ڕەخنەی سووکایەتیکەر و، شیعر و زمانی کوردی - ژنەفتن\nڕەخنەی سووکایەتیکەر و، شیعر و زمانی کوردی\nلە هەڤپەیڤینێکدا لەگەڵ بیلال ئەمینی\n23ی ئایار، 2021|تەوەر و هەڤپەیڤین\nبیلال ئەمینی؛ نووسەر و ڕەخنەگرێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە و نزیکەی دوو سالە لە ڕێگەی پۆستە[زۆرتر لە ئینستاگرام] ڕەخنەییەکانی لەسەر نووسەران و شاعیرانی ڕۆژهەڵات و هەروەها بڵاوکردنەوەی سێ کتێب بە شێوەی (pdf) [لە کەناڵی تێلێگرام] کە درێژەی بەو شێوازە ڕەخنەییە دا کە لە پۆستەکانیدا بە کورتی کاری لەسەر کردبوون، ناسراوە. هەروەها ئەو شێوازەی کە ناوبراو کاری لەسەر دەکرد، لە لایەکەوە بووە هۆی برینداربوونی هەستی چەندین نووسەر و ڕەخنەگر، لەلایەکی دیکەشەوە بووە جێی مقۆمقۆی نێو کۆڕی نووسەران (لە ڕۆژهەڵات). هەندێک کەس و لایەن کارەکانی “ئەمینی”یان دەدایە پاڵ هەندێ نووسەر و بەرەی دیکە. ئێستا وا دەردەکەوێ کە ڕێککەوتنێکی بێدەنگ و دەستەجەمعی دروست بووە لەسەر پشتگوێ خستنی نووسین و ڕەخنەکانی ئەمینی. جگە لەم جۆرە مقۆمقۆیانە، کار گەیشتە ئەوەی کە هەندێ کەس هەوڵەکانی ناوبراویان وەک هەوڵ و کاری سیاسی (دوژمنان) بۆ لەکەدار کردنی نووسەرانی کورد، لە قەڵەم دا.\nماڵپەڕی ژنەفتن لەبارەی ئەو دەنگۆیانە و هەڵبژاردنی ئەو شێوازە توندەی! نووسین و ڕەخنە بە گشتی و، بە تایبەتی و بە شێوەیەکی سەرەکیش لەبارەی چەمکگەلی وەک زمان، زمانی کوردی، ئەدەبی کوردی، شیعر، شیعری نوێ، ڕەخنەی ئەدەبی و ڕەخنەگر ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ ‘بیلال ئەمینی’دا ساز دا.\nماڵپەڕی ژنەفتن وەک پێگە و ماڵی هەموو نووسەران، ڕەخنەگران، هونەرمەندان و وەرگێڕانی کورد و؛ هەروەها وەک بڕوابوون بە مافی ئازادی ڕادەبرێن، جگە لە گەیاندنی دەنگی نووسەرێک (کە لەبەر توندی نووسین و ڕەخنەکانی، هیچ ماڵپەر و بڵاوکراوەیەکی کولتووری دەق و ڕەخنەکانی بڵاو نەکردوەتەوە)؛ بۆ ئەوەی ببێتە هۆی یەکتر خوێندنەوە و دیالۆگ لەنێوان دەنگە جیاوازەکانی ناوەندە ئەدەبییەکە و ڕەخنەگران، ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ ‘بیلال ئەمینی’دا ئەنجام داوە. بە هیواین کە هەموو نووسەران و ڕەخنەگران ئەم هەڤپەیڤینە وەک مافی ئازادی ڕادەربڕین و ئەرکێکی ڕۆژنامەوانی ماڵپەڕەکە بخوێننەوە.\nژنەفتن: لە پەرەگڕافی دووەمی نووسین (کتێب)ێکتدا بە ناوی (ئیماژ)؛ سێ خاڵ دەخەیتە ڕوو؛ خاڵی یەکەم (پێوەرێکی زانستی بۆ هیچ لایەنێکی شیعر بوونی نییە…. ئەمە وادەکات باسەکان بڕێک سەلیقەیی بن)؛ خاڵی دووەم (لە ڕەخنەی ئەدەبیدا سەلماندن بوونی نییە، ئەوەی هەیە قایل کردنە؛ واتە من ناتوانم بە تۆی بسەلمێنم فڵان ئیماژ جوانە یان نییە، تەنیا دەکرێت شی بکەمەوە بۆت، تا لەم ڕێگەوە قایل دەبیت یان نابیت. ڕەخنەی ئەدەبی ئەم هەوڵدانانەیە بۆ قایلکردن)؛ خاڵی سێیەم (ئەگەر خوێندنەوەیەکی زانستی نوێنیش هەبێت، شتێک وەک یان نزیک لە خوێندنەوەیەکی فۆرمالیستی، هەرگیز پێی ناکرێت بە ڕەهایی باش و بەد لەیەک بکاتەوە.).\nبڕگەی دووەمی خاڵی یەکەم دەڵیی؛ ئەمە وادەکات (واتە نەبوونی پێوەرێکی زانستی بۆ هیچ لایەنێکی شیعر) باسەکان بڕێک سەلیقەیی بن، پێت وانییە هەر بە گەڕانەوە بۆ ئەم وتەیەی خۆت لانیکەمی نیوەی خودی ئەم کتێبەت دەخاتە ژێر پرسیارەوە، ئەویش سەپاندنی سەلیقەی شەخسی خۆتە؛ لە خاڵی دووەمیشدا وەک لەسەرەوە ئاماژەم پێداوە دەنووسی (لە ڕەخنەی ئەدەبیدا سەلماندن بوونی نییە، ئەوەی هەیە قایل کردنە… ڕەخنەی ئەدەبی ئەم هەوڵدانانەیە بۆ قایلکردن)، ئایا قایلکردن هەر خستنەڕووی سەلیقەیەک لە بەرانبەر سەلیقەیەکی دیکە نییە؟ (ئینجا هەندێکجار بە شێوازێکی گاڵتەجاڕانە و بە زمانێکی زبر سەلیقەکانت فەرز دەکەی)، ئایا هەڵبژاردنی ئەو شێوازە لە ڕەخنەگرتنت ناگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە بێ ڕوونکردنەوە و شیکردنەوە بەردەنگ ڕازی بکەیت و هەر ئەو فەرزکردنەی سەلیقەیە نییە کە لە خاڵی یەکەمدا ئاماژەمان پێدا؟ لە خاڵی سێیەمیش کە باسی هەڵسەنگاندنی دەقە بە باش و خراپ، بەڵام هەر لەم کتێبەتدا و لە چەندین شوێنی دیکەش تۆ دوو دەق بەراورد دەکەی و (هەڵبەتە لە زۆربەی جارەکان یەکێکیان بەد و خراپە و بۆ سەلماندنی ئەو خراپییە دەقێکی دیکە دەهێنی و ناوی دەنێی باش)، ڕاستە دەڵێی بە ڕەهایی ناکرێت، بەڵام هەست ناکەی ئەو شێوازەی تۆ هەڵتبژاردووە هیچی بۆ رێژەیی بوون نەهێشتووەتەوە؟ لەگەڵ ئەمانەشدا من پێم وایە کە لە هەندێ شوێندا لە ڕەخنەکانت لە کۆپلە یان وێنەی شیعری شاعیرێکدا هەوڵەکانت بۆ قایلکردن نییە هێندەی بۆ سەلماندنە.\nئەمینی: ١. ئاخۆ من سەلیقەی خۆم فەرز کردووە؟ من پێم وایە وەڵامەکەی نەخێرە. من لەو وتارەدا باسی کۆمەڵێک مەرج دەکەم کە ڕەزا بەراهەنی بۆ ئیماژێکی هونەری دیاری کردوون. هاتووم بۆچوونی خۆمم لەسەر مەرجەکان دەربڕیوە و هەوڵم داوە مەرجەکان بەپێی بۆچوونی خۆم ڕاست بکەمەوە. لەو وتارەدا هەوڵم داوە لە بەرواردی ئیماژەکاندا ئەو مەرجانە بکەمە پێوەر. بە تایبەت مەرجی پێنجەم کە دەڵێت؛ “ئیماژ دەبێت ورد و گەیەنەر و پڕ بێت؛ نەک بەهەڵکەوت و بێمانا و جوان و ڕازاوە بەڵام بۆش”. ئەم مەرجەم لە بەرانبەر ئەو شتە داناوە کە پێی دەڵێم وشەلەوشەدان. بە بڕوای من ڕەخنەگەلێکی جیددی کە دێتە سەر ئەو وتارە ئەمانەن: ئەو مەرجانە چەند شیاوی پشت پێ بەستنن؟ ئاخۆ ئەو مەرجانە بۆ هەموو دەقێک دەست دەدەن؟ سەبارەت بە خاڵی دووهەم دەبێت بڵێم:\nدەستدان یان دەستنەدانی ئەو مەرجانە بۆ دەقێک، لەسەر ئەوە دەوەستێت کە ئەو دەقە سەر بە چ قۆناخێکی شیعرییە و ڕەوایی خۆی لە چ چۆر بوتیقایەک وەردەگرێ.\nئەو وتارەی جەنابت باسی دەکەی بەشێکە لە بەرگی “لەگەڵ حەپۆلەکانی شیعری کوریدا” کە پێش ئەو وتارە، وتارێک هەیە بە ناوی “شیعرایەتی”. بە داخەوە تا ئەنجامدانی ئەم وتووێژە هیچکامیان بڵاو نەکراونەتەوە تا خوێنەر ئاگاداریان بێت. من لە وتاری “شیعرایەتی”دا باسی دوو ڕوانگەی جیاواز بۆ شیعر و دوو جۆر مامەڵەکردن لەگەڵ زماندا دەکەم.\nلەو وتارەدا من سێ قۆناغ لە شیعری کوردیدا دیاری دەکەم. لە قۆناخێکدا بە زۆری شیعر وەک بەکارهێنانی زمان لە پێناو گواستنەوەی مانایەک دەبینێرت. لە قۆناخێکی تردا بە زۆری شیعر وەک ڕێگەدان بە زمان بۆ دەرخستنی شیعرایەتیی خۆی دەبینرێت.\nدوای لێککردنەوەی ئەو دوو ڕوانگەیە، بەو بوتیقایەی خۆم بڕوام پێی هەبوو، خوێندنەوەی خۆمم بۆ ئەو دەقانە هەبوو. ڕەنگە بپرسی بۆچی تەنیا لە ڕونگەی خۆتەوە سەیری ئەو دەقانەت کرد؟ چونکە خاوەنی ئەو دەقانە لە دوای بیست ساڵ، نووسینێکی ڕوون و تێگەیەنیان لەسەر شیعری خۆیان و جیاوازیی شیعریان لەگەڵ پێش خۆیاندا نەبوو. بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەو نووسینانەی ئەوان هەمووی “گڵمەگڵم”ـە و شتێکی ڕوون و جێی هەڵوەستە لەسەر کردنیان نییە، من چەندین وتاری ئەوانم لە پرۆژەکەمدا ڕستە بە ڕستە خوێندووەتەوە و هیچ پێ نەبوونی ئەو وتارانەم نیشان داوە. ئەوپەڕی کارێک کردوویانە ئەمەیە؛ کۆپلەیەک لە دەقێکی خۆیان هێناوە، لە ژێریدا نووسیویانە؛ وەک دەبینن هەموو یاساکانی شیعری پێشوو گۆڕانیان بەسەردا هاتووە! جا ئیتر خۆ ناڵێن “یاساکانی شیعری پێشوو” چین و ئێستا بوون بە چی.\nنووسینێکم خستە ئەو چۆڵەوانییەوە بۆ ئەوەی باسێک بێتە گۆڕێ، کە ئەگەر هاتەگۆڕێ دەکرێ وردتر لەسەر شیعر قسە بکەین.\nیەکێکیان دەڵێ؛ ناکرێ شیعری من بەو بوتیقایەی شیعری شاملوی پێ دەخوێنرایەوە، بخوێنرێتەوە. پرسیار ئەوەیە ئەم کابرا بۆ کارێک بۆ ناساندنی ئەو بوتیقایەی گوایە شیعرەکەی لەسەری وەستاوە ناکات؟ ئاخۆ ئەرکی نوێخواز و پێشەنگ نییە، نوێخوازیی خۆی ڕوون بکاتەوە؟ ئاخۆ گۆران و سوارە نەیان کردووە؟ ئاخۆ وتاری “بۆچی من ئیتر شاعیری نیمایی نیم”ی ڕەزا بەراهەنی، قسەکردن نییە لەسەر نوێخوازیی خۆی؟ ئاخۆ ڕوونکردنەوەی ئەو بوتیقایە نییە کە ئەو بە دڵیە؟ ئاخۆ بەیانیەی سووریالیزم، ڕوونکردنەوەی ئەندرێ برێتۆن نییە؟ دیارە مەبەستم لە ڕوونکردنەوە، ڕوونکردنەوە بەرهەمێک نییە، بەڵکوو ڕوونکرنەوەی دنیای شیعری شاعیرەکەیە.\nبوارەکە چۆڵەوانییە، هیچی تێدا نییە. ئەوان هیچیان نەبوو، من لە ڕوانگەی خۆمەوە دەقەکانم خوێندەوە. نووسینێکم خستە ئەو چۆڵەوانییەوە بۆ ئەوەی باسێک بێتە گۆڕێ، کە ئەگەر هاتەگۆڕێ دەکرێ وردتر لەسەر شیعر قسە بکەین.\nئەگەر شیعری ئەوان خاوەنی بوتیقایەکی تایبەتە، با بیخەنە ڕوو؛ تا ئێمە هەم بتوانین بە وردی باسی بوتیقاکە بکەین، هەم بتوانین بەپێی ئەو بوتیقایە شیعرەکە بخوێنینەوە. من هەوڵم داوە لە ڕوانگەی خۆمەوە، کە ئەو ڕوانگەیە لەو وتارەدا خۆی لە بڕێک پێوەردا دەبینێتەوە، تەماشای ئەو دەقانە بکەم. پێم وانییە لە بەراوردی دەقەکاندا لەو پێوەرانە لام دابێ.\nئەگەر لە شوێنێکدا من تەنیا ئەو نموونەیەی بەدڵم بووبێت هێنابێتەوە و بەڵگەم بۆ سەلماندنی نەهێنابێتەوە، ئەوە لەبەر ئەوەیە کە نەمویستووە بڕێک قسە دووبارە بکەمەوە.\n٢. ئاخۆ قاییلکردن خستنەڕووی سەلیقەیەکە لە هەمبەر سەلیقەیەکی تردا؟\nبە ڕای من هەوڵدان بۆ قاییلکردن، هەوڵدانە بۆ هێنانەوەی بەڵگە بۆ ڕوانگەکەی خۆت. لێرەدا جارێتر دووبارەی دەکەمەوە ئەوەی من خستوومەتە ڕوو سەلیقەی ڕووتی خۆم نییە. ئەگەر سەرنج بدەی من بەپێی کۆمەڵێک پێوەر خەریکم ئەو کۆپلانە هەڵدەسەنگێنم. وە وەک دەبینی ئەو کۆپلانە لەو مەرجانە دەرناچن. من پێشوازی دەکەم لەوەی ئەو دەقانە ڕوانگەیەکی تۆکمەیان بۆ شیعر لە پشتەوە بێت و خاوەنەکانیان بیخەنە ڕوو. پێشوازی دەکەم لەوەی ئەوانیش کۆمەڵێک پێوەریان هەبێت. ئەگەر هەیان بێت و بیخەنە ڕوو، ئەوکات دەکرێ، هەم بەپێی پێوەرەکانی خۆیان دەقەکانیان هەڵبسەنگێنین، هەم لەسەر ڕەوایی خودی پێوەرەکان قسە بکەین.\n٣. ئاخۆ ڕاوێژی لاقرتی پێ کردن و زمانی زبری وتارەکە ڕاکردنی منە لە شرۆڤە و شیکردنەوە؟\nنازانم! ڕەنگه! بەڵام لەسەر زمان و ڕاوێژی نووسینەکە دەڵێم: لەنێوان چەندین ڕاوێژی وەک “گلەییکەر”، “سووکایەتیکەر”، “لاقرتیکەر”، “بێلایەن”، ڕاوێژی نووسینەکانی من تێکەڵێکە لە “لاقرتیکەر” و “سووکایەتیکەر”. من ڕقێکی زۆرم لە ڕاوێژی “گلەییکەر”ـە. زۆر نووسینی ڕەخنەیی و بەناو ڕەخنەییمان هەن، کە ئەو ڕاوێژەیان هەیە. کۆمەڵێکی زۆر خەڵک دەبینی گلەیی دەکەن، بەبێ ئەوەی شتێکی ئەوتۆ بگۆڕدرێت. هەموو باقیارکەرن. هەموو کەسانێکی نادیار بە تاوانبار دەزانن. لەبەر ئەو هەموو گلەییە بێناوەڕۆکە، بێکاریگەرییەیە کە ڕقمە لە گلەیی.\n٤. ئاخۆ ئەو شێوەیەی من هەڵمبژاردووە، شوێنی بۆ ڕێژەیی بینینی بابەتەکان هێشتووەتەوە یان نا؟ منیش دەڵێم نەیهێشتووەتەوە! چون لە بنەڕەتدا ڕێژەییبوون لە هەڵبژاردنی نموونەکاندا نایەتە گۆڕێ. من کە ئەو نموونانەم هەڵبژاردووە، لانیکەم لای خۆمەوە پێم وابووە، نموونەکانی ئەو شاعیرانە وشەلەوشەدانن و مەرجەکانیان تێدا نییە. لەو لاوە پێم وابووە، ئەوانەی من لە هەمبەریاندا قووتم کردوونەتەوە مەرجەکانیان تێدایە. ڕەنگە دروستتر بێت لەوەدا بۆ ڕێژەیی‌نەبینینی من بگەڕێین کە بۆچی من نموونەگەلێکم هەر لەو شاعیرانە نەهێناوەتەوە کە ئەو مەرجانەی تێدا بێ؟ چون نموونەی لەو جۆرە، لەو دەقانەدا کەم دەست دەکەوت. پێم وایه ئەگەر بینیبێتم چاوم لێ نەنووقاندووە. کەسێک دەتوانێ ئەو دەقانە بگەڕێت، بزانێ من لامسەرلاییانە سەیرم کردوون و چاوم لێ نووقاندوون یان نا.\nژنەفتن: هەموو ڕەخنەیەک ئەم ئیدعایە لە هەناوی خۆیدا هەڵدەگرێ کە (دەیەوێ دیالۆگێک بهێنێتە ئارا بۆ ئەوەی ببێتە هۆی گۆڕانکاری)، خۆیشت لە وەڵامی پرسیاری پێشوودا ددانی پێدا دەنێی کە (ڕاوێژی نووسینەکانت تێکەڵێکە لە “لاقرتیکەر” و “سووکایەتیکەر”)ە، تەنانەت ناڵێی تەنز، ئاخۆ تۆیش پێتوانییە کە سووکایەتی پێکردن، لە فەزاکە هێندە دوور دەکەونەوە کە ئەسڵەن نابێتە هۆی دروستکردنی دیالۆگ؟ پێتوانییە گەر ڕەخنەیەک، دیالۆگ دروست نەکات، جێ ناگرێ و هیچ گۆڕانکارییەکیش دروست ناکات؟\nئەمینی: ١. ئاخۆ لاقرتی و سووکایەتی وتووێژی ڕەخنەیی دروست دەکات یان نا؟\nبە بڕوای من وتووێژی بەبەر و سوودبەخش پێویستی بە دوولایەن هەیە کە دەیانەوێت و توانایی ئەوەیان هەیە، ئاستی وردبوونەوە لە بابەتەکان بەرزتر بکەنەوە. ئەمە یانی من پێم وایە ڕاوێژی نووسینەکان دیاریکەر نین. ئەوەی دیاریکەرە، ویست و تواناییی کەسەکانە. زمانی زبر و هەستڕووشێن کاریگەریی نەرێنی لەسەر هیچکام لەو فاکتەرانە نییە. بە پێچەوانەوە، بۆ کەسی بەرپرسیار و ڕووناسک(بەرانبەری ڕووقایم!) دەتوانێت هاندەر بێت کە خۆی باشتر تەیار بکات و بێت لە ڕوانگە و بەڵگە و بەرهەمی خۆی بەرگری بکات. خراپیی ڕەخنەیەک کە زمانێکی زبری هەیە ئەوەیە بڕێک دەتوانن بیکەنە بیانوو بۆ بەرگرینەکردن لە خۆیان.\nلاقرتییکردن، تەنانەت سووکایەتیش لە مێژووی بیر و فەلسەفەدا هەیە. دەتوانی سەیری کتێبی “کۆمەڵگای کراوە و دژمنەکانی” بکەیت. لەوێدا پووپێر ئەوەی بێڕێزی و لاقرتییە بە هیگڵی دەکات. پێت وایە بیرمەندێک ویست و تواناییی وەڵامدانەوە بە قسەکانی پووپێری هەبێت، لاقرتیکردنی پووپێر دەکاتە بیانوو بۆ وەڵامنەدانەوە؟ ئاخۆ لە کەسێکی ژیر دەبیستین؛ مادام پووپێر گاڵتەی بە هیگڵ کردووە، شایانی خوێندنەوە نییە و هەڵناگرێ مشتومڕی لەگەڵدا بکەیت؟\nئەوەی وەک باقیی لایەنەکانی تری کارەکەی من، کەس خۆی تێ نەگەیاند ئەو کۆڵە داهێنانە بوو کە من لەو پرۆژەیەدا خستمە ڕوو.\nلە سەرەوە باسی خراپیی زمانی لەو جۆرەی خۆمم کرد، با باسی باشییەکانیشی بکەم. ئەوەی وەک باقیی لایەنەکانی تری کارەکەی من، کەس خۆی تێ نەگەیاند ئەو کۆڵە داهێنانە بوو کە من لەو پرۆژەیەدا خستمە ڕوو. داهێنانگەلێک کە هەم زمان، هەم ئەدەبی کوردیی دەوڵەمەند کردووە. دەمەوێ بە خۆهەڵکێشانەوە بڵێم پێم وایە ئەو پرۆژە بە قەد شیعری بیست ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵات، داهێنانی پێشکەشی خوێنەر کردووە و دەیکات. تۆ دەتوانی چاوێک بە ناوی وتارەکانی مندا بخشێنی و لەگەڵ ناوی وتار و شیعر و ڕۆمانی کوردیدا بەرواردی بکەی تا بەو داهێنانانە بحەسی. سەیری بڕێکیان بکە:\nلە ئەرازلا ئەو باشەکەیانە.\nبە قسەی سووک “ڕەزا” قورس دەکەن.\nدەست بە ئاوی ڕوو گەیاندن.\nپیاز لە کەلانە بژنین.\nلە بیرمان نەچێ، باسی باشیی ئەو ڕاوێژەمان دەکرد. من وای دەبینم ئەو ڕاوێژە زەمینەی بۆ هاتنەئارای ئەو داهێنانانە خۆش کردووە.\n٢. ئاخۆ ڕەخنەیەک دیالۆگ دروست نەکات، جێ ناگرێت و گۆڕانکاری دروست ناکات؟\nلای من هاتنەئارای دیالۆگی جیددی و بەبەر گرنگە، نە کۆبوونەوەی بێبەرهەم. تۆ دەتوانی لە شاعیرانی بەناو نوێخواز بپرسیت لە بیست ساڵی ڕابردوودا چیتان کردووە؟ ئەوان پتر لە کتێب و وتار باسی سەدان کۆڕ و کۆبوونەوەت بۆ دەکەن. بەردەوام کۆ بوونەتەوە و بەڕواڵەت دیالۆگیان هەبووە، بەڵام کامەیە ئەنجام و کۆی دیالۆگەکەیان؟ کامەیە ئەنجامی مشتوومڕەکەیان؟ بۆ میراتێک لەوانەوە بۆ بەرەی ئێمە نەماوەتەوە؟ هەموو دەزانین مێژووی فەلسەفە بە جۆرێک لە دیالۆگ هاتووەتە پێشەوە. با فیلسووفەکان هاوسەردەم نەبووگن، بەڵام ئەوانەی دواتر هاتوون، خۆیان لە قسەی پێشینەکان گەیاندووە و بە جۆرێک ویستوویانە وەڵامی ئەوان بدەنەوە. لای من گرنگە مرۆ هەڵوێست و ڕوانگە و بەڵگەی خۆی، بە زمانێکی ڕێک و ڕوون و ڕەوان بخاتە ڕوو. ئەو کات گەر کەسێک ویست و تواناییی هەبوو، خۆی تێ دەگەیەنێ. بەمجورە ئەو دیالۆگە دروست دەبێت کە لە جێی خۆدا کوتان نییە و لە ڕووی بیرکردنەوەوە بڕێک بەرەو پێش دەچین.\nلاقرتی ڕاوێژی ڕەخنەکان دروست دەکات. تۆ لە نووسینەکانی مندا کۆمەڵێکی زۆر لێکدانەوە و شرۆڤە و پێکگرتنی دەق دەبینی کە لاقرتییەکە لە چاو ئەودا یەک لەسەر بیستیش نییە.\nژنەفتن: لە هەمان کاتدا کە ڕەخنە دەگری، خودبەخود مەحکووم دەبی بەوەی کە ڕەخنەت لێ بگێرێ. ئەمە پەرە بەو زەمینە و بوارە دەدات کە خەریکی تیایدا ڕەخنی دەگری و ڕەخنەت لێدەگیرێ. بەڵام لە هەمان کاتدا کە “سووکایەتی” دەکەی، دیسان خودبەخود مەحکوومی بەوەی “سووکایەتیت” پێ بکرێ. دیارە ئەمەش پەرە بە هیچ شتێک نادات، جگە لە سووکایەتی کردن بە یەکدی. سووکایەتییەکان باز دەدەن بۆ شتی شەخسی و تەنانەت تۆمەتی شەخسی و سەنگەر گرتن لە یەکدی بە هەموو جۆرە چەکێک جگە لە ڕەخنە، ئەو خۆ تەیارکردنەی تۆ باسی دەکەی دەچێتە ئاستێکی تر . کە دیارە بۆ ئێوەش ڕوویداوە، کێشەکە قووڵتر دەبێتەوە تا ئاستی پاساوهێنانەوە بۆ تۆمەت داتاشین.\nئەمینی: لاقرتی ڕاوێژی ڕەخنەکان دروست دەکات. تۆ لە نووسینەکانی مندا کۆمەڵێکی زۆر لێکدانەوە و شرۆڤە و پێکگرتنی دەق دەبینی کە لاقرتییەکە لە چاو ئەودا یەک لەسەر بیستیش نییە. لە زۆر شوێندا کە بابەتەکە پێویستی بە وردبوونەوە هەیە، گاڵتەکردن هەر نابینی. با باسی هۆکارێکی تر بۆ گاڵتەکردن بکەم. لە زۆر جێدا من گاڵتەکردن و گێڕانەوەی جۆک، بۆ ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەر بە کار دەهێنم. دەمەوێ خوێنەر لە ئاستی نووسینی ئەو کۆمەڵە کەسە – کە من پێم وایە نابێ بهێڵین نموونەیان زۆر بێت- ئاگادار ببێت. من نموونەیەکت بۆ دەهێنمەوە. یەکێکیان لە باسی داکاردا دەڵێ، یەکێک لەو خاڵانەی داکارییەکان داوایان دەکرد؛ ناسینی مەدلوولە زەینیەکان بوو! منیش دوای ڕوونکردنەوەی دال و مەدلوول، نووسیم: بە کابرا دەڵێن مەلە دەزانی؟ ئەویش یەکسەر دەپرسێ: لە ناو ئاوا؟ کارکردی ئەو جۆکە ئەوەیە خوێنەر لە ئاستی ئەو نووسینە باشتر تێ بگات و پتر لەسەری بوەستێت. گێڕانەوەی ئەو جۆکە نەبووەتە هۆی ئەوەی من بابەتەکە بۆ خوێنەر ڕوون نەکەمەوە و بە گاڵتەکردن یەکسەر تێی بپەڕێنم. ئەگەر سەرنجت دابێت یان ئاگادار بیت، خودی ئەو کۆمەڵە کەسە، بڕێکی زۆر گاڵتەیان بە یەکتر و بە کەسانی تر کردووە. نموونەکان ئەمانەن: بە کەسانێک کە لەگەڵ ئەو بێسەرووبەرییەی کە ئەوان بە نرخی داهێنان و نوێخوازی بە خوێنەریان دەفرۆشت، نەبوون، دەیانگوت: سەلەفی. بە ناو وتاریان هەیە ناوی “نوێخوازی و سەلەفییەتی سووپرمۆدێڕن”ـە. بەناو وتاریان هەیە ناوی “ئێمە و سەلەفییەتی چەقەخانە”یە. خوا دەزانێ ئەو ساڵانە لە سروەدا چییان بە یەک و کەسانی تر نەکردووە.\nکاردانەوەی ڕەخنە لێ گیراوەکان بێدەنگیی لە ڕواڵەت و پیلانگێڕی لە ژێرەوە بوو. ئەوەی کە دەتوانین بە یەک وشە پێی بڵێین “نهێندڕی”. تا ئێستا کەسیان – بە ناوی خۆیانەوە – شتێکی ڕاشکاویان لەسەر ڕەخنەکان نەوتووە. کۆمەڵێک پەیجی ئینستاگرامی فەیکیان بۆ لێدانی پرۆژەکە دروستکرد. بەوەدا کە ڕەخنەلێگیراوەکان، تاقم و باندن، هەر تاقم و باندێک وەک تیر بە تاریکییەوە نان، پرۆژەکەیان دەدایە پاڵی تاقم و باندی بەرانبەر. ئەمە لەوەوە دەهات کە هیچیان پێی ڕازی نەبوون و بە زەرەری پێگەی ئەدەبیی خۆیانیان دەزانی. تەنانەت هەبوو، هیچی بۆ وەڵامدانەوە نەبوو دەیگوت، بیلال خەریکی هەورامیچێتییە و گوایە بە گوتەی جەنابیان گوتارێکی هەورامی لە پشت ڕەخنەکانی منەوەیە. وەڵامی من ئەوە بوو، تیر بە تاریکییەوە مەنێ! من هەورام نیم، دایک و باوکم جافن و خۆم کوردم!\nپەستتانەترین کاردانەوە، کاردانەوەی کۆلکەشاعیرێکیان بوو. لە ڕێی چەند هاوڕێیەکییەوە – کە پێشتر هاوئەنجومەنی بوون – له ماڵپەڕی یەکێک لە حیزبە کوردییەکاندا، هەواڵێکی شپرزەیان بڵاو کردەوە کە گوایە کەسێک خەریکی بێڕێزیکردن بە نووسەرانی ڕۆژهەڵاتە و ئەمە پیلانی کۆماری ئیسلامییە. هەر هاوئەنجومەنییەکان، بەناوی حیزبەوە، پەیامێکیان هەنارد بۆم کە مەبەستی ئەو هەواڵە تۆی. سەیر ئەوە بوو، هاوئەنجومەنییەکان نووسیبوویان چەند دانە چاودێری ورد، نووسینەکانی تۆیان خوێندەتەوە. من پێم وانییە کەسێک خوێندبێتیەوە، چون ئەگەر کەسێک وتارەکانی من بخوێنێتەوە، ناگاتە ئەوەی ئەمە پیلانە، بەڵکو دەگاتە ئەوەی ئەمە هەوڵێکە بۆ ئەوەی ئەدەبی کوردی لە فیشقیات ڕزگار بکات. دەکرێ بەلاقرتییەوە! بپرسین، ڕەخنەلێگیراوان، چ هەڕەشەیەکیان بۆ کۆماری ئیسلامی بووە، تا ناچار ببێ بیانکوتێ ؟\nمن ڕەخنەم گرتووە. بەو ڕاوێژەیەش گرتوومە کە خۆم باسی دەکەم. ئەو ڕاوێژە بەو باشییانە کە هەڵمدا بۆتان. ئەوانە دەبوو بە پلەی یەک وەڵام بدەنەوە، هەڵبژاردنی تۆنی نووسینەکەشیان بە دەستی خۆیان بوو.\nئەم هەمگەم گوت کە ڕاستییەکی گرنگ بە ئێوە و خوێنەرانی ئەم دیمانەیە بڵێم: وەک لە سەرەوەدا ئاماژەم دا، گاڵتە و تەنانەت بێڕێزی، بۆ ئەو ئەدبیبانە شتێکی تازە نییە. ئەوەی بۆ ئەوان تازەیە؛ ڕەخنەیەکی جیددیە کە دەتوانێ پێگە درۆینەکەیان بڕووخێنێت. ئەگەر ڕەخنەکانی من وەک ئەوانەی ئەم بیست ساڵەی ڕۆژهەڵات، پیاهەڵدان و ماستاوچێتی بوایە، ئەگەر وەک هی ئەوان باسی وتیوتی و دەنگۆی دەرەوەی دەق بوایە، پێوستی نەدەکرد کۆلکەشاعیرێک حیزبێک بکاتە قەڵغانی پێگە درۆینەکەی. ڕاستییەکەی من دوای ئەو کارەی ئەو کۆلکەشاعیرە، بڕوام بە ڕەخنەکانی خۆم پتر بوو. باشتر تێ گەیشتم کە ئیدعای فەیکبوونیان ڕاستە. دڵنیا بووم تواناییی وەڵامدانەوەیان نییە. پێم وایە ئەو کارە خۆی سەلمێنەری فەیکبوونیانە.\nباسی ناکۆکیی نێوان خودی ڕەخنەلێگیراوەکانم کرد. دەبێ بزانی ئەوانە ئەگەر جار جار ڕەخنەشیان لە یەک گرتبێت، هێندەی باسی وتیوتیان کردووە، هێنده باسی دەقیان نەکردووە. بەڵام تۆ لە کارەکەی مندا وتیوتی نابینی. ئەوەی هەیە ڕەخنەیه لەسەر دەق، لەگەڵ ڕاوێژێکی گاڵتەکەر. پێش نایەت من باسی دەرەوەی دەق بکەم. نموونەی ئەو وتویوتییانە کە بە ناوی دایالۆگ و ڕەخنەوە بڵاو کراوەتەوە: هەیە دەڵێ فڵان لێم پاڕایەوە لە فڵان وتارمدا ناوی بهێنم. بەڵام ئەو باسانە لە پرۆژەکەی مندا نابینی.\nژنەفتن: با لەم پرسیارەدا، بۆچوونی تۆ لەسەر ڕەخنە (کریتیک) وەک چەمک و پێناسە و ناساندن بزانین؟ ئەوەی پێی دەڵێن ڕەخنە، چییە؟ ڕەخنەگر کێیە؟ هەڵبەت لای هەموو خاوەن ڕا و ئەدیبێک نەبوونی ڕەخنە لە ئەدەبی کوردیدا بووە بە یەکێ لە باسە هەمیشەییەکان و وەک کەموکوڕییەکی ترسناک لەسەری قسە کراوە، بە بۆچوونی تۆ نەبوونی ڕەخنەی ئەدەبی (هەڵبەت لە باشووریش، نەک تەنیا لە ڕۆژهەڵات) بۆ چی دەگەڕێتەوە؟\nئەمینی: وشەی critique لە سەرەتای سەدەی هەژدەهەمەوە لە زمانی فەرەنسییەوە هاتووە ناو ئینگلیزی. ئەو وشەیە لە بەکارهێنانە سەرەتاییەکانیدا ئاماژەی بە نووسینێک کردووە کە پەرژاوەتە سەر وەسفکردن و دادوەریکردنی بەرهەمێکی هونەری یان ئەدەبی. دوای دروستبوونی کاری to critique لە ناوی critique ـیشەوە، هەر پەیوەندیی ئەو وشەیە بە نووسین لەسەر ئەدەبیات ماوەتەوە.\nئەم وشەیه لە ئینگلیزیدا لە سەردەمێکدا کە شێوەیەکی نوێی کولتووری ئەدەبی دەردەکەوێ، فرەتر بەکار دەچێ. سەردەمێک کە گۆڤارگەلی وەک سپکتاتۆر دەردەکەون. لەوێدا کە تاوتوێ و وردبوونەوە لە بەرهەمەکان پێویستتر دەبێت. لەوێدا کە هەست دەکرێت؛ خوێنەرانی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە ڕووی سەلیقە و بڕیاردان لەسەر بەهەمەکان، پێویستییان بە ڕێبەرە.\nلێرەدا ئەدەبیات دەبێ بە دوو ڕەوت. ڕەوتێک بەرهەمهێنانی ڕۆمان و شانۆنامە و شیعر و بەهەرمی فەلسەفی و مێژوویی لە خۆ دەگرێت. ڕەوتێک خەریکی لێدوان و لێکدانەوە و ڕوونکردنەوەی ئەو بەرهەمانەیە لە شێوەی وتار و خوێندنەوەدا. ئیتر critique بوو بە وشەیەکی بەکەڵک بۆ ئاماژەکردن بە جۆرێکی تا ڕادەیەک نوێی نووسین؛ ئەدەبیاتێک لەسەر ئەدەبیات. ئەدەبیاتێک کە بە بابەتگەلی وەک سەلیقە و دادوەریکردن و هۆشیاری و زانیاری پێدانەوە خەریکە. جۆرێکی نوێی خستنەڕوو و ڕانانی بۆچوونەکان.\nگەشە فیکری و فەلسەفییەکانی دەرەوەی ئینگلتەرا، لە سەدەی نۆزدەهەمدا، مانایەکی نوێیان بە critique دا. لە کۆتاییی سەدەی هەژدەهەمدا بوو کە کانت کارەکانی بڵاو کردەوە. ئەو بەرهەمانەی کانت وەک ڕەخنەکان critiques وەرگێڕدرانە سەر ئینگلیزی. ئەو وشەیە کە کاتی خۆی لە فەرەنسییەوە هاتبووە ناوی ئینگلیزی ئێستا وەک هاوتای kritik ی ئەڵمانی بەکار دەچوو. لێرەدا کە critique لە ئەدەبەوە چوو بۆ فەلسەفە، ئاماژەی بە شێوازێک لە پرسین دەکرد کە دانرابوو بۆ ئاشکراکردنی مەرجەکانی پەیدابوونی ئایدیا یان چەمکێکی تایبەت.\nکریتیکی کانتی خەریکی دۆزینەوەی سرووشت و سنوورەکانی تێگەیشتنی مرۆڤ بوو. دۆزینەوەی ستراکچری بناغەییی مێشکی مرۆڤ.\nمارکس ئەو ستراکچرە بناغەیییانەی نە لە مێشکی مرۆڤدا، لە دامەزراوە ئابوورییەکانی کۆمەڵگادا دەبینی و بەمە ئاراستەی کریتیکی گۆڕی.\nڕەخنەی ئەدەبی لەگەڵ هەموو شێوازەکانی critique پەیوەندیی خۆی پەرە پێداوە. دەکرێ یەکەمین پەیوەندییەکانی ڕەخنەی ئەدەبی بە کریتیکی کانتییەوە، لە بۆچوونی ڕۆمانتیکەکان سەربارەت بە ئەندێشە imagination دا ببینرێتەوە کە سەرچاوەی ئەدەبیاتیان بە بەهرەیەک دەزانی که لەنێوان مێشکی مرۆڤ و مێشکی یەزدانیدا جێی گرتووە.\nلەو کاتە بەدواوە، شێوازە جیاوازەکانی ڕەخنە – مارکسیزم، فێمێنیزم، ستراکچرالیزم، دەروونشیکاری، زمانناسی – چ لەگەڵ یەک، چ بە جیا، تیۆریگەلێکی ڕەخنەییان بەرهەم هێناوە کە کەڵکەڵەی ئەوەیە تاوتوێ و شیکاریی وردی بەرهەمە ئەدەبییەکان بکات. بێجگە ئەوە ئەو تیۆرییە ڕەخنەییانە دەپەرژێنە سەر ئەو دۆخەی ئەو بەرهەمانەی تێدا پەیدابووگن. شتانێکی وەک ستراکچری کولتوور و زمان، یاساکانی گێڕانەوە یان ئەو ئایدۆلۆژییانەی لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا بەرهەم دێن.\nلای من ڕەخنە ئەو خوێیەیە ناهێڵێ کۆمەڵگا بگەنێت. بەر بە گەندەڵبوون دەگرێ.\nئەوەی لە سەرەوەدا هات، کورتەیەک بوو لەسەر مێژووی وشەی critique وەختێ لە کەسێک سەبارەت بە پێناسەی چەمکێک لە ڕوانگەی ئەوە دەپرسی، بە زۆری دەبێ چاوەڕێ بی، پێناسەکەی ئەو کەسە چەمکەکە سنووردار بکاتەوە. لای من ڕەخنە ئەو خوێیەیە ناهێڵێ کۆمەڵگا بگەنێت. بەر بە گەندەڵبوون دەگرێ. ئاشکرا دیارە ئەم پێناسەیەی من ڕەخنە زۆر سنووردار دەکاتەوە، بە جۆرێک کە زۆرێک لەو مانایانەی کریتیک هەیبوو ناگەیەنێت. باشتر ئەوە بوو بە جێی ئەوەی بڵێم پێناسەی من بۆ ڕەخنە ئەمەیە، بڵێم من چاوەڕێ دەکەم ڕەخنە ئەم کارکردەی هەبێ. لای من کە گەندەڵی و نەخۆشی هەبوو، پێویست دەکا ڕەخنە سەر هەڵبدا. لای من ڕەخنە بە پلەی یەک دەبێ ئەو نەخۆشییە دەستنیشان بکات، بیناسێنێت، ناوی بنێت. زۆرجار ناکرێت چاوڕێ بی، ڕەخنە خۆی چارەسەری نەخۆشییەکە بکات. زۆرتر ئەرکی ئەوەیە بەڵگە بۆ بوونی نەخۆشییەکە بدۆزێتەوە. بیسەلمێنێ نەخۆشییەکە هەیە. دواتر ئەگەر توانی تەواوی نیشانەکان و تایبەتمەندییەکانی نەخۆشییەکە بدۆزێتەوە، دەبێ بە ڕەخنەیەکی تەواو. کە توانی چارەسەریش بدۆزێتەوە ئەوە نوری عەلا نورە. ئەم پێناسەیە لەنێوان کردەیەکی شۆڕشگێڕانە و کردەیەکی چاکسازانەدا، ڕەخنە بە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە و هەڵتەکێن دەزانێت. لای من ئەوە ڕەخنە نییە بە کابرا بڵێی: خۆزگە کاک فڵانکەس بە جێی لەکلەک بتنووسایە لەقلەق!\nهەر لەم ڕوانگەیەوە لای من ڕەخنەگر ئەو تاکە زیرەکەیە کە بە نەخۆشییەکە دەحەسێ و هەوڵ بۆ ناساندن و ناونان و دەستنیشانکردنی دەدات. ڕەخنە لە حەسین بە نەخۆشییەکەوە دەست پێ دەکات. ئەگەر کەسەکە تواناییی ناساندن و دەستنیشانکردنی هەبوو، دەکرێ ناوی ڕەخنەگری لێ بنێی.\nپرسیوتە نەبوونی ڕەخنە بۆ چی دەگەڕێتەوە. نەتەوەی کورد بە هۆی ئەو هەلومەرجە سیاسی، جوگرافیایی، خەڵکناسییەی هەیەتی، لە هەر بوارێکدا تۆ بیگری شارەزای کەمە. دابەشبوونی بە سەر وڵات و شێوەزاری جیاجیادا، ڕێگرە لەوەی بەهرەکانی کۆ ببنەوە. ئەمە بێجگە ئەوەی بەشێک لە بەهرەکانی خراونەتە خزمەت بە زمان و ئەدەبێکی تر. من دەڵێم ڕەخنەی کوردیمان هەیە. ڕێک بە قەد ئەوەی خوێندەوار و لێزانمان هەیە، ڕەخنەمان هەیە. کێشەکە لە ئەدەبی کوردیدا، من دەخاتەوە بیری خانی دەڵێ: خانی ژ کەمالێ بیکەمالی، مەیدانێ کەماڵێ دیت خالی. خانییەکە هەڵگرە، شاعیر و ڕەخنەگری کورد، بخەرە شوێنەکەی. زۆربەی کەسەکان لەبەر چۆڵبوونی مەیدانەکە خەریکی تەڕاتێنن. تۆ لە باشووردا دوو شار دەبینی کە وڵاتێکیان پێکهێناوە. ئاساییە کە لەو وڵاتەدا هەرکەسێ هەڵسێت دەبێت بە شتێک. من چارەسەری باش بۆ ئەم دۆخە لەوەدا دەبینم کە ئێمە ئەدەبی شێوەزارەکان، بکەین بە ئەدەبی هەموو کورد. ئەمەیش بەوە دەبێ کە خوێنەر و نووسەری کورد شێوەزارەکان فێر ببن. دەبێ کتێبخانەی سۆرانی و کرمانجی، کتێبخانەی کوردی بن. دەبێ وەرگێڕانی نێوان شێوەزارەکان نەمێنێ و جێی خۆی بدا بە فێربوونی شێوەزارەکان. نموونەی باش لەم بوارەدا بادینانە. من ڕەخنەگری بادینیم بینیووە، لە کتێبەکەیدا بە قەد دەقی کرمانجی، دەقی سۆرانی خوێندووەتەوە. من وای دەبینم ئەمە مەیدان بۆ تەڕاتێنی فەیکەکان تەنگ دەکات. تەڕاتێنی فەیکەکان، وای کردووە؛ کەسەکان بۆ دەکەوتن بەجێی خوێندنەوە و خۆپێگەیاندن و داهێنان بە شوێن دۆزینەوەی پەیوەندییەوە بن.\nمن پرۆژەیەکی وەک پرۆژەکەی خۆمیشم بە چارەسەر دەزانی. بۆیە دەستم دایە و ئەنجامم دا.\nهۆکاری کەمتر بینرانی پرۆژەکە، بە پلەی یەکەم بۆ خودی پرۆژەکە دەگەڕێتەوە. بەوەدا کە پرۆژەکە هەڕەشەیە بۆ سەر پێگەی ئەدەبیی زۆر کەس،\nژنەفتن: بەر لەوەی درێژە بدەین بە قسەکردن لەسەر ڕەخنە و ڕەخنەگر؛ دەمەوێ بپرسم چۆن هەوڵەکانی خۆت بە پرۆژە ناودەبەی؟ لە کاتێکدا هێشتا ئەوەشی کردووتە، نەبینراوە و ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکانیمان[دەڵێم ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان، چونکە پرۆژەی جیدی لەگەڵ خۆیدا چەندین ئەنجامی چاوەڕوانکراو هەڵدەگرێ] نەبینیوە. هەموو پرۆژەیەکیش لێکەوت و کاریگەری دادەنێ، ئەو لێکەوت و کاریگەریانەش تا ئێستا بینراون و لە مقۆمقۆی نێو دەنیای مەجازی تێنەپەڕیوە؟ جێی خۆیەتی لێرە یەکێ لەو پرسیارانەی کە بۆمان هاتبوو، دابڕێژمەوە؛ لە بنەڕەتدا بە جۆرێک بۆ جێی خۆ کردنەوە و ناو دەرکردن سەرەتاکان دەستت داوەتە ئەم جۆرە لە ڕەخنەگرتن، نەک وەک ئەوەی ئیدعای دەکەی لە خەمخۆریت بۆ ئەدەب و زمانی کوردی بێت. بەپێی ئەم دوو خاڵە بێت، ناکرێت لانیکەم جارێک ناوی پرۆژەی لێبنرێ.\nنووسیوتە: “من پرۆژەیەکی وەک پرۆژەکەی خۆیشم بە چارەسەر دەزانی. بۆیە دەستم دایە و ئەنجامم دا.” بە چارەسەرت زانیوە! ئایا ئێستاش هەر پێتوایە کە جۆری کارکردنی وەک ئەمەی ئێوە، چارەسەرە؟