محه‌مه‌د کەریمخان 10, 02, 2021\nمحەمەد کەریمخان، دەرچووی قۆناغی دکتۆرای بەشی زانستە سیاسییه‌كان لە زانکۆی تاران\nئاشکرایە کە وەستاکار و دانەرانی پایەکانی پەرەسەندنی وڵاتانی پەرەسەندوو، سەرمایە زانستی و مرۆیییەکان بوونە. گرینگیی ئەم جۆرە سەرمایەیه لەوەدایە کە بزاوتی گەشەی ئابووری-تەوەر بۆ ئابوورییەکی زانست-تەوەر دەگۆڕن. ئەم سەرمایەیه لە وڵاتانی دواکەوتوو کەم و زۆر هەیە، بەڵام دیاردەیەکی هەوکگر و خنکێنەر لە پێش پێشکەوتنی وڵاتانی وەپاشکەوتوو، کۆچی ده‌سته‌بژێره ژێهات و عه‌قڵە هۆشمەندەکانە لە نیشتمانی خۆیان بۆ وڵاتانی پەرەسەندوو. سەرمایەی زانستی و ڕووناکبیرانی زۆر وڵاتی پەرەنەسەندوو لەبەر كۆمه‌ڵێك هۆکار، ماندوویانە دەکەونە تاریکاییی شەوستانی بێهیوایی و، ناچار سەری خۆیان هەڵدەگرن و دەبنە کانگەی سەرمایەی وڵاتانی پێشکەوتوو. دەرەنجامەکەی ئەوەیە کە وڵاتی دواکەوتوو پتر پەکی دەکەوێت و وڵاتە پەرەسەندووەکانیش لە پەرەسەندن و پێشکەوتن هەروا هەراوتر دەبێت، بەتایبەتی لە ڕووی ئابوورییەوە بەتاوتر دەڕۆنە پێش. سەرنجگەی پرسئاسای ئەم نووسینە دیاردەی کۆچی سەرمایە زانستی و فەرهەنگییەکانە و دەیەوێ لە هۆکارەکان بدوێت و لێکەوت و ئاکامەکەی نیشان بدات و ئەگەر ڕێکارێک به‌مێشكدا بێت بیخاتە ڕوو.\nهۆکارەکانی کۆچکردن زۆر و جۆراوجۆر و تا ڕاددەیەک دیارن. خەڵکی ئاسایی کە وڵاتێکی خۆشبژێوتریان پێ خۆشە و وەدیهێنانی ئارەزووەکانی خۆیان لە وڵاتێکی دیکە دەبیننەوە، شاعیر گوته‌نی "ئەو جێیە خۆشە، یاری لێیە." بۆیە ڕەنگە زۆر گرێدراوی نیشتمان نەبن و غوربەت بۆ ئەوان مانایەکی وەهای نەبێت و کل و سورمەی خاکی وڵاتێکی دیکەیان بۆ ڕەنگی چاوان لەلا خەملێنتر بێت لە خاک و خەنەی وڵاتی خۆیان. بەشێکی دیکەی کۆمەڵگە، کە ده‌سته‌بژێره زانستی و فەرهەنگییەکانن، لەوانەیە لەناو کەشی مۆدیرنیتەدا تاکگەرایانەتر بیر بکەنەوە و زەینێکی "جیهاننیشتمانی"یان هەبێت، کە لەناو بابەتی پەیوەندیی نێوان شوێن و مرۆڤ جێی تاوتوێكردنه.\nبەڵام کاتێک دێینە سەر بابەتی كۆچكردنی سەرمایه لێزانەکان، ئاسۆی شیکاری دەبێ بگۆڕدرێت؛ لەو کاتەدا دەبێ سەر بەسەر کۆشکی بلوورینی هەژار دابگرین و جیاوازی لە نێوان کەللـەی کوڵاو و مێشکی بەبیر بکەین؛ دەبێ جیاوازی لە نێوان هێزی لێزان و وزەی تەکنۆکرات و خەڵکی ئاسایی بکرێت. هۆکاری کۆچی لێزانان جیاوازە و لێکەوتی نەمانی ئەوان لە درێژمەودادا کارەساتێکی قەرەبوونەکراوی بەدواوەیە. کەسی ژیر و بەئاگا، نیگای بۆ وڵات و گەل و ئاییندە جیاوازە و هەست بە بەرپرسیارێتیی مێژوویی دەکات و دەیەوێت ببێتە خشتێک لە لاقوژبنی سەرای پێشکەوتنی وڵاتەکەی خۆی. بەڵام لە جێگه‌یەکدا بڕیاری سەرهەڵگرتن دەدات بۆ ناکوێیەکی دوورەدەست و خۆی ڕادەستی چارەنووسێکی نەویستراو دەکات. ئەم بڕیارەی ژیرمەندێک تەنیا زیان بە خۆی ناگەیه‌نێت، بەپێچەوانەوە لەوانەیە لە دەرەنجامدا ببێتە بیرمەندێکی ناوداری بەرۆک بە نۆبڵ و یەخە بە فیلدز و دەست بە ئۆسکار. بەڵام بۆ وڵاتێکی دواکەوتوو، کە پێویستی بە ده‌سته‌بژێره ئه‌کادیمی و زانستییە [ڕاستەقینە]کان هەیە، زیان و مەترسیی زۆری پێوەیە. بە جۆرێک بەم دیاردەیە دەگوترێت "به‌تاڵبوونه‌وه‌ی مێشک". (Gencler, 2012) بە واتایەکی دیکە وڵاتێک کە بەتاڵ دەبێتەوە لە مێشکە هۆشمەندەکان، وەک مرۆڤێکی بێسەر دەمێنێتەوە کە زیان بە ئابووریی وڵاتیش دەگەیه‌نێت. بە قەولی مەحوی: "سەر و سامانمت پرسی، مەپرسە ـــــ سەری تۆ خۆش، نە سەر ماوە نە سامان." ئەگەر واتای شیعری مەحوی لە عیشق و عیرفان بێنینە ناو ئەو وارە، دەبێ بڵێین کاتێک سەرە پڕ لە ژیرایەتی و هزر و زانستەکان لە وڵات بڕۆن، سەروەت لە کەمی دەدات و سامانی وڵاتیش تێک دەچێت.\nڕاستییه‌كه‌ی، سەرمایەی مرۆیی و سەرمایەی زانستی و فەرهەنگی، ئەو بەشەی کۆمەڵگەیە کە وەک ده‌سته‌بژێر و ژووری بیریاری، لە پێشکەوتن و سەرکەوتنی وڵاتدا ڕۆڵ دەگێڕن. تەنانەت "لە دابەشبەندیی بانکی جیهانی، یەکێک لە کانەکانی سەروەتی وڵاتان سەرچاوەی مرۆیییە. (اسماعیلی، 1385: 137) بوونی ئەم جۆرە سەرمایەیە پەرە بە سەرمایەی مرۆیی دەدات و دەبێتە هۆی پێشکەوتنی کۆمەڵگه و تەنانەت لە ڕووی ئابوورییشه‌وه دەتوانن سوودی سەیریان هەبێت. "ئەزموونی وڵاتانی وەک فەڕەنسا، بریتانیا، ئیتالیا، کۆریای باشوور، سەنگاپوورە، چین و مالیزیا دەرخەری ئەو ڕاستییەن کە مرۆڤە نوخبە و شایستەکان دەتوانن ببنە هۆکاری گەشەکردن و قەڵەمبازی سیاسی و ئابووریی وڵات. هەموو پێشکەوتنەکانی ئەو وڵاتانە، دەرەنجامی توانا، لێهاتوویی و لێزانیی بەرپرسان و بەڕێوەبەرانی نوخبە و هزرمەند بووە کە بەدروستی پەروەردە کراون و لە شوێنی شیاوی خۆیان دانراون و بوونەتە سەرچاوەی گۆڕان و بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگە. (وەلەدبەگی، 2018) لەبەرانبەردا كۆچكردنی ئەم جۆرە سەرمایانە دەبێتە هۆکارێک بۆ شکستی ڕەوتی پێشکەوتن و داکشانی سەرمایەی مرۆیی و تەنانەت شێواویی دیاگرامی ئابووری. چونکە ئەم سەرمایەیە لە لایەک ئامرازی پێشکەوتنە و لە لایەکی دیکە خۆی ئامانجە، چونکە پێشکەوتن کاتێک دێتە دی کە ئەم سەرمایەیە زۆر بێت.\nلەم ڕێگوزەرە، هەرێمی کوردستان بە کۆڵێک ئارەزوو و ئامانجی پڕ لە هەورازی پشووبڕ، وەک زۆر لە وڵاتان، بەتایبەتی لەم دوو دەیەی دوایی، تووشی کۆچی عه‌قڵه بەبەهرەکان بۆتەوە و، پێویستە وەک فەکتێک سەیری ئەم دیاردەیە بکرێت. بەڵام جیاوازیی باشووری کوردستان لەگەڵ وڵاتانی دیکە ئەوەیە کە ده‌سته‌بژێری وڵاتانی دیکە باریان بەقەد ده‌سته‌بژێره‌کانی کورد قورس نییە. چونکە کورد لە لایەک دەیەوێ بگاتە سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوی و لە لایەکی دیکە دەبێ بیر لە پەرەسەندنیش بکاتەوە. بەدبەختییەکی دیکە ئەوەیە کە هێشتا درک بە مەترسیی کۆچی سەرمایە زانستییەکان ناکرێت، لە کاتێکدا وڵاتە ئایدۆڵۆگە پەرەنەسەندووەکانی دیکە، لانی کەم لە ڕووی زانستی، کار لەسەر پرسی ڕۆیشتنی عه‌قڵه نایابەکانیان دەکەن و دەیان ئاماریان لەو بارەوە هەیە و دیاردەکە تاوتوێ دەکەن. بەڵام ئێمە تەنانەت ئامار و ڕێژەکانیش نازانین و داتایەکی دروستمان لەبەردەست نییە تاکوو شیکارییەکی، بۆ وێنە، ڕێگریسیۆنی زانستییانەی مانادار لە نێوان گۆڕاو و هۆکارەکاندا بکەین. تەنانەت هێشتا نازانین کە ڕێژەی ژێهاتەکانی ئێمە لەچاو پیتزاچی و سەرتاشەکان لە وڵاتانی پەرەسەندوو چەندن. هەر ئەوەندە دیارە کە زۆرێک لەبەرپرسان ئەگەر بە هەر هۆیەک ڕا بکەنە وڵاتێکی پەرەسەندوو، لەوێ دەبنە شۆفێری تەکسی!\nهەروەها، لە ڕووی كۆچكردنی عه‌قڵه‌كان، جیاوازیی ئێمە لەگەڵ وڵاتانی پەرەنەسەندوو ئەوەیە کە عه‌قڵه بەتواناکانی وڵاتانی پەرەنەسەندوو لانی کەم دەتوانن بچنە وڵاتێکی پەرەسەندوو و لەوێ بدرەوشێنەوە، بەڵام لێرە ئەو هەلە کەمترە و زۆربەی عه‌قڵه‌کان تووشی گۆشەگیری و خەمی دەروونی بوونەتەوە، لەبەر ئەوەی مەیدانیان تەسکە و ئاسمان بۆ شاباڵی ئەوان بەرتەنگە. پرسیارەکە لێرەدا پڕڕەنگ دەبێت: لێکەوتی دیاردەی کۆچی عه‌قڵه زیره‌كه‌كان لەسەر پەرەسەندن چییە؟ نزیکترین گریمانە ئەوەیە کە کۆچی عه‌قڵه تیژ و بەبارەکان دەبێتە هۆی وەگەڕخستنەوەی سووڕگەی دواکەوتوویی و، لە ڕووی ئابوورییشه‌وه زیانی فرەی پێوەیە و ئاسایشی نەتەوەییش تووشی هێدمە دەکات. گۆڕاوەی سەربەخۆی ئەم بابەتە کۆچی بیریارەکانە و لەبەرانبەریدا گۆڕاوی گرێدراو، پێشکەوتنی وڵاتە کە وابەستەی سەرمایە زانستی و مرۆیییەکانە.\nشێوازی لێکۆڵینەوە، وەسفی و ئانالیزەی تیۆر و سەرچاوە پەیوەندارەکانە. لە ڕووی پێناسەی چەمکی، پێش هەر شتێک پێویستە جیاوازی لە نێوان ڕۆیشتنی عه‌قڵه کەمیابەکان لەگەڵ خه‌ڵكی ڕەشۆکی بکرێت. هەرچەندە هۆکاری ڕەشۆکبوونی ئەوانیش جێی تاوتوێیە. لێرەدا مەبەست لە عه‌قڵه لێهاتووەکان خاوەن شەهادەکان نییە، بەڵکوو مەبەست لە ده‌سته‌بژێره ڕەسەنەکان، عه‌قڵه زیره‌كه‌كان، هێزی توێژەران، پسپۆڕان، هێزی کاری لێزان و تەکنۆکراتە ڕاستەقینەکانە.\nلەناو تیۆرییەکانی گەشەی ئابووریدا، سەرمایەگوزاری لەناو سەرچاوە مرۆیییەکان دەستێکی ئەستووری هەیە. توێژینەوەکان دەریان خستووە کە پەرەسەندنی وڵاتان لە نێوچاوانی سەرمایەی مرۆیی بووە. بۆیە نەتەوە پەرەنەسەندووەکانیش ناچارن تێچووی باش بۆ ئەم سەرمایەیە تەرخان بکەن و گرینگی بە زانست و تەکنەلۆژیا بدەن. بەڵام گرفتێکی سەرەکیی وڵاتانی دواکەوتوو ئەوە کە پێیان وایە پەرەسەندن تەنیا بە ئابووریی درشت دێتە دی، لە کاتێکدا ئابوورییەک سەرکەوتووە کە زانست دەکاتە هۆی بەرهەمهێنانی ئابوورییەکی بزواو و زیندوو. ئەم کارەش تەنیا لە ڕێی سەرمایەی مرۆیی دەکرێت. (شاهآبادی و جامەبزرگی، 1392: 75-76) لێرەدایە کە كۆچكردنی سەرمایە مرۆیییەکان زیان لە ڕێگەی پێشکەوتنی وڵات دەدات. لە ڕووی تیۆریی، دوو بۆچوونی سەرەکی لەبارەی کۆچی مێشکە ژیرەکان هەنە.\nلەناو جیهانی گلۆبالیزەبوودا دیدگەی جیهانگەرا، كۆچكردنی عه‌قڵه‌کان بۆ وڵاتانی پەرەسەندوو بە شتێکی باش دەزانێت. دیدەوەرانی ئەم تیۆرە پێیان وایە هەروەک چۆن بازرگانیی ئازادی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان، بەجیهانیبوون، ئازادسازی، تایبەتیسازی، لیبرالیزمی ئابووری و بابەتی هاوشێوە بۆ پەرەسەندنی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی نەتەوەکان بەسوودە، کۆچی ده‌سته‌بژێره‌کانیش بەسوده و دەبێتە هۆی کەڵەکەی بەرهەمهێنان لە جیهان و دەتوانن خزمەت بە زانستی تەکنیکی و خۆشبژێوی بکەن؛ لەبەر ئەوەی دەبێتە هۆی هێز و وزەی پسپۆڕ لە شوێنێکی هەرزان و فراوان کە بەرهەمهێنانی کەمە، دەچێتە شوێنێکی کەمدۆز و گران و لەوێ دەکرێ سوودی باشتر و کاراتریان لێ وەربگیرێت. بە بۆچوونی ئەوان دوای ئەوەی وڵاتانی پەرەسەندوو سوودیان لە هێز و وزەی کۆچبەرە ده‌سته‌بژێره‌کان وەرگرت، دوای ماوەیەکی کورت تەکنەلۆژیا دادەگەڕێتە ناو وڵاتانی پەرەنەسەندووی کۆچبەران. ئەم دیدگەیە کۆمەڵگەی جیهانیی وەک گشتەیەک دێنێتە بەر چاو. لە ڕووی مافیشەوە ئەم ڕوانگەیە، جیهان وەک گوندێک دەبینێت و پێی وایە زانا و ده‌سته‌بژێره‌کان سەرمایەی جیهانین و نابێ پێش بە کۆچیان بگیرێت و پێویستە دەستکەوته زانستییه‌كانی ئەوان بۆ هەموو جیهان هەناردە بکرێت.\nلەبەرانبەر ڕوانگەی جیهانگەرا، دیدگەی نەتەوەگەرا دێتە گۆ و پێی وایە لەبەر ئەوەی کە نەتەوە دواکەوتووەکان بۆ پڕکردنەوەی کەلێنی تەکنەلۆژیاییی خۆیان و هەنگاوهەڵێنان لە ڕێگەی پەرەسەندن، پێویستییان بە هێزی پسپۆڕ هەیە، ناتوانن چاوەڕێ بکەن تاکوو تەکنەلۆژیای وڵاتانی پێشکەوتوو، ئەویش تەنیا ئەو تەکنەلۆژیانەی کە فیلتەرینگ نەبوونە و وڵاتانی پیشەسازی ڕێگەی پێ دەدەن بێتە ناو وڵاتانی تازەپەرەئەستێن و وڵاتەکانیان گیرۆدەی گرێدراویی پێشەسازی و تەکنەلۆژیکی دەکات، بگاتە ئەوان. ئەوان بۆ پڕکردنەوەی درزی تەکنەلۆژیایی و خۆشبژێوی و قەرەبووکردنەوەی دواکەوتووییی خۆیان پێویستییان بە هێزی سەرمایەی مرۆیی هەیە. ئەم دیدگەیە پێی وایە کۆچی عه‌قڵه‌كان تەنیا زیان بە وڵاتەکانیان دەگەیه‌نێت. ئەمە زیاتر ئایدیای وڵاتانی دواکەوتووە و پێیان وایە کە وڵاتەکانیان بە دوو شێوە زیان لە کۆچی عه‌قڵه تیژەکان دەبینن؛ یەکەم، تێچووی پەروەردەکردنی هێزی مرۆیی بەهەدەر دەڕوات و دەچێتە خزمەت وڵاتانی پێشکەوتوو؛ دووەم، ڕۆییشتنی خوێندەواران دەبێتە هۆی بۆشاییی لێهاتووان و ئەم جۆرە کۆمەڵگه‌یانە بزواو نابن و تووشی بەستن و بەستەڵەک دێن، هەروەها پێش بە پێشکەوتن دەگیرێت و بۆشاییی تەکنەلۆژیا پڕ نابێتەوە و ڕۆژ بە ڕۆژیش قووڵتر دەبێتەوە؛ بۆیە ماوەی دواکەوتوویییان درێژتر دەبێت. (شاەآبادی، 1385: 43-45) لەم نووسینە بەپێی دیدگە تیۆرییەکەی نەتەوەگەرایان، کە پێیان وایە وڵاتانی دواکەوتوو پێویستیی زیاتریان بە ده‌سته‌بژێره ژیرەکان هەیە و کۆچیان دەبێتە هۆی مانەوە لەناو گۆمی دواکەوتوویی، سەر بەسەر ئەم بابەتە دادەگرین.\nچییەتیی كۆچكردنی سەرمایەی مرۆیی\nبەگشتی بە دیاردەی ڕاکێشان، دەرکردن یان کۆچی بەربڵاوی داهێنەران، خوێندەواران، زانکۆیییەکان و زانایانی وڵاتێک یان کۆمەڵگەیەکی پەرەنەسەندوو (کۆچگە) بۆ وڵاتانی پەرەسەندوو (ویستگە) كۆچكردنی عه‌قڵه‌كان (Brain Drain) دەگوترێت. هەرچەندە هەندێکیش بە هەناردەکردن، ڕەتاندن، ڕفاندن یان گەڕانی عه‌قڵه‌کان ناوی دەبەن. (صالحی عمران، 1385: 58) لەو بارەوە یۆنسکۆ ناوی لەم دیاردەیە ناوە کۆچی تواناکان. (اخوان کاظمی، 1383: 84) ڕاستییه‌كه‌ی، کۆچی ئەم هۆشمەندانە گواستنەوەی نێودەوڵەتیی سەرچاوە کەمیابەکانی مرۆیی و زانستی و فەرهەنگییە لە وڵاتانی پەرەنەسەندوو بۆ وڵاتانی پەرەسەندوو. کۆچكردنی ئەم کەسانە، لەدەستدانی سەرمایەیەکە کە بە هاوکێشە و ئاڵوێرێکی ئابووری وەدەست نەهاتووە. دروستبوونی ئەم سەرمایەیه مشەقەت و ماندووبوونی ساڵانی دیوە و پشوودرێژیی ڕۆژگار هاڕیونی و هەر ئەوان دەبنە وەستای سازکردنی وڵاتێکی پێشکەوتوو، بۆیە لەدەستدانیان نیگەرانییەکی گەورەی پێوەیە.\nگرینگیی عه‌قڵه پێشکەوتووەکان بۆ پەرەسەندن\nزانستمەندان ئەو کەسانەن کە دەبنە مەکینەی پێشکەوتنی وڵاتێک؛ بەتایبەتی لە ڕووی ئابوورییه‌وه، بیر و هۆشی ئەوان دەبێتە هۆی سەرڕێژی داهات. هەر ئەوانیش بوونەتە هۆی بزاوتی بەردەوامی پێشکەوتن لە وڵاتان. وڵاتانی ژیری پەرەسەندوویش زیاتر لە هەوڵی ڕاکێشانی ئەواندان. ئەگەر سەیر بکەین دەبینین ئێستا زیاتر لە 90%ی کۆچبەرانی پسپۆڕ لە جیهان، لە 30 وڵاتی ئەندامی OECD (دامەزراوەی هاوکاری و پەرەسەندنی ئابووری) دەژین و زیاتر لە 90% کۆچبەرانی شارەزا لەم 30 وڵاتە، لە 6 وڵاتی ئەمریکا، ئینگلیز، که‌نه‌دا، ئەڵمانیا، ئوسترالیا و فەڕه‌نسا دەژین. ئەمڕۆکە وڵاتانی پێشکەوتوو بۆ ڕاکێشانی سەرچاوەی زانستیی وڵاتان کەوتوونەتە کێبڕکێ. لە بەرانبەردا کۆچكردنی ئەو کەسانە کاریگەریی نەرێنی لەسەر سەرمایەی مرۆیی و هێزی کاری وڵاتی دواکەوتوو دادەنێت و وەبەرهێنان لە کەمی دەدات و دواجار لێکەوتی خراپی لەسەر خۆشبژێویش دەبێت. (طیبی، 1390: 71-72) هەرچەندە هه‌ندێ ڕا و بۆچوون هەن کە پێیان وایە كۆچكردنی هۆشمەندەکان دەبێتە هۆی چالاکیی ئابووری و زانستیی ئەوان لە وڵاتانی پێشکەوتوو، دواتر هەر دەبێتەوە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی GNP (Adelman & Taylor, 1990)، بەڵام ئەگەر ئەو ڕایە ڕاستیش بێت، شتێکی کورتمەودایە و سوودێکی وەهای نابێت؛ هەر ئەوەندە نەبێت کە بڕە دراوێکی بیانی لە ڕێی ئەوانەوە هاوردە دەکرێت. ئەمەیش ڕەنگە بۆ کەسانی هۆشمەند، کە گیرۆدەی کاری زانستین، هەڵنەسووڕێت.