Ala بێژەکردن: چۆن Ala بە ئیسپانی, ئیتالیایی, تەتەری, لاتینی, فارۆیی, فینلاندی, ئوتریشی, پۆرتووگالی, ئیستۆنی, تۆکی پۆنا, کریۆلی موریتانی, سیسیلی, سواحیلی, سامی باکووری, ئۆکسیتان, تاگالۆگ, کورمانجی, کاتالانی, ساردينی, ئیسلەندی, پۆڵەندی, ئازەرباینجانی, نەرویژی نینۆرسک, لاتڤیانی, تورکی, باسکی, ئیگبۆ, ئینتەرلینگوا بێژە بکەن\nچۆن گۆ دەکرێ Ala\nAla بێژە کردن بە ئیسپانی [es]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن tterrag (نێر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن alexmadrid (نێر لە ئیسپانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئیسپانی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئیسپانی:\nAla نموونە لە دەستەوشەیەک\nhierba del ala گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن alberbonillo (نێر لە ئیسپانیا)\nMe costó diez mil del ala. گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Covarrubias (نێر لە ئیسپانیا)\nAla بێژە کردن بە ئیتالیایی [it]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Paolo_B (نێر لە ئیتالیا)\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن sales (نێر لە ئیتالیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئیتالیایی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئیتالیایی:\nAla بێژە کردن بە تەتەری [tt]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن ra4pbm (نێر لە ڕووسیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە تەتەری\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە تەتەری:\nAla بێژە کردن بە لاتینی [la]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن gmaranca (نێر لە ئەرژەنتین)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە لاتینی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە لاتینی:\nAla بێژە کردن بە فارۆیی [fo]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Roskur (نێر لە دوڕگەکانی فاڕۆ)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە فارۆیی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە فارۆیی:\nAla بێژە کردن بە فینلاندی [fi]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن galamare (نێر لە فینلاند)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە فینلاندی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە فینلاندی:\nAla vetää! گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Peppi (نێر لە فینلاند)\nAla بێژە کردن بە ئوتریشی [ast]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Malvarez (نێر لە ئیسپانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئوتریشی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئوتریشی:\nAla بێژە کردن بە پۆرتووگالی [pt]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن pathgs (مێ لە بەڕازیل)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە پۆرتووگالی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە پۆرتووگالی:\nAla بێژە کردن بە ئیستۆنی [et]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن allaraz (نێر لە فینلاند)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئیستۆنی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئیستۆنی:\nAla بێژە کردن بە تۆکی پۆنا [x-tp]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Vortarulo (نێر لە ئەڵمانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە تۆکی پۆنا\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە تۆکی پۆنا:\nsina sona ala sona e toki pona? گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن wikaros (نێر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\ntenpo mute la mi lukin ala e sina. گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن wikaros (نێر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\nAla بێژە کردن بە کریۆلی موریتانی [mfe]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن pkhaloo (نێر لە مۆریس)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە کریۆلی موریتانی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە کریۆلی موریتانی:\nAla بێژە کردن بە سیسیلی [scn]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن forestdemon (نێر لە ئیتالیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە سیسیلی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە سیسیلی:\nAla بێژە کردن بە سواحیلی [sw]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن helmik (نێر لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە سواحیلی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە سواحیلی:\nAla بێژە کردن بە سامی باکووری [sme]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن FredrikMH (نێر لە نۆرویژ)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە سامی باکووری\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە سامی باکووری:\nAla بێژە کردن بە ئۆکسیتان [oc]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن fabre (نێر لە فەڕەنسا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئۆکسیتان\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئۆکسیتان:\nAla بێژە کردن بە تاگالۆگ [tl]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن samurai19817 (نێر لە فیلیپین)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە تاگالۆگ\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە تاگالۆگ:\nAla بێژە کردن بە کورمانجی [kmr]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن ramazan (نێر لە تورکیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە کورمانجی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە کورمانجی:\nAla بێژە کردن بە کاتالانی [ca]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن oloti (نێر لە ئیسپانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە کاتالانی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە کاتالانی:\nAla بێژە کردن بە ساردينی [sc]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن SteviniCherchi (نێر لە ئیتالیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ساردينی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ساردينی:\nAla بێژە کردن بە ئیسلەندی [is]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Petur75 (نێر لە ئایسلەند)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئیسلەندی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئیسلەندی:\nAla بێژە کردن بە پۆڵەندی [pl]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن gorniak (نێر لە پۆڵەندا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە پۆڵەندی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە پۆڵەندی:\nAla بێژە کردن بە ئازەرباینجانی [az]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن sevinc (مێ لە ئازەرباینجان)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئازەرباینجانی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئازەرباینجانی:\nAla بێژە کردن بە نەرویژی نینۆرسک [nn]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Aleco (نێر لە نۆرویژ)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە نەرویژی نینۆرسک\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە نەرویژی نینۆرسک:\nAla بێژە کردن بە لاتڤیانی [lv]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن yyylv (نێر لە لاتڤیا)\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن QueenZ (نێر لە لاتڤیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە لاتڤیانی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە لاتڤیانی:\nAla بێژە کردن بە تورکی [tr]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن dabadis (نێر لە تورکیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە تورکی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە تورکی:\nAla بێژە کردن بە باسکی [eu]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن ireness (مێ لە ئیسپانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە باسکی\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە باسکی:\nAla بێژە کردن بە ئیگبۆ [ig]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن ikenwan (نێر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئیگبۆ\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئیگبۆ:\nAla بێژە کردن بە ئینتەرلینگوا [ia]\nAla گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن McDutchie (نێر لە هۆڵەندا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی Ala بە ئینتەرلینگوا\nهاوبەشکردنی بێژەی Ala بە ئینتەرلینگوا:\nAla بێژە نەکراون لە:\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [co] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [en - uk] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [en - usa] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [en - other] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [gl] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [sm] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [haw] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [ilo] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [szl] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nAla تۆمارکردنی گۆکردنی Ala [sro] دەزانن چۆن "Ala" بێژە بکەن؟\nوشەی: alegría, zapato, ácido desoxirribonucleico, guitarra, huevo\nداخوازی بێژە کردنی نوێ بێژە کردن بە: ئازەرباینجانی ئوتریشی ئۆکسیتان ئیتالیایی ئیسپانی ئیستۆنی ئیسلەندی ئیگبۆ ئیلۆکۆ ئینتەرلینگوا ئینگلیزی باسکی پۆرتووگالی پۆڵەندی تاگالۆگ تەتەری تورکی تۆکی پۆنا ساردينی ساموايی سامی باکووری سواحیلی سیسیلی سیلیزیایی فارۆیی فینلاندی کاتالانی کامپیدانی کریۆلی موریتانی کوردی کۆرسی گالیسی لاتڤیانی لاتینی نەرویژی نینۆرسک هاواییی


هێزه‌كانى هه‌سه‌ده ده‌چنه ناو دواین شارى ژێر ده‌ستى داعش\nئاژانسى فڕانس پرێس بڵاوى كردووه‌ته‌وه، ئه‌مڕۆ هێزه‌كانى سووریاى دیموكرات چوونه‌ته ناو شارى هه‌جینى رۆژهه‌ڵاتى سووریا كه به‌دوایین پێگه‌ى رێكخراوى تیرۆریستى داعش داده‌نرێت.\nئاژانسى فڕانس پرێس بڵاوى كردووه‌ته‌وه، ئه‌مڕۆ هێزه‌كانى سووریاى دیموكرات "هه‌سه‌ده" به‌هاوكارى فڕۆكه جه‌نگییه‌كانى هاوپه‌یمانى نێوده‌وڵه‌تى توانیویانه بچنه ناو شارى هه‌جین كه ده‌كه‌وێته رۆژهه‌ڵاتى سووریا نزیك به سنوورى عێراق.\nبه‌رپرسێكى هه‌سه‌ده له لێدوانێكى بۆ ئاژانسه‌كه گوتوویه‌تى "جه‌نگێكى سه‌خت له‌نێوان شارى هه‌جین به‌ڕێوه ده‌چێت و هێزه‌كانمان ده‌ستیان به‌سه‌ر چه‌ند گه‌ڕه‌كێك داگرتووه".\nجیا له‌به‌رپرسه‌كه‌ى هه‌سه‌ده رامى عه‌بدولره‌حمان به‌ڕێوه‌به‌رى روانگه‌ى سوورى بۆ مافه‌كانى مرۆڤ زانیارییه‌كانى پشتڕاست كردووه‌ته‌وه، باسى له‌وه كردووه چه‌كدارانى هه‌سه‌ده چوونه‌ته ناو هه‌جینه‌وه.\nروانگه‌ى سوورى ئاشكراى كردووه، له‌م شه‌ڕه‌ى هه‌جین 34 تیرۆریستى داعش كوژراون و له به‌رانبه‌ریشدا هه‌سه‌ده 17 كوژراوى هه‌یه.\nله 10ى مانگى ئه‌یلوول/ سپێته‌مبه‌ر، هێزه‌كانى سووریاى دیموكرات و هاوپه‌یمانێتى نێوده‌وڵه‌تى له جه‌نگى دژ به داعش ئۆپراسیۆنێكیان بۆ ده‌ركردنى داعش له دوایین پێگه‌كانى له دێره‌زوور ده‌ست پێ كرد.\nهێزه‌كانى سووریاى دیموكرات ناسراو به "هه‌سه‌ده" له مانگى ئۆكتۆبه‌رى ساڵى 2015 له‌لایه‌ن هێزه‌كانى ئه‌مه‌ریكاوه دانرا، ئه‌م هێزه له‌چه‌ندان نه‌ته‌وه و پێكهاته‌ى جیاجیاى سووریا پێكهاتووه، به‌ڵام رێژه‌ى كورد له‌ناو هێزه‌كه زۆرینه‌یه، بۆیه له‌لایه‌ن توركیاوه دژایه‌تى ده‌كرێت. له‌ڕووى مه‌یدانییه‌وه هه‌سه‌ده به تاكه هاوپه‌یمانى هاوپه‌یمانى نێوده‌وڵه‌تى داده‌نرێت له سووریا.


ئەو شاعیرەی خۆی کوشت - قەڵەم\nلە پەنجەرەوە خۆی دەهاوێتە خوارەوە و لە تەمەنی پەنجا ساڵیدا بۆ هەمیشە ماڵئاوایی لە ژیان دەکا.\nچەند مانگ لەوە پێش لە رێگای برادەرێکەوە لە بانە ناسیم. ئیسمایل کەریمی دەڵێم،... ناسراو بە 'کام ژین'، وەک نازناوی شاعیری. بە تەلەفۆن قسەمان کرد. بۆ یەکەم جار سیمای ماندوو و میهرەبان و پڕ لە حەسرەتی پیاوێکم بینی بە کڵاوێک بە سەرییەوە کە لە هەمان چرکەی یەکەمدا هەژاندمی. گوتی شیعر دەنووسم و هۆگری خوێندنەوەم، گوتی لە منداڵییەوە کاتێک من سەردانی ئەنجومەنی ئەدەبی بانەم دەکرد دەیناسیم و ئیتر کۆمەڵێک قسە کە تەنیا لە دەمی ئەوانە دێتە دەرەوە وا خاوەن دڵێکی خاوێن و بێگەردن و هێشتا تەمی نەفرەت و رق و ئێرەیی داینەگرتوون. گرمۆڵە بووم، حەزم کرد بڵێم "راستی تۆ هێشتا خەڵکی ئەو وڵاتەی وا ساڵانی ساڵە لە بیر چووەتەوە!"\nحەزی کرد شیعرێکی خۆیم بۆ بخوێنێتەوە.شیعرێک بەناوی سەمفۆنیای باران. خوێندییەوە:\n" لە ئەندێشەی\nشۆڕ شۆڕی باران\nشەوانە ، منم یا تۆ!\nتۆ، یا من\nتا بەیان خۆر دەنووسێتەوە!"\nدوواتر زانیم کوڕە هەژارێکە رۆژ تا ئێوارێ بە کۆمەڵێک پاکەتە جگەرە، لە ناو سندووقێکدا، هەڵواسراو بە گەردنییەوە کۆڵان و کۆڵان و جادە و جادە دەکا بۆ پاروویەک نان.\nنازانم چۆن باسی کسپەی دڵم بکەم کاتێک ئەمڕۆ لە فەیسبووک هەواڵی مەرگی نابەوەختیم بینی. کسپەیەک لە چەشنی هەمان کسپە وا ئەو شەوە بۆ یەکەم جار و بۆ ئاخرین جار قسەم لەگەڵ کرد. دیسان گرمۆڵە بوومەوە.\nبنوو باوان! ئەوانەی وا خۆر دەنووسنەوە لە مێژە لە ناو بارانەکاندا بەجێ ماون.


تێرمی "کافکایی" پێناسە و مانایەکی ئێجگار جیاوازی دەبوو ئەگەر هاتبا و ماکس برۆد وەک ئەوەی داوای لێ کرابوو دەستنووسە بڵاونەکراوەکانی هاوڕێکەی خستبایەتە نێو بڵێسەی سووری ئاگرەوە؟\nهەرگیز بەڕاستی مەبەست و نیازە ڕاستەقینەکانی کافکامان نەدەزانی. دەگوترێت کە کافکا داوای لە هاوڕێکەی، دوا ژیاننامەنووسی خۆی، ماکس برۆد، کردووە کە دەستنووسە بڵاونەکراوەکانی بۆ بسووتێنێت. لە جیاتی ئەوەی بیانسووستێنێت، برۆد تەواوی دەستنووسە بڵاونەکراوەکانی بڵاو کردەوە. ئایا برۆد بێگوێی دوایین ئاواتی هاوڕێکەی کرد؟ یان کافکا بۆیە دەسنووسەکانی داوە بە برۆد لەبەرئەوەی دەیزانی کە کۆیان دەکاتەوە و دەیانکاتە کتێبێک؟ (برۆد لەو دواییانەدا باسی لەوە کردبوو کە بە کافکای گوتووە کە ئەو دەستنووسانە ناسووتێنێت.) ئێمە چیمان لەم چیرۆکە بکردایە ئەگەر هاتبا و کافکا تەواوی دەستنووسەکانی بدابا بە یەکێک لە عاشقەکانی و ئەویش بیخستنایەتە ناو گڕی ئاگر؟ چەندین کتێب تا ئێستا لەسەر ئەم پرسیارە نووسراون. مەحاڵە تەواوی ئەو چیرۆکە کۆکراوانە، کە (وەشانخانەی پەنگوین) بڵاوی کردوونەتەوە، بخوێنیتەوە بەبێ بیرکردنەوە لە وەها مەسەلە و وەها پرسیارێک لە کەلەپووری کافکا و لە مەقامی کافکا لە داهاتوودا.\nبیر لە جیهانێک بکەرەوە کە تیایدا برۆد دەستنووسەکانی کافکا دەسووتێنێت و دوایین ئاواتەکانی بەجێ دێنێت. ئەو کات تێرمی "کافکایی" مانایەکی تەواو جیاوزای دەبوو، یان وەک ئەوەی "میشێل هۆفمان" لە پێشەکیی چاپی کۆلێکشنەکەی پەنگویندا پێشنیازی دەکا 'لەوانەبوو ئێمە قەت لەبارەی کافکاوە هیچمان نەبیستبا.'\nهۆفمان پێیوایە [بەوپەڕی گومانەوە] کە ئێمە بەبێ "دادگایی"، "کۆشک" و "ئەمریکا" شتێکی ئەوتۆمان لەسەر کافکا نەدەبیست. لە پاش ئەوانەشیەوە ئیشە ناوازە و کارتێکەرەکانی وەک "مەسخ" و "وڵگەی سزا".\nیەکەمین چاپی چیرۆکە کۆکراوەکانی لە وەشانخانەی پەنگوین و لە ساڵی ١٩١٣ لەژێر ناوی "تێڕامان" بڵاوکرایەوە. ئەم سکێچە کورتانەی بەئاسانی سەرئاو دەکەون و لە هەوادا دێن و دەچن، لەکاتێکدا ڕۆمانەکانی ناوبانگ و قورساییەکی زیادتری پێ دەدەن.\nئاخەرین پارەگرافی "موسافیر" شتێکی ئێجگار تایبەت و سەرنجڕاکێشە؛ کە دوای پەسنی ژنێک دێت، کە لە ترامێکدا دەیبینێت: "لەو دەمەدا لە خۆمم پرسی؛ چۆن دەبێت بەدیار خۆیەوە حایر نەبێت، بۆچی وا دەمی داخستووە و هیچ شتێک لە سەرسوڕمانبوونی پێوە دیار نییە و دەری نابڕێت." ئەوە ئانوساتێک بوو کە من هیوام دەخواست لەژێر هەر هەلومەرجێکدا بووایە بە شان و باڵیمدا هەڵبایە.\nیەکێک لە یەکەمین شتەکان کە تۆ لەگەڵ کافکادا فێری دەبیت ئەوەیە کە بەهای شتەکان لە ڕووخساریاندا نییە – کە ئەمەش بەتەواوی شتێکی باشە، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەت لێ قورس و ئاڵۆز دەکات کە بتوانیت جیاوازی لەنێوان دانە دانەی چیرۆکە و کەلپوورە بەربڵاوترەکەی بکەیت.\nهەروەها مەحاڵیشە کافکا بخوێنیتەوە و دابڕ و بێبەری بکەیت لە داهاتوو. بیهێنە بەرچاوی خۆت چۆن چەند ئیشێکی وەک مەسخ و وڵگەی سزات دەخوێندەوە لەکاتێکدا ئەمانە لە ١٩١٣ و ١٩١٤دا، پێش یەکەمین جەنگی جیهانی، نووسراون.\nجۆزێف ئێپستنی وتارنووس، چیرۆکنووس و ئیدیتەر لەبارەی کافکاوە جەخت لەوە دەکاتەوە، کە چەند شتێکی پێکەنیناویە نکووڵی لە گەورەیی کافکا بکەین. لە کۆتایی کتێبێکیدا دەنووسێت: "کافکا [ژیان]ـی وەک شتێکی ئاڵۆز و بەرگەنەگر کەشف کرد، بەگشتی وەک شتێکی تۆقێنەر، لە سەروو هەمووشیانەوە وەک شتێکی بێتام و بێلەزەت، ئەمانەشی لە نووسینەکانیداوەسف کردووە."\nسەرڕای هەموو شتێک ئەگەر ئێمە بشتوانین پرسیاری جۆرێتیی ئیشەکان بخەینە لاوە، هێشتا ئەو ڕاستییە هەر دەمینێتەوە کە قورسە هیچ شتێکی کافکا بخوێنینەوە و جیای بکەینەوە لە میراتە فراونترەکەی.\nناوبانگی کافکا بە پێشبینییەکانی لە کارەکانیدا بە جۆرێک زیادتری کردووە کە ناپێورێ و خاڵێکی فراوانتر کە دەمێنێتەوە ئەوەیە، کە چیرۆکەکانی کافکا گیانی بەگیانین لەگەڵ ئەو شتانەی کە دێن و ڕوو دەدەن و جیا ناکرێنەوە لێیان.


