هۆزه بنه‌رِتیه‌كانى كورد به‌شی یه‌كه‌م – History Of Kurdistan\nHome / بەشی مێژووی كورد / هۆزه بنه‌رِتیه‌كانى كورد به‌شی یه‌كه‌م\ndidar othman 2016-04-03\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی كۆنی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە هۆزه بنه‌رِتیه‌كانى كورد به‌شی یه‌كه‌م 15,583 Views\nبه پێی پاشماوه دێرینه به‌ده‌ست هاتوه‌كان و سه‌رچاوه مێژووییه‌كان كورد ئه‌كرێت به دوو به‌شه‌وه.به‌شى یه‌كه‌م: بریتین له‌و كوردانه‌ی كه چه‌ند هه‌زار ساڵ پێش زایین تاوه‌كو ئێستا خۆیان به‌كورد ناوبردوه. مێژوو زانه خۆی و بێگانه‌كان هه‌ر به كورد ناویان ئه‌به‌ن. به‌شى دووه‌م: بریتین له‌و كۆمه‌ڵه‌ی كه‌له سه‌ده‌ی نۆهه‌مى پ ز خۆیان به ماد ناو بردوه مێژوو ناسه‌كانیش به مادی ناوی بردوون.\nبه‌شى یه‌كه‌م: بریتین له‌و كوردانه‌ی كه له ئارارات، شاخه‌كانى جودیه‌وه هاتوون به درێژایی دیجله‌و فورات تا رۆژئاوای سوریا و شام و كه‌ناری ده‌ریای سپی و له رۆژهه‌لاَته‌وه تا كه‌نداوی عه‌ره‌ب و كه‌ناری ده‌ریای عومان بلاَوبونه‌ته‌وه(به‌مانه ئه‌وترێ منظومه‌ی زاگروس).\nبه‌شى دووه‌م: بریتین له‌و كوردانه‌ی كه له ئاسیای ناوه‌راسته‌وه به‌ره‌و رِۆژئاوا هاتوون، له‌وێوه به‌ره‌و خوارووی ده‌ریای مازه‌نده‌ران و ناوچه‌ی ئازه‌ربایجان و ئاسپاهان – ئاكباتان – و لورِستان هاتوون. ئه‌م ناوچه‌یه پێ ی وتراوه ولاَتى میدیا. دیواری(مه‌دی) كه له نێوان بابل و(مابین النهرین) دایه زۆر گرنگه‌و به چاكی دروست كراوه له خشت و قیر. به یه‌كێك له شاكاره‌كانى ماد ئه‌زانرێ. هۆزه‌كانى كوردی رِۆژئاوا یانى كورده‌كانى زاگرۆس بریتین له\n1- لۆلۆ 2- گوتى 3- كاسى(كاستۆ) 4- سورباو یا سوباریهۆزه‌كانى به‌شى دووه‌م یانى كورده‌كانى ئاسیاى ناوه‌رِاست بریتین له1- ماد 2- نایری3- كاردۆخ ئه‌م حه‌وت هۆزه بریتین له هۆزه بنه‌رِتیه‌كانى كورد كه ئه‌مانێش چه‌ندین هۆزو تیره‌و خێڵیان لێ جیا بۆته‌وه‌و له سه‌ر تاسه‌ری كوردستان و ده‌ره‌وه‌ی كوردستان بلاَو بوونه‌ته‌وه.\nهۆزه كورده‌كانىبه‌شى ئارارات\n1- لۆلۆ: ئه‌م هۆزه بریتین له كورده ئاراراتیه‌كان و پێش پێك هاتنى ده‌وڵه‌تى(جه‌مشیدی) له‌سه‌ده‌ی 37 پ ز یانى 3700 پ ز له ناوچه‌ی (لۆلۆم) كه ئه‌كه‌وێته نێوان كرماشان و به‌غداد فه‌رمانرِه‌وا بوون. هه‌ندێکی تر له مێژوو ناسان ئه‌ڵێن گوایه له ویلاتى(سوله‌یمانى) ئه‌مرِۆ و شاره‌زوور و زه‌هاو و حه‌لوان دا بوون. ئه‌م هۆزه ساڵی3700 پ ز له شه‌رِێكى سه‌ختا له‌گه‌ڵ (ئه‌كه‌ده‌كان) تێك ئه‌شكێن له سه‌رده‌مى فه‌رمانرِه‌وایی (نه‌رامسینى كورِی سارگۆنى یه‌كه‌مدا) سه‌ركرده‌ی لۆلۆكان (شاتوون) بووه.(1) هه‌ندێ له مێژوو نووسه ئێرانیه‌كان به‌تایبه‌ت(شانامه) زۆر به نه‌زانانه نووسیویانه كورد له‌و رِاكردوانه پێك هاتوون كه‌له ترسى زوحاك داویانه شاخ. دكتور سپایزار له كتێبى – میسوپوتامى – دا ئه‌ڵێت: تابلۆیه‌كی دێرینه له زه‌هاو دۆزراوه‌ته‌وه كه له سه‌ده‌ی(28)پ ز له سه‌رده‌مى (ئانۆبانین) فه‌رمانرِه‌وای لۆلۆ دا بوو. هه‌ندێ له فه‌رمانرِه‌وایانى ئاشور له سه‌ده‌كانى(19- 18)پ ز له هۆزی لۆلۆ بوون و له‌وه ئه‌چێ هه‌ندێكیشیان له سوریا ژیابن. به پێی ئه‌و پاشماوانه‌ی كه له سه‌رده‌مى (ئاشورنازیپاڵ)دا به ده‌ست هاتووه ولاَتى لۆلۆ زۆر ئاوه‌د‌ان بوه‌و خاوه‌نى گه‌لێ زاناو رِۆشن بیر بووه پیشه سازی تێدا په‌ره‌ی سه‌ندوه. ولاَتێكى پێشكه‌وتو بوه ئاشور نازیپال، گه‌لێ له زاناو رِۆشنبیره‌كانى بردۆته ولاَتى ئاشور(ئۆلمسێد).1. مێژووی کۆنی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک ل 186 ته‌گلات په‌لازه‌ری دووه‌م به‌شێك له ئارامیه‌كانى میسوپوتامى بردوه بۆ ولاَتى لۆلۆ(1) (دكتور سپایزار) لۆلۆكان به بابا گه‌وره‌ی لورِ دائه‌نێت له كاتێكدا پاشماوه‌ی لۆلۆكان له (ژه‌نگارو عیراقدا) ماوه‌ته‌وه. هیچ جۆره په‌یوه‌ندیه‌ك له نێوان زمان و خوو رِه‌وشتى ئه‌وان و لورِه‌كاندا نییه. فه‌رمانرِه‌وایانى ئاشور گه‌لێ جار له‌گه‌ڵ لۆلۆكاندا به‌یه‌كدا هاتوون. شه‌رِی توندو تیژ له نێوانیاندا رِووی داوه. به‌تایبه‌ت له سه‌رده‌مه‌كانى ته‌گلات پالازارو، ئاداد نێراری، تۆكۆلی فیونۆرتا، ئاسورنازیرپال – به‌تایبه‌ت ئاسور نازیرپال چوار جار سوپای بۆ سه‌ر ولاَتى(لۆلۆ) هێناوه. له سه‌ده‌ی نۆهه‌می پ ز ئاسور نازیرپال پایته‌ختى ولاَتى لۆلۆكان شاری(زه‌یمه‌ری داگیر كردوه). پاش رِووخاندنى ده‌وڵه‌تى ئاشور و سه‌ره‌تای په‌یدا بوونى ده‌وڵه‌تى ماد ولاَتى لۆلۆیش بۆته ژێر ده‌سته‌ی فه‌رمانرِه‌وای ماد. به ته‌واوی سنووری ده‌وڵه‌تى لۆلۆ نه‌زانراوه، به‌لاَم به‌پێی نه‌خشه‌ی كۆن ده‌سكه‌وته مێژینه‌كان سنووری ولاَتى لۆلۆ به‌م شێوه‌یه‌یه لای سه‌ره‌وه‌ی(زاموا) ناوچه‌ی (نامری)، پشتده‌ر و سه‌رده‌شت و لای رِۆژهه‌لاَته‌وه سوی و هاشمار و هارهار و هالمان.(2) لای خواره‌وه ویلایه‌تى(باراهسى و تۆكریش)ی عێلاَم بووه، له رِوژئاواوه (ئارباخا – ئارخا) یانى كه‌ركوكی ئێستا.\n1. فۆرژ ل 432. هارهار له سه‌ده‌ی 8 پ.ز له‌لایه‌ن –سارگۆن-ه‌وه داگیر کراوه ناوی نا (کار شارۆگین) یانی شاری سارگۆن. له‌وانه‌یه شاری هه‌ڵه‌بجه‌ی ئێستا بوبێت (ئه‌مین زه‌کی به‌گ)\nویلایه‌ته گرنگه‌كانى ولاَتى لۆلۆ بریتى بوه له (بابێت) یانى ناوچه‌ی بازیان هه‌روه‌ها (داگارا، كاكری، بارا، زه‌یمری، هۆدۆن، مسۆ، ئارزیر، قه‌لاَى ئاوزێ، كینسابا، پیره‌مه‌گرون). شاخه به‌رزه‌كانى ئه‌م ولاَته بریتى بووه له (لێسیر) یا (كینابا) یانى شاخى رِزگاری(1) و نیكدیم و نکدیم ئارا، سیماكی و(ئازیروی) یانى(ئه‌زمرِ) كۆلار، لارلار، سوانى و نیسپى، له‌وانه‌یه له شاخه‌كانى هه‌ورامان بن.رِوباره‌كانى ئه‌م ولاَته : رِوباری(رِادنۆ). و(ئادێر)(سپایزار).\n2- گوتى یا گودی: ئه‌مانه‌ش له هۆزه‌كانى به‌شى ئاراراتن یه‌پێى رِای چه‌ندین له رۆژهه‌لاَت ناسه‌كان رِه‌گه‌زی بنه‌رِه‌تى كورد ئه‌مانن كه له چیاكانى زاگروس و ناوچه‌ی كه‌ركوك فه‌رمانرِه‌واییان كردوه. ئه‌م هۆزه‌له سه‌ده‌ی(37) پ ز یانى(3700) پ ز هێرشیان كردۆته سه‌ر ولاَتى بابل و سۆمه‌ر و ئه‌كه‌د و داگیریان كردوه و سوپای نه‌رامسینى كورِی سار‌گۆنیان شكاندوه. له‌و دوو تابلۆیه‌ی كه له سه‌رده‌مى (تۆكۆلی -ئایورتا)ی فه‌رمانرِه‌وای ئاشوردا نووسراوه له یه‌كێكیاندا ناوی -گوتى- و له تابلۆی دووه‌مدا ناوی(كورتى) هاتووه.لێره‌دا وا ده‌رئه‌كه‌وێ كه ئه‌م دوو ناوه به‌یه‌ك مانا هاتبێت. گوتى به‌شێكن له – كورتى – و له شاخى ئارارات-ن واته گوتى له بنه‌رِ‌ه‌تدا گودی یه كه پیتى(د) كراوه به(ت) چونكه گودی ناوی کۆنی شاخی ئاراراته.\n1. رزگاری- ئاسور نازیرپاڵی فه‌رمانڕه‌وای ئاشور ئه‌ڵێن: ئه‌م شاخه له ڕۆژهه‌ڵاتی ئاشوره‌کاندا تاکه شاخێکه نوك تیژ. نوکی وه‌کو نوکی نێزه تیژه (مسترم سێرک) له ئه‌سکلوپیدیای ئیسلامدا به‌رگی یه‌ک 106 ئه‌ڵێت نوسه‌رانی نه‌صاری به شاخی جودیان وتووه شاخی کوردان، شاخی نسییریش هه‌ر له ووڵاتی کوردانه.\nتا سه‌درمی ئیسلامیش به گودی یا به جودی ناو براوه به پێی مێژووی كۆن و چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كی دێرین –گوتى- ناوی هۆزێكه له هۆزه‌كانى به‌شى ئارارات كه به ناوی شاخى گودی یه‌وه ناو نراون. له پاشدا چونه‌ته ناو كۆمه‌ڵی زاگرۆس و به‌ره‌و كه‌ركوك هاتوون له سه‌رده‌مى ئاشوریه‌كاندا به ویلایه‌تى (بۆتان و ئاشور) یان وتوه(گۆتیۆم) یانى ولاَتى گۆتى. (د. ئاوری رۆژهه‌لاَت ناس) له‌م باره‌یه‌وه ئه‌ڵێت ” كاردۆ، كاردۆخى، كارتۆخى. كاردۆشى، كاردا، كارداك، كارداویه، كارتاویه، كوردی، كورتی، كورته‌دی، كورتۆخی، كوردوانی، كوردیا، گوتی” ئه‌مانه هه‌مووى یه‌كن به‌یه‌ك ناو ناو ئه‌برێن.هه‌رچه‌نده له ناوه‌كاندا( تلفظ)یان جیاوازه، به‌لاَم هه‌موویان به‌یه‌ك كۆمه‌ڵ ئه‌وترێن. ئه‌م رۆژهه‌لاَت ناسه وشه‌ی (سیرتی) گۆرِیوه به كورتی و له‌و ناوانه‌دا ناوی بردوه. هه‌ر به‌م جۆره ئه‌م رۆژهه‌لاَت ناسه كاردۆشیا یا كاردۆخی گه‌زنه‌فون و كاردای شۆمێر به كوردی ئه‌مرِۆ دائه‌نێ. ئه‌م وشانه له تابلۆیه‌كه‌وه وه‌رگیراون میژووی ئه‌گه‌رِێته‌وه بۆ سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وی (ئاردانانار)ی (لاگاش) له سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی( 24) پ ز له‌و هۆیانه‌وه بۆمان ده‌رئه‌كه‌وی كه ناوه‌كان هه‌موویان هه‌ر شێوه‌یه‌ك نووسراون. به‌یه‌ك واتا دێن كه واتای – كورده – مێژوو ناسه‌كانیش هه‌مان رِایان هه‌یه.(1)\n1. هۆزی میسۆپوتامیا ل 117 د. سپایزار\nسه‌لمانازاری یه‌كه‌م فه‌رمانرِه‌وای ئاشور كه‌هه‌میشه له‌به‌ر به‌ره‌كانێ و شه‌رِۆ شۆردا بووه له‌باره‌ی گۆتی یه‌كانه‌وه ئه‌ڵێت: “نیشتمانی گودی یه‌كان له(ئۆراندی) یانی(ئارارات)ه وه ده‌ست پێ ئه‌كات تا –كموخی- واته تۆرعابدین”.\n3- كاسو یا كاسی: ئه‌م هۆزه كورده ئاراراتیه بۆ یه‌كه‌مجار له ناوچه‌ی كرماشاندا ده‌ركه‌وتون و له‌و ناوه‌دا جێ گیر بوون. ئه‌كه‌دیه‌كان پێ یان وتون(كاسۆ یا كاشۆ) به زمانی ئه‌كه‌دو ئاشور كاسۆیه‌و به زمانی كوردی(كاكۆ یا كاكه) یه و به پارسی(كاكا) یه‌و ووشه‌ی كاكاوه‌ند له‌مه‌وه وه‌رگیراوه، له ده‌وروبه‌ری شاری سنه چه‌ند دێ یه‌ك هه‌یه به‌ناوی(كاكۆ) له‌وانه‌یه له‌م ناوچه‌یه‌شدا نیشته‌جێ بووبن. كاسیه‌كان به كورده رِۆژ په‌رسته‌كان ناو براون له سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وایی هاخامه‌نشینیه‌كاندا به‌هۆی هاتوچۆ كردنیانه‌وه له نێوان بابل و ئه‌كباتاندا هه‌موو ساڵێك باجیان له ده‌وڵه‌تی ئێران سه‌ندوه. ئه‌سكه‌نده‌ری گه‌وره له‌گه‌ڵ كاسیه‌كاندا به‌شه‌ر هاتوه سه‌رداری رِۆمه‌كان(ئاینفۆنوس) به خاكی كاسی دا تیێپه‌رِی كردوه تا (ده‌ربه‌ند چی ته‌نگی گلو) ئازادۆگای چواره‌م نه‌وه‌ی (حامورابی بابلی) له ساڵی( 1977- 1956) پ ز له‌گه‌ڵ عێلاَمه‌كان په‌یمانێكی به‌ست دژی هێرشی كاسیه‌كان بۆ سه‌ر ولاَتى بابل كه چه‌ند جارێك هێرشیان كردوه‌و تا رۆژهه‌لاَتى دیجله داگیریان كردوه.(1)\n1. مێژووی کۆنی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک 198 و پیرنیا ل 22\nساڵی(1960)پ ز سه‌رده‌می فه‌رمانرِاه‌ویی (شمشوئایلونا)ی بابلی، كاسیه‌كان هیرشیان كردۆته سه‌ر بابل، به‌لاَم نه‌یانتوانیوه داگیری بكه‌ن. دیسانه‌وه پاش دوو سه‌ده یانی ساڵی(1760)پ.ز كاسیه‌كان به هاوكاری (گودی و لۆلۆ)ی هاو رِه‌گه‌زی خۆیان به‌سه‌ركردایه‌تی (گاندیش) هێرشیان كردۆته سه‌ر بابل و توانیان داگیری بكه‌ن. ساڵی( 1710) پ ز ده‌وڵه‌تی شۆمێر كۆتایی پێ هاتووه. فه‌رمانرِه‌وای بابله‌كان – ئاگامیل – ویستویه‌تى ولاَتى عێلاَم داگیر بكات، به‌لاَم نه‌یتوانیوه و به‌شكاوی گه‌رِاوه‌ته‌وه. یه‌كێ له سه‌ركرده‌كانی كاسی به ناوی (ئالتۆم باباش) له‌گه‌ڵ ئاگامیلی بابلی دا كه‌وتۆته شه‌رِو به‌سه‌ریاندا سه‌ركه‌وتوه و ولاَته‌كه‌ی داگیر كردوون. پاش چه‌ند ساڵێك (ئاگۆم)ی برازای (ئالتوم بریاش) فه‌رمانرِه‌وای كاسی و بابل توانی قه‌لاَى شومێر یا قه‌لاَى (دورئا) بگرێت و بیخاته ژێر ده‌سه‌لاَتى خۆیه‌وه. پاش داگیر كردن و چه‌سپاندنی ده‌سه‌لاَتى هه‌ردوو ویلایه‌تی (سۆمه‌ره ئه‌كه‌د)ی ناونا (كاردۆنیا) نزیكه‌ی شه‌ش سه‌ده یانی(600) ساڵ فه‌رمانرِه‌واییان كرد. به یه‌كێك له چوار ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كانی دنیا ناو ئه‌برا (میسر، هیشت، كاردۆنیا، میتانی) پانتایی و ده‌سه‌لاَتى ئه‌م ده‌وڵه‌ته كوردیه له ده‌سته‌لاَت و خاكی حامورابی گه‌وره‌تر بووه.پاش له‌ده‌ست چوونی فه‌رمانرِه‌واییان و رِووخاندنی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان كاسیه‌كان گه‌رِانه‌وه شۆینی بنه‌رِه‌تی خۆیان (زاگرۆس) و تا ده‌وروبه‌ری ساڵی له‌دایك بوونی مه‌سیح له ناوچه‌ی لورِستان مانه‌وه. له ئه‌نجامدا ناوی كاسی ورده ورده بیرچوه‌وه و نه‌ماو له بریتی وشه‌ی (لور) سه‌ری هه‌ڵدا. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه كه میژو ناسه‌كان ئه‌ڵێن لورِه‌كان له نه‌وه‌ی كاسین. وشه‌ی “كاسی، كاسا، كاسای، كاشۆ، كاكۆ” هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی له‌گه‌ڵ لورِدا نییه، به‌لاَم له‌وه ئه‌چێ لورِه‌كان له تیره‌یه‌کی کاسیه‌کان بن ورده ورده سه‌ریان هه‌ڵدابێت وهۆزی کاسی یان له ناودا توابێته‌وه و به هه‌موویان وتبن لورِ. رۆژهه‌لاَت ناسه‌كان گومانیان نی یه كه كاسیه‌كان له نه‌وه‌ی ئارین و زمانی كاسی زمانی ئاری یه. مسترهۆڵ ئه‌ڵێ زمانی كاسی له زمانه‌كانی كۆمه‌ڵی زاگرۆسه (هۆزه‌كان میسوپوتامی).\n4- شۆباری یا سۆباری یا سورباو هۆری: أ. ئه‌م ناوه بۆ یه‌كه‌مجار به ناوی – سۆبێر – له تابلۆیه‌كی سه‌رده‌می (لۆگال ئانی مه‌ندۆ) سه‌ده‌ی سێیه‌می پ ز به‌ده‌ست هاتووه. ئه‌م ناوه له سه‌رده‌می ئه‌كه‌دیه‌كاندا ولاَتێكی زۆر گه‌وره بووه له سه‌رووی رِۆژئاوای عێلاَمه‌وه تا شاخی ئامانۆس(1)ده‌سه‌لاَتى بووه له پاشدا بۆته جێ نشینی برِێك له هۆزه كورده‌كانی به‌شی ئارارات. له پاشماوه‌ی ئاشوراكاندا وشه‌ی – سورباو – نوه‌سراوه و (حامورابی) ئه‌م ناوه‌ی به ناوچه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی وتووه. لێره‌دا بۆمان رِوون ئه‌بێته‌وه ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی به‌ناوی – سوربا-وه هاتووه له (مابین النهرین) و سورباو ئه‌ناطولی بوون.(2) ته‌گلات پالازاری یه‌كه‌م فه‌رمانرِه‌وای ئاشوریه‌كان له ساڵی(1100) پ ز ئابلوقه‌ی شارێكی سورباو ئه‌دات به‌ناوی (شیرش)(سۆربای، كارتی، موشكی) یه‌ك ئه‌گرن بۆ به‌ربه‌ست كردنی ئه‌و هێرشه. (مێژووی كۆنی ئاشوور) سورباویه‌كان له ناوه‌رِاستی سه‌ده‌ی 10 پ ز دا ده‌وڵه‌تێكی به‌ده‌سه‌لاَت بوون، به‌لاَم له ده‌وروبه‌ری كۆتایی هاتنی ده‌وڵه‌تی ئاشوردا كۆتایی به ئه‌مانیش هات و ناویان كوێر بوه‌وه‌و ناوی – نایری – هاته‌كایه‌وه. زۆر نزیكه ئه‌م هۆزه تیره‌یه‌ك بن له سۆرباویه‌كان و به هۆی زۆری ده‌سه‌لاَتیانه‌وه توانی بێتیان به‌سه‌ر سۆباریه‌كاندا زاڵ بن ناوی (نایری) یا (نائری) په‌یدا بووبێت. پاشماوه و نه‌وه‌ی نائری ئێستا له ناوچه‌ی شه‌مزینانه.\n1. شاخی ئامانۆس شاخێکی زۆر به‌رزه ئه‌که‌وێته ویلایه‌تی ئه‌طنه‌وه، خه‌تی شه‌مه‌نده‌فه‌ری ئه‌طنه و حه‌ڵه‌ب به‌وێدا تێ په‌ڕ ئه‌کات.2. اقوام میسوپوتامی د. سپایزا\nنووسه‌ری كتێبی(بابلستان) سێر(كینگ) و هه‌ندێ تر له رۆژهه‌لاَت ناسه‌كان (میتانی)ش به یه‌كێك له لقه‌كانی كاسی ئه‌زانن، به‌لاَم له كتیبی – هۆزه‌كانی میسوپوتامی – ل( 121، 125) دكتور سپایزار به پێچه‌وانه‌ی ئه‌م رِایه نووسراوه‌و ئه‌ڵێت: “میتانیه‌كان كه به‌شێكن له كۆمه‌ڵی (سوبارتۆ – سورباو) ئه‌م كۆمه‌ڵه له فوراتی ناوه‌رِاستدا یانی له نێوان موسڵ و ته‌رابلس دا نیشته‌جێ بوون”. له سه‌ده‌ی(16) پ ز ده‌وڵه‌تێكی به‌ده‌سه‌لاَت بوون. ئه‌م ده‌وڵه‌ته وه‌ك له‌مه‌وبه‌ر باسمان كرد یه‌كێك بووه له چوار ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كه‌ی جیهان(میسر، هیتت، كاردونیا، میتانی). پایته‌ختی میتانیه‌كان شاری(واشۆگانی) بووه. نامه‌یه‌ك له‌م دواییه‌دا دۆزرایه‌وه باسی په‌یوه‌ندی نێوان ده‌وڵه‌تی میتانی و میسر ئه‌كات بریتی یه له( 600) دێرِو به زمانی ئه‌كه‌دی نوسراوه له لایه‌ن (توشراتا)ی فه‌رمانرِه‌وای میتانی یه‌وه نامه‌كه نووسراوه. (بۆرك)ی رۆژهه‌لاَت ناس ئه‌ڵێ: “ئه‌و نامه‌یه تێكه‌ڵ بوه له‌گه‌ڵ زمانی قه‌فقازی یانی به كوردی قه‌فقازی نووسراوه‌و به زمانی ئه‌كه‌دی یانی زمانی ئه‌كه‌دی له‌و سه‌رده‌مه‌دا زمانی رِه‌سمی بووه”. له ناوچه‌ی كه‌ركوك چه‌ند هه‌زار پاشماوه له ده‌وڵه‌تی سوباری جێ ماوه‌و له شاری (بۆغازكوی)یش چه‌ند پاشماوه‌یه‌كی تر به‌ده‌ست هاتووه. (جونسۆن)ی رۆژهه‌لاَت ناس ئه‌ڵێت: ناوو نیشانی میتانی ته‌نها به خێزانی فه‌رمانرِه‌وای میتانی وتراوه ئه‌سڵی ده‌وڵه‌ته‌كه سۆباری بووه. ناوی ویلایه‌ته‌كه (هانی گلبات) بووه ئه‌م رِاپۆرته له پاشماوه دێرینه‌كانی كه‌ركوك نزیكه. له سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وایی (ئاشور نازیرپاڵ)دا ورده ورده ده‌سه‌لاَتى میتانیه‌كان كه‌م بوه‌وه له پاشدا له‌ناو چوون، وه‌ك باسمان كرد ده‌وڵه‌تی میتانیه‌كان له سه‌ده‌ی( 16) پ ز دا زۆر ده‌سه‌لاَتدار . ولاَتى سوریا و عاموور و به‌شێ له كوردستانی رِۆژئاوا (ئارباخا) ویلایه‌تی ئاشور له‌ژیر ده‌سه‌لاَت و فه‌رمانی میتانییه‌كاندا بووه.