👫 ئیسماعیل سەردەشتی Biography\n📅 Added on Nov 9 2008 11:38AM\nلە ساڵی 1977 لە سەردەشت لەدایکبووە، ساڵی 1997 دەست [ More... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 96% ✍ H.B. 9-11-2008 11:38:20\n🏰 باخی (سەردەشت) Places\n📅 Added on Jul 9 2016 10:53PM\n👁 This item has been viewed 7,976 times\nیەک لە گوندەکانی شاری سەردەشتی رۆژهەڵاتی کوردستانە [ More... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 74% ✍ S.E. 9-7-2016 22:53:17\n📷 بریندارانی بۆردوومانی کیمیایی لە سەردەشت Image and Description\n📅 Added on Jun 17 2012 4:24PM\n👁 This item has been viewed 15,159 times\n1988 [ More... 👁] ✖ ✖ 1 0 ✔ 80% ✍ H.B. 17-6-2012 16:24:46\n📕 بۆ شارەکەم سەردەشت: نامێلکەی تایبەت بە بۆنەی 25 ساڵەی کارەساتی شیمیایی سەردەشت Library\n📅 Added on Jun 30 2012 9:05PM\n👁 This item has been viewed 17,440 times\nئامادەکردنی: رەحمان نەقشی 2012 [ More... 👁] 📕 ✖ 0 0 ✔ 99% ✍ H.B. 30-6-2012 21:05:07\n📷 بۆمبارانی شاری سەردەشت له لایەن فڕۆکەکانی رژێمی بەعسی - گەرەکی عەیزپوور ئەقدەم Image and Description\n📅 Added on Jan 1 2014 8:10PM\n👁 This item has been viewed 13,953 times\n... [ More... 👁] ✖ ✖ 2 0 ✔ 80% ✍ H.B. 1-1-2014 20:10:43\n🔣 بەنداوی سەردەشت Miscellaneous\n📅 Added on Jun 25 2017 10:10AM\n👁 This item has been viewed 9,204 times\nبەرزییەکەی 116مەتر و درێژییەکەشی 275مەترە، دەکەوێت [ More... 👁] ✖ ✖ 1 0 ✔ 99% ✍ H.B. 25-6-2017 10:10:25\n📝 بەیاننامەی PAK بە بۆنەی 31 هەمین ساڵوەگەڕی بۆردوومانی کیمیایی سەردەشت Documents\n📅 Added on Jul 8 2018 12:55PM\n31 ساڵ لەمەوبەر، رۆژی 7 پووشپەڕ، لە جەنگەی شەڕی ئێ [ More... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 97% ✍ H.B. 8-7-2018 12:55:41\n📝 پارتی دەستی بەسەر کتێبی سەردەشت عوسمان گرت و بەهزاد موحسین دەستگیر دەکات Documents\n📅 Added on Apr 20 2018 3:57PM\n👁 This item has been viewed 2,537 times\nئاسایشی پارتی: “کتێبی سەردەشت عوسمان لە تی ئێن تی [ More... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 95% ✍ H.B. 20-4-2018 15:57:23\n💎 پاشماوەی قەڵایەک لە سەردەشت Archaeological places\n📅 Added on Mar 18 2015 8:34PM\n... [ More... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 82% ✍ H.B. 18-3-2015 20:34:04\n| Page generation time: 4,696 second(s)!


دەسەڵاتی کەمتەرخەم نائومێدی کردین.\nرای گشتی کوردستان و دەزگاکانی ڕاگەیاندن.\nسەرۆکایەتی پەرلەمانی کورستان.\nسەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان.\nسەرۆکایەتی حکومەتی ھەرێمی کوردستان.\nوەزارەتی خوێندنی باڵا و سەرۆکی زانکۆکان.\nبەداخەوە دوای چەندین خۆپیشاندانی ئارام و ھێمنانە و گەیاندنی چەندین یاداشتنامە لەڕێگای تایبەت و گشتیەوە بەمەبەستی گەیاندنی داواکاری (٥٠٠٠) ھەزار فێرخوازی زانکۆکانی کوردستان بەمەبەستی زیادکردنی وانەی عبور (پەڕینەوە).\nبەڵام ھیچ کەس و لایەنێک گوێیان بەداواکارییەکەمان نەدا و وەزیری خوێندنی باڵاش بڕیارێکی مەرجداری دەرکرد کەتەنیا ژمارەیەکی کەم لەفێرخوازان لێی سوودمەندبوون، دواتریش سەبارەت بەداواکاری ئێمە بەرپرسیارێتی خستە ئەستۆی سەرۆکی زانکۆکانی کوردستان و بەپێچەوانەوە سەرۆکی زانکۆکانی کوردستانیش بەرپرسیارێتیەکەیان خستە ئەستۆی جەنابی وەزیر چەندین جار ئاماژەیان بۆ ئەوەکرد ئەگەر جەنابی وەزیر ئەم بڕیارە دەربکات ئێمە دەستخۆشی لێدەکەین.\nدواتر زانکۆی کوردستان کەخاوەن ئیمتیازەکەی خودی سەرۆک وەزیرانە بڕیارێکی تاکلایەنەی دەرکردووە بەزیادکردنی عبور و کارئاسانی کردن بۆ فێرخوازانی بەڵام ئەم بڕیارە زانکۆکانی تری نەگرتەوە.\nبەداخەوە جگە لەکەمتەرخەمی وەزارەت و سەرۆکی زانکۆکانی کوردستان ھەریەکە لەسەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان و سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران و پەرلەمانی کوردستان ھیچ ھەڵوێستێکیان نەبوو لەئاست داواکاری (٥٠٠٠)فێرخوازی زانکۆ.\nجێگای داخە لەھەرێمی کوردستان کاتێک بەئارامی داواکاریت ھەبێت ھیچ کەس و لایەنێک گوێت لێناگرێت بەپێچەوانەوە ئەگەر ئاژاوە و پشێوی دروست بکەیت ئەوا وێڕای ئەوەی ھێرش دەکەنە سەرت ھەر زوو داواکاریەکەت جێبەجێدەکەن.\nداواکاری ئێمە لە کاتێکدایە کەھەمان بڕیار لەبەغدا زۆر بەزیاترەوە جێبەجێکراوە بۆ زانیاریتان چەندین پەرلەمانتاری کورد لەبەغدا پشتگیریان کردین بەڵام بەداخەوە پشتگیری و قسەی خێری ھیچ کەسێک دەردی ئێمەی دەرمان نەکرد.\nلە کاتێکدا خراپی دۆخی سیاسی و دارایی لەھەرێمی کوردستان ڕەوایەتی ئەدات بەداواکاری ئێمە لەکۆتاییدا داوا دەکەین لەئێستاشدا دەرفەتێک ماوە بۆ جێبەجێکردنی داواکارییەکەمان تاوەکو عبور بکرێتە دوو وانە لەیەک قۆناغدا.\nجگە لەوەش کرێی خوێندن لەزانکۆ ئەھلیەکان کەمبکرێـتەوە بەپێی ژمارەی وانەکان وەربگیرێت نەک ھەمان کرێی ساڵانی ڕابردوو لەفێرخواز وەربگیرێت.\nچاوەڕوانی وەڵامێکین.. لەگەڵ ڕێزدا.