هیبوونا خوە کۆشتنێ! – Malame\nهیبوونا خوە کۆشتنێ!\n23 ته‌مموز، 2020\n390 2 خوله‌كان\nچاخێ ژ خەو ڕابوویی ھیبوونا وی ژی ژ خەو ڕابوو و دەست ئاڤێتە لاشێ هەست ب گرانیا لاشێ خوە كر، دزانی زاخا وی بەرزەبوویە! جارەک دی سەرێ خوە درێژکر دەینات سەر بالیفكێ خوە و بەرێ خوە دا دەستێن خوە و دفکری كەتە ئاشۆپان، “گەلو ئەڤ ڕۆژە ژی دێ دەرباز ببە! یان ژی چاخێ تەنگەزار دبم، وەخت د ڕاوستە و خوە د لاشێ من دا گرێددەت ب زنجیر و قایم دکە وەک پیلایی!،دفکری گەلو ئەز چ بکم؟”\nفکرەک هزرەكا ئانی و ئێك بر و پاشێ ڕابوو سەر پییێن خوە و چوو خوارنەکێ لێنانگەهێ و خوەست خوارنەكێ بخۆت و چایەکێ فربکەت. جاردن ب خوە ڕە كەت هەڤپەییڤینێ، “بەلکی ژ من ڕە زاخەک نوو بھێت!”\nچاخێ خوارن خوارن تامكری و ب خوەڕە ئاخڤی، “ئەڤ خوارن بێتامە مینا ئاڤێ و ئاڤ ژی چاخێ ڤەدخۆم مینا دەرزیک و ژویژنکا د گەوریا من دا د چیت خوار، چ بوویە؟ ھەرتم ئەڤ تشت دێ بەردەوام بە! یان ئەڤە رۆژەکە خوەدێ تەڤ سترێس( گرێجانی، تەنگەزاری) و دلتەنگی ھنارتینە ژ بۆ من!”\nجارەک دی ڕابوو سەر خوە و بێ كو خوارن و ئاڤ بخۆت و ڤەخوەت ڤەخوارن بخۆت. ھەدارا وی دگەل دەمانجا وی دهات، چاخێ دەمانجا خوە دئانی دەر، زاخەک ژ بۆ وی دهات ئافراندن.\n“ئۆھ من ژ بیر کرییە، ئەڤرۆ برایێ من، ژ من خوەستییە ئەم ب هەڤڕە ھەرن گوندی، ژ بۆ سەرەدانا دایک و باڤێ خوە و خویشک و برایێن خوە، ژ مێژدە ئەو ڕێک مە ھەمبێز نەکریە!”\nل وێ ڕێكێ ئەو ئاشنا دبوو ب سەدەما خوەزایی و رۆژ ژ بۆ وی ل وێ ڕییێ ب ڕەنگەک دی و دیسان دو چاڤێن نوو و زەڵال د ئافراندن ژ بۆ دیتنا وێ ڕییێ و رۆژێ. دەمانجا خوە ئانی و تەماشە کرێ و ب خوەڕە ئاخڤی، “ئەز چ قاس ژ تە حەز دکم! ئەگەر تۆ نە بایی، من نەدکاری ئەڤرۆ ب ڕێڤە بچم!” ئەوی جلکەک نوو ل بەر خوە کر و گولاڤەک بھێن خوەش ل خوە کر و د خوەدیتێ دا تەماشەی خوە کر، “ئەز ئەڤرۆ چ قاس قەشەنگ و ڕەندم! گەلو ھوین دبێژن مرنا من ھاتییە!” و پاشان گرنژی، “نا نا! ئەز ب خوە ھەرتم قەشەنگ و ڕەندم!”\nدەمانجا خوە ھەلگرت و ماچی کر و کرە د بەر تەنشتا خوەرا. چاخێ برایێ وی ھاتێ و كەتی بەرچاڤێن وی، برایێ وی گۆت، “تو ئامادەی بچین، ژ بەر ڕێیا مە دوورە؟!”\nب ڕێدە ڤەتنگژین و جاردی بۆ ھیبوونا خوەکوشتنێ! ڕێیا خوە ب نێڤیکرن و جاردن ب خوەڕە ئاخڤی، “گەلو ئەڤ ڕێ و ڕویبار و دار و بار و خوە ھەیا ڕۆژ ژی، دێ بێژی ھنەک کەسان ئەو چێکرییە نەک نە خوەدێ! ئەڤ ڕێیە چقاس خوەش و کەشەک ئیدیالی ( مەنگی ب كوردی) بوویە، گەرمەک و جانێ من دحەلینە! ئەڤ داروبار ژ بۆ وی بووینە دەحل!”\nد ڕێ دا دوکانەک دیتن و ژ ترۆمبێلێ هات خوار و بەرەڤ دوكانێ چوو، خوەست هنەك تشتان ژ بۆ خویشکێن خوە بینت. ھنەک تشتێن خوەشك ئانین، ژ بەر خویشکێن وی ھەرتم ئەو خوەشی د دەستێن وی ددیتن. جاردی ڕێیا خوە گرتن و نێزیکی گوندی بوون.\n“ئاخ جاردی دخوازم بھێم، لێ نە ب ڤی ناڤی و نە ب ڤی لاشێ بێجان و بێ زاخ! ئەز خوە دبینم ب تەنێ و جلک ل بەر ھنەک ھەستیکانە!” ڕێیا خوە ب داوی ئانین و ئەو تشتێن بۆ خویشکێن خوە کرین کرنە ددەستێن خوە دا و ب ڕاموسان و ھەمبێزێن خوینتیر خویشکێن خوە گرتن و ھنەک حەنەک دگەل وان کرن، دا خوە قایل بکت و حیلێ ل خوەزایێ خوە بکت!. دەم چوو ھەر تشت کارێ خوە دکەت ژ بۆ دەمەک دی، ئەوی خوە ڤەدەر دکر، مینا ئێتیمەک بەلەنگازان د جڤاكکێدا و بەحس ل دلوڤانیا دایکێ و پارێزگاریا بابێ دکن. دنێڤ بەینەکێ دا دەنگەک کەفتە گوندی و ھنەک گیان ھەلوەشیان و مرۆڤ و گیانەوەر نە ئارام بوون، دەم ما ڕاوەستییای و ئێدی ژ خوە نا بۆرە و گیانا بێھنا خوە دا ژ وەستییانا کارا. ئەو دەنگ دەنگێ دەمانجەیێ بوو، ئەوا وی ل دلێ خوەدایی و گیانێ خوە ڕاوەستاندی، تەمەنێ خوە سپاردی ھیبوونا خوە کری…


دۆخی عێراق ئاڵۆزتر دەبێت و لایەنەکان مل بۆ یەکتری نادەن\nی مانگی یه‌ک ١٥, ٢٠٢٠\nبارودۆخی عێراق بەتەواوەتی ڕووی لە "چەق بەستن" کردووە، بەتایبەت خۆپیشاندەران کۆڵ نادەن و داوای جێبەجێکردنی خواستەکانیان دەکەن، هێزە حوکمڕانەکانی عێراقیش مل بۆ خواستی خۆپیشاندەران نادەن.\nبەردەوام بوونی دۆخی ئاڵۆزی عێراق و پێداگیری خۆپیشاندەران لەسەر خواستەکانیان، گۆڕەپانی سیاسی عێراقیشی لەتکردووە، بەو پێیەی مەرجەعیەت و سەرۆکایەتی کۆمار و ژمارەیەک کوتلە لەگەڵ جێبەجێکردنی خواستی خۆپیشاندەرانن، بەڵام کوتلە گەورە شیعیەکان ناچنە ژێر باری خواستەکانیان.\nمانەوەی کێشەکانی عێراق بە هەڵواسراوی، دەرفەتی بۆ دەستوەردانی دەرەکی ڕەخساندووە و عێراقیشی کردووەتە گۆڕەپانی ململانێی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی، بۆیە چارەسەر نەکردنی کێشەکان دەرگای بەڕووی کردنەوەی چەندین ئەگەردا کردۆتەوە.\nحەسەن جیهاد راوێژکار لەسەرۆکایەتی کۆماری عێراق، بەدەنگی ئەمەریکای وت"گەر لایەنەکان بەرپرسیارانە مامەڵە نەکەن، دواڕۆژی عێراق بەرەو باش ناڕوات."\nوتیشی"دۆخی عێراق چەقی بەستووە، خۆپیشاندەران و کوتلەکان مل بۆ یەکتری نادەن ."\nدۆخی عێراق بەشێوەیەک ئاڵۆزبووە خەریکە هێزە دەسەڵاتدار و ناڕازیەکان لەیەکتری جیا ناکرێنەوە، لەلایەک خۆپیشاندەران دژی هێزە شیعیەکان لەسەرجادەن و ناچنەوە ماڵ، لەلاکەی تریش هێزە شیعیەکان کە خۆپیشاندانیان لەدژ دەکرێت، داوای خۆپیشاندانی ملیۆنی دژی هێزەکانی ئەمەریکا دەکەن.\nبەڕای لێکۆڵەرەوان، بەردەوامبوونی دۆخی عێراق کێشەکان قوڵتردەکاتەوە، بەو پێیەی لەکاتێکدا خۆپیشاندەرانی ناڕازی لەحکومەتی عێراق لەسەر شەقامن، شیعەکانیش دەیانەوێت کارتی شەقام دژی ئەمەریکا بەکاربهینن، ئەمە دابەشبوونی زیاتر دروست دەکات.\nناوبەناو بنکە و بارەگا سەربازیە عێراقیەکانیش موشەک باران دەکرێن و سەربازی عێراقی پێوە دەبن، ئەمەش وادەکات درز لەنێوان میلیشیاکان و هێزە عێراقیەکانیشدا دروست ببێت و سەربۆ ناکۆکی قوڵتر بکێشێت.\nحەسەن جیهاد، دەڵێت"گەر دۆخەکە چارەسەر نەکرێت، دەرگا بەڕووی چەندین ئەگەردا دەکرێتەوە، لەوانە شەڕ و ئاژاوە، دۆخەکە هەروا نامێنێتەوە، خۆپیشاندەران لێیان بکوژرێت و دەستەوەستان بن."\nدۆخی عێراق زیاتر چەقی بەست، کاتێک خۆپیشاندەران داوای هەڵوەشاندنەوەی حکومەت و دانانی سەرۆک وەزیرانێکی بێ لایەنیان کرد، لەکاتێکدا هێزە شیعیەکان نایانەوێت ئەو پۆستە گرنگەی عێراق لەدەست بدەن.\nهێزە شیعیەکان کە پارەی عێراق و هێز و دەسەڵاتیان لایە، پێیانوایە لەدەستدانی پۆستی سەرۆک وەزیران کەنارگیریان دەخات و دەسەڵات و پارەیان لەدەست دەردەکات، بەتایبەت ئەوان خاوەنی حەشدی شەعبین کە بودجەیەکی زۆری بۆ خەرج دەکەن.\nئازاد شەفی کاندید لە کوتلەی سائیرون بۆ هەڵبژاردنی پێشووی پەرلەمانی عێراق، بەدەنگی ئەمەریکای وت"سەرۆک وەزیران فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانەو بڕیارە چارەنوسسازەکانی لایە، بۆیە هێزە شیعیەکان دەستبەرداری نابن."\nوتیشی"هێزە شیعیەکان لە چارەنوسی حەشدی شەعبی و تێکەڵ کردنی لەگەڵ سوپای عێراق دەترسن، بۆیە سەرۆک وەزیران بەگەرەنتی مانەوەیان لێکدەدەنەوە."\nموقتەدا سەدری رێبەری ڕەوتی سەدر بۆ ڕۆژی هەینی داهاتوو داوای خۆپیشاندانی ملیۆنی دژی هێزەکانی ئەمەریکا کردووە، ئەمەش بەڕای شیکەرەوان دۆخی سیاسی عێراق ئاڵۆزتر دەکات.


ئافرەت و دەعوە و بانگەواز کردن بۆ دینى خوا: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nئافرەتانئافرەت و دەعوە و بانگەواز کردن بۆ دینى خوا\nئافرەت و دەعوە و بانگەواز کردن بۆ دینى خوا\nئایا ئافرەتیش وەکو پیاوان دەتوانن دەعوە و بانگخواز بکەن بۆ دینى خوا؟\nبزانه هیچ به‌ربه‌ستێك نیه له بانگخوازی كردنى ئافره‌تاندا بۆ لاى خواى گه‌وره هه‌ركاتێك ئافره‌تانى چاك تواناى بانگخوزای كردن و فه‌رمان كردنیان هه‌بو به چاكه و قه‌ده‌غه‌كردنیان له خراپه پێویسته هه‌ڵبسن به‌و كاره و ئامۆژگارى ئافره‌تان بكه‌ن كه له‌ڕه‌گه‌زى خۆیانن، چونكه ئافره‌تان زۆر پێویستیات زیاتره كه كه‌سێك ئامۆژگاریان بكات كه له‌ڕه‌گه‌زى خۆیان بێت، چونكه زۆرجار سوود زیاتر له ئافره‌تان وه‌رده‌گرن وه‌ك له پپیاوان زۆرجار ئافره‌تان شه‌رم ده‌كه‌ن له پیاوان ناتوانن هه‌موو مه‌به‌ستێكى خۆیان باس بكه‌ن، به‌ڵام به پێچه‌وانه‌وه به‌هۆى نزیك بوونى له ئافرەتانى هاوشێوه‌ى خۆیه‌وه ده‌توانێت هه‌موو پرسیارێك بكات هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌مه واجبه له‌سه‌ر ئه‌و ئافره‌ته‌ى كه عیلم و زانستى شه‌رعى هه‌یه هه‌ڵبسێت به‌و واجبه كه بانگخوازى فه‌رمانكردنه به چاكه به ئه‌ندازه‌ى تواناى خۆیان هه‌روه‌ك خواى گه‌وره ده‌فه‌رمووێت:\n[ ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ] [النحل: ١٢٥]. واته: بانگى خه‌ڵكى بكه بۆ ڕێگه‌ى خوا به حیكمه‌ت و نمونه‌ى جوان وه مكوناقه‌شه‌یان له‌گه‌ڵدا بكه به جوانترین شێواز.\nوه هه‌روه‌ها خواى گه‌وره ده‌فه‌رمووێت: [ قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا ] [يوسف: ١٠٨]. واته: بڵێ: ئه‌مه ڕێگا ڕاسته‌كه‌ى منه بانگى خه‌ڵكى ده‌كه‌م بۆلاى خوا له‌سه‌ر عیلم و زانست خۆم و ئه‌وانه‌یشى كه شوێنى من كه‌وتونه.\nوه هه‌روه‌ها خواى گه‌وره له ئایه‌تێكى تردا ده‌فه‌رمووێت: [ وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ] [فصلت: ٣٣]. واته: كێ وته‌ى له‌و كه‌سه جوانتره كه بانگه‌وازى خه‌ڵكى ده‌كات بۆلاى خوا و كرده‌وه‌ى چاك وه ده‌شڵێت من یه‌كێكم له موسوڵمانان.\nهه‌وره‌ها خواى گه‌وره له ئایه‌تێكى تردا ده‌فه‌رمووێت: [ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ] [التغابن: ١٦]. واته: له خواى گه‌وره بترسن به ئه‌ندازه‌ى تواناتان.\nئایه‌ت و به‌ڵگه زۆره له‌م باره‌یه‌وه ئه‌وه‌یش گشتیه پیاوان و ئافره‌ت ده‌گرێته‌وه. خواى گه‌وره‌یش یارمه‌تى ده‌ربێت.\nمَجمُوع فَتَاوَى وَرَسَائِل وَمَقالات متنوعة لابن باز، (7/ 325 – 326).\nئامۆژگاریتان چیە بۆ ئەو ئافرەتانەى کە هەر مۆدێلێکى جل و بەرگ دەربچێت دەیکڕن ؟ حوکمی ڕۆژووی ئافرەتێک پێش فەجر پاک بوویەوە و دوای فەجر غوسلی کرد گرنگى پۆشاكی شەرعی بۆ ئافرەتی موسوڵمان چیە؟ وە مەرجەکانى باڵاپۆشى کامانەن؟ ئەو ئافرەتانەى کە خواى گەورە ڕقی لێیانە و خۆشیانى ناوێ ئایا سفورى چیە؟ وە چ سزایەک بۆ ئافرەتانى سفور دانراوە لە قیامەتدا؟\nسەردان: ١,٤٤٨ بەش: ئافرەتان\nپرسیاری دواترفەزڵی بەخێو کردن و چاک بوون لەگەڵ کچانداپرسیاری پێشترئافرەتان چییان بۆ هەیە لە بەهەشت


سەردار مەحمو27/5/2019 386 جار بینراوە\nلەل و نیو لەل!\nبەڕێزان،کاک بافڵ تاڵەبانی سکرتێری فیعلی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان .\nکاک چیا مستەفا، ڕێکخەری گشتی - فیعلی بزوتنەوەی گۆڕان .کاک مەسرور بارزانی، سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی داهاتوی پارتی دیموکراتی کوردستان،ڕێزی بێ ئەندازەم بۆ ئێوەی زۆر بەڕیز.\n+ لە ساڵی ١٩٦٤ ەوە تا ئەمڕۆ شەڕی نێوان (جەلالی و مەلایی) ڕوویداوە، شکور بۆ خودا، نە کەسێک لە خێزانی بارزانی و نە کەسێک لە خێزانی تاڵەبانی لە(شەڕی براکوژی) دا خوێن لە پەنجەیان نەهاتوە !\n+ لە پاش ئەوەی (پیرەژنە قژ سورەکە) مادلین ئۆلبرایت، پاش ساڵەها شەڕ، جەنابی مام جەلال و جەنابی کاک مەسعودیان ئاشت کردەوە، جەنابی کاک مەسعود فەرمووی: ئەگەر دادگایەکی عادیلانە هەبێت، من و جەنابی مام جەلال لەم شەڕەدا بێ گوناه دەردەچین ! ئەمە لە کاتێکدا بەڕێزیان دەیفەرموو: ئەو پەنجە دەبڕم لەگەڵ یەکێتی ئیتفاق بکەم، جەنابی مام جەلالیش نەفیر عامی بۆ پارتی کوشتن دەرکردبوو !\n+ پاش چەند ساڵێک جەنابی کاک مەسعود، حەملەیەکی گەورەی کرد، بۆ ئەوەی جەنابی مام جەلال ببێت بە سەرەك کۆماری عێراق، جەنابی مام جەلالیش دەیفەرموو: نەك هەر ئەم دەورە، دەورەی داهاتووش جەنابی کاک مەسعود سەرۆکی هەرێمی کوردستانە !\n+ کە جەنابی کاک نەوشیروان مستەفا گۆڕانی دروستکرد، مام جەلال فەرمووی: نەوشیروان بەرپرسە لە کیمیا بارانی هەڵەبجە، کاک نەوشیروانیش فەرمووی: مام جەلال خۆزگەی خواستوە دووهەڵەبجەی تریش ڕووبدات، بۆ ئەوەی لەدەرەوە کەیسی کورد بە هێز ببێت !\nدواتریش یەکێتی مانگی چارەکە ملیۆنێک دۆلاری دەدا بە گٶڕان و گۆڕانیش قەت نەیتوانی سێبەری یەکێتی نەبێت بەو حاڵەشەوە !\n+ کە خۆپیشاندانەکانی حەڤدەی شوبات ڕویدا، (دە )کوڕی خەڵکی تێدا بوو بە قوربانی، ڕاگەیاندنەکانی پارتی و یەکێتی و گۆڕان بە شێوەیەك بەربوبونە یەکتر ئەو سەری دیار نەبێت، تەنانەت گۆڕان نەیانهێشت، پارتی (لایەك) لە خێزانی قوربانیەکانیش بکاتەوە .\nشەو ڕۆژ، باس باسی پاکیج و دادگایی تاوانباران بوو، کەچی کە حکومەت پێکهات جەنابی کاک نەوشیروان فەرمووی: چوارسالی داهاتوو چوار ساڵی ئاشتی و پێکەوە ژیانە !\nجا خوا مناڵ و مەزنی ناشارەزا و تازە پیاکەوتوو بگرێت وەزعەکەیان تێکدا !\n+ کە بەڕیز یوسف محەمەد، سەرۆکی پەرلەمان بوو، ڕکی گرتبوو لە کاک مەسعود و دەیووت: بە نەخوێندەوار حوکمڕانی ناکرێت ، کە ئەمساڵ چاوپێکەوتنی لە گەڵ کرا ئەیووت: ناوی کەسم نەبردوە !\nئەم کارەساتە ناخۆشانە، بە توونی بابا و ئاوی ئاموون بڕۆن و قەت نەیەنەوە!\nئێستا بافڵ تاڵەبانی ئەڵیت: کاک مەسعود کارێزامایە و مامی منە !دڵنیام چیای کاک نەوشیروانیش مام جەلال بە مام و هێرۆخان بە ئامۆژن دەزانێت !\nکەواتە ئێوە هەموو بەرە باب و ئامۆزای یەکتر و سەرۆکی ئێستاو داهاتووی ئێمەشن ...\nئێمەش هەندێکمان لەوە تێگەیشتوین کە:\nدەروێش دەبێت بە خەلیفە، بەلام قەت نابێت بە شێخ .\nمسکێن دەبێت بە سەرکار و تا کوێخاش دەڕوات ، بەلام هەرگیز نابێت بە ئاغا و بەگ !\nئێمەش تا سەرکردایەتی و مەکتەب سیاسی حیزبەکانی ئێوە(گەر گوێ لە مستی ئێوە بین) هەڵدەکشیین، بەلام قەت نابین بە پیاو !\nبۆیە لە ڕۆژهەلاتا حیزب هی کەسی یەکەمە و بەس حیزب هی خێزانەکانە و بەس !\nقوربانی لوتفتان بین،وەک ئێمە ئەقڵمان نی یە، ئێوە بەزەیتان بە ڕەعیەتەکانی خۆتاندا بێتەوە و (هەرسێ ئامۆزاکە) لەسەر "ئەوی بۆ ئێوە باشە" ڕێک بکەون و جەنابی کاک مەسعود، وەکومەرجەع و مامی گەورەتان، بە جێگا پرس و ڕاتان دیاری بکەن و هەر یارییەک کە ئەیکەن پیرۆزتان بێت. ئێمەی گەلی گێلیش تۆپەکەتان بۆ ئەهێنینەوە !\nئێوە دانیشن بە خێر،ئێمەش دەستەونەزەر لە حوزورتاندا ڕاوەستاوین !.\nتێبینی/ کە مەسعود حەیدەر وتی: کاک مەسعود بارزانی مەرجەعە، یەک ملێۆن جنێوی بۆ چوو !\nکەچی کە بافڵ تاڵەبانی دەڵێت: کاک مەسعود کارێزماو مامی منە، یەک پیاوم ئەوێ لە ناو یەکێتیدا بڵێ: (لەل) !\nکە چیای کاک نەوشیروانیش هەر بڕیارێک دەردەکات، یەک گۆرانم دەوێت بەومەرجەی لە ناو گۆڕان بمێنێتەوە، بڵێت: (نیوو - لەل)\nدیارە برایانی پارتیش لەوە تێگەیشتوون، (لەل) چەندە کارەساتبارە !\nمولاحەزە/(لەل) وەک ووشە، مانایەکی دیارو سەربەخۆی نیە ، بەلام ماناکەی ئاوایە، وەک کورد دەڵیت: پیاوم ئەوێ بکۆکێت