دانیشتوانی میسری كۆن به میتانیه‌كانیان وتوه – ناهاری – له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له دیجله‌وه نزیك بوون. له‌وه ئه‌چێ وشه‌ی ناهاری وشه‌ی (نائری) لێوه هاتبێ. (سێر سدنی سمیث) ئه‌ڵێ به‌شی رِۆژئاوای دیجله‌ی سۆباری به (هۆری) به‌ناوبانگ بووه. سپایزار ئه‌ڵێ له‌وه ئه‌چێ لقی میسوپوتامی و هوری له‌ژێر ناوی – سۆباری – دا ناسرابێت. ئه‌و كتێبه مێژووییانه‌ی ده‌رباره‌ی كورد نووسراون ناوی هۆزه‌كانی هه‌ریه‌كه به‌جۆرێك تۆمار كردوه، كه ئه‌مه‌ش هۆی نه‌شاره‌زایی ئه‌و نوسه‌رانه‌ن پرۆفیسۆر سپایزار له كتێبی میسوپوتامی ل( 116) دا ئه‌ڵیت ئه‌م رِایه راسته‌و ئه‌نوسێ (هۆری) به‌م چه‌ند جۆره له كتێبه‌كاندا نووسراوه (هۆری، هۆریت، هۆرلۆ، هۆرلاش، هۆرهه، كورد هۆرۆهه، هاری، موری). له باره‌ی میتانیه‌وه ئه‌م ناوانه‌ی نوسیوه (میانی و میتلانی) هه‌روه‌ها له باسی لۆلۆكاندا (لۆلۆ، لۆلۆم، لۆلۆمی، لۆلۆیو، لۆلۆیوم، نۆلۆ)ی به‌كار هێناوه له‌باسی ماده‌كاندا وشه‌ی (مادا، ئامادا، ئامادای، مه‌د، مید، میدی، میدیا)ی به‌كار هێناوه له باسی كاسیه‌كاندا (كلسی، كلسا، كاسای، كاسۆ، كاشۆ، كاكۆ)ی به‌كار هێناوه. هه‌ر به‌م شێوه‌یه ناوی كورد له جه‌ند زه‌مان و كاتێكدا جۆراو جۆر هه‌ریه‌كه به‌جۆرێ ناوی بردوه. دوچاری چه‌نده‌ها ناوی سه‌یر بووه. جه‌ند رۆژهه‌لاَت ناسێك رِایان وایه كه ئه‌م ناو ئاڵوگۆرِ كردنه هیچ كار ناكاته سه‌ر ناوی (كورد). ئه‌و ووشانه هه‌ریه‌كه ده‌رباره‌ی هۆزێك یا تیره‌یه‌ك یا به‌شێك له كورد و تراوه. بیگانه‌كانی كورد كۆمه‌ڵ و هۆزو تیره‌كانی كوردیان به‌یه‌ك ناو ناو نه‌بردوه بۆ نموونه (سۆمه‌ری و ئه‌كه‌دی) یه‌كان به كوردیان وتووه (گوتی، یا گودی) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له چیای جودی یه‌وه هاتونه خواره‌وه ئاشورو ئارامیه‌كان ووشه‌ی (گوتی، كوتی، كورتی، كارتی، كاردۆ، كاردا، كاردان، كارداك، كاركه‌تان)یان به‌كار هێناوه ئێرانیه‌كان (كورتو، كورته‌وی، كورداها، كوردها، سیرتی)یان به‌كار هێناوه رِۆم و رِۆمانیه‌كان (كاردۆسوی. كاردۆشوی، كاردۆخۆی، كاردۆك، كاردۆكیا، كوردوكی، كاردۆخی)یان وتووه. ئه‌رمه‌نیه‌كان (كودروئانی، كورخی، كورتیخ، كورچخ)یان به‌كار هێناوه. عه‌ره‌به‌كان وتویانه (كرد، كورد، كردی، كوردی، جورد، جوردی، جودی، كاردۆی، كاردا، كارتاویه). رِووسه‌كان وتویاته (قورت، قورد، قرن). ته‌نها پرۆفیسۆر سپایزار ئه‌م رِایه‌ی نی یه به‌ڵكو زانایانی تری وه‌ك مستر دراوه‌رو نولدكه‌و هارفمان… هتد. هه‌مان رِایان هه‌یه. ئه‌م ئاڵ و گۆرِو جۆره‌ها ناوه په‌یوه‌ندى به سه‌ده‌كانی پێشوو نی یه. به‌ڵكو ئێستاش هه‌روابه هه‌ر كه‌سه‌و هه‌ر گه‌له به شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت ناوی هۆزێك یا گه‌لێك یا ولاَتێكی تر ئه‌بات.(1) بۆ وێنه له كۆندا به ئێران وتراوه (سفن) له پاشدا بووه به ئاریا ئه‌مجا پێشدادیه عه‌جه‌م و ئاریان له كۆتاییدا ئێران و پارس. سه‌لمانازار وتویه (پارسوا) ئه‌وروپیه‌كان وتویانه (پرس) رِوسه‌كان وتویانه (برسیا) عه‌ره‌ب وتویه (فارس) یا عه‌جه‌م. ئه‌م هه‌موو ناوو ئاڵوو گۆرِه‌ش ته‌نها مه‌به‌ست له یه‌ك وشه‌یه، به‌لاَم هه‌ر كه‌سه‌و هه‌ر نه‌ته‌وه به جۆرێك ناوی بردوه.\n1. کورد و فارس به یابان ده‌ڵێن ژابۆن، فارسه‌کان به پۆڵه‌نده ده‌ڵێن (له‌هستان) و به ده‌لهی ده‌ڵێن دهلی هۆزه بنه‌رِتیه‌كانى كورد به پێی پاشماوه دێرینه به‌ده‌ست هاتوه‌كان و سه‌رچاوه مێژووییه‌كان كورد ئه‌كرێت به دوو به‌شه‌وه.به‌شى یه‌كه‌م: بریتین له‌و كوردانه‌ی كه چه‌ند هه‌زار ساڵ پێش زایین تاوه‌كو ئێستا خۆیان به‌كورد ناوبردوه. مێژوو زانه خۆی و بێگانه‌كان هه‌ر به كورد ناویان ئه‌به‌ن. به‌شى دووه‌م: بریتین له‌و كۆمه‌ڵه‌ی كه‌له سه‌ده‌ی نۆهه‌مى پ ز خۆیان به ماد ناو بردوه مێژوو ناسه‌كانیش به مادی ناوی بردوون. به‌شى یه‌كه‌م: بریتین له‌و كوردانه‌ی كه له ئارارات، شاخه‌كانى جودیه‌وه هاتوون به درێژایی دیجله‌و فورات تا رۆژئاوای سوریا و شام و كه‌ناری ده‌ریای سپی و له رۆژهه‌لاَته‌وه تا كه‌نداوی عه‌ره‌ب و كه‌ناری ده‌ریای عومان بلاَوبونه‌ته‌وه(به‌مانه ئه‌وترێ منظومه‌ی زاگروس).به‌شى دووه‌م: بریتین له‌و كوردانه‌ی كه له ئاسیای ناوه‌راسته‌وه به‌ره‌و رِۆژئاوا هاتوون، له‌وێوه به‌ره‌و خوارووی ده‌ریای مازه‌نده‌ران و ناوچه‌ی ئازه‌ربایجان و ئاسپاهان – ئاكباتان – و لورِستان هاتوون. ئه‌م ناوچه‌یه پێ ی وتراوه ولاَتى میدیا. دیواری(مه‌دی) كه له نێوان بابل و(مابین النهرین) دایه زۆر گرنگه‌و به چاكی دروست كراوه له خشت و قیر. به یه‌كێك له شاكاره‌كانى ماد ئه‌زانرێ. هۆزه‌كانى كوردی رِۆژئاوا یانى كورده‌كانى زاگرۆس بریتین له 1- لۆلۆ 2- گوتى 3- كاسى(كاستۆ) 4- سورباو یا سوباریهۆزه‌كانى به‌شى دووه‌م یانى كورده‌كانى ئاسیاى ناوه‌رِاست بریتین له1- ماد 2- نایری3- كاردۆخ ئه‌م حه‌وت هۆزه بریتین له هۆزه بنه‌رِتیه‌كانى كورد كه ئه‌مانێش چه‌ندین هۆزو تیره‌و خێڵیان لێ جیا بۆته‌وه‌و له سه‌ر تاسه‌ری كوردستان و ده‌ره‌وه‌ی كوردستان بلاَو بوونه‌ته‌وه.هۆزه كورده‌كانىبه‌شى ئارارات1- لۆلۆ: ئه‌م هۆزه بریتین له كورده ئاراراتیه‌كان و پێش پێك هاتنى ده‌وڵه‌تى(جه‌مشیدی) له‌سه‌ده‌ی 37 پ ز یانى 3700 پ ز له ناوچه‌ی (لۆلۆم) كه ئه‌كه‌وێته نێوان كرماشان و به‌غداد فه‌رمانرِه‌وا بوون. هه‌ندێکی تر له مێژوو ناسان ئه‌ڵێن گوایه له ویلاتى(سوله‌یمانى) ئه‌مرِۆ و شاره‌زوور و زه‌هاو و حه‌لوان دا بوون. ئه‌م هۆزه ساڵی3700 پ ز له شه‌رِێكى سه‌ختا له‌گه‌ڵ (ئه‌كه‌ده‌كان) تێك ئه‌شكێن له سه‌رده‌مى فه‌رمانرِه‌وایی (نه‌رامسینى كورِی سارگۆنى یه‌كه‌مدا) سه‌ركرده‌ی لۆلۆكان (شاتوون) بووه.(1) هه‌ندێ له مێژوو نووسه ئێرانیه‌كان به‌تایبه‌ت(شانامه) زۆر به نه‌زانانه نووسیویانه كورد له‌و رِاكردوانه پێك هاتوون كه‌له ترسى زوحاك داویانه شاخ. دكتور سپایزار له كتێبى – میسوپوتامى – دا ئه‌ڵێت: تابلۆیه‌كی دێرینه له زه‌هاو دۆزراوه‌ته‌وه كه له سه‌ده‌ی(28)پ ز له سه‌رده‌مى (ئانۆبانین) فه‌رمانرِه‌وای لۆلۆ دا بوو. هه‌ندێ له فه‌رمانرِه‌وایانى ئاشور له سه‌ده‌كانى(19- 18)پ ز له هۆزی لۆلۆ بوون و له‌وه ئه‌چێ هه‌ندێكیشیان له سوریا ژیابن. به پێی ئه‌و پاشماوانه‌ی كه له سه‌رده‌مى (ئاشورنازیپاڵ)دا به ده‌ست هاتووه ولاَتى لۆلۆ زۆر ئاوه‌د‌ان بوه‌و خاوه‌نى گه‌لێ زاناو رِۆشن بیر بووه پیشه سازی تێدا په‌ره‌ی سه‌ندوه. ولاَتێكى پێشكه‌وتو بوه ئاشور نازیپال، گه‌لێ له زاناو رِۆشنبیره‌كانى بردۆته ولاَتى ئاشور(ئۆلمسێد).1. مێژووی کۆنی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک ل 186 ته‌گلات په‌لازه‌ری دووه‌م به‌شێك له ئارامیه‌كانى میسوپوتامى بردوه بۆ ولاَتى لۆلۆ(1) (دكتور سپایزار) لۆلۆكان به بابا گه‌وره‌ی لورِ دائه‌نێت له كاتێكدا پاشماوه‌ی لۆلۆكان له (ژه‌نگارو عیراقدا) ماوه‌ته‌وه. هیچ جۆره په‌یوه‌ندیه‌ك له نێوان زمان و خوو رِه‌وشتى ئه‌وان و لورِه‌كاندا نییه. فه‌رمانرِه‌وایانى ئاشور گه‌لێ جار له‌گه‌ڵ لۆلۆكاندا به‌یه‌كدا هاتوون. شه‌رِی توندو تیژ له نێوانیاندا رِووی داوه. به‌تایبه‌ت له سه‌رده‌مه‌كانى ته‌گلات پالازارو، ئاداد نێراری، تۆكۆلی فیونۆرتا، ئاسورنازیرپال – به‌تایبه‌ت ئاسور نازیرپال چوار جار سوپای بۆ سه‌ر ولاَتى(لۆلۆ) هێناوه. له سه‌ده‌ی نۆهه‌می پ ز ئاسور نازیرپال پایته‌ختى ولاَتى لۆلۆكان شاری(زه‌یمه‌ری داگیر كردوه). پاش رِووخاندنى ده‌وڵه‌تى ئاشور و سه‌ره‌تای په‌یدا بوونى ده‌وڵه‌تى ماد ولاَتى لۆلۆیش بۆته ژێر ده‌سته‌ی فه‌رمانرِه‌وای ماد. به ته‌واوی سنووری ده‌وڵه‌تى لۆلۆ نه‌زانراوه، به‌لاَم به‌پێی نه‌خشه‌ی كۆن ده‌سكه‌وته مێژینه‌كان سنووری ولاَتى لۆلۆ به‌م شێوه‌یه‌یه لای سه‌ره‌وه‌ی(زاموا) ناوچه‌ی (نامری)، پشتده‌ر و سه‌رده‌شت و لای رِۆژهه‌لاَته‌وه سوی و هاشمار و هارهار و هالمان.(2) لای خواره‌وه ویلایه‌تى(باراهسى و تۆكریش)ی عێلاَم بووه، له رِوژئاواوه (ئارباخا – ئارخا) یانى كه‌ركوكی ئێستا.1. فۆرژ ل 432. هارهار له سه‌ده‌ی 8 پ.ز له‌لایه‌ن –سارگۆن-ه‌وه داگیر کراوه ناوی نا (کار شارۆگین) یانی شاری سارگۆن. له‌وانه‌یه شاری هه‌ڵه‌بجه‌ی ئێستا بوبێت (ئه‌مین زه‌کی به‌گ)ویلایه‌ته گرنگه‌كانى ولاَتى لۆلۆ بریتى بوه له (بابێت) یانى ناوچه‌ی بازیان هه‌روه‌ها (داگارا، كاكری، بارا، زه‌یمری، هۆدۆن، مسۆ، ئارزیر، قه‌لاَى ئاوزێ، كینسابا، پیره‌مه‌گرون). شاخه به‌رزه‌كانى ئه‌م ولاَته بریتى بووه له (لێسیر) یا (كینابا) یانى شاخى رِزگاری(1) و نیكدیم و نکدیم ئارا، سیماكی و(ئازیروی) یانى(ئه‌زمرِ) كۆلار، لارلار، سوانى و نیسپى، له‌وانه‌یه له شاخه‌كانى هه‌ورامان بن.رِوباره‌كانى ئه‌م ولاَته : رِوباری(رِادنۆ). و(ئادێر)(سپایزار). 2- گوتى یا گودی: ئه‌مانه‌ش له هۆزه‌كانى به‌شى ئاراراتن یه‌پێى رِای چه‌ندین له رۆژهه‌لاَت ناسه‌كان رِه‌گه‌زی بنه‌رِه‌تى كورد ئه‌مانن كه له چیاكانى زاگروس و ناوچه‌ی كه‌ركوك فه‌رمانرِه‌واییان كردوه. ئه‌م هۆزه‌له سه‌ده‌ی(37) پ ز یانى(3700) پ ز هێرشیان كردۆته سه‌ر ولاَتى بابل و سۆمه‌ر و ئه‌كه‌د و داگیریان كردوه و سوپای نه‌رامسینى كورِی سار‌گۆنیان شكاندوه. له‌و دوو تابلۆیه‌ی كه له سه‌رده‌مى (تۆكۆلی -ئایورتا)ی فه‌رمانرِه‌وای ئاشوردا نووسراوه له یه‌كێكیاندا ناوی -گوتى- و له تابلۆی دووه‌مدا ناوی(كورتى) هاتووه.لێره‌دا وا ده‌رئه‌كه‌وێ كه ئه‌م دوو ناوه به‌یه‌ك مانا هاتبێت. گوتى به‌شێكن له – كورتى – و له شاخى ئارارات-ن واته گوتى له بنه‌رِ‌ه‌تدا گودی یه كه پیتى(د) كراوه به(ت) چونكه گودی ناوی کۆنی شاخی ئاراراته. 1. رزگاری- ئاسور نازیرپاڵی فه‌رمانڕه‌وای ئاشور ئه‌ڵێن: ئه‌م شاخه له ڕۆژهه‌ڵاتی ئاشوره‌کاندا تاکه شاخێکه نوك تیژ. نوکی وه‌کو نوکی نێزه تیژه (مسترم سێرک) له ئه‌سکلوپیدیای ئیسلامدا به‌رگی یه‌ک 106 ئه‌ڵێت نوسه‌رانی نه‌صاری به شاخی جودیان وتووه شاخی کوردان، شاخی نسییریش هه‌ر له ووڵاتی کوردانه.تا سه‌درمی ئیسلامیش به گودی یا به جودی ناو براوه به پێی مێژووی كۆن و چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كی دێرین –گوتى- ناوی هۆزێكه له هۆزه‌كانى به‌شى ئارارات كه به ناوی شاخى گودی یه‌وه ناو نراون. له پاشدا چونه‌ته ناو كۆمه‌ڵی زاگرۆس و به‌ره‌و كه‌ركوك هاتوون له سه‌رده‌مى ئاشوریه‌كاندا به ویلایه‌تى (بۆتان و ئاشور) یان وتوه(گۆتیۆم) یانى ولاَتى گۆتى. (د. ئاوری رۆژهه‌لاَت ناس) له‌م باره‌یه‌وه ئه‌ڵێت ” كاردۆ، كاردۆخى، كارتۆخى. كاردۆشى، كاردا، كارداك، كارداویه، كارتاویه، كوردی، كورتی، كورته‌دی، كورتۆخی، كوردوانی، كوردیا، گوتی” ئه‌مانه هه‌مووى یه‌كن به‌یه‌ك ناو ناو ئه‌برێن.هه‌رچه‌نده له ناوه‌كاندا( تلفظ)یان جیاوازه، به‌لاَم هه‌موویان به‌یه‌ك كۆمه‌ڵ ئه‌وترێن. ئه‌م رۆژهه‌لاَت ناسه وشه‌ی (سیرتی) گۆرِیوه به كورتی و له‌و ناوانه‌دا ناوی بردوه. هه‌ر به‌م جۆره ئه‌م رۆژهه‌لاَت ناسه كاردۆشیا یا كاردۆخی گه‌زنه‌فون و كاردای شۆمێر به كوردی ئه‌مرِۆ دائه‌نێ. ئه‌م وشانه له تابلۆیه‌كه‌وه وه‌رگیراون میژووی ئه‌گه‌رِێته‌وه بۆ سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وی (ئاردانانار)ی (لاگاش) له سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی( 24) پ ز له‌و هۆیانه‌وه بۆمان ده‌رئه‌كه‌وی كه ناوه‌كان هه‌موویان هه‌ر شێوه‌یه‌ك نووسراون. به‌یه‌ك واتا دێن كه واتای – كورده – مێژوو ناسه‌كانیش هه‌مان رِایان هه‌یه.(1)1. هۆزی میسۆپوتامیا ل 117 د. سپایزارسه‌لمانازاری یه‌كه‌م فه‌رمانرِه‌وای ئاشور كه‌هه‌میشه له‌به‌ر به‌ره‌كانێ و شه‌رِۆ شۆردا بووه له‌باره‌ی گۆتی یه‌كانه‌وه ئه‌ڵێت: “نیشتمانی گودی یه‌كان له(ئۆراندی) یانی(ئارارات)ه وه ده‌ست پێ ئه‌كات تا –كموخی- واته تۆرعابدین”. 3- كاسو یا كاسی: ئه‌م هۆزه كورده ئاراراتیه بۆ یه‌كه‌مجار له ناوچه‌ی كرماشاندا ده‌ركه‌وتون و له‌و ناوه‌دا جێ گیر بوون. ئه‌كه‌دیه‌كان پێ یان وتون(كاسۆ یا كاشۆ) به زمانی ئه‌كه‌دو ئاشور كاسۆیه‌و به زمانی كوردی(كاكۆ یا كاكه) یه و به پارسی(كاكا) یه‌و ووشه‌ی كاكاوه‌ند له‌مه‌وه وه‌رگیراوه، له ده‌وروبه‌ری شاری سنه چه‌ند دێ یه‌ك هه‌یه به‌ناوی(كاكۆ) له‌وانه‌یه له‌م ناوچه‌یه‌شدا نیشته‌جێ بووبن. كاسیه‌كان به كورده رِۆژ په‌رسته‌كان ناو براون له سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وایی هاخامه‌نشینیه‌كاندا به‌هۆی هاتوچۆ كردنیانه‌وه له نێوان بابل و ئه‌كباتاندا هه‌موو ساڵێك باجیان له ده‌وڵه‌تی ئێران سه‌ندوه. ئه‌سكه‌نده‌ری گه‌وره له‌گه‌ڵ كاسیه‌كاندا به‌شه‌ر هاتوه سه‌رداری رِۆمه‌كان(ئاینفۆنوس) به خاكی كاسی دا تیێپه‌رِی كردوه تا (ده‌ربه‌ند چی ته‌نگی گلو) ئازادۆگای چواره‌م نه‌وه‌ی (حامورابی بابلی) له ساڵی( 1977- 1956) پ ز له‌گه‌ڵ عێلاَمه‌كان په‌یمانێكی به‌ست دژی هێرشی كاسیه‌كان بۆ سه‌ر ولاَتى بابل كه چه‌ند جارێك هێرشیان كردوه‌و تا رۆژهه‌لاَتى دیجله داگیریان كردوه.(1) 1. مێژووی کۆنی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک 198 و پیرنیا ل 22ساڵی(1960)پ ز سه‌رده‌می فه‌رمانرِاه‌ویی (شمشوئایلونا)ی بابلی، كاسیه‌كان هیرشیان كردۆته سه‌ر بابل، به‌لاَم نه‌یانتوانیوه داگیری بكه‌ن. دیسانه‌وه پاش دوو سه‌ده یانی ساڵی(1760)پ.ز كاسیه‌كان به هاوكاری (گودی و لۆلۆ)ی هاو رِه‌گه‌زی خۆیان به‌سه‌ركردایه‌تی (گاندیش) هێرشیان كردۆته سه‌ر بابل و توانیان داگیری بكه‌ن. ساڵی( 1710) پ ز ده‌وڵه‌تی شۆمێر كۆتایی پێ هاتووه. فه‌رمانرِه‌وای بابله‌كان – ئاگامیل – ویستویه‌تى ولاَتى عێلاَم داگیر بكات، به‌لاَم نه‌یتوانیوه و به‌شكاوی گه‌رِاوه‌ته‌وه. یه‌كێ له سه‌ركرده‌كانی كاسی به ناوی (ئالتۆم باباش) له‌گه‌ڵ ئاگامیلی بابلی دا كه‌وتۆته شه‌رِو به‌سه‌ریاندا سه‌ركه‌وتوه و ولاَته‌كه‌ی داگیر كردوون. پاش چه‌ند ساڵێك (ئاگۆم)ی برازای (ئالتوم بریاش) فه‌رمانرِه‌وای كاسی و بابل توانی قه‌لاَى شومێر یا قه‌لاَى (دورئا) بگرێت و بیخاته ژێر ده‌سه‌لاَتى خۆیه‌وه. پاش داگیر كردن و چه‌سپاندنی ده‌سه‌لاَتى هه‌ردوو ویلایه‌تی (سۆمه‌ره ئه‌كه‌د)ی ناونا (كاردۆنیا) نزیكه‌ی شه‌ش سه‌ده یانی(600) ساڵ فه‌رمانرِه‌واییان كرد. به یه‌كێك له چوار ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كانی دنیا ناو ئه‌برا (میسر، هیشت، كاردۆنیا، میتانی) پانتایی و ده‌سه‌لاَتى ئه‌م ده‌وڵه‌ته كوردیه له ده‌سته‌لاَت و خاكی حامورابی گه‌وره‌تر بووه.پاش له‌ده‌ست چوونی فه‌رمانرِه‌واییان و رِووخاندنی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان كاسیه‌كان گه‌رِانه‌وه شۆینی بنه‌رِه‌تی خۆیان (زاگرۆس) و تا ده‌وروبه‌ری ساڵی له‌دایك بوونی مه‌سیح له ناوچه‌ی لورِستان مانه‌وه. له ئه‌نجامدا ناوی كاسی ورده ورده بیرچوه‌وه و نه‌ماو له بریتی وشه‌ی (لور) سه‌ری هه‌ڵدا. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه كه میژو ناسه‌كان ئه‌ڵێن لورِه‌كان له نه‌وه‌ی كاسین. وشه‌ی “كاسی، كاسا، كاسای، كاشۆ، كاكۆ” هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی له‌گه‌ڵ لورِدا نییه، به‌لاَم له‌وه ئه‌چێ لورِه‌كان له تیره‌یه‌کی کاسیه‌کان بن ورده ورده سه‌ریان هه‌ڵدابێت وهۆزی کاسی یان له ناودا توابێته‌وه و به هه‌موویان وتبن لورِ. رۆژهه‌لاَت ناسه‌كان گومانیان نی یه كه كاسیه‌كان له نه‌وه‌ی ئارین و زمانی كاسی زمانی ئاری یه. مسترهۆڵ ئه‌ڵێ زمانی كاسی له زمانه‌كانی كۆمه‌ڵی زاگرۆسه (هۆزه‌كان میسوپوتامی). 4- شۆباری یا سۆباری یا سورباو هۆری: أ. ئه‌م ناوه بۆ یه‌كه‌مجار به ناوی – سۆبێر – له تابلۆیه‌كی سه‌رده‌می (لۆگال ئانی مه‌ندۆ) سه‌ده‌ی سێیه‌می پ ز به‌ده‌ست هاتووه. ئه‌م ناوه له سه‌رده‌می ئه‌كه‌دیه‌كاندا ولاَتێكی زۆر گه‌وره بووه له سه‌رووی رِۆژئاوای عێلاَمه‌وه تا شاخی ئامانۆس(1)ده‌سه‌لاَتى بووه له پاشدا بۆته جێ نشینی برِێك له هۆزه كورده‌كانی به‌شی ئارارات. له پاشماوه‌ی ئاشوراكاندا وشه‌ی – سورباو – نوه‌سراوه و (حامورابی) ئه‌م ناوه‌ی به ناوچه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی وتووه. لێره‌دا بۆمان رِوون ئه‌بێته‌وه ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی به‌ناوی – سوربا-وه هاتووه له (مابین النهرین) و سورباو ئه‌ناطولی بوون.(2) ته‌گلات پالازاری یه‌كه‌م فه‌رمانرِه‌وای ئاشوریه‌كان له ساڵی(1100) پ ز ئابلوقه‌ی شارێكی سورباو ئه‌دات به‌ناوی (شیرش)(سۆربای، كارتی، موشكی) یه‌ك ئه‌گرن بۆ به‌ربه‌ست كردنی ئه‌و هێرشه. (مێژووی كۆنی ئاشوور) سورباویه‌كان له ناوه‌رِاستی سه‌ده‌ی 10 پ ز دا ده‌وڵه‌تێكی به‌ده‌سه‌لاَت بوون، به‌لاَم له ده‌وروبه‌ری كۆتایی هاتنی ده‌وڵه‌تی ئاشوردا كۆتایی به ئه‌مانیش هات و ناویان كوێر بوه‌وه‌و ناوی – نایری – هاته‌كایه‌وه. زۆر نزیكه ئه‌م هۆزه تیره‌یه‌ك بن له سۆرباویه‌كان و به هۆی زۆری ده‌سه‌لاَتیانه‌وه توانی بێتیان به‌سه‌ر سۆباریه‌كاندا زاڵ بن ناوی (نایری) یا (نائری) په‌یدا بووبێت. پاشماوه و نه‌وه‌ی نائری ئێستا له ناوچه‌ی شه‌مزینانه. 1. شاخی ئامانۆس شاخێکی زۆر به‌رزه ئه‌که‌وێته ویلایه‌تی ئه‌طنه‌وه، خه‌تی شه‌مه‌نده‌فه‌ری ئه‌طنه و حه‌ڵه‌ب به‌وێدا تێ په‌ڕ ئه‌کات.2. اقوام میسوپوتامی د. سپایزانووسه‌ری كتێبی(بابلستان) سێر(كینگ) و هه‌ندێ تر له رۆژهه‌لاَت ناسه‌كان (میتانی)ش به یه‌كێك له لقه‌كانی كاسی ئه‌زانن، به‌لاَم له كتیبی – هۆزه‌كانی میسوپوتامی – ل( 121، 125) دكتور سپایزار به پێچه‌وانه‌ی ئه‌م رِایه نووسراوه‌و ئه‌ڵێت: “میتانیه‌كان كه به‌شێكن له كۆمه‌ڵی (سوبارتۆ – سورباو) ئه‌م كۆمه‌ڵه له فوراتی ناوه‌رِاستدا یانی له نێوان موسڵ و ته‌رابلس دا نیشته‌جێ بوون”. له سه‌ده‌ی(16) پ ز ده‌وڵه‌تێكی به‌ده‌سه‌لاَت بوون. ئه‌م ده‌وڵه‌ته وه‌ك له‌مه‌وبه‌ر باسمان كرد یه‌كێك بووه له چوار ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كه‌ی جیهان(میسر، هیتت، كاردونیا، میتانی). پایته‌ختی میتانیه‌كان شاری(واشۆگانی) بووه. نامه‌یه‌ك له‌م دواییه‌دا دۆزرایه‌وه باسی په‌یوه‌ندی نێوان ده‌وڵه‌تی میتانی و میسر ئه‌كات بریتی یه له( 600) دێرِو به زمانی ئه‌كه‌دی نوسراوه له لایه‌ن (توشراتا)ی فه‌رمانرِه‌وای میتانی یه‌وه نامه‌كه نووسراوه. (بۆرك)ی رۆژهه‌لاَت ناس ئه‌ڵێ: “ئه‌و نامه‌یه تێكه‌ڵ بوه له‌گه‌ڵ زمانی قه‌فقازی یانی به كوردی قه‌فقازی نووسراوه‌و به زمانی ئه‌كه‌دی یانی زمانی ئه‌كه‌دی له‌و سه‌رده‌مه‌دا زمانی رِه‌سمی بووه”. له ناوچه‌ی كه‌ركوك چه‌ند هه‌زار پاشماوه له ده‌وڵه‌تی سوباری جێ ماوه‌و له شاری (بۆغازكوی)یش چه‌ند پاشماوه‌یه‌كی تر به‌ده‌ست هاتووه. (جونسۆن)ی رۆژهه‌لاَت ناس ئه‌ڵێت: ناوو نیشانی میتانی ته‌نها به خێزانی فه‌رمانرِه‌وای میتانی وتراوه ئه‌سڵی ده‌وڵه‌ته‌كه سۆباری بووه. ناوی ویلایه‌ته‌كه (هانی گلبات) بووه ئه‌م رِاپۆرته له پاشماوه دێرینه‌كانی كه‌ركوك نزیكه. له سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وایی (ئاشور نازیرپاڵ)دا ورده ورده ده‌سه‌لاَتى میتانیه‌كان كه‌م بوه‌وه له پاشدا له‌ناو چوون، وه‌ك باسمان كرد ده‌وڵه‌تی میتانیه‌كان له سه‌ده‌ی( 16) پ ز دا زۆر ده‌سه‌لاَتدار . ولاَتى سوریا و عاموور و به‌شێ له كوردستانی رِۆژئاوا (ئارباخا) ویلایه‌تی ئاشور له‌ژیر ده‌سه‌لاَت و فه‌رمانی میتانییه‌كاندا بووه.دانیشتوانی میسری كۆن به میتانیه‌كانیان وتوه – ناهاری – له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له دیجله‌وه نزیك بوون. له‌وه ئه‌چێ وشه‌ی ناهاری وشه‌ی (نائری) لێوه هاتبێ. (سێر سدنی سمیث) ئه‌ڵێ به‌شی رِۆژئاوای دیجله‌ی سۆباری به (هۆری) به‌ناوبانگ بووه. سپایزار ئه‌ڵێ له‌وه ئه‌چێ لقی میسوپوتامی و هوری له‌ژێر ناوی – سۆباری – دا ناسرابێت. ئه‌و كتێبه مێژووییانه‌ی ده‌رباره‌ی كورد نووسراون ناوی هۆزه‌كانی هه‌ریه‌كه به‌جۆرێك تۆمار كردوه، كه ئه‌مه‌ش هۆی نه‌شاره‌زایی ئه‌و نوسه‌رانه‌ن پرۆفیسۆر سپایزار له كتێبی میسوپوتامی ل( 116) دا ئه‌ڵیت ئه‌م رِایه راسته‌و ئه‌نوسێ (هۆری) به‌م چه‌ند جۆره له كتێبه‌كاندا نووسراوه (هۆری، هۆریت، هۆرلۆ، هۆرلاش، هۆرهه، كورد هۆرۆهه، هاری، موری). له باره‌ی میتانیه‌وه ئه‌م ناوانه‌ی نوسیوه (میانی و میتلانی) هه‌روه‌ها له باسی لۆلۆكاندا (لۆلۆ، لۆلۆم، لۆلۆمی، لۆلۆیو، لۆلۆیوم، نۆلۆ)ی به‌كار هێناوه له‌باسی ماده‌كاندا وشه‌ی (مادا، ئامادا، ئامادای، مه‌د، مید، میدی، میدیا)ی به‌كار هێناوه له باسی كاسیه‌كاندا (كلسی، كلسا، كاسای، كاسۆ، كاشۆ، كاكۆ)ی به‌كار هێناوه. هه‌ر به‌م شێوه‌یه ناوی كورد له جه‌ند زه‌مان و كاتێكدا جۆراو جۆر هه‌ریه‌كه به‌جۆرێ ناوی بردوه. دوچاری چه‌نده‌ها ناوی سه‌یر بووه. جه‌ند رۆژهه‌لاَت ناسێك رِایان وایه كه ئه‌م ناو ئاڵوگۆرِ كردنه هیچ كار ناكاته سه‌ر ناوی (كورد). ئه‌و ووشانه هه‌ریه‌كه ده‌رباره‌ی هۆزێك یا تیره‌یه‌ك یا به‌شێك له كورد و تراوه. بیگانه‌كانی كورد كۆمه‌ڵ و هۆزو تیره‌كانی كوردیان به‌یه‌ك ناو ناو نه‌بردوه بۆ نموونه (سۆمه‌ری و ئه‌كه‌دی) یه‌كان به كوردیان وتووه (گوتی، یا گودی) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له چیای جودی یه‌وه هاتونه خواره‌وه ئاشورو ئارامیه‌كان ووشه‌ی (گوتی، كوتی، كورتی، كارتی، كاردۆ، كاردا، كاردان، كارداك، كاركه‌تان)یان به‌كار هێناوه ئێرانیه‌كان (كورتو، كورته‌وی، كورداها، كوردها، سیرتی)یان به‌كار هێناوه رِۆم و رِۆمانیه‌كان (كاردۆسوی. كاردۆشوی، كاردۆخۆی، كاردۆك، كاردۆكیا، كوردوكی، كاردۆخی)یان وتووه. ئه‌رمه‌نیه‌كان (كودروئانی، كورخی، كورتیخ، كورچخ)یان به‌كار هێناوه. عه‌ره‌به‌كان وتویانه (كرد، كورد، كردی، كوردی، جورد، جوردی، جودی، كاردۆی، كاردا، كارتاویه). رِووسه‌كان وتویاته (قورت، قورد، قرن). ته‌نها پرۆفیسۆر سپایزار ئه‌م رِایه‌ی نی یه به‌ڵكو زانایانی تری وه‌ك مستر دراوه‌رو نولدكه‌و هارفمان… هتد. هه‌مان رِایان هه‌یه. ئه‌م ئاڵ و گۆرِو جۆره‌ها ناوه په‌یوه‌ندى به سه‌ده‌كانی پێشوو نی یه. به‌ڵكو ئێستاش هه‌روابه هه‌ر كه‌سه‌و هه‌ر گه‌له به شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت ناوی هۆزێك یا گه‌لێك یا ولاَتێكی تر ئه‌بات.(1) بۆ وێنه له كۆندا به ئێران وتراوه (سفن) له پاشدا بووه به ئاریا ئه‌مجا پێشدادیه عه‌جه‌م و ئاریان له كۆتاییدا ئێران و پارس. سه‌لمانازار وتویه (پارسوا) ئه‌وروپیه‌كان وتویانه (پرس) رِوسه‌كان وتویانه (برسیا) عه‌ره‌ب وتویه (فارس) یا عه‌جه‌م. ئه‌م هه‌موو ناوو ئاڵوو گۆرِه‌ش ته‌نها مه‌به‌ست له یه‌ك وشه‌یه، به‌لاَم هه‌ر كه‌سه‌و هه‌ر نه‌ته‌وه به جۆرێك ناوی بردوه. 1. کورد و فارس به یابان ده‌ڵێن ژابۆن، فارسه‌کان به پۆڵه‌نده ده‌ڵێن (له‌هستان) و به ده‌لهی ده‌ڵێن دهلی\nهۆزه كورده‌كانی به‌شی رۆژ هه‌ڵات\nأ. ماد: ساڵی( 2500) پ ز چه‌ند هۆزێكی دراوسێ و هاو رِه‌گه‌ز كه ئاری یان پێ وتراوه له نه‌ژادی (هیندو ئه‌وروپی) بوون. له رِۆژهه‌لات و سه‌روی رۆژهه‌لاَتى ده‌ریای خه‌زه‌ر نیشته‌جێ بوون. هه‌ندێكیان به‌كشتوكاڵه‌وه خه‌ریك بوون، به‌لاَم هێشتا له ده‌وره‌ی (به‌ردا) بوون و كه‌متر گه‌شه‌یان كردبوو. به‌شێكی كه‌میان ئاسنیان به‌كار هێناوه بۆ هه‌ندێ كاروباری رِۆژانه وه‌كو رِاو، كشت وكاڵ، ئاژه‌ڵ به‌خێو كردندا خه‌ریك بوون، وه‌كو ئه‌سپ و ماین و مه‌رِو بزن. نووسین و خۆیندنیان نه‌زانیوه. هه‌ندێكیان رِوه‌و هیندوستان كۆچیان كروده. كتێبی وێراس یانی كتێبی پیرۆزی هینده‌كان كه به زمانی – سانسكریت – نووسراوه ده‌رباری ژیانی سه‌ره‌تایی ئه‌م گه‌له هه‌ندێ شتی رِوون كردۆته‌وه. به‌شێكی تر رِوه‌و رِافیده‌ین كۆچیان كردوه، كه له نێوانیاندا دوو هۆزی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و ئازادا به‌ناوی (ماد) و(پارس) هه‌بوون. هاتنی ماده‌كان له رۆژهه‌لاَتى ده‌ریای خه‌زه‌ره‌وه سه‌ده‌ی( 9- 8) پ ز پێش ئاشووریه‌كان باسكراوه ئاشوریه‌كان به مادو مادا ناویان بردوون. ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه له ناوه‌رِاستی سه‌ده‌ی نۆهه‌م له‌ژێر فه‌رمانرِه‌وایی كه‌یقوبادی كورد ده‌وڵه‌تێكی به‌ده‌سه‌لاَتیان پێك هێناو (پارس)ه‌كان له خواروی خۆیانه‌وه ئه‌ژیان ده‌ستیان به‌سه‌را گرتن و خستنیانه ژێر ده‌سه‌لاَتى خۆیانه‌وه. ئه‌كباتان _هه‌مه‌دانى ئێستایان كردوَته پایته‌خت، تا ئێستاش شوێنه‌وارو كه‌لاوه‌كانى پاشماوه‌ى ماد له‌ناو شارى هه‌مه‌دان ماوه‌ته‌وه. ساڵى(853)پ ز له‌سه‌رده‌مى سه‌لمانازارى دووه‌م یه‌كه‌م په‌یوه‌ندى نێوان ئاشوورو ماد ده‌ستى پێ كردوه. ئاشوریه‌كان هه‌تا كاتێ له ده‌سه‌لاَت كه‌وتن و كۆتاییان پێهات هه‌میشه ڵه‌گه‌ڵ مادا له شه‌روو شۆڕ به‌ربه‌ره‌كانێ دا بوون. پرۆفیسۆر سایس ئه‌ڵێت: ماده‌كان هۆزێكى به ده‌سه‌ڵاَتى كورد بوون، له وولاَتى ئاشوردا جێگیر بوون و تا خوارووى ده‌ریایى خه‌زه‌ر فه‌رمانڕه‌وایان کردوه، به‌شى زۆریان له زمانى هیندو ئه‌وروپى و له نه‌وه‌ى ئارى بوون. ئه‌و باسه له‌گه‌ڵ مێژووه‌كانى كوردو یۆَنان جیاوازى نیه. ته‌نها ئه‌وه نه‌بێت كه ئه‌ڵێت ماده‌كان له وولاَتى ئاشور جێگیر بوون، به‌لاَم ماده‌كان دراوسێى ئاشوریه‌كان بوون له ئه‌نجامدا كه كۆتاییان به ده‌وڵه‌تى ئاشور هێناو وولاَته‌كه‌شیان داگیر كردن. هه‌ندێ له مێژوو ناسه‌كان ئه‌لێن (سه‌لمانازار) ناوى ماده‌كانى ناوه(ماد)، به‌لاَم له كاتێكدا سه‌لمانازار باسى گه‌شته‌كه‌ى خۆى بۆ ڕۆَژهه‌لاَت و خواروو ئه‌نوسێ ناوى دوو كۆمه‌ڵى هێناوه كه له گه‌ڵیانا به شه‌ڕ هاتووه (پارسوا_ئامادا) نه‌ك له خۆیه‌وه ئه‌م ناوه‌ى لێَ نابێت.\nماده‌كان له دوو هه‌زار ساڵ پێش زاینه‌وه بریتی بوون له حه‌وت هۆز به‌م شێوه‌یه: 1. پارتاسنی: له ناوچه‌ى وارمین و ڕى (تاران)ى ئێستاو كه‌نارى ده‌ریاى خه‌زه‌ر نیشته‌جێ بوون.\n2. بوزیابوس: له پێشدا له ده‌ورو به‌رى ده‌ریاى مه‌زنده‌ران ژیاون و له پاشدا به‌ره‌و هه‌مه‌دان و عێراق كۆچیان كردووه بڵاو بوونه‌ته‌وه.\n3. ئاسترۆَشات: له‌ناوچه‌ى سه‌مه‌ر قه‌ندو خوارزم به‌كشت وكاڵ و ئاژه‌ڵداریه‌وه خه‌ریك بوون.\n4. ئاریزانت: له ناوچه‌ى ئازه‌ربایجان ڕوبارى ئاراكس و (ئاراس)دا جێگیر بوون.\n5. بودى: ئه‌مانه به‌ره‌و خوار بوونه‌ته‌وه له ئاوه‌ڕِێژگه‌كانى هیندوستاندا جێگیربوون.\n6. ماژ-ماك-ماخ-ماگوش: عه‌ره‌به‌كان(مه‌جوس)ئه‌ڵێن ئه‌م هۆَزه له سه‌ره‌تادا بره‌ویان به ئاینى زه‌رده‌شتدا.\n7. ده‌رباره‌ى هۆزى حه‌وته‌م تا ئێستا هیچ ڕِوون نییه، به‌لاَم وه‌ك ده‌ر ئه‌كه‌وێ ئه‌ڵێن (دیلاَم)ى ناوبووه كه له ناوچى دیماستان (مازنده‌ران گیلان) بلاَوبوونه‌ته‌وه مه‌ڵبه‌ندیان دیلمان بووه. هێرۆدۆت باسى شه‌ش هۆزى كردووه ناوى حه‌وته‌می نه‌بردووه (پیرینا ل 49) ئه‌م هۆزانه هه‌رچه‌ند له‌یه‌ك دوورو بلاَو بوون، به‌لاَم له كاتى ته‌نگانه و پێویستدا یارمه‌تى یه‌كتریان داوه. له‌سه‌رده‌مى سه‌لمانازارى دووه‌م ساڵى(853) پ.ز له شكرى ئاشور تووشى بووه به تووشى هۆزه مادیه‌كان له ڕۆَژهه‌لاَته‌وه ئه‌م هۆزه یارمه‌تى كه‌ل و په‌لى نارده‌وه بۆَ ئاشوریه‌كان، به‌لاَم ئاشوریه‌كان بیریان له‌وه نه‌كردوَته‌وه كه كورد ئه‌مه‌یان به‌سه‌رانه نه‌زانیوه. (ئاداد نێرارى سێیه‌م) ساڵى(812_783)پ ز چه‌ند جارێك له گه‌ڵ ماده‌كاندا به‌شه‌رِ هاتو‌وه.\nته‌گلات پالازارى دووه‌م (745_730)پ ز به‌ناوى یارمه‌تى ده‌وڵه‌تى (ئۆَدارتو)وه له‌شكرى کرتۆته‌وه سه‌ر وولاَتى ماد و وه‌ك ئه‌گێرِنه‌وه تا دامێنى چیاى ده‌ماوه‌ندى داگیر كردووه.(1) ساڵى(681_669)پ ز سه‌رده‌مى (ئاسار هارون) ده‌وڵه‌تى ماد ویستوویه‌تى له‌گه‌ڵ دۆستان‌و هاو په‌یمانانى خۆى وه‌كو (مانى , سیت, كاسا)و هوَزه كورده‌كانى كوردستانى رِوَژئاوا هێرش بكاته سه‌ر وولاَتى ئاشور. ئاشوریه‌كان هه‌وڵیاندا (سیته‌كان) یان به‌ره‌و لاى خوَیان رِاكێشاو له ماده‌كانیان هه‌ڵگه‌رِاندنه‌وه ئه‌م كاره توَزێك ترسى له‌سه‌ر ئاشوریه‌كان لابردووه بوَ ماوه‌یه‌ك رِزگاریان بووه، به‌لاَم ماده‌كان ده‌ستیان هه‌ڵنه‌گرتوه چاوه‌رِوانی هه‌ڵی بوون بۆ په‌لاَماردانی ئاشوور. فه‌ریبه‌رزی چواره‌م فه‌رمانرِه‌وای ماد ساڵی(634) پ ز هێرشی كردۆته سه‌ر ولاَتى باشوور له شه‌رِێكی سه‌خت و دژواردا كوژراوه و سوپاكه‌ی شكاوه. كواكساری كورِی له تۆڵه‌ی خوێنی باوكیدا له شكرێكی گه‌وره‌ی پێكه‌وه ناوه هێرشی كردۆته سه‌ر ولاَتى ئاشورو به ته‌واوی سه‌رنگونی كردن و ولاَته‌كه‌ی داگیر كردن.\n1. مێژووی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک ل 446\nب. نایری-نائری: ئه‌م هۆزه ئازاو دلێره پێش هاتنی مادو پارس بۆ خاكی ئێران له كوردستانی رِۆژئاوادا ژیاون. هه‌رچه‌نده له پاشماوه دێرینه‌كاندا له‌باره‌ی نایریه‌وه هیچ نه‌هاتووه، به‌لاَم له سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وی ئاشوره‌كاندا باسی ئه‌م هۆزه كراوه. وه‌ك باسمان كرد ئه‌مانه به‌شێكن له هۆزی سۆباری كۆن كه ورده ورده وشه‌ی نایری به‌سه‌ر سۆباری دا زاڵ بووه یاخود له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له ده‌وروبه‌ری(نه‌هاری – دیجله)دا. ژیاون نه‌هاریان به‌سه‌ردا برِابێت و نه‌هاری ی كرابێت به نایری. له‌وه ئه‌چێ دێهات و تیره‌ی (لورِی شه‌مدینان) و(ندری) ده‌وروبه‌ری سنه له پاشماوه‌ی ئه‌م نایری یانه بن. مێجه‌رسۆن ئه‌ڵێت (ئه‌گه‌ر سه‌ریری لاپه‌ره‌كانی مێژووی كوردستان له سه‌ده‌كانی(12، 15) پ ز بكه‌ین ئه‌بینین ماده‌كان بریتین له هۆزی نامری)، ئه‌گه‌ر ئه‌م قسه‌یه‌ی مێجه‌رسۆن رِاست بێت، ماده‌كان له كورده‌كانی ئارارات بن و له پاشدا وه‌ك گودیه‌كان به‌ره‌و رۆژهه‌لاَت رِۆیشتوون. ئه‌م رِایه پێچه‌وانه‌ی پاشماوه‌ی سه‌ده‌ی نۆهه‌م وهه‌شته‌می پ ز ی ئاشوریه‌كانه. ناوو ده‌سه‌لاَت و ئازایه‌تی نایریه‌كان له سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وییاندا هه‌موو هۆزه‌كانی تری دراوسێ یانی سه‌ركوت كردبوو. ئه‌مانه له‌ژێر ناوی كوردا زۆر ده‌سه‌لاَتیان په‌ره‌ی سه‌ندو پایته‌ختیان له ده‌راوی زێ ی گه‌وره‌دا بووه. ئینسكلوبیدبای ئیسلام ئه‌ڵی: ته‌گلات پالازاری یه‌كه‌م له‌گه‌ڵ 23سه‌ركرده‌ی نایری دا شه‌ری كردوه. له ده‌شتی (مه‌لازگرد) لای سه‌رچاوه‌ی دیجله دیوارێكی ستوون گه‌وره‌ی دروست كرد كه‌تێدا باسی چۆنیه‌تی ئه‌و شه‌رِانه‌وی نووسیوه. ئه‌م هێرش و په‌لاماره‌ی ته‌گلات لازار بۆ سه‌ر نایری یه‌كان ته‌نها بۆ لاواز كردن و هه‌ل به‌ده‌ست هێنان بووه. تا ساڵی(910) پ ز دا سوپای ئاشوور دیسانه‌وه هێرش ده‌باته‌وه سه‌ر نایری یه‌كان و له نێوان دیجله‌و ئارارات دا به‌یه‌كدا دێن و سوپای نایری تێك ئه‌شكێ زۆربه‌ی فه‌رمانرِه‌واكانی ئاشور له‌گه‌ڵ هۆزی ئازاو دلێری نایری دا هه‌میشه له شورِو شه‌رِو به‌یه‌كدا چوون دا بوون (توكولتی نینین)ی دووه‌م له ساڵی 890- 894 پ. ز له‌گه‌ڵ نایریه‌کان به شه‌ڕ هاتووه. له ساڵی 743 پ. ز ئه‌م هۆزه له سه‌رووی ڕۆژهه‌ڵاته‌وه هێرشیان کروۆته سه‌ر ووڵاتی ئاشورو داگیریان کردوه، له پاشدا ته‌گلات پالازاری دووه‌م زۆر به‌زه‌حمه‌ت توانی له ولاَتى ئاشوور ده‌ریان بكات و تا پشتی چیای گودی رِاوی نان.