\nناوی ژمارەیەک لە فێرخوازانی زانکۆکانی کوردستان:\n١. بەمۆ نەسرەدین علی\nپەروەردەی زانستەکان/ماتماتیک زانکۆی سلێمانی\n٢. ھاوناس مەحمود عباس\nزانکۆی سەڵاحەدین/کۆلێژی پەروەردە/ماتماتیک\n٣. موراد داود نوری\nزانکۆی سلێمانی/پەروەردەی زانستەکان/فیزیا\n٤. ڕەنج دەروێش علی\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/یاساوڕامیاری\n٥. شنۆ فەیزی عومەر\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێڕی وئابوری/ژمێریاری\n٦. ھیران ئیبراھیم محمد\nزانکۆی سلێمانی/پەروەردەی بنەڕەت/ماتماتیک\n٧. بێلان محمد حسن\nکۆلێژی تەکنیکی ئەندازیاری ھەولێر/بەشی سارکردنەوەوھەواسازی\n٨. ڕووباری علی حمە سلیم\nزانکۆی سلێمانی/زانستە ئیسلامیەکان\n٩. ڕووداو عبدڵا شەریف\nزانکۆی سەلاحەدین/کۆلێژی ئەندازیاری/پڕۆگرامسازی\n١٠. سەردار حسن محمد\nزانکۆی سلێمانی/پەروەردەی زانستەکان/ماتماتیک\n١١. محمد جلال\nزانکۆی ھەولێری پزیشکی\n١٢. ئەیوب محمد عبدالعزیز\n١٣. سۆزان فایەق علی\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێڕی و ئابوری/دارایی و بانک\n١٤. سەراح شکور علی\nزانکۆی سەلاحەدین/کارگێڕی و ئابوری/کارگێڕی کار\n١٥. سرود ئومێد عومەر\n١٦. بەیان قادر حسن\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/زانست و تەکنەلۆجیا/کۆمپیوتەر\n١٧. ئاڤێستا محمد ڕەوف\nزانکۆی سلێمانی/پەروەردەی بنەڕەتی/کۆمپیوتەر\n١٨. عبدالکریم کمال عبداللە\nزانکۆی سەلاحەدین/کۆلێژی بنەڕەتی/زانستی گشتی\n١٩. نگین خۆشناو کریم\nزانکۆی سلێمانی/کۆلێژی دەرمانسازی\n٢٠. شاھۆ سەردار محمد\nزانکۆی دھۆک/پەروەردەی بنیات/ماتماتیک\n٢١. ھونەر علی حەمەڕەش\n٢٢. شادی جەزا علی\nزانکۆی سلێمانی/پەروەردەی بنەڕەت/کۆمپیوتەر\n٢٣. ڕۆمان جوتیارحسن\nزانکۆی سلێمانی/ئەندازیاری کارەبا\n٢٤. جەمیل عزیز حمەڕمین\nزانکۆی سەلاحەدین/زانستی فیزیا\n٢٥. زریان ڕێبوار نسرەدین\nزانکۆی سلێمانی/بەشی ئەندازیاری ئاودێری\n٢٦. ھاوکار عمر حمە ساڵح\n٢٧. شێنێ بەختیار فتح اللە\nزانکۆی سلێمانی/کشتوکاڵ/بەشی باخداری\n٢٨. دیوان ڕۆستەم\nزانکۆی ھەڵەبجە/بەشی کۆمەڵایەتی\n٢٩. دیمەن مامەند محمد\n٣٠. سۆلین محمد شریف\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێری و ئابوری/دارایی وبانک\n٣١. شاخەوان مەھدی احمد\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێری و ئابوری/ژمێریاری\n٣٢. سلوی مسدق عوسمان\n٣٣. کۆسرەت زرار\nزانکۆی ڕاپەڕین/زمانی عەرەبی\n٣٤. کوردۆ کریم مجید\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/یاسا\n٣٥. قیدار شوکت ابراھیم\n٣٦. زانا سید عزیز\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێری و ئابوری/کارگێری کار\n٣٧. محمد سرھد جلال\nزانکۆی سلێمانی/بەشی فیزیا\n٣٨. سەروەر حسێن عبدڵا\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێری کار\n٣٩. ئازاد ئەدھەم سلیم\nزانکۆی شەقلاوە/بەشی فیزیا\n٤٠. باکۆ علی تەھا\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/زمانی ئینگلیزی\n٤١. ژیر جەعفەر علی\nزانکۆی سلێمانی/زانستی کۆمپیوتەر\n٤٢. سانا سیروان\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێری و ئابوری/دارایی و بانک\n٤٣. ڕاستی علی ڕەشید\n٤٤. سروشت جەمال قادر\n٤٥. عبدالباری میران عزیز\n٤٦. ڕابەر خالید تالیب\n٤٧. ملکۆ فتاح محمدڕمین\n٤٨. باست ڕۆستەم عزیز\nزانکۆی سەلاحەدین/کۆلیژی پەروەردە/بەشی کیمیا\n٤٩. دانیار مەنسور عبدالرحمان\n٥٠. گوڵان سارون\nزانکۆی سلێمانی/کشتوکاڵ/بەروبومی کێڵگەیی\n٥١. ئارام تقی الدین\nزانکۆی زانکۆی سەلاحەدین/کۆلیجی زانست/فیزیا\n٥٢. نێرگز فاروق\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کۆلێجی زمان/ئینگلیزی\n٥٣. عمر عوسمان علی\nزانکۆی سلێمانی/سکوڵی زانست/ماتماتیک\n٥٤. لێزان سعداللە حسن\nزانکۆی سەلاحەدین/کۆلێژی زانست/فیزیا\n٥٥. ھاوڕێ نجم الدین ساڵح\n٥٦. کەیوان خالید فتاح\n٥٧. ھاوکار کریم ڕحمد\n٥٨. ڕۆژان ابراھیم ساڵح\nزانکۆی سەلاحەدین/ئەندازیاری/بەنداو سەرچاوەکانی ئاو\n٥٩. سروە کامیل\n٦٠. شارۆخ علی\n٦١. کاڵێ سەرھەنگ مولود\nزانکۆی سلێمانی/بەشی ماتماتیک\n٦٢. ڕاژان کازم\n٦٣. ڕێناس علی شەریف\nزانکۆی سلێمانی/زانستە ئیسلامیەکان/دیراساتی ئیسلامی\n٦٤. کاژاو محمد محمود\nزانکۆی سلێمانی/ئەندازیاری شارستانی\n٦٥. شاسوار احمد حسن\nزانکۆی ڕاپەڕین /بیرکاری\n٦٦. نەوا حسیب\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کۆلیجی یاسا\n٦٧. شارۆ تۆفیق مجید\n٦٨. شاخەوان سعداللە عبداللە\nزانکۆی سلێمانی/کۆلێژی کشتوکاڵ\n٦٩. سادق محمد حمید\n٧٠. سیڤان تحسین عبدالباقی\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆی/یاسا\n٧١. ڕەشاد جعفر ابراھیم\n٧٢. ڕەوا محمد\n٧٣. ھۆزان محمد\nزانکۆی سلێمانی/کارگێری و ئابوری/کارگێڕی کار\n٧٤. ئەھوەن فاروق عزت\n٧٥. ئەیاد محمد\n٧٦. سیڤەر جلال\nزانکۆی سلێمانی /زانست/کۆمپیوتەر\n٧٧. سەرکەوت عوسمان\n٧٨. شادیە ڕەسول حمە\nزانکۆی ھەڵەبجە/کۆلیجی زمان/ئینگلیزی\n٧٩. ھەرێم ئەنوەر محمد\n٨٠. دێکان ڕەوف حاتم زانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/زانست و تەکنەلۆجیا/کۆمپیوتەر\n٨١. ڕێڤین احمد قادر\nزانکۆی سلێمانی/زانست/ بەشی ماتماتیک\n٨٢. شەنگە علی غولام\n٨٣. ھێمن ئیبراھیم\nزانکۆی سەلاحەدین/کۆلیجی ئەدەبیات/کۆمەڵناسی\n٨٤. وەھبە ناسر عبدالقادر\n٨٥. فیدا ابراھیم\n٨٦. بەختەوەر محمد\n٨٧. بەنگین لوقمان\nزانکۆی نەورۆز/کارگێری و ئابوری/کارگێری