کۆمەڵێک گۆشەى فیکرى\nهەڵبژاردەیەک ستوونى کورت\nئەمەى خوارەوە هەڵبژاردەیەکە لەو ستوون و گۆشە کورتانەى کە ساڵانى ٢٠١٨ و ٢٠١٩ بۆ ڕۆژنامە نوسراون. لێرەدا هەندێکیان کۆکراونەتەوە و خراونەتەوە بەردەست. ڕیزبەندى و سرووشتى باسەکان و هەندێجاریش ناوەڕۆکى باسەکان, دەریدەخات بۆ ڕۆژنامە ئامادەکراون. نەریتى ڕۆژنامەى کاغەز. تایبەتمەندى و تەنانەت چێژ و بایەخى خۆیشى هەبوو کە لە کۆمەڵگاکەدا زۆر خۆى نەگرت. هۆیەکە هەرچى بێت, دەچێتەوە سەر سرووشتى مێژووەکە کە خەسڵەتپێدانى مێژوویی زۆر ناگرێتەخۆى.ڕۆژنامە وێڕاى هەر شتێکى تر, دابەستنى جۆرێک لە پەیمانى لەشمەند و واقیعى بوو لەنێوان خوێنەر و بازاڕى ڕۆشنبیرییدا چونکە لەبرى شاشە دەبوو ماتریاڵ و کاغەز بکەوێتە ناو مامەڵە و ئاڵوگۆڕەکەوە. لە دونیادا ئەم نەریتە بەتەواوى کۆتایینەهاتووە بەڵام بنکە مادییەکەى بەجۆرێک لە جۆرەکان لەقیووە.\nسیاسەت لە هەندێ ساتەوەختدا واتە دەرگیرکردنى خەڵک بەهۆى خەڵک خۆیەوە. واتە خەڵک بکەیت بە گژ خەڵک خۆیدا. ئایا لەمڕۆدا کێشانى ئەو هەموو دووکەڵە شتێکى لەو جۆرە نیە؟ ئاخۆ خەڵکى جیهان نەخراونەتە ناو دووکەڵێکەوە کە ئایندە خۆیشى ڕوون نیە؟ مەسەلەی دووكەڵ بە هەموو جۆرەكانیەوە(جگەرە و نێرگەلە و بێهۆشكەر و هتد)، پرسێكی ئاڵۆزی ئەمڕۆیە. دیاردەكە جیهانییە. لە كوردستانیش لەم چەندساڵەی دواییدا، پرسی دووكەڵ و نێرگەلە وەرگەراوە بۆ دیاردەیەكی بەربڵاو. خاڵی هەرەگرنگ ئەوەیە كە دووكەڵ چیتر ڕۆڵی چێژوەرگرتنێكی ئاسایی ناگێڕێت(بە واتایەكی تر ڕۆڵی ئەو شتە دەگێڕێت كە لە دەروونشیكاریی لاكانییدا پێی دەوترێت ژویسانس/زێدەچێژ). زێدەچێژیش خۆی ترسناكە و بە مانای چێژوەرگرتنی زۆر نایەت" بەڵكو بە مانای وێرانكردنی كۆی پرۆسەی چێژوەرگرتن دێت. بۆ ئەوەی چێژ وەرگریت، دەبێت ئاگات لە سنوری زێدەچێژ/ژویسانس بێت. ئەم خووگرتنە بەربڵاوە بە دووكەڵەوە، هەوڵێكە بۆ تێپەڕین لە چێژی ئاسایی. لە ئاستێكی شاراوەتریشدا هەوڵێكە بۆ خۆكوژیی ڕەمزی و دەستبەردان لە پاراستنی هەموو سنورەكان: ناكۆتا. (ئامۆژگاریی تەندرووستی و ئامۆژگاریی سەر پاكەتەكان بۆ حەزەركردن لە مردن و خۆكوژی بە دووكەڵ، بیرخەرەوەی ئامۆژگاریی دینەكانە بۆ حەزەركردن لە خۆكوژیی واقیعی: لە هەردووكیشیاندا ئامانجەكە مانەوەیەكی ئایدۆلۆژییە و گەر یەكەمیان بۆ خێراكردنی پرۆسەی قازانج بێت ئەوا دووەمیان بۆ سستكردنەوەی دەسەڵاتی مرۆڤە لەوەی تەحەدای دەسەڵاتی خواوەند بكات لە سەندنەوەی ژیاندا).\n“ناكۆتا” چیدی چەمكێك نیە كە دین بەتەنیا خاوەندارێتیی بكات. ناكۆتا بەجۆرێكی سەیر لەسەر زەوی لەناو كۆپەیوەندییەكانی ئێستادا ئەزمووندەكرێت. بەڵام بیرماننەچێت مەبەستمان زیاتر لەو ناكۆتایەیە كە هیگڵ بە "ناكۆتای بەد و بێفەڕ" ناویدەهێنێت(بەپێچەوانەی ناكۆتای ڕاستەقینەوە كە پنتێكی زبر و دیالەكتیكیی تیایە). مرۆڤ ڕۆژانە تا بێسنور شت دەبینێت، دەبیستێت، بەر زانیاری دەكەوێت و هتد. هەموو ئەمانە دەستكاریی كۆمەڵێك چەمكی كۆنی فیكری دەكەن وەك: داهێنان و خۆداهێنانەوە و هتد. مرۆڤ زوو زوو دادەهێنرێتەوە و پارادۆكسێكی سەیر لە چەمكی "داهێنان"دا درووستدەكرێت كە داهێنەر خۆی دادەهێنرێتەوە.\nسەبارەت بە پرسی دووكەڵ، ڕەنگە ئەم هەموو دووكەڵە گۆڕانێكی زەینی لە پەیوەندیی نێوان ئاگر و دووكەڵدا درووستبكات و چیتر دووكەڵ ئاماژەیەكی ڕوون نەبێت بۆ ئاگر؛ بەڵكو هەر دووكەڵێك گەڕانەوەیە بۆ دووكەڵێكی تر و هیچی تر. گەرچی تا دووكەڵی زیاتر بەرهەمبێت، سووڕی سەرمایە لە جیهاندا خێراتردەبێت بەڵام: لەڕووی كەلتورییەوە، دووكەڵكردن بۆ مرۆڤێكی خۆرئاوایی و خۆرهەڵاتی جیاوازیی خۆی هەیە. پەرەسەندنی دووكەڵ بەم چڕییە لە كوردستان، بەركەوتنی رەهەندێكی لۆكاڵی و یونیڤێرساڵە. لای گەنجانی ئێمە كۆمەڵێك گرفتی ناوخۆیی تێكەڵ بە كۆمەڵێك گرفتی جیهانی دەبێت و دووكەڵ تەنیا لە جگەرەیەك و نێرگەلەیەكەوە هەڵناسێت.\nسەرەنجامیش ئەوەى پەیوەندیى بە سیاسەتەوە هەیە, دووکەڵ نیشانەیەکى نائومێدیى سیاسییشە. نائومێد تەنیا بەو بارەدا نا کە فڵان دەسەڵات خراپە و فڵانیش باشتر, بەڵکو نائومێدى بەرامبەر بە ئایدیاى سیاسەت خۆى. دەوترێت سیاسەت دەرەقەتى ئەم هەموو گرفتەى ئەمڕۆ نایەت. جاران شتەکە پێچەوانە بوو: دەوترا بەس سیاسەت دەتوانێت شتەکان بگۆڕێت. لێرەوەیە کە بەختەوەرى لەڕێگەى گۆڕانە سیاسى و کۆمەڵایەتییەکانەوە نابینرێت بەڵکو لەڕێگەى دووکەڵەوە سەیردەکرێت. دووکەڵ وەک ڕێگایەکى کورت و کاتى و سەرکوتکار. لە مانایەکى فراوانتردا, درووستکردنى کاریگەرى لەسەر لەش, بە باشتر دەزانرێت لە دانانى کاریگەرى لەسەر دۆخى دەرەوە و دۆخى بابەتى. ئەمەش لەقووڵاییدا پەیوەندیى بە خێرایى جیهانەوە هەیە کە دەبێت ئومێد و نائومێدییەکانیش خێراتر دەرببڕدرێن. دووکەڵ هێماى ئەو خێراییەیە. وەڵامێکى پەلەیە بەڕووى ئەو پرسیارە ژێرەوانکێیەدا کە بەختەوەرى لەکوێیە و سیاسەت دەتوانێت چى بکات؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە دەسەڵاتەکان حەزدەکەن درێژەبکێشێت و بەدزییەوە خەڵک لەسەر ئەوە ڕابێنن کە بەختەوەرى لە دووکەڵدایە. بۆیە دزەوانکێ, چونکە دەسەڵات دەبێت هەمیشە ڕواڵەتى خۆى ڕابگرێت و وا بجووڵێتەوە تەنیا ئەو دەتوانێت خەڵک بەختەوەر یان بەدبەخت بکات.\nسیاسەت لەمڕۆدا لەژێر فشاری چ نیگایەكدا ئەنجامدەدرێت؟ ئەو نیگایە نیگای خەڵكە یان نیگای میدیا؟ ڕاستە لە میدیاوە باسی ئەوە دەكرێت كە خةڵك دوا ئامانجە و سەنتەری سیاسەتە و یەكەمین و دوایین قسە هەر ئەوان دەیكەن، بەڵام هەموو ئەم قسانە بەر لەوەی بگەنە خەڵك ئەوا لەڕێگەی ماشێنێكی زەبەلاح و ڕیشەداری وەك میدیاوە دەگاتە خەڵك. ئەوەی لەنێوان خەڵك و دەسەڵاتدایە میدیایە. میدیاش دەكرێت ڕۆڵی چاوێكی ناحەز بگێڕێت كە زۆرجار سیاسییەكان بەرەو بڕیار و لێدوان و تەڵەی سەیروسەرەمە دەبات.\nبەڵام ئاخۆ میدیا خۆی چیە؟ گەر تۆزێك فیكری بدوێین، میدیا خۆی نا-خەڵكە، نا-كەسە، نا-مرۆییە. میدیا خۆی بەرهەمی مرۆڤە، بەڵام نامرۆییترین نیگایی ناو مێژووە كە فشار لەسەر كاروبارەكانی مرۆڤ دادەنێت. زۆرجار لە خەڵكە سادەكەوە تا دەگاتە سیاسییەكان، هەموان بۆ نیگای میدیا ئیشدەكەن. ڕاستە خەڵك خۆی لەناو میدیادا ئامادەیی هەیە، بەڵام شتێك هەیە لەناو میدیادا كە ناتوانین كورتی بكەینەوە بۆ خەڵك. ئەو شتە خەڵك نیە، جەوهەری میدیا خۆیەتی، جەوهەرە نامرۆیی و ماشێنی و ئەبستراكتەكەی. میدیا لەڕووی دیاردەناسییەوە، بەر لەوەی خۆیمان بۆ دەربخات، ئەوا ئێمە خۆمانی بۆ دەردەخەین و هەوڵدەدەین ئەم قوڕگە و ئەم چاڵە قووڵە پڕكەینەوە و ڕازیی بكەین. قسەیەكی بەناوبانگی نیچە هەیە كە دەڵێت: هەركە چاوت بڕییە نێو چاوی خەرەندێكی قووڵ، ئەویش بە هەمان شێوە چاوت تێدەبڕێت. دەتوانین تۆزێك دەستكاریی ئەم وتەیە بكەین و بڵێین، بەر لەوەی چاوببڕینە چاڵە قووڵەكەی میدیا، كەچی ئەو چاومان تێدەبڕێت و داوای شتمان لێ دەكات. بە مانایەكی تر، لەنێوان سیاسەت و خەڵكدا خەرەند و چاڵێكی قووڵ هەیە كە ناوی میدیایە. ئەم چاەش بەپێی كەلتورەكان گۆڕانی بەسەردا دێت، كە بۆ كۆمەڵگایەكی وەك ئێمە چاڵةكە قووڵترە و ئاكامەكانیشی قووڵتر. واتە میدیا بۆ ئێمە چیدی دەسەڵاتی چوارەم نیە، بەڵكو لەپێشترە. كۆمەڵگایەك كە سیاسەتێكی دەزگایی نەبووبێت و تاكەكەس پەروەردەیەكی پڕ و پتەوی نەبووبێت، ئەوا میدیا دەتوانێت شتانێكی تر لە خۆی باربكات كە ڕەنگە ئیشی ئەو نەبێت.\nدیوە فیتنەئامێزەكەی میدیا بۆ كۆمەڵگاكانی وەك ئێمە، زۆر كارایە. میدیا دەتوانێت ئەو میدیۆمە پاشەملێیە بێت كە غەیبەتی ئەوانیتر دەكات و ناڕاستەوخۆ لێیاندەدات و لەبەرچاوی خەڵك ڕەشیان دەكات. ئەم قسانە بیرخەرەوەی سایكۆلۆژیای مرۆڤی كورد خۆیەتی كە بەهۆی ڕاشكاونەبوونیەوە، هەڵگری ئەو خەسڵەتانەیە. بە دەربڕینێكی تر، میدیا دەتوانێت وەك ئامرازێكی غەیبەت(گەرچی ڕووەو خەڵك ئەمە دەكات)، سیاسییە نەیارەكان بكوتێت و هەڵكوتێتە سەریان. ئەمە جگە لەوەی كە نیگای میدیا خۆی، بەر لەوەی بگاتە سەر لایەنی بەرامبەر، نیگایەكی هەستیارە. نیگایەكە دەتبزوێنێت، فیتنەئەنگێزە، ناهێڵێت لە جێی خۆت بەئارامی دانیشیت. ئەم نیگایە بۆیە حەساسە، چونكە بەردەوام ئامادەیە تۆ و ئەجێنداكانت لەبەردەم خەڵكدا ڕووتكاتەوە و لەوەش ترسناكتر: تەریقت بكاتەوە. تەریقكردنەوە گەرچی تێرێمی دەروونناسانەیە، بەڵام بۆ سیاسەت لە كۆمەڵگای ئێمەدا ڕوویەكی سیاسییانەی هەیە و حسێبی گەورەی لەسەر دەكرێت. زۆرجاریش كە سیاسییەكان دەبینین لەبەردەم چاوی میدیادا كراوە و بەڕێز و ئازادیخواز دەردەكەون، ترسەكە لە نیگای میدیایە، ئەو نیگایەی كە هەمیشە دەترسین وەك خۆی نەمانگەیەنێتە خەڵك و ناشمانگەیەنێت: نیگاكە هەمیشە ڕێژەیی و حەساسە و پڕە لە دڵەخورپە.\nئێمەى پاش میدیا\nدڵەكرمێبوونی سیاسی، یان ئەوەی پێشتر لای خۆمان پێی دەوترا «گۆڕینی سەنگەر»، بەرەو جۆرێك لە شلبوونەوە و «بێ پرەنسیپی» دەڕوات. واتە وادەردەكەوێت كە چیتر پەنا بۆ میتافورێكی ڕەقی سەربازیی وەك «سەنگەر» نەبرێت. ئەوەی هەیە هاتوچۆی خێرا و سڕینەوەی هێڵەكانە و هەڕەشەی دەرچوونە لە لیستەكان نەك «حیزبەكان». جاران هەم سنوری حیزب ڕەقتر و درێژخایەنتر بوو، هەم دەستگرتن بە وشەگەلی وەك «سەنگەر»یشەوە. شلبوونەوەی سەنگەر، دەلالەتە لە شلبوونەوەی كۆی سەردەمەكە لەپشتەوە: «شوێن» جێی خۆی بۆ مەجازیبوونەوە و میدیاییبوونەوەی «سیاسەت» چۆڵدەكات. ئەمە بەو مانایە نا كە شوێن وەك شوێن نامێنێت، شوێن لە یەكێك لە ڕەقترین ڕەهەندەكانی خۆیدا هەر دەمێنێت، بەڵام گریمانەكردنی شوێن لە زەین و دەروونی مرۆڤەكان و كۆپەیوەندییەكانیاندا شلدەبێتەوە. بەتایبەت لەئێستادا كە میدیا لە كۆمەڵگاگەلی وەك ئێمەدا، لە ڕیزبەندییەكەدا دێتە سەرەوە و چیتر «دەسەڵاتی چوارەم و هتد نیە». جگە لەوەی جەوهەری میدیا خۆیشی جێگەیەك بۆ یاریكردن و پابەندنەبوون دەهێڵێتەوە. چونكە پێدەچێت لە هەموو تەمەنتدا سیاسییەك تەنیا لەڕێگەی شاشەوە ببینیت. واتە سیاسییەكە چیتر ئەو «ئەویتر»ـە ئەخلاقییە نیە بۆ تۆ كە گرێبەستی ڕاستەوخۆتان پێكەوە هەبێت بەڵكو یەكێكە لە ئیمكان و توانستەكانی ناو میدیا خۆی. میدیاش بەر لەوەی كەناڵێك یان مەرجەعێكی گەیاندن بێت، ناڕاستەوخۆ جۆرێك لە پێكهاتەی زەینی بۆ كۆمەڵگا دادەڕێژێت. هەموو ڕۆژێك كۆمەڵێك سنورت بۆ دەكێشێتەوە و ئەوەی لە فەلسەفەدا پێی دەوترێت «سوبێكت»، دەبێتە كۆمەڵێك نواندنەوە كە هەرچەندە بەرەنگاریی شەخسییش بنوێنێت ئەوا ناتوانیت لە شەپۆلە نێردراوەكانی دەرچێت.\nبە دیوێكی تریشدا، ئەو لیست و كەسایەتی و شەخسانەی كە جێگەی خۆیان دەگۆڕن و ناوەڕۆكێكی جێگیریان نیە لە سیاسەتدا، لەو مۆدێلە پۆستمۆدێرنەیەوە هاتوونەتەخوارێ كە "هۆبێرت دریفۆس" پێی دەڵێت خودی پۆستمۆدێرن(postmodern self). ئەو خودەی كە بەردەوام ڕۆڵی خۆی دەگۆڕێت و بەراورد بە خودە كلاسیكییەكە، ڕاڕابوون بریتییە لە ناوەڕۆكەكەی. هەڵبەت ئەم جۆرە خودە لای ئێمە تەواو هەنوكەیی و بێخەوش نیە، بەڵكو هەندێ لە پاڵنەرەكانی لە هەناوی كەلتورەكانی ئێرەوە هەڵدەقوڵێت. بۆیەشە زۆرجار بەناوی ئازادیی بۆچوون و ڕادەربڕینەوە لە دەستەیەك و لیستێك دەردەچێت و وادەردەكەوێت كێشەكە ئازادییە، بەڵام لەقوڵاییدا كێشەكە «ترس و گومانە لە ئەویتر»ـی هاولیست و هاوگرووپ و سەرۆك و بەڕێوەبەر و هتد. ڕەنگە بەرگرتن بە ئاراستەی سەردەمەكە مەحاڵ بێت، بەڵام ناشكرێت لانیكەمی كۆمەڵێك ستانداردی ئەخلاقیی ڕەق بوونی نەبێت تاكو فەزای گشتی ڕاگرێت. كاتێك سیاسییەك(وتمان سیاسی) هیچ ستانداردێكی ڕەقی نیە و پەیمانە دێرینە نەنوسراوەكان پێشێلدەكات، ئیتر ئەمە تەنیا كردەیەكی سیاسی نیە؛ بەڵكو كردەیەكی كۆمەڵایەتییشە و شۆڕدەبێتەوە بۆ ناو ئەخلاقیاتی عاممەی خەڵك. كاتێك لە سەرەوە، یاسا كۆنەكانی «وەفا» دەخرێتەژێرپێ ئەوا لەخوارەوەش زەمینە بۆ پێشلێكردنی وەفاداری خۆشدەكرێت و هاوپیشەكان و هاوڕێكان و خێزانەكان و تاقمە جیاجیاكان بیانووی بەدكارانەی خۆیان لەوێوە وەردەگرن. خۆ ڕاستە كاردانەوە بە ڕووی ئەم ڕەفتارانەدا لە ئاستی كۆمەڵایەتییدا هەیە، بەڵام بەر لەوەی كۆمەڵگا فریای كاردانەوە بكەوێت، شتێك لەناو فەزای گشتییدا هەڵدەكۆڵرێت و جێی خۆی دەكاتەوە كە كاردانەوەكان پوچەڵدەكاتەوە. بەتایبەت كە كاردانەوەكانی ئەمڕۆ پێكەنیناوی و گاڵتەجاڕانەن و پێكەنینیش پتر ئەگەری وەرگرتنی لەخۆیدا هەڵگرتووە نەك ڕەتكردنەوە. بۆیە فەزای گشتی، سامانی گشتییە و ئەوانەی پێگەیەكی ڕەمزیی گەورەیان لەو فەزایەدا هەیە زیاتر بەرپرسن لە مۆراڵی گشتی. تەقلید و لاساییكردنەوە، یەكەمین بەركەوتنی نائاگایانەی خەڵكە لەگەڵ فیگەرەكانی فەزای گشتییدا. ڕەنگە لەم نمونانەدا بیرۆكەكەی ڕیچارد داوكینز دەربارەی میمەكان(meme ) ڕاست دەربچێت: میم، بریتییە لە ڕەفتارێك یان ستایلێك كە لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی تر لە هەمان كەلتوردا لەڕێگەی تەقلید و نوسین و وتاردان و تێكەڵبوونەوە دەگوازرێتەوە. واتە میم دیوی كەلتوریی تیۆری پەرەسەندنە و بەشێوەیەكی ڤایرۆسئاسا بڵاودەبێتەوە و خۆیان لەگەڵ ژینگەی كۆمەڵایەتیی مرۆڤەكاندا دەگونجێنن. میمەكان بەڕێگەیەكی نا-جیناتی دەگوازرێنەوە و ئاشكرایە لەمڕۆدا فەزای مەجازی باشترین ناوەندە بۆ ئەم گواستنەوەیە(بەتایبەت پاش دووبارەبوونەوەی ڕووداوە سیاسییەكان لە شێوەی ڤیدیۆ و پۆست و فیشقیات و هتددا). گەر جینەكان یەكەی میراتی و بایۆلۆژی بن ئەوا میمەكان یەكەی كەلتوریین و لەڕێگەی ململانێوە ژمارەی خۆیان زیاتردەكەن و كەلتوری مرۆیی پێكدەهێنن.\nلە پێش مۆدێرنەدا مرۆڤەكان زیاتر لە گۆشت و دەروونی خۆیان، پرد و نێوانگریان بۆ یەكتر درووستدەكرد بەڵام لە ئێستادا كە مۆدێرنە لە ترۆپكدایە(بە مانایەك پۆستمۆدێرنە)، نێوانگرەكان تادێت ناڕاستەوخۆتر دەبنەوە و مرۆڤەكان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ دووردەخرێنەوە. ئاگنیش هیلەر لە كتێبەكەیدا دەربارەی مۆدێرنە، نمونەیەكی جوان بۆ ئەم دۆخە ناڕاستەوخۆیەی مرۆڤ دێنێتەوە لەناو مۆدێرنەدا: ئێمە چیتر ڕاستەوخۆ بەدەست نان ناخۆین بەڵكو كەوچكەكان دەكەین بە نێوانگر لەنێوان خۆمان و خواردنەكەدا؛ گەر كەسێك چەندسەد مەترێك لەولاوە بڕوات، ئەوا ڕاستەوخۆ بانگی ناكەین بەڵكو مۆبایل دەكەینە نێوانگر بۆ بانگكردنی. ئەمڕۆ میدیا(كە هاوڕیشەیە لەگەڵ وشەی میدیۆم)دا، ڕەنگە لوتكەی «ناڕاستەوخۆیی» و نێوانگرێتی بێت: میدیا مرۆڤەكان ناخاتە بەردەم یەكتر بۆیە ئاساییە لەبەردەم بەرپرسیاری و شەرم و بەڵێنەكان هەڵبێن. خاڵە ئاڵۆزەكەش لەوێدایە كاتێك میدیا هەموان دەخاتە بەردەم «وێنە»ی یەكتر، ئەوا چیتر ئەو وێنەیە شتێكی بەرپرسیار و زیندوو نیە بەڵكو پیشاندانەوەی ئیمكانە نا-مرۆییەكانمانە. بۆنمونە لەمڕۆدا ئەو هەموو ڕەتكردنەوە و گاڵتەكردنە بە بەدیلەكان و كاندیدەكان، بەتەنیا پەیوەندیی بە بەڵێنی درۆ و سیاسەتی خراپەوە نیە بەڵكو لەقووڵاییدا ئامادەبوونمانە لەبەردەم «وێنە»ـی یەكتردا كە دەتوانین بەشێوەیەكی حەسودانە یەكتری نەفی بكەین و دان بەیەكترییدا نەنێین: تاكە ئیمكانێكی ڕاستەوخۆ و دەرە-میدیاییش مابێتەوە، موجامەلەیەكی ڕاستەوخۆی تێپەڕێنەرە و هیچی تر. ڕەنگە لێرەشەوە بێت كە كەم كەم لە جەوهەرە مرۆییەكەمان دادەماڵرێین و لە بەركەوتنی ڕاستەوخۆ و ئەحواڵپرسییدا شتێكی جدییمان نیە بە یەكتری بڵێین، و لە وەڵامی پرسیاری «چۆنی؟»