی که زۆربه‌ربڵاوه، به‌گشتی ڕاسته،واته کوردیی یان ڕاستتر شێوازه کوردییه‌کان له به‌ر به‌رینایی بڕ کردنی خۆیان چێشتی مجێورن، واته له هه‌موو شتێکیان تێدایه.با نموونه‌یه‌کی کورتتان بۆ بنووسم، له ناوچه‌یه‌کی ڕۆژئاوای کورستان (کوردستانی سوورییه) به ژن ده‌ڵێن شوو، یانی سه‌یر نییه ئه‌گه‌ر ببیسی پێاوێک بلێ" شووم کردووه" یان "شووه‌که‌م فڵان شتی گوت"، دیاره مه‌به‌ستی هاوسه‌ره مێینه‌که‌یه‌تی.\nئه‌گه‌رچی به زۆر بوونی ماڵپه‌ڕه‌کان و مێدیاکان، له‌وانه‌یه هێندێک تێکه‌ولێکه‌یی هاتبێته ئاراوه، به‌ڵام له‌وه دا هیچ گومان نییه ئه‌وه ده‌ره‌تانێکی باشه که‌وتووه‌ته ده‌ست کوردان و ئیدی هیچ ده‌سته‌ڵاتێکی هه‌مبه‌ری کوردان له وزه‌ی دانییه پێش به په‌ره‌سه‌ندنی ڕۆژ له دوای ڕۆژی شێوازه‌کانی کوردی بگرێ.\nوه‌ک پێشتریش باسم کردووه تێوه‌هاتنی وشه‌ی بێگانه بۆ نێو زمانی کوردی، خۆی لێ نابوێردرێ،به مه‌رجێک ئه‌وانه له جێی خۆی دابێ. ئه‌من ماوه‌یه‌ک له‌مه‌وبه‌ر خه‌ریکی وه‌رگێڕانی ده‌قێکی ئینگلیسی بووم که هه‌رنه‌بێ تووشی ده نێو و زاراوه‌ی له‌مه‌ر عیسایه‌تی و کلیسا هاتم، دوو ڕێگه‌م له به‌ر بوو یا ده‌بوو،هاوتای نامۆ و قه‌به‌یان بۆداتاشم یان ئه‌وه‌ی وه‌کوو خۆیان ڕایانگوێزمه نێو زمانی کوردی و پێم وایه لایه‌نی دووه‌م ڕاستتره و، ئه‌گه‌ر پێویست بوو ده‌کرێ ئه‌وانه به کوردی شی بکرێنه‌وه.\nله دوایی نامه‌که‌تان دا ئاماژه‌تان کردووه پێویسته بزانین ڕووی قسه‌مان له کێ یه؟ ئه‌وه ڕاسته، به‌ڵام ده‌بێ ئه‌وه‌ش له به‌ر چاوبگرین که ئێستا زۆر بابه‌تی ڕووناکبیری هه‌نه که ئیدی به زمانی شێعری ده‌ربڕینیان هاسان نییه.\nمن له به‌رنامه‌یه‌ک دا له گه‌ڵ زانایه‌کی زمانناس و شیکاری ده‌قی ئه‌ده‌بی، په‌خشانێکی نزیکه‌ی حه‌فتا ساڵ له‌مه‌وبه‌ری هێمنم باس کرد که ده‌ڵێی له‌و ده - پازده ساڵه‌ی دوایی دا نووسراوه و پێم وابوو ئه‌وه‌ی\nکه زمانه‌که بۆنی تازه‌یی لێدێ، شتێکی باشه،تۆمه‌ز ئه‌و زمانه بۆ ده‌ربڕینی بابه‌تگه‌لی له‌مه‌ڕ ژیانی ئاسایی ڕۆژانه ده‌ست ده‌دا و بۆ وێنه ئه‌گه‌ر هێمن ئه‌وده‌می له سه‌ر فه‌لسه‌فه یان کۆمه‌ڵناسی نووسیبای زمانه‌که‌ی ئاوا ڕه‌وان و بێ گرێ نه‌ده‌بوو. تکایه ئه‌گه‌ر له ده‌ستت هات ئه‌و بابه‌ته " شێخ و قازی له هێمن ده‌دوێن" هه‌ر له‌م وێبنووسه دا بخوێنه‌وه.\nهه‌ر ڕاوه‌ستاو بی،\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 12:39 PM 0 comments Links to this post\nبێهزادی نه‌قیب له به‌رنامه‌ی ڕوانگه دا\nڕوانگه و سازناسی موسیقیی کوردی\nله به‌ڕنامه‌ی ئه‌م حه‌وتوویه‌ی ڕوانگه دا نووسه‌ری کورد ڕێزدار بێهزاد نه‌قیب باسی\nکتێبه‌که‌ی " سازناسی موسیقیی کوردی" ده‌کا، که به زمانی فارسی بڵاوی کردووه‌ته‌وه.\nئه‌و کتێبه ئاکامی لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی دوورودرێژی نووسه‌ره وڕوانگه به‌ئه‌رکی خۆی زانی به\nبینه‌رانی تێلێڤیزیۆنی ڕۆژی بناسێنێ.\nڕوانگه شه‌مۆ شه‌و 15ی سێپتامبری 2007 سه‌عات 21:45 به کاتی نێوه‌ندیی ئوڕووپا.\nهه‌مان به‌رنامه سه‌رله‌به‌یانی دووشه‌مۆ 17ی سێپتامبر له‌نێوان سه‌عات 10:00 – 12:00دیسان بڵاو ده‌کرێته‌وه\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 3:58 PM 0 comments Links to this post\nڕای دوکتور دیلان ڕۆسته‌م ڕۆشنی له‌مه‌ڕ کورته باسی دیسان سه‌باره‌ت به ڕێزلێنان له جیاوازی\nPirr supas bo núsiraweket kak Hesen. Ziman díyardeykí surshtíye ke legell júlanewey komellga wéney xoy taze dekatewe. Yekem rolí giringí ziman le sedey éroda, karayí ziman le estí peywendí rojhane ú nawíní jílekan e. Éro komellgay Kurdí debét karasaní bo shéwazí peywendíyekaní xoy betaybet le régay medyay elektronik bikat. Bo rengdanewey samaní wéjhe ú candí zimaní Kurdí, Kurdan debét amerékí hawbesh bo peywendí ú tomarkirdiní zimanekeyan (zarawekaníyan) hebét. Yek shéwazí núsín detwanét régaxoshkerí tégeyéshtinékí gishtí le hemú zarewakaní zimaní Kurdí bét. Kurdistan le em este péwístí be shéwe núsíníkí yekgire ta zimanékí yekgirtú.