بانک\n٨٨. زەینەب سلاح کریم\n٨٩. ھەڵۆ ھەڵکەوت زانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی\n٩٠. ڕێبین حسن ساڵح زانکۆی سلێمانی (سیاسە)\n٩١. کاروان سالار احمد\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێڕی و ئابوری/ژمێریاری\n٩٢. میران تۆفیق محمد\n٩٣. نوور عبدالواحید عبداللە\nزانکۆی سەلاحەدین /زانست/ماتماتیک\n٩٤. کوردە احمد\nزانکۆی سلێمانی/کۆلیجی زمان/ئینگلیزی\n٩٥. گوڵان نەوزاد\n٩٦. ئاکۆ موراد\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کارگێڕی و ئابوری/کارگێڕی کار\n٩٧. ژیر محمد جلیل\n٩٨. ڕایان لوقمان\n٩٩. شێنێ تاھیر محمد\nزانکۆی چەرمۆ/زانستە ڕامیارییەکان\n١٠٠. گەشاو عومەر ماروف\nزانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی/پەیمانگای بەکرەجۆ\n١٠١. بینایی لوقمان\n١٠٢. ئەڤین محمود\n١٠٣. ڕەوا توانا\n١٠٤. خەیاڵ کامەران عزیز\n١٠٥. ژیر فەرەیدون سابیر\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/کۆمپیوتەر\n١٠٦. لانکۆ سیروان حمە\n١٠٧. سازان رەفیق محدالدین\n١٠٨. گۆران محمد\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/دارایی و بانک\n١٠٩. شەھلا عبدالقادر ساڵح\nزانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی/ژمێریاری


گوڵه‌كانی ره‌یحانه خۆشه‌ویستی له موسڵ بڵاوده‌كه‌نه‌وه\nناوم دانیه سالم-ــه و ساڵی 1995 له موسڵ له دایكبوم، له نێو كه‌سوكار و هاوڕێیه‌كانمدا به ره‌یحانه بانگده‌كرێم، ده‌رچوی كۆلێژی كشتوكاڵی زانكۆم و له‌ناوچه‌ی رۆشنبیری شاره‌كه دوكانێكم كردۆته‌وه بۆ فرۆشتن گوڵ.\nدوای ئه‌وه‌ی له دامه‌زراندن بێ ئومێد بوم، به پاڵپشتی باوكم ئه‌و دوكانه‌م كرده‌وه، ئامانجیشم ئه‌وه‌یه له‌رێی گوڵه‌كانمه‌وه خۆشه‌ویستی له هه‌موو شوێنێكی ئه‌م شاره‌دا بڵاوبكه‌مه‌وه، كه سێ ساڵ به‌شه‌ڕ و ئاڵۆزی زۆردا تێپه‌ڕی.\nزۆربه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی سه‌ردانی دوكانه‌كه‌م ده‌كه‌ن و گوڵ ده‌كڕن پێشكه‌شی خۆشه‌ویسته‌كانیان ده‌كه‌ن. جارێكیان پیاوێك هاته لام و پرسی هیچ گوڵێكت هه‌یه بۆ ئه‌م گوڵه، -وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ئه‌و ئافره‌ته‌ی له‌گه‌ڵیدا بووـ ، دواتر چه‌پكێك گوڵم بۆ رازانده‌وه و ئه‌ویش نوشتایه‌وه تا گوڵه‌كه پێشكه‌شی بكات، ئه‌وه‌ش هه‌ستێك بوو وه‌سف ناكرێت.\nئومێده‌وارم هه‌موو كچان كاربكه‌ن، تا پشت به خۆیان ببه‌ستن، به‌هیوام بتوانن رۆڵم هه‌بێت له بڵاوكردنه‌وه‌ی رۆشنبیریی و ئاشتی و گوڵ له بری شه‌ڕ.\nعه‌باس له كه‌ره‌نتینه‌دا 50 ته‌مبور دروستده‌كات


کات 05/07/1399 695 بازدید\nبەڵام من بەختم نەبوو. لەگەڵ یەکەم قیژەم مانگ گیرا،… دراوسێیەکمان کە بۆ بەردانی مانگ چووبووە سەر بانی تەنەکە بکوتێ کەوتبووە خوارەوە و قاچێکی شکابوو، شیرە هەوێنکراوەکەی دایەگەورە نەببووە ماست، لە هەموو خراپتریش شێری ئاوەکەی حەوشە کتوپڕ تەقیبوو. باوەگەورە رایکردبووە حەوشە و نەڕاندبووی “یا رەسوڵڵا!… یا غەوسی گەیلانی!”\nهەر ئەو ساڵەیش حکومەت رووخا، لە کۆڵانەکەی ئێمە کابرایەک بە دەمانچە دوو کوڕی خۆی کوشت و بەدەشتەکەی پشتی قوتابخانەی ئەحمەدی دەرچوو بۆ ئێراق، دیسان لەمەیش خراپتر پیاوێکیان بەسەر ژنێکی دراوسێمانەوە گرت.\nباوەگەورەم ئەمجارە لەگەڵ تۆیۆتایەک پڕی مریدی ‘شێخ باقی’ یەک کەوت و چوو بۆ دێی ‘ناوە’ بۆ ئەوەی بەڵکو خوا بەزەیی پیامانا بێتەوە و دۆعا نهێنییەکانی باوەگەورەم گیرابن و لە بەڵای من رزگاریان بێت. جگە لەمە خێروخێراتەکانیشی زیادکرد و هەتا دەیتوانی دەستی یارمەتیی لە فەقیر و هەژاران نەدەگێڕایەوە، بەڵام دیسان بێسوود بوو. هەر لەو ساڵانەدا بوو تەیارە شارەکەی بۆمباران کرد و سەدان کەسی کوشت و بریندارکرد، خاڵۆزایەکم لەسەر سیاسەت گیرا و ئیعدام کرا، پوورزایەکیشم خرایە زیندانەوە و کتوپڕ نرخی شتومەکیش چووە سەرەوە.\nهەڵبەت با ئەوەیش بڵێم ماوەیەکە بوومەتە کۆمۆنیست! بەڕێکەوت بوو. لێم مەپرسن چۆن. هەر ئەوەندە بزانن جارێکە وام لێهاتووە. لام وایە فەقیر و هەژار نابێ بمێنن و نە کەس لە کەس زیاترە و نە کەس لە کەس کەمتر. باوەگەورەم بە بیستنی ئەم قسانە هەڵدەچێ و دەڵێ فڵتە فڵت… نانەکەت بخۆ! من زۆر خۆشحاڵم وام لێهاتووە. سەروگەردنێک بەرزتر خۆم رادەگرم و هەوڵدەدەم هەمیشە بەڕووی دونیا و ژیاندا پێبکەنم.\nتەنیا باوەگەورە خۆی وا بیر ناکاتەوە،… تەنیا خۆی!\nشەوێکیان هەموو خێزان لە دووای نانخواردن کۆبووینەوە و سەیری تەلەفزیۆنمان دەکرد. هەواڵەکان بوو. بێژەر دەڵێ بەردێکی زلی ئاگرین لە ناو کاکەشان بە سورعەتێکی سەیر بەڕێوەیە و گوایا زۆربەی زانایانیش لەسەر ئەو رایەن بەرەو گۆی زەوی دێت، دەڵێ ئەو بەردە زەوی دەپێکێ و بەم شێوەیە بۆ هەمیشە ئەگەری ئەوە هەیە زەوی بە هەموو شتێکیەوە لەناوبچێ. ئاگام لێیە باوەگەورە خێرا سەر وەردەگێڕێ و لە من دەڕوانێ کە لە تەنشتی چەپییەوە دانیشتووم. لە بەر خۆیەوە دەڵێ “ئاخر زەمان،… قیامەت!” من بە هەستی کۆمۆنیستیانەی خۆمەوە دەڵێم ئەم سەگبابانە درۆ دەکەن دەیانەوێ سەری میللەت بە شتی قۆرەوە سەرقاڵ بکەن بۆ ئەوەی دزی و حیزی خۆیان بچێتە بەرەوە! باوەگەورە کە زۆر تووڕەیە دەڵێ فڵتەفڵت دیسان!\nدیارە گرینگیش نیە بزانم. پێویستە ئەم ماوە کورتەی باوەگەورە لە ژیاندا ماوە کەمێک پێبکەنێ،… کەمێک دڵی خۆش بێت. ژیان ئەوە ناهێنێ!