دا دەكەوینە دۆخێكی ڕۆتینییەوە و دەستەپاچەدەبین. هۆكارەكە زۆر تەمومژاوی نیە: پێشوەخت میدیا(و تۆڕەكان) ئێمەی لە هەر ڕووبەڕووبوونەوە و «ڕاستەوخۆییەكی ئیتیكی» داماڵیوە و لەوێ جۆشوخرۆشە ڕاستەوخۆ ئینسانییەكەی وردكردووینەتەوە.\nكابینەی تەلەفۆن(Phone Booth) فیلمێكی پۆلیسییە و بەرهەمی ساڵی 2002ـە و جۆیل شوماخەر دەریهێناوە. چیرۆكی فیلمەكە وەك ڕووداو هێجگار سادەیە، بەڵام ئاڵۆزییەكی زۆر لە دەوری خۆی دەپێچێت. فیلمە بەناوی كابینەی تەلەفۆنەوەیە و خەڵكی شارەكە و گەشتیارەكانیش بە ڕێژەیەكی زۆر سود لە تەلەفۆنی سەر شەقامەكان دەبینن. بەڵام تەلەفۆنی ناو ناونیشانەكە، تۆزێك زیاترە لەو تەلەفۆنەی كە ئامێرێكە و هیچی تر. ستوارت یان ستو(كە ئەكتەری ئێرلەندی كۆڵن فارڵ ڕۆڵەكەی دەگێڕێت)، پیاوێكی شیكی ڕیكلامكارە لەناو شاردا و لەپشت «كڵی»ـی هاوسەریەوە، پەیوەندیی لەگەڵ ژنێكدایە بەناوی «پەم». ستۆ ڕۆژانە سود لە دوا كابینەی تەلەفۆن دەبینێت بۆ ئەوەی قسە لەگەڵ ئەو كچە بكات كە خۆشیدەوێت. لە یەكەمین دیمەنی تەلەفۆنییدا كە ستو قسە لەگەڵ پەم دەكات، كابرایەكی قەڵەو پیتزا بۆ ستو دێنێت و ستوش بەو حاڵەوە كابرا لەكۆڵدەكاتەوە و بە سوكایەتییەوە پێی دەڵێت كاتی پیتزا نیە و كابرا دەردەكات. دواتر ئەم كەسە بەشێوەیەكی دراماتیكی شاراوە وەردەگەڕێت بۆ كەسێك كە لە بیناكانی چواردەورەوە قەناسی پێیە و هەڕەشە لە ستو دەكات لەناو كابینەكەدا. هەڕەشەكان ئەوەیە كە قەناسبەدەستەكە هەرچیی وت ئەوا ستو دەبێت جێبەجێی بكات. ئەو دۆخە پارادۆكسیكاڵەی كە ستو گیری تیاخواردووە، پلۆت و گرێی فیلمەكە پێكدێنێت. لەم بێنە و بەردەیەدا و لەسەرەتاوە ستو بە مۆبایلەكەی خۆی كڵیی هاوسەری ئاگاداردەكاتەوە كە گوێی لەم گفتوگۆیانە بێت.\nكابرای نادیاری پشت تەلەفۆنەكە، فەرمان لەسەر فەرمان دەردەكات: بۆنمونە فشار لە ستوو دەكات پەیوەندی بە پەم-ی خۆشەویستیەوە بكات و دان بەوەدا بنێت كە هاوسەری هەیە و كڵیش دیسان لەم مەسەلەیە ئاگاداربكاتەوە. گەر ئەمەش نەكات ئەوا دەكوژرێت چونكە ڕەسەدی لەسەر جەستەی ستوو و كابینەكەیە. بۆ ئەوەشی بیسەلمێنێت بەو جۆرەیە، تیشكی لیزەرەكە دەخاتە سەر جەستەی ستوو و لەولاتریشەوە بووكەڵەیەكی بچوكی ئۆتۆماتیكی دەپێكێت كە هیچكام لە ڕێبوارەكان كە بەوێدا تێدەپەڕن هەستی پێناكەن(بەەكەڵەیەك كە دوكاندارێك لەوێدا بۆ فرۆشتن دایناوە).\nستوو بەناچاری ناتوانێت لە كابینەكە دەرچێت و بەردەوام تەلەفۆنەكە بەگوێوەیەتی. گەر دەربچێت، لەلایەن كابرای نادیاری قەناسبەدەستەوە دەپێكرێت. لەم نێوانەدا هەرچەند خەڵك دێن بۆ تەلەفۆنكردن، كەچی ئەو هەر دەرناچێت و خەڵكەكە ڕەتدەكاتەوە. تەنانەت كۆمەڵێك لەشفرۆش لەگەڵ سەرەك باندەكەیاندا دێن و دەبێتە دەمەقاڵێ و بەهۆی وەڵامێكی هەڵەی ستووەوە كابرای نادیار فیشەكێك دەنێت بە سەرەك باندەكەوە و تاوانەكە بەسەر ستوودا ساغدەبێتەوە چونكە وادەزانن ئەو تەقەیكردووە. دواتر پۆلیس دێت و پۆلیس لەبەرەیەك و ستوو لەبەرەیەك ناگەنەن ڕێكەوتن چونكە نازانن ستوو بۆچی لە كابینەكە دەرناچێت. ڕوونكردنەوەی ستوو ئەوەیە كە چەكی پێ نیە و خەریكە لەگەڵ پزیشكە دەروونییەكەی خۆی قسەدەكات. ئەوەی لە كۆی فیلمەكەدا جێی سەرنجە ئەوەیە كە دەبێت ستوو بەردەوام هاوسەنگی لە بەكارهێنانی وشەكاندا بپارێزێت: هەم لە فەرمانی بەردەوامی كابرای نادیار دەرنەچێت، هەم دڵی پۆلیس و خێزان و خۆشەویست و خەڵكەكە و هتدیش ڕابگرێت. بە دەربڕینێكی تر، یاریكردن لەگةڵ زماندا یارییەكی ترسناكە و هەر وشەیەك جۆرێكە لە سەركێشی و ڕیسك. هەر وشەیەك كە ستوو(یان سوبێكت) دەریدەبڕێت گەرەنتیی ئەوە ناكات مەبەستەكەی بگەیەنێت، وەكچۆن گەرەنتیی ئەوەش ناكات كە نەیخاتە داوی مردنەوە. یاریی ستوو لەگەڵ زمان، یارییە لەگەڵ مەرگدا: لەلایەك قەناسێك بەسەریەوەیەتی، پۆلیس دەوریداوە، كامێراكان وەك نیگایەكی فشارهێن ڕوویان تێكردووە. لەبەردەم لەدەستدانی هەریەكە لە هاوسەرەكەی و خۆشەویستەكەشیدایە. لە كۆدا وادەردەكەوێت كە كابرای نادیار بۆیە ئەم فەوزایەی بەسەر ستوودا هێناوە تاكو تۆڵەی خیانەتەكەی لێ بكاتەوە و سزای خیانەتی پیشانبدات. بەڵام بەشێوەیەكی شاراوەتر و تیۆرییتر دەتوانین ئەوە ببینین كە خیانەتەكە لەنێوان سوبێكت و زماندایە نەك ستوو و كابرای نادیار.\nكابرای نادیار هەر كابرای پیتزاكەیە لەسەرەتاوە كە وەك سەركوتكراوێك دەگەڕێتەوە، وەك بڵێی پێشتر مافی زمان نەدراوە. وەك بڵێی، پێشتر زمان سەركوتكراوە و ستوو ڕستەكانی لە كۆڵی خۆی كردۆتەوە. كاتێك زمان سەركوتدەكەین، وەك چی دەگەڕێتەوە؟ كوشتن و قەناس؟دواتر لەناو ڕستە سەرەكییەكانی كابرای نادیاردا، ڕستەیەك هەیە كە دەڵێت: «ئەها كەواتە دەتەوێت قسەم لەگەڵ بكەیت؟». وەك بڵێی لێرەدا ئاشتییەكی كاتی لەنێوان سوبێكت و زماندا درووستدەبێت، ئاشتییەك كە هەرگیز ناتوانین وەك مرۆڤ/سوبێكت سەداسەد بیپارێزین. واتە هەرچەندە لوتبەرز بین لەڕووی ئەخلاقییەوە، ئەوا مادام بەناو زماندا بووینەتە سوبێكت ئیدی هەمیشە جۆرێك لە كەلێن و شكست ئەزمووندەكەین. بە مانایەكی دیاریكراوتر، گەرچی ستوو لوتبەرزە، بەڵام زمان لەو لوتبەرزترە. مەبەستەكانی وەك خۆی ناگەیەنێت، یارمەتیی نادات، بە مانایەكیش پێی ڕادەبوێرێت(بۆ تێگەیشتن لەم وردەكارییە دەبێت لەنزیكەوە تێبینیی فیلمەكە بكەین). دەكرێت كەسە نادیارەكە ئەویتری گەورە بێت، پانتایی ڕەمزی بێت، چونكە ئێمە بەر لەوەی زمان داگیربكەین بۆ كۆی مەبەستەكانمان ئەوا زمان داگیرماندەكات و هەر وشەیەك دەشێت باجی خۆی هەبێت. ئەویتری گەورەش تاكەتاكەی كەسانی چواردەور نین بەڵكو پانتایی كۆمەڵایەتییە كە بەناو هەریەك لە مرۆڤەكاندا گوزەردەكات. لەخۆڕاش نیە لە فیلمەكەدا كەسە نادیارەكە چەشنی ئەویتری گەورە دەڵێت: «...كەسێك نیم سەرنجت دابم، لە كەسانی چواردەوریشت نیم». ئەمە ڕێك پێناسەی ئەویتری گەورەیە، پێناسەی پانتایی ڕەمزی و كۆمەڵایەتی. سلاڤۆی ژیژەك لە كتێبی «چۆن لاكان بخوێنینەوە»دا دەنوسێت: «بە بڕوای لاكان، ئەسپ چەندە بۆ خەڵكی "ترۆى" ترسناك بوو، زمانیش هێندە بۆ مرۆڤ ترسناكە: زمان بە خۆڕایی خۆی دەخاتە بەردەستمان تاكو بەكاری بهێنین، بەڵام هەر ئەوەندەی كە قبووڵمانكرد، ئیدی داگیرمان دەكات». لە یەكێك لە گفتوگۆكاندا ستوو بە كابرا دەڵێت: تكایە متمانەم پێ بكە. كابراش دەڵێت: بۆ مەگەر شێت بوومە تا متمانەت پێ بكەم؟ ئایا پەیوەندیی سوبێكت و زمانیش لەسەر جۆرێك لە بێ متمانەیی درووستنەبووە؟ زۆربڵێی، دووبارەكردنەوە، لەدەمدەرچوون، بەدحاڵیبوون، كورتهێنان و هتد نیشانەی ئەم بێمتمانەییە نین؟ كاتێكیش كاپتنی پۆلیسەكان دێتە پێشەوە قسە لەگەڵ ستوو بكات دەڵێت: ستوو دەمەوێت قسەت لەگەڵ بكەم. ستووش دەڵێت منیش دەمەوێت قسەت لەگەڵ بكەم، بەڵام حاڵەتێك هەیە ناتوانم باسی بكەم(كە مەبەستی كابرای نادیارە لەسەری و لەسەر هێڵی تەلەفۆنە و ڕەسەدی لێ گرتووە). خاڵی سەرنجڕاكێش ئەوەیە كە: كابرای نادیاریش ڕێك وەك ئەویتری گەورە دێتەقسە و دەڵێت: ئەم كەسە، واتە كاپتنەكە، تەنیا حەزی لەقسەیە و هیچی تر. وەك بڵێی ئێمەی مرۆڤ لەناو پانتایی ڕەمزییدا كۆمەڵێك بكەری قسەكەری سەرگەردانین و هیچی تر. كاتێكیش پۆلیسەكان و بینەرەكان ستوو وەك شێتێك/نەخۆشێك دەبینن ئیدی لەوە تێدەگەین شێتی پرسێكی زمانەوانی و دەلالییە بەر لەوەی بایۆلۆژی بێت. ئەوپەڕی ئەم لۆژیكەش لە ڕستەیەكی تری ستوودا دەردەكەوێت: من مەخلووقێكی بەتاڵم. واتە من سوبێكتێكی بەتاڵم و بەهۆی پانتایی ڕەمزییەوە ڕۆڵی خۆم وەردەگرم و لە نامۆیی ڕزگارمدەبێت.\nڕەنگە هەڵە نەبیت بڵێین: بەر لەوەی هاوسەرەكان خیانەت لە یەكتری بكەن، هەموومان لەگەڵ زماندا خیانەت لە یەكتردەكەین.\n«ئەویتر»ـی نەگیراو: دەربارەی فیلمی 14ـی تەمموز\nفیلمی 14ی تەمموز كە هاشم بایدەمیر دەرهێنانی بۆ كردووە، چەند ڕۆژێكی بەردەوام لە سینەما سالم، نمایشكرا. فیلمەكە چیرۆكی ئەشكەنجەدانی كۆمەڵێك زیندانیی پەكەكەیە لە زیندانەكانی توركیادا. زیندانییەكان لە فیگەرە دیارەكانی سەرەتای پەكەكەن بە ژن و پیاوەوە. دیارە فیلمەكە هێجگار سیاسی و ئایدۆلۆژی ئیشی تیا كراوە و بە تەكنیكێكی بەرزی سینەماییش ڕووداوەكان دەباتە پێشەوە. ئەشكەنجەكانی ناو زیندان و سوكایەتییە سیمبوڵییەكانیشی، ڕەهەندە عەقیدەیی و ئایدۆلۆژییەكەی تۆختردەكەنەوە. ئایدۆلۆژیا لێرەدا مەبەست لە تۆخكردنەوەی دڕندەیی «ئەویتر»ی چەوسێنەرە بەهۆی دەنگ و ڕەنگ و جووڵە و موزیك و نواندن و گۆشەی وێنەگرتنەوە.\nلەم فیلمەدا بەر دوو ئەویتر دەكەوین: «ئەویتری چەوساوە»، «ئەویتری چەوسێنەر». سنورەكانی ئەم دوو ئەویترە زۆر ڕوون و تۆخن. چەوسانەوەش وەك چەوسانەوەكانی تر ناڕاستەوخۆ و لێڵ نین، بەڵكو ڕێك دەكەونە بەرامبەری یەكترەوە. بە مانایەكی تر، ئەشكەنجەدان بەجۆرێك لە جۆرەكان سنوری هەردوو ئەویتر دەردەخات. زیندانییەكانی پەكەكە دەبنە ئەویتری چەوساوە، توركەكانیش دەبنە ئەویتری چەوسێنەر. هەڵبەت ئەمە لە دیدی بینەرێكی كورد یان چەپ یاخود مرۆڤدۆستەوە. بەڵام گەر ڕوانگە ئایدۆلۆژییەكە ببەینەوە بۆ لای توركەكان، ئەوا زیندانییەكانی پەكەكە دەبنە ئەویتری «شێوێنەر و نەگیراو» و تورەكەكان خۆیشیان دەبنە خاوەنی حەقیقەت. لێرەدا تۆزێك لەسەر پرسی ئەشكەنجەدان و ئەویتر دەوەستین:\nلە فیلمەكەدا زیندانییەكان بەرهەڵستییەكی تەواو شۆڕشگێڕانە دەنوێنن(جگە لە هەندێك حاڵەتی بچوك و ئاوارتە و تاكتیكی). ئەشكەنجەدانەكانیش لە لێدانی جەستەییەوە تا ڕووتكردنەوە و شكاندنەوەی سیمبوڵی درێژدەبێتەوە. ئامانجی توركەكان لێرەدا وەك هەر دەسەڵاتێكی سەركوتكەر ئەوەیە كە «ئەویتری كورد» لە ئەویتر بخات و بیكاتە بەشێك لە خۆی، لە شوناسی خۆی. واتە ئامانجی ئەشكەنجەدان لەم دۆخەدا، دانپیانانە. وەرگرتنی دانپیانانە لەویتر تاكو ببێتە بەشێك لە تۆ و دەست لە شوناسەكەی خۆی هەڵگرێت. واتە ئەشكەنجە ئامرازە نەك ئامانج، ئامرازە بۆ ئەوەی ئەویتر لە ئەویترێتی(otherness) بخات. وا بكات كە ئەویتر جیاوازییەكانی خۆی لەگەڵ ئەمدا زەقنەكاتەوە و خۆی لە جەستە بەرینەكەی ئەم دانەبڕێت. بۆیەشە توندكردنەوەی ئەشكەنجە، گوزارشت لەو ئاگاییە ناڕەحەتە دەكات كە ئەویتر هەڵدێت و دەیەوێت خۆی جیابكاتەوە و یەكپارچەیی ئەم نەپارێزێت. بەڵام ئەشكەنجەش لە جێیەكدا بەر ناوكێكی ڕەق دەكەوێت و ئامانجەكەی خۆی ناپێكێت. جەستەی ئەویتر دادەڕزێنیت، سوكایەتیی پێ دەكەیت، دەیهاڕیت، لە وزەی دەخەیت؛ بەڵام هێشتاش هەر نایەتە ژێر بار و شتێك هەیە ملكەچی نابێت. ئەمە ئەو خاڵە نەگیراو و عاسییەیە كە ئەشكەنجەش ناتوانێت بیگرێت. لێرەدا هەردوو ئەویتری چەوساوە و ئەوسێنەر یان ئەشكەنجەدراو ئەشكەنجەدەر دەگەنە بنبەستێكی مەحاڵ و عاسی. لێرەدایە ئەگەری هەیە لایەنی ئەشكەنجەدەر دەست لە ئەشكەنجە هەڵگرێت، ئەویش وەك پنتێك نا كە گەیشتبێتە جێیەك بەڵكو وەك شكستێك كە ناچارە قبوڵی بكات. خاڵە سەرنجڕاكێشەكە لەوێدایە كە لایەنی ئەشكەنجەدەر نایەت ئەشكەنجەی زیاتر درووستبكات بەڵكو خاڵی پاشەكشە دادەنێت.؟ وەك بڵێی ئەشكەنجەی زیاتر، واتە شكستی زیاتر. ئەشكەنجەی زیاتر، واتە بەركەوتن بەو خاڵەی كە عاسی و خزە و لەڕێگەی جەستەوە و ماتریاڵەوە دەستت ناكەوێت.\nلە شانۆنامەی «مردووە بێ كفن و دفنەكان»دا كاتێك لوسی، واتە مەعشوقی پارتیزانە فەڕەنسییەكە لەلایەن سوپای دوژمنەوە دەگیرێت و دەستدرێژیی دەكرێتەسەر و پەلاماری جەستەی دەدرێت، ئەوا هێشتاش شتێك لەناو نیگای «لوسی»دایە كە ناگیرێت و ئەویتری چەوسێنەر ناتوانێت بەدەستی بێنێت. چونكە ئیغتیساب و دەستدرێژی، دیسان وەك ئەشكەنجە، پەلاماردانی جەستەیە. بۆیە شتێك لەودیوی جەستەوە دەمێنێتەوە كە ئەگەری نەگیرانی هەیە و بە تاریكی دەمێنێتەوە. كاتێك مەعشوقێك ئەتك دەكرێت، ئەوا شتێك هەیە ناوی عەشقە و ئەوانیتر ناتوانن ئەتكی بكەن. ئەمە بۆ زیندانییە خەباتكارەكانیش درووستە كە ڕەنگە جەستە بخرێتە بەر دارزان و هەڵوەشاندنەوە، بەڵام شتێك هەیە ناوی عەشقە بۆ ئامانج و چەوسێنەرەكان دەستیان پێیدا ناگات(لە فیلمەكەشدا فڕێدانی كڵاوەكەی ئەسەدی، هێمای داننانە بەم شكستەی توركەكاندا). چەوسێنەرەكان ناچارن لە تەنهایی خۆیاندا بیر لە ئەویتری كورد/پەكەكە بكەنەوە و بڵێن: ئەمانە چین؟ بۆ ناگیرێن؟ نە بە لێدان، نە بە قسەی شیرین، نە بە تاكتیكی ناڕاستەوخۆش. لێرەشەوە سوچێكی تری هاوكێشە هیگڵییەكەمان بۆ دەردەكەوێت كە ئاغا زۆر پێویستی بە دانپیانانی كۆیلەیە. وەك بڵێی، ئاغابوون لەسەر نیگەرانییەكی بونیادی وەستاوە.\nئەندامی سێكسیی «دەستكرد»\nئێستا ئیدی سێكس لەوە دەرچووە كە «سێكس» بێت. ئەوەی هەیە «زیادەسێكس»ـە، كە وەك فرمان و كاركرد و كاریگەری ڕۆڵی «سێكسی نوقسان» دەگێڕێت. واتەپ رۆسەكە تووشی گرژی و هەڵاوسان هاتووە بەبێ ئەوەی گەشە ئاساییەكەی خۆی ببڕێت و چێژ وەك چێژ ئەزموونبكرێت. هۆكارەكەش لە ئاستە سەرەتاییەكەیدا بریتییە لە فیچقەكردنی پۆڕنۆ و كەوتنی سنورە نمایشییەكان و تەقینەوەی ئەزموونیی بەشەكیی مرۆڤەكان لەڕێگەی وێنەگرتن و ڤیدیۆوە. لە هەمووشی گرنگتر ئینكاریكردنێكی هەمەلایەنە لەگەڵ ئەو تێزە دەروونشیكارییەدا كە «پەیوەندیی سێكسی بوونی نیە». ئەم نوسینە، باس لەم ئینكارییە دەكات لەگەڵ ئەم هاوكێشەیەدا.\nژاك لاكان كە دەروونشیكار/بیریارێكی فەڕەنسیی نوێیە، لە ڕستەیەكی هەڵاسازدا دەڵێت «پەیوەندیی سێكسی بوونی نیە». مەبەستی لاكان ئەوە نیە كە مرۆڤ ناتوانێت سێكس بكات، و هاوشێوەی بیل كلینتۆن حاشا لەوە بكات كە پەیوەندیی سێكسیی لەگەڵ مۆنیكادا نەبووە!؛ بەڵكو مەبەستی ئەوەیە لەقووڵاییدا پەیوەندیی سێكسی شتێكی پڕ گرژی و مەحاڵە و مرۆڤەكان بەشێوەیەكی هاوتەریب و كۆك و پێرفێكت بەر یەكتر ناكەون. واتە گەرچی لەڕووی جەستەییەوە بەركەوتن لەنێوان ژن و پیاودا درووستدەبێت، بەڵام پرۆسەكە خۆی لەسەر شكستێكی بونیادی بەندە و لە سێكسدا هارمۆنیەتێكی تەواومان نیە لەڕووی یەكتربڕین و چێژ و دەلالەتەوە. هەر ئەمەشە وادەكات زۆرجار سێكس وەرگەڕێت بۆ ژان، یان پەنا ببرێتە بەر توندوتیژی و بێزران و چەندپاتبوونەوە و هتد. واتە پەیوەندیی سێكسی پەیوەندییەكی هاوبەرامبەر نیە كە لەگەڵ نیوەیەكی تردا ئەنجامیدەدەین و هەماهەنگییەكی ئۆنتۆلۆژی پێكدێنین، بەڵكو هەر نیوەیەك بۆ ئێمە نیوەیەكی هەڵكەوت(حادث) و شكستخواردووە و بەر شكستە ناوەكییەكەی خۆمان دەكەوین وەك سوبێكتێك. ئەمە جگە لەوەی پرۆسەی ئارەزووكردنی مرۆڤ، خۆی پرۆسەیەكی پارادۆكسیكاڵە و ئارەزوو هەرگیز ناگات بە تێربوونی تەواوەتی و هەركاتیش گەیشتە بابەتی ئارەزووی، ئیتر جۆرێك لە قێز و بێزاری درووستدەبێت. سادەترین نمونەش ئەوەیە پاش سێكس، جەستەی بەرامبەر وەردەگەڕێت بۆ جۆرێك لە جەستە كە دەتوانین پێی بڵێین «تەرم». هەر لەبنەڕەتەوە بڕی چێژوەرگرتنی ژن و پیاو جیاوازە و پێكهاتەی فەنتازیی هەریەكەشیان جودایە و هەرگیز ناگەنە سازشێكی وجودی. لێرەشەوەیە لاكان بەشێوەیەكی سەرنجڕاكێش پێی وایە: سێكس بریتییە لە دەسپەڕی دووكەس لە یەك كاتدا. بەكورتییەكەی، هەر لەبنەڕەتەوە ژن و پیاو دوو بكەری سەربەخۆ نین بكەونە بەرامبەر یەكترەوە و سێكس وەك دەلالەتێكی پڕ و یەكانگیر ئەنجامبدەن بەڵكو ژن خۆی گوزارشتە لە ناتەواوی و نوقسانیی پیاو و پیاویش هەمیشە هەڵگری ئەم نوقسانییە بنەڕەتییەیە. ئەی چار چیە؟ چارەسەر ئەوە نیە مرۆڤ سێكس نەكات، بەڵكو دەبێت لەو ڕاستییە فەلسەفەییە دەروونشیكارییە ئاگاداربین كە سێكس هەرگیز پرۆسەیەكی پێرفێكت و هەماهەنگ نیە و بە زیادەڕۆییش ناگەین «بە سێكسی تەواو». هەر زیادەڕۆییەك جۆرێكە لە زەبروزەنگ و لەمڕۆدا ئاكامەكانی لە دونیای كاڵاكاندا دەبینین. پێدەچێت دەستگرتن بەجۆرێك لە عەشقەوە، بتوانێت ئەو ناهەماهەنگییە سێكسییە بۆ مرۆڤ پڕبكاتەوە و لەبری بەكاڵابوون عەشق ڕێگەیەكی تەندرووستتر بێت بۆ مامەڵەكردن بە ئارەزووەوە.\nبەشێوەیەكی هەم ڕاستەقینە، هەم توانجئامێز دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوە بكەین كە بەرهەمهێنانی ئەم هەمووە ئامێرە سێكسییە دەستكردە، پەرچەكردار و ملەجەڕێیە بەڕووی ئەو تێزە دەروونشیكارییەدا كە «پەیوەندیی سێكسی بوونی نیە/مەحاڵە». وەك بڵێی، پەرەدان بێسنور بەم زیادەڕۆییە لەوێوە سەرچاوەی گرتبێت كە «سێكسی زۆر»، بە مانای «ڕەخسانی سێكس» دێت. دیارە پرۆسەكە بۆ كۆمەڵگای ئێمە ئاڵۆزترە، چونكە بەدەر لە ڕوانینە بنچینەییەكە بۆ سێكس، جەستە تووشی چارەنووسێكی سەیر هاتووە: لەلایەك سەركوتێكی مێژوویی، لەلایەكی تریش كرانەوە بەڕووی جیهانێكدا كە مرۆڤەكان وەسوەسەدەكات جەستە تا دواسنور ڕاكێشن. داهاتووی ئەمەش چی دەبێت، ئەوا پرسێكە و وردبوونەوەیی زۆری دەوێت. بەڵام هێندە هەیە سیاقەكان، ئاكامی جیاجیا درووستدەكەن: گەر لە خۆرئاوا بەكاڵابوونێكی گشتگیر بێت ئەوا بۆ خۆرهەڵات بەگشتی لە كۆنەپارێزی و خۆپارێزییەوە دێت لە بەرامبەر.\nئەم هەمووە ئەندامە دەستكردە سێكسییە كە لە جیهاندا بڵاودەبێتەوە، ڕەنگە پێگە و پێناسەی چەمكی «ئەندام» بەرەو شوێنی تر ببات. بە مانایەكی تر ئەمە بریتییە لە جیاكردنەوە لە جەستە، لە گشت: ئەندام چیتر ئەندام نیە. وەك وتمان ئەمە گوزارشتە لەو تێزە دەروونشیكارییەی كە سێكس بوونی نیە، سێكس مەحاڵە(ئیمپەسیبڵ). واتە سێكس گەر زۆر ڕایبكێشیت یان بە زەبروزەنگ كۆتاییدێت یان بە پلاستیكبوون. بە دەربڕینێكی تر، كەپیتاڵیزم هەر بە زۆر دەیەوێت تێزە لاكانییەكە بەدرۆ بخاتەوە.دەیەوێت ئیمكان و ڕەخسانی سێكس بسەلمێنێت! لەپشت ئەمەشەوە قازانجێكی زۆر بۆ كۆمپانیاكان فەراهەمدەكات و مرۆڤیش لەولاوە بە دەستی بەتاڵ دەگەڕێتەوە.\nئەم هەموو زەكەر و زێ دسەتكردە كە درووستدەكرێت و پیشانیشدەدرێت، وردەوردە لەو چەمكەشمان نزیكدەكاتەوە كە پێی دەوترێت سایبۆرگ. سایبۆرگ ئەو مرۆڤەیە كە لە درووستبووندایە و نیوەی مرۆڤە و نیوەشی نامرۆڤ و ڕۆبۆت و هۆشی زیرەك یاخود پلاستیك و مەجازیبوونەوە. سایبۆرگ ئەو بوونەوەیەرە كە چیدی باكی بە ڕیشەی خۆی نیە و بە وتەی دۆنا هاراوای: سایبۆرگ بوونەوەرێكی پۆست ئۆدیبییە و چیدی لە گرێی ئۆدیبەوە سەرچاوەناگرێت. گەرچی جەستەی مرۆڤ هەمیشە بەتەواوی مرۆیی نەبووە، بەڵام لە سەردەمی بەسایبۆرگبووندا بەر لە هەرشت نیگامان بۆ هاوكێشە كۆمةڵایەتییەكان و جەستە و سێكس و هتد دەگۆڕدرێت. مرۆڤ بە مانای تر، پارچەیەك شتی ناماسولكەیی بەخۆوە لكانبوو(گوێی سەناعی، ئیدیتی لووت، چاویلكە، قاچی صەناعی، ددانی ئاڵتون/تاقم، هتد)، بەڵام ئەمجارەیان تێگەیشتنێكی تر بۆ سەر تێگەیشتنە مرۆییەكانی خۆی زیاددەكات كە لە سایبۆرگبوونەوە هەڵدەقووڵێت.\nسەرەنجام جگە لەوەی كەرەستە جنسییە دەستكردەكان تێگەیشتنمان بۆ سێكس زیاتر بەهەڵەدا دەبەن، كەچی ئاكامی كەلتوریی ترسناكیشی بەدوادا دێت. وەك وتمان، مرۆڤ لە سێكسدا هەرگیز وەك پێویست جەستەی ئەویتر بەدەستناهێنێت، بۆیە سەرمایەداری پەنا دەباتەوە بەر بەرهەمهێنانێكی بێشوماری ئەو ئەندامانەی كە دەیانەوێت پێمان بڵێت: ئێوە دەتوانن جەستەی ئەویتر بەدەست بێنن و زیاتر بەر سێكس بكەون(دیارە ئەم بەدەستنەهێنانە شتێكی كەلتوری نیە بەڵكو ئۆنتۆلۆژییە). بەڵام لەڕاستیدا گرفتەكە زیاترە. سلاڤۆی ژیژەك لە كتێبی «دەربارەی باوەڕ»دا باسی عاشقێك دەكات كە هەرچەند هەوڵبدات، ئەوا هێشتاش هەر ناتوانێت بەتەواوەتی، زێی مەعشوقەكەی بەدەست بێنێت و وەك پێویست سوكنایی بۆ بێت. بەڵام ئەم هەموو كەرەستە صەناعییە ئەو وەهمەمان لا درووستدەكەن كە نەك هەر زێی مەعشوقەكان، بەڵكو دەتوانین لەوە زیاتریش بەدەستبێنین. ئاكامە مرۆیی و كۆمەڵایەتییەكانی ئەمەش پاش یەك دوو دەیە، یان زۆر كەمتریش دەبینین كە: مرۆڤ منەتی مرۆڤ نەماوە. گەر لە ڕابردوودا كەلتوری منپەرستی هەبووبێت، ئەوا لە داهاتوودا كەلتورێكی بێمنەتی بڵاودەبێتەوە كە لەقووڵاییدا جیایە لە ئازادی.\nدین و پۆبجی\nفەزای مەجازی، یەكێكە لە نەیارە سەرسەخت و هاوچەرخەكانی دین. گەر دین بۆ ڕۆژگارێك خەیاڵی مرۆڤی كۆنترۆڵكردبێت، ئەوا ئەمڕۆ سەرچاوەكانی خەیاڵكردن لە جێیەكی ترەوە دێنەدەری: لەناو پرۆگرام و ئەپڵیكەیشن و یارییە مەجازییەكانەوە. واتە سەرچاوەكانی خەیاڵكردن چیتر لە دەرەوەی زەمینەوە نین، بەڵكو لەبەردەستماندان، لەو جیهازە مات و نیمچەهۆشیارەدان كە ناوی كۆمپیوتەرە و ڕۆحی خۆی لە تۆڕی ئەنتەرنێتەوە وەردەگرێت. بەڵام نابێت هاوكات ئەوەشمان بیربچێت كە فەزای مەجازی، خاڵی نیە لە ڕەهەندی ئلوهی و تیلۆژی. هەر ئەوەی كە ،ێنەیەك لە هەموو پنتێكی جیهاندا و لە یەك كاتدا ئامادەیە، بۆخۆی بیرخەرەوەی خوایەتییە. مەگەر خوداش بوونێكی لە هەموو جێی حازر نیە؟ بەڵام ئەمجارەیان شتەكە لە توانستی مرۆڤەوە دەرچووە و یەكێكە لە ئاكامەكانی دەسەڵاتی مرۆڤ نەك خودا.\nلە یارییەكانی پۆبجیدا، مرۆڤ هەوڵدەدات زۆر سنور ببەزێنێت. ئەو شتانەی كە دین قەدەغە و سانسۆری دەكرد، لەوێدا شەرعیەت وەردەگرن. وەك بڵێی، فرمان و كاركردی یاسا فیقهییەكان لەبەردەم یارییەكانی پۆبجییدا شكستدێنن. بەڵام مەترسییەكەش ئەوەیە كە دین ڕۆڵی خۆی دەگۆڕێت. لە جێی تردا ترسی نائاگایانە بۆ مرۆڤ درووستدەكات. تەنانەت دوور نیە ئەوەی لە فەزای مەجازی و پۆبجییدا ئەزمووندەكرێت، لەسەر حیسابی ئەو شتانە بێت كە ناتوانین لە واقیعدا بە مانا كلاسیكەكەی ئیزموونی بكەین.\nئەم یارییانە تێكڕا بێگوناه نین و كەم كەم دەستكاریی كارەكتەرمان دەكەن. بۆیە ئەو مەترسییانەشی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە كە دین شتانێك لە واقیعدا حەرامبكات و مرۆڤەكانیش لەجیاتیی تێپەڕاندنی، پەنا بۆ فەزای مەجازی و یارییە جۆراوجۆرەكان ببەن. واتە لێرەدا ئەگەرێك هەیە بۆ دەركەوتنەوەی كۆنەپارێزانەی دین: دینێك پاش فەزای مەجازی نەك پێش فەزای مەجازی. دەشتوانین بڵێن لەقوڵاییدا ترسی مەلاكان لەو خەیاڵكردنەی ناو فەزای مەجازییدایە نەك شتی تر. گەر ڕۆژانێك خودا مرۆڤی بە ماری حەوتسەر و شتی تر بترساندایە ئەوا ئێستا ئەم شتانە پرۆگرامدەكرێن و زەفەر بەو دەسەڵاتە ڕەمزییەی خودا دەبرێت.\nسەرەنجام بیرمەندی دیاری چەپ، سلاڤۆی ژیژەك لە نوسینەكەیدا بەناوی (فرۆید هەر دەژی)، هەندێك ڕەهەندی فەزای مەجازی دەردەخات كە ناچارماندەكات بیبەستینەوە بە یارییەكانی پۆبجییشەوە. ئەو دەنوسێت: «لە "کۆمەڵگای نمایشی"ی ئەمڕۆدا، تیایدا ئەوەی کە وەکو واقیعی ڕۆژانە ئەزموونی دەکەین، زیاتر و زیاتر شێوەی واقیعێک دەگرێتە خۆی کە لە درۆ دروست بووە، تەفسیر و تێگەیشتنەکانی فرۆید بەهای ڕاستەقینەی خۆیان نیشاندەدەن. یارییە کۆمپیوتەرییەکان بێننە بەر چاوی خۆتان کە هەندێک لە ئێمە دەخاتە ژێر ئەفسونی خۆیەوە، ئەو یارییانەی کە توانا دەبەخشنە ئەو کەسە بێتوانا دەروونپەشێوانە تاکو بچنە کەوڵی کەسایەتی نێرینەیەکی دەستدرێژیکەرەوە و، لە پیاوەکانی تر بدەن و بە شێوەیەکی توندوتیژانە چێژ و خۆشی لە ژنان وەربگرن. بەئاسانی دەتوانین گریمانەی ئەوە بکەین کە ئەم کەسە بێتوانایە بۆ ئەوەی لە واقعی سست و بێتاوانا(ی خۆی) هەڵبێت، پەنا بۆ فەزای مەجازی دەبات. بەڵام ڕەنگە ئەم یارییانە قسەیەکی زیاتریان لە خۆیاندا هەڵگرتبێت بیڵێن. چی دەبێت گەر من لە کاتی یارییەکەدا، ناوەوەی لادەر و جڵەوبڕی خۆم بەڕوونی دەربخەم، ناوەوەیەک کە بە هۆی ڕێگرە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییەکانەوە ناتوانم لە ژیانی واقیعیدا پیادەی بکەم؟ ئایا کەسایەتی مەجازیی من تا ڕادەیەک "لە واقیع واقیعتر نیە؟". ئایا ئەمە ڕێک لەبەر ئەوە نیە کە من دەزانم "ئەمە تەنیا یارییەکە" و هەموو ئەو کارانەی تیا ئەنجامدەدەم کە هەرگیز ناتوانم لە واقیعدا ئەنجامیانبدەم؟ بەم مانا تەواوە، وەک ئەوەی لاکانیش باسیکردوە، حەقیقەت بونیادێکی وەک بونیادی چیرۆک/ساختەی هەیە: هەندێک جار ئەوەی لە خەودا خۆی دەردەخات، تەنانەت لە خەون و خەیاڵەکانی ڕۆژانەشدا، حەقیقەتێکە کە واقیعی کۆمەڵایەتی، خۆی لەسەر چەپاندنەکەی بنیاتناوە. لێرەدا گرنگترین وانەی لێکدانەوەی خەونەکان خۆی حەشارداوە: واقیع بۆ ئەو کەسانەیە کە بەرگەی خەون ناگرن!». ڕەنگە بۆ یەكەمجار دین تووشی ئەو بنبەستە ببێتەوە كە ئیتر نەتوانێت زەمینەی خەونبینین بۆ مرۆڤ بڕەخسێنێت. دونیای مەجازی، لە قوڵاییدا دەستكاریی توانای خەوبینبینیشمان دەكات.\nپەیكەر، لە ئاستە فەلسەفییەكەیدا، ڕەقبوونی كۆمەڵێك دۆخە. واتە بەر لەوەی ماتریاڵێكی ڕەق و بەردێكی بەهونرەیكراو بێت، ئەوا پێگەیەكی سەرووماتریاڵیی هەیە. هەر پەیكەرێك دەشێت بیەوێت چركەساتێك بگرێت و تووشی وشكهەڵاتنی بكات. یان چركەیەكی نەمری ببەخشێتە شتانێك و كەسانێك كە لەبەردەم بیرچوونەوەدان. لێرەشەوەیە كە حیسابی جدی لەسەر شوێنی دانانی پەیكەرەكان دەكرێت لە پانتایی گشتی و ناو شاردا. بۆیە پەیكەر هەڵكۆڵینی چركەساتێكە لە پانتایی گشتی و پانتایی كۆمەڵایەتییدا بۆ ئەوەی بیرنەچێتەوە و لەو پانتاییە فڕێنەدرێتە دەرەوە. یان بە دەربڕینێكی تر، ئەو ڕۆح و چركانەی كە لە مێژووی كۆمەڵگاكاندان و نەمردوون، دەبێت جێگیربكرێن و شكڵێكیان پێ بدرێت و لە سەرگەردانی ڕزگاربكرێن: وەكچۆن بەشێوەیەكی مێژوویی و لای میسرییە كۆنەكان، ڕۆحی مرۆڤەكان كە دەگەڕێنەوە بۆ ئەم جیهانە ئەوا تووشی سەرگەردانی دێن و بۆ ئەوەی ڕێ لە سەرگەردانبوونیان بگرێن دەبێت بیانخەینە قاڵبی پەیكەرێكەوە؛ ئیدی ئەو پەیكەرە بەرد بێت یان برۆنز یان گەچ و تەختەدار ئەوا فەرق ناكات: پەیكەر پاراستن و گرتنی ڕۆحە كۆمەڵایەتی و مێژووییەكانە لە سەرگەردانبوون و نەناسینەوە.\nشتێكی ئاشكرایە كە بۆ زەینی مرۆڤی كورد، پەیكەر بیرخەرەوەی بتە. پەیكەر وەك بتێك دەردەكەوێت كە بەئەنقەست كاری تیا كراوە و لەرووی ئۆنتۆلۆژیای هونەرییەوە شتێكی لە بوونی بت زیاترە. واتە بۆ زەینی مرۆڤی ئاسایی كورد پەیكەر بەتەنیا بتێكی ڕووت نیە، بەڵكو هەوڵێكی هونەرییە بۆ داهێنانەوەی بت. گەر بت بوونەوەرێكی ئوستورەیی و دینی بێت لەسەر زەوی، ئەوا پەیكەر بوونێكی تری هەیە و لە نائاگاییدا بەدیلێكی كەمتر جدیی بتە. لێرەشەوەیە پەیكەر لای بەشێكی خەڵك تووڕەبوونی زیاتر درووستدەكات بەراورد بە بت. چونكە بت پێگەیەكی جێگیر و ئەنتاگۆنیستیی هەیە و ڕەتكردنەوەكەی ئاسانە، بەڵام شەڕكردن لەگەڵ پەیكەر كە شتێك لە ڕۆحی لاسایی و چواندنی تیایە قورستر وەردەگیرێت. لێرەدا مەبەستمان لە ئاوەڵناوی "جدی و ناجدى"، ئەو كاردانەوانەی ناو نەستی خەڵكە دەرهەق بە وێنەكانی بت و بەدیلەكانی بت. كاتێك بت و پەیكەر هاوشوناسدەكرێن و وەك یەك وەردەگیرێن ئیتر بەجۆرێكی سەرەتایی ئەوەمان بۆ ڕووندەبێتەوە كە ئاگایی خەڵكە ئاساییەكە بۆ هونەری پەیكەرتاشی ئاگاییەكی پێش-هونەرییە و نەهاتۆتە ناو ڕووبەرە عەلمانییەكەی هونەرەوە كە جیایە لە ڕووبەرە تیۆلۆژییەكەی بت(گەرچی ڕەنگە بتوانین وەك ڕیسكێكی تیۆرییش بڵێین: خەڵكی بەناو نوخبەوییشمان بەجۆرێك لە جۆرەكان لەژێر كاریگەریی ئەم جیهانبینییەدان و لێرەوەیە كە تێكڕا چێژ لە پەیكەر وەرناگرن و بەجدی وەرناگیرێت). دیارە لەم نێوەانەدا دەكرێت دینەكان ڕێگەیەك بۆ هونەری پەیكەر و هتد بكەنەوە و ئەو شتە درووست بووبێت كە پێی دەوترێت هونەری دینی. بۆنمونە لە هونەری هندی و ئیسلامی دا هونەر وەك ڕێگەیەك بەكاردەهێنرێت بۆ نواندنەوەی ڕۆحی دینی. لە بیناسازیی ئیسلامییدا هونەر لەڕێگەی درووستكردن و ڕازاندنەوەی مزگەوتەوە خۆی تاقیدەكاتەوە. مزگەوت بەگشتی ڕۆڵی ئەو پەیكەرە دەگێڕێت كە لە سنوری زەینی نەهاتۆتەدەر و هەر ماتریاڵێك بۆخۆی ماتریاڵێكی پیرۆز و ڕاستەوخۆیە.\nچ پەیكەر و چ نوسینی فیكری و فەلسەفییش، زۆردرەنگ گەیشتۆتە ئێمە. بۆیە كارلێكی كایەكان لەسەر یەكتر كەم و لاوازە و دایالۆگ لەنێوان بوارە جیاجیاكاندا نیە. هونەرمەندێك ڕایەڵەیەكی زۆر لاوازی بە كەسێكی فیكرییەوە هەیە و بەپێچەوانەشەوە تاڕادەیەكی زۆر ڕاستە. كاتێكیش بەر دونیای تازە و تەكنۆلۆژیا دەكەوین ئیتر نیگەرانییەكە زیاتردەبێت و هەستدەكەین ڕەنگە كایە جیاجیاكان نەتوانن گەشەیس رووشتیی خۆیان ببڕن و ببنە كەلتور. وەكچۆن درووستكردنی شانۆی ڕۆمانی لە پاركی "هەواری شار"، خۆی نیشانە و سەمپتۆمێكە بۆ كۆی ئەم درەنگكەوتنە. ئەم شانۆیە درەنگ دەگاتە كن ئێمە و پتر لاساییكردنەوەی كەلتورێكە نەك درووستكردنی كەلتور. واتە كاتێك كەلتور لە ئاستی جیهاندا بەنێوانگریی تەكنیك درووستدەبێت و دەبێتە جۆرێك لە پیشەسازیی كەلتور، ئەوا شانۆی ڕۆمانی ڕۆڵی نیشانەیەك دەگێڕێت كە ئێمە بەم دەمودەستە ناتوانین گەشەیەكی كەلتوریی وەك كەلتوری خۆرئاوا بكەین. حاڵەتێكی سەیر و كۆمیدییش هەر ئەوەیە كە دەبێت لە شوێنێكی وادا زۆرترین سێڵفی بگیرێت و جاروباریش ئاهەنگی گۆرانیبێژێكی میللیی تیا بەڕێوەبچێت.