كرێكارانی كوردستان 1ی ئایار به جه‌ژنی خۆیان نازانن PUKmedia یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان\nكرێكارانی كوردستان 1ی ئایار به جه‌ژنی خۆیان نازانن\nکوردستان 09:40 AM - 2022-05-01\n1ی ئایار، رۆژی جیهانی كرێكارانه له‌سه‌رانسه‌ری جیهاندا، به‌ڵام بۆ زانینی بارودۆخی كرێكارانی كوردستان و داواكاریی كرێكاران خۆیان بۆ PUKmedia ده‌دوێن و باس له‌بارودۆخی خۆیان ده‌كه‌ین.\nكرێكارێك: 1ی ئایار به‌جه‌ژنی خۆمان نازانین\nكرێكارێك به‌ناوی عه‌لی مه‌حمود له‌باره‌ی سه‌ندیكای كرێكارانه‌وه بۆ PUKmedia وتی: "ئه‌و سه‌ندیكایه سه‌ندیكای كرێكاران نییه، هیچ شتێك بۆ كرێكار نه‌كراوه، هیچ مافێكیشمان بۆ فه‌راهه‌م نه‌كراوه". وتیشی: "1ی ئایار به‌هیچ شێوه‌یه‌ك جه‌ژنی ئێمه نییه‌و به جه‌ژنی خۆمانی نازانین، ئێمه ساڵانه له رۆژی 1ی ئایاردا كارده‌كه‌ین، ئه‌گه‌ر جه‌ژنی ئێمه بوایه كارمان نه‌ده‌كرد".\n"هه‌وێی سه‌ندیكا هیچ سوودێكی نییه"\nسه‌باره‌ت به‌و كرێكارانه‌ی هه‌وێی سه‌ندیكای كرێكارانی كوردستانیان هه‌یه، عه‌لی مه‌حمود كرێكاری بیناكاری وتی: "ئه‌وه‌ی هه‌وێی سه‌ندیكای هه‌بێت، ته‌نها بۆ پاره كێشانه‌وه‌یه‌و مانگانه ئابوونه‌یه‌كی لێوه‌رده‌گرن و هیچی تر، ئه‌گه‌رنا هیچ سوودێكی نییه". ئه‌وه‌شی خسته‌ڕوو، "من هه‌وێی سه‌ندیكام هه‌بوو، به‌ڵام له ساڵی 2003ـه‌وه فڕێمداوه، به‌وپێیه‌ی سه‌ندیكا كه‌مته‌رخه‌مه".\nكرێكارێك: ته‌نها ماندوبوونم بۆ مایه‌وه\nلای خۆشییه‌وه كرێكارێك كه لای گرنگ نه‌بوو ناوی بهێنرێت و گێڕایه‌وه‌و وتی: "من له سه‌ندیكای كرێكاران شكاتم له كه‌سێك كرد له‌به‌رئه‌وه‌ی ئیشم بۆ كه‌سێك كردو پاره‌كه‌ی پێنه‌دابووم، سه‌ندیكا نامه‌یه‌كیان نارد بۆ ئه‌و كه‌سه بۆئه‌وه‌ی بێت بۆ سه‌ندیكا، به‌ڵام وتی ئێوه وه‌رن بۆ لام، بۆیه من ته‌نها ماندوبوونم بۆ مایه‌وه‌و هیچم بۆ نه‌كرا.\n"له‌م هه‌رێمه مافی كرێكار نییه"\nژیار كامیل كه گه‌نجێكی ته‌مه‌ن 26 ساڵانه‌و كرێكاره بۆ PUKmedia وتی: من به‌هۆی هه‌ژارییه‌وه نه‌متوانی له‌خوێندن به‌رده‌وامبم و ماوه‌ی 13 ساڵه كرێكاری ده‌كه‌م. به‌ڵام 1ی ئایار به‌ڕۆژی كرێكاران نازانم، كاتێك رۆژی ئێمه‌یه مافمان هه‌بێت، ئیمتیازاتمان هه‌بێت، به‌ڵام له‌م هه‌رێمه مافی كرێكار نییه".\n"كرێكاری بیانی كه‌مبكرێته‌وه"\nئه‌و گه‌نجه وتیشی: به‌هۆی كرێكاری بیانییه‌وه كارمان زۆر به‌كه‌می ده‌ست ده‌كه‌وێت، بۆیه "داواكارین حكومه‌ت كرێكاری بیانی كه‌مبكاته‌وه، چونكه به‌هۆی ئه‌وانه‌وه ئێمه بێكار ده‌بین" و سه‌ندیكاش نه‌یانتوانیوه به‌ته‌واوی به‌رگری له‌كرێكاری ناوخۆیی بكه‌ن".\n"پێویسته مافی كرێكار له ده‌ستووردا بنوسرێت"\nوه‌ستا كارمه‌رانی به‌نا ئه‌ویش وه‌ك كرێكارێك دڵی پڕبوو له‌كێشه و داخوازی و بۆ PUKmedia وتی: پێشتریش داوامان له په‌رله‌مان كردوه، ئێستاش به‌ناوی هه‌موو كرێكارانی هه‌رێمی كوردستانه‌وه به په‌رله‌مانی كوردستان ده‌ڵێم "پێویسته مافی كرێكار له ده‌ستووردا بنوسرێت، هه‌تا له ده‌ستووردا نه‌نوسرێت، هه‌ر مافخوراو ده‌بین".\nچیرۆكی رووداوه‌كه‌ی هایماركت\nمشتومڕی نێو بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری سه‌ده‌ی 19 له‌چه‌ند پرسێكدا خۆی ده‌بینییه‌وه، له‌وانه ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زییانه كه مانگرتنی گشتی كۆمه‌ڵایه‌تی بوو بۆ به‌ده‌ستهێنانی داخوازییه‌كان. یه‌كێتییه‌كانی ئینگلته‌را له 1ی ئایاری 1833 دا 8 سه‌عات رۆژانه كاریان كرده ئامانجیان و بڕیاری مانگرتنی سه‌رتاسه‌ریان دا، كه تیایدا شتێكی له‌وشێوه‌یه نه‌توانرا به‌ته‌واوی بهێنرێته‌دی. سه‌رمایه‌داری پیشه‌سازیی بۆ بزووتنه‌وه‌ی تازه‌پێگرتووی كرێكاریی دژێكی به‌هێز بوو، له‌لایه‌كی تره‌وه ناسیۆنالیزم به‌زۆری به‌ری به هاوپشتییه سنووربه‌زێنه‌كان ده‌گرت.\nپاش ئه‌وه‌ی كه شۆڕشی 1848/1849 به سه‌ركوتنی بۆرجوازی نه‌ته‌وه‌یی كۆتایی هات، زۆرێك له كرێكارانی سۆشیالیست به‌ره‌و ئه‌مریكا ره‌ویان ده‌كرد. زۆرێكیان هزرو بیرۆكه ئه‌ناركیستییه‌كانیان له‌گه‌ڵ خۆیان برده ئه‌مریكا، له‌وێ كه ژیان و هه‌لومه‌رجی كاركردن زۆر خراپتر بوو له وڵاتانێك كه لێوه‌ی هاتبوون. به‌تایبه‌ت له یه‌كه‌مین قه‌یرانی ئابووری له ساڵی 1857ـه‌وه تا گه‌رمه‌ی قه‌یرانه‌كه "داته‌پینه گه‌وره‌كه"، له ساڵی 1883ـه‌وه كرێكاران به‌ده‌ست بێكاری و بێسه‌رپه‌ناییه‌وه گیرۆده‌بوون.\nله به‌رامبه‌ر بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری ئه‌وكاته‌دا، له ئیمپراتۆری تازه‌پێكهێنراوی ئه‌ڵمانیادا ساڵی 1878 یاسا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان "له‌دژی چالاكییه مه‌ترسیداره‌كانی سۆشیال دیمۆكراسی" په‌سه‌ندكران. له پێكهێنانی كۆمه‌ڵه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی كرێكاران (IAA) له ساڵی 1872 دا، سۆشیال دیمۆكرات و كرێكارانی ئه‌ڵمانیا گه‌وره‌ترین هێزبوون. به‌مجۆره جێی سه‌رسووڕمان نییه، كه زۆرێك له‌و سه‌دان هه‌زار كرێكاره ئه‌ڵمانییه‌ش له ئه‌مریكا خۆیان له یه‌كتییه‌كاندا رێكبخه‌ن. "پاڵه‌وانانی كار"(Knights of Labor) كه ساڵی 1869 له فیلادیلفیا پێكهێنران، بوونه پێشینه‌ی "یه‌كێتییه كرێكارییه‌كان"ی دواتر.\nخه‌بات له‌پێناو 8 سه‌عات كاری رۆژانه\nساڵی 1884 "كۆنگره‌ی یه‌كێتییه فیدراڵییه‌كان و كۆمه‌ڵه كرێكارییه‌كان" دواتر ناسراو به "فیدراسیۆنی كرێكارانی ئه‌مریكای باكووری" بڕیاریدا داواكاری 8 سه‌عات كاری رۆژانه وه‌ك سه‌رخه‌تی ناوه‌ندیی خه‌باتی داهاتوو بێت.\nسه‌ره‌كیترین داواكاری كرێكاران كه‌مكردنه‌وه‌ی ماوه‌ی كار بوو. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌مه‌بوو كه كرێكاران له 1ی ئایاری 1886 دا خه‌باتی خۆیان له‌سه‌ر كه‌مكردنه‌وه‌ی ماوه‌ی كار، توندتر كرده‌وه.\nله 1ی ئایاری 1886 دا، زیاتر له 340.000 كرێكار له ئه‌مریكا ده‌ستیان له‌كاركێشایه‌وه، ته‌نیا له شیكاگۆدا هه‌ژماری كرێكارانی مانگرتوو 40.000 كه‌س بوو. چه‌ند رۆژێك دواتر پۆلیس له مه‌یدانی هایماركت Haymarket ده‌ستیان به ره‌شه‌كوژی كرد. سه‌ره‌نجام له‌و پێكدادانه‌دا زیاتر له 7 كه‌س كوژران، له‌لایه‌كی تره‌وه له راگه‌یاندنه‌كانی ده‌وڵه‌تدا راگه‌یه‌ندرا، كه ئه‌فسه‌رێكی پۆلیس به‌هۆی بۆمبی ده‌ستی ئه‌ناركیستێكه‌وه كوژراوه‌و هه‌روه‌ها 6 پۆلیسی تر له پێكدادانه‌كاندا كوژران. هه‌ژماری برینداران له هه‌ردوولا له‌نێوان 30 تا 40 كه‌س راگه‌یه‌ندرا. كه‌مكردنه‌وه‌ی دوو سه‌عات له (10 سه‌عات زیاتری) رۆژانه‌ی كار، بۆ سه‌ندیكا لیسته ئه‌ناركیسته‌كان، ریفۆرمیستی ده‌هاته به‌رچاو، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش پشتیوانیان له كه‌مپه‌ینه‌كه ده‌كرد. داواكارییه‌ك كه له ساڵی 1960ـه‌وه له‌جێی خۆی مابووه‌وه، ده‌بوو له 1ی ئایاری 1886 دا به مانگرتنی سه‌رتاسه‌ری بسه‌پێنرێت. له شیكاگۆ "یه‌كێتی ناوه‌ندیی كرێكاران"رۆژی Central Labor Union شه‌ممه‌ی پێش 1ی ئایار خۆپیشاندانێكی گه‌وره‌ی به به‌شداری نزیكه‌ی 25.000 كه‌س به‌رپاكرد. له خودی 1ی ئایاردا مانگرتن له ناوه‌نده پیشه‌سازییه‌كانی ئه‌مریكادا زیاتر له 300.000 كرێكار، به‌ته‌نها له شیگاكۆ 40.000 كرێكار ده‌ستیان له‌كاركێشایه‌وه‌و له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان 80.000 خۆپیشانده‌ر یه‌كیانگرتبوو.\nپێشتر له ئه‌پرڵی 1886 دا له شیكاگۆ له كارخانه‌ی میك كارمیك McCormickكه دره‌وكه‌ر (ماشێنی دره‌وكردن/ ده‌راسه) ئاماده ده‌كرا، زۆربه‌ی كرێكاره‌كان له به‌رامبه‌ر ره‌فتاری نامرۆڤانه‌ی شوێنی كار، بڕیاری مانگرتن ده‌ده‌ن. ئه‌وكات له به‌رامبه‌ر 12 سه‌عات كاری رۆژانه به‌گشتی 3 دۆلاری ئه‌مریكی ده‌درا، كه مرۆڤ ده‌یتوانی له چێشتخانه‌یه‌كدا ته‌نها ئێواره‌خوانێكی هه‌ژارانه‌ی پێبكڕێت. خاوه‌نكار رێگری له چوونه سه‌ركاری تێكرا كرێكاره‌كان ده‌كات، تاوه‌كو نزیكه‌ی 1000 شوێنكاری خاڵی، به كۆچه‌رانی تازه پڕبكاته‌وه، كه له بارێكی وادا له‌به‌ر ده‌رگای كارخانه‌كاندا بۆ په‌یداكردنی كار ده‌وه‌ستان. وێڕای بانگه‌وازی "رۆژنامه‌ی كرێكار" بۆ ئه‌وه‌ی مانشكێنی نه‌كرێت، هێشتا 300 كه‌س بۆ داخوازی كار خۆیان ناونووس كرد. ئێواره‌ی 1ی ئایاری 1886 له مه‌یدانی هایماركت له شه‌قامی راندۆڵف Randolph Streetی شیكاگۆ كۆبوونه‌ه‌یه‌كی كرێكاری كراو ئه‌وه‌بوو كه مانگرتنی چه‌ند ڕۆژه‌ی كارخانه‌ی میك كارمیك McCormick ی به‌دواداهات.\nله 3ی ئایاردا پۆلیس رژایه ئه‌و ناوه بۆ ئه‌وه‌ی كۆبوونه‌وه‌ی مانگرتنی 6.000 خۆپیشانده‌ر له‌نزیكی كارخانه‌ی مێك كارمیك بڵاوه پێبكات. له پێكدادانه‌كانی دواتردا 6 كرێكار كوژران و زۆرێك برینداربوون. له شه‌وی پێش 4ی ئایاردا هه‌زاران خۆپیشانده‌ر بۆ ده‌ربڕینی ناڕه‌زایه‌تی به‌رامبه‌ر توندوتیژی پۆلیس كۆبوونه‌وه‌و به‌ره‌و مه‌یدانی هایماركت به‌ڕێكه‌وتن. سه‌رله‌نوێ پۆلیس هه‌وڵیدا وه‌ك ئه‌وه‌ی ڕۆژی پێشوو به توندوتیژی بڵاوه‌ی پێبكات. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش كاروانی ناڕه‌زایه‌تی كرێكاران توانی به‌ره‌ویێش بڕوات و ئاشتییانه تێپه‌ڕی. پارێزگاری شار هێرسن Harrisonكه به‌خۆی له‌وێ چاودێری ئاساییشی شاره‌كه‌ی ده‌كرد، زوو به‌ره‌و ماڵ چووه‌وه.\nنزیكه‌ی 1000 خۆپیشانده‌ر كه زۆربه‌یان كرێكاری ئه‌ڵمانی بوون، گوێیان له وتاردانه‌كان راگرتبوو. ده‌مه‌و ئێواره پاشئه‌وه‌ی ئه‌ناركیستانی ناسراو ئه‌لبێرت پێرسنس، ئاوگوست شپیس و ساموێل فیڵدن وتاره‌كانیان دا، بارودۆخه‌كه دژوارتر بوو. هێزی پۆلیس له كۆڵانه‌كانی ده‌وروبه‌ره‌وه به چه‌كه‌وه ئاماده‌باش وه‌ستابوو. هه‌ر كه هه‌وری باراناوی ئاسمانی ته‌نییه‌وه، زۆرێك له خۆپیشانده‌ران شوێنی ناڕه‌زایه‌تییه‌كه‌یان جێهێشت، ته‌نها نزیكه‌ی 300 كه‌س له‌وێ مانه‌وه.\nكه‌مێك پێش كۆتاییهاتنی قسه‌كانی ئاوگوست شپیس، پشكێنه‌ری پۆلیس بۆنفیڵد Bonfield فه‌رمانی هێرشبردن ده‌دات. 200 پۆلیس به‌ره‌و ئۆتۆمبێلی سه‌كۆی قسه‌كردنه‌كه كه‌وتنه‌ڕێ و چوارلایان گرت، كاتێك كه بۆمبه‌كه هه‌ڵدایه نێوه‌ندی خه‌ڵكه‌كه. ده‌ستبه‌جێ پاش ته‌قینه‌وه‌كه، پۆلیس ده‌ستی به ته‌قه‌كردن له كرێكاره‌كان كرد. له شوێنی ڕووداوه‌كه‌دا پۆلیسێك كوژراو شه‌ش كرێكار دواتر به‌هۆی برینداربوونیانه‌وه مردن. ئه‌وه‌ی كه وتارده‌ره‌كان وه‌ك ئه‌ناركیست ناسراوبوون، پۆلیس و راگه‌یاندن ئاوایان لێكدایه‌وه كه ڕووداوه‌كه هێرشێكی ئه‌ناركیستییه بۆ سه‌ر پۆلیس. هه‌رچه‌ند له‌لایه‌ن دادگه‌وه هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك بۆ وه‌ها په‌یوه‌ندییه‌ك نه‌توانرا بخرێنه‌ڕوو.\nسه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه له‌وكاته‌وه تائێستاش هیچ كه‌س وه‌ك هه‌ڵده‌ری بۆمبه‌كه نه‌ناسراوه، كه‌چی 8 كه‌س، كه‌سانێك كه به‌شداری رێكخستنی مانگرتنه‌كه بوون، سكاڵایان له‌سه‌ر تۆمار كراو له ئۆگوستی 1886 دا تاوانباركران. هه‌رچه‌نده ته‌نانه‌ت به‌ڵگه‌ی به‌شدارنه‌بوون و تاوانبارنه‌بوونیان هه‌بوو، دادوه‌ر جۆزیف گاری Joseph Gary به تاوانباری ناساندن، گوایه بۆمبهه‌ڵده‌ره‌كه له‌سه‌ر بنه‌مای بۆچوونی ئه‌ناركیستانه‌ی ئه‌م كه‌سانه به‌كاره‌كه هه‌ستاوه. له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه ئه‌وان تاوانبارن، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی كه به‌خۆیان به هێرشه‌كه هه‌ستابن. شایانی باسه خه‌رجی پارێزه‌ری تاوانباركراوان، نزیكه‌ی 50.0000 دۆلار بوو كه له پاره‌ی كۆمه‌كی هاوپشتی له‌هه‌موو لایه‌كی جیهانه‌وه دابینكرا.\nسزادراوان گیۆرگ ئێنگل Georg Engel نیگاركیش خه‌ڵكی كاسڵ– ئه‌ڵمانیا)، ساموێل فیڵدن Samuel Fielden كرێكاری باركردن خه‌ڵكی له‌نكشه‌یر – ئینگلاند)، ئادۆڵف فیشه‌ر Adolph Fischer جاپگه‌ر خه‌ڵكی برێمن – ئه‌ڵمانیا)، لویس لینگ Louis Lingg دارتاش خه‌ڵكی مانهایم–ئاڵمان)، ئۆسكار نێبه Oscar Neebe لوله‌كیش خه‌ڵكی نیویۆرك، تا سه‌رده‌می لاوی له كاسڵ ژیاوه)، ئه‌لبێرت پێرسنس Albert Parsons جاپگه‌ر خه‌ڵكی ئالاباما)، میشایل شڤاب Michael Schwab په‌رتووكچن خه‌ڵكی ئونته‌رفرانكین– ئه‌ڵمانیا)، ئاوگوست شپیسAugust Spies مۆبیلدانه‌ر خه‌ڵكی هێسن– ئه‌ڵمانیا). پاش دادگاییكردنێكی رواڵه‌تییانه (شانۆگه‌رییانه) به به‌ڵگه‌ی دۆرینه‌وه، له‌لایه‌ن لیژنه‌یه‌كی سوێندخۆری ساخته‌وه به له‌سێداره‌دان سزادران. هه‌روه‌ها ئۆسكار نێبه به 15 ساڵ زیندانی سزادرا. لویس لینگ له ژووری زینداندا به‌هۆی ده‌مانچه‌یه‌كی به‌قاچاخ به‌ده‌ستهێنراو خۆكوژی كردو لایه‌كی سه‌ری هه‌ڵته‌قاند. دادگاو ده‌سه‌ڵاتداران به‌زۆر ئه‌و بڕیاره‌یان سه‌پاندو داوای پێداچوونه‌وه‌ی بڕیاره‌كه له سه‌ره‌تای نۆڤه‌مبه‌ری 1887 دا له‌لایه‌ن دادگای بالاوه ره‌تكرایه‌وه.\nسزای له‌سێداره‌دانی ساموێل فیڵدن و میشایل شڤاب له‌لایه‌ن فه‌رماندارOgelsby ـه‌وه گۆڕدرا به سزای زیندانی هه‌میشه‌یی. ئێنگل، فیشه‌ر، پێرسنس و سشپیس له رێكه‌وتی 11ی نۆڤه‌مبه‌ری 1887 له زیندانی Cook County له‌سێداره‌دران. سه‌دان هه‌زار كه‌س له رێپێوانی ناڕه‌زایه‌تی و به‌گۆڕسپاردنی له‌سێداره‌دراواندا له گۆڕستانی ڤاڵدهایم Waldheim له (Forest Park Illinois) به‌شدارییان كرد. رۆبێرت رایتسیڵ Robert Reitzel ی ئه‌ناركیست خه‌ڵكی بادن Baden، به‌و بۆنه‌وه وتارێكی خوێنده‌وه. له ساڵی 1893ـه‌وه له‌م گۆڕستانه، په‌یكه‌رێكی یاداوه‌ی بۆ قوربانیانی رووداوه‌كه‌ی هایماركت دانراوه.\nهه‌روه‌ها له ساڵی 1893 دا هه‌رسێ زیندانی، فیڵدن، نێبه‌و شڤاب له‌لایه‌ن فه‌رماندار (پارێزگار) جۆن ئاڵتگێڵد John Altgeld وه به بێتاوان و قوربانی دادگا ناسران و لێبوردیان بۆ ده‌رچوو. (ساڵی 1936 ده‌سته‌یه‌كی لێكۆڵینه‌وه به‌و سه‌ره‌نجامه گه‌یشت كه هه‌موو 8 سزادراوه‌كه بێتاوان بوون). ئۆسكار نێبه پاش ئازادكردنی وه‌ك پێشتر له بزاڤی كرێكاریدا چالاك مایه‌وه. دواتر بووه ئه‌ندامی كرێكارانی پیشه‌سازیی جیهان (IWW – Industrial Workers of the World) و له میتینگی 1ی ئایاری 1906ی شیكاگۆدا قسه‌كه‌ری یه‌كه‌م بوو. نێبه ساڵی 1916 مردو له گۆڕستانی ڤاڵدهایم له‌ته‌نیشت په‌یكه‌ری یاداوه‌ری "گیانبه‌ختكراوانی هایماركت"دا به‌خاكسپێردرا.\nپاشان، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش سزاكه‌و جێبه‌جێكردنه‌كه‌ی بوونه هانده‌ری ناڕه‌زایه‌تی به‌رده‌وامی بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری له سه‌رتاسه‌ری جیهاندا. 1888 فێدراسییۆنی كرێكارانی ئه‌مریكا (American Federation of Labor – AFL) بڕیاریدا 1ی ئایاری 1890 بكرێته رۆژی خه‌بات بۆ سه‌پاندنی 8 سه‌عات كاری رۆژانه. هه‌رچه‌نده كه له ئه‌ڵمانیا پارتی سۆشیال دیمۆكرات دژی بانگه‌وازی مانگرتنی گشتی بوو، له‌هه‌موو شاره‌كان مانگرتن و كۆبوونه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری به‌رپاكران. زیاتر له 100.000 كرێكار به‌شدارییان تێدا كرد، به‌تایبه‌ت شاری هامبورگ Hamburg.\nدواجار كۆنگره‌ی دامه‌زراندنی "رۆژنامه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی" سۆشیال دیمۆكرات له ساڵی 1889 دا بڕیاری دا 1ی ئایاری بكرێته "رۆژی خه‌باتی" ساڵانه‌ی بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری و له‌وكاته‌وه ئه‌مڕۆژه به كۆبوونه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری و مانگرتن ده‌ستیپێكردووه. به‌ڵام هه‌ر له ده‌ستپێكه‌وه له‌ناو بزووتنه‌وه‌كه‌دا ره‌خنه‌ش له 1ی ئایار هه‌بوو: له فه‌ره‌نسا له ساڵی 1892 دا هه‌ژمارێكی زۆر له ئه‌ناركیسته‌كان ره‌خنه‌یان له‌و كه‌مپینه گرت، له‌وانه سیباستیان فۆرێ Sebastien Faureوتی "چیتر ئه‌مه رۆژێكی شۆڕشگێڕانه نییه، به‌ڵكو سه‌كۆیه‌كی ده‌سته‌مۆكراوه بۆ هه‌ڵبژاردنی ده‌سه‌ڵاتخوازان، تا له‌ڕێگه‌ی ده‌نگی كرێكارانه‌وه بۆ په‌رله‌مان هه‌ڵببژێردرێن". ساڵی 1893 له كۆنگره‌ی یه‌كێتییه كرێكارییه‌كاندا له مارسێل Marseille جارێكی تر ئاڕاسته‌ی خه‌باتكارانی 1ی ئایار وه‌ك رۆژی مانگرتنی گشتی پێداگری له‌سه‌ر كرایه‌وه، شتێك كه زیاتر دابڕانی له پارتی سۆشیال دیمۆكرات به‌ره‌وپیش برد. دواتر ساڵی 1896 كاتێك كه ئه‌ندامانی ئه‌ناركیست له نێونه‌ته‌وه‌یی دووه‌مدا له له‌نده‌ن له‌به‌ر ره‌تكردنه‌وه‌ی پارله‌مانتاریزم ده‌ركران، ئه‌و لێكدابرانه فراوانتر بوو.\nچیرۆكی (به‌شداریی كۆمه‌ڵایه‌تی)\nهاوپه‌یمانی چینایه‌تی كۆنفیدراسیۆنی یه‌كێتییه‌كانی ئه‌ڵمانیا ریسا (سوننه‌تی) خۆی هه‌یه: ساڵی 1920 له كۆماری ڤایماره‌رWeimarer دا یاسای شوراكانی كارخانه‌ی ئیمپراتۆری ئاڵمان په‌سه‌ند كرا. پاش جه‌نگی دۆراوی یه‌كه‌می جیهانی (1914-1918) و شۆڕشی نۆڤه‌مبه‌ری كرێكاران – و شوراكانی سه‌ربازان (1918/19) سۆشیال دیمۆكراتی و یه‌كێتییه‌كانی وه‌ك ده‌سته‌بژێری سه‌روه‌ر خۆیان سه‌پاند. هه‌ر ئه‌و سۆشیال دیمۆكراته، ساڵی 1914 ده‌نگی به جه‌نگی ئیمپراتۆریی دا، تاوه‌كو دیسانه‌وه له‌لایه‌ن هێزه كۆنه‌په‌رسته‌كانه‌وه وه‌ك "نانیشتمانی" سووكایه‌تییان پێنه‌كرێت.\nرابه‌ڕانی پارتی سۆشیال دیمۆكرات ئالمان ئیبێرت Ebert و نۆسكه Noske ده‌یانویست به‌شی خۆیان له وڵاتانی داگیركراو "شوێنێك له‌به‌ر خۆره‌تاو" بپچڕن، له‌وڕووه‌وه یه‌كێتییه سۆشیال دیمۆكراته‌كانیش له‌وپێناوه‌دا ئاماده‌بوون، له‌كاتی جه‌نگی ئیمپریالیستانه‌دا ده‌م و ده‌ست و پێبه‌ستراو بن. ئه‌م گونجانه چینایه‌تییه وه‌ك "هودنه" بووه‌ته سیمبوڵی میانجیكاریی و هاریكاریی (corporatism) یه‌كێتییه‌كان. ئیمپراتۆر (قه‌یسه‌ری پروس) به به‌فه‌رمیناسین له "یاسای كۆمه‌كیی خزمه‌تگوزارییه نیشتمانییه‌كان"ی 1916 دا سوپاسگوزاری كردن. له رێككه‌وتننامه‌ی ستینیس لێگیین Stinnes-Legien نێوان ئه‌نجومه‌نی ناوه‌ندی كار (ZAG) له‌ته‌ك پیشه‌سازیدا سه‌رله‌نوێ له ساڵانی 1918 تا 1924 گیانی سازشكارانی ته‌بایی چینایه‌تی یه‌كێتییه‌كان خۆی ده‌رده‌خاته‌وه.\n1919 رۆژی پشوو و ره‌شه‌كوژی\nله‌گه‌ڵ سه‌ركه‌وتنی سۆشیال دیموكراتی له‌كۆماری ڤایمه‌ر Weimarer دا ساڵی 1919 ئیتر رۆژی 1ی ئایار كرا به پشوو "رۆژی جه‌ژنی نیشتمانی" بۆ ئه‌وه‌ی چیتر یاداوه‌ری كوشتاری مانگرتنه جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ی 1886 له‌پێناو 8 سه‌عات كاری رۆژانه نه‌بێت. سۆشیال دیمۆكراته‌كان ده‌یانویست پشوویه‌كی یاساییانه‌ی ده‌وڵه‌تی، وه‌ك "باڵاترین ئامانج پاراستنی كرێكاران و ئاشتی جیهانیی هه‌میشه دابینكراو" نیشانبده‌ن. ده‌بوو ئه‌مه ببێته "ئامڕازێك بۆ یه‌كگرتن و ته‌بایی ته‌واوی گه‌ل".\nله یه‌كه‌مین 1ی ئایاری به پشووكراوی ساڵی 1919 دا كۆماری شۆڕشگێڕی میونیخ (Münch) له‌لایه‌ن سوپاو فاشیسته‌كانه‌وه سه‌ركوتكرا، سه‌دان كرێكار كوژران. هه‌زاران زیندانی كران و به كوشتن یا زیندانی هه‌میشه‌یی سزادران. سۆشیال دیمۆكراتی ترسی ئه‌وه‌ی هه‌بوو كه له ساڵانی داهاتووشدا ئه‌م رۆژه دووباره ببێته رۆژێكی خوێناوی پێكدادان له‌گه‌ك كرێكاراندا. هه‌ر له‌به‌رئه‌وه ئه‌و "رۆژی جه‌ژنی نیشتمانی"یه ده‌ستبه‌جێ هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش له‌زۆر به‌شی (كۆماری ڤایمه‌ر) دا رۆژی 1ی ئایار به‌ڕۆژی پشوو مایه‌وه.\nدیكتاتۆری نازیی و كلتوری كار (كارپه‌رستی)\nله 19ی ئه‌پڕیڵی 1933 دا كۆنفیدراسیۆنی گشتی یه‌كێتییه‌كانی ئه‌ڵمانیا ADGB رایانگه‌یاند كه ئه‌ركی سه‌رشانی ئه‌ندامانی یه‌كێتییه‌كانه له جه‌ژنی ده‌وڵه‌تیی ئایاردا به‌شداریبكه‌ن. كۆنفیدراسیۆنی گشتی یه‌كێتییه‌كانی ئه‌ڵمانیا داوای له ده‌وڵه‌ت كرد كه "هێزی كار به‌ته‌واوه‌تی ببێته به‌شێك له ده‌وڵه‌ت"ی پارتی دیكتاتۆری ناسیونال سۆشیالیست (سۆشیال نه‌ته‌وه‌یی). له 1ی ئایاری 1933 دا به‌شێكی ئه‌ندامانی یه‌كێتییه‌كان له‌گه‌ڵ نازییه‌كان به‌كرده‌وه رێپێوانیان كرد. له بێرلین له‌به‌رده‌م یه‌ك ملیۆن ئاڵمانیدا هیتله‌ر رایگه‌یاند "سیمبولی خه‌باتی چینایه‌تی و ململانێ و روبه‌ڕووبونه‌وه‌ی به‌رده‌وام، دیسانه‌وه ده‌بێته‌وه به سیمبوڵی یه‌كێتی باڵاو سه‌رنجڕاكێشی نه‌ته‌وه". ئیتر دژه جوله‌كه بوون و دژه كۆمونیستبوون كرانه ئایینامه‌ی ده‌وڵه‌ت.\nله رۆژی دووه‌مدا (02.05.1933) نازییه‌كان به‌هۆی "كۆمیته‌كانی چالاكی بۆ پاراستی هێزی كاری ئاڵمانی" Aktionskomitee zum Schutze der deutschen Arbeitـه‌وه كۆمه‌ڵه كرێكارییه‌كان بنكه‌و پاره‌ی یه‌كێتییه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیراو سه‌رانی یه‌كێتییه‌كان (وه‌ك تیئۆدۆر لایپارت) له "زیندانی چاودێریی" ئاخێنران و ئه‌شكه‌نجه دران و هه‌ندێكیان كوژران.\nناسیونال سۆشیالیسته‌كان (نازییه‌كان) له‌ڕێی زۆره‌وه خه‌باتی چینایه‌تییان له‌ناوبردو به "تێكۆشانی نه‌ژادی"ی جێگه‌یان گرته‌وه. له‌جێی به‌شداریی و ده‌نگداریی كرێكاران له كارخانه‌دا، "رابه‌ری كارخانه" و "به‌ره‌ی كاری ئه‌ڵمانیا" DAF یان دانا. هه‌موو كرێكاران وه‌ك "وه‌فاداری" كرانه ئه‌ندامی زۆره‌ملێیانه‌ی به‌ره‌ی كاری ئه‌ڵمانی (DAF) و ئه‌نجومه‌نه سه‌رتاسه‌رییه‌كانی كرێكاران و كارمه‌ندان كرانه یه‌كێتی یه‌كه‌یی (تاك یه‌كێتی) single union.\nمافی مانگرتن هه‌ڵوه‌شینرایه‌وه‌و ده‌بوو "بڕواپێكراوانی كار Trustees of the work وه‌ك میانجیكار له مشتومڕه‌كاندا ئاشتی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌نێوان خاوه‌نكارو هێزی كرێكاراندا له شوێنه‌كانی كاردا دابینبكه‌ن. ده‌بوو هه‌موو ساڵێك بۆ 12 مانگ 1ی ئایار ناوبنێن و راسته‌وخۆ له‌ژێر فه‌رمانی شالیاریی كاری ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمانیادا بوون. "رۆژی خه‌باتی چینی كرێكار"ی جاران كرابووه سیمبوڵی "كاری داهێنه‌رانه" وه‌ك "نیشانه‌ی هاوپشتی نه‌ته‌وه‌یی" له "شۆشیالیزمی نه‌ته‌وه‌یی"دا.\nله ساڵی 1934ـه‌وه 1ی ئایار چیتر هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به چینی كرێكاره‌وه نه‌مابوو و ناوی نرابوو "رۆژی پشووی نیشتمانی نه‌ته‌وه‌ی ئه‌ڵمانیا". ده‌بوو به رازاندنه‌وه‌ی دره‌ختی ئایاریmaypoles ، گۆرانیبێژی، كاروانی ئۆتۆمبێل و رێپێوانی سه‌ربازیی، 1ی ئایار وه‌ك جه‌ژنی نه‌ته‌وه‌یی بێته به‌شی سه‌ره‌كی له ئایدیۆلۆجی شۆشیالیزمی نه‌ته‌وه‌یی (NS) له‌زۆر شوێندا وه‌ك لاساییكردنه‌وه‌ی پێشه‌نگی بێرلین له 1ی ئایاری 1933 دا، ته‌نانه‌ت دره‌ختیان ده‌چاند، ئه‌وه‌ی كه پێیانده‌وت "داربه‌ڕووی هیتله‌ر". هاوكات نازییه‌كان به تیرۆرو راونان پاشماوه‌ی بزووتنه‌وه‌ی كرێكاریی (ئه‌ڵمانیاو نه‌مسا)یان سه‌ركوتكرد. زۆرێك له ئۆردوگه‌كانی قه‌ڵاچۆكردندا له‌گه‌ڵ جووله‌كه‌كان و "ناكۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان – Asozialen له ڕوانگه‌ی نازییه‌كانه‌وه" به‌هۆی كاری زۆره‌ملێوه له‌ناوبران. به‌ڕێكه‌وت نه‌بوو كه له‌سه‌ر ده‌رگه‌ی ئوردوگه‌ی قه‌ڵاچۆكردنی داخاوDachau ، دروشمی: كار مرۆڤ ئازاد ده‌كات – !Arbeit macht frei نووسرابوو. ئه‌مباره به‌رده‌وامده‌بێت تا ئه‌وكاته‌ی كه هێزه‌كانی به‌ره‌ی دژ له‌پێس هه‌موویانه‌وه یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و ده‌وڵه‌ته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له 8ی مای 1945دا كۆتایی به دیكتاتۆریی سۆشیالیزمی نه‌ته‌وه‌یی ده‌هێنن.\n1ی ئایار پاش 1945\nله‌ساڵی 1946 دا 1ی ئایار وه‌ك رۆژی پشوو له‌لایه‌ن هێزه‌كانی هاوپه‌یمانانه‌وه به‌ڕه‌سمی ناسرا. به‌ڵام هێشتا ده‌توانرا بانگه‌وازو كۆبوونه‌وه ئایارییه‌كان به‌رته‌سك بكرێن. ئه‌مڕۆ له ئه‌ڵَمانیا 1ی ئایار رۆژی پشووی یاسایی و پارێزراوه. له‌ڕووی یاساییه‌وه پرسێكی هه‌رێمییه، بۆ نموونه له هه‌رێمی نۆرد راین ڤێستفالن NRW ئه‌م رۆژه ناوی "رۆژی پابه‌ندبوونه به ئازادی و ئاشتی و دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی، ته‌بایی نێونه‌ته‌وه‌یی و رێزی مرۆڤایه‌تی".\nله ده‌وڵه‌ته‌كانی سه‌رمایه‌داری ده‌وڵه‌تی بلۆكی خۆرهه‌ڵاتیدا، رۆژی 1ی ئایار وه‌ك "خه‌باتی نێونه‌ته‌وه‌یی و رۆژی پشووی خه‌ڵكی كرێكار بۆ ئاشتی و سۆشیالیزم" له‌لایه‌ن فه‌رمانڕه‌وایه ماركسیست – لێنینیسته‌كانه‌وه دیاریكرابوو. به‌شداریكردن له رێپێوانه سه‌ربازییه‌كاندا به به‌رده‌م ریزی ئه‌ندامانی پارت و میوانه‌كانیاندا، ئه‌ركی بێچه‌ندوچوونی كرێكاران و خوێندكاران بوو. وه‌ك سیمبولی 1ی ئایار گوڵه‌مێخه‌كێكی سوور پێشكه‌شده‌كرا یان وه‌ك یاده‌وه‌ریی سه‌ركوتكرانی بزووتنه‌وه كرێكارییه‌كان داده‌نرا.\nیه‌كی ئایار وه‌ك نیشانه‌ی دژه‌كۆمونیستانه‌ی خۆرائاوا\nپاپ پیوسی دوازده‌هه‌م Pius XII كه له سه‌رده‌می كارگێڕییه‌كه‌یدا له ساڵی 1939ـه‌وه به‌بێ ره‌خنه چاوپۆشی له فاشیزم كردبوو، له ساڵی 1955 دا 1ی ئایاری وه‌ك یاداوه‌ری یوسفی پیرۆز (باوكی عیسی) راگه‌یاند، كه گوایه دارتاش بووه.\nله سه‌ره‌تای هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو له بێرلین–ی خۆرئاوایی (BRD) 1ی ئایار بووه‌ته سیمبولی جه‌نگی میلیشیایی سه‌رشه‌قامه‌كان له‌نێوان ئۆتۆنۆمه‌كان (خودموختاره‌كان) و پۆلیس. كه تێیدا سه‌نگه‌ربه‌ندی جه‌نگ و زیانگه‌یاندن، به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له گه‌ڕه‌كی كرۆیتسبێرگ Kreuzberg رووده‌ده‌ن، هه‌روه‌ها به‌ڕاده‌یه‌ك دانیشتوانی ئه‌و گه‌ڕه‌كه‌و كه‌سانی تری كه له شوێنه‌كانی تره‌وه هاتوون، چالاكانه به‌شداری تێدا ده‌كه‌ن. به‌زۆری ئێواره خۆپیشاندانی چه‌په رادیكاڵه‌كان، هه‌ل بۆ توندوتیژی پۆلیس و پێكدادانه‌كانی دواتر ده‌ڕه‌خسێنن.\nله ساڵی 1911ـه‌وه له هه‌ندێك شاری ئه‌وروپیدا رێپێوانی "رۆژی ئایاری ئه‌وروپا EuroMayday وه‌ك ئه‌ڵته‌رناتیڤی رامیاریی بۆ جه‌ژنه شه‌قامییه‌كانی كۆنفیدراڵیی یه‌كێتییه‌كانی ئاڵمانDGB به‌رپا ده‌ركرێن. چالاكان ده‌یانه‌وێت له وێنای ریزبه‌ندی ره‌ش و ئاهه‌نگگێڕان به پاپموزیك و پۆشاكی ره‌نگاوڕه‌نگی به‌رهه‌ڵستكاری كرێكارانی ناڕێكخراو و ناجێگیر، دووری بگرن.\nئێستا له ئه‌ڵمانیا، نه‌مساو به‌شێكی سویسرا 1ی ئایار رۆژی پشووی ره‌سمییه، هه‌روه‌ها له وڵاتانی وه‌ك به‌رازیل، چین، فینله‌ندا، فه‌ره‌نسا، یۆنان، ئیتالیا، مه‌كسیكۆ، كۆریای باكور، پۆرتوگال، روسیا، سوید، تایلاند، توركیا، عیراق و هه‌ندێك وڵاتی تر پشووی ره‌سمییه. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش هێشتا له هه‌ندێك وڵاتدا خۆپیشاندانه ئایارییه‌كان قه‌ده‌غه ده‌كرێن و بۆ سه‌ركه‌وتیان رێگه به توندوتیژی پۆلیس و گرتن ده‌درێت. به‌ڵام زۆربه‌ی خۆپیشاندانه ئایارییه‌كان له‌ژێر كارایی بزووتنه‌وه‌ی سووننه‌تی كرێكاران و كۆمۆنیسته‌كان و به‌ڕاده‌یه‌ك پارته سۆشیال دیمۆكراته‌كاندا، له‌ناو رامیاریی نوێنه‌رایه‌تی و په‌رله‌ماندا خۆیان گونجاندووه.\nئێستا چیتر "بازرگانه‌كان و پێشڕه‌وانی بازاڕ"، بۆ ئه‌وه‌ی كرێكاران ئارام و خاوبكه‌نه‌وه، پێویستیان به 1ی ئایار نییه. ئه‌وكاره یه‌كه یه‌كێتییه‌كان (یه‌كێتییه پیشه‌ییه‌كان)ی كۆنفیدراڵی یه‌كێتییه‌كانی ئه‌ڵمانیا DGB خۆبه‌خۆیی ئه‌نجامیانداوه. هه‌رده‌م به‌رده‌وام هه‌وڵدراوه 1ی ئایار وه‌ك پشووی ره‌سمی هه‌ڵوه‌شێنرێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی له‌م رۆژه‌شدا وه‌ك ئاسایی و به‌بێ پاداشتی زیاده‌ی كار، كاربكرێت.\nبه‌ڵام چ پشوو بێت یان نا، ئه‌وه ته‌نها مانگرتنی هاوپشتی، بایكۆت و خه‌باتی راسته‌وخۆن، كه هه‌موو ڕۆژیك ده‌كه‌نه 1ی ئایار!.