\nدیاردەی كۆچكردنی سەرمایەی زانستی لە وڵاتان\nکاتێک باسی كۆچكردنی عه‌قڵه‌کان دەکەین، سیمای وڵاتانی دواکەوتوو یان ئەو وڵاتانەی کە دیکتاتۆرپەروەرن ڕەنگ دەنوێنن. یەکێک لەم وڵاتانە، وڵاتی ڕووسیایە کە شەپۆلی كۆچكردنی عه‌قڵە زیرەکەکان، هەر لە ساڵی 1917 تا سەردەمی پووتین، چەندین جار خرۆشاوە. عێراقیش یەکێکه لەو شوێنانەی کە دیاردەی كۆچكردنی عه‌قڵه‌کانی تێدا زۆرە. ئەگەرچی سەردەمێک عێراق لە هەوڵی پەرەسەندنی سێکتەری پەروەردەدا بوو و لە سەردەمێکیش هەنگاوی گەشەئاسای هەڵێنان، بەڵام دواجار بەهۆی نەبوونی ئاسایش و ناسەقامگیریی سیاسی، كۆچكردنی عه‌قڵه تیژەکان، بەتایبەت بە هاتنی سەددام، هەڵکشا. ئەم دیاردەیە دوای ڕووخانی بەعسیش ڕووی لە زیادبوون کردووە. (www.bbc.com) جاری وا هەیە ئەم کۆچە لە وڵاتانی پێشکەوتوو دەبیندرێت کە جیاوازە لەگەڵ وڵاتانی دواکەوتوو؛ بۆ وێنە لە وڵاتانی ئەوروپا کەسێکی لێهاتوو دەچێتە ئەمریکا (اسماعیلی، 1385: 139) یان دەچێتە وڵاتێکی تازەپەرەئەستێن، چونکە لەوێ کڕیاریان زۆرترە؛ هەرچەندە ڕەنگە لەبەر ئەوەی سەرمایەی زانستی لە وڵاتی خۆی زۆر بێت کۆچەکەیان وەک کۆچی ده‌سته‌بژێرێکی وڵاتێکی دواکەوتوو جێی نیگەرانی نەبێت. ئەڵبەتە دەسەڵاتدارانی وڵاتانی پێشکەوتوو نەنوستوون و بیر لەم بابەتە دەکەنەوە و خەریکی دانانی سیاسەتی گونجاون بۆ چارەکردنی ئەم گرفتە.\nلێکەوتی نەرێنیی ڕۆیشتنی هۆشمەندە زیره‌كه‌كان\nکاتێک باسی گەشەسەندن و ئارەزووی پێشکەوتن و هەوڵی پەرەسەندن دەکرێت، دەبێ ئەوە بزانین کە كۆچكردنی سەرمایەی مرۆیی، یەکەم شەقی ئەجەل لە پەیکەرەی پەرەسەندن دەدات. سەرەکیترین لێکەوتی كۆچكردنی سەرمایەی مرۆیی، لاوازبوونی زانستە، چونکە مەیدان بۆ کەسانی خاوەن بڕوانامه‌ی ئاستنزم چۆڵ دەبێت و، ئەمە دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی زۆر و بۆری نەزانین و نەزانپەرەستی. بەتایبەتی پیرەکان کە ئاست و کوالێتیی بەرهەمهێنانی زانستییان، بەهۆی کزبوونی سینۆپسەکان (Synapse)ی مێشک، لەچاو لاوە زاناکان دادەبەزێت، لە توێژگە و زانکۆکاندا دەمێننەوە و دواجار دەبێتە هۆی ئەوەی ئاستی کوالێتیی بەرهەمی زانستی دابکشێت. هەروەها كۆچكردنی سەرمایە زانستییەکان دەبێتە هۆی تێکچوونی سیستەمی یاسایی و ئابووری و... دواجار توانای نیشتمانی تووشی شەپڵە دەکات و سیستەمی بەڕێوەبردنی وڵات تووشی گرفت دەبێت؛ نەتەوەیەکیش کە لێهاتووەکانی لە سەرەوەی کاری بەڕێوەبردن نەبن، ناگاتە هیچ کوێ.\nكۆچكردنی جینە ژیرەکان و کاریگەرییان لەسەر "ئای کیو"ی کۆمەڵگە\nئێستا چەمک و دەستەواژەی کۆچی عه‌قڵه‌كان و کۆچی ده‌سته‌بژێره‌کان (Elites Migration و Brain Drain)، گۆڕاوە بۆ کۆچی جینی عه‌قڵه‌کان (Brainy Genes Migration). بەپێی تیۆری کۆچی جینەکان، بە کۆچ کردنی کەسانی لێهاتوو نەک هەر سەرمایەی نیشتمانی لەدەست دەچێت بەڵکوو دوای ماوەیەک وڵاتانی پەنادەر دەبنە خاوەن زۆرترین ڕێژەی جینی هۆشمەند و لە واری زانست پێشڕەو دەبن و وڵاتانی دواکەوتوو دیسان ناچارن وابەستەی ئەوان ببنەوە. ئەگەرچی هۆکاری کەش و پەروەردە لە دروستکردنی ده‌سته‌بژێری ژێهات و ژیر کاریگەریی زۆری هەیە، بەڵام یەکێک لە هۆکارەکان میرات و کەڵەکەی زانستە. کەواتا هەر جینۆمێکی هۆشمەند و زیره‌ك کە لە وڵات دەڕواتە دەرێ، دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی جینی ژیر لە وڵاتێکی دیکە. دواجار کۆمەڵگەی وڵاتانی پەنادەر ئەنباری جینە ژیرەکانیان تەژی دەکەن و دەبنە کۆمەڵگەی ده‌سته‌بژێران و کۆمەڵگه کۆچبەرەکانیش ڕێژەی جینی ژیریان دادەکشێت. بە واتایەکی دیکە چاکسازیی جینیتیکی لە وڵاتانی پێشکەوتووی ژیرپەروەر دەست پێ دەکات و ئەوان بەئاسانتر دەگەنە پەرەسەندنی پایەدار. (اسماعیلی، 1385: 143-144)\nئەوەی کە لە دوورمەودادا زیاتر ئاسۆی مەترسی نیشان دەدات، دابەزینی ئای کیوی کۆمەڵگەیە لە ئەنجامی كۆچكردنی جینە ژیرەکان. لە ڕاستیدا دەسگەیشتن بە نێوەنجیی هۆشی باڵاتر، یەکێکە لە ئامراز و دەستکەوتەکانی پەرەسەندن. کۆچی ده‌سته‌بژێره‌کان لێکەوتی تێکدەرانەی لەسەر پەرەسەندن دەبێت و لە درێژمەودادا ئەنباری جینۆمی ژیر تووشی هەژاری دەکات و لە داهاتوودا گواستنەوەی جینی ژیر بۆ نەوەکان تووشی گرفت دەکات. ئەم بابەتە لە ماوەی نیو سەدەی ڕابردوو لە سکۆتلەندا دراوەتە بەر ئەزموون و کۆڵینەوە. لە سەرەتای سەدەی بیستەم ساڵانە ده‌سته‌بژێرگەلێک بەرەو ئینگلیز کۆچیان دەکرد، تا وای لێ هات ڕێژەی زانکۆیییەکانی کۆچبه‌ر، بوونە 2/17 لەسەدا کە ڕێژەی زیره‌كییان (IQ) 1/108 بوو؛ ئەمە بووە هۆی ئەوەی ئای کیوی نەوەی داهاتووی سکۆتلەندییەکان وردە وردە بۆ 97 دابەزێت تا وای لێ هات ڕێژەی ئای کیوی ئەوان لەچاو وڵاتانی دیکەی ئەوروپا کەمترین بێت. هەروەها لە ڕووی زانستی جینیتیکی، ئەوە سەلماوە کە جینی باشتر، پێویستە منداڵی زۆرتری هەبێت، چونکە لە کۆتاییدا ڕێژە و ژمارەی مرۆڤی هۆشمەند و زیره‌ك لە كۆمەڵگه‌دا زیاد دەبێت. تەنانەت وڵاتانی وەک هیند و چین کە ڕێژەی دانیشتووانیان زۆرە، سەرنجیان بۆ ئەوە ڕاکشاوە کە کەلتووری تاکمنداڵی، زیانی لە ئەنباری جینی ژیری ئەوان داوە. (یزدانی، 1395)\nلەم دەلاقەوە، ئەگەر جینی ژێهات وڵاتی جێ هێشت، ئەوا وڵات بۆ ناهۆشمەندان جێ دەمێنێت و لە کۆتاییدا کۆمەڵگه‌یەکی ناژیر دێتە کایەوە و دەبێ ئه‌له‌رمی مەترسی لێ بدرێت. تەنانەت هونەریش نزم دەبێت و لە جیاتی گوێ بۆ "سەید ئەسغەری کوردستانی" شل بکرێت، گوێ لە گۆرانیی ئاستنزم و هەتاکانە دەگیرێت و لە کەشی ڕواڵەتیشدا ئەمانە فالۆڤەری زۆرتریان دەبێت و لە ئینستاگرام لایڤی پتریان دەبێت و دواجار ئەوان بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان دەنگی زیاتر بەدەست دێنن لەچاو کەسایەتیی ژیرمەند و نوخبەی ڕەسەن و ڕاستەقینە. لەناو کۆمەڵگه‌یەکی ناشیاوسالار و ژیرهەڵاتوو، نۆرمەکانیش دەگۆڕدرێن، باراباس و قیل و قالپەرەستان لە عیسای مەسیح خۆشەویستتر دەبن. (حضرتی، 1399) ئەو جینە باڵایانەی کە وڵاتیش جێ دێڵن و لە وڵاتێکی دیکە دەبنە خاوەن منداڵی هۆشمەند و خاوەن پەروەردەی وەک خۆیان، تازە دەبنە موڵکی ئەو وڵاتەی کە کۆچیان بۆ کردووە چونکە بەپێی پەیوەندیی نێوان شوێن و مرۆڤ ئیتر ئەو منداڵانە فرچک بە خاک و فەرهەنگە نوێیەکە دەگرن و لە وڵاتی ڕەسەنی خۆیان هەست بە بێگانەبوون دەکەن. ئەگەر ئەم مێشکە کەمیابانە سەروەرییەکیش تۆمار بکەن، ئەوا دەستکەوتەکە موڵکی ئەو وڵاتەیە کە کەسەکە لێی دەژیت.\nزیانناسی كۆچكردنی سەرمایەی مرۆیی لە کوردستان\nلە کوردستان بەهۆی نەبوونی دەوڵەتێکی سەربەخۆ، ده‌سته‌بژێرگەلێکی زانستی لە وڵاتانی دیکە دەژین و بوونەتە سەرمایەی زانستی و فەرهەنگیی ئەوان. لە گۆشە و کەناری وڵاتانی پەرەسەندوو ئاوازەی کەسانی ژیر و بەبیری لێوەشاوەی کورد دەبیسترێت کە بەهۆی بێکیانی و نەبوونی ئاسایش و بژێوێکی شایستە کۆچیان کردووە. بەڵام ئەوەی جێی وردبینییە، دوای دروستبوونی هەرێمی کوردستانیش ئەم دیاردەیە دیسان بەهۆی هۆکارگەلێکی جیاوازتر لە پێشوو بە شێوەیەکی مەترسیدارتر دەرکەوتووە. جیاوازیی شەپۆلی کۆچی ژیران لە پێش دروستبوونی هەرێمی دیفاکتۆی کوردستان لەگەڵ دوای ڕاپەڕینی 1991 ئەوەیە کە، پێشتر ئەوانەی وڵاتیان جێ دەهێشت، لەدەست داگیرکەر هەڵدەهاتن و بە ئومێدی گەڕانەوە و دروستکردنی وڵاتێکی سەربەخۆ بوون و هەست و هۆشیاریی نەتەوەیییان لەدەست نەدابوو، بەڵام کۆچی دوای دروستبوونی حکوومەتی هەرێمی کوردستان جگە لە بەهەدەرچوون و خەساری سەرمایەی مرۆیی، مەترسیی ئاسایشی نەتەوەییشی پێوەیە چونکە کاریگەریی لەسەر متمانەی نەتەوەیی دروست کردووە. لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کە هێشتا ئەم بابەتە وەک پرسێک بەهەند وەرنەگیراوە؛ هێشتا درک بەوە نەکراوە کە كۆچكردنی سەرمایەی زانستی و فەرهەنگی لە ڕووی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییه‌وه زیانێکی مەزن لە وڵات دەدات. تەنیا وتارگەلێکی ژورناڵی و دانیشتنی پەرلەمانی لەبارەی ڕۆیشتنی گەنجان بە بڤە داندراوە کە ئەویش ناچێتە ناو قاڵبی مەترسیی هەڵاتنی سەرمایەی زانستی و فەرهەنگی، چونکە هەموو ئەو گەنجانەی دەڕۆن ده‌سته‌بژێر و سەرمایەی زانستی نین. ئەو زیانەی کە لە بەرەنجامی كۆچكردنی ژیرەکان لە واری ئابووری دەدرێت، لە درێژمەودادا زۆر زیاترە لە زیانە ئابوورییەکانی سەردەمی جه‌نگ.\nوڵاتانی دواکەوتوو یان وڵاتانی لە حاڵی پەرەسەندن تێچوویەکی زۆر بۆ دروستبوونی سەرمایەی مرۆیی دابین دەکەن، بەڵام بەهۆی ناکاراییی سیستەمی داهێنان و گەشاندنەوەی پۆتانسیه‌لە زانستی و فەرهەنگییەکان، لە کاتی بەهرەوەرگرتن، سەرمایەکە هەڵدێت و دەبێتە هەڵم. لە هەرێمی کوردستان برینەکە قووڵتریشە، چونکە سیستەمی پەروەردەیی و زانستییەکەی ئەوەندە بەهێز نییە کە بتوانێت ئەو سەرمایەیه دروست بکات و وەبەری بێنێت. ئەم سیستەمە زیاتر خاوەن بڕوانامەی کۆنسێرڤیی زۆر و بۆری دروست کردوون؛ ئەو کەمە سەرمایە زانستییەی کە هەشە و، بە تەپشووی عەقڵ و زانست تاشراون، هەشیان وەسەر بووە و مەیلی هەندەرانیان هەیە یان لە تاراوگە و غوربەت دەژین. بە واتایەکی ڕوون، دەردی ئێمە لە دەردی وڵاتانی دواکەوتووی خاوەن سیستەمی باشی پێگەیاندنی سەرمایەی مرۆیی زۆر کاولترە. تەنانەت ئەوانەی کە پێیان وایە کۆچی ده‌سته‌بژێره‌کان دەبێتە هۆی هاوردەکردنی دراوی بیانی یان گواستنەوەی زانست بۆ وڵاتی دایک، بۆ نموونه بۆ نەتەوەیەکی وەک کورد، کە ئابوورییەکی سەربەخۆی نییە، زۆر جێگەی هومێد نییە. ڕێژەی ده‌سته‌بژێره ڕاستەقینەکانیشمان لەچاو ڕێژەی دانیشتووان کەمن و پەیوەندیی هەرێم لەگەڵ ده‌سته‌بژێره‌کان لە دەرەوە سیستەماتیک نییە، بۆیە ده‌سته‌بژێره‌کانی دەرەوە ناتوانن کاریگەرییەکی وەهایان لەسەر گواستنەوەی زانست و تەکنەلۆژیا بۆ کوردستان هەبێت.\nهۆکارەکانی كۆچكردنی سەرمایەی مرۆیی\nسەرمایەی مرۆیی هۆیەکی کاریگەرە بۆ گەشە و پەرەی ئابووری و پڕکردنەوەی کەلێنە قووڵەکانی داهێنان و تەکنەلۆژیا؛ بۆیە بەشێکی داهاتی وڵات دەچێتە ناو سێکتەری پێگەیاندنی ئەم سەرمایەیه؛ بەو ئومێدەی لە داهاتوودا سەرمایەی زانستی ساز بێت و ببێتە هۆی داهاتێکی گەوره‌تر. بەڵام ڕێک لە کاتی بەر و بەهرەهانین، بەشێکی زۆری ئەم سەرمایەیە لە وڵات دەڕوات و زیانێکی گەورە بە ڕەوتی پێشکەوتن دەگەیه‌نێت. بەپێی توێژینەوەکان سەرەکیترین هۆکاری كۆچكردنی عه‌قڵه ژیرەکان پاڵنه‌ری سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی-فەرهەنگییە. كۆچكردنی ده‌سته‌بژێره‌کان، بەندە بە دوو فاکتەری سەرەکییه‌وه: یەکیان فاکتەری پاڵنەرە و ئەوی دیکە فاکتەری ڕاکێشەرە. فاکتەری ڕاکێشەر پەیوەندیی بە وڵاتانی پەرەسەندووه هەیە کە لە هەوڵی ڕاکێشانی نوخبە لێزانەکانی وڵاتانی دواکەوتوودان. لێرەدا دوو هۆکاری ڕاکێشەر و دەرکەر کە هۆکاری سۆبژێکتیڤ و ئۆبژێکتیڤن (Objective & Subjective)، واتا "زەینی" و "عەینی"ن، جێی ئاماژەن. هۆکاری عەینی لە دەرەوەی توانا و تایبەتمەندیی دەوڵەتەکانە و هۆکارە زەینییەکان دەچنە ژێر کاریگەریی سیاسەتی دەوڵەتەکان. لەم دەروازەیەوە، كۆچكردنی عه‌قڵه‌کان لە گشت وڵاتانی پەرەنەسەندوو، بەندە بە چەند هۆکارێکی هاوشێوە، بەڵام لە کوردستان وەک چۆن مەترسیی كۆچكردنی عه‌قڵه‌کان پترە لەچاو وڵاتێکی دیکە، هۆکارەکەیشی بەربەرینترە. لێرەدا چەند هۆکارێکی سەرەکی، بەتایبەتی فاکتەری پاڵنەری ناوخۆیی، تۆخ دەکەینه‌وه.\nئەلف) هۆکاری پەیوەندار بە ده‌سته‌بژێره‌کان\nنەگونجان لەگەڵ کەشی کۆمەڵگه: یەکێک لە هۆکارەکان ڕەهەندی دەروونیی هەیە و زیاتر بۆ ناخی ده‌سته‌بژێره‌کان دەگەڕێتەوە کە لەناو کۆمەڵگەی ڕەشۆکدا هەست بە نامۆیی دەکەن. بەتایبەتی ئەو بژاردانەی لە وڵاتێکی پێشکەوتووتر هاتوونەتەوە ناو کۆمەڵگەی دواکەوتووی خۆیان، بە دیاردە نانۆڕمییەکان خەمۆک دەبن؛ مەگەر ئەوانەی پارووی چەوریان وەبەر ددان کەوتبێت و دەزانن پارەدەرهێنان و تێربوون لە وڵاتێکی دواکەوتووی ڕانتێری، ئاسانترە لەچاو وڵاتانی یاسامەند و ڕکابەرهێنەر. شێوازی چارەسەریی ئەم کێشەیە بە ڕێگەی زاڵبوون بەسەر قەیرانی دەروونی دەکرێت. لە ڕاستیدا ڕۆشنبیرانی ئەوروپاییش لە دەورەیەکدا مەودای فکری و فیزیکییان لەگەڵ کۆمەڵگه زۆر بوو، بۆیە پێشکەوتنی کۆمەڵگە بۆ ئەوان ببووە ژانی له‌دایكبوون، بەڵام بە ماوەیەکی کورت پەیوەندیی نێوان ڕووناکبیران لەگەڵ یەکتر و، هەروەها لەگەڵ کۆمەڵگە، بووە هۆی ئەوەی دوای ژانی زان، کۆرپەی پێشکەوتن لەدایک بێت.\nگەڕان بەدوای کەشی زانستییانە: گرینگینەدان بە گەشەی کوالێتیی توێژینەوە و چۆنێتیی داهێنانە زانکۆیییه‌كان، هۆکارێکە کە زۆر لە ئامانجدارانی زانست دەچنە وڵاتانی ڕۆژاوایی. هەروەها گەڕان بە دوای تاقیگەی پێشکەوتووتر و کەشی زانستییانەی لەبارتر و سکۆلارشیپەکان و پێداویستییە فراوانەکان، وا لە ده‌سته‌بژێره‌کان دەکات تەرکی وڵات بکەن.\nکەوتنە ناو پارادایمی گوتاری جیهانیبوون: جیهانیبوون، پەرەی تەکنەلۆژیای پەیوەندی و گواستنەوە، بازاڕی ئازاد، ڕۆژاواگەرایەتیی خوێندن و پەرەسەندنی خوێندن وەک پیشەیەک بۆ وڵاتانی ئەمریکا، بریتانیا و ئوسترالیا، بۆتە هۆی ڕاکێشانی پسپۆڕەکانی وڵاتانی دیکە. (Baruch, 2007) بەگشتی، هەراوی و بێهەوساریی گلۆبالیزەیشن بڕاوەیەکی وەهای دروست کردووە کە ده‌سته‌بژێره‌کان دەروەست نەبن بە یەک شوێن و، پێیان وایە دونیا دێهاتێکی بچووکە و ئاکامی کاری زانستی، خۆی لەگەڵ شەپۆلەکانی بەجیهانیبوون دەچێتە هەموو شوێن و قوژبنێک.\nب) هۆکاری ڕاکێشان لەلایەن وڵاتانی پێشکەوتوو\nپێویستیی وڵاتان بە سەرمایەی مرۆیی: وڵاتە پێشکەوتووەکان، کە بوونەتە مەیدانی موگناتیسیی پێشکەوتنخوازان، بەهۆی پیربوونی کۆمەڵگه‌کانیان، شانس و ئاوانسی باشتر دەدەنە ده‌سته‌بژێره لاوەکانی وڵاتانی دواکەوتوو، بۆ ئەوەی وەک هێزی کاری زانستی و ئه‌کادیمی ڕاکێشیان بکەن؛ بەتایبەتی نوخبەکان کە دەزانن ئاستی خزمەتگوزاری لە وڵاتانی پێشکەوتوو بۆ ئەوان لەبارترە، باروبنەیان بەرەو وڵاتانی پێشکەوتوو لێ دەنێن.\nج) هۆکارە پەیوەندارەکان بە ناوخۆی وڵاتان\nکزبوونی ئومێد بە ژیان: ئومێد بە ژیان، وەک چەمکێکی پەرەسەندنی پایەدار، گرینگایەتییەکی فرەی هەیە. پەیوەندیی نێوان ئومێد بە ژیان و کۆچ، پەیوەندییەکی خەتی و میکانیکییە و هەرچەندی ئاستی ئومێد بە ژیان لە ناوخۆی وڵات بەرز بێتەوە، ئەوەندەیش دیاردەی کۆچی فرەزانەکان کەم دەبێتەوە. ئومێد بە ژیان پەیوەندیی بە هەلی کار، ئاستی داهاتی تاک و پێداویستییە سەرەتایییەکانی ژیان وەک پێداویستیی فیزیۆلۆژی، ئاسایشی و مەترسیی فیزیکی و عاتیفی، کۆمەڵایەتی، ڕێز و خۆدۆزینەوە و پشکوتنی تواناکانەوە هەیە. لەم سوێیەوە، یەکێک لە هۆیەکانی كۆچكردنی ده‌سته‌بژێره‌کان تەم و تارماییی ئومێد بە داهاتووە.\nناشایستەسالاری: ناشیاوسالاری یەکێکە لە سەرەکیترین و گرینگترین هۆکارەکانی بێهیوایی و كۆچكردنی ده‌سته‌بژێره‌کان. ناشایستەسالاری، جگە لەوەی هۆکارێکی گرینگی لەدەستدانی سەرمایە مرۆیییەکانە، دەبێتە هۆی زیانێکی گەورە بۆ ئاسایشی نەتەوەیی، چونکە ئاستی متمانە بە وڵات و حکوومەت دادەکشێنێت. بەشێکی زۆر لە بەرپرسان لە ئەنجامی درککردن بە نزمبوونی ئاستی توانا و ئاگاییی خۆیان، ده‌سته‌بژێره ژیرەکان سەرکوت دەکەن و ئەم جۆرە سەرکوتكردنه دەبێتە هۆی لەدەستدانی سەرمایەی زانستی و مرۆیی. بە کورتی و بە عەرەبی، پەندمان لە پەندی بەناوبانگی، "الشخص المناسب في المکان المناسب" وەرنەگرتووە؛ خراپتر ئەوەیە پێمان وایە دانانی کەسی شیاو لە شوێنی شیاو، مانای ئەوەیە پزیشکێک بکەینە وەزیری تەندروستی؛ ڕۆشنبیرێک بکەینە وەزیری ڕۆشنبیری؛ خاوەن بڕوانەمەیەکی قوتووبەند بکەینە سەرۆکی زانکۆ، یان ئه‌ندازیارێك بکەینە سەرۆکی شارەوانی. لەویش خراپتر ئەوەیە، دروشمی حکوومەتی تەکنۆکراتیک هەڵگرین، کە قوربانیکردنی نیگای سیاسی و سیاسەتییە بۆ نیگای ئەندازیارانەی بەرتەسک و ناڕەهەندبین.