ئەمیر کینانی، سەرکردەی رەوتی سەدر ده‌ڵێت، "هیچ گومانی تێدا نییە دەستوەردان لەعێراقدا هەیەو ئێران هەوڵیدا ویلایەتی سێیەم بۆ نوری مالیکی مسۆگەر بکات. ناوبراو راشیگه‌یاند، "زۆرینەی هێزە سیاسییەکانی بەشدار لەهەڵبژاردن هێزی چەکدارییان هەیە بەناونیشانی جیاواز؛ لەبەغدا حەشدی شەعبیی هەیەو لەهەرێمی کوردستانیش رەنگە پێشمەرگە هەبێت".\nئاوێنه: له‌میانه‌ی به‌ڕێوه‌چونی "دیداری مێری" ئەمیر کینانی باسی لەدەستێوەردانی وڵاتان لەعێراق کردو وتی، لەساڵی 2014ـەوە دەستوەردان هەبووە بۆ درێژکردنەوەی ماوەی مانەوەی سەرۆکوەزیرەکان و وڵاتانی ناوچەکە لە خەمی زیادکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆیانن لە عێراقدا. ئەو پێیشی وایە کە ئەگەر عێراقییەکان یەکگرتوو بن، وڵاتانی دراوسێ ناتوانن دەستوەردان بکەن.\nوتیشی، "هیچ گومانی تێدا نییە دەستوەردان لە عێراقدا هەیە و ئێران هەوڵیدا ویلایەتی سێیەم بۆ مالیکی مسۆگەر بکات."\nراشیگه‌یاند، "زۆرینەی هێزە سیاسییەکانی بەشدار لەهەڵبژاردن هێزی چەکدارییان هەیە بە ناونیشانی جیاواز؛ لەبەغدا حەشدی شەعبیی هەیە و لە هەرێمی کوردستانیش رەنگە پێشمەرگە هەبێت؛ لەناوچەکانی رۆژئاوای عێراق سەحوەکانمان هەیە؛ ئەمانەش هەموویان پەیوەستن بە کەسانێکەوە کە بەشدارییان لە هەڵبژاردن کردووە، تەنانەت گەیشتووەتە ئەوەی پێکهاتەی کریستیان حەشدی شەعبی هەبێت و بەم ناونیشانە بەشداریی هەڵبژاردنی کردووە؛ بۆیە پرسەکە ئاڵۆزە و ئاسان نییە؛ پێویستی بەوەیە وتووێژەکان هۆشمەندانە بکەین، هەروەها بەکەمترین زیان دەربچین؛ هەمووان دەڵێن کێشەکانتان سیاسیین و کێشەی هێزە سیاسییەکانتان هەیە، بەڵام من وای دەبینم کێشەکەمان پێکهاتەییە، کێشەکە لە پێکهاتەییەوە بوو بە کێشەی سیاسی؛ کێشەی سیاسی کە پەیوەندییان بە دوو فاکتەرەوە هەیە: دەسەڵات و سامان. بۆیە هەموو ساڵێک قەیرانی بودجەمان هەیە؛ لەهەموو پێکهێنانێکی حکومەتدا کێشەمان لەگەڵ پێکهاتەکان و چۆنێتی دابەشکردنی دەسەڵات هەیە؛ بۆیە وتوێژەکان بەردەوامن و پشتیوان بەخوا باش دەبێت."\nئەمیر کینانی وتیشی، "ئەزموونی 15 ساڵی رابردوومان روونە و پشتی بە تەوافوقی سیاسی بەستووە، واتە سیستمی دوو حیزبی پەیڕەو نەکراوە یان ئەوەی پێی دەگوترێت زۆرینەی سیاسی کە بەرپرسیارێتی شکستی بەڕێوەبردنی دەسەڵاتی جێبەجێکردن هەڵدەگرێت یان دەستخۆشی لێدەکرێت ئەگەر سەرکەوتووبێت؛ ئێستا پرسیارەکە ئەوەیە ئایا بەردەوامبین لەسەر ئەو ئەزموونە و تەوافوقی سیاسی دووبارە بکەینەوە و لەسەری بڕۆین؟ ئەمە پرسیارە گرنگەکەیە. هەمووان لە سەرکردە باڵاکانی لایەنەکان کۆکن لەسەرئەوەی ئەو ئەزموونە باش نەبوو؛ هەموویان کە لە میدیاکانەوە پێش هەڵبژاردن دەرکەوتن باسیان لەوەکرد کە ئەو ئەزموونە سەرکەوتوو نەبووە و پێویستە ئەزموونێکی دیکەی ئەڵتەرناتیڤ هەبێت کە ئەویش جووت حیزبی بێت، واتە زۆرینەی سیاسیی هاوپەیمانی کە بەهۆی سیستمی پەرلەمانییمان پێویستی بە هاوپەیمانێتییە؛ ئایا ئەو لایەنەی کورسیی کەمی بەدەستهێناوە رازی دەبێت ئۆپۆزسیۆن بێت؟ ئەمە پرسیارێکی گرنگە. ئەگەر لە ئۆپۆزیسیۆن بێت ئایا ئۆپۆزسیۆنێکی بونیادنەر دەبێت یان ئۆپۆزسیۆنێک بۆ رووخاندنی حکومەت؟ بەتایبەت هەندێک لایەن وەک دەزانیین باڵی چەکدارییان هەیە و ئەوەش مەترسیدارە، چی لەبەغدا بێت یان لەهەرێمی کورستان بێت."


حوسییەکان کێن‌و پەیوەندییان بەئێرانەوە چییە؟ | هاوپشتی\nHome دۆسیە حوسییەکان کێن‌و پەیوەندییان بەئێرانەوە چییە؟\nحوسییەکان کێن‌و پەیوەندییان بەئێرانەوە چییە؟\nڕاپۆرتی: واشنتن پۆست\nزنجیرەیەک هێرشی گوماناوی فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان لەشەممەی رابردوودا کەدامەزراوە نەوتییەکانی سعودیەی کردە ئامانج بووە هۆی چەندین تەقینەوە، ئەمەش بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک نیوەی هەناردەی نەوتی شانشینەکەی پەکخست. لەئێستادا پرسیار لەسەر مەوداو فراوانی زیانەکان دەکرێت لەگەڵ ئەوەی چۆن هێرشەکە ئەنجام دراوە.\nبەڵام پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە کەکێ بەرپرسیارە. حوسییەکانی یەمەن، کە سەروبەندی جەنگێکی ناوخۆییدان لەگەڵ هێزەکانی نزیک سعودییە، لێپرسراویەتی هێرشەکانیان هەڵگرتووە. لە دووشەممەی رابردوو، هەڕەشەی هێرشی دیکەیان کرد.\nسەرەڕای ئەمە، بەرپرسانی ڕۆژئاواو سعودیە گومانیان لەو بانگەشەیە هەیە، دەڵێن کەهێرشەکە لەیەمەنەوە ئەنجام نەدراوە. لەجیاتی ئەوە پەنجەی تۆمەت بۆ پشیتوانێکی دیاری حوسییەکان رادەکێشن: ئێران.\n«لەسەروبەندی هەموو ئەو بانگەشانەی بۆ هێورکردنەوە دەکرێت، لەئێستادا ئێران هێرشێکی بێهاوتای ئەنجامداوە بۆ سەر بەرهەمی وزەی جیهانی. هیچ بەڵگەیەک نییە کە هێرشەکان لە یەمەنەوە ئەنجامدرابن»، مایک پۆمپێیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە تویتێکدا وای نوسی.\nپەیوەندی نێوان ئێران و حوسییەکان سادەو ساکار نییە، لەمێژە گومانی خراوەتە سەر بەتۆمەتبارکردن و ڕەتکردنەوە، هەروەها گەورە کراوە بەدەنگۆو پروپاگەندە لەلایەن هەموو بەرەکانەوە.\nبنکەی سەرەکییان لەباکوری ڕۆژئاوای یەمەنە. بۆ یەکەمجار ساڵی ٢٠١٥ ناوبانگی نێودەوڵەتییان پەیداکرد کاتێک یارمەتیدەر بوون لە ڕوخانی حکومەتەکەی سەرۆکی یەمەن و هاوپەیمانە هەرێمییەکەی ئەمریکا، عەبدربە مەنسور هادی.\nهەرچەندە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای ساڵی ١٩٩٠کان کاتێک گروپێک کە ناویان (شەباب ئەلمومینین – باوەڕادارانی گەنج) بوو کاریان دەکرد بۆ زیادکردنی هۆشیاری دەربارەی لقی «زەیدی» مەزهەبی شیعە، کە ئەم مەزهەبە ماوەی چەند سەدەیەک باڵادەستبوو لە یەمەندا بەڵام دوای شەڕی ناوخۆ لەساڵی ١٩٦٠کاندا وەلانرا.\nحوسەین ئەلحوسی، یەکێک لە سەرکردەکانی گروپی باوەڕادارانی گەنج، دەستیکرد بەڕێکخستنی خۆپیشاندان دژی ئەمریکا دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن هێزی هاوپەیمانانەوە بەسەرکردایەتی ئەمریکا لەساڵی ٢٠٠٣. کاتێک حوسی لەلایەن هێزەکانی حکومەتەوە کوژرا، لایەنگرانی ناوی گروپەکەیان گۆڕی و بەناوی ئەوەوە ناویان نا، هەروەها ڕێبازی خۆپشاندانی ئایینیان گۆڕی بۆ یاخیبوونی سەربازی.\nلەدوای ٢٠١٥ەوە حوسییەکان بەشدارییان کردووە لە شەڕی ناوخۆ کە یەمەنی داڕووخاندووە، بەشێوەیەکی بەرچاو رووبەڕووی لایەنگرانی هادی دەبنەوە کە ئەمانیش لەلایەن هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەسەرکردایەتی سعودیە پشتگیریان لێدەکرێت.\nپەیوەندیان چییە بە ئێرانەوە؟\nوادەردەکەوێت پشتگیری ئێران بەپێی کات زیاترو زیاتر بووەو دەبێت بۆ حوسییەکان، بەڵام شارەزایانی تۆڕی هێزە بریکارییەکانی ئێران دەڵێن حوسییەکان لەو جۆرانەن کە کەمترین پشتبەستنیان بە تارانە بۆ پشتیوانی دارایی و سەربازی لەگەڵ بڕیاردان.\nهەرچەندە حوسییەکان بەشێوەیەکی سەرەکی وەک بزوتنەوەیەکی ناوخۆیی دەستبەکاربوون، هەروەها ئایینناسی لقی زەیدی مەزهەبی شیعە بەشێوەیەکی بەرچاو جیاوازە لەوەی کە کۆماری ئیسلامی ئێران پەیڕەوی دەکات، بەڵام لەگەڵ ئەمانەشدا گروپەکە بەشێکە لە تۆڕێکی فراوانی لایەنە سەربازییەکانی پشتگیریکراو لەلایەن تارانەوە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.\nبروسکەیەکی دیبلۆماسی ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن باڵیۆزخانەی ئەمریکاوە لە یەمەن پێچەوانەی بانگەشەی حکومەتی یەمەنی دەدوێت کە حکومەت پێیوایە گروپەکە لەلایەن ئێرانەوە پڕچەک کراون. «زۆربەی راپۆرتە شیکارییەکان باس لەوە دەکەن حوسییەکان چەکەکانیان لە بازاڕی ڕەشی یەمەنەوە وەدەست دەخەن»، هەروەها لە سوپای یەمەنەوە.\nلەساڵی ٢٠١٧، ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەز چاوپێکەوتنی لەگەڵ بەرپرسێکی ئێرانی کرد بەبێ ناوهێنانی کە وتی سوپای پاسداران کۆبونەوەیەکیان کردووە لەسەر ئەو ڕێگایانەی کە بەردەستن بۆ «بەهێزکردنی» حوسییەکان. «لەو کۆبونەوەیەدا، ڕازیبوون لەسەر زیادکردنی بڕی یارمەتی لەڕێی ڕاهێنان، پاڵپشتی دارایی و سەربازییەوە»، بەرپرسەکە وای وت.\nئێران چەندین بەیاننامەی فەرمی دەرکردووە سەبارەت بە نکۆڵیکردن لەو تۆمەتانەی باس لەوە دەکەن حوسییەکان پڕچەک دەکات، بەڵام باری چەکی دەستەبسەرداگیراو لە دەریای عەرەبی کە چەک، هەڵدەری موشەک، موشەکی ئاراستەکراوی دژە تانک، هەروەها تەقەمەنی لەخۆگرتووە دەرکەوتووە کە ڕێگای لەئێرانەوە بووە بەرەو یەمەن بۆ گروپە یاخییەکە.\nئایا پێشتر حوسییەکان سعودیەیان بەئامانج گرتووە؟\nبەڵێ. لەسەرەتای دەستپێکردنی گرژییەکانی نێو یەمەن، حوسییەکان هەوڵیانداوە سزای سعودیە بدەن بۆ ئەو ڕۆلە بەرچاوەی گێڕاویەتی بە ئەنجامدانی هێرش بۆ سەر خاکەکەی. ساڵی رابردوو، بەرپرسانی سعودیە ڕایانگەیاند توانیویانە زیاتر لە ١٠٠ موشەکی بالیستی پوچەڵ بکەنەوە کە لەخاکی حوسییەکانەوە هەڵدراوە.\nمانگی ئایاری ئەمساڵ هێرشێکی فرۆکەی بێ فڕۆکەوان کرایە سەر وێستەگەی نەوت لەڕۆژئاوای ڕیازو زیانی جدی لێکەوتەوە لەکاتێکدا هێرشێک بۆ سەر فرۆکەخانەی ئەبها لە مانگی حوزەیران لە باشوری سعودیە ٢٦ کەسی بریندارکرد.\nبەڵام هێرشەکانی شەممەی رابردوو لە ناوەندی دامەزراوەکانی بەرهەمهێنانی نەوتی سعودیەیدا، ئەمەش وایکرد ئۆپەراسیۆنەکە بەشێوەیەکی بەرچاو کارامەتر دەربکەوێت وەک لەوەی لە رابردوودا حوسییەکانی پێ ناسراوە. تەقینەوەکان لەناوچەی خورەیس و ئەبقەیق ڕوویاندا، کە زیاتر لە ٨٠٠ کم دوورن لەو ناوچانەی بەدەست حوسییەکانەوەن، هێرشی وردیان بەکارهێناوە بۆ ئەوەی گەورەترین زیان بدەن.\nڕەنگە لەهێرشەکاندا هەردوو فرۆکەی بێفرۆکەوان و مووشەک بەکارهاتبێت. فابیان هینز، توێژەر لەناوەندی جەیمز مارتن بۆ توێژینەوەی دامرکاندنی چەکی ئەتۆمی دەڵێت کە وێنەی پاشماوەکانی یەکێک لەمووشەکەکان ئەوە دەردەخات کە چەکێک بووە ئەوەندە کارامەیە ناگونجێت لەناوخۆدا لەلایەن حوسییەکانەوە بەرهەمهێنرابێت و هەرگیز لەئێرانیش نەبینراوە.\n«ئایا ئێران بەنهێنی سیستەمی موشەکی دیزان دەکات، تاقی دەکاتەوە، هەروەها بەرهەمی دەهێنێت بۆ بەکارهێنانی تایبەتی لەلایەن هێزە بریکارەکانییەوە؟»، هینز بەسەرسوڕماوییەوە دەپرسێت.\nبرایان هووک، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ ئێران لە پەیوەندییەکی تەلەفونیدا لە دوانیوەڕۆی دووشەممەی رابردوو قسەی لەگەڵ ستافی گۆنگرێس کردووە لە لیژنەی ئاسایشی نیشتمانی لەسەر بارودۆخەکە. کاتێک پرسیاری لێکراوە دەربارەی کاریگەری هێرشەکە لەسەر شانشینی سعودیە، هووک بەوە وەڵامیداوەتەوە کە سعودییەکان ئەم هێرشە وەک «١١ی سێپتەمبەری خۆیان» سەیردەکەن.\nچی ئەگەر حوسییەکان ئەنجامیان نەدابێت؟\nسروشتی پێشکەوتووی هێرشەکە سەریکێشاوە بۆ ئەو وتانەی کەدەڵێن لە یەمەنەوە ئەنجامنەدراوە، بەڵکو لەلایەن هێزە بریکارەکانی ئێرانەوە لە عێراق یان لەخودی ئێرانەوە ئەنجامدراوە.\nدیار نییە بۆچی حوسییەکان بەرپرسیارییەتی هێرشەکە دەگرنە ئەستۆ. ڕەنگە بەشێک بێت لە ستراتیجیەتی هەرێمیی ئێران و هاوپەیمانەکانی کە بیانەوێت تۆوی سەرگەردانی و شێواوی بچێنن، هەرچەندە زۆرێک لەشیکەروان باسیان لەوە کردووە کە لەڕابردوودا حوسییەکان بەهۆی پاڵنەری بەرژەوەندی ناوخۆییەوە سەربەخۆ لەئێران کردەوە ئەنجامدەدەن هەرکاتێک بیانەوێت.\n«بیرتان بێت کاتێک ئێران فڕۆکەیەکی بێفرۆکەوانی خستە خوارەوە کە وتیان لە «ئاسمان»ی ئەواندا بووە لەکاتێکدا کەبەڕاستی هەر نزیکیش نەبوو لەوێوە. بەجدییەوە لەسەر ئەو چیرۆکە بەردەوام بوون کەدەشیانزانی درۆیەکی گەورەیە. ئەوان ئێستا دەڵێن هیچ پەیوەندیان بە هێرشەکەی سەر سعودیەوە نەبووە، بەڵام دەیبینین»، ترەمپ لە تویتێکدا لەدووشەمەی رابردوو وای نووسی.


یارمەتی وەرگێڕان - Goethe-Institut Irak\nوێنە: Loredana La Rocca\nبەرنامەی یارمەتیدان لە لایەن پەیمانگەی گوێتە بۆ "وەرگێڕانی کتێبە ئەلمانییەکان بۆ زمانی بێگانە" پشتگیری خانەکانی بڵاوکردنەوەی بیانی دەکات بۆ بڵاوکردنەوەی بەرهەمە ئەلمانییەکان. بەمەش دەمانەوێت وابکەین کە بازنەیەکی خوێنەرانی زمانەکانی غەیرە ئەلمانی دەستییان بگاتە بەرهەمە هەنووکەییەکان، کتێبەکانی منداڵان و لاوان، هەروەها بابەتە زانستییە گرنگەکان و کتێبە بابەتییەکان.\nبەرنامەکە خزمەت بە ئامانجەکانی سیاسەتی ڕۆشنبیری دەکات و ئامرازێکی گرنگە بۆ کاریگەری لە سیاسەتی پەروەردە و رۆشنبیری.\nنزیکە لە ماوەی چل ساڵی تەمەنیدا ئەو پرۆگرامە یارمەتی دارایی ٦٠٠٠ کتێبی داوە، بە ٤٥ زمانی جیاجیا.\nپەیمانگەی گوێتە لە وڵاتەکەی ئێوە شوێنگەیەکی وەرگرتنی داخوازییەکانی ئێوەی هەیە. ئەگەر پرۆژەکەی ئێوە لایەنگیری بکرێت بۆ یارمەتیدان، ئەوا ڕاسپاردەی خۆی دەنێرێت بۆ ناوەندی پەیمانگەی گوێتە لە مونیخ. لەوێ بڕی ئەو یارمەتییەی کە دەدرێت دیاری دەکرێت.\nکۆمیتەی یارمەتیدان ساڵانە چوار جار لەم وادانەی خوارەوە کۆدەبێتەوە:\nسەرەتای شوبات: کۆتایی وەرگرتنی داخوازییەکان، یەکی کانوونی دووەم\nکۆتایی نیسان: کۆتایی وەرگرتنی داخوازییەکان، یەکی ئادار\nکۆتایی تەمووز: کۆتایی وەرگرتنی داخوازییەکان، یەکی حوزەیران\nسەرەتای کانوونی یەکەم: کۆتایی وەرگرتنی داخوازییەکان، پازدەی ئەیلوول\nلە بارەی ئەو داخوازییانەی کە پەیوەندییان بە کتێبی بابەتیی و زانستە مرۆییەکانەوە هەیە، کۆمیتەکە تەنها لە دانیشتنەکانی خۆی شوبات و تەمووزدا بڕیار دەدات.\nخانەکانی بڵاوکردنەوە وەک داخوازیکار: تەنها خانەکانی بڵاوکردنەوە لە وڵاتانی دەرەوە مافی داواکردنیان هەیە.\nکتێبە بڵاوکراوەکان: ئەو کتێبە وەرگێڕدراونە یارمەتی دەدرێن کە لەلایەن نووسەرانی ئەلمانەوە دانراون و لە وڵاتانی زمان ئەلمانی بە شێوەی چاپ بڵاوکراونەتەوە.\nوەرگێران لە کتێبە ئۆریگنالەکانەوە: پێویستە وەرگێرانەکە ڕاستەوخۆ لە دەقە ئەسلییە ئەلمانییەکەوە وەرگێڕدرابێت.\nکاتی دەرچوونی وەرگێرانەکە: تەنها دەتوانرێت ئەو پرۆژانە لەبەرچاو بگیرێن، کە لە ئانوساتی کۆتایی گرێبەستی یارمەتیدانەکە، هێشتان نەکەوتبنە قۆناغی چاپکردن.\nیارمەتی بۆ خەرجییەکانی وەرگێڕان: لە باری یارمەتیداندا پەیمانگەی گوێتە دوای بڵاوبوونەوەی کتێبەکە بە زمانی بیانیی، بەشێک لە خەرجییەکانی وەرگێڕانەکە دەدات بە خانە بڵاوکەرەوە بیانییەکە. لە ئەستۆگرتنی تەواوی خەرجی وەرگێڕان و پارەی وەرگرتنی ڕەزامەندی و چاپ، یان خەرجی بڵاوکردنەوە لەبەرچاو ناگیرێت.\nناوهێنانی پەیمانگەی گوێتە و چاپکردنی لۆگۆکەی: خانە بیانییەکەی بڵاوکردنەوە لەسەریەتی، کە لە پێناسەی کتێبەکەدا ناوی پەیمانگەی گوێتە وەک یارمەتیدەری دارایی بهێنێت و لۆگۆی پەیمانگەی گوێتە لەسەر کتێبەکەدا چاپ بکات. ئەگەر ئەمە نەکات ئەوا بڕی یارمەتییەکەی پێ نادرێت.\nیارمەتی دانی وەرگێڕ: ئەگەر کتێبێک یارمەتی بدرێت، بۆ دیاریکردنی بڕی یارمەتیدانەکە تەنها ئەو دەستهەقانە لەبەرچاو دەگیرێت، کە لە درەنگترین کاتدا دوای دەرچوونی کتێبە وەرگێڕدراوەکە دەدرێت بە وەرگێڕ.\nوەرگێڕان وەک کتێبی ئەلکترۆنی لەسەر ئۆنلاین: ئەو وەرگێڕانەی کە وەک کتێبی ئەلکترۆنیش دەردەچن، پەیمانگەی گوێتە حەز دەکات لەسەر (Onleihe)کەی خۆی بڵاوی بکاتەوە، بۆ ئەو بەکارهێنەرانەی کە ناوی خۆیان بۆ خواستنی کتێب تۆمارکردووە. خانەی بڵاوکردنەوەی بیانیی خۆی وابەستە دەکات، بەوەی کە کتێبەکە بە فۆرماتێکی ئەلکترۆنی بخاتە بەردەستی پەیمانگەی گوێتە.\nتکایە، لێرە لۆگۆی پەیمانگەی گوێتە بۆ چاپکردن لەسەر وەرگێڕدراوە یارمەتیدراوەکان دەدۆزنەوە:\nلۆگۆی کەسک (ZIP, 192 kB)\nلۆگۆی ڕەش (ZIP, 188 kB)\narabterm (زاراوەی عەرەبی)\nفەرهەنگی پسپۆری بە زمانی عەرەبی، ئەلمانی، ئینگلیزی، فەرەنسی.