بەشێک لە گۆی زەوی کە هیچ بوونەوەرێک لەوێدا مافی ژیانی نییه\n28/11/2019 12:58 PM\nژیان لە زۆرینەی بەشەکانی زەویدا لەگەڕدایه. تەنانەت لە دەشتە وشک و گەرمەکان، جەمسەرە ساردەکان و هەروەها قووڵترین بەشی ئەقیانووسەکان. بەڵام لەوانەیه جێی سەرنج بێ بۆتان کە توێژەرانی دامەزراوەیەکی زانست و تەکنەلۆژیای ئیسپانی لەم دواییانەدا شوێنێکیان لەسەر زەوی دۆزیوەتەوە کە ژیان لەوێ بێمانایه. ئەم شوێنە لە حەبەشە هەڵکەوتووە و ناوی "Dallol"ـە و تەنانەت مایکرۆئۆرگانیزمەکانیش لەوێ ناژین.\nدالۆل یەکێک لە گەرمترین شوێنەکانی گۆی زەوی و خاکەکەی ئاسیدی و سوێرە. دەریاچەکان تا سەرەوەی گڕکانەکان هەڵکشاون. چاڵی "داناکیل"ـی حەبەشە پڕە لە خوێ، غازاتی ژەهراوی و ئاوی کوڵاو. پلەکانی گەرما لەم ناوچەیە لە رۆژانی زستاندا لە سەرەووی 45دەرەجەی سەنتیگرادە. بەشێک لە چاڵە خوێکانی ئەم ناوچەیە خاوەنی PHـی نیگەتیڤن.\n"پۆرفیکیسیۆن لۆپز گراسیا" بایۆلۆژیست و رێبەری توێژینەوەکان لەناوەندی توێژینەوەی زانستی لەم بوارەدا ئەڵێ: "پاش تاقیکردنەوەی نموونە گەلێکی زۆر لەم ناوچەیە دڵنیا بووین لەم چاڵە سوێر و ئاسیدیانەدا کە پڕن لە مەکنیسیۆم، هیچ بوونەوەرێک ناژیت"\nهەڵبەت لەدەروەی چاڵەکان چیرۆکەکە بەشێوەیەکی ترە، چونکە هەندێک مایکرۆئۆرگانیزم هەن کە زۆریان حەز لە خوێیه. بەڵام ئەم بوونەوەرانەش لەناو چاڵەکاندا بەهۆی بوونی مەکنیسیۆمەوە توانای ژیانکردنیان نییه.