\nDr. Dilan Rostam Roshani\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 11:40 PM 0 comments Links to this post\nبۆچوونی ئه‌لف - له سه‌ر هێندێک تێبینیی زمانی 15\nیای یان کاک ئه‌لف ده‌نووسێ:\nبه ریز ماموستا حه سه نی قازی!1- لاسایی کردنه وه ی داریوش ئاشوری کاریکی زور باشه و پیویسته له ئه زموونه کانی ئه و که لک وه رگیری .به لام ویده چی به باشی کتیبه کانی ئه وت نه خویندبیته وه .یه کیک له گله یی و گازنده کانی ئاشوری له زمانی راگه یه نه گشتییه کان (له وتاری چند نکته برای بهبود شیوه ی نگارش فارسی دا) ئه وه یه که ئه وان (ساختار)ی رسته وا لیده که ن که ئاداری به سه ر پاداره وه ناهیلن!و رسته کانیان ناریک و ناله بارن . به دیتنی نیوی وتاره که ت پیم وابوو ده بی لانی که م رسته کانی جه نابت له و هه له و ناله بارییانه به دوور بن . به لام به داخه وه به خویندنه وه ی ئه م وتاره دلسارد بوومه وه! من له م بوچوونه دا ته نیا ده توانم بپه رژیمه سه ر یه که م پاراگرافی ئه م وتاره :1- پاشاگه ردانی یانی (هرج ومرج) و که س له که س؛پاشا گه ردانی جوریک هه ل و مه رج و باروودوخه . بو ئه و وشانه ی به واتای باروودوخن ناتوانین له (هیندیک یان بریک یان توزیک )که لک وه رگرین. ناتوانین بلیین(هیندیک پاشاگه ردانی!! )؛جودا له وه ش پاشا گه ردانی نابیستری! به لکوو ده بیندری!! که وابوو رسته ی ده ستپیکی کاک حه سه نی ماموستای زمانه وانی چه ندین هه له ی تیدایه!! باشتر بوو بگوتری :«زمانی هیندیک له راگه یه نه گشتییه کان ئالوزییه کی سه یر و سه مه ره ی پیوه دیاره.» به و جوره هه م رسته که مان ساده تر ، کورت تر و له بارتر ده بوو ؛ هه م خوینه ر باشتر و زووتر له مه به ستی نووسه ر ده گه یشت.\n2- ته کووز به مانای ریک و پیک(منظُم)ه؛ که له گه ل ریک و پیکی(نظم) جیاوازن.پیم سه یره ماموستا ئه و جیاوازییه ی له به ر چاو نه گرتووه! حه ولیکی به ته کووز هه له یه ؛ له و رسته دا حه ولیکی ته کووز دروسته.=\n3- ده ستاویژ :ده ست+ هاویژتن. قه ت مانای مرجع ی لی هه لناکری! ته نانه ت ئه گه ر (دستاویز)یش بی! وه ختیک ئیمه چاوه،سه رچاوه و ژیده ر مان هه یه له خووه بو ئه و پاشاگه ردانییه(!) به دی بینین و وشه یه کی ره سه ن که ده بی بو شتی دیکه دانری خه سار بکه ین ؟!خودا به وه روحمی کردبوو که له که وانه دا فارسییه که ی نووسرابوو !\n4- دانانی دوو (فعل) له په نای یه کدا (...نوسراوه ده کار ده هیندری)له و هه لانه یه که خوشبه ختانه ئاشوری زوری له سه ر دواوه ؛ به لا م به داخه وه کاک حه سه ن هه ر له رسته ی دووی پارگرافی یه کدا تووشی ئه و هه له یه بووه! ماموستا قازی ده یتوانی بفه رموی:«...خه لک له کاتی ده مه ته قه و ناکوکی سه باره ت به زمان، بو سه لماندنی قسه ی خویان ، پشت ده به ستن به و زمانه ی وا له لایه ن رادیو و تلویزیون و چاپه مه نییه وه که لکی لی وه ر ده گیری...» تاکوو به و جوره له چه ندین هه له ی زمانی رزگاری بی و رسته که شی له بار و ریک وپیک بی. 4- به راستی وه ختیک خوینه ر به رسته ی سیی پاراگرافی یه کی ئه م وتاره ده گا ، پییوایه که شیعری ئه و پوست مودیرنانه ده خوینیته وه که ده یان هه وی (نحو)ی زمان تیک بشکینن!! چونکه له و رسته یه دا نه (فعل) و نه (فاعل) و نه (مفعول) و نه پاژه کانی دیکه ی رسته ، له جیی خویاندا دانه نراون:« له‌م نووسینه دا ئه‌من حه‌ول ده‌ده‌م به ده‌ستنیشان کردنی هێندێک له‌و هه‌ڵانه یارمه‌تی بکه‌م به ساخکردنه‌وه‌ی ئه‌و باره ناساخه.»(!!؟؟) باشتر بوو بگوتری:ئه من له م نووسراوه دا حه ول ده ده م ویرای ده ست نیشان کردنی هیندیک له و هه لانه ، که میک ئه و باره نا له باره راست بکه مه وه.