\nئەمینی: ١. ئەوەی من پێی دەڵێم پرۆژەی “با نموونەیان زۆر نەبێت”، کۆمەڵێک وتارن لەسەر زمان و شیعر و ڕەخنەی شاعیرانی بەناو نوێخوازی ڕۆژهەڵات. جێی ئاماژەپێدانە کە تا ئێستا تەنیا پێنج فایل لەو پرۆژەیە کە نزیکەی سی فایلە، بڵاو کراوەتەوە. من پێی دەڵێم پرۆژە؛ چون ئەو کۆمەڵە وتارە، لە پێناو ئامانجێکی دیاریکراودا نووسراون و بە ئاراستەیەکی دیاریکراودا دەڕۆن.\nئەوەی کە نووسینەکانی من بینرابن یان نا، لە پرۆژەبوون نایانخات. هۆکاری کەمتر بینرانی پرۆژەکە، بە پلەی یەکەم بۆ خودی پرۆژەکە دەگەڕێتەوە. بەوەدا کە پرۆژەکە هەڕەشەیە بۆ سەر پێگەی ئەدەبیی زۆر کەس، چاوەڕوانکراوە لە لایەن زۆر کەسەوە دژایەتی بکرێت و هەوڵ بۆ نەبینرانی بدرێت. بە پلەی دووهەم بڵاوکەرەوە و ماڵپەڕەکان دێن، کە خۆیان لەو پرۆژەیە کەڕ کرد، ئەویش لە پێناو ڕاگرتنی دڵی ڕەخنەلێگیراوەکان بوو. وەک هاوڕێیەک گوتی: هیچکەس نایەوێت کتێبێک بڵاو بکاتەوە کە دژی زۆربەی کتێبەکانیەتی! هۆکارێتر بۆ کەمتر بینران و بڵاونەبوونەوەی کتێبەکە بۆ ئاکاری خۆم دەگەڕێتەوە. ڕاستییەکەی لای من ئەدەب و ڕەخنە و کوردی و لەوانیش گەورەتر ناهێنێ ڕوو بنێم لە کەسێ! کە زانیم کەس خۆی لێ تێ ناگەیەنێ بڕیارم دا بە پی.دی.ئێف بڵاوی بکەمەوە کە پێویستم بە یارمەتیی کەس نەبێ. سەیر ئەوەیە بۆ بڵاوکردنەوەی پی.دی.ئێفیش هەر کێشە هەبوو. ماڵپەڕێک هەیە کاری کتێب و کوردی و ئەو شتانەیە و پی.دی.ئێفی بڵاونەکراوە بڵاو دەکاتەوە. بەر لە دەستکردن بە بڵاوکردنەوەی بابەتەکان – ئەو کاتەی هێشتا نەیدەزانی پرۆژەکە چۆنە – بەڕێوەبەرەکەیم بینی. خۆی گوتی: ئەگەر زانیت کارێکم لە دەست دێت پێم بڵێ. زەنگم بۆ دا، ڕاشکاوانە نەیگوت ناوێرم بڵاوی بکەمەوە، بڕێک بڕ و بیانووی هێنایەوە. من لەسەری نەچووم، نەیشمدا بە چاویدا کە ناوێری بڵاوی بکەیتەوە. ئامانەم گوت که ئەگەر باوەڕت بە قسەی من هەیە، بتوانی بە چاوێکی سووک سەیری پانتاییەکە بکەی. کێشەکانی بەردەم بڵاوکردنەوەی کتێبەکە خۆی نیشاندەری کاریگەری کتێبەکەیە.\n٢. حەز بە ناودەرکردن، بابەتێکی سرووشتییە. لە هەموو کەسێکدا هەیە. ئەوەی کە مرۆ دەیەوێ لە چ ڕێگەیەکەوە ناو دەر بکات، دەبێت لەسەری بوەستین. ئەگەر پاڵنەری من بۆ نووسینی ئەو کتێبە تەنیا ناودەرکردن بوایە؛ نەدەبوو کتێبیکی وا بنووسرێت. بۆچی؟ چون حاشا هەڵناگرێت لەناو کورددا ئەوەندەی بە پەیوەندی و پیاهەڵدان، دەتوانی ناو دەربکەیت، نیوی‌نیو هێندە بە بیرکردنەوە و ژیری و زیرەکی و لە لاوە مەڕتاندن و ڕووشاندن، ناتوانی ناو دەربکەیت. من دەڵێم ناڕێکی و نەخۆشییەک هەبووە کە من پێی حەسیوم و ئازاری داوم. ویستوومە بیناسێنم. حەز بە ناودەرکردنیش هەبووە، هەڵبەت نەک بە شێوە نادروست و باوەکەی. لەناو ئەدەبی کوردیدا ناودەرکردن زۆرتر لە ڕێگەی نانبەقەرزدان و پیاهەڵدان و ئامادەییە لە ناو پانتاییەکەدا. من بەو کارەی خۆم بەو ڕێگەیەدا چووم کە پێچەوانەی گاڕێ، سەخت و کەمڕێبوارە و من ناوی دەنێم کەڵەڕێ.\nبیر لەوە بکەرەوە ئەگەر من ئەو توانایی و کاتەم بخستایەتە خزمەت ناساندن و هەڵدانی فەیکەکان، ئێستە باکسر و کلۆڤەر، ناوبانگی مامۆستا بیلالیان پێ نەدەکێشرا. کە بیر لە کار و ژیانی خۆم دەکەمەوە، دەکەومە بیری شاملوو کە گوتبووی:\n(قەد کەس ئاوا دڵڕەقانە، بۆ کوشتنی خۆی ڕانەپەڕی، بەمجۆرەی کە من ژیام).\n٣. پێم وایە ئەگەر دڵسۆزییەک هەبێت، پتر بۆ گەنجانی کوردیخوێنە. بەر لە نووسینی کتێبەکە گەنجانێکی هەژدە ـ نۆزدە ساڵانم دەهاتە بەر چاو کە وتارێک وەک ئەوەی من لە “کوردبەکەرزانین”دا تاوتوێم کردووە، دەخوێننەوە. بیرم دەکردەوە ئەو وتارە دەخۆێننەوە و هیچی لێ تێ ناگەن. جا وا دەزانن ئەوە دەرەنجامی گێلی و نەخوێندەواری خۆیانە و بەمە باوەڕیان بە خۆیان نامێنێت و نووسەرەکەیان لێ دەبێت بە دێو. یان بیرم دەکردەوە هەر ئەو نووسینەی کە – لە ڕووی زمانەوە – پڕە لە هەڵە، دەبێ بە سەرچاوە بۆ کوردی فێربوونی کۆمەڵێک گەنج. پێم وایە کتێبەکەی من ئەگەریش بۆ ئەمانەی کە خوازیارم نموونەیان زۆر نەبێت، سوودی نەبێت و چاکیان نەکاتەوە، دەتوانێ لانیکەم نەهێڵێت نموونەیان زۆر بێت. دەتوانێ وا بکات بەرەی داهاتوو جیددیتر بێت.\nمن پێم وایە ئەو گرفتانەی من دۆزیبوونمەوە، هەڵوێستی ڕادیکاڵیان دەخواست. هەر پێویستیی ڕەتکردنەوەی جیددی بوو کە ئەو شێوە نووسینەشی فەرز کرد.\nژنەفتن: وەک دەڵێن تۆ کارەکەت یان وەک خۆت دەڵیی پرۆژەکەت بە کارێك و هەوڵێکی ڕادیکاڵ ناو دەبەی؟ لە کوێدا ڕادیکاڵە؟ وەک دەزانین کە هەموو کارێک پێویستی بەوە نییە رادیکاڵانە بێت، تۆ چۆن پاساو بۆ پێویستی ڕادیکاڵبوونی هەوڵ و پرۆژەکەت دەهێنیتەوە؟ ڕەخنەی ڕادیکاڵ و ناڕادیکاڵ چۆن جیا دەکەیتەوە؟ لەلایەکی تریشەوە ئەو نەوەیەی کە تۆ ڕەخنەیان لێدەگری، هەر لەسەرەتاوە ئا ئێستاشی لەگەڵ بێت زۆرینەیان هەوڵەکانی خۆیان بە ڕادیکاڵ دەزانن لەنێو ئەدەب و ڕەخنەی کوردیدا؛ جگە لەمەش هەر لەو پانتاییەدا ئەوانیش بەربەستیان بۆ دروست دەکرا، خوێندنەوەت بۆ ئەمە چییە؟\nئەمینی: من وشەی ڕادیکاڵم، وەک ئاوەڵناوێک بۆ پرۆژەکەی خۆم، بەکار نەهێناوە. بەڵام ئەگەر مەبەست لە ڕادیکاڵ، ڕەتکەرەوە و هەڵتەکێن بێت، پێم وایە پرۆژەکە ڕادیکاڵە. ئەگەر سەرنجی ناوی پرۆژەکە بدەی؛ دەبینی ڕادیکاڵ ئاوەڵناوێکی گونجاوە بۆ پرۆژەکە. من پێم وایە ئەو گرفتانەی من دۆزیبوونمەوە، هەڵوێستی ڕادیکاڵیان دەخواست. هەر پێویستیی ڕەتکردنەوەی جیددی بوو کە ئەو شێوە نووسینەشی فەرز کرد. بێجگە ئەو شێوەیەی خۆم(خوێندنەوەی ڕستە بە ڕستەی وتاری ئەو ئەدیبانە)، وەک بژاردە شێوەیەکی ترم لەبەردەم بوو. دەکرا من پرۆژەکە بەپێی بابەت پۆلێن بکەم. بۆ نموونە دەمتوانی بابەتی کوردینووسین جیا بکەمەوە و تێیدا هەموو جۆرەکانی هەڵە دەستنیشان بکەم و نموونەی بۆ ببینمەوە. دەکرا هەموو خەسارەکانی وتاری ڕەخنەیی ئەو کۆمەڵه ئەدیبە بدۆزمەوە و بۆ ئەویش نموونە ببینمەوە. من ئەو شێوەیەم بە دڵ نەبوو. چون پێم وابوو ئەو شێوەیە کارەساتەکە باش دەرناخات. ئەگەر بڕێک هەڵەی زمانی دەستنیشان بکەی، خوێنەر دێت دەڵێ: ئاساییە! هەموو کەس هەڵە دەکات. بەڵام ئەگەر نووسینێک ڕستە بە ڕستە بخوێنیتەوە و خوێنەر ببینێ نووسینەکە سەرلەبەری هەڵەیە ئەو کات لە کارەساتەکە تێ دەگات. ئەگەر وتارێکی ڕەخنەیی ڕستە بە ڕستە بخوێنیتەوە و بە خوێنەر نیشان بدەی کە لە هەر پاراگرافێکدا، دەکرێ چەندین خەساری گەورە ببینی؛ تێ دەگات ئەو کەسانه چ کارەساتێکیان بەسەر زمان و ئەدەبدا هێناوە. ئینجا خوێنەر قبووڵی دەکا کە ڕەتکردنەوە هەڵوێستێکی هەڕەمەکی نییە.\nپێشتر باسی کریتیکمان کرد و گوتمان، هەڵسەنگاندن، لێکدانەوە، ڕوونکردنەوە، دادوەریکردن، زانیاری و هۆشیاری پێدانی… لە خۆ دەگرت.\nمن پێم وایە ڕەخنەی ڕادیکاڵ کە دەکرێت وەک بەرانبەری ڕەخنەی چاکساز چاوی لێ بکرێت، کاتێک پێوست بە گرتنی دەبێت کە کەسێکی زیرەکی خاوەن بیرێکی ڕەخنەیی، بەوە دەحەسێ کە ناڕێکی، نەخۆشی، ناهەقییەک هەیە. ئەم ناڕێکی، نەخۆشی، ناهەقییە، لە بوارێکی وەک ئەدەبیاتدا دەکرێ خۆی لە گەورەکردنی بەرهەمێکی بێبایەخ، نەبینران یان سووککردنی بەرهەمێکی بەرز، دابەزاندنی سەلیقە خوێنەر یان گڵمەگڵمدا ببینێتەوە.\nبەرهەمی ئەدەبی بە زۆری و شیعر بە تایبەتی، پێچەوانەی بەرهەمی زانستی ناڕوونی بەشێکە لە تایبەتمەندییەکانیان. سەیر بکە تەنانەت لە بەرهەمێشکدا کە پێی سەرسامی، بەشکانێک هەن کە ناڕوونن بۆت. هەست دەکەی بەرهەمەکە تەواو بۆت دەستەمۆ نابێ. من وای دەبینم ئەمە ئەو تایبەتمەندییەی ئەدەبیاتە کە زەمینە بۆ شەیادی بڕێک کەس خۆش دەکات. کابرا شیعرێک دەنووسێ، تۆ دەزانی فڕی بە سەر شیعرەوە نییە، بەڵام کۆڵکە شاعیرەکەی دەتوانێ بڵێت تۆ ئەگەر ناتوانی پەیوەندیی لەگەڵ بگری کێشەی خۆتە. بۆ بەرهەمێکی زانستی دۆخێکی لەم جۆرە پێش نایەت. گەرەکمە بڵێم ئەو کۆمەڵە ئەدیبەی من ڕەخنەم لێ گرتوون، ئەو تایبەتمەندییەی ئەدەبیاتیان قۆزتووەتەوە. ئەوان ناڕوونییان بۆ شاردنەوەی ناشارەزایی خۆیان بەکارهێناوە. نایشارمەوە نەمهێشتووە بەسەریانەو بچێت.\nجا کە تۆ دەڵێی ئەمانە کاتی خۆی، خۆیان بە ڕادیکاڵ ناساندووە، ڕێک وایە. ئەو نەخۆشییەی من پێی حەسیم ئەوە بوو؛ کۆمەڵێک ناشارەزا و هیچ لێنەزان خەریکن خۆیان وەک شارەزا و ئاڤانگارد ڕادەنێن. ئێستە دەزانی من پێش نووسین لە چ دۆخێکدا بووم؟ لای من ئەو گەندەڵی و کوردبەکەرزانینە، هەڵوێستی ڕادیکاڵی دەویست. پێیشم وابوو گەندەڵی و کوردبەکەرزانینەکە تەنیا ڕەهەندی ئەدەبی نییە، بەڵکو ڕەهەندی ئەخلاقیشی هەیە.\nسەبارەت بە پرسیاری ئەوەی کە کاتی خۆی ئەوانیش بەربەستیان بۆ دروست کراوە. دەبێ بڵێم: ئەوەی ئەوان تووشی بوون، بەربەست بەو مانایەی بۆ من پێش هاتووە، نەبووە. ئەوەی ڕەنگە ئەوان پێی بڵێن بەربەست، ڕەتکردنەوەی بەرهەمە شیعری و ڕەخنەییەکانیانە لە لایەن خوێنەرەوە. بەربەست ئەوەیە ئەوان بۆ بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانیان تووشی کێشە بووبن. شتی وا نەبووە. بەڵام ڕەتکردنەوەی خوێنەر، هێشتاش بەردەوامە. پێچەوانەی ئەوەی دەیانگوت داهاتوو لە بەرژەوەندیی نوێخوازانە! دوای بیست ساڵ، دۆخیان خراپتر نەبووبێ، باشتر نەبووە. لانیکەم بیست ساڵ پێش، پووچیی ژستەکانیان دەرنەخرابوو!\nلە کۆتاییدا بڵێم من نووسینەکانی خۆم، نەک پێشوازینەکردنی خوێنەر بە سەلمێنەری فەیکێتیی ئەوان دەزانم. چون بەرهەمی وا هەیە خوێنەر باوەشی بۆ گرتووەتەوە، بەڵام لای من لە بەرهەمی نوێخوازان سووکترە.\nناهەقیی گەوره لای من ئەوەیە؛ ناوی سووسێر و دریدا و ویتگنشتاین و ئاگامبن بهێنی، کەچی سەرەتاییترین شتەکان سەبارەت بەو بیرمەندانە نەزانیت. هێشتا لە لێککردنەوەی دال و مەدلوول و متۆنیمی و مێتافۆردا مابیتەوە،\nژنەفتن: خۆیشت پێتوانییە کە ڕەتکردنەوەی بیست ساڵی ئەدەبی کوردی لە ڕۆژهەڵات زۆر بێویژدانانەیە. لە بێویژدانیش گەڕێین؛ ڕەخنە تەنیا گەڕان نییە بە دوای کەموکوڕی و هەڵەکانی نێو دەق، یان سەلماندنی خراپی دەقێک. پێتوانییە بە ڕەخنەگرێکی بۆ نموونە فەڕەنسی بڵێی “من لەگەڵ ڕەتکردنەوەی بیست ساڵی ئەدەبێ وڵاتێک، پرۆژەیەکیشم دەست پێکردووە بۆ ئەوەی بە ڕەخنەکانم بیسەلمێنم کە لە ماوەی ئەم بیست ساڵەدا ئەم ئەدیبانە هیچیان نەکردووە شایەنی خوێندنەوە و ڕاڤە و ڕەخنە بێت”؛ ئەویش گەر گاڵتەجاڕانە سەیرت نەکات، ئەوا وەک بێویژدانێک سەیرت دەکات.\nبە جۆرێکی تر بڵێم، پێت وانییە گەڕان بە دوای هەڵە و کەموکوڕی لەنێو هەر شتێکدا کارێکی ئاسانە، بە تایبەت چاوت لە ئاست باشییەکانی نێو ئەو شتە دابخەی؟\nئەوەش بڵێم من پێموایە پرۆژەکەی تۆ خزمەت بەو دیدگایە دەکات کە ڕەخنە تەنیا لە هەڵسەنگاندنی خراپ و باشی دەقدا کورت دەکاتەوە (بە جیاوازی ئەوەی تۆ هەوڵ دەدەی بیسەلمێنی کە بۆ خراپە!)، ئەمەش یەکێکە لە کێشە زۆر قووڵەکانی ئەدەبی کوردی.\nئەمینی: “خۆیشم” نا، “من” پێم وایە ڕەتکردنەوەی ئەدەبی کوردی بیست ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵات، بێویژدانییە. دەمەوێ بڵێم من ئەو کارەم نەکردووە. ئەگەر بە جێی وشەی “ئەدەب” وشەی شیعرت بەکاربهێنایە ئەو کات بڕێک ڕاستیترم سەبارەت بە شیعر دەگوت. ئەوەی من لەسەری نووسیوومە – پرۆژەی “با نموونەیان زۆر نەبێت” – لەسەر شیعرە، نەک ئەدەب بە گشتی. لەسەر شیعر و ئەو ڕەخنە و نووسینانەیە کە بە دەوری شیعری بەناو نوێخوازی ڕۆژهەڵاتەوە بوو. یانی پرۆژەکە تەنانەت لەسەر هەموو شیعرنووسانی ڕۆژهەڵاتیش نییە. با لێرەدا بڵێم: بۆچی تەنیا لەسەر شیعری بەناو نوێخوازە. چون ئەو ناهەقی و نەخۆشییەی پێشتر باسم کردووە و من هەڵدەنێت بۆ نووسین؛ زەقتر لە کاری ئەو بەناو نوێخوازانەدا دەبینرا. زۆرێکی تر شیعرنووس هەن کە خەڵکی شیعریان زۆرتر دەخوێنێتەوە. ئەو شاعیرانە ئاستیان لەمانەی من ڕەخنەم لێ گرتوون، نزمترە. لەگەڵ ئەوەشدا من باسم نەکردن. چون ئەو شیعرنووسانە، هەڵوێستیان بەرگریکارانەیە تا هێرشبەرانە. ئەوانە لافی ئەوە لێ نادەن شارەزای فەلسەفە و فیکری نوێن. خۆیان بە ناوی فەیلەسووفانەوە نانوێنن. زۆربەیان کە ناوی فەیلەسووفەکان دەهێنی، ددانیان هاڵ دەبێ، پێستیان لیر دەردەکا! ئەمانە لای من بۆ ڕەخنە نابن. ناهەقیی گەوره لای من ئەوەیە؛ ناوی سووسێر و دریدا و ویتگنشتاین و ئاگامبن بهێنی، کەچی سەرەتاییترین شتەکان سەبارەت بەو بیرمەندانە نەزانیت. هێشتا لە لێککردنەوەی دال و مەدلوول و متۆنیمی و مێتافۆردا مابیتەوە، لەو لاوە لافی ئەوە لێ بدەی کە شارەزای ئەدەب و ڕەخنەی ڕۆژئاوایت. کارەسات ئەوەیە لە دەستنیشانکردنی پارۆدییەکدا کێشەت هەبێ، پێت وابێ پێشەنگی. ئەوەش بڵێم تەنانەت لە باسکردن لەو کۆمەڵە بەناو نوێخوازەیشدا، من هەموویانم لە یەک ئاستدا نەبینیووە. ئەگەر سەرنجت دابێ؛ ناوی یەکێک لە فایلەکان “لە ئەرازلا ئەو باشەکەیانە”یە. من ڕێز لە بچووکترین داهێنانیش دەگرم. کارەکەی من هەڵتەکێن و ڕەتکەرەوەیە، بەڵام وردە و هەڕەمەکی نییە. من قەد ئەدەبێک کە “بیربا” و “پادشای تەنیایی” و “گابۆڕ” و “تۆقی عەزازیل” و “مەرگەژین” و “گرەوی بەختی هەڵاڵە” و “کڕاکە” و ئاڵبوومە شیعرییەکانی “ڕۆجیاروو وەرمەکام” و “یانەو هەناسەکام”ی تێدا بێت، ڕەت ناکەمەوە.\n٢. لەسەرەوەدا باسی ئەوەم کرد کە ڕەخنە لای من کەی پێویست دەبێ. گوتیشم ناهەقی تەنیا گەورەکردنی بەرهەمێکی بێبایەخ نییە(تەنەکە بە تەڵا کردن). ناهەقی دەتوانێ لە نەبینران و سووککردنی بەرهەمێکی باشیش دا بێ. هەروەها دەکرێ ڕەخنە لەسەر دەقێکی دیاریکراویش نەبێت و کاریگەر و بەرز و ڕێکوپێک بێت. ڕەنگە بەرزتر و بڵاوتر لە دەقێک، ڕەخنە لەسەر دیاردەیەک و ڕەوتێک بێت وەک ئەمەی من ئەنجامم داوە. دواجار ئەویش هەر دەبێت بێتەوە سەر دەق. با دەقێک نەبێ، دەقگەلێک بێت. با دەقەکە شیعر نەبێ، ڕەخنە بێت. گرنگە ئەوەیە ڕەخنەکە بە حەواوە نەبێ.\n٣. من ئەگەر لەگەڵ ئەو ڕەخنەگرە گریمانەکراوە فەڕەنسییە قسە بکەم؛ باسی شتانێکی بۆ دەکەم تێر و پڕ بە کورد بکەنێت! پێی دەڵێم کوردمان هەیە کتێبی لەسەر نالی و ڕەخنەی نوێ نووسیووە. وتارەکەی لەسەر ستراکچرالیزم بە ڕستەی “بنەچەکی بنەماخوازی، زمانناسی نوێیە” دەست پێ دەکات. دوو لاپەڕە دواتر لە فرانسیس پۆنز دەگێڕێتەوە کە “وشەکانتان لە نزیکەوە بینیووە؟ وشەیەک هەڵگرن. باش وەیسووڕێنن. لە چەند لاوە باش لێی بڕوانن تا بۆ خۆی دەبێتە ناوەڕۆکەکەی”. ئینجا دەڵێ پۆنژ وشەی کرۆش cruche(گۆزە)ی دایە بەر سەرنج و دیعایەی ئەوەی کرد هەموو پیتەکانی کرۆش شوێنێکی گۆزەکە پیشان دەدا. کابرای فەڕەنسیش دەڵێ: کوردی حەنەکچی! پێمان ڕادەبوێری! یەکێک لە گەورەترین قسەکانی سووسێر ئەوە بوو کە لەنێوان وشه و ماناکەیدا هیچ پەیوەندییەکی سرووشتی نییە. ئەوەی هەیە وشەکان بە پێی ڕێکەوتن دانراون.\nدەکرێ بە کابرای فەڕەنسی بڵێم هەمان بوو، ئاوەڵناوی کاڵفامی بەسەر خەڵکدا دەبەشییەوە، کەچی بە دکانسترەکشنی دەگوت: دفۆرمەیشن. دەکرێ پێی بڵێم: وەرگێڕمان هەبوو ئەشکەوتی شانەدەری نەبیستبوو؛ شیعر کوردی وەردەگێڕا. دەکرێ باسی ئەوەی بۆ بکەم کە لە کوردستان، ئەندامانی پۆلیتبیرۆی پارتەکان، هێنده شەیدای ئەدەبیاتن لەبەر سەرقاڵی بە خوێندنەوەی ڕەخنەی ئەدەبی نایانپەرژێ ڕووداوە سیاسییەکان بخوێننەوە.