(1) سه‌نحاریب-ی فه‌رمانرِه‌وای ئاشور ساڵی ( 805 – 682) پ ز و له ساڵی( 669) پ ز دا له ده‌ورو به‌ری چیای گودی له‌گه‌ڵ نایریه‌کاندا شه‌ڕی کردووه و ئه‌مه‌ی به پێنجه‌مین شه‌ڕ داناوه له‌گه‌ڵیاندا. (مێجه‌رسۆن) ی كورد ناس ئه‌ڵێت به‌شی سه‌رووی زێى گه‌وره ولاَتى نایریه‌كان بووه. ئه‌و هۆزانه‌ی له ده‌ورو به‌ری سه‌رچاوه‌ی دیجله‌و فورات و سه‌روی (نیفانس) یانی (دیاربه‌كر، خه‌رپوت، درسیم) و شاخی (به‌تلیس و تۆرس) بوون، له لایه‌ن ته‌گلات پالازارو نه‌وه‌كانیانه‌وه هه‌ر به نایری ناسراون. ئه‌م ویلایه‌تانه بریتین له‌و شوێنه‌ی كه له پاش نه‌مانی ده‌وڵه‌تی ماد جیگای فه‌رمانرِه‌وایی كوردان بووه ساڵی (410)پ.ز له سه‌ده‌ی ناوه‌رِاستی فه‌رمانرِه‌وایی هاخامه‌نشینی دا ئه‌مانه بابا گه‌وره‌ی كوردی ئه‌مرِۆو نه‌وه‌ی مادی پێشوون.\n1. مێژووی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک ل 462\nت. كاردۆخی: (كاردۆخوی، كاردۆشی، كاردۆشۆی)، رۆژهه‌لاَت ناسه‌كان له‌سه‌ر ئه‌م هۆزه دوو رِایان هه‌یه.1. له‌وه ئه‌چێ له‌وشه‌ی گوتی كۆنه‌وه وه‌رگیرابێت كه بریتین له كورده‌كانی به‌شی ئارارات كه ورده ورده گوتی بوه به كوتی له پاشدا به كورتی و كوردی و له ئه‌نجامدا به كاردۆخی (مستر دراواری) رۆژهه‌لاَت ناس ئه‌ڵێت (چ وشه‌ی كورتی سه‌رده‌می توكولتۆنێراری ئاشورو كاردای سه‌رده‌می ( ئاراد نانار)ی لاگاش و كاردۆ خۆی، كاردۆ شۆی گه‌زنه‌فون و هه‌ر ناوێك له‌م باره‌وه و ترابێت هه‌موو به كورد ناو براون و بریتین له كۆمه‌ڵی كورد).(1) به پێ ی ئه‌م رِایانه ئه‌بێت ئه‌م كاردۆخیانه پاشماوه‌ی كوتی كۆن بن و و شۆمێرو ئه‌كاد ولاَته‌كه‌یانی داگیر كردوه (ئه‌مانه له به‌شی منظومه‌ی زاگروس)ن.2. له‌وه ئه‌چێ كۆمه‌ڵی (كاردۆشی) له كاتی هاتنی( مادو پارس) بۆ خاكی ئێران یا له ناوه‌رِاستی سه‌ده‌ی حه‌وته‌می پێش زایین هاتبنه خاكی كوردستان و جێگیر بووبن، ورده ورده هۆزه‌كانی كوردستانیان له خۆیان نزیك كردبێته‌وه. رِای (سێر سدنی سمیث) وایه كاردۆشیه‌كان زمانێكی جیاوازیان هه‌بووه و هیچ په‌یوه‌ندیه‌كیان به پارسه‌كانه‌وه نه‌بوه‌و زۆر له‌وانیش كۆنترن. جگه له‌و هۆزۆ تیرانه‌ی كورد چه‌ندین هۆزو تیره‌ی تری گه‌وره هه‌بوون كه جار جار له پاشماوه دێرینه‌كاندا به‌دی ئه‌كرێن.\n1. دکتور سپایزار-یش هه‌مان ڕای هه‌یه\nبۆ وێنه (سێر ئالی میتد) ئه‌ڵێت هۆزی موسه‌ری كه‌بابا گه‌وره‌ی (مسوه‌ری مزوه‌ری) یه‌كانی ئه‌مرِۆن له سه‌رده‌می سه‌نحاریب ساڵی(705 – 683) پ ز له نێوان دوو لقی ئاوی خه‌زه‌ردا جێ گیر بوون.(1) له‌وه ئه‌چێ (سیرتی)یه‌کانی سه‌رده‌می ئاشور له هۆزی (سیرت)بن که له سه‌روی زاخۆ وه جێ گیر بوون (پیتی د) كراوه‌ته(ت). به پێ ی مێژوو دۆزراوه به‌نرخه‌كان بۆمان ده‌رئه‌كه‌وێ له سه‌رده‌مێكی زۆر دێرینه‌وه كاتی كۆچ كردنی كوردی رۆژهه‌لاَت و رِۆژئاوایی بۆ شوینی ئێستایان مادو پارسیش به‌ره‌و خاكی ئێستایان هاتون و نیشته جێ بوون. كوردستانی ئه‌مرِۆ نیشتمانی هۆزێك بوه پێیان وتوه (گوتی یا گودی) یانی كورده ئاراراتیه‌كان كه (كورتی) یا (كورددان)یشیان پێ وتوون. ئه‌م هه‌موو ناوو ئاڵۆ گۆرِه له زامنی هه‌ر كه‌س و هه‌ر تیره‌و هۆزێكه‌وه هاتبێ به مانای نه‌ته‌وه‌ی گه‌وره‌ی كورد هاتووه. كه بریتی بوون له چه‌ندین هۆزو تیره كه زمانی تایبه‌تی خۆیان هه‌بووه. ئه‌م هۆزو تیرانه هه‌رچه‌نده خۆیان پاراستوه له تێكه‌ڵ بوون له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌كانی تر نه‌یان هێشتوه ئاین و خۆین و ره‌وشیان و زمانیان تێك بده‌ن. پاش ئه‌وه‌ی (ماد و پارس) فه‌رمانرِه‌اویی خۆیان له‌ده‌ست ئه‌ده‌ن پارسه‌كان ئه‌كه‌ونه ژێر ده‌سه‌لاَتى ئه‌شكانیه‌كانه‌وه. ماده‌كان خۆیان له‌م ژێر ده‌ستیه دور ئه‌خه‌نه‌وه‌و ئه‌چنه شاخ و ماوه‌یه‌كی زۆر به ئازادی ئه‌ژین و ناچنه ژێر ده‌سه‌لاَتى ئه‌شكانیه‌كانه‌وه ناویان له مێژوودا به كوردوان یانى كورده‌كان هاتووه و له ژێر ئه‌م ناوه‌دا ناوبانگیان ده‌كردوه گه‌زنه‌فون ناوی ناون (كاردۆخوی) ده‌رباره‌ی ئه‌مانه كتێبێكی داناوه له‌ژێر ناوی گه‌رِانه‌وه‌ی ده هه‌زار یونانی-دا. هه‌ر كه‌س سه‌رنجێكی ئه‌و كتێبه بدات بۆی ده‌ر ئه‌كه‌وێ كه ئه‌م سه‌رداره یۆنانیه چه‌ند تووشی ده‌رده سه‌ری و زه‌حمه‌ت بووه به ده‌ستی كورده‌كان له ناوچه‌ی (ئانتی توروس) (هه‌كاری) یا كوردستانی مه‌ركه‌زی دا.1. مێژووی ئاشور ل 366 مێجه‌ر سۆن ئه‌ڵێت رِێگای نێوان موسڵ و ئۆرفه كه بریتی یه له ده‌شت و چیا له مێژوودا به‌ناوبانگه له نێوان ویلایه‌تی سه‌روو خواره‌ی الجزیره (میسوبوتامی) سنوورێكی رِێك و پێك و رِامیاری هه‌بووه. شاخه به‌رزه‌كانی تۆرعابدین كه له كۆندا به (نیقات) به‌ناوبانگ بووه ئێستا له‌یاد چۆته‌وه. سه‌رچاوه‌ی رِوباری دیجله له كۆندا به (نیگریس) ناودار بووه. له سه‌رده‌می ته‌گلات پالازاری یه‌كه‌م (1100) پ ز چیاكانی نیفات ئه‌كه‌وته سه‌رووی سنووری ئاشووره‌وه ولاَتى نایری دراوسێی ئاشووره‌كانه. ته‌گلات پالازار هه‌میشه حه‌زی كردوه ئه‌م ولاَته داگیر بكات، له پاشدا ناوی ناوچه‌ی نایری گۆرِرِا به كوردوان یا كوردۆ. لێره‌دا بۆمان ده‌ر ئه‌كه‌وێ كه كورد زۆر له سه‌رده‌می زوحاك كۆنتره، به‌لاَم هه‌ندی له مێژوو ناسه‌كان زۆر بێ ئاگایانه نووسیویانه كه كورد له به‌ره‌ی یاخی بوه‌كانی سه‌رده‌می زوحاك – ن. ئه‌توانین بڵێین كورد پێش كۆچكردنی ئاری بۆ ناوچه‌ی كوردستانی ئێستا ئه‌مانه لێره‌دا ژیاون و بلاَو بوونه‌ته‌وه. هۆزه كورده‌كانیبه‌شی رۆژ هه‌لاتأ. ماد: ساڵی( 2500) پ ز چه‌ند هۆزێكی دراوسێ و هاو رِه‌گه‌ز كه ئاری یان پێ وتراوه له نه‌ژادی (هیندو ئه‌وروپی) بوون. له رِۆژهه‌لات و سه‌روی رۆژهه‌لاَتى ده‌ریای خه‌زه‌ر نیشته‌جێ بوون. هه‌ندێكیان به‌كشتوكاڵه‌وه خه‌ریك بوون، به‌لاَم هێشتا له ده‌وره‌ی (به‌ردا) بوون و كه‌متر گه‌شه‌یان كردبوو. به‌شێكی كه‌میان ئاسنیان به‌كار هێناوه بۆ هه‌ندێ كاروباری رِۆژانه وه‌كو رِاو، كشت وكاڵ، ئاژه‌ڵ به‌خێو كردندا خه‌ریك بوون، وه‌كو ئه‌سپ و ماین و مه‌رِو بزن. نووسین و خۆیندنیان نه‌زانیوه. هه‌ندێكیان رِوه‌و هیندوستان كۆچیان كروده. كتێبی وێراس یانی كتێبی پیرۆزی هینده‌كان كه به زمانی – سانسكریت – نووسراوه ده‌رباری ژیانی سه‌ره‌تایی ئه‌م گه‌له هه‌ندێ شتی رِوون كردۆته‌وه. به‌شێكی تر رِوه‌و رِافیده‌ین كۆچیان كردوه، كه له نێوانیاندا دوو هۆزی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و ئازادا به‌ناوی (ماد) و(پارس) هه‌بوون. هاتنی ماده‌كان له رۆژهه‌لاَتى ده‌ریای خه‌زه‌ره‌وه سه‌ده‌ی( 9- 8) پ ز پێش ئاشووریه‌كان باسكراوه ئاشوریه‌كان به مادو مادا ناویان بردوون. ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه له ناوه‌رِاستی سه‌ده‌ی نۆهه‌م له‌ژێر فه‌رمانرِه‌وایی كه‌یقوبادی كورد ده‌وڵه‌تێكی به‌ده‌سه‌لاَتیان پێك هێناو (پارس)ه‌كان له خواروی خۆیانه‌وه ئه‌ژیان ده‌ستیان به‌سه‌را گرتن و خستنیانه ژێر ده‌سه‌لاَتى خۆیانه‌وه. ئه‌كباتان _هه‌مه‌دانى ئێستایان كردوَته پایته‌خت، تا ئێستاش شوێنه‌وارو كه‌لاوه‌كانى پاشماوه‌ى ماد له‌ناو شارى هه‌مه‌دان ماوه‌ته‌وه. ساڵى(853)پ ز له‌سه‌رده‌مى سه‌لمانازارى دووه‌م یه‌كه‌م په‌یوه‌ندى نێوان ئاشوورو ماد ده‌ستى پێ كردوه. ئاشوریه‌كان هه‌تا كاتێ له ده‌سه‌لاَت كه‌وتن و كۆتاییان پێهات هه‌میشه ڵه‌گه‌ڵ مادا له شه‌روو شۆڕ به‌ربه‌ره‌كانێ دا بوون. پرۆفیسۆر سایس ئه‌ڵێت: ماده‌كان هۆزێكى به ده‌سه‌ڵاَتى كورد بوون، له وولاَتى ئاشوردا جێگیر بوون و تا خوارووى ده‌ریایى خه‌زه‌ر فه‌رمانڕه‌وایان کردوه، به‌شى زۆریان له زمانى هیندو ئه‌وروپى و له نه‌وه‌ى ئارى بوون. ئه‌و باسه له‌گه‌ڵ مێژووه‌كانى كوردو یۆَنان جیاوازى نیه. ته‌نها ئه‌وه نه‌بێت كه ئه‌ڵێت ماده‌كان له وولاَتى ئاشور جێگیر بوون، به‌لاَم ماده‌كان دراوسێى ئاشوریه‌كان بوون له ئه‌نجامدا كه كۆتاییان به ده‌وڵه‌تى ئاشور هێناو وولاَته‌كه‌شیان داگیر كردن. هه‌ندێ له مێژوو ناسه‌كان ئه‌لێن (سه‌لمانازار) ناوى ماده‌كانى ناوه(ماد)، به‌لاَم له كاتێكدا سه‌لمانازار باسى گه‌شته‌كه‌ى خۆى بۆ ڕۆَژهه‌لاَت و خواروو ئه‌نوسێ ناوى دوو كۆمه‌ڵى هێناوه كه له گه‌ڵیانا به شه‌ڕ هاتووه (پارسوا_ئامادا) نه‌ك له خۆیه‌وه ئه‌م ناوه‌ى لێَ نابێت. هۆزه‌كانى مادماده‌كان له دوو هه‌زار ساڵ پێش زاینه‌وه بریتی بوون له حه‌وت هۆز به‌م شێوه‌یه: 1. پارتاسنی: له ناوچه‌ى وارمین و ڕى (تاران)ى ئێستاو كه‌نارى ده‌ریاى خه‌زه‌ر نیشته‌جێ بوون.2. بوزیابوس: له پێشدا له ده‌ورو به‌رى ده‌ریاى مه‌زنده‌ران ژیاون و له پاشدا به‌ره‌و هه‌مه‌دان و عێراق كۆچیان كردووه بڵاو بوونه‌ته‌وه.3. ئاسترۆَشات: له‌ناوچه‌ى سه‌مه‌ر قه‌ندو خوارزم به‌كشت وكاڵ و ئاژه‌ڵداریه‌وه خه‌ریك بوون.4. ئاریزانت: له ناوچه‌ى ئازه‌ربایجان ڕوبارى ئاراكس و (ئاراس)دا جێگیر بوون.5. بودى: ئه‌مانه به‌ره‌و خوار بوونه‌ته‌وه له ئاوه‌ڕِێژگه‌كانى هیندوستاندا جێگیربوون.6. ماژ-ماك-ماخ-ماگوش: عه‌ره‌به‌كان(مه‌جوس)ئه‌ڵێن ئه‌م هۆَزه له سه‌ره‌تادا بره‌ویان به ئاینى زه‌رده‌شتدا.7. ده‌رباره‌ى هۆزى حه‌وته‌م تا ئێستا هیچ ڕِوون نییه، به‌لاَم وه‌ك ده‌ر ئه‌كه‌وێ ئه‌ڵێن (دیلاَم)ى ناوبووه كه له ناوچى دیماستان (مازنده‌ران گیلان) بلاَوبوونه‌ته‌وه مه‌ڵبه‌ندیان دیلمان بووه. هێرۆدۆت باسى شه‌ش هۆزى كردووه ناوى حه‌وته‌می نه‌بردووه (پیرینا ل 49) ئه‌م هۆزانه هه‌رچه‌ند له‌یه‌ك دوورو بلاَو بوون، به‌لاَم له كاتى ته‌نگانه و پێویستدا یارمه‌تى یه‌كتریان داوه. له‌سه‌رده‌مى سه‌لمانازارى دووه‌م ساڵى(853) پ.ز له شكرى ئاشور تووشى بووه به تووشى هۆزه مادیه‌كان له ڕۆَژهه‌لاَته‌وه ئه‌م هۆزه یارمه‌تى كه‌ل و په‌لى نارده‌وه بۆَ ئاشوریه‌كان، به‌لاَم ئاشوریه‌كان بیریان له‌وه نه‌كردوَته‌وه كه كورد ئه‌مه‌یان به‌سه‌رانه نه‌زانیوه. (ئاداد نێرارى سێیه‌م) ساڵى(812_783)پ ز چه‌ند جارێك له گه‌ڵ ماده‌كاندا به‌شه‌رِ هاتو‌وه.ته‌گلات پالازارى دووه‌م (745_730)پ ز به‌ناوى یارمه‌تى ده‌وڵه‌تى (ئۆَدارتو)وه له‌شكرى کرتۆته‌وه سه‌ر وولاَتى ماد و وه‌ك ئه‌گێرِنه‌وه تا دامێنى چیاى ده‌ماوه‌ندى داگیر كردووه.(1) ساڵى(681_669)پ ز سه‌رده‌مى (ئاسار هارون) ده‌وڵه‌تى ماد ویستوویه‌تى له‌گه‌ڵ دۆستان‌و هاو په‌یمانانى خۆى وه‌كو (مانى , سیت, كاسا)و هوَزه كورده‌كانى كوردستانى رِوَژئاوا هێرش بكاته سه‌ر وولاَتى ئاشور. ئاشوریه‌كان هه‌وڵیاندا (سیته‌كان) یان به‌ره‌و لاى خوَیان رِاكێشاو له ماده‌كانیان هه‌ڵگه‌رِاندنه‌وه ئه‌م كاره توَزێك ترسى له‌سه‌ر ئاشوریه‌كان لابردووه بوَ ماوه‌یه‌ك رِزگاریان بووه، به‌لاَم ماده‌كان ده‌ستیان هه‌ڵنه‌گرتوه چاوه‌رِوانی هه‌ڵی بوون بۆ په‌لاَماردانی ئاشوور. فه‌ریبه‌رزی چواره‌م فه‌رمانرِه‌وای ماد ساڵی(634) پ ز هێرشی كردۆته سه‌ر ولاَتى باشوور له شه‌رِێكی سه‌خت و دژواردا كوژراوه و سوپاكه‌ی شكاوه. كواكساری كورِی له تۆڵه‌ی خوێنی باوكیدا له شكرێكی گه‌وره‌ی پێكه‌وه ناوه هێرشی كردۆته سه‌ر ولاَتى ئاشورو به ته‌واوی سه‌رنگونی كردن و ولاَته‌كه‌ی داگیر كردن. 1. مێژووی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک ل 446ب. نایری-نائری: ئه‌م هۆزه ئازاو دلێره پێش هاتنی مادو پارس بۆ خاكی ئێران له كوردستانی رِۆژئاوادا ژیاون. هه‌رچه‌نده له پاشماوه دێرینه‌كاندا له‌باره‌ی نایریه‌وه هیچ نه‌هاتووه، به‌لاَم له سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وی ئاشوره‌كاندا باسی ئه‌م هۆزه كراوه. وه‌ك باسمان كرد ئه‌مانه به‌شێكن له هۆزی سۆباری كۆن كه ورده ورده وشه‌ی نایری به‌سه‌ر سۆباری دا زاڵ بووه یاخود له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له ده‌وروبه‌ری(نه‌هاری – دیجله)دا. ژیاون نه‌هاریان به‌سه‌ردا برِابێت و نه‌هاری ی كرابێت به نایری. له‌وه ئه‌چێ دێهات و تیره‌ی (لورِی شه‌مدینان) و(ندری) ده‌وروبه‌ری سنه له پاشماوه‌ی ئه‌م نایری یانه بن. مێجه‌رسۆن ئه‌ڵێت (ئه‌گه‌ر سه‌ریری لاپه‌ره‌كانی مێژووی كوردستان له سه‌ده‌كانی(12، 15) پ ز بكه‌ین ئه‌بینین ماده‌كان بریتین له هۆزی نامری)، ئه‌گه‌ر ئه‌م قسه‌یه‌ی مێجه‌رسۆن رِاست بێت، ماده‌كان له كورده‌كانی ئارارات بن و له پاشدا وه‌ك گودیه‌كان به‌ره‌و رۆژهه‌لاَت رِۆیشتوون. ئه‌م رِایه پێچه‌وانه‌ی پاشماوه‌ی سه‌ده‌ی نۆهه‌م وهه‌شته‌می پ ز ی ئاشوریه‌كانه. ناوو ده‌سه‌لاَت و ئازایه‌تی نایریه‌كان له سه‌رده‌می فه‌رمانرِه‌وییاندا هه‌موو هۆزه‌كانی تری دراوسێ یانی سه‌ركوت كردبوو. ئه‌مانه له‌ژێر ناوی كوردا زۆر ده‌سه‌لاَتیان په‌ره‌ی سه‌ندو پایته‌ختیان له ده‌راوی زێ ی گه‌وره‌دا بووه. ئینسكلوبیدبای ئیسلام ئه‌ڵی: ته‌گلات پالازاری یه‌كه‌م له‌گه‌ڵ 23سه‌ركرده‌ی نایری دا شه‌ری كردوه. له ده‌شتی (مه‌لازگرد) لای سه‌رچاوه‌ی دیجله دیوارێكی ستوون گه‌وره‌ی دروست كرد كه‌تێدا باسی چۆنیه‌تی ئه‌و شه‌رِانه‌وی نووسیوه. ئه‌م هێرش و په‌لاماره‌ی ته‌گلات لازار بۆ سه‌ر نایری یه‌كان ته‌نها بۆ لاواز كردن و هه‌ل به‌ده‌ست هێنان بووه. تا ساڵی(910) پ ز دا سوپای ئاشوور دیسانه‌وه هێرش ده‌باته‌وه سه‌ر نایری یه‌كان و له نێوان دیجله‌و ئارارات دا به‌یه‌كدا دێن و سوپای نایری تێك ئه‌شكێ زۆربه‌ی فه‌رمانرِه‌واكانی ئاشور له‌گه‌ڵ هۆزی ئازاو دلێری نایری دا هه‌میشه له شورِو شه‌رِو به‌یه‌كدا چوون دا بوون (توكولتی نینین)ی دووه‌م له ساڵی 890- 894 پ. ز له‌گه‌ڵ نایریه‌کان به شه‌ڕ هاتووه. له ساڵی 743 پ. ز ئه‌م هۆزه له سه‌رووی ڕۆژهه‌ڵاته‌وه هێرشیان کروۆته سه‌ر ووڵاتی ئاشورو داگیریان کردوه، له پاشدا ته‌گلات پالازاری دووه‌م زۆر به‌زه‌حمه‌ت توانی له ولاَتى ئاشوور ده‌ریان بكات و تا پشتی چیای گودی رِاوی نان.(1) سه‌نحاریب-ی فه‌رمانرِه‌وای ئاشور ساڵی ( 805 – 682) پ ز و له ساڵی( 669) پ ز دا له ده‌ورو به‌ری چیای گودی له‌گه‌ڵ نایریه‌کاندا شه‌ڕی کردووه و ئه‌مه‌ی به پێنجه‌مین شه‌ڕ داناوه له‌گه‌ڵیاندا. (مێجه‌رسۆن) ی كورد ناس ئه‌ڵێت به‌شی سه‌رووی زێى گه‌وره ولاَتى نایریه‌كان بووه. ئه‌و هۆزانه‌ی له ده‌ورو به‌ری سه‌رچاوه‌ی دیجله‌و فورات و سه‌روی (نیفانس) یانی (دیاربه‌كر، خه‌رپوت، درسیم) و شاخی (به‌تلیس و تۆرس) بوون، له لایه‌ن ته‌گلات پالازارو نه‌وه‌كانیانه‌وه هه‌ر به نایری ناسراون. ئه‌م ویلایه‌تانه بریتین له‌و شوێنه‌ی كه له پاش نه‌مانی ده‌وڵه‌تی ماد جیگای فه‌رمانرِه‌وایی كوردان بووه ساڵی (410)پ.ز له سه‌ده‌ی ناوه‌رِاستی فه‌رمانرِه‌وایی هاخامه‌نشینی دا ئه‌مانه بابا گه‌وره‌ی كوردی ئه‌مرِۆو نه‌وه‌ی مادی پێشوون. 1. مێژووی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیک ل 462ت. كاردۆخی: (كاردۆخوی، كاردۆشی، كاردۆشۆی)، رۆژهه‌لاَت ناسه‌كان له‌سه‌ر ئه‌م هۆزه دوو رِایان هه‌یه.1. له‌وه ئه‌چێ له‌وشه‌ی گوتی كۆنه‌وه وه‌رگیرابێت كه بریتین له كورده‌كانی به‌شی ئارارات كه ورده ورده گوتی بوه به كوتی له پاشدا به كورتی و كوردی و له ئه‌نجامدا به كاردۆخی (مستر دراواری) رۆژهه‌لاَت ناس ئه‌ڵێت (چ وشه‌ی كورتی سه‌رده‌می توكولتۆنێراری ئاشورو كاردای سه‌رده‌می ( ئاراد نانار)ی لاگاش و كاردۆ خۆی، كاردۆ شۆی گه‌زنه‌فون و هه‌ر ناوێك له‌م باره‌وه و ترابێت هه‌موو به كورد ناو براون و بریتین له كۆمه‌ڵی كورد).