\nدرکنەکردنی ماکە و تێمای زانست: جگە لە سوودی نابەجێ لە وارگەی زانست بە مەبەستی پارەدەرهێنان، یەکێک لە گرفتەکان ئەوەیە کە هێشتا نەتواندراوە جیاوازی لە نێوان خاوەن بڕوانامه‌یەک لەناو سیستەمێکی نەزۆک و ئەستەویری پارەکی، لەگەڵ مێشکێکی پڕباری پڕچەککراو بە چەکی زانست و ئای کیوی باڵا بکرێت. هەر وا دەزانین مادام ئەوەندە بڕاونامەمان لە کاردان و ئەوەندە خەڵکە بەهۆی گەشەی ئابوورییەکی کاتی (2005-2011) هاتنە باشووری کوردستان، بە مانای ئەوەیە کە مێشکی تیژمان هاوردە کردووە. نازانین کە زۆربەیان تەنیا بەڕواڵەت بەرگی ئه‌کادیمییان لەبەر بووە، دەنا ئەو ئاستە سەوادەیان نییە. لەوانە خراپتر، نەبوونی سیاسەتی زانستی و توێژینەوەیییە. بڵاوبوونەوەی کەلتووری بڕوانامه‌گەرایی و ناوردبینی و بڵاوبوونەوەی فەرهەنگی چەوتی "دال" و "دکتۆر"ی بێبنەمای قەبە و ناوبەتاڵ، کە ڕیشەی لە نەخوێندەواری و کەلتووری خۆگەورەبینیدایە، بۆتە هۆیەک کە هەرچی ئەوانەی بۆیان بلوێ ڕوو لە زانکۆیەکی بزنسی بکەن بۆ ئەوەی بەڕواڵەت کڵاوی زانست لەسەر بکەن و کڵاو لەسەر زانست دابنێن. لەم کاتەدایە کە عه‌قڵه ڕاستەقینەکان نائومێدتر دەبن و وڵاتیان پێ تەنگە بۆ تاودانی ئەسپی هزری ئامانجدار.\nلاوازیی سیستەمی پێگەیاندنی سەرمایەی مرۆیی: جگە لەلایەنی جینیتیکی و کەمهێنانی ئەنباری جینی باش و میراتی هۆشی باڵا، گرینگترین کەشی پەروەردەکردنی سەرمایەی مرۆیی، سیستەمی پەروەردەیە کە لەبەر كۆمه‌ڵێك هۆکار، بۆتە سیستەمێکی ئەستێور و، کوالێتیی بەرهەمەکەی نزمە. بۆ وێنە، ماتۆڕی بەرهەمهێنانی کەسانی خراپتر، لەو زانکۆ کۆنسێرڤییانەی کە بە بەرنامەی ئەندازیارانەی بیرلێنەکراوی تواناسازی، خاوەن بڕوانامەی ئاستنزمی کردوونەتە دەسەڵاتداری ناو زانکۆکان، وەگەڕ دەکەوێت و بێ گومان بەرهەمی زۆربەی ئەو کەسانە دروستکردنی کەسی وەک خۆیان گن و ئاستنزمن. هه‌روه‌ها نزمبوونی ئای کیوی دەرچووانی زانکۆ کۆنسێرڤییەکان و زانکۆی پارەکی و دیاردەی بڕوانامه‌گەراییی بەرپرسانی نەخوێندەوار، هاتنی نانوخبە ئەوروپییەکان- کە پێمان وایە ئەوانە عەلامەی دەهرن-، هەمووی هەڕەشەیە بۆ کەشی لەباری پێگەیاندنی سەرمایەی مرۆیی و ڕاگرتنی ئەم سەرمایە ڕاستەقینەیە.\nناسەقامگیریی باری ئابووری: بەهۆی نەبوونی دەوڵەتی سەربەخۆ و نەبوونی سەربەخۆییی ئابووری و کورتهێنانی داهات، بێ گومان سیاسەتە ئابوورییەکانیش توشی درم و پەتا دەبن. ئەم دۆخە دەبێتە هۆی ئەوەی بەرنامەڕێژی بۆ سێکتەری پەروەردە و ڕاکێشان و ڕاگرتنی سەرمایە مرۆیییەکان لاواز بێت. هەروەها ئەو بڕە دەسەڵاتەی کە هەیە، لاوازیی زانستی سیاسەتی گشتیی تێدا بەدی دەکرێت، بۆیە بەرنامەکان زوو زوو تووشی گۆڕین و شکست دەبن. ئەمە وا دەکات ڕەوتی پێشکەوتن لە مەیدانی زانستی سیاسەت و بەرنامەڕێژیی زانستییانە، دابگەڕێتە ناو ئاستی نزمی هەوڵ و هەڵە و دواجار زیان بە ڕەوایه‌تیی حکوومەت بکەوێت. لەناو هۆکاری ئابووریدا، زیاتر بێکاری و مووچەی کەم، هۆی ڕاکردنی سەرمایەی مرۆیییە. مووچەی کەم و خەرجیی زۆر، ڕانتی ئابووری، نەبوونی هەلی یەکسانی کار، بەراوردی ئاستی خۆشبژێوی، لاوازیی ژێرخانی نیازە سەرەتایییەکان، سەرباربوونی خوێندەواران بەسەر خانەوادەکانیان، هۆکارگەلێکی گرینگی كۆچكردنی ده‌سته‌بژێره‌کانە. هەروەها لاوازیی کەرتی تایبەت لە ڕاکێشانی ژیرمەندان، هۆیەکی دیکەی بێهیوایی و کۆچی سەرمایە مرۆیییەکانە. ڕاستییه‌كه‌ی، تا ئێستا نەبزی ئابووری، زیاتر لەدەستی دەوڵەتە و کەرتی تایبەتیش دەرگەیەکی دیکەیە بۆ پیاوانی دەوڵەت کە چوونەتە ناو کەرتی تایبەت و کەرتی تایبەتیان کردۆتە تایبەتیسازیی ئابووریی دەوڵەتی. واتا کەرتی تایبەت پڕ بە ناوەرۆک و واتا هێشتا ساز نەبووە؛ بۆیە گرفتەکانی کەرتی تایبەتیش هاوشێوەی کەرتی گشتین.\nناسەقامگیریی سیاسی: ناسەقامگیریی سیاسی و چاوەڕوانیی ڕوودانی شەڕ و جه‌نگ و ئاژاوە لەگەڵ دەوڵەتی داگیرکەر و ناسروشتیی عێراق و، هەروەها ناکۆکیی نێوان دوو ناوچەی دەسەڵاتی حزبی لە هەرێمی کوردستان، ئەژنۆی خەم دێنێتە باوەشی ده‌سته‌بژێره ژیرەکان و حەز و تاسەیەکیان بۆ مانەوە نامێنێت. چونکە جگە لە ئەگەری تێکچوونی بارودۆخ، دابەشبەندیی حزبی دێتە جێگه‌ی شیاوسالاری و بەری مەیدانی ده‌سته‌بژێره بیرمەندەکان بەرتەنگ دەبێتەوە.\nلاوازیی سیستەمی یاسایی: کاتێک زۆر لە سیاسەتەکان بەپێی یاسا ڕێک بخرێن لەجیاتی ئەوەی یاسا بۆ ئامانجە سیاسی و سیاسەتییەکان دابندرێت، ئەوا ڕوانگەیەکی هەڵە باو دەبێت، ئەویش پێمان وایە یاسا جەوهەری سیاسەتە. تا ئێستا لە زۆر بەرنامەڕێژیدا پشت بە یاسای کۆن و ناکارا بەستراوە کە لە ئەنجامدا لەجیاتی ئەوەی زەمینەی پێشخستن بڕەخسێنێت، بەپێچەوانەوە زیانی بە پێشکەوتن گەیاندووە. لە ناو ئەم جۆرە سیستەمە یاسایییە ناڕێکەدا کە تەمەنی بەسوود بەفیڕۆ دەدات، بە شێوەیەکی ویژدانانە و یەکسانانە ڕەفتار لەگەڵ ژیراندا ناکرێت، بۆیە حەزێک بۆ ئەوان نامێنێتەوە تاکوو بمێننەوە.\nبیرۆکراتیی دەستوپێگر: لەو وڵاتانەی کە دەستوەردانی دەوڵەت لە کاروباری سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی-فەرهەنگی بێتە ناو ژیانی تایبەتی خەڵک، ئەوکات ڕێسای پڕپێچ و گەوی زیادە زۆر دەبێت. لەناو ئەم جۆرە سیستەمە بیرۆکراتیکە دامەزراندن و بەکارخستنەکان بەپێی لێوەشاوەیی نابن بەڵکوو لەسەر بنەمای پەیوەندیی تایبەتی و تیمی خۆیی دەبێت و پۆستەکان وەبەر کەسانی نەشیاو دەکەون کە دەبێتە هۆی ناکارایی و ناشارەزایی؛ ئەمەیش مەیدان بە سەرمایە ڕاستەقینەکان بەرتەسک دەکات؛ ئەم بابەتە جگە لە دەرپەڕاندنی سەرمایەی مرۆیی، دەبێتە هۆی زیانگەیاندن بە GDP. (پاشایی، 1385: 61) هەروەها هەبوونی ڕۆتینی زۆر و لاساییکردنەوەی ناڕەهەندبینانە لە وڵاتانی پێشکەوتوو و هەر ڕۆژەی گۆڕینی سیستەمێک، کاتی کەسانی زانستمەند دەگرێت و وزەیان لێ دەستێنێت.\nڕانتی نەوتی: یەکێک لە هۆکارەکانی ڕەوەندی کۆچی ژیرمەندان بۆ وڵاتانی پێشکەوتوو، هەبوونی "نەخۆشیی هۆڵەندی" و ڕەشبەڵای نەوتە لەناو وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک کە لە ئەنجامی نەبوونی سیاسەتی نەوتییه‌وه پەیڕەو دەکرێت. لەم چاوگەیەوە، نیشانەکانی پەیوەندییەکی ناخەتی و ئۆرگانیکی لە نێوان ڕەفتاری ڕانتخوازانە و ژیانی ده‌سته‌بژێره‌کان هەیە، (احدی، 1398: 1)؛ واتا ڕانتی نەوتی و نەوتسالاری بۆتە هۆی ناشیاوسالاری و ئاکامەکەی ڕۆیشتنی ئەو زانایانەیە کە حەزیان بەم دیاردەیە نییە و کەسیش ئەوانی بە پووشێک ناوێت. (Shao & Yang, 2014)\nئازادیی مەدەنی: ئەگەرچی لە هەرێمی کوردستان ئازادیی مەدەنی بەپێی یاسا لە ئاستێکی دیموکراتیکی بەرچاودا هەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی بەستێنی فەرهەنگیی بۆ خۆش نەکراوە، بەشێکی زۆر لە دەرچووانی زانکۆ لەناو کۆمەڵگه‌دا هەست بە خۆبێگانەیی و غه‌ریبی دەکەن و ئەگەر بۆیان هەڵسوڕێت وڵات جێ دەهێڵن. هەروەها لاوازیی NGO لە کوردستان لە ڕووی ناوەرۆک، کاریگەریی نەرێنیی لە سازنەبوونی بەستێنی فەرهەنگیی ئازادیی مەدەنی هەیە.\nلاوازیی فەرهەنگی: یەکێک لە هۆکارەکانی كۆچكردنی عه‌قڵه‌کان، ناپایەداریی ناسنامه‌یە؛ ئەوان فەرهەنگی کۆمەڵگه‌ی خۆیان بەکاڵی دەبینن. (میرباقری و دوامی، 1383: 9) هۆکارێکی دیکەی فەرهەنگی-مێژوویی ئەوەیە کە، بەرژەوەندیی تاک چۆتە سەرەوەی بەرژەوەندیی کۆ و کۆمەڵ. هەروەها یەکێکی دیکە لە هۆکارەکان، لاوازیی فەرهەنگی و نەبوونی کەلتووری ڕێزگرتنە لە ده‌سته‌بژێره‌کان. لە وڵاتانی پێشکەوتوو کە مامۆستا بە بونیادنەری مرۆڤ دادەنرێت، بەرزترین ڕێزی لەلایەن حکوومەت و کۆمەڵگە لێ دەگیرێت. بۆ وێنە، بیسمارک لە دەستپێکی سازینەوەی ئه‌ڵمانیا بە مامۆستایانی گوتبوو، ئێوە مرۆڤسازی بکەن، منیش وڵاتسازی دەکەم. کاتێک مامۆستایەک بە کۆڵانێکی ژاپۆندا دەڕوات خەڵک تەعزیمی بۆ دەکەن؛ بەڵام لە وڵاتانی دواکەوتوو ڕێز لە سەیارەی فەخم دەگیرێت نەک شۆفێرەکەی. کاتێک دەچییە پێشانگه‌ی ئۆتۆمبێل، زۆر ئەم قسەیە دەبیستی: "کاکە ئەو سەیارەیە زۆر بەشەخسییاتە"، کەواته ماده‌م فەرهەنگسازی نەکرێت، کەسی نوخبە لەناو ئەم مەنجەڵاوە بێفەڕ و بێفەرهەنگییەدا بێزار دەبێت و پێی خۆشە بەکەرامەت و ڕێزەوە لەناو فەرهەنگێکی ڕەسەن و ڕێزداردا بژیت. لە وڵاتان پێگەی ئۆلەمپیادی و هونەرمەند و نوخبە زانستییەکان ئەوەندە پڕمەداڵیایە و وەها دەبنە سیمای دیار، کە هەستی نوخبەکانی وڵاتانی دواکەوتوو دەبزوێنێت. بەڵام ئێمە نەمانتوانیوە بە چەکی فەرهەنگی، سوود لە نوخبەیەکی بەرز و دیاری خۆمان وەربگرین بۆ ئەوەی ببێتە دیواری پارێزەری سیاسەتی فەرهەنگیمان.\nپێش هەر شتێک، دەبێ دان بەوە دابنێین، زانکۆی وا لە باشووری کوردستاندا هەیە کە تەنیا دوو کەسی ژیری زانستمەندی تێدا بووە ئەوانیش ڕۆیشتوون.\nپێویستە گرینگی بە زانستی سیاسەت بدرێت چونکە له‌ناو شەپۆلەکانی دیموکراسیدا، دەبێ ئەم زانستە زۆر پتەو بێت؛ بە واتایەک، لەناو کەشی دیموکراتیکدا هەر شکستێکی سیاسەتی، دەبێتە هۆی هاتنەخوارەوەی ئاستی ڕەوایەتی و حوکمڕانی و، دواجار ناڕەزایەتیی گشتی کەڵەکە دەکات.\nبیر لە پێچەوانەبوونەوەی كۆچكردنی عه‌قڵه‌کان بکرێتەوە و لێکۆڵینەوە و دانیشتنی زانستی بۆ لەدەستدانی سەرمایەی مرۆیی بکرێت لە ڕێگەی دانانی بازنەی زانایان لەسەر بنەمایەکی زانستی، لەلایەن کەسانێک کە خۆیان خاوەن جینی تیژ بن و هۆشیاری بەرجەستە بن نەک خاوەن بڕوانامه‌کان.\nبۆ بەرەنگاربوونەوەی دیاردەی كۆچكردنی سەرمایەی مرۆیی، پێویستە دوای ناسینی وردی هۆکارەکان، بەستێنی ئەم هۆکارانە پووچەڵ بکرێتەوە و هەوڵ بدرێت خاڵە لاوازەکانی هۆکاری كۆچكردن بگۆڕدرێت بۆ خاڵی هەلی هێشتنەوە.\nپێویستە سیستەمی پەروەردە بە ئاراستەی پێگەیاندنی سەرمایەی مرۆیی بگۆڕدرێت.\nبە مەبەستی وەدیهێنانی ئامانجی نەتەوەیی و پەرەسەندن، دەبێ بەرژەوەندیی حزبی وەلا بنرێت و هەوڵ بدرێت بناغەی یەکڕیزی و ئاشتەوایی بکرێتە فەرهەنگی گشتیی کۆمەڵگە و حزبە سیاسییەکان.\nهەوڵ بدرێت حزبە سیاسییەکان مانۆر لەسەر خاڵە هاوبەشەکان بدەن و لە ڕێگەی ده‌سته‌بژێره زانستییەکانیان، سەربەستی و پێشکەوتن بکەنە گوتار و هێڵی سووری خۆیان.\nپێویستە سیستەمی یاسایی پێداچوونەوەی بۆ بکرێت و هەوڵ بدرێت یاسا بۆ ئامانج و سیاسەتە دروستەکان دابندرێت.\nپێداچوونەوە بە بیرۆکراتیی ئاڵۆز و چەقیو بکرێت و فەرهەنگسازی ببێتە سەرەکییاتی کار.\nپێویستە ئەو باوەڕە بێتە ناو سەری سەران کە سەرمایەی تاکداهاتی خودادادی، بەتەنیا نابێتە هۆی پێشکەوتن، بەڵکوو سەرمایەی مرۆیی دەتوانێ گیشەی سەرمایەی ئابووری بەرز بکاتەوە.\nهەوڵ بۆ دۆزینەوەی توانا کەمیابەکان بدرێت و گرینگییان پێ بدرێت و بە شێوەیەکی ژێرخانی، پرسی کۆچی ده‌سته‌بژێره‌کان تاوتوێ بکرێت.\nپێویستە گرینگیی زیاتر بە سیاسەتی فەرهەنگی بدرێت و بابەتی پەیوەندیی نێوان خاک و مرۆڤ بەهەند وەربگیرێت.\nپێویستە کەشی گشتیی فەرهەنگی بگۆڕدرێت و فەرهەنگی گشتی، هاوئاستی یاسای ئازادییە مەدەنییەکان بکرێت.\nپێویستە کەشی تەواو زانستی و ڕکابەرێتیی زانستی ساز بکرێت.\nپێویستە سوودی زیاتر لە کەرەستەی بەجیهانیبوون وەربگیرێت و گرینگی بە بەجیهانیبوونی زانست بدرێت.\nپەیوەندی لەگەڵ سەرمایە زانستییەکانی وڵاتان توند بکرێت.\nلە ڕێی ئامێرەکانی ئاسانکاریی بەجیهانییبوونه‌وه، سوود لە سەرمایە زانستییەکانی خۆمان لە تاراوگە وەربگرین.\nبەو نیگایەی کە چوار بەورەکانی ئاسیا (کۆریای باشوور، سەنگاپووره، تایوان، هۆنگ کۆنگ) لە سەرەتای هەنگاونان بەرەو پەرەسەندن، ده‌سته‌بژێری ڕاستەقینەی وڵاتانی دیکەیان بە تێشوێ و تێچوویەکی زۆر هاوردە دەکرد تاکوو هەم کاریان بۆ بکەن هەم هێزی پسپۆڕیان بۆ پەروەردە بکەن بۆ ئەوەی لە داهاتوودا بەبێ منەتی بیانییەکان بە هێزی شارەزایانی خۆماڵی، خۆیان پێش بخەن، پێویستە ڕوانگەمان بگۆڕین. بۆ نموونە، سوودوەرگرتن لە کوردەکانی پارچەکانی دیکە، کە لەناو سیستەمێکی باشتر و سەرتری پەروەردە و خوێندندا خوێندوویانە، خاڵی بردنەوەی هەرێمی کوردستانە. ئەرێنیاتی ئەم بۆچوونە ئەوەیە کە بۆ پێگەیاندنی ئەم سەرمایە زانستییە حکوومەتی هەرێم تێچوویەکی نەبووە. کورد هێزی بیریار و پسپۆڕی ڕاستەقینەی دڵسۆزی لە پارچەکانی دیکە هەیە کە بە تێچوویەکی کەمتر دەتواندرێت سوودیان لێ وەربگیردرێت، بەڵام حکوومەتی هەرێم ڕووی لەم هەلە زێڕینە وەرگێڕاوە و نیگای ئاسایشیی بەسەر نیگای پەرەسەندندا زاڵترە. پێویستە بە خوێندنەوەی مێژوو و پەروەردە و فێرکردن و کۆنایەتی و کوالێتیی زانکۆ و سیستەمی زانکۆیی و لاوازیی پەروەردەنەبوونی جینی باڵا لە هەرێمی کوردستان، ئەوە بزانین کە چینی ناوەندی پارچەکانی دیکە هەلی پێشکەوتنی باشتریان هەبووە و ئەنباری جینیان ڕەنگە پڕتر و دەوڵەمەندتر بێت. بۆ نموونە، هەر لە واری زمانی کوردی کەسانێک لە پارچەکانی دیکە هەن، کە سەرەڕای قەدەغەبوونی زمانی کوردی، خزمەت و کار و بەرهەمی زانستییانەیان لە زانکۆیەکی باشوور لەسەرترە.\nپێویستە کوردەکانی پارچەکانی دیکە، کە لە باشوور خزمەت دەکەن، هەر لە بازگەکان تا دەگاتە شوێنەکانی دیکە ڕێزیان لێ بگیردرێت و ژیانێکی شایستەتریان بۆ دابین بکرێت و لانی کەم لە پارەی ئیقامە ببووردرێن.\nسەرنجنەدانە بەر کۆچی ژیرانی پێکهاتە نەتەوەیییەکانی غەیرە کوردیش، لەدەستدانی سەرمایەی مرۆیییە بۆ هەرێمی کوردستان.\nدوای تاوتوێی زیانناسی و لێکەوتەکان، لە ئاست پرسیاری سەرەکی، گریمانەی ئەوەی کە کۆچی سەرمایەی مرۆیی سەرمایەی ئابووری دادەهێزێنێت و زیان بە ئاسایشی نەتەوەییش دەگەیه‌نێت، دەسەلمێت. بەپێی ڕوانگەی تیۆری نەتەوەگەرا، كۆچكردنی مێشکە هۆشمەندەکان زیانی بۆ وڵاتانی جیهانی سێیەم دەبێت و مەودای ئەوان لەگەڵ جیهانی یەکەم دوورتر دەکات و لە ڕەوتی پەرەسەندن وەدواتریان دەخات. بە گوتەی "هیرشمەن" کۆچی زانستمەندان دەبێتە هۆی دواکەوتووییی زیاتری وڵات. بەتایبەتی وڵاتێک کە خۆی لەبەر هۆکاری جوگرافی، مێژوویی، سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی لە ڕووی چەندێتی، خاوەن بڕوانامەی کاغەزینی زۆرە بەڵام لە ڕووی چۆنێتییه‌وه، سەرمایەی مرۆیی و زانستیی کەمە، لە ئاکامی كۆچكردنی عه‌قڵه‌کان زیانی زۆرتری بەردەکەوێت.\nبەپێی شیکردنەوەی هۆکارەکانی کۆچی سەرمایەی مرۆیی، هەرێمی کوردستان لە قۆناغێکدایە کە نەک هەر دەبێ بیر لە شێوازەکانی ڕێگەگرتن لە كۆچكردنی عه‌قڵه بەنرخەکان بکاتەوە و بەستێنی مانەوەیان بۆ لەبار بکات و گرینگی بە شیاوسالاری بدات تاکوو هۆی مانەوە و هاتنەوە بڕەخسێت، بەڵکوو دەبێ لە هەموو قوژبنێکی جیهاندا، لە هەموو وارە پسپۆڕییە زانستییەکاندا ڕاوی عه‌قڵه نایابەکان بکات و ڕایان بکێشێتە ناو جەغزەی خزمەتێکی دووربینانە، ژیرانە و داهاتووبینانە، و هەوڵی ئەوە بدات لە جیاتی كۆچكردنی عه‌قڵه هۆشمەندەکان چەرخەی عه‌قڵه نایابەکان وەگەڕ بخات و بۆ داهاتوویەکی باشتر بیر لە کۆگەی جینۆمی ژێهات بکاتەوە. دڵۆپاوەی وتە ئەوەیە؛ ئەگەر لە ئاوێنەی "ئیمانۆێل کانت"ه‌وه بیر لە ئەفسوونی گوڵی سوور نەکرێتەوە و بەو چاوە سەیری لەکیسچوونی نەکرێت، بە قەولی مەحوی "نە سەر دەمێنێت، نە سامان."