\nمرۆڤ و خۆشویستنی "سەفسەتە"\nبەر لە هەر شتێك سەفسەتە لەو ڕووەوە پرسێكی ئاڵۆزە كە وەك بڵێی یەكسەر جیهان دابەشدەبێت بۆ سەر دوو بەرە، بەرەی سەفسەتە و بەرەی نا-سەفسەتە. جگە لەوەی لەڕووی ئیتیكییشەوە، هەستێكی لوتبەرزانە درووستدەكات و ناڕاستەوخۆ دەمانخاتە پێگەی كەسێكەوە كە گوایا دەستوپلێكی لۆژیكیمان هەیە و تووشی سەفسەتە نابين. ڕەنگە لێرەشەوە بێت كە لە فیكری نوێدا(لانیكەم لەسەدەی بیستدا)، پێناسەی سوبێكت(مرۆڤ) كراوەتەوە و مرۆڤ چیتر ئەو خودە ئاگامەندە نیە كە ئاگای تەواوی لە ڕاست و هەڵە بیت و توانای تەواوی بەسەر زماندا بشكێت. سوبێكت خۆی لەناو تۆڕێك ڕەمز و ئاماژەی زمانەوانییدا دەژی و زمانیش بەو هەموو كەلینەی خۆیەوە كەوتووەتە پێش سوبێكتەوە. مادام زمان خۆی دەكەوێتە بەر لە درووستبوونی سوبێكتیڤیتە و كارەكتەرمانەوە، ئەوا ئەگەرەكانی سەفسەتەش دەكەوێتە بەر لە ئیرادەمانەوە. بۆیە سوبێكت ناتوانێت بەڕەهایی خۆی لە سەفسەتە داماڵیت، وەكچۆن ئەمە بەو مانایەش نایەت كە بەشێوەیەكی ڕێژەیی ڕەوایەتی بە سەفسەتە بدەین. لەم نێوانەدا مادام سوبێكت بەنێوانگریی زمان دەدوێت و كردەكات و زمانیش دیاردەیەكی كۆمەڵایەتییە ئەوا یەكێك لە ڕێگەچارەكان ئەوەیە كۆپەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان جێیەكی شایستە بۆ سەفسەتە بكاتەوە تاكو سەفسەتە لە كردەیەكی شەخسییەوە بپەڕێتەوە بۆ پێگەیەكی بەتاڵی كۆمەڵایەتی. بە دەربڕینێكی تر، كۆمەڵگا هەمیشە ناتوانێت وەك تاكەكەس لەسەر فاكتی درووست بڕواتەڕێوە، بەڵكو ئەوە كۆپەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابورییەكانن دەتوانن جۆرێك لە مانای دەستەجەمعی درووستبكەن و تەركیزەكە لەسەر تاكەكەس دووربخەنەوە. جگە لەوەی لەپاش فرۆیدییشەوە دەزانین فاكتەكان تێكەڵن بە كەڵكەڵەی شاراوەی دەروونی و ڕاستی و فاكت بەدوور نین لە كەڵكەڵە دەروونییەكانی مرۆڤ وەك ترس و شەرم و ئیرەیی و سۆز و هتد. ئەمە جگە لەوەیی پرۆسەی درووستبوونی مانا لە فیكری هاوچەرخ و بەتایبەت ژاك لاكاندا، پرۆسەیەكی جیاوازە لە فەلسەفەی كلاسیك. بۆنمونە لە فیكری لاكاندا دالەكان خۆیان لە خۆیاندا دەبەنگن. واتە پێشوەخت سەرگەردانن و دواتریش بەشێوەیەكی گەمژانە خۆیان بە مەدلولەكانەوە دەنوسێنن و ئەمەش بەهۆی پانتایی كۆمەڵایەتی و ڕەمزییەوە درووستدەبێت. پانتایی كۆمەڵایەتییش لە جەوهەری خۆیدا لەسەر جۆرێك لە بێمانا(meaningless) بەندە. بێمانا بەو مانایەی كە ڕەگەزێكی گەورە هەیە خۆی بێمانایە بەڵام مانا لە كۆمەڵگادا درووستدەكات. بۆنمونە ئایدۆلۆژیا خۆی لەبنەڕەتدا مانا و بیانوویەكی زۆر عەقڵانیی نیە بەڵام دەتوانێت ببێتە دالێكی گەورە كە مانا بە دالەكانی تر دەدات و ژیانی ڕەمزیی مرۆڤ ڕێكدەخات. بۆ نمونە پرسی حەرامكردن لە دیندا، دەتوانێت ڕۆڵی ئەم دالە بگێڕێت و گرفت بۆ مەسەلەی سەفسەتە درووستبكات. تۆتۆلۆژی و هەمانبێژی، كە كۆنسێپتێكی ناو لۆژیكی نویێە، تۆزێك یارمەتیماندەدات لە ڕوونكردنەوەی ئەمەدا. چۆن؟\nحەرامكردن لەبنەڕەتدا خۆی پرسێكی فۆرماڵە. «فۆرم»ـاڵ بەو مانایەی كە حەرام حەرامە و هیچی تر، بەو مانایەی كە حیكمەتێكی زۆر ڕوون لە قەدەغەكردنی «ناوەڕۆك»دا نابینینەوە. ئەمەش سەری لە ڕەخنەگرانی دین و ئایدۆلۆژیاكان شێواندووە كە بۆچی پاش هەڵوەشاندنەوەی حیكمەتی باو و كاركردی حەرامەكان، كەچی دینەكان و هتد هەر بەردەوامن؟ واتە دەست بۆ ناوەڕۆكی شتێك دەبەن كە خۆی بۆش و فۆرماڵە و حیكمەتەكەشی لە فۆرمەكەیدایە نەك ئەودیوی فۆرم. بە واتایەكی تر: حەرام پێدراوێكی تۆتۆلۆژییە، هەمانبێژییە، وتنەوەی وتراوە: حەرام بۆیە حەرامە چونكە حەرامە. ڕێك وەك تۆتۆلۆژییەكەی ئیسلام دەربارەی قەدەر. «فڵان كەس ڕۆژی تەواوبوو. بۆچی تەواو بوو؟ چونكە تەواو بوو». هێندە هەیە دەبێت شتانێك حەرام بكەیت، تاكو خۆت لە ئەوانیتر جیابكەیتەوە و دالە ئایدۆلۆژییەكانت تووشی پەرشبوونەوەیەكی بێسنور و بێمانایی نەیەن. بەم پێیە، گەر حەڵاڵكردن ڕێسا(قاعیدە) بێت، ئەوا حەرامكردن ئاوارتە(ئیستیسنا)یە. بۆ ئەوەی حەڵاڵ هەبێت، دەبێت شتانێك حەرامكرابێت. واتە حەرامكردن ڕەهەندی زبری ناو حەڵاڵە بێشومارەكانە. حەرام ئەو ڕەهەندە ناعەقڵانییەی ناو عەقڵانیەتی دینییە كە دین وەك ئایدۆلۆژیایەكی میتافیزیكی دەڕەخسێنێت.\nلە ئاستە گشتییەكەدا و بەو پێیەی ژیان خۆی لە بناغەدا هەڵگری مانا نیە و ئێمە دواتر بەشێوەیەكی پاشەوپاش و ڕیترۆئەكتیڤ مانای دەدەینێ، ئەوا پەیوەندیی ئێمە بە ژیانەوە پەیوەندیەكە لەسەر جۆرێك سەفسەتە و ڕەگەزێكی «بێمانا» وەستاوە. واتە «ژیان لەخۆیدا/ فی نفسە» هیچ مانایەكی جەوهەریی نیە و كەمێك دواتر ماناوەردەگرێت. بۆیە دەتوانین سەفسەتە لەو چەمكەی فرۆید نزیكبكەینەوە بەناوی نكۆڵیی فیتیشیستی(fetishistic disavowal). نكۆڵیی فیتیشیستی لەسەر گوزارەیەكی لەم جۆرە ڕسكاوە كە مرۆڤ بەردەوام دووبارەیدەكاتەوە تاكو بەرگەی شتەكان بگرێت: «خۆ من دەزانم شتەكە بەم جۆرەیە، بەڵام...». لەدوای ئەم بەڵامەوە ڕۆڵی سەفسەتە دەستپێدەكات و سوبێكت خۆی فریودەدات. بۆنمونە: خۆ دەزانم سەفسەتە جۆرێك لە ناعەقڵانیەت و تەمومژی تیایە، بەڵام بەجۆرێك دەجووڵێمەوە وەك بڵێی نایزانم. بەم پێیە، مرۆڤ بەشێوەیەكی فیتیشیستی و ئایدۆلۆژی لەگەڵ كۆی ژیاندا دەجووڵێتەوە و بەجۆرێك هەڵسوكەوتدەكات وەك بڵێی نامرێت(یان نازانێت دەمرێت). لێرەشەوەیە كاتێك وەك ئەرگۆمێنت بروامان بە ڕەخنەكردنی سەفسەتەیە ئەوا لە ئاستی كاركردی كۆمەڵایەتییدا سەفسەتەكان دەبنەهەڵم و لەناو تۆڕێك پەیوەندیی چڕوپڕدا بەشێك لە كاركردە عەقڵانییەكەیان لەدەستدەدەن(بەتایبەت لەئێستادا كە بەرزبوونەوەی ڕێژەی موجامەلە لە بەرژەوەندیی سەفسەتە كۆتاییدێت).\nهێنریك شۆنبێرگ، لە وێبسایتی (فیلۆسۆفی ناو)، وتارێكی كورتی قەشەنگی نوسیوە بەناوی: "مێشكی مرۆڤ خووی بە سەفسەتەوە گرتووە". شۆنبێرگ لەوێدا، نمونەیەكی نزیك لە نكۆڵییە فیتیشیستییەكەی فرۆید دەهێنێتەوە و باسی جگەرەكێشان دەكات. بۆ وێنە، كەسێك دەڵێت "ئامۆژگارییە تەندرووستییەكانم خوێندۆتەوە، بەڵام مامم جگەرەدەكێشێت و وەزعیشی باشە. بۆیە دەركێت جگەرەكێشان شتێكی خراپ نەبێت"." یاخود مادام مامم جگەرەدەكێشێت و نەمردووە، ئەوا منیش دەیكێشم و نامرم". واتە لێرەدا مەرج نیە كەسەكەش بگات بە هەمان دەرەنجامی مامی. لێرەدا پەنا بۆ جۆرێك لە سەفسەتە براوە كە پێی دەوترێت «دەمارگیری لە پشتڕاستكردنەوەدا». واتە ئەنجامگیرییەكە پشتی بە دەمارگیرییەكی شەخسی بەستووە نەك سەلماندنێكی بابەتی و ئۆبێكتیڤ. واتە دەروونی مرۆڤ جۆرێك لە ئاراستەگیری وەردەگرێت كە لەگەڵ درووستی/حەقیقەتدا وێكنایەتەوە. وەك بڵێی، فاكتەكان و سەلماندنەكان هەمیشە لەگەڵ دەروونی مرۆڤدا وێكنایەنەوە و فاكت لە هەندێ شوێندا خاڵییە لە «لیبیدۆ» و وزەی دەروونی بۆ مرۆڤ. شۆنبێرگ لە هەمان نوسیندا، دەمارگیری بە میكانیزمێكی بەربڵاوی ناو ژیانی مرۆڤ دەزانێت و مرۆڤ ڕەهەندێك بۆ فاكتەكان زیاددەكات و بە كەڵكەڵە دەروونییەكانی خۆی ئالودەیان دەكات. واتە سەفسەتە وەك میكانیزمێكی بەرگریی دەروونی وایە بۆ تەحەمولكردنی پێشهاتە ناخۆشەكان. بە وتەی شۆنبێرگ، ئەمە هاتۆتەناو ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەوە و لە دیاردەیەكی وەك «سەفسەتەی قومارباز»دا ڕەنگیداوەتەوە. بەو مانایەی كە هەموومان وەك قوماربازێك چاوەڕێی ئەگەرێكی نادیارین و هەوڵدەدەین زنجیرەی هۆ/ئەنجام بپچڕێنین و چاو لەو پەیوەندییە لۆژیكییە بپۆشین كە لەنێوان دیاردەیەك و دیاردەیەكی تردا هەیە یان لەنێوان دەستێك قومار و دەستێكی تردا هەیە\nداماڵينى ئه‌فسوون له جه‌سته...\nپێده‌چێت به‌رزبوونه‌وه‌ى ڕێژه‌ى كوشتنى ژنان، ته‌نيا بۆ كۆنه‌پارێزيى كۆمه‌ڵگاكه نه‌گه‌ڕێته‌وه؛ به‌ڵكو بۆ پێچه‌وانه‌كه‌شى بگه‌ڕێته‌وه. واته ده‌رچوون له كۆته‌كانى كۆنه‌پارێزى. به ده‌ربڕينێكى تر، ژنان له كۆمه‌ڵگايه‌كى سونه‌تى و كۆنه‌پارێزدا ده‌ژين و به‌ر كۆمه‌ڵێك شتى تازه‌ش كه‌وتوون، بۆيه ده‌يانه‌وێت له‌م كۆتانه ده‌رچن و تووشى كوشتن و نه‌فيبوونه‌وه دێن. پێده‌چێت شته‌كه له‌مه‌ش زياتر بێت: تا كۆمه‌ڵگاكه ژانى گۆڕانكارى بيگرێت و بيه‌وێت هه‌ندێك كۆتوبه‌ندى بچوك تێپه‌ڕێنێت، ژنان ده‌كه‌ونه به‌رده‌م مه‌ترسيى مردن و قوربانيى گۆڕانكارى. وه‌ك ده‌وترێت: ئايا گۆڕانكارى به‌بێ قوربانيدان ڕووده‌دات؟ به‌ڵام كێشه‌كه ئه‌وه‌يه ده‌ركه‌وێت ئه‌م كوشتنانه‌ى ژنان، هێشتا له‌ناو بازنه‌ى سونه‌ت و كۆنه‌پارێزييدايه و په‌يوه‌نديى ڕاسته‌وخۆى به هه‌وڵى ژنانه‌وه نيه بۆ ده‌رچوون له‌م مێژووه كۆنه‌پارێزه.\nله‌گه‌ڵ تێكه‌ڵبوونى ئه‌م كۆمه‌ڵگاى ئێمه به ئامرازه‌كانى مۆدێرنه، پێده‌چێت فۆرمه‌كانى كوشتنى ژنان گۆڕانيان به‌سه‌ردا بێت. واته له فۆرمێكى كوشتنه‌وه بچينه‌وه بۆسه‌ر فۆرمێكى تر. چونكه هاتنى هه‌ر كه‌ره‌سته‌يه‌كى نوێ، مه‌رج نيه عه‌قڵێكى نوێش له‌گه‌ڵ خۆى بێنێت، به‌ڵكو پێده‌چێت بڕێك ئه‌و عه‌قڵه كۆنه‌پارێزه تۆكمه‌بكات و يارمه‌تيى بدات نه‌جوڵێت. له جيهانى مۆدێرنه‌دا، هه‌م ئامرازى مۆدێرن هه‌يه و هه‌م عه‌قڵى مۆدێرنيش. ئه‌وه‌ى دێته كۆمه‌ڵگاى ئێمه‌وه، پتر ديوه ئامرازييه‌كه‌يه‌تى. ئامراز و ته‌كنۆلۆژيا، كاتێك تێكه‌ڵ به ديوه كۆنه‌پارێز و خێڵه‌كييه‌كانى كۆمه‌ڵگاى ئێمه ده‌بن؛ جياكردنه‌وه‌يان قورسه. واته عه‌قڵێكى خێڵه‌كى و عه‌قڵێكى ئامرازيى مۆدێرن تێكه‌ڵ به‌يه‌كتر ده‌بێت و كه‌لتورى سونه‌تى خۆراكى خۆى له ئامرازه‌كانه‌وه وه‌رده‌گرێت. بۆنمونه، گومان و دڵپيسيى پياوانه، تێكه‌ڵ به ئامرازه‌كان ده‌بێت و باشتر ده‌توانن ژن كۆنترۆڵبكه‌ن. ئامرازه‌كان وزه‌يه‌كى زۆرى كۆنترۆڵكردنيان له‌خۆياندا هه‌ڵگرتووه. به‌ڵام ئايا ئامرازه ته‌كنۆلۆژييه‌كان، هيچ ڕه‌هه‌ندێكى ڕزگاركه‌رانه‌يان له‌خۆياندا هه‌ڵگرتووه؟ ئايا ده‌توانن بڕێك له‌و پياسالارييه تێكشكێنن كه هه‌يه؟ ئايا خه‌ياڵاتى ژن فراوانده‌كه‌ن و ئه‌گه‌رى نوێ ده‌خه‌نه مێشكيه‌وه؟ وه‌ڵامه‌كه‌ى زۆر ڕوون نيه. چونكه ئامرازه‌كان و جيهانى ته‌كنيك و واقيعى مه‌جازى، هه‌موويان هه‌م ڕزگاريى بچوك له‌گه‌ڵ خۆيان ده‌هێنن، هه‌م كۆنترۆڵى تازه‌ش.\nيه‌كيك له‌و كۆنترۆڵه تازانه، كه له‌سه‌ر ئاستى جيهان، به‌ديده‌كرێت كۆنترۆڵى جه‌سته‌يه. واته ديارده‌كه ته‌نها له كۆمه‌ڵگاى ئێمه‌دا ڕوونادات، به‌ڵكو له‌سه‌ر ئاستى جيهان ئاماده‌يى هه‌يه. ئامرازه نوێيه‌كان، كه بڕێك له جيهان و كۆمه‌ڵگا مه‌جازى ده‌كه‌نه‌وه و له واقيع دايده‌بڕن، به زيانى جه‌سته كۆتاييدێت. واته جه‌سته تووشى گۆشه‌گيركردن و كۆنترۆڵ دێت. له‌برى ئه‌وه‌ى بخرێته ژيانكردنه‌وه و ئه‌زموونبكرێت و ڕێزى بۆ بگه‌ڕێته‌وه، تووشى جۆرێك له نه‌فيكردن ده‌بێت. ئه‌مه بۆ كۆمه‌ڵگاى ئێمه، زه‌ره‌رێكى ديكه‌ى هه‌يه. ئه‌ويش ئه‌وه‌يه كه مێژووى نه‌فيبوونه‌وه‌ى جه‌سته، به فۆرمێكى تازه درێژه به خۆى ده‌دات و له ئه‌زموونكردن و ئازادى و خۆنواندن بێبه‌شده‌بێت. وه‌كچۆن ئه‌و نمايشه سه‌ره‌تاييه‌ى جه‌سته كه ئێستا له كۆمه‌ڵگاى ئێمه‌دا هه‌يه و به‌هۆى فشاره‌كانى سه‌رمايه‌داريى مۆدێرنه‌وه درووستبووه، چه‌وساندنه‌وه‌يه‌كى ترى جه‌سته‌يه نه‌ك ئازادكردن. جه‌سته وه‌رده‌گه‌ڕێت بۆ نمايشێكى زاهيدانه. يان به زمانه چه‌پگه‌راييه‌كه: وه‌رده‌گه‌ڕێت بۆ ڕه‌هه‌ندێكى كاڵايى، له كۆمه‌ڵگايه‌كى سونه‌تييدا. جيهانى مۆدێرن به‌شێوه‌ى جياجيا هه‌وڵيداوه جه‌سته سنورداربكات و له يه‌ك ڕه‌هه‌نددا كورتيبكاته‌وه(بۆنمونه پۆڕنۆ)، به‌ڵام له كۆمه‌ڵگاى ئێمه‌دا هێشتا به شێوازى پێش‌مۆدێرن ڕێ له جه‌سته و هاتنه‌گۆى ده‌گيرێت.\nله‌م ساڵانه‌ى دواييدا، ژنى كورد تووشى جۆرێك له كوشتنى ڕه‌مزى ده‌بێته‌وه و له‌ڕێى ستايشكردنى جه‌سته‌يه‌وه، ديسان ده‌چه‌وسێنرێته‌وه. ئه‌م كوشتنه ڕه‌مزييه، ئه‌و هونه‌ره نزم و نه‌وييه‌يه كه ناوى گۆرانيى به‌ند-ـه. گۆرانيى به‌مد، درێژكراوه‌ى عه‌قڵى نێرسالارانه‌ى كوردييه و تێكه‌ڵ به ئامرازه ته‌كنۆلۆژييه‌كان بووه و هه‌ستى نێرسالارانه‌ى گوێگرى كوردى تێرده‌كات. له‌م جۆره هونه‌ره‌دا، ژن ده‌بێته‌وه به كاڵايه‌كى كۆنى ناو سه‌رده‌مێكى نوێ. به ده‌ربڕينێكى تر، جه‌سته كۆنه‌كه‌ى ژنى كورد ده‌هێنرێته ناو سه‌رده‌مێكى نوێوه كه كه‌لتور و گۆرانى و هونه‌ر ده‌كرێن به كاڵا و پيشه‌سازى و هتد. ئاكامى ئه‌م هونه‌ره‌ش، درووستكردنى نێرێكى تاكڕه‌هه‌نده كه يه‌ك تێگه‌يشتنى بۆ جه‌سته هه‌يه و به‌س: جه‌سته وه‌ك شوێنى وه‌رگرتن، وه‌ك بابه‌ت و ئۆبێكتێك كه هه‌رچۆن بووه كۆنترۆڵبكرێت.\nچاره‌سه‌ره‌ى هه‌ره سه‌ره‌تايى ئه‌وه‌يه كه پيرۆزى و ئه‌فسوون و سيحر له جه‌سته‌ى ژن داماڵرێت. هه‌م سونه‌ت، هه‌م سه‌رمايه‌دارى، له‌ڕێگه‌ى ئەم پيرۆزكردنه‌وه په‌ره به بازاڕى خۆيان ده‌ده‌ن، هه‌م بازاڕى كه‌لتورى، هه‌م بازاڕى ئابورى. جيهانى مۆدێرن، جيهانى داماڵين بوو له ئه‌فسوون و ئوستوره و ئه‌فسانه. بۆيه پێويسته ئێمه‌ش سود له‌م كاتيگۆرييه وه‌ربگرين و جه‌سته له ئه‌فسوون داماڵين و وه‌ك ڕووبه‌رێكى ئاسايى و عه‌قڵانى سه‌يرى بكه‌ين و له‌و حه‌ساسيه‌ته پاكى بكه‌ينه‌وه.\n«نیگا» لەو پرسانەیە كە ناتوانین بیری لێ نەكەینەوە. ئەویش لانیكەم لەبەر دوو هۆ 1) ئێستا كرداری «بینین» كردارێكی سەنتراڵە و نیگا ناوێكی تاڕادەیەك فیكرییە بۆ ئەم كردارە سەرتاپاگیرەی مرۆڤەكانی ئەم سەردەمە كە سەردەمی شاشە و سینەما و تەكنۆلۆژیای دیدەكی و نمایشە 2) لە دونیای كوردییدا، ئەگەری هەیە دالی «سەیركردن» هەندێك گۆڕانی بەسەردا هاتبێت و خۆی بەرەو مەدلولی تر ڕاپسكێنێت. دیارە ئەمە شتێكی بەڵگەنەویست نیە و تەنیا هێندە هەیە دەكرێت ببێتە مایەی تێڕامان.\nدەكرێت مەبەستمان لە نیگا هەریەكە لە بینین و نیگای زەقیش بێت كە بە ئینگڵیزی دەكاتە «seeing & gaze». بینین و سەیركردن ئەو كردارەیە كە مرۆڤ یان سوبێكت بەهۆیەوە پەیوەندییەكی بەرفراوان لەگەڵ جیهاندا درووستدەكات. وەكبڵێی بینین تاكە كردارێك نیە لە سوبێكتەوە دەردەچێت بۆ ئۆبێكت و دونیای دەرەوە، بەڵكو كۆی جیهان دەریایەكی دیدەكییە و مرۆڤ پینتێكە لەناویدا. شتێكی هاوشێوەی ئەوەی كە هونەرمەندە كوبیستەكان دەیانوت: جیهان دیمەنێك نیە بۆ چاوی مرۆڤ، بەڵكو مرۆڤ دیمەنێكی ناو جیهانە. لەم ڕوانگەیەوە جیهان دەبێتە ڕووبەرێكی گەورەی بینین و فینۆمینە و ئەگەری دەركەوتن. جۆن بێرگر لە سەرەتای كتێبەكەیدا بەناوی «شێوازەكانی سەیركردن» دەنوسێت: «دیتن بەر لە گوفتار و ئاخاوتن دێت. مناڵ بەر لەوەی بێتەگۆ، سەیردەكات و شت دەناسێتەوە». لە هەمان كتێبدا دەشڵێت: «تابلۆ بەو مەبەستە بەدەستی مرۆڤ داهێنرا تاكو ئەو شتە بەرجەستەبكات كە ون و غایبە». لە ئیقتیباسی یەكەمدا، تێدەگەین بینین دۆخێكی بەرفراوانە و بەسەر سوبێكتدا دەسەپێنرێت، جۆرێكە لە حەتمیەتی دەرەوە. واتە نیگا شتێك نیە بەتەنیا لە چاوی مرۆڤەوە بچێتەدەرەوە و ئاراستەی دەرەوەی بكات بەڵكو مرۆڤ لەناو هەرێمێكی گەورەی شتدا نیشتەجێیە و شتەكان بینینی خۆیان بەسەر مرۆڤدا دەسەپێنن. ئەمەش لەو خەسڵەتەی بینین/نیگامان نزیكدەكاتەوە لە دەروونشیكاریی ژاك لاكاندا كە پێی وایە: بینین شتێكی زاتی و سوبێكتیڤ نیە بەڵكو شتێكی دەرەكی و ئۆبێكتیڤە. بە مانایەكی تر، ئامادەیی شتەكان لە دەرەوەماندا وادەكەن كە هەستبكەین ئەوە شتەكانن سەیرمان دەكەن نەك ئێمە سەیری شتەكان بكەین. لە ئیقتیباسی دووەمیشدا، پرسی بینین و غیاب یان بینین و نەبینراو دەورووژێت. دیارە لە كاتی كرداری بینیندا، ناتوانین كۆی بینراوەكە ببینین. شتێك دەمێنێتەوە كە عاسی و مەحاڵە. بە دەربڕینێكی پسپۆڕییتر، كە نیگامان دەگیرێتە ئۆبێكتە بینراوەكە ئەوا لەناویدا پنتێك هەیە نایبینین و ئەم پنتەش سەداسەد لە خودی ئۆبێكتەدا نیە بەڵكو بەشێكە لە بونیادی نیگا خۆی. نیگاكردن خۆی پرۆسەیەكی پێرفێكت نیە، بەڵكو بەپێی قسەی "تۆد مەكگوان" لە كـێبی «نیگای ڕیاڵ»دا، چاڵێك لە خودی نیگادا هەیە كە ناهێڵێت ئۆبێكتە بەتەواوی ببینین. بە دیوێكی تریشدا، فشاری دیمەنەكان زۆرجار وادەكەن كە هەستبكەین ئەوان سەیرماندەكەن. بەر لەوەی وەك سوبێكت چاوهەڵێنین، ئەوان حزووری ئێمەیان كردۆتە ئامانج و نیگای ئێمە وەك جۆرێك لە كاردانەوەی لێدێت بەڕوویاندا.