(1) به پێ ی ئه‌م رِایانه ئه‌بێت ئه‌م كاردۆخیانه پاشماوه‌ی كوتی كۆن بن و و شۆمێرو ئه‌كاد ولاَته‌كه‌یانی داگیر كردوه (ئه‌مانه له به‌شی منظومه‌ی زاگروس)ن.2. له‌وه ئه‌چێ كۆمه‌ڵی (كاردۆشی) له كاتی هاتنی( مادو پارس) بۆ خاكی ئێران یا له ناوه‌رِاستی سه‌ده‌ی حه‌وته‌می پێش زایین هاتبنه خاكی كوردستان و جێگیر بووبن، ورده ورده هۆزه‌كانی كوردستانیان له خۆیان نزیك كردبێته‌وه. رِای (سێر سدنی سمیث) وایه كاردۆشیه‌كان زمانێكی جیاوازیان هه‌بووه و هیچ په‌یوه‌ندیه‌كیان به پارسه‌كانه‌وه نه‌بوه‌و زۆر له‌وانیش كۆنترن. جگه له‌و هۆزۆ تیرانه‌ی كورد چه‌ندین هۆزو تیره‌ی تری گه‌وره هه‌بوون كه جار جار له پاشماوه دێرینه‌كاندا به‌دی ئه‌كرێن.1. دکتور سپایزار-یش هه‌مان ڕای هه‌یه‌بۆ وێنه (سێر ئالی میتد) ئه‌ڵێت هۆزی موسه‌ری كه‌بابا گه‌وره‌ی (مسوه‌ری مزوه‌ری) یه‌كانی ئه‌مرِۆن له سه‌رده‌می سه‌نحاریب ساڵی(705 – 683) پ ز له نێوان دوو لقی ئاوی خه‌زه‌ردا جێ گیر بوون.(1) له‌وه ئه‌چێ (سیرتی)یه‌کانی سه‌رده‌می ئاشور له هۆزی (سیرت)بن که له سه‌روی زاخۆ وه جێ گیر بوون (پیتی د) كراوه‌ته(ت). به پێ ی مێژوو دۆزراوه به‌نرخه‌كان بۆمان ده‌رئه‌كه‌وێ له سه‌رده‌مێكی زۆر دێرینه‌وه كاتی كۆچ كردنی كوردی رۆژهه‌لاَت و رِۆژئاوایی بۆ شوینی ئێستایان مادو پارسیش به‌ره‌و خاكی ئێستایان هاتون و نیشته جێ بوون. كوردستانی ئه‌مرِۆ نیشتمانی هۆزێك بوه پێیان وتوه (گوتی یا گودی) یانی كورده ئاراراتیه‌كان كه (كورتی) یا (كورددان)یشیان پێ وتوون. ئه‌م هه‌موو ناوو ئاڵۆ گۆرِه له زامنی هه‌ر كه‌س و هه‌ر تیره‌و هۆزێكه‌وه هاتبێ به مانای نه‌ته‌وه‌ی گه‌وره‌ی كورد هاتووه. كه بریتی بوون له چه‌ندین هۆزو تیره كه زمانی تایبه‌تی خۆیان هه‌بووه. ئه‌م هۆزو تیرانه هه‌رچه‌نده خۆیان پاراستوه له تێكه‌ڵ بوون له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌كانی تر نه‌یان هێشتوه ئاین و خۆین و ره‌وشیان و زمانیان تێك بده‌ن. پاش ئه‌وه‌ی (ماد و پارس) فه‌رمانرِه‌اویی خۆیان له‌ده‌ست ئه‌ده‌ن پارسه‌كان ئه‌كه‌ونه ژێر ده‌سه‌لاَتى ئه‌شكانیه‌كانه‌وه. ماده‌كان خۆیان له‌م ژێر ده‌ستیه دور ئه‌خه‌نه‌وه‌و ئه‌چنه شاخ و ماوه‌یه‌كی زۆر به ئازادی ئه‌ژین و ناچنه ژێر ده‌سه‌لاَتى ئه‌شكانیه‌كانه‌وه ناویان له مێژوودا به كوردوان یانى كورده‌كان هاتووه و له ژێر ئه‌م ناوه‌دا ناوبانگیان ده‌كردوه گه‌زنه‌فون ناوی ناون (كاردۆخوی) ده‌رباره‌ی ئه‌مانه كتێبێكی داناوه له‌ژێر ناوی گه‌رِانه‌وه‌ی ده هه‌زار یونانی-دا. هه‌ر كه‌س سه‌رنجێكی ئه‌و كتێبه بدات بۆی ده‌ر ئه‌كه‌وێ كه ئه‌م سه‌رداره یۆنانیه چه‌ند تووشی ده‌رده سه‌ری و زه‌حمه‌ت بووه به ده‌ستی كورده‌كان له ناوچه‌ی (ئانتی توروس) (هه‌كاری) یا كوردستانی مه‌ركه‌زی دا.1. مێژووی ئاشور ل 366 مێجه‌ر سۆن ئه‌ڵێت رِێگای نێوان موسڵ و ئۆرفه كه بریتی یه له ده‌شت و چیا له مێژوودا به‌ناوبانگه له نێوان ویلایه‌تی سه‌روو خواره‌ی الجزیره (میسوبوتامی) سنوورێكی رِێك و پێك و رِامیاری هه‌بووه. شاخه به‌رزه‌كانی تۆرعابدین كه له كۆندا به (نیقات) به‌ناوبانگ بووه ئێستا له‌یاد چۆته‌وه. سه‌رچاوه‌ی رِوباری دیجله له كۆندا به (نیگریس) ناودار بووه. له سه‌رده‌می ته‌گلات پالازاری یه‌كه‌م (1100) پ ز چیاكانی نیفات ئه‌كه‌وته سه‌رووی سنووری ئاشووره‌وه ولاَتى نایری دراوسێی ئاشووره‌كانه. ته‌گلات پالازار هه‌میشه حه‌زی كردوه ئه‌م ولاَته داگیر بكات، له پاشدا ناوی ناوچه‌ی نایری گۆرِرِا به كوردوان یا كوردۆ. لێره‌دا بۆمان ده‌ر ئه‌كه‌وێ كه كورد زۆر له سه‌رده‌می زوحاك كۆنتره، به‌لاَم هه‌ندی له مێژوو ناسه‌كان زۆر بێ ئاگایانه نووسیویانه كه كورد له به‌ره‌ی یاخی بوه‌كانی سه‌رده‌می زوحاك – ن. ئه‌توانین بڵێین كورد پێش كۆچكردنی ئاری بۆ ناوچه‌ی كوردستانی ئێستا ئه‌مانه لێره‌دا ژیاون و بلاَو بوونه‌ته‌وه\nPrevious ماد و وڵاتی ماده‌کان (مادستان)\nNext هۆزو تیره‌و لقه‌كانی كورد به‌شی دووه‌م


ئایا دڕانى كڕكڕاگە پێویستى بە نەشتەرگەرى هیە؟ – Prof. Dr. Özgür ÇETİK\nئایا ئەو كڕكڕاگە دڕاوەى كە بڕیارى نەشتەرگەرى بۆ دراوە ئەوا دەبێ بەزوویى ئەنجامبدرێ؟\nئەو پێكهاتانەى ناو كڕكڕاگەى ئەژنۆ: پارێزەرى پێكهاتە، بوونە هۆى هاوسەنگى و پێدانى خۆراكى كڕكڕاگەى پێكهاتە چەندین فۆنكسیۆنى تر بۆ ماوەى نیو مانگ. دڕانى كڕكڕاگە بەشێوەى جیاوەزەوە دێتە بوون. لە نەخۆشە گەنجەكاندا بەزۆرى بەهۆى زەختكردن و تراوماى وەرزشیەوە دێتە كایەوە و لەسەرووى تەمەن مامناوەندەوە بەهۆى كەمى ئاوى ناو پێكهاتەكانەوە دێتە كایەوە. دڕانى كڕكڕاگە هەر نەخۆشیەكى وەرزشى نیە هەروەكو زانراوە. ئەم نەخۆشیە زیاتر باوە لە كەسانى تەمەن مامناوەندەوە.\nلەڕۆژگارى ئەمڕۆدا بەهۆى ئاسانى دەست گەیشتن بە تیشكى ئێم ئار، تەقریبەن ئەم تیشكە بۆ هەموو كەسێك دەگیرێ كە ئازارى ئەژنۆى هەبێ، ئەگەر باس لە دڕانى كڕكڕاگە بكرێ لە ڕاپۆرتى تیشكى ئێم ئارەكە ئەوە ئەنجامدانى نەشتەرگەرى وەك ڕاستیەك سەیردەكرێ. واچاكە ئەوە لەبیر نەكرێ كە هۆكاریتر هەن بۆ ئازارى ئەژنۆ جگە لە دڕانى كڕكڕاگە. ئەگەر دڕانى كڕكڕاگە لە ڕاپۆرتى تیشكى ئێم ئارەكە بەدیكرا ئەوە مەرج نیە كە ئەمە هۆى ئازارى ئەژنۆى بێ. ئەو نەخۆشەى كە سەردانى بەشى ئۆڕتۆپێدى دەكات بەهۆى ئازارى ئەژنۆوە پێویستە پشكنینى ووردى ئەژنۆى بۆ بكرێ.\nكاتێك كە بڕیاردەدرێ لەسەر چارەسەركردنى دڕانى كڕكڕاگە ئەوا چارەسەرەكە بە نەشتەرگەرى دەبێت. دڕانى كڕكڕاگە بە دەرمان چارەسەر ناكرێت.\nچۆن چارەسەرێك پەیڕەو دەكرێ لە دڕانى كڕكڕاگە؟\nلە دڕانى كڕكڕاگە نەشتەرگەرى ئارترۆسكۆپیك پەیڕەو دەكرێ بۆ چارەسەر. بەبێ كردنەوەى پێكهاتەكان و بە بەنجكردن لە هۆڵى نەشتەرگەرى بەهۆى بۆڕى كامێراو دەڕۆنە ناو پێكهاتەكە، لەڕێگاى شاشەوە و بینینى ناوەوەى پێكهاتەكە نەشتەرگەرى داخراو ئەنجامدەدەرێ. نەخۆشەكە دواى مانەوە بۆ یەكشەو لە نەخۆشخانە دەردەچچێ.\nئایا دڕانى كڕكڕاگەى كێ ئەبێ بەزوویى چارەسەربكرێ؟\nدڕانى كڕكڕاگە ئەبێ بەزوویى چارەسەربكرێ لەكەسانى گەنج و وەرزشواناندا. كڕكڕاگەكان پێكهاتەى زۆر گرینگن بۆ ئەژنۆكان. دوورینەوەى هەندێ كڕكڕاگە جڕاوى نوێ ئەگەرى چاكبوونەوە هەیە، بەڵام لە دڕانى كڕۆنیكى ئەگەرى چاكبوونەوە كەمە. لەبەر ئەم هۆیە بەشى دڕاو دەردەهێنرێ. بەتایبەتى لە نەخۆشە گەنجەكاندا ئەگەر دڕانى كڕكڕاگە تا ماوەكى زۆر چارەسەر نەكرێ سەرەڕاى دروستكردنى ئازار، بەهۆى دروستبوونى زبرى لەسەر پێكهاتەكە، كڕكڕاگەى پێكهاتە زیانى پێدەگات. بەڵام لە كەسانى تەمەن سەروو مام ناوەندەوە بەهۆى تەمەنەوە كڕكڕاگە لەكاركاوتووە و ئەگەر گلەیى ئازار و قفڵبوون بەهۆى دڕانەكەوە نەبوو ئەوا پێویست بە ئەنجامدانى نەشتەرگەرى ناكات تەنها لەبەر ئەوەى كە وا نووسراوە لە ڕاپۆرتى تیشكى ئێم ئارەكە.\nهەموو ئازارێكى ئەژنۆ دڕانى كڕكڕاگەیە؟\nبە پشتبەستن بەوەى كە لە ڕاپۆرتى تیشكى ئێم ئارەكە نووسراوە كە دڕانى كڕكڕاگە هەیە و بڕیاردان لەسەر نەشتەرگەرى بەو هۆیەوە لەوانەیە ببێتە مایەى هەندێ كێشەى زۆر نەخوازراو. لەڕووى پزیشكیەوە ئەو شتەى كە پێى دەوترێ “كۆندرۆمالازى پاتێلا” و بەتوركى نەخۆشى “نەرمبوونەوەى ككرداگەى قەپاغى ئەژنۆ”، ئەوە بینراو نزیكەى لەهەموو نەخۆشێكى كڕۆنیكى دڕانى كڕكڕاگە. بەهۆى دڕانى كڕكڕاگەوە ئەو نەخۆشەى كە ئەو قاچەى كەمتر بەكاردەهێنێ و ئەمەش دەبێتە هۆى لاوازبوونى ئادیلى ئەو قاچە. لە ئەنجامە ئەمەش قەپاغى ئەژنۆ زیاد لەڕادە لێك دەخشێ و دواى ماوەیەكیش نەخۆشى نەرمبوونى كڕكڕاگە سەرهەڵدەدا. ئەم جۆرە نەخۆشانە دەبێ بەزووى نەشتەرگەریان بۆ ئەنجامبدرێ بەهۆى بوونى دڕانى كڕكڕاگەوە و زیادبوونى لاوازى ئادیل و ئەمەش دەبێتە هۆى زیادببونى ئازار لەدواى نەشتەرگەریەكە. بۆ نەهێشتنى ئەم ئازارە لەوانەیە نەخۆش پێویستى بە چارەسەرى سروشتى هەبێت بۆ ماوەیەكى زۆر.بەم هۆیەوە پێویستە ئەو نەخۆشەى سەردانى بنكەى تەندروستى دەكا پێویستە پشكنینى ووردى بۆ ئەنجامبدرێ، و زۆر گرینگە بزانرێ كە ئایا هۆكاری ئازەرەكان دڕانى كڕكڕاگەیە یاننەرمبوونەوەى كڕكڕاگەى قەپاغى ئەژنۆیە. ئێمە پێش ئەنجامدانى نەشتەرگەرى دڕانى كڕكڕاگە بۆ نەخۆشەكانمان، ئەگەر لاوازبوونى ئادیل بەهۆى نەرمبوونەوەى كڕكڕاگە هەبێ ئەوا بەدڵنیاییەوە بەلایەنى كەمەوە ماوەى 20 ڕۆژ وەرزشى بەهێزكردنى ماسوولكە ئەنجامدەدەین بۆ نەخۆشەكە. ئەو نەخۆشانەى كە ئازاریان نامێنێ بەهۆى وەرزشەوە ئەوا دووبارە پشكنینى بۆ ئەنجامدەدەینەوە بۆ دڵنیابوون لەوەى بزانین ئایا نەخۆشەكە پێویستى بە نەشتەرگەریە یان نا.


پاکسـتان ده‌ڵێت 140 چه‌کداری له دۆڵی سـوات کوشـتووه\nله‌شـکری پاکسـتان ده‌ڵێت 140 میلیتانی ئیسلامیـیان له شه‌ڕێـکدا له ماوه‌ی دوو ڕۆژی ڕابردوو له دۆڵی سـوات کوشـتووه.\nجه‌نه‌ڕاڵ ئه‌تار عه‌باس ده‌ڵێت ئه‌و شـه‌ڕه هێرشێـکی سه‌رانسه‌ری پاکسـتان بوو بۆ نه‌هێشـتنی چه‌کدارانی تالیبان له دۆڵی سـواتدا.\nپاکسـتان ده‌ستی به هێرشێـکی ئاسـمانی نوێ کردووه دژ به بنکه‌کانی گومانبارانی تالیبان له باکوری ڕۆژئاوای دۆڵی سـوات، ئه‌مه‌ش ڕۆژێـک دوای فه‌رمانی سه‌رۆک وه‌زیری وڵات بۆ نه‌هێشـتنی ملیتانه‌کان له‌و هه‌رێمه‌دا دێت.\nفڕۆکه و هه‌لیـکۆپـته‌ره جه‌نگیـیه‌کان ئه‌مڕۆ هه‌ینی هێرشـیان کرده سه‌ر ناوچه‌ی کابال که شـوێنی حه‌وانه‌وه‌ی تالیبانه له باکوری ڕۆژئاوای مۆنگاره‌ی شاری سه‌ره‌کی دۆڵی سـوات، هه‌روه‌ها له‌شـکر سه‌ربازی زیاتری ناردۆته هه‌رێمه‌که بۆ هێرشی زه‌مینی.\nدوێنێ پـێـنجشه‌ممه له وتارێـکی ته‌له‌فیزیۆنیدا سه‌رۆک وه‌زیر یوسف ڕه‌زا گه‌یلانی داوای له وڵاتیـیان کرد که یه‌کگرتووبن دژ به توندڕه‌وان، وه هه‌روه‌ها داواشی له کۆمه‌ڵـگای نێونه‌ته‌وه‌یی کرد که یارمه‌تی ئه‌و که‌سـانه له دۆڵی سـوات بده‌ن، ئه‌وانه‌ی که به‌هۆی شـه‌ڕه‌که‌وه ئاواره بوون.\nشـایانی باسه له‌و کاته‌وه‌ی سه‌ربازانی حکومه‌ت هێرشـه‌کانیان دژ به تالیبان زیادکردووه دوا به‌دوای سه‌رنه‌که‌وتنی ڕێـکه‌وتنی ئاشـتی له‌گه‌ڵ میلیتانه‌کانی تالیبان به ده‌یان هه‌زار که‌س له هه‌رێمی سـوات ئاواره‌بوون.


دیلی ئالی لە تۆتنهام دووردەکەوێتەوە و پاریس داوای گواستنەوەی دەکات\nئەستێرەی ئینگلیزی یانەی تۆتنهام هۆتسپێرز، دیلی ئالی لەلایەن جوزێ مۆرینیۆی ڕاهێنەری پۆرتوگالییەوە پشتگوێخراوە و سەرچاوەکان ئاماژە بە نزیکبوونەوەی دەکەن لە یانەی پاریس سانت جێرمان.\nئالی تەمەن (24) ساڵ پێنج وەرز لەمەوبەر پەیوەندی بە تۆتنهامەوە کردو و یەکەمین ڕوبەڕوبوونەوەی لە خولی نایابی ئینگلیزی ئەنجامدا، لە وەرزەکانی دواتر تواناکانی باشتر هەڵکۆڵی و لەگەڵ بەدەستهێنانی ئەزمووندا بووە یەکێک لە باشترینەکان، تاوەکو لە ساڵی 2018 نرخی گەیشتە (100) ملیۆن یورۆ.\nلەم وەرزەدا ئەستێرەی ناوبراو لە پێکهاتەی هەڵبژاردەی ئینگلتەرا بۆ ڕوبەڕوبوونەوەکانی ئایسلەندا و دانیمارک دوورخرایەوە، لە یەکەم ڕوبەڕوبوونەوەی فەرمی ئەم وەرزەی سپێرز بەرانبەر ئێڤەرتۆن یاریزانەکە گەڕایەوە، بەڵام لە خولەکی (46)ی تایمی یەکەم ئاڵوگۆڕی پێدرا.\nلەدوای ئەم یارییە و لە ڕوبەڕوبوونەوەکانی لۆکۆمۆتیڤ پلۆڤدێڤ و ساوزامپتن، دیلی ئالی بەتەواوی لە پێکهاتەی سەرەکی مۆرینیۆ دوورخرایەوە.\nلەم بارەیەوە "مۆو" دەڵێت، " پێموانییە ئالی شایەنی ئەوەبێت لە پێکهاتەی تۆتنهام دووربخرێتەوە، بەڵام پێکهاتەکەمان لە پێگە جیاوازەکاندا کەڵەکەبوونی زۆرە و هەندێک لە یاریزانان باجی بوونی چەندین یاریزان دەدەن لە پێگەکانیاندا".\nڕۆژنامەی بێلد سپۆرتی ئەڵمانی لەم بارەیەوە نوسیویەتی، لە ماوەی ڕابردوو یانەی ڕیاڵ مەدرید بەرانبەر گواستنەوەی گاریس بەیل تاووتوێی ئاڵوگۆڕیان بە دیلی ئالی کردووە، لەهەمان کاتدا یانەی پاریس سانت جێرمان ئامادەییان نیشانداوە بەهەر نرخ و شێوازێک بێت ئەستێرە ئینگلیزییەکە دابین بکات.


22/09/2020 1490 جار خوێنراوەتەوە\nكه‌شتییه‌ك له نه‌رویجه‌وه 12 بۆری گه‌وره به‌شێوه‌یه‌كی جیاواز ده‌گوازێته‌وه بۆ به‌نگلادیش.\nسه‌رۆكی ده‌سته‌ی باڵای نۆكه‌ندی سوێس رایگه‌یاند، كه‌شتییه‌كی نه‌رویجی به نۆكه‌ندی سوێسدا تێپه‌ڕیوه كه بارێكی جیاوازی پێبووه.\nفه‌ریق ئوسامه ره‌بیع، سه‌رۆكی ده‌سته‌ی باڵای نۆكه‌ندی سوێس رایگه‌یاند، كه‌شتییه‌ك له نه‌رویجه‌وه بارێكی زه‌به‌لاحی بۆری پێبووه، له‌بری هه‌ڵگرتنی به‌دوای خۆیدا رایكێشاوه‌و به ده‌ریاو به گه‌رووه‌كاندا تێپه‌ڕیوه.\nسه‌رۆكی ده‌سته‌ی نۆكه‌نده میسرییه‌كه ووتیشی، كه‌شتییه‌كه له نه‌رویجه‌وه هاتبوو، 12 بۆری قه‌باره جیاوازه به‌دوای خۆیدا راكێشاوه، به‌ڵام بۆرییه‌كانی به‌دوای خۆیا به ده‌ریاو گه‌رووه‌كاندا راكێشاوه نه‌ك سه‌ری خستبێت.\nووتیشی، بۆرییه‌كان 6 دانه‌یان درێژی 620 مه‌تر بووه‌و 6دانه‌كه‌ی تری درێژییه‌كه‌ی 500 مه‌تر بووه‌و تیره‌كه‌شی 2.3 مه‌تر بووه، ئه‌مسه‌رو ئه‌وسه‌ری بۆرییه‌كه به‌ستراوه‌ته‌وه‌و بۆ ئه‌وه‌ی ئاوی تێنه‌چێت، به زنجیرێكی ئه‌ستور به كه‌شتییه‌كه‌وه به‌ستراوه‌ته‌وه‌و كه‌شتییه‌كه به‌دوای خۆیا رایكێشاوه له نه‌رویجه‌وه تاوه‌كو به‌نگلادیش.\nووتیشی، بۆرییه‌كان چه‌ندجارێك له ناوه‌راتیاندا به‌یه‌كه‌وه به‌ستراونه‌ته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی په‌رش‌و بڵاونه‌بنه‌وه‌و تۆكمه‌بن.\nسه‌رۆكی ده‌سته‌ی نۆكه‌ندی سوێش رونیشیكرده‌وه، ئه‌وه یه‌كه‌مین جاره له‌مێژوودا بارێك به‌و شێوازه بگوازرێته‌وه، نه‌كه‌مین جاره بارێكی له‌و شێوه‌یه به نۆكه‌ندی سوێس تێبپه‌ڕێت.\nسه‌رچاوه، میدیا میسرییه‌كان


خۆشەویستی شێتانە.. لەپێناو خۆشەویستەكەی گیانی دەخاتە مەترسییەوە\n09/06/2019 540 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nگەنجێكی هیندی بۆئەوەی خۆشەویستەكۆنەكەی لەدەست نەدات رێگایەكی نامۆ هەڵدەبژیرێت ، ئەوەش دوای ئەوەی دەزانێت ئەو كچە نیازی ئەوەی هەیە شوو بە كەسێكی تر بكات.\nئەنانتا بۆرمان لەناوچەی بەنگاڵی رۆژئاوا لە هیندستان دوای ئەوەی خۆشەویستەكەی كەناوی لیبكایە وەڵامی نامە و تەلەفۆنەكانی لەواتس ئەپ ناداتەوە و لە تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبووكیش بلۆكی دەكات بڕیار دەدات مان لە خواردن بگرێت.\nئەو گەنجە هەر بەوەندە ناوەستێت ، بەڵكو بۆماوەی چەند رۆژێك لەبەردەم ماڵی خۆشەویستە كۆنەكەی بەخۆی و لافیتەیەكەوە دەوەستێت، كە تێیدا ئەو هەشت ساڵ خۆشەویستییەی نێوانیانی بەبیر هێناوەتەوە ، ئەوەش بووەتە هۆی ئەوەی سەرنجی خەڵكی ناوچەكە و ئەوكەسانە رابكێشێ كە بەوێدا تێدەپەڕن .\nبەتێپەربوونی كات خەڵكی ناوچەكە هاوسۆزی لەگەڵ دەردەبرن و لەگەڵی كۆدەبنەوە ، ئەوە لەكاتێكدا زاوا كە نیازی ئەوەی هەیە بێتە داخوازی كچەكە تەلەفۆن بۆ پۆلیس دەكات و داوایان لێدەكات لەناوچەكە دووری بخەنەوە.\nبەڵام گەنجەی عاشق ئامادە نابێت وەڵامی پۆلیس بداتەوە بەوەی جێگاكە چۆڵ بكات ، تەنانەت ئامادە نابێت واز لە مانگرتنەكەشی بێنێت ، بۆیە وردە وردە باری تەندرووستی تێكدەچێت و بەناچاری دەگوازرێتەوە بۆ نەخۆشخانە .\nلە نەخۆشخانە پزیشكەكان هەوڵ دەدەن بڕوای پێبهینن بەوەی نان بخوات و مانەكەی بشكێنێت ، بەڵام دیسان هەر رازی نابێت ، ئەمەش والەخەڵكی ناوچەكە دەكات كە سەردانی ماڵی كچەكە بكەن بۆئەوەی بتوانن ژیانی خۆشەویستەكەی لیبكا رزگار بكەن .\nلەكۆتاییدا ، خێزانی لیبكا وەڵامی داواكارییەكەی بۆرمان دەدەنەوە بەوەی ئامادەن شوو بەو بكات ، بۆیە سەرجەم ئامادەكارییەكان بۆ شووكردن بەكەسەكەی تر هەڵدەوەشێننەوە.