ئەمڕۆ (29/11/2021) لەمەراسیمێكی بەشكۆدا لەبناری بەمۆ، بۆ بەخاكسپاردنی تێكۆشەر‌و پێشمەرگەی دێرین (حاجی عەبدوڵڵای هۆرێنی)، مەلا بەختیار، ئەندامی ئەنجومەنی باڵاو بەرژەوەندییەكانی یەكێتی، وتەیەكی پێشكەشەكردو ئاماژەی بۆ ئەوەكرد، بەداخ‌و پەژارەیەكی زۆرەوە، هەموومان كە لێرە كۆبووینەتەوە بۆ بەخاكسپاردنی یەكێك لەكەڵەكانی بەمۆ، دەڤەری خانەقین و ئەو تێكۆشەرانەی كە لەمێژووی خەباتی دوو شۆڕشدا، كۆڵ دانیان نەزانیوە‌و یەكێكیان (حاجی عەبدوڵڵای هۆرێنی)ە. كە بەشی زۆری ئەو تەمەنەشی بردییە سەر، بۆ كوردایەتی، پێشمەرگایەتی تەرخانكرد‌و شاهێدحاڵی هەموو قۆناغە سەختەكانی چارەنوسی ئەم نەتەوە ستەم دیدەیە بوو.\nمەلا بەختیار، ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد: (43) ساڵ لەمەوبەر، ئاشنایەتیم لەگەڵ (حاجی عەبدوڵڵای هۆرێنی) دەستپێكردووە‌و هەركاتێكیش پێشمەرگەكانی بەمۆ دەهاتن بۆ سەركردایەتی، حاجی عەبدوڵڵا، مامە عەزە، مامە عەلە، شەهید ئازادی كوڕی، شەهید مەحمود‌و هەموو ئەوانەی ئەوكاتە لەگەڵیدا بوون، لەبارەگاكەی بەندە، لایاندەدا‌و ئەمەش بۆ ئەوان دڵخۆشییەك بوو، كە هاوڕێیانم، ئاشنا‌و هاوسەنگەریانم.\nحاجی سیمبولێك بوو لەسیمبولەكانی تەبایی، تێكۆشەرێك بوو، لەتێكۆشەرە سەنگینەكانی برایەتی. ئەگەر وردە كێشەیەكیش بكەوتایەتە نێوان ئەو دوو مەفرەزەیەی ئەوكاتی خانەقین، ئەم حاجی عەبدوڵڵایە، وەك كاك سەلامی مەلا عەزیز، زۆر ئارام بوون. شەهید مەحمود ئەوكاتە، لەگەڵ شەهید ئازاد، تازە لەهەڵچوونی پێشمەرگایەتیدا بوون، جگە لەجێبەجێكردنی فەرمان، هیچ هەقێكیان بەسەر كێشەی لابەلاوە نەبوو، هەر فەرمانەكانیان جێبەجێ دەكردو ملكەچی بڕیارەكانی سەرو خۆیان بوون.\nوتیشی: دەتوانم بڵێم شۆڕشی ئەیلول شانازییە، بەڵام جیاوازییەكانی شۆڕشی ئەیلول لەگەڵ شۆڕشی نوێ لەوەدایە، لەسەردەمی شۆڕشی ئەیلول ئەم گوندانە ئاوەدان بوون، بەڵام لەشۆڕشی نوێ گوندێك لەم گوندانە نەبوو، بەڵام ئەم پێشمەرگانە، هەربوون بەپێشمەرگە! راشیگەیاند: ستەمێكی زۆر سەختە، تەنها لەناو داروبەردی ئەم شاخی بەمۆیە‌و شاخەكانی تری كوردستان، بەپارتیزانی پێشمەرگایەتی بكرێ! نە رۆژێك، نەمانگ‌و نەساڵێك بوو، نەدوو ساڵ‌و چەند ساڵێكیش بوو، بەڵكو لەساڵی (1975)ەوە ئەم گوندانە راگوێزران، بەڵام لەساڵی (1976)ەوە پێشمەرگە سەریانهەڵدایەوە تا ساڵی (1991) كە راپەڕین بووە. واتا (15) ساڵی رەبەق، وەكو كەڵە كێویی و پڵنگەكانی بەمۆ، پێشمەرگەكانی ئەم دەڤەرەو لەنێویاندا، حاجی عەبدوڵڵای هۆرێنی، خۆڕاگربوون‌و تێكۆشەر بوون. لەپێش راپەڕین‌و دوای راپەڕینیش، ساڵنامەی ئەم تێكۆشەرە هەڵبدەیتەوە، هەموو ساڵێك یا شەهید، یان قوربانییەكی بەخشیوە! یان لەسەنگەر، یاخود لەئەنفال، یا لەكارەساتی چاوەڕواننەكراوی جەرگبڕدا، كە هەموو ئەمانەش لەخەسڵەتەكانی پیاوی خۆڕاگر، تێكۆشەری كۆڵنەدەرو بنەماڵەی خۆڕاگرن.\nنە یەك، نەدووان و سیان و چوار، نە پێنج و شەش، لەكەسوكارتبێ بەقوربانی و تۆش هەر پێشمەرگەبیت! كوڕت شەهیدبێت‌و هەر پێشمەرگە بیت! دوو كچت ئەنفال بێت، هەر پێشمەرگە بیت! ئامۆزات شەهیدبێ، هەر پێشمەرگە بیت! ئەمە بەقسە ئاسانە بیڵێین، كاتێك بەدوو دەقە باس لەساڵنامە و مێژووی ئەم تێكۆشەرە دەكەین، كە ئەو دەقەیە، چڕكراوەی (40 بۆ 50) ساڵ خەباتە! مەلا بەختیار، ئاماژەی بەوەشدا: پەنجا ساڵ خەبات، خۆی لەخۆیدا گرنگە، بەڵام گرنگتر لەوە چۆنێتی خەباتەكردنە! ساڵدێت‌و دەڕوات، پێشمەرگەیت‌و ساڵیش بەڕێدەكەیت، بەڵام شۆڕشەكەمان تا درێژەی كێشا، خۆڕاگری پێشمەرگەكانی بەناوبانگتر دەبوو! گرنگتر لەوەش، لەناو شۆڕش و پێشمەرگایەتیدا، سەدانیان تێكۆشەری چۆنایەتی بوون، تێكۆشەری پاكبوون! تێكۆشەرێك نەبوون خەڵك بڕەنجێنن! یان بەهۆی پلەو پایەكانیانەوە بنازن‌و خەڵكی لەشۆڕش بڕەنجێنن! هەرگیز، شتی وا روینەداوە.\nتەئكیدیشی كردەوە: حاجی عەبدوڵڵا، لەهەردوو شۆڕشەكەدا تا ئێستا، كە دەڤەرەكە ئازادە، بۆم بدۆزنەوە كەسێكی عاجز‌و نیگەران كردبێ! دینارێك، بزنە لات‌و تایەیەكی لەكەسێك وەرگرتبێت! ئەمەش بۆخۆی سەربەرزییەكی گەورەیە. مرۆڤ ئەو تەمەنە تێبكۆشێ، بەهێندەی ئەوەی ساڵانی تێكۆشانی جێگەی سەربەرزییە، رەفتار و پاكێتییەكەی، هێمنییەكەشی جێگەی سەربەرزی بێ! وتیشی: ئەمڕۆ، هاوڕێ و هاوسەنگەرانی كە لێرەن بەڕێیدەكەین، بۆ ئەو گۆڕستانەی كە خەونی بوو لەدوای راگواستنی گوندەكان‌و تەعریب، هەم كوردستان ئازادبێ و بگەڕێتەوە بناری هۆرێن، لێرە هەوای پاكی ئەمناوە هەڵبمژێت‌و خەمیشی بوو دوور لەهۆرێن دواماڵئاوایی بكات‌و بەخاك بسپێردێت. ئەم خەمەش، لەخەمە جوانەكانی ناخی پیاوێكی تێكۆشەرە.\nئەوەی ئێستاش لەدوای خۆی پرسیارە، ئایا ئەم تێكۆشەرە پاكە دەبێ بەدەرس، یان بۆ بێعارەكان نابێ بەدەرس؟! بۆ هەر تێكۆشەرێك ئەم ناسنامەی پاكێتییە ببێ بەدەرس، سەربەرزییە. بۆ هەركەسێكیش، گوێی نەداتێ سەرشۆڕییە! وەك چۆن دەبینین، زۆر كەس سەری خۆی شۆڕكرد، لەئاستی پارە، گەندەڵی، دەستبەسەردا گرتنی زەویی‌و سەروەت‌و سامانی خەڵك‌و ساڵانی خەباتی خۆی هەمووی بەفیڕۆداوە، هیچ كەسێكیش تاقەتی سڵاوێكی نییە لێیبكات! بەڵام ئەوەتا هەموو ئێوە بەڕێزەوە بۆ دوا ماڵئاوایی حاجی عەبدوڵڵا لێرەن‌و لەناخی خۆتاندا‌و بەویژدانەو هاتوون، نەك بەزۆر!


پڕۆژەیەی پەرەپێدانی پاوانی دەستكرد بۆ36 گوندی پارێزگای سلێمانی جێبەجێ دەكرێت\nبەڕێوەبەرایەتی دارستان‌و پاوانی سلێمانی، پڕۆژەیەكی گرنگی بۆ خزمەتكردنی جووتیاران‌و ئاژەڵداران‌و خاوەن كێڵگەكانی گاوداری دەستپێكرد.پڕۆژەیەكە پەرەپێدانی پاوانی دەستكردە بۆ ژمارەیەك گوندی سنووری پارێزگای سلێمانی، لێپرسراوی هۆبەی پاوانیش رایدەگەیەنێت، پڕۆژەكە دابینكردنی تۆوی وێنجەو پەینی كیمیاییەو دەبێتە سەرچاوەیەكی هەرزان بۆ دابینكردنی ئاڵف‌و دواجاریش سودێكی ئابووری زۆری دەبێ بۆ جووتیاران.\nلەوبارەیەوە، سەروەر مەجید لێپرسراوی هۆبەی پاوان بە کوردستانی نوێی راگەیاندوە، دەستمان كردوە بە پڕۆژەی پەرەپێدانی پاوانی دەستكرد كە تێیدا 137 جووتیار لە 36 گوند لە 10 قەزاو ناحیەی جیاوازی سەر بەپارێزگای سلێمانی‌و چەمچەماڵ لێی سودمەند دەبن.\nدەشڵێت: «پڕۆژەكە لەسەر بودجەی وەزارەتی كشتوكاڵ‌و سەرچاوەكانی ئاوی هەرێم جێبەجێ دەكرێت، كە خۆی دەبینێتەوە لە دابینكردنی تۆوی وێنجەو پەینی كیمیایی بۆ جووتیاران‌و ئاژەڵداران‌و خاوەن كێڵگەكانی گاوداری لە سنووری پارێزگای سلێمانی‌و چەمچەماڵ».\nلێپرسراوی هۆبەی پاوان ئاماژەی بەوەشكردوە، تیمەكانیان لە 19ی 11ی 2018 دەستیان بەكاركردن كردووەو بەپێی بەرنامەیەكی تایبەت سەردانی ئەو ناوچانە دەكەن كە پێشوەخت لەسەر داواكاری جووتیاران‌و بەپێی پلانی هۆبەكە دەستنیشان كراوە.\nروونیشی دەكاتەوە: «جیاواز لە ساڵانی رابردوو ئەمساڵ تۆوی وێنجەی توركی دابەش دەكرێت بەسەر جووتیاراندا كە رێژەی چاندنی بەرزەو پاكژە‌و پارێزراوە لەهەر گرفتێكی وەك تێكەڵبوونی تۆوی مشەخۆرەكانی وەك حامول».\nوێنجە رووەكێكی بەتەمەنە و 6 تا 7 ساڵ دەمێنێتەوەو ساڵانە 8 بۆ 9 جار لێی دەبڕرێتەوەو بۆ هەر دۆنمێك نزیكەی 2 بۆ 3 تۆن بەرهەمی دەبێت، واتە لەساڵێكدا 20 بۆ 25 تۆن بەرهەمی ئاڵفی دەبێت، ئەمەش دەبێتە سەرچاوەیەكی باش بۆ بەرهەمهێنانی شیر.


زمان لە ئەدەبی منداڵان دا – هه‌ڵوێست\nسه‌ره‌تا / بابه‌تی نوێ / زمان لە ئەدەبی منداڵان دا\nڕەزا شوان 2018-06-10 بابه‌تی نوێ, توێژینەوە, كوردستان, مافی منداڵ, منداڵ لێدوانێك بده 9 بینراوه\nزمـان کلـیلی گەیشتنە بە هـۆش و دڵ و دەروونی منـداڵان. زمـان لە ئەدەبی منداڵاندا، ئەو وشە و واژە و رستانەیە، کە نووسەری ئەدەبی منـداڵان، بو داڕشـتنی بیرۆکە و ئامانجەکانی، بە شێوازێکی سەرکەوتوو لە نووسینی (چـیرۆک، هۆنـراوە رۆمـان، شانـۆ، پەخـشان) بەکاریان دەهێنـێت. دەیان خاتە بەردەمی منـداڵان.\nبۆ نموونە ئەو بابەتانەی بۆ قۆناغی تەمەن دە و دوانزە ساڵان دەنووسرێن، بۆ منداڵانی قۆناغی تەمەن پێنج و شەش ساڵان ناگونجـێن و قورسن و ناتوانن لێیان تێبگەن. بە پێچەوانەشەوە، ئەو بابەت و دەقانەی بۆ تەمەنی پێنج و شەش ساڵان دەنووسرێن. بۆ دە و دوانـزە ساڵان سادە و ساکارن و هیچ چـێژێکیان لێوەرناگرن، چونکە ئەوان ئەو قۆناغەیان بە جێهێشتوون، لە ئاستێکی هۆشی و زەینی و رۆشنبیریی بەرزتـر دان.\nبۆ نموونە هۆنراوەی (بەبە، بەبە، بچکۆلەی) مامۆستا (عەلی عەبدوڵڵا شەونم) کە بۆ منداڵانی قۆناغی باخچەی ساوایانی نووسیوە. بۆ منداڵانی حەوت ساڵان بەسەرەوە، هۆنراوەیەکی ساکارە و منداڵانی لەو تەمەنە گەورەتـر شەرم لە خۆیان دەکەن کە لە بەردەم هاوڕێکانیاندا بە ئاوازەوە هۆنراوەی (بەبە، بەبە، بچکۆلە) یان بۆ بڵێنەوە.\nنووسەری پسپۆر و سەرکەوتووی بواری ئەدەبی منداڵانی کورد، پێویستە تا رادەیەکی باش زمانزان بێت و شارەزاییەکی باشی لە زمان و لە رێزمانی کوردی و لە جوانکاری و رەوانبێژیی زمانی کوردیمان هەبێت. بە تایبەتیش لە فەرهـەنگی زمـانی منـداڵان. چۆنکە شارەزایی و باڵادەستی لە زماندا، هۆیەیەکی سەرەکییە بۆ نووسین پوخـت و پاراو بۆ منداڵانی کوردمان. شارەزایی لە زمـاندا توانای ئەوەی پێدەبەخشێت، کە بە شێوازێکی جـوان و ساکار و ئاسان، بیرۆکەکانی لە لە فـۆرمی جـواندا بـڕازێنێتەوە و بیان خاتە بەردەست منـداڵانی کوردمان. بیـرۆکە و ناوەڕۆکێکی نایاب، لە چوارچێوەی داڕشـتن و فۆرمێکی خـراپ و لاوزدا، بابەتەتەکە بێ تـام و بێ چـێژ و بێ پێـز دەکەن. نـاوەڕۆکی نایاب و فـۆرمی قەشەنگ و جـوان تەواوکەری یەکترین. زۆر بابەتی منداڵانمان بەرچاوکەوتوون، کە لە رووی بیرۆکە و ناوەڕۆکەوە جـوان و مەبەستدارن، بەڵام بە شێوەیەکی کـاڵ وکـرچ، یا وشک و رەق و زەق نووسەرەکانیان داڕشتوون، پـڕن لە هەڵەی زمانی، منـداڵان هیچ چـێژيکیان لێوەرناگرن و لەبەرچـاویان دەکەون. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نابەڵەدی نووسەرەکانیان لە بواری زمانی کوردی و لە شێوازی جـوان و شیرینی داڕشتن و هۆنینەوە بۆ منـداڵان.\nمنداڵانی کوردمان لە رێی ئەدەبی منداڵانەوە، سوودی زمانی زۆر وەردەگرن و سامانی وشە و رستەکانیان زیاتر دەبێت. بە هۆی زمان پاراویشەوە دەتوانن باشتر و جـوانتر و تەسەلتر، بە زاری و بە نووسین، گوزارشت لە را و بۆچـوون و، لە راز و نیـاز و لە سۆز و هەست و دڵسۆزی و لە ئەنـدێشە و خۆشەویسی ناخیان و لە خاکی و سادەیی و لە جیهانی پاک و بێگەردی پڕ لە سەیر و سەمەرەی خۆیان بکەن. بەشێکی شانازیی ئەم دەرئەنجامە ئەرێنییە خـوازراوانەش، بەر نووسەرانی شارەزایانی زمانی ئەدەبی منداڵانی کوردمان دەکەوێت.\nمەکسیم گۆرگی دەڵێت:”دەتوانین بە زمانێکی شیرین و گونجاوی دوور لە شێوازی راپـۆرتەزانیاری، بە راشکاوی بۆ منـداڵان بدوێین” کەواتە نابێت نووسەری ئەدەبی منداڵان بە زمانێکی فەنتازی دوور لە توانا و تێگەیشتن و وەرگرتنی منداڵان بنووسێت. نابێت بە زەوق و ئارەزووی خۆی بنووسێت و بڵێت. بەڵکو بە زمانی منداڵان و بە بە پێی حەز و ئارەزووەکانی منداڵان بنووسێت. نـەڵێ وتـم، بەڵکو بڵێ وتـی یا وتیـان. زیاتریش بیر لە چـۆنیەتی نەک چـەنـدێتی بکاتەوە. گرنگ ئەوەیە کە بـزانێت پەیامـەکەی ئاراسـتەی منـداڵان دەکات.\nخەسڵەتەکانی قۆناغەکانی منداڵی هەبێت. بابەتەکانی نووسینەکانی گونجاوبن بۆ ئەو قۆناغـە مندالییەی بۆیان دەنووسێت. بە شێوازێکی ئاسان و بە زمانێکی پەتی و ناسک و شـیرین و روون و رەوان و نـەرم و نیـان و تـەڕ و پـاراو دایـان بڕێـژێت یا بیان هۆنێتەوە، وشەکانیان سادە و ساکار و بـاو واتـا زانـراوبن، رستەکانیان کـورت بن. بیرۆکەکانی نووسینەکانی روونبن و بێ گـرێ و گۆڵ نەبن، گرێ کوێرە و پێچ و پەنایان تێدا نەبن. لە ئاستی هۆش و بیر و ئەندێشەی منداڵان بن، لە جیهانی پاکی پڕ لە هیـوا و خۆزگەی خەونی شیرینی منـداڵانەوە دووە نەبن. ئەگەر نووسینەکـانی نووسەری منداڵان وانەبن، منـداڵان لێیان لووتەلا دەبـن و بە ئـەدەبی خۆیانیان نـازانن.\n١ـ پێویستە وشەکـانیان سووک و ئاسان و واتـا زانـراوبن، لە وشە و واژەی نـامۆ واتـا ناروون دووربکەوێەوە.\n٢ـ تا بکرێت رستە کـورت و ئـاسان بەکـاربهێـنن. تا منداڵان بتوانن لێیان تێبگەن.\nهیـوای سەرکـەوتن و پێشـکەوتن و داهێـنان بۆ هەموو نووسەرانی دڵسـۆزی بـواری ئەدەبی منـداڵانی کوردمـان دەخـوازم. خزمەتکردنیان لەم بوارەدا خزمەتێکی پیرۆزە. شایانی ئەوپـەڕی رێـز و خۆشەویستی و پێـزانین.\nتاگه‌كانئازادیی توێژینەوە رەخنە زمانی کوردی لێکۆڵینەوە مافی منداڵ منداڵ هونه‌ر\nپێشوو دوو خول بەسە\nدواتر کورد له پلانی ده‌وڵه‌تانی جهاندا (پۆل بریمه‌ر و عه‌زیز محه‌ممه‌د)