\nماموستا قازی له و رسته یه دا جودا له ناله بار کردنی (ستروکتور ) و (ساختار)ی رسته تووشی چه ند هه له ی دیکه ش بووه:1- نووسین و نووسراوه جیاوازییان هه یه! باشتره بگوتری له م نووسراوه دا، نه ک:له م نووسینه دا 2- ساخکردنه وه بو (بار) هه له یه . بار لاسه نگ ده بی ، میزان ده کریته وه ، خوار ده بی ،راست ده کریته وه،نابار ده بی، له بار ده کریته وه ، هه ل ده گیری، داده گیری؛ قورس ده بی ، سووک ده بی ... به لام له کوردی دا نه مان بیستووه بلین« ئه و باره ساخ که وه»(!؟) چونکه بار ناساخ(نه خوش) نابی!!....\nبه گشتی ئه م وتاره که باسی ئالوزییه کانی زمان ده کا بو خوی زور ئالوزه و پر پره له هه له ی زمانی ؛به تایبه ت ستروکتور(ساختار)ی زوربه ی رسته کان کوردی نین و شپرزه و ناله بار کراون. به داخه وه ئه ورو زوربه ی راگه یه نه کان و ته نانه ت نووسه ره کانیش له نووسینی رسته یه کی ساکاری کوردی عاجز و ده ست له دوان! باشترین سه رچاوه بو فیربوونی نووسینی رسته ی کوردی نووسراوه کانی هیمن ،هه ژار ، قزلجی، شوکورمسته فا و مه سعوود محه ممه د ن.به تایبه ت نه سری ساده وشیرین و زولال و ره وانی هیمن و قزلجی باشترین فیرکاری ستروکتوری رسته ی کوردی\nئه‌من به ڕاستی له دڵه‌وه سپاسی یای یان کاک " ئه‌لف –" ده‌که‌م که ئاوا به وردی سه‌ره‌تای " هێندێک تێبینیی زمانی"خوێندووه‌ته‌وه و ڕاشکاوانه و بێ ده‌ڕوودامان ڕسته‌کانی شیکردووه‌ته‌وه.هیوادارم له دابێشداله بۆچوونه‌کانی خۆی ئاگادارم کا که به‌د‌ڵنزمییه‌وه ده‌ڵێم جێگه‌ی لێ فێربوونه.\nبا ئه‌وه‌ش بڵێم من لافی زمانزانی لێناده‌م و ئه‌وه‌ی ده‌ینووسم له‌به‌ر مرخ وپێوه‌گرێدانێکی زۆره که سه‌باره‌ت به زمان هه‌ستی پێده‌که‌م و نووسینی خۆم به مه‌عسووم و بێ خه‌تا دانانێم.\nحه‌ق وابوو، به‌ڕێز ئه‌لف جگه له ڕاستکردنه‌وه‌ی باری ڕسته‌کان و به‌لا داخستنیان،بڕێکیش په‌رژابا سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ی له درێژه‌ی باسه‌که دا قسه‌یان لێوه کراوه.\nڕه‌نگه ده‌ربڕینی ئه‌م چه‌ند پنکتانه بێجێ نه‌بێ؛من لاسای داریووشی ئاشووری م نه کردووه‌ته‌وه، به‌ڵام هه‌ر وه‌ک ئه‌لف- یش نووسیویه که‌لک وه‌رگرتن له ئه‌زموونی وی و هه‌مووزانایه‌کی ئه‌م بواره، که بۆ باشکردنی نووسین و ده‌ربڕینی کوردی بکرێ تیتۆڵێک له بۆچوونه‌کانی دابدڕدرێ،به کارێکی ناله‌بار نازانم.\nپنکتی 1و2و3ی ئه‌لف- ده‌په‌ژرێنم، به‌ڵام له پنکتی چواره‌م له‌م ڕسته‌یه‌ی دا که من نووسیومه:" به‌و شێوازه‌ی له لایه‌ن ڕادیۆ و تێلێڤیزیۆن و چاپه‌مه‌نی نووسراوه ده‌کارده‌هێندرێ" چ هه‌ڵه‌یه‌ک به دی ناکه‌م،به پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌لف - بۆی چووه له‌و ڕسته‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌دا "نووسراوه " وه‌کوو فێعل ده کارنه‌کراوه،به‌ڵکوو لێره‌دا "نووسراوه" ناوه.\n.دیسان ئه‌م ڕسته‌یه‌ش "له‌م نووسینه دا ئه‌من حه‌ول ده‌ده‌م به ده‌ستنیشان کردنی هێندێک له‌و هه‌ڵانه یارمه‌تی بکه‌م به ساخکردنه‌وه‌ی ئه‌و باره ناساخه" به هه‌ڵه دانانێم ،چونکوو لێره‌دا ئه‌م "بار"ه به مانای ئه‌و"بار"ه نییه ڕێزدار ئه‌لف- لێی تێگه‌یشتووه و دوو نیشانه‌ی واق وڕمان و دوونیشانه‌ی پرسیاری به دوو دا هێناوه.له "هه‌نبانه بۆرینه" دا هه‌ژار 16 واتا‌ی وشه‌ی "بار"ی هێناوه. ئه‌م "بار"ه‌ی ڕسته‌ی سه‌ره‌وه به مانای داب و ئاسایی یه.ده‌کرێ بگۆڕدرێ و ساخ بکرێته‌وه.\nله کۆتایی دا ده‌ڵێم زۆرم پێخۆش ده‌بێ ، ئه‌گه‌رئه‌لف – نێونیشانی ئێلیکترۆنی خۆیم بۆ بنووسێ بۆ ئه‌وه‌ی له مه‌ڕ زمان زیاتر بیروڕا ئاڵوگۆڕ که‌ین.\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 1:13 AM 0 comments Links to this post\nبۆچوون سه‌باره‌ت به هێندێک تێبینیی زمانی 14\nبۆچوون سه‌باره‌ت به هێندێک تێبێنیی زمانی 14\nزێدی ڕێنێسانس، له 2007.08.31به‌شێکی زۆر له‌و زنجیره کورته‌باسانه‌ی به سه‌ریه‌که‌وه بڵاو کردووه‌ته که له‌م وێبنووسه دا سه‌باره‌ت به زمان ده‌نووسرێ. هێندێک له‌و هاوزمانانه‌ی ئه‌و باسه‌یان خوێندووه‌ته‌وه بۆچوونی خۆیان نووسیوه، لێره‌دا هه‌موویان ده‌نووسمه‌وه و به‌دووی دا، هه‌وڵ ده‌ده‌م وڵامی هێندێک پرسیار بده‌مه‌وه.\n1- زامدار ده‌نووسێ : نووسینێکی گه‌لێک به‌نرخ و بایه‌خه."