\n٣. نا! من پێم وا نییە گەڕان بۆ هەڵە کارێکی ئاسان بێت. بە ساڵان ئەو هەموو هەڵە و پەڵە هەبووە کەس لێی نەپرسیوەتەوە. گەر ئاسان بوایە دەبوو کەسانێک لێی خوەدی دەرکەون. جا ئەوەش بڵێم: ئەوەی من کردوومە هەڵەچنی و هەڵەدۆزی نییە. ئەوەی من کردوومە ناساندنی کوردبەکەرزانینە. کوردبەکەرزانین لەگەڵ هەڵە و نەزانین فەرقیان هەیە. هەڵە ئاساییە. هەموو کەس هەڵە دەکات. تەنانەت هیتلەریش هەڵە دەکات! نموونەیەکت پێ دەڵێم. وای دانێ کابرا لەبەر ڕواڵەتی وشەکە؛ بەهەڵە لە ناتوراڵیسم تێ گەیبێ و بە شتێک نزیک لە پاستوراڵیزم و حەزکردن لە سرووشت تێی گەیشتبێ. ئەمە هەڵەیە و دەتوانی ڕاستی بکەیتەوە بۆ کەسەکە و تەواو. بەڵام ئەگەر کابرا وتاری لەسەر فۆرمالیسم نووسی و بە نووسینی ناوی سەرچاوە و دانانی ڕفرێنسی فەرموودەکانی بنووسێت: کۆمەڵێک شاعیر هەبوون؛ کۆمەڵێک فۆرمی نوێیان هێنا! ئەوەبوو پێیان گوتن: فۆرمالیست. ئەمە ئیتر هەڵە نییە. ئەمە بێمنەتییە بە کوردی. بێمنەتییە بە خوێنەر. کوردبەکەرزانینە. نووسینە بەم چاوەڕوانییەوە کە ئەم وتارە ناخوێنرێتەوە و تەنیا دەژمێردرێت.\nمن بە هیچ کلوجێک چاوم لە باشیی ئەو بەرهەمانە نەنووقاندووە. پێنج ساڵ پێش، دە ساڵ پێش، هەڵوێستی من لە هەمبەر ئەو دەقانەدا ئەمە نەبوو. خۆم جارێک لە منداڵی و بێپەزموونیی خۆمدا بە هاوڕێیەکی کوردینەزانم گوت دەڵێن لە کوردیدا شیعرێک داهاتووە، قۆناغێک لە پێش شیعری جیهانەوەیە! منی بێچارەش بیستبووم! من قەد پەیوەندییم لەگەڵ ئەو دەقە بەرزانەدا کە دەستی ئەدەبی جیهانیان لە پشتەوە بەستبووەوە نەگرت! من لە خوام بوو کەسێک هەبێ باسی باشیی ئەو دەقانەم بۆ بکات. بۆیە هەمیشە بە شوێن وتارگەلێکەوە بووم، باسی باشیی ئەو دەقانە بکات. خوا دەزانێ چەنێک گەڕام تا ئەو ژمارەیەی گۆڤاری زرێبارم پەیدا کرد کە تایبەت بوو بە شیعری برایان! لای خۆمەوە دەمگوت هەر کات ئەو گۆڤارە دەست بخەم سەردەمی جاهیلیەتم بەسەر دەچێت! کاتێ بینیم، چ ببینم؟ تەڕاتێنی گۆڕهەڵکەنە و کەمتیاری کورد! وەک گوتم هەر شەیدایی بۆ بینینی باشیی ئەو دەقانە منی کردە وتارخوێن. کە وتارەکانم خوێندەوە، تازه گومان لەو دەقانە لە مندا چەکەرەی کرد. کە من دوو بەرگی کتێبەکەم بە درۆخستنەوەی پیاهەڵدانی بەناو ڕەخنەگران بووبێت، ڕێی هەیە ئەو دەقانە باشیشیان هەبووبێت؟\n٤. من لەسەرەوەدا هەم باسی ڕەخنە بە گشتی، هەم باسی کارەکەی خۆمم کردووە. کارەکەم لەو پرۆژەیەدا دەیخواست بە شوێن هەڵە و لێنەزانینەوە بم. لە پرۆژەکەدا فایلیش هەیە کە من هەوڵ دەدەم باشییەکانی دەقێک نیشانی خوێنەر بدەم. باشییەکانی دەقێک کە قەد کەس نەیتوانیبوو نیشانی بدات. کە وەک گوتم نەبینرانی دەقێکی بەرزیش هەر ناهەقییە و من پێم قووت ناچێت. پێویست ناکات و تەنانەت ناکرێ و هەڵەیشە کە ڕەخنەیەک هەموو جۆرەکانی کارکردی ڕەخنە لە خۆیدا کۆ بکاتەوە. لە وەڵامی یەکێک لە پرسیارەکاندا گوتم:\n“لەو کاتە بەدواوە، شێوازە جیاوازەکانی ڕەخنە – مارکسیزم، فێمێنیزم، ستراکچرالیزم، دەروونشیکاری، زمانناسی – چ لەگەڵ یەک، چ بە جیا، تیۆریگەلێکی ڕەخنەییان بەرهەم هێناوە کە کەڵکەڵەی ئەوەیە تاوتوێ و شیکاریی وردی بەرهەمە ئەدەبییەکان بکات. بێجگە ئەوە ئەو تیۆرییە ڕەخنەییانە دەپەرژێنە سەر ئەو دۆخەی ئەو بەرهەمانەی تێدا پەیدابووگن. شتانێکی وەک ستراکچری کولتوور و زمان، یاساکانی گێڕانەوە یان ئەو ئایدۆلۆژییانەی لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا بەرهەم دێن”.\nلە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە چەمکی کریتیک پێیاندا تێ پەڕیوە، هەڵسەنگاندن و دادوەریکردن بەشێک بووە لە ماناکانی. کارەکەی من بە زۆری هەڵسەنگاندنە\nدەپرسم: دەکرێ لە خوێندنەوەکی فۆرمالیستیی دەقێکدا؛ بپەرژێیتە سەر ئەو دۆخەی بەرهەمەکەی تێدا پەیدابووگە؟ ئەوەیە دەڵێم ناکرێ هاوکات هەموو کارکردەکانی ڕەخنە لە نووسینێکدا کۆ بکەیتەوە. ئەوەی کە ئێمە ڕەخنەیەکمان نەبێت باسی کانتێکستی پەیدابوونی دەقەکان بکات – وەک ئەوەی مارف خەزنەدار لە مێژووی ئەدەبەکەیدا دەیکات – کەموکوڕییە. بەڵام ڕەخنەیەک که بە بەڵگەوە باسی باشی و بەدی بابەتێک دەکات کێشەی نییە. وەک باسکرا لە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە چەمکی کریتیک پێیاندا تێ پەڕیوە، هەڵسەنگاندن و دادوەریکردن بەشێک بووە لە ماناکانی. کارەکەی من بە زۆری هەڵسەنگاندنە. بەڵام ئەوە نییە کە بە چاوی سووک تەماشای کارکردەکانی تری ڕەخنە بکەم. بە پێچەوانەوە لای من نووسینێک کە بپەرژێتە سەر کانتێکست و لایەنە فیکرییەکانی دەقەکان، زۆر بەرزە. لای من ئەو دەقانە ئەگەر تەواو بن، لە ڕەخنەوە تا ئاستی بیردۆزی هەڵدەکشێن. حەز دەکەم کارەکانم لە داهاتوودا لەو جۆرە بن. ئەو کارانە وەک گوتم ئەگەر تەواو بن، ئاستیان بەرزترە لەمەی من کردوومە. نایشارمەوە ئەو کارەی من کردوومە، کارکردن نییە لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوەدا. ئەوەش بۆ ئەو ڕاستییە دەگەڕێتەوە کە بەرهەمی ئەو کۆمەڵە نووسەرە ئاستیان زۆر نزم بوو. من وا دەزانم بە نووسین لە سەر ئەو دەقانە خۆم لە نووسینی جیددیتر بێبەش کردووە و بەوە غەدرم لە خۆم کردووە.\nلەو دەقانەدا کە دەکرا بێنە ناو پرۆژەکەوە من گرنگترین و جیددیترینیانم هەڵبژارد. ئەوە کێشەی من نییە کە جیددیترینی ئەو دەقانە، دەقانێکی بەرز نین.\nژنەفتن: کۆتایی قسەکانت ئیعترافێکی تیایە؛ تۆ دەڵێی؛ ئەوەی تۆ کردووتە لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوەدا نییە، پاساوەکەش ئاستی نزمی ئەو بەرهەمانەن کە ڕەخنەت لێگرتوون. لەم پرسیارەدا بۆچوونی شەخسی خۆم دەخەمەڕوو لەسەر ڕەخنە و پرسیارەکەش وەک ڕۆژنامەنووسێک ناکەم. من پێم وایە ڕەخنە ململانێیە لەگەڵ پتەوترین و بەهێزترین و لە هەمان کاتدا شاراوەترین لایەن و ڕووەکانی دەق بۆ بەرهەمهێنانەوەی مانا و دەقێکی سەربەخۆی پتەو و بەهێزی دیکە. تا ئەمەش نەکرێت ڕەخنە نابێتە دەقێکی سەبەخۆ، دەبێتە پاشکۆی دەقەکە. تۆ ئەگەر سەیر بکەی دەقەکانی تۆ نەبوونەتە دەقی سەربەخۆ ڕیک پاشکۆی کۆمەڵێ دەقی ترن (ئینجا خۆیشت دەڵێی کۆمەڵێ بەرهەمی ئاست نزمن!). دەی لە هەر کەسێ بپرسی دەقێکی ڕەخنەیی هەیە لەسەر فڵانە دەق(ناوی دەقێکی ئاست نزم بهێنن)، یەکسەر بیری بۆ ئەوە دەچێ کە ڕەخنەکەش ئاستی نزمە و ناچێ بە دوایدا. منیش پێموایە ڕەخنە هەڵوەشاندنەوە و هەڵتەکاندنە بەڵام کون و کەلەبەرەکانی دەق نەک ئەجداد و ئابای نووسەرەکە. بەڵام تۆ ناو و ناتۆرە لە نووسەرەکە دەنێت. هەر وەک پێشتریش باسمان کرد هیچ شتێک بۆ دیالۆگ ناهێڵیتەوە.\nئەمینی: ١. کێشەکە ئەوە نییە من لەنێوان چەندین دەقدا، نزمترینیانم هەڵبژارد بێت. بە پێچەوانەوە، لەو دەقانەدا کە دەکرا بێنە ناو پرۆژەکەوە من گرنگترین و جیددیترینیانم هەڵبژارد. ئەوە کێشەی من نییە کە جیددیترینی ئەو دەقانە، دەقانێکی بەرز نین. ئەوە هەر سەلمێنەری قسەکانی منە کە بەناو نوێخوازانی ڕۆژهەڵات، لەگەڵ ئەوەی لافی پێشەنگی و ڕادیکاڵبوون لێ دەدەن، شتێکی ئەوتۆیان بۆ گوتن نییە. بمانەوێ و نەمانەوێت ئەو دەقانەن کە ئەمڕۆ ڕەخنە و شیعری کوردی ڕۆژهەڵاتیان پێکهێناوە.\nمن چەند پرسیارێک دەکەم: ئاخۆ کورد گرنگە؟ ئاخۆ ئەدەبی کوردی گرنگە؟ ئاخۆ شیعری کوردی گرنگە؟ ئاخۆ ئەو دەقانە بەناوی شیعر و ڕەخنەی کوردی، ئەویش هی بەرەی ئاڤانگارد، بڵاو ناکرێنەوە؟ ئەگەر وای دابنێین ئەو دەقانە – لەبەر نزمی – نەدەکرا گوێیان پێ بدرێت و بخوێنرێنەوە، دەتوانین بەو پەیژەیەدا کە هاتینە خوار، بچینە سەر و دواجار بگەینه ئەو ئەنجامەی؛ مادام هەرچی شتی کوردە ئاستی نزمە، پێویست ناکات گوێی پێ بدرێ! گەیشتن بە دووڕێیانی بەکوردی کارکردن یان نەکردن، دۆخێکی جیددییە و بۆ هەر کەسێک کە فیشقیاتچی نەبێت، دێتە پێش. من لە ئێستادا بۆم پێش هاتووە. لە خۆم دەپرسم: کارکردن لە ئەدەبێکدا کە بەناو شاعیران و نووسەرانی پاساوی کوردینەزانین بەوە دەدەنەوە کە گوایە لە قوتابخانە کوردی فێرنەبوون! ڕەوایە یان نا؟\nبەو جۆرەی تۆ باسی ڕەخنە دەکەی؛ نەدەبوو مەسعوود محەممەد بەشێکی زۆر لە نووسینەکانی بنووسێت. چون بە دەربڕینی تۆ ئەوانە دەقی پاشکۆن و سەربەخۆ نین. سەیری وتارەکانی ناو کتێبی “کەوچکێک شەکر بۆ قاوەیەکی تاڵ” بکە. بڕۆ سەیری وتاری “نامەیەک” بکە. بۆ کابرایەکی نووسیووە:\n“ناکرێ وشەی “مەند”، “ئەفەندی”، “دەربەند” بکرێنە “مەنگ”، “ئەفەنگی”، “دەربەنگ”. بە نموونە دەڵێم لە فەرەنسیدا شێوەی پاریس هەرە پێشکەوتووی ئاخاوتنی میلـلەتی فرەنسەیە. خەڵقی پاریس دەنگی “ر” بە “غ” دەخوێننەوە. بەڵام لە نووسینی فەرەنسیدا دەنگی “ر” هەر بە “ر” دەنووسرێت با خەڵقی پاریسیش بە “غ” بیخوێننەوە.\nمەسعوود محەممەد کۆی لەوە نەکردووەتەوە، هەڵەی هێندە سادە بۆ کابرایەک ڕاست بکاتەوە؛ چون ڕەخنە لای ئەو ڕێککردنەوەی ناڕێکییەک بووە کە بینیوویە. دەکرا بە خۆی بڵێت: ئەو نووسینە ناهێنێ من لەسەری بە جواو بێم. کە دواجار نەهێنانی ئەو نووسینە دەگاتەوە بە نەهێنانی کورد. دیارە لای ئەو کورد هێناویە کات و توانایی بۆ دابنێت. لای منیش دوو ساڵ پێش وەها بوو. بەڵام ئێستا لە لام پرسیارە. شتێک کە لەنێوان سەردەمی من و سەردەمی مەسعوود محەممەددا گۆڕاوە ئەمەیە؛ ئێستا زۆر کەس کوردبوون بە مەبەستی شاردنەوەی لێنەزانینی خۆی بەکاردەهێنێ. ئێستا زۆر کەس خاڵیبوونی مەیدانەکە دەقۆزێتەوە. دەچن کۆلکەشاعیرێکی فارس دەدۆزنەوە و دەبن بە لقی کوردستانی ئەو کۆلکەشاعیره. یەکێ لقی کوردستانی یەدوڵڵا ڕوئیاییە، یەکێ هی عەلی باباچاهییە!\nئەگەر دەقێک کە لەسەر دەقێکی تر نووسراوە، بە پاشکۆ بزانین؛ بەشێکی زۆری فەلسەفە پاشکۆیە. بەوجۆرە دەتوانین بێژین نووسینەکانی دریدا، پاشکۆی نووسینەکانی سووسێرن! ئاخر دریدا لە differenceی سووسێرەوە دەستی پێ کرد گەیشت بە differance.\n٢.تۆ کە دەڵێی ڕەخنە ململانێیە لەگەڵ پتەوترین دەقدا، پێمان ناڵێیت لە ڕەخنەی شیعری کوردیدا، پتەوترین دەقەکان کامانەن؟ پێت وایە دەقانێکی تر هەن کە لەو دەقانەی من لەسەریانم نووسیوە، جیددی تر بن؟ ئەوانەی من لەسەریانم نووسیوە، ئەوپەڕی توانستی ڕەخنەی کوردییە. من لەم هەنگاوەدا ئاستی نووسینەکانم دیاری کرد و هەوڵم دا بڕێک باسەکان لەو فیشقیاتە دەربهێنم.\nدەتوانی لە جیاوازیی من و ئەوانی تر ورد ببیتەوە. هەموو دێن بە ڕاوێژێکی باقیارکەرانە دەڵێن: ئێمە ڕەخنەی کوردیمان نییە. من هاتووم بەناو ڕەخنەی کوردیم تاوتوێ کردووە کە بزانم چییە و کێشەی چییە. پێم وایە دوای پرۆژەکەی من ئەوەی حەیای هەبێ، ئەو جۆرە لە نووسین بە ناوی ڕەخنە بڵاو ناکاتەوە.\n٣.من ئابا و ئەجدای کەسم هەڵنەوەشاندووەتەوە! ئەوەیش تۆ بەناو ناو و ناتۆرە ناوی دەهێنی؛ دەوڵەمەندکردنی ئەدەبی کوردییە بە داهێنان. ئەو داهێنانانە کۆرسی فێربوونی مامەڵەکردنن لەگەڵ زمان!\nژنەفتن: دوو تێبینی: من ناڵێم ڕەخنە پاشکۆیە، دەڵێم چۆن ڕەخنە ببێتە دەقێکی سەربەخۆ و لە پاشکۆیەتی دەقی ڕخنە لێگیراو دەربچێ. تێبینییەکەی تریش کاتێ دەڵێم ئاست نزم لە زمانی تۆوە گواستومەتەوە، ئەگینا ئەسڵەن من نەک پێموانییە ئەو قۆناغەی تۆ ڕەخنەی دەکەی، دەقەکانیان ئاست نزم بن، بەڵکو بە یەکێ لە قۆناغە باشەکانی دەزانم.\nئەمینی: سەبارەت بە تێبینییەکەت کە گوایە ئەو قۆناخە یەکێکە لە قۆناخە باشەکان، داوا دەکەم کە فایلەکانی من هەموویان بخوێنیتەوە. پێشبینی دەکەم دوای خوێندنەوەی وتارەکان بۆچوونت بگۆڕێت.\nبابەتی کوردینووسین بابەتێک جیددییە کە کۆڵێک خەساری تێدایە.\nژنەفتن: با هەر بۆ ڕوونکردنەوەی پرسیارەکەی پێشووم، ئەمەش بڵێم بۆ نموونە”لەو دەقانەی تۆ بخەینە بەردەم خوێنەرێکی باشوور(کە تا ئەم ئاخیرانەش بە تاک و تەرا نەبێت، ئاگایان لە ئەدەبی ڕۆژهەڵات نەبووە)، چی لەو دەقانە فێر دەبێت، (دەڵێم لەو دەقانەی تۆ، یانی مەبەستم کۆی کارەکانت نییە).\nکاک بیلال، لە باشووریش ئەو ڕەخنانەی کە خەریکی ڕێک کردنەوەی ناڕێکی زمانی دەقەکانن، زۆر بووە. گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە ئێستا دەستەواژەی (پاسەوانانی زمانی کوردی) بووەتە گاڵتەپێکردن، گوتارێک لە بەرانبەر ئەم ڕەخنانە سەریهەڵداوە و کە چەند خاڵێک لە خۆ دەگرێ لەوانەش (زۆرینەی ئەوانەی بوونەتە پاسەوانی زمانی کوردی لە زمانی ناوچەکەی خۆیەوە قسە لەسەر دەق و نووسراوەکانی تر دەکات، ڕێگرن لە گەشە کردنی زمانی کوردی و؛ دەیانەوێ زمانی کوردی لە سنوورێکی گوندیانەدا بمێنێتەوە، ناتوانن و نازانن خویندنەوە و ڕاڤە بۆ دەقەکان بکەن و تەنیا چەند هەڵەیەکی زمانی دەکەنە پێوەر بۆ ڕەتکردنەوەی دەقەکە و بە نووسەر دانەنانی نووسەرەکە… چەندانی دیکە). بۆ کێشەی ڕێنووسیش کە تۆش لە ڕەخنەکانتا باسی دەکەی، هەر ئەوانە پێیانوایە ئەوە کێشەی نووسەر نییە، کیشەکە لەوەیە کە هێشتا ڕێنووس بە ستاندارد نەکراوە، یان دەڵێن ئەوە کێشەی دەزگاکانە کە دەبێ ئەدیتۆری پیشەگەریان لەو بوارەدا هەبێ و بە دەقەکاندا بچێتەوە. ڕایەکیش هەیە کە پێیوایە ئەوانە ناچنە خانەی ڕەخنەوە هێندە ڕێک کردنەوەی هەندێ ناڕێکی ڕینووسیییە. بە کورتی بۆ ئەو جۆرە لە ڕەخنە چەندین پاساو دەهێنرێتەوە.\nئەمینی: ١.ئەو دەقانە بە پلەی یەک، کاریان ناساندنی دۆخ و ئاستی شیعر و ڕەخنەی ئەو کۆمەڵە ئەدیبەیە. لەوە بترازێت، من لە پێناو ئەوەدا کە فایلەکان بێجگە ناساندنی خەسارەکان، سوودگەلی تری بۆ خوێنەر هەبێت؛ هەر جارەو باسێکی جیددی درێژە دەدەم. بۆ نموونە باسی بۆچوونەکانی ویتگنشتاین بۆ خوێنەر ڕوون دەکەمەوە. یان کە باسی پۆستمۆدێڕنیزم بوو، باسی دەقی پۆستمۆدێڕنیستی کوردی دەکەم. کە ڕەخنەگر چەمکە ڕەخنەییەکانی بە هەڵە بەکارهێنابوو، هەوڵ دەدەم بۆ خوێنەری ڕوون بکەمەوە. هەر نموونە شیعرێک کە لە وتارەکاندا باسی دەکرێ، هەوڵ دەدەم بە وردی باسی بکەم. باسی لایەنی زمانیش بەوردی دەکەم. ئەمانە ئەو شتانەن کە دەقەکانی من بە خوێنەری دەبەخشێت.\n٢. بابەتی کوردینووسین بابەتێک جیددییە کە کۆڵێک خەساری تێدایە. لە سەرەتادا بڵێم من لەو پرۆژەدا قەد باسی ڕێنووسم نەکردووە. باسی ڕێنووسم نەکردووه؛ چون بابەتێکی سادەیە و هەر کەس بە خوێندنەوەی دە پانزە لاپەڕە دەتوانێت فێری ببێت. ڕێنووس، شتێکی ئەوتۆی نییە کە من لەسەری بنووسم. ئەوەی کە گوایە بیلال دەپەرژێتە سەر ڕێنووس، پێ دەچێت لەملاو لەولاوە بیستبێتت. دەتوانی بیر بکەیتەوە کە لەو فایلانەی خۆت خوێندوونەتەوە، قەد باسی ڕێنووست بینیووە یان نا؟ ئەوانەی کە ئەو دەنگۆیە بڵاو دەکەنەوە، بڕێکیان هەر فەرقی ڕێزمان و ڕێنووس نازانن. بڕێکیشیان بە ئەنقەست بۆ سووککردنی کارەکە دەیکەن.\nـ نەبوونی ڕێنووسی یەکگرتوو نابێتە پاساو کە بڕێک فەریکە و فەیکەنووسەر، هیچ تێبینییەکی ڕێنووسی ڕەچاو نەکەن. نابێت تۆ لە دەقێکدا بنووسی؛ “دەستملەکارکێشاوە”! لەو لاوە بێیت بنووسی: “بە هێز”!\nلە زانکۆکەماندا خوێندکارێکی دەرمانسازی هەبوو؛ دوای شەش ساڵ هێشتا وانەکانی دوو ساڵی یەکەمی تەواو نەکردبوو. لەو لاوە لافی ئەوەی لێ دەدا کە خەریکە دەرمانێکی نوێ دەدۆزێتەوە! کۆلکەفەیکەفەریکەنووسەرەکانی! ئێمەش وسان. نازانن زمانەکەی خۆیان بەڕێکی بەکار بهێنن، ڕێنووسێکی سادەیان پێ ڕەچاو ناکرێ، لەو لاوە لافی ئەوە لێ دەدرێت شیاوی نۆبڵن!