حه‌زده‌كه‌م به‌هار بێت و له ئاوه‌دانییه‌ك بم، فرۆكه و شه‌مه‌نده‌فه‌ر كه هیچ، هه‌تا جاده‌یشی بۆ نه‌چێت كه ئۆتۆمۆبیلی بگاتێ. سه‌فه‌رێكی یه‌ك دانه‌ڕۆژیم بێته پێش و به پێ ملی رێ بگرم. له نێوه‌ی رێگادا باران دایدات و ئاسمان به‌گوڕ بێته‌خوار، په‌ناگه‌یه‌ك نه‌بێ په‌نای بۆ به‌رم و بارانیش نه‌یكاته‌وه. تاكه شتانێك كه گوێ بیستیان بم، گرمه‌ی هه‌ور و ده‌نگی كه‌وتنی دڵۆپه‌بارانه‌كان بن و به‌س. كه له شۆێنی مه‌به‌ست نزیكبوومه‌وه، ئینجا بیكاته‌وه. بچمه سه‌ر به‌ردێك و له‌به‌ر هه‌تاوی دوای بارانی به‌هاران ساتێك بۆی دانیشم. من سه‌رتاپا ته‌ڕ و زه‌وی سه‌رتاپا سه‌وز و ئاسمانیش سه‌رتاپا شین، كۆلكه زێڕینه‌یه‌كیش جه‌مسه‌ره‌كانی خۆی به‌سه‌ر ئاواییه‌كانی ئه‌وناوچه‌یه‌دا شۆڕكاته‌وه.\nكاك ره‌زا (قه‌ندیل) سه‌لام؛\nبڕوا بكه یه‌كێك له ئاواته هه‌ره له پێشه‌كانی ژیانم، دیتنی ده‌ورانی دوای سه‌دام حوسێنه.، هه‌ر له منداڵیمه‌وه ئاواتی ئه‌و ڕۆژه ده‌خوازم كه ئه‌و سته‌مكاره قۆڵبه‌ستده‌كرێت و كاخه‌كانیشی ئه‌نفالده‌كرێن. خۆشترین ڕۆژی ژیانیشم، ئه‌و رۆژه‌بوو كه خه‌ڵكی رژانه سه‌ر شه‌قامه‌كانی شار و په‌یكه‌ره‌كانی ئه‌ویان تێكشاندن. دیمه‌نێكیش كه تاماوم له زه‌ینمدا ده‌مێنی، فیلمی ئه‌و سه‌ربازه عێراقیه بوو كه به تانكه‌كه‌ی، یه‌كه‌م گولله‌ی به وێنه‌یه‌كی زه‌به‌لاحی سه‌دامه‌وه نا. هه‌رگیزاو هه‌رگیزیش دووكه‌ڵی سووتانی ئه‌و دێیه‌مانم له‌به‌رچاوان ون نابێت، كه وێنه‌كه‌ی له خواره‌وه هه‌یه، له ماوه‌ی كه‌متر له دووساڵاندا دوو جاران به‌ده‌ستی له‌شكری به‌عس سوتێنرا، هه‌ر بستێكی ئه‌و دێیه‌م لا له باڵه‌خانه به‌ره‌حمه‌تچووه‌كانی نیۆیۆرك زۆر خۆشه‌ویستتره.\nئه‌گه‌ر هیچ مه‌یلێكیشم به‌لای شه‌ڕه‌وه بێت و نیگه‌ران بم له نه‌بوونی شه‌ڕ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه كه پڕ به‌دڵ حه‌زده‌كه‌م، خوێنمژێكی وه‌ك سه‌دامیش به ئاكامی ره‌شی خۆی بگات. هه‌رچه‌نده هه‌ر وه‌ك یه‌كێك له هاو گوندیه‌كانیشم نووسیبووی، سه‌خته له‌و جیهانه‌ی ئێمه‌دا به‌چه‌ك سیسته‌مێكی دیموكرات جێگه‌ی سیسته‌مێكی دیكتاتۆری بگرێته‌وه، به‌ڵام له ناوچوونی سته‌مكارانیش له‌خودی خۆیدا شتێكی دڵخۆشكه‌ره، جا ئه‌گه‌ر ئه‌وانی دواتریش هه‌ر له‌و جنسه‌ی پێشینانیان بن.\nبه‌ڵام كه به سه‌ختیش ده‌توانم هیواخوازی شه‌ڕ بم، چه‌ندین هۆی جیاواز هه‌ن: پێش هه‌موو شتێك له ده‌ستوه‌شاندنی سه‌دام ده‌ترسێم و به‌دووری نازانم به‌شی ئه‌وه‌نده‌ی پۆدر گلدابێته‌وه بۆ نموونه شارێكی وه‌ك هه‌ولێر، كه هه‌ر سی چل كیلۆمه‌ترێك له‌شكره‌كه‌یه‌وه دووره، تووشی كاره‌ساتكات. ئاخر ته‌واوی ناتۆ له‌م ڕۆژانه‌دا سه‌رقاڵی ده‌سته‌به‌ركردنی پاراستنی توركیان له ده‌ستوه‌شاندنه‌وه‌كانی سه‌ددام. هه‌روه‌ك باسیده‌كه‌ن، خه‌ڵكی هه‌ولێر و سلێمانی و شاره‌كانی دیكه‌ی كوردستان، خه‌ریكی به‌ستنی ده‌رگا و په‌نجه‌ره‌كانیانن به نایلۆن و په‌تووی ته‌ڕیان بۆ رۆژی ره‌ش ئاماده ده‌كه‌ن، به‌ڵام ده‌بێ چه‌نده دادیان بدات؟ له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه دڵم هیچ به داگیركردنی عێراق له‌لایه‌ن ئه‌مه‌یكاوه خۆش نییه و به‌ڕای من له داهاتوویه‌كی دووردا كاریگه‌ری سه‌لبی زۆری ده‌بێت. پێموانییه ئه‌مه‌ریكا هێنده له خه‌می دیموكراتیزه‌كردنی وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا بێت، وایشچاوه‌ڕوانده‌كرێت كه له داهاتوودا رژێمگه‌لێكی دیكتاتور و ملهوڕ زۆر باشتر خواسته‌كانی ئه‌مه‌ریكا بێننه‌دی له ده‌سه‌ڵاتگه‌لێكی دیموكراتیك. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه هێنه له لیقاته‌ت و توانای هه‌ردوو حوكومه‌ته كوردیه‌كه دڵنیانیم كه بتوانن جڵه‌وی رووداوه‌كان بگرنه‌ده‌ست و به‌قازانج كوردان بیشكێننه‌وه. ده‌ترسێم دوای شه‌ڕ و لابردنی سه‌ددام، كێشه‌ی ئێمه‌ش بكرێته‌وه به كێشه‌یه‌كی ناوخۆی عێراق و جارێكی دیكه‌ش خواسته‌كانمان دیزه به‌ده‌رخۆنه بكرێن. ئاخر زۆرمان له‌و جۆره هه‌ڵوێستانه رووبه‌ڕووبوونه‌ته‌وه. ئه‌وكات چی؟\nته‌واوی ئه‌وانه‌ش نامهێننه سه‌ر ئه‌و رایه‌ی كه نه‌بوونی شه‌ڕم لا له مانه‌وه‌ی سه‌ددام پێ باشتر بێت، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌وانه‌ش، ئاشتیم له‌شه‌ڕ خۆشتر ده‌وێ ...


bydengekan\tOctober 31, 2010\tشانۆ\nبه‌شی چواره‌م: شانۆی نه‌ته‌وه\nشانۆو کولتوورو مێژوو\nشانۆی نه‌ته‌وه له‌سه‌ر مێژوو کولتووری نه‌ته‌وه‌یه‌ک بنیاد ده‌نرێ. بۆ ئه‌مه‌ش، شانۆکار پێویستی به ناسینێکی ته‌واوو فراوان هه‌یه بۆ کولتوورو مێژووی نه‌ته‌وه‌که‌ی. شانۆکار ناتوانێ گله‌یی له‌وه بکات که شانۆی نه‌ته‌وه‌یی نیه، به‌ڵکو به پێچه‌وانه‌وه، ئه‌وه بینه‌رو نه‌ته‌وه‌یه که ده‌بێ گله‌یی له شانۆکاربکات، بۆچی شانۆی نه‌ته‌وه‌یی به‌رهه‌م نه‌هێناوه. وه‌ک چۆن شانۆکار یان هه‌ر ئه‌ندامێکی تری کۆمه‌ڵگا، که نه‌خۆش ده‌که‌وێت و ده‌چێت بۆ نه‌خۆشخانه، ئه‌گه‌ر خزمه‌تی پێویست نه‌کرێ و چاره‌سه‌ر نه‌کرێ، گله‌یی له پزیشکه‌کان و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌کانی ته‌ندروستی ده‌کات له‌وه‌ی بواری ته‌ندروستی له ئاستی پێویستدا نین و خزمه‌تی هاوڵاتی ناکه‌ن.\nئه‌گه‌ر شانۆ وه‌ک دامه‌زراوێکی کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌وڵه‌تی ته‌ماشا بکه‌ین، ئه‌وا ده‌بینین هه‌ندێ وڵات زۆر ده‌وله‌مه‌ندترن له سانۆدا له وڵاتی تر. به‌ڵام ئه‌گه‌ر شانۆ وه‌ک چالاکیه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی و مرۆیی ته‌ماشا بکه‌ین، ئه‌وا ده‌بینین هیچ وڵات و کۆمه‌ڵگایه‌ک له یه‌کێکی تر ده‌وڵه‌مه‌ندتر نیه له‌و بواره‌دا. چونکه له هه‌ندێ ولات، چالاکیه شانۆییه‌کان له چوارچێوه‌ی دامه‌زراودان، له هه‌ندی وڵاتی تردا، چوارچێوه‌یه‌کی مه‌ده‌نیان بۆ دروست نه‌بووه و هێشتا له دۆخی سروشتیدا ماونه‌ته‌وه، واته له شێوه‌ی که‌ره‌سته‌ی خاودان و نه‌بونه‌ته پیشه‌سازی. وه‌ک چۆن ناتوانین بڵێین کوردستان هه‌ژاره له که‌ره‌سته‌ی خاوی، کۆشکسازی و کانزاکان و نه‌وتی ده‌رنه‌هێنراودا، به هه‌مان شێوه ناتوانین بڵێین کوردستان هه‌ژاره له که‌ره‌سته‌ی خاوی شانۆییدا. ئه‌وه‌ی کێشه دروست ده‌کات، له ده‌رهێنان و گۆڕینی ئه‌م که‌ره‌ستانه بۆ پیسه‌سازی، ئه‌وه‌یه که زانست و ته‌کنه‌لۆژیایه‌ک نیه ببێته بنه‌مای ئه‌م کاره. واته هونه‌رمه‌ندی ئێمه ئامێری گونجاوی نیه بۆ خوێندنه‌وه‌ی مێژوو کولتووری خۆی، بۆیه ناتوانێ بیانخوینێته‌وه‌و شانۆی نه‌ته‌وه‌ییان لێ به‌رهه‌م بهێنێ.\nڕوونتر بدوێم ده‌ڵێم: ئه‌سته‌مه شانۆکارێکی کورد بتوانێ شانۆیه‌کی کوردی به‌رهه‌م بهێنێ ئه‌گه‌ر، مارف خه‌زنه‌دار، تۆفیق وه‌هبی، عه‌لادین سوجادی، ڕه‌فیق چالاک، گۆران، جه‌لاده‌ت به‌درخان، مه‌سعود محمد، ئه‌مین زه‌کی به‌گ، گیوی موکریانی، هه‌ژار موکریانی، عوسمان چێوار، مه‌وله‌وی و یارسانه‌کان و نالی و پیره‌مێردو خانای قوبادی و ئه‌حمه‌دی خانی و شه‌ره‌فخانی به‌تلیسی و شه‌ڕی چالدێران و مێژوی ئه‌ماره‌ته‌کانی، ئه‌رده‌ڵان و بابان و سۆران و بۆتان و بادینان..هتد نه‌خوێندبێته‌وه‌و نه‌ناسێ. ئه‌سته‌مه شانۆیه‌کی کوردی به که‌سێک به‌رهه‌م بهێنرێ که نه‌ک دوو دیالێکتی زمانی کوردی نازانێ، بگره دیالێکته‌که‌ی خۆشی به باشی نازانێ. که هێشتا ناسینی کولتوورو مێژووی خۆی ته‌نها به‌شی یه‌که‌مه له کاره‌که‌یدا، به‌شی گرنگ ئه‌وه‌یه، که ده‌بێ ڕۆشنبیری شانۆیی و فه‌لسه‌فی و کۆمه‌ڵناسی و ئه‌نسرۆپۆلۆژی و ڕه‌وانناسی و زمانه‌وانی، له ئاستێکدا بن که بتوانێ ئه‌م مێژووه‌یان پێ شی بکاته‌وه‌و بیانکاته که‌ره‌سته‌یه‌ک بۆ دامه‌زراندنی بناغه‌ی شانۆکه‌ی. شانۆکاری ئێمه له ناسینی مێژووو کولتووری میلله‌ته‌که‌یداو له ناسینی زانستیانه‌ی شانۆدا، زۆر له‌وه نه‌زانتره بتوانێ شانۆیه‌کی میللی دروست بکات.\nمێژووی شانۆ، وه شانۆ له مێژووی خۆیدا هه‌میشه شانبه‌شانی زانست و بیری مارۆڤایه‌تی ڕێی کردووه، بگره هه‌میشه پێشه‌وا بووه له ڕۆڵی پێشخستن و گۆڕینی کۆمه‌ڵگاکاندا. نمونه‌مان له‌دایک بوونی تراژیدیایه پێش فه‌لسه‌فه، نمونه‌مان له‌دایک بوونی شانۆیه به‌گشتی له هه‌موو جیهاندا به هه‌زاران ساڵ پێش زانستی مێژوو فه‌لسه‌فه و ڕۆمان و ته‌نانه‌ت شیعریشدا.\nفه‌یله‌سوفه گه‌وره‌کان و شانۆ\nپه‌یوه‌ندی نێوان شانۆو فه‌لسه‌فه، په‌یوه‌ندیه‌کی مێژویی و به‌هێزه. زۆر له فه‌یله‌سوفه گه‌وره‌کانی بیری مرۆڤایه‌تی، ڕاسته‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆ، په‌یوه‌ندیان به شانۆوه هه‌بووه. وه که‌م فه‌یله‌سوف هه‌یه، ئه‌گه‌ر شانۆشی وه‌ک ئه‌کته‌ر یان ده‌رهێنه‌ر نه‌کردبێ، له‌سه‌ری نه‌نوسیبێ یان بینه‌ری شانۆ نه‌بوبێ.\nئه‌فلاتۆن پێش ئه‌وه‌ی ببێ به فه‌یله‌سوف، ده‌یویست ببێته نووسه‌ری تراژیدیا، که سۆکراتی ناسی، ئه‌م ناسینه ڕێڕه‌وی ژیانی گۆڕی، دواتر چوو بۆ باشوری ئیتالیاو لای پیتاگۆریه‌کان فه‌لسه‌فه‌ی خوێند. هه‌موو نووسینه‌کانیشی له شێوه‌ی دیالۆگدان، دیالۆگیش توخمێکی بنچینه‌یی نووسینی شانۆیه.\nله نووسینه‌کیدا (کریتۆن)، ئه‌فلاتۆن باس له هونه‌ری چیرۆکبێژ ده‌کات. ئه‌م نوسینه دیالۆگی نێوان سۆکرات و کریتۆنی چیرۆکبێژه، (چیرۆکبێژ، ئه‌و کاته به‌و که‌سه وتراوه که ده‌چێته سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆو چیرۆک به شێوه‌ی نواندن ده‌گێڕێته‌وه. ئه‌مه جیاوازه له په‌ڕتوکبێژ، که ئه‌وکه‌سانه بوون به پاره له‌ناو بازاڕه‌کانی ئه‌سینادا کتێبیان بۆ خه‌ڵک ده‌وت. ئه‌و کاته له ئه‌سینا خه‌ڵکی ساده کتێبیان به نووسراوی نه‌بوو، له ڕێی ئه‌و په‌ڕتوکبێژانه‌وه، گوێیان له کتێب ده‌گرت). کریتۆن و سۆکرات له دیالۆگدان بۆ ئه‌وه‌ی بزانن هونه‌ری چیرۆکبێژ یان ئه‌کته‌ر، له کوێوه سه‌رچاوه ده‌گرێ، وه سوودی چیه بۆ کۆمه‌ڵگا. به‌پێی بنه‌مای (تیۆری ئایدیاکان)ی ئه‌فلاتۆن، (به پێی ئه‌فلاتۆن هه‌موو چمکێک وێنه‌ی کۆپیکراوی ئایدیایه‌که، که له گه‌ردوونی دووردا مرۆڤ به پاکی نموونه راسته‌که‌ی بینیوه، به‌ڵام له له‌دایکبوونی دووباره‌و سێ باره‌یدا به‌هۆی دۆنادۆنه‌وه، که هاتۆته‌وه سه‌ر زه‌وی بیری چوونه‌ته‌وه، زانینیش واته یادهێنانه‌وه‌و یادهاتنه‌وه‌ی ئه‌و شتانه، که ئه‌فلاتۆن پێی ده‌ڵێ ڕێمینیسانس)، وه کاری هونه‌رمه‌ند په‌یوه‌ندی به (ماز)ه‌کانه‌وه هه‌یه، (ماز له میتۆلۆژیای گریکی کۆندا، به هه‌موو ئه‌و خواوه‌نده مێینه فریشته ئاسایانه ده‌وترا، که هه‌ریه‌ک دروسکه‌رو به‌رپرسن له هونه‌رێک، بۆ نموونه، ئه‌وه‌ی به‌رپرسی شیعره، ته‌نها خۆی بڕیار ده‌دات که‌ی ئیلهام بنێرێ بۆ شاعیرێک) واته ئه‌کته‌ر ڕاسته‌وخۆ ئه‌ڵقه‌یه‌کی په‌یوه‌ندی دروسده‌کا، له نێوان مازه‌کان و بینه‌ردا، وه ئه‌کته‌ر ته‌نها گه‌یه‌نه‌رێکه له‌م نێوه‌نده‌دا، واته ڕاستی شته‌کان بیر مرۆڤه‌کان ده‌هێنێته‌وه.\nئه‌ریستۆ له کتێبه‌که‌یدا (پۆیێتیکا)، ڕه‌گه‌زو بنه‌ماکانی تراژیدیا تاوتوێ ده‌کات. به‌پێی ئه‌و، نووسینی، یان داهێنانی تراژیدیا په‌یڕه‌وی کۆمه‌ڵێک یاسا ده‌کات، که ئه‌گه‌ر ته‌واو سه‌رنج بده‌ین، له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌مان ئه‌و یاسایانه ژیان و گه‌ردوون و مرۆڤ دروسبوون و به‌ڕێوه‌ده‌چن.\nبه‌م پێیه گرنگی سانۆ ده‌بینین له مێژووی بیری مرۆڤایه‌تیدا، وه بۆمان ڕوون ده‌بێته‌وه که شانۆی میلله‌تێک، کاری گه‌یاندنی هه‌موو ئه‌و ڕاستیانه‌یه که ئه‌و میلله‌ته له‌باره‌ی ژیان و گه‌ردوون و جیهانه‌وه ده‌یانزانێ، وه که میلله‌تێک شانۆی نه‌بوو واته په‌یوه‌ندی نیه به ڕاستیه‌کانی ژیان و جیهان و گه‌ردوونه‌وه.\nئه‌م فه‌یله‌سوفانه‌ی خواره‌وه یان په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆیان به شانۆوه هه‌بوه، یان له‌سه‌ریان نووسیوه:\nئه‌فلاتۆن، ئه‌ریستۆ، سێنیک، پلۆت، ژان ژاک ڕوسۆ، دۆنی دیدرۆ، ڤۆلتێر، هیگڵ، کرکگارد، فریدریک نیتچ، سیگموند فرۆید، ژان پۆل سارتر، ئه‌لبێر کامو، میشێل فوکۆ، ڕۆلان بارت، ژاک دێریدا.\nهه‌ندێ ده‌سته‌واژه و زاراوه هه‌یه وه‌ک په‌تایه‌ک هه‌تونه‌ته شانۆی عه‌ره‌بیه‌وه، له‌وه‌ش خراپتر ئه‌وه‌یه کورد له‌وانی وه‌رگرتوه. خوێندنه‌وه، دال و مه‌دلول، مانای کراوه، پانتایی، تازه (سانۆی تازه، جیهانبینی تازه، خوێندنه‌وه‌ی تازه، شێوازی تازه…هتد) ئه‌مانه بۆیه چوونه شانۆی عه‌ره‌بیه‌وه چونکه شانۆکاران بڕیاریاندا چیدی له جێی ئه‌وه‌ی شانۆ بکه‌ن، له‌سه‌ر شانۆ بدوێن، قسه‌کردنیان پێ خۆشتربوو له شانۆکردن. له‌وه‌ته‌ی شانۆکار به‌و زمانه قسه ده‌کات، شانۆ نه‌ماوه. له کوردستانیش ئه‌م زمانه بووه هۆی کوشتنی شانۆ. ئه‌مه زمانی شانۆ نیه، ئه‌مه زمانی فه‌لسه‌فه‌و زمانه‌وانیه. شانۆکار ده‌بێ به زمانی شانۆ بدوێ. ئه‌گه‌ر من له جێی ته‌خته‌ی شانۆ بڵێم (پانتایی یاری)، له‌جێی کاره‌کته‌ر بڵێم (فیگه‌ر)، له‌جێی تێگه‌یشتن و شیکردنه‌وه بڵێم (خوێندنه‌وه)… نازانم له چیدا سوود به شانۆ ده‌گه‌یه‌نم له‌وه‌دا نه‌بێ شته‌کان له‌خۆم و له خه‌ڵک ئاڵۆزتر بکه‌م. کاری شانۆ ساده‌کردنه‌وه‌ی شته ئاڵۆزه‌کانه نه‌ک پێچه‌وانه‌که‌ی. ئه‌مه زمانی شانۆ نیه. ڕۆلان بارت و فۆکۆو دێریدا باسی شانۆ ده‌که‌ن، سه‌ریان دای له به‌رد. ئه‌وان هه‌زار ئه‌وه‌نده فه‌یله‌سوف بن، هێنده‌ی کچه‌ئه‌کته‌رێکی دوانزه ساڵه له شانۆ تێناگه‌ن. شانۆ ئه‌و که‌سه ده‌توانێ به ڕاستی بیناسێ که ده‌چێته سه‌ر ته‌خته. ئه‌مه نه‌خۆشیه‌که له شانۆی عه‌ره‌بیه‌وه بۆمان هاتووه وه‌ک چه‌نده‌ها نه‌خۆشی تر. من چ ڕۆلان بارت و چ دیدرۆو چ دێریداو چ هه‌موو ئه‌و بیریارانه‌ی باسی شانۆ ده‌که‌ن به‌و زمانه‌ی خۆیان ده‌خوێنمه‌وه، به‌ڵام دژی ئه‌وه‌م به زمانی ئه‌وان باسی پیشه‌که‌ی خۆم بکه‌م. ئه‌وانه‌ی هه‌میشه له قسه‌کردندا نمونه‌ی ئه‌م بیریارانه ده‌هێننه‌وه، مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌یه بڵێن ڕۆشنبیرن. ئێمه ده‌مانه‌وێ له ڕێگای بیره‌وه، له ڕێگای کتێبه‌وه شانۆ دروسکه‌ین، به‌ڵام ئه‌مه ئه‌سته‌مه. له هه‌موو مێژووی شانۆدا چ له ڕۆژهه‌ڵات و چ له ڕۆژئاوا، هیچ شانۆیه‌ک له کتێبه‌کانه‌وه نه‌هاتۆته ده‌ره‌وه، هیچ شانۆیه‌ک له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه بنیاد نه‌نراوه. شانۆ هه‌میشه له ژیانه‌وه له‌دایک بووه، هه‌میشه‌ش له جه‌سته‌وه هاتۆته ده‌ره‌وه نه‌ک له که‌له‌سه‌ره‌وه.\nفێردیناند سوسۆر به باوکی بنیادگه‌رایی داده‌نرێ. هه‌رچه‌نده که ئه‌م زمانه‌وانه له نووسینه‌کانیداو له وانه‌کانیدا، هه‌رگیز وشه‌ی (بنیاد)ی به‌کارنه‌هیناوه. بگره ئه‌و باس له (سیستێم) ده‌کات. که گوایه زمان له سێ به‌ش پێکهاتووه، یه‌که‌م زمان (زمانی مرۆڤ)، دووه‌م ده‌ربڕین (زمانی ده‌ربڕین له بوون یاخود له خود، که هاوبه‌شه له نێوان مرۆڤ و بوونه‌وه‌ر و گیانله‌به‌ردا)، سێهه‌م زمانی قسه‌کردن (کوردی، فه‌ڕه‌نسی، تورکی…هتد). گوایه مرۆڤ به‌هۆی زمانه‌وه، وه به‌هۆی سیسته‌می زمانه‌وه، جیهان ده‌خوێنیته‌وه‌و تێیده‌گات. وه سیستمی جیهان به‌پێی سیستمی زمان وێنا ده‌کات. به‌م پێیه زانین واته زمانی تێگه‌یشتن له ژیان و جیهان.\nکلۆد لیڤی شتراوس، ئه‌تنۆلۆگ (تیره‌ناس، نه‌ته‌وه‌ناس)و ئه‌نسرۆپۆلۆگ (مرۆڤناس)، ئه‌م بیرکردنه‌وه‌یه‌ی سۆسوری کرده بنه‌مای کارکردن بۆ لێکۆڵینه‌وه له تیره و نه‌ته‌وه هیندیه‌کانی ئه‌مه‌ریکای لاتینی که کاری له‌سه‌ر ده‌کردن، وه به گشتیش بۆ داهینانی ئه‌نسرۆپۆلۆژیای بنیادگه‌را.\nلویس ئالتۆسێر، فه‌یله‌سوف و مارکسیست، ئه‌م تیۆریانه‌ی سۆسوری کرده ئامرازی شیکردنه‌وه‌ی مێژوو ئایدیۆلۆژیاکانی سۆسیالیزم و سه‌رمایه‌داری.