\n2-دلارام سه‌نه‌نده‌جی ده‌نووسێ:" قازی ئه‌گه‌ر عه‌شیره‌ت گه‌رایی نه‌که‌ن، که‌سی وه‌ک حه‌سه‌نیان لێ هه‌ڵ ئه‌که‌وێت...."\n3- ژیوار دوای سڵاو ده‌نووسێ: " خوشحاڵم که دیسان بابه‌ته‌کانتان له ڕینێسانس دا ده‌بینمه‌وه، ده‌مێک بوو دیارتان نه‌بوو و له ڕوانگه‌کانتان بێبه‌ش بووین.\nبه‌ڵام سه‌باره‌ت به‌و باسه‌ی ده‌ستتان پێ کردووه، هه‌ر ئه‌وه‌نده ده‌ڵێم که ڕاست ده‌فه‌رمووی له مه‌یدانی نووسین _ وتن ی کوردیدا پاشاگه‌ردانییه و هێندێک "زمانناس"ی هه‌رێم مه‌رکه‌زیش خه‌ریکن شێوه‌زارێکی هه‌رێمی به سه‌ر هه‌موو کوردستاندا ده‌سه‌پێنن، به داخه‌وه ڕۆشنبیر و نووسه‌رانی هه‌رێمه‌کانی دیکه‌ش کارێکی ئه‌وتۆ ناکه‌ن که ئه‌و دیکتاتۆڕییه‌ی ئه‌وان پووچه‌ڵ بکه‌نه‌وه.\nهه‌موو کوردستان ناتوانێ به شێوه‌زاری کۆیه، سلێمانی یان مه‌هاباد بنووسێ و ناشکرێ شێوه‌ی باکوور، هه‌ورامان یان کرماشان به سه‌ر ئه‌وانی دیکه دا بسه‌پێنرێ.\nبه کوردی و به‌کورتی ڕێگایه‌کی دوووووور و درێێێێێێێێێژمان له پێشه و به‌و هه‌وڵانه‌ی ئێوه‌گه‌ل کورتتر ده‌بێته‌وه.\nسوپاس بۆ باسه‌که‌تان و تکایه به‌رده‌وام بن.\n4- هیوا ده‌نووسێ: " باسه‌که‌ت جوانه.به‌داخه‌وه براده‌رانی باشووری زۆر حه‌ز له فارسین.ده‌یان ووشه‌ی فارسیان به بێ زه‌رووره‌ت هیناوه‌ته ناو زوانی کوردی."\n5- دڵسۆزێکی زمانی کوردی ڕووه‌و هیوا ده‌نووسێ: " هه‌زار ڕه‌حمه‌ت له کفن دزی پێشوو! کاکه ئه‌تۆ ڕه‌خنه له باشوورییان ده‌گری که‌چی بۆ خۆت به نیوه فارسی نووسیوته! له بری "زه‌رووره‌ت" ده‌توانی بنووسی پێویستی یان پێداویست.\nدوای ئه‌وه وشه به دوو "و" نانووسرێ. وشه ڕاسته نه‌ک ووشه...\n6- کورده ده‌نووسێ:"من پێش ئه‌وه‌ی ناسر سینا ماڵپه‌ڕه‌که‌ی ناو بنێ ماڵپه‌ڕ وشه‌ی ماڵپه‌ڕم له ماڵپه‌ڕ کورمانجییه‌کاندا بینیوه. واته کورده‌کانی باکوور پێش ناسر سینا وشه‌ی ماڵپه‌ڕ یان مالپه‌ریان به‌کارهێناوه."\n7- سابر ده‌نووسێ: " چاوه جوانه‌کانت ماچ ده‌که‌م! بزانم ده‌زانی کێم؟"\n8-ڕاژان ده‌نووسێ: " براگیان قسه‌ی کاک هیوا دروسته. براده‌رانی باشوور به تێگه‌یشتنێکی چه‌وت له زمان وشه‌ی قۆڕیان هێناوه‌ته ناو زمانی کوردی. بۆ نموونه:برجسته،خۆشگذرانی، گفتگو،میانه و ده‌یان وشه‌ی دیکه.\nتێبینی: ڕێنووسی نموونه‌کان به ئانقه‌ست به فارسی نووسراون. ئی بێ سه‌وادی نووسه‌ر نێ.\n9- کامران ده‌نووسێ: " ده‌ست خۆش ، نووسراوه‌که‌ت زۆر به که‌ڵک و پێویست بوو، هیوادارم به‌شی ڕاگه‌یه‌ندراوی کوردی له باشووری کوردستان زیاتر هه‌ست به به‌رپرسیارێتی بکه‌ن له به‌رامبه‌ر زمانی ڕه‌سه‌نی کوردی دا.براده‌رێک ڕۆژێک گوتی هه‌زاران که‌س له هه‌ولێر و سلێمانی له خۆشیان دڵیان له خۆ بۆته‌وه گوتمان بۆ؟ گوتی ووشه‌یه‌کی نوێیان دیتۆته‌وه که پێی ده‌ڵێن:قه‌شه‌نگ، وشه‌ی قه‌شه‌نگ له حاڵیکدا که به ته‌واوی فارسێ. دیسان ده‌ست خۆش تکایه له‌م باره‌یه‌وه زیاتر بنووسه. سوپاس"\n10- ئه‌مه‌وێ کوردی فێر بم ده‌نووسێ : " ده‌ستتان خۆش، من که‌ڵکی زۆرم لێ وه‌رگرت.تکایه سه‌باره‌ت به (ی) و (و) له کوردیدا بنووسن. زۆر جار وشه ئه‌بینم که سێ ( ی) ی پێوه‌یه. یان جار جار ئه‌بینم بڕێک ئه‌نووسن (وشه) (وتی) وه بڕێکی تر ئه‌نووسن\n(ووشه)، (ووتی) کامیان ڕاسته وبۆ؟\n11- یای یان کاک ئه‌لف – ڕه‌خنه‌یه‌کی جێی سرنجی نووسیوه که به جوێ بڵاوی ده‌که‌مه‌وه و ڕوونکردنه‌وه‌یه‌کی کورت له مه‌ر قسه‌کانی ده‌نووسم.\n12- منیش ده‌نووسێ:" فایده‌ی چییه ... زمانه‌که‌ت هێنده وشکه که مرۆڤ حه‌ز ناکا بیخوێنێته‌وه... من هه‌رگیز له گه‌ڵ ئه‌و شێوه نووسینه دا نیم... زمانێکی لۆکاڵ و ...\nکاکه له مهاباد وه‌ره ده‌ر و واز له‌و زمانه قورسه بێنه.\nله کوردیدا مه‌سه‌لێک هه‌یه ده‌ڵێ:"هه‌ر له عه‌ڕش هه‌تا قو‌ڕش که‌س به دۆی خۆی ناڵێ ترش"،منیش که شانم داوه‌ته به‌ر هێنانه گۆڕێ ئه‌و تێبینییانه، به خۆم ده‌په‌ڕمووم ، قسه‌یه‌کم بۆ گوتن و نووسین پێ بێ، به‌ڵام له دڵه‌وه ده‌مه‌وێ، بۆچوونی ئێوه سه‌باره‌ت به‌و تێبینیانه ببیستم و بخوێنمه‌وه، چونکوو هه‌تا ئه‌وه‌ی من ده‌ینووسم له که‌و و بێژینگ نه‌درێ، له‌وانه‌یه لای من هه‌ر ڕاست بێ.