\nجۆن بێرگر هەر لە لاپەڕەكانی سەرەتای كتێبەكەیەوە دەشنوسێت: «گۆشەنیگای ئێمە(واتە ئەو گۆشەیەی كە سەیری لێوە دەكەین)، لەژێر كاریگەریی زانین و بیروباوەڕكانماندایە». واتە نیگای ساف و بێگەرد بوونی نیە. هەر نیگایەك ئەگەری هەیە باركرابێت بە كۆمەڵێك پێشگریمانە و پێشباوەڕ كە بینینمان بۆ شتەكان بارگاویدەكات. لێرەدا نمونەیەكی سادە و تۆزێكیش بێ پەیوەندی دێنینەوە بۆ ئەم دۆخەی نیگاكردن. لە دونیای ئێمەدا نیگا، بەتایبەت لە دۆخە ژێندەرییەكەیدا، هەڵگری كۆمەڵێك پێشگریمانەی ڕەگەزییە. ساڵانێكی زۆر و بگرە تا ئێستاش، نیگا پرسێكی تەمومژاوییە. كاتێك ژنێك نیگای پیاوێك دەكات یان بەپێچەوانەشەوە، ئیدی نیگا لەوە دەردەچێت نیگا بێت و پتر دەچێتە خانەی كردارەوە. ژن و پیاو لێرەدا بە چاو شتێك ئەنجامدەدەن كە لە سەیركردن زیاترە و كۆمەڵێك وەسوەسە و گومان هەڵدەگرێت. زۆرجار نیگای ژنێك، كێشە و بەدحاڵیبوونی زۆری بەدوای خۆیدا هێناوە. ئەمەش دەریدەخات مێژووی ئێمە، مێژووی سەركوتكردنی بینین بووە.\nلە ئێستادا بینین هەم لە واقیعدا ئامادەیە و هەم بە نێوانگریی فەزای مەجازییش. لە هەردووكیاندا هەست بەوە دەكەین كە مرۆڤ وەك بكەرێكی چالاك ناتوانێت دەرەوەی خۆی ببینێت(گەر بێتو لە ئاڵۆزییەكانی بینین گەڕێین). بە شەقامێكدا دەڕۆیت و بێشومار تابلۆی بازرگانی سەیرتدەكەن، بەجۆرێك كە نابینرێن. هەم خۆیان نابینرێن و هەم هێزی بینینیشیان لە مرۆڤدا كز و لاوازكردووە.\nسینەما و لێكدانی نزیك-دوور\nكاتێك لە ژینگەی مرۆیی بێزاردەبێت و دەتەوێت دووركەویتەوە، رەنگە سینەما باشترین نێوانگر بێت. كاتێك دەتەوێت لە زەوی بچیتەدەر و لەڕێگەی جووڵە و دەنگ و ڕەنگەوە، مەودا وەرگریت، سینەما ئەم دۆخەت بۆ فەراهەمدەكات. واتە تۆ وەك مرۆڤێك، دەتەوێت بچێتە ئەودیوی مرۆڤ-بوون. ئەودیوی مرۆڤبوون واتە لە پانتایی كۆمەڵایەتی و ڕەمزی و كەلتوریی مرۆڤەكان بچیتەدرەێ و بۆ چەند ساتێكی دیاریكراو، ئەو دیوە مرۆییەی خۆت لەبیربكەیت. بە دەربڕینێكی تر، تۆ لە نزیكەوە بەرەو دوور دەڕۆیت، لە هەناوی مرۆڤبوونەوە بەرەو ئەودیوی مرۆڤبوون. بۆ ئەمەش بەر لە هەرشت، ئەو ژانرە سینەماییانە كۆمەكت دەكات كە دەربارەی كۆتایی جیهان و ژیانن و ئەمڕۆ بە سینەمای ئاخرزەمانی(یان Apocalyptic ) دەناسرێت.\nسینەما لەڕێگەی ئەم ژانرەوە یارمەتیت دەدات، هەر بە یارمەتیی مرۆڤ خۆی، مرۆڤ تێپەڕێنیت. بەر دوا سنورەكانی بكەویت. ئەو ئەگەرانە لەمسبكەیت كە ئێستای مرۆڤ وێراندەكات. سینەما كە بەرهەمی مرۆڤ خۆیەتی و بەرەنجامی تەكنۆلۆژیای مۆدێرنە، ئەو ئەگەورانە دەنوێنێتەوە كە دەكرێت مرۆڤ ڕووبەڕووی ببێتەوە. ئەوەی لێرەدا باسیدەكەین پتر هەستێكی شەخسییە كە زۆرجار ڕووت تێدەكات و دەتەوێت لە جەنجاڵیی ئەم پانتاییە مرۆڤە بڕۆیتەدەرێ.\nلە ژانری ئاخرزەمانییدا، كە پانتایی كۆمەڵایەتیی و شارستانیی مرۆڤ شڵەژانی تێدەكەوێت، خاڵی نیە لە هەستێكی قێزەونی شادی. ئەو هەستەی كە فرۆید لەپاڵ باسی سوپەرئیگۆدا باسیدەكات و پێی وایە سوپەرئیگۆی مرۆڤ هەڵگری ئەو چێژە شاراوە قێزەونەشە كە شتەكان لە ڕەوتی ئاسایی دەربكات و پەردەكەیان لابدات و بەدزییەوە چێژیان لێ وەربگرێت. سینەما، بەو پێیەی زیاتر مامەڵە لەگەڵ نەست(ناخودئاگا)دا دەكات ئەوا پتریش پەیوەندیی بەم چێژە قێزەونەوە هەیە. سەیركردنی كۆتایی دونیا، خاڵی نیە لە چێژوەرگرتن لەو كۆتاییەش. خاڵی نیە لەو لەزەتە پەنهانەش كە دەتە،ێت لە فشاری مرۆڤەكانی تر و ئەوانیتری كۆمەڵگا ڕزگارت ببێت. پێدەچێت ئەمە خزمەت بە دیوی ئابوریی سینەمای ئاخرزەمانییش بكات كە بەردەوام خەڵك دەخاتە چاوەڕوانییەوە بۆ فیلمی نوێ و بەرهەمی نوێ. بێزاربوونی مرۆڤ لە مرۆڤەكانی تر و ئەو شارستانەیە ماندووكەرەشی كە درووستیكردووە، وایكردووە ئەم ژانرە برەوێكی زۆری هەبێت. برەوەكەش، وەك وتمان، لەقووڵاییدا لەوێوە دێت كە هەستدەكەین ئەو فشارە گەورەیەی ناو مرۆڤ و ژیان و خەون و هتدە، لادەچێت. هەستدەكەین ژیانی ڕاستەقینە لەوێدایە كە بەردەوام سێبەری كۆتایی بەسەر ژیانەوە هەبێت نەك سەرەتا. واتە گەر باس لە سەرەتایەكی تازەش بكرێت، بەجۆرێك لە جۆرەكان هەر ڕۆڵی كۆتایی دەگێڕێت. ڕۆڵی ئەو كۆتاییەی كە دەبێت بۆ ئێستا دابنرێت و دوماهی بە هەر شتێكی هەنوكە بهێنرێت. ئەم هەموو ئاڵۆزییەی بۆ مرۆڤ درووستبووە، تەنیا لەڕێگەی كۆتاییەكەوە لادەچێت كە ژانری ئاپۆكالیپتیك دەیڕەخسێنێت.\nكاتێك لە ڕەهەندی نزیك-ـەوە بەرەو ڕەهەندی دوور دەڕۆین، ئەوا شتێك دێتەپێشەوە كە زۆرجار چێژەكەمان وێراندەكات. واتە كاتێك لە پانتایی مرۆڤەوە بەرەو كۆتایی ئەم پانتاییە دەڕۆین(كە لەڕووی سینەماییەوە خۆی لە لۆكەیشن و دیمەنی سەیروسەمەرەدا) دەبینێتەوە؛ ئەوا بەر ئەو پنتە مەحاڵە دەكەوین كە ئێمە هێشتا دوورنەكەوتووینەتەوە. هێشتا هەر لەناو پانتایی مرۆڤدا گیرمانخواردووە و ئەو دەمەشی كە لە قووڵایی فەزا یان وێرانبوونی زەوییداین، هەر بە زمان و ئاماژە و یادەوەریی مرۆڤ كاردەكەین و دەجووڵێینەوە. واتە هەر دوور-ڕۆیشتنێكمان بە نزیك-هاتنەوە كۆتاییدێت و بە قەولی كورد ڕێسەكەمان دەبێتەوە بە خوری. بەس هاوكات نابێت ئەو لەزەتەش لەیادبكەین كە لە پرۆسەكەوە دەستمان دەكەوێت، پرۆسەی بینینی ئاخرزەمان، پرۆسەی تەیكردنی «دووركەوتنەوە لە مرۆڤ».\nزۆرجار لە تەفسیرە دەروونشیكارییەكاندا بۆ سینەمای ئاخرزەمانی، تێكچونی هەسارەیەك دەبەسترێت بە ڕووداوێكی شەخسیی مرۆڤێكەوە(لە شێوەی دایكێك یان باوكێكدا). بۆنمونە سەفەری دووری باوكێك بۆ سەر هەسارەیەكی تر، وەك بەرەنجامی تێكچوونی پەیوەندیی ژن و مێردێك سەیردەكرێت یان لەوەش ئاڵۆزتر: وەك پەیوەندیی سێكسیی ئۆدیپییانەی نێوان كچ و باوكێك سەیردەكرێت كە گوزارشت لە ئەزموونكردنی سێكسەكە دەكات لەڕێگەی ڕووداوێكی دووری دەرە-مرۆڤەوە. بەكورتییەكەی، هەموو ڕووداوە دوورەكانی ناو ئاخرزەمان، ڕیشەی لە نزیكترین پانتایی مرۆڤدا هەیە و بەجۆرێك لە جۆرەكان هەوڵە بۆ دەرچوون لەم پانتاییەی كە زۆرجار وەك تاكەكەس بێزارماندەكات.\nهاوڵاتى و هاوتۆڕ\nهەندێک لە تیۆریستانى سەرەتاى سەدەى بیست و یەک وردەوردە چەمکى هاوتۆڕ یان نێتزن(netizen) یان هاوڵاتیى سایبەر(Cybercitizen) دەخەنە جێى چەمکى هاوڵاتى(citizen). نێتزن لە هەردوو وشەى net و citizen درووستکراوە کە بەسەریەکەوە دەکەنە ھاوتۆڕ یان ھاوڵاتیى ناو تۆڕ‌ەکان. هۆیەکەشى پەرەسەندنى تۆڕى ئەنتەرنێتە کە دەستکاریى چەمکى هاوڵاتیى کردووە. بەم پێیە ئەنتەرنێت فەزایەکى «کراوەتر» و خێراترى خولقاندووە و هاوڵاتییەکانى پێشوو تێیدا دەچنە مامەڵە و کارلێکى خێراوە. مایکڵ هاوبن یەکێکە لە داڕێژەر و پەرەپێدەرانى ئەم چەمکە و لە کتێبەکەى خۆیدا بەناوى Netizens: On the history and Impact of Usenet and the Internet دەنوسێت: «بەخێربێن بۆ سەدەى بیست و یەک, تۆ ئیتر هاوتۆڕێکیت و...». هاوتۆڕ ئەو تاکەى ناو تۆڕەکانە کە چیدى چاوەڕێ نیە ئەو گەشە سرووشتییەى جارانى چەمکى هاوڵاتى ببڕێت. مامەڵەى ئەو بە سیاسەت و دەوڵەتەوە مامەڵەیەکى ڕۆژانەیە و لە کاردانەوەى پەلەدا دەژى.\nچەمکى هاوتۆڕ ئاماژەیە بۆ نیشتەجێبوون لە ناو تۆڕدا, تۆڕیش وەک شوێن, فەزایەکى تاڕادەیەک ئەبستراکتە, پێچەڵپێچە, سەنتەرى نیە. هەروەها وەک ناوەڕۆک و ناواخنیش وشەکە تەعبیرە لە مەدلولێکى کەمتر سیاسى. ئەو بارە سیاسییەى لە وشەى هاوڵاتییدا هەیە لە وشەى هاوتۆڕدا نیە. ئەمەش هاوکات گوزارشتە لەوەى کە پرسى لەسیاسەت داماڵین تووشى زمان هاتووە و دەوڵەتیش بەو مانا کلاسیکەى جاران تاکەکانى و مافەکانى ناگرێتەخۆى. چەمکى هاوڵاتى لە ڕیشە زمانەوانییەکەیدا ئاماژەشە بۆ پێکەوەبوون لە شار(city)ێکدا, شار بە مانا حقوقى و سیاسییەکەى, ئەوەى کە لە پەیوەندى بەوانیترەوە مافت هەیە و ئەرکیشت لەسەرە. لەڕووى مێژووییەوە, لە خۆرئاوا زاراوەى هاوڵاتى بە مانا مۆدێرنەکەى دەگەڕێتەوە بۆ پاش شۆڕشى فەڕەنسى(١٧٨٩). هاوڵاتى, لەڕێگەى ئەویترەوە تووشى خۆناسین و مافناسین دەهات و سنورى بەرپرسیارێتییەکانى خۆیشى دەناسى. هاوتۆڕ, چەمکێکى تۆزێک تەمومژاوییە. سنورەکانى ڕوون نین. ئایا بەتەواوى دەستبەردارى مافەکانى هاوڵاتیبوون بووە و بەشێوەیەکى سەرگەردان لە تۆڕەکاندا دەسوڕێـتەوە و کات دەکوژێت, یاخود لە یەک کاتدا هەم دەیەوێت هاوڵاتى بێت و هەم هاوتۆڕیش؟ پێدەچێت شتەکە تێهەڵکێش بووبێت: چەمکى هاوتۆڕ کۆتایى بە هەندێک لە ماف و ئەرکەکانى هاوڵاتیبوون بێنێت و هەندێکیشى وەک خۆى بهێڵێتەوە.\nهاوڵاتیبوون پێگەیە, پێگەیەکى مۆدێرن, جێگەیەکى هاوچەرخ بۆ پیادەکردنى ژیانى سیاسى و یاسایى و ئەخلاقى و هتد. بەڵام هاوتۆڕ بەتەواوى ڕوون نیە پێگەیەکە یان چى؟ لەناو تۆڕدا شوێن چیى لێدێت؟ هەڵبەزودابەزەکانى چۆنن؟ تارماییە یان کۆنکرێت؟ بۆیە ئەم چەمکە بۆ کۆمەڵگاى ئێمە هەڵگرى گرفتى زۆرە. چونکە ئێمە چەمکى هاوڵاتیییمان بەو مانا عەقڵانییە سرووشتییە مۆدێرنە درووستنەکردووە, کە چەمکانێکى تر دێنەناوەوە و خۆیان دەسەپێنن و زۆرجار وێنە واقیعییەکەمان لێ دەشێوێنن. مرۆڤێک کە بە مێژوویەکى ساغلەمى مۆدێرندا نەهاتبێت, لە ئەنجامى تۆڕە سایبەرییەکانەوە چیى لێ درووست ببێت؟ ئایا لەبرى هاوڵاتى وەرناگەڕێت بۆ تارمایى هاوڵاتى؟ چۆن مافەکانى خۆى بناسێت و بەشداریى سیاسیى هەبێت؟\nگەر هاوتۆڕ بەرەنجامى دیموکراسیەتى ناو ئەنتەرنێت بێت ئەوا هاوڵاتى بەرەنجامى ئەو دیموکراسیەتە بوو کە لە واقیعدا پیادەدەکرا. واقیعیش جەستەى تیایە, جەستە خۆى جۆرێکە لە سنور, سنورى ئەویتر و من. بەڵام لە هاوتۆڕێتییدا, جەستە پاشەکشەدەکات, نازانین ئەویتر تاکوێ نزیکە و تاکوێش دوورە. بۆ کەلتورێک کە تارمایى و تەمومژ و ئەفسانە زاڵبووە, تۆڕەکان وێنەیەکى دڵخۆشکەر درووستناکەن و هەمان فرمانى ئوستورەییان بۆ ئێمە هەیە. پێدەچێت هێشتا وا گرنگ بێت کە پێداگرى لەسەر چەمکى هاوڵاتى بکرێت, ئەمە لەکاتێکدا هاوتۆڕبوون پێداگریى ناوێت و ئەمرى واقیعە و ڕۆژانە هەموومان ئەزموونى دەکەین.\n. confirmation bias\n. Gambler's fallacy


ئافره‌تان تا چه‌ند گرنگی به قه‌باره‌ی ئه‌ندامی نێرینه ده‌ده‌ن؟\nبه گشتی قه‌باره‌ی چووك هێنده گرنگ نییه\nله سه‌ر زماتنه‌و بۆت نایه‌ت!!!! تۆ ناوت چی بوو؟\nئا: د. فه‌ره‌یدون ئه‌حمه‌د\nزۆرجار تووشی حاڵه‌تی له‌بیرچوونه‌وه‌ی ناوی كه‌سه‌كان بووین؟ ئایا لێكدانه‌وه‌ی زانستی بۆ ئه‌م دیارده‌یه چییه؟ بۆچی مرۆڤ ناوی كه‌سانی دیكه‌ی بیرده‌چێته‌وه\nئه‌م دیمه‌نه بهێنه‌به‌رچاوی خۆت: كه‌سێك ده‌بینین، ده‌یناسینه‌وه، به‌ڵام ناوه‌كه‌یمان نایه‌ته‌وه‌بیر. ئایا به‌ڕاست بیری مرۆڤ له‌هێنانه‌وه‌بیری ناوه‌كاندا تووشی گرفت ده‌بێت؟ زانایان به(به‌ڵێ)\nـچاره‌سه‌ری بۆنی ناخۆشی ناوچه‌ی سێكسی ـماده بكوژه‌كانی سێكسسـ\nد. عادل حسه‌ین ـ دبلۆمی باڵا له نه‌خۆشیه سێكسیه‌كا\nچاره‌سه‌ری بۆنی ناخۆشی ناوچه‌ی سێكس ـ یماده بكوژه‌كانی سێكس، به فایلی پی دی ئێف بابه‌ته‌كه بخوێنه‌ره‌وه...\nفاكته‌ری نهێنی بۆ كارامه‌ییه‌كی باش له سێكسدا چیه؟ Foreplay))\nدكتۆر دیاكۆ كه‌ریم ـ دبلۆمی باڵا له سێكسێۆلۆژیدا\nله‌م رۆژانه‌دا یه‌كێك لێی پرسیم كه فاكته‌ری نهێنی بۆ كارامه‌ییه‌كی باش له سێكسدا چیه؟ له وه‌ڵامدا ده‌ڵێین: كه ئه‌وه‌ی سێكسكه‌ری باش (خۆشه‌ویستی باش) له سێكسكه‌ری خراپ جیا ده‌كاته‌وه بریتیه له كارامه‌یی له هونه‌ری پێشگه‌مه‌دا. ته‌رخانكردنی كاتێكی\nئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه ده‌ستپه‌ڕ ده‌كه‌ن، دووچاری چه‌ند نه‌خۆشییه‌ك ده‌بنه‌وه\nپسپۆران و شاره‌زایانی بواری ته‌ندروستی و سێكسزانی پێیانوایه كه ئه‌و كچانه‌ی یان ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه ده‌ستپه‌ڕ ده‌كه‌ن، دووچاری چه‌ند نه‌خۆشییه‌ك ده‌بنه‌وه. یه‌كێك له‌مانه سووتانه‌وه و هه‌وكردنی ناوچه‌ی ئه‌ندامی مێینه و زێی كچان و ئافره‌تانه. هه‌روه‌ها جگه له سووتانه‌وه و هه‌كردن،\nهاوسه‌رگیریی له گه‌ڵ ئافره‌تانی 30 ساڵ باشتره له 20 ساڵ\nزۆربه‌ی كوڕان حه‌ز ده‌كه‌ن ئه‌و كچانه بكه‌نه هاوبه‌شی ژیانیان، كه ته‌مه‌نیان 20 ساڵانه، به‌ڵام توێژینه‌وه‌یه‌كی نوێی زانستی ده‌ریخستووه، ئافره‌تانی ته‌مه‌ن 30 ساڵان، زیره‌ك تر و جوان ترن.توێژینه‌وه‌یه‌كی نوێی ئه‌مه‌ریكایی ئاشكرایكردووه، هه‌رچه‌نده كچانی ته‌مه‌ن 20 ساڵان زۆرترین داواكارییان له‌سه‌ره، به‌ڵام ئافره‌تانی\nمژده بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كێشه‌ی ڕه‌قنه‌بوونیان هه‌یه\nتوێژه‌رانی ئه‌مه‌ریكی چاره‌سه‌رێكیان دۆزیوه‌ته‌وه، كه ده‌كرێت مژده‌یه‌كی دڵخۆشكه‌ری به پیاوان ببه‌خشێت، ئه‌وانه‌ی كێشه‌ی ڕه‌قنه‌بوونی به‌شی نێرینه‌یان هه‌یه. له میانه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌كانی له‌ناو تاقیگه، توێژه‌ران توانییان شانه‌ی هه‌ڵسان (Erectile tissue) له كه‌روێشكدا بڕوێنن و ده‌رئه‌نجامێكی پۆزه‌تیڤیان ده‌ستبكه‌وێت.\nباشترین شوێنی پیاو ئامرازێكی ئاڵۆزه، شانه‌ی


تونس ئۆردوگایه‌ک ده‌کاته‌وه بۆ ئه‌وانه‌ی له لیبیاوه هه‌ڵدێن\nژماره‌یه‌کی زۆری خه‌ڵـکی له لیبیاوه به‌ره‌و تونس ده‌ڕۆن\nله‌شـکری تونس ئۆردوگایه‌کی چادر و خێوه‌تی داناوه له‌سه‌ر سـنووری لیبیا بۆ دابینکردنی شوێنی مانه‌وه و خزمه‌تگوزاری بۆ هه‌زاران کارگوزاری کۆچبه‌ر، واته ئه‌وانه‌ی له سه‌رهه‌ڵدانه خوێناویـیه‌کانی لیبیا هه‌ڵدێن.\nهه‌ندێـک له‌وانه که زۆربه‌یان میسرین له ناو ئه‌و ئۆردوگایه‌ی تونسدا ماونه‌ته‌وه و چاوه‌ڕوانی حکومه‌ته‌کانیان ده‌که‌ن که هه‌ندێـکیان لێبگوێزێته‌وه.\nژماره‌یه‌ک له کارمه‌ندانی چینی که کاری هێڵی شه‌مه‌نده‌فه‌ریان ده‌کرد نه‌چوونه‌ته ئۆردوگاکه و ڕیزیان گرتووه هه‌تا به پاس یان ئۆتۆبیس دورتر بڕۆن و بگه‌نه شـاره‌کان و له‌وێوه به فڕۆکه بگه‌ڕێنه‌وه به‌ره‌و وڵاتی خۆیان.\nزۆرێـک له میسریـیه‌کان گازنده‌یان کردووه، وه‌ک ده‌ڵێن له لایه‌ن حکومه‌تی وڵاته‌که‌یانه‌وه فه‌رامۆشکراون.\nده‌زگای په‌نابه‌رانی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان ده‌ڵێت له ماوه‌ی هه‌فته‌ی ڕابردوودا نزیکه‌ی 100 هه‌زار که‌س لیبیای به‌جێـهێشـتووه به‌ره‌و تونس و میسر.\nئه‌نتۆنیۆ گوته‌رس سه‌رۆکی ئه‌م ده‌زگایه‌ی UN داوای کۆمه‌کی خێرا و به په‌له‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی کردووه بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی تونسی و میسری که وه‌ک ده‌ڵێت ڕووبه‌ڕووی بارێـکی له ناکاو و نائاسایی مرۆڤایه‌تی ده‌بنه‌وه.