\nهه‌روه‌ها میشێل فوکۆ به هه‌مان شێوه به‌هۆی ئه‌م سیستمه‌وه مێژووی دامه‌زراوه‌کانی ئه‌ورووپای شی ده‌کرده‌وه.\nژاک لاکان، هه‌رچه‌نده که ده‌یگوت “ئه‌وه په‌یوه‌ندی به‌وانی تره‌وه هه‌یه لاکانی بن، من به‌ش به حاڵی خۆم فرۆیدیم”، دابڕانێکی له‌گه‌ڵ فرۆیدیزمادا، به‌هۆی ئه‌م مێتۆده‌وه دروسکرد.\nرۆلان بارت، ره‌خنه‌گری ئه‌ده‌ب، ئه‌م تیۆریانه‌ی کرده ئامرازێک بۆ ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی.\nبه‌گشتی، بیرکردنه‌وه‌ی بونیادگه‌را، هه‌موو بواره‌کانی زانسته‌مرۆییه‌کانی گرته‌وه، وه له 50کانه‌وه تا 80اکانی سه‌ده‌ی ڕابردوو، بووه سیمای بیرکردنه‌وه‌ی ڕۆژئاوا.\nبه‌ڵام کێشه‌که له‌وه‌دایه که ئه‌م بیرکردنه‌وه، یان مێتۆد، یان تیۆریانه، بابه‌تی زانسته تیۆری و ئه‌ده‌بیه‌کانن، بێگومان هه‌ندێ له زانسته (ته‌واوه‌کان)ی وه‌ک نۆرۆلۆژی (ده‌مارناسی) کردیانه ئامرازی شیکردنه‌وه. به‌ڵام هه‌رگیز هونه‌رمه‌ندێک ناتوانێت، وه ناشکرێت، بیکاته بنه‌مایه‌ک بۆ کارکردنی خۆی. چونکه هونه‌رمه‌ند ته‌نها ژیان و هه‌ست و نه‌ستی خۆی ده‌بنه بنه‌مای کاری، نه‌ک ئه‌و تیۆریه زانستیه‌یانه‌ی کاره‌که‌ی ده‌خه‌نه ژێر ڕه‌خنه‌و شیکردنه‌وه‌وه. وه‌ک چۆن مۆزیکژه‌نێک ته‌نانه‌ت نۆته‌ش نه‌خوێنێته‌وه، ده‌توانێت هه‌موو پارچه‌و جۆره مۆزیکێک بژه‌نێ، دواتر ڕه‌خنه‌گرێکی مۆزیک ده‌توانێ کاره‌که‌ی به هه‌ر تیۆریه‌ک یان به هه‌ر مێتۆدو ئامرازێکی ڕه‌خنه تاوتوێ بکات.\nوه ناشکرێ هه‌موو جار که مرۆڤ له ڕۆژهه‌لات ئامرازیکی تازه‌ی داهێنا، ئیتر له هه‌موو شوێنێک ببێته تاکه ئامرازی بیرکردنه‌وه‌و زانین. جونکه مرۆڤ هه‌میشه له داهێنانی تازه‌دایه له ڕۆژئاوا، ئه‌مه‌ش به‌پێی پێویستی کۆمه‌ڵگاکه‌ی و ره‌وتی پێشکه‌وتنی خۆی. ئه‌گه‌ر هه‌رجار شتێکی تازه‌ی داهێنا ئێمه‌ش دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و کاری پێی نه‌ماو کۆن بوو، واته دوای 10 یان 20 ساڵێک له داهێنانی، ته‌نانه‌ت راسته‌وخۆ دوای ئه‌وه‌ی که دایهێنا، لێی بکڕینه‌وه‌و دواتر که شتێکی تری داهێنا، فڕێی بده‌ین و ئه‌و شته تازه‌یه‌ی لێ وه‌ربگرین و هه‌موو مێژووی زانستی مرۆڤ پشگوێ بخه‌ین. که‌وا بوو ده‌بێ هه‌تاهه‌تایه به‌کارهێنه‌ری پاشماوه‌کانی بیری ڕۆژئاوابین.\nئه‌م کێشه‌یه ته‌نها بوارێکی نه‌گرتوه‌ته‌وه لای میلله‌تانی به‌کارهێن و به‌رهه‌م نه‌هێن.\nنه‌خۆشی تازه: فۆبیای (کۆن)\nدیارده‌یه‌کی ترسناکی کۆمه‌ڵگای ئێمه فۆبیای (کۆنه). که که‌سێک لای ئێمه ده‌یه‌وێ به خراپترین شێوه باسی بیرۆکه‌یه‌ک، کتێبێک، فلیمێک، هه‌واڵێک، مۆدێلی ئۆتۆمبێلێک، مۆدێلێکی جل… بکات، ده‌ڵێ ئه‌و شته (کۆنه).\nئه‌م فۆبیای (کۆن)ه له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا زۆر به بڵاوی هه‌موو بواره‌کانی ژیان و بیرکردنه‌وه‌و ڕۆشنبیری و کارکردنی هونه‌رمه‌ندی گرتۆته‌وه. ئه‌م دیارده‌یه تایبه‌ت نیه به وڵاتی ئێه‌وه به ته‌نها، بگره هه‌موو وڵاتانی پێیان ده‌ڵێن جیهانی سێهه‌م، واته هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی به دوای ڕۆژئاوادا ڕاده‌که‌ن و بۆ چه‌ند سه‌د ساڵێک ده‌چێت بازاڕی (شتی تازه)ی وڵاته به‌رهه‌مهێنه‌کانن.\nپیاوه‌کانمان ده‌یانه‌وێ تازه‌ترین نه‌خشه‌ی خانوو مۆدێلی ئۆتۆمبێلیان هه‌بێ، ژنه‌کانمان تازه‌ترین تاقمی قه‌نه‌فه‌و چێشتخانه، خوێنه‌رمان تازه‌ترین کتێب بخوێنێته‌وه، ڕۆشنبیرمان تازه‌ترین فه‌یله‌سوف بناسێ، شانۆکارمان شانۆیه‌کی تازه دابهێنی، پیاوی دینیمان ئیسلامێکی تازه دروست بکات…\nکه سه‌رنج ده‌ده‌ین ئه‌و وڵاتانه‌ی به‌رهه‌م ناهێنن و ته‌نها بازاڕێکی ساغکردنه‌وه‌ن بۆ ڕۆژئاوا، ته‌نها به‌کارهێنه‌رن، ئه‌م دیارده‌یه کاردانه‌وه‌یه‌کی ته‌واو پێچه‌وانه‌ی کردۆته کۆمه‌ڵگاکانیان، واته چه‌نده ڕاده‌که‌ن، هێنده‌یتر دواده‌که‌ون. وه ڕۆشنبیرو هونه‌رمه‌نده‌کانیشیان له جێی ئه‌وه‌ی ئه‌م دیارده‌یه بخه‌نه ڕوو دژایه‌تی بکه‌ن، به پێچه‌وانه‌وه ده‌بنه پێشه‌وای ئه‌م نه‌خۆشی مۆده‌یه. بگره له هه‌موان خراپتر هه‌ڵپه‌یانه تازه‌ترین کتێب و فلیم و فه‌لسه‌فه‌ی ڕۆژئاوایی بناسن و پێش ئه‌وه‌ی یه‌کێکیتر ده‌ستی بکه‌وێت، ئه‌مان ته‌نانه‌ت له‌سه‌ریشی بنوسن که ئیتر گومان نه‌مێنێت پێش هه‌موو که‌س ئه‌و فه‌لسه‌فه، یان فه‌یله‌سوفه، یان هونه‌رمه‌نده خه‌ڵاتکراوه ده‌ناسن.\nکێشه‌که له‌وه‌دایه شته‌کان هه‌ر به گه‌یشتنیان کۆن ده‌بن، به‌داخه‌وه ئه‌مه یاسای مۆده‌یه.\nئه‌م دیارده‌یه ترسناکیه‌که‌ی له‌وه‌دایه که ڕۆشنبیره گه‌وره‌کان پێشه‌وایه‌تی ده‌که‌ن، ته‌نانه‌ت هه‌موو کارکردنی خۆیان له‌سه‌ر ئه‌و کتێبه تازانه بنیاد ده‌نێن که ڕۆژانه ده‌رده‌چن، وه هه‌ست ده‌که‌ین ئه‌گه‌ر کتێبی تازه‌یان ده‌ست نه‌که‌وێت ئیتر له بیرکردنه‌وه ده‌وه‌ستن. وه‌ک چۆن، که دراوسێیه‌ک ئۆتۆمبێله مۆدێل کۆنه‌که‌ی دراوسێکه‌ی ده‌بینێ، گاڵته‌و مه‌سخه‌ره‌ی پێ ده‌کات، ڕۆشنبیره‌کانیشمان گاڵته به بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌و که‌سانه ده‌که‌ن که تازه‌ترین کتیبیان به‌رده‌ست نه‌که‌وتووه. وه هه‌ر که‌سێک له نوسینه‌کانیدا ئاماژه به چه‌ند نوسه‌رێک نه‌دات تازه‌ترین و نه‌ناسروترین بن، که‌س گرنگی نادات به نوسینه‌کانی. به پێچه‌وانه‌شه‌وه ئه‌گه‌ر له نوسینێکدا ناوی بیریارێکی گه‌وره بهێنی، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر نمونه‌که‌ی که ده‌یهێنیته‌وه دروسکراوی خۆت بێ، بگره ئه‌و بیریاره بونی ڕاسته‌قینه‌ی نه‌بێ، ئه‌و کاته تۆ ڕۆشنبیرێکی مۆدێرنیت.\nئه‌م دیارده‌یه شێوه‌یه‌کی ته‌واو پێچه‌وانه‌ی هه‌یه له وڵاته پێشکه‌وتوه به‌رهه‌مهێنه‌کاندا، کۆنترین ئۆتۆمبێل زۆرتر مایه‌ی سه‌رنجه، کورسیه‌کی لویسی شانزه هه‌موو که‌س ئاره‌زومه‌نده هه‌یبێ، به‌ڵام ته‌نها له توانای ملیۆنێرێکدایه له ماڵه‌که‌یدابێ، چاپخانه‌کان تا ڕۆمانێکی تازه بڵاو ده‌که‌نه‌وه، ده چیرۆکی کۆنی سه‌ده‌ی ناوه‌ڕاست له‌چاپ ده‌ده‌نه‌وه، تا دکتۆرایه‌ک له‌سه‌ر دێریدا و چۆمسکی وه‌رده‌گیرێ، ده‌یه‌ها له‌سه‌ر پتۆلێمێ و ڤیرژیل و لوکرێس وه‌رده‌گیرێ…\nئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگاکان به مرۆڤ وێنا بکه‌ین، ده‌بینین ئه‌م مرۆڤه‌ی ئێمه له ڕاکردنێکی به‌رده‌وامدایه، هه‌ناسه‌بڕکێی پێکه‌وتووه، توڕه‌یه، ڕێگه‌یه‌کی دووری له‌به‌ره توێشوی له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵنه‌گرتوه، هه‌ر شتێک بێته ڕێگای هه‌ڵێده‌گرێته‌وه‌و دوای چه‌ند ساتێک شتێکی تر ده‌بینێت، ئه‌میان فڕێده‌دات و ئه‌ویان هه‌ڵده‌گرێته‌وه، سه‌رنجی سروشتی ده‌وروبه‌ر نادات، به به‌رده‌وامی چاوی له‌و که‌سه‌یه له‌پێشیه‌وه ده‌ڕوات نه‌وه‌ک لێی گوم بێ، به درێژایی ڕێگاکه بوار به خۆی نادا وچانێک بدات و بیربکاته‌وه بۆ کوێ ده‌چێ، بۆچی دوای ئه‌و مرۆڤه‌یتر که‌وتووه؟\nبا بچینه لای مرۆڤه‌که‌ی تر که له‌پێشه‌وه ڕێ ده‌کات.\nئه‌م مرۆڤه‌یان به‌پێ ڕێ ناکا، هه‌رجار سواری ئامێرێک ده‌بێ که به پێی جۆری ڕێگاکه و به‌تایبه‌ت دایئه‌هێنێ. چونکه هیلاک نیه، به ئاره‌زوی خۆی چێژ له‌و ڕێگایه وه‌رده‌گرێ. پشته‌وه‌ی ئۆتۆمبێله‌که‌ی پڕه له خواردنی جۆراوجۆرو کتێب، که شتێکی هه‌ڵگرته‌وه، بۆ ئه‌وه نیه دوای چه‌ند هه‌نگاوێک فڕێی بدات. هه‌ر شوێنێکی دڵگیری بینی وچانێک ئه‌دات، خه‌می نیه، که‌سی زیندوو پێشی نه‌که‌وتووه، ته‌نها مێژوو نه‌بێ. ڕێگا ماڵی ئه‌وه، ئه‌و بڕیار ئه‌دا کامه‌یه ڕێگا. هه‌رجارێک ویستی به ئاراسته‌یه‌کی جیاوازدا ده‌ڕوات، ترسی نیه ئه‌زانێ به‌دوایه‌وه‌ن. به‌ڵام ئه‌م بیرئه‌کاته‌وه‌و له‌خۆی ئه‌پرسێ، ئه‌و که‌سه بۆ وا هه‌میشه به دوامه‌وه‌یه؟ پلانم هه‌یه، به‌ڵام ئایا نازانێ که منیش بێ ئامانجم، کویرانه ڕێ ده‌که‌م؟\nچۆن میلله‌تێک به گشتی بڕیاری داوه هه‌ر شتێک کۆن بێت باش نیه. قوتابی شانۆش، پێش ئه‌وه‌ی هیچ شتێک فێر بوبێت ئه‌یه‌وێ شانۆیه‌کی (تازه) بهێنێته ئاراوه.\nتازه‌و کۆنی شتێک به‌های ئه‌و شته ده‌سنیشان ناکات. هه‌ندێ شت تا کۆن بن به‌نرخترن، وه‌ک شه‌راب، خشت، مێژوو، شارستانیه‌ت، فه‌لسه‌فه، ئه‌ده‌ب… هه‌ندێ شتی تر ڕۆژێک بمێننه‌وه بۆگه‌ن ده‌که‌ن، ئه‌بێ ده‌ماوده‌م به‌کار بهێنرێن. که‌واته هه‌ندێجار شته‌که به پێچه‌وانه‌یه، شتی تازه له کۆن باشتر نیه.\nئێمه (پێشکه‌وتن) و (تازه) تێکه‌ڵ ده‌که‌ین. پێشکه‌وتن، وه‌ک وشه به مانای چونه پێشه‌وه‌یه ڕاسته، به‌ڵام بۆ ڕه‌وتی شارستانیه‌ت ئه‌م وشه‌یه مانایه‌کی ئاڵۆزتری هه‌یه. هه‌ندێ جار پێشکه‌وتن واته گه‌ڕانه‌وه، هه‌ندێ جار واته لادان، هه‌ندێ جار واته وه‌ستان. به پێی پێویستی ئاراسته‌ی جوڵه‌کان ده‌ستنیشان ده‌کرێت. یاریچیه‌کی تۆپتۆپێن هه‌میشه به‌ره‌و گۆڵی تیپه‌که‌ی تر ناڕوات، هه‌ندێ جار به‌ره‌و لاوه ده‌ڕوات، هه‌ندێ جار به پێچه‌وانه‌ی گۆڵی به‌رامبه‌ر به‌ره‌و گۆڵی خۆی پاس ده‌دات و ده‌ڕوات. ئامانجی کۆتایی بردنه‌وه‌یه، به‌ڵام ئاراسته‌ی تۆپ هه‌میشه له‌سه‌ر هێڵێکی ڕاست نیه. بۆ ئه‌وه‌ی یاریه‌که به‌رده‌وام بێت، که یاریچیه‌ک بریندار بوو باشتره یاریه‌که بوه‌ستێت، له‌و کاته‌دا وه‌ستان پێشکه‌وتنه… ڕۆشنبیری ئێمه‌ش له‌و شتانه ناگات که به ڕاستی ئاڵۆزن، بۆیه شته ساده‌کان ئاڵۆز ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی بڵێ ئێوه لێم تێ ناگه‌ن، واته من باسی شتێکی ئاڵۆز ده‌که‌م که خۆم لێی تێگه‌یشتوم… بۆیه که‌سێک نیه ئه‌م ڕێیه ڕۆشن بکاته‌وه.\nبه پێی گیلگامش و نووسراوه کۆنه‌کانی مێسۆپۆتامیا، نه‌خشه‌ی دنیا لای سۆمه‌ریه‌کان به‌م شێوه‌یه‌یه: شاری ئورۆک چه‌قی دنیایه، بێگومان زه‌وی ته‌خته، به‌ره‌و ڕۆژئاوا ده‌شتێکی فراوانه، له دوای ده‌شته‌که‌وه دوو لوتکه چیا هه‌یه، له دوای چیاکانه‌وه ده‌ریایه، ژێر ئورۆک دۆزه‌خه. لای ڕاست به‌ره‌و ڕۆژهه‌ڵات سه‌ره‌تا ده‌شتێکی زۆر به‌رینه، دوایی دوو لوتکه چیایه، دوای چیاکان ده‌ریایه، دوای ده‌ریا مه‌یخانه‌یه‌که ئوتاناپشتی و ژنه‌که‌ی لێی ده‌ژین (ئوتاناپشتی ئه‌و که‌سه‌یه که خوداکان نه‌مریان پێ به‌خشی چو‌نکه به که‌شتیه‌که‌ی، که به فه‌رمانی خوداکان دروستی کرد، مرۆڤایه‌تی له‌و لافاوه گه‌وره‌یه‌ی هه‌موو زه‌وی داپۆشی ڕزگارکرد. به‌پێی زانایان چیرۆکی نوح له‌وه‌وه سه‌رچاوه‌ی گرتووه)، دوای ئه‌وه ده‌ریایه‌کی تر دێت که ئاوه‌که‌ی ئاوی نه‌مرییه.\nئه‌م ڕوانینه بۆ دنیا له شێوه ژیانی ئه‌و خه‌ڵکه‌وه سه‌رچاوه‌ی گرتووه و زۆر (ئه‌بستراکته). تا سه‌رده‌می یۆنانیه‌کان بگره تا سه‌رده‌می ڕۆمه‌کان له نه‌خشه‌کاندا دنیا به‌م شێوه‌یه بوو.\nئه‌مه‌ش نه‌خشه‌که‌ی پتۆلێمێیه که له سه‌ده‌ی یه‌که‌می زاینیدا کێشاویه‌تی: ناوه‌ڕاستی دنیا: میزۆپۆتامیا، ئه‌وپه‌ڕی ڕۆژهه‌ڵات: هیندستان، ئه‌وپه‌ڕی ڕۆژ ئاوا: ووڵاتی گۆلیه‌کان(فه‌ڕه‌نسای ئێستا)، ئه‌وپه‌ڕی باشور: ئه‌فریقای ڕه‌ش (له میسر تێپه‌ڕێت). ئه‌وپه‌ڕی باشوری ڕۆژئاوا: وڵاتی مۆره‌کان (تونس تا مۆریتانیا)، باکوریش تا کۆتایی ده‌ریای به‌ڵکان و سه‌ره‌تای وڵاته سکه‌ندیناڤیه‌کان، له‌ملاشه‌وه تا کۆتایی ده‌ریای ڕه‌ش. وڵاتی چین بوونی هه‌بوو به‌ڵام ده‌که‌وته ده‌ره‌وه‌ی دنیا.\nڕۆمه‌کان دنیایان گه‌وره‌کرد به‌وه‌ی که له ڕۆژئاواوه تا ئیڕله‌ندا و ئیکۆس ڕۆشتن. مه‌غۆله‌کان دنیایان گه‌وره‌کرد به‌وه‌ی له ڕۆژهه‌ڵات تا ئه‌ندۆنێزیاو فیلیپین و چینی خواروو ڕۆشتن، وه له ڕۆژئاواشه‌وه تا لوبنان و له سه‌رووشه‌وه تا نزیک ئیتالیا ڕۆشتن. به‌ڵام پێشتر بابیلۆنیه‌کان تا فارس و ئیسرائیل و میسر چوبوون. هه‌روه‌ها ئاشوریه‌کانیش…هتد.\nدنیا ته‌نها ئه‌و شوێنه‌بوو که به داگیرکاری بۆی ده‌ڕۆشتی، له‌گه‌ڵ ئه‌و شوێنه‌ی که لێوه‌ی هاتویت، وه ئه‌و شوێنه‌ی که مرۆڤه‌کانی ئه‌توانن بگه‌نه تۆ. دوا مۆدێلی دنیا ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ی ئێستایه که له سه‌رده‌می ڕێنیسانسه‌وه به ڕۆشتنی ئیسپانیه‌کان و کۆڵۆمبس بۆ ئه‌مریکا و ئینگلیز بۆ ئوستوڕالیاو ئه‌وپه‌ڕی ئاسیاو فه‌ڕه‌نسیه‌کانیش ته‌واوی ئه‌فریقا و ئه‌وپه‌ڕی ئاسیا، شێوه‌ی خۆی وه‌رگرت. کێ سوپاکه‌ی له زۆرترین شوێن بوونی هه‌بوو ئه‌و که‌سه نه‌خشه‌ی دنیای داده‌نا. ئه‌مڕۆ، له سه‌رده‌مه‌ی گڵۆبالزه‌یشندا، کێ به‌رهه‌مه‌کانی له زۆرترین بازاڕدا هه‌بن، ئه‌و نه‌خشه کولتووری و فه‌رهه‌نگیه‌کان داده‌نێ.\nبه‌ڵام نه‌خشه‌کانی شانۆ، ته‌نها شانۆکاره‌کان خۆیان ده‌یانکێشن. جوگرافیای شانۆ، جوگرافیایه‌کی بێسنووره، له چرکه ساتێدا ده‌گۆڕێ. گه‌ردونێکه پێش پێکهاتنی ئه‌ستێره‌و گالاکسیه‌کان. بۆشاییه‌کی فراوانه. که ئه‌کته‌ر ده‌چێته ئه‌و بۆشاییه‌وه، ئه‌وسا هه‌موو شته‌کان دروست ده‌بن، که‌شکه‌ڵان، ئه‌ستێره، زه‌وی، خۆر، مانگ، تاریکی، روناکی، سه‌رما، گه‌رما، ڕوبار، کێو، ده‌شت، بیابان… هه‌موو جار بوون دیته ئاراوه‌و، ون ده‌بێ.\nئایا بۆچی شانۆی ئێمه هێشتا شانۆنامه‌ی به‌رهه‌م نه‌هێناوه؟ بۆچی به‌پێی پێویستی شانۆکه‌مان، شانۆنامه‌مان نیه؟ ئه‌ی ئایا شانۆکاری ئێمه چاوه‌ڕێی کێیه شانۆنامه‌ی بۆ بنووسێ؟ ئه‌ی ئایا شانۆ هه‌یه له جیهاندا شانۆکاران خۆیان شانۆنامه‌یان بۆ نه‌نووسیبێ؟ ئه‌ی ئایا شانۆ هه‌یه له جیهاندا، که‌سانێک شانۆنامه‌یان بۆ نووسیبێ، شانۆکار نه‌بووبن؟\nئه‌م کێشه‌یه له وڵاتی ئێمه‌دا کێشه‌ی شانۆ نیه به ته‌نها، بگره له هه‌موو بواره‌کانی زانین و زانستدا ئه‌م کێشه‌یه هه‌یه. ئایا بواره‌کانی، ته‌ندروستی، کۆشکسازی، دادپه‌روه‌ری، هونه‌ره‌جوانه‌کان.. هتد، تێکستیان به‌رهه‌م هێناوه؟ ئایا که خوێندکارێکی ئه‌و بوارانه زانسگاو زانکۆ ته‌واو ده‌کات، چه‌ند کتێبی خوێندوه‌ته‌وه، له لایه‌ن زانایانی وڵاته‌که‌ی خۆیه‌وه نووسرابن؟\nیه‌کێک له کێشه‌کانی نه‌بوونی تێکستی شانۆ له‌وه‌دایه که مێژووی نووسینمان، چه‌نده هه‌ژاریش بێ، به ئاسانی پێی ناگه‌یت. مه‌به‌ستم له‌وه‌یه، له چاپدانه‌وه‌و پاکنوسکردن و شیکردنه‌وه‌ی نووسینه کۆنه‌کان به شێوه‌یه‌ک نیه به ئاسانی بکه‌ونه ده‌ست خوێندکار. ئه‌گه‌ر ئێمه بڵێین تا سه‌ده‌ی نۆزده، دۆزینه‌وه‌و ناسینه‌وه‌ی نووسینی نووسه‌رانمان کێشه‌یه، خۆ سه‌ده‌ی بیسته‌م کورد چاپی هه‌بووه، شته‌کان چاپکراون و ته‌نانه‌ت له کاتی خۆشیاندا بڵاو کراونه‌ته‌وه.\nئه‌بێ ئه‌و کاره ئاسان بکرێ بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌یانه‌وێ ئه‌ده‌بی میلله‌ته‌که‌یان بناسن، ده‌بێ شانۆکان کتێبخانه‌کانیان ده‌وڵه‌مه‌ند بن، چونکه ئه‌کته‌ر به هه‌موو جۆره نوسینێک ده‌توانێ شانۆگه‌ری دروست بکا، به‌ڵام ده‌بێ شته‌کانی به ئاسانی ده‌سکه‌ون. ئه‌مه‌ش کاری ده‌زگایه‌کی ده‌وڵه‌تییه. به‌ڵام مامۆستایانی شانۆش ده‌بێ خه‌می ئه‌وه بخۆن، ئاخر ئێوه له هه‌موو جیهاندا بینیوتانه خوندنگایه‌کی شانۆ کتێبخانه‌ی نه‌بێ؟ ئیتر بۆیه خوێندکاری شانۆ که ده‌بیستێ له ئه‌وروپا خه‌ڵک بێ ده‌ق شانۆ ده‌کا ده‌ڵێ، له‌وه باشتر خۆ ئه‌گه‌ر بشمه‌وێ به ده‌ق کار بکه‌م نیه، جا بۆ شته‌که‌ش نه‌که‌م به بڕیارێکی خۆم، به شێوازێکی تازه‌ش داده‌نرێ له‌کارکردن.\nشانۆی ڕۆژهه‌ڵات شانۆیه‌که هه‌زارجار له شانۆی ڕۆژئاوا کۆنترو کامڵتره، وه هه‌میشه گۆڕانه گه‌وره‌کان له شانۆی ڕۆژئاوادا گه‌ڕانه‌وه بووه بۆ شانۆی ڕۆژهه‌ڵات، ستانیسلاڤسکی، مه‌یێرخۆڵد، ئارتۆ، پیته‌ر بروک، ئاریان منوشکین، یۆجێنیۆ باربا، هه‌موو ئه‌م پێشه‌وایانه‌ی سانۆی ڕۆژئاوا به گه‌ڕانه‌وه، بگره به لاسایی کردنه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵات شانۆی ڕۆژئاوایان ده‌وڵه‌مه‌ند کردووه. شانۆی ڕۆژهه‌ڵاتیش له‌سه‌ر بنه‌مای لاسایی کردنه‌وه‌یه. به پێچه‌وانه‌ی شانۆی ڕۆژئاوا که شانۆی گۆڕانی به‌رده‌وامه. ئێمه ناتوانین شانۆیه‌کی باو (ته‌قلیدی)مان هه‌بێت چونکه ده‌بێ له‌وه‌وپێش شانۆیه‌کمان هه‌بوبێ که درێژه‌ی پێ بده‌ین، ناشتوانین شانۆیه‌کی تازه‌مان هه‌بێ، چونکه شانۆی کۆنمان نیه. ئه‌وه‌ی ده‌توانین هه‌وڵی بۆ بده‌ین (شانۆ)یه به‌بێ هیچ پێشگرو پاشگرێک. که خویندکاری شانۆش، شانۆ فێربوو، ئه‌وسا بڕیار ده‌دا، ده‌یه‌وێت چ جۆره شانۆیه‌ک پیاده بکات.