\nله تێبینییه‌کاندا له‌مه‌ڕ پاشگری " گه‌را" و ئاکامه‌که‌ی " گه‌رایی " به درێژی نووسیبووم که‌چی ئه‌وه دلارام دیسان پێی وایه هێندێکان " عه‌شیره‌ت گه‌رایی" ده‌که‌ن نه‌ک "عه‌شیره‌ت گری"\nگشتاندن، واته به گشتی له سه‌ر بابه‌تێک دوان، باسه‌که به چڵونیوه‌چڵی ده‌هێڵێته‌وه ، گه‌لۆ ده‌کرێ ئێمه له سه‌ر بنه‌مای شێوه نووسینێک بتوانین بزانین نووسه‌ر خه‌ڵکی کامه شوێنی کوردستانه؟، جارێ ڕه‌نگه سه‌باره‌ت به نووسینی کوردی وابێ و بتوانین،به‌ڵام ئه‌و کاته‌ی به بێ ئه‌وه‌ی پێشتر یان له نزیکه‌وه نووسه‌ر بناسین و، به خوێندنه‌وه‌ی نووسینه‌که‌ی نه‌زانین خه‌ڵکی کام مه‌ڵبه‌ندی کوردستانه ئه‌و ده‌می ده‌کرێ بڵێین کوردیی نێوه‌ڕاست له ستانداردێک نزیک بووه‌ته‌وه و جارێ ئه‌وه هێندێک دووووره!\nهاتنی وشه له زمانێکه‌وه بۆ نێو زمانێکی دیکه ڕه‌وتێکی ئاساییه، ڕه‌نگه ته‌نیا دوودڵی له هه‌مبه‌ر ئه‌و جۆره وشه و بێژه‌یانه پاساو بدرێ وا له کر و هه‌نبانه‌ی وشه‌ی زمانی کوردیدا هه‌بن، ده‌نا ده‌بێ ئه‌وه به ئاسایی دابندرێ، به‌ڵام ئه‌و جۆره وشانه‌ی ئاڵۆزیی و خراپ بۆچوون ده‌هێننه گۆڕێ حه‌ق وایه بیرێکیان لێبکرێته‌وه، وابزانم " خۆش گوزه‌رانی" یه‌ک له‌و زاراوانه بێ\nئه‌منیش له‌و باوه‌ڕه دام " وشه" ده‌نگی یه‌که‌می هه‌ر به " و" یه‌ک بنووسری ته‌واوه. له ڕووی ده‌نگسازییه‌وه " وشه" له چوار فۆنێم پێک هاتووه، به‌ڵام له‌م ڕێنووسه ئاڵوگۆڕکراوه‌ماندا فۆنێمی دوویه‌می نانووسرێ. ئێمه ئه‌گه‌ر لای خۆمان به ده‌نگی خۆمان بڵێین " وشه" به هاسانی هه‌ست به بوونی ده‌نگێک ده‌که‌ین له نێوان ده‌نگی /و/ و ده‌نگی/ش/ دا. ئه‌وه له وشه‌ی وه‌ک "بزن" یش دا هه‌یه له پێنج فۆنێم پێک هاتووه به‌ڵام\nبه‌م ئه‌لفوپێتکه‌یه هه‌ر به سێ پیت ده‌ینووسین و ئه‌وه‌ی پیت و نیوێکی خوێندبێ به ئاسانی ده‌یخوێنێته‌وه.ڕه‌نگه ئه‌وانه‌ی "وشه" به "ووشه" ده‌نووسن، هه‌ستیان به هه‌بوونی ئه‌و ده‌نگه کردبێ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بنووسین "ووشه" فۆنێمی یه‌که‌م و دووه‌م وه‌ک یه‌ک داده‌ندرێن و یه‌کیش نین و له به‌ر ئه‌وه‌ی شێوه‌ی هه‌ر دووکییان\nله ڤاوێلی /وو/ ده‌کا له کاتێکدا جیاوازن، هه‌ر نه‌ینووسین باشتره. wişe\nسه‌باره‌ت به "ماڵپه‌ڕ" من جارێ هه‌ر له سه‌ر قسه‌ی خۆمم،مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی به ته‌ئریخ و به شوێن بۆم ڕوون بێته‌وه له شوێنێکی دیکه پێشتر ده‌کار کراوه. ئه‌وه‌ی که نووسراوه "مالپه‌ر" له کورمانجی سه‌روو دا ده‌کار کراوه، په‌ژراندنی بۆ من وه‌نه‌بێ هاسان بێ، چونکوو له کوردی سه‌روو دا "په‌ڕ" ده‌بێته "په‌ل" و تائێستا وشه‌ی "مالپه‌ل" م نه‌بیستووه.سه‌باره‌ت به وشه‌ی "قه‌شه‌نگ" و ئه‌و گشتاندنه‌ی کراوه، من ناتوانم هاوڕا بم، ته‌نانه‌ت له هێندێک مه‌ڵبه‌ندی ڕۆژهه‌ڵات ، به‌تایبه‌تی له کوردیی ئه‌رده‌ڵانی دا زۆر ده‌کار ده‌کرێ. کێ بێ و ڕسته‌ی :"فره قه‌شه‌نگه" ی زۆر جار نه‌بیستبێ؟ ئه‌و وشه‌یه ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر فارسیش بێ ئیدی ئێستا له کوردیش دا هه‌یه و ڕێی ده‌رکردووه بۆ نێو زمانی ترکی ئازه‌ربایجانیش و وه‌کوو " گه‌شه‌ه" به‌لێو ده‌کرێ.ئه‌و شێکردنه‌وه‌یه‌ی له سه‌ر "وشه" کرا له سه‌ر "وتی" ش ڕاسته، ئه‌ویش چوار مورفێمه به‌ڵام له ئه‌لفوپێتکه‌ی به‌رچاو دا ئه‌و ده‌نگه‌ی به "بزرۆکه"ی کوردی نێوی ڕۆیشتووه، نیشانه‌ی نییه.به‌خه‌تی ڕۆمی ئاوا >\nWitî ده‌نووسرێ. به‌ڵێ جار جار ده‌کرێ دوو (ی) به دووی یه‌کدا بێن. بۆ نا؟ هه‌ر با له وشه‌ی تێبینی ورد بینه‌وه که له شه‌ش فۆنێمی /ت/+/ێ/+/ب/+/ی/+/ن/+/ی/ پێک هاتووه، تێبینی، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ ئه‌م وشه‌یه به وشه‌یه‌کی دیکه‌وه بلکێنین دیاره ئه‌و پێوه‌لکاندنه به ی ی پێوه‌ندی ڕاده‌په‌ڕێنین. لێم ده‌پرسی چ تێبینیییه‌ک؟ ده‌ڵێم : تێبینیی زمانی.\nله مه‌ڕ ئه‌وه‌ی زمانی نووسینه‌که وشک بێ، ئه‌وه زه‌وقی خوێنه‌ره‌وه ده‌زانێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که لۆکال بێ، ئه‌وه‌ی بڕووسکه‌یه‌ک به ئینساف بێ ده‌زانێ وا نییه ( وانێ).