چوارشەممە (10 ئایار)، هێزەکانی سوریای دیموکرات دەستیانگرت بەسەر شاری ستراتیژیی تەبقە و بەنداوەکەی نزیکیدا و خۆیان ئامادەدەکەن بۆ پێشڕەوی بەرەو قه‌ڵای رێکخراوی 'دەوڵەتی ئیسلامی' رەققە. [ئاژانسی فرانس پرێس]\nهێزەکانی سوریای دیموکرات چوارشەممە (10 ئایار) شاری تەبقەی باکوری سوریا و بەنداوێكی نزیك شارەکەیان لەدەست رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی" (داعش) سه‌نده‌وه.\nئاژانسی فرانس پرێس رایگەیاند هاوپەیمانێتی ئۆپۆزسیۆنی عەرەبی-کوردی رایگەیاندووە تەبقە و بەنداوەکەی نزیکی"بەتەواوی رزگارکردووە" دوای چەند هەفتەیەك لە شەڕی سەخت.\nبەڕێوبەری روانگەی سوری بۆ چاودێری مافەکانی مرۆڤ، رامی عەبدولڕەحمان، وتی: "هێزەکانی سوریای دیموکرات توانییان لەکاتی شەودا بچنە ناو بەنداوەکەوە."\nوتیشی "بەڵام مەدەنییەکان هێشتا ناتوانن بچنە هەندێك بەشی تەبقەوە بەهۆی تەقەمەنییەوە" کە لەلایەن داعشەوە به‌جێهێڵراوە.\nدیمەنێکی گشتیی تەبقە دوای ئەوەی هێزەکانی سوریای دیموکرات چەند گەڕەکێکیان لەدەست رێکخراوی 'دەوڵەتی ئیسلامی' سەندەوە لە 30 نیساندا. [دەلیل سڵێمان/ئاژانسی فرانس پرێس]\nئەندامێکی هێزەکانی سوریای دیموکرات ئاڵایەکی رێکخراوی 'دەوڵەتی ئیسلامی' دادەگرێت لە تەبقە لە 30 نیساندا. لە 10 ئایاردا، چەکدارانی هێزەکانی سوریای دیموکرات بەتەواوی شارەکەیان گرتەوە. [دەلیل سڵێمان/ئاژانسی فرانس پرێس]\nوتەبێژی هێزەکانی سوریای دیموکرات، تەلال سەلۆ، وتی: "ئۆپەراسیۆنی گەڕان و پشکنین بەردەوامە بۆ دڵنیابوون لەوەی شارەکە پاککراوەتەوە."\nواحید خەڵەف لە لیوای سوار ئه‌لڕەققە کە هێزێکی عەرەبە لەناو هێزەکانی سوریای دیموکراتدا وتی تیمەکانی پاککردنەوەی مین سەرەتا تەقەمەنی لە شەقامە سەرەکییەکاندا ناهێڵن.\nخه‌ڵه‌ف بە دیارونای وت دواتر ماڵ و کێڵگە کشتوکاڵییەکان پاکدەکەنەوە لە ئامادەکاریدا بۆ گەڕانەوەی مەدەنییەکان.\nگرتنی تەبقە بە سەرکەوتنێکی ستراتیژیی بۆ هێزەکانی سوریای دیموکرات لەقەڵەمدەدرێت و وادەکات هاوپەیمانێتییەکە بتوانێت پێشڕەوی بكات بەرەو رەققە بۆ گه‌یشتن به ئامانجەکەی لە ئۆپەراسیۆنی بەردەوامی توڕەیی فوراتدا.\nتەبقە لەسەر رووباری فوراتە و رێگەیەکی ستراتیژیی دەستڕاگەیشتنه بە کەلوپەل، نزیکەی 55 کیلۆمەتر خۆرئاوای شاری رەققەی پایتەختی بەناو-خەلافەتەکەی داعشە.\nشەڕ بۆ تەبقە\nفڕۆکە جەنگییەکانی هاوپەیمانان بۆ ماوەی چەند هەفتەیەك بۆمبارانی تەبقە و پێگەکانی دەوروبەریان دەکرد وەك بەشێك لە هەڵمەتی هێزەکانی سوریای دیموکرات بۆ سەر رەققە.\nهێزەکانی سوریای دیموکرات، بە پاڵپشتی هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانان و راوێژکاری تایبەتیی سەربازی لەناویاندا، یەکەمجار لە 24 نیسان توانییان بچنەناو تەبقەوە و پێشڕەوییان کرد بەرەو باکور و گروپەکەیان گۆشەگیرکرد لە دوو گەڕەکی نزیك بەنداوی تەبقە.\nبەڵام داعش بەرەنگارییەکی سەختی ئەنجامدا بە بەکارهێنانی ئۆتۆمبیلی بۆمبڕێژکراو و نیشانگر و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی چەکدارکراو.\nیەکشەممە (7 ئایار)، هێزەکانی سوریای دیموکرات زیاتر لەسه‌دا 90ی تەبقەیان گرتبووەوە و شەڕی دەیان چەکداری داعشیان دەکرد کە گیریانخواردبوو لە گەڕەکەکانی باکوری شارەکە نزیك بە بەنداوەکە.\nفەرماندەیەکی هێزەکانی سوریای دیموکرات لەنێو تەبقەدا یەکشەممە وتی ئۆپەراسیۆنەکە بەخاوی بەڕێوەدەچێت "بەهۆی بوونی مەدەنییەوە کە لەلایەن داعشەوە وەك قەڵغانی مرۆیی بەکاردەهێنرێن". هه‌روه‌ها وتی هێزەکانی سوریای دیموکرات هەوڵیاندەدا بە "وریایی و وردەکارییەوە" پێشڕەوی بکەن.\nژمارەی دانیشتوانی تەبقە کەمیکردووە لە 250,000 پێش هەڵگیرسانی شەڕی سوریا لە 2011 بۆ 75,000. دوای ئەوەی داعش لە 2014 ناوچەکەی گرت، نزیکەی 10,000 چەکداری داعش و خێزانەکانیان هاتن لەو شارە بژین، کە وەك فەرماندەییەکی سەرەکی بەکاردەهێنرا و زیندانی سەرەکیی گروپەکەشی تێدابوو.\nچەکداره‌كه‌ی هێزەکانی سوریای دیموکرات، خەڵەف، وتی شەوی سێشەممە کاروانێکی 50 ئۆتۆمبیلیی چەکدارانی داعش و خێزانەکانیان بینراوە کە تەبقەیان بەجێدەهێشت بەرەو شاری رەققە.\nوتی: "لانیکەم 300 کەس [لە کاروانەکەدا بوون]، لەنێویاندا ژنانی چەکدارانی داعش و چەکدارە بریندارەکانی گروپەکە."\nخەمڵاندنی زیانەکانی بەنداوەکە\nتیمێکی چاککردنەوە رۆژی پێنجشەممە لە ئامادەباشیدا بوون، چاوەڕوانی مۆڵەتی شەوی سێشەممە بوون بۆ چوونەناوی و خەمڵاندنی ئەو زیانانەی بەر بەنداوی تەبقە کەوتوون -- کە گەورەترینە لە سوریا.\nسەرچاوەیەك کە لەگەڵ کارمەندە هونەرییەکانی بەنداوەکە کاردەکات وتی لەو شوێنە هەڵهاتوون دوای ئەوەی لەم رۆژانەی دواییدا شەڕ نزیکبووەوە.\nبەنداوەکە لە شوباتی 2013 کەوتە دەست ئۆپۆزسیۆنی سوریا، پێش ئەوەی داعش دەستبگرێت بەسەر شارەکە و پارێزگای رەققەدا لە سەرەتای 2014.\nئەوکات نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریی دا کە زیانی بەنداوەکە "دەکرێت ببێتە هۆی لافاوێكی گه‌وره بەناو رەققەدا تا ده‌گاته دێرەزوور".\nجوتیارانی سوری نزیك بە [رووباری] فورات وتیان لەوە تۆقیبوون داعش بەنداوەکە بتەقێنێتەوە بۆ بەرگرییکردن لە رەققە، بەمەش گوندەکانیان بەر شەپۆل بکەوێت.\nفورات سەرچاوەیەکی سەرەکیی ئاوە بۆ کشتوکاڵ و ئاژەڵداری لە ناوچەکەدا و بەنداوەکەش، کە بە بەنداوی فورات و بەنداوی سەورە ناسراوە، رۆڵێکی گرنگی بەخشیوە بە ره‌ققه له ئابوریی سوریادا.\nوتەبێژێکی سەربازیی ئەمریکا وتی چوارشەممە، ئەمریکا رایگەیاند بەمزوانە دەستدەکات بە ناردنی چەك بۆ یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە)ی کوردیی، کە بەشێکی گەورەیە لە هێزەکانی سوریای دیموکرات.\nوتەبێژی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە بەغدا، عەقید جۆن دۆریان، وتی یەکەمین بڕە چەك ئامادەکراوە بۆ گواستنەوە و دەکرێت بنێردرێت بۆ کوردەکان "زۆر بەزوویی".\nکۆشکی سپی سێشەممە گڵۆپی سەوزی بۆ پێنتاگۆن هەڵکرد بۆ ناردنی چەك و ئامێر بۆ یەپەگە "تا سەرکەوتنێکی ئاشکرا بەدەستبێت بەسەر داعشدا لە رەققە".\nیەپەگە ستایشی هەنگاوەکەی کرد و بە "مێژوویی" لەقەڵەمیدا و وتی ئیتر "رۆڵێکی کاریگەرتر، بەهێزتر و یەکلاکەرەوەتر"ی دەبێت لە شەڕی داعشدا.\nتا سێشەممە، سیاسەتی فەرمیی ئەمریکا ئەوەبوو تەنیا چەك بداتە پێکهاتەی عەرەبی نێو هێزەکانی سوریای دیموکرات.\nوتەبێژی هێزەکانی سوریای دیموکرات، تەلال سەلۆ، وتی: "بڕیاری ئەمریکا بۆ چەکدارکردنی یەپەگە... گرنگە و شکستی تێرۆریزم خێراتر دەکات."\nسەلۆ وتی بڕیارەکەی ئەمریکا "ئاکامی کارایی یەپەگە و هێزەکانی سوریای دیموکراتە لە شەڕیاندا دژی تێرۆریزم".\nوەلید ئەبولخەیر لە قاهیرە بەشداریی لە ئامادەکردنی ئەم راپۆرتەدا کردووە.\nئەندامانی داعش لە تەبقە هەڵاتن بەهۆی پێشڕەویی هێزەکانی سوریای دیموکراتەوە. دەبێت ئەو گروپە چی بکات، [وشه‌ی ناڕوون و ئاشكرا]؟ گەر بکوژرێن، بە موجاهید لەقەڵەمنادرێن، گەر بەردەوامیش بن، زەلیل دەکرێن لەبەرچاوی دنیادا.


شوعلە حەبیب، كوردێكی كارزان لە تاراوگەوە: کاتی ئەوەیە چەمکی سەربەخۆیی بکەینە ستراتیژ\nعەبدولقەهار هەولێری ـ هۆڵەندا\nزۆر جار ئەوە گوتراوە کە تاکی کورد لەهەر وڵاتاتێک بێت، شوێنی خۆی دەکاتەوە و، بوونی خۆی دەسەلمێنێت. ئەم مۆراڵەش زۆرترین نموونەی ئەرێنی لەسەرە، یەکێک لەو نموونە شایستانە، شوعلە حەبیب کە هاووڵاتییەکی هەرێمی کوردستانی باشوورە، لە ساڵانی کۆتایی نەوەدەکانی سەدەی رابردووەوە لە وڵاتی هۆڵەندا نیشتەجێیە و خودان کەسایەتی شیاوە و هەر زوو بەوە رازی نەبووە کە یارمەتی سۆسیال لەو وڵاتە وەربگرێ، بەڵکو خۆی پێگەیاندووە لە بواری تەندروستی وەک فەرمانبەرێک جێگەی خۆی کردۆتەوە و بۆتە شوێنی رێز و تەقدیری هاووڵاتییانی هاوشاری هۆڵەندی، ڕۆژنامەی هەولێر بە چەند پرسیارێک بەسەریکردەوە و ئەویش بە ڕاشکاوی بەرسڤی خۆی دایەوە.\n* چ جۆرەکارێک دەکەیت؟\n- بە وتەیەکی دێکارت دەستپێدەکەم دەڵیت من بیر دەکەمەوە، کەواتە من هەم، لە دوای ئەوەی کوردستانم جێهێشت لە ساڵی ١٩٩٧ دا، کە ئەوکات کارمەندی فەرمانگەی رۆشنبیریی سلێمانی بووم، ژیانی نامۆییم لە هەندەران دەست پێکرد . دوای چەند مانگ چوومە قوتابخانە بۆ فێربوونی زمانی هۆڵەندی، دوای فێربوونی زمانێکی سەرەتایی، بیرم کردەوە کە بە ژیانی دەست ڕاگرتنەوە ڕازی نەبم واتا بە پارەی سۆسیال نەژیم. لەبەر ئەوە بڕیارم دا لە ڕشتەیەک دا بخوێنم، مەبەستم دیپلۆمایەکم هەبێت بۆ کار کردن .\n* بۆ ئەم کارەت هەڵبژارد؟\n- دوای تێرامان و تەماشاکردن لە نیشتمانی نیشتەجێ بوونم دا، هەڵبژاردەکەم بۆ چاودێر و یاریدەدەری تەندروستیی مرۆڤ بوو، کە پێنج ساڵ دەرسم خوێند و بە سەرکەوتوویی دیپلۆمام بەدەست هێنا . "ئەم هەڵبژاردەیەشم لەو پێشینەیەوە بۆ هاتبوو کاتی جەنگی عێراق /ئێران لەو سەردەمەدا هەموو فەرمانبەرێکی ئافرەت کە دادەمەزرا لە فەرمانگەکانی ئەو کاتەدا، بە یاسا دەبوو بە سێ مانگ خولێک لە بواری تەندروستی، واتە شێوەی پەرستار ببینێ کە پێیان دەووتین ( فەرمانبەری میری)، دواتر دەبوو یەک ساڵ لە نەخۆشخانەکانی شاردا کارمان بکردایە پاشان دەگەڕاینەوە بۆ فەرمانگەکانمان". ئەم پێشینەیە هانیدام زیاتر ڕۆبچم لەو بوارەدا .\nتوانیم بە دیپلۆماکەم دەست بەکاربم لە سەنتەری تەندروستی و خزمەت گوزاری مرۆڤ دا بە گرێبەستی ساڵێک لەو ساڵەدا تواناکانم زۆر جێگای رەزامەندی بوو، پاشان گرێبەستەکەیان بۆ کردم بە کاری هەمێشەیی وەک هاووڵاتی .\n* چەند ساڵە لەتاراوگە ژیان بەسەر دەبەی؟\n- ماوەی بیست و سێ ساڵە لە وڵاتی ئەرزە نزمەکانی ئاستی دەریا، واتە هۆڵەندا دەژیم، لە ئەنجامی تواندنەوەی شەختە سەهۆڵی نێوان دوو کولتووری جیاوازدا و لەو ماوە زۆرە دا، بەشداریی چەندین ۆرک شۆپ و خولم کردووە کە ئەزموون و بۆچوونەکانم فراوانتر بوون لەوەی کە هەمبوو.\nلە شوێنی کارم ڕێزی زۆرم لێ دەگیرێت بەو بڕوایەی کە مشەخۆر نیم لەسەر گەلەکەیان، بەڵکو لەگەڵیان دا بەردێک دادەنێم لە بینای ژیانی پێکەوەیی لە وڵاتیکی فرە کولتووردا و، باوەڕم بە یەکسانیی مافەکانی مرۆڤ هەیە . من وەک ئافرەتی کورد روویەکی شارستانی گەلەکەم بەشانازییەکی زۆرەوه، سەربەرزییه‌وە نیشان داوە . هەمیشە داکۆکی کار بووم لەوەی ئێمە گەلێکین تێدەکۆشین بۆ مافی ڕەوامان . ئێمە لە سەردەمی ڕژێمی داپلۆسێنەری بەعس دا پەراگەندە بووین لە نیشتمانمان .\n* تا چ رادەیەک پەیوەندیت لەگەڵ کوردەکانی تاراوگە هەیە؟\n- توانیومە، نەک هەر لەبواری کارەکەم، لە چەند شوێنی کە خۆبەخشانە کاربکەم بۆ نیشتمانی زێد و بوونم ئەو ئەزموونگەلەم خستۆتە خزمەتی بیر و هەستی نەتەوەییم، ئەوەی لە توانام دا بووبێت بێ دوودڵی هەرگیز دەستەوەستان نەبووم، بۆ نیشتمان و گەلەکەم کردوومه، ئەڵبەتە لە ناوەو و دەرەوەی وڵات، وە بەردەوامیش دەبم هەتا کۆتاییم .\n* پێت باشە کوردەکان چۆن بن و چ جۆرە کارێک بکەن تاکو خزمەتی وڵاتەکەیان بکەن؟\n- هیوادارم هەموو ئەو کوردانه‌ی لە تاراوگە دەژین، خۆیان و مناڵەکانیان جۆرێک بە باربهێنن کە هەمیشە نیشتمانێک هەیە کە نیشتمانی دایکە ( کوردستان )، لە خزمەتی دا بین، رۆژێک هەر دەبێت بگەڕێینەوە ئامێزی نیشتمان.\n* هیوات چییە بۆ هەرێمی کوردستان ؟\n- ناتوانم نکوڵی بکەم لەوەی کە باشووری کوردستان هەرێمێکی نیمچە ئازادە، بەرامبەر بە پارچەکانی تری کوردستانی داگیر کراومان، بەڵام ئامانجم بۆ سەربەخۆیی یەکجارییە کە دەوڵەتێکمان هەبێت و سنوورمان لەسەر نەخشەی جیهان چەسپابێت و، ئاڵاکەمان بەفەرمی لەنەتەوەیەکگرتووەکان هەڵکرابێت.\nبیری نەتەوەییم وای لێکردووم بە هەمیشەیی لەگەڵ ئەندێشەی نیشتمانم دا بژیم . وەک ئافرەتێکی باوەردار بە مافی جێندەری لەگەڕان و بەدواچوونم بۆ خزمەتی گەل و نیشتمان. ئەو بیر وباوەڕە و ڕیبازەی کە ڕۆچووی ناو ناخم و گوزەرکردنی لە ئەندێشەم دا هۆکارە بۆ کارکردنم، لە دەرەوەی کاری بژێوی ژیان لەگەڵ ڕێکخراوی ئافرەتان و، کارکردن لە دامەزراندنی ڕێکخراوێکی کولتووری و خێرخوازی لە گەڵ خاتوونێکی ئازیز کە هاوڕێیەکی خۆشەویستمە . هەموو ئەم کارانەم بەیەکەوە کردۆتە مەشخەڵیک بۆ گەیشتن بە کوردستانێکی سەربەخۆ و مافی یەکسانی گەل.\nبۆ پشتگیری کردن لە بوون بە دەوڵەت و چەسپاندنی شوناسی نەتەوەییمان، بەئەرکی لە پێشینەی هەموو تاکێکی دەزانم بەشداربێت لە بنیاتنان.\n* حکومەتی هەرێم چی بکات تاکو کوردەکان لێکتر نزیک بکاتەوە؟ یان پێت باشە حکوومەتی هەرێمی کوردستان چ پەیوەندییەک دروست بکات لەگەڵ کوردانی دیاسپۆرا و ئەوانەی شارەزای بواری نەتەوەیین؟\n- خوازیارم لەتاراوگەدا، پسپۆڕان و شارەزایانی بواری بیری نەتەوەیی بتوانن لۆبییەک بنیات بنێن، کە مانیفێستەکەی ڕاگەیاندنێک بێت و پایەکانی سەرەتایەک بێت بۆ وەرچەرخانێکی نوێ لە چەسپاندنی بوون و شوناسی نەتەوەیی لەسەر ئاستی ستراتیژی کوردایەتی .\nکاتی ئەوەیە چمکی بیری سەربەخۆیی بکەینە ستراتیژ لە ڕووی تیۆرییەوە و، دامەزراندنی دەوڵەتەکەمان لە ڕووی پراکتیکەوە.\nلە دیاسپۆراوە هاواری بە دەوڵەت بوونمان بگەیەنینەوە بە کوردستانی بەشکراو و داگیرکراومان . پێش دابڕانی سەرمەدیم هەتا بتوانم تێدەکۆشم بۆ ئامانجم، کە سەربەخۆییە.


تایبەتمەندی بەردەستبوونی فایل لەکاتی دەرهێڵیدا بۆ وەندرایڤی ئای ئۆ ئێس و ئەندرۆید زیادکرا – کەی ئای تی ئێن\nوەندرایڤ یەکێک لە خزمەتگوزارییە هەورییەکانی مایکرۆسۆفت و لەسەر وێب بەگشتی بەردەستە و بەشێوەی ئەپیش لەسەر ویندۆز و ماک و ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس بەردەستە. لە نوێترین وەشانی وەندرایڤی ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێستدا، مایکرۆسۆفت تایبەتمەندی بەردەستکردنی فایل و پەڕگەکانە لەکاتی دەرهێڵیدا ئەمەش واتە بەکارهێنەر دەتوانێت وا لەپەڕگە و فایلی دیاریکراو بکات کە لەکاتی نەبوونی هێڵی ئینتەرنێتدا بتوانرێت بەکاربهێندرێت.\nشایەنی باسە ئەم تایبەتمەندییە پێی دەوترێت OneDrive Offline Folders کە وەکو لە وێنەکە دیارە بە پەنجە ڕاگرتن لەسەر فۆڵدەرێک و دیاریکردنی دەردەوێت و دەتوانێت ئەو فۆڵدەرە بکەیتە دەرهێڵ و لەکاتی نەبوونی هێڵدا ئیشی لەسەر بکەیت.\nجێگای ئاماژەیە لە ئێستادا مایکرۆسۆفت ئەم تایبەتمەندیەی سنوردارکردووەتە تەنها بۆ Office 365 Personal و Home subscribers و OneDrive business. لە ئێستادا بۆ ئەندرۆید بەردەست بووە بەڵام لەچەند مانگی داهاتوو بۆ ئای ئۆ ئێس بەردەست دەبێت.