دکتۆر کەمال میراودەلی: پرسەکانی دەولەت و دەوڵەتی کوردیی . – WTARIKURD\nدکتۆر کەمال میراودەلی: پرسەکانی دەولەت و دەوڵەتی کوردیی .\nتێبینی : ئەم بابەتە ساڵی 2014 بڵاوکراوەتەوە، لەبەرگرنگی دووبارە بڵاومانکردۆتەوە.\n* بە پێی هۆبسبۆم لە کاتی شۆڕشی فەرەنسیی 1789 دا تەنیا نیوەی خەلکی فەرەنسا هەندێک فەرەنسییان دەزانی، و تەنیا 12-13% بە باشی قسەیان پێدەکرد.\n* سەرنج بدەن گەر تەنیا ئابووریی قەتەر و میسر تێکەڵ بوونایە، ئێستا میسرو عەرەب لە کوێ دەبوون؟\n* چەمکی عێراق لە گۆڕێ نەبوو تا ئەو کاتەی ئێمە مەملەکەتی عێراقمان لە ساڵی 1932 دا دروست کرد.\n1 – دەوڵەت چییە؟\nچەمکی دەوڵەت چەسپاوو نەگۆڕ نییە، یان راستتر گەر چەمکەکە یان پێناسەکە بە روالەت ، یان لە فەرهەنگێکی سیاسییدا، دیاریکراوو باوەڕپیکراو بێت ئەوا هەمێشە گۆرانکارییەکانی دنیا وا دەکەن چەمکەکان نەتوانن پر بە پێستی چەمکێنراوەکان یان پێناسەکراوەکان هەبن. واتە وابوو ، واقیع، ئەوەی وایە و ئەوەی هەیە هەمیشە دەگۆڕێ و وابوویەکی ترو هەبوویەکی تر دێتە گۆڕێ کە هاوواتایی نێوان چەمک و پێناسەو، وابووە نوێکان تێک دەدات.\nباوترین پێناسەی دەوڵەت لە ڕووی یاسایی یەوە ئەوەیە: ناوچەیەکی جوگرافیی سنوورەکانی دیاریکراوو بن و دەسەلاتێکی هەبێت سەروەریی بە سەر ولاتەکەدا هەبێت و شەرعییەتی سیاسیی خۆی لەمەوە وەبگریت.\nA nation state is a geographical area that can be identified as deriving its political legitimacy from serving as a sovereignnation.\nواتە دوو مەرجی سەرەکی دەولەت لێرەدا :\n1- سنوور و 2- سەروەریی یە [نواتە دەەسەلاتی بریاری سیاسیین، سەربازیین، ئابوریی و ئیداریی سەربەخۆ بۆ بەرێوەبردن و پیشخستنی ناوچە سنووردارەکەن]. بەلام وەک دوایی روونی دەکەینەوە هەر دوو مەرجەکە لەم سەردەمەدا ماناو نرخ و کاریگەرییان بە شیوەیەکی زۆر نیسبیی نەبێت، نەماوە. دیارە جیاوازی لە نیوان دەوڵەتاندا بە پێی رادەی دەسەلات و هەلومەرجی بەردەوامیی و سەقامگیرییان هەیە.\n2- پرسی دەوڵەت بە پلەی یەکەم پرسی هێز و دەسەلاتەن؟\nئەوروپا لە سەدەی نۆزدەیەمدا ئایدیای دەوڵەتی نەتەوەیی بە چەمکی مۆدێرنی ئێستا هێنایە کایەوە: ئەمە لە دوو وشە پێک دێت: دەولەت + نەتەوە. بەلام راستیی لە ئەزموونی ئەوروپاو کۆلۆنیالیزم و ئیمپریالیزمی ئەوروپایی دەوڵەتی نەتەوەیی مانای’ دەولەتی نەتەوە” نییە، واتە دەوڵەتیک بۆ نەتەوەیەک کە پێش دەوڵەتەکە هەبووبێت دروستکرا بێت: بەڵکو مانای” دەولەتی یان دەسەلاتی نەتەوە دروستکەرە” بە هۆکاری هێز زۆر جار لەلایەن هێزیكی زاڵەوە جا پێشتر خۆی نەتەوە بووبێت یان نا.\nنەتەوە، کە پێناسە دەکرێ بە: کۆمەڵە خەڵكێک لە ناوچەیەکی جوگرافیی دیاریکرادوا کە نەژادو زمان و کەلتوور و مێژوو- و ئابووریی هاوبەشیان هەبێت، بە هەزاران ساڵ پێش دەولەتی نەتەوەیی هەبوون. هەروەها دەوڵەتی نەتەوەیی بەهێز دروستکراویش لە شێوەی ئیمپراتۆریەتەکاندا هەبوون. وشەی دەولەت لە پێناسەی نوێی دەولەتی نەتەوەیی دا مانای بوونی دەسەلاتی مەرکەزیی دەگەیەنێت و هیچی تر: واتە نەتەوەیەک کە بە هۆی دەسەلاتیکی مەرکەزیی بە سەر جوگرافیایەیەکی دیاریکراوو خەڵکەکەیدا، یەک نەژادو نەتەوە بن یان فرە نەژادو نەتەوە، دروست بوو بێت.\n3- فەرەنسا نەتەوەیەکی بە دەسەڵات- دروستکراوە .\nفەرەنسا بۆ نموونە ئاوا دروست بووە\nمێژووناسیی مارکسی مەزن ئێریک هۆبسبۆم دەهزرێ کە [ دەولەتی فەرەنسا] پێش نەتەوەی فەرەنسا یان دروستبوونی گەلی فەرەنسا هاتووە، واتە دەوڵەت نەتەوەی فەرەنسی دروست کردووە نەک ناسیۆنالیزمی فەرەنسیی، کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەدا دەرکەوت. بە پێی هۆبسبۆم لە کاتی شۆڕشی فەرەنسیی 1789 دا تەنیا نیوەی خەلکی فەرەنسا هەندێک فەرەنسییان دەزانی ، و تەنیا 12-13% بە باشی قسەیان پێدەکرد .\nIn France, Eric Hobsbawm argues the French state preceded the formation of the French people. Hobsbawm considers that the state made the French nation, not French nationalism, which emerged at the end of the 19th century.. At the time of the 1789 French Revolution, only half of the French people spoke some French, and 12-13% spoke it “fairly”, according to Hobsbawm..\n4 – ئەمریکا دەوڵەتی دەەسەلاتی داگیرکاریی و لەناوبردنی نەتەوانە .\nئەمریکا نموونەیەکی سەیرترە: پێش بوونی ناوو دەوڵەتیک بە ناوی ئەمریکا: دەیان نەتەوەی خاوەن خاک و زمان و جوگرافیاو ئابووری هاوبەش و سایکۆلۆجی هاوبەش و میراتی رۆحی هاوبەش، لە ئەمریکا [ هەروەها لەکەنەداو ئوسترالیاو نیوزیلەندا و… هتد ] هەبوون. بەلام دەسەڵاتی پیاوی سپی یەکەم خاکەکەی داگیرکردن و، دووەم وەک کۆمەڵ و گرۆی نەتەوەیی لە رەگو ریشەی هەلكێشان. گرۆ کۆچەرە سپییە داگیرکەرەکان یەکەمجار لە ئینگلتەراو سکۆتلەنداو ئێرلەنداوە، جێگەی نەتەوە سەرەکییەکانیان گرتەوەو بە هۆی هێزەوە بوونە خاوەن دەسەلات واتە دامەزرێنەری دەولەت.