دیمانە لەگەڵ شارام عەلیدی هونەرمەندی سینەماكار و سیناریۆ نووسی كورد/سازدانی: شەریف فەلاح - ئاماژه\nخانه / بابه تی کوردی / دیمانە لەگەڵ شارام عەلیدی هونەرمەندی سینەماكار و سیناریۆ نووسی كورد/سازدانی: شەریف فەلاح\nئاماژه2 اکتبر 10, 2016\tبابه تی کوردی, معرفی و تحلیل آثار هنری ارسال دیدگاه 686 بازدید\n۱ ـ سینەمای وڵاتێك چۆن پێكدێ، چۆن پێناسە دەكرێ؟ ئایا ئێمە تایبەتمەندییەكانی پێكهاتنی “سینەما”مان هەیە؟\nشارام عەلیدی: من پێم وایە شتە بابەتی و سابژێكتیڤەكان بوون، بەڵام هەندێ شت كە هەتا ئێستا باس نەكراون، زۆر زۆر پێویست و زەروورن كە بهێنرێنە گۆڕێ. هەر شتێك كوالیتییەكەی لە بازاڕكەیەوە دەست پێدەكات. بۆ وێنە بەگشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خەڵك و جەماوەر كە حەزیان لە چاییە، بیچگومان باشترین جۆری چاییەكان دێنە ئێرە، یان ئەگەر خەڵكی وڵاتێك قاوە دەخۆنەوە و لە پاڵیشیدا چا زۆر بە كەمی‌دەخۆنەوە، ئەوكاتە ئیدی تۆ چاوەڕوانیی ئەوە ناكەی كە دە یان دوازدە جۆر چا بهێنرێتە ناو ئەو وڵاتەوە كە بۆنیان هەبێت، یان كەمبوون بن و شتی لەم بابەتە. بۆیە لە هەموو سینف و بوار و هونەرێكدا بازار و رای گشتی و ویست و داخوازیی خەڵك زۆر زۆر گرنگن. چونكە داخوازیی خەڵك زۆر شت ئەگۆڕێت و ئەوكاتە بەرەبەرە داوای شتی باشتر دەكات. دەیەوێ بۆ وێنە ئایفۆنی ۵ بكەی بە ۶ و لەدوای ئەمەش شتی نوێ و باشتریشی دەوێت. یەكەم شت لە سینەمادا مەسەلەی جەماوەر و بینەرە، پاشان ئەم جەماوەرە لەكوێ و كەی دەتوانی كۆی بكەیەوە و رایبكێشی، چونكە رۆحی سینەما هەر لە جەوهەردا لەناو ژیان دایە، هەم دیالۆگ و ئەكتینگ و هەموو ئەو شتانەی لەناو سینەمادا هەن لەناو ژیانیشدا هەن. بەو پێیەی كە “ژان لۆك گدار” Jean-Luc Godard ئەڵێ: سینەما كورتكراوەی ژیانە، بەڵام گرتەی لێبڕاوە، دەنا هەر خودی ژیانە. لێرەدا ئەوەی پێویستە بۆ ئەوەی ماركێت و چاوی باشت بۆ بەرەوپێشبردنی هونەری سینەما هەبێ، هۆڵی سینەما و شوێنی پیشاندانە. دەبێ هۆڵی باش و سەردەمیانت هەبێت و پێویستە هۆڵەكانیش لە شوێنی باش و گونجاو بن، ئەم پێویستیانە وەك یەكەم قۆناغ بۆ سینەمای نەتەوەیەك دادەنرێن. چونكە یەك لەو كارانەی كە سینەما لە ئاشتی دونیا كردوویە و ئەمە بۆ كوردیش كراوە و ئەوەی من بیزانم لە دوو پارچەی كوردستان دەتوانم نموونە بێنمەوە، چونكە ئاگارداری ئەو بەشەكانی تر نیم، من لە رۆژهەڵات و باشوور دەتوانم نموونەی نۆستالۆژیای سینەما باس بكەم. ئەوكاتە بە بوونی هۆڵ و ماركێت و بوونی جەماوەر سینەما دەتوانێ چی بكات؟ درەوستكردنی نۆستالۆژیا و خەون كە بۆ خۆی ئەوانەی كەلە مناڵییەوە لەناو هۆڵێك دانیشتوون، ئەو خەون و خولیا زۆر پێویستە بۆ داهێنان بۆ پەیدا و كەشف كردنی خوڵقێنەر لە وڵاتێكدا. ئەو خوڵقێنەرانە بەس تەنیا نایەنە ناو دنیای هونەر، لەوانەیە ببێتە كەسێك و لە ناسا كار بكات، یان ببێتە كەسێك كە فڕۆكە ساز بكات. بەس ئەو قارەمانە “ئارتاگۆنیست و پرۆتاگۆنیستە” زۆر پێویستە هەر لە سەرەتاوە بڕواتە ناو مێشكی مناڵەوە، بەدیهاتنی قارەمانێك كە نابەزێ و ئەڕوات و هەر خەریكی فێربوونە، قارەمانێك كە منالچێكە و دەتوانێ بە كەمترین ئیمكانات بۆخۆی شتێك دروست بكات. ئەمانە ئەڕۆنە ناو رۆح و زەینی جەماوەرەوە كە پێویستە لەباری خوێندن، زانست، سروشت پارێزی و تەندروستەوە ….ەوە هەڵبچێت و باڵا بكات. یانی ئەمە بابەتی تیكەڵاویی سینەمایە لەگەڵ مرۆڤ هەر لە سەرەتای ژیانی مناڵییەوە كە زۆر پێویستە. هۆڵی سینەما ئەم رەمز و رازەی هەیە، تۆ قەت ناتوانێ بە شاشەی تەلەفزیۆن و شوێنێك كە رووناكە و هەزار دانە دەنگی تێدایە و لەناوەوە دەیان بڕگەی پچڕانی تێدایە فیلم ببینی. یانی لە كاتێكدا كە تۆ لەناو ماڵی خۆت چاوت دەنووقێنی، یان دەست دەبەی چایەك دەخۆی، لەوانەیە چەند دەیمەن و تەنانت سكانسێك لەبەرچاوت بڕوات. بەڵام لەناو هۆڵی سینەما دەرفەتی ئەمەت نییە. لەناو هۆڵ كەی دیكە نابینی، بەس تۆ تێكەڵی هەموو كاراكتەر، رووناكی، دەنگ و … شتەكانی دیكە دەبیت و تەركیز و سەرنج ئەدەیتە شاشە. ئەم تەركیزكردنە ئەتوانێ خەون دروست بكات، بێجگە لە هۆڵی سینەما ئەو خەونە بەتاڵە و ئەڕەوێتەوە و دوای ماوەیەكی كەم خێرا ئەو خەونە ئەكوژرێت. كەوایە مەسەلەی هۆڵی سینەما و پیشاندانی بۆ خەڵك زۆر گرنگە و بێگومان خەڵك هەست بە جیاوازییەكان دەكەن، بۆ نموونە لە سلێمانی و هەولێردا ئێمە ئەو خەون و خولیا و سیحر و جاودوویی سینەمایەمان لەناو تاریكیدا بینیوە. كە من رۆیشتوومەتە سەرشەقام و ناو كۆڵان و ناو چایخانە و لەگەڵ بەتەمەن و بەساڵاچوان قسەم كردووە، هەموویان باسی سینەما سیروان و سینەما كۆنەكانی دیكە دەكەن كە ئێستا رەنگە یەك دوانیان هەر بەتەنیا تابڵۆكانیان مابن، بەلام داخراون، لە سنەش هەروا بۆ وێنە: سینەما رەئوف، سینەما شەهر فەرەنگ، سینەما موبەین، سینەمای عەسكەری كە ئەرتشی شاهەنشاهی لە شوێنێك بەناو “بان باشگا” بەڕێوەی بردووە. ئەمانە خەون و خولیا و قارەمانیان دروست كردووە، ئەمانە بوونەتە هۆی ئەوەی كە ئێستا كاتێك كەسایەتییەكی گەورە دەبینی، بۆ وێنە گیڤارا، یان مام جەلال یان هەر كەسێكی تر، بێگومان لەناو زەینی خۆیاندا تێكەڵ بە ژیانی قارەمانێكی سینەمایی بوون. جگەلەمانەش پێویستت بە بەرهەمهێنەر هەیە، شتێكی زۆر گرنگتر ئەملاو ئەولای پردەكەیە، یەكیان ئەوەیە كە وەریدەگرێ و یەكیشیان ئەوەیە كە دەستی پێدەكات و بەرهەمی‌دێنێ و سپۆنسەری دەكات. یانی بوونی هۆڵی باش، بەرهەمهێنەری چالاك و بوونی پشتیوان و سپۆنسەرێك كە بەردەوام كاری ئەمە بێت، نەك یەك جار بیكات و وازی لێ بێنێت و شوێنەكە بەتاڵ بێت، لە پێویستی و تایبەتەمەندییەكانی بوونی سینەمان، چونكە كوردستان پڕیەتی لە توخم و مادەی خاوی سینەمایی. سینەمای وڵاتێك ئەگەر تەنیا پشت بە پشتیوانی و سپۆنسەریی حكوومەت ببەستێ، شكست دێنێ، چونكە حكومەتەكان تەنیا بەتەمای ئەوە نین كە فیلمێك كە سپۆنسەریی دەكەن، پارە و داهاتیان بۆ بێنێتەوە، دوای ئەوە ناكەون كە ئایا سەركەوتوو دەبێ یان نابێت، ئەوان بەتەمای گونجاندنی ئامانجی خۆیانن لەناوخنی فیلمەكان. بۆ وێنە فەرەنسا پشتیوانی و سپۆنسەری فیلمێك دەكات كە لەناو فیلمەكەدا تەنانەت بە كورتیش بێت زمانی فەرەنسی بەكار بهێنێت. ئەمەش بۆ پەرەپێدانی زمانی خۆی دەكات. كە بەداخەوە لەلای ئێمە دەرهێنەرەكان بەپێچەوانەوە پارە لە حكومەت وەردەگرن و زمان و ئەدەب و كولتوورەكەمان تێكدەدەن و دەیڕووخێنن. بەداخەوە لە شوێنێكی حكومیی بەئەزمون كەسانێك هەن كە داوای بەرتیلت لێدەكەن، داوای ئەوە دەكەن كە بەشێك لە پارەی ئەو فیلمەیان پێ بدەی هەتا كارئاسانیت بۆ بكەن و ئەركەكەی خۆیان بەجێ بگەیەنن. وات لێدەكەن ماندوو دەبی، ئەگەر كەسێك نەبیت كە كۆڵ بدەی، بێگومان تووشی گرفت و ئاستەنگت دەكەن و دوای چەند ساڵ دەمەتەقێ پەرەوازە ئەبیت و ئتر حەز ناكەیت بڕۆیتەوە بۆ شوێنێك كە دە جار نامەیەكت لێ گوم بكەن كە ئەم بەڵا بەسەر چارەنووسی ئەم فیلمە تازەیەی خۆمدا‌هاتووە كە كاری لەسەر دەكەم، كە یەكێك لە دە سیناریۆی هەڵبژاردەی دنیا، لە حاڵێكدا كە بەڕێز نێچیرڤان بارزانی واژۆی لەسەری كردووە، بەڵام لە خوارەوە رایان گرتووە و كارەكانمان بۆ راناپەڕێنن و نازانین چی بكەن؟. جیا لە وەرگرتنی پارە مەسەلەی پاراستنی حورمەت و پێگەی كەسێكە كە ئۆسكاری وەرگرتووە، تۆ دەبێ لەم وڵاتەدا حەسانەت هەبیچت، تۆ چۆن دەڕۆی گۆرانیبێژێكی پلە شەشی عەرەب دێنێیتە ئێرە و ئەو هەموو ئیمكاناتەی پێدەدەیت و خەرجی بۆ دەكەی، من پیچم وایە رێزگرتنی هونەرمەندە كوردەكان زۆر لەو كارانە گرنگترن. ئەم شتانەیە كە دەبنە هۆی ئەوەی كە حكومەت و لایەنێك بۆ هونەری سینەما چۆن دەتوانێ باش یان رووخێنەر بێت. بەتایبەت لە مەسەلەی بەدواداچووندا، چونكە فیلم ئەبێ خاوەن و نسانامەی هەبێت، چونكە فیلم ئەوكاتە دەست پێدەكات كە كۆتایی پێدێت. دوای ئەوەی كە فیلمێكی باش تەواو بوو، تازە هەوڵ و تەقەلا و هەڵات هەڵاتەكان دەست پێدەكەن، بۆ ئەوەی كەلە هەموو ئەو شوێنانەی كە بەشدار ئەبێت و ئەوانەی كە ئامانجیان لە بەرهەمهێنان نەتەنیا مادی بووە، ئەبێ حازر بن، بۆ ئەوەی كە كەڵكی لێوەربگرن. لە پەیوەندییەكانەوە بگرە هەتا دوایین ستاڤ، تەنانەت ئیكۆنۆمی‌و ئابووریی وڵاتان ئەجووڵێنیت. بۆ وێنە “ئەربابی ئەڵقەكان” ئاستی ئابووریی نیۆزیلەندی گۆڕی، دوای ئەوەش خەڵك رژانە سەرشەقامەكان و سوپاسی دەرهێنەرەكەیان كرد، ئێستا داهاتی یەكەمی‌بۆلگاریا تەنیا لەسەر لۆكەیشێنی سینەما هەڵدەسووڕێ. ئێمەی كورد ئەگەر بمانەوێ دەتوانین بە سینەما زۆر كاری گرنگ بۆ میللەتی كورد بكەین.\n۲ ـ كاك شارام وەك دیارە و ئەوەندەی من سەرنجم داوە زۆربەی فیلم و كورتە فیلمەكانی كورد چەقی روانینیان لەناو شاخ و كێو و سنوور و بەگشتی لەناو سروشت دایە، بۆچی سینماكارانی كورد روو لە شار ناكەن و ناپەرژێنە سەر خەم و خولیا و كێشە و پێوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی مرۆڤی كورد لە شار؟\nشارام عەلیدی: بۆ وەڵامی‌ئەم پرسیارە دەتوانن بڵێم یەك لەو شتانەی كە لەلای ئێمە بۆتە نەریت، مەسەلەی لۆكەیشنە، دوو شت لە گۆڕێ دان، روانین بۆ ئەوەی كە كورد لە جوگرافیای شاریشدا ئەژی و تەنیا گوند نییە و شارستانیەتی بۆ خۆی هەیە و بەتەنیا گوندنشین نییە، پیوەندیی جوان و تایبەت بەخۆی بۆ ژیان هەیە. بەڕای من تەنیا روانین بۆ ئەوە نییە كە تۆ لە فیلمێكدا كورد نیشان ئەدەی لە شار یان گونددا، بەڵكوو مەسەلەكە جۆری روانینە بۆ ئەو ئینسانە كە چۆن دەریدەخەیت، تۆ ئەتوانی مرۆڤێك بەتەنیا لە ژوورێكدا دەرخەیت كە دیار نییە شوێنە شارە یان گوند و نەزانرێ دەرگاكەشی لە كوێوەیە، بەڵام بە فەلسەفە و جۆرێك لە بیركردنەوە و ئەو ئینسانە بخەیتەڕوو كە و بەو ئامرازا و كەرەستانەی بەكاری دێنێ، بەو دیالۆگ و ئاخاوتنانەی دەریدەبڕێ، بەو قاپ و قاچاخەی بەكاریان دێنێ، یانێ كاتێك بەكاریان دێنێ خاوێنیان دەكاتەوە، چۆنیان دادەنێ؟ چۆن جلوبەرگی خۆی رێك دەكات، چۆن دادەنیشێت و چۆن هەڵدەستێ، هەر بەم شتانە دەتوانی شارستانیەت و فەرهەنگی تاك و كۆمەڵ بگەیەنی، ئەم روانگە بۆ من لە لۆكەیشێن زۆر زۆر گرنگترە. گرنگ نییە لە كوێ وێنە دەگیرێت، بەڵكوو گرنگ روانین و ئەنجامی‌روانینەكەیە. بۆ وێنە فیلمێكی دژە كورد كە ئەبوا من لە كاتی خۆیدا هێرشم كردایەتە سەری “دۆڵی گورگەگان”ە كە لەلایەن دەوڵەتی توركیاوە بەدژی كورد دروست كراوە، ئەم فیلمە لەشار ساز كراوە و كوردیش نیشان دەدات كە ئەمە بازگە و سەیتەەریە و تۆهین و سووكایەتییە بە ئاڵای كوردستان كە لەلای ئێمە زۆر پیرۆزن، نیشاندانی كورد بە كەسانێكی توندوتیژ و تووڕە و دڕندە كە بۆ چەواشەكردنی رای گشتی بووە. یان نموونەی باشیش ئەتوانین ئاماژە بە كورتە فیلمی“ماڵ و كلیل”ی شوان عەتووف بكەین، كە هەموو فیلمەكە یەك حەوشەیە و لەوێدا دەتوانی رۆحی میمیك (روخسار)ی كورد لە سلێمانی لە بڕگەیەكی مێژووییدا ببینی كە لەناكاو دیمەنەكە ئەبێ بە سفر یان سەد، ناوەند و مەوداكەیان زۆر كەمە. یان گریانە یان پێكەنین یان رۆیشتن بۆ تروپك و خاڵی مەبەست بەبێ دیالۆگ، نیشاندانی ئاركۆلۆژی و شێوازی بیناسازی خۆی دەربڕی شارستانیەتە، تەنیا ئەوە نییە، بەڵكوو جلوبەرگ، هەڵسوكەوتدا دەردەون. بۆ وێنە فیلمێك بە ستاڤێكی‌هالیۆدییەوە كە دوو ملیۆن دۆلار پارە داهاتی بووە، بەڵام لەناو ئەم فیلمەدا هەر شەق هەڵدەدرێ لە منداڵی كورد، دەی ئەو فیلمە لە شاریشدا بەرهەمهاتووە، هەرچەند هەموو ئەو فیلمانە خاڵی باشیشیان هەیە، من تەنیا لەبەر بەرەوەندیی نەتەوەكەمان باسی ئەم مەسەلەیە دەكەم.\n۳ ـ باشە بەڕای جەنابت، بەیت و باو و بالۆرە، كایەی منداڵانە و بووكە بارانە و بەگشتی ئەدەبی زارەكی و فۆلكلۆر توخم و هەوێنی سینەما و شانۆییان تێدا نییە، بۆچی سینەماكار و دەرهێنەرانی كورد كار لەسەر ئەمانە ناكەن؟\nشارام عەلیدی: تۆ دەزانی كورد چەندە عاشقە؟ هیچ میللەتێك لە دنیادا نییە بە ئەندازەی كورد عەشقی بۆ ژن، منداڵ و بەگشتی ژیان هەبێت. بۆ وێنە لە ئەدەبی كلاسیكدا كە ئەگەر بمانەوێ باسی بكەین دەبێ نموونە و فاكت لە نالی، مەحوی، سالم، گۆران و مەولەوی و هەتا دێتەوە بۆ شێركۆ بێكەس و عەبدوڵڵا پەشێو و لەناو رۆمانەكانیشماندا شێرزدا حەسەن، عەتا نەهایی و بەختیار عەلی و… چەندی دیكەش بێنینەوە. جیالەمانەش بەتایبەتی و بە قووڵی لە ئەدەبی فۆلكۆردا مەسەلەی عەشق و خۆشەویستی زۆر خەست و بەرینترە. یانی ئەگەر لە ئەدەبی زارەكی و فۆلكلۆردا هەر تەنیا باسی تەشبیهات بكەین، كتێبێكی تایبەتی دەوێ. من لە فیلمە نوێیەكەمدا بۆ رۆحی باب و باپیرانی خۆم و كورد و بۆ رێزێكیش لە هونەرمەندی مەزن خاڵە تاهیر تۆفێق لەختەیەكم داناوە لە هەمانكاتدا كە فۆلكلۆرە، بەڵام زۆر زۆر مۆدێڕنە و دڵۆپێكە و لەو زەریا جوانییەی دنیای فۆلكلۆر. كە دەبینین لیمۆ لەوێ چی ئەكات، كە ئەوە دادەنێین هەتا فیلمەكە بەرهەم بێت. ئەوكاتەیە كە تۆ دەتوانی لە رۆح و جەوهەری خۆماڵیی كورد شت دەربێنی. بەیت و باو و ئەدەبی زارەكیمان لە سەرداسەد پڕن لە هەوێن و توخمی‌سینەمایی و وێنەی جوان، بەڵام نابێ خاو و كرچ و كاڵ بیانگوازینەوە، چونكە دەبنە كۆپی، بەڵكوو فەن و زانستی دەوێ. یانی كاری پۆستمۆدێرن لە بەرهەمێكی زۆر كۆندا زۆر زەحمەتە و خولقاندنی تاقەت و شارەزایی و پسپۆری زۆری دەوێت. یانی هەم دەبێ ئەدەبی فۆلكلۆر و كلاسیك زۆر بە باشی بناسیت و هەم شێوازی كاركردن و گونجاندنی لە هونەری پۆستمۆدێرندا ئەمەیە خاڵە جەوهەرییەكە. تەنیا ئەوە گرنگ نییە بزانی و بڵێی “ترازا بەندی سوخمەی ئاڵی گوڵناری بە ئاهی من \_ كەچی دەستی لەسەر دانا لە سەیری باخی بەی كردین” ئەمە سەرەتای مەسەلەكەیە، دوای ئەوەی كە رۆیشتیتە ناو دنیای ئەدەب، دەبێ وەرگێڕانت هەبێ، وەرگێڕان و گواستنەوەیەك بە زمانی سینەما، جا لێرەدا زەحمەتەكە دەست پێدەكات، چونكە یەكێك لە تایبەتەمەندییەكانی وەرگێڕ، شارەزایی لە زمانەكانی سەرەتا و مەبەستە و دەبی زمانی ئامانج و سینەماییان زۆر بەهێز بێت، هەڵبژاردنی هەوێن و مەتریاڵێكی كلاسیك كە لەبارەیەوە زۆر قسە كراوە و زۆر روون بۆتەوە، كاتێك ئەیكەیتە بەرهەمێك كە روون نییە و بۆ خۆشت قسەت لەبارەوە نەكردووە و یەكەم كەسی كە بیخوڵقێنێ، دەبێ لەباری سینەماوە زۆر بەهێز و پڕۆفیشناڵ بیت، كە تۆ دەبێ رۆحی سینەمای نهێنی بگریت، سینەمای نهێنی مەبەستم ئەو رۆح و توخمە سینەماییەیە كە لەناو ئەدەبی كلاسیك دایە و تۆ دەبێ لە رێگای ئەدەبی بەراوەردییەوە كەشفی بكەیت و بیگوازیتەوە بۆ ناو خودی سینەما. یان هەندێ دەقیش هەیە هەر نووسەر لە بنەڕەتدا بۆ سینەمای نووسیوە و ئیتر پێویست بە كەشف ناكات، چونكە هەموو مەتریاڵەكانی ئامادەن، بۆ وێنە باخچەی ئاژەڵانی جۆرج ئۆروێل، ئیتر سینەماكار بۆ ئەمە كێشەی نییە، بەڵام كە تۆ ئەڕۆیتە ناو ئەدەبی ئەمریكای لاتین، ئەڕۆیتە ناو ئەدەبێك كە لایەنی نهێنیی هەیە و ئەڕۆیتە ناو لێكدانەوە و ئیماژە و شرۆڤەیەكی قووڵەوە.\nیان لە ئەدەبی كوردیی ئێمەدا كە زۆر ماتریالیستی و دنیاییە و هێندە بۆ دەرەوە دەڕوانێ، ئەوەندە روانگەی دەروونی نییە. بۆیە تۆ تێیدا كەشف و شهوود ناكەیت،. بەتایبەت لە بەیتەكاندا بابەتەكان زۆر روون و ئاشكران، بەڵام وێڕای ئەم سادەییەش ئەمە بەتەنیا بەس نییە. بۆ وێنە ئەگەر بێیت و كار لەسەر برایمۆك، یان لاس و خەزاڵ بكەیت، دیسان كۆپیت كردووە، دەبێ ئیش لەسەر جوانیناسیان بكەیت، بە دیدگای ئەمڕۆییەوە. زۆر كەس كاریان لەسەر مەم و زین كردووە كە كارێكی سادە و كلیشەییە. ئەمانەش كاری باشن، چونكە هەر وڵات و میللەتێك بۆ خۆی “رۆمۆ ژۆلێیت”ێكی داناوە، خۆسرەو و شیرین، مەم و زین رۆمۆ ژۆلێیت، ئەمە پێداویستییەكە دەڵێن با بێین باس لە عەشق بكەین، بەڵام ئەم چیرۆكە لە قاڵبی خوسرەو و شیریندا بكەین. ئەوە زۆرنە، بەڵام كە بە وردی و قووڵ و بە ناسینەوە رۆیشتیتە ناخی هەركام لەو بەیتانەوە ئەوكات دەتوانی كەشف بكەیت. یان بەتیی “قەڵای دمدم” شتێكی زۆر ئەكشنە و ئاكامەكەی دیارە، تۆ ناتوانی بڵێی خانی لەب زێڕین كە باسی هەیبەت و تایبەتمەندیی دەكەی روونە، ناتوانی لە سینەمادا بیكەیتە قارەمانێكی تر، بەڵام لێرە پێویستمان بە ناسینی زۆر لایەنی ورد و شاراوەی دنیای ئەدەبی فۆلكلۆر و كلاسیك هەیە كە بیخەیتە ناو فۆرمێكی سینەماییەوە و نابێ هەر وا بە شێوەی كۆپی بیگوازینەوە. ئەگەر زەمانێ كەسێك بیهەوێ كاری سینەمایی لەسەر بەیتەكان بكات، شتێك كە زۆر گرنگە، ئەوەیە كە دنیای مۆسیقا و ریتم و شیعر تێیاندا زۆر بەهێزە. ئەگەر بمانەوەێ لە بەیتەكانیش نموونە بهێنینەوە، بەیتێكە كە بە دڵدارەكەی دەڵێ من چیت بۆ دەكەم لەبەر ئەوەی تۆ ئاوا جوانی. جار لێرەدا من باسی ئەوە دەكەم كە دەگەینە وێنەی سینمایی، تۆ حیسابی چەند سەد ساڵ لەمەوبەر بكە، حیسابی كەسێك بكە كە خوێندەواریی نەبووە، ئێستا وەرە لەم سەردەمەدا لەگەڵ هونەرێكی مۆدێڕنی سینەمایی بەرواردی بكە. لەو بەیتەدا عاشقەكە دەڵێ: من گوارەت بۆ ئەكەم لە زێڕێ، لەبەر ئەوەی گوێی تۆ زۆر ناسكە، لەسەر سندانی دانانێم بیكوتم، بەڵكوو لەسەر لەپی دەستی خۆم گوارەت لەبۆ دەكەم. تۆ بەمەدا ئەتوانی ناسكی و جوانیی ئەو كچەت بۆ دەربكەوێ، تۆ بەمە دەزانی كە ئەو كچەی چەندە لا خۆشەویست بووە و پاكیی عەشق و بێ غەل و غەشیی ئەوینداری لای كورد دەردەخات. ئەوەندە گوێی ناسكە دەڵی نابێ قورس و كێشی هێندە زۆر بێت یان پریشكی ئاسنی بەسەرەوە بمێنێ، نەوەكوو گوێی ئازار بدات. بۆیە پێویستم بە سندان نییە. بەمەش دەریدەخات كە كچەكە چەندە نساكە و چەندە خاتری گەرەكە. لێرە دایە كە جیاوازیی سینەمای ئەكشن و ریئەكشن دەردەكەوێ، لێرەدا بە وەسف كردن و پێاهەڵدانی كەس، یان كەرەستەیەكی تر، تۆ كەسایەتیی و جوانی و پێگەی كەسێكی تر وەسف دەكەی. ئەمە مۆدێڕنیزمی‌شاراوە و نهێنیی ناخی بەتیە كوردییەكانە كە سەدان نموونەی لەمە جوانتریان تێدایە. لێرەدا راستەوخۆ ناڵێی خۆشەویستەكەی من چییە، یانی هێنانی بۆن و شتی زۆر مەتریال و بەرهەست و عەینی كە كاتێ بۆنی ئەو بە بۆنی چڵەڕەیحانێك وسەف دەكات، دنیایەك جوانی ئەخوڵقێنێ. یان بۆ لە كاتی وەسفی دیارەكانی سروشت، وەك هەور و ئاسمان و تەم و مژ دڵیگران ئەكات، ئەوكاتە پێت دەڵێ كە رەنگ و “پەلێر كاركێشنی” فیلمە‌هالیۆودییەكان چۆنە و هەور و ئاسمان چ رەنگە؟ لێرەدا هەموو شتێكت بە سینەما بۆ وەسف دەكات. ئیتر تۆ لەناو تەپ و تۆزێكدا رەنگ و شتە هەست پێكراوەكان ئەبینی. تەنانەت insertیشی تێدایە، یان پێت دەڵێ ئێستە دەنگی سمی‌ئەسپەكان چۆنن، یان كاتێك سمیان لە بەرد دەدات چۆن بریقە دەدات و ئاگری لێ هەڵدەستێ، ئەمە لەخۆیدا یانی ” klosap” لەونا ئەو بەیتانەدا “لانك شات و فرەیم”ت پێدەدات، یانی سینەمای كوردی چۆن بگاتە ئەو ئاستە نەتەوەییەی كە كاراكتەرێكی سنەیی، لە بادینان دابنێ، یان فیلمێك لە سنە كاراكتەرێكی بادینان دابنێ، بانی رۆحێكی خۆشەویستیی سلێمانی ـ زاخۆ، دهۆك، قامیشلۆ، مارددین دیاربەكر، هەولێر، لە سنە و مەهاباد و كرماشان هەست پێ بكەین، كە بەڕاستی لە رۆژهەڵات ئەم هەستە هەیە. لەو ناوچانەی كە رەنگە دەسەڵاتی خۆجێی زۆر كەمتر بێت. ئەو هەستە نیشتمانی و خۆشەویتسیە زۆر پڕ رەنگترە هەتا ئەو شوێنەی كە ئەبینی دۆخەكە زۆر باشترە و هیوای زۆری لێدەكرێ، ئەمە لەناو بیروڕای گشتی ئێستا زاڵە. ئەم بیرۆكە كە مەسەلەی گرتنی رۆح و ناخودئاگای رۆحی دەستەجەمعیی نەتەوە خاڵێكی زۆر گرنگە، ئەمە بەشە بنەڕەتی و پڕ زەحمەتەكەیە، بەشە رواڵەتیەكەش بیناسازییە كە زمان، كولتوور، جلوبەرگ، هەڵسوكەوت و دیالۆگە، تۆ بەم كەسەرتانە دەتوانی زۆر كار بكەی بۆ پاراستنی ئەو رۆحە یەكبوونە، كە بەداخەوە من هەندێ شت ئەبینم كەلە زۆر لاوە نائومێدم ئەكەن و متمانە و هیوام لێ ئەستێنن. كە من نموونەی یێلماز گونەی دێنمەوە كە بەتەواوەتی باوەڕی بە یەكبوونی نەتەوەیی و رۆحی میللی هەبووە كە ئێمەش دەبێ وا بیر بكەینەوە، بەم دوو شتە لەناخ و رواڵەتن و هەردووكیان ئەبێ بپارێزرێن، بەتایبەت تایبەتەمەندیی زمان فرە گرنگە، زمانیش نەك تەنیا بۆ دیالۆگ، بەڵكوو بەكارهێنانی رەمەزەكانی زمان لەناو دەق و كێشانە دەرەوەی ریتمی‌دەروونیی زمان. بۆ وێنە زمانی جەستە، چونكە زمانی جەستەی كەسێكی ئیتاڵی لەگەڵ زمانی جەستەی كەسێكی ئیسكاندیناوی زۆر پێكەوە جیاوازن. هەر بەم وردەكارییانە لە سینەمادا تۆ “میزانسن”ت ئەگۆڕدرێ، باوەڕە ئێكۆلۆژییەكان كاریگەرن لەسەر ئەوەی تۆ سینەمای كوردیی پێ بنیات بنێی.\n۴ ـ ئایا سروشت، بیناسازی و هەڵسوكەوت و كولتووری تاكەكانی كۆمەڵ دەبێ لە سینەمادا چۆن كاریان لەسەر بكرێ و ببووژێنەوە؟\nشارام عەلیدی: یەك لەو كەسانەی كە سینەمای ژاپۆنی “یاسی جیرۆ ئۆزۆ”یە. بزانە ئەو چی داهێنانە، هەروەك دەزانین ژاپۆنییەكان لەسەر زەوی دادەنیشتن چاییان دەخواردەوە، ئەو یەك لەو كەسە بەهێزانە بوو كە بۆتە هۆی ئەوەی سینەمایەك كە لە فەرەنسا خوڵقاوە و ئەمریكا بەخێو بووە، ئێستە دێتە ژاپۆن، ئەو سێ پایەی ژێر كامیرای لە ئەمریكاوە هێنا، ئەمە بەرهەمی‌رۆژئاوایە كە‌هاتۆتە رۆژهەڵات، بەڵام ئەو ئەم یاسایە تێك دەشكێنی و بە زانست و فكری رۆژهەڵاتی خۆیەوە ئەو سێ پایە هەڵدەوشێنی و لەسەر عەرزی دادەنێ، تەنیا لەبەر ئەوەی كە ژاپۆنی كلتووریان وایە لەسەر عەرز دادەنیشن. ئەمە زانست و تێگەیشتنە لە كولتووری خۆت. كەڵكی ئۆزۆ، یان سینەمای ژاپۆن لەو خانووە كەشۆیی “چەكمەجی”یانەی كە بە داری تایبەت و كاغەز ساز ئەكرێن، ئەو‌هاتووە بە بیناسازیی ژاپۆنی فێڵی لە سینەما كردووە و ئەمەش بە لێكۆڵینەوەی هیندەسە دەركەوتووە. یانی هەڵەی سینەمایی كردووە، بەڵام بە زانینێكی زۆر وشیارانەوە. ئەو بە ناسینی شێوازی دانیشتن و ئیكۆلۆژی و بیناسازیی ئەو وڵاتە توانی رچەیەك بشكێنێ.\nئێمەش دەبێ ئەوە بزانین كە دوو شاری سلێمانی و سنە بیناكانمان وەك یەك دەچن و‌هاوشێوەن. یان ئەو ئەندازە رووناكیەیی كەلە كڵاورۆچنەیەكی سەر ماڵانی هەورامانەوە دێتە ژوورێ، بەڵام ئێستا ببینە هەرچی فیلم لەوێ ساز كراوە بزانە چەندە پڕیان كردووە لە رووناكی. بەرلە كاركردن دەبێ تۆ بە رۆح و بەدڵ و واقیع تێیدا بژی، چونكە ناتوانی بیكەیتە نوسخەیەك و لە گرتەیەكدا بیخەیتە روو و خەڵكی پێ چەواشە بكەی. من ماوەیەك لەمەوبەر لە كرماشان دێكیۆمێنتارییەكم لەسەر ئەو بینا چەند هەزار ساڵانەی دەورەی ساسانییەكان لە كرماشان كرد. كاتێك رۆیشتم دنیایەك جوانی و وێنەم بینی. لە كێوێكدا قەڵای “یەزدگرد” كە دوایین پاشا و رەچەڵەكی كوردە، بەداخەوە چۆن بێخاوەن كەوتووە و مەڕی تێدا بەخێو ئەكرێ، ئەو شوێنە ئاورگەیەكی زەردەشتی پێغەمبەری تێدایە. لەو شوێنە باب و باپیر و نەوەكانی پێش ئێمە پێش هەزاران ساڵ دەیان هەزار دیالۆگ و وێنەیان تێدا خوڵقاندووە و من بیرم لێدەكردەوە، ژێر ئەو ئاورگەیە زۆر جوان و سەرنجڕاكێش بوو، ئاخۆ لەسەرەوەی ئەبێ چ رووناكییەكی بووبێت؟ ئەو سەرچاوە رووناكییە بۆ منی سینەماكار كە رووناكی یەكێكە لە شتە بنەڕەتییەكان، چونكە بە رووناكی ئەوانم وێنە بگرم، ئەتوانێ چیم بۆ بكات و زۆر شتی تر، یان بیركرنەوە لە ئاو، دار و سەرجەم سروشت، هەوێنی كاركردنن، من كورد و سروشت بەجیا لە یەكتر نابینم. بیركردنەوەی من بۆ سروشت رەنگە هەتا چەندە تەمەن بكەم قە تەواو نابێت، چونكە كورد لەناو سروشتدا زۆر جوان ژیاوە و تێكەڵی رۆحی یەكتر بوون. بوونی ئاو لە سروشتی كوردەواریدا زۆر گرنگە و سینەماكارن دەبێ رووی تێبكەن، چونكە سەرچاوەی دەنگێكی سروشتی و سیحراوییە. من وەكوو دەرهێنەرێكی سروشتیی كورد لەگەڵ دەرهێنەرێك لە كەویر و بیابان كار دەكات، جیاوازیی بیركردنەوەمان هەیە و تەنانەت ئاكۆستیكی كاسەی سەریشمان جیاوازە.\n۵ ـ سیناریۆ ژێربەنا و بناغەی كاری فیلمە، لەم دواییانەدا هەندێ لە دەرهێنەرەكان دەڵێن ئێمە بەبێ سیناریۆ دەچینە سەر سەحنە پارچە كاغەزێكمان پێیە و هەندێ شتمان نووسیوە و دەچین فیلم چێ دەكەین، ئاخۆ شتی وا راستە، ئەمە چۆن چۆنیە؟\nشارام عەلیدی: من هیچ دەرهێنەرێكی بەناوبانگی دنیا ناناسم ئەمەی كردبێ، رەنگە نموونەیەك هەبێت كە ئەویش درۆیە، كە وەك داستانەكەی مەولاناوە لەناو مەسنەوەیدا كە دەڵێ مەسەلەمە بەم چەشنەیە، بەڵام راستیەكەی وا نییە، بەڵام لەبەر ئیرۆتیك بوونی چیرۆكەكە نایگێڕمەوە. ئەگەر لە فیلمدا بیرت لە دەنگ، رەنگ، جووڵە، با و ئەندازەی فرەیمەكانت نەكردبێتەوە، مەحاڵە بتوانی فیلم بەرهەم بهێنی، باشە لێرەدا پرسارێك دێتە گۆڕێ كە ئاخۆ ئەبێ بیر بكرێتەوە یان نا؟ ئەگەر كەسێك بێت و بڵێ من پێش لە فیلم بیر ناكەمەوە كە ئەبێ چی روو بدات، من نازانم لە ئەنجامدا چی باس دەكات و چی بەرهەمدێنێت؟ دەبێ باسێك لەبارەی بیرۆكەی لەناكاویش بكەین كەلە كاتی كاركردندا دێتە ناو سیناریۆوە و هەتاڕادەیەك باوەڕم بەمە هەیە. ئایا لە بنەڕەتدا نووسینی سیناریۆ بۆچییە؟ بۆ ئەویە ئەو شتانەی كە تۆ بیریان لێدەكەیەوە و دەتەوێ بیانكەیتە وێنە بیاننووسیتەوە هەتا لەبیرت نەچنەوە، سیناریۆ خۆی پرسێكی جێگای مشتومڕە كە خۆی لەخۆیدا بەرهەمێكی ئەدەبی هەیە یان نا؟ ئایا بایەخ و بەهای خوێندنەوە و لێكدانەوەی هەیە، یان نا تەنیا كۆمەڵە یادداشتێكە بۆ بەرهەمهێنانی فیلمێك؟ ئەو فیلمانەی كە دیالۆگ تەوەرن، نەختێ لەم نرخ و بەهایانە خۆیان جیا دەكەنەوە. یان ئەو سیناریۆیانەی وەكوو رۆمان هەوڵ و تەقەلای دەستنیشان كردنی هەموو ئەو شتانەی تۆ وەك سینەماكار دەبێ بیبینی، وەك رووناكی، دەنگ، چونكە لە سینەما كاریان لەسەر دەكرێ، چونكە لەناو ئوستۆدیۆدا كار لەسەر ئەو لەختە و دەنگانە دەكرێت. باشە ئێمە وەك سینەماكار چەندە بیرمان لە رووناكی و دەنگی ئەو لەختە كردۆتەوە؟ زۆر كەم جیا لە یەك دوو كەسی دەگمەن، بەرداخەوە سینەماكارانمان هەر بەلایدا ناچن. من دەڵێم سیناریۆ یادداشت و پلانێكە بۆ بەرهەمهێنانی فیلم، ئەو یادداشتانەت پێ نەبێ كاركردن مەحاڵە، هیچ دەرهێنەرێك لە دنیادا نییە كە ئەوەندە مێشك و بیری بەهێز بێت، ئەو هەموو بیرۆكە و گرتە و وێنانە بخاتە سەر یەك. تۆ لە كاتی كاردا و لە یەك چركەدا ئەبێ زیاتر لە شەش سەد بڕیار بدەیت، وەك ئاخۆ ئەو ئەكتەرەی كەلە قەراخی چۆمەكەوە ئەڕوات، ئەكتەری دیكە ببینێ، یان نەیبینێ، یان ئەوەی لەسەر بانەكە دانیشتووە تەماشای ئاسمان بكات، یان روو بە خوارەوە بێت؟ ئەو سەیارەی كە ئەڕوات هۆڕن لێبدات یان نا، ئەو كەڵەشێرەی لەسەر بانەكەیە بخوێنێ یان نا دەبێ دەنگی بۆ دابنێی؟ ئەمە لە رۆژدا وێنەی بیگریت یان بە شەو؟ ئەم هەموو پرسیارە تەنیا بۆ یەك لەختەیە. بەڵام ئەگەر بیر نەكەیتەوە زۆر ئاسانە و پرسیارێك نییە و هەرچییەك بووە و وێنەی ئەگەرین و تەواو، بەڵام ئەگەر بڕیارە بیر بكەینەوە، هەموو ئەمانە لەلات ئەبن بە گومان، ئەم لەختەیەی كە باسمان كرد شتێكی سادەیە، بەڵام ئەگەر بێت و كەڵەشێرەكە لە بانەكەوە بفڕێتە خوارەوە و سەیارەكە لێی بدات، هەموو شتەكان ئەگۆڕێن، یان ئەو كەڵەشێرە بخوێنێت و شۆفێرەكە بشڵەژێت و بدات بە شوێنێكدا هەموو وەزعەكە ئەگۆڕێت. ئەمانە هەموو پرسن، ئەم پرسانە دێنە ناو سیناریۆوە، هەرچەند ئێمە فیلممان هەیە “دێكۆ دراما”یە و فیلممان هەیە داكیۆمێنتیە، لە فیلمی‌داكیۆمێنیدا گرتە و بیرۆكەی لەناكاو زۆرە، تۆ ناتوانی بڵێی ئەو شتەی كە بیری لێدەكەوە سەداسەد وێنەی دەگرم و تەواو. لە دیكیۆمێنتاریدا تۆ دەبێ لە خزمەت واقیعەكەدا بیت. لە فیلمەكانی فیكشێندا ئەوانەی كە دیكیۆمێناریی زۆریان بەرهەمهێناوە، بۆ وێنە عەباس كیا رۆستەمی‌رێچكەیەكی ساز كردووە كە بەو رێبازەی توانیویە سینەما داكیۆمێنتی‌هاتۆتە ناو سینەما فیكشێنەوە. كە تێیدا كەڵك وەرگرتن لە گرتەی بێ ئەكتەر و بەكارهێنای رێئەكشێنی زۆر، تەنانەت ئێمە لەناو سینەمای فیكشێنیشدا ئەكتەرە پڕۆفێشناڵەكانیش دائەەنین و ئەڵێین ئێستا سەرقاڵی وێنەی ئەكتەرێكی ترین، بەڵام لەڕاستیدا وێنەی ئەكتەرەكەی رووبەڕووی دەگرین، بۆ ئەوەی فیگۆر نەگرێت و وەك داكیۆمێنتی لێبێت. لەوێ بێ پلانە و ئەكتەر پلانی نییە، بەڵام تۆ پلانت هەیە، زۆرن ئەوانەی لەناو سینەمای فیكشێن دان و فێڵی داكیۆمێنتاری بەكار دەهێنن و تێكەلێان دەكەن. بەڵام من لەو باوەڕە دام شتێكمان نییە كە بەبێ یادداشت و بێ پلان بێ قەڵەم و كاغەز بڕۆینە بۆ كاركردن، بەڕای من هونەر نییە، چونكە هیچی لێ بەرهەم نایەت.\n۶ ـ جیاوازییەكانی داگما فیلم لەگەڵ فیلمی‌سینەما لەچی دایە و هەندێ لە دەرهێنەرە لاوەكانی كوردستانی رۆژهەڵات كاری ئەنیمەیشنیان كردووە، لە بنەڕەتدا سینەمای ئەنیمەیشن چییە و ئەم ئەزموونە لەلای سینەماكارە كرودەكان چەندە سەركەوتوو بووە و جێگای گرتووە؟\nشارام عەلیدی: سینەمای داگما شۆڕشێك بوو بەرانبەر بە سینەمای پڕ تەمتراقی بۆرژوازیی‌هالیڤوود، شەپۆلێكی نوێی سینەمای فەرەنسا بوو دوای نیۆریالیزم كە پێكەوە كۆبوونەوە و بڕوایان نەمابوو و وتیان ئێمە كەڵك لە رووناكیی دەسكرد وەرناگرین و رووناكیی سروشتی بەكار دەهێنین، رووناكی و میكیاژیان لابرد، بڕوایان وابوو لەباتی ئەكتەر نائەكتەر بەكار بهێنن، ئەوان سینەمایان هێنایەوە ناو دڵی واقیعی ژیان، دڵی ئەو شتەی كە ئێمە پێی دەڵێن داكیۆمێنت، ئەو شتەی كە رێئالە. تەنانەت لەناو نیۆریالیزمیشدا بەم چەشنە نەبوو، مەسەلەی جووڵە، هێنانە خوارەوەی كامیرا لەسەر سێ پایە، چونكە من لەدنیای وێنەكێشان و ئەنیمەشێنەوە‌هاتووم، رەنگە ئاماژە بە هەندێ شت بكەم، لەوانەیە سینەماكارانی تر نەیكەن. بۆ نموونە هێنانەخوارەوە كامیرا، لەگەڵ هێنانە خوارەوە بووم لەسەر سێ پایەی وێنەكێشی، كەلە وێنەكێشیدا زووتر ئەم كارە كراوە. یەكێكی تر مەسەلەی جووڵە و میزانسنە، ئەم گۆڕانكارییانە وایان كرد خەڵكیان بە سینەما زۆر نزیكتر كردەوە. سینەمایان هەرزانتر و بەردەستتر و واقیعی تر كرد كە لەو كاتەوە ئیتر هەستت بەوە دەكرد كە لەبەردەم كامیرا هەموو شتێكت ئامادە كردووە و چنیوە. من بۆ خۆم لەناو سینەمای ئەنیمەیشێنەوە‌هاتوومە ناو دنیای سینەمای رێَئاڵ، هەرچەند كاری سەرەكیی من لەناو سینەمادا رێئاڵ نییە، مەبەستمان سینەمایەكی زیندووە كە دەستێوەردانی هیچ ئامێرێكی دیكەی تێدا نییە كە ئەو فەنتازیا رواَەتییە بەدی بێت، چونكە ئەو فەنتازیایەی كە رواڵەتی نییە لەناو كارەكانی مندا وردە وردە خۆی دەرخستووە، یانی ئەو رۆحەی تێدایە، واتە ئەگات بە شوێنێك كە وابزانم دیسانەوە بگەمەوە بە ناخی خۆم، چونكە سینەمای من راستە ئێستە بەم چەشنە قسە دەكات، بەڵام جەوهەری خۆی نییە. وەك كەسێك چۆن دەڵێت بنەڕەتی زمانیم هەورامییە، من بنەڕەی زمانیم ئەنیمەیشێنە. دنیای فیلمی‌ئەنیمەیشێن تایبەتمەندییەكی هەیە كە بێسنوور خەڵك زۆر شتی لێ قەبووڵ ئەكەن. تەوفیر ناكات لە هەر كوێیەكی دنیا بیت، یەك لەو شتانەی كە لێی قەبووڵ ئەكەی لۆژیكە. یانی پرسیاری مەنتیقی لێناكەیت. چۆن ئێستا لەم ژوورە عەقڵ قەبووڵی ناكات كە مەلێك دابكەوێت، بەڵام لە سینەمای ئەنیمەیشێندا ئەمە قەبووڵ دەكرێت. لە ئەنیمەیشَیندا خەیاڵ دەوری زۆر دەگێڕێ، لە سینەمای ئەنیمەێشێندا كردە نالۆژیكی و نەلواوەكان زاڵن و منیش بۆ خۆم لایەنگری ئەم بیرۆكەم.\n۷ ـ ئەی چۆن دەتوانین بڵێن سینەما، ئەدەب و هونەر رەنگدانەوەی واقیعی كۆمەڵگەن؟\nشارام عەلیدی: ئەمە پێوەندیی بە باسێكی فەلسەفیی زۆر دوور و درێژەوە هەیە، وەك فۆكۆ دەڵێ: ئەمە پیپ نییە. پیپێكی بەدەستەوەیە و ئەیژێ ئەمە پیپ نییە. ئایا كێ دەڵێ ئەم واقیعەی كە ئێستا من و تۆ تێیدا دەژین، هەر ئەمە بێت. ئێمە بۆ خۆمان قاعیدە و نیزامێكمان داناوە و دەڵێین ئەمە قەنەفەیە، ئەمە ئیسكانە، یان لەسەر ناوی رەنگەكان رێككەوتووین. لە زۆر شتدا سەدا سەد بەو جۆرە نییە كە من چی دەبینم، حەتمەن تۆش هەر ئەوە دەبینی. كاتێك جیاوازە چۆن ئەتوانین بێژین واقیع؟ باشە ئێمە كە خەو ئەبینین رێئاڵ خەو ئەبینین؟ ئایا لە بنەڕەتدا خەون رێئاڵە؟ لە واقیعدا شتەكە سورێئاڵە، بیركردنەوە و رۆح و میتافیزیك هەروا سورێئاڵە. ئێمەی ئەو شتەی كە دەیبینین، لە واقیعدا نایبینین.\nمن پێم وایە ئەو شتەی كە خەریكە ئێمە بە واقیع ئەگەیەنێ خۆی درۆیە، بەهۆی فێلێكەوە ئەبێ بە واقیع، زۆر باوەڕی فەلسەفیی دیكەش لەم بارەوە هەن. جار با بگەڕێینەوە سەر ئەنیمەشیشێن و مەسەلەی واقیع و غەیرە واقیع. لێرەدا مەسەلەكە لەسەر بینەری كورد و غەیرە كورد نییە. مەسەلە شتێكە بەناو خەیاڵ، چونكە مرۆڤ حەزی لە فەنتازیا و خەیاڵ و شتێكە كە دوور بێت لە رێئاڵ، مرۆڤ لەبەرچی پەنا دەباتە بەر هونەر، لەبەر دەرچوون لە رێئالیزم. مرۆڤ پەناگەیەكی بۆ خۆی ساز كرد كە بە خەیاڵ بگا بە زۆر شت، بەڵام هونەر لەسەر بنەمای ویستی مرۆڤ و كەلێنێك كە هەیەتی و لەسەر ئەوەی كە من كێم، من چیم، لە كوێ ئەژیم، ئەمە چییە و ئەم دنیا چییە ساز بووە. ئەم پرسیارانە تەنیا خەیاڵ ئەتوانێ وەڵامیان بداتەوە، ئەم خەیاڵە لە سینەمای ئەنیمەیشێن و سورێئاڵ و سێ رەهەندی و تەنانەت دوو رەهەندیدا وەڵامەكانیانمان دەست دەكەوێت. ئەمەش دەگەڕێتەوە كە بینەری سینەمای ئەنیمەیشێن پەرەی سەندەوە و تەنیا منداڵ نییە و هەموو چین و توێچەككانی دیكەش خوازیارین.\n۸ ـ زۆرێك لە هونەرمەندانی رۆژهەڵاتی كوردستان بە بەربڵاوی سەرقاڵی بەرهەمهێنانی كورتە فیلمن و بوونەتە خۆراكی فێستیڤاڵە ناوخۆی و جیهانییەكان و لەم نێوەشدا هێندێ لە كەسان و كۆمپانیاكان دەڵاڵی دەكەن بۆ بەشداریی فیلمە كوردییەكان لە فیستیڤاڵە ناوحۆیی و نێودەوڵەتییەكان، یان هۆكاری ئەوەی كە فیلمی‌بڵیند یان كورتە فیلمی‌زۆرێك لە دەرهێنەرە كوردەكان پاش چەندین ساڵ هێشتا هەر خەڵات وەردەگرن، بۆ؟\nشارام عەلیدی: بەپێی ئەوەی كە ئاخۆ پێوانەی باش و خراپ ئەو خەڵاتانە كە ئەدرێن، ئایا ئەبێ قەبووڵ بكەین كە خەڵات زۆرە لەدنیا، بۆ وێنە هەر لە شاری سلێمانی و باشوور چەند خەڵات هەیە، لە خەڵاتی بلە (ئیبراهیم ئەحمەد) ەوە بگرە هەتا خەڵاتی دهۆك و كۆمپانیایەك كە بۆ نموونە بنێشت ئەفرۆشێت. كام لەمانە خەڵاتێكن كە دەیان ساڵ لەسەر كاری خۆی كاری كردبێت و كەسی شارەزا و پسپۆڕ و داوەری پڕۆفیشناڵی بواری سینەمای هەبێت و پێوەری هونەری دابنێت؟ ئەوە زۆر گرنگە كە لە شوێنێك ئۆكەی وەربگریت كە ئەو شوێنە بەهێزترین كەسەكان لەباری فەن، تەكنیك، بابەت و لایەنەكانی دیكەی سینەما و ئەدەبیات تێدا بەشدار بن و بڕیار لەسەر كاركەت بدەن. من بەشێكی زۆر لەو ناوەندانەم بەلاوە پەسند نییە، ناوەندی بەهێَز و پڕۆفێشناڵی سینەمایی نین. كە ئەو بڕیارە بدەن، بەڵام شوێنگەلی دیكەش هەن كە دادوەرەكانی ئەگۆڕدرێن و ئەوانەی بڕیار دەدەن یەك و دوو نین و دەیان كەسن و هەركامەشیان خاوەنی باوەڕێكی هونەرین كە ناكەونە ژێر كاریگەریی هیچ ئاڵوگۆڕ و فەزایەكی سیاسی و ئیحساسەوە. من هەم بۆ بەشێك لەم خەڵاتانە رێز و حورمەت دادەنێم و هەم لە هەندێ شوێندا فریوی ناخۆم و پێوەریشم بۆ زۆرە فیلمی‌دیكە هەیە كە بەشدار بووە و خەڵاتیشی نەگرتووە و زۆر لەوانەش كە خەڵاتیان وەرگرتووە بەهێزترە. بۆ وێنە عەلی حاتەمی‌كە دەرهێنەرێكی سینەمای ئێرانە كە هەم بە دراماكانی و هەم بە فیلمە ئاساییەكانییەوە سینەمایەكی ئێرانی ـ قاجاڕی جوانی پیشان داوە لەدوای شەڕی دووەمی‌جیهانی و دەورانی “موسەدق”ەوە هەتا دەگاتە بەرلە شۆڕشی گەلان ئێران چەندین فیلمی‌ساز كردووە كە ئەگەر بێت و توێژینەوەی كۆمەڵایەتی و وردیان لەسەر بكەیت، بە جوانی دەتوانی كاراكترەكان دەستنیشان بكەیت، كە چەند نەوە بووە، بازاڕ و كۆمەڵ چۆن بووە؟ ماڵ و ئامێرەكان چۆن بوون؟ ئەم سینەماكارە لە هیچ شوێنێ خەڵاتیشی وەرنەگرتووە. بەڵام كاری جوانی كردووە و لەلام زۆر بەڕێزە، ئەو توانیویە رێچكە و رێباز بۆ خۆی ساز بكات. هەرچەند سینەمای من لەگەڵ رێچكەی ئەو جیاوازیمان ئێرە بۆ ئاسمانە. یان كاتێك چاو لە كارەكانی یێلماز گونەی و بەتایبەت “میرات و میگەل” دەكەی هەست دەكەی، وێڕای زۆر خاڵی لاوازی تەكنینكی، بەڵام هەست دەكەی ئەم مرۆڤە ئەو هێرش و غەدرە بەربڵاوەی كەلە میللەتەكەی كراوە، ئەوی ناچار كردووە كە فیلم بەرهەم بهێنێ. دیارە بە رەوشت و كارەكانیدا. بەڵام كەسانی دیكەش هەن هەر بە ئاستی كارەكانی و هەڵسوكەوتی خۆیدا دیارە خەریكە بە زۆر خۆی ئەسەپێنێ و لە هەموو شوێنێك دەڵێ من دەرهێنەرم. من یەكەمم، من یەكەمی‌بێ ركابەرم، یان من دووەمی‌چی و فڵان و فیسارم. بەڵام ژۆرنالیستیشمان هەیە ئەڕوات گیانیشی دادەنێ و خۆی و جانتایەكە، لەدنیا زۆرن ئەم كەسانە، بەڵام ناڵێ من یەكەم، هەرچەند یەكەم بوون خۆشە و مافی بێ ئەملاو و ئەولای ئەو كەسانەیە كە زۆر باش كار دەكەن. من پێم وایە عەشق و بەرپرسیارەتی نازناو و خەڵات دروست دەكات، نەك تۆ وەك گۆرانبیبێژو سینەماكارێك لەپڕا بێژی سەركەوتووم و وێنەم نییە. هونەرمەندێك كە عاشق بێت، ناكەوێتە داوی ئەوەوە كە ئێستە ئەبێ خوڵقانێك بكات چەندین كەس وەلا بنێت و بیانخاتە پەراوێزەوە و خۆی ببێ بە یەكەم. ركەبەرایەتی لەكاتی كاركردندا نابێ بیكەیتە پێوەر و ئاسۆی روانینت، كە تۆ كارت كرد ئەگەر كارە باش بێت، خۆی ئەڕوات و وەكوو مەلێك ئەفڕێت و نامرێت و بێ پەساپۆرت سنوورەكان ئەبڕێت.\n۹ ـ هەست دەكرێ سینماكارانی بواری كورتە فیلمی‌رۆژهەڵات ئەوەندە كار بۆ بردنەووەی خەڵاتی فێستیڤاڵەكان و پێشبڕكێ دەكەن، ئەوەندە كار بۆ جەوهەر و رەساڵەتی سینەما و هونەر كار ناكەن، ئایا ئەمە راستە؟\nشارام عەلیدی: بەڕاستی كاركردن بۆ خەڵات و كاركردن بۆ عەشق دوو شتی لێك جودان، كاركردن بۆ ئەوەی كە تۆ خولیات هەیە، ئەم خولیایە من لە عەلی مەردانەوە فێری بووم، كاتێك كە زۆر منداڵ بووم كاسێتێكیان هێنابوو كە شتێكی زۆر دەگمەن و چیرۆكێكی خۆش دەگێڕێتەوە. ئەو وەك لە كاسێتی دەنگی خۆیدا گوێم لێ بووە، یەكەم جار لەناو تەپاڵداندا گۆرانیی چڕیوە و خۆی تاقیكردۆتەوە. بیرەوەرییەكی تری عەلی مەردانت بۆ بگێڕمەوە كە چۆن نوقمی‌دەنگ و لەحن و دەربڕین بووە. ئەڵێن كەسێك لە سلێمانی هەبوو كە كوردی هەمەدان بووە و بە زمانی فەهلەوییات و باوەڕی بەو رۆحانەیتەی سەردەمی‌باباتاهیر هەبووە و لە لێرە جەرگ فرۆش بووە و شارەزاییەكی زۆری لە مەقامی‌كوردی هەبووە و عەلی مەردانیش لە تەمەنی مێرمنداڵیدا ئەڕوات و لەلای داوای جەرگ ئەكات و دادەنیشی و ئەو كابرا جەرگ فرۆشەش عادەتی وا بووە لە كاتی باوەشێنی جەرگ و گۆشتەكەدا مەقام و گۆرانیی چڕیوە و ئەمیش لەسەر كورسیەك و لە تەنیشتی دانیشتووە و هەر گوێی گرتووە و داوای جەرگی كردووە و خواردوویە، ئەوەندە نوقمی‌سیحری دەنگ و دەربڕین و ئاواز و مەقامی‌ئەو كابرا بووە ئاگاری لەخۆی نامێنێ و خواردنەكەی لە ئەندازە دەردەچێ و كابراش دێت و ئەڵێ تۆ چی ئەكەی؟ چونكە ئەبینێ ئەم منداڵە بەتەنیا سی چل شیش جەرگی خواردووە و پاشان داوای لێبوردنی لێدەكات و دەڵێ من ئاگام لەخۆم نەماوە و هۆیەكەشی ئەوەیە كە خولیای دەنگی تۆ بووم و خۆم لەبیر كردووە. ئیتر ئەبێ بە مورید و شاگردی و هەندێ لەو شتە نایابانە لەو كابراوە فێر بووە. ئەمە یانی عەشق و بیرنەكردنەوە لەوەی كە تۆ ئەتەوێ چی بكەی، چونكە كاتێك شتێكی بەهێز ئەخوڵقێ كە تۆ ئاگات لێ نەبێ، یانی ئەوەندە ئەبێ نوقم بیت خۆت نەمێنی. بە واتایەك ئەگەر ئەتەوێ ببی بە بوون، ئەبێ بگەی بە نەبوون.\n۱۰ ـ یەكێك لە سیما دیار و رچەشكێنەكانی دونیای سینەمای كوردستان (ئەگەر هەمانبێ) “یێڵماز گۆنەی”یە، فەلسەفەی گونای لە سینەمادا چی بووە و كارەكانی چۆن دەنرخێنی؟\nشارام عەلیدی: ئەگەر بمەوێ لەبارەی ئەو مرۆڤە گەورە و خۆشەویستە كە یەكێك لە راستەقینەترین كەسەكانە لەبواری هونەری سینەما كە باوەڕی بە سەركەوتنی میللەتەكەی هەیە، قسە بكەم كاتیچكی زۆر دەبات. ئەو هونەرمەندە مەزنە ژیان و موڵك و هەموو شتێكی خۆی دانا، لە لووتكەی ناوبانگ و خۆشەویستیدا هەمووی دانا، من لە باكووردا دوو كەس بەلامەوە زۆر خۆشەویستن، “یێڵماز گونەی و ئەحمەد كایا” زۆر زەحمەتە لەوپەری خۆشەویستیی خەڵكدا بیت و زۆر سەروەت و سامانیش بڕژێ بەسەرتدا، بەڵام لەپێناو پێداگری و خۆڕاگری و دەستبەركردنی مافی نەتەوەكەت وا بكەی لەعنەتت بكەن و لەبەرچاو خەڵكەوە وەكوو ئەحمەد كایان لێبێت. كە من ئەو پێڵاوەی ئەخەمە سەرسەرم. ییڵماز لەبەر ئەوەی خۆی ئەكتەر بووە ئەزموونی كامیرای زۆر كەسی هەبووە، ئەو ئەكتەربوونەی زۆر شتی پێبەخشیوە و ئەمەشی هێناوەتە ناو سینەماكەی. یەك لە شتە باشەكانی فیلمی‌ییڵماز ئەكتی بەهێزی تێدایە. لەلایەكی دیكەشەوە زیرەكیی ییڵماز لە گرتنی ریئەكشێندا، بەتایبەتی لە فیلمەكانی مێگەل، مەرسیە و لە زۆربەی فیلمەكانیدا یەكێك لە واژۆكانی ییڵماز گونەی گرتنی ریئەكشێنە، نەك ئەكشێن، یانی ئەوكاتەی كە ئەكترە دەور نابینێت و ئاگای لەخۆی نییە تۆ وێنەی بگریت. من حەز دەكەم ئەگەر دەرفەت بگونجێ لە وۆركشۆپێكدا هەموو ئەو لەختانە دەربهێنرێت و باسی لێوە بكەم كە ئەو چۆن كاری لەسەریان كردووە.\nئەوە تەنیا تایبەت نییە بە ییڵماز و زۆر كەسی دیكەش ئەم كارەیان كردووە، بەڵام سەركەوتنی ییڵماز لەم كارەیدا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە خۆی بەڕاستی ئەكتەرێكی بەتوانا بووە. ییڵماز بووە هۆی كردنەوەی پەنجەرە و رۆژنەیەكی نوێ لەناو سینەما بۆ بیركردنەوە لە دۆزی كورد، كە شێوازی سینەماكەی جیاواز بوو.\n۱۱ ـ یەكەمی‌فیلمی‌درێژی ئێوە “سرتە لەگەڵ با”یە، مەبەستەكانت یان خود مەبەستی سەرەكیت لە چێ كردنی ئەم فیلمە چی بوو؟ ویستت چی بپێكی؟\nشارام عەلیدی: یەكەم ئامانجم لە فیلمی“سرتە لەگەڵ با” بێگومان روون و ئاشكرایە، كە ئەویش بەجێهانی كردن و زیاتر خستنەڕووی پرسی ئەنفال و قڕكردنی كوردان بوو لە چاوی كامیرا و لەدووتۆی هونەری سینەمادا، هیوادارم بە ئەندازەی خۆم توانیبێتم ئەم ئامانجە بپێكم. چونكە من خۆم بە روونی هەستم پێكرد و لەو فێستیڤاڵانەی كە بەشداریم كرد، بەتایبەت ئیتاڵیا، ئەمریكای باشوور، چین و یایان و چەند وڵاتی دیكە لە رۆژهەڵات و رۆژئاوا بۆ یەكەم جار بوو، دەیانزانی لە عیراق و لەناو نەتەوەی كورد تاوانێكی لەم چەشنە (ئەنفال) بەدژی نەتەوەی كورد بەڕێوە چووە و پێم وایە كاریگەریی خۆی هەبووە.\n۱۲ ـ خەڵكانێك لە كوردستانی عێراق لەو باوەڕە دان لە فیلمی“سرتە لەگەڵ با” فیلم كراوە بە قوربانیی فۆرم، وەڵامی‌ئێوە بەم رەخنەیە چیە؟\nشارام عەلیدی: بەكارهێنانی شێوازێك كە ئەگەر بێت و فۆرم و دیزاین تێیدا بەهێز بێت، رەنگە جاری یەكەم هەست بە شیرینیی زۆر بكەی، بەڵام ئەمە زۆر ناخایەنێ و پێش لەم كارە، ئەو شیرینی و چایەی كە خوراوە تام و بۆنێكی دیكەی هەبووە. بەردەوام بوون لەسەر ئەمە موشتەری و جەماوەری خۆی كۆ دەكاتەوە، ئەو جەماوەر رۆژ لەدوای رۆژ بەسەدان و هەزاران كەسی پێ زیاد دەبێت كە حەزیان لەو جۆرە روانینەیە كە من یان كەسێكی تر بۆیان ساز دەكات. من جۆرە خواردنێكیان بۆ ساز دەكەم كە جیاوازە، بەڵام ئەو پێشتر هەر خواردنی چەور و سوێری خواردووە، ئێستا ئەمن شێوازێكی تر لە خواردنی بۆ ساز دەكەم كە پێی نامۆیە. ئەم خواردنە ئەبێ چاوەڕێی زەمەن بین، یانی زۆر سینەماكاری دیكەش هەبوون كە كاریان لەسەر فۆرم كردووە و بەهێزیش دەركەوتوون. هەڵبەتە ئەم مەسەلەیە لە شیعریشدا هەیە. بۆ نموونە مەولەویی كورد شاعیری فۆرمالیستە و حافزیش شیعری فۆرمالیستە، ئێمە بۆ دەبێ پێشی بگرین كە دەبێ وەكوو سەعدی شیعر بڵێت. سینەمای فۆرمالیستی، سینەمایەكە كە تێیدا گرافیك بەهێزە، رەنگ و فۆرم و دووپات كردنەوە و چنین و ئەم شتانەی تێدا بەهێزە. ئەم سینەمایە بەڕای من پێشتر لەلای ئێمەش نەناسراو نەبووە، من ئێستاش هەستی پێدەكەم لەوناو كورتە فیلم و فیلمی‌درێژیشدا ئەم رێچكەیە كراوەتەوە. ئەگەر باش نەبوایەت نموونەكانت نەدەبینی كە بەرلەمە نەبوون. دوای زەمەن و نەوەیەەكی تر كە ئێمە نەمێنین، زیاتر گەشە دەكات و باسی لێوە دەكرێت. یەك لەو شاعیرانەی كە لە شیعردا زۆر گرنگیی بە فۆرم داوە مامۆستا شیركۆ بێكەسە و دەبێ سینەماكارانی كورد دەستی بۆ بەرن. لە سینەمای جیهانیشدا نموونەی زۆرمان هەیە وەكوو: ئەنجۆلۆپۆس، پاراژانۆف، تەنانەت لەناو سینەما “ئۆزۆ و كرۆساوا”شدا مەسەلەی فۆرم و گرافیك زۆر زەقە. ئەمە دەبێ بسپێردرێ بە زەمەن و كات و دەبێ ئەوەش بزانین هەر شتێكی نوێ كە دێت لە سەرەتاوە لەناو جەماوەر بە باشی وەرناگیرێت و سروشتیشە كە دژایەتییان دەكرێت. نیما یۆشیج باوكی شیعری نوێی فارسی دەڵێ: “هەر رەوتێكی نوێ دوژمنێك لەگەڵ خۆی دێنێت” لەبەر ئەوەی كە ئەو پێشتر ئەزموونی نەكردووە، دژی ئەوەستێتەوە، بەڵام كە قەبووڵی بكات، پاشان ئیتر لە مێشكیدا ئەبێ بە كلاسیك و لەلای ئاسایی دەبێتەوە.\n۱۳ ـ كاك شارام دوو رۆژ لە سلێمانی بوویت و لە یادی ییڵماز گونەی سینەماكاری ناوداری كورددا بینەری چەند كورتە فیلمی‌تازە بوویت، بەگشتی ئەو فیلمانە لە چ ئاستێكدا بوون، چونكە هەندێكیان بەهێز و هەندێكیشیان لاواز بوون، وەك دەركەوت تەنانەت كورتە فیلمە لاوازەكانیش لە چەندین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیدا خەڵاتیان مسۆگەر كردووە، ئایا فێستیڤاڵەكان لاواز بوون یان كورتە فیلمەكان؟\nشارام عەلیدی: دوای ئەوەی كە فیلمەكان كۆتاییان پێهات، من هەندێ هەڵسوكەوتم بینی كە بەتەواوەتی رەتكردنەوە و بڕیاری موتڵەق بوون كەلە ئاستی بەرزدا نەبوون. بەڕاستی ویست و داخوازی خەڵكیش وەك یەك نین و ئیتر دۆخیش گۆڕاوە و خەڵك ئەمڕۆ بەم هەموو ئیمكاناتە تەكنۆلۆژیەی كە هەیە، شتی باشیش دەبینێ. بەڵام من كە پێشتر ئەزموونی یەكەم فێستیڤاڵی كورتە فیلمی‌باشوورم هەبوو، بە بەراورد لەگەڵ ئەوكاتە دەبوا زۆرتر گەشەی كردبا، بەڵام‌هاوكات تەكنیك و فۆرم و زۆر هونەری نوێم بینی. ناسینی گرامەری سینەمایان تێدا بەدی ئەكرا، لەناو تاك و ترووكیاندا شتی سەیروسەرمەشم بینی. شتی وای تێدا بوو كە لە زمانی كلاسیكی سینەما لای دابوو، یانی زمانی تایبەتی خۆی هەبوو، یانی بیرۆكەی وات دەبینی كە پەیوەندیی بە سینەماوە نەبوو، یەكێك لە كێشەكان ئەمە بوو. لاوازیی سیناریۆش یەكێك لە كەموكۆڕییەكان بوو، كە ئەمە تەنیا تایبەت بە كورد نییە و لە ئاستی دنیاش ئەم گرفتە هەیە.\nزۆر توخمی‌دراماشیان تێدابوو، مەسەلەی دەنگ و ناسینی میزانسن و كەڵك وەرگرتن لە مۆسیقا بوو. یەكێك لە كێشە گەورەكان جیالە مەسەلەی بیرۆكە كە بەڕاستی ئەگەر ئاوا بڕوات حەیفە ئەو وزە و توانایی و كات و هەزینانە بەخسار ئەڕوات. ئەم كات و دەورەیە ئەفەوتێ، ئەبێ ئەم زەمەنە بپارێزین و كەڵكی لێوەربگرین، چونكە زمان راناوەستی و نەوەیەكی تر و كەسانی دیكە دێن، چونكە لەناو شەپۆڵی نەوەكانی دیكەدا ئەبیت بە ژێرەوە. چونكە یەكەم خاڵی پێكان و كەوتن دەگەڕێتەوە بۆ سیناریۆ، هەندێ لە بیرۆكەكان بیرۆكەی كورتە فیلم نەبوون و هی درامای زنجیرەیی بوون. ئەویش لەژێر كاریگەریی درامای میسری و عەرەبیدا بوون. مەسەلەیەكی تر رووخان و كوشتنی چێژە كە تەلەفزیۆن و راگەیەنەكان بەم بەرهەمە زۆر خراپ و لاوازانە لێرە دروستیان كردووە. بەڕاستی هەندێ خەساریان بەبار هێناوە یەكەم مەسەلەی دیالۆگ و بیرۆكە و سیناریۆ، دووەم ئەكتەرە ناسراوەكان هەموویان بەو زنجیرە درامایانەوە ئەنفال كراون. با هەر ئەو كەسانە لەناو فیلمێكی زۆر باش و بەرزدا دەور ببینن ئەوكات دەزانی چۆن زێڕت لە قوڕ دەرهێناوە. ئەو هەموو ئەكتەرە شارازا و پسپۆڕانە لە هەولێر و سلێمانی هەیە، نابێ بە دراما بیانكەنە قوربانی، چونكە كاتێك دێنە ناو كورتە فیلمەكانیش هەر بەو چەشنە كار دەكەن. هەرچەند هەندێكیان دەوری باشیان گێڕا. لەناو ئەو كۆمەڵە كورتە فیلمانەدا چێژی باشم وەرگرت.\n۱۴ ـ نوێترین كار و پڕۆژەی كاری سینەماییت چییە و ئەگەر بكرێ باسی لێوە بكەی؟\nشارام عەلیدی: یەك لەو پڕۆژە تازانەی كە بەدەستمەوەیە، فیلمی“ئەو گۆڕستانە….”یە كە باسی “دەوڵەت ـ میللەت”ی كورد دەكات، ماوەی پێنج ساڵە خەریكی نووسینی بووم، ئەم سیناریۆیە یەكێك لە دە سیناریۆی هەڵبژاردەی ۲۰۱۲ فیلمی‌درێژی دنیا بووە لە فێستیڤاڵی كەن. نزیك بە ۶۵% لە باجێتەكەی فەرەنسا قەبووڵی كردووە بۆ فێستیڤاڵی كەن دەبێت. من ماوەی یەك ساڵ زۆرم هەوڵ دا لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە پشتیوانیی فەرمی‌و یاسایی بكرێت، پاشان لە ئەنجومەنی وەزیران كیتابەكەمیان گوم كرد و ئێستاشی لەگەڵ بێت ئەو واژۆیەیان بۆ من نەكرد. چەندین ئەكتەری بەناوبانگ لەناو ئەم فیلمەدا دەور دەبینن. كارێكی زۆر گەوەریە.\nكارێكی دیكەم كە بەدەستەوەیە بەناوی “بیرەوەرییەكانی ئەسپێكی رەش” و بڕیارم داوە لە ماوەی یەك مانگ و نیوی داهاتوودا تەنانەت بە داواكردن لە خەڵكیش بێت كە یارمەتیی ئەم فیلمە بدەن. كە بەشێكی لە باكوور و بەشێكی دیكەشی لە باشوور وێنەی دەگیرێت. لەخۆیدا بیرۆكەیەكی مرۆیی و نەتەوەیی هەیە و بۆ ئێستا و دۆزی ئێستای كورد بە پێویستم زانیوە ئەو فیلمە بەرهەم بهێنم. بەڵكوو بتوانم سپیۆنسەرێكی باش بدۆزمەوە كە بتوانم پاش مان و نێوێكی تر دەستی پێبكەم. هەر لێرەوە داوا دەكەم هەر لایەنێك بەڕاستی بتوانێت پشتگیری و پشتیوانیی لێبكات، ئێمە بە باوەشێكی كراوەوە پێشوازی لێدەكەین.\nرۆژهه‌ڵات سینه‌مای کوردی ُشارام عه‌لیدی شه‌ریف فه‌لاح شوان عه‌تۆف یه‌لماز گۆنای\t2016-10-10\nبرچسبرۆژهه‌ڵات سینه‌مای کوردی ُشارام عه‌لیدی شه‌ریف فه‌لاح شوان عه‌تۆف یه‌لماز گۆنای