کورتە چیڕۆکی (ئالوودە) – CHRA.TV\nسەرەتا / ئەدەب / چیرۆک / کورتە چیڕۆکی (ئالوودە)\nCHRA.TV 03/10/2018\tچیرۆک\n_ بڕۆ … تا مەیدانی (ئیمام خومەینی) مەوەستە) !\n_ لەوێ ، لە یەکێک لە بازاڕەکان، میوانخانەکان زۆرن.\nئەوە ئاسانترین ناونیشانی بوو ، بە ئێمەی دا..\nجێگای حەوانەوە و خەوتنمان پەیدا کرد ، جانتاو کەل و پەلمان دانا. وەختی ئێوارە دابەزیمە نێو بازاڕ. کە تا درەنگانی شەو جمەی دێ. منیش لە سەر ئەو کورسییە دارە دانیشتم ، کە لە سەر شۆستەی شەقامەکە داندرابوو. سەیری ئەو خەڵکەم دەکرد (دەھات و دەچوون). پشیلەیەکی لەڕو لاواز ، لەبەردەم خواردنگەی بەرامبەرمان، لە ورتکە نان و پاشماوەی خواردن دەگەڕا. ماندوو و برسی و تووک پیس و بە چرک، رەنگی قاوەیی گرت بوو ، زوو زوو زمانی دەلێسیەوە . نازانم ! بۆچی منیش ، خۆم وەک ئەو پشیلەیە ھاتە بەرچاو . (ماندوو و برسی) ، حەزم لە خواردن و نانی بێخوێ نەدەکرد. بۆ ئەو خواردنێک ھەبوایە و دەمی پێ بگات و بیخوات.. بۆمنیش خواردن زۆر ، حەزی خواردن کەم. ھەرلەو خەیاڵەدا بووم .. پیرەمێردێکی لاواز و ڕیشدار، پشت کووڕو سەرو پرچ ئالۆز. کۆمەڵە کارتۆنێکی لە بن ھەنگڵی بوو ، لە تەنیشت دوکانەکە دانیشت. دوو خولەکی نەبرد ، لە سەرکارتۆنەکان درێژ بوو ، پێلاوەکانی خستە ژێر سەری و خۆی وێکھێناوە. چاوەکانیش زەق زەق بوو ، بەدەستی ڕاستیش ، زوو زوو خۆی دەخوراند.\nزۆری نەبرد ، پیاوێکی درێژی ڕەقەڵەی کڵاو لەسەر و جگەرە بەدەست.. دوو سێجار ھات و چوو. دەیڕوانیە پێش خۆی و ھیچ قسەیەکیش نەدەکرد. بێھێزو خەمگین ، پێڵاوێکی کۆنی بەسەر پێیان وەکردبوو ، خشەخشی دەھات. سەری بە سەر زبڵدانەکەی تەنیشت شۆستەکە شۆرکردەوە ، خەیاڵم بۆ ئەوە چوو، ئەویش کارتۆن کۆبکاتەوە و وەکو پیرەمێردی بەرامبەرم لە سەر پاڵبکەوێت. شتێکی چنگ کەوت و بۆدەمی برد. نەمزانی چ بوو خواردی و بۆ ئەو بەری جادە پەڕیەوە…\nگڕەگڕی ماتۆرەکانی شەقام، ھێڕیان کردم.\nکۆچەریش لەوکاتە پەیدا بوو :\n_ وەرە ، دوام بکەوە.\nبەیەکەوە ڕۆیشتین ، ھەر ئەو بازاڕەی ئێمەی لێ بووین ، لە کۆڵانێکی تەسک، چووینە ژوور. بەدەستی چەپ چەند ھەنگاوێکمان نا.\n_ ئێرە مەیدانی ئەو کەسانەن کە ئالوودەن!\nلە دوای نانی ئێوارە ، لێرە پەیدا دەبن ، تا دێت زۆرتردەبن ، من یەکەم جار لە نزیکەوە ئەو جۆرە کەسە تووشبووانە ببینم. پێشتر دەمبیست یان دەمخوێندەوە، کە ئەم وڵاتە پڕە لەو جۆرە مرۆڤانە ، ئەمەم بە زیادەڕۆیی دەزانی. یان بە درۆ و بوختانێکی سیاسییانە..\n_ بڕوانە ، ئەو ژنەش ھەوە.!!\nلێرە خەریکی کاری خۆیانن. وەستاوون ، دانیشتوون… لە پێش دەرگا ، دیوار ، شۆستەکە ، دێن و دەچن … دوو دوو ، سێ سێ، سەردەکەن بە یەکەوە ، ژمارەکان زۆر دەبن ، کەم دەبن.. گەنج و پیر ، ڕەش و لاواز و ڕەنگ مردوو ، وەک مێروولە بە ھەموو لایەک دەخوڵێنەوە . بەڵام ھێمن و بێدەنگ ، بێھێز و بێڕەنگ، برسی و تینوو ، تەمبەلڕ و ماندوو ، جلو بەرگ پیسو چڵکن. داماو و بێکەڵک ، ناشیرین لای خەڵک.\nبینینی ئەمانە ، ماندوو و خەمباری کردم. وەک بڵێی باوەڕ بەمە نەکەم ، کە دەبینم . وامدەزانی لە دیار فیلمێکی سینەمایی ، ئەوانەی (تارمایی و ترس ) وەستاوم. چەند خولەکێک لە نزیک ، لە دوور، سەیری ئەمانەم دەکرد. نازانم بۆچی ھەستم بە ترس و شەرمەزاریی دەکرد..\nبە بێدەنگی ھەردووکمان شوێنەکەمان جێھێشت.\nشەو ، خەو نەچووە چاوم . خەیاڵم ئاسوودە نەبوو . خۆم و پشیلە و ئەو مرۆڤە ئالوودانە ، لە بەرچاوم ، سێگۆشەیەکی ڕەشی دروستدەکرد. پرسیارێکم دەکرد و دەیان بەرسڤ خۆی ئامادە دەکرد. خەیاڵی منیش ، ئەوەندە ئالوودەی ئەو مرۆڤانە بوو ، ڕەش بوو ! ڕەش وەک مێژووی ڕەشی ئەو پایتەختە پیرو گەورەیە ، ئالوودە بە کوشتنی مرۆڤ و نەتەوە جیاوازەکان. کە تێدا تاکەکان ، لە ژیانێکی گۆشەگیر و دەستەمۆ و شێواو و داماو ، بە چاویلکەیەکی ڕەش، لە بازنێکی ڕەش ، بۆ(نان و کار) دەسوڕێنەوە. تا دێ ژیان و ئازاری مرۆڤەکان زۆرتر دەبن و سوپای ئالوودەکانیش گەورەتر ، ژیانیش وەک مەندیلەی گەورە بەرپرسانی وڵات ڕەشتر.\nئیدی منیش خەیاڵ و خەوم ، بە خەون و خەیاڵ و ئالوودەکان سپارد.. منیش بۆ چەند ساتێک بوومە میوانی ئەوان وئالوودەی خەیاڵ بووم وخەیاڵم ئاڵَوودە بوو ، ئالوودەیەکی خراپ !\n١٢/ ٨ / ٢٠١٨ تاران\nتێبینی : لە ھەفتەنامەی (رێگای کوردستان) ، ژمارە(١١٤٢) ، لە ڕێکەوتی ٢٥ /٩ / ٢٠١٨ دابەزیووە.


כורדיפדיה - 📅 כרונולוגיה של אירועים - 20-05\n01020304050607080910111213141516171819202122232425262728293031 - 010203040506070809101112 - 20222021202020192018201720162015201420132005200320011997199619891988198619821981197919731964196219241923192019191912\n📂 20 May ▾\nلە چالاکییەکانی ئەمڕۆ: 20-05-2022\n1. 👁 سەفین ئەحمەد ساڵح\n2. 👁 شەماڵ عومەر حەمەساڵح\n1. 👁 Dayik û koç û Bêrîvan\n2. 👁 Pêşangeha Hunera Şêwekariyê Çanda Civakê Pêş Dixe\n1. 👁 پرسەنامەی بافڵ تاڵەبانی بۆ کۆچی دوایی موزەفەر عەبدولمەجید ئەلنەواب\n1. 👁 الكورد الفيليون.. صفة ظلمتهم ام ظلموا أنفسهم؟\nلە مانشێتەکانی ئەمڕۆ: 20-05-2019\n- سوپای تورکی داگیرکەر بە چەکی جۆری دۆشکای 23.5 ملم و 14.5 ملم هێرشی کردووەتە سەر گوندەکانی ماراناز و مالیکییەی شەرای عەفرینعەفرین.\n- بە گوێرەی زانیارییەکان، هێزە داگیرکەرەکان ئاگریان لە زەویی دارزەیتوونەکانی گوندەکانی سەر به ناوچەی شێراوا بەرداوە. هەروەها چەتەکان ئاگریان لە درەختەکانی نێوان گوندەکانی باسووت و دەرمشمش بەرداوە.\n1. 👁 سەرکوت و تاڵانی هاوڵاتیانی کوردستان لە سەرجەم ناوچە جێناکۆکەکان ئیدانە دەکەین\n1. 👁 آفاق كونفدراليّة.. قراءة واقعيّة ونِظرة مستقبليّة تحليليّة\n2. 👁 بە پێنج گوللە لەلایەن دۆستی ژنەکەیەوە کوژرا\n3. 👁 عەفرین؛ تەعریبێک بە بەرچاوی دنیاوە\n📚 קבצים הקשורים: 47\n- پەرلەمانی تورکیا پرۆژەی یاسای هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتاران پەسەندکرد.\n- فیلمی پێشمەرگە، فیلمێکی دۆکیومێنتەری یەکێک لە بەنێوبانگترین دەرهینەرانی فەرەنسییە، لە نۆیەمین رۆژی چالاکییەکانی شەست و نۆیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی کان نمایشکرا.\nگەڕانەوەی قەزای خانەقین بۆ سەر هەرێمی کوردستان\n- شەرڤانانی یەکینەکانی پاراستنی گەل یەپەگە و یەکینەکانی پاراستنی ژن یەپەژە گەیشتنە بەرزترین لوتکەی چیای عەبدولعەزیز کە چەتەکانی داعش وەک بارەگایەکی سەرەکی بەکاریان دەهێنا.\n- لە دانیشتنی ئەمڕۆی پەرلەمانی کوردستاندا، دەنگ لەسەر ئەو کەسانە درا کە لەلایەن حیزبەکانەوە پێشنیازکراون بۆ ئامادەکردنی پڕۆژەیاسای دەستووری کوردستان- عیراق بۆ راپرسی.\n- ئەنجومەنی قەزای خانەقین، لە کۆبوونەوەی ئەمڕۆ، جارێکی تر جەختیان کردەوە لەسەر پابەندبوونیان بە بڕیاری ئەنجومەنەکە بە گەڕانەوەی قەزای خانەقین بۆ سەر هەرێمی کوردستان.\n- گرووپێکی چوار کەسی لەناو شاری کەرکووک دەستگیرکران، کە سەر بە رێکخراوی داعش بوون و لەکاتی دەستگیرکردنیان چەند بۆمبێکی چێندراویان پێبووە. بە گوتەی بەڕێوەبەری پۆلیسی قەزا و ناحییەکانی کەرکووک، بەنیازبوون لەناو شاری کەرکووک تەقینەوە ئەنجامبدەن.\n2. 👁 حسەین عەبدی (چەکچین کۆچەر)\n1. 👁 وروژاندنی پرسی "پۆستی سەرۆکی هەرێم و دەستور" تەنها بۆ درێژکردنەوەی دەسەلاتی گەندەڵی بۆرژوازی کوردە بەسەرسەری خەڵکی کوردستانەوە!\n- لەنزیک باڵەخانەی پارێزگای سلێمانی، لەکاتێکدا پەیامنێری تۆڕی هەواڵی سلێمانی (جەعفەر حسێن) ئامادە دەبێت بۆ روماڵکردنی هەواڵی گردبوونەوەی شۆفێری پاسەکانی هێلەکانی ناوشار و چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە. پەیامنێری ناوبراو لەلایەن ئەندامێکی هێزەکانی چالاکیە مەدەنیەکان زللەیەکی لێدەدرێت و پاڵی پێوە دەنرێت.\n- لە ئەنجامی تەقینەوەی ئۆتۆمبیلێکی بۆمبڕێژکراو، 10:30ی ئێوارە لە گەڕەکی واستی کەرکوک، 4 کەس بریندار بوون.\n1. 👁 Şamil Esgerov\n2. 👁 Şamil Eskerov\n- جۆن ساورەزی نوێنەری بەریتانیا لە عێڕاق رایگەیاند کە پێویستە سنووری دەستەڵاتی کوردی فراوانتر بکرێت بەرەو کەرکوک و موسڵ، چونکە ئەو سنوورە، سنوورێکی زۆردارانەیە و سەددام دایناوە.\n- دامەزراندنی سەنتەری چاوەدێریی مافەکانی مرۆڤ لە کوردستان.\n- کردنەوەی ناوەندێکی تەلەفوونی نوێ لە هەولێر.\n- وەزیری دەرەوەی ئێڕاق سەحاف، بیرخەرەوەیەکی دایە سکرتێری ن.ی، تاوەکو هێرشی سەربازیی تورک بۆسەر باکووری ئێڕاق بوەستێنێت. هەروەها هەندێک سەرچاوە ئەوەیان راگەیاند کە ئەم هێرشەی تورک بۆسەر باشووری.ک، بە هۆی کارتی سەوزی د.ق بووە، چونکە رۆژێک پێش هێرشەکە، وەزیری دادی ئێڕاقی لە ئەنکەرە چاوی بە سەرۆک وەزیرانی تورک کەوتووە.\n- ادت رایگەیاند، کە ژمارەی کوژراوانی پکک گەیشتۆتە 1.500 کەس، لە لایەکی ترەوە پکک ئەوەی راگەیاند کە دەیان کەسیان لە هێزەکانی تورک لە باشووری.ک کوشتووە.\n- عەبدوڵڵا ئوجەلانی سەرۆکی پکک، بۆ تەلەفزیۆنی میدیای راگەیاند، کە ئامادەیە لەگەڵ د.ت بچێتە گفتوگۆوە، ئەم هەواڵە زۆربەی دەزگا میدیایییەکانی جیهان بڵاویکردەوە.\n- ئەمڕۆ رامیاریوانێکی کوردی خۆرئاوا، کە سەرۆکی پارتێکە و نێوی سەڵاح بەدرەدینە، لە رادیۆی ئامریکا بەشی کوردی ئەوەی راگەیاند، کە هێرشەکەی تورک بۆسەر پکک، پارتیی تێدا نییە و پارتی هیچ پەیوەندییەکی پێیەوە نییە.\n- پارتی کاری سەربەخۆیی کوردستان لە بەیانێکی ئەوروپایاندا رایانگەیاند، کە پارتی هێرشی کردووەتە سەر بارەگای پارتیان و رۆژنامەی رزگاری و رادیۆی نیشتمان و کادرە پێشکەوتووەکان و پێشمەرگەکانی پارتی کاریان دەستگیر کردوون و بردوویانن.\n- رادیۆی پارتی بڵاویکردەوە کە لە هەولێردا نزیکەی 300 پککیان کوشتووە.\n- ئەرتەشی رزگاریخوازی گەلی کوردستان - ئەرگک، رایگەیاند: کە لە سەرەتای شەڕەوە تاوەکو ئێستێ 35 سەربازی تورک و 170 لە هێزەکانی پارتی کوژراون و 32 گەریلـلا کوژراون و 94 بریندار بوون و 4 کۆپتەری تورکیش خراونەتە خوارەوە.\n- رێکەوتنی یەکجاریی ن.ی و د.ق، تاوەکو بایی 2 ملیار دۆلار نەوت بفرۆشێت و بە پارەکەی دەرمان و خواردن و کەلوپەلی پێویست بکڕدرێت، کە بەشێکیشی بۆ باشووری کوردستانە، ئەم رێکەوتنە نێونرا نەوت بەرامبەر خۆراک.\n- هێرشی رژێمی ئێڕاقی بۆسەر مەڵبەندی سێی ینک و نێوچە رزگارکراوەکانی پێشمەرگە لە باشوور.\n- د.ا و هێزەکانی پارتی هێرشیانکردە سەر گوندەکانی زێدان و جەران و کۆنە لاجان و قەڵاتی موتاوێ لە ناوچەی پیرانشار، لەو هێرشەدا چەندین پێشمەرگە شەهیدبوون و ژمارەیەکی زۆریش لە دوژمن و هێرشکەران کوژران.\n- رۆژنامەی ئیتلاعاتی ئێرانی وتوێژی شێخ عێزەدین حوسەینیی نوێنەری کوردی بڵاوکردەوە.\n- حدکا نامەیەکی ناڕەزایی بۆ پارتی نارد، چونکە 3 ئەندامی حدکا، لەلایەن حەسۆی میرخانەوە لە پشدەر گیرابوون.\n- تیرۆرکردنی چالاکی حیزبی شیوعی ئەوڕەحمانی ساڵحی خدرئەوڕەحمانی ساڵحی خدر لە سلێمانیسلێمانی.\n1. 👁 ئەوڕەحمانی ساڵحی خدر\n1. 👁 حەسەن محەمەد ئەمین مستەفا\n- چەند فڕۆکەیەکی ئینگلیز هاتنە سەر شاری سلێمانی و هەندێک بەیانی هەڕەشاوییان بۆ خەڵکی فڕێدایە خوارەوە.\n- گرتنی ئەشکەوتی جاسەنە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە، کە بارەگای شێخ مەحمودی تێدا بوو، ئەو ئەشکەوتە کەوتۆتە ناوچەی سورداشەوە.\n- دامەزراندنی یانەی سەرکەوتن لەلایەن کوردەکانی بەغدادەوە.\n- دەرکردنی ئینگلیزەکان لە شاری سلێمانی لەلایەن شۆڕشگێڕەکانی شێخ مەحمودەوە، کە ژمارەیەک ئەفسەر و سەربازیشیان لێ بە دیل گرتن.\n- کۆبوونەوەی شەریف پاشای خەندان لەگەڵ باڵوێزی بریتانیا لە پاریس و لەسەر کێشەی کورد، وتووێژێکیان سازدا.\n- هێرشی سمکۆ و لایەنگرانی بۆسەر شاری ورمێ و گەمارۆدانی، کە ماوەی 25 رۆژی خایاند و نەیانتوانی شارەکە بگرن.\n- تورکەکان پەلاماری دوو گوندی ناوچەی قوتووریاندا، بەڵام هێزەکانی سمکۆ بەرگرییان کردن و کشانەوە.\n| זמן טעינת דף: 3.703 2!


بە ( ھەڵە ) مامەڵەکردن لەگەڵ جیاوازییەکان..!\nخودا باوە ئادەمی ( علیە السلام ) خەلق کرد و کردیە خەلیفەی زەوی ، لە پاش لە دایک بوونیان قابیل و ھابیل جیاوازی لە نێوانیان دروست بوو ، بەڵێ جیاوازی نێوانیان حەق و باتل بوو ، بەڵام ھەبووە و دەبێ .\nھەر بەم سەرەتاییە ڕۆشنایەک بە مرۆڤایەتی درا کە مرۆڤەکان خۆیان قائیل و قابیل بکەن بۆ ڕاجودایی و تقبولی ڕای یەکتر ، تا ئەو ڕادەی خودا قبولی بێت ..!\nڕاجیاوازیی و سیراع لە نێوان ئیمان و کوفر ، لە نێوان موسڵمان و کافر ، وە فرە ڕایی لە نێوان موسڵمان و موسڵمان ، لە نێوان بێ بڕواو بێ بڕوا ، لە نێوان پیودانگی زانستی و نا زانستی ، لە نێوان تەواوی رووح لە جەستەکان واریدە و سونەتی کەونە . ھەر ئەم ھەموو جوداخوازییە ، بەربەرەکانی و کێ بڕکێی دروست کردووە ، سا بە ئەنجام گەیشتبن ، یا بێ ئەنجام مابن . ئەوە بووەتە ڕاو ، داکوکی و ناکۆکی لێ بەرھەم ھاتووە .\nبۆ ئەم ھەموو دەستەواژانە ، ئەگەر بێن و بە دەق تەفسیری بکەین و لێی بێنە دەنگ . ئەوا بە تەواوی تەفسیرەکان ، ھەر ئەو دەرنجامەمان پێ دەڵێت ( بە چاکترین و جوانترین شێوە و بە حیکمەت و بە پێوەری حەق لەگەڵ یەک بدوێن و گفتۆگۆ بکەن ، وەنەفس و ئارەزوو وەلانێن ، وە حورمەت و جیاوازی ڕای یەکتر بگرن ).\nئەگەر لە دەرەوەی دەقی قورئانی و فەرمودەی رسول اللە ( ێلی اللە علیە وسلم ) لەو چەمک و ئەخلاقیاتە مرۆڤانە ، کە بەھای ئینسانین ، بدوێن ، ھەر کاراکتەرەکانیان پێیان پەسەندە .\nتا ئەوکاتەی کەپەیوەست و پەیوەندین بە رووحی ئیسلام و فیترەتی پاکی مرۆڤایەتی ، ئەوە زۆر دروست و تەندروست ھەنگاو دەنێن و ڕێدەبرین ، بەڵام کە ترازایین ، ئیدی سەروخوار شۆڕدەبینەوە ، بێ لاکردنەوە بە لای ڕاست و چەپی خۆماندا .\nگەر بێت و بۆ ھەمان مەبەست و دلائیل سەرێک لە ژیانی ئیمامی ئەبوبکر و ئیمامی عومەر ، یا ئیمامی ئەحمد و ئیمامی شافیعی ( خودایان لێ ڕازی بێت ). ئەوە ھێندە ، ڕای جیاواز و تەقبول و تەبایی دەبینین ، ئەمڕۆ شەرمەزار دەکەن .! ئەو زووییرییانەی کە لە دەرەوەی حەقن و لێ ناگەین و خۆمانی لێ زوویردەکەین . تێڕوانینی نەفس و شەیتان و خۆپەرستی و خۆویستی و ، خۆ بەپاشازانی و ئەوانی دی ، بە گەدا ڕوانینە . ھەر ئەم ھەڵەبینییە کە زۆرێک لە سیاسەتوان و ڕۆشنییری و خوێنەر و خاون دەرگا و دەرگاوانی نێوکۆمەڵگەکەمان ، بوونتە بارو بێ بارن لە رووی یەکتر..!\nئایا گه‌یشتن به ده‌سه‌ڵات تەنها ئامانجه ؟!...