فێركردنە لەسەر بنەماى مێشك - Feropedia فێرۆپيديا\nماڵەوە /بابەتە بەربڵاوەكانى فێركردن/فێركردنە لەسەر بنەماى مێشك\nفێركردنە لەسەر بنەماى مێشك – لایەنە شاراوەكانی مێشكی مرۆڤ و ئەو ڕێنوماييانه بدۆزەرەوە، كە بواری زانستی دەماریی پێشكەشی دەكات لە بارەی چۆنێتی فێربوونی فێرخواز وبەشدارى پێكردنيان لە هۆڵی خوێندندا.\nJiyan Haji فێربوونی كۆمەڵایەتی, فێركردنە لەسەر بنەماى مێشك\nله ڕۆژگارى ئه‌مڕۆدا، ڕه‌هه‌نده‌كانى پێوانه‌سازيى تواناى هزريى خوێندكاران پتر له جاران گرنگتر و پڕبايه‌ختربووه. ئه‌و ڕه‌هه‌ندانه‌ش له ئێستادا خۆيان له‌م پێوانانه‌دا ده‌بيننه‌وه: تواناى هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ ڕا، ديد و تێڕوانينه جياوازه‌كان به مێشكێكى كراوه‌وه. له‌خۆبردوويى به‌رامبه‌ر ئه‌گه‌رى ئه‌نجامدانى هه‌ڵه.  ڕه‌چاوكرنى زياتر له ڕێگايه‌ك بۆ شيكارى گرفت و ئارێشه‌كان. سه‌رقاڵبوون و …\nKhabat Rafiq فێربوونی كۆمەڵایەتی, فێركردنە لەسەر بنەماى مێشك, فێركردنى منداڵان, فێركردنى نەوجەوانان\nئێمه زياتر له هه‌موو كات به‌ئاگاين كه هاندان و به‌شداريكردنى خوێندكاران بنچينه‌ن بۆ به‌رده‌وام بوونى فێربوون. به‌ڵام گفتوگۆى كه‌متر هه‌بووه له‌سه‌ر بۆچى و چۆن هاندانى ناوه‌كى كارده‌كات؟ له ڕاستيدا ، ئێمه له‌باره‌ى هاندانى خوێندكارانه‌وه ده‌دوێين ، ديمه‌نێكى ڕاستيمان له‌بيرچووه كه پێشتر خۆيان زۆر جار هاندراون بۆ ئه‌نجامنه‌دانى ئه‌و كارانه‌ى كه په‌روه‌رده‌كاران ده‌يانه‌وێت ئه‌نجامى بده‌ن.\nShokhan Mohammed Hadi تاقیكردنەوە و هەڵسەنگاندن, فێركردنە لەسەر بنەماى مێشك\nئێمە لە جیهانێکی فشار دروستکەردا دەژین، و فشاریش لای خوێندکاران و فێرکاران بەرز دەبێتەوە لە کاتی ئامادەکاریدا بۆ تاقیکردنەوە گرنگەکان. دەکرێت دەرئەنجامی ئەم فشار دروستکەرانەش گەورەبن کاتێک نمرەکانی تاقیکردنەوە بە سەرمایەی خوێندن، هەڵسەنگاندنەکانی مامۆستا، و دامەزراندنی داهاتووی خوێندکارانەوە دەبەسترێنەوە. لە سۆنگەی دەمارییەوە، فشاری بەرز سووڕی فێربوونی دەمار تێکدەدات و بنیادنان، …\nDaban Fariq فێركردنە لەسەر بنەماى مێشك\nكاتێك كە خوێنكارەكانت بە ماوەى نەوجەوانيدا تێپەڕ دەبن، مێشكييان بە گۆڕانى بەردەوامدا دەڕوات لە ئاڵۆزييەوە بۆ ڕونى. ئەو گۆڕانكاريانەى لە كاتى ئەم گەشەكردنەدا ڕوودەدات كاريگەرى قوڵى هەيە لەسەر ئەوەى كە چۆن ڕێنموونى ئەو خوێنكارانە بكەيت لەماوەى ئەو ساڵانەى كە بەم گۆڕانكارييانەدا تێدەپەڕن. مێشك بە قۆناغێكى كامڵبوونى خێرا دەڕوات لە مانگەكانى …\nزەنگەکەیان بۆ لێبدە: ڕێگەیەکی نوێ بۆ لێدانی زەنگەکە\nلەماوەی ئەم چەند ساڵەی دواییدا کاتێک چوومە ناو پۆل بۆ بەجێ هێنانی خولی وانەوتنەوەم پێش تەواوکردنی زانکۆ. فێربووم کە چۆن وانەکە دەست پێ بکەم و بابەتەکان ڕێک بخەم وە بە چ ڕێگەیەک بابەتەکان باشتر لەلایەن فێرخوازەکانەوە وەردەگیرێت و بیریان دەمێنێت. هەر لە کۆنەوە بەشێوەیەکی گشتی فێرخواز لەسەر زەنگ لێدان ڕاهێنراوە. …\nمەشق کردن و پەروەردە و بەرەوپێشچوون


کۆدی هەواڵ: 384\nڕێکەوتی بڵاوکردنەوە: 19:11 - 2020/12/19\nبەپێی هەواڵی کوردپرێس، گوشاری تورکیا لە دوو هەفتەی ڕابردوودا و هاوکات لەگەڵ نزیک بوونی چوونەدەرەوەی ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لەسەر دەسەڵات و بەدەستەوەگرتنی حکوومەتی نوێ لە ئەمریکا لەلایەن جۆ بایدنەوە، زیاتر بوووە و ئەم بابەتەش بەتایبەت بە تۆخ بوونی پێکدادانی هێزە چەکدارەکانی سەر بە تورکیا لەگەڵ هێزە کوردەکان لە عەین عیسا، گومانەکانی بۆ هێرشێکی دیکەی بەربڵاوی تورکیا بۆسەر کوردەکانی سووریا هاوکات لەگەڵ دەستپێکی پڕۆسەی گواستنەوەی دەسەڵات لە ئەمریکا، زیاتر کردووە.\nئاژانسی کوردپرێس، بۆ تاوتوێ کردنی ئەم پرسە و هەروەها هەڵویستی جۆ بایدن هەمبەر کوردەکانی سووریا و حکوومەتی تورکیا دیمانەیێکی لەگەڵ ئانتۆنی ئاویس دوبوسون شرۆڤەکاری پرسی کورد ئەنجام داوە.\nئەگەری هێرشی تورکیا بۆ سەر کورد هاتنە سەرکاری جۆ بایدن\nدوبوسون لەبارەی مەیلی ئەردۆغان بۆ هێرش کردنە سەر کوردانی سووریا بە کوردپرێسی وت: «هیچ گومانێک نییە کە ڕەجەب تەییب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا لە بێ هەڵویستیی دەسەڵاتی ترەمپ هەمبەر پرسەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کەڵکی وەرگرتووە. بۆ نموونە هەر ئەم یەک ساڵەی پێش ئێستا، ئەردۆغان بە هەڵکردنی گڵۆپی سەوزی ترەمپ فەرمانی دەستپێکی ئۆپەراسیۆنێکی بەربڵاوی بەناوی کانی ئاشتی لە دژی کوردەکانی سووریا دەرکرد و هێزەکانی تورکیا لەو ئۆپەراسیۆنەدا دوو شاری گرێ سپی و سەرێ کانی-یان کونترۆڵ کرد. ئاوارە بوونی سەدان هەزار کەس لە خەڵکی ئەو ناوچەیە و کارەساتە مرۆییەکانی پاش ئەو هێرشە لەڕیزی جەند نموونەی پێشێل کردنی یاسا نێونەتەوەییەکاندا بوون. بێهەڵویستیی ترەمپ هەمبەر هەڵمەتەکانی ئەردۆغان تەنها دەرخەری لاواز بوونی بەڵێنەکانی ئەمریکایە بۆ خەڵکی باکووری سووریا. ترەمپ تەنها پاش گوشاری سیاسی کۆنگرێس ئامادە بوو ڕێککەوتنی ئاگربەست لەگەڵ ئەردۆغان واژۆ بکات و دەرفەتێک درایە هێزەکانی ئەمریکا کە لە حەسەکە و دەیرەزوور جێگیر بکرێت ئەوەش بەمەبەستی پاراستنی سەرچاوە نەوتییەکان.»\nناوبراو لەبارەی کاریگەریی هەڵبژاردنی جۆ بایدن لەسەر دۆخی کورد و تورکیا زیاتر وتی: «سەرکەوتنی جۆ بایدن سەرۆکی هەرڵبژێردراوی ئەمرکیا بەسەر دۆناڵد ترەمپدا نیشاندەری تێپەڕینی سیاسەتی ناڕوونی ئەمریکایە لە سەردەمی ترەمپ. جۆ بایدن ڕوونی کردۆتەوە کە پێداگرە لەسەر پشتگیری کردنی مافی مرۆڤ و دیکتاتۆریەت؛ لەوان هەڵمەتەکانی ئەردۆغان قبووڵ ناکات. ناوبراو هەروەها پێشێل کردنی بەردەوامی مافی مرۆڤ لەوان هەڵمەتەکانی ئەردۆغان و هێرشی ئەو بۆ سەر باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریای ئیدانە کردووە. جێگیر بوونی دووبارە هێزەکانی ئەمرکیا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا بەرنامەی حکوومەتەکەی ئەردۆغان بۆ باکووری سووریا هەڵدەوەشێنێتەوە.»\nدوبوسون هەروەها ئاماژەی دابە گرژیی ئەمدواییەی هێزە کوردەکانی عێراق لەگەڵ چەکدارانی پەکەکە و هێزە کوردەکانی سووریا و وتی: «بەوپێیە، دەرفەتەکە خەریکە کۆتایی پێدێت و ئەردۆغان قۆستنەوە دەکات لە هێزەکانی سەربە وڵاتەکەی لە سووریا و هەروەها کەڵک وەردەگرێت لە ناکۆکیی ناوماڵی کورد وەکوو هێری پێشمەرگەی ڕۆژ، هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق و هێزە کوردەکانی سووریا و چەکدارانی پەکەکە و ئەمانەش بۆ گوشار خستنە سەر ناوچەی خۆبەڕێوەبەری سووریا بەکار دێنێت. هێرشی تورکیا بۆسەر کۆبانی و عەین عیسا بە ئەگەری زۆرەوە ڕوودەدات. پرسیار ئەمەیە ئەردۆغان ئەم قومارە و گەمارۆکانی حکوومەتی نوێی ئەمریکا بە سەرۆکایەتیی جۆ بایدن بەگیان دەسێنێت.»\nپێکدادانی نێوان پەکەکە و هێزەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق\nئەم نووسەرە کە بە ڕەچەڵەک ئەفریقییە لەبارەی هۆکارەکانی گرژیکەوتنە نێوان پەکەکە و هێزە کوردەکانی عێراق دەڵێت: «پەکەکە لە دوو دەیە پێشەوە واتا لە 90ەکانەوە لە خاکی هەرێمی کوردستاندا دەستی داوەتە ئۆپەراسیۆنی سەربازی. لەم ماوەیەشدا پێکدادانی ناوەناوە لەنێوان چەکدارانی پەکەکە و پێشمەرگەکانی پارتیدا ڕوویداوە. ئەم گرژیانەش لەسەر شێوازی حوکمڕانی لە ناوچەیێکی کوردنشیندایە. هۆکارێکی دیکەی گرژییەکان هاوکاریی نزیکی پارتی دیموکرات لەگەڵ حکوومەتی تورکیایە لە خاکی هەرێمی کوردستان کە مۆڵەتی بە ئەنقەرە داوە دژ بە پەکەکە لەو ناوچەیەدا ئۆپەراسیۆنی دەرەوەی سنووری ئەنجام بدات. پەیوەندی گەرمی هەرێمی کوردستان و تورکیا لە بواری سیاسی، ئابووری و ئەمنیەتی، هەرێمی کوردستانی لەپێگەی وابەستەیی بە تورکیا لەباری سەرمایەدانەری داناوە. ئەموتابەستەییە زیاد لە حەدەی هەرێمی کوردستانی عێراق بە وڵاتی تورکیا بۆ پشتگیریە سیاسی و ئەمنیەتییەکان بووەتە هۆی دوژمنایەتیی زیاتر لەگەڵ پەکەکە بەچەشنێک کە پەکەکە پارتی دیموکرات بە بەشێک لە دەزگای ئەمنیی تورکیا دەزانێت. پەکەکە ئۆپەراسیۆنەکانی خۆی لەوان کوشتنی هێزە ئەمنییەکانی تورکیای لەم ناوچەوە ئەنجام داوە. هێزەکانی پێشمەرگەی پارتی لەگەڵ هێزی پێشمەرگەی ڕۆژ یارمەتی هێزە ئەنییەکانی تورکیا دەدەن دژ بە هێزەکانی سەر بە پەکەکە بەتایبەت لە دهۆک».\nناوبراو زیاتر وتی: «بەم حاڵەشەوە، هێزەکانی ئاسایشی تورکیا هاووڵاتییانی سڤیل لەوان دانیشتووی کەمپەکان دەکەنە ئامانج. ئەم بابەتەش لەلایەن میدیاکانی هەرێمەوە ڕووماڵ نەکراوە و تەنها چەند میدیایێکی سەربەخۆی نێونەتەوەیی باسی لێوە دەکەن. گیان لەدەست دانی هێزەکانی پێشمەرگە و گرژی لەنێوان هێزە کوردییەکاندا پاشهاتی ڕووبەڕووبوونەوەی بەربڵاوی تورکیا و پەکەکە-یە.»\nئانتۆنی ئاویس دوبوسون ئاماژە دەدات بە بەرەی هاوبەشی پارتی و تورکیا دژ بە پەکەکە و دەڵێت: بۆ تورکیا شەر لە دژی پەکەکە بیانوویێکە بۆ بەرتەسک کردنی مافی چارەی خۆنووسین لەلایەن کوردەکانی تورکیاوە. بەکار هێنانی ناکۆکیی نێوان لایەنە کوردییەکان یەک لە ستراتێژییە فراوانەکانی ئەنقەرەیە بۆ ڕێگری کردن لە تەرکیزی کوردەکان لەسەر سەربەخۆییە. تورکیا ئەم هەڵمەتە لەلایەن کوردەکانەوە بە هەڕەشەیێک لەدژی ئاسایشی خۆی دەزانێت. لەبارەی هەرێمی کوردستانی عێراق، پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق پەکەکە بە هۆکارێک دەزانێت بۆ کاریگەریی لەسەر خۆبەڕێوەبەری لە هەرێمدا و بەرژەوەندیی لەوەدایە کە سنوورێک بۆ پەکەکە دیاری بکرێت. ئەم بابەتەش بەتایبەت لەو کاتەوە هەرێمی کوردستان پاڵی داوەتە مەشق و ڕاهێنانی هێزەکانی لەلایەن هێزە نێونەتەوەییەکانەوە گرنگایەتیی زیاتری هەیە.»\nتواناکانی جۆ بایدن بۆ پاراستنی کوردانی سووریا\nئانتۆنی ئاویس دوبوسون لەبارەی شێوازی مامەڵەی دەسەڵاتی جۆ بایدن لەگەڵ پرسی کوردەکاندا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وتی: حکوومەتی جۆ بایدن داخڵی ناوچەیێکی ئاڵۆز دەبێتەوە کە کێشەیێکی پێچەڵاوپێچی هەیە. بۆ حکوومەتەکەی بایدن تورکیا وەکوو هاوپەیمانێکی ئەندامی ناتۆ، بەتایبەت هەمبەر ڕووسیا دێتە ئەژمار. جودا لەوەی کە ئەم عەقڵیەتە دروست بێت یان هەڵە، واشنتن ئاوڕ لەم بابەتە دەداتەوە و جۆ بایدن بە لەبەرچاو گرتنی ئەم بابەتە بەدوای دروست کردنی هاوسەنگییدایە. هێزەکانی سووریای دیموکرات ئێستاش هاوبەشی خۆجێیی هاوپەیمانن لەشەڕی دژ بە داعش. بە ئاوڕدانەوەی لەوەی کە ئۆپەراسیۆنی دژ بە داعش چیدی بیانوویێکی باش نییە بۆ درێژەدان بە مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا ئەم وڵاتە دەبێت پێداچوونەوە بە سیاسەتەکانی لە ناوچەکەدا بکات».\nناوبراو لەبارەی بژاردەکانی جۆ بایدن بۆ تەعامول لەگەڵ کوردەکانی سووریا و حکوومەتی تورکیا بۆ چارەسەر کردنی پرسەکان وتی: « مومکینە جۆ بایدن باشتر بوونی پەیوەندی لەگەڵ تورکیا هەڵبژێرێت لە بەرامبەر لەدەست دانی هێرەکانی سووریای دیموکرات. هەڵبەت ئەمەش لەکاتێکدایە کە جۆ بایدن پێبەندی بەڵێنەکانی لەبارەی ڕووبەڕووبوونەوەی تاکەڕەوی لە جیهاندا، نەبێت. بەمەشەوە جێگرەوەیێک کە جۆ بایدن دەتوانێت هەڵیبژێرێت –و بەڕای من ئەگەریی زۆرە- ئەمەیە کە پەیوەندی لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا و هێزەکانی سووریای دیموکرات زیاتر بکات. ناوبراو مومکینە گوشار بخاتە سەر تورکیا بۆ دانوستان لەگەڵ پەکەکە و هێزەکانی سووریای دیموکرات و سوود لەم بابەتە ببات هەڵبەت ئەمانەش هەمووی ئەگەرەکانن.»\nلە کۆتاییدا ئانتۆنی ئاویس دوبوسون جەختی کردەوە: «گەورەترین بابەت بۆ جۆ بایدن لەبارەی سووریا ڕووبەڕوو بوونەوەی گەورەتر و پەیوندیی ئەمریکا و تورکیایە. ئەم بابەتگەلە بە ئاسانیی چارەسەر نابن. بەتایبەت کە پەیوەندییەکانی ئەمریکا و تورکیا لەماوەی 5 ساڵی ڕابردوودا سەرەڕای هەوڵەکانی ترەمپ لاواز بووەتەوە. مومکینە کاتی ئەوە گەیشتبێت کە ئەمریکا بەدوای وڵاتێک دیکەدا بێت لەبری تورکیا پەیوەندیی قووڵی لەگەڵ دروست بکات. بزووتنەوە جیاوازەکانی کوردی سووریا و ئەوانی دیکە لە بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەردا ناتوانن ئەکتەری گرینگ بن لەو کەشە سیاسییەدا بەڵام ئەوان ئێستایش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا سەنگیان هەیە».


ژماره‌ی زیانه گیانیـیه‌كانی ئه‌مریكا له عێراق بۆ كه‌مترین ئاست دابه‌زیوه\nی مانگی شه‌ش ٠١, ٢٠٠٨\nژماره‌ی مردووانی له‌شـكری ئه‌مریكا له عێراق له مانگی پـێـنجدا كه‌مترین بووه له‌وه‌تای شه‌ڕ له‌وێ ده‌سـتیپـێـكردووه، هاوكاتیش ژماره‌ی قوربانیـیانی له‌شـكر و هاوڵاتی سڤیلی عێراقیش به شێوه‌یه‌كی به‌رچاو هاتۆته خوارێ.\nڕۆژی یه‌كشه‌ممه له‌شـكری ئه‌مریكا ڕایگه‌یاند كه‌وا 19 سه‌ربازی ئه‌مریكایی له مانگی ڕابردوودا كوژراون، ئه‌مه‌ش كه‌مترین ژماره‌یه له‌وه‌تای ئه‌مریكا له سـاڵی 2003 وه عێراقی داگیركردووه.\nشـایانی باسه له‌وه‌تای شه‌ڕی عێراق ده‌سـتیپـێـكردووه نزیكه‌ی 4100 سه‌ربازی ئه‌مریكایی كوژراون.\nله لایه‌كی تره‌وه هه‌ردوو وه‌زاره‌تی ته‌ندروسـتی و به‌رگری عێراق ده‌ڵێن ژماره‌ی كوژراوانی هاوڵاتی سڤیل و ئه‌ندامانی هێزه‌كانی ئاسایش له مانگی پـێنج نزیكه‌ی 550 كه‌س بووه، ئه‌مه‌ش كه‌متره له زیانه‌كانی مانگی چوار كه زیاتر له 1000 كه‌س بووبوون.\nله هه‌واڵێـكی تردا، هه‌ر ڕۆژی یه‌كشه‌ممه ئوسـترالیا 500 سه‌ربازی خۆی له بنكه‌كانیان له باشوری عێراق كشـانه‌وه. به‌وه‌ش سه‌رۆك وه‌زیری ئوسـترالیا كیڤن ڕه‌د به‌ڵێنه‌كه‌ی خۆی به كشـانه‌وه‌ی سه‌ربازانی وڵاته‌كه‌ی له عێراق له ماوه‌ی ئه‌مسـاڵدا به‌جێ گه‌یاند.\nئوسـترالیا كه هاوپه‌یمانێـكی نزیـكی ئه‌مریكایه یه‌كێـك بوو له‌و وڵاتانه‌ی هه‌ر له سه‌ره‌تاوه هێزیان بۆ شه‌ڕی عێراق نارد. ئێسـتا هێزه‌كانی ئه‌مریكا شوێنیان پـڕ ده‌كه‌نه‌وه.\nله لایه‌كی تره‌وه هه‌ر ڕۆژی یه‌كشه‌ممه پـۆلیسی عێراق ڕایگه‌یاند ئۆتۆمبیلێـك له ناوه‌ڕاستی به‌غدا له نزیـك باڵوێزخانه‌ی ئێران ته‌قیوه‌ته‌وه و له ئه‌نجامدا به‌لای كه‌م 2 كه‌س كوژراون و 5 ی تریش برینداربوون كه سـیانیان پاسه‌وانی باڵوێزخانه‌كه بوون.\nشـایانی باسه باڵوێزخانه‌ی ئێران له ده‌ره‌وه‌ی ناوچه‌ی سه‌وزه.


ئەرشیفی دەستبەسەرداگیراوی کوێت دەگەڕێندرێتەوە\nوڵاتی کوێت 8 تۆن دۆکیۆمێنت و دۆسێ و کەرەستە و کەل وپەلی دامەزراوە جۆراوجۆرەکانی خۆیی لە عێراق وەرگرتۆتەوە، ئەوانەی هاوکاتی داگیرکردنی کوێت لەلایەن عێراقەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو.\nئەمەش سێهەمین جارە ئەم وڵاتەی کەنداو ئەرشیفی خۆی وەربگرێتەوە لەوەتای ساڵی 2019وە بەپێی ڕاگەیاندنی دوو کاربەدەستی کوێتی و عێراقی پاش واژۆ کردنی نوسراوی وەرگرتنەوەی ئەو ئەرشیفە لە پەیمانگەی سعود ئەلناسر لە پایتەختی کوێت.\nناسر ئەلهەین، یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی کوێت بۆ کاروباری ڕێکخراوەکان دەڵێت "ئەو ئەرشیفەی وەرگیراوەتەوە بریتیە لە کۆنوسەکانی زانکۆی کوێت و وەزارەتی ڕاگەیاندن و نوسراوەکانی زۆرێک لە دامەزراوەکانی تری وڵاتەکە و هەروەهاش ئەرشیفی بەشێک لە دامەزراوە تایبەتەکانی وەزارەتی ڕاگەیاندن."\nقەحتان ئەلجەنابی، بریکار لە وەزارەتی دەرەوەی عێراق بۆ کاروباری یاسایی دەڵێت "پێشتر وڵاتی کوێت زانیاری لەسەر ئەرشیفە دیارنەماوەکەی دابوو و بەوپێیە دەگەڕێندرێنەوە بۆ کوێت."\nڕۆژی 2ی مانگی 8ی ساڵی 1990، لە سەروەختی دیکتاتۆریەتەکەی سەدام حوسەیندا هێرشی کردە سەر وڵاتی کوێت و دواتر پاش 7 مانگی داگیرکردن هاوپەیمانێتی نێونەتەوەیی بە سەرکردایەتی ئەمەریکا لەشکری عێراقی لە کوێت کردە دەرێ.\nلەم 30 ساڵەی ڕابردوودا، عێراق 51 ملیار دۆلاری داوە بە کوێت و تا ئێستاش کە بەغدا ڕووبەڕووی خراپترین قەیرانی ئابوری بۆتەوە؛ نزیکەی 4 ملیار دۆلار قەرزی کوێتی لەسەر ماوە.\nباشکردنی پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و کوێت نزیکەی 20 ساڵی ویستووە و هەروەها نەتەوە یەکگرتووەکانیش ئەو سزایانەی سەپاندبوونیە سەر عێراق لە ساڵی 1990دا، لە ساڵی 2010دا پاش 7 ساڵ لە ڕوخاندنی ڕژێمەکەی سەدام حوسەین لەسەر وڵاتەکەی لادا.\nلەگەڵ ئەوەشدا کە بەغدا دنیناوە بەو سنورەی لە ساڵی 1993دا نەتەوە یەکگرتووەکان دیاریکردووە، بەڵام هێشتاش کێشەی تایبەت بە سنور هەیە، بەتایبەتی کاتێک باس دێتە سەر سنوری دەریایی.\nتا ئێستاش، بە هەزاران کەس بێسەروشوێنن لە هەردوولا، وەک ڕێکخراوی نێونەتەوەیی خاچی سور دەڵێت تەنها 215 هاوڵاتی کوێتی و 85 هاوڵاتی عێراقی گەڕێندراونەتەوە بۆ وڵاتەکانیان.