سوید ڕەگەزنامەی بە ئەحمەدڕەزا جەلالی بەخشی\nلێکۆڵەوەر لە ئینستیتیوتی کارۆلینسکا ئەحمەد ڕەزا جەلالی کە لە ئێران حوکمی لە سێدارەدانی دەرچووە، سوید ڕەگەزنامە پێ بەخشی.\n- وەزیری دەرەوەی سوید مارگۆت ڤاڵسترۆم دەڵێت، پێشتریش چەند جارێک قسەم لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ئێران کردووە و لە ئاستی یەکییەتیی ئەورووپاشدا ئەم باسەمان ورووژاندووە.، ئێمە کار بۆ ئەوە دەکەین کە حوکمی سێدارە لەسەر جەلالی لا ببرێت. ڤاڵسترۆم دەڵێت.\nجەلالی لە سەردانێکیدا لە مانگی ئەپریلی ساڵی ڕابوردوو بە گومانی سیخوڕیی بۆ ئیسرائیل لە لایەن ڕژێمی ئێرانەوە دەستگیر کراوە. پێش ماوەیەک سزای لە سێدارەدانی بۆ دەرچوو.\nوەزارەتی دەرەوەی سوید پێشتر لە هەوڵی ئەوەدا بوون بەدواداچوون بۆ کەیسی جەلالی بکەن بەڵام بەهۆی ئەوەی کە ئەو لێکۆڵەوەرە ڕەگەزنامەی سویدیی (جنسییە) نەبوو ئاسان نەبوو بۆ سوید زانیاریی لەسەر بارودۆخی جەلالی وەربگرێت.\n- پاتریک نیلسۆن ڕاویژکار لە وەزارەتی دەرەوەی سوید دەڵێت لە هەوڵەکانمان بەردەوام دەبین، سوورین لەسەر ئەوەی کە ئێران نابێت حوکمی لەسێدارەدانی جەلالی جێبەجێ بکات.\nهەروەها ڕێکخراوی ئامنێستی سوید پێشوازیی لەم بڕیارەی دەستگەی کۆچی سوید دەکەن و دەڵێت ئیتر سوید مافی ئەوەی هەیە چاوی بە ئەحمەدڕەزا جەلالی بکەوێت و بەو هیوایەین هەوڵەکانی سوید ببێتە هۆی ئازادکردنی جەلالی. ئامی هیدەنبۆری وتەبێژی ئامنیستی دەڵێت.\nتا ئێستا وەزارەتی دەرەوە ڕایاننەگەیاندووە ئاخۆ ئەوەی کە جەلالی ڕەگەزنامەی سویدیی وەرگرتووە چ کاریگەرییەکی هەیە لەسەر کەیسەکەی، بەڵام سەعید موحەمەدی پرۆفێسۆر لە مافی گەلان لە زانکۆی ستۆکهۆڵم دەڵێت ئەم بڕیارەی سوید دەبێتە بنەمایەکی بەهێز بۆ دانووستانەکانی داهاتوو سەبارەت بە مافی ئەحمەدڕەزا جەلالی لەگەڵ ئێران.\nکۆی سه‌ردان: 17456921