\nله کوێ ئێمه شانۆیه‌کمان بینیوه له وڵاته‌که‌ماندا که شانۆنامه‌کانی کاره‌کته‌رو ململانێ و چیرۆک و دیمه‌نیان تێدا بێ؟ من تا ئێستا نه‌مبینیوه. ئێمه ده‌مانه‌وێ تازه‌کاری و گۆڕان له شتێکدا بکه‌ین که بوونی نیه. ده‌قی شانۆیی هه‌ندێ بنه‌مای هه‌یه که خودی مانای شانۆ پێکده‌هێنن. وه‌ک چۆن ئۆتۆمبێل به‌بێ تایه ناڕوات، شانۆش به‌بێ ململانێ و ڕوداو ناڕوات. ئێمه ده‌توانین مۆدێلی ئۆتۆمبێلی زۆر جیاواز دروست بکه‌ین، به‌ڵام ناتوانین ئۆتۆمبێلێکی بێ تایه دروست بکه‌ین، ئه‌گه‌ر بشکرێت، ئه‌وه ئۆتۆمبێل نیه، شتێکی تره.\nله کوردستان شانۆکاران بۆ ئه‌وه‌ی به هه‌موو نرخێک بڵێن ئێمه کاری تازه ده‌که‌ین، ئۆتۆمبێلێک دروست ده‌که‌ن تایه‌کانی چوارگۆشه‌ن، یان سێگۆشه‌ن، ئه‌مه چه‌نده جوانیش بێ ئه‌رکی ئۆتۆمبێلێک به‌جێ ناهێنێ. ده‌بێ جارێک فێری ئه‌وه ببین ئۆتۆمبێل دروست بکه‌ین، ئینجا بیر له‌وه بکه‌ینه‌وه شۆڕشێک له پیشه‌سازی ئۆتۆمبێلدا به‌رپا بکه‌ین. وه ده‌بێ بزانین چ شتێک گۆرانکاری تێدا ده‌کرێت و چ شتێک بریتیه له خودی مانای شانۆ، گۆڕینی واته له‌ناوبردنی شانۆ. له هه‌موو شتێکیشدا شوێنێک هه‌یه بریتیه له ناوکی ئه‌و شته‌و گۆڕانکاری تێدا ناکرێ. تۆ ده‌توانی ئاو پیس بکه‌یت، پاک بکه‌یته‌وه، ڕه‌نگ بکه‌یت، گه‌رم بکه‌یت، ساردبکه‌یته‌وه، به‌ڵام ناتوانی له ئاوێکدا ئۆکسجین له هایدرۆجین جیابکه‌یته‌وه، ناتوانی به دوو ڕه‌گه‌زی تر ئاو دروست بکه‌یت. بۆیه هه‌میشه له‌و ولاتانه‌ی کێشه‌یان له شانۆکه‌یاندا هه‌یه، سه‌یروسه‌مه‌ره‌ترین جۆری شانۆ ده‌بینرێ، تازه‌ترین شانۆ ده‌بینرێ. له وڵاته پێشکه‌وتوه‌کانیش باوترین جۆری شانۆ ده‌بینرێ، کۆنترین جۆری شانۆ ده‌بینرێ. چونکه شانۆ هه‌یه، بۆیه ده‌توانێ تازه‌بێ یان کۆن. شانۆیه‌ک نه‌بوو، ناتوانێ نه تازه‌بێ نه کۆن.\nشتێک که نه‌یناسی ناتوانی هیج جۆره گۆڕانکاریه‌کی تێدا بکه‌ی. خویندکارێکی شێوه‌کاری ئه‌گه‌ر فێرنه‌بێ هێڵێک بکێشێ، ئه‌گه‌ر فێرنه‌بێ تۆنی جیاواز له ڕه‌نگێکدا دروست بکات، ئه‌گه‌ر فێری دووری و نزیکی، سیبه‌رو ڕوناکی، فێری دروسکردنی ڕه‌نگ نه‌بێ، ناتوانێ ئه‌مانه تێ بپه‌ڕێنێ. ئه‌گه‌ر ببێته ئه‌ندی وارۆڵیش هه‌ر ده‌بێ ڕۆژێک بگه‌ڕێته‌وه سه‌ر ئه‌م ئه‌لفبایه، ئیتر هه‌ر ماده‌یه‌ک به‌کار بهێنێ له کارکردندا. هه‌ندێ بنه‌ما به‌ده‌ر له و مادده‌یه‌ی کاری پێ ده‌کات کۆمه‌ڵێ یاسای فێر ده‌که‌ن. خوێندکاری مۆزیکی سه‌مفۆنی یان ئۆرکێسترالی، ئه‌گه‌ر نه‌زانێ نۆته بخوێنێته‌وه و وه‌ک خۆی بیژه‌نێ، چۆن ئه‌توانێ سه‌مفۆنی و کۆنشه‌رتۆ دابهێنێ. کاره‌کته‌رو چیرۆک و ڕوداوو چنین و ململانێ، ئه‌مانه ئه‌لفبای شانۆن، به‌مانه ده‌گه‌یته شانۆ، دوای ئه‌وه چی ده‌که‌یت بیکه، به‌ڵام بزانه کام له‌م شتانه وه‌ک تایه وایه بۆ ئۆتۆمبێلێک، وه‌ک مادده‌ی کارکردن وایه بۆ شێوه‌کارێک، وه‌ک ئۆکسجین وایه بۆئاوو لابردنی نه‌هێشتنی شانۆیه.\nبوونی شانۆنامه‌ی نووسراو سه‌ره‌تاکه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ شانۆی گریکی، شانۆنامه‌ی نووسراو له شانۆی ڕۆژهه‌ڵاتیدا ئه‌وه‌ی من بزانم له سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاسته‌وه هه‌یه، ئه‌ویش له شانۆی هیندی و شانۆی (نو)ی ژاپۆنی. ئه‌وه‌ی مایه‌ی سه‌رنج بێ، هه‌میشه شانۆکان دوای ساڵانێکی زۆر له دروسبوونیان شانۆنامه‌ی نوسراویان به‌رهه‌م هێناوه، واته هیچ شانۆیه‌ک نیه له پێشدا خه‌ڵک شانۆنامه‌ی بۆ نووسیبێ و دواییش له‌و شانۆنامانه‌وه شانۆ له‌دایک بوبێ.\nبه‌شی چوار ته‌واو. درێژه‌ی هه‌یه…\nPrevious لەبیربردنەوەی خوێنی سەردەشت ….\nNext ڕوناكیه‌ك له‌منا هه‌ڵه‌كا …. نه‌به‌ز گۆران


ڕێباز حەملان دەڵێت، بڕیارێکیان بۆ ئەوە کە پاشەکەوتی موچە نەمێنێت و بڕیاری دووهەمیشیان تایبەتە بە ڕاسپاردنی ئەنجومەنی نەوت و گاز تا دەست بکات بە وتووێژێکی ورد لەگەڵ حکومەتی نێوەندی عێراقدا بەمەبەستی گەیشتن بە چارەسەرکردنی سەرجەم ئەو کێشانەی لە نێوان بەغدا و هەولێردا هەن و یەکێکیشیان کێشەی تایبەت بە نەوتە.\nبەڕێز حەملان ئاماژەش بەوە دەکات کە بەرپرسیارێتی موچە هەر تەنها لە ئەستۆی حکومەتی هەرێمی کوردستان نییە بەڵکو بەرپرسیارێتی حکومەتی عێراقیشە چونکە لە ساڵی 2014 ەوە بودجەی هەرێمی کوردستانی بڕیوە و بەو هۆیەشەوە موچە پەکی کەوت.\nوەزیری دارایی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەڵێت ئەو وتووێژانەی لەگەڵ بەغدا دەکرێن هەموو جۆرە داهاتەکانی هەرێمی کوردستان دەگرێتەوە، داهاتی نەوت، داهاتی دەروازەکان و گومرگەکان، داهاتی فڕۆکەخانەکان تەنانەت داهاتی باجیش دەگرێتەوە.\nبەڕێز حەملان دەڵێت ڕۆژی شەممە کۆبوونەوەیەکی نائاسایی دەکرێت لە وەزارەتی دارایی و لە سەرەتای هەفتەی داهاتووەوە دەست دەکرێت بە دابەشکردنی موچەی تەواوەتی پاش چاککردنی لیستەکانی موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان.\nبەڵێن ساڵح وتووێژی لەگەڵ ڕێباز حەملان، وەزیری دارایی حکومەتی هەرێمی کوردستان کردووە.\nوتووێژ لەگەڵ ڕێباز حەملان


ئێران: ناردنی هێز بۆ كەنداو هەڕەشەیە\nوته‌بێژی حكومه‌تی ئێران رایگه‌یاند ''ره‌وانه‌كردنی هێزی ده‌ریایی له لایه‌ن وڵاتانی ئه‌ندام له یه‌كێتیی ئه‌وروپا بۆ كه‌نداو هه‌ڕه‌شه ئامێزه و به واتای دژایه‌تی ئێران دێت.\nله كۆنگره‌یه‌كی رۆژنامه‌وانییدا عەلی ره‌بیعی، وته‌بێژی حكومه‌تی ئێران له تارانی پایته‌ختی ئێران سه‌باره‌ت به‌و ده‌نگۆیانه‌ی باس له ره‌وانه‌كردنی هێزی ده‌ریایی له لایه‌ن وڵاتانی ئه‌ندام له یه‌كێتیی ئه‌وروپا بۆ كه‌نداو ده‌كه‌ن وتی ''ره‌وانه‌كردنی هێزی ده‌ریایی له لایه‌ن وڵاتانی ئه‌ندام له یه‌كێتیی ئه‌وروپا بۆ كه‌نداو هه‌ڕه‌شه‌ئامێزه، به‌واتای دژایه‌تی دێت و ده‌بێته هۆی په‌ره‌سه‌ندنی گرژییه‌كان. ئێران داوا له سه‌رجه‌م وڵاتان ده‌كات خۆیان به‌دوور بگرن له‌و جۆره هه‌نگاوه ئیستیفزازكه‌رانه''.\nهەروەها به پێویستی زانی ئاسایشی كه‌نداو له لایه‌ن وڵاتانی ناوچه‌كه‌وه بپارێزرێت و وتی ''له‌و پێناوه‌دا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا بووین په‌یوه‌ندیمان باش بێت له‌گه‌ڵ هاوسێیەكانمان. له‌م رووه‌وه به جیا له سعودیه و ئه‌مریكا ده‌ڕوانین. هه‌رچه‌ندە سعودیه دژایه‌تی ئێرانیش بكات رایگه‌یاندووه كه هه‌وڵ ده‌دات گرژییه‌كانی ناوچه‌كه بڕه‌وێنێته‌وه. ئێرانیش پێشوازی له‌وه كرد. بێگومان ئه‌و ره‌وشه په‌یوه‌ندیداره به‌و هه‌نگاوانه‌ی سعودیه ده‌یاننێت''.\nئەوەش لەکاتێکدایە ئەمڕۆ میدیا جیهانییەکان باسیان لەوە کرد کە بەریتانیا بڕیاریداوە کەشتی جەنگی رەوانەی ئاوەکانی کەنداو بکات، ئەم رووداوەش دوای ئەوە دێت کە لە هەفتەی رابردوودا ئێران کەشتییەکی نەوتهەڵگری بەریتانی بە بیانووی پێکدادان لەگەڵ بەلەمێکی راوکردن دەستبەسەر کرد.


کوردستان و نەخشەی دوای کشانەوەی ئەمریکا! … سەدیق ڕەنجبەر - هۆڵەندا\nWritten by Administrator\tTuesday, 27 December 2011 07:53\nبە پێی ئەو ڕێککەوتنە ئەمنیەی نێوان ئەمریکاو عیراق، تێکڕای هێزە سەربازیەکانی ئەمریکا لە عیراق کشایەوە، وەک دەڵێن تەنیا چەند سەد مەشقکەرێک و باڵیۆزخانە گەورەکەی لە عێراق دەمێننەوە. گومانی تیا نیە کە بە نەبوونی هێزی سەربازی، ئەمریکا کاریگەری جارانی لە سەر ڕەوتی ڕووداوەکان نامێنێ.\nدیارە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین ململانێی جەمسەرەکانی جیهانی تێدا چڕ بۆتەوە و یەدەکی یەکەمی ووزەی نەوت و گازی جیهانی تیدایە، هەروەها ئایدیۆلۆجیای ئیسلامی بەسەریدا زاڵە، بۆیە ئەمریکاش وەک زلهێزێک لە هەوڵی ئەوەدایە کە باشترین پێگە بۆ خۆی مسۆگەر بکات، بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی.\nشاراوە نیە لە دوای کشانەوەی ئەمریکا لە عێراقدا چەندین قەیران کەڵەکە بوون کە هەریەکێک لەوانە، ئەگەر بە هۆکارێک سڕ نەکرێن، چاوەڕوانی شەڕی ناوخۆیی تا پارچە پارچەبوونی لێدەکرێ. لەبیرمانە کە لە ساڵانی ٢٠٠٧ و ٢٠٠٨ دا، سوننە و شیعە، بە ناوی ئایینی ئیسلامەوە، هەموو مزگەوت و پیرۆزیەکانی یەکتریان بە خوێن و بارود ئەتک دەکرد، ئێستاش مەترسی دووبارە بوونەوەی هەمان شەڕ لە ئارادایە. هەروەها هێشتنەوەی کێشەی مێژوویی مافەکانی کورد، لەگەڵ دەوڵەتی عیراق بەبێ چارەسەری لەلایەکی ترەوە.\nکشانەوەی ئەمریکا لە عیراقێکی ئاوا پڕ تەنگژەدا، هەمان شێوازی کشانەوەی لەشکری ئینگلیزمان دێنێتەوە یاد لە عێراق، کە لە نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردوودا، بەبێی چارەسەری کێشەی کورد، عێراقی بەجێهێشت. هەروەک دەزانین دواتر چەندین شەڕ و کارەساتی گەورە ڕووی لە عێراق کرد.\nئەمریکا دەمێکە هەوڵی نەخشەیەکە بەناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە کە دواتر بووە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، وەهای دەخواست کە دیموکراتی سێکیولار لە ناوچەکە دەسەڵاتدار بێت بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی. بەڵام کە زانی قورسایی ئەم ئیسلامیە سیاسیانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەدەست دەرچووە، بۆیە بەنابەدڵی، یارمەتی ئیسلامی سیاسی میانڕەویدا بۆ دژایەتیکردن و کپکردنی ئیسلامیە توندڕەوەکان لەوانە قاعیدەو سەلەفیەکان (هەرچەندە من خۆم باوەڕم بەوە نیە کە ئیسلامی سیاسی میانرەو هەبێ، بتوانێ بۆ ماوەیەکی درێژ وەک میانڕەوی ڕاستەقینە خۆی نیشاندا ئەگەر ڕیفۆرم لە ئایینی ئیسلامدا نەکات، چونکە دواجار بەلایەکدا دەکەوێ). بۆیە دەبینین ئەمریکا پشتیوانی لە تورکیای ئەردۆگان کرد، تاوەکو ئیسلامیە سیاسیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین وەک نموونە چاوی لێبکەن. لیرەدا گرنگی تورکیا هەندێک زیادی کردووە و جارجارە بەهەوای ئیمپراتۆریەتی عوسمانی قسە دەکا.\nلە دوای سەرکەوتنەکانی ووڵاتانی بەهاری عەرەبیەوە، ئیسلامیە سیاسیەکان بە رەنگە جیاوازەکانەوە، لە ڕیزی پیشەوەن، لەوانە ئیسلامیە سیاسیەکانی میسر لە هەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتنێکی بێوێنەیان بەدەست هێنا. دەشێ ئەم هێزە سوننیەی میسر بە هاوئاهەنگی تورکیا و سعودیە بەرەیەکی گەورە لە جیاتی ئەمریکا پیکبهێنن لە دژی ئەو هێزە شیعیە گەورەیەی ئێران کە دەمیکە وەک هێزێکی ئیقلیمی گەورەی خاوەن ووزەی ئەتۆمی هاتۆتە پێشەوە، لە دژی بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل قوتبۆتەوە. لە لایەکی تریشەوە دەردەکەوێ کە چین و ڕووسیاش کە تازە وەک دوو جەمسەری هێزی جیهانی دەرکەوتوون، بۆ ڕکابەری ئەمریکا، لایەنگری ئێران دەکەن.\nئەمڕۆ ئەمریکا هیچ چارەسەریەکی دیموکراسیانەی ڕاستەقینەی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێ نیە، ئەو گەمە بە بەردەکانی دامە دەکات، ئەو هەروەک چۆن یارمەتی ووڵاتە بە ناو سێکیولارە دیکتاتۆرەکانی سەدەی ڕابردووی دەدا، ئاوەهاش پشتیوانی لە ئیسلامیە میانرەوەکانی ناوچەکە دەکات، چ سووننە بێت یان شیعە، بە مەرجێ بەرژەوەندیەکانی ئەو بپارێزن.\nپەرتکەو زاڵبە، دروشمی زلهێزەکانە و بگرە هی هێزە بچوکەکانیشە. بەم شێوەیە ئەمریکا قازانجی لە ململانێی توندی نێوان سوننە و شیعەدا هەیە. ئەم هێزانەی سوننە دەبنە بەربەستێک لەبەردەم فراوانبوونی هێزو فراوانبوونی ئێران لە ناوچەکەدا. هەروەها زۆر لەوەدەچێ ئەمریکا بیەوێ بۆ مەودای درێژخایەن، هەقیقەتی شێوە ناشرینەکەی حوکمی ئایدیۆلۆجیای ئاینی ئیسلام لەمەیدانی پراکتیکیدا بۆ خەڵکی سادە بەدیاربخا، تاوەکو خەڵک لێیان وەڕسدەبێ، ئەوکاتە جووڵانەوەی عەلمانی دیموکراتی، بە ئەزمونێکەوە لەوبەینەدا دێنە پێشەوە.\nدەربارەی پێکهاتەی سوننەکان، کە لەوەتی دەوڵەتی عیراقی درووست بووە، دەسەڵاتیان لەبەردەست بووەو ئەمڕۆ چەند لایەنێکن. ئەوان خەتای خۆیانبوو کە نەیاندەتوانی بارودۆخە نوێیەکەی دوای ڕوخانی ڕژێم بخوێننەوە، هەروەک جاری جاران بیریان دەکردەوە، لەکاتێکدا هەمان بەهاری جاران نەبوو. ئەوان فیدرالیەت و دەستووریان رەفز دەکردەوە، لەگەڵئەوەشدا دوژمنایەتی ئەمریکایان دەکرد تا دواجار لەکاتێدا پەشیمانبونەوە کە ئەمریکا لە ئان وسانی بارکردن بوو، شیعەکان تەواو باسکیان بەهێزببوو. بەکورتی سوننەکان هەڵەی گەورەیان کرد، ئێستاش باجەکەی دەدەن. ئێستاش لە شۆڤینیەتە عروبیەکەی خۆیان دانەبەزیون، وەها دیارە کە نایانەوێ لەسەر ناوچە دابڕاوەکان بەهیچ شێوەیەک لەگەڵ کورد ڕێککەون. دەنا ئەگەر ئەوەیان بکردبا، بۆ کوردو بۆ ئەوانیش زۆر باشبوو.\nهەرچی شیعەکانیشن ئەوانیش لە چەند لایەنێک پێکدێن، لەوانە لیستی دەوڵەتی قانوون، کە حیزبی دەعوەی مالیکی سەرپەرشتی دەکات. وەها دەردەکەوێ کە دوابەدوای گەڕانەوەی مالیکی لە واشنتن و هەڕو گیفەکانی، وە بە حوکمە تاکڕەویەکەی، لەدوای کشانەوەی ئەمریکاش، جەنابی مەستی سەرکەوتنێک بووە. مالیکی ئاشکرایکرد کە دەیەوێ پڕۆسەی سیاسی لە دیموکراتی تەوافوقیەوە بگۆڕێت بۆ دیموکراتی زۆرینە. واتە لە پرنسیپی تەوافوق پەشیمان بۆتەوە. بۆیە یەکسەر دەستیکرد بە دەرپەراندنی سەرانی لیستی عیراقیە و بێمنەتکردنیان، دیارە عیراقیەش کە سووننەکانی گرتۆتەخۆ، لەبەرامبەردا درێغیان نەکردووە، بۆ لەقکردنی حوکمی مالیکی، کە لەوەدەچێ واشنتۆن بە مینڕەوێکی شیعەی بناسێنێ.\nمن خۆم وەهای بۆ دەچم کە کێشەی شیعە لەگەڵ سووننە، ئەوەندە ئاڵۆز بووە، ئەگەر لە ژووری ئینعاشیش دەرچێ، ئەوە لە باشترین حاڵەتدا هەتا هەڵبژاردنی پەرلەمانی داهاتوو بڕدەکا، هیچ چارەسەرێکی نیە، بۆیە ئەگەری هەڵوەشانەوەی پڕۆسەی سیاسی لە عیراقدا، هەروەها ئەگەری شەڕی ناوەخۆ بەدوور نیە، هەروەها ئەگەری هاتنە پیشەوەی دیکتاتۆریەتیش هەیە لەکاتێکدا کە ئەمریکا کاریگەری کەمبۆتەوە. بۆیە ئەگەری دابەشکردنی عیراق بۆ چەند فیدرالیەتێک، ئەمڕۆ ئەگەرێکی زۆرتر واقیعیە لە جاران و باشترین چارەسەریشە بۆ کەمکردنەوەی کێشەکان.\nهەموومان دەزانین، چ شیعەو چ سوننە، هەریەکەی هێزی پشتیوانی دەرەکی خۆی هەیە، دەتوانێ یارمەتیان بدات لە هەموو ڕوویەکەوە. سعودیە و دەوڵەتە سوونیەکان یارمەتی سوننە دەدەن، ئێرانیش یارمەتی شیعە دەدات. ئاخۆ هەرێمی کوردستان کە هیچ ووڵاتێ لە ناوچەکە پشتیوانی لێناکات، بگرە نەخوازراوە لەم نێوەندەدا، ئا لەم تەنگژە مەترسیدارەدا، لەخۆی زیاتر، پەنا بۆ کێ ببات و چیبکات باشە!\nئەم بارودۆخە نوێیە تەنیا مەترسی لە سەر پێکهاتەی سووننە نیە لە عیراق، بەڵکە ئەم مەترسیە لە قۆناغێکی تردا، ڕەنگە بۆ کورد خراپتریش بێ بەهۆی بێپشتیوانیەکەی. دیارە مالیکی ئەگەر دەرفەتی هەبێ بە جیاجیا و بە قۆناغ دوژمنەکانی خۆی لەوانە کوردیش لەناو دەبات. ئەگەر وانیە بۆچی دەستی دەستی بە ماددەی ١٤٠ دەکات، لەکاتێکدا سەرۆک وەزیران گەورەترین دەسەڵاتی هەیە؟\nلەگەڵ ئەوەشدا کە مالیکی بەم شێوەیەیە، بەڵام هێشتا کاتی ئەوە نیە کە کورد لە شیعە دوور کەویتەوە، چونکە لایەنی سووننی هێشتا دان بە ماددەی ١٤٠ دانانێ. هەقە لایەنی کوردی ئەمجارەیان چیدی موجامەلەی مالیکی و لایەنەکانی تر نەکات، بەلکە باشتروایە لەم بارودۆخە نوێیەدا، کورد خاڵ لەسەر پیتەکان دابنێت، گوشار بخانە سەر مالیکی، هەڵویست وەرگرێ، بۆ هەڵنانی هەنگاوی جیددی بۆ جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠. هەروەها هەقە کورد چیدی ناوبژیوانی و کاری خێرخوازی نەکات لە نێوان لایەنەکان، چۆنکە خۆی لایەنێکی کێشەکەیە، داخوازی فەرمۆشکراوی خۆی هەیە.\nئینجا با بێمەوە سەر بارودۆخی ماڵی خۆمان، کە هێشتا بێسەروبەرە. بەڕاستی ئەوە ئاشکرابوو کە ئەو دەسەڵاتدارانە سەرکەوتوو نەبوون، چ بۆ سەندنی مافەکانی کورد لەم دەرفەتە زێڕێنەی دوای ڕووخانی ڕژێم، چ بۆ دابینکردنی جۆرێک لە دادپەروەری کۆمەڵایەتی. ئەوانە پایەکانی دەوڵەتداری کوردستانیان تا ڕاددەیەکی زۆر فەرامۆشکرد. بۆیە دەربازبوون لەم قەیرانەی عیراق و کوردستان، زۆر ئەستەمە بەم دەسەڵاتدارانە بکرێ کەوا لە ناو بەرژەوەندیەکان و دابەشکردنی پۆستەکاندا حیزبی و حکوومیدا نقووم بوون و توانای چالاکیان لەکاتی تەنگژەکان لەبەر بڕاوە. بۆیە ئەگەر بە گوێمدەکەن، دەڵێم هەقە واز لە دەسەڵات بێنن، با نەوەی نوێ یان خەڵکی تر بێتە پێشەوە.\nهەرچەندە زۆر گوتراوە، بەڵام بەڕاستی پێویستە دەسەڵاتی کوردی چاکسازیەکی ڕاستەقینە ڕاگەیەنێ، بگەڕێنەوە بۆ ناو کۆمەڵانی خەڵک، هەنگاوی جیددی بۆ بنێ تا خەڵک باوەڕ بە قسەکانی بکات. پێویستە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن بە یەکگرتوویی لەسەر چەند بنەمایەکی درووست ڕێککەون، کۆمەڵانی خەڵک ئامادەکەن لە بەرامبەر هەموو ئەگەرەکان. هەروەها هەقە ئامادەکاری بۆ ڕیفراندۆمێک بکرێ، لە هەرێمی کوردستان و ناوچە دابڕێندراوەکان، بۆ ئامادەکاری ڕاگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستانی. بۆیە لێرەدا یەکگرتنی ڕیزەکانی گەلەکەمان، زۆر گرنگە و تاکە هێز و پشتیوانی ئێمەیە!\nسەدیق ڕەنجبەر/ هۆڵەندا