پزیشكێكی هیندستانی بە نیازی چییە؟\n:: AM:12:03:15/05/2022 \nهیندستان سەرەڕای ئەوەی یەكێكە لە وڵاتە هەژارەكان و خاوەنی دووەم ژمارەی دانیشتووانە لە دوای چین، بەڵام لە رووی زانستی و پزیشكییەوە پێشكەوتووە، پزیشكێكی هیندستانی پلانی هەیە نەشتەرگەرییەكی دەگمەن ئەنجام بدات، ئەو دەیەوێ منداڵدانێك لەناو هەناوی كەسێكی رەگەزگۆڕاودا بچێنێتـ بۆ ئەوەی توانای منداڵبوونی بۆ فەراهەم بێت.\nوەك رۆژنامەی "زە میرۆر"ی بەریتانی باسی كردووە، د. ناریندرا كۆشیك، پزیشكی هیندستانی كە لە نیودلهی دادەنیشێت، هەوڵ دەدات نەشتەرگەرییەكە لە نۆرینگەی خۆی ئەنجام بدات بە بەكارهێنانی منداڵدانێك كە لە بەخشەرێكەوە وەرگیراوە.\nئەو پزیشكە بە رۆژنامەوانانی راگەیاند، هەر ژنێكی رەگەزگۆڕاو خواستی ئەوەی هەیە تا پێی بكرێت ببێتە مێیینە، ئەوە توانای بوونە دایكیش دەگرێتەوە، بۆیە تاكە رێگە بۆ ئەو حاڵەتە چاندنی منداڵدانە، بە هاوشێوەی چاندنی گورچیلە یان هەر نەشتەرگەرییەكی تری چاندنی ئەندامەكان.\nروونی كردەوە، بەڵێ ئەوەیە دواڕۆژ، ناتوانم وادەی نەشتەرگەرییەكە بە دیاریكراوی رابگەیەنم، بەڵام ئەنجامدانی زۆر نزیكە، لای خۆیەوە د. رۆبەرت ونستۆن، پزیشكی بەریتانی پێی وایە كە ئەو جۆرە نەشتەرگەرییە زۆر مەترسیدارە و كێشەكانی بەردەمی زۆر گەورەیە و زۆر زەحمەت دەبێت.\nئەو پزیشكە ئاشكرای كرد كە مەترسی گیانلەدەستدانی نەخۆشەكە زۆر بەرزە، چ لەبارەی چاندنەكەوە یان دووگیانبوونییەوە، تەنانەت لە رووی ئەخلاقیشەوە قبووڵكراو نییە.\nئەو نەشتەرگەرییە ئەگەر سەركەوتوویش بێت، بەڵام دووگیانبوونەكە ئاسایی نابێت، چونكە منداڵدانەكە بە كەناڵی فالووب نەبەستراوەتەوە، بۆیە دەكرێت لە رووی تیۆرییەوە پیتاندن دەستكرد بێت.\nشایەنی باسە لە مێژوودا تەنیا یەك حاڵەتی چاندنی منداڵدان لە كەسێكی رەگەزگۆڕاو هەبووە لە ساڵی 1931 بۆ هونەرمەندێكی دانیماركی، بەڵام دوای چەند مانگێك بەو هۆیەوە گیانی لەدەست داوە.\nچه‌ند خواردنه‌وه‌یه‌ك راسته‌وخۆ كاریگه‌ری له‌سه‌ر دابه‌زینی كێش هه‌یه\nهەنگوین بۆ لەناوبردنی شێرپەنجەی مەمك\nپێوەندی نێوان ددان و درێژی تەمەن چییە؟\nوریایی دەدرێت.. پەتایەكی نوێ سەرهەڵدەدات\nسووده‌كانی گێزه‌ر ئه‌وه‌نده زۆرن شایانی ئه‌وه‌یه هه‌موو رۆژ بخورێت


Diplomatic Magazine | پێ دەچێ كۆریای باكور بەدەردی عێراق بچێت\nئايا كۆریای باكور هەنگاوەكانی سەدام حوسەین دەگرێتەبەر؟\nو، رەزوان حەسەن\nدانوستانەكانی ئەوكاتە پێچوپەنای زۆریان تێكەوت بەڵام لە كۆتاییدا سەدام بە هەموو ئەو شتانە رازیبوو كە واشنتۆن و وڵاتەكانی دیكە داوایان دەكرد. دەرەنجام، كوفی ئەنان لەگەڵ ئەوەی هیلاك بوو، بەڵام شاگەشكەبوو، تەواو شانازی بە كارەكەی خۆیشیەوە كرد. سكرتێری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتوەكان رازیبوو بە رێكەوتنەكە و پشكنەرانیش گەڕانەوە بۆ سەر كار.\nدواتر سەدام بیركردنەوەی گۆڕا و پشكنەرانی لە پێگە هەستیارەكان دوورخستەوە. رێكەوتنەكە شكستی هێنا و لە كانونی یەكەمی 1998، شەش مانگ پاش سەردانەكەی ئەننان بۆ بەغداد، ویلایەتە یەكگرتوەكان و بەریتانیا عێراقیان بۆمباران كرد.\nپرسیارە گەورەكەی جیهان ئەوەیە ئاخۆ ویلایەتە یەكگرتووەكانیش لە ئێستادا نەخشەرێیەكەی عێراق دەگرێتەبەر؟؟\nلە ساتەوەختێكدا بیرم لەم قۆناغە كردەوە كە دۆناڵد ترەمپ بە دڵخۆشییەوە ئەوەی راگەیاند كە خۆی و كیم جۆن ئون كە بە رێكەوتن لەسەر داماڵینی دوورگەی كۆریا لە چەك كۆتاییان بە كێشە ئەتۆمی و ئەگەری راستەقینەی دروستبوونی شەڕ هێناوە. ترەمپ یەك هەنگاوی تەواو لەدوای كۆفی ئەنانەوەیە، چونكە خۆی و تیمەكەی بەبێ هیچ رێكەوتنێك لەسەر ناردنی پشكنەرانی چەكی ئەتۆمی بۆ كۆریا دەگەرێنەوە بۆ واشنتۆن. تەنانەت ئەوەشی لە دیكتاتۆرە رەهاكە نەپرسی ئاخۆ رازییە ئەو پشكنەرانە بچنە نێو خاكی وڵاتەكەیەوە.\nدەكرێت ئەوەش بپرسین كە ئاخۆ كۆماریەكان چۆن پێشوازی لەو رێكەوتنەی ترەمپ بكەن كە تا ئێستا تەنها گوتارە.ئایا بە هەمان لۆژیكی ئێران مامەڵە لەگەڵ كۆریای باكوردا دەكەن؟\nوە لەڕاستیدا ئەم دیكتاتۆرە، بە پێچەوانەی سەدامەوە، خاوەنی چەكی وێرانكەرە. ئەزمون پێمان دەڵێت ئەم رۆمانسیەتە كوێرانەیە بە فرمێسك كۆتایی دێت.\nكۆفی ئەنان دوای ئەوەی گەڕایەوە بۆ ویلایەتە یەكگرتوەكان و ئەوەی لەگەڵا خۆیدا بردەوە كەخۆیبە كاسەی پڕبایەخی ئاشتی دەزانی بەرگەی مامەڵەیەكی زۆر توندی گرت كە لەگەڵیدا كرا.\nئەو چەندینجار ئەوەی دووبارە كردەوە كە توانی "مەمەڵە" لەگەڵا سەدامدا بكات_ئەمەش لەچاو ئەو بانگەشەیەی ترەمپ كە وتی پەیوەندییەكی مەزنم لەگەڵ كیم جۆن ئوندا دامەزراندووە پێداگرییەكی مامناوەندانەیە.لەگەڵ ئەوەشدا ترێنت لۆت سیناتۆری پارتی زۆرینەی ئەوكات وەزیری دەرەوەی بەوە تۆمەتبار كرد كە ملی داوە بۆ ئەو سەركردە دڕندەیە. ئیدارەی كلینتۆن بەر لەوەی قایلبوونی خۆی رابگەیەنێت رێكەوتنەكەی خستە بەردەم لێكۆڵینەوەیەكی وردەوە.\nكاتێك ترەمپ رێكەوتنەكەی لەگەڵ ئێران هەڵوەشاندەوە سەرباری رێوشوێنە هەرە توندەكان بۆ پابەندبوون بە پشكنەرانی تایبەت بە رێكەوتنەكە كۆمارییەكان بەیەك ریز پشتیان گرت. ئایا كۆمارییەكان پێداگری لەسەر ئەوە دەكەن ئیدارەی ترەمپ داوای پابەندبونی توندتر لە ئیدارەكەی ئۆباما بكەن كە وتوێژی لەگەڵ تاراندا ئەنجامدا؟\nیاخود ئایا مۆڵەت دەدەنە ترەمپ؟ چونكە لە كۆتاییدا ئەوان زیاتر خەمی گەیشتنیانە بە سەركەوتنێكی دیبلۆماسی بەسەر كۆریای باكوردا نەك چەكداماڵین لێی.\nپێودانگی عێراق بۆ كۆریای باكوریش دەشێت سەدام پاساوی باشی هەبوو بۆ ئەوەی داوای پابەندبوون لە لایەنی بەرامبەر بكات، چونكە سەرباری ئەوەی هەموو چەكە كۆمەڵكوژییەكانی لابردبوو عێراقیش هەر كە سزاكانی لەسەر هەڵگیرا وەك هێزێكی هەرێمی گەورە هەمان رۆڵی جارانی بینیەوە.\nئەركەكەی ئەننان ئەوەی نیشانداین كە تابڵێی قورسە وا لە دیكتاتۆرە رەهاكان بكەین بە شتێك رازیبن كە بە دەستدرێژی بزانن بۆ سەر سەروەری خۆیان. ئەو بەڵگەنامەیەی سەدام ئیمزای كرد بەوە پابەندی كرد رێگە بە پشكنەران بدات بەبێ هیچ سنورێك بچنە ئەو شوێنانەوە كە پێیان دەوترا Presidential sites، دواتر دەركەوت هەزاران میل چوارگۆشەیان بڕیوە, كە ئەوەندە دوور بوون دیبلۆماتەكان لەگەڵیاندا رۆیشتن.\nلە مانگی هەشت سەدام ئارامی نەما و داوای لە پشكنەران كرد ئەنجامێكی خاوێنی بدەنە دەست و داواشی كرد ئەنجومەنی ئاسایش ئەو سزایانە هەڵگرێ كە سەپاندبووی بەسەریدا. سەدام وازی لە هەماهەنگی هێنا و بەوەش قەیرانێكی دیكەی دروست كرد و بەهۆی ئەوەشەوە ئۆپەراسیۆنی بیابان روویدا، واتە هەڵمەتی موشەكبارانی چوار رۆژەی مانگی كانونی یەكەمی 1998.\nبەڵام كۆریای باكور بە پێچەوانەوە نەك هەر پرۆگرامێكی ناوەكی گەورەی هەیە بەڵكو بێجگە لەو چەكانە هیچ پشك و موڵكێكی بەهاداری نییە, ئەگەرچی ترەمپ بە قوڵی سەرسام بووە بە بەهای شاراوەی موڵكی كەنار دەریای وڵاتەكە. كیم زیاتر لە سەدام ئەزمونی هەیە لە كۆنترۆڵكردنی خاكەكەی خۆی. ئایا ئەو لە سەدام كراوەترە بۆ تەسلیمكردنی ئەو دەسەڵاتەی هەیەتی بەسەر خاكەكەیەوە؟\nچی لەوە زیاتر هەیە، ئەگەر ئەو سازشانەی ئێران كردنی لەپێناو دەستگەیشتنی بە بازاڕەكانی بۆ ترەمپ بەس نەبوبن, ئەوە قورسە پێشبینی ئەوە بكەین تا چەند كیم جۆن ئون پابەندبوونی خۆی بەتەواوی نیشان دەدات.\nبێگومان ترەمپ پێی وایە ئەو كراوەتر دەبێت چونكە لای وایە كیم ئەو شتەی بەلاوە گرنگە كە بەلای هەموو خەڵكێكی بەئاگاوە گرنگە _ئەویش پارەیە. ئەو بەتێڕوانینێكی دەریاییەوە چەكەكانی خۆی ئەفرۆشێت بۆ كۆمەڵێك ئوتێلی پێنج ئەستێرەیی ترەمپ. رەنگە وایش بێت. لەراستیدا رژێمی ئێرانیش شتێكی لەو شێوەیەی كرد بەڵام رژێمەكە زیاتر شەرعیەتی لە پشتگیری شەقام و لەوێشەوە بەرەوپێشچوونی ئابوری وەرگرت نەك وەك بنەماڵەی كیم كە برسیكردنی خەڵكی وەك چەكێكی سیاسی بەكارهێناوە.\nلەگەڵ ئەوەشدا با وای دابنێین دانوستانكارانی ئەمریكا و كۆریای باكور دەگەنە جۆرە تێگەیشتنێك لەسەر داماڵینی چەكی ئەتۆمی، یان بڵێین هەڵوەشاندنەوەی راستەقینەی دامودەزگا زەبەلاحەكانی ئەتۆمی كۆریا. هەرو ها با وادابنێین نەتەوە یەكگرتوەكانیش بەجۆرێك هەزاران پشكنەری لێهاتووی چەك دیاری دەكات بۆ چاودێریكردن و چەسپاندنی رێكەوتنەكە. ئەی چی روودەدات ئەگەر بێتوو كیم بەدرێژایی ئەو ماوەیەی كە پشكنەران كاردەكەن هەستێت بە شاردنەوەی نیوەی كڵاوە ئەتۆمیەكانی یاخود ساحە و دامەزراوە ژێرزەمینییە نهێنییەكانی پیتاندنی یۆرانیۆم؟\nیاخود چی ئەگەر وەكو سەدام ماوەیەكی زۆر بەر لەوەی پابەندبوونی راستەقینەی خۆی نیشان بدات داوای لابردنی سزاكان بكات؟\nئێران شتی لەو شێوەیەی نەكردووە شونكە ئێرانیەكان رێزیان لەو بەڵێنانە گرتووە كە لە پلانی كاری گشتگیری هاوبەشJoint Comprehensive Plan of Actionدا داویانە. بەراوردەكە لەگەڵ عێراقدا راستە، ئەویش بەتایبەتی لە دەوروبەری ساڵی 1998.\nرەنگە ویلایەتە یەكگرتووەكان موشەكبارانی كۆریای باكور نەكات، وەك چۆن لەگەڵ عێراقدا ئەنجامیدا، چونكە دەرەنجامەكانی ئەو جۆرە كارە بۆ ترمپ زۆر سەخت دەبن. لە راستیدا دەبێت سوپاسگوزار بین كە ترەمپ پێی ناوەتە نێو ئەم بازنەیەوە، چونكە ئەگەری سەركەوتنی ئەم هەوڵە گەورەترە لە ئەگەری شكستهێنانی و هاتنەئارای جەنگ. لەگەڵ ئەوەشدا راوەستان و شكستهێنانی ئەم هەوڵە دوو هێندە توندوتیژییەكان زیاد دەكات و ئێمەش بە هیچ كوێ ناگەین.\nسەرۆكی كۆریای باكور رەنگە بگاتە ئەو تێگەیشتنەی كە دەتوانێ تەنها تا ئەو رادەیە هەماهەنگی بكات كە ئاسۆی پرسی داماڵینی چەك بەجۆرێك درێژبكاتەوە هەرگیز كۆتایی نەیەت.\nبەڵام دەتوانین گریمانەی سیناریۆیەكی تەواو جیاواز بكەین. كیم جۆن ئون، كە سەركردەیەكە بەدڵنیاییەوە بە كەس ناخەڵەتێت, رەنگە لەوە تێبگات كە ترەمپ ئەوەندە سەرسام بووە بە خەون و خەیاڵەكانی خۆی بۆ پاراستنی جیهان ئەگەر هەر پێشێلكاریەك لە بەرامبەر هەر رێكەوتنێك بكرێت كە هەردوولا پێی بگەن چاوپۆشی لێبكات.\nبەمەش سەرۆكی كۆریای باكور رەنگە بگاتە ئەو تێگەیشتنەی كە دەتوانێ تەنها تا ئەو رادەیە هەماهەنگی بكات كە ئاسۆی پرسی داماڵینی چەك بەجۆرێك درێژبكاتەوە هەرگیز كۆتایی نەیەت.\nئیدارەی ترەمپ لەپێناو پاراستنی سەركەوتنە دیبلۆماسیەكەی خۆیدا رەنگە چاوپۆشی لەوە بكات كە ئیدارە كلینتۆن دوو دەیە بەر لەئێستا چاوپۆشی لێنەكرد. ئەمە یەكێك دەبێت لە دەرەنجامە چاوەڕوانكراوە هەرە خراپەكان، چونكە كیم بەبێ ئەوەی لەترسی هەڕەشەكانی جیهان هێز و تواناكانی خۆی تەسلیم بكات ئەو شەرعیەتە بەدەست دەهێنێت كە هەوڵی بۆ دەدات.


گورگ - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nپلێستۆسێنی ناوەڕاست–ئێستا (٨١٠٬٠٠٠–٠ ساڵ پێش ئێستا)\nگورگی ئەوراسی (Canis lupus lupus) لە پارکی کۆڵمدن وایڵدلایف، سوید.\nUnrecognized taxon (fix): Unikonta\nمەودای گورگی جیھانی لەسەر بنەمای IUCN (٢٠١٨).\nگورگ (بە ئینگلیزی: Wolf) (ناوی زانستی: Canis lupus) گەورەترین ئەندامی ئاژەڵی زیندووی کەنەدایییە، نێرەی گورگ بە تێکڕایی ٤٠ کگم (٨٨ پاوەند) و مێیە٣٧ کگم (٨٢ پاوەند). گورگەکان بە درێژیی ١٠٥–١٦٠ سم (٤١–٦٣ ئین) دەپێورێن، و ٨٠–٨٥ سم (٣١–٣٣ ئین) لە بەرزی شانیان. ھەروەھا گورگەکان دەتوانرێ جیابکرێتەوە لە جۆرەکانی کانیس، بە گوێچکەی بچووکتر، ھەروەھا قەدی کورتتر و کلکی درێژتر. گورگەکان بە زۆری ڕەش و قاوایی و خۆڵەمێشی و سپین، ھەرچەندە ڕەنگە لە ناوچەی جەمسەری باکووردا زۆربەی گورگەکان سپی بن.\nلە ھەموو ئەندامانی «جونیس کانیس»، گورگەکان زۆر تایبەتمەندن بە ڕاوکردنی یاری ھەرەوەزی، ھەروەھا ڕەنگە نەوەی گورگەکان باوانیان بەجێ بھێڵن لەکاتی پێگەیشتنیان، گورگیش ئاژەڵێکی ناوچەیییە، شەڕ لەسەر خاکەکەی دەکات. گورگ بە زۆری گۆشتخۆرە و خواردن بە مامەڵەکانی کێوی گەورە و ئاژەڵی بچووکتر دەدات، گورگی تاک یان گورگی جووتکراو بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێژەی سەرکەوتنی زیاتریان ھەیە لە ڕاوکردندا، ھەروەھا نەخۆشی و مشەخۆرەکان بە دیاریکراوی ڕەبۆ لەوەیە گورگەکان تووشی نەخۆشی بکات. ژمارەی زیندوی «گورگی کێوی جیھانی» لە ساڵی ٢٠٠٣ بە ٣٠٠ ھەزار ئاژەڵ مەزەندە کراوە، و بە کەمترین خەمڵاندنی یەکێتی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سروشت IUCN دادەنرێ. گورگ مێژوویییەکی درێژی ھەیە لە کارلێککردن لەگەڵ مرۆڤەکاندا، بەھۆی ھێرش و پەلامارەکانیان بۆسەر ئاژەڵداری، لە زۆربەی کۆمەڵگا قەشەنگەکان سووکایەتییان پێ کراوە و ڕاودەکرێن، لە ھەمان کاتدا بە پێچەوانە لە ھەندێک کۆمەڵگەی کشتوکاڵی ڕێزیان لێدەگیرێت. ھەرچەندە ترسی گورگ لە زۆر لە کۆمەڵگا مرۆیییەکاندا بوونی ھەیە، بەڵام زۆرینەی ھێرشە تۆمارکراوەکان بۆسەر خەڵک، ھۆکارەکەی بۆ ئەو ئاژەڵانە دەگەرێتەوە کە بەدەست نەخۆشی ڕەبۆوە دەناڵێنن. ھێرشی گورگ بۆسەر مرۆڤ دەگمەنە چونکە گورگەکان تا ڕادەیەک کەمن، دوور لەخەڵک دەژین.\nئینگلیزی "Wolf" لە وۆڵفی ئینگلیزی کۆنەوە سەرچاوە دەکشێت، کە خۆی لە زمانی «پرۆتۆ - جێرمانیک (wulfaz)» وەرگیراوە. ڕەگی «پرۆتۆ-ئیندۆ-ئەورووپی (wĺ̥kʷos)» لەوانەیە سەرچاوەی وشەی لاتینی بێت بۆ لوپسی ئاژەڵ (*lúkwos). ھەروەھا ناوی «گورگی خۆڵەمێشی» ئاماژە بە ڕەنگی خۆڵەمێشی دەدات. لە کاتی پێش مەسیحییەوە خەڵکی ئەڵمانی وەک ئەنگلۆ ساکسۆنەکان وشەی Wolf وەک پێشگر یان پاشگر لە ناوەکانیاندا بەکاریان دەھێنا.\nگورگ گەورەترین ئەندامی خێزانی کانیدایە، و زیاتر جیادەبێتەوە لە گورگە چەجاڵەکان بە شێوەیەکی فراوانتر و گوێی کورتر و قەدێکی کورتتر و کلکی درێژتر. قاچەکانی گورگ بە مامناوەندی درێژترە لە ئاژەڵەکانی خێزانی کانیدی، کەوا لە ئاژەڵەکە دەکات بەخێرایی بجوڵێت، ھەروەھا بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو بەفرە قوڵەی کە زۆربەی مەودای جوگرافی لە زستاندا داپۆشیووە. گوێکانی تا ڕادەیەک بچووک و سێ گۆشەیین. سەری گورگ گەورە و سەنگینە، بە نێوچەوانێکی پان، چاوی بەھێزە. کەلەی ٢٣٠–٢٨٠ ملم (٩–١١ ئین) بە درێژی، و ١٣٠–١٥٠ ملم (٥–٦ ئین) بە پانی. ددانەکان قورس و گەورەن، وا دەکەن باشتربێت لە ئێسکی کانیدییەکانی دیکە، زیاتر شتەکان ورد و خاش بکەن. مێینەکان وا دەکەن کە لووتی تەسکتر و ناوچەوانیان ھەبێت، ملی باریکتر، قاچی کەمێک کورتتر بێت، شانەکانی کەمتر گەورە بێت لە نێرینە. گورگ مووی زستانی زۆر چڕ و پڕی ھەیە، بە ژێرپۆشێکی کورت و قژی پاسەوانی درێژ و چڕ، زۆربەی ژێرپۆشەکان و ھەندێک مووی پاسەوانی لە بەھاردا دەڕێژن، و لە پایزدا گەشە دەکەن، درێژترین موو لە پشتەوە ڕوو دەدات، بە تایبەتی لە چارەکەکانی پێشەوە و ملی. بەتایبەتی قژە درێژەکان لەسەر شانەکان گەشە دەکەن و نزیکەی لە بەشی سەرەوەی ملدا قژیان دروست دەبێت. لە کەش و ھەوا ساردەکان گورگ دەتوانێت لێشاوی خوێن لە نزیک پێست کەم بکاتەوە بۆ پاراستنی گەرمی لەش. ڕەنگی چاکەتی گورگ بە قژی پاسەوانی دیاری کراوە، گورگەکان بە زۆری ھەندێک موویان ھەیە کە سپی و قاوەیی و خۆڵەمێشی و ڕەشن. پاڵتۆکەی گورگ تێکەڵێکە لە (زەرد بۆ پرتەقاڵی)، لەگەڵ ڕەنگی ژەنگاوی (پرتەقاڵی، سوور، قاوەیی).\nگورگ لە بنەڕەتدا لە سەرانسەری ئۆراسیا و ئەمریکای باکوور دۆزرا، چەوساندنەوەی بە ئەنقەستی مرۆڤ بەھۆی ئاژەڵدارییەوە و ترس لە ھێرش بۆسەر مرۆڤ مەودای گورگی بۆ نزیکەی یەک لەسەر سێی ئەوەی کە پێشتر بووە کەم کردووەتەوە. گورگ ئێستا لە زۆربەی ئەورووپا و ئەمریکا و مەکسیک لەژاپۆندا لەناودەچێت. لە سەردەمی نوێدا گورگ بە زۆری لە چۆڵەوانی و ناوچە دوورە دەستەکاندا دەژین، گورگ دەتوانرێت لەنێوان ئاستی دەریا و ٣٠٠٠ م (٩٬٨٠٠ پێ) بدۆزرێتەوە. گورگەکان لە دارستان و زەلکاوە ناوزەوییەکان و دەوەنەکان و لەوەڕگاکان و بیابان و لوتکەی بەردین لەسەر چیاکان دەژین. گورگەکان بە شێوەیەکی ئاسایی بەسەر جۆرە کانیدەکانی تردا زاڵن، لەو ناوچانەی کە ھەردووکیان لێی دەژین. لە ئەمریکای باکوور ڕووداوەکانی کوشتنی گورگەکان باوە، بە تایبەت لە زستاندا، کە گورگەکان گورگی تر دەخۆن، گورگەکان لەوانەیە ھێرش بۆسەر شوێنی گورگە بچووکەکان بکەن و لە سەگەکانیان بکوژن، ھەرچەندە بە دەگمەن دەیانخوات. گورگەکان لەوانەیە لەگەڵ پشیلەکان کارلێک بکەن و پێشبڕکێ بکەن، وەک (ئۆراسا لینکس) کە لەوانەیە خۆراک بە نێچیری بچووکتر بدات، کە گورگی لێ ئامادەیە و ڕەنگە لەلایەن دانیشتووانی گورگی گەورەوە سەرکوت بکرێت.\n^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Tedford2009 نەدراوە\n^ ئ ا ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Boitani2018 نەدراوە\n^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Linnaeus1758 نەدراوە\n^ ئ ا Mech, D. L. (1974). "Canis lupus". Mammalian Species. 37 (37): 1–6. doi:10.2307/3503924. JSTOR 3503924. Archived from the original on July 31, 2019. Retrieved July 30, 2019.\n^ Giannatos, G. (April 2004). "Conservation Action Plan for the golden jackal Canis aureus L. in Greece" (PDF). World Wildlife Fund Greece. pp. 1–47. Archived from the original (PDF) on 2017-12-09. Retrieved 2019-10-29.\nکۆمنزی ویکیمیدیا، میدیای پەیوەندیدار بە گورگ تێدایە.\nگورگی ڕەساسی (مەمکدار) لە ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=گورگ&oldid=906129»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٨:٤٦ی ٧ی شوباتی ٢٠٢٢ نوێ کراوەتەوە.