دروستکردنی دەق | Urban Translation Services\nئێمەتایبەتمەندینلەبوارینوسینینامیلکەکانیبەکارهێنەر،دەقەتەکنیکیەکانوچەندینجۆریبەڵگەنامەکان. لەمچوارچێوەیەدا،خزمەتگوزاریەکانمانپێسکەشکردووەوەکنوسینینامیلکەیبەکارهێنەر،پێداچونەوەینامیلکەیبەردەستونوێکردنەوەیانبەگوێرەیزانیاریەکانیکڕیاران. بەشێوەیەکیبنچینەیلەبواریئامێرەکانیناوماڵودروستکردنیئامێڕەئەلیکترۆنیەکانکاردەکەین.\nخزمەتگوزاریەکانیوەرگێڕانیئۆربانتواناینوسینیتەکنیکیدابیندەکات. ئێمەلەخزمەتتداینلەگەڵنوسینەتەکنیکیەکانمانوەکنوسینگەیخۆتبۆپڕۆژەتەکنیکیەکانت. ئێمەدەتوانینهەمووپێداویستیەکانتدابینبکەینوەکپێداچونەوەوفۆڕماتودروستکردنلەخاڵیسفرەوە. لەمچوارچێوەیەبوینەدابەشکەرینەخشەیزانیاریەکانیتورکیا® کەبنەمایگەڕانبەکارهاتووەبۆشێکردنەوەی،ڕێکخستنوپێشکەشکردنیزانیاریەکانلەسەربنەمایپێداویستیەکانیخوێنەرانومەبەستیزانیارییەکە. تکایەکلیکلێرەبکەبۆدەستخستنیزانیاریزیاتردەربارەینەخشەیزانیاری®