:: AM:09:50:12/05/2022 \nنرخی نه‌وت له ژێر كاریگه‌ریی دۆخی ناله‌باری ئابووری دنیا و مه‌ترسییه‌كانی، دووباره سستبوونی ئه‌و كه‌رته رووی له دابه‌زین كرد.\nبه‌گوێره‌ی dailyfx نرخی هه‌ر به‌رمیلێك له نه‌وتی برێنت، به 106 دۆلار ده‌فرۆشرێت و نه‌وتی تێكساسی ئه‌مه‌ریكاش به 104 دۆلار ده‌فرۆشرێت. دوێنێ چوارشه‌م نرخی هه‌ر به‌رمیلێك نه‌وت سه‌رووی 4% هه‌ڵكشابوو، به‌ڵام ئه‌مڕۆ سه‌رووی 1% دابه‌زیوه.\nگرنگترین هۆكاری دابه‌زینی نرخی نه‌وت بۆ ئه‌و دۆخه ئابوورییه ده‌گه‌ڕێته‌وه كه به‌سه‌ر وڵاتانی دنیادا زاڵه، هه‌ندێك پێشبینی له پاشه‌كشه‌ی ئابووریی دنیا ده‌كه‌ن، پرسی كه‌ره‌نتینی چین و به‌رزكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی سوودی بانكی لای به‌شێك له وڵاتانی دنیا به‌تایبه‌تی ئه‌مه‌ریكا، كاریگه‌ریی هه‌بووه له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پێشبینی سستبوونی ئابووریی دنیا بكرێت، له‌وكاته‌شدا داخوازی له‌سه‌ر نه‌وت كه‌م ده‌كات و نرخه‌كه‌ی داده‌به‌زێنێت.\nنرخی دۆلار گه‌یشتووه‌ته به‌رزترین نرخ له‌وه‌ته‌ی 20 ساڵی رابردوو تۆمار كرابێت، ئه‌وه‌ش به‌و واتایه‌یه كڕیاران ده‌بێت پاره‌یه‌كی زیاتر به نه‌وت بده‌ن، بۆیه بۆ هاوسه‌نگی نرخه‌كه دابه‌زینی تۆمار كردووه.\nئه‌مه‌ریكا رێژه‌ی سوودی بانكی به‌رز كردووه‌ته‌وه\nله‌لایه‌كی تره‌وه ئه‌مه‌ریكا رێژه‌ی سوودی بانكی به‌رز كردووه‌ته‌وه، ئه‌مه‌ش ده‌بێته هۆی سستكردنی بازاڕه‌كانی ئه‌مه‌ریكا و دنیا و به‌و هۆیه‌وه داخوازی له‌سه‌ر نه‌وت كه‌م ده‌بێته‌وه.\nهۆكارێكی تریش پێوه‌ندیی هه‌بووه به بڕیاری كۆمپانیای ئارامكۆ كه نرخی نه‌وتی بۆ مانگی حوزه‌یران بۆ كڕیاره‌كانی ئاسیا دابه‌زاندووه. ده‌گوترێ كوێتیش نرخی نه‌وتی بۆ كڕیاران دابه‌زاندووه.


چاکسازی و نه‌وشێروان مسته‌فا… هه‌ژار خۆشناو – Denegkan\nچاکسازی و نه‌وشێروان مسته‌فا… هه‌ژار خۆشناو\nنه‌وشێروان مسته‌فا ئه‌و که‌سه‌ی ئه‌مڕۆ له کوردستان له‌گه‌ڵ بیستنی ناوه‌که‌ی ووشه‌ی چاکسازی به دواوه دێت. ئه‌و پیاوه ژیانی به خه‌بات و تێکۆشان تێپه‌ڕاندووه، به‌ڵام چه‌ند جارێک پارته‌که‌ی له ڕۆژی ته‌نگانه دا جێدێڵێ و دواین جاریش له نێو پارته‌که‌ی پڕۆژه‌یه‌ک ده‌خه‌سێنێ، له‌گه‌ڵ ده‌ست له‌کارکێشانه‌وه‌ی خۆشیدا ئاشبه‌تاڵ به‌و پڕۆژه‌یه ده‌کا، که خۆی ناوی ناوبوو "چاکسازی" و باڵه‌که‌ی به هێتیمی جێدێڵێ.\nدواین هه‌ڵبژاردنه‌کانی ڕێکخستنه‌کانی ی.ن.ک له ژێر فشاری نه‌وشێروان ئه‌نجام درا، ئه‌وه‌ش به ناو قۆناغێک بوو له پڕۆژه‌که‌یدا و پێیوابوو ده‌سه‌ڵاتی سه‌ره‌تاپای ڕێکخستن ده‌گرێته ده‌ست و ده‌چێته قۆناغی دووه‌مه‌وه. که‌چی ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردن که هه‌ر چۆنێک بێت، فه‌شه‌لی به پڕۆژه‌که‌ی ناوبراو هێنا. ئه‌وه‌ی جێی تێڕامان و سه‌رنجه ئه‌و به‌رگه نه‌گرتنه‌ی نه‌وشێروان بوو، که ده‌ستی له کارکێشاوه و به خۆداچوونه‌وه‌یه‌کی نه‌کرد که‌وا بۆ نه‌یتوانی سه‌رکه‌وتن به ده‌ست بێنێ و بزانێ گۆمه‌ڵگای کوردی له چ ئاستێکدایه.\nنه‌وشێروان بۆ جاری سه‌ده‌م سه‌لماندی که‌وا کار له‌سه‌ر بنه‌مای "کوردستان یان نه‌مان"ی کۆن ده‌كات و ناتوانێ به‌ره‌یه‌ک به‌رێته پێشه‌وه له هه‌موو سه‌رده‌م و کاتێکدا. بۆیه ئێستا یه‌کێتیی نابێ خۆی له سیمبۆلیزمی نه‌وشێروان مسته‌فا بگلێنێ و وه‌ک پارتێکی سیاسی یاخود ڕه‌وتێکی ناو یه‌کێتیی که ئایدلۆژیایه‌ک به‌رێته پێشه‌وه سه‌یر بکات. به‌ڵکو ئه‌ندامێکی خاوه‌ن تێکۆشان و شوێن به‌نجه‌ی دیاره و ته‌واو.\nئێمه نابێ نه‌وشێروان وه‌ک ڕیفۆڕم پێناس بکه‌ین و هه‌موو چاکسازی و دادپه‌روه‌ریه‌ک له که‌سایه‌تی ئه‌و له ده‌سه‌ڵا دا ببینینه‌وه، مرۆڤێک که نه‌یتوانی دۆڕانی چه‌ند مه‌ڵبه‌ند و کۆمیته‌یه‌ک قوت بدات، چۆن ده‌توانێ حزب و حکومه‌تێک به‌ڕێوه به‌رێ؟ که‌سێک دوای ده‌ست له کارکێشانه‌وه، ڕه‌خنه له حزب و سه‌رکردایه‌تی کورد بگرێ و هه‌موو خاڵه نێگه‌تیڤه‌کانی بخاته ئه‌ستۆی ئه‌وانیتر که تا دوێنێ له‌و په‌ڕی ده‌سه‌ڵات دا بووه، چۆن ده‌توانێ ململانێی سیاسی ناوچه‌که بگرێته ئه‌ستۆ؟ ئه‌گه‌ر ئاگاداریان نه‌کردباوه که دوێنێ له ده‌سه‌ڵات بووه، هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بوو له نووسینه‌کانی و هێرشه‌کانی بۆ سه‌ر هاوتاکانی پێشووی. ئێمه نه‌وه‌ی نوێ، ده‌بێ به‌شێوه‌یه‌کی گونجاو، دوور له ململانێی کۆنی ده‌سه‌ڵات خاڵی سپی له‌سه‌ر ته‌خته ڕه‌شه‌ی کوردستان بکه‌ین و چاکسازی نه‌به‌ستینه‌وه به کاسیه‌تی و سیمبولیزم.\nنه‌وشێروان مسته‌فا ده‌بێ ئه‌وه بزانێ مانه‌وه و به‌هێزی سه‌رکه‌وتنی له پڕۆژه و کۆمپانیاکانی په‌یوه‌سته به سه‌رکه‌وتن و به‌هێزی یه‌کێتیی نیشتمانیی کوردستان. ده‌بێ ئه‌وه‌ی له بیر بێت که ته‌نیا له‌ژێر سێبه‌ری ی.ن.ک دا ده‌توانێ ئه‌وا ئازادانه قسه بکات و ڕێنمایی خه‌ڵک بکات. ئه‌گه‌ر یه‌کێتیی به‌هێز نه‌بێت و له مه‌یدانه به‌ره‌و پێش نه‌ڕواو به‌ربه‌ستی بۆ دانێن، ئه‌و کاته نه‌وشێروان مسته‌فا ده‌بێ بچێته‌وه ئه‌وڕوپا، تا بتوانێ قسه‌کانی وه‌ک ئێستا بکات. بۆیه پێویسته هه‌موومان بزانین که سه‌روه‌ریمان، مانه‌وه‌مان و گه‌شه‌کردنمان به‌نده به یه‌کێتیی نیشتمانیی کوردستانه‌وه.\nPrevious ڕۆڵى لاوان بەرەو گۆڕان …!\nNext که‌ناڵی نه‌ورۆز رێزی ناوی خۆت بگره


ئێران ده‌ڵێت ئاماده‌یه بۆ وتووێژكردن له‌گه‌ڵ ئه‌وروپـیـیه‌كاندا\nوه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئێران مه‌نوچه‌هر مووته‌كی ده‌ڵێت وڵاته‌كه‌ی ئاماده‌یه ده‌سـتبكاته‌وه به وتووێژكردن له‌گه‌ڵ یه‌كێتی ئه‌وروپادا له‌سه‌ر به‌رنامه ناوه‌كیـیه‌كه‌ی.\nدوابه‌دوای كۆبوونه‌وه‌ی وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌ی وڵاتانی بزوتنه‌وه‌ی بێ لایه‌ن له مالیزیا، مه‌نوچه‌هر مووته‌كی گوتی ئێران ئاماده‌یه وتووێژ له‌سه‌ر به‌رنامه‌ی پـیتاندنی یۆرانیۆمه‌كه‌ی بكات به بێ هیچ مه‌رجێـكی پـێشه‌كی.\nئه‌م ڕاگه‌یاندنه‌ی مووته‌كی هاوكاته له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی وتووێژكه‌ره ئه‌وروپایی‌یه‌كان له كۆتایی ئاماده‌كردنی ئه‌و پـێـشـنیارانه‌ن كه ده‌یانه‌وێت به‌هۆیه‌وه ئێران قایل بكه‌ن ده‌ست له چالاكیـیه ناوه‌كیـیه هه‌سـتیاره‌كانی هه‌ڵبگرێت.\nچاوه‌ڕوان ده‌كرێت وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌ر پـێنج ئه‌ندامه هه‌میـشه‌یـیه‌كه‌ی ئه‌نجومه‌نی ئاسایش و ئه‌ڵمانیا ڕۆژی پـێـنجشه‌ممه له ڤـیـیه‌نا كۆبـبنه‌وه به مه‌به‌ستی وتووێژكردنی زیاتر له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌كه.\nڕۆژی سێشه‌ممه سه‌رۆك بوش قسه‌ی له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ك له ڕێبه‌رانی ڕوسیا و فه‌ره‌نسا و ئه‌ڵمانیا كردووه، به‌ڵام هیچ له باره‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندیـیانه بڵاو نه‌كراوه‌ته‌وه.\nگوته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا شان مه‌كـكۆرمه‌ك گوتی ناكۆكـیـیه‌كان له نێوان ئه‌و وڵاتانه‌ی كه خۆیان بۆ كۆبوونه‌وه‌كه‌ی ڕۆژی پـێنجـشه‌ممه ئاماده ده‌كه‌ن ڕووه‌و كه‌میـیه و ئه‌گه‌ری ڕێـكـكه‌وتن هه‌یه.\nگوته‌بێژی كۆشـكی سـپی تۆنی سنۆ پـێشـوازی له‌و پـێـشـنیاره‌ی ئێران كرد له گه‌ڕانه‌وه بۆ وتووێژه‌كان.\nوڵاته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا سه‌پاندنی سزای به‌سه‌ر ئێراندا پـێ باشه ئه‌گه‌ر ڕاگرتنی پـیتاندنی یۆرانیۆم ڕه‌تـبكاته‌وه، به‌ڵام ڕوسیا وچین له دژی سه‌پاندنی سزا و به‌كارهێنانی هێزن.\nگوته‌بێـژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی چین لیو ژانچاو ده‌ڵێت هیواداره ئه‌و پـێـشـنیارانه پـێویسـتیـیه‌كانی ئێران بۆ به‌رنامه‌ی ناوه‌كی ئاشتیخوازانه به هه‌ند وه‌ربگرن. هه‌روه‌ها داواشی له ئێران كردووه هاوكاری ته‌واوی ده‌زگای چاودێری ناوه‌كی سه‌ر به نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان بكات.


رۆژنامەڤانێکی کەناڵی جەزیرە کوژرا\nشیرین ئەبوعاقلە، پەیامنێری کەناڵی جەزیرەی قەتەری لە کاتی رووماڵکردنی گرژی و ئاڵۆزییەکان لە کەمپی جنین لە کەرتی رۆژئاوا کوژرا. کەناڵەکە دەڵێت، بە تەقەی هێزەکانی ئیسرائیل کوژراوە و سوپای ئیسرائیلیش رەتیدەکاتەوە و دەڵێت، "پێدەچێت لەلایەن فەلەستینییەکانەوە تەقەی لێکرابێت."\nکەناڵی جەزیرە رایگەیاند، پەیامنێرە 50 ساڵییەکەیان لە کاتی هەڵکوتانی هێزەکانی ئیسرائیل بۆسەر کەمپی جنین بە تەقەی هێزەکانی ئیسرائیل کوژراوە.\nبەپێی راگەیێندراوی کەناڵە قەتەرییەکە، شیرین ئەبوعاقلە هێلەکی گولـلەنەبڕی لەبەربووە کاتێک گوللـەی هێزەکانی ئیسرائیلی بەرکەوتووە و بە برینداری رەوانەی نەخۆشخانە کراوە، بەهۆی سەختیی برینەکەیەوە گیانیلەدەستداوە.\nوەزارەتی تەندروستیی فەلەستین پشتڕاستیکردەوە کە شیرین ئەبوعاقلە گولـلەیەک بەر سەری کەوتووە، گواستراوەتەوە نەخۆشخانەی ئیبن سینا لە شاری جنین و دواتر گیانیلەدەستداوە.\nسوپای ئیسرائیلیش رایگەیاندووە، هێزەکانی وڵاتەکەی لەنزیک کەمپی جینین بوون بۆ دەستگیرکردنی "تۆمەتبارانی تیرۆر." ئاماژەی بەوەش کردووە، "لەکاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا لە کەمپی جینین، گومانلێکراوان تەقەیەکی زۆریان کردووە بە ئاراستەی هێزەکانمان و تەقەمەنییان هەڵداوە. هێزەکانی ئیسرائیلیش بەرپەرچیان داونەتەوە،" ئەوەشی خستووەتەڕوو کە پێدەچێت رۆژنامەڤانەکەی جەزیرە لەلایەن فەلەستینییەکانەوە تەقەی لێکرابێت.\nدوای تەواوکردنی زانکۆ گەڕاوەتەوە فەلەستین و لە چەندین رادیۆی وەک، دەنگی فەلەستین، کەناڵی ئاسمانیی عەممان، دەزگای مفتاح و رادیۆی مۆنتیکارلۆ کاریکردووە، لە ساڵی 1997 بووەتە کارمەندی کەناڵی جەزیرە و تاوەکو کاتی کوژرانی لە 11ی ئایاری 2022 لە کارکردن بەردەوام بوو.