\nمن ئەو جۆرە دەقانەی که نووسەرەکەیان خۆی بە کوردیپارێز بناسێنێت یان کەسی تر بە گاڵتەوە بەو جۆرە بیناسێنێت و لەگەڵ ئەوەشدا عەوامانە و سووک بێتم، کەم خوێندووەتەوە. ئەوەی من خوێندوومەتەوە لە پێشینەکان هێمن و مەسعوود محەممەد و حەسەنی قزڵجی، لەمانەی ئەم دواییەش حەمەسەعید و حەمەفەریق حەسەن بووگن. قسەی هەموویان ڕێک و ڕوون و بەجێ بوون. من ئەو جۆرە دەقانەی -کە خۆیان وەک کوردیپارێز ڕانێن و عەوامانە بن-م کەم بینیووە، بەڵام حاشا ناکەم کە دەشێت دەقی لەوجۆرە هەبێت و زۆر و کێشەداریش بن. ئەمانە ئەگەریش هەبن لەگەڵ ئەوانەدا کە دەیانەوێت باسکردن سەبارەت بە دروستنووسین، سووک و بێبایەخ نیشان بدەن، بەراورد ناکرێن. کێشەی هەرەگرنگ لای من ئەوانەن کە گەیشتوونەتە ئاستێک لە بێحەیایی کە بێمنەتن بە بابەتی دروستنووسین. بێمنەتن بە باسە دروست و دڵسۆزانەکان. من بە ئەرکی خۆمی دەزانم کە لەسەر ئەم کێشەیە کار بکەم. نایشارمەوە بەو بێمنەتییە لە دین دەر دەچم!\nئەو جۆره لە بێمنەتی لە چییەوە دێت؟ بۆچی ڕەخنە بەجێ و دڵسۆزانەکان جێی خۆیان ناگرن؟ ئەم زمان و ئەدەبە چی لێ هاتووە کە بڕێک شەیاد دەتوانن بە چاوی سووک سەیری بابەتی گرنگی زمانی نووسین بکەن؟ نیشانەی زەقی نزمی ئاستی بەرهەمە کوردییەکان ئەو بێمنەتییەیە. تری ئیگڵتن لە کتێبی تیۆری ئەدەبییەکەیدا دەڵێ: ئەدەب لای فۆرمالیستەکان سیستەمێکی تایبەتی زمان بوو نەک شتێکی وەک ئایین یان دەروونناسی یان کۆمەڵناسی. دووبارە هەر ئەو، هەر لەوێدا دەڵێ: فۆرمالیستەکان زمانی ئەدەبییان بە کۆمەڵێک لادان لە زمانی پێوەر یان جۆرێک شۆڕشی زمانی دەزانی. دەپرسم: ئەگەر نەزانین دروست چییە و لە شوێنی خۆیدا بەکاری نەهێنین، لادان چۆن دەر دەکەوێت؟ کە ئەدەب هەمووی لادان بێت، ئەوکات بایەخی دروستنووسین دەردەکەوێت. چون تا نەزانی دروست چییە، نازانی لادان و داهێنانیش چییە. شتێکی سەیرت پێ بڵێم. لەو کۆمەڵە کەسەی کە من گەرەکمە نموونەیان زۆر نەبێت! یەکێکیان داهێنانی هەیه. سەیر ئەوەیە ئەوانی تر کاتێک لاسایی دەکەنەوە، لادانەکانی ئەو وەک پێوەر تەماشا دەکەن. مەبەستم ئەوەیە هێند کوردی نازانن، هێند کارەکانیان نابەئاگایانە و هەڕەمەکییە؛ داهێنانەکانی ئەو وەک ئەوەی بەشێکی ئاسایی زمان بێت، دووبارە دەکەنەوە. ئەگەر کابرا بە جێی “لێم دەپرسێ” بنووسێت “دەمپرسێ” کە لادانە و داهێنان، ئەوانی تر ئیتر لە دەقەکانیاندا هەر “دەمپرسێ” دەنووسن.\nژنەفتن: ئەوەش بپرسم، کە ڕەنگە لە هەموو ئەوانە پتر کێشەساز بێت، ئەویش لەگەڵ بەرەوپێش چوونی وەرگێڕان و خوێندنەوە و راڤە و نووسینی کوردی لە هەموو بوارەکاندا، نووسەر و وەرگێڕی کورد بۆ بە کوردی کردنی چەمک و زاراوە و دەستەواژە هزری و ڕەخنەیی و زانستی و فەلسەفییەکان تووشی کێشە دەبێت و هەر کەسێک لە لایەکەوە بە گوێرەی تێگەیشتن و سەلیقەی زمانی خۆی و لە لایەکی تریش بە پشت بەستن بەو زمانەی چەمک یان … لێ وەردەگرێ (بۆ نموونە تا ئەم چەند ساڵەی دوایی بە زۆری لە فارسی و عەرەبییەوە وەرگیراوە) دەیکاتە کوردی. بەو پێیەی تۆیش لەسەر ئەو بە کوردی کردنانە ڕەخنەت هەیە، پێتوانییە ئەم کێشەیە زۆرتر گشتییە و هەموو ئەوانەی دەنووسن پریشکێکیان لەو ڕەخنە و ناڕێکییە بەر دەکەوێ.\nئەمینی: لە کوردینووسیندا، هەڵەکان چەندین جۆرن. من لە پرۆژەکەمدا هەموویانم ڕوون کردووەتەوە. بۆ هەر کامیشان کۆڵێک نموونەم دۆزیوەتەوە. ئەگەر کەسێک دروستنووسین بۆی گرنگە بێت؛ لێیان فێر دەبێ و دووبارەیان ناکاتەوە. ئەگەر ویستت هەر لەم وتوێژەدا کێشەکانت لەگەڵ نموونە بۆ ڕیز دەکەم.\nنووسەر یان لە گێلییەوە – کە وا دەزانێ کوردی لەوەوە دەستی پێ کردووە – یان لەبەر تەمەڵی ناگەڕێت بزانێت ئەو چەمکە قەد کراوە بە کوردی یا نا.\nکێشەی وەرگێڕانی چەمکەکان لە زمانانی ترەوە تەنیا یەکێکە لە کێشەکان. ئەوەی کە زمانی ئێمە ماوەیەکی کەمە زۆرێک لەو چەمکانە بە خۆیەوە دەبینێ و لەگەڵیان ڕانەهاتووە، پاساودەری بەکاربردنی هاوتای گێڕ و لار و سەقەت نییە. زۆر کۆلکەنووسەر ئەو چەمکانە بە مەبەستی ترساندن و سەرشێواندن لە خوێنەر دەقۆزنەوە. هەیانە بە ئەقڵە سەقەتەکەی خۆی هاوتایەک بۆ چەمکێک دادەنێ، جا بە ئەنقەست هاوتا ئینگلیزییەکەیشی ناهێنێ. دەیخاتە ناو ڕستەیەکی بێمانایشەوە. ئەو کات زانینی مانای وشەکە دەبێت بە مەتەڵ هەڵهێنان! ئەگەر خوێنەر ژیر نەبێ، ڕەنگە وابزانێ نەخوێندەوار و جێماوە و نووسەر فرە لە پێشە. ئەگەر نووسەر دڵسۆز بێ، ئەو بابەتە بۆ خوێنەر نابێ بە کێشه. لێرەوە پێشنیار دەکەم؛ هەر نووسەرێکی کورد چەمکێکی بەکار برد، ڕێک دوای هاوتا کوردییەکەی کە یان خۆی دایناوە یا کەسی تر هاوتا ئینگلیزییەکەی بە پیتی لاتین بهێنێت. جەخت دەکەمەوە؛ نە لە کۆتاییی دەقەکە نە لە پایینی لاپەڕەکە، بەڵکو ڕێک دوای هاوتا کوردییەکەی؛ بۆ ئەوەی کاتی خوێنەر بە فیڕۆ نەچێت. تازە پێویستیش نییە وشە ئیگلیزییەکە بخرێتە ناو کەوانەوه.\nئەگەر نووسەر خۆنوێن و کوردبەکەرزان و نەخوێندەوار نەبێ، ئەو بابەتە نابێت بە کێشە. کە دەبێت بە کێشە لەبەر نیازی پیسی نووسەرەکەیە نەک لەبەر دۆخی کوردینووسین. ڕەهەندێکی نەخوێندەواری، نەزانینی مێژووی چەمکەکەیە لە ناو زمانی کوردیدا. نووسەر یان لە گێلییەوە – کە وا دەزانێ کوردی لەوەوە دەستی پێ کردووە – یان لەبەر تەمەڵی ناگەڕێت بزانێت ئەو چەمکە قەد کراوە بە کوردی یا نا. دێت وەرگێڕدراوە فارسی یا عەرەبییەکەی بە ئەقڵی خۆی دەکوردییەنێت. لە پرۆژەکەی مندا زۆرجار کە باسی چەمکێک دەکرێت، من باسی وەرگێڕانی بۆ کوردیی دەکەم. باسی هاوتا دانراوەکان دەکەم. ئەگەر خۆیشم پێشنیارم هەبێ دەیخەمە ڕوو. ئەگەر بڕیارە دایالۆگێک هەبێ، یەکێک لە تەوەرەکان دەتوانێت، چەمکەکان و هاوتا کوردییەکانیان بن.\nژنەفتن: لەنێو هەندێ لە وڵامەکانتدا دەردەکەوت کە ئەم هەوڵانەت، پرۆژەیەت گەیاندووە بە کۆتایی و دەتەوێ لە هەوڵەکانی تر بازێک بدەی و جۆرێکی تر کار بکەی. پێم خۆشە وەک کۆتا پرسیار لەسەر ئەوە قسە بکەی.\nئەمینی: ئەگەر بڕیار بێت کار بکەم؛ حەز دەکەم چەند کاری جیاواز و بەسوود بکەم. حەز دەکەم کتێبێک لەسەر کوردینووسین بنووسم. حەز دەکەم لەوێدا جیاوازیی داهێنان و لەخۆوەدەرهێنان نیشانی خوێنەر بدەم. لە پرۆژەی “با نموونەیان…”دا ئەگەر باسی زمانی نووسین دەکرێت، زۆرتر باسی هەڵەنووسین و دروستنووسینە. بڕێکی زۆر کەم باسی دەوڵەمەندکردنی کوردی لە ڕێی داهێنانەوە دەکات. دەمەوێ لەو کتێبەدا بە خوێندنەوەی دەقگەلێکی زۆری کوردی، بە خوێنەری نیشان بدەم کێ کوردی بەرەپێشەوە بردووە، کێ نە تەنیا بەرەپێشەوەی نەبردووە بەڵکو بە هەڵە بە لاڕێیدا بردووە.\nهەمیشە کلیپی کۆلکەنووسەرێکی کوردم بە بیردا دێت کە بەوپەڕی بێحەیاییەوە باسی زمانی نووسین دەکات و دەیەوێت ئەو هەموو گێلی و هەڵەیەی خۆی وەک داهێنان بە خوێنەر بفرۆشێت. ئەوە من زۆر ئازار دەدا. کەسانی تر لەسەر زمانی ئەو کۆلکەنووسەرەیان نووسیوە. ئەوەی من گەرەکمە بینووسم ئاستێک بەرزترە. گەرەکمە بێجگە هەڵە، باسی داهێنان و دەوڵەمەندکردنی کوردیش بکەم.\nدووباره ئەگەر بزانم خەڵک و خوێنەر و پانتاییەکە دەیهێنێ؛ حەز دەکەم کارێک بکەم کە نە تەنیا بە بیری کۆلکەنووسەرانی کورددا نایەت، بەڵکو ڕەنگە قەد لە ڕەخنەی ڕۆژئاوایشدا نەکرابێت. گەرەکمە یەک دوو دانە لەو بەرهەمە شیعرییانەی ڕۆژهەڵات کە بە شیعریان دەزانم بنووسمەوە. یانی گەرەکمە هەر لەو کەشوهەوایە و هەر بەو پرسۆناگەلە شیعرێکی تر بنووسم. گەرەکمە بەو کاره نیشان بدەم؛ دروستە من ئەو بەرهەمە وەک بەرهەمێکی بەرز دەناسێنم، بەڵام خودی بەرهەمەکەش جۆرێک کەمفرۆشی تێدایە. یانی لەگەڵ جوانی و داهێنانگەلێک کە تێیدایە، حەقی تەواوی بابەتەکە پێی نەدراوە.\nـ ئەم ماوەیە نازانم پێشەکی بوو یان ڕووبەرگی کتێبێکی کوردی بە فارسیکراویان بۆ هەناردم. لەوێدا کەسێک کە خۆی پێشتر وەک ئیمپراتوور لە ژانرێکدا ناوی هاتبوو، دەڵێت فڵانکەس لە فڵان ژانردا ئیمپراتووره! من کە بینیم یەکسەر گوتم: ئیمپراتوور لە بانی ئیمپراتوورە! ئەگەر بزانم چل ملیۆن کەس لێم نابێ بە دوژمن! ئەگەر بزانم ئەو ئەدەبە دەیهێنێ، ئەگەر بزانم پانتاییە کێشی ئەوەی هەیە؛ حەز دەکەم لەسەر ئەو ئیمپراتوورانە بنووسم. من هەست دەکەم ئەوانە زۆرتر ئیمپرا”توور”ن تا ئیمپراتوور! گەر لە ڕوانگەی منەوە تەماشا بکەی دەبینی پاژی “توور”ـەکە زۆر زەقترە!\nمن ئێستا پێم وایە؛ کایەی ئەدەبیاتی ئێمە فیشقیاتە. کەسێکیش فیشقیاتچی نەبێت یان دەبێ هەوڵ بدات لە فیشقیات دەریبهێنێ یان دەبێ سەری خۆی هەڵبگرێت و بڕوا. بەوجۆرەش کە لە ناو ئەم ئەدەبەدا تۆڕەکانی یەکترهەڵدان و پشتی یەکتر لێسان و کلکی یەکتر کڕاندن باوە، پێ ناچێ کەس بتوانێت لە فیشقیات دەربهێنێ. بۆیە باشتر وایە دەستی لێ هەڵبگرم و بڕۆم لە بواری سیاسەتدا ئیش بکەم. بڕێک دەڵێن تۆ کاری خۆت بکە و کارت نەبێ. من کارێک ناکەم کە بە چاوی خۆم نەتوانم کاریگەرییەکەی ببینم.\nـ کارێک کە ئەنجامدان یان ئەنجامنەدانی پێویستی بە هەڵسەنگاندنی ئەدەب و پانتاییەکە کەمترە، داهێنانە لە بواری شیعردا. من هەست بە لار و گێڕ کرانی سەلیقەی خوێنەری شیعری کوردی دەکەم. کابرا دەبینم ڕۆژانە شیعرانێکی پووچ بە دەنگی فڵان دەنگگڕ گوێ دەدات و قەد هەست بەوە ناکات ئەوەی ئەو پێی سەرمەستە، دەنگەکەیە نەک دەقەکە. من بڕێکی زۆر بەکارهێنەری شیعر دەبینم کە تووشی هەستگێلی و هەستگێڕی بووگن. کە ئەمە دەڵێم مەبەستم ئەوانە نین کە خوێنەری ئەو کەسانەن کە بە “شتنووس” ناویان چووە، بەڵکو ڕێک مەبەستم خوێنەری ئیمپرا”توور”ـەکانە. حەز دەکەم بە شیعری خۆم بەشێک لەو هەستگێڕییە ڕاست بکەمەوە. هەروەها دەتوانم بە ناساندنی بەرهەمانێک یارمەتیدەر بم بۆ ئەو ڕاستکردنەوەیە.\nئەدەبی کوردی، زمانی کوردی، ڕەخنەی ئەدەبی، شیعری ڕۆژهەڵات، هەڤپەیڤین، هێمن\nCiwan لە 24ی ئایار، 2021 کاتژێر 7:01 pm\nسپاس زۆر بەسوود بوو، دەستان خۆش\n← ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟”\nچاخی ڕاو و شکار →


کوژران و بریندار بوونی 31 سەربازی تورکیا لە زاپ و ئاڤاشین - Mehr News Agency\nAP ١٤٠١ پووشپەڕ ١٠\nAP ١٤٠١ جۆزەردان ٣١ ٠٩:٤٧\nNews Code 42484\nهێزه‌كانی پاراستنی گه‌ل:\nکوژران و بریندار بوونی 31 سەربازی تورکیا لە زاپ و ئاڤاشین\nهێزه‌كانی پاراستنی گه‌ل (هه‌په‌گه) رایگه‌یاند: له‌ڕێگه‌ی تیمه گه‌ڕۆكه‌كانیانه‌وه له چه‌ندین شوێنه‌وه هێرشیان كرده سه‌ر هێزه‌كانی توركیا و له‌ئه‌نجامدا 29 (بیست و نۆ) سه‌رباز كوژران و 2 (دو) سه‌ربازی دیكه‌ش برینداربون.\nبە پێی ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، هێزه‌كانی پاراستنی گه‌ل (هه‌په‌گه) رایگه‌یاند: له‌ڕێگه‌ی تیمه گه‌ڕۆكه‌كانیانه‌وه له چه‌ندین شوێنه‌وه هێرشیان كرده سه‌ر هێزه‌كانی توركیا و له‌ئه‌نجامدا 29 (بیست و نۆ) سه‌رباز كوژران و 2 (دو) سه‌ربازی دیكه‌ش برینداربون.\nبه‌گوێره‌ی ئاژانسه‌كانی نزیك له په‌كه‌كه، ئێواره‌ی ئه‌مڕۆ دوشه‌ممه تیمه گه‌ڕۆكه‌كانی چەکدارەکانی هێزه‌كانی پاراستنی گه‌ل (هه‌په‌گه) له ناوچه‌ی گردنی جودی له چه‌ندین شوێنه‌وه هێرشیان كرده سه‌ر هێزه‌كانی توركیا.\nئه‌وه‌شیخسته‌ڕو، له ئه‌نجامی ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ی پەکەکە كه به چه‌كی تاكه‌كه‌سی و نارنجۆك ئه‌نجامدراوه 29 (بیست و نۆ) سه‌ربازی توركیا كوژراون و 2 (دو) سه‌ربازی دیكه‌ش برینداربوون.\nئێواره‌ی ئه‌مڕۆش، ناوه‌ندی ڕاگه‌یاندن و چاپه‌مه‌نی هه‌په‌گه بڵاویكرده‌وه، له ئه‌نجامی چه‌ند چالاكیه‌كدا له هه‌رێمه‌كانی زاپ و ئاڤاشین و مه‌تینا جاشێك و 25 (بیست و پێنج) سه‌ربازی توركیا كوژراون، به‌بێ ئه‌وه‌ی هێزه‌كانی پەکەکە هیچ زیانێكیان به‌ربكه‌وێت.\nزاپ و ئاڤاشین\nڕەنگە نیوە شەوێک هێرش بکەینە سەر باکووری سووریا\nئێران داوای کرد عێراق پرسی حەجی حاجیانی ئێرانی لە عەرەبستان پێوشوێن بگرێت\nهۆماری گەورەی چەک و تەقەمەنی لە حەسەکە کەوتە دەستی داعش\nشاندێکی چوار چێوەى هەماهەنگی دێتە هەرێمی کوردستان


مرۆڤ لە بەرامبەر تاریکیدا – كولتور مه‌گه‌زین\nواڵتەر ستەیس – وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: هیراد یاسین*\nBy كولتور مه‌گه‌زین\t Last updated تشرینی دووهەم 7, 2020\nتابلۆی ئەتلەسی خواوەند گۆی زەوی - گلۆب لەسەر شانەکانی وەک سزا لە کۆڵ دەنێت. تابلۆی هونرمەندی ئیتاڵی Guercino گوریچینۆ ١٦٤٦\nنووسینی: واڵتەر ستەیس\nوەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: هیراد یاسین*\nلەم دواییەدا، قەشە کاسۆلیکییەکانی ئەمریکا بەیاننامەیەکیان دەرکرد، کە تێیدا دەڵێن ئەو دۆخی دوودڵی و گێژاوەی کە ئەمڕۆ جیهانی مۆدیرن دەڕمێنێت، هۆکەی وازهێنانی مرۆیە لە ئیمان و ئایین و خودا. وەک خۆم، باوەڕم بە هیچ ئایینێک نییە، وەلێ بەتەواوی هاوڕای قەشەکانم؛ هەرچەندە دەربڕینە ڕووکەشییەکەیان کەم دێنێت لە ئاست دۆخێکی فرەڕەهەندی ئاڵۆز کە ئەمڕۆ جیهان تێی کەوتووە، بەڵام لە ڕوویەکی ترەوە، پاش کەمێک ڕازیبوون بە ڕووکەشییەکەیان، قەشەکان ڕاست دەکەن.\nژان پۆل سارته‌ر – فه‌یله‌سوفی وجودی فه‌ڕه‌نسی\n-21 June 1905 – 15 April 1980\nژان پۆڵ سارتەر (بوونگەرای فەڕەنسی) خۆی وەک مولحیدێک دەناسێنێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا بیروڕاکانی هاوتەریبە دەگەڵ قسەی قەشەکان، چونکە دەڵێت: “تا ئەو کاتەی مرۆڤەکان باوەڕیان بە بوونی خودایەکە لە ئاسمان، ئەوا دەتوانن وەک مەرجەعێکی ئەخلاقی بۆی بگەڕێنەوە؛ حوکمڕانیی خوایەکی باوکانەی بەسۆز لە بووندا، کردوویەتی بە لانەیەکی ئارام بۆ مرۆڤەکان؛ چۆن مرۆڤی ئیماندار دڵنیایە هەرچەندە هێزی خراپە زیاد بکات، ئەوا هەر دەبێت لە کۆتاییدا چاکە سەربکەوێت و خراپە بشکێت. بەڵام دوای ئەوەی زانست عەرشی خودای بەزاند، هەمووشتێک سەراوژوور بوویەوە؛ ئەو جیهانەی کە بوونێکی ڕۆحانی بەڕێوەی دەبرد، بوو بە ئامێرێکی کوێر کە لەنێو پارچەکانیدا هیچ شوێنێک نەماوەتەوە بۆ ‘ئایدیاڵ’ لەگەڵ ئەمەیشدا دەکرێت ئایدیاڵ لەناخماندا هەبێت، بۆیە دەبێت خۆمان ئایدیاڵەکانمان لە ئەقڵماندا بئافرێنین، دەبێت لە ناخی خۆمانەوە هەڵبقوڵێن، لەبەرئەوەی جیهانی چواردەورمان مردووە و خاڵییە لە ڕۆح، هەروەها ئەو بوونەی تێیداین هیچ کات پشتمان ناگرێت و بەهاکانمان هیچ نین لای وی.”\nبێرتراند ڕاسڵیش پێش چەند ساڵێک، لە وتارێکدا بەناوی “پەرستشی مرۆڤی ئازاد” هەمان شتی گووت: “زانست جیهانێکی بێئامانجمان پێشکەش دەکات، جیهانێکی خاڵیکراوە لە مانا، هەر بۆیە لەمەودوا دەبێت ئایدیاڵ و بەهاکانمان نیشتمانێک بدۆزنەوە، چون لە جیهانێکدا کە جیاوازیی نێوان چاکە و خراپە نازانێت و نوقمبووە لە وێرانکردندا و هێزی خۆی بە جۆرێک دەسەپێنێت کە هیچ نەرمییەکی تیا نییە، بە جۆرێک مرۆڤ بە شێوەیەک دەژی کە ژیانی مەحکومە بە مەرگ. ئەمڕۆ مەرگی دۆستەکانی دەبینێت، سبەینێ خۆیشی لە هەمان دەرگاوە دەڕواتە نێو تاریکییەکی نەزانراو، کەواتە پێش ئەوەی ئێمەیش تووشی هەمان چارەنووس ببین، تەنها دەتوانین دەست بگرین بەو بیرۆکە ناکۆتاییانەوە کە وەک ڕووناکییەکی پڕ بوێری دەوری ڕۆژگارە دیاریکراوەکانمانی داوە و، پەرستش بکەین لە کەلاوەیەکدا کە خۆمان دروستمان کردووە؛ بە تەنیا ئازار هەڵبگرین، هەر وەکو ئەتڵەس(١)، ماندوو بەڵام نەڕووخاو، تاکو بەپێی بەهاکانمان نیشتمانێک لە جیهاندا درووست بکەین، گەر چی ئەو ڕێگایەیش لەلایەن هیزگەلێکی سەرووئاگایی مرۆڤەوە گیراوە”.