عەفرین و تێڕوانینێکی مارکسستی! … سامان کەریم – Dengekan\nbySaman Karim\tApril 5, 2018\tGeneral, Opinion\nمەسەلەی ” کورد” ئەمرۆ لە چوارچیوەی سیاسەتی ئەمریکاو ڕۆژئاوادا کایەی پیدەکرێت، ئەمریکا بەری دەدا، فەرەنسا یان بەرتیانیا دەیگرێتەوە، وە پێچەوانەوە هەر ڕاستە. کایەی پیدەکرێت نەک لەڕوانگەی بزوتنەوەی کوردایەتیەوە کەهەمیشە باسی ئەوەدەکەن ئەمریکا” خیانەتی” لیکردون، بەڵکو کایەیەک کە لەچوارچیوەی ئیستراتیژییەکی عەمەلی نادیاری ئەمریکاو ڕۆژئاوادا بەپێی بەرژوەندی خۆیان لەم هەلومەرجەدا دێت و دەچیت. سیاسەتی کردنەوەی قەیرانەکان و بەجیهێشتنی لە لایەن ئەمریکاوە بۆتە تەوەرەیەکی سەرەکی لە سیاسەتی ئەم قۆناغەیدا. ” هێزە ناسیونالیستەکانی کورد” لە چوارچیوەی ئەم سیاسەتی ئەمریکادا ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. بەلام تەنها لە چوارچیوەی ئەم تەوەرە سیاسیەیدا، نەک لە کۆی ئیستراتیژی سیاسی و ئامانجی سیاسی ئەمریکا لە ناوچەکەدا. هەر بۆیە بونەتە داردەستی هێزە گەورە جیهانی و ناوچەیەکان.\nتیگەیشتن لەم ڕاستی یە ئاسانە. ئەمریکا لەکاتی ڕیفراندۆمی کوردستانی عیراقدا، بەقەولی سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی ” پشتی لەکورد کرد” و لە هێرشی سوپای عیراقو حەشدی ئیسلامی دا بۆسەر کەرکوک، نەک فزەی لێوە نەهات، بەڵکو بیانوی بۆ هێرشەکە دەهێنایەوە. بەلام ئێستا دیسان دەیەوێت هێزەکانی ” پێشمەرگە” بچنەوە ناوچە جێناکۆکەکان کە لە ١٦ی ئۆکتۆبەری ساڵی ڕابوردوەوە بەپشتیوانی ئەمریکا دەرکراوون لێی. ئەوە ڕاستیەکی حاشاهەڵنەگرو مێژووی هێجگار تازەیە. وە سیاسەتی ئەمریکا لە هەردوو بارەکەیدا ڕۆشنە. بەلام پێدەچیت بورژوای کورد و بەتایبەت بزوتنەوەی کوردایەتی و هێزەکانی تەنها لە جۆگەی ئەمریکا ئاو بخۆنەوەو بۆیان تەرک ناکرێت سەڕەرای ” ئاش بەتاڵ” و ” ٣١ ی ئاب” و ” ١٦ی ئۆکتۆبەر” و ” عەفرین” و دواجار ئەوە ئەمریکا دەڵێت ” سوریا چۆل دەکەم” ، ئەو ٢٢٥ ملێون دۆلارەشی لە ” هەسەدە” بڕی بە پێێ بڕیاری ترامب، مەگەر سعودیە تەواوی بکات. ئەم جۆگەلەیە ئاوەکەی سازگار دیارە بۆ سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی. سەیرو سەمەرە ئەوەیە دڵ خۆشکەی بەوەی ماکرۆنی فەرەنسا رزگارت بکات و هێزت بۆ بنێرێت!! وە ئەگەر ناردیشی هیچ نیەو زیاتر بۆ بۆ شایی پڕکردنەوەیە. بەلام ئەوە ئیتر تێنەگەیشتنە لە دونیای سیاسەت لەمرۆدا.\nلە هەلومەرجو چوارچیوەیەکی ئاوادا ناسیونالیزم دەتوانیت خۆی دەمەزەرد کاتەوە. ناسیونالیزمی کورد، لەعیراق بەهۆی شکستی ” ڕیفراندۆم “و چارەکە موچەو بلاوبونەوەی برسێتی و گەندەڵییەکی هەوسارپساوەوە، دواتر خۆپیشاندانەکانی دژ بە چارەکە موچەوە، زەربە دەخوات ” بروخی دزو….” و” تاڵەبانی و بارزانی ئەندازیاری تاڵانی…” بەڵام بەهۆی ناسیونالیزمی پەکەکەو پەیەدەوە دەمەزەرد دەبێتەوە، ناسیونالیزمی کورد وەک ناسیونالیزمی عەرەب لۆکەڵی نیە لە پانتاییەکی فراواندا دەتوانێت بەشێوەی جیاواز خۆی دەمەزەردو زیندو کاتەوە. بۆ نمونە مانەوەی سوریا ئومیدو هیوایەکی گەورەی دایە دەست ناسیونالیزمی عەرەب لە ئاستە ناوچەییەکەیدا، ئێستا لە میسرو لە لیبیاو تونس و تەنانەت عیراق و هەروەها جەزائیر گوڕو تینێکی دیکەی بەخۆیەوە گرتوە. بۆ کوردستانیش ئەم دیاردەیە دروستە، جا لەوانەیە حزبێک لە حزبەکان لاواز بێت، بۆ نمونە یەکێتی و پارتی بەلام بێ ئەوەی ناسیونالیزم وەک بزوتنەوەیەکی کۆمەلایەتی زەربەیەکی گەوەرەی لێکەوتبێت. کۆمۆنیزم دەبێت لەمبارەوە هەنگاو بەهەنگاو لە هەوڵی جیاکردنەوەی ڕیزی سەربەخۆی چینایەتی کرێکاردا تیبکۆشێت و هەول بدات ئەم ڕیزە ئامادەو ڕێخراوبکات.\nڕوانگەی ناسیونالیزم بۆ شەڕی عەفرین\nلێکترازانی هەلومەرجی تورکیاو بەبێ بوونی ئەلتەرناتیڤێکی باشتر، هەلومەرجی ناوچەکە بەرەو لێکترازانێكی خەتەرناکترو مەرگبارتری ئەمنی و سەربازی زیاتر دەبات. لەمبارەوە سیاسەتی پەکەکە جیگای سەرنجدانە. پەکەکە لە زمانی موراد قەرەیلانەوە بە ئاشکرا دەڵیت و بانگەوازی حزبەکانی کوردستانی ئێران دەکات کە لەم هەلومەرجەدا ڕووی چەکیان نەکەنە کۆماری ئیسلامی ئێران، چونکە بە قازانجی تورکیاو سعودیە تەواو دەبێت.\nقسەکانی ئەم بەرێزە هەم ڕاستی ئەم بوچونەی ئێمە دەسەلـمێنیت لە لایەک وەهەم سەرلێشوایی ئەم بزوتنەوەیەو ڕابەرانی. لە سوریا ” پەیەدە” لە گەڵ ئەمریکایە، لە قەندیل پەکەکەو پژاک لە گەڵ ئێران، لە کوردستانی عیراق هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی دابەشبون. یەکێک لە ئەنجامەکانی چونە پیشەوەی ئەم هەلومەرجە لە سوریا یان لەتبونی ” پەیەدە” یە بەسەر دووباڵدا و جیابونەوەی باڵی سەربازیەتی، لە باڵی سیاسی بەهۆی ئەوەی لە ژێر فشاری شەڕدایە…یان تەسلیمبونی باڵی سیاسیە بە باڵی عەسکەریەکەی، بۆ نیشاندان و پاراستنی یەکریزی. ئەم لینکەی خوارەوە قسەکانی بەریز موراد قەرەیلانە بە تۆمارکراوی.\nPrevious وه‌فیق سامه‌ڕائی تۆمه‌تباری ژماره یه‌كی ئه‌نفال … عه‌لی مه‌حمووود محه‌مه‌د\nNext گۆڤاری كه‌لێن ژماره 1 به‌هاری 2017\nوێنەکە خۆی دەدوێت، پێویست بە قسەکردن ناکات! … جیهاد موحەمەد


03:31 - 25/11/2020\nچیرۆکی مەرگی خێزانێکی کورد لە ڕێگای بەریتانیا\nماوەیەک پێش ئێستە ڤیدیۆی کیژۆڵەیەکی کوردی ڕۆژهەڵات بڵاوبوویەوە، لە مانگی ڕابردوودا و لەگەڵ خێزانەکەی، لەڕێگەی بەریتانیا و کەناڵێکی ئینگلیزی خنکان. ئەم ڤیدیۆیە پیشاندەری هەوڵی خێزانەکانە بۆ دەست گەشتن بە داهاتوویەکی باشتر بۆ نەوەکانیان ڕێگەی مەترسیداری کۆچ دەگرنەبەر.\nئانیتا ئێران نەژاد\nئانیتای 9 ساڵە لە کلیپەدا هاوکات دەتوانێت پێبکەنێت و بگری "ناوم ئانیتا ئێران نەژادە. خەڵكی سەردەشتم."\nئەمە ئەزمونێکی ئەکتەری بوو بۆ فیلمێکی ناوخۆی بەناوی "درەختی گوێز"، کە بڕیابوو لە نیشتیمانی خۆی بەرهەمبهێنرێت. لە پشتی کامێراکەوە، دەنگی پێی باوکی، رەسوڵ ئێران نەژاد دەبیسترێت، بە ئاارامی هانیدەدات "بڵێ...دەمەوێت ببم بە ئەکتەر"\nئەم ڤیدیۆیە باوکێک نیشاندەدات کە دەیەوێت کیژۆڵەکەی بەدوای ئارەزوەکانی بکەوێت، بەڵام ئەم ئارەزوە بۆ کیژێک لە ناوچەیەک،کە هەم دوچاری هەژاری ئابوری بووە و هەم فشاری سیاسی تێدایە، کارێکی ئاسان نییە.\nخێزانی ئانیتا خەڵکی سەردەشتن، شارۆچکەیەکی کوردنشینە لە سنورەکانی ڕۆژئاوای ئێران لەگەڵ عێراق.\nئارتین ئێران نەژاد\nنزیکەی ساڵێک دوای ئەزمونی ئەکتەری ئانیتا، بابە ڕەسوڵ، دایە شیوا و براکانی "ئارمینی شەش ساڵە و ئارتین 15 مانگە" ڕێگەی پڕمەترسی کۆچ بۆ ئەوروپا دەگرنەبەر.\nبەڵام ئارەزوەکانی خێزانی ئانیتا بۆ داهاتوویەکی باشتر و جێگایەکی ئارامتر، ڕۆژی 27 تشرینی یەکەم لە کەناڵێکی ئینگلیزی بە نائاکامی دەمێنێتەوە. بەلەمێكی بچووک لە بارودۆخێکی ناجۆردا ڕێگەی بەریتانیا دەگرێتە بەر، چەند کیلۆمەترێک دوای دەستپێکردنی گەشتەکەیان بەلەمەکە سەرنگون دەبێت. دایە شیوا و منداڵەکانی بەبێ جلوبەرگی سەلامەتی لە بەلەمەکەدا گیردەخۆن.\nرەسوڵ ئێران نەژادی 35 ساڵە و خێزانەکەی لە سەرەتاکانی مانگی ئابدا ئێران جێدەهێڵن. خزمە نزیکەکانیان ڕاستەوخۆ دەربارەی گەشتەکەیان هیچیان پێنەگوتن، بەڵام دنیایەک هۆکار هەبوو ئاواتبخوازن لە جێگەیەکی دیکەدا، ژیانێکی نوێ دەستپێبکەن.\nسەردەشت دەکەوێتە پارێزگای ورمێ، وەک زۆرێک لەناوچە کوردنشینەکانی ئێران دوچاری کێشەی زیاتر بووەتەوە بەبەراورد بە ناوچەکانی دیکەی ئێران وەک نەبوونی پیشەسازی سەرەکی، ناوچە سنورییەکان یەکێکن لەو ناوچانەی ئێران زۆرترین ئاماری بێکاریان تێدایە.\nزۆربەی خەڵكی سەردەشت ناچارن کۆڵبەری و قاچاخچێتی کاڵا بکەن لە سنوری هەرێمی کوردستان لەگەڵ ئێران. ئەم کارە قازانجێکی زۆری تێدا نییە، بۆ هەرجارێک کەمتر لە دە دۆڵاریان دەستدەکەوێت، بەڵام ڕێگایەکی مەترسیدارە.\nلە ساڵانی ڕابردوودا سەدان کۆڵبەر بە گوللەی پاسەوانانی سنور کوژراون و بریندار بوون. زۆرێکیشیان لە شاخە سەختەکاندا کەوتنەخوارەوە یان لەژێر بەفری بەفرانباردا ڕەقبوونەوە.\nسەردەشت ناوچەیەکی تەواو ئەمنی و سەربازییە. لە شۆڕشی ئیسلامی ساڵی 1979 وە، ئەم ناوچە شاخاوی و سنورییە لانکەی هاتووچۆ و پێكدادانەکانی حزبە چەکدارە کوردییەکان و هێزە ئەمنییەکانی ئێران بووە.\nکەمپی پەنابەران لە فەرەنسا\nلەناوچە کوردنشینەکانی ئێراندا، خۆپیشاندان بە توندی سەرکوتدەکرێت و دادگا بڕیاری زۆر توند دەدات دژیان. بە گوتەی نەتەوە یەکگرتوەکان، کوردەکان لانیکەم نیوەی زیندانیانی سیاسی ئەم وڵاتە پێکدەهێنن. ئاماری لە سێدەردانی زیندانیانی ئەمنی و سیاسی لەم ناوچانەدا زۆر بەرزە.\nیەکێک لە هاوڕێکانی شیوا بە بی بی سی ڕاگەیاند، رەسوڵ ئێران نەژاد لەدەست حکومەت هەڵهات. هاوڕێکەی دەڵێت شیوا هەموو ماڵ و موڵكیانی فرۆشتن و لە خزم وکەسوکاریش پارەی قەرزکرد، تاوەکو تێچووی گەشتە قاچاخەکەیان بۆ ئەوروپا دابین بکەن، ئامانجی ئەوان گەشتن بوو بە بەریتانیا.\nیەکەمین وێستگەی گەشتەکەی خێزانی ئانیتا تورکیا بوو، پارچە ڤیدیۆیەکی تۆمارکراوی رەسوڵ هەیە خەریکی چڕینی گۆڕانی کوردیە، لە کاتێکدا خێزانەکەی چاوەڕواننن قاچاخچییەکان بیانگەیەننە ئەوروپا.\n"دڵـم ژانەکات، خەمێکی مەزنە...بەڵام چیبکەم دەبێت کوردستان جێبهێڵم و بڕؤم..." ئەمە گۆرانیەکەی رەسوڵە. ئارمینی کوڕی بە دڵشادیەوە پێدەکەنێت. کوڕە بچوکەکەشی بە تاتی تاتی بەرەو ڕویدێت و لەسەر چۆکی دادەنێت. ئەوان لە ژورێکی گەورەدا لەگەڵ پەنابەرانی دیکە دانیشتوون.\nسەردەمێک تورکیا وێستگەی کۆتای هەزاران پەنابەری ئێرانی بوو، بەڵام لە حەوت ساڵی ڕابردوودا، بارودۆخی سیاسی تورکیا ئەم لانکەیەی لە ئێرانیەکان شێواندوە. بەگوێرەی ئاماری نوسینگەی کۆمسیۆنی باڵای نەتەوە یەکگرتوەکان، سەدان پەنابەری سوریا رویانکردۆتە ئەم وڵاتە.\nهەندێک لە پەنابەران ئاماژە بەوەدەدەن، هێزە ئەمنیەکانی تورکیا پەنابەرانی ئێرانی و بەتایبەت کوردەکان لە بنکەکانی پۆلیسدا ئازاردەدن یان لەگەڵ هاتنەناوەوەیاندا، دەیانگێڕنەوە بۆ ئێران. هەر لەبەر ئەمە بوو ڕەسوڵ و شیوا نەیانویست لە تورکیادا داوای پەنابەری بکەن لە نەتەوە یەکگرتوەکان.\nلە مانگی تشرینی یەکەمدا ، قاچاخچیەکان ئەم خێزانەیان بەبڕی 24 هەزار یۆرۆ لە ڕێگەی کەشتیەوە لە تورکیاوە گەیاندە ئەوروپا و پاشان بە کامیۆن گەیاندنیانە کەمپی پەنابەران لە کەنارەکانی باکوری فەرەنسا.\nشارلۆت دیکنتەر، خۆبەخش لە ڕێکخراوی خێرخوازی "ئادرا" لە شاری کەناردەریای دانگێخکی فەرەنسا دەلێت شیوای لە گران-سینت، ئۆردوگای سەرەکی پەنابەران و کۆچبەرانی ئێرانی بینیوە لەکاتی دابەشکرد خواردندا "شیوا ئومێدەوار و چالاک بوو".\nلە کەمپی پەنابەرانی فەرەنسا پارەکانی شیوا و رەسوڵ دەدزرێن. بی بی سی دەستی گەیشتووە بە نامەکانی شیوا سێ ڕۆژ پێش سەرنگونبوونی بەلەمەکیان. شیوا لە نامەیەکیدا بۆ هاوڕێیەکی لە کالەی فەرەنسا دەنوسێت ، گەشت بە بەلەم مەترسیدارە، بەڵام پەرەیان پێنیە بۆ گەشتەکەیان بە کامیۆن، چونکە تێچووی کامیۆن زیاترە.\nلەنامەکەدا باس لەوەدەکات " ئەزانم مەترسیدارە بەڵام چارەمان نییە". شیوا بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەدات بۆ دەسکەوتنی مافی پەنابەرێتی خێزانەکەی هەوڵدەدات "هەزاران خەفەت لە ناخمایە و ئێستا کە لە ئێران ڕۆشتووم دەمەوێت ڕابردووم لەبیربکەم."\nیەکێک لە هاوڕێکانی رەسوڵ کە خۆی بە "ئاوارە" ناساند و لە ئێرانەوە تاوەکو فەرنسا هاوگەشتی ئەم خێزانە بووە. ئاوارە ئاماژە بەوە دەکات بەیانی زووی 26 تشرینی یەکەم لە دانگێختی فەرەنساوە، لە کەناراوەکانی لۆن-پلازا، ڕێگەمان گرتەبەر.\nئەو ڕۆژە کەشوهەوا زۆر ناهەموار بوو، خێرای با دەگەشتە 30 کیلۆمەتر لە سەعاتێکدا، بەرزی شەپۆلەکان دەگەشتنە مەتر و نیوێک. ئاوارە لە گەشتەکە پەشیمان دەبێتەوە دەڵێت ئەوەناهێنێت خۆم بخەمە مەترسیەوە " ترسابووم. نەڕؤشتم. لە ڕەسوڵ پاڕامەوە ئەویش نەڕوات، بەڵام گوتی چارەیەکی دیکەی نییە."\nبراکەی ڕەسوڵ لە ئێران دەڵێت، بڕی 200 ملیۆن تمەنی داوە بە قاچاخچییەکان بۆ پەڕینەوەی خێزانەکە بۆ بەریتانیا.\nئیبراهیم محەمەد پور، ئەکتەر و بەڵگەنامە دروستکەری 47 ساڵەی خەڵکی سەردەشت لەگەڵ براکەی محەمەدی 27 ساڵە و کوڕە 17 ساڵانەکەی لەهەمان بەلەمدا بوون. ئەو دەلێت بەلەمێکی بچووک بوو، بۆ هەڵگرتنی هەشت کەس دروستکرابوو، بەڵام قاچاخچیەکان 23 کەسیان "تێتەپاند"بوو. ئیبراهیم دەلێت "چاومان بەسترابوو، چونکە لەم گەشتەدا زۆر ئازارمان چەشتبوو. یەکەمجار بیرمکردەوە نامەوێت سواری ئەم بەلەمە ببم، بەڵام دواتر گوتم سوارەبم تاوەکو رزگارمبێت لەم نارەحەتییە و بگەمە شوێنی مەبەست."\nئیبراهیم محەمەد پور، ئەکتەر و بەڵگەنامە دروستکەری خەڵکی سەردەشت ، دەڵێت ناتوانم ئەم ڕوداوە لەبیربکەم\nیاسینی 16 ساڵەی خەڵکی سەردەشتیش لەم بەلەمەدابوو. تەنها ئەم و دوو کەسی تر پەسەکی مەلەکردنیان لەبەرکردبوو. ئەو دەڵێت هیچ یەکە لە ئەندامانی خێزانەکەی ئانیتا پەسەکی ڕزگاربوونیان لەبەردا نەبوو. 22 پەنابەری خەڵكی سەردەشت بوون و ناخودای بەلەمەکەش پەنابەرێکی باکوری ئێران بوو.\nئانیتا، دایکی و براکانی چوونە کابینە شوشەیەکەی بەلەمەکەوە، ئەوێ گەرمترین و سەلامەترین جێگە دیاربوو، بەلام بوو بە تەڵەی مەرگ بۆیان.\nبە گوتەی ئیبراهیم، نزیکەی هەشت بۆ نۆ کیلۆمەتر ڕۆشتن، بەلەمەکە پڕبوو لە ئاو "هەوڵماندا ئاوەکەی بکەینە دەرەوە بەڵام نەکرا. ویستمان بگەڕێینەوە بۆ کالە، بەڵام نەمانتوانی."\nمحەمدی برای دەڵێت پەنابەرەکان ترسان و لەلایەکەوە بۆ لایەکەی دیکەی بەلەمە دەڕۆشتن تاوەکو بەلەمەکە سەرنگون بوو.\nشیوا و منداڵەکانی لە کبینەی بەلەمەکەدا گیریان خواردبوو. ئیبراهیم دەڵێت رەسوڵ چووە ژێر ئاوەکە و هەوڵیدا ڕزگاریان بکات. دواتر هاتەدەرەوە و هاوری کرد یارمەتیم بدەن.\nپێشڕەو، گەنجێکی 27 ساڵەی خەڵکی سەردەشتە و خوێندکاری بەشی ئابوری بوو لە زانکۆ. ئەویش لەم بەلەمەدا بوو. پێشرەو دەڵێت هەوڵی ئەوان بۆ شکاندنی شیشەی کابینەکە بە چەقۆی مۆکێتبڕ بێهودەبوو "ئارتینی بچکۆلەم بینی لە کابینەکەدا سەرئاو کەوتبوو".\nرەسوڵی برای شیواکە لە ئەڵمانیا پانەبەرە دوای سەرنگونبوونی بەلەمەکە دێتە فەرەنسا. ئەو لە پەیوەندیەکی تەلەفۆنیدا گوتی بیستومە رەسوڵی زاوام توانیویەتی ئارتین بهێنێتە دەرەوە، و دواتر گەڕابوەوە تاوەکو ئەونی دیکە ڕزگاربکات، بەڵام شەپۆلەکان ئارتینیان لەگەڵ خۆیان بردبوو.\nئیبراهیم محەمەد پور ئانیتای بینیوە کەتبوەوە سەرئاوەکە، بەگریانەوە ئەم ساتە خەفەتبارە دەگێڕێتەوە"منداڵەکەم لەئاوەکە دەرهێنا، وامەزانی هێشتا زیندوە. بەدەستێکم بەلەمەکەم گرتبوو بەدەستەکی دیکەم ئانیتا، ڕمدەوەشاند بزانم ماوە یا نا، بەڵام هیچ کاردانەوەیەکی نەبوو." بەدەم گریانەوە گوتی "ناتوانم لەخۆم خۆشبم."\nبە گوتەی محەمەدی برای ئیبراهیم، رەسوڵ هاتە دەرەوەو دەستی گرتبوو بە بەلەمەکەوە و هاواری ناوی ئەندامانی خێزانەکەی دەکرد "ئانیتا...ئارتین...شیوا...و دواتر بە ئەنقەست دەستی بەردا لە بەلەمەکە و خۆی سپارد بە شەپۆلەکان تاوەکو بمرێت.\nڕەسوڵ ئێڕانی نەژاد و کورە بچوکەکەی، شیوا پەناهی، ئانیتا و ئارمین\nبە گوتەی بەرپرسانی فەرەنسا، سەعات 9:30 بەیانی بەکاتی فەرەنسا، کەشتیەکی چارۆکەدار کە لەوێوە تێدەپەڕی، نیشانەی ئاگادارکردنەوەی هەڵدەکات و دەچێتە هانای پەنابەرەکانەوە. یەکەمین کەشتی فریاگوزاریش بەگوتەی ئەوان 17 دەقیقە دواتر دەگات.\n15کەسیان ڕزگارکران و چوار تەرمیان لە ئاوەکەدا دەرهێنا. خوشک وبراکەی شیوا سەیری تەرمەکانیان کرد، ئەوانە تەرمی خێزانەکەی ئانیتا بوون، بەڵام هیچ شوێنەوارێکی ئارتینی 15 مانگە نییە. بەرپرسانی ناوچەی ئاماژە بەوەدەدەن، ئارتین لە دەریادا گومبووە.\nسێ ڕۆژ دوای سەرنگونبوونی بەلەمەکە، ئیبراهیم محەمەد پور، کوڕ و براکەی بە پێدانی 2500 پاوەند بە قاچاخچییەکان، خۆیان گەیاندە بەریتانیا. وەزارەتی ناوخۆی بەریتانیا بەتەمایە ئەو کەسانە لە ڕێگەی کەشتیەوە دەگەنە ئەم ولاتە بیانگێرێتەوە بۆ ئەو وڵاتەی لێیهاتوون وەک فەرەنسا و بەلجیکا.\nچیرۆکی خیزانی ئانیتا، چیرۆکی هەزاران خێزانی ئێرانییە کە بۆ داهاتوویەکی باشتر و ئاسایشتر بۆ نەوەکنایان و بەتایبەت کچەکانیان، نیشتیمان جێدەهێڵن و مەترسی گەشتەکەیان بەگیان دەکڕن. بە تێڕوانین لە بارودۆخی خراپی ئابوری ئێران و فشاری سیاسی لەم وڵاتەدا، وا چاوەڕانناکرێت شەپۆلی پەنابەرانی ئێرانی بەم زویە کۆتای بێت. ئەگەری زۆرە خێزانی تر وەک خێزانەکەی ئانیتا دوچاری هەمان قەدەر ببنەوە.