پەیوەندیی خەم و نائومێدی بە داهێنانەوە » DidiMn\nپەیوەندیی خەم و نائومێدی بە داهێنانەوە\nدیدی من– برەین پیکین\nلە ئینگلیزیەوە: زانا عوسمان\nلۆو ئەندریا سالۆمێ، یەکەم خانمە شیکەرەوەی دەروونی، ساڵی ١٩١٤ لە نامەیەکدا بۆ ریکڵی توشبوو بە خەمۆکی دەنوسێت: “بەشێکی بەرچاوی بەرهەمە جوان و قووڵەکان لە نائومێدییە جۆربەجۆرەکانەوە سەرچاوەیان گرتووە، هونەری مەزن لە ترس و تەنیایی و کۆسپ و ناجێگیریی زۆردا لەدایک دەبێت. هەروەا هەمیشەش هاوسەنگییان پێ دەبەخشێت.” نەوەیەک پاشتر ئاناس نین لەوەی کۆڵیوەتەوە کە بۆچی توندیی هەست و سۆز لە داهێناندا پێویستە.\nئەم توانای دەرکێشانی مانایە لە پشێوییەکانی ناخمانەوە و گۆڕینی تاریکی بۆ ڕووناکی، ڕەنگە بە یەکێک لە ئەدگارەکانی ڕۆحێکی داهێنەر دابنرێت. هیچ کەسیس هێندەی نووسەر و دیپلۆماتکاری بەڕیتانی هەمفری تریڤێلیان وێنەی ئەمەی بە جوانی نەکێشاوە، لە پێشەکییەکەیدا بۆ چاپی ١٩٤٩ی ئۆتۆبایۆگرافیەکەی گۆتە، ڕاستی و خەیاڵ لە ژیانمدا.\nبە ڕوانین لە ژیانە درێژ و بەرچاوەکەی گۆتە، کە بەردەوام لە خۆنوێکردنەوەدا بووە و کاریگەرییشی بەسەر نەوەکانی پاش خۆیەوە جێ هێشتوە، تریڤێلیان لەو دوو تایبەتمەندیە گرنگە دەدوێت کە دەبێت هونەرمەند خاوەنیان بێت بۆ درێژەدان بە ژیانێکی چالاکی داهێنەرانە. ئەوانیش: بیرۆکەی ئیکۆین ریلکە کە کەسی داهێنەر پێویستە ”لە پرسیارەکاندا بژی” و بڕوای جۆرجیا ئۆکێفییە بەوەی کە هونەر کێشەی “کەشفکردنی نەزانراوەکانی خۆتە و جێهێشتنی ئەو نەزانراوەیە لە دوای خۆتەوە”. تریفێلیان دەنووسێت: “بۆ ئەوەی هونەرمەندێکی مەزن تا کۆتایی ژیانی بە داهێنەر بمێنێتەوە، ئەوا ئەم دوو تایبەتمەندیە زۆر پێویستن. یان بە واتایەک یتر دەبێت هەردەم ئاگاییەکی نائاسایی ورد و تیژ لە خۆیدا ڕابگرێت، هەرگیز نابێت لە خۆی قایل بێت، نابێت لە ژیان ڕازی بێت، پێویستە هەمیشە بە شوێن ئەستەمەوە بێت، گەر چنگیشی نەکەوت، دەبێت نائومێد بێت. ئازار و ئەرکی نادیاری دەبێت شەو و ڕۆژ هاوەڵی بێت.”\nبە سەرنجدان لە سووربوونی ڤیرجینیا وۆڵف لەسەر پێویستیی ئەو توانا ڕاچڵەکێنەرە بۆ بوونە هونەرمەند و بیرۆکەی مارسا گراهام دەربارەی بەچەقکردنی ئەم ”ناقاییلییە باڵایە” لە ژیانی داهێنەرانەدا، تریڤێلیان بەردەوام دەبێت: ”هونەرمەند دەبێت بهەژێت بەو ڕاستیە ڕوونانەی کە دەبنە هۆی نائاسودەیی. ئەم نیگەرانییە باڵایە، ئەم ناسەقامگیریە، ئەم دۆخی هەبوونی پاڵەبەستۆ ناخەکییە سەرچاوەی وزەی هونەرییە. زۆرێک لە شاعیرە ئاساییەکان تەنیا لە گەنجیدا لەم دۆخەدان، تەنانەت هەندێک لە شاعیرە مەرنەکانیش لە ناوەڕاستی تەمەنیاندا ئەم هەستە لەدەست دەدەن. وێدوۆرس کە بوێریی نائومێدبوونی لەدەست دا، لەگەڵیشیدا توانا شیعریەکەیشی لەدەست دا. بەڵام زۆرجار ئەم تەنگژە پڕجووڵەیە هێند بەهێزە، کە مرۆڤ پێش گەشتن بە کامڵی تێکدەشکێنێت.”\nBrain Picking, Salome, Zana Osman,