مێژووی به‌كارهێنانی مشك له جه‌نگه‌كاندا\n01:54 - 29/06/2019\nمێژووی به‌كارهێنانی مشك له جه‌نگه‌كاندا\nكاتێك زۆربه‌ی ژنان مشك ده‌بینن ده‌یقیژێنن، زۆرێك له ئێمه په‌نا ده‌بینه به‌ر ته‌ڵه وخۆشترین خواردن ده‌خه‌ینه سه‌ر ته‌ڵه‌كه بۆ ئه‌وه‌ی مشكه‌كه ملی بێته ته‌ڵه‌كه‌وه و بتۆپێت. هه‌ندێكجار ده‌رفه‌تێك ده‌ده‌ینه مشكه‌كه ته‌نیا زیندانی ده‌كه‌ین، پاشان دوور له ماڵ له شوێنێكدا كه ئیتر نه‌گاته‌وه ماڵ، به‌ره‌ڵایی ده‌كه‌ین. له دێر زه‌مانه‌وه مشك به دووژمنی مرۆڤ داده‌نرێت، به‌تایبه‌تی ئه‌وكاته‌ی كه زانرا مشك نه‌خۆشی تاعونی پێوه‌یه و ده‌توانێت بۆ مرۆڤی بگوێزێته‌وه. سه‌ره‌ڕای ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌م بوونه‌وه‌ره بڕه‌ره به‌ڵام ناكرێت ئه‌وه ڕه‌تبكه‌ینه‌وه كه پێكهاته‌كانی جه‌سته‌ی وه‌كو مرۆڤه. هه‌ر بۆیه هه‌زاران مشك له تاقیگه‌كاندا سودیان بۆ مرۆڤ هه‌بووه و له پێناو مرۆڤدا گیانی خۆیان به‌خشیووه. مشك به ته‌نیا بۆ تاقیگه‌كان به‌كارنه‌هێنراوه و به‌كارناهێنرێت به‌ڵكو زۆرجار له جه‌نگه‌كاندا سوودی خۆیان هه‌بووه. مرۆڤ توانیوویه‌تی به چه‌ندین شێوه‌ی جیاواز سودیان لێببات. مشكه‌كان به‌شداری سه‌ركه‌وتنی جه‌نگه‌كانیان كردووه. كه‌واته به ته‌نیا له ڕووی پزیشكیه‌وه سوودی نه‌بووه، ئه‌وان به‌شداری مێژووی مرۆڤن، هه‌ر ئه‌وانن وایانكردووه ئێمه بژین یان بمرین، دوژمنانیان ترساندووه، له‌م راپۆرته‌دا به وردی ئه‌و شتانه‌م بۆ ده‌رده‌كه‌وێت.\nمشك له‌جه‌نگی داعش چه‌كێك بوو\nئه‌وه ده‌زانین كه مشك وه‌كو سه‌گ هاوڕێی مرۆڤ نییه، به‌ڵام سوپای ئه‌مریكا وایده‌بینی كه مشك شایسته‌ی ئه‌وه‌یه كه هاوكاری مرۆڤ بێت. له چوارچێوه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی تاقیگه‌كانی سوپای ئه‌مریكا به هاوكاری ئه‌ندازیارانی پرۆفیشناڵ له كۆمپانیای "وێست پۆینت" و ناوه‌ندی مه‌ترسیه‌كانی ته‌قینه‌وه له ئه‌مریكا ئه‌وه‌یان دۆزییه‌وه كه به‌ڵێ مشك به‌كارده‌هێنرێت. ئه‌و ئامانجێكه به‌هۆی گه‌شه‌پێدانی سیستمێكه‌وه كه كه‌مترین تێچووی تێده‌چێت، ئه‌گه‌ر مشك ڕابهێنرێت له‌سه‌ر ئاشكراكردنی مین و ته‌قه‌مه‌نی، له شوێنه مه‌ترسیداره‌كان كه سه‌ربازه ئه‌مریكیه‌كان بۆی ده‌چن. ئه‌وه‌ش له ڕێگه‌ی هه‌ستی بۆنكردنی مشكه‌كانه‌وه. ئه‌م تاقیكردنه‌وه‌یه به ڕاستی لایه‌ن سوپای ئه‌مریكاوه بڵاوكرایه‌وه كه مشك بۆ ئاشكراكردنی مین به‌كاربهێنرێت.\nئه‌م تاقیكردنه‌وه‌یه پێش له لایه‌ن ڕووسیاوه له ژێر ناوی" جه‌نگی نه‌وه‌ی داهاتوو" بڵاوكرایه‌وه. كه توانیان له دژی داعش مشك به‌كارهێنن. پشتی به‌وه ده‌به‌ست چه‌ندین كانزای ته‌نك به مێشكی مشكه‌كه‌وه ده‌به‌سترا. بۆ ئه‌وه‌ی له ڕێگه‌ی بۆنكردنه‌وه شوێنی ته‌قینه‌وه ئاشكرا بكات، به تایبه‌تی ئه‌و شوێنانه‌ی كه مرۆڤ ناتوانێت بۆی بڕوات و ئاشكرای بكات.\nیه‌كه‌مین چه‌كی بایلۆژی له جه‌نگدا\nله كۆتایی سه‌ده‌ی سیازده‌هه‌م شاری كه‌فه له ئۆكرانیا به گه‌وره‌ترین ناوه‌ندی بازرگانی ناوچه‌ی ده‌ریای ڕه‌ش داده‌نرا. یه‌كێكیش بوو له بازاڕه گرنگه‌كانی ئه‌وروپا، ئاڵۆگۆڕی شمه‌ك له‌گه‌ڵ بازرگانانی ئیتاڵیا بوو. بۆیه زۆر بازرگانی ئیتاڵیا ڕوویان له‌م بازاڕه ده‌كرد. له‌و ماوه‌یه‌شدا ئیسلام توانی ڕێگای مه‌غۆڵه‌كان په‌رت بكات، له‌و سه‌رده‌مش زۆرێك به بازرگانانی كه‌فه و ئیتاڵیا چووبوونه سه‌ر ئاینی مه‌سیحی. بۆیه ئه‌وه‌ش وایكردبوو كه كێشه له نێوانیان درووست بێت. بۆیه هه‌ستان موسڵمانێكیان كوشت و شه‌ڕی مه‌غۆڵ بۆ سه‌ر كه‌فه هه‌ڵگیرسا.\nمه‌غۆڵه‌كان ئه‌وه‌یان قه‌بوڵ نه‌كرد. داوایان له شاری كه‌فه كرد كه كه‌سانی تاوانكاریان ڕاده‌ست بكه‌ن. به‌ڵام فه‌رمانڕه‌وایی شاره‌كه ڕه‌تیكرده‌وه. بۆیه مه‌غۆڵه‌كان هه‌ستان گه‌مارۆی ئابووریان به‌سه‌ر ئه‌و شاره‌دا سه‌پاند. زیاتر له‌وه‌ی كه مه‌غۆله‌كان چاوه‌ڕوانیان ده‌كرد شاری كه‌فه گه‌مارۆكه كاری لێكردن. كاتێك تاعون هێرشیكرده سه‌ر شاره‌كه، ژماره‌یه‌كی زۆر له سه‌ربازه‌كان به‌و هۆیه‌وه مردن. بۆیه مه‌غۆله‌كان تووڕه بوون، هه‌ستان ئه‌و سه‌ربازانه‌ی كه تووشی نه‌خۆشیه‌كه بوون، له‌گه‌ڵ مشكه تووشبووه‌كاندا، فڕییان دایه شاره‌كه‌وه، بۆیه مشك له‌وێوه بووه گه‌وره‌ترین چه‌كی بایلۆژی كوشنده كه له جه‌نگه‌كاندا به‌كارهێنرابێت و پشكێكی گه‌وره‌ی هه‌بوو له بڵاوبوونه‌وه‌ی تاعون له ئه‌وروپادا.\nمشكه بۆمبڕێژكراوه‌كان و جه‌نگی دووه‌می جیهانی\nدرووستكردنی بۆمبی شووشه‌یی"مۆلۆتۆڤ" شتێكی نامۆ نییه له ڕێزی شۆڕشگێڕان شوێنكی ئه‌وتۆیان نه‌بوو ئه‌و بۆمبانه درووست بكه‌ن. به‌ڵام كاتێك له جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا به‌ریتانیا هه‌ستان به درووستكردنی بۆمب، تیمێكی تایبه‌ت هه‌ستان به درووستكردنی ئه‌و بۆمبه. به‌ڵام ئه‌م كاره بووه هۆی تێڕامانی هه‌موو لایه‌ك. وه‌كو درووستكردنی بۆمب به پشتی مشكه‌وه.\nپلانه‌كه ئه‌وه‌بوو كه سه‌دان مشك بكوژن و به ته‌قینه‌وه ناوسكیان پڕبكرێته‌وه، به قاچاخ بیبنه فه‌ره‌نساوه، ئه‌وه‌ش له ناو بڕێكی زۆر خه‌ڵۆز بشاردرێته‌وه. له‌و ڕێگایه‌وه ده‌توانرێت له كارگه‌كانی چه‌كی نازییه‌كان بته‌قێنرێته‌وه. كاتێك خه‌ڵوزه‌كه گه‌ش ده‌بێته‌وه، ئه‌وكاته ته‌قینه‌وه‌یه‌كی گه‌وره ڕوو ده‌دات. به‌ڵام له به‌دبه‌ختی به‌ریتانیا له‌گه‌ڵ گه‌یشتنی یه‌كه‌م باری خه‌ڵۆز ئه‌ڵمانه‌كان پێیان زانی و نه‌یهێشت ئه‌و مشكه بۆمبڕێژكراوانه ببرێته فه‌ره‌نساوه. بۆیه ئه‌وان ده‌ترسان به‌ریتانیا زۆری له‌م كاره كردبێت، بۆیه كات و پاره‌یه‌كی زۆریان خه‌رجكرد تاوه‌كو به شوێن مشك و خه‌ڵۆز بگه‌ڕێن.\nمشك وه‌كو چه‌كێكی ئه‌شكه‌نجه‌دان له جه‌نگی ڤێتنامدا\nهه‌میشه سوپاكان به شوێن شتێكی نوێدا ده‌گه‌ڕێن تاوه‌كو ئه‌شكه‌نجه‌ی دیله‌كانی دوژمن بدات. هه‌ندێك له‌وانه دڕندانه و ناوازه‌بوون. مشك له چاخه‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی هه‌بووه. چونكه مشك ده‌توانێت گۆشت و ئێسقان بخوات و هه‌ر بۆیه له جه‌نگی دژی ڤێتنام له دژی دیله‌كان به‌كارهێنرا.\nده‌هاتن دیله‌كه‌یان له‌سه‌ر پشت پاڵده‌خست و ده‌ست و قاچیان ده‌به‌سته‌وه، ئه‌وجا سه‌تڵێكی گه‌رمی پڕ له مشك به هه‌ڵه‌وگێڕدراوه‌ی ده‌خرایه سه‌ر سكی دیله‌كه. مشكه‌كان هه‌وڵیانده‌دا كه نه‌رمی سكی دیله‌كه كون بكه‌ن و شوێنی خۆیان بكه‌نه‌وه، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ر سه‌تڵه‌كه گه‌رمه‌كه نه‌كه‌ون، بۆیه گازیان له سكی دیله‌كه ده‌گرت تاوه‌كو ده‌مردن.


بەڕێوەبەری کۆمپانیای سامسۆنگ دڵنیایی دەدات لە بەردەستکردنی گالەکسی Fold لە دوای چارەسەرکردنی کێشەکەی – کەی ئای تی ئێن\nسامسۆنگ 10, ئایار 2019\nکۆمپانیای سامسۆنگ لە ماوەی ڕابردوودا ڕێکەوتی بەردەستکردنی گالەکسی Fold ـی بۆ کاتێکی نادیار دواخست بە هۆی چەند کێشەیەک کە لە ڕوونمای مۆبایلەکە هەبوو. هەرچەندە دەبووایە سامسۆنگ لە ڕێکەوتی 26 ـی مانگی ڕابردوودا مۆبایلەکە بەردەست بکات، بەڵام تاوەکو ئێستا ڕێکەوتی بەردەستکردنی مۆبایلەکە بە نادیاری ماوەتەوە. بەڕێوەبەری کۆمپانیای سامسۆنگیش دەربارەی بەردەستکردنی مۆبایلە چەماوەییەکەیان دڵنیایی دەدات.\nبەڕێز Koh Dong-jin بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای سامسۆنگ لە وەڵامدانەوەیەکدا بۆ پێگەی The Korea Herald دەڵێت؛ بە دڵنیاییەوە مۆبایلی چەماوەیی گالەکسی Fold لە ئایندەیەکی نزیکدا بەردەست دەکرێت، هەرکات کێشەی ڕوونماکەی چارەسەر کرا. بەڵام بەڕێوەبەرەکەی سامسۆنگ هیچ باسێکی لەسەر ڕێکەوتی بەردەستکردنی نەکرد، تەنها ئەوەندە نەبێت کە وتی “زۆر دوا ناکەوین لە بەردەستکردنی”.\nبە پێی قسەکانی بەڕێوەبەرەکەی سامسۆنگ بێت، وا دیارە سامسۆنگ بەنیاز نییە تاوەکو چەند هەفتەیەکی دیکەی داهاتوو مۆبایلەکە بەردەست بکات، ڕەنگە ماوەیەکی کەمێک درێژ بخایەنێت. قسەکانی بەڕێوەبەرەکەی سامسۆنگ دڵنیاییمان دەداتێ سەبارەت بە بەردەستکردنی مۆبایلەکە، لە کاتێکدا کە هەندێک لە پێگەکان کەوتبوونە پڕوپاگەندەی ئەوەی کە ڕەنگە سامسۆنگ بە یەکجاری مۆبایلە چەماوەییەکە ڕەت بکاتەوە و هەرگیز بەردەستی نەکات.


به پێی ڕاپۆرتی ڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، ڕۆژی چوارشەممە ٥ی سەرماوەز هێزەکانی پاسەوانی ڕژیم لە یەکێک لە خاڵە سنوورییەکانی شاری نەوسوود، تەقەیان لە کاروانێکی کۆڵبەران کردووە و له ئه‌نجامیدا دوو کۆڵبەر بە سەختی بریندار بوون. به پێی ئه‌م ڕاپۆرته، ئێوارەی ڕۆژی چوارشەممە کۆڵبەرێکی خەڵکی گوندی “کۆرەرەی نسار” سەر بە شاری کامیاران بە ناوی “ڕەزا یووسفی“، بە تەقەی هێزە نیزامییەکانی ڕژیم لە سنووری نەوسوود پێكرا و به سه‌ختی برینداربوو. هه‌روه‌ها له‌م ڕووداوه‌دا، كۆڵبه‌رێكی دیكه به ناوی “ئۆمید ڕه‌حیمی” خه‌ڵكی جوانڕۆ برینداربووه. شایانی باسه، ئەو دوو کۆڵبەرە بە مەبەستی چارەسەریی پزیسکی بۆ یەکێک لە بنکە تەندروستییەکانی شاری پاوە گوازراونەتەوە. جێگه‌ی ئاماژه‌یه، ڕۆژی سێشەممەش کۆڵبەرێکی خەڵکی گوندی “نۆریاو” و دانیشتووی شاری پاوە، بە ناوی “داریووش وەلەدبەیگی” تەمەن ٣١ ساڵ بە تەقەی هێزە نیزامییەکانی ڕژیم لە سنووری نەوسوود بریندار كرابوو. – رادیو ده‌نگی ئازادی و یه‌كسانی\nبه پێی ڕاپۆرتی ڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، ڕۆژی چوارشەممە ٥ی سەرماوەز هێزەکانی پاسەوانی ڕژیم لە یەکێک لە خاڵە سنوورییەکانی شاری نەوسوود، تەقەیان لە کاروانێکی کۆڵبەران کردووە و له ئه‌نجامیدا دوو کۆڵبەر بە سەختی بریندار بوون.\nبه پێی ئه‌م ڕاپۆرته، ئێوارەی ڕۆژی چوارشەممە کۆڵبەرێکی خەڵکی گوندی “کۆرەرەی نسار” سەر بە شاری کامیاران بە ناوی “ڕەزا یووسفی“، بە تەقەی هێزە نیزامییەکانی ڕژیم لە سنووری نەوسوود پێكرا و به سه‌ختی برینداربوو. هه‌روه‌ها له‌م ڕووداوه‌دا، كۆڵبه‌رێكی دیكه به ناوی “ئۆمید ڕه‌حیمی” خه‌ڵكی جوانڕۆ برینداربووه. شایانی باسه، ئەو دوو کۆڵبەرە بە مەبەستی چارەسەریی پزیسکی بۆ یەکێک لە بنکە تەندروستییەکانی شاری پاوە گوازراونەتەوە. جێگه‌ی ئاماژه‌یه، ڕۆژی سێشەممەش کۆڵبەرێکی خەڵکی گوندی “نۆریاو” و دانیشتووی شاری پاوە، بە ناوی “داریووش وەلەدبەیگی” تەمەن ٣١ ساڵ بە تەقەی هێزە نیزامییەکانی ڕژیم لە سنووری نەوسوود بریندار كرابوو.\nPrevious Article ئازادكرانی ئایناز زارع له زیندانی ورمێ\nNext Article ده‌ركردنی زیندانی هه‌تاهه‌تایی بۆ ٣٣٧ كه‌س له توركییه


نه‌شته‌رگه‌ری جوانکاری ده‌م‌وچاو Archives - دوکتۆر فه‌رزان ڕه‌زایی\nبه بڕوای بڕێک خه‌ڵک چاو یه‌کێ له کاریگه‌رترین ئه‌ندامه‌کانی ده‌م‌وچاوه. ئه‌م بڕوایه سه‌لمێنراوه، بۆیه بیلفارۆپلاستی ده‌توانێ به ئه‌ندازه‌ی هه‌ر نه‌شته‌رگه‌رییه‌کی پلاستیکی ده‌م‌وچاوی تر کاریگه‌ر بێت له گۆڕینی ڕواڵه‌تی که‌سدا. بیلفارۆپلاستی شێوازێکی نه‌شته‌رگه‌ری [�]\nئه‌گه‌رچی ماوه‌ی چاک‌بوونه‌وه‌ی پێست له شێوه‌کانی تری نه‌شته‌رگه‌ری ناوه‌ڕاستی ده‌م‌وچاو که‌متره(ئه‌ندامه‌کان که‌مێ سفت ده‌بنه‌وه و که‌مێک کوتران هه‌یه) به‌ڵام ئاماده‌یی گشتی و چاودێرییه‌کانی پاش نه‌شته‌رگه‌ری هاوشێوه‌ی نه‌شته‌گه‌ری سوننه‌تی کێشرانی ده‌م‌وچاوه. ئه‌و نه‌خۆشانه‌ی [�]\nله نه‌شته‌رگه‌ری کێشرانی مل ته‌نیا بۆ سفت‌کردنی پێستی مل که‌ڵک وه‌رده‌گیردرێت. کێشرانی مل زۆر به‌ده‌گمه‌ن به‌بێ کێشرانی ده‌م‌وچاو ئه‌نجام ده‌بێت مه‌گه‌ر له بابه‌تگه‌لێکی زۆر ده‌گمه‌ن و هه‌ڵکه‌وته‌دا. لابردنی پێستی مل به‌بێ سڕینه‌وه‌ی [�]\nهێڵی مل یه‌کێک له به‌رچاوترین لایه‌نه‌کانی ده‌م‌وچاوێکی جوانه. لیپۆساکشێنی مل به ده‌ست‌تێ‌وه‌ردان له حاڵه‌تی هێڵی فه‌ک ده‌بێته هۆی جوان‌بوونه‌وه‌ی ڕواڵه‌ت. یه‌کێک له چاکه‌کانی لیپۆساکشێنی مل بلاوبوونه‌وه‌ی دوباره‌ی چه‌وری له ڕێگه‌ی ته‌زرێقاتی چه‌وری [�]


جیاوازی 10 ساڵ ته‌مه‌ن له هاوسه‌رگیریدا ئه‌م كێشانه‌ت بۆ دروست ده‌كات\nجیاوازی 10 ساڵ ته‌مه‌ن له هاوسه‌رگیریدا ئه‌م كێشانه‌ت بۆ دروست ده‌كات\nبه‌شێك له خانمان ئاره‌زوو ده‌كه‌ن ئه‌و پیاوه‌ی هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ن ته‌مه‌نی له‌خۆیان گه‌وره‌تر بێت، به‌ڵام ئه‌و كاته‌ی جیاوازی ته‌مه‌ن له 10 ساڵ زیاتر بێت ئه‌وه ڕه‌نگه خانمان ڕوبه‌ڕووی چه‌ند گرفتێك بكاته‌وه.\n1- ئەمڕۆش تەماشای پرۆگرامی سیاسی دەكەین! :\nبێگومان ئافرەت ئەمەی پێ خۆش نیە و دەڵێت "ئەرێ ئەمە هەر نەبڕایەوە ؟" ئینجا جگە لەوەی كە دەنگی تەلەڤیزۆنەكەش زۆر بەرز دەكاتەوە ، كەسانێك دەبینی كە پێشتر هەرگیز نەتبینیون و ناویان نازانیت ، تەنها یەك چارەسەر هەیە هێدفۆنی مۆبایلەكەت بكەرە گوێت و تەماشای ئەو پرۆگرامە بكە كە ئارەزووی دەكەیت لەڕێی ئەنتەرنێتەوە هەتا ئەو لە هەواڵەكان تەواو دەبێت بێگومان لە لایەوە دابنیشە هەتا هەست بەوە نەكات تۆ گرنگی بەو شتە نادەیت كە ئەو ئارەزووی دەكات .\n2- چی بوو خۆ من نەخەوتووم ؟\nتەنانەت ئەگەر هێندەی ئەویش نوستبێتی بەڵام لە كۆتایدا ئەو لەتۆ ماندوترە و هەمیشە بە ماندوێتی دەیبینی ، و لە شوێن و كاتی نەگونجاودا خەوی لێدەكەوێت ، ئەوەی پێكەنیناویە لێرەوە دەست پێدەكات ، ئەو نەهی لەوە دەكات خەوی لێ كەوتبێت و سورە لەسەر ئەوەی بە ئاگایە و نەخەوتوە .\n3- نا ئەوە باوكم نیە هاوسەرەكەمە !!\nڕەنگە لەم حاڵەتەدا نەزانیت چی بكەیت پێبكەنیت بۆ ئەوەی كە تۆ منداڵتر دەردەكەویت یان بێزار بیت بۆ ئەوەی هاوسەرەكەت توشی دۆخێكی ناخۆش بۆتەوە .\n4- ئەوكاتەی دەیەوێت ڕوخسارێكی پێكەنیاوی هەبێت یان وەك "گەنجێك ڕەفتار بكات "\nپێت وایە جیاوازی تەمەنی نێوان تۆ و هاوسەرەكەت هیچ كاریگەری لەسەر ئەو نیە ؟ یان كاریگەری نیە لەسەر گرنگی و بایەخی شتەكان بۆ تۆ و ئەو؟ ئەگەر وەڵامەكەت نەخێرە ئەوە هەڵەیت .\nلەڕاستیدا ڕەنگە خۆت هەستت بەمە كردبێت هەندێكجار هاوسەرەكەت وەك پیاوێكی بەتەمەن ڕەفتار دەكات و لە هەندێك دۆخدا وەك گەنجێك ڕەفتار دەكات ، ڕەنگە هەندێكجار تۆ ئارەزوو بكەیت ئەو جۆرێك جل لەبەر بكات یان كارێكی جیاواز بكات بەڵام ئەو بەهۆی تەمەنەكەیەوە پێی شەرم دەبێت .\n5- ببورە باوكە ...\nچەند جار واتلێهاتوە هەڵەیەكت كردوە و ئەو بۆی ڕاست كردویتەتەوە چونكە زیاتر لە تۆ دنیای بینیوە و یەك ماچی ناوچەوانی كردویت ؟ بێگومان ڕەنگە چەند جارێك ئەمە ڕویدابێت لە نێوانااندا هاوشێوەی ئەوەی كە باوكت لە تەمەنی منداڵیدا لەگەڵت كردویەتی .\nئه‌م بابه‌ته 17124 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nڤیدیۆ: چه‌ند دیمه‌نێكی ناخ هه‌ژێنی ساتی ته‌قینه‌وه‌كه‌ی به‌یروت\nبە کێ دەوترێت کۆڤۆنای هەیە؟