کۆمەڵگەی خۆڕووخێنەر و خاڵی قەیراناوی – کوردستان و کورد\nکۆمەڵگەی خۆڕووخێنەر و خاڵی قەیراناوی\nپۆلێن: روانینی دەرەکی\nگەشە و پێشکەوتن سروشتیترین چاوەڕوانیی هەر مرۆڤێکە و هیچ پێوەندییەکیشی بە پێگەی کۆمەڵایەتی، سامان و دارایی و زانستی ئەو کەسەوە نییە و، هەر کەسێک لە هەر پێگەیەکدا بێ کاتێک هەست بە بایەخدار بوون بکا، ئەمڕۆی لە دوێنێی باشتر دەبێ. مرۆڤ لەو پەڕی نەخۆشییشدا ئەگەر هیوادار بێ، لەگەڵ ئەوەی کە بە هۆی ئەو نەخۆشییەوە لەو پەڕی بێ‌دەسەڵاتییدادایە، بە هیوای دواڕۆژێکی گەش‌تر و باش‌تر سەرەڕای دەرد و ئازاریش دەتوانێ هەستێکی باشی هەبێ و گوڕ و تینێکی وەبەر دێتەوە بۆ ئەوەی بەربەرەکانی لەگەڵ نەخۆشییەکەیدا بکا.\nبەداخەوە ئەمڕۆکە کۆمەڵگەی ئێمە تووشی چەندین کێشە و نەخۆشییە و هەر کام لەم کێشە و نەخۆشییانەش بە تەنیایی بۆ هەر گەل و وڵاتێک دەردێکی گرانە و، کەم‌تر گەلێک لە مێژوودا بینراوە بە شێوەی هاوکات تووشی کێشەگەلی سیاسی و ڕەوایی دەسەڵات، کێشەی ئابووری، بڵاوبوونەوەی نەخۆشی، داڕمانی ئەخلاق، کێشەی ژینگەیی و کەم‌ئاوی، کێشەی پێوەندی لەگەڵ دراوسێکان، ناکارامەیی سیستمی برۆکراسی، هێزی لاوی خوێندەوار و بەداخەوە ڕانەهێنراو و بە دوای ئەوەدا دابەزینی کارامەیی، کێشەی هەڵکشانی جەماوەر و … بێ. دەتوانین بڵێین، بە گشتی حاڵی وڵات وەک کەسێکە لە ئاویلکەدا بێ و هاوکات چەندین نەخۆشیی جۆراوجۆری هەبێ. هەر چەندە ئەم نەخۆشییە لە ئاستی جیاجیادا و تەنانەت پێش لە هاتنی کۆماری ئیسلامییش هەر بووە و، بووەتە نەخۆشییەکی درێژخایەن، بەڵام ئەمڕۆکە کەوتووینەتە نێو ڕەوتێکەوە کە دەکرێ پێی بڵێین ڕەوتی خۆڕووخێنەری کۆمەڵگە و، ڕیک وەک نەخۆشێکی دەروونی تەنانەت پڕمەترسیتر لە نەخۆشییەکانی دیکە خەریکی خۆخۆری و لێک هەڵتەکان لە دیوی ژوورەوەیە، بە چەشنێک کە ئاسەواری نەخۆشییەکانی دیکە یا دەخاتە ژێر کاریگەریی خۆی یان دەبێتە هۆی ئەوەی تەشەنەی زیاتر بکا.\nبە داخەوە هۆی سەرەکیی ئەم دۆخە بە تەنیا دەسەڵات و دەسەڵاتداران نییە و ئەم ڕەوتە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەی داگرتوە. دەزانین دەسەڵاتدارانی ئێستای ئێران تەنانەت ئەگەر ڕۆژێک لە ڕۆژانیش لە ڕەگەزی خەڵک بوون -کە وا نییە-؛ ئەمڕۆ لەگەڵ خەڵک نین و لە باشترین حاڵەتدا نوێنەری بەشێکی کەمینە لە ئێران‌دان. هەرچەند ڕەنگە بکرێ بڵاوبوونەوەی ئەم نەخۆشییە بخرێتە ئەستۆی ئەوان، بەڵام دەبێ ئەوەمان لەبیر بێ یەکێک لە نیشانەکانی بوونی سیستمی خۆڕووخێنەر لە کۆمەڵگەدا، تاوانبارکردنی کەسانی دیکەیە. هەر نەخۆشی و کێشەیەک یان بە شێوەیەکی گشتیتر هەر جۆرە هەوڵ و هەڵسووڕانێک چ ئەرێنی و چ نەرێنی بە دڵنیاییەوە بکەرێکی سەرەتایی هەیە. بەڵام ئایا بێجگە لە کاروباری تایبەت و یان سنوورداردا، دەکرێ پێمان وا بێ بکەرێکی تایبەت ئەوەندە بەهێز بێ کە بتوانێ هەموو ڕەوتی کۆمەڵایەتیی وڵاتێک بخاتە ژێر کاریگەریی خۆی؟ لەم نێوەدا ڕۆڵی خەڵکانی دیکە چییە؟ ئەگەر ناڕازیین چ کردەوەیەکیان لە خۆیان نیشان داوە، کە بەم شێوەیە کەمینەیەک نەتوانن هەوساری کۆمەڵگە بخەنە ژێر ڕکێفی خۆیان؟ ئەگەر ڕازی نین بۆچی لە زۆر چالاکییدا، هاوڕێی بکەرە سەرەتاییەکانن؟ هاوڕییەتییەکی ئەوەندە بەهێز کە دەکرێ بە جۆرێک بە هەوڵێکی لە ڕادە بەدەر و توندئاژۆیانە لە هاوڕەنگیی کۆمەڵ، دابندرێ.\nهەموومان زۆر جار شایەدی هاوڕێیەتی لەگەڵ کۆمەڵ لە دەوروبەری خۆمان‌داین. هرووژم‌هێنان بۆ نانونووسیی ماشێنێک بە نرخ و ڕێکەوتی ناڕوون یا هەڵڕشتنی سامان و دارایی لە داوی بوورس و … هەر چەندە ئەمانە نموونەی هەوڵ بۆ هاوڕەنگی لەگەڵ کۆمەڵە، بەڵام دۆخەکە هەر بەمەش نەوەستاوە و لە کۆمەڵگەدا شاهیدی سەرهەڵدانی چینێکین کە خۆیان لە خەڵکانی دی بە زیرەکتر دەزانن -ئەڵبەت لە ڕاستییدا لەم سیستمەدا جۆرێک لە زیرەکی و ڕیسک‌کردنی نائاوەزمەندانەش دەبیندرێ- کە تەنانەت لە ناونووسی و سەرمایەگوزاریی سەیر و سەمەرەی وەک پێشوەختە کڕینی ماشینێکدا کە جارێ نموونەی تاقیکراویشی نەدراوەتە دەرێ، بەڵام هەنگاو دەنێنە پێش و خۆڕسکانە لە خزمەتی بکەری سەرەکیی ئەم ڕەوتی لەبەریەک هەڵوەشانەدا دەبن.\nئەڵبەت ئەمانە تەنیا پیوەندیی بە بەشی هەوڵی توندڕەوانەوەیە بۆ خۆ هاوڕەنگ‌کردن لەگەڵ کۆمەڵدا، لە بەشی تەنەخی (تفریط)ـیشدا نموونە زۆرن. بێ‌کرداری، تۆران لە کۆمەڵگە، هەستی بێهیوایی و خەمۆکی لە هەموو شوێنێکدا دەبیندرێ. بیانووی زۆربەی ئەم جەماعەتە ئەوەیە کە لە هەڵسەنگاندنی توانایی خۆیاندا یا ئەوەندە بە لاڕێدا چوون کە هیچ توانایی و هێزێک لە خۆیاندا نابینن و، یا ئەوەی کە ژیانیان بەتەواوی داوەتە دەست تاقمی دەسەڵاتدار و ئەو ڕەعیەتانەی وا بەرژەوەندیی خۆیان لە هاوڕێ و هاوڕا بوون لەگەڵ دەسەڵاتدا دەبینن.\nلێرەدا پێویستە سەرنج بدرێ کە مەبەست لە ڕەعیەت ئەو کەسانە نین وا دەسەڵاتداران بە نوێنەری خۆیان دەزانن، بەڵکوو هەر کەسێک کە بێ‌هۆ خۆی بە زیرەک دەزانێ و باشی لەوەدا دەبینێتەوە لەگەڵ دەسەڵاتدا هاوڕێ بێ -ئەگەر تەنانەت دەسەڵاتەکەش بە باش نەزانێ-؛ کە لە ڕاستییدا بێجگە لە دەستەواژەی ڕەعیەت هیچ شتێکی تر شیاوی ئەوە نییە بۆیان بە کار بهێندرێ. لەبەر ئەوەی کە دەسەڵات تەنانەت بە زمانیش لەگەڵیان نییە و تەنیا ڕۆڵی مۆرەکانی کایە دەگێڕن.\nلە نیشانەکانی دیکەی بوونی ڕەوتی خۆڕووخێنەر لە کۆمەڵگەدا چالاکیی هەستەکی و کاڵ و منداڵانەیە. بۆ نموونە لە کڕین و فرۆشی بازاڕەکانەوە بگرە هەتا ئیدیعای پووچ و بێ‌بنەمای وەک: دۆزینەوەی دەرخەری کۆرۆرنا و فڕوفیشاڵ هێنانەوە لە سەر توانای نیزامی و ئیتلاعاتیی دەسەڵات، هەموویان بە تەواوی نیشاندەری نەبوونی ئەقڵییەت لە کۆمەڵگەدایە. بە چاوخشاندنێک بە یەکێک لە قسەکانی خامنەیی قووڵایی ئەم نەزانینەمان بۆ دەر دەکەوێ. کەسێک کە خۆی بە ڕێبەری حکوومەت دەزانێ و لە کاتێکدا بەردەنگەکانی نوێنەرانی پارلمانن، قسەی کرچ و کاڵ وەک ڕێنوێنیی خۆی پێشکەش دەکا، بەڕاستی هەناسەی بەردەنگ سوار دەکا! کێشەی خانوو یا کۆنترۆڵی هەڵاوسان، بەڕێوەبەرایەتیی دارایی و بەند بوونی سیستمی ئابووری بە نەوت و … وەک کێشەی سەرەکیی وڵات پێناسە دەکا و هەر کەسێکی نائاگاش دەتوانێ ئەو کێشانە دیاری بکا و، لەگەڵ ئەوەشدا ڕێکاری وەک کەلک‌وەرگرتن لە دەسکەوتەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوە و منداڵ بەرهەمهێنان و کۆنترۆڵی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پێشنیار دەکا، کە هیچ پێوەندییەکی بە کێشەکانەوە نییە. هەروەها سەرچاوەی هەموو کێشەکان دەگەڕێنێتەوە سەر گەمارۆکان کە لە بیریان چۆتەوە پێشتر بە دەرفەتیان دەزانی. بە ڕاشکاوییەوە دەبێ بوترێ خودی خامنەیی بە تەنیایی نموونەی بەرچاوی گەشەی ڕەوتی خۆڕووخێنەری دەروونی لە کۆمەڵگەدایە.\nلەم کاتەدا و لە پەنای ئەم دۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتییەدا، ئیدیعای داڕووخانی ڕۆژاوا و ڕووخاندن و لەنێو بردنی ئیسڕائیل و … نموونەگەلێکی بەرچاوی تر لە سیستمی خۆڕووخێنەرە. دۆخێک کە هەم لە نێوخۆی وڵات و هەمیش لە دەرەوەی وڵات ببێتە هۆی سووک‌بوون و گرێبەستی وەک بوون بە بەشێک لە خاکی چینی لێ بکەوێتەوە و تەنانەت بشبێتە مایەی شانازی، ئەویش لە کاتێکدا کە لایەنی چینی هۆگرییەک بەم نۆکەرایەتییە لە خۆی نیشان نەدا!\nبەردەنگی ئەم نووسینە دەسەڵاتداران و ڕەعیەتەکانی نییە کە بمانەوێ بە وەبیرهێنانەوەی ئەم کۆستانە کار لە دڵیان بکەین و دەست لە کارە هەڵەکانیان هەڵ بگرن و یان بگۆڕدرێن و بگەڕێنەوە سەر ڕێی ڕاست. کێشەکە ئەوەیە کە خودی ئێمەش بە شێوەی جۆراوجۆر گیرۆدەی ئەم ڕەوتی خۆڕووخێنەرە بووین. سیاسییەکانمان بێ‌دەنگییان هەڵ بژاردوە و ڕێکارێکیان بێجگە لە سەبر و چاوەڕوانی بۆ داهاتوو و دەرفەتێکی ناڕوون کە دیار نییە کەی ڕوو دەدا، نییە. لەبەر ئەوەی کە بەرنامەیەکیشیان نییە لە ئەگەری هەڵکەوتنی دەرفەتێکیشدا کەلکی لێ وەر ناگیردرێ -ئەڵبەت بە بڕوای من هەموو ڕۆژێک دەرفەتێک هەڵ‌دەکەوێ و هەر وا بە ئاسانی لە کیسمان دەچێ-.\nلە باشترین حاڵەتی خۆیدا، سیاسییەکانی ئێمە بوونەتە وتاربێژ و بە بۆمبارانی هەواڵی ناخۆش هەستیاریی کۆمەڵگە دەسڕنەوە و، لە نێوانیشیاندا هیچ یەکگرتووییەک و هیچ هەوڵێک لەم پێناوەدا بەرچاو ناکەوی و، ئەگەریش هەبێ زۆر کەمە. ئەڵبەت ئەوەش بڵێین لە لایەن دەسەڵاتیشەوە ڕێگرییان لێ دەکرێ و، دەسەڵات پێشی بە بەکردەوە بوونی بیر و هزر گرتوە و خەڵکیش بۆ خۆیان تووشی دووپاتەیی و هەرڕۆژەیی بوون، هێز و توانای ئابووری بۆ وەڕێ خستنی هیچ بزووتنەوە و چالاکییەک لە لای خەڵک و لایەنە سیاسییەکان نەماوە، ڕوانگەی تاکگەرایی لە هەموو جێگایەکدا زاڵە و تەنانەت بە شێوەی ڕاستەوخۆ دزەی کردوەتە نێو بنەماڵەکانیش.\nگرینگ ئەوەیە لەم بارودۆخەدا ئەرکی ئێمە چییە؟ بە پێچەوانەی چاوەڕوانییەکان ئەوەی ڕوون و سەلمێندراوە، هاوڕایی و تۆران و وەستان هەر سێکیان بە قەدەر یەک لە تەشەنەی نەخۆشییەکەدا کاریگەرن و، ئەمەش بیرێکی کاڵە کە پێمان وابێ بە تەنیا جێ‌هێشتنی نەخۆش لەم دۆخەدا خۆی دەتوانێ بە شێوەی بێ‌دەنگی لە کۆمەڵدا و تۆران لە کۆمەڵگە، خۆی چارەسەر بکا! ئەمە هەڵەیە و بکەرانی ئەم ڕەوتە لەگەڵ ئەوانەی کە هاوهەنگاوی دەسەڵاتن و حوکمی ڕەعیەتی ئەوانیان هەیە جیاوازییەکی ئەوتۆیان نییە؛ ئەمڕۆ کۆمەڵگە پێویستی بە کردەوەی ئێمەیە.\nکردەوەی ئێمە دەبێ چی بێ؟ یەکەمین و سەرەتاییترین هەنگاو ئەوەیە کە نەکەوینە داوی کایەی نەخۆشەوە. کە ئەمە بێگومان بەو مانایە نییە گۆڕەپانەکە لە بەرژەوەندیی ئەواندا بەجێ بێڵین. ئەگەر ئیمکان و ئیرادەی بەکۆمەڵ هەیە، دەبێ خۆمان دەسپێکەری کایەکە بین، بە جۆرێک کە ئەوانیش هۆگر یا ناچار بە هاتنە نێو کایەکەی ئێمە بن. ئەگەر ئەم دەرفەتەمان نییە، پیویستە لە کورت‌خایەندا بە پرسیار خولقاندن ڕەوتی کایەکە بەرەو ڕووی بەرگژە بکەینەوە بۆ ئەوەی لانیکەم هێزێکی کەم‌تریان هەبێ بۆ کایەخولقان و بە کایە گرتنمان و دەرفەتی دووپات‌کردنەوەی سەرباشقەکانیان دابەزێ. لە بژاردەکانەوە هەتا کەسانی ئاسایی دەبێ تێ‌بگەن، ڕەچاوکردنی سەرباشقەی کۆن (هاوڕێیەتی، تۆران یا بێدەنگی) بێجگە لە دابەزاندنی کاریگەریی ئاوەز لە سەر ژیان هیچ دەسکەوتێکی دیکەی نییە و، بە ئیرادەی پێوەندیی‌دار بە بیروڕای گشتی و پەرەدان بە داهێنان، دەتوانین لەو دۆخەی کە گیرۆدەی بووین بێینە دەرێ و بە هەڵ‌دانەوەی توێشکی هزری -کە هەر کام لە ئێمە لە خۆیدا بەرتەسکی کردوەتەوە-، دەکرێ بە تێگەیشتنێکی واقع‌بینانەتر لە هێز و بایەخ و مافی خۆمان بگەین. بە داخەوە دۆخەکە بەتەواوی شپڕێوە و ئەم سیستمە خۆڕووخێنەرە ئەوەندە چالاکە، کە هیوایەکی ئەوتۆ بە ڕاوەستان یاخود ڕێفۆرمی نییە و درەنگ و زوو ئەوەی وا نابێ ڕوو بدا، ڕوو دەدا و، ئەگەر خۆمان ئامادە نەکردبێ ئەم لەبەریەک هەڵوەشانە نەوەک شۆڕش و سەرهەڵدانێک بەڵکوو بشێوییەک دەبێ کە داوێنی هەموومان دەگرێتەوە.\nخەونەکان دەبێ گشتگیر بن. دەبێ تەمرینی ڕەوتی کایەخوڵقان و کایەشێوێنی بکەین. شوناس‌سازی و تەرکیز لەسەر هاوبەشیی فەرهەنگی و نەتەوەیی و … دەبێ بەهێز بکرێنەوە. دەبێ هەر کەسێک بە گوێرەی توانای خۆی لە پێکهێنانی پێوەندیی باش و گۆڕانی تاک‌گەرایی بۆ ڕەسەنایەتیی تاک لە کۆمەڵدا هەوڵ بدا و گیانی هیوا ببەخشێ بە کۆمەڵگە. ئەم هێزە تەنیا بەندە بە باوەڕبەخۆیی ئێمەوە و ئەوانەی وا باوەڕبەخۆییەکی زیاتریان هەیە و نەفسیان بەرزترە، لە سەریانە پێشەنگ بن، بەو هیوایەی کە ئەم نەخۆشییە لە وڵات بار بکا.\nنیشانەی زۆرمان هەیە گەیشتووینەتە خاڵی قەیراناوی، هیوادارم وا نەبێ کە ئاکامی بێدەنگی و تۆرانی ئەمڕۆمان، ببێتە هۆی داخ و گرێی داهاتووی ئێمە و منداڵەکانمان؛ ئەمڕۆ هەمان ڕۆژە کە پێویستە هەر کام لە ئێمە بە قەدەر توانا و هێزی خۆمان تێ بکۆشین.\nخه‌رمانانی خوێناوی و تاوانه نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی كۆماری ئیسلامی


بۆچی پەنا دەبەنە بەر دزی‌و گزی؟\nهاوكارم ژیار محەمەد، كە رۆژنامەنوسێكی چالاكەو رۆژانە چاوپێكەوتنێكی گرنگ یان راپۆرتێكی سەرنجڕاكێش سەبارەت بەبابەتە گەرمەكانی رۆژ بۆ دەنگی ئەمەریکا ئامادە دەكات، زۆرجار دادو بێدادییەتی لەوەی میدیا زەبەلاحەكانی كوردستان كە سەدان ملیۆن دۆلاریان بۆ تەرخان كراوە‌و خۆیان بەپرۆفیشناڵترین میدیا پێناسە دەكەن، بیرۆكەكانی ئەدزن‌و بەناوی خۆیانەوە بڵاویدەكەنەوە. ژیار زۆرجار دەپرسێت "ئەی بۆجی پێش ئەوەی من چاوپێكەوتنەكە بكەم بیرتان لێنەكردەوە؟".\nپرسیارەکەی ژیار رەوایە، بۆچی تا ئەم مەوزوعەکەی نەورژاند لای ئێوە مەوزوع نەبو؟! بێگومان بەدرێژایی ساڵانی رابردو بەشێك لەو راپۆرت‌و هه‌واڵ‌و بابەتانەی لەشاشه پڕ لەبریقەو باقەكانی كوردستانەوە پەخش كراون، بیرۆكەكەیان لەمیدیاكانی ترەوە وەرگیراوە، پاشان ئەمان هاتون ئیشیان لەسەر كردوەتەوەو بەناوی خۆیانەوه پەخشیانكردون‌و ئاماژەیان بەسەرچاوەی راستەقینەیان نەداوە! بەمەش فێڵ‌و گزییان نەك هەر لەمیدیاكانی تر، بەڵكو لەوەرگرو بینەرانیش كردوه كه هەواڵ‌و راپۆرت‌و بابەتی بەرنامەكەیان وەك كەرەسەی خاوی خۆیان پێشكەش كردون. ئەو خەڵكەش زۆربەیان نازانن ئەوەی دەیبینن‌و پێی سەرسامن لەڕاستیدا هی خۆیان نییەو گزی‌و دزراوە.\nئێستا كێشەكانی میدیای كوردی لەراستگۆیی‌و بابەتی‌و بێلایەنی واوەترن، چونكە دزیكردن‌و گزیكردن لەمیدیاكانی كوردستاندا رۆژ بەڕۆژ زەقتر دەبێتەوە، كە پەیڕەو نەكردنی ساكارترین ئەتەكێت‌و مۆراڵی كاری رۆژنامەگەرییە. ئەم دیاردەیە كەم تا زۆر زۆربەی میدیاكانی گرتوەتەوە (تەنانەت جاروبار رەخنە لەئاوێنەش دەگیرێ كە هەندێك هەواڵی بێ ئاماژەدان بەسەرچاوە راستەقینەكەی بڵاوكردوەتەوەو هەقی خۆشیانە) بەدڵنیایی كارێكی بەمجۆره هەر كەس‌و میدیایەك بیكات ئەتككردن‌و تیرۆركردنی "مافی بڵاوكردنەوه"یه‌و ناتوانێت پیشەییبونی خۆی بسەلمێنێت.\nتوێژەر‌و راهێنەری رۆژنامەوانی ناوداری ئەمەریكی، نۆرمان لویس ئاماژە بەوە دەكات كە دزی‌و گزیكردن لەكاری رۆژنامەوانیدا چەندین شێوە دەگرێتەوە كە رۆژنامەنوسی راستەقینە خۆی لێیان بەدور دەگرێت، لەوانە:\n١/ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی بیرۆكەیەك، كە زۆرجار بەشێك لەرۆژنامەنوسان بەچارەسەرێكی گونجاوی دەزانن بۆ شاردنەوەی دزی‌و گزیكردنەكانیان‌و ئەو راستییە نادیدە دەگرن كە ئەو كەسەی بیرۆكەی كەسێكی تر دەدزێ، هەر دزە، تەنانەت ئەگەر زۆر كارامەو شارەزاش بێت لەسەرلەنوێ داڕشتنەوەو دەربڕینی وشەكاندا.\n٢/ جۆرێكی تر لەدزی‌و هەڵخەڵەتاندنی وەرگر، بەكارهێنان‌و وەرگرتنی بەشێك یان زۆربەی نوسینێكەو تێهەڵكێشكردنیەتی لەگەڵ چەند بڕگەیەكی تر بەمەبەستی شاردنەوەی، بەبێ ئاماژەدان بەسەرچاوەو خاوەنە راستەقینەكەی.\nنۆرمان ئاماژە بەوە دەكات كە هەمو ئەم جۆرە دزی‌و گزیكردنانە لەبواری نوسین‌و كاری رۆژنامەوانیدا دواجار وەك كۆپی‌و ئەسڵی دەردەكەون‌و چەند بشڕازێنرێنەوە بێسودە، چونكە هەمیشە ئەسڵی لەكۆپی جیادەكرێتەوە. بۆیە رۆژنامەنوسی كارامەو راستەقینە بەردەوام لەهەوڵی ئەوەدان بابەت‌و نوسینەكانی لاسایكردنەوە نەبێ‌و بەدوای ناوبانگی ساختەشدا ناگەڕێ لەسەر حسابی كەسانی تر.\nئێستا لەم پاشاگەردانییەی كوردستاندا، كە هەمو شتێك سوك‌و ئاسان دەدزرێت، لەسەروەت‌و سامانی سەرزەوی‌و ژێر زەوییەوە بگرە تا دەگات بە براندی بازرگانی‌و تۆژینەوەی زانستی زانكۆو دەقی ئەدەبی‌و ئاوازی گۆرانی‌و چی‌و چی... ئەم ڤایرۆسە كوشندەیە بواری رۆژنامەنوسیشی گرتوەتەوە. ئەم هەمو سایت‌و پەیجە كوردییانە كە بەشێكیان سەریان كردوەتە سەر ئامادەكردنی كاری ڤیدیۆیی‌و گرافیك، بەرۆژی روناك خەریکی گزیی‌و دزیی كردنن.\n"كورد گراف" راپۆرتێكی بەناوی خۆیەوە بڵاوكردوەتەوە بەناوی "ژنێكی زێباری بەرامبەر هەزار پیاوی بارزانی.. وردەكاری‌و نهێنی ژیانی (حەمایل خان) دایكی مەسعود بارزانی"!\nكە لەئەلفەوە تا یای لەئاوێنەیان دزیوە، ئەم راپۆرتە كە ساڵی ٢٠١١ لەرۆژنامەی ئاوێنەدا بڵاوكرایەوەو هەر بۆ ئێوارەكەشی كەناڵی NRT وەك راپۆرتێك بلاویكردەوەو ئاماژەی بەسەرچاوەكەی دا، ئێستا كوردگراف بەگۆشت‌و ئێسقانەوە بردویەتی‌و كردویەتی بەهی خۆی‌و زیاتر لە 1000 شێریش كراوە!\n(راپۆرتەکەی ئاوێنەو راپۆرتەکەی کوردگراف لەکۆتایی ئەم بابەتەدا ببینە)\nمەودا پرێس، راپۆرتێكی لەسەر پریماكۆف بلاوكردوەتەوە، كە دیسانەوە بەپێی ئەو پێوەرانەی نۆرمان لویس بۆ گزیكردن لەكاری رۆژنامەنوسیدا ئاماژەی پێداون، دەچنە هەمان خانەوە، ئەم سایتە هاتوە ناونیشانێكی نوێی بۆ بابەتەکە داناوەو ئەودوای لەئاوێنەوە براوە. ئاوێنە دو راپۆرتی لەسەر پریماكۆف بڵاوكردوەتەوە بڕوانن‌و بەراوردی بكەن.\nهەر ئەم مەودا پرێس-ە راپۆرتێكی لەسەر مستەفا چاوڕەش، بەناوی "بۆچی پێی دەڵێن چاوڕەش؟" بڵاوکردوەتەوە، کە ناونیشان‌و بابەتێکی ئاوێنەیە بەدەستکارییەوە بڵاوکراوەتەوە.\n(راپۆرتەکەی ئاوێنەو راپۆرتەکانی مەودا پرێس لەکۆتایی ئەم بابەتەدا ببینە)\nئەمە تەنها چەند نمونەیەکن، ئیتر خوا ئەزانێ چ گزییەک لەم هەمو کەناڵ‌و سایت‌و پەیجانەی لەکوردستاندا راست کراونەتەوە ئەکرێ! بەتایبەتی کە ئێستا باو باوی گرافیك‌و ڤیدیۆیە. خۆزگە ئەو بەڕێزانە کە بابەتەکەش ئەبەن وەکو خۆی بڵاویاندەکردەوە، نەک ئەوەی بەو دەستكاریی‌و زیادو کەم کردنانەی دەیکەن جوانی بابەتەکە بکوژن‌و کرۆکی نوسینەکەش بشێوێنن.\nلێرەدا پێویستە ئاماژە بەدو خاڵ بكرێ:\nیەكەم، رۆژنامەنوس بۆچی پەنا ئەباتە بەر دزی‌و گزی؟\nبەدڵنیایی لەبەرئەوەی متمانەیان بەخۆیان نییەو مایەپوچن، لەبەرئەوەی توانای داهێنیان یەكسانە بەسفر، لەبەرئەوەی بەداخەوە ناخوێننەوەو ئاستی رۆژشنبیرییان روكەش‌و توانای بیركردنەوەیان نزمە. دەنا رۆژنامەنوسی راستەقینەو سایت‌و پەیجی بەقەدر پشت بەخۆی دەبەستێ‌و جورئەتی ئەوە ناكات بێشەرمانە لەپێناو ناوبانگی ساختە‌و بەدەستهێنانی سودی مادی‌و مەعنەویدا بیر لەدزینی وزەو توانای كەسی تر بكاتەوە، چونكە رۆژنامەگەری بەر لەهەر شتێك مۆرال‌و ئەخلاقە.\nزۆرێك لەم سایت‌و پەیجانە كە بەتاڵن لەبیرۆكەو روانین، ئاسانترین هەنگاو بۆ دەرباز بون لەدەستكورتی‌و بیركۆڵی‌و هەژاری فكریییان‌و دروستكردنی ناوبانگ بۆ خۆیان، پەنابردنە بەر گزیكردن‌و دزینی بیرۆكەو روئیای ئەوانی ترە. بیرکۆڵییان بەئەندازەیەکەیە کە بێئاگان لەوەی لەم سەردەمی ئینتەرنێت‌و تەكنیك‌و تەكنەلۆجیایەدا چەند ببنە سەرچاوەی زانیاری‌و بینەرو شێر‌و لایكیشیان زۆر بێت، هێشتا هەر ئەم كڵاوكردنە سەر خەڵکەیان بۆ ناچێتە سەر‌و سەرەنجام دزی‌و گزییەکەیان ئاشكرا دەبێت.\nدوەم، كێ مافی دانەر دەپارێزێ‌و لێپێچینەوە لەم دزییانە دەكات؟\nلەم پاشاگەردانییەی کوردستانی گرتوەتەوە هەمیشە مافی دانەر دەفەوتێ‌و هیچ یاسایەكی تایبەت بەپاراستنی موڵكایەتی فكری نییە بۆ ئەوەی رێگە لەم جۆرە دزییانە بگرێ‌و بەرپەرچیان بداتەوە.\nئەمە نەك هەر بۆ بواری رۆژنامەنوسی راستە، بەڵكو بۆ بواری نوسینی ئەكادیمی‌و ئەدەب‌و هونەرو هەمو میدیا بینراوو بیستراوو ئەلكترۆنیەكانیش وایە. کێشەکە ئەوەیە كاتێك كەسانی تر بیرۆكەو نوسینی كەسێك بەتاڵان دەبەن‌و بەناوی خۆیانەوە بڵاویدەكەنەوە، کە دزییەکە وەک هەمو دزییەکی تر، لەڕوی یاساییەوە روبەڕوی سزادان نابنەوەو سەندیکای رۆژنامەنوسانیش لەمبارەوە هیچ رێكخستن‌و چاودێرییەكی نییە.\nلەڕاستیدا ئەم کارە بەتیرۆكردن‌و ئەتك كردنی داهێنان‌و نوسین دادەنرێ، زۆربەی ئەوانەی ئەم جۆرە گزی‌و دزییەیان لێدەكرێ، ئیتر زۆرجار تاقەتیان لەکاری رۆژنامەنوسی‌و نوسین دەچێ‌و لەبڵاوكردنەوەی نوسین‌و داهێنانەكانیان دەوەستن، چونکە بەئاسانی لێیان دەدزرێ‌و هیچ یاسایەک نییە موڵکایەتی فکرییان بپارێزێ!\nراپۆرتەکەی ئاوێنە کە لەساڵی ٢١ / ٦ / ٢٠١١ بڵاوکراوەتەوە\nراپۆرتەکەی کورد گراف لە ٢٠١٩ بڵاوکراوەتەوە\nراپۆرتەکەی ئاوێنە کە لە ٧ / ٧ / ٢٠١٥ بڵاوکراوەتەوە\nمەودا پرێس لە ٢٠١٩\nراپۆرتەکەی ئاوێنە کە ٦ / ١/ ٢٠١٥ بڵاوکراوەتەوە