\nبۆیە ئەمریکا دەولەتێکی نەتەوەیی نییەو قەت نەیدەتوانی و ناتوانیت ببێتە دەولەتی نەتەوەیی یان دەولەتیکی حوکمکراو لە لایەن دەسەلاتیكی مەرکەزیی بەهێزەوە. واتە گەرچی ئەمریکا سنووری دیاریکراوی خۆی هەیە، لە ناوەوە کۆمەلە ویلایەتێکی فیدرالی جیان کە ئەوانیش بە پێی پێکهاتەی جوگرافیی و مێژوویی، لە گەل و نەژادو کەلتوورو دینی جیاواز پێکهاتوون. هێشتا ئەوەی ئەوانی کۆکردۆتەوە دەەسەلاتە، دەسەلاتی داگیرکردن و دروستکردنی دەولەت یەکەمجار، ئەوسا دەسەلاتی سەرمایەداریی و دامەزراندنی دامودەزگاو موئەسسسەساتی بەهێز کە ئەو دەسەلاتە بپارێزن و لە رێگای دەستوورو یاساشەوە، جۆرە هارمۆنییەکی یاسایی پێکەوەژیان دروست بکەن.\n5 – تورکیا دەولەتی بە دەسەلات- دروستکراو و بە جێنۆساید دامەزراوە .\nپێش 29 ی ئۆکتۆبەری 1923 شتێک نەبووە بە ناوی تورکیاوە. ئیمپراتۆریەتێکی عوسمانی فراوانی پڕ نەتەوەو دین و کەلتوور و کۆمەلگای جیاواز هەبوون، دەیان گەل و ناوچەو ویلایەتی جیاواز. زۆر لەوانە، مەسیحییەکان، بە خەباتی خۆیان و هاوکاری غەرب خۆیان جیاکردەوەو بوون بە دەولەت. زۆریشیان وەک نەتەوەو خاک کەوتنە بەر چەقۆی دەسەلاتی ئیمپریالیستی فەرەنساو بەریتانیا، مارک سایکس – ی بەریتانی و چارلس جۆرج پیکۆ ی فەرەنسی، لە سەر نەخشەی رۆژهەلاتی نێوەند، وەک دەوترێ، خەتیان لەسەر خاک کێشاو ولات و سنووریان بە ئارەزوی خۆیان و بەپێی بەرەژەوەندی ئەو دوو ولاتە دروستکرد. بەلام تورکیا دوای پەیمانی لۆزان و ئەوانەش دوای دابەشکردنی رۆژهەڵاتی نێوەند بوونە دەولەت، ئەمری واقیع، بڕبڕەی پشتی سسیستمی سەد سالەی رۆژهەلاتی نێوەند.\nتورکیای کەمال ئەتاتورک لەسەر حیسابی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان و تواندنەوەی نەتەوەکان و رەشەکوژی کوردو داگیرکردن ی خاکەکەی لە 1923 – ەوە تا ئێستا دامەزراوە.\n6- دەوڵەت و دەوڵەتۆکە سایکسپیکۆکانی رۆژهەڵاتی نێوەند دەولەتی – بە- دەسەلاتی- ئیمپریالیزمی دامەزراوو پارێزراون .\nسایکس و پێکۆ و نەخشەکەیان هیچ پێوەندیی بە جوگرافیاو نەتەوەکانی ناویان، بە نەتەوەبوون و هەلومەرجی نەتەوەبوون و بەهیچ رەوایی یەکی دەستووری و یاسایی ئاسمانیی و زەمینییەوە نەبوو، بە کورتی هیچ دەورو فاکتەرو هۆکارێکی بڕیاردەری ئەو خاک و خەڵکانەی تێدا نەبوو کە سایکس و پیکۆ چەقۆ تیژەکانیان دەخستە جەستەی نەتەوەیی رابردوو و ئایندەیان. تەنیا حیسابێکی پەراویزییان بۆ عەرەب و دروستکردنی دەوڵەتێکی عەرەبی کرد، وەک هۆکارێک بۆ بەکارهێنانی بزوتنەوەی نەتەوەیی عەرەبی ئەوسا دژی دەوڵەتی عوسمانی.\nبەکورتی تاکە هۆکاری دروستبوونی ئەو دەوڵەتانە دەسەڵات بوو.\nدەسەڵاتەکەش دەسەڵاتێكی دەرەوەیی ئیمپریالیزمی بوو.\nهەندێ بەرژەوەندی سراتیجی [ فەرەنساو بەریتانیا] بووە هۆی بەرهەمهێنانی ئەو رۆژهەلاتی نێوەندەی کە سایکس و پیکۆ روانگەکەیان دامەزراند.\nیەکەم: دابەشکردنی رۆژهەڵاتی نێوەند چەمکی کۆنەواری سیستمی هاوسەنگیی هێزی ئەوروپایی درێژە پێدا. چونکە بەریتانیا و فەرەنسا گەرچی هەردووکیان دژی ئەڵمانیا هاوپەیمان بوون، لە پێگەشەی هێزی ئەوی تر دەترسان.\nدووەم: دروستکرنی دەوڵەتیکی عەرەبیی پاداشێک بوو لە جیاتی شۆڕشی عەرەبەکان دژی تورکەکان کە بە جووڵەیەک دادەندرا بۆ خێراکردنی هەرەسهێنانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانلی.\nسێیەم: دابەشکردنی ناوچەکانی [ خۆرهەڵاتی نێوەند ] پێویستیی بەریتانیای بۆ دروستکردنی دیواریکی پاراستنی فەرەنسی لە نێوان مومتەلەکاتی بەریتانیا لە خۆرهەڵاتی نێوەندو روسیا بەرچاوگرتبوو.\nچوارەم: مومتەلەکاتی زەمینیی بەریتانیا لە نێوان قەناتی سوێس و کەنداوی فارسیی وا حیسابیان بۆ کرا بوو، کە خەتی گەیاندنی پێویستییەکان بۆ هیندستان زامن بکات.\nA number of strategic interests produced the Middle East envisioned by Sykes and Picot. First, the division of the Middle East perpetuated the traditional concept of a European balance of power system, as Britain and France continued to fear the other’s potential to increase imperial control even as the two were allied against Germany. Second, the creation of an Arab state was a payment in exchange for an Arab revolt against the Turks, a move to hasten the collapse of the Ottoman Empire. Third, the division of territory (See Appendix B) showed Britain’s need for a French buffer between Britain’s Middle East holdings and Russia. Fourth, Britain’s land holdings between the Suez Canal and Persian Gulf were calculated to secure supply lines to India .\nپێنجەم: دیارە سەرباری ئەمانەش بتایبەتی بۆ پیرەئیمریالیزمی زیرەک و زۆلی ئینگلیز. مەسەلەی نەوت و سەرچاوە نەوتییەکان و دەسەلاتگرتن بەسەر دەوڵەتۆکە نەوتییەکاندا هەر لە سەرەتای سەدەی بیستەوە، هۆکارێکی هەرە گرنگی دیاریکەری سیاسەت و نەخشەو پلان و پیلانەکانی بوو لە رۆژهەڵاتی نێوەندا. بە فێڵ و زۆرکاریی بەریتانیا ویلایەتی موسڵ بوو بە بەشیکی ئەوەی دوایی پێی وترا مەملەکەتی عیراق کە وەک تورکیا شتێک پێشتر بەو ناوە نەبووە.