Wednesday, 01.29.2020, 0:20\nگیان، یان ڕۆح (Soul): زاراوەیەکە تێزێکی ئاینی و فەلسەفی و فەرهەنگی لەخۆ دەگرێت، چییەتی پێکهاتەکەی لە ئاین و فەلسەفەیەک بۆ یەکێکی دیکە جیاوازە. لەلای زۆربەی ئاینەکاندا، بەو شتە ناماددەییە دەگوترێت کە لە مرۆڤ و (زیندەوەران)دا هەیە و بووەتە هۆکاری ئەوەی ئەو بوونەوەرانە بە زیندوو پێناسە بکرێن. بە بۆچوونی گەلێک لەو ئایندار و فەیلەسووفانەی کە باوەڕیان پێی هەیە، گیان بوونێکە هاوشێوەی لە هەبوونایەتیدا نییە، بەڵام سەرچاوەی گشت کردار و فەرمانێکە وەک، بیرکردنەوە، هۆشداری، هەست و نەست، رەفتار و هەڵسوکەوتەکان، کاتێکیش لەش بەجێ دەهێڵێت، ئەوا واتای مەرگ دەبەخشێت.\nبیرۆکەی بوونی گیان مێژووێکی زۆر کۆنی هەیە، مرۆڤە سەرەتاییەکان وای بۆ دەچوون کە گیان بوونی هەیە و دەتوانێت کاریگەری هەبێ لەسەر ڕووداو و دیاردەکان، هەروەها ژیانیان پێ ببەخشێت، تا بکارن کاردانەوەیان هەبێت لەگەڵ ژینگە و سروشتی دەوروبەریان. چەمکی گیان بۆ ئەو سەردەمانە دەگەڕێتەوە کە مرۆڤ پرسیوویەتی، چی وای لەو کەسەی لەتەکمدا بوو کرد کە پێش کەمێک دەهات و دەچوو، بەڵام ئێستە کەوتووە و جووڵەی نەماوە؟ بۆ لەناکاو وای لێهات، جیاوازی لەگەڵ مندا چییە؟ بێگومان کاتێکیش وەڵامی ئەم پرسیارانە و هۆکارەکانی مردنی وەک، نەخۆشی کوتوپڕ و وەستانی دڵ و گرفتە ترسناکەکانی مێشکی نەزانیووە، پەنای بردووەتە بەر بوونەوەرێکی ناسروشتی و ناماددەیی و دۆزینەوەی وشەی گیان بۆ ئەو پرسە.\nگیان بیرۆکەیەکە هاوشێوەی بوونی جنۆکە و فریشتە و ... و دەستکردی مرۆڤە، هەموو ئەمانەش لە سەردەمە کۆنەکاندا کۆمەڵە ئەفسانەیەک بوون، بۆ ڕاڤەکردنی دیاردەکانی ژیانی وەک، مردن و نەخۆشکەوتن و ڕووداوە سروشتیەکانی دیکە. مرۆڤی کۆن لەبەرئەوەی دەربارەی گەلێک بابەت هیچ زانیارییەکی نەبووە، ناچار بووە چەند ئەفسانەیەک دروست بکات، بۆ پڕکردنەوەی کەموکوڕی هەستکردن بەنەزانین کە لەو دەمانەدا هەیبووە.\nسۆمەرییەکان کە خاوەنی یەکەمین شارستانیەتن لە مێژوودا، باوەڕیان بە بوونی گیان هەبووە، ئەمانە پێیان وا بووە، گیانێک هەیە لەش دەجووڵێنێت و بەڕێوەی دەبات، بە مردنیش دێتە دەرەوە و لەش بەجێ دەهێڵێت. پاشان ئەو بیرۆکە ئەفسانەییە بۆ شارستانییەتەکانی دیکە چووە، کاتێکیش کراوە بە چەمکێکی ئاینی، ئەوا هەر ئاینێک لەوەی پێش خۆی وەرگرتووە و پتر بڵاو بووەتەوە. دەرچوونی گیان وەک هۆیەک بۆ مردن، لەگەڵ ئەوەی بەبێ بوونی هیچ بەڵگەیەک باوەڕی پێ کراوە، کەچی وەک بابەتە ئاینییەکانی دی، بە شێوەیەک لە ناخی مرۆڤەکاندا چەسپاوە کە نەتواندرێت بەئاسانی دەستبەرداری ببنەوە و پشت لەدوای پشتیش بۆ نەوەکانیان بگوێزنەوە.\nگیان جگە لە بوونەکەی، شوێنەکەشی لە لەشدا جێی مشتومڕییەکی زۆرە، لەلای ژمارەیەک لە بیروڕا و ئاینەکان، گیانیش وەک هۆش و ژیریی و هی دیکە لەناو چەقی دڵدایە. هەر لەبەرئەوەش بوو میسرییە کۆنەکان، کاتێک دوای مردن لەشی پادشاکانیان بەمۆمیا دەکردن، مێشکەکانیان لادەبردن و دڵەکانیشیان دەهێشتنەوە. فەیلەسووفی گریکیش ئەمپادۆکلیس (٤٩٠ – ٤٣٠ پ.ز.) لەم بارەیەوە دەیگوت، بیرکردنەوە و هەست و نەستەکان، کار و فەرمانی گیانن کە لەناو دڵدایە، پاش مردن ئەو گیانە لەش بەجێ دەهێڵت. ئەوەی لێرەدا شایەنی گوتنە، لە سەرەتای سەرهەڵدانی ئیسلامیش خەڵکانی ئەو سەردەمە، هیچیان دەربارەی مێشک نەدەزانی، وای بۆ دەچوون کە دڵ شوێنی هەست و سۆز و باوەڕهێنان و گشت ئەرک و فەرمانێکە.\nگیان لە ئاینەکاندا\nگیان وەک دەربڕینێکی ئاینی کە بەرهەمی ئاستی ڕۆشنبیری کۆمەڵگە جیاجیاکانە، پێناسەکەی تا ڕادەیەک لە ئاینێک بۆ ئەوەی دیکە دەگۆڕێت. بەڵام لەلای زۆربەیاندا، گیان شتێکی نەبیندراوە، لەکاتی مردندا جیا دەبێتەوە و لە ئاسماندا دەمێنێ و نەمرە، هەندێکیشیان پێیان وایە کە دەشێ بگەڕێتەوە بۆ ناو لەشی کەسێکی دی.\nبەکورتی چییەتی گیان لە ڕوانگەی چەند ئاینێکەوە؛\nمیسرییە کۆنەکان: لەلای ئەوانەدا گیان پێک دێت لە حەفت بەش: بەشێک بە منداڵ دەدرێت کە لە دایک دەبێت، بەشێک لە تیشکی خۆردایە، بەشێک دەبێتە کەسایەتی مرۆڤ، بەشێک هێزی پاڵنەری ژیانی مرۆڤە، بەشێک یەکێتی نێوان کەسایەتی و هێزی پاڵنەری مرۆڤ پێک دەهێنێت (دوو دانەکەی پێشوو)، بەشێک دڵۆپێکە لە دڵی دایک، بەشێکیش دەبێتە سێبەری مرۆڤ. هەموو ئەو بەشانەش کۆمەڵێک ئەرک و فەرمان بەڕێوە دەبەن.\nبوداییەکان: لە بوداییدا گیان لە پێنج شت پێک دێت: شێوە (لەش)، هەستەکان، هۆشیاری، ڕەفتار، ویژدان. ئەمانە پێیان وایە کاتێک کەسێک دەمرێت، ئەوا گیانەکەی لەگەڵیدا نامرێت، بگرە دەگوێزرێتەوە بۆ منداڵێک کە لەدایک دەبێت، بەم شێوەیە ئەو لەبەرگرتنەوەیەی گیان بەردەوامی دەبێ. بەگوێرەی هەندێک ئاینزای بوداییەکان.\nبوداییەکان: گیانی بوداش دەچێتە لەشی سەرۆکی ئاینی (دالای لاما)، پاش مردنی ئەمەیان بۆ سەرۆکێکی دی دەڕوات و هەتاهەتایە ئەو گیانە پیرۆزە دەمێنێتەوە.\nهیندۆسییەکان: لەلای هیندۆسییەکاندا گیان بە (جیڤا) ناسراوە کە بوونێکی نەمر و هەتاهەتاییە لە زیندەوەراندا. لەپاڵ ئەمەش زاراوەی (مایا) دێت کە بەهایەکی لەشی و کاتی هەیە و پەیوەستە بە ژیانی ڕۆژانە و بوونێکی نەمر نییە و هاوواتای خودە لە هەندێک ئاینی دیکەدا. کەواتە هەرچەندە جیڤا سەرچاوەی بوونە، بەڵام بە لەشەوە بەند نییە. جیڤا لە چەندین خۆلەبەرگرتنەوەی یەک لەدوای یەکی کانزاکان بۆ ڕوەکەکان، لەوانیشەوە بۆ ئاژەڵەکان دێتە کایەوە. وشەی (ئەتمان)یش هەیە لە هیندۆسیدا نێزیکە لە واتای گیان، بنچینەی بوونە و بەشێکە لە براهمای مەزن (خوای دروستکەر) لە ناخی گشت مرۆڤێک، ئەمیش بەو لایەنە ناسروشتی و شاراوەیەی کە لە مرۆڤدا هەیە، پێناسە دەکرێت.\nجووەکان: لە تەوراتدا هیچ پێناسەیەکی ورد بۆ وشەی گیان نییە، تەنیا ئەوەندەیە کە دەڵێت، خوای مەزن مرۆڤی لە تۆزی زەوی دروست کردوە، پاشان لە لوتییەوە فووی تێ کردووە، تا ببێت بە بوونەوەرێکی زیندوو. گیان ئەو بەشەیە لە مرۆڤدا کار و فەرمانەکانی بیرکردنەوە، ئارەزوو و سۆزەکان بەڕێوە دەبات. بەگوێرەی ڕاڤەکارانی تەوڕات، گیان دەکرێتە سێ بەش، یان چین: چینی ژێروو کە بەندە بە ئارەزووە لەشییەکانی مرۆڤ، چینی ناوەڕاست کە بەرپرسە لە جیاکردنەوەی چاکە و خراپە و ڕێکخستنی بەرزەڕەوشتی، چینی سەرووش پلەیەکە کە وا دەکات مرۆڤ جیاواز بێت لە بوونەوەرە زیندووەکانی دیکە.\nکرستییانەکان: لە لای ئەمانەشدا بوونێکی نەمرە لە مرۆڤ، ئەوەی کە خوا، یان دروستکەری مەزن پاش مردن پاداشت، یان سزای دەدات. کرسیتییانەکان پێیان وایە گەیشتن بە چییەتی گیان، کارێکی سەخت و مەحاڵە. گەلێک لە بیرمەندانی ئەم ئاینە وای بۆ دەچن، گیان شتێکی تایبەتی و ناوازەیە و فەرمانی ڕێکخستنی لەشە. مشتومڕییەکی زۆر هەیە دەربارەی سەرهەڵدان و کاتی پەیدابوونی گیان لە ئاینی کرستییانەکان، هەندێک دەڵێن، پێش لەدایکبوون گیان بوونی هەبووە، بەڵام لە کاتی زایندا خوا دەیبەخشێتە لەش. هی واش هەیە دەبێژێت، گیان یەکگرتنێکە لە گیانی دایک و باوک کە بۆ منداڵ دەگوێزرێتەوە، تەنیا ئادەم نەبێت کە تاکە کەسە دروست کراوە و گیانی ڕاستەوخۆ لە خواوە وەرگرتووە.\nئیسلام: گیانی مرۆڤ بەشێکە لە گیانە پیرۆزەکەی خوا، بۆیە لە ئیسلامدا بە بەهادارترین دروستکراو دادەندرێت کە بە مرۆڤ دراوە، ئەمەش واتای ڕێزلێنانێکی یەکجار مەزنی خوایە بۆ بەندەکانی. مەگەر خوا بە ویستی خۆی بیەوێت زانیاری بە یەکێک بدات، ئەگەر نا، هیچ کەسێک نازانێت گیان چییە و لەچی پێک دێت؟ ئەوەندە هەیە کە دەقەکانی قورئان پێمان دەڵێن، گیان شتێکی ناوازە و نادیارە لە لەشی مرۆڤدا، بوونێکی سەربەخۆی هەیە و هەرگیز لەناو ناچێ، هەتا ئەگەر لەشیش بەجێ بهێڵێت.\nگیان لە زمانی عەرەبیدا هاوشێوەی زمانەکانی دیکە، واتاکەی نێزیکە لە با، هەوا، هەناسە(دان)، بۆن(کردن). گیان (روح) هاوواتای بایە (ریح)، گەلێک جار لەتەک وشەی خۆ، یان خود (نفس) ئاماژەی پێ دەکرێت کە ئەمیش لە هەناسەدانەوە (تنفس) وەرگیراوە. گوایە لەبەر فووکردنەکەی جبریلیش بۆ دووگیانبوونی مەریەم، ناونراوە بە فوو و تێکردنی با (نفخ الروح).\nچییەتی گیان لە ئیسلامدا، ژمارەیەکی یەکجار زۆر پێناسەی جۆراوجۆری هەیە وەک: داهێنان و دروستکردن، میهرەبانی و بەخشندەیی، سروش و پەیامبەرایەتی، پەندیاریی و ڕێنمایی، باوەڕ و بەڵگە و سەلماندن. لەلای هەندێک لە موسڵمانان جیاوازی گیان و خود لەوەیە، کاتێک گیان لە لەشدایە خودی (نەفس) پێی دەگوترێت، ئەو دەمەشی لە لەش جیا دەبێتەوە ناو دەنرێت بە گیان (ڕوح). بە گوتەی (زانا)یانی ئاینی ئیسلام، گیان لە چەند بارێکی تایبەتیدا بەندە بە لەش: بەندبوونی گیان بە لەشی ئاوەلەمە، بەندبوونی بە لەش لە هاتنی بۆ جیهان (لەدایکبوون)، لە کاتی خەوتندا، لە ژیانی بەرزەخ لەناو گۆڕدا، لە ڕۆژی زیندووبوونەوەدا.\nلە ئیسلامدا پێنج شت هەن لە چەمکی گشتی گیان نێزیکن ئەوانیش؛ گیان، هۆش، دڵ، خود، ناخ.\nگیان: گیان بە فەرمانی خوایە، بۆیە جگە لە چاکەکاری هیچی دیکە لێیەوە سەرچاوە ناگرێت.\nهۆش: هۆش ئامێرێکە خوا بە خودی داوە کە تێیدا هەستپێکردنەکان (بەرواردکاریی و گلدانەوەی زانیارییەکان) بەڕێوە دەچن. بەڵام بیرکردنەوە تەنیا بە هۆش نییە، چونکە دەبێ خود بیخاتە گەڕ، خودیش لەشدا دەمێنێتەوە و دەتوانێت هۆش و لەش بەرەو لەناوچوون، یان ڕزگاربوون ببات.\nدڵ: کلیلی هۆش لە ئیسلامدا دڵە کە بەرپرسە لە گەلێک ئەرک و فەرمانەکانی هۆش، هەرچەندە هەڵگری هەستێکی شاراوە و نادیارە، بەڵام زۆر جار دەتوانێت لە هۆشیش خێراتر کار بکات.\nخود: خراپترین بەشە لە پێکهاتەی مرۆڤ و بەندە بە شتگەلە ماددەییەکان، دەمرێت و دادەبڕێت، بەڵام دەگەڕێتەوە و زیندوو دەبێتەوە، بە فەرمان و توانا بێسنوورەکەی خوا.\nناخ: بۆشاییەکە لە سنگدا کە دڵ لەخۆ دەگرێت، ئاڵۆزترین و ناوازەترین کردارەکانی تێیدا ئەنجام دەدرێن، ئەوانەی کە کەس ناتوانێت ڕێی پێ ببات.\nئەوەی پێویستی بە ئاماژە پێکردنە، هەموو ئەمانەی لە ئاینەکاندا لێیان دواین و پێناسەی گیانیان پێکرا، زۆربەیان لە ئەفسانە کۆنەکان لە بابەتەکانی وەک، جیابوونەوەی گیان لە لەش، خۆلەبەرگرتنەوەی گیان، گەڕانەوە و زیندووبوونەوە وەرگیراون. بۆیە هەرگیز ناچنە چوارچێوەی بوارە زانستییە ڕاستەقینەکان، گشتیان هەر بە پێناسە و چەمکێکی واتایی دەمێننەوە و نابنە سەلمێنەرێکی بەکردارەکی و بەرئەزموون، بۆ بوونی ئەو شتەی ناو دەنرێت بە گیان.\nگیان لە زانستدا\nسەرەتا دەبێ بزانین، ئەو شتانە چین وا لەبوونەوەرێک دەکەن کە پێی بگوترێت زیندەوەر؟ لە زیندەوەرزانیدا زیندەوەر، ئەو بوونە‌وە‌رە‌یە کە پێکهاتە‌یە‌کی ناوەکی لە‌خۆ دەگرێ، جیاواز بێت لە‌گە‌ڵ دە‌رە‌وە‌یدا، لەڕێی بەکاربردنی خۆراک بۆ دابینکردنی ئەو وزە و مادانەی کە پێویستییەتی گەشە بکات، هەروەها بکارێت بەهۆی گۆڕانە ناوەکی و لەشییەکانی، خۆی بگونجێنێ لەگەڵ ژینگەکەی دەوروبەری، پاشان توانای ئەوەی هەبێ بە زاوزێکردن و دابەشبوون نەوە بنێتەوە.\nهەموو زیندەوەرێک سەرەتا یەک خانەیە، پاشان دەبێتە ئەو هەموو خانەیە، خانەش لە کۆمەڵێک ئاوێتە پێک دێت کە ئەوانیش لە بەیەکەوەبوونی گەردیلەکانەوە هاتوون. مايتۆكۆندريای ناو خانە پێکهاتەیەکی سایتۆپلازمەییە کە بەرپرسە لە بەکاربردنی خۆراک و پێدانی گشت ئەو ماددە و وزانەی کە زیندەوەرەکان پێویستییانە، بەبێ بوونی مایتۆکۆندریا هیچ زیندەوەرێک ناتوانێت ئەو وزەیە بەدەست بهێنێت بۆ مانەوەی لە ژیاندا. گشت ئەو جیاوازییانەی لەنێوان زیندەوەرندا هەیە، لە دنادا (DNA) بڕیاری لەسەر دەدرێت. دنا لە دوو زنجیرەی یەکەی داڕشتن و ڕۆنانی لێک بادراو پێک دێت، پێی دە‌گوترێ نوکلیۆتیدە‌کان، نوکلیۆتیدیش لە ڕووی کیمیایییەوە پێک دێت لە شەکری پێنجینە، کۆمەڵەی فۆسفات و ئاوێتە بنچینەیییەکانی داکردنی زانیارییەکان کە ئەمانیش چوار جۆرن ناو دەنرێن بە، سیتۆسین، گوانین، ئەدینین و تیمین. ئەم چوار پێکهاتەیە لە سەرلەبەری زیندەوەراندا چوونیەکن، تەنیا لە ڕیزبەندی دناکانیاندا جیاوازن. هاوشێوەی ئەمە دەبێتە پێناسە بۆ ژیان، بەوەی ژیانیش سیستەمێکی خۆبەخۆ و ڕێکخستنێکی کیمیاییە، بۆ ئەو کارلێکانەی کە لە نێوان گەردیلەکاندا ڕوو دەدەن. کەواتە دنا وەک هەموو پێکهاتەکانی دیکەی لەشی زیندەوەران، بوونێکی کیمیایی و ماددەیی هەیە، بەهیچ جۆرێک شتێکی ناسروشتی و ناوازە لەخۆ ناگرێت. بۆیە ئەگەر مرۆڤ بتوانێت، پێکهاتەکی وەک دنا دروست بکات، ئەو دەمە بوونی گیان چی مانایەکی دەبێت؟ هەرواش بوو کاتێک زانای بەناوبانگی ئەم سەردەمە تۆژەرەی ئەمەریکی، کرەیگ ڤێنتەر توانی بوونەوەرێکی زیندوو بە بە هێماکردنێکی دەستکرد و بڕێکی دیارکراو لە دنا، لە ئەزموونگەدا بەدەست بهێنێت.\nزانست و بوارە پزیشکییەکان بەبەردەوامی هەوڵ دەدەن بە لێکۆڵینەوەکانیان، ڕاڤەیەکی ڕاست و دروست بدۆزنەوە بۆ هەموو ئەوانەی کە بەرهەست و بەربینن لە جیهانی سروشتییدا، ئەم ڕێباز و تێڕوانینە بە زانستی کارنامەیی و ئەزموونگەری دەناسرێت. زۆربەی ئەو تۆژینەوانەی لەم بارەیەوە ئەنجام دراون، لە بوونی گیان دەڕوانن، وەک باوەڕ و واتایەکی مرۆیی و چەمکێک بۆ زانین و تێگەیشتن لە چییەتییە سروشتییەکەی، نەک وەک بوونەوەرێکی ناوازە و سەربەخۆ. کاتێک زانا هاوچەرخەکان لە دەرەوەی ئەم چوارچێوە هزریی و دەروونییە لە گیان دەدوێن، مەبەستیان هەمیشە لە (گیان) ئەو زاراوەیەیە کە بەرانبەرە بە واتایەکی وێژەیی بۆ وشەی (هۆش). زانست دەتوانێت بوونی هەموو ئەو شتانە بسەلمێنێت کە دەکارین شیان بکەینەوە و هەست بە کاریگەرییان بکەین و لە چییەتی پێکهاتەکەیان تێبگەین، بەڵام گیان نە بەرهەستە و نەدەشزاندرێ لەچی پێک هاتووە.\nئەوەی لەم گەردوونەدا بوونی هەیە توخمەکانە، ئەو هەوایەی لە دەوروبەرماندا هەیە نایبینین، بەڵام هەستی پێدەکەین و دەزانین کە ئاوێتەیەکە پێک دێت لە ٧٨٪ گازی نایترۆجن و ٢١٪ ئۆکسیجن، کەمێکیشی لە گازەکانی دیکەی وەک، ئارگۆن و دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. ئێمە کارەباش نابینین، بەڵام پێمان دەکرێت تەزووەکەی (ئەمپێر) بپێوین و تایبەتمەندییە فیزیاییەکانی دیار بکەین، چونکە ئەو ماددانەی بارگەگرن بە کارەبا، ئەوا دەکەونە بەر کاریگەری کایە کارۆموگناتیسییەکان. ئەو تیشکانەی کە بەربین نین لە نموونەی تیشکی ژوور وەنەوشەیی، ناتوانین بە چاوەکانمان بیبینین، بەڵام بە ئامێری هەستکردن بە تیشکاوەرییەکان بەچاکی دەبیندرێ، لە چەندین بواری پزیشکی و هی دی بەکار دەهێندرێت. ئەی گیان چییە، هەستی پێ دەکرێت، شوێنەواری هەیە، لە کوێیە، ئەرکەکانی چین؟ کەسێک هەیە وەڵامی ئەو پرسیارانە بە بەڵگەوە بداتەوە؟ لێرەدا تاکە وەڵام و دوا بڕیارمان تەنیا ئەوەیە کە بڵێین، گیان بوونی نییە، چونکە زانست زۆر بەڕوونی چییەتی کار و فەرمانەکانی گشت ئەندامێکی لەشی دەستنیشان کردووە. دەشێ ئاینداران بێئاگابن لەو زانیارییانە، یان هەر لە توانایاندا نەبێ کە تێی بگەن، یانیش باوەڕ و ئاینەکەیان ڕێیان پێ نادات، بە هۆشێکی کراوە و لۆژیکانە لەو بابەتانە بڕوانن.\nئەگەر سەیری خەونیش بکەین کە ئاینداران بە شتێکی شاراوە و ناماددەیی هاوشێوەی گیانی دەبینن، دەتوانین یەکە بە یەکەی هەنگاوەکانی هاتنەکایەی خەونەکانمان دیار بکەین. چونکە خەون، کۆمەڵە ترپەیەکی کارەبایی ئەو خانانەن کە ئەرک و فەرمانە ئەندێشەیی و بیرەوەرییەکان بەڕێوە دەبەن، لەو کاتانەی کە مێشک لە هەلومەرجێکی تایبەتیدایە لە خەوتن. گەیشتن بە حەز و ئارەزووەکان و چەندان کار و کردەوەی دیکەی جۆراوجۆر هۆکاری خەوبینینن، لەوانەشە چەند هەست و نەستێک، بیرەوەرییەکی کۆن، هەڵسوکەوتێکی ڕۆژانە و هەندێک ڕەفتاری کەسایەتیمان بخاتە ڕوو، بەڵام هیچ زانیارییەکی نەزاندراو و پێشبینییەک بۆ ڕووداوەکانی ئایندە، لە خەوندا بەدەست نایەن. بینینی سەگی ڕەش، مەلەکردن و فڕین و چوونە ئاسمان هیچ واتایەک نابەخشن، چونکە گەلێک لە ئاژەڵانی وەک پشیلە و سەگیش هەن کە خەون دەبینن.\nئەوانەشی کە دەڵێن گیان، هۆش و سۆز، هەست و نەست، بیرەوەرییەکان و شتگەلە (ناماددەیی) و واتاییەکانە، دیسانەوە هیچ بەڵگەیەکیان بۆ سەلماندن پێ نییە. هەموو ئەمانە کاری خانە دەمارەکییەکانە لەناو مێشکماندا، پێکهاتەی ماددەیین و دەتوانین بڕەکانیان پێوانە بکەین، کاتێک بەبەرهەم دێن و دروست دەبن. هەرچییەک ئێمە ناوی دەنێین بە، هۆش، هەست، ئێش و ئازار لە سەرچاوەوە کرداری ماددەین و دەکەونە بەر کاریگەریی هەندێ جۆرە دەرمان. ماددە ئەلکهولی و بێهۆشکەرەکان، هەندێ جۆرە دەرمان، کاردەکەنە سەر کارلێکە کیمیاییەکانی ناو مێشک و دەبنە هۆی ئارامبوونەوە، وڕێنەکردن، گۆڕانی ڕەفتار و کەسایەتی، ئەمانە ئەگەر ماددە نەبن، چۆن ماددە کاریان لێ دەکات؟ خۆ ئەگەر بشڵێین، گیان لە مرۆڤدا ئاگایی و هەست بەخۆکردنە، ئەوا دیسانەوە بۆچوونێکی ڕاست نییە، چونکە مرۆڤ لە هەموو قۆناغەکانی ژیانیدا ئەو هەستەی نییە. منداڵێکی ساوای یەک ساڵی، نازانێت ئەوەی لە ئاوێنەدا دەی بینێت وێنەی خۆیەتی، ئایە منداڵ لەو تەمەنەدا گیانی نییە؟!\nهەستکردن و پێزانینمان بە گشت ئەو شتانەی لە دەوروبەرماندا هەن، کردارگەلێکی کارەبایی و کیمیایی ڕووتن. چونکە کاتێک ئەندامێکی لەشمان بەر هەر شتێک دەکەوێت، ئەوا کارلێکێکی کیمیایی دروست دەکات لەگەڵ توێک و بەرگی ئەو شوێنەی کە بەر ئەو شتە کەوتووە. پاشان تەزوو و شەپۆلەکە بەهۆی چەند دەمارێکی هەستەوە دەگوێزرێتەوە، بۆ بەشێکی تایبەتی کە پێک هاتووە لە کۆمەڵە دەمارەخانەیەک لەناو مێشکدا، بۆ زانینی چییەتی ئەو شتە. ئەو ترپە کارەباییانەی دەمارەکان، جیاوازییەکی زۆریان لەگەڵ یەکدیدا نییە، جا چی دەماری بەرکەوتن بن، یان ئەوانەی بینین و بیستن، یانیش هەستکردن بە ئازار بن. ئەمە بەچاکی لە هەستکردن بە ئازار بەدەر دەکەوێت، کاتێک تۆ پەنجەیەکت بە چەقۆیەک بریندار دەبێ، بێگومان هەست بە ئازار دەکەیت. بەڵام ئەگەر ئەو پەنجەیەت بە ماددەیەک سڕ کرد، کەواتە ڕێڕەوەکانی گواستنەوەی ئایۆنەکانت داخست، بەمەش هەست بە ئازارەکەی ناکەیت. ئەو دەمەشی شادەماری کڕۆکی بڕبڕە سڕ دەکەی، ئەوا هەست بە هیچ ئازارێک ناکەیت، ئەگەر تەواوی دەستەکانت پارچە پارچە بکەیت! دواجار بە سڕکردنێکی گشتی، دەتواندرێ نەشتەرگەرییەکی گەلێک گەورەشت بۆ ئەنجام بدرێ، بەبێ ئەوەی هەست بە هیچ بکەیت. سڕکردنی گشتی، جۆرە کارلێکێکە ڕوو دەدات لەنێوان ماددە کیمیاییە سڕکەرەکان و دەمارە هەستییەکانی کە لە بەرگی خانەکان و دیوارە پلازماییەکاندا هەن. ئەی پرسی گیان چییە لەم بابەتە، کوا گیان، بۆ کوێ چوو؟\nهۆشیش وەک هەستەکان فەرمانێکی مێشکە، هۆش هەرگیز بەو تێگەیشتنە سەرەتاییانەی مرۆڤی کۆن بوونی نییە. ئەوەی هەیە کۆمەڵە ئەرک و فەرمانێکە بۆ زانین و گلدانەوەی زانیارییەکان کە مێشک بەڕێوەیان دەبات، هەموو ئەو فەرمانانە دەتواندرێ دابەش بکرێن بۆ کرداری جیاجیا. هەریەک لەو فەرمانانەش سەربە خانەی خۆیەتی، بۆیە دەشێت یەک لەو فەرمانانە نەمێنن و لەناو بچن، ئەگەر خانەکانی تایبەت بەو فەرمانە زیانیان پێ بگات. ئەوەی لە کۆندا بە شێتی و نەبوونی هۆشمەندی پێناسە دەکرا، زیانێک بوو لە بەشێکی دیارکراو لە مێشک، ئێستە بە پێدانی داودەرمانی پێویست، دەکرێ ببنە چارەسەرێکی کاریگەر بۆ ئەو جۆرە نەخۆشییانە. ئەمە تەواو هاوشێوەی مردنە، چونکە مردنیش ئەو دەمە ڕوو دەدات کە خانەکانی لەش زیانیان پێ دەگات. لەبەرئەوەی مردن و پرسی بوون و دەرچوونی گیان بەتەواوی بەیەکەوە بەندن، بۆیە پێمان باشە لێرەدا هەندێک بەدرێژی لێی بدوێین.\nدوو پێناسەمان هەن بۆ مردن؛\nمردنی نوێنەکی: وەستانێکی کوتوپڕی سوڕی خوێن، هەناسەدان و لەدەستدانی هۆشیارییە، هەندێ جار وا دەبێت کە بەهۆی بووژانەوەیەکی دەستکرد، دڵ و سییەکان بکەونەوە کار و کەسەکان لەم جۆرە مردنە ڕزگار بکرێن، ئەگەریش خێرا ئەنجام نەدرێت ئەوە دەبێتە مردنێکی بایۆلۆژی.\nمردنی بایۆلۆژی: گەلێک جار بە مردنی مێشک ناو دەبرێت، ئەمەیان وەستان و نەمانی یەکجارەکی و تەواوی ئەرک و فەرمانەکانی مێشک و قەدی مێشک و کڕۆکی بڕبڕەیە، بە شێوەیەک کە هەرگیز نەتواندرێت ئەم ئەندامانە جارێکی دی بکەونەوە کار.\nهیچ مردنێک لەخۆوە ڕوو نادات، ٩٩٪ی مردنەکان بەهۆی وەستانی دڵن، هەر هەمووشیان بەچاکی دیار دەکرێن لەکاتی توێکاری پزیشکیدا، ئەو ١٪ی کە دەمێنێتەوە هۆکاری جۆراوجۆری هەیە، بەڵام ئەویش هەر پەیوەستە بە شێوانی تەزووی کارەبایی دڵ، لە بەشی دیکەی نەزاندراوی دڵدا. ئەو مردنەشی کە ئەنجامی درێژی تەمەن و پیربوونە، هۆیەکەی ئەوەیە کە خانەکانی لەشمان ناتوانن چیدی خۆیان لەبەر بگرنەوە، بۆ دروستکردنی خانەی نوێ. بۆیە زاناکان و شارەزایان لەو بوارەدا لە هەوڵی بەردەوامن، بۆ دروستکردنی چەند داو و دەرمانێک کە بتوانن وا لەخانەکانی لەش بکەن خۆیان نوێ بکەنەوە، بۆ درێژکردنەوەی تەمەن و ڕێگرتن لە مەرگ. ئەم جۆرە خانە (نەمرانە) لە سروشتدا بوونیان هەیە، هەندێ زیندەوەری ئاوی هەن، بە درێژبوونی تەمەن نامرن، تەنیا بەوە لەناو دەچن، ئەگەر لەبەر نەخۆشی، یان خواردنیان لەلایەن ئاژەڵانی دییەوە بێت. نموونەی ئەمانە، پانەکرم (flatworms)، لالەی دەریایی جۆری (turritopsis dohinii)، جۆرە قڕژانگێکی دەریایی (lobster)، هی دی وەک (Glass sponges) و (Hexactinellid). ئەوانەی پێیان وایە گیان لە زیندەوەرانیشدا هەیە، دەبێ دەربارەی کرمی پلاناریان (planarian worms) چی بڵێن؟ ئەم کرمە ئەگەر بکرێتە ٢٥٠ پارچەش، هەریەکەیان دەبێتە کرمێکی دیکە، ئەی گیانی ئەمیان لە کامە پارچەدایە؟\nمردن واتە لەکار کەوتن و تێکچوونی پلازما، یان ترشی ناوەکی، یانیش مایتۆکۆندریا، ئەمانە بە هۆکاری ژاراویبوون، زیانە کیمیاییەکان، کەمی ئۆکسیجن و کەمبوونەوەی گەیاندنی خۆراک لەڕێی خوێنەوە دەبن. زۆربەی ئەندامەکانی لەش وەک، مێشک، دڵ و جگەر، پێویستیان بە ژمارەیەکی دیارکراو لە خانە هەیە، تا بتوانن کارەکانیان بەڕێوە ببەن. بۆ نموونە، جگەر بە زیندوویی دەمێنێتەوە، گەرچی ٧٠٪ی خانەکانیشی لەکار کەوتبن. بەڵام ئەمە لەسەر مێشک و دڵ پێڕەو ناکرێت، ئەم ئەندامانە بگەنە ئاستێکی کەمیش لە تێکچوونی خانەکانیان، ئەوا پەکیان دەکەوێت و دەمرن. لەشیش بەهەمان شێوە، ئەگەر چەند ئەندامێکی گرینگی وەک، جگەر و دڵ و مێشکی لەدەست دا، بێگومان دووچاری مردن دەبێ، لەبەرئەوەی ئەو ئەندامانەی کە ماونەتەوە، ناتوانن تا ڕادەی پێویست وزە بەدەست بهێنن. بە وەستان و پەککەوتنی جگەر، یان گورچیلە لەشیش دەمرێت، ئایە شوێنی گیان لە جگەردایە، یاخۆ گورچیلە؟ مردنی خانەکانی دڵ، دەبێتە هۆی ئەوەی هەموو خانەکانی لەش لەناو بچن، چونکە خانە ئۆکسیجنی لێ ببڕێت دەمرێ، ئەگەر خانە خاوەنی گیان بێت، بۆچی نەبوونی ئۆکسیجن کاری لێ دەکات؟ کاتێک پزیشک لەسەر سەری کەسێکەوە وەستاوە کە مێشکەکەی مردووە، دەزانێت ئەم کەسە ئەستەمە بژیێت، لەبەرئەوەی لە زرنگە موگناتیسییەکەوە دیارە کە مێشکی لەکار کەوتووە. ئەو لەشەی لەبەردەمیدایە، ساغە و کەموکوڕی نییە، گیانیشی لێ نەچووەتە دەر، بەڵام خانەکانی مێشکی وەستاون، بۆیە بە فووکردنی هەموو گیانی ئەم جیهانە، نەکارین جارێکی دی زیندووی بکەینەوە! کەواتە لەو بابەتانەدا، گیان هیچ بوونێکی سروشتی و ناسروشتی نییە، کاتێکیش دەگوترێ، گیان زیندوویی بە بوونەوەرەکان دەدات و بە دەرچوونی گیان ژیان کۆتایی پێ دێت، گوتەیەکی بێ بەڵگەیە و سەرچاوە زانستییەکان پاڵپشتی لێ ناکەن.\nئەگەر لە ڕوانگەیەکی دیکەوەش لەم پرسە بڕوانین، دەبینین هەندێ جار مرۆڤ کە دووچاری ڕووداوێک دەبێت، دەکەوێتە دۆخی لەهۆشچوونێکی تەواو (coma) کە تێیدا مێشک لە فەرمانەکانیدا دەوەستێت، بەڵام دڵ و سووڕی خوێن کاری خۆیان بەبێ کێشە بەڕێوە دەبەن. پزیشکەکان کەسە نەخۆشەکە دەخەنە ژێر چاودێری، بەیارمەتی چەند ئامێرێک وای لێ دەکەن کە لەژیاندا بمێنێتەوە، بەڵام نەخۆشەکە بیرکردنەوە و هەست و هۆشی لەدەست داوە و ئاگای لە هیچ شتێک نییە. جاری وا هەبووە نەخۆشەکان لەم دۆخەدا ماونەتەوە بۆ ماوەیەکی درێژی زیاتر لە ١٠ ساڵ، پاشان دیسانەوە بەهۆش خۆیان هاتوون و چاک بوونەتەوە. دەشێ لێرەدا بپرسین، ئایە گیانەکەیان بۆکوێ دەچێت و لەچی شوێنێکدا چاوەڕێ دەکات؟ بەگوێرەی زانست، کاتێک مێشکی کەسێک لە کارکردن دەوەستێت، ئەوا ئەو کەسە نامرێت، بەڵام ئەگەر دڵی وەستا ئەو دەمە دەمرێت. ئەمەش واتاکەی ئەوەیە، ئەگەر دڵ بوەستێت و ئیش نەکات، هەموو ئەندامەکانی لەش بە مێشکیشەوە لەکار دەکەون، بەڵام پێچەوانەکەی بەم شێوەیە نییە. وەک چۆن گوتمان مرۆڤ کاتێ بە قۆناغی کۆمادا تێبپەڕێت، لەشەکەی وەک کارگەیەکی بایۆلۆژی، بەبێ بوونی هۆش و بیرکردنەوە لە ژیاندا بەردەوام دەبێت (وەک ڕوەکەکان). ئەو مرۆڤە هەناسە دەدات، دەخوا و دەخواتەوە، میز و پیسایی دەکات لەڕێی ئامێرەکانەوە، مووەکان و نینۆکەکانی درێژتر دەبنەوە، بەکورتی گشت کار و کردەوە خۆنەویستەکانی بەڕێوە دەچن. تەنیا ئەویە کە هەست بەهیچ ناکات، بە چاوەکانی دەبینێت، بەڵام ئەندامێک نییە کە زانیاری وەربگرێت، گوێکان دەبیستن، بەڵام نێوەندێک نییە بیان ناسێتەوە، دەرزییەک بکە بە شوێنێکی ئەو کەسە، هەست بە ئازار ناکات، چونکە (گیانی) نییە. بەڵام ئەگەر پاش چەند مانگێک، یان ساڵێک لەو دۆخە ڕزگاری بوو و هاتە دەرەوە، ئەوا هەستەکانی دەگەڕێنەوە و گیانی بەبەردا دێتەوە!\nلە هەموو ئەمانەوە بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە گیان ڕاستەخۆ بەندە بە مێشک، مێشک و ژیانەکەی کە تێیدایە، ئەو گیانەیە کە لەگەڵ وەستانی مێشک دەمرێت. دەست و قاچەکانی مرۆڤ ببڕدرێن، گیانەکەی هەر دەمێنێت، چونکە مێشک ساغە و ئیشی خۆی دەکات، بەڵام کاتێک هەموو لەش کار دەکات و مێشک وەستاوە، گیان بوونی نییە. ئەمە چی دەگەینێت، ئایە ئەوە ناگەینێت کە گیان و مێشک یەک شتن؟ ئەگەر زانست بتوانێت سەری کەسێک لە لەشی جیا بکاتەوە، بە جۆرێک کە خانەکانی مێشک لەڕێی خوێنەوە خۆراک و وزەی پێ بگات، ئەوا کەسەکە بە زیندوویی دەمێنێتەوە. پرسارەکە ئەوەیە، لێرەدا لەش نەما و مرد، سەریش ماوە و زیندووە، ئایە گیان تەنیا لە مێشکدا چڕبووەوە و مایەوە؟ بۆ هەموو ئەندامەکانی لەشی جێهێشت و خۆی ئاخنییە سەر؟\nکاتێک پزیشکی نەشتەرکاری سێرجیۆ کاناڤیرۆ، سەری مەیموونێکی لەگەڵ لەشی مەیموونێکی دی لێکدا، گیانی ئەو مەیموونە چی بەسەرهات؟ مەیموونەکە توانی بژیێت بۆ ماوەیەک، ئایە مەیموونە نوێیەکە خاوەنی کامە گیان دەبێت؟ ئەم پزیشکە ئەوەی دووپات دەکردەوە کە شتێکی وا دەشێ لەسەر مرۆڤیش پیادە بکرێت. گریمان ئەمە ئەنجام درا، کەسە نوێیەکەی خاوەن سەر کە لەشێکی دیکە وەردەگرێ، گیانی کامەیان لەو بوونەوەرە نوێیەدا دەبێت؟ بێگومان زۆربەمان دەڵێین، خاوەن سەرەکە، چونکە دەزانین کە ئەوەی هەیە مێشکە، دەبێتە بزوێنەری مرۆڤ و بنچینەی کەسایەتی، نەک گیان. کەواتە چاندنی سەری کەسێک لە هەر لەشێکدا، مرۆڤە نوێیەکە کەسی خاوەن سەرەکەیە (مێشک) بە گشت بیرەوەری و باوەڕ و ئاینەکەی، هەر ئەویش بەرپرسە لە هەڵسوکەوت و ڕەفتار و حەز و ئارەزوو و هەموو شتگەلەکانی دی ئەو مرۆڤە.\nچەندان ئەزموون هەن لەسەر مانەوەی ترپە و لێدانی دڵ و هەناسەدانی سییەکان و زۆربەی ئەندامەکان، بەبێ بوونی بەشەکانی دیکەی لەش. وەک ئەم ئەزموونە یەکجار ناوازەیەی کە لەلایەن چەند زانایەکی ڕوسیایی (سۆڤیەتی پێشوو)، لەسەر هەندێ ئاژەڵ کرا، بۆ سەلماندنی گریمانەی بوونی گیان. ئەم زانایانە توانینان لەڕێی ئەم تۆژینەوەیە بەچاکی لە کار و فەرمانەکانی لەش و چییەتی مردن و چۆنەتی ژیاندنەوەی لەش تێبگەن، هەروەها بۆیان ڕوون بووەوە کە شتێک بە ناوی (گیان) بوونی نییە، ئەوەی هەیە تەنیا وەستانی کاری خانەکانە کە بەهۆی گرفت و خەوشێکەوە، یان درێژی تەمەنەوە ڕوو دەدات(١).\nدواجار بۆ یەکلایی کردنەوەی ئەم بابەتە لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە، ئاماژە دەدەین بە نووسینێکی زۆر گرینگی زانای دەمارناسی و دەروونناسی جۆرج پاکسینۆس George Paxinos کە بووەتە بەڵگەیەکی گەلێک زەق و ئاشکرا لەسەر نەبوونی گیان.\nئایا گیان بوونی هەیە؟\nگەلێک لە زاناکانی دەروونناسی دەڵێن، زۆربەی ئەو کار و فەرمانانەی کە بە گیان دەسپێردرێت، دەتوانرێ لەڕێی مێشکەوە راڤە بکرێن.\nزۆر کەس هەن پێیان وایە، ئێمە هەموومان خاوەنی گیانین. هەرچەندە گیان چەندین پێناسەی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام زۆربەیان دەبێژن، گیان ئەو هێزە شاراوەیەیە کە ژیانی بە ئێمە داوە، پێوەندییەکی پتەوەی هەیە بە ڕابردوو و بیرەوەری و هەست و سۆز و گشت بیروڕاکانمان. چەندانێک لەمانە وای بۆ دەچن کە گیان شتێک نییە کە بارستایی و کێشی هەبێ و شوێنێکی تایبەتی هەبێت لە لەشدا.\nبەڵام من وەک زانایەکی دەمارناسی و دەروونناسی، هیچ سوود و بایەخێک لە بوونی گیاندا نابینم، لەبەرئەوەی هیچ ئەرک و فەرمانێکی نییە. دەروونناسی زانستێکە لە رەفتار و هەڵسوکەوتەکان دەکۆڵێتەوە، بۆ ئەوەی بتوانێت چارەسەری گەلێک جۆر لە نەخۆشییە دەروونییەکان بکەن وەک، ئالوودەبوون، دڵەراوکێ، ترس و خەمۆکی. بۆ ئەمانەش زاناکانی دەروونناسی پێویستیان بەوە نییە، گریمانەیەک دابنێن بۆ بوونی گیان لەمرۆڤدا.\nدەگوترێت کە دەروونناسی لە ساڵی ١٩٣٠وە گیانی لەدەستدا، لەبەرئەوەی لەو دەمەوە زانست بووە سیستەمێکی ڕێکوپێک کە پشت ببەستێت بە لێکۆڵینەوە و ئەزموونە زانستییەکان، لەبری تێڕامانە دەروونییەکان.\nنەک بیرمەندە ئاینییەکان، بگرە گەلێک لە فەیلەسووفانیش بوونی گیان دووپات دەکەنەوە وەک، ئەفلاتون (٤٢٤ – ٣٤٨ پ.ز.) و دیکارت لە سەدەی حەڤدەیەم. ئەفلاتون دەی گوت، ئێمە فێرە هیچ شتێکی نوێ نابین، تەنیا ئەو شتانەمان بیر دەکەوێتەوە کە پێش لە دایکبوونمان دەمان زانی، ئەمەش بووە دەرەنجامی ئەوەی کە پێی وا بێت، پێویستە خاوەنی گیان بین. دیکارتیش لە نووسینێکیدا (سۆزەکانی گیان) لە بوونی جیاوازییەکان دەکۆڵیتەوە، ئەوەی لە نێوان هۆش کە پێناسەی دەکات بە (بیرکردنەوە بنەڕەتییەکان) و لەشدا (بەشە ماددەییەکە) هەیە. دیکارت دەڵێت: ئێمە هەرگیز ناتوانین بەتەواوی لە لەشمان بگەین، ئەمەش ئەو هۆکارەمان پێ دەدات، باوەڕمان بەوە هەبێ کە گشت ئەو بیرۆکانەی تێماندا هەن سەربە گیانمانە.\nگرنگترین بەڵگەکانی دیکارت بۆ بوونی گیان سەرچاوەیان لەوەوە دەگرت: "مێشکی ئێمە وەک بەشێک لە لەش لەناو دەچێت و لە پێکهاتەشدا دابەشکراوە (بەردابەش، یان توانی دابەشبوون)، ئەمەش واتای ئەوەیە کە دوو بەشی جیاواز لەخۆ دەگرێت. بەڵام گیان نەمرە و دابەش نابێت، کەواتە یەکەیەکی تەواو و جیانەکراوەیە. بە هەموو ئەمانەش بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە ئەم پرسە بە شێوەیەکی دیکەیە کە لێی دەدوێین." بەڵام دەبێ بزانین کە پێشکەوتنی زانستی دەمارەکان، زۆر بەچاکی ئەو بۆچوونانەی دیکارتی بەهەڵە خستەوە(٢).\nداماڵینی گیان لە مرۆڤ\nزانای خاوەن خەڵاتی نۆبڵ، ڕۆجەر سپێری، دەری خست کە هۆشداری و هۆش دابەشکراون، ئەمەش ڕاستەخۆ بەلاوەنانی بیروڕاکانی دیکارت دەگەینێت.\nسپێری تۆژینەوەیەکی ئەنجام دا لەسەر ئەو بەشەی دەکەوێتە ناوەڕاستی مێشک کە نیوەگۆی ڕاست و چەپ پێک دەبەستێت (Corpus Callosum). ئەم زانایە بە مەبەستی چارەسەرکردنی نەخۆشی (فێ)، بە نەشتەرکاری هێڵی نێوان دووبەشەکەی مێشکی پچڕاند، ئەمەشی بۆ نەهێشتن، یان کەمکردنی گواستنەوەی، هەستونەستەکان، هەستەجووڵەکی و زانیارییەکانی نێوان دوو نێوەگۆی مێشک بوو.\nئەوەی لێرەدا گرینگە بزاندرێ، سپێری نیشانی داین کە دەکرێ لەڕێ جۆرە مەشقێکەوە، هەریەک لەو دوو نیوە بەشەی مێشک فێر بکرێت بۆ ئەنجامدانی فەرمانی جیاجیا، بە شێوەیەک کە نیوەمێشکەکانی دیکەی مەشق پێنەکراو نەتوانن ئەو فەرمانانە ئەنجام بدەن. بەمەش بۆمان بەدەر دەکەوێت کە نێوەگۆیەک پێ دەکرێ کۆمەڵە زانیارییەک بەکار بەرێت، بەجیا و بەبێ زانین و هەستپێکردنیان لە لایەن نیوەکەی دی. بەکورتی لە ڕێی ئەم کردارەوە هۆشێک، یان هەستێکی دووانەکی دێتە بەرهەم. کەواتە بۆچوونەکانی دیکارت هەڵە بوون، چونکە نابێت مێشک دابەشکراو بێ، بەڵام گیان کە وەک هۆشمەندییە دابەشنەکراو بێت.\nلەبری ئەوەی زاناکانی دەروونناسی تۆژینەوە ئەنجام بدەن، لەسەر بوونی گیان لەو مشکانەی کە لە ئەزموونگەکاندا بەکار دەهێندرێن، هاتن مرۆڤیان ڕووتکردەوە لە گیان. وەک چۆن زانای دەروونناسی د. ۆ. هێب سەلماندی کە مێشک و هۆشداری تەواوکەری یەکدین و گیان بوونی نییە. جگە لەمە زۆر لە فەیلەسووفانی دەمارناسی هاوشێوەی پاتریسیا چارچلاند کە سەرۆکی بەشی فەلسەفەیە لە زانکۆی کالیفۆرنیا دەڵێت، گیان هیچ بوونێکی نییە لە لەشی مرۆڤدا. ئەمەش بووە وەڵامێکی یەکلاییکەرەوە بۆ هەموو ئەو ئەزموونە نازانسییانەی کە دەکران لەسەر بوونی گیان، وەک ئەزموونی (٢١ گرام)ی فیزیازان دەنکن ماکدۆگاڵ(٣)، ئەوەی وای بۆ دەچوو کە گیان لە ماددە پێک هاتووە و کێشی هەیە، بۆیە دەتواندرێ لە کاتی دەرچوونی لە لەش کێشەکەی بپێورێت! بێگومان ئەمەشیان وەک چەندان ئەزموونی ساختە و نازانستی، لەلایەن زانا و شارەزایان هەڵەبوونەکەی سەلمێندرا.\nمێشک هەموو شتێک دەکات\nئەگەر گیان پێک هاتبێ لە هەستونەستەکان، سۆزداری، گلدانەوەی بیرەوەرییەکان، هەستبەخۆکردن، ژیربێژین، بڕیاردان، گشت چالاکییە هۆشەکییەکان، کەواتە پێویستمان بە گریمانەی بوونی ئەو شتە نییە، چونکە ئەندامێک هەیە هەموو ئەمانە لەخۆ دەگرێت، ئەویش مێشکە. ئەم بیرۆکەیە بۆ ڕابەری پزیشکی، هیپۆکرات (٤٦٠ – ٣٧٧ پ.ز.) دەگەڕێتەوە کە دەڵێت: پێویستە هەموو کەس ئەوە بزانێت کە خۆشی و شادی، وەرزش، خەمۆکی، ناخۆشی، بێهیوایی، گلەیی، دڵنەوایی، سەرچاوەی گشتیان تەنیا مێشکە و هیچی دیکە نییە.\nمێشک ئەو ئەندامەیە کە خاوەنی نەخشەیەکی تەواوی لەشی مرۆڤ و جیهانی دەرەوە و ئەزموونەکانییەتی، هەر تێکچوون و زیانێکیش کە بە خانەکانی مێشک دەگات لەڕێی ڕووداوێک، نەخۆشییەکی هۆشەکی و شێوانێک بەدەر دەخات لە ڕەفتار و کەسایەتیدا بەگوێرەی بڕ و ئاستی زیانەکە.\nخۆ ئەگەر گوتەکانی ئەفلاتون لەبەرچاو بگرین، بەوەی کە پێی وایە یەکێک لە فەرمانەکانی گیان بیرەوەرە، دەبینین لە کاتی لێدان و پیاکێشانێکی توند لە سەر، وا دەکات بۆ چەند ساڵێک بیرەوەرییەکانت لەدەست بدەیت. باشە ئەمە بۆ ڕوو دەدات؟ ئەگەر گیان شتێکی ناماددەیی بێ و جیا بێت لە لەشە ماددەییەکەمان، دەبووایە بەو لێدانە زیانی پێ نەگات، ئەو زانیارییانەشی کە لە گیاندا گل دراون، ون نەبن.\nچالاکی خانە دەمارەکییەکانی ناو مێشک بەرپرسن لە شێوان و گرفتەکانی کردارگەلە هۆشمەندی و هەست و سۆزەکان، لەلای ئەوانەی تووشی نەخۆشی کەمهۆشی(گێلی) بوونە. لێرەدا شتێکی گەلێک ناشیرین و نامرۆڤانەیە کە هۆکارەکەی بخەینە ئەستۆی گیانە گریمانەکییەکەیان، چونکە بە ڕێکخستن و ڕاستکردنەوەی کردارە ناوەکییەکانی مێشک، دەتواندرێ ببێتە چارەسەرێکی باش بۆ ئەو گرفتانە.\nبوونی کۆمەڵە دەرمانێک بۆ گۆڕینی هەست و ڕەفتار و هەڵسوکەوتی ئەو کەسانەی کێشەی دەروونییان هەیە، بەڵگەیەکی دیکەی زەقی نەبوونی گیانە. چونکە هەر کاتێ شێوانێک پەیدا دەبێت لە هاوسەنگییە کیمیاییەکانی ناو مێشک، بە نموونە لە کەمبوونەوەی کاری دۆپامین، نۆرادرینالین، سیرۆتۆنین و تیترابینازین، وا لە هەندێ کەس دەکات تووشی خەمۆکی ببێت. بەرانبەر بەمەش، دەکرێ چەند جۆرە دەرمانێک بەو کەسانە بدرێت کە تووشی ئەم نەخۆشییە بوونە، بۆ ڕێکخستن و چاککردنی ئەرک و فەرمانەکانی ئەو چەند گوێزەوە دەمارەکییانەی ناو مێشک.\nمێشک شوێنی بیرکردنەوە، ڕووداو و بیرەوەرییەکان، خۆشویستن و ڕک لێبوونەوە، ئاگایی و هەست و نەستەکان، بۆچوون و بیروباوەڕەکان، بڕیاردان و دروستبوونی کەسایەتییە. کەواتە وەک چۆن شارەزای ئەم بوارە د. ک. جۆنسۆن دەبێژێت: کەواتە هیچ کارێک بۆ گیان نەمایەوە کە پێی هەڵسێت!\n(٣) چەند هەوڵێک دراوە بۆ بەکردارەکی سەلماندنی بوونی گیان، وەک ئەوەی ناونرا بە تیۆری (٢١ گرام) کە لەلایەن فیزیازان د. دەنکن ماکدۆگاڵ (Duncan MacDougall) لە ساڵێ ١٩٠٧ ئەنجام درا. ئەمەیان لەسەر چەند نەخۆشێک کە لە سەرەمەرگدا بوون کرا، بۆ پێوانەکردنی کێشیان پێش و پاش مردن، لەم ئەزموونەدا بەدەرکەوت کە کێشی گیان ٢١ گرامە بێ کەم و زیاد! ئەم ئەزموونە گەلێک سەرنجڕاکێش بوو، بۆیە چەند جاری دیکە دووبارە کرایەوە و هەوڵ درا لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت لەلایەن شارەزایان لەو بوارەدا، بەڵام ڕەخنەیەکی زۆری ئاراستە کرا، کەسیش نەی توانی بە ئەنجامێک بگات، بۆ سەلماندنی ئەوەی کە گیان بوونی هەبێت. ئەم بیرۆکەیە کراوە بە فلمیش.