\nدیدگای ڕاسڵ لەوەدا جیاوازە لە دیدگای قەشەکان و سارتەر و من، کە ئەو پێی وایە نەمانی ئایین هۆکارە. قەشەکان (منیش لەگەڵ ڕای واندام) پێیان وایە ئەمە کارەساتێکی گەورەیە. سارتەریش پێی وایە کە ئەمە جێی داخە و پێی وایە کورتبینن ئەوانەی کە دەڵێن جیهان لەمەودوا بە بێ خودا وا بەردەوام دەبێت وەک ئەوەی هیچ نەبووبێت، چون لای سارتەر نەمانی ئایین قەیرانێکی گەورە دروست دەکات و منیش هاوڕایم. لە بەرانبەردا ڕاسڵ پێی وایە، کە زیانی ئایین زۆر زیاترە لە سوودەکەی و، نەمانی ئایین جیهان باشتر دەکات. لە هەمان کاتدا ڕاسڵ و سارتەر هاوڕان لە ڕوانینیان دەربارەی جیهان و ئەقڵی مۆدێرن؛ هەردووکیان کۆکن لەسەر شپرزەیی جیهان و کۆکن لەسەر ئەوەی کە مرۆڤ دەبێت خۆی ئایدیاڵی خۆی درووست بکات و جیهانی چواردەوەری هەرگیز یارمەتیی نادات، لەوەیشدا هاوڕان کە مرۆ لەم جیهانەدا تەنیایە و هیچ شتێک یارمەتیی نادات.\nهەروەها ڕاسڵ تێشک دەخاتە سەر ڕۆڵی زاست لە بەرهەمهێنانی ئەم دۆخەدا، بێگوومان قسەکەی لە ڕوویەکەوە زۆر ڕاستە، بەڵام ڕوونی ناکاتەوە چۆن زانستە سرووشتییەکان ئێمەیان گەیاندووە بەم دۆخەی ئەمڕۆ، بۆ نموونە بیروڕایەک هەیە کە پێی وایە هەندێک تیۆری و دۆزینەوەی زانستی وەک بیردۆزی ئیڤلوشنی داروین و دۆزینەوەی تەمەنی زەوی لەلایەن زانا جیۆلۆجییەکانەوە و …هتد. هۆکاری سەرەکین لەپشت ڕووخانی بەها ڕۆحییەکان. بێگوومان گەمژەییە گەر وابزانین ئەم دۆزینەوە زانستییانە بوونەتە هۆی چەقینی دۆگمای ئایینی، ئەم جۆرە تێڕوانینە بە کەڵکمان نایەت، چونکە ئایینەکان دەتوانن لەبەرانبەر هەر دۆزینەوەیەکی زانستی نوێدا بەرگە بگرن و تەنانەت دەتوانن لەگەڵیدا بگونجێن، هەر بۆیە هۆکاری سەرەکی لەپشت چەقینی ئیمان، دۆزینەوەیەکی زانستیی دیاریکراو نییە، بەڵکو بە شێوەیەکی گشتی هۆکارەکە ڕۆحی زانست و هەندێک پێشگریمانەی بنەڕەتیی سەرەتاکانی سەدەی حەڤدە و دواترە کە زانست پشتی پێ بەستوون.\nگالیلۆ و نیوتن (لەگەڵ ئەوەی کە نیوتن ئاییندارێکی توند بوو) بوون کە وێنەی ئەو جیهانە خۆش و سادە و نەرموونیانەیان لەناوبرد کە لەلایەن بەها ڕۆحییەکانەوە حوکم دەکرا، هۆی ئەم لەناوبردنەیش دۆزینەوەی یاسای کێشکردنەکەی نیوتن، یان بەهۆی دۆزینەوە ناوەزەکانی گالیلۆوە نەبوو، بەڵکو بەهۆی بیردۆزە پوختەکەیان بوو لەسەر گەردوون کە لەگەڵ هەموو زانایانی ئەو سەدەیەدا هاوکاربوون لە داڕشتنیدا و، ئەم بیردۆزە تەنها لەم سەدەدا قەتیس نەبوو، بەڵکو پەڕییەوە بۆ نەوەکانی دواتر، تا گەیشتە سەردەمی ئێستا. بەم شێوەیە سەدەی دواتر (سەدەی هەژدە) بوو بە سەدەی نیوتن، سەدەی “گومانکردن لە ئایین” بەمشێوەیە گومان چاوەڕێی بیردۆزەکەی داروین و دۆزینەوەکانی زانا جیۆلۆجییەکانی سەدەی نۆزدەیەمی نەکرد، بەڵکو لەگەڵ هەستانەوەی زانستدا (گومان) جیهانی داگیر کرد.\nبۆیە نە بیردۆزی کۆپەرنیکی و نە دۆزینەوەکانی نیوتن و گالیلۆ هیچیان هۆکاری ڕاستەقینە نەبوون، چونکە ئایین دەتوانێت فەلەکناسیی نوێ تێکەڵ بکاتەوە بە تۆڕی مەعریفەی خۆی، وەلێ مەودای ڕاستەقینەی نێوان ئیمانی سەدەکانی ناوەڕاست و گومانگەرایی سەدە نوێکان بریتی بوو لە وازهێنان لە “غایەت (ئامانج)” لەلایەن زانایانی سەدەی حەڤدەوە؛ هۆکاری نادیاری شتەکان(عیللەی غائیی شتەکان)، مەبەست و ئامانج لە پشت بوونی شتێکەوە چییە و کاری ئەو شتە چییە لە گەردووندا؛ بە مانایەکی دی، ئامانجە گەردوونییەکەی، بۆ نموونە ئامانجی بوونی خۆر ومانگ وا لێکبدەینەوە کە لەپێناو پێدانی ڕووناکی بە مرۆڤەکان ئافرێندراون؛ لەپشت ئەم شرۆڤەیەوە پێشگریمانەیەک هەیە کە باوەڕی بە بوونی پلانێکی گەردوونی هەیە کە تێیدا هەموو شتێک ئامانجێکی هەیە، تەنانەت ئەگەر نەیشزانین ئەو ئامانجی چییە، هەروەها لە ڕێگەی شیکردنەوەی ڕۆڵی شتەکان لەنێو ئەم پلانەدا، دەتوانین بزانین ئەم غایەتە – مەبەستە چییە.\nبەمشێوەیە، باوەڕهێنان بە “ئامانجگەرایی” هاوتایە بە باوەڕهێنان بەوەی کە گەردوون مەحکومە بە ئامانجێک، هەندێک جاریش ئەو ئامانجە ئەقڵی باڵایە (لۆگۆس). ئەم جۆرە باوەڕە درروستکراوی مەسیحییەت نییە، چونکە لە هەموو کونجێکی ڕۆشنبیریی ڕۆژئاوادا بەربڵاوە، چ لە جیهانی بتپەرستی کۆندا بێت کە سوکرات و پلاتۆ و ئەرستۆ هەڵگری ئەم باوەڕە بوون، چ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کە مایەی پێکدادانی ئایینەکان بوو، چ لە هەستانەوەی زانستدا بێت لە سەدەی نۆزدەدا.\nدامەزرێنەرانی زانستی نوێ (گالیلۆ و نیوتن و کیپلەر وەک نموونە) کەسانێکی ئایینی بوون، هەرگیز گومانیان لە پلانی خودایی نەبوو، بەڵام دەگەڵ ئەوەیشدا هەر ئەو هەنگاوە گەورەیان نا کە بریتی بوو لە داماڵینی تەفسیری ئامانجگەرایی لە زانستە سرووشتییە نوێکاندا، کە (تەفسیری ئامانجگەرایی) دەستی گرتبوو بەسەر سرووشتدا. هۆی ئەم هەنگاوەیش ئەوەبوو دەیانزانی کە گەڕانەوە بۆ “تەفسیری ئامانجگەرایی” هیچ سوودێک بە ئامانجی سەرەکیی زانست ناگەیەنێت؛ کە (ئامانجی زانست) بریتییە لە پێشبینیکردنی ڕووداوەکان و کۆنترۆڵکردنیان؛ بۆ پێشبینیکردنی خۆرگیران، دەبێت بزانین هۆکارەکانی چین، نەک ئامانجی پشت خۆرگیران. لێرەوە، زانستەکانی سەدەی حەڤدە هەمیشە لە دەوری هۆکارەکان دەخولایەوە و چەمکی ئامانجگەرایی بەتەواوی ڕەتکرایەوە و پشتگوێ خرا. ئەم ڕەتکردنەوەیە، لەگەڵ ئەوەی بەبێدەنگی کرا و زۆر هەستی پێنەکرا، بەڵام گەورەترین شۆڕش بوو کە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا کرا و گرنگییەکەیشی زۆر زیاترە لە هەر شۆڕشێکی سیاسی کە دەنگۆی هەموو جیهانی گرتبێت.\nلەم سێ سەدەدا کە زانست زاڵ بوو، ئەوەی ڕووی دا بریتی بوو لە درووستبوونی وێنەیەکی نوێی جیهان لە مێشکی مرۆڤدا؛ جیهان (بەپێی ئەم وێنەیە) خاڵییە لەمانا و خاڵیکراوەتەوە لە ئامانج، لێرەدا سرووشت ماددەیەکە و لە سوڕی جوڵەدا و مەحکوم نییە بە هیچ ئامانجیک، بەڵکو مەحکومە بە کۆمەڵێک یاسا و هیزی شاراوە. وایتهد (کە لەبەر نووسینەکانی ئەم بەشە قەرزاریم) لەم ڕوانگەیەوە دەربارەی سرووشت دبێژێت: “تەنها جوڵەیەکی بێئامانج و ناکۆتای ماددەکانە”.\nلێرەوە دەکرێت هێڵێکی ڕوون بکێشین کە مێژووی ئەوروپا دابەشدەکات بۆ دوو سەردەمی نایەکسان لە درێژیدا، ئەم هێڵە لە ژیانی گالیلۆوە دەستپێدەکات، کە پێش ئەم هێڵە پیاوی ئەوروپی باوەڕی هەبووە (جا چ بتەپەرستێکی دێرین یان مەسیحییەکی پەیمانی نوێ بێت) بە بوونی گەردوونێک کە مەحکومە بە مەبەستێک بەپێی پلانێکی پێشینە هەڵدەسوڕێت، بەڵام دوای گالیلۆ، پیاوی ئەوروپی باوەڕی بە گەردوونێکی بێئامانج هێنا؛ ئەمەیش ئەو شۆڕشە مەزنەبوو کە ئاماژەم پێدا.\nهەر ئەم گۆڕانە بێدەنگەی ئامانجگەرایی بۆ نیهلیزم، بووە هۆی لەناوچوونی ئایین. ئایین توانی دەربازی بێت لە شۆکی دۆزینەوەی ئەوەی کە خۆر سەنتەرە نەک زەوی، یان ئەوەی کە ڕەچەڵەکی مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ سەرەکییەکان (مەیمونەکان)، یانژی ئەوەی کە تەمەنی زەوی سەدان ملیۆن ساڵە… لەگەڵ ئەوەی ئەم دۆزینەوانە توانییان سنوورێک بۆ ئەو تەفسیرە بەڵگەنەویستانەی ئایین دابنێن و لە چوارچێوەی سەردەمی خۆیاندا داینان و پیاوانی ئایینی ناچار کرد کە قسەکانیان لە چوارچێوەیەکی نوێی فکریدا دابڕێژنەوە؛ وەلێ ئەمانە نەیانتوانی لە جەوهەری ئایین بدەن، کە بریتییە لە باوەڕبوون بە پلانێکی خودایی و بوونی ئامانجێکی کۆتایی بۆ هەموو شتێک، هەروەها ئەوەی کە جیهان سیستەمیکی ئەخلاقیی هەیە و هەموو شتێک بەرەو باشتر دەڕوات؛ ئەم جۆرە ئیمانەیش لە زۆرێک لە ئایینەکانی وەک مەسیحی و هیندۆسی و ئیسلامدا هەیە، هەروەها دەکرێت هێرش بکرێتە سەر وردەکارییەکانی ئەم ئایینانە و لەناو ببرێن، بە بێ لەناوبردنی جەوهەریان. بەڵام ئەم جەوهەرە لەناو دەچێت ئەگەر بێتو باوەڕبوون بە پلانی خودایی و ئامانجی ژیان نەمێنێت، چونکە ئەم باوەڕە دڵی ئیمانە و جەوهەری ڕۆحی ئایینییە.\nئایین دەتوانێت لەگەڵ هەر نوێگەرییەکی فیزیا، زیندەوەرزانی، جیۆلۆجی و گەردوونناسی خۆی بگونجێنێت و بەرگە بگرێت، بەڵام هەرگیز لە جیهانێکی خاڵی لە مانا و ئامانجدا بەرگە ناگرێت. ئەگەر گەردوون بێمانا و بێئامانج بێت، ئەوا ژیانی مرۆڤیش، وەک وێنەدوانەوەیەکی مەرجی، بێمانا و بیئامانجە و هەموو شتێک بێبەها دەبێت و هەموو ڕەنجێک بە با دەچێت.\nبێگومان لەوانەیە مرۆڤ هەر ڕاکات بەدوای کۆمەڵێک ئامانجدا، وەک ناوبانگ، هونەر، یان زانست، لەوانەیشە ئەوانەی کە لەمانەدا سەرکەوتوو دەبن دەبن دڵخۆش ببن، بەڵام هەر ژیانیان خاڵی دەبێت و هیچ سەنتەرێک نابێت تا بە دەوریدا بسوڕێنەوە، لەڕێی ئەمەوە تێدەگەین کە بێهیوایی و دڵشکان و سەرلێشێواوی چەندە قوڵ ڕۆچووە لە ڕۆحی مرۆڤی مۆدێرندا.\nوێنەی جیهانێک بێئامانج و بێمانا دەبێتە پایەی هونەر و فەلسەفەکانی سەردەمی نوێ. هەروەها زۆرێک لە فەلسەفە تایبەتەکانی ئەم سەردەمە، لە هیۆمی سەدەی نۆزدەوە تا دەگاتە فەیلەسوفە پۆزتیفیسەتەکانی (Positivist Philosophers) ئەمڕۆ، پێیانوایە؛ هەقیقەتی جیهان تەنها ئەوەیە کە لەم جیهانەدا دەیبینین و بە هەستەکانمان درکی پێدەکەین و جیا لەمە شتێکی دی نییە تا لەبارەیەوە بپرسین؛ چونکە هۆکارێک نییە کە (جیهان) بەم شێوەیەیە، تەنانەت ئەگەر هەموو شتەکان بگۆڕێن بۆ شێوەیەکی دی، ئەوا دووبارە هەر هۆکارێک نییە. کاتێک هەموو شتێکی ئەم جیهانە هەژمار دەکەیت، ئەوا بواری زیادکردنی شتێکی تر نامێنێت، تەنانەت بوونەوەرێکی خاوەن هەموو زانست ناتوانێت ئەم کارە بکات.\nبەمشێوەیە پرسیارکردن لەبارەی ئەوەی کە شتەکان بۆ بەمشێوەیەن و ئامانجی بوونیان چییە، دەبێتە پرسیارێکی بێمانا، چونکە شتەکان لە بنەڕەتەوە بێئامانجن. بۆ نموونە لە فەلسەفەی نوێدا شتێک نییە بەناوی “کێشەی خراپە”؛ ئەم پرسیارەیش لە بنەڕەتدا پێی وایە کە ئازار و بێهیوایی بەشێکن لە پلانێکی گەردوونی کە خزمەت بە هۆکاریکی لۆجیکی دەکەن، هەرچەنە گەر نەیشتوانین لەو هۆکارە تێبگەین.\nئەقڵی مۆدێرن (کە بڕواهێنان بە پووچی کڕۆکی درووستبوونیەتی) پێیوایە ئەمە قسەیەکی هیچە، چونکە هیچ ئەقڵێک (بوون) بەڕێوە نابات. هاوتەریب لەگەڵ کرۆکی ئەم فەلسەفەیەی ئەقڵی مۆدێرن، کە مژدەی نەبوونی مانا دەدات، کۆمەڵێک فەلسەفەی تری ئایدیالیستی هەن کە دەڵێن؛ جیهان لە بنەڕەتدا ڕۆحانییە و بەها و ئاکارە باڵاکان گرێدراون بە بوونیەوە؛ بەڵام ئەم فەلسەفە ئایدیالیستانە تەنها شتێکی ڕۆمانتیکی بوون، کە پەرچەکردارێک بوون دژی تێڕوانینە ماددییەکەی ئایینداران بۆ گەردوون.\nلەگەڵ ئەوەی ئەو قوتابخانانە لەگەڵ ڕۆمانتیکیی هونەر و ئەدەبدا لەناو چوون، بەڵام هێشتا کۆمەڵێک شوێنکەوتوویان هەیە. ئەو فەلسەفە ئایدیالیستانە، لە ناواخنیاندا تەنها بریتی بوون لە کردەی بەواقیعکردنی خەونە خەیاڵییەکانی مرۆڤ و ڕەتکردنەوە ئەو تاریکییە گەردوونییە کە دەوری مرۆڤی دابوو؛ ئەو فەلسەفانە کۆمەڵێک وڕێنەی گەرم بوون کە ئەقڵە ڕۆشنبیرەکان لەبەر بای ساردی گەردوون خۆیان پێ داپۆشیبوو. وەلێ زۆر بەرگەیان نەگرت و لەناوچوون و، ئێمەیان بە تەنیا لەژێر باری جیهانێکی پووچی بێئامانج جیهێشت.\nلەگەڵ ڕووخانی تێڕوانینی ئایینی بۆ دونیا، بنەما ئەخلاقی و ئایدیاڵەکان دەگەڵیدا ڕووخان؛ چونکە ئەگەر گەردوون ئامانجێکی هەبووایە و، ئەگەر سرووشتی شتەکان ئەوە بووایە کە بەرەو چاکە بڕۆن، ئەوا دەمانتوانی بەپێی ئەوانە درووستیی بنەما ئەخلاقییەکانمان بسەلماندایە، ئەو بنەمایانەی گەر لەدەرەوەی خۆمان بناغەیەکیان نەبێت (جا چ ئەو بناغەیە خودا یا خود گەردوون بێت) ئەوا دەبێت خۆمان بناغەکەیان درووست بکەین. لێرەوە ئەو بڕوایە دروست بوو کە بنەما ئاکارییەکان درێژکراوەی حەزەکانمانن، حەزەکانیشمان بەپێی کات دەگۆڕێن، ئەوەی کە کەسێک یان گەلێک پەسەندی دەکات، کەسێکی تر بەدڵی نییە، هەر بۆیە ئاکار ڕێژەییە.\nلەگەڵ پەرەسەندنی هەستانەوەی زانستدا، زۆر بەخێرایی ئامانجگەرایی لەناو برا و، هیچگەرایی و ئاکاری ڕێژەیی کە بۆ نمونە لە فەلسەفەکەی (هۆبز) دا هەیە، جێگەیان گرتەوە. هۆبز پێیوایە “گەر بوون ئامانجی نەبێت، ئەوا بەهایشی نییە: چاکە و خراپە تەنها ناون و مانادەری ئەو حەز و چێژانەمانن، کە بە گۆڕانی سەردەم و کولتور و نەریت و بیروباوەڕەکانمان دەگۆڕێن. هەموو کەسێک بەو شتە دەڵێت چاکە کە جێی ڕەزامەندییەتی و، بەوەیش دەڵێت خراپە کە زیانی بۆی هەیە.”\nئاکاری ڕێژەیی بوو بە باوەڕێک لە ئەقڵی زانستیدا، تەنانەت پێش ئەوەی کە لەلایەن توێژینەوە ئەنترۆپۆلۆژیەکانی ئەم دواییە پشتڕاست بکرێتەوە. ئەم باوەڕەیش مەترسییەکی گەورەیە لەسەر ئاکار، چونکە بناغە نەریتییەکەی لادەبات. هەر بۆیە زۆرێک لەو فەیلەسوفانی هەستیان بەم مەترسییە کرد (بەلایەنی کەمەوە لە سەردەمی کانتەوە) هەوڵیاندا بناغەیەکی عەلمانی بۆ ئەخلاق دروست بکەن. لەوانەیە ئەم هەوڵە لەڕووی تیۆری و کردەییەوە سەربگرێت، واتە دەکرێت دیدگایەکی ئەخلاقیی نادینی بۆ جیهان درووست بکرێت، بەڵام هەر ئەو پرسیارە دەمێنێتەوە کە ئایا دەکرێت لە ڕووی کردەییەوە سەربگرێت، ئەمە جگە لەوەی ئەم پێشنیارە لای ڕۆشنبیرەکان پەسەند دەکرێت، ئایا ئەو توانایەی دەبێت کە ئەو دەزگا ئایینییە داڕووخاوەی نێو خەڵک لاببات؛ ئەمەیش وادەکات ئێمە لەبەردەم کارەساتێکدا بین، چونکە ئەم پرسیارە گرێدراوە بە داهاتووی شارستانییەتێکەوە.\nهەروەها ئەم باوەڕە باوە بە ڕێژەیی ئاکار لەنێو فەیلەسوفان، دەروونناسان، زانایانی ڕەچەڵەکناس و کۆمەڵناسان، وێنەدانەوەیەکی تیۆریی خۆدزینەوەیە لە بنەماکانی ئاکار، کە بە کردەیی لە ژیانی ڕۆژانەدا دەیبینین، بەتایبەت لە بواری سیاسەت و دیبلۆماسییەت، کە لەوێدا هیچ شوێنێک نییە بۆ ئاکار. جگە لە مەودای کۆدەنگیی تاکی یان نەتەوەیی یا ڕۆشنبیری، هیچ کەسێک بەشێوەیەکی دروست باوەڕی بە بنەما ئاکارییەکان نەماوە، هەر ئەمەیش دەرەنجامی بیروباوەڕی ئاکاری ڕێژەییە؛ هەر ئەمەیش دەرەنجامی جیهانێکی بێئامانجە.\nیه‌عقوب (ئه‌یوب) له‌گه‌ل فریشته‌دا زۆران ده‌گرێت \_ لیۆر ١٨٦٥\nClassic French Romantic Biblical Art Prin\nخەسڵەتێکی تری قەیرانی ڕۆحیی جیهانی ئەمڕۆ، بریتییە لە باوەڕ نەبوون بە ویستی ئازاد، کە ئەمەیش بەرهەمی ڕۆحی زانستییە، نەک دۆزینەوەیکی دیاریکراو. کۆی زانست لەسەر یەقین دامەزراوە، هەروەها هەموو ڕووداوێک دەتوانرێت بەوردی پێشبینی بکرێت لەڕێگەی زانینی ئەو هۆکارانەی کە بوونەتە هۆی ڕوودانی. لەگەڵ ئەوەی کە فیزیای نوێ (میکایکی کوانتەم) ئاڵنگاریی یەقینگەرایی دەکات، وەلێ ئەنجامەکانی یەقینگەرایی پێماندەڵێت ؛کە دەمێکە زەرەرەکەمان کردووە. بەپێی ئەم دیدگا، کردەوەکانی مرۆڤ کردەگەلێکی سرووشتین هەروەک خۆرگیران، واتە ئەو کردەوانەیش دەتوانرێت وەک ڕووداوە سرووستییەکان پێشبینی بکرێن.