\nئه‌من مهاباد له کوردستان، کوردستان له ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست و ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست له جیهاندا ده‌بینم و نه به‌پێچه‌وانه.\nله‌گه‌ڵ سپاس نه‌ک (سوپاس) بۆ گشت لایه‌ک .ئه‌گه‌رچی یه‌ک له بۆچوونه‌کان پێوه‌ندی به تێبینیی زمانییه‌وه نییه، به‌ڵام دیسانیش هۆشی خۆم به‌تاقی ده‌که‌مه‌وه، هه‌ڵه نه‌بم به‌ڕێزت ده‌بێ کاک سابیری ئه‌فسه‌ر بی !هه‌ر بژی و بمێنی.\nڕوانگه و زمان : هاوپرسه‌کی له گه‌ڵ دوکتور ڕێبوار...\nپرسی کورد: پرسی کێ؟ وڵامی کێ؟ وتارێکی پرۆفێسۆر مار...\nڕۆژنامه‌ی کوردستان (مهاباد - سه‌رده‌می کۆمار) بۆ ی...\nڕای دوکتور دیلان ڕۆسته‌م ڕۆشنی له‌مه‌ڕ کورته باسی...\nیه‌که‌م ڕۆژنامه‌ی کوردی له ئێران\nهێندێک تێبینیی زمانی 13


مۆسیقا لە دیدی جوبران خەلیل جوبرانەوە\nبۆ گەشەی منداڵەكەت ئەم شتانە لەبیر مەكە\nئۆپۆزسیۆنی توركیا دەسەڵاتی 19 ساڵەی ئەردۆغان بە كۆتا دەهێنن\nبەغدای تەقینەوە و خوێنساردیی دوای هەڵبژاردن\nفێمینیزم؛ دونیابینییەكی ژنانە لە جیهانێكی پیاوانەدا\nبە دۆخەكە ڕاهاتووین، لێخوڕن!\nدەربارەی فیلمی WOLF CREEK\nئەرێ ماركس لە چ عەشیرەتێك بوو؟\nرادەی گەندەڵی لە هەرێم\nڕەزا زەڕاب دەڵاڵەكەی ماڵی ئاردۆگان یا ئەندازیاری خاپووركردنی ئابووریی توركیا؟\nهەمـــووی هەفتەیەك پێش ئێسـتا دەكات ژنێكی گەنج بەدەستی هاوسەرەكەی، هەشت گوللە باران دەكرێت، دوو منداڵی جوان بیناز و بێبەش بە ئامێزی دایكیان دەكرێت، ئەمە ڕاستییە و لە هەولێری بەناو پایتەخت ڕوویداوە، هەرچەند خێزانەكە خەڵكی ناوچەیەك لەناوچەكانی سەر بە پارێزگای سلێمانین...\nكەچی نەكەس پێیزانی، نەدادگایەكیش هەبوو، نە ڕێخراوێكی هیچیش هەبوو كە بەدوای ئەم ڕووداوە بڕوات....!!؟\nمانگێك پێش ئێستا، كچێك بە دەستی پیس و جەلاد ئاسای براكەی دەخنكێندرێت..... كێ، چۆن، بۆچی، هۆكار....هەموی شاردرایەوە..! بوچی؟؟؟؟ سەیرە!!. .نــــــا هیچ سەیر نییە، چونكە دواجار عەشرەت و خێزانەكان وافێركراون بە سولحی عەشایەری هیچ لە بارانەبوو دۆخەكە بشارنەوە، گوایە ئابڕوی بنەماڵەو خێزان بپرێزن...!كام خێزان؟، كام بنەماڵە؟، كام عەشرەت.....هەی نەفامی نە، مرۆفتان لە مرۆڤ بوون خستوە بونەوەرە بە شكۆكەی خودا...!!!!!؟؟\nڕەنگەئەم ڕووداوەیان زۆرتربێت، ڕاستە كوشتنی تەواوی نییە، بەلام بێكەسایەتی و بێكەرامەت كردنی هەستی مرۆڤێك و كوشتنێكی لەسەرخۆیە...پیاوانێكی بەناو موسوڵمان ئەمە بەحسابی خۆیان..!\nلەسەر نەكردنی نوێژ مستێك بە ناوچەوانی خێرانە مناڵكارەكەی كە هەمووی تەمەنی 21ساڵدەبێت، دەدات..گوایە دەبێ نوێژ بكات..!\nلەلایەكی دیكەوە لەگەڵی ســاردو بێ ماریفەتە ئەمە هۆكار چیبووە، وەڵا نوێژ نەكات، یان خۆی دانەپۆشی و لەچك نەكات، هەروادەبم،، وەك ئەوە وایە كۆیلەیەك بێت بۆ ئەو نێردرابێت، وەك ئەوە وایە ( پەرژینكی قایم بێت لەڕووی ئینســــــاندۆستەكان)وا لێدەڕوانێت بەڕەڵایەك و بێ ڕەوشتێك بێت لەسەر ئەم بەحســــاب پیاوچاكە وەستابێت كە بڵێ فێری ڕەوشتی بكات، پیاوی ئەم كۆمەڵگا تەسك بین و بێ ئاستی هۆشیاریی ودەفكرن ڕەوشت و ئاكرو كەسایەتی لە پۆشـــاكدا دەردەكەوێت...هتد\nئاخر چیتان پێبڵم....... پیاوە ئازاكانی سەر بەرماڵ، پیاوە جەنگاوەرەكان و بێ هەستەكانی ئەودیودەرگاداخراوەكان:\nتاكەی ئەم نادادی و نادات پەروەرییە، تا كەی كۆمەڵگا لەسەرئەم ڕێڕەوە بێ ڕێزیی و بێ شكۆییە بڕوات، بەناوی دین، یان بەناوی پاراستن، بەناوی، ناوی، بەناوی........هتد ئەو هەموو بەهانە هیچانە ژنان و كچان دەكەنە قوربانی بیركردنەوە ناهۆشیارو سەقەتەكانتان.؟\nدواجار هەر كێشەیەكیش هە بێت، هۆشیاری مرۆڤ دەبێ ئەوەندە بڕبكات كەبە نیقاش چارەی بكات، جا هەرجۆرە چارەسەرك بخوازێت دۆخەكە، دوور لەكوشتن و ئازاردانی ڕۆحی، جەستەی\nئەوەندە هیوادار بوین، خەریكە بێهیوایی بەرهەم دێنێ.!