\nئەمانە دەسەلات دروستی کردن نەک نەتەوەبوون. نەک جوگرافیا، نەک رەگەزی نەتەوەیی هاوبەش و بەرژەوەندیی نەتەوەیی هاوبەش. و مەرجی سەرەکی دەولەتی سەرکەوتوو کە ئابووریی بەهێزە. بەس سەرنجی ئەوە بدەن گەر ئیمپریالیزم نەبووبایەو عەرەب بەراستی وەک نەتەوە هەست و هوشیاریی و خەباتی نەتەوەیی یەکگرتووی هەبایەو ئێستا تەنیا میسرو سوریاو خەلیج و ئەردەن یەک دەولەت بوونایە چ هێزێکی جیهانیی گەورە دەبوون. ئەو دەولەتە شارستانییە کۆن و مەزنەی وەک میسر بەو شوینە جوگرافییە گرنگەو خەڵکە زۆرەیەوە، لە برسا دەمرێت و قەتەرێک شریتە جزیرەیەک زیاتر نییە و نفووسی خەڵکە ئەسڵییەکەی تەنیا 278000 کەسە کە سێ ئەوەندە لە عێراقدا لەم دەساڵەدا کوژراون، خاوەنی ئەو هەموو نەوت و گازو سامان و شوێنە ستراتیجییەیە کە سەدی سەد لە خزمەتی ئەمریکاو ئیسرائیل و دوژمنانی عەرەب بەکاریان دێنیت. قەتەر دەولەمەندترین ولاتە لە جیهاندا بەپێی رێژەی داهات بۆ نفوسی ولاتەکەو گەورەترین بنکەی سەربازیی ئەمریکیی لە رۆژهەلاتی نیوەندا تێدایەو گەورەترین ئیحتیاتی گازی لە دنیادا هەیە. سەرنج بدەن گەر تەنیا ئابووریی قەتەر و میسر تێکەڵ بوونایە، ئێستا میسرو عەرەب لە کوێ دەبوون؟ کەچی ئێستا سیسی و رژێمەکەی لە دروستکراویكی پارەی سعودیەو پلانی ئیسرائیل زیاتر نین ئەوەتا، وەک هەموو دەولەتانی عەرەبیی و ئیسلامیی تر، سەرشۆڕانە بەرامبەر جینۆسایدی ئیسرائیل لە غەزەی زیندانییکراودا وەستاوە.\nشەشەم: پرۆسەی دەولەتسازیی سایکسپیکۆ هێشتا لە کار دایە: لوبنان دروستکراوی جەنەرالیکی فەرەنسی یە.\n1- سەفیری فەرەنسا لە لوبنان لە 14 ی تەموزی 2014 دا وتی: دەبێ لەگەڵ سایکس- پیکۆ بژین و ئەم سنوورانەی لوبنان و ولاتانی تری رۆژهەلاتی نێوەند وەک خۆیان بـمێننەوە. واتە هێشتا دوای سەد ساڵ، فەرەنساو هێزە ئیمپریالیستەکان بریاری چارەنووسی ئەو ولاتانە دەدەن. سەفیری فەرەنسا ئەم لێدوانەی بە بۆنەی رۆژی نەتەوەیی فەرەنسا لە بێروت داو، هاتە سەر پرسی ئەگەری گۆڕانکاریی سنوورەکان لەبەر رۆشنایی رووداوەکانی سوریاو عێراق و دەرکەوتنی داعشدا. بەشێکی راپۆرتەکە وەک لە رۆژنامەی دەیلی ستاری لوبنانی یە.\n[ لە سالی 1920 دا سنووری ئێستای لوبنان لەلایەن جەنەرال هێنری گۆرۆد دیاری کران کە یەکیک بوو لە زۆر لە دەولەتانی رۆژهەلاتی نێوەند کە لەسەر لاشەی کەوتووی ئیمراتۆریەتی عوسمانی لە لایەن فەرەنساو بەریتانیا دوای رێکەوتنی سایکسپیکۆ دروستکران. ئەمڕۆ کە هەندی ناوچەی عێراق و سوریا بوونە فیفدۆمی ( موقاتەعەی) دژبەیەکی لەلایەن هێزی تایەفییەوە کۆنترۆلکراو، حیکمەتی مانەوەی ئەو سنوورانە زیاترو زیاتر کەوتۆتە بەرپرسیار. بەلام سەفیری فەرەنسی پاولی وتی: [ بۆ ئێمە چارەسەری لەوەدایە ولاتە ئیعتیرافپێکراوەکان و سنوورە جیهانییە نەخشەکراوەکان ڕیزیان بگیرێت.\nor us the solution lies in respecting recognized states and internationally delineated borders.”\nئەوە هاتنی هێزی دەرەوە یان پاراستنی سوپا نییە کە مەسیحییەکان دڵنیا دەکاتەوە، بەڵکو بوونی حکومەتانێک کە گەرەنتی ئاسایشی هەموو هاو- ولاتیان دەکات. ئەوە دەولەتە کە ماف بە هاو- ولاتیان دەدات مومارەسەی باوەرەکانیان بە ئازادیی بکەن. “\n“It’s not a foreign intervention or protection of the army that will reassure them [Christians] but rather governments that can guarantee the security of all their citizens. It is states that afford people the right to practice their own beliefs freely. We think that Lebanon has the keys to do that.”)\nئەم قسانەی سەفیری فەرەنسا تەواو وێنەدانەوەی دەستوری لوبنانی سالی 1926 – ە کە لەسەر مودێلی کۆماری سێیەمی فەرەنسا بوو. ئەو کاتە لوبنان لە ژێر ماندێتی فەرەنسیی دا بوو.\nRead more: http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Jul-14/263750-we-have-to-live-with-sykes-picot-french-ambassador.ashx#ixzz37vL0f1FS\nحەوتەم: راوێژکاریکی سیاسیی بەریتانی: چۆن عێراقمان دروستکرد ئێستاش بەرپرسیارین.\nهەر ئەمڕۆش [19-7-2014 ] لە رۆژنامەی راسترەوی تایمز- ی بەریتانییدا وتارێک هەیە دەربارەی دەوری بەریتانیا لە جیهاندا لە لایەن ئێد هوسەینەوە کە رۆژمانووسیکی راسترەوەو راوێژکارە لە وەزراەتی دەرەوەی ئەمریکییدا، بە ناونیشانی [ ترسنۆکیی بەریتانیا هەڕەشە لە ئاسایشمان دەکات ] لەو وتارەدا جەخت لەسەر دەوری مێژوویی بەریتانیا لە دارشتنی نەخشەی ناکۆکی و شەرنانەوەی دنیا و پێویستیی بەردەوامیی دەوری شەڕانگێزیی بەریتانیا بە پاشکۆیی بۆ ئەمریکا دەکات. ئەوەی راستەوخۆ گرنگە بۆ ئەم باسە، ئەم وتەیەتی کە دیسانەوە راستیی بەردەوامی فاکتەری دەسەلاتی دەرەوە لە دروستکردنی دەولەت- نەتەوەکان و بەردەوامیی فاکتەری سایکسپیکۆ دەکات. دەنووسێ: [ چەمکی عێراق لە گۆڕێ نەبوو تا ئەو کاتەی ئێمە مەملەکەتی عێراقمان لە ساڵی 1932 دا دروست کرد، ئەمە تایەفەو عەشیرەتی بە روونی جیاوازیی دەگرتە خۆی کە ئێمە ویستمان بە یەکەوە خڕیان کەینەوە بۆ ئامانجی ئیداری خۆمان ]] راستیی بۆ ئامانجی نەوت و جیۆپۆلیتیکی.