\nبا وا دابنێین کە دەتوانین پێشبینی ئەوە بکەین کە (جۆن سمیس )لە کاتژمێر دوو و پانزە خولەکی نیوەڕۆ لە یەکی کانونی دووەمی ساڵی ١٩٦٣ جۆزیف جۆنز دەکوژێت، ئایا لە کاتی کوشتنەکەدا، ئازادیی جۆن سمیس هیچ ڕۆڵێکی هەیە تا کوشتنەکە بکرێت یان نەکرێت؟ گەر ئازاد نەبێت، چۆن دەتوانین تاوانباری بکەین؟\nتەموز 6, 2017\nفه‌لسه‌فه وه‌ك هونه‌رێك بۆ ژیان گفتوگۆیه‌ك له‌گه‌ڵ: ئه‌ندرێ…\nتەموز 5, 2017\nهەر فەیلەسوفیک دەتوانێت ببینێت کە ئەم بیردۆزە چەندین کێشەی لۆجیکی تیایە، بەڵام چۆنییەتی شیکردنەوەی هەڵەکان هێندە وردە کە کەسێکی ئاسایی کە هیچ پەیوەندییەکی لەگەڵ فەلسەفەدا نییە و ناتوانێت بیکات. هەر لەبەر ئەمەیە، کە ئەو بەهانانەی دژی ویستی ئازادن زۆر بەرفراوان لەنێو خەڵکدا قبوڵ دەکرێن. هەر بۆیە بڕوابوون بە مەجبوربوونی مرۆڤ و بڕوابوون بەوەی کە مرۆ بوکەڵەیە لە دەستی هیزگەلێک لە دەرەوەی ویستی خۆیدان؛ دیارە ئەم باوەڕەیش بووەتە بەشێک لە مێشکی مرۆڤی مۆدێرن. بەمشێوەیە ئێستا شتگەلێک دەبیستین وەک جەبری ئابووری، جەبری ڕۆشنبیری، جەبری مێژوویی. دەربارەی کۆنترۆڵ نەکردنی کردارەکان دەڵێن هۆڕۆمۆنەکانمان کۆنترۆڵمان دەکەن، یان بەهۆی هۆکاری سرووشتی و بۆماوەییەوەیە… بەمشێوەیە چاودێریی ئەخلاقی لەسەر خود نامێنێت، و دەبێت دکتۆر و دەروونناس و ڕۆشنبیران ڕێمان لێ بگرن لە کردنی کاری خراپ، لە داهاتوویشدا ئەوەی کە مەسیح و پێغەمبەران نەیانتوانی بیکەن، دەرمان و دەرزی دەیکەن.\nناڵێم کە دکتۆر و بیریارەکان دەتوانن… بەڵکو ئەرکیانە کە یارمەتی بدەن، ناشمەوێت بە هیچ شێوەیەک بەکەم سەیری ماندوبوونیان بکەم، بەڵکو تەنها دەمەوێت سەرنجتان ڕابکیشم بۆ لاوازیی پابەندبوونی ئەخلاقی و زیادبوونی ئەو دەنگانەی کە داواکارن بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیارییەتییە کەسییەکان لەنێو ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان و خەڵکدا.\nزۆرباشە، کەواتە چارەسەر چییە؟ لە کوێ بەدوای چارەسەری خراپەی ئەم سەردەمەدا بگەڕێین؟ ئەو چارەسەرانەی کە تا ئێستا پێشنیارکراون، بەڕای من بێسوودن. ئەم چارەسەرانەیش لە سێ ناوەندەوە دەردەچن: ناوەندی فەلسەفی، ناوەندی ئایینی، ناوەندی زانستی. دواتر باسی لاوازیی چارەسەرەکانی هەر ناوەندێک دەکەم.\nبا بەو چارەسەرانە دەستپێبکەین کە ناوەندی فەلسەفی پێشنیاری دەکات: باوەڕم بە توانای فەیلەسوفان و ڕۆشنبیران هەیە کە دەتوانن چارەسەر بدۆزنەوە تا یارمەتیمان بدەن، وەلێ بەداخەوە مەودای جوڵانیان تەنگە. چارەسەرەکانیان لەو چوارچێوەدا گیر دەخوات کە دەڵێن جەبر و ڕێژەیی ئەخلاق لەسەر پنتێکی پتەو نین و هەوڵەدەن پنتێکی عەلمانیی ئەخلاقی بدۆزنەوە وەک جێگرەوەی پنتی داڕماوی ئەخلاقی ئایینی. هەندێک فەیلەسوف هەوڵەدەن کە ئەم کارە بکەن، بەڵام هەمیشە دوو بەربەست دێتە ڕێیان کە ناهێڵێت بگەنە ئەنجام. بەربەستی یەکەم ئەوەیە کە فەیلەسوفان لەناو خۆیاندا هاوڕا نین لە ڕوانینیان بۆ پرسی جەبر و ڕێژەیی ئەخلاق؛ ئەوانەیش کۆمەڵێ گفتوگۆی تێکەڵن بۆ کەسانێک کە خەریکی فەلسەفە نین… بەربەستی دووەم ئەوەیە کە کاریگەریی ئەم فەیلەسوفانە زۆر کەمە لەسەر کۆمەڵگە، لەبەر ئەوەی گفتوگۆکانیان لە ئاستێکدایە کە کەسانی ئاسایی و ئەو کەسانەی کە خەریکی فەلسەفە نین ناتوانن لێیان تێبگەن.\nدەربارەی ناوەندی ئایینییش، ئەوا قەشەکان گەڕانەوە بۆ باوەڕهێنان بە خوا و بیروباوەڕی مەسیحی، بە چارەسەری قەیرانەکە دەزانن. لە کاتێکدا هەندێکی تر پێیان وایە چارەسەرەکە بریتییە لە ئاینێکی نوێ، وەلێ هەردوو بەرە نەیانتوانی بە تەواوی درک بەو کارەساتە ڕۆحییە بکەن کە بەرۆکی مرۆڤایەتیی گرتووە و درکیان بەوە نەکردووە، کە ئەم کارەساتە چەند دەگمەنە. بەشێوەیەک لە مێژوودا هیچ شتێکی تری ئاوا نەبووە، تەنانەت تۆزقاڵێک هاوبەشیی نییە لەگەڵ هیچ کارەساتێکی تردا؛ لەوانەیە پێیان وابێت کە ئەم بارودۆخە هەر وەک ڕووخانی ئایینە یۆنانییە کۆنەکان وایە لە سەردەمی ڕۆمییەکاندا، ئەوکات هەر زوو مەسیحییەت ئەو بۆشایییە ڕۆحییەی پرکردەوە کە نەمانی ئەو ئایینانە درووستیان کرد بوو، خۆ گەر مەسیحییەتیش نەبا ئەوا میسرانییەت(٢) جێگایانی دەگرتەوە.\nلەوانەیە ئەم لێکچوونە وامان لێ بکات کە وابزانین چارەسەرەکە بریتییە لە گۆڕینەوەی مەسیحییەت بە ئایینێکی نوێ، یا لەوانەیە وابزانین نوێکردنەوەی مەسیحییەت تەندرووستی بگەڕێنێتەوە بۆ ژیانی ڕۆحیی خەڵک، بەڵام پێم وانییە هیچ لێکچوونێک هەبێت لەنێوان دۆخی ئیستا و ئەو دۆخەی کە کە لە زەمانی کەوتنی وەسەنییەتدا هەبوو، کە ئەوکات مرۆڤایەتی باوەڕی نەما بە چەند عەقیدەیەک و چەند تێڕوانینێکی ئایین بۆ جیهان، چونکە شێتی بوو گەر پێت وابێت زیوس و کۆی خواوەندەکان وان لەسەر چیای ئۆلیمپ دەژین، چون کاتێ دەچیتە سەر چیاکە کەسیان لەوێ نابینیت. بێگومان لەناوچوونی ئەو جۆرە بیردۆزە، یان ئەو بەشەی ئایین، بە مانای مردنی کۆی ئایین نایەت؛ چون هەر وێنە خەیاڵییەکە بە سەلامتی دەرچوو کە دبێژێت جیهان ئامانجێک حوکمی دەکات و بەرەو چاکە دەڕوات، ئەو وێنەیەیش جەوهەری ئایینە، ئەوەی پێویست بوو ئەو وێنەیە بیکات تەنها ئەوە بوو دووبارە خۆی لە بەرگی باوەڕێکی نوێدا درووست بکاتەوە، بەڵام دۆخەکە ئێستا تەواو جیاوازە، چونکە کێشەکە تەنها ڕەتکردنەوەی بەڵگەنەویستەکانی ئایین نییە، وەک لەدایکبوونە پاکیزەییەکەی مەسیح، ئەمەیش تەنها شیکارییەکی ڕووکەشیی کێشەی ئایینە. گومانگەرایی ئێستا تەواو جیاوازە لە گومانگەرایی کۆنی فەیلەسوفان، ئاخر گومانگەرایی نوێ تەنها هێرشی نەکردە سەر شتی ڕووکەشی یان دیاریکراوی ئایین، بەڵکو هێرشی کردە سەر جەوهەری ئایین و لەناوی برد؛ ئیمانی بە جیهانێکی ئامانجدار لەناوبرد. لەپێناو بنیادنانی ئایینیکی نوێ، دەبێت مەسیحێکی نوێ، یا بودایەکی نوێ بێت، ئەمەیش ڕووداوێکی مەحاڵە، هەروەها ئێمە بارودۆخمان هی ئەوە نییە چاوەڕێ بکەین. خۆ گەر پەیامبەری نوێ لەم سەردەمەدا دەر بکەون ئەوا بێگوومان شکست دێنن، چونکە هیچ کەسێک باوەڕی قوڵی بە جەوهەری پەیامەکەیان نەماوە، کەسێ نەماوە باوەڕی بە جیهانێکی ماندار و خاوەن ئامانج بێت، چونکە وێنەی جیهانێکی بێمانا مرۆڤی داگیری کردووە، ئەم وێنەیەیش ژینگەیەکی نالەبارە بۆ هەموو ئایینێک، نەک تەنها مەسیحییەت.\nبێگومان نایشبێت بەو بەئاگاهاتنەوە ڕووکەشییانەی ڕۆحی ئایین بخەڵەتێین، چونکە دەزانین کە مرۆ لە کاتی بێهیوایی و شکست و بەتاڵیی ژیانیدا، ڕووەو ئایین وەردەگەڕێن یان بەدوای پەیامێکی نوێدا دەگەڕێن. ئەمەیش شتێکی چاوەڕوانکراوە لە ڕۆحێک کە تێکشکاوە و بەدوای ئەو گەرمییەدا دەگەرێت کە گڕی ئیمان پێیدەدات؛ هەر کات بکوژێتەوە، ئەوا هەوڵدەدەن سەرلەنوێ گڕەکەی بگەشێننەوە، بەڵام ئەم جارە شکستدەهێنن، ئەم جارە چەندە هەوڵبدەن، ئەوا ئیتر کوژاوەتەوە و داد بۆی، گەر جارێ تر لە شارستانییەتی بگڕێتەوە.\nدەربارەی ناوەندی زانستییش، ئەوا ئەو زانست، یان ڕۆحی زانستی بە چارەسەر دەزانێت. هەروەها هەریەک لە بێتراند راسڵ و جۆن دیوی ئەم بۆچوونەیان بەشێوازی خۆیان باس دەکەن. پێشتر باسی ڕێگای ڕاسڵمان کرد. دیوی پێیوایە؛ کە دۆزینەوە نوێکانی زانستی کۆمەڵناسی و پەیڕوەکردنی ڕێبازی زانستی بۆ چارەسەرکردنی کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان، ڕزگارمان دەکەن، ئەمەیش بۆچوونیکی تەواو گێلانەیە، چونکە ناکرێ نەخۆشییەکە (زانست) چارەسەرەکە بێت، ئەمە بەهۆی کەموکوڕیی زانستەوە نییە، بەڵکو ئەمە خۆی دەرەنجامی ڕۆحی زانستە؛ زانست پێمان دەڵێت باشترین ڕێگە چییە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانمان، بەڵام هەرگیز پێمان ناڵێت ئەو ئامانجانەی بۆمان گونجاون کامانەن، یان بتوانێت وێنەیەکی ئایدیاڵمان بداتێ؛ بۆیە کیشەکەمان دۆزینەوەی ئایدیاڵێکە، نەک شێوازی گەیشتن پێی.\nهیچ شارستانییەتێک ناتوانێت بەبێ بوونی وێنەیەکی باڵا کە بۆی بڕوانێت و بەبێ ئیمانێکی داڕێژراو بە بنەما ئەخلاقییەکان بژی…\nلە ڕابوردوودا، خاوەنی ئایدیاڵێک و ئەخلاقێک بووین کە لەسەر پنتێکی ئایینی بوو، بەڵام ئەم پنتە داڕمێنرا هەربۆیە ئەو ئەخلاق و ئایدیاڵەی کە لەسەر ئەو پنتەن بەخێرایی دادەڕمێن. وە پێ ناچێت هیچ کام لە چارەسەرە پێشنیارکراوەکان بە کەڵک بێت. هەر بۆیە لەوانەیە چارەنوسی شارستانییەتەکەمان لەناوچوون بێت. بێگومان چەند توێژێک وەکو فەیلەسوفان و ڕۆشنبیران و زانستخوازان، دەتوانن ژیانێکی ئەخلاقی بەبێ ئایین بژین، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا دەکرێت کۆی شارستانییەتێک، یانژی کۆمەڵە مرۆڤێک کە پێکدێت لە چەند چینێکی جیاواز لە ڕووی ئاستی ئەقڵی و پەروەردەییەوە، ژیانێکی ئاخلاقی بژین بەبێ هیچ بناغەیەکی ئایینی؟!\nئەمە مانای ئەوەیە گەر بتوانین ئاستی پەروەردەیی هەمووان بگەیەنینە هەمان ئاستی ئەو کەمینەیەی کە هەیە، لەوانەیە بتوانین دۆخەکە چارەسەر بکەین؛ ئێستا بەهۆی پەروەرەکردنی کۆمەڵەوە، کەم کەمە بەو ئاڕاستەیەدا دەڕۆین. بەڵام پرسیارە گەورەکە لەسەر کاتی پێویستە بۆ پڕۆسەکە، لەوانەیە لە ماوەی چەند سەد ساڵێک (گەر پەروەردەکردن بە هەمان ئاستی ئێستا بەردەوام بێت) زۆربەی مرۆڤەکان هێندە ڕۆشنبیر و پەروەردەکراو بن تاکو بەبێ بوونی ئاین بڕوایان بە ئایدیال هەبێت. وەلێ، لەوانەیە ڕێژەی داڕمانی شارستانییەتەکەمان زۆر زیاتر بێت لە ڕێژەی پەروەردەکراوان، کەواتە چۆن لەو ماوەیەدا بژین؟\nپێموایە یەکەم شت کە پێویستە بیکەین ئەوەیە، واقیع قبوڵ بکەین، هەرچەندە تاڵیش بێت، پاشان فێربین چۆن لەگەڵیدا بژین؛ سەرنجی خۆم لەسەر ئەم دوو خاڵە دەڵێم:\nئەوەی لە خاڵی یەکەمدا جەختی لێ ئەکەمەوە ڕاستگۆبوونە لەگەڵ خودی خۆتدا: چونکە ئەوانەی حەز بە نوێکردنەوەی مەسیحییەت دەکەن لەگەڵ خۆیاندا ڕاستگۆ نین و هەندێکیان (بەبێ مەبەست) بەشێوەیەکی نائاگایانە ئەوە دەکەن کە بریتییە لە سڕکردنی خود بە ئەفیۆن و خەون. وەلێ ئەوانەی بەدوای ئایینێکی نوێدا دەگەڕێن، هەمان دەردی کۆمەڵەی پێشوویان هەیە، بەڵام ئەمان بەدوای بێهۆشکەرێکی نوێدا دەگەڕێن، هەردووکیشیان ڕەتیدەکەنەوە کە ڕووبەڕووی دونیای ڕاستەقینە ببنەوە و ئەو هەقیقەتە قبوڵ بکەن کە لە دەرەوەی مرۆڤ هیچ جۆرە ڕۆحانییەتێک نییە و بەهاکانمان هیچ نرخێکیان نییە و نە لە ئاسمان باوکێکمان هەیە و نە دەستێکیش هەیە تا یارمەتیمان.\nبۆئەوەی لەگەڵ خۆماندا ڕاستگۆ بین، نابێت لەنێو وەهمدا بۆ لانەیەک بگەڕێین، جا گەر کۆن بێت یان نوێ، وە لە هیچ وەهمێکدا نووقم نەبین کە پەیوەندی بەمەوە هەیە؛ ئەم قسەیە لەبەر پیرۆزکردنی هەقیقەت ناکەم، چونکە ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێت هەقیقەت بەهای باڵایە و دەبێت لەپێناویدا هەموو شتێک بەخت بکەین، لام شتێکی لۆژیکی نییە، گەر کەسێک هەقیقەتێک بدۆزێتەوە کە لەوانەیە مرۆڤایەتی لەناو ببات، ئایا دەکرێت باسی نەکات، یان، لەبارەیەوە درۆ بکات؟ ئایا هەقیقەت لەم حاڵەتەدا گرنگترە لە جوانی و خۆشبەختی؟ گەر پێت وایە کە هەقیقەت گرنگترە، ئەوا تۆ ڕەهایەکی نوێ، وەهمێکی ئایینیی نوێ دروست دەکەیت، کە تێیدا هەقیقەت عەرشی خودا داگیر دەکات.\nئەو هۆکارەی وامان لێ دەکات کە بەڕاستگۆیی و ئازایەتییەوە بەرەنگاری هەقیقەت ببینەوە ئەوەیە کە بوون نائەخلاقییە، گرنگی بە جوانی یان چاکە یا بەختەوەری نادات، تەنانەت بە هەقیقەتیش؛ ئەمە مانای وا نییە کە کارێ خراپە کە ئەو هەقیقەتە گەردوونییە بشاریتەوە، بەڵکو زۆر بەسادەیی زۆر درەنگە تاکو شتێک لەو بارەوە بکرێت، چونکە هیچ چارێکی ترمان نییە جگە لە بەرەنگاربوونەوە. لەگەڵ ئەوەی ئێمە بەلەرزەوە لە لێواری هەڵدێردا وەستاوین، دەترسین لە کەوتنە خوارەوە، بەڵام هەر دەبێت ڕاستگۆ بین دەگەڵ خۆماندا و ئازا بین.\nدەربارەی خاڵی دووەمیش کە گرنگیی فێربوونی ژیاندنە لەگەڵ هەقیقەتدا: ئەمە واتە بە دروستی و ئاسوودەیی بژیت، یان هیچ نەبێت بەقەناعەت و بەبێ وەهم. بێگوومان ئەمەیش سەختە، چونکە بۆمان دەرکەوت کە خۆشبەختیی مرۆڤ لە ڕابوردوودا بەهۆی وەهمەوە بووە. وتراوە کە مە بە هەقیقەت دەژین و بە ئەویشەوە ئازادین، بەڵام پێموایە تەواو بەپێچەوانەوەیە، مرۆڤایەتی تەنها بەهۆی وەهمەوە توانیویەتی ڕزگاری ببێت، ئەمەیش مانای وایە کە حەقیقەت لەوانەیە لەناومان ببات، بۆیە لەوانەیە کەسێک گەر شوێنکەوتە بێرگسۆن(٣) بێت بڕوای وابێت کە سرووشت وەهمی تێدا چاندووین تا هانمان بدات بەردەوام بین لە ژیان؛ مرۆڤایەتی دەرخواردی دوو جۆر وەهم کراوە:\nیەکەمیان وەهمە گەورەکانە؛ وەک وەهمی ئاینی و وەهمی ئەوەی بوون چاکە و شوێن پلانێکی مەزن کەوتووە و کە لەوەوە چەند ئایدیاڵێک دێتە بەر و، وەهمی سەرکەوتنی چاکە لە کۆتاییدا.\nدووەمیشیان، کۆمەڵێک وەهمی بچووکە کە دڵخۆشیی مرۆی لەسەر بەندە؛ تا چەند وەهمی مەعشوق دڵخۆشیی مەعشوقی تێر کردووە؟ چەند جار کەوتین و هەستاینەوە لەپێناو وەهم-گەلێکی وەک شکۆ و ناوبانگ و دەسەڵات و پارە؟ چەند جار وەهمەکان شێوەی ئاڵا و دروشم و مەدالیا و نمایش و کەشیان وەرگرتووە؟ هەموویان شێوەی وەهمێکی ترن.\nئیمپراتۆرییەتی بەریتانییش وەک نموونە دێنمەوە، چون پەیوەندییە دەرەکییەکانی و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکەی لەسەر وەهمگەلی بچووک ڕاگیراون. پەیوەندی نێوانی و کۆڵۆنیاکانی لەبەر چەند هۆیەک بەردەوامە، یەکەمیان وەهمی پاشایەتی. هەروەها ئەو دڵخۆشییەی کە لە کۆمەڵە وشەگەلێکی وەک “گەورەم” “کۆنت” “لۆرد”ـەوە دێن هیچ مانایەکی نییە، ئەمەیش هەمدیس دووبارە وەهمێکی ترە، چونکە وادەزانێت ئەم وشە جیای دەکاتەوە لە خەڵک و دەیکاتە کەسێکی سەروو خەڵک؛ چەندین بەڵگە هەن کە دەبێژن دڵخۆشیی مرۆڤ بە شێوەیەکی سەرەکی لە وەهم پێک دێت.\nڕۆحی زانستیی ڕەخنەگرانە، ڕۆحی هەقیقەتە، دوژمنی وەهمەکانە، هەروەها دوژمی دڵخۆشیی مرۆڤە، هەر بۆیە سەختە لەتەک هەقیقەتدا بژییت، هیچ هۆکارێک نییە وامان لێ بکات دەستبەرداری ئەو وەهمە بچووکانە بین کە وامان لێ دەکەن بژیین، هیچ هۆکارێ نییە تاکو ئاشق بە ڕێگەیەکی زانستی لە مەئشوق بڕوانێت، تەنانەت وەهمگەلی وەک ناوبانگ و شکۆ دەمێننەوە، بەڵام وەهمە گەورەکە، وەهمی جیهانی چاک و بەخشندە و، بوونی خاوەن ئامانج و پلانی تۆکمە، لەناو دەچێت. داواکردنی ژیاندن دەگەڵ ئەم هەقیقەتە، هەمان داوایە کە ببینە مرۆڤگەلێکی ڕۆشنبیر، مرۆڤگەلێک نە کە واخۆی نیشان بدات ڕۆشنبیرە. بۆ جیاکردنەوەی ڕۆشنبیربوون و خۆنیشاندا بە ڕۆشنبیر. ئەو شتە باس دەکەم کە هاوڕێیەکم لە کاتی زانکۆدا پێی گووتم؛ هاوڕێکەم، کە مەسیحییەکی توندڕەو بوو، پێی وتم، گەر باوەڕی بە ژیانی ئەودنیا و بەهەشت و جەهەنەم نەبوایە، ئەوا دەبووە پیاوکوژ و دەستدرێژکەر و دز و سەرخۆش، ئەمەیش ناودەنێم خۆنیشاندان وەک ڕۆشنبیر.