پەروەردە لە حەسەکەی سووریا خەونێکەو نایەتەدی - SAHAR KURDISH (Sorani)\nئه‌یلوول 23, 2020 04:19 Asia/Tehran\nبە پێی ڕاپۆرتی ئیرنا بە گێڕانەوە لە ھەو.اڵدەریی فەرمیی سووریا «سانا»وە، بە دەست پێ بوونی ساڵی تازەی خوێندن لە سووریا و ھاتنی سێ ملوێن و ٧٠٠ ھەزار خوێندکار بۆ قوتابخانەو فێرگەکان، پەروەردەو فێرکردنی حەسەکە لە باکووری ڕۆژئاوای سووریا لەبەر کەم بوونی قوتابخانە لەگەڵ گرفتی زۆردا بۆ فێرکاریی قوتابیان بەرەوڕووە.\nقەرەباڵغ بوونی لە ڕادەبەدەری پۆلەکان لە قوتابخانەکانی پارێزگای حەسەکە و دژوار بوونی دەست ڕاگەییشتنی قوتابیان بە ھەلی خوێندن تەنیا دوو نمونەی بچوکی دەرەنجامی ئەو جەفاکارییانەیە کە ھێزەکانی سووریای دیموکرات خەریکە لە منداڵەکانی ئەم پارێزگایەی دەکات.\nداگیرکردنی زۆربەی قوتابخانەکان، بارستایی و توانایی قوتابخانە دەوڵەتییەکانی بۆ وەرگرتنی ژمارەی ڕوولەپەرەی قوتابیان بەرتەسک کردووەتەوە. بە پێی ڕاگەیاندنی پەروەردەی حەسەکە لە ئێستادا بوونی زیاتر لە ٧٠ قوتابی لە پۆلێکدا بووەتە ھۆی ئەوەی کە ھێندێک لە قوتابیان یان بە پێوە ڕاوەستن و یان لە سەر زەوی دانیشن.\nھاوکات بنەماڵەکانی ئەم قوتابیانە ھەڵس و کەوتی چەکدارانی ھەسەدە بە تاوانێکی دژی ھەزاران منداڵ و تازەلاوو ھەڕەشەیەک بۆ داھاتوویان دەزانن و داوای خۆ تێگەیاندنی کۆڕوکۆمەڵە نێونەتەوەییەکان دەکەن بۆ ڕاگرتنی ئەو کردەوانەو کرانەوەی قوتابخانەکان لە ڕووی منداڵەکانیان.\nئەو بنەماڵانە ڕێکخراوەی نەوتەوەکان بە خەمساردی تۆمەتبار دەکەن و وای لێک دەدەنەوە کە لە ھەمبەر ڕەفتاری ھەسەدە دژی خەڵکی ئەو ناوچەیە بێ دەنگەی لێ کردووە.