ئەو سونەت و ئادابانە چین کە لە کاتى خواردن و خواردنەوە دەبێ ئینسانى موسڵمان پەیڕەویان بکات؟ : ماڵپەڕی وەڵامەکان\nئادابەکانئەو سونەت و ئادابانە چین کە لە کاتى خواردن و خواردنەوە دەبێ ئینسانى موسڵمان پەیڕەویان بکات؟\nئەو سونەت و ئادابانە چین کە لە کاتى خواردن و خواردنەوە دەبێ ئینسانى موسڵمان پەیڕەویان بکات؟\nیەکێک لە نیعمەتەكانی خوای پەروەردگار بەسەر مرۆڤەوە ، ئەوەیە كە ئەو هەموو خواردن و خواردنەوەی پێ بەخشیوە بۆ ئەوەی سودمەند بێت پێیان ، هەروەكو فەرموویەتى : [ هُـوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّـا فِي الأَرْضِ جَمِيعاً ] ( سورة البقرة : 29 )، واتە : هەر ئەوە كە هەموو ئەو شتانەی بۆ خوڵقاندوون كە لە زەویدا هەن .\nبۆیە ئەبێت شوكرانە بژێری ئەو نیعمەتانەی بكەین بۆ ئەوەی خوای پەروەردگار زیادیان بكات و نەیبڕێت .\nچونکە خوای پەروەردگار فەرموویەتی : [ لَئِن شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ ] ( سورة إبراهيم : 7 ) ، واتە : ئەگەر شوكرانە بژێری نیعمەتەكانم بكەن ئەوا زیادی دەكەم بۆتان ، بەڵام ئەگەر كوفری بكەن ئەوا بزانن كە سزام زۆر سەختە .\nبۆیە پێویستە ئەم ئادابانە لە كاتی خواردن و خواردنەوە جێ‌بەجێ بكەین :\nیەكەم : پێش دەستكردنت بە خواردن و خواردنەوە بڵێ : " بِسْمِ اللَّهِ " ، واتە : بەناوی خوا ، وە ئەگەر لە سەرەتادا لە بیرت چوو ئەوا ئەو كاتەی كە بیرت دەكەوێتەوە بڵێ : " بِسْمِ اللَّهِ أوَّلِهِ وآخِرِهِ " ( صحيح الترمذي ، برقم : 1858 ) ، واتە : ناوی خوا لە سەرەتا و لە كۆتایی .\nدووەم : بـەدەستی ڕاستت خـواردن و خـواردنەوەكە بخۆ ، چونكە بـەدەستی چـەپ خــواردن سیفـەتی شەیتـانە ، هـەروەك لـە فـەرمـوودەی ( صحیح ) ـدا هاتووە .\nسێ‌یەم : لە پێش خۆتەوە نان بخۆ و دەست بۆ ئەملا و ئەولا مەبە .\nچوارەم : هەرخواردنێكت بۆ دانرا بیخۆ و شوكری خوای لە سەر بكە ، وە ئەگەر بەدڵت نەبوو ناو و ناتۆرە و پیتكی لێ دەرمەهێنە ، بەڵام مەیخۆ ، چونكە پێغەمبەری خوا ﷺ هیچ خواردنێكی بەكەم نەدەزانی ، و ئەگەر دڵیشی نەڕۆشتایە سەری نەیدەخوارد .\nپێنجەم : ئەگەر هەر خواردنەوەیەكت خواردەوە ، بە دانیشتنەوە ، و بە سێ قوم بیخۆرەوە .\nشەشەم : فوو مەكە لە خواردن و خواردنەوەی گەرم بۆ ساردكردنەوەی .\nحەوتەم : هەناسە مەدا لە ناو خواردنەوەكەت ، بەڵكو لە نێوان هەموو قومێكدا ، هەناسەكەت بدە .\nهەشتەم : كە لە خواردن و خواردنەوەكەت بوویتەوە بڵێ : " الحَمْدُ للهِ الَّذِي أطْعَمَنِي هَذَا ، ورَزَقَنِيهِ ، مِنْ غَيْرِ حَوْلٍ مِنِّي ولا قُوَّةٍ " ( صحيح الترمذي : برقم : 3458 ) ، واتە : شوكر و ستایشی بۆ خوای پەروەردگار بۆ ئەو خواردنەی كە بە خواردنی داوم ، ڕۆزووی داوم ، بە بێ هیچ هەوڵا و كۆششێكی خۆم .\nئاینى پیرۆزى ئیسلام چ گرنگیەکى داوە بە شوێن و حاڵى ئەو کەسانەى کە سجن کراون و لە بەندیخانەن؟ دروستە لە جیاتى السلام علیکم بڵێى مەرحەبا یان ئەم کاتەت باش؟ ئادابەکانى گەشت و سەیران کامەیە؟ چۆن بتوانین سود لە وەرزى بەهار ببینین و لەکاتى گەشت و سەیراندا توشى تاوان نەبین؟ چۆنێتی هەڵسوكەوت كردن لە گەڵ باوكێكی نوێژنەكەردا ئادابی چوون بۆ مزگەوت\nسەردان: ٥,٤٧٨ بەش: ئادابەکان\nپرسیاری دواترچۆنێتی دەستنوێژى پێغەمبەرى خوا صلى الله علیه وسلم لەسەرەتاوە تاوەکو کۆتایی؟پرسیاری پێشترئایا گەورەترین تاوان لای خوا چیە ؟


وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا: هیچ ڕێککەوتنێک لەگەڵ ئێراندا نەکراو و هەموو سزاکانیش لە جێی خۆیان ماونەتەوە\nوتەبێژێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەڵێت هەموو سزاکانی ئەمریکا دژ بە ئێران لەجێی خۆی دەمێنێتەوە تا کاتی گەڕانەوەی تەواوەتی بۆ ڕێککەوتنی ناوکی.\nنێد پرایس، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانی ڕۆژی پێنجشەممەدا دووپاتی کردەوە کە هەندێک هەواڵ و راپۆرت سەبارەت بە سوککردنی سزاکان هەڵەن و گوتیشی هیچ پێشکەوتنێک لە گفتوگۆکان بۆ زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنە ناوکەییەکە بەدی نەهاتووە.\nگوتەبێژەکە ئەو ڕاپۆرتانەشی ڕەتکردەوە کە دەڵێن گوایە ئەو سەرمایانەی ئێران لە لەلایەن وڵاتانی ترەوە سڕکراوە ئازاد دەکرێن. ئەمەش پاش ئەوەی تاران ڕایگەیاند بەم زووانە ملیاران دۆلار وەردەگرێت. نێد پرایس گوتیشی نە هاوبەشەکانی ئەمەریکا هیچ پارەیەکی سڕکراوی ئێرانیان ئازاد کردووە و نە ئەمەریکاش هیچ هەنگاوێکی لەو جۆرەی پەسەندکردووە.\nڕۆژی چوارشەممە هاوکاتی سەردانەکەی وەزیری دەرەوەی عێراق فوئاد حسێن بۆ ئێران، لە میانەی کۆنفرانسێکی هاوبەشدا وەزیری دەرەوەی ئێران حسێ ئەمیرعەبدوڵاهیان بانگەشەکانی، کە چەند جارێک لەلایەن دەزگاکانی ڕاگەیاندنی ئێرنەوە کرابوون، دووپات کردەوە و گوتی ڕێککەوتنێکی سەرەتایی ئەنجام دراوە بۆ ئازادکردنی پارەکانی ئێران لەلایەن بانکێکی جیهانییەوە. بەڵام پرایس نکوڵی لەمە کرد.


کاوسێن بابەکر: ڕۆژئاوا دەرگای هەڵمەتی بەپەلەی پێکەوەیی دەکاتەوە. – WTARIKURD\nئەم هێرش و داگیرکاریەی تورکیا لەژێر پەردەی بێکەسی کوردو پەرتەوازەیی هێزەکوردیەکان ڕوودەدا، ئازایەتی کورد دژی داعش و شکاندنیان لەجیاتی هەموو دونیاو ئاشتیخوازی و ڕەوایی داخوازیەکان هیچ شەکوایەکی بۆ کورد نەکرد! بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا دەرهاویشتەیەکی تازە و زەمینەیەکی نوێ دەڕەخسێنێ بۆ هەڵمەتی خەباتی پێکەوەیی:\n1- گەلانی دونیاو زۆر لەووڵاتان وەدەنگ هاتوون و دژی ئەم هێرشەن و، بۆیەکەمینجارە سۆزێکی گشتی لەناو گەلانی سەرانسەری دونیا خەمڵیوە.\n2- ئەم هێرشە تەنها بۆ ئەو ناوچانە نییە، بەڵکو بۆ گۆڕینی دێموگرافیای ناوچەکەیەو مەترسیەکی جدیە بۆسەر ئایندەی کورد لەهەموو کوردستان ئەوەش فاکەترێکە دەبێ زیاتر یەکمانخا.\n3- ئەم مەترسیە هەموو کوردو هێزە کوردیەکانی ووشیارکردۆتەوەو خەریکە گوتارێکی یەکگرتوو دروست دەبێ، کە دەبێ پەرەی پێ بدرێ.\nئەم ڕاستیانەی سەرەوە دەرفەتێکی ڕەخساندووە، دەبێ هانماندا بەپەلە ئەم کارانە بکەین:\n1- وەلانانی ناکۆکیەکان و بەرژەوەندیە حزبیەکان و، دروستکردنی یەکڕیزیەکی نوێ و هەمیشەیی بۆ بەرژەوەندیە باڵاکانی نەتەوەو نیشتمان.\n2- کۆنفرانسێکی بەپەلە پێویستە بۆوەرگرتنی هەڵوێست و هەڵمەتێکی پێکەوەیی و یەکخستنی گوتارێکی نیشتمانی یەکگرتوو.\n3- دروستکردنی وەفدێکی دیپلۆماتی هەمیشەیی کەنوێنەری سەرجەم پارت و هێزەسیاسی و کەسایەتیەکوردستانیەکان و نەتەوەی تربگرێتە خۆ و، کەسایەتیە دۆستەکانی کورد لەووڵاتان بەشداری پێ بکرێ، بۆ سەردانی ووڵاتان.\n4- پێکهێنانی ژوورێکی عەمەلیات بۆ فریاگوزاری هەمەجۆر، کۆمەکی تەندروستی و کەلوپەلوخۆراک بۆ ئیدارەکانی خۆسەری و، هێزی شەڕڤانان و ئاوارەکان.\n5- یەکخستنی ڕاگەیاندنەکان و، کارکردنی پێکەوەیی.