\nبە دیوێکی تردا، زۆر کەس توانیان ژیانێکی سەربەرز و ئەخلاقی دوور لە ئایین بژین، ئەمەیش شتێکی خراپ نییە لای بیریارانی وەک هکسلی و جۆن ستیوارت و میل دەیڤد و هیۆم، چونکە خەڵکی دەتوانن ژیانێکی هاوسەنگ دوور لە ئایین بژین. ئەوەی کە بەڕاست ڕۆشنبیر بیت، واتە بتوانیت بە ڕێکی بژیت بەبێئەوەی پێویستت بە پایە یان دارشەقی خەونەکانی منداڵی بێت کە هەتا ئێستا دەستیان گرتووە بەسەر بیری مرۆڤایەتیدا. ناڵێم کە ئەو ژیانە پڕە لە شادی و دڵخۆشیی بێسنوور، وەلێ ژیانێکی ئارام و بێدەنگ دەبێت، تیایدا قبوڵتە کە چی توانای تۆی تیا نییە و ناتوانیت بیگۆڕیت، چاوەڕێی مەحاڵ ناکەیت، دڵخۆشەبیت بە پەرجووە بچوکەکان؛ گرەنتی ئەمەیانت دەدەمێ. بێگومان نکۆڵی ناکەم کە ئەمە وانەیەکی قورسە تا مرۆڤ فێری ببێت، بەڵام دڵنیام کە مەحاڵ نییە، لەبەرئەوەی زۆرێک پەیڕەویان کردووە. هێشتا مرۆڤایەتی بەپێی پێویست پێ نەگەیشتووە، چونکە هێشتا مرۆ پشت بە ئاسمان دەبەستێت و لە جیهانێکی پڕ لە خەیاڵدا دەژی. هەروەها مرۆڤایەتی گەیشتووەتە لوتکەی ئاڵۆزی، سا ئایا دەتوانێت بە هەمان قۆناغەکانی پێگەیشتنی تاکدا بڕوات؟ ئایا دەتوانێت بچێتە قۆناغی پیاوەتی و بیر لە خەیاڵەکانی منداڵی و وەهمەکانی لاوی بکاتەوە؟ ئایا دەتوانێت جیهان وەک خۆی ببینێت، سەخت، خەمبار، بێ خەونی ڕۆمانسی و وەهمی ئایینی و لەگەڵ ئەوەیشدا بتوانێت بەها و ئایدیاڵەکانی بپارێزێت و هەوڵی ئامانجی گەورە و دەستکەوتی مەزن بدات؟\nگەر مرۆڤایەتی بتوانێت، ئەوا لەوانەیە هەموو شتێک زۆر باش ببێت و گرێکەیش بکرێتەوە. جا گەر نەیتوانی، ئەگەری هەیە بگەڕێتەوە بۆ ئەو وەحشیگەری و تووندڕەوییەی کە لێوەی هاتووە، بگەڕێتەوە بۆ شوێنەکەی خۆی لەنێو نزمترین ئاژەڵەکان.\n١. ئەتڵەس: یەکێکە لە زۆردارەکان (الجبابرة) کە لە ئەفسانە یۆنانییەکاندا ناوی هاتووە، خواکان سزایان داوە کە تاهەتایە ئاسمان لەسەر شانی هەڵبگرێت، چونکە بەشدار بووە لە شۆڕشی زۆردارەکان دژی خواکان.\n٢. میسرانییەت: ئایینێکە لە سەدەی دووەم تا چوارەمی زایینی لە ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمادا بڵاوبووەتەوە. دیارترین پاشماوەکانی لە ڕۆما و ئۆستیا و مۆریتانیا و بەریتانیای دوو ڕۆما و چەند ناوچەیەک نزیک دانوب ڕاین هەیە، کە هەموویان پەیوەندییان بە خواوەند میسرای فارسییەوە هەیە.\n٣. هێنری بێرگسۆن (١٨٥١ – ١٩٤١): فەیلەسوفێکی فەڕەنسییە، خاوەن نۆبڵە لە ئەدەببیاتدا. بە یەکێک لە گرنگترین فەیلەسووفانی سەردەمی نوێ دادەنرێت، خاوەن بیریکی قوڵ و فراوان بوو، کە جۆرێک لە بیرکردنەوە و شێوازێکی دەربڕین بوو کە وای کرد جێپەنجەی لە زۆربەی بەرهەمە فیکرییەکانی پەنجاکاندا هەبوو، هەروەها هەوڵی دا ئەو بەهایانە پەیڕەو بکات کە ڕێبازی ماددیگەری پێشنیاری کردبوو و ئیمانێکی قوڵی پێی هەبوو.\nلە ژیانیدا خاوەن ناوبانگێکی بەرفراوان بوو لە فەڕەنسا، ئەمەیش لە جەند بوارێکدا: فەلسەفە، ئایین، ئەدەب، وەلێ دوای مردنی ئەمە پێچەوانە بوویەوە، کە فەلسەفەکەی تەواو پشتگوێ خرا، تا وای لێ هات هیچ باسی نەما، ئەمەیش لە سەرەتای تەواوبوونی جەنگی جیهانیی دووەمەوە دەستی پێ کرد تا ئەمڕۆ، کە ئێستا بوونگەرایی تەواو ئەو فەلسەفەیەی خستە پەراوێزەوە.\nئەم وتارە لە ژمارەی ئەیلولی ١٩٤٧ لە گۆڤاری ئەتلانتیک بڵاوکراوەتەوە. لەژێر ناوی الإنسان في مواجهة الظلام – غياب الروحانيات عن العالم الحديث – الإنسان في مواجهة الظلام ‘ولتر ستيس’\nیادێک لە زیندووان


سێ نەخۆشی كۆرۆنا لە دهۆك چاكبوونەوە – تۆڕی میدیایی خەڵک\nسێ نەخۆشی كۆرۆنا لە دهۆك چاكبوونەوە\n2020/05/10 - 3:52 PM\nبەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی دهۆك ڕایدەگەیەنێت، كە هەر سێ نەخۆشی تووشبوو بە كۆرۆنا چاكبوونەتەوە.\nبەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی دهۆك لە ڕاگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، كە هەر سێ نەخۆشی تووشبوو بە ڤایرۆسی كۆرۆنا covid-19 لە دهۆك بە تەواوی چاكبوونەوە و ڕەوانەی ماڵەوە كرانەوە.\nڕاشیگەیاندووەن كە ئەو سێ نەخۆشەی لە نەخۆشخانە مابوون سەرجەم پشكنینەكانیان بۆ ئەنجام درایەوە و دەركەوت بەتەواوی چاكبوونەوە و نەخۆشخانەیان جێهێشت.\nئەمە لەكاتێكدایە، كە لە ماوەی ڕابردوودا لە دهۆك سەركەوتن بەسەر كۆرۆنا ڕاگەیەنرا و ئەوە ئاشكراكرا، كە سەرجەم نەخۆشەكان چاكبوونەوە و بەهۆیەوە تەقەی خۆشی كرا و نزیكەی 13 كەس بریندار بوون، بەڵام دواتر چەند حاڵەتێكی دیكەی تووشبوو بە ڤایرۆسەكە تۆماركرانەوە.\nپارێزگای دهۆكڤایرۆسى كۆرۆنا\nلە هەولێر بازرگانێكی ماددە هۆشبەرەكان دەستگیر كرا\n2020/08/11 - 10:15 PM\nوەزارەتی ناوخۆی هەرێم ڕاگەیەندراوێكی سەبارەت بە بۆردوومانەكەی ئەمڕۆی سیدەكان بڵاوكردەوە.\nلە ڕاگەیەنراوەكەدا وەزارەتی ناوخۆی هەرێمی كوردستان داوا لە پەكەكە و توركیا دەكات “شەڕ و ململانێی خۆیان ببەنەوە دەرەوەی خاكی هەرێمی كوردستان و عێراق و چیتر خەڵكی ئێمە نەكەنە قوربانیی ئەو ململانێیە.\nكاتژمێر 2:45 پاش نیوەڕۆی ئەمرۆ، سێ شەممە، رێكەوتی 11/8/2020 لە ناوچەی برادۆست كاتێك هێزەكانی پاسەوانی سنووری سەر بە حكومەتی فیدڕاڵی خەریكی پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە بوون كە لە خاڵە سنووریەكان دروستبووە بە مەبەستی دوورخستنی هەڕەشەی شەڕ لە دانیشتووانی ناوچەكە، لە لایەن فرۆكەیەكی لەشكری توركیاوە ئوتۆمبیلێكی هێزەكەی پاسەوانی سنوور دەكرێتە ئامانج وبەداخەوە دوو ئەفسەری هێزەكە شەهید دەبن بە ناوەكانی (عمید/ محەمەد ڕەشید سلێمان، فەرماندەی لیوای دووی پاسەوانیی سنوور) و(عقید/ زوبێر حالی تاجەدین ، فەرماندەی فەوجی سێی لیوای دووی پاسەوانیی سنوور). هەروەها (عقید/ حیسامەدین عەبدولڕەحمان حەسەن ) بریندار دەبێت.\nلێرەدا دوپاتی دەكەینەوە كە پێویستە PKK و توركیا شەڕ و ململانێكانی خۆیان ببەنەوە دەرەوەی خاكی هەرێمی كوردستان وعیراق وچیتر خەڵكی ئێمە نەكەنە قوربانیی ئەو ململانێیە.\nبەم بۆنە خەمناكەوە ، پرسە وسەرەخۆشی خۆمان ئاراستەی بنەماڵەی شەهیدەكان دەكەین ولە خوای گەورە دەپاڕێینەوە كە بە بەهشتی خۆی شادیان بكات و ھیوای چاكبوونەوەی خێراش بۆ بریندارەكان دەخوازین وخەڵكی خۆمان دڵنیا دەكەینەوە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك هەمیشە هەموو توانا و هەوڵەكانی خۆی دەخاتە گەڕ بۆ دوورخستنەوەی ئەم ململانێیە لە هەرێمی كوردستان.\nجیهان32 خولەک پێش ئێستا


هەڵبژاردنەکانی ئێران؛ پرسی رەوایەتی و ترسی دەوڵەت | کوردستان تایمز - Kurrdistan Times\nیەکەمین هەڵبژاردنی پارلەمانی ئیران، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٠٦ پاش شۆڕشی مەشروتەی ئێرانی و لەسەر خواستنی مەشروتەخوازان دەوڵەتی قاجار ناچارکرا پارلەمان دامەزرێنێت و یەکەمین خولی پارلەمانی قبوڵ بکات. بەڵام پاش دوو ساڵێک (1908) هەمان پارلەمان لەلایەن محەمەد عەلی شای قاجار و هێزەکانی قوزاقەوە داخرا و تۆپباران کرا، هێندەی نەبرد بە فشاری شۆڕشگێڕانی چاکسازیخوازەوە، جارێکیتر هەم تاران کەوتەوە دەستیان و هەم دەرگای پارلەمانی یەکەم کرایەوە. ئەو خولە پارلەمانێکی دامەزرێنەر بوو، یەکەمین دەستوری نوسراوی ئێرانیش هەر لەم پارلەمانەوە نوسرایەوە. کۆشکی گوڵستان کرایە یەکەمین باڵەخانەی پارلەمان، (کە ئێستا کراوەتە مۆزەیەکی مێژوویی و ڕۆڵی سیاسیی ناگێڕێت) بەڵام بینای هەنووکەی پارلەمان دەکەوێتە ناوچەی بەهارستان. ناوی پارلەمانیش بەهۆی سەرکەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران و زاڵبوونی پاشتری تەوژمی ئیسلامیزمی شیعیی لەو شۆڕشەدا، لە مەجلیسی شورای نەتەوەیییەوە گۆڕدرا بۆ مەجلیسی شورای ئیسلامیی ئێران.\n– رەوایەتیی هەڵبژاردن و هەڵکشانی ڕوکەشانەی ئوسوڵگەڕاکان\n—- —- —– —- —- —- —– —- —- —-


بە گومانی سیخوڕیکردن لەسەر پەنابەرانی سوید کەسێک دەستگیر کرا\nپیاوێک لەلایەن پۆلیسی ئاساییشی سویدەوە (Säpo)، بە گومانی ئەنجامدانی کاری سیخوڕیی لەسەر پەنابەر دەستگیر کراوە.\nبەپێی گومانەکان ئەو پیاوە سیخوڕی لەسەر ئەو پەنابەرانە کردووە کە لە هەرێمی تەبتەوە کە دەکەوێتە ناوەڕاستی ئاسیاوە هاتوون.\nبەپێی سێپۆ (Säpo) ئەو زانیارییانەی پیاوەکە لەسەر پەنابەرە تیبرییەکانی دەستکەوتووە ڕەوانەی دەوڵەتێکی نەناسراوی کردووە. جێی باسە داوکاری گشتی لە بەشی سەراسەری بۆ پرسی تایبەت بڕیاری دەستگیرکردنی و هێشتنەوەی ئەو پیاوەی دەرکردووە.\nسێپۆ (Säpo) ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەو پیاوە لە چەندین شوێن و لەسەر چەندین کەس زانیاریی کۆکردۆتەوە. ئەو زانیارییانەش لە نێو کەسانی خەڵکی تەبتدا کۆکراوەتەوە. سێپۆ نایەوێ باس لەو وڵاتە بکات کە ئەو پیاوە کاری بۆ کردووە، بەڵکو جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە کاری بۆ وڵاتانێک کردووە کە دژی مافەکانی مرۆڤ و ئازادی ڕادەربڕینە.\nهەروەها ئەو پیاوە چەندین ساڵە لە سویددا دەژی. سێپۆ ڕایگەیاندووە کە ئەوان ئەم کارە بە مەترسیدار لە قەڵەم دەدەن. لەبەر ئەوەی سیخوڕکردن لەسەر کەسانێک دەکرێت کە خۆیان قوربانیین و وڵاتەکەی خۆیان بەجێهێشتووە و بۆ ئەوەی بە ئازادانە بژین هاتوونەتە سوید.\nداواکاری گشتی لەم هەفتەدا بڕیار دەدات کە ئەو کەسە لەسەر گومانی سیخوڕیی کردن دادگایی بکرێت یان نا.\nکۆی سه‌ردان: 16881410


“حكومەت بە بەرزكردنەوەی نرخی دۆلار چاكسازیی دەكات” – تۆڕی میدیایی خەڵک\nهاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، سیاسەتەكانی حكومەتی عیراق بە هەڵە ناودەبات و دەڵێت بە بەرزكردنەوەی نرخی دۆلار چاكسازیی دەكات و هاووڵاتی دەكاتە قوربانی.\nبەهادین نوری، پەرلەمانتاری هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، لە لێدوانێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند”حكومەت بەرزكردنەوەی نرخی دۆلار بە چاكسازیی دادەنێت و پێیوایە كاریگەریی هەیە بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، بەڵام تاكە زەرەرمەند لە بەرزكردنەوەی نرخی دۆلار هاووڵاتییە”.\nبە وتەی پەرلەمانتارەكەی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا”حكومەت نەك هەر نرخەكانی كۆنترۆڵ نەكردووە، بگرە نرخی دۆلاریشی كۆنترۆڵ نەكردووە كە لە بەرزبوونەوەیەكی بەردەوامدایە”.\nبەهادین نوری، ئاماژەی بەو هەوڵانەش كرد كە بۆ بانگهێشتكردنی وەزیری دارایی بۆ پەرلەمان خرانەگەڕ، “بەڵام لایەنە سیاسییەكان پشتگیریی دەكەن و سەرۆكایەتی پەرلەمانیش بە ئاراستەیەكی پێچەوانەدا دەڕوات، بۆیە بەداخەوە زۆربەی بڕیارە داراییەكانی حكومەت هەڵەن”.\nبەهۆی سیاسەتە داراییەكانی حكومەتی عیراق كە بەرزكردنەوەی نرخی دۆلار بەشێكییەتی، ماوەیەكە نرخی مەوادە خۆراكییەكان لە بازاڕەكانی ناوخۆدا ڕووی لە بەرزبوونەوە كردووە، نرخی 100 دۆلاری ئەمریكاییش 150 هەزار دیناری عیراقی تێپەڕاندووە.\nپارتی هەڵوێستی لەسەر پۆستی سەرۆك كۆماری عیراق ڕاگەیاند\nخەڵك پارتی دیموكراتی كوردستان بەفەرمی هەڵوێستی خۆی لەبارەی سەرۆك كۆماری داهاتووی ڕاگەیاند. (زیاتر…)\n09 نیسان 2021 4.45 pm\nخەڵك- ئەمیندارری گشتی كۆمكاری عەرەبی بە سەردانێكی فەرمی دەگاتە عیراق و لەگەڵ سێ سەرۆكایەتییەكە كۆدەبێتەوە.…


کێ لە کێ دەبورێ؟ - پەرەگراف\nراستییەکەی ئەو لایەنەی ئەو گەنجانەی گرتووە ئەوە نزیکەی ساڵێکە ھەر خۆی دێنێ و دەبا و ناڵێ لەسەرچی گرتوومن. بەڵێ ئەمانە دژی پارتی ئیشیان کردووە و پتر لەوەی کاریان بۆ لایەنی دەرەکی کردبێت، خزمەتی رکابەرانی پارتییان کردووە لە بادینان و جنێویان بەرەمزەکانی پارتی داوە. ئاو بێنە و دەست بشۆ.\nئازادکردنی ئەو گەنجانەی بادینان لەلایەن سەرۆکی ھەرێمی کوردستانەوە بە لێبوردنێکی تایبەت ھیچ ئەمسالێک لە قانوندا دروست ناکات، بەواتایەکی دیکە کەس لەسەر سوچێکی لەو شێوەیە بەئاشکرا لە زینداندا نییە تا ئەویش لەگەڵ ئەواندا بەر لێبوردن بکەوێت و لێبوردنێکی تایبەتە.\nلێبوردنی تایبەتی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان میلادێک دەبێ بۆ پێداچوونەوە بەو سیستەمەی ئێستای دادوەری لە کوردستان کە بەتەواوەتی کەوتۆتە ژێر کۆنتڕۆڵی یەکێتی و پارتی و، بە شانازییەوە باس لەدادوەری یەکێتی و پارتی دەکرێت!\nلێرە بەدواوە پێویست دەکات سەرۆکی ھەرێمی کوردستان وەکو چەترێکی کۆکەرەوە داوا لە لایەنە سیاسییەکانی دەرەوە و ناو پەرلەمان وتەنانەت خەڵکانی شارەزا لەو بوارەدا بکات کە پرۆژەیەکی ریفۆرمی بنچینەیی بۆ بنیادنانەوە و، رزگارکردنی ئەو دەسەڵاتە لە ھەیمەنەی پارتیو یەکێتی ئامادە بکەن و بیخەنە بەردەم رای گشتی.


ئەو نەخۆشیانەی کە لە ئاژەڵە ماڵیەکانەوە توشیان دەبین\nبابه‌ته پزیشكیه جیاوازه‌كان\nله‌لایه‌ن: ئەلەند ئەکرەم - به‌روار: 2020-12-16-21:40:00 - کۆدی بابەت: 738\nئە‌و نە‌خۆشیانە‌ی لە ئاژە‌ڵە ماڵییە‌كانە‌وە توشیاندە‌بین\nھە‌موو كەسێك ئە‌گە‌ری ھە‌یە لە‌ئاژە‌ڵە ماڵییە‌كانە‌وە نە‌خۆش بكە‌وێ، بە‌ڵام منداڵان، ئە‌وانە‌ی نە‌خۆشیی درێژخایە‌نیان ھە‌یە و خانمانی دووگیان مە‌ترسییەكی زیاتریان لە‌سە‌رە لە‌و ئاژە‌ڵانە‌ی ڤایرۆس، بە‌كتریا و كە‌ڕووە‌كانیان بۆ بگوێزرێتە‌وە...\nئە‌مانە ھە‌ندێك نموونە‌ن:\n١- پشیلە و سە‌گ\nبە‌كتریای «كۆمپالیۆباكتە‌ر» بۆ مرۆڤ دە‌گوێزێتە‌وە كە دە‌بێتە ھۆی سكچون و ڕشانە‌وە. پشیلە بە‌وە‌ش ناسراوە بە‌كتریای سالمۆنێلا دە‌گوێزێتە‌وە كە دە‌بێتە ھۆی گرانە‌تا و ھە‌وكردنی جۆراوجۆر.\n٢- خشۆك و وشكاوە‌كیە‌كان\nئە‌مانیش بە‌كتریای «كۆمپالیۆباكتە‌ر» دە‌گە‌وێزنە‌وە. توێژینە‌وە‌یە‌ك سە‌لماندویە‌تی ١١٪ی حاڵە‌تە‌كانی گواستنە‌وە‌ی ئە‌و بە‌كتریایە لە كە‌سانی خوار تە‌مە‌نی ٢١ ساڵدا لە بۆق و كیسە‌ڵ و ماری ماڵییە‌وە‌ن.\n٣- توتی و كۆتر\nكۆتر و توتیە‌كان نە‌خۆشیە‌گە‌لێك دە‌گوازنە‌وە كە لە منداڵ و پیرە‌كاندا مە‌ترسیدارن. ئە‌و بە‌كتریایانە‌ی لە‌لایە‌ن توتییە‌وە دە‌گوازرنە‌وە بە كلامیدیا ناسراون. ھە‌ندێكجار ڕیقنە‌ی وشك بووی ئە‌و باڵندانە بە‌ھۆی باوە ھە‌ڵدە‌گیرێن و بە‌كتریاكە لە ڕێگە‌ی ھە‌وا بۆ خەڵكی دە‌گوازرێتە‌وە.\n٤- مێشولە‌ی حە‌شاردراو\nھە‌ندێك جار كە‌رە‌ستە‌ی لە‌نگە‌و تە‌نانە‌ت نوێش كە لە ناوچە‌كانی بە‌ربڵاوی تایی دانكە‌وە باردە‌كرێن، مێشولە‌ی ھە‌ڵگری ئە‌و نە‌خۆشییە‌یان تیادایە و كاتێك لە وڵاتی میوان بە‌رە‌ڵا دە‌بن، نە‌خۆشییە‌كە دە‌گوازنە‌وە بۆ خە‌ڵكی.\n٥- سە‌گ و ڕێوی\nدە‌كرێ لە ڕێگە‌ی گە‌ستنە‌وە ڤایرۆسی ھاری بۆ مرۆڤ بگوێزنە‌وە.\nدە‌كرێ ژیان لە‌گە‌ڵ ئاژە‌ڵ سودی ھە‌بێ؟\nتوێژینە‌وە ھە‌ن دە‌ریانخستوە ئە‌و منداڵانە‌ی سە‌گ و پشیلە لە نزیكیان دە‌ژین، كە‌متر تووشی ھە‌ستە‌وە‌ری و ڕە‌بۆبدە‌بن.\nچۆن مە‌ترسی ئاژە‌ڵی كێوی كە‌مكە‌ینە‌وە؟\nدە‌بێ ماوە ماوە پیشانی پزیشكی ڤێتە‌رنە‌ری بدرێن و كوتانی پێویستیان بۆ ئە‌نجامبدرێ، ھە‌موو جارێكیش دوای دە‌ست دان لە ئاژە‌ڵە‌كان، بە باشی دە‌ستە‌كانمان بشۆین.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : ئەو نەخۆشیانەی کە لە ئاژەڵە ماڵیەکانەوە توشیان دەبین\nمەترسیەکانی نەخۆشی ئەنتراکس\nبابه‌تی دیكه له‌سه‌ر بابه‌ته پزیشكیه جیاوازه‌كان\nمەترسیەکانی ژینگەی پیس\nلەرز و تا چییە و چۆن چارەسەر دەکرێ\nچۆن ڕێگری لە غازاتی ڕیخۆڵە دەکەین\nچەند زانیاریەکی مەترسیدار لەسەر حەبی پاراسیتۆڵ\nگەنجانی ئێستە بەدەس نەخۆشیەکانی پیری گیرۆدەن\nچارەسەری سروشتی بۆ ساردبوونی قاچ