\nئەوەندە داوای هۆشیاری و بڵاوونەوەی فلێكسی هۆشیاری دەكەین لەنێو ئم كۆمەڵگابێ ئاگا لەژیانی هەقیقی و خۆشویستنی یەكتری، هاوكاربوون تا كێشەنەخوازراوەكان نەكاتە ڕادەی سەندنەوەی ڕۆحێك كە هچ مافێكی ئەوەمان نییە.،\nئەوەندە لە خولی هەڵبژاردنەكاندا قسەی فشەڵ و بێ كردارو دابەشكردنێ مادە بەسەر چاو برسیاندا لە هەگبەی پەرلەمانتارە هۆشیارو بەبڕوانامە و زاناو دانا كانماندا هەیە..!!!!، نیو ئەوەندە لەخەمی ڕێگەچاڕەیەك نیین تائەم كوشتارگە خوێنی و ڕۆحی و جەستەییە، هیچنەبێ بەڵێنێكی كورت،بدەن هەوڵی كەم كردنەوەیبدەن و كاربۆ اوە بكەن......بەڵام ههههههه\nقورگم پڕ گریانە پێكەنینیشم دێت، چونكەدەزانم مڕۆڤەكانی ئەم خاكە تازە وافێركراون سەرەتاخۆێان دواتریش هەرخۆیان، لەكۆتای خاڵك و كۆمەڵگا اوكاتەی كالەكار ترازەوە.....؟؟! بیردەكەوێتەوە،\nوە جیا لەوە زۆر گرنگە ژنان وشیاربن، چونكە ووشیاری ژنان ڕێگە لە كەمبوونەوەی توندووتیژیەكان دەگرێت......\nڕێخراوە كانی بەناوژنانیش زۆربەیان هیچم نییە بۆیان........چونكە خۆیان دواون، ودەدوێن\nڕووداوەكان ئەوەمان پێدەڵێت بێگومان...!!!!؟\nكلاسیكۆی بێ سۆپەرستار!\nهەواڵی سیاسی لە مۆدێلی كوردیدا\nزیندانی بێ دیوار !


2021-02-19 370 جار\nئەوەی کە دەسەڵاتی داوەریی لە ھەرێمی کوردستاندا، وەک زۆربەی دەسەڵاتەکانی تر، لە ژێر ڕەحمی خێزانە حوکمڕانەکانی ھەرێم و بازنە تەسکەکەی دەوری ئەو خێزانانەدایە، ئەوەی یاسا لە ھەرێمەکەدا بووە بە ئامرازی سەپاندنی خواست و ویستی ئەو بنەمالە و نوخبە سیاسییانە، ئەوەی زۆرجار دەمامکێکی یاسایی بەسەری ئەنجامدانی تاوانەکاندا دەکرێت، شتێک نییە زۆرینەی ھەرەزۆری دانیشتوانی ھەرێم نەیزانن. ئینسان پێویستی بەوە نییە پرۆفیسۆری بواری یاسا و چۆنیەتی ئیتشکردنی دادگاکان و پرنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان بێت لەیەکتر، بۆئەوەی ئەو ڕاستییە سادەیە بزانێت. لە کوێدا زەوق و خواستی دەسەڵاتدارانی ھەرێم بخوازێت، لەوێدا یاسا دەگۆڕدرێت بە ھێزێک بۆ ئەنجامدانی تاوان. یاسا لەوەدەکەوێت ئامرازێک بێت بۆ پیادەکردنی شتێک لە دادوەریی، بەڵکو دەبێت بە میکانیزمێکی گرنگ و بنەڕەتیی ئەنجامدانی تاوان. یەکێک لە خەسڵەتە سەرەکییەکانی ئەو سیستمە سوڵتانییە ئەوەیە کە یاسا لە یاسابوون دەخات و بەمەش سەرجەمی سیستمی داوەریی لەوەدەخات کاری داوەریکردن بێت.\nپێموایە خەڵکانێکی زۆر حیکایەتی تایبەتیی خۆیان لەگەڵ ئەم لە دادگاخستنەی دادگاکان و دانانی لە ژێر ڕەحمەتی سیستمە سوڵتانیەکەدا، ھەیە. ساڵانێک لەمەوبەر خزمێکی من لەسەر نووسینێکی کورت لە ڕۆژنامەیەکدا گیرا. بەپێی یاسا دەبوایە بە کەفالەتێکی ئاسایی بەرببێت تا ڕۆژی دادگاکردنەکەی. بەڵام داوەرەکە لە ھەولێر ئەمری گرتنی بۆ دەرکرد و لە زیندان گلیاندایەوە. دوای ئەوەی کەسوکار و ناسراوەکانی ھەوڵێکی زۆریاندا بۆ ئازادکردنی، ڕۆژێک داوەرەکە گەیشتە تینیی بە ئاشکرا بە کەسوکارەکەی ووت: ئەم کوڕە بە ئەمری فڵان ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی گیراوە. نامەیەک لەوەوە بھێنن من ئازادی ئەکەم. بەوجۆرە ئەو کوڕە ماوەیەکی درێژ لە زیندان مایەوە تا کابرای مەکتەبی سیاسیی لێیخۆشبوو. وەک ووتم زۆرکەس لەو ھەرێمەدا حیکایەتێکی لەو بابەتەی لەگەڵ ئەو سیستمی داوەرییە کۆنترۆڵکراو و لەڕێگای ئەویشەوە لەگەڵ ئەو سیستمە سوڵتانییە خێزانیەدا، ھەیە.\nدوێنێش کاک لوقمان مستەفا ساڵح، کە خۆی پارێزەرە و شارەزای چۆنیەتی کارکردنی سیستمی داوەرییە لە ھەرێم، لە نووسینێکدا بە ئاشکرا ڕونیکردەوە و نیشانیدا کە لە کەیسی گیراوەکانی بادیناندا دادگا نەک بێلایەنە کارینەکردوە، بەڵکو بە نایاسایی و لەژێر فشاری حیزبیدا گیراون. ئەم پارێزەرە باس لەوەدەکات ”ھیچ بەڵگەیەکی مەڵموس” بوونی نەبووە بۆ گرتنی ئەو کەسانە و لەڕووی یاساییەوە گرتنەکەیان تەواو نایاساییە. جگە لەمە کاتێک باس لە داواکاری گشتیی دەنوسێت، ئەو وەک داواکاریی گشتیی کارینەکردوە بەڵکو ” ڕۆڵ و ھەڵوێستی سکاڵاکاری بینیوە..!!“. سەبارەت بە بڕیاری گرتنەکەش دەنووسێت ”ئەم بریار ە ناڕەوایە“ و ”بەئاشکرا فشاری حیزبی پێوەدیارە“.