دوای ٢٢ ساڵ چیتان کرد! – Denegkan\nbyتاهیر\tMarch 9, 2013\tگشتی\n٥ /٣/٢٠١٣ ،٢٢ ساڵ تێپەڕ دەکات بەسەر مێژوی ڕاپەڕینی خەڵکی کوردستان دژی دەسەڵات و دەوڵەتی فاشیزمی بەعسی ڕوخاودا، لە نێو ئەم مێژوەدا، پرسیاری گرنگ ئەوەیە؛ ئاخۆ خەڵکی کوردستان بەگشتی توانیان چ ئاڵوگۆڕێک بەدی بکەن کە جیاوازتر بێت لە مێژوی دەسەڵاتدارێتی سەردەمی بەعس؟ ئاخۆ خەڵکی کوردستان لە پێناو کامە ئامانجدا دەستی دایە ڕاپەڕین دژی ڕژێمی پێشوو؟ ئاخۆ ڕاپەڕین بۆ وەدەست هێنانی ئازادی و سەربەستی بوو یان بۆ ئەوە بوە لە جیاتی هەیمەنەی ناسیۆنالیستیانەی بەعسی عەرەبی، هەیمەنەی ناسیۆنالیستیانەی کوردی لەجێی دابنێت؟ نەک من، بەڵکو زۆرینەی خەڵکی کوردتسان بەکۆی ئەو دانیشتوانەی هەیەتی، تا دەگات بە سەرجەم خەڵکی چەوساوەی عێراق، ڕاپەڕینیان لە پێناو ئەو ئامانجە مەزنەدا کرد، تا ئەوەی هەست بەبونی مرۆڤ بونی خۆیان بکەن و چیتر وەک کۆیللەی ژێر دەستی دەسەڵات نەمێننەوە، ئامانجی بەرزی ڕاپەڕین و هاتنە مەیدانی ئەو ملیۆنان لە مرۆڤەی لە عێراق و کوردستاندا نیشتەجێن، بەبێ جیاوازی ئەتنی و دینی و ناسیۆنالیستیانە، ئامادە باشیان نیشان دا بۆ ڕزگار بوون لەو دەسەڵاتە دڕندەیەی کە ٣٥ ساڵی کێشا بەسەر خنکاندنی ئارەز و خواستەکانی سەرجەم خەڵکی عیراقدا. بەڵام هۆکاری ئەوەی بۆچی خەڵکی خۆی نەیتوانی شوێن هەڵگری هەنگاوەکانی خۆی بێت و خەباتی بەردەوام بکات تا بە ئامانجەکانی خۆی دەگات، دیارە لەوێدا ئەوەی توانی خودی خواستەکانی زۆرینەی خەڵکی بەلاڕێدا ببات و بەرەو ئاسۆیەکی نەخوازراو تاریک پەلکێشیان بکات، ئەو ئاستە لە ناوشیاری سیاسی و ناڕێکخراو بونی خودی کۆمەڵگا بوو لەوەی تەنها بەنەمانی ڕژێمی بەعس وای هەست دەکرد کە خواست و ئامانجەکانی بەدیدێت و ئاگایەکی لەوە نەبوو لەو دیو ڕوخانی بەعسەوە،(بەناو شۆڕشگێڕان و ئازادیخوازانی ئەودیوو سنورەکانی عێراق، واتە بەرەی ئۆپۆزیسیۆنی قەومی و دینی عێراقی و کوردی) هەڵگری هەمان ئایدۆلۆژیایی بەعسن و تارماییەکانی ئایدۆلۆژیای بەعسیزمی ناسیۆنالیستی و دینی خۆیان بۆ ئەو خەڵکە مەڵاس داوە و دیسانەوە بە شێوازێکی تر پەتی کۆیللە بونیان لە ژێر ناوی کوردایەتی و عەرەبایەتی و ئیسلامەتیدا، نایەوە نێو دەست و پێی خەڵکی و بۆ جارێکی تر دەورانێکی وایان دروست کردوە، کە خەڵکی عێراق تا دەگات بە کوردستان زۆرجار بێن و خۆزگە بەدوێنێی پاوانخوازی بەعس، بخوازنەوە.\nئەوەی مەبەستی منە لەم بابەتەدا، ئەو پرسیارەیە لە دەسەڵاتی کوردی، ئاخۆ بەری ڕەنجی ڕاپەڕینی خەڵکی کوردستانتان بەکام مەنزڵ گەیاندا؟ ئاخۆ گەر ئێوە نەبوون بەخۆرە بۆسەر خەبات و ئازادیەکانی خەڵکی کوردستان، توانیوتانە چ گۆڕانکاریەک بخوڵقێنن کە لەوەی ڕژێمی بەعس ترسناک تر و دیکتاتۆریانە تر نەبێت؟ ئاخۆ ئاڵوگۆڕی کۆمەڵگا لە ماوەی ٢٢ ساڵدا، بەرەو کام خاڵ وەرچەرخاوە، بە ئیجابی یان بە سلبی؟ دیارە ئیجابی لای ئێوە ئەو پنتەیە کە خەڵکی تەسلیمتان بێت و هەردەم لە هەلهەلە کێشاندا بێت بۆتان و بەقوربانتان بێت، وە سلبیش بەنیسبەت ئێوەی دەسەڵاتدارەوە ئەو پنتەیە کە خەڵکی لە ڕێنمایەکنتان دەرچێت و بە دژتان خەباتێکی دیکە بباتە پێشەوە؟ ئاخۆ گەر ئێوەی ئەحزابی کوردی بەرپرسیار نین لەو بۆدوا گەڕانەوەی خەڵکی و هێنانی پەروەردەی خود پەرستی دواکەوتوانەی شوێن کەوتووی گیرفان پڕکردندا و هێشتنەوەی کەلتور و فەرهەنگی بخۆ و بڕۆ، بۆچی تا ئیستا هیچ پەروەردەیەکی بە پێزتان لە نێو کۆمەڵگادا نەچاندوە؟ خۆ ئاڵوگۆڕ کردن ئەوە نیە کوردستان بکەن بە ڤێلا و خۆتان واتەنی وەک دوبەی لێبکەن، چونکە ئەوە ئاڵوگۆڕ ناگەیەنێت لە بونیادی سەرخانی کۆمەڵگادا؟ بە پێچەوانەوە، نەک کوردستان هیچ ئاڵوگۆڕێکی بنیاتنەرانەی بە خۆوە نەدیوە، بەپێچەوانەوە، ماوەی ئەم ٢٢ و ساڵە کوردستان لە کۆی بنیادی ژێرخانی تا دەگات بە بنیادی سەرخانی بەرەو وێرانە و تێک شکاندن براوە. کاتێک فەرهەنگی تێک شکاندنی ئیرادەی مرۆڤ زاڵ دەکرێت لە کۆمەڵگادا و ڕێگا لە داخوازی و خواستە ڕەواکانی زۆرینە دەگیرێت، ئەو کات دەزانرێت کە ئەو دەسەڵاتە بە چ ئاقارێکدا دەخوازێت کۆمەڵگا ببات.\nئێوە دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوەردستان، خاوەن هەمان پەروەردەی سیستەمە دیکتاتۆرەکانن و لەو پێناوەشدا هەنگهاوەکانتان هەڵدێنن بۆ ئەمڕۆ و بۆ سبەینێش. سەیرکەن ببینن بزانن لەو ماوەی ٢٢ و ساڵەدا چۆن دەستان خستۆتە بینەقاقای کۆمەڵگا و بە چ شێوازێک ئاستی پەروەردەی پیاوسالاری و خێڵگەرایی و عەشایەریتان لە نێو کۆمەڵگادا پەرە پێداوە. ئاخۆ بە چ شێوەیەک بۆتان دەکرێت شانازای بە خۆتان و دام و دەزگا ئیداریەکانتانەوە بکەن لە کاتێکدا لەو کوردستانەی پێشتر وتان و بەڵێنتان بەخەڵکی دا کە دەیکەن بە وڵاتێکی نوێی مۆدێرن و جێکەوتەی مافە ڕەواکانی خەڵکی، لە کەتێکدا نەک هەر نەتان توانی ئەو مافانە بدەن یان هەنگاوی بۆ بنێنن، بەڵکو کوردستانتان کرد بە گۆڕستانی ژنان و لە ماوەی ئەو ٢٢ و ساڵەدا زۆرترین ژن کراوە بە قوربانی نێو ئەخلاقیاتی نێر ساڵاری کۆمەڵگا؟ کامەیە ئەو ئاڵوگۆڕەی ئێوە شانازی پێوە بکەن و خۆتان بکەن بە فریاد ڕەسی سەر کۆمەڵگا؟ ئاخۆ لای ئێوەی سیاسەت مەدار بە شورەیی نابیننەوە کە کۆمەڵگاتان بە ئاستێک گەیاندوە کە ڕقی لە وشەی سیاسەت و هەڵسوڕانی سیاسی ببێتەوە؟ ئاخۆ گەر ئێوە بتانخواستایە کۆمەڵگا بەرەو ئاڵوگۆڕ ببەن و ڕزگاری بکەن لەو کەلتورەی بەعس کە کۆمەڵگای وەک مێگەل دەبینی و بەئارەزوی خۆی ڕاپێچی هەرلایەکی دەکر کە خۆی بیوستیایە، چیتان کرد لەو پێناوەدا!!!! کێ دەستی گرتبوون لەوەی کۆمەڵگا ڕزگار بکەن لەو تەنگەژەییەو بەرگی مرۆڤ بوونی بۆ بگەڕێننەوە و مانای سیاسەت کردنی لا شیرین بکەن؟ چونکە ژیان بەبێ سیاسەت کردن و گفتوگۆی هاوڕێیانە لە نێو پێکهاتەکانی کۆمەڵگادا، بێمانایی جێگای دەگرێتەوە. دوای ٢٢ ساڵ چیتان کرد لەو خەباتە ڕەوایەی خەڵکی کوردستان لە پێناویدا خۆی بەخت کرد؟ ئاخۆ شورەیی نیە بۆتان کە تەنها ئومێدەکان و ئایندەیی مێژوەکەتان ببەستنەوە بەو چەند ملیارەی هەتانە و بەری ڕەنجی ئەو ملیۆنان لە مرۆڤەیە کە ئێوەی گەیاندە دەسەڵات و متمانەی پێدان؟ ئاخۆ شورەیی نیە لە وڵاتێکدا دوای ٢٢ ساڵ هێشتا وڵاتێک خاوەنی نەخۆشخانەیەک نیە کە بتوانێت چارەسەری نەخۆشیە قورسەکانی کۆمەڵگا بکات، ئاخۆ شورەیی نیە هێشتا لەو وڵاتەدا ڕێگایەک نیە دڵنیا بیت لەوەی کە سەیارە لێبخوڕیت و لە پڕێکدا تاسەیەک نەیەتە بەردەمت و توشی بێزاریەکت نەکات؟ ئاخۆ شورەیی نیە بۆ دەسەڵاتان دوای ٢٢ و ساڵ هێشتا قوتابخەنەکان لە ژێر دواکەوتوانەترین شێوازدان و لەگەڵ ئەوەشدا هەر دەخوازن ئەو خوێندکار و قوتابیانە وا پەروەردە بکەن کە بێنە ژێر باری خواستەکانتان و لە دەنگدانە ئیفلیج بوەکانتاندا لایەنگریتان لێبکەن؟ ئاخۆ ئەوروپای دوای جەنگی کاولکاریانەی دوەمی جیهان، کە دەسەڵاتە زلهێزەکانی سیستەمی سەرمایەداری هۆکاری هەڵگیرسانی بوو لە پێناو بەرژەوەندیە نامرۆڤانەکانیاندا، لە ماوەیەکی چەند ساڵەی دوای جەنگدا، توانیان چ ئاڵوگۆڕێک ئەنجام بدەن لە خودی ژێرخان و سەرخانی کۆمەڵگادا؟ بۆ ئەمان خاوەن ئیرادە و بیر کردنەوە و پلانی مەزنن و ئێوەش تەنها خەریکی بنیاد نانی ڤێلای کەم وێنەن بۆخۆتان و خێزانەکانتان و لە دورەوە سەیری کۆمەڵگا دەکەن و، پێم وایە وەک میرولەش دەیان بینن لە بەردەمتاندا کە چ کات ویستان پیان پێدا بنێنن؟ ئاخۆ گەر ئیفلاسی سیاسی و ئیداری ئێوەی شۆڕشگێڕی دوێنێ و دیکتاتۆری ئەمڕۆ نەبوایە، بەرەی ئیسلامی سیاسی دەیتوانی بەو ئەندازەیە خۆی بخزێنێتە نێو کۆمەڵگا و ڤایرۆسی کوشندەی خۆی بچێنێت لەنێو هزری تاکەکاندا؟ ئاخۆ بەلاتانەوە ئاساییە کە ئەنجومەنی خانمانتان دامەزراندوە؟ ئەمە چ مانایەک دەگەیەنێت کە تۆ مرۆڤ لە قاڵبە ئەسڵیەکەی خۆی دادەماڵیت و بەرگی ژنانەی بەبەردا دەکەیت؟ ئاخۆ کاتێک گوێ بیستی وشەی خانم دەبیت، هەست بە چی دەکرێت، بە ڕێز گرتن یان بە کەم سەیر کردن؟ خانم بوون، بەمانای کەسێکی ئەکتیڤ نایەت، هێندەی وا دێتە بەرچاوان کە کەسی ژن، جلوبەرگی ڕازاوەی لەبەرکراوە و وەک بوکە شوشەیەک لە شوێنێک بۆ نومایش کردن دانراوە، ئیتر ئەو ناوە بەچ شێوازێک شایستەی کەسایەتیەک دێت کە ناوی مرۆڤە و جیهان بینی بەرژەوەندی پیاوسالاری و چینی دزی زێدەبەرهەم ئەو ناوەی لێناوە و لە کەسایەتیە ڕەواکەی خۆی دایماڵیوە. کۆمەڵگای ئێمە پێویستی بەخەباتی بەردەوامە تا ئەو ساتەی هەست بەبونی خۆی دەکات و تەنها ئەوکاتەی بگاتە خواستە ئازادیخوازی و یەکسانیخوازەکانی، یانی کاتێک ژنی وەک مرۆڤ ناسی و کاری هەرەوەزی و پەروەردەی مرۆڤ بونی لەناخی تاکەکانیدا چاند، ئەو کات دەتوانین بڵێین بەری رەنج و خەباتی بۆ کۆی کۆمەڵگایە، نەک وەک ئەمەی ئێستا کە چینێکی ناڕەوا ی پاوانخواز دەستی بەسەر کۆی جومگەکانی ژیاندا گرتوە و لەژێر ڕۆشنایی ئاواکردندا، تاریکساتانێکی بۆ کۆمەڵگا بنیات ناوە!!!!! ئاخۆ پێم ناڵێن ئێوە دوای ٢٢ و ساڵ چیتان کرد؟\nPrevious شـەرەچـەقـەی ( زمـانی کـوردی) لە نێـوان (پـۆل) و (بـازار) دا.\nNext سه‌مای بڵێسه‌كان… حه‌سه‌ن مسته‌فا


هەزاران سەربازی عێراقی ڕەوانەی بنکەیەکی لەشکری نزیک موسڵ دەکرێن\nکاربەدەسـتانی عێراق دەڵێن لە چوارچێوەی ئامادەکاریـیەکان بۆ ڕزگارکردنی شاری موسڵ لە داعش، بە هەزاران سەربازیان ڕەوانەی بنکەیەکی لەشکری کردووە لە باکوری وڵاتەکە.\nئەفسەرێـک بە پلەی عەمید ڕوکن کە نەیوستووە ناوی ئاشکرابکرێت ئەمڕۆ دووشەممە بە ئاژانسی دەنگ‌وباسی فڕانس پـرێسی گوتووە یەکەکانی لەشکری عێراق وا دەگەنە بنکەیەکی لەشکری نزیک مەخمور بە مەبەستی دەسـتکردن بە ئۆپەراسیۆنە سەرەتایـیەکان بۆ ڕزگارکردنی موسڵ.\nئەفسەرەکە گوتویەتی لە ئێسـتا 3 لیوا لەوێ جێگیرکراون و لە کۆتاییدا ژمارەیان دەگاتە 4500 سەرباز. ئاماژەی بۆ ئەوەش کرد کە ئەو هێزانەی بەشداری لە ڕزگارکردنی موسڵدا دەکەن لە هەردوو فیرقەی 15 و 16 ی لەشکر دەبن.\nهەروەها گوتی ئامانجی سەرەتایی‌یان دابڕانی داعشە لە موسڵ بە تەواوی، لەوانە بڕینی لە ڕێگای حەویجەی پارێزگای کەرکوک و ڕێگای بێجیی پارێزگای سەڵاحەدین.\nلە لایەکی دیکە عەمید هەڵگورد حیکمەت گوتەبێژی وەزارەتی پـێشمەرگە بە فڕانس پـرێسی گوت زۆربەی ئەو سەربازانەی ڕەوانەی ناوچەکە کراون کە لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی هەرێمی کوردسـتانە، لەو کوردانەن کە لە نێو لەشکری عێراقدان.\nگوتیشی ئەو هێزانە بە ڕەزامەندی سەرۆکایەتی و حکومەتی هەرێمی کوردسـتان هاتوون. پاشان باسی لە بنکە لەشکریـیەکە کرد و گوتی بۆ سەربازەکان و فڕۆکەشە.


فەرهەنگی ئینگلیزی کوردی بۆ ئایفۆن و ئایپاد بە ٢٠ هەزار وشە و کۆمەڵێک گۆڕانکاری نوێکرایەوە. – کەی ئای تی ئێن\nدوای ئەوەی گەشەپێدەری ئەم فەرهەنگە بۆ ماوەی هەفتەیەک وەکو ئۆفەرێکی تایبەتی بۆ ماڵپەڕەکەی ئێمە فەرهەنگی ئینگلیزی <> کوردی وەشانی ١.٢ی کردە خۆڕای وئێمەش ئێوەمان ئاگاردارکردەوە. ئەمڕۆ وەشانی ١.٣ی کەوتە ئەپستۆرەوە و بە زیادکراوەی ٢٠ هەزار وشە و بەشی وەرگێرانی کوردی بۆ ئینگلیزی و چەند تایبەتمەندییەکی تریش.\nتایبەتمەندییە تازەانی ئەم وەشانە:\n*٢٠ هەزار وشە زیاد کراوە\n* ناوەڕۆککردنی وشەکان بە شێوەی ئینگلیزی بۆ کوردی.\n* ناوەڕۆککردنی وشەکان بە شێوەی کوردی بۆ ئینگلیزی.\n* زیادکراوەی وەڕگێرانی کوردی بۆ ئینگلیزی.\n* زییادکراوەی وەڵامی خۆکار لەبەشی پرسیارەکان.\n* تەواوی ئەپڵیکەیشنەکە دیزاینکراوەتەوە.\n* ڕێکخستنی بەشەکانی تر بە ئارەزووی خۆت.\nلە وێنەکە کلیک بکە بۆ ئەوەی بتگەیەنێتە پەڕی فەرهەنگەکە لە ئەپستۆر:\nکۆمەڵێک وینەی وەشانی تازەی فەرهەنگەکە:\n[image src=”http://a4.mzstatic.com/us/r1000/080/Purple/v4/ec/be/ad/ecbead71-ec0d-0498-8ef4-97ba662b052a/mzl.gbasmzsh.320×480-75.jpg” width=”320″ height=”480″ lightbox=”yes” align=”center”] [image src=”http://a3.mzstatic.com/us/r1000/070/Purple/v4/ce/2e/99/ce2e9956-5f10-c95a-f9c1-333606627a49/mzl.izkklmws.320×480-75.jpg” width=”320″ height=”480″ lightbox=”yes” align=”center”] [image src=”http://a4.mzstatic.com/us/r1000/081/Purple/v4/d4/7c/81/d47c816c-462c-cc41-f318-37e53b4cb4aa/mzl.fcvvevsy.480×480-75.jpg” width=”320″ height=”480″ lightbox=”yes” align=”center”] [image src=”http://a1.mzstatic.com/us/r1000/095/Purple/v4/d5/83/41/d583413f-0e75-3cbd-1528-23726ebd9772/mzl.pxkfmetu.480×480-75.jpg” width=”320″ height=”480″ lightbox=”yes” align=”center”]


باشترین ٢٠ فیلمی دە ساڵی ڕابردوو بەپێی گۆڤاری فیلم کۆمێنت » DidiMn\nسەرەتا / سینەما/هەواڵ / باشترین ٢٠ فیلمی دە ساڵی ڕابردوو بەپێی گۆڤاری فیلم کۆمێنت\nديدى من – سينەمايا سەربخوە\nله كرمانجييەوه: سەليم جەمال\nگۆڤارى سينەمايى فيلم كۆمێنتى ئەمەريكى ڕيزبەندێكى بە ناوى باشترين بيست فيلمى دە ساڵى ڕابردوو ئامادە كردووە. لەو ڕيزبەندەدا فيلمى سينەمايى زاما له دەرهێنانى لوكرێسيا مارتێل، دەرهێنەرى ناودارى ئەرژەنتين، بە پلەى يەكەم تۆمار كراوە.\nجێگەى باسه فيلمى زاما، ساڵی ٢٠١٧ وەكو باشترين فيلمى ساڵ، لە لايەن ڕەخنەگرانی سينەمايىەوە هەڵبژێردرابوو.\nبەگوێرەى هەواڵى ماڵپەڕى گازێتێ كارينجا، گۆڤارى سينەمايى فيلم كۆمێنت ڕيزبەندیى باشترين بيست فيلمى دە ساڵى ڕابردووى بڵاو كردەوە، كە بە دەنگى سێسەد كەسايەتىی لێهاتوو، وەك نووسەر، شرۆڤەكار و ئەكاديميستى سينەمايى خوێندنەوەيان بۆ كراوە و هەڵبژێردراون.\nگۆڤارى سينەمايى فيلم كۆمێنت له ساڵى ١٩٦٢ له ئەمەريكا دامەزراوە و نزيكەى پەنجاوهەشت ساڵه له جيهاندا وەشان دەكات.\nڕيزبەندیی فيلمەكان بەگوێرەى گۆڤارى فيلم كۆمێنت:\n٢. تۆنى ئێردمان\n٣. مامە بۆنمى كە ژيانى ڕابردوو بە ياد دەهێنێتەوە\n٤. ماتۆڕە پيرۆزەكان\n٥. نێو ماڵەوە نا\n٦. درەختى ژيان\n٨. ڕشتەى خەياڵ\n٩. ڕووناكیى مانگ\n١١. لە ژێر پێست\n١٥. ئەسپى تورين\n١٦. ناخى لێوين داڤيس\n١٧. ئەفسانەى ليشبۆنە\n١٩. ڕێكارى كوشتن


بە کێ دەنگ نەدەین؟ | پایگاه اطلاع رسانی اصلاح\nدکتۆر سەلاحەدین خەدیو\nچەن ڕۆژ پێش ئێستا، چه‌ند سیاسه‌تمه‌داری ناوداری سەر بە لایەنی ڕێفۆرمخواز له نامه‌یه‌كدا داوایان له «شۆڕای هه‌ماهه‌نگی ڕێفۆرمخوازان» كرد كه له هه‌ڵبژاردنی لیستی بەربژێرانی شۆڕا، گیرۆداری ڕووده‌ربایسی و پێوه‌ندییه‌كان نه‌بن و پێودان و پێوه‌ره‌كانی پێویست ڕه‌چاو بكه‌ن.\nئه‌وان له نامه‌كه‌یاندا به‌ڕاشكاوی ئاماژه‌یان به پێوه‌ره‌ی ده‌ست‌پاكی، پسپۆڕی و خاوه‌ن شوناسی سیاسیی دیاریكراو، به‌و ڕیزبه‌ندییه‌وه كردبوو.\nجه‌ختی تایبه‌تی ئه‌و نووسراوه له‌سه‌ر بابه‌تی ده‌ست‌پاكی و ئه‌مانه‌تداری و له یه‌كه‌مین دانانی ئه‌و له ئاست بواری پێوه‌ندی سیاسی، نیشانه‌ی دابەزینی ئاستی متمانه‌ی گشتی به شۆڕاكانه.\nناكارامه‌یی شۆڕاكان و بوونی گومانی گه‌نده‌ڵی له‌سه‌ر ئه‌وان، یه‌كێكه له هۆكاره‌كانی ئه‌و بابه‌ته و ئاشكرایه كه ئه‌وه گرفتێكی نه‌ته‌وه‌یییه و له ته‌واوی وڵاتدا دێته به‌رچاو.\nله ڕووی ناوه‌رۆكی نامه‌كه دیاره كه گوشار و ده‌نگ و باسی زۆر له‌سه‌ر ئه‌وه هه‌یه كه ده‌ست‌پاكی و ئه‌مانه‌تداری له سه‌رووی هه‌موو شتێك بێت و نووسه‌رانی ئه‌و نامه‌یه، ئه‌وانیان له ده‌رچوون له‌و هێڵه سووره ئاگادار كردۆته‌وه.\nبه باوه‌ڕی ئه‌و نووسه‌رانه له ته‌واوی شاره‌كاندا پێویسته ده‌ست‌پاكی و دووری له گه‌نده‌ڵی له پله‌ی یەکەمدا بێت.\nدیاره ناكرێ كه سه‌باره‌ت به ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی بەربژێران له‌گه‌ڵ بابه‌تی گه‌نده‌ڵی و ڕانت‌خۆری، به چه‌شنی پێغه‌مبه‌ران «پێشگویی» بكه‌ین؛ به‌ڵام به ڕێژه‌یه‌كی زۆر و له‌سه‌ر ته‌وه‌ری ناسینی پێشتر، ده‌كرێ تا ڕاده‌یه‌ك پێش‌بینی بكرێت.\nهه‌روه‌ها ئاشكرایه بڕیاردان و داوه‌ری كردن سه‌باره‌ت به ئه‌ندامانی ئێستا و یا خوله‌كانی شۆڕا كه كارنامه‌یه‌كی ڕوون و ئاشكرایان هه‌یه ساناتره.\nكه‌سێك كه له سه‌رده‌می شۆڕاییدا ئه‌مانتداری سامانی گشتی نه‌بووه، كه‌سێك كه گومانی گه‌نده‌ڵی له‌سه‌ره و كه‌سێك كه له ئاست خیانه‌ت له ئه‌مانه‌تدا بێ‌ده‌نگه. دیاره شایانی پشتیوانی‌كردن و گه‌یشتنی دوباره‌ی به شۆڕای شاری نییه.\nهه‌ڵبه‌ت كه‌سانێكیش كه به مه‌به‌ستی كار و پێشه دێنه نێو بازنه‌ی ڕكابه‌ری، ئه‌وانیش له‌و حوكمه به‌ده‌ر نیین.\nپێوه‌رێكی گرینگی دیكه، شاره‌زایی و پسپۆڕییه. لێهاتوویی به مانای بوونی بڕوانامەی جۆراوجۆر نییه. به‌ڵكوو به واتای كارامه‌یی له بواره‌كانی پێوه‌ندیدار به به‌ڕێوبه‌رایه‌تی شار و زانیاری له شار دایه.\nگشتی‌بێژه‌كان، ئه‌هلی دمه‌وه‌ری و زمان‌بازی، خۆنوێنان و كه‌سانێك كه له گێڕانه‌وه‌ی تئۆرییه‌كاندا شاره‌زان، به‌ڵام ناتوانن له‌گه‌ڵ ڕاستییه‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی پێوه‌ندیان بده‌نه‌وه و ده‌كاریان بێنن، ئه‌وه شاره‌زا و كارامه هه‌ژمار ناكرێن.\nله دوو خولی دواییدا هێندێك له شۆڕاكان، سه‌رێكیان له بواری كولتووریش هه‌ڵێناوه.\nنه‌بوونی كارامه‌یی و نیگه‌رانی كولتوور و ڕوانینێكی تێك‌ڕووخانه و میكانیكی به‌و، زۆرتر له هه‌ر بوارێك له‌و ده‌ڤه‌ره‌دا به‌رچاوه.\nتێڕوانینێكی په‌یمانكارانه له‌و بواره، دابه‌زینێكی زۆری به‌سه‌ردا ھاتووە؛ له كاتێكدا بواری كولتووری و هونه‌ر و ئه‌ده‌ب، خاوه‌ن پێگه‌یه‌كی به‌رزی لێهاتوویی و نواندنی سه‌لیقه‌كانی گرانبه‌ها و به‌نرخن. ڕوانینی كاسبكارانه و نافه‌رهه‌نگی و ته‌نیا به مه‌به‌ستی كۆكردنه‌وه‌ی ده‌نگ بۆ خوله‌كانی داهاتوو، ئه‌وه ده‌یكاته ڕمبازگه‌ی پێنووس و هه‌نگاوه نزمه‌كان.\nله‌و شارانه‌ی كه داهاتی زۆرتریان هه‌یه و به‌شێك له بودجه بۆ كاری كولتووری ته‌رخان ده‌كرێت، هه‌ر له ئێستاوه ده‌بێ داوای سه‌ره‌كی، دامه‌زراندنی ڕێكخراوه‌ی فه‌رهه‌نگی و هونه‌ری شاره‌وانی بێت.\nلانیكه‌م بوونی ئه‌و ڕێكخراوه و شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی لێژنه‌ی به‌ڕێوبه‌رایه‌تی و ڕوانگه‌ی ڕێكخراوه‌یی ئه‌و ده‌توانێت جێگره‌وه‌ی سه‌لیقه و ئیڕاده‌ی خۆیی و دڵخوازی هه‌ر كام له ئه‌ندامان بێت و تا ڕاده‌یه‌ك پێش له خواردنی سامانی گشتی بگیرێت.\nشوڕا ڕێكخراوه‌یه‌كی سیاسییه و ئاشكرابوونی شوناس و پێوه‌ندی سیاسی بابه‌تێكی گرینگه.\nكه‌سانێك كه خۆیان به سیاسی نازانن، كه‌سانێك كه خۆیان دوور له ته‌واوی لا‌یه‌نه‌كانی فكری و سیاسی ده‌زانن و كه‌سانێك كه ده‌ڵێن ته‌نیا بۆ ئاوه‌دانی و بنیات‌نان هاتووین، ئه‌وانه یا بێ‌ئاگان و یا بۆ ئامانجی دیكه هاتوون.