\nلەم بەشەدا تەنیا ئەوەم روونکردۆتەوە کە دەولەتی نەتەوە، یان نەتەوەیی راستیی نەتەوەیی نین و دروستکراوی دەسەلاتن واتە دەسەلاتەکە یان دروستکردنی دەولەتەکە پێش دروستبوونی سایسیی یان ئیداریی نەتەوەکە دێت. جا نەتەوە هەیە خۆی بۆخۆی دەولەتی نەتەوەیی دروستکردووە واتە نوخبەیەک ئامرازی دەولەتسازییان بۆ دروستکردنی سیاسییانەی نەتەوەی خۆیان وەک گرۆیەکی بەزۆر پێکساز لەرووی زمان و هۆکارەکانی تری یەکێتی نەتەوەییەوە بەکار‌هێناوە، وەک فەرەنساو تورکیا، هەن وەک ئەمریکاو ئۆسترالیاو کەنەدا و… هتد، لەسەر بنەمای دەسەلاتی داگیرکاریی و لەناوبردنی نەتەوە رەسەنەکان دروستبوون و بەرەدوام بوون، هەن وەک رۆژهەلاتی نیوەراست، بە تەواوی لە لایەن دەولەتانی ئیمپریالیستی داگیرکەرەوە بۆ بەرژەوەندی درێژخایەنی خۆیان دورستکراون وەک دەولەتە سایکسپیکۆییەکانی رۆژهەلاتی ناوەراست کە تا ئێستاش بە وتاری سیاسی و ستراتیجی نێودەولەتیی سایکسپیکۆوە بەرێوەدەبردرێن و نموونەی لوبنان و عێراق – م وەک دوو کەیسی گەرم و زیندووی ئەم ساتەوەختە هێنایەوە.\nبەلام ئایا پێناسەی دەولەت وەک جوگرافیایەکی سنووردار کە دەسەلاتێکی سەروەر بەڕیوەی بەرێت ، پێناسەیەکە بنەماو هەلومەرجی مانەوەی ماوە ؟\nئایا کورد دەتوانیت دەولەتی سنووردار و سەروەرییدار لە ژێر کاریگەریی یان لەکارکەوتنی وتاری سایکسپیکۆییدا دروست بکات ؟\nئایا نەخشەی سایکسپیکۆیی رۆژهەلاتی ناوەراست شایانی گۆڕانە ؟\nئایا هەڵوەشاندنەوەی هەر ولات و سنوورێک یاری کەوتنی دۆمینەکان دروست ناکات؟\nئایا هەر دەولەتە سایکپیکۆییەکان و هاوپەیمانانی تازەیان واتە ناتۆ نین، کە دەتوانن نەخشەکان بگۆڕن ؟ ئایا ئەو هۆکارو پاڵنەرو مەرجە تازانە دروستبوون کە ئەو گۆرانەنە قبوڵ بکەن؟\nجیۆپۆلئتیکی هاوسەنگیی هێزی ناوچەیی [ تورکیا / ئێران ، سوننە/ شیعە و جیهانی رۆژهەلات / رۆژاوا ] کاریگەری چی دەبێت لەسەر ڕێگادان یان رێگەگرتن لە گۆڕانەکان؟\nکورد چۆن دەتوانێ پرۆسەکە بە هێمنیی و عاقڵانە بەرێوەبەرێت بەبێ ئەوەی، ئەوەی هەیەتی لە دەستی بدات و دوژمن بۆ خۆی دروست بکات و دیسانەوە ببێتە قوربانی؟\nدوکتۆر حوسەێن عەزیز: ئه‌زموونێکی گرنگ و په‌ندی مێژوویی.


1. Mose 9 HOF - پەیدابوون 9 KSS\n1ئیتر خودا نوح و کوڕەکانی بەرەکەتدار کرد، پێی فەرموون: «بەردار بن و زۆر بن و زەوی پڕ بکەن. 2با ئێوە ترس و سامتان هەبێت لەسەر هەموو گیانلەبەرانی زەوی و هەموو باڵندەکانی ئاسمان و لەسەر هەموو ئەو ئاژەڵانەی کە لەسەر زەوی دەجوڵێنەوە، هەروەها لەسەر هەموو ماسییەکانی دەریاش، ئەوان خراونەتە بەردەستی ئێوە. 3هەموو ئەوانەی گیاندارن و دەبزوێن دەبنە خۆراک بۆتان: هەروەک چۆن ڕووەکی سەوزم پێداون، ئێستا هەموو شتێکتان دەدەمێ.\n4«بەڵام نابێت گۆشتێک بخۆن کە هێشتا زیندووە، واتە کە خوێنی9:4 خوێن: لە زمان و کەلتوری عیبری خوێن هێمای ژیانە، ژیانیش لەلایەن یەزدانەوە پیرۆزکراوە کە بەخشیویەتی. لەبەر ئەو هۆکارە بووە کە جولەکەکان ڕێگەیان نەدابوو بە خواردنی گۆشت کە خوێنی تێدابێت. هەر لەبەر ئەوەش کوشتار و خوێنڕشتن بە کۆتایی پێهێنانی ژیان بینراوە، بۆیە لەلایەن یەزدانەوە لێپرسینەوەی لەسەرە. تێدابێت. 5بۆ خوێنی ژیانتان، بێگومان لێپرسینەوە دەکەم، بەهۆی هەر گیاندارێکەوە بێت لێپرسینەوە دەکەم. هەروەها بە دەستی مرۆڤ لەسەر گیانی مرۆڤی برای لێپرسینەوە دەکەم.\n8خودا بە نوح و بە کوڕەکانی فەرموو کە لەگەڵیدا بوون: 9«من پەیمانی خۆم لەگەڵ ئێوە و نەوەی دوای ئێوەدا دەچەسپێنم، 10لەگەڵ هەموو ئەو گیاندارانەی کە لەگەڵ ئێوەن، باڵندە و ئاژەڵە ماڵییەکان و هەموو ئاژەڵە کێوییەکان، هەموو ئەو گیاندارانەی لەگەڵتاندان و لە کەشتییەکە هاتوونەتە دەرەوە، هەروەها هەرچی گیانداری سەر زەویش هەیە. 11من پەیمانی خۆم لەگەڵ ئێوە دەچەسپێنم، هەرگیز جارێکی دیکە، هەموو گیانلەبەران بە ئاوی لافاو لەناو ناچن، هەرگیز جارێکی دیکە لافاو وا نابێت زەوی بە تەواوی وێران بکات.»\n12ئینجا خودا فەرمووی: «ئەمە نیشانەی ئەو پەیمانەیە لەنێوان خۆم و ئێوە و هەموو ئەو گیاندارانەی لەگەڵتاندان دەیبەستم، پەیمانێکە بۆ هەموو نەوەکانی داهاتوو. 13وا پەلکەزێڕینەی خۆمم لەناو هەورەکاندا داناوە، ئەوەش دەبێتە نیشانەی پەیمانەکەی نێوان من و زەوی. 14ئینجا هەرکاتێک هەورم بەسەر زەویدا هێنا و پەلکەزێڕینە لە هەورەکاندا دەرکەوت، 15من پەیوەست دەبم بە پەیمانەکەم لەنێوان خۆم و ئێوە و هەموو گیانێکی زیندوو لە هەموو جۆرێک. هەرگیز جارێکی دیکە ئاو لافاوێکی وا دروستناکات کە هەموو ژیانێک لەناو ببات. 16هەرکاتێک پەلکەزێڕینە لە هەورەکان بێت، دەیبینم و من پەیوەست دەبم بە پەیمانە هەتاهەتاییەکە، کە لەنێوان خودا و هەموو گیانێکی زیندووە لە هەموو جۆرێک کە لەسەر زەوین.»\n17ئینجا خودا بە نوحی فەرموو: «ئەمە نیشانەی ئەو پەیمانەیە کە لەنێوان خۆم و هەموو ژیانێک کە لەسەر زەویدایە چەسپاندم.»\n18جا کوڕانی نوح کە لە کەشتییەکە هاتنە دەرەوە، سام و حام و یافەت بوون. حام باوکی کەنعان بوو. 19ئەمانە سێ کوڕەکەی نوح بوون، لەمانەوە خەڵکی لە هەموو زەوی بڵاو بوونەوە.\n20نوح لە بەرهەمی خاک کار دەکات و دەستی بە چاندنی ڕەزە مێوێک کرد. 21ئینجا کە لە شەرابەکەی خواردەوە، سەرخۆش بوو و لەناو چادرەکەیدا بە ڕووتی ڕاکشا. 22حامی باوکی کەنعان، ڕووتی باوکی بینی و لە دەرەوە بە هەردوو براکەی ڕاگەیاند. 23بەڵام سام و یافەت پۆشاکێکیان هێنا و خستیانە سەر شانیان، ئینجا پشتاوپشت چوون و ڕووتییەکەی باوکیان داپۆشی، ڕووشیان بەرەو دواوە بوو، ئیتر ڕووتییەکەی باوکیان نەبینی.