له‌لایه‌ن: محەمەد ڕزگار - به‌روار: 2021-02-05-12:57:00 - کۆدی بابەت: 1974\nشە‌ش ھە‌ڵە‌ی تە‌ندروستی كە خانمانی دووگیان دە‌یانكە‌ن\nزۆربە‌ی خانمانی دووگیان دە‌زانن كە گرنگە خواردنیان تە‌ندروستیانە بێ، وە‌رزش بكە‌ن و سە‌ردانی نێوە‌ندە‌كانی چاودێری خانمانی دووگیان بكە‌ن. بە‌ڵام ھە‌ندێك تێگە‌یشتنی ھە‌ڵە‌ش كە خانمانی دووگیان ئە‌نجامیان دە‌دە‌ن و وا دە‌زانن تە‌ندروستانە‌ن:\n١- بینینی دووگیانی وە‌ك حاڵە‌تێكی زۆر تایبە‌ت:\nبە‌شێك لە خانمان وە‌ھا تە‌ماشای دووگیانی دە‌كە‌ن كە قۆناغێكی ئێجگار ھە‌ستیارە و دە‌بێ گۆڕانكاری زۆر ڕیشە‌یی لە شێوازی ژیان بكرێن. لە ڕاستیدا دووگیانی حاڵە‌تێكی سروشتی و ئاساییە و تە‌نیا ھە‌ندێك گۆڕانكاری سادە‌ی دە‌وێ.\n٢- خواردنی بە‌شی دووكە‌س:\nھە‌ندێك لە خانمانی دووگیان بە ھە‌ڵە وە‌ھا تێگە‌یشتوون كە بە‌ھۆی ئە‌وە‌ی كۆرپە چاوە‌ڕوانی ئە‌وانن خواردنی پێبگە‌یە‌نن ئیدی دە‌بێی دووگیانی بكە‌نە بە‌ھانە‌ی زۆرخۆری.\nتوێژینە‌وە‌یە‌ك دە‌ریخستووە نیوە‌ی خانمانی ئە‌وە‌ندە‌ی خواردن دە‌خۆن كە ڕێگە خۆشدە‌كات بۆ قە‌ڵە‌وی و كێش زۆری.\nقە‌ڵە‌وی گرفتێكی گە‌ورە‌یە بۆ خانمانی دووگیان و دە‌بێتە ھۆی لە‌بارچوون، ناكامی منداڵ، سە‌ختی منداڵ بوون شە‌كرە‌ی دووگیانی، بە‌رزە پە‌ستانی خوێن، فێی دووگیانی، پرخە‌ی خە‌و و تێكچوونی خە‌و و كڵۆبوونی خوێن، لە منداڵە‌كە‌شدا ئە‌گە‌ری شێواوی زگماكی زیاد دە‌كات و ئە‌گە‌ری زۆرتر دە‌بێت لە‌داھاتوودا قە‌ڵە‌وبن.\n٣- دوركە‌وتنە‌وە لە سێكس:\nسێكس پرۆسیە‌كی ئاسایی و سروشتییە و ئاساییە خانمانی دووگیان ئە‌نجامی بدە‌ن، جگە لە‌وانە‌ی پزیشك بە‌ھۆی حاڵە‌تی تایبە‌تە‌وە ھۆشداری پێداون.\n٤- ئە‌نجامدانی كوتان:\nھە‌ندێك لە خانمان وادە‌زانن خۆكوتان جۆرێكە لە بە‌كارھێنانی دە‌رمان و بۆ كۆرپە‌كە‌یان خراپە! ئە‌مە‌ش ھە‌ڵە‌یە‌كی گە‌ورە‌یە.\nلە‌ڕاستیدا خۆكوتان لە دژی ئە‌نفلۆنزا و كۆكە‌ڕە‌شە لە‌سێ مانگی كۆتایی دووگیانیدا، نە‌ك ھە‌ر دایك دە‌پارێزێ، بە‌ڵكو دە‌بێتە ھۆی بە‌رگرییە‌كی باش بۆ جە‌ستە‌یی منداڵە‌كە لە لە‌دایكبوونە‌وە تاكو تە‌مە‌نی شە‌ش مانگی و بە‌ھۆی خۆكوتانی دایكانە‌وە، ئە‌وانیش كە‌متر تووشی نە‌خۆشییە‌كانی كۆئە‌ندامی ھە‌ناسە دە‌بن.\n٥- ئە‌نجامدانی وە‌رزشی سك:\nوە‌رزش بە‌گشتی بە‌سوودە، بە‌ڵام زۆربە‌ی خانمان ناوێرن وە‌رزشە‌كانی ماسولكە‌ی سك ئە‌نجامبدە‌ن، گوایە بۆ كۆرپە‌یان مە‌ترسیدارە. لە‌ڕاستیدا بە‌ھێزكردنی ماسولكەكانی سك وادە‌كات پرۆسە‌ی منداڵبوون ئاسانتر و زووتر تە‌واو ببێ، ھە‌روە‌ك ئە‌گە‌ری دڕانی ماسولكە‌كانی سك كە‌مدە‌كاتە‌وە.\n٦- زۆر بە‌كارھێنانی ڤیتامینە‌كان و دە‌رمانە مەقە‌ویە‌كان:\nچە‌ندین جۆری مە‌ڵتی ڤیتامین و دە‌رمانی ئە‌وتۆ ھە‌ن كە دە‌گوترێ سروشتین و گوایە بۆ تە‌ندروستی خانمی دووگیان گرنگن. بە‌ڵام لە زانستی پزیشكیدا تە‌نیا ئە‌وانە سە‌لمێندراون كاران كە لە‌لایە‌ن نێوە‌ندە‌كانی چاودێری خانمانی دووگیان دە‌درێن (وە‌كوو فۆلیك ئە‌سید و ئاسن) و ئە‌وانی دیكە نە‌ك نە‌سە‌لمێندراوە سوودیان ھە‌یە، بە‌ڵكو درونییە زیانیشیان ھەبێ.\nڕێگە‌ی چارە‌ی دروست ئە‌وە‌یە خۆراكی دروست بخۆی، كە بە‌وە جایادە‌كرێتە‌وە ڕە‌گە‌زی خۆراكییان زۆرن و وزە‌ی كە‌م دە‌دە‌ن.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : شەش هەڵەی تەندروستی کە خانمانی دووگیان دەیکەن