🔤 ئاڵووزاندن وشە و دەستەواژە\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 16 2019 10:26PM\nئاران، ئاراندن، ئاغاڵش، ئاڤراختن، ئاغاڵش، ئاڵووزان [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 82% ✍ ز.س. 16-1-2019 22:26:05\n🔤 ئاڵۆزان وشە و دەستەواژە\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 10 2019 9:38PM\nئاڵۆزان، بهتوێکڵکردن، بەداپۆشراوی‌هێشتنەوە، پۆشر [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 68% ✍ ز.س. 10-1-2019 21:38:47\n🔤 ئاڵۆزاندن وشە و دەستەواژە\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 24 2018 3:08PM\nئاڵۆزکاندن، شیواندن. فارسی / برهم زدن [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 72% ✍ ز.س. 24-12-2018 15:08:22\n🔤 ئاڵۆزانەکان وشە و دەستەواژە\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 13 2019 9:40PM\nبێخوست بوون، بێدەنگبوون، بێهەستبوون، بێهەستوخوستبو [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 82% ✍ ز.س. 13-1-2019 21:40:06\n📕 بەستێنی مێژوویی و کاریگەریی قۆناغی نێوان پەیماننامەکانی سیڤەر و لۆزان لەسەر جووڵانەوەی نەتەوایەتیی کورد بۆ پرسی سەربەخۆبوون پەڕتووکخانە\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 7 2019 8:52PM\nسەرباز مەجید خۆشناو ژمارەی سپاردن: 704 هەولێر - [ زۆرتر... 👁] 📕 ✖ 0 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 7-11-2019 20:52:24\n📖 پرسی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان لە رێکەوتننامەی (لۆزان)ەوە بۆ ئەمرۆ کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 28 2015 12:42AM\nفوئاد قەرەداغی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 1 0 ✔ 70% ✍ م.ب. 28-1-2015 0:42:25\n📖 تاريخ تقسيم كوردستان بدءاً من معركة جالديران انتهاءاً باتفاقية لوزان کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Aug 15 2017 2:06PM\n👁 ئەم بابەتە 8,003 جار بینراوە\nبدأت المشكلة الكوردية تظهر بصورة واضحة في العصر ال [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 2 0 ✔ 99% ✍ س.ئـ. 15-8-2017 14:06:41\n🔤 تێکئاڵۆزان وشە و دەستەواژە\n📅 کاتی تۆمارکردن Feb 6 2019 8:10AM\nبرپیچانیدن، بەستن، بەستنەوە، بەندکردن، بیناندن، ب [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 82% ✍ ز.س. 6-2-2019 8:10:50\n🔤 دالۆزان وشە و دەستەواژە\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 7 2019 10:44PM\nئەنەدای، ئەنەکوای، بەشەڕهاتن، پەرەچەنگی کردن، پە [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 82% ✍ ز.س. 7-1-2019 22:44:16\n🔤 دالۆزانن وشە و دەستەواژە\nئەنەدای، ئەنەکوای، بەشەڕهاتن، پەرەچەنگی کردن، پە [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 82% ✍ ز.س. 7-1-2019 22:44:38


"ئەخلاق" و زمانى زارەکى\n(284) جار خوێندراوەتەوە\nعادەتەن لەبەرامبەر زارەکیبووندا, زەینى نوسین و ڕاڤە هەیە. دەکرێت جەمسەرى تریش بۆ زارەکیبوون بدۆزرێتەوە, بەڵام نزیکترین جەمسەر لێیەوە هەر نوسین و ڕاوەستانە. ئەوەى کە لەسەر هەنگاو(ختوە)کانى هەڵوێستێک دەوەستیت تا بگاتە هەنگاوى دووەم و سێیەم و دواتر, دەیانلکێنیت بەیەکترەوە, هۆ و ئەنجامەکان بەڕێژەیەک دەپشکنیت, ئەو پێچانە دەخوێنیتەوە کە خۆیان دەدزنەوە, سەرەنجامیش ئەو حوکمانەى دەیدەیت جۆرێک لە پارێز(ئیحتیات)ـ لەخۆیدا هەڵگرتووە و کۆتاحوکم نیە. ئەم بەرامبەرکێ سادەیەى نێوان زارەکیبوون و نوسین بۆ هەر کەلتورێک بایەخى خۆى هەیە. لە خۆرئاوادا, لە یۆنانى سەردەمى ئەفلاتونەوە تا هێرمینۆتیکى سەردەمى گادامێر جۆرە بیرکردنەوە و خودئاگاییەک لەمەڕ زارەکیبوون و نوسین هەبووە. بەشێک لە بیرمەندان داکۆکى لە قسە و گفتوگۆ دەکەن و بەشێکى تریشیان داکۆکى لە نوسین و دواخستنى مانا دەکەن. دیارە ئەوانەى وا داکۆکى لە قسە و ئاخاوتن(speech) دەکەن, هەمیسان بەهۆى عەقڵى نوسینکارییەوە داکۆکییەکە دەکەن. واتە لەڕێگەى نوسینەوە دێن ئاخاوتن شیدەکەنەوە و هۆیەکانى بەرگرییەکە دەخەنەڕوو. دۆخێک کە لاى ئێمە بەجۆرێک پێچەوانەیە, کە بۆ داکۆکى لە نوسین خۆیشى ناچار بە قسەى زارەکى دەبین. واتە نوسین لەڕێگەى زارەکیبوونەوە تەرحدەکرێت(نەبوونى شیکردنەوە و ڕاڤە و ڕانانى دەرگیرانە, لە لێکەوتەکانى ئەم دۆخەن). لە مێژووى بیرکردنەوەدا, بۆنمونە, ئەفلاتون کە داکۆکى لە قسەى ڕووبەڕوو دەکات, یەک لە بیانووەکانى ئەوەیە کە قسە بەشێوەیەکى ڕاستەوخۆ مانا دەگەیەنێت و پەنا بۆ زاکیرە و یادەوەرى نابات و هیچ خۆدزینەوەیەکى مناڵانەشى وەک نوسین تیا نیە. دیوە ئاکارییەکەى ئەم بەرگرییە ڕوونە, بەتایبەت لەوێوە کە دەبێت قسەکەر قسەکە لە جەستە و زارى خۆیەوە دەربچێت و خاوەندارێتییەکى ڕاستەوخۆى لێ بکات و نەیسپێرێتە پیتە مردووەکان. هەندێک پێانوایە ئەم داکۆکییە لە زارەکیبوون لە سوقراتەوە درێژدەبێتەوە و لە دێرێدادا کۆتاییدێت کە بەرگرى لە نوسین بە مانا پەتییەکەى دەکات. دێرێدا, مێژووى بیرکردنەوەى خۆرئاوا ناودەنێت میتافیزیکى حزوور(ئامادەیی- presence), ئەوەى هەمیشە بەردەنگ و گوێگرێکى حازرى ویستووە, دەبوو مەدلول خێراتر بگات لەوەى کە پێویستە, هەمیشە دوالیزمى قسەکەر و گوێگر ڕێخۆشکەر بوون ڕیزێک دوالیزمى تر کە لە ڕەش و سپییدا کۆتاییانهاتووە. لاى دێرێدا نوسین شوێنى غیاب و دواخستن و جیاوازییە, بکەرێکى ڕەق و ڕوونمان نیە بەتەنیا کە لە یەک جێدا هەمووشت بڵێت و غایەتى خێراى خۆى وەربگرێتەوە, بەڵکو کەلتور خۆى دیاردەیەکە بەناو مێژوودا دەڕوات و ئەگەرەکانى دەلالەت و مانا بەکراوەیی جێدێڵێت و لەبرى تاکەنوسەر پرۆسەیەک لە نوسینمان هەیە کە یەک کەس خاوەنى نیە. دیارە مەبەستى دێرێدا ڕووە فیزیکییەکەى نوسین و قسەکردن نیە, بەڵکو پشکنینى ماهیەتى میتافیزیکە لە ڕەهەندە زمانەوانییەکەیدا کە ئاخۆ لە پنتێکدا زەین چاوەڕێى چ مانایەک دەکات و ئەم چاوەڕوانییەش چ پەیوەندییەکى بە کەلتور و ژیانەوە هەیە(گەرنا, دەکرێت لەڕووى فیزیکییەوە کەسێک کاغەز و قەڵەم هەڵگرێت و عەقڵەکەشى زارەکى بێت). بە دیوێکى تردا, لە شیکردنەوەى دەروونییدا لاى فرۆید کە نەخۆشێک و دەروونشیکارێک دەچنە دایالۆگێکى نەستەکى و نیمچەشاراوەوە, هێشتا لە ڕووبەرى نوسینەوە نزیکین کە قسەکانى نەخۆشەکە دەلکێنرێت بەیەکترەوە و ڕاڤەیەکى کەمتازۆر یەکانگیرى لێ درووستدەکرێت. دێرێدا دژى ئەوە دەوەستێتەوە کە نوسین دیاردەیەکى مەنگ و مردوو بێت و ئاخاوتن شتێکى زیندوو بێت. لەوەش زیاتر, نوسین ببێتە کۆتاڕووبەر کە ئاخاوتنیش ڕاکێشێتە نێو خۆى و هەندێک لە یاسا ڕەقەکانى تێکبشکێنێت. ئەم ستراتیژە وا لە دێرێدا دەکات سنورى نێوان فەلسەفە و ئەدەب تەنکبکاتەوە, کە بۆ مێژووى مەعریفەى خۆرئاوا پرسێکى مانادارە و لاى ئێمە بە جۆرى تر دەکەوێتەوە. بۆنمونە لاى ئێمە کە لە زۆر ڕووەوە ئەدەب درێژکراوەى عەقڵى زارەکییە, و لە فەزایەکى زارەکییدا دەپشکوێت, ئیدى کێشەکە ئاڵۆزتر دەبێت. لێرەدا بەشێوەیەکى ڕاگوزەر, ئاماژە بەو دیوە ئەخلاقییەى کەلتورى ئاخاوتن دەکەین کە لاى ئێمە هەیە:\nبەشێکى زۆرى کەلتورى ئێمە ڕوویەکى زارەکى(شەفەوى)ـى هەیە. کەلتورەکە لە ژمارەیەکى زۆر دیاردە پێکدێت کە لەناواخندا لەسەر قسەى ڕاستەوخۆ, کاردانەوەى ڕووت, وەڵامى بێ‌نێوانگر(immediate) ڕۆنراون. هەتا ئەو کاتانەشى وەڵامێک دوادەخرێت, هەڵوێستێک دەشاردرێتەوە, ئەوا لە جێى تردا بە گوژمێکى زیاترەوە دەگەڕێتەوە. وەک‌بڵێى دواخستنەکە, تەنیا کاتى و کاتەکى بووە, نەک بونیادى و ناکاتى. واتە, سەرکوتێکى ناچارى بووە, نەک سەرکوتێک کە لە بونیادى کەلتورەکەدا ڕێکخرابێت و ڕێسامەندکرابێت و پەیوەندیی بە کەسەکانەوە نەمابێت. زارەکیبوون خۆى بونیادێکى زەینیی ئێمەیە, حاڵەت و ڕووداوەکانى ناو ئەم بونیادەش بەئاسانى ئەم زارەکیبوونە دەردەخەنەوە. زارەکیبوون لەڕووى دەروونییەوە, بەرهەمى جۆرە خودئەڤینی(نارسیسیزم)ێکى سەرەتاییە کە هەر چالاکییەکى دەرەکى, بکەرەکە دەبزوێنێت و دەبێت وەڵامى ڕوون هەبێت: لە کوشتنەکانى شەرەفەوە تا غیابى گفتوگۆ, نمونەى ئەم وەڵامە ڕوون و خێرایەن. غایەتگەرى و گەیشتن بە غایەتى ڕوون, یەکێکە لە خوڕەفتارەکانى ئەم خودئەڤینییە. ئەو جنێوبارانەى ئەنتەرنێتیش لە دەیەى پێشوودا, جیا لە ڕەوایی و ناڕەواییەکەى, دەچێتەوە سەر ئەم غایەتە نارسیستییە. لە نراسیسیزمدا, عادەتەن دونیا دەبێتە پاشکۆى کەسەکە. هەر لەرزینێک لە دونیادا, ڕیشەى ئەویش دەلەرزێنێت. مناڵ کە هەڵگرى خودئەڤینییەکى سەرەتاییە, وەڵامى شتەکانى دەرەوەى خۆى بە گڕوگاڵێک دەداتەوە. بە کۆمەڵێک دەنگ کە شادى و مانا و ناڕەزایەتى و زۆر دەلالەتى تریشى لەخۆیدا هەڵگرتووە. مناڵ ناتوانێت بنوسێت, چونکە جیا لە قودرەتى فیزیکى, خاوەنى ئەو زەروورەتەش نیە کە شتەکان دوابخات و لێکیانبداتەوە. نوسین بەدیلێکە بۆ شتەکانى ناو دونیاش, وەرگرتنەوەى شتەکانى لە پلەى دووەمدا, بەڵام مناڵ پێویستى بەمە نیە و جیهان لە نوسخەى یەکەمینى خۆیدا وەردەگرێت. ئەخلاق لەم ساتانەدا بۆ مناڵ تێگەیەکى شکڵنەگرتوو, وشەیەکە هێشتا درووستنەبووە, بەڵام دەبێت وەک هەر مرۆڤێکى تر بێتە ئەم قۆناغەوە و لەو نارسیسیزمە بەراییە دەربچێت و جۆرێکى ترى نارسیسیزمى ناچارى قبوڵبکات. دەنگ و ڕاستەوخۆیی, دەبنە پێشزەمینەیەک تا مناڵ فێرى "ئەخلاق" بکرێت. ئەخلاق سەرەتایەکە بۆ دواخستن و سەبر, بەڵام زۆرجار لە ئاستێکى سەرەتاییدا دەمێنێتەوە و لەوە زیاتر گەشەناکات. بۆیە دەشێت ئەخلاقێکیشمان هەبێت کە لە دەنگ و ڕاستەوخۆییەوە نزیک بێت و کەمتر چووبێتە ئاستى خۆشیکردنەوە و لەخۆڕامان و خۆڕەخنەکردن. دەشێت ئەخلاقێک بێت کە لەسەر پرسیار و وەڵامى خێرا بنیاتنرابێت و "ئەویترى گەورە"ش وا داڕێژرابێت کە وەڵامێکى زارەکى و خێراى بوێت.\nئەخلاق(Ethics), و زارەکیبوون دەتوانن شتێک لە ناوەڕۆک بە یەکدى ببەخشن. واتە ئەخلاق دەتوانێت شتێک لە ناوەڕۆکى بداتە زارەکیبوون, و زارەکیبوونیش شتێک لە ناوەڕۆکى خۆى بلکێنێت بە ئەخلاق و ڕێساکانیەوە. ئاشکرایە لەپشت زارەکیبوونەوە, بکەرێکى ئامادە هەیە کە قسەکە و قسەکەر پێکداچوون. قسە هێشتا دەقێک نیە لە قسەکەرەکە جیابێتەوە, هیچ جۆرە کەلێن و نامۆبوونێکى تەئویلى ڕووینەداوە. زاتێتیی قسەکەر, بەچڕى تێکەڵ بە قسە دەبێت. قسە وەک جۆرە داراییەکى لێ دێت, هەتا ئەو کاتەشى کە حسێبى جدیی لەسەر ناکرێت, هەر بەشێکە لە ناوەڕۆکى قسەکەرەکە. قسە دەبێتە ئەو ئیمکانەى کە مرۆڤ دەخاتەگەڕ و ڕوونێتى بە قسەکەرەکە دەبەخشێت(لەبەر ئەمەشە کەسانى بێدەنگ و کەمدوو, لە کەلتورى زارەکییدا شتێکى زاتى و شەخسییان کەمترە لە کەسانى ئاساییتر. هەروەها قسە و حوکمى ئەخلاقى لەم حاڵەتەدا یەکتر دەبڕن). ئەویترى گەروەى کەلتورى, هەمیشە چاوەڕێیەک قسەکان وەربگرێت و کۆیانبکاتەوە و چەشنى شایەتییەک تۆماریبکات. ئەم تۆمارکردنە خۆیشى دیاردەیەکى نوسینکارى نیە لاى ئەویترى گەورە, بەڵکو هەمیسان پێویستى بەوەیە کۆمەڵێک شایەتى قسەکەرڕواڵەتەکەى ڕابگرن. نەبوونى نەریتێکى درێژخایەنى نوسین (و بێدەنگى کە ئەویش هەر بەشێکە لە ناوەڕۆکى نوسین), گەواهییە لەسەر ئەم شەفەویبوونەى ئەویترى گەورەى کەلتورى. کاتێک کەلتور وەڵامى ڕاستەوخۆ و قسەى زیندووى دەوێت, ئەوا بۆ دیوێکى ئەخلاقى دەگەڕێت کە شایەتیدانە. شایەتیدان, چەمکێکە لە یەک کردەى یاساییدا کورتنابێتەوە و جۆرە نیگایەکى هەمەگیرە کە لەپشت هەموو ڕێسا ئاکارییەکانەوەیە. هەر ئەم شایەتیدانە, لە قسە و زارەکیبوون پێکهاتووە و دەنگى بەرزتر باشتر دەبیسرێت. ئەخلاق هەر ئەوە نیە شتێک بکرێت یان نەکرێت(ئەمر و نەهى - بکە و مەکە), بەڵکو دەبێت لەڕێگەى قسە و شایەتییەکى دەنگسەنتەرانەوە ئەم باشە و خراپەیە بگاتەوە بە ئەویتر. هەر بێدەنگییەک بەنیسبەت ئەویترى گەورەوە, وەک کەتنێکى ئەخلاقى سەیردەکرێت. ئەویترى گەورەى کەلتورى لاى ئێمە, لە چنراوێک قسە و دەنگ پێکهاتووە کە نیگاکانیشى داواى قسە و گوفتار دەکەن. نیگا خۆى کە بیرخەرەوەى بێدەنگییەکى فشارهێنە, دەبێتەوە بە گوێیەک کە قسەیەکى لە نیشتەجێبووانى ناو کەلتورەکە دەوێت. ئەمە دەروون و سەلیقەى زۆرینە و بگرە هەموان دادەڕێژێت و ئەو کاتانەشى بەر تێکستێک دەکەوین بۆ وەڵامى خێرا و کورتکراوە دەگەڕێین. یان هەمیشە ئەو شتانە دەبینین کە بەئاسانى لەگەڵ پێشداوەرییە خێراکانماندا جووتدێنەوە و دەگونجێن. ئەو چینانەى دەقى نوسراو نابینین کە شاراوەترن و دەچنەوە سەر ماهیەتى نوسین. واتە مامەڵەمان بە شتەکان و دەقەکان و ئەوانیترەوە, دەبێتە مامەڵەى سەلماندنێکى خێرا. گەر شتێک خێرا نەسەلمێنرێت, ئەوا شایەتییەکە کورتیهێناوە و دەبێتە دواخستن و خۆدزینەوەیەکى ئەخلاقى.\nلە مۆدێرنەدا مەرگى خوا, پاشان مەرگى دانەر(نوسەر) پەیوەندییەکى بە کەلتورى نوسینیشەوە هەیە کە بەردەنگێکى حازر بە ژوور سەرتەوە نیە. لانیکەم مەرگى خوا, مەرگى ئەو جەمسەرەى زارەکیبوونە کە لە دەرووندا نیشتەجێبووە و ڕۆڵەکەشى بۆ ناو کەلتور شۆڕدەبێتەوە. لۆتەر کە لە خۆرئاوا ژمارەیەک مادەى نوسراو بە دەرگاى کڵێسەدا هەڵدەواسێت, هەوڵدەدات خەسڵەتێک لە نوسین بخاتە نێو ئەم پەیوەندییەوە و خودا ڕاستەوخۆترین بەردەنگ نەبێت. لەڕاستییدا جێکردنەوەى نوسین لە کۆدەروونى خەڵکدا بە واتا ئاڵۆزەکەى, کردەیەکى قورسە. بەتایبەت گەر ئەم بەردەنگە ئاسمانییە لاوازنەکرابێت و سەرچاوەى فەرمانە ئەخلاقییەکان و جێگرى ڕاستەوخۆى باوک بێت, ئەوا کەلتورى دەنگ هەروا ئاسان پەخشناکرێتەوە. دەنگ و زارەکیبوون, جۆرە دەروونێک درووستدەکات ترسى هەبێت لە نقومبوون لەناو بێدەنگیی نوسیندا. نوسین هەر نوسینەوەى تێکست نیە, بەڵکو فەزایەکى دەروونى و کۆمەڵایەتییشە کە تاکەکەسى تیا دەڕسکێت. نوسین ناوە بۆ چوارچێوەیەکى بەرفراوانى کەلتورییش کە کایەکان ڕوویەکى کەمتازۆر ئۆبێکتیڤ و بابەتى وەردەگرن و دەسەڵاتى شەخس لاوازدەبێت. بەڵام حزوورى خواوەند, ڕەنگدانەوەى لەسەر حزوورى باوکەکان هەیە و باوکەکانیش وا بارهێنراون کە مامەڵە بە فەرمانى ڕاستەوخۆ و شەفەوییەوە بکەن. دەزگا خۆیشى سەر بە کەلتورى نوسینە کە نوسین تێیدا کرابێتە بەشێک لە خەسڵەتى دەروونى و ئۆنتۆلۆژى. دەزگا بە هەموو ڕووە جێڕەخنەکانیەوە درووستکردنى قڵیشە لە دەنگدا. بەڵام هەتا قورئان کە کتێبێکە و جێگرەوەى هەموو کتێبە دنیاییەکانە, فۆرمى دەنگێک لەخۆدەگرێت, دەنگێک و فەرمانێک کە ئەخلاق دیاریدەکەن. گرنگ نیە خودا چیی وتووە, ناوەڕۆکى گوتەکانى چین, بەڵکو ئەوەى هەیە بارکردنى ئەخلاقە لەم کتێبە. خودا و قورئان, ئەو دانەر و دەقەن کە تەنیا وەک باوکێک و فەرمانێک دەگەنە ئێمە و لە هەڵسوکەوتى پێچەڵپێچى کەلتورییدا لە کایە جیاوازەکاندا بەرهەمدێنەوە. هەتا زۆرجار نوسینى کارنامە و پرۆگرام کە لاى ئێمە فەرامۆشدەکرێت و تۆز دەیخوات, پەیوەندییەکى بەم دەنگسەنتەرییە ئەخلاقییەوە هەیە کە بکەرە قسەکەرەکان دەبنەوە بە دەستنیشانکەر. پرۆگرام و پەیڕەو, لە فەزایەکدا دەپشکوێت کە قسەى ڕاستەوخۆى قسەکەر لاوازکرابێت و لە بارە ئەخلاقییە پاتۆلۆژییەکەشى داشکێنرابێت. لە کۆنیشدا و بە فۆرمێکى تر لە ئێستدا, دەربڕینێکى وەک «وتى‌وتیی ژنان, کوشت‌کوشت پیاوان» لاى کورد گرێخواردنى قسە و ئەخلاق دەردەخات, گرێخواردنێک کە بەئاگاهاتنەوەى ئەویترى گەورە لە حاڵەتێک, پیاوەکان تووشى کارەسات دەکات. ئەویترى گەورەى کورد, لەو فۆرمە سەرەتاییەى خۆیدا, هەستیار و گوێشل و بێ‌سەبرە بۆ وەرگرتنەوەى وەڵام. لەو جێیانەى وەڵامێکى خێرا و شەفەوى دوادەکەوێت, ئیدى یان کارەساتێک دەقەومێت یان تابۆیەک دەردەکەوێت, یان هەستێکى گوناهـ چەکەرەدەکات. بۆیە وتمان "سەرەتایی", چونکە ئەویترى گەورە هاوشان بە گەشەى مرۆڤەکانى ناو کەلتورێک گەشەدەکات و سرووشتى خۆى دادەڕێژێت. خۆى بوونى نیە, بەڵکو ئەو نەخشە گریمانەییەیە کە مرۆڤەکانى ناو جڤاتێک بەسەر خۆیانەوە دەیخولقێنن. ڕەنگیشە ەم فشارە زۆرەى ئەویترى گەورە بۆ سەر مرۆڤى ئێمە, پەیوەندیی بەو خودئەڤینییە سەرەتاییەوە هەبێت کە گڕوگاڵى ئەو و کەلتور هەر یەکێکن. دەبێت بەسەختى خۆى فیداى ئەو وەڵامە بکات وا ئەویترى گەورە داواى دەکات. خودئەڤینییەکە هێندەى لەخۆنامۆبوونە, هێندە پێداگرتن و نیشتەجێبوون نیە لە ئیگۆى خۆتدا. کردەیەکى دووقاتە بەڵام لە یەک کاتدا ڕوودەدات. دەنگ و زارەکیبوون دەتوانێت ئەم هاوکاتییە بپارێزێت و هیچ دواخستنێک لێکى نەترازێنێت, بەتایبەت ئەو دواخستنەى ناو کەلتورى "نوسین" کە وادەکات ئەویترى گەورە بەردەوام لە درووستکردنەوە و داڕشتنەوە و داهێنانەوەدا بێت نەک ئەوەى یەکجار بەشێوەیەکى مناڵانە درووستکرابێت و داواى وەڵامى مناڵانەش لە شوێنکەوتە کەلتورییەکانى بکات. سەرەنجامیش مرۆڤەخوا لاى مە, وێنەى ئەو خوا-باوک-ئەویترە گەورەیەیە وا درز و هەڤدژى قبوڵناکات و خودابوونەکەشى بەرەنجامى خودئەڤینییەکى مناڵانەیە کە ناتوانێت یان نایەوێت بزانێت خۆیشى وەک هەر دیاردەیەکى دەرەکى, ڕێکەوتێکە و هیچى تر.