چالاکان لەسەر تەقینەوەی کۆیە و تیرۆریستەکان چ دەڵێن؟ | Roji Kurd ڕۆژی کورد\nHome کوردستان باشوور چالاکان لەسەر تەقینەوەی کۆیە و تیرۆریستەکان چ دەڵێن؟\nچالاکان لەسەر تەقینەوەی کۆیە و تیرۆریستەکان چ دەڵێن؟\nدوابەدوای تەقینەوەکەی شەوی یەلدا، لێپرسروانی (حدک) لە یەکەم لێدوان و هەڵوێستدا رژیمی ئیسلامیی ئێرانیان وەکوو ئەنجامدەری ئەو کردەوە تیرۆریستییە لە قەڵەم دا.\nبەپێی دوایین بەیاننامەی رەسمیی (حدک)، ٥ پێشمەرگەی ئەو حیزبە و هەروەها ٢ کارمەندی ئاسایشی حکوومەتی هەرێم لەو کردەوە تیرۆریستییەدا شەهید بوون.\nرۆژی رابردوو، بەرێوەبەرایەتیی ئاسایشی هەرێمی کوردستان، هەواڵی دەستبەسەری کردنی دوو کەسی وەکوو تێوەگلاوی ئەو کردەوە تیرۆریستییە راگەیاند.\nبەپێی ئەو هەواڵانەی کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوبونوەتەوە، شەپۆل زارعی خەڵكی سەردەش و عەبدولواحید محەمەدی خەلكی پیرانشار ئەو دووکەسەن کە ئاسایشی هەرێمی کوردستان وەکوو تۆمەتباری تەقینەوەکەی بەردەم قەڵای حدک دەستبەسەر کراون.\nشەپۆل زارعی وەکوو، کە ئەندامی دانیشتووی (حدک) و بەرپرسی کۆمیتەی یەکیەتیی لاوان لە ناوچەی پشدەر و بیتوێنی هەریمی کوردستان بووە، دوای تەقینەوەکە چەندین پۆستی لە فەیسبووکی خۆی وەکوو هاوخەمی بۆ شەهیدەکان دەربڕیوە.\nئاسایشی هەرێمی کوردستان رایگەیاندووە: “بەڵگەی پێوستیان لەبەر دەستە کە ئەو دوو کەسە دەستبەسەر کراوە، لە تەقینەوەکەی بەردەم قەڵای دیمۆکراتەوە گلاون، بەڵام تۆمەتباری سەرەکیی ئەو کردەوە تیرۆریستییە هەڵاتووە”.\nهەڵاتنی ئەو تیرۆریستە، لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لەمەڕ خۆبواردنی دەزگای ئاسایش لە ناوبردن و ئاماژە نەکردن بە کەسێتیی ئەو تیرۆریستە، باس و لێکدانەوەی جیاوازی لێکەوتۆتەوە.\nچالاکێکی سیاسیی کورد، لە ستاتووسێکدا نووسیویەتی: پێشتر ئەگەر کەسێک کە خیانەتێکی بکردایە و هەڵبەهاتبایە وێنەکەیان بڵاو دەکردەوە کە خەڵک زانیاری لەسەر کۆ بکەنەوە و لە ئاکامدا بیگرن، ئێستا وێنەی دوو منداڵ بڵاو دەکەنەوە کە گیراون و داوای زانیاری دەکەن، بەڵام ئەوەی کە بە قسەی خۆیان تاوانباری سەرەکی بووە و هەڵهاتووە، نە ناوی دەبەن و نە وێنەی بڵاو دەکەنەوە!”.\nقەرەنی قادری شرۆڤەکار و چاوەدێری سیاسیی کورد لەو پەیوەندییەدا نووسیویەتی: “ناسنامە و زانیاری كەسێتی ئەنجامدەری تاوانەكەیان دۆزیوەتەوە و دەستیان گرتووە بەسەر كەلوپەلی تایبەت بە تۆمەتبارەکە، كە هەڵهاتووە و هەوڵەكان چڕكراونەوە بۆ دەستگیركردنی”.\nکەوایە بۆچی ناوی کورتکراوی ئەنجامدەری تاوانەکەش وەکوو هیی دوو کەسەکە نەنووسراوە، بە تایبەت کاتێک ئەوەندە دڵنیا بن کە دەست بەسەر کەلوپەلی تایبەت بە تۆمەتبارەکەدا گیراوە؟\nئاسایش دەڵێت: “گۆیا هەڵهاتوو”، دەبێ چۆن هەڵاتبێت، بۆ کوێ هەڵاتووە؟ ئایا دەرفەتی هەڵاتنی بۆ خۆی ڕەخساندووە یان بۆیان چێ کردووە؟\nژمارەی ئەو تاوانبارە سەرەکییانە زۆرن کە بۆی دەردەچن و وەبەر تەڵەی هێزە ئەمنییەکان “ناکەون”، بە تایبەت ئەگەر نێردراو و تێرکراوی کۆماری ئیسلامی بن!\nبە گشتی هەم یەکێتی و هەمیش کۆماری ئیسلامی لە یەک خانەدا یەکدەگرنەوە. ئەویش ترس سازکردن لای دیموکرات و ئاگادارکردنەوەیە کە لە هەولێر نزیک نەبنەوە”.\nبەشێک لە بەکارهێنەرانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەزگای ئاسایش بەوە تۆمەتبار دەکەن کە تۆمەتباری سەرەکیی لە بەرژەوەندیی دەزگای ئسایشی یەکیەتیی نیشتمانیی کوردستاندا رێگەی دەربازبوونی پێدراوە”.\nئەوان دەڵێن: ” ئەو تاوانە لە ژێر دەسەڵاتی سەوز دا کراوە بۆیە گومانەکان زیاتر دەبن، کاتێک رێکەوتنێک هەیە بۆ ئاڵوگۆڕی زیندانی لە نێوان ئێران و باشووردا و ساڵی رابردووش بە ئاشکرا جێ بەجێ کرا. ئەمە شتێکە بە ئاشکرا هەیە و جێبەجێ دەکرێت، ئەی نهێنیەکان چۆن بن؟”.\nیەکیەتیی نیشتمانیی کوردستان یەکەم رۆژی پاش تەقینەوەکە لە بەیاننامەیەکدا ئەو کردەوە تیرۆریستییەی مەحکووم کرد، بەڵام لە کاتێکدا حدک داوای لە هەموو حیزبەکانی کوردستان کرد کە بۆ چاوپێکەوتن بە بەڵگەکان کە دەیسەلمێنێ رژیمی ئێران ئەو کارە تیرۆریستییەی کردووە، سێ حیزبی یەکیەتی، گۆڕانو کۆەـەڵی ئسیلامی لە چوون بۆ کۆبوونەوەی حیزبەکان خۆیان بوارد.\nحیزبی دیمۆکرات، بە ئاشکرا تیرۆر کردنی بەشیک لە ئەندامانی خۆی لە دەیەی ٩٠ی زایینی‌دا دەخاتە ئەستۆی یەکیەتیی نیشتمانی و بزووتنەوەی ئیسلامی، کە بە گوتەی ئەندامانی حیزبی دیمۆکرات لەژێر کاریگەریی دەزگای ئیتلاعات و سوپای پاسدارانی رژیمی ئیسلامیی ئێراندا دەستیان بۆ تیرۆر کردنی ئەندامانی دیمۆکرات بردووە.\nحدک رایگەیاندووە، ئەوەی گرینگە، ئەو کردەوە تیرۆریستییە لەلایەن سوپای پاسدارانی رژیمی تارانەوە پلانی بۆ داڕێژراوەو ئامانجیش تەنیا شەهیدکردنی ژمارەیەکی بەرچاو لە تێکۆشەرانی حیزبەکەی بووە.\nزۆرێک لە چالاکان لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک، نیگەرانیی ئەوەیان دەربڕیوە کە بە سەرنجدان بە هەڕەشەی بەرپرسانی رژیمی ئێران، کردەوەی تیرۆریستیی بەردەم قەڵای (حدک) سەرەتای قۆناغێکی نویێ تیرۆری چالاکانی سیاسیی رۆژهەڵاتیی دانیشتووی باشوور لەلایەن رژیمی ئێرانەوە بێت.\nئەوان رایدەگەیەنن، مێژووی تیرۆرەکان و خۆ بواردن لە ئاشکرا کردنی ناسنامەی تیرۆریستان و هەروەها مێژووی دەربازکردنی تیرۆریستەکان لەلایەن هەندێک کەس و لایەنەوە، هاوشێوەی ئەو کردەوە تیرۆریستییەیەی رژیمی ئێرانە کە شەوی یەلدا لەبەر دەم قەڵای حدک رووی دا.\nچالاکان دەڵێن: هەتا کات زیاتر تێپەڕ بێ، شک و گومانەکانیش زیاتر دەبن، کە بیانەوێت بە جۆرێک تاوانباری سەرەکی بشارنەوە یا درزێک بۆ ون کردنی ببیننەوە”.\nئیستا ئەو پرسیارە دێتە ئاراوە کە ئاخۆ حدک لە ژێر فشاری رای گشتیدا ناچار بە ئاشکرا کردنی ناسنامە و دەستەکانی پشت پردە و چۆنیەتیی ئەنجامدەرانی ئەو کردەوە تیرۆریستییە بۆ رای گشتی دەبێت، یان وەکوو مێژووی تیرۆرەکانی دەیەی ٩٠ی زۆربەیان بە شاراوەیی دەمێنەوە.\nPrevious articleئامریکا باس لە خولێکی نوێی هێرشەکان بۆ ئازادکردنی موسڵ بە بەشداریی ڕاستەوخۆی هێزەکانی ئەمریکا دەکات\nNext articleخامنەیی بەردەوامە لە گۆڕینی بەرپرسانی سەربازی لە ئێران/ فەرماندەی ئیتلاعاتی سپا، گۆڕدار


بۆچوون / بیروڕا :: 09/10/2017\nنووسینی: حەمید ئەلكەفائی\nكۆچی دوایی چەند رۆژێك لەمەوبەری سەرۆك جەلال تاڵەبانی، بۆ گۆڕەپانی سیاسیی عێراق كتوپڕ و چاوەڕواننەكراو نەبوو. ئەو لە كۆتاییەكانی 2012 ەوە بەهۆی جەڵتەی مێشكەوە، بۆ ماوەی نزیكەی دوو ساڵێك نەیتوانی ئەركەكانی راپەڕێنێت. ئەگەرچییش دەستور دەڵێت كە دەبێت لە ماوەی 30 رۆژدا جێگرەوەیەك بۆ سەرۆك دابنرێت لە بارێكدا كە نەیتوانی ئەركەكانی جێبەجێ بكات، بەڵام كەس ئازایتی ئەوەی نەبوو داوای كاراكردنی ئەو مادەیە بكات، ئەمەیش بەهۆی ئەو رێزە زۆرەی تاڵەبانی-یەوە بوو كە لە نێوان عێراقیەكاندا، بە عەرەب و كوردەوە، هەیبوو.\nتاڵەبانی بە ژیریی دەگمەنی سیاسی و تێڕوانینی تیژی جیادەكرایەوە و وایانلێكردبوو كە بەهێز بمێنێتەوە لە گۆڕەپانی سیاسی عێراقی و نێودەوڵەتیدا، سەرەڕای زەحمەت و قورسایی زۆر كە رووبەڕووی دەبوونەوە. ئەو سەركردایەتی بزووتنەوەیەكی چەكداری دەكرد و هەوڵی دابەشكردنی دەوڵەتێكی دەدا كە ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان و كۆمكاری عەرەبییش بوو، هەر ئەمەیش بەسبوو بۆ ئەوەی جیهان دوژمنی بێت، كەچی پەیوەندیی دۆستانەی خۆیی لەگەڵ چەندەها دەوڵەتدا پاراست، بە دەوڵەتە عەرەبیەكانیشەوە.\nهەروەك رێزێكی زۆری لە نێوەندە روناكبیریی و میدیاییەكاندا هەبوو، چونكە بایەخی بە رۆشنبیری و ئەدەب دەدا و مكوڕ بوو لەسەر ئەوەی كە بیانخاتە خزمەت و بەرژەوەندیی سیاسییەوە. ساڵی 2002 بانگهێشتم كرد بۆ سەردانی بارەگای (بی بی سی) كە خۆم لەوێ كارم دەكرد، بێ دوودڵی داواكەی قبووڵكردم. كاتێكیش بە ئیدارەم راگەیاند كە تاڵەبانی سەردانمان دەكات لە بوش هاوس، بەڕێوەبەرانی بەشەكان و پێشكەشكارانی بەرنامەكان خۆشحاڵ بوون و پێشوازییەكی گەرمیان لێكرد، ئەویش بەدرێژایی ئەو رۆژە لە ناو ستۆدیۆكاندا دەهاتودەچوو بۆ ئەنجامدانی دیار و چاوپێكەوتن لەگەڵیدا.\nتاڵەبانی چووە ناو تەونی حزبە چەپەكانی جیهانەوە هەتا بووە جێگری سەرۆكی رێكخراوی ئینتەرناسیونال، چەپڕەوێتی و عەلمانیەتەكەی رێگرنەبوون لەبەردەم دامەزراندنی پەیوەندیی پتەوی لەگەڵ ئێرانی ئیسلامی و ویلایەتە یەكگرتووەكانی سەرمایەداری، هەروەك ویست و ئامانجە نەتەوەییە كوردییەكەیشی دژی فەرمانڕەوایی عەرەبی، رێگرنەبوو لە تێكەڵبوون و كارلێكەرییەكانی لەگەڵ عەرەبدا لەڕووەكانی رۆشنبیری و سیاسیدا. توانایەكی سەرنجڕاكێشی هەبوو لە داڕشتنی گوتاری قەناعەتپێكەر. دێتەوە بیرم كە چۆن توانیی تووڕەیی ئەندامانی ئەنجومەنی حوكم بڕەوێنێتەوە لە میانەی بانگهێشتكردنی هۆشیار زێباری وەزیری دەرەوە لە ساڵی 2004 دا كە لەكاتی كۆبوونەوەیەكی وەزیرانی دەرەوەی عەرەب لە قاهیرە وتبووی "شیعەكانی عێراق سەر بە ئێرانن"!. ئەوە بوو تاڵەبانی وتارێكی رەوانی پڕ لە زانیاریی پێشكەش كرد دەربارەی هەڵوێستە نیشتمانیەكانی شیعە و سەركۆنەی هەر كەسێكی كرد كە گومان لە نیشتمانپەروەرییان بكات. هەتا زێباری-یشی شەرمەزاركرد و كارێكی وایكرد كە شیعەكان هاوهەڵوێستی بن. ئیتر عادل عەبدولمەهدی هەڵیدایە و بە بەرگریلێكردنیەوە وتی:"هەموو سوارێك سەرسم دەدات".\nلە چەند گەشتێكی دەرەكیی تاڵەبانیدا یاوەری بووم و ژیری و توانای ئەوم بینیوە لە بەدەستهێنانی هەڵوێستەكاندا بۆ مەسەلەكەی. لە ژیانیدا بێهیوایی و نائومێدیی نەزانیوە، هەمیشە چارەسەری هەموو كێشەیەكی پێبووە بۆ رووناككردنەوەی گۆشەی تاریكی كێشەكان و دەرخستنی! لە كۆتاییەكانی 2003 دا سەرۆكایەتی وەفدێكی بۆ توركیا كرد، لە ئەنقەرە وەزیری بازرگانی و وەزیری دەرەوە بەوەكالەت، پێشوازییان كرد. وەزیرەكەی توركیا مامەڵەی لەگەڵ وەفدەكەی عێراقدا وشك بوو، رەنگە ئەوە سیاسەتی رەسمیی بووبێت، ئەوەبوو ئەردۆغان-ی سەرەك وەزیران نەیویست پێشوازیی لە هەموو ئەندامەكانی وەفدەكە بكات و تەنیا پێشوازیی لە تاڵەبانی و هەندێك لە ئەندامانی وەفدەكەی كرد، ئەمەیش ئەوانی تری تووڕە كرد. وەزیرە توركەكە زمانێكی نادیپلۆماسیی بەكارهێنا و بەگاڵتەوە بە حەمید مەجید موسا سكرتێری حزبی شیوعی عێراقی وت:"شیوعییەكان چۆن قبووڵیانكردووە مامەڵە لەگەڵ ئەمریكییەكاندا بكرێت؟". موسا-یش وتی:"ئەمە شتێكی ئاساییە چونكە كاتێك خەڵكانی دیكە هەڵوێستەكانیان دەگۆڕن ئێمەیش هەڵوێستەكانمان دەگۆڕین". وەزیرەكەی توركیا لەكاتی كۆنگرە رۆژنامەوانییە هاوبەشەكەدا، چەند جارێك دەستەواژەی (ئاژاوە لە عێراق)ی دووپاتكردەوە، بەڵام تاڵەبانی وەڵامدانەوەی ئەوی پشتگوێخست. من وامدەزانی كە رەنگە باش گوێی لێ نەبووبێت، بۆیە بەنووسین قسەكەی وەزیرم بۆ روونكردەوە و بۆیشم نووسی كە پێویستە وەڵام بدرێتەوە. بەڵام تاڵەبانی تەنانەت دوای ئاگاداركردنەوەكەی منیش هەر وەڵامی نەدایەوە، بەڵكو بەوردی كەوتە باسكردنی ئەوەی لە عێراقدا دەگوزەرێت و ئاماژەی بەو دەستكەوتانە كرد كە بەدیهاتوون. ئەوەیشی روونكردەوە كە ئەو كێشانەی رووبەڕووی عێراق بوونەتەوە لە وڵاتانی دیكەیشدا هەن كە تووشی دیكتاتۆریەت و جەنگ و سزای نێودەوڵەتییش نەبوونەتەوە، بۆیە "ناكرێت بارودۆخی عێراق بە ئاژاوە ناوببرێت". هەروەك بایەخ و گرنگیی عێراقی لە رووی ئیقلیمی و نێودەوڵەتیەوە بیرهێنانەوە، هەروەها كە پێویستە هەموو دەوڵەتان كارلێكی ئەرێنییان هەبێت لەگەڵ گۆڕانكارییە سیاسیەكە بۆ ئەوەی گرەنتیی بەدیهاتنی بەرژەوەندیەكانی بكات. دوای ئەوە وەزیرە توركەكە هەڵوێستی خۆیی گۆڕی، رەنگە هەستی بەوە كردبێت كە بە بەكارهێنانی وشەی (ئاژاوە) سنووری خۆیی بەرامبەر عیراقیەكان زۆر بەزاندبێت.\nلەكاتی سەردانەكانیشماندا بۆ ئێران، تاڵەبانی زۆر لەگەڵ بەرپرسە ئێرانیەكاندا كۆك و تەبا بوو، بە درێژایی سەردانەكە بە زمانی فارسی قسەی لەگەڵ دەكردن، كە زۆر باش فارسیی دەزانی، ئەمەیش دەبووە هۆی پەراوێزكەوتنی ئەو ئەندامانەی وەفدەكە كە زمانی فارسی-یان نەدەزانی. رێز و گرنگییەكی زۆری هەبوو، عەلی خامنەیی رابەری باڵا و سەرۆك محەمەد خاتەمی و رەحیم سەفەوی سەرۆكی سوپای پاسداران و هەروەها وەزیرانی دەرەوە و ناوخۆ پێشوازییان لێ كرد.\nگرنگترین خەسڵەتێك كە دەكرێت بە تاڵەبانی-ی ببڕین، پراگماتی و بە ئاسانی گۆڕینی هەڵوێستی بووە لەكاتی پێویستدا. لە ئایاری 1983 دا حزبەكەی هەڵیكوتایە سەر حەفتا شیوعیی عێراقیی نەیار كە لە ناوچەكانی نفوزی ئەواندا بوون، ئەو رووداوە بە (كوشتارەكەی پشتاشان) ناسراوە و تا ئێستایش وردەكارییەكەی تەمومژاوییە چونكە هیچ كام لە لایەنەكانی رووداوەكە نایانەوێت قسەی لەسەر بكەن. بەڵام زۆر كەس پێیانوایە كە تاڵەبانی لەگەڵ سەدام-دا پێكهاتووە بۆ كوشتنی هاوپەیمانە شیوعیەكانی.\nلە شوباتی 1991 یشدا ئۆپۆزیسیۆنی عێراق كۆنگرەیەكی لە بەیروت رێكخست كە هەموو لایەنەكان ئامادەی بوون و تاڵەبانی-یش ئەندامێكی كارا و هەڵسووڕاوی كۆنگرەكە بوو. هەموان رێككەوتن لەسەر كاری پێكەوەیی لە قۆناغی داهاتوودا بۆ رووخانی رژێم و دامەزراندنی دەسەڵاتێكی نوێ. كەچی چەند رۆژێكی كەم دوای كۆتاییهاتنی كارەكانی كۆنگرەكە، تاڵەبانی هەموو جیهانی سەرسام كرد بەوەی كە لە بەغدا دەركەوت و باوەشی بە سەدام-دا كردووە!\nوازی لە خەونی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی هێنا "چونكە ناكرێت و باشتر وایە مافەكان بەدەستبێن و لە چوارچێوەی عێراقدا بژیین". هەروەها لەگەڵ نوری مالیكی، هاوپەیمانیی بەست و كارێكی كرد كە دوای هەڵبژاردنەكانی 2010 لە سەرۆكایەتی حكومەتدا بمێنێتەوە، ئەگەرچی فراكسیۆنەكەیشی زۆرینە نەبوو. هەوڵەكانی 175 پارلەمانتاریشی پەكخست بۆ سەندنەوەی متمانە لە حكومەتەكەی مالیكی لە ناوەڕاستەكانی 2012 دا، ئەوە دوا هەڵوێستی سیاسیی ئەو بوو پێش تووشبوونی بە جەڵتەی مێشك.\nئەگەر كۆچی دوایی تاڵەبانی كتوپڕیش نەبووبێت ئەوا نەمانی یەكجارەكیی وەرچەرخانێكی گەورە دەبێت لە سیاسەتی عێراقی و كوردی-یشدا و پێویست بە دووبارە داڕشتنەوەیان دەكات. حزبەكەی، لەكاتی نەخۆشیەكەی خۆیدا، بەهۆی ململانێ ناوخۆییەكانیەوە زۆر لاواز بووە و ئەمەیش بەرهەم ساڵح-ی جێگریی هاندا كە حزبێكی تازە دامەزرێنێ، ئەوانی دیكەیشیان لە گردبوونەوەیەكی پێكەوەنەگونجاودا ماونەتەوە كە بەكردەوە هێرۆ-ی هاوسەری و قوباد-ی كوڕی سەركردایەتی دەكەن.\nلەسای ئەم قەیرانەی ئێستادا كە مەسعود بارزانی-ی ركابەری، بە ئەنجامدانی ریفراندۆمی سەربەخۆیی ورووژاندوویەتی و هەرێمەكەی خستووەتە بەردەم مەترسیی زۆری ناوخۆیی و دەرەكییەوە، حزبێكی بەهێزی كوردی نەماوەتەوە كە هەڵوێستێكی روونی هەبێت، بێجگە لە بزووتنەوەی گۆڕان، ئەویش تووش بووە، بەهۆی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا-ی دامەزرێنەریەوە.\nتاڵەبانی رۆیشت، پیاوی رێككەوتنەكان و كتوپڕەكان رۆیشت، بەڵام نەمانیشی كتوپڕیی دیكە دەخوڵقێنێت كە رەنگە مەترسیدارتر و درێژخایەنتر بێت.