Home گشتی فەرهەنگ قەلەباچکە\non: تشرینی دووه‌م 19, 2017 In: فەرهەنگNo Comments\nوەرگێڕان و پەراوێز:\nدەنگەدەنگێکی چۆنی ناوەتەوە\nلە حەوشەی پشتەوە،\nبە نەفرەت بی\nقەلەباچکە قژەقژکەرە جیقنە\nبۆشی گرنگ نییە\nشاعیرێک لە بارەیەوە بنووسێت\nتەیرێکی چەند دەبەنگە\nفەک یوو! فەک یوو!\nئەمە یەکێکە لەو شیعرانەی زۆرم خۆش دەوێت. شیعرەکە چرکەساتێکی تێپەڕ، پڕژاوەژاو و ئەدەبییە. هەوڵی شتێکی گەورەتر- ״جەنگ و ئازادی\nبۆ نموونە، کوشتار، یان تاوان״، کێشەیەکی فیکری ״بوون لە جیهاندا״ و بارێکی قووڵی دەروونی یان ئینسانی ״بەو جۆرەی لە دێڕ بە دێڕی شیعرەکەیدا وردی بکاتەوە״ نادات، تەنیا وێنەگرتنێکی ئەو چرکەساتەیە کە دەیبینین.\nبا قسەکەم وردتر بکەمەوە؛\nیەک: چرکەساتێکی تێپەڕە\nتەنیا لە ئێستای شیعرەکەدا- چونکە دەکرێت ئەم ڕووداوە دووبارە ببێتەوە- تێپەڕە. قەلەباچکەیەکمان هەیە قژەقژی ناوەتەوە. هەر ئەوەندە. تا نیوەی کۆپلەی یەکەم بە ئەدای شیعرەکەدا زۆر ڕوون نییە کە دەنگەدەنگەکە بۆ شیعرەکە (وردتر: بگۆی شیعرەکە) دڵخۆشکەرە یان نا؟! ״دەنگەدەنگێکی چۆنی ناوەتەوە/ لە حەوشەی پشتەوە״ لەسەر خۆمانە بە هەردوو بارەکەدا (ئەرێنی و نەرێنی) بیخوێنینەوە، هەڵبەت بە پێودانگێکی گشتی دەکرێت تەنیا لایەنە ناحەزەکەی قەلەباچکە وەربگرین، کە ئەوەیش لە هایکۆدا دەکرێت پێچەوانە ببێتەوە و بە دەرکەوتنی شاعیرێکی هایکۆنووسئاسای وەک سوهراب سپێرییش، تەواو پێچەوانەکەی دەبینین. [بیرمە ڕۆژێک لە ڕۆژان لەگەڵ هاوڕێیەکانی قوتابخانەمدا چووین بە سەیران، کەناروێ وا بزانم. شەو لەوێ ماینەوە. لە تەنیشت ئاوەکەوە چادرمان هەڵدا. بەیانی یەکەم کەس بووم کە خەبەرم بووەوە، یان وا بزانم هەر نەخەوتبووم. دەترسام تیمساحمان بۆ بێت. وەلحاڵ. هاوڕێیەکانم هەموویان نووستبوون. کە دنیا ڕووناک بووەوە، گوتم ئێستاش ئیتر کاتی خەوتنی منە. چونکە هیچ مەترسییەک نەما. تەنیشتیشمان گشتی دارودرەخت بوو. کە ویستم بخەوم تەیرێک دەستی کرد بە دەنگەدەنگ. دارکونکەرە بوو. تەح. جا بەو بەیانییە. هەستام بەردێکم تێ گرت و فڕی. پاشان کە خەوتم و دوایی کە خەبەرم بووەوە، یەکێک لە هاوڕێیەکانم- کاک عوسمان وا بزانم- گوتی: ״شاڵاو! ئەوە ئەو تەیرەت بۆ هەڵفڕاند، دەنگی زۆر خۆش بوو، خۆ ئێمە هەموو ڕۆژێ دەرفەتی ئەوەمان نابێ گوێمان لێی بێ.״ ڕاستی دەکرد. ئێستا کە بیری لێ دەکەمەوە حەزم لە دەنگی دارکونکردنەکەیەتی. لەو ساڵەیشەوە تا بە ئێستایش گوێم لێی نەبووەوە. هەڵبەت ئەم شتانە هەندێک جار لە ئەدەبیاتیشدا وەکوو خۆیانن و هەندێک جاریش پێچەوانەکەی دەبینین. هەردوو لایەنیش بەبێ ڕەتکردنەوە یان قبووڵکردن شایەن بە تێڕامانن.] لەم شیعرەدا لە نیوەبەدوای کۆپلەی یەکەمدا دەبینین کە بەڵێ، دەنگەکە بۆ بگۆی شیعرەکە لەبەردڵان و دڵخۆشکەر، یان گوێخۆشکەر، نییە. ئەمە دەنگی قەلەباچکەیەکی قژەقژکەری جیقنە، کە بە نەفرەت دەکرێت. (ئەم نەفرەتە پێویستە تەماشا بکرێت کە لە زمانی یەکەمی شیعرەکەدا چییە؟ بە هۆی خۆسانسۆریی ناچاریی زمانی فارسییەوە، دەکرێت لە دانمارکیدا جنێوێک یان شتێکی دیکە بێت. هەڵبەت دەشکرێت هەر نەفرەت بێت. وەرگێڕان لە زمانی دووەم و چەندەمەوە ئەم مەتەڵانەیش دروست دەکات.) کەواتە، کۆی شیعرەکە لە چرکەساتی قژەقژکردنی ئەم قەلەباچکەیەدا ڕوو دەدات. هێندەی دەنگی بێت و هێندەی بگۆی شیعرەکە گوێی لێ بێت و جنێوێک بدات. هەر ئەوەندە.\nدوو: شیعرێکی پڕژاوەژاوە\nبەشێک لەم ژاوەژاوەم لە بەشی یەکەمی قسەکانمدا ئاماژە پێ دا. بەشی دووەمی ژاوەژاوەکە دەگوازرێتەوە بۆ ناو زەینی بگۆی شیعرەکە، کە لە کۆتاییی کۆپلەی یەکەمدا تێدەگەین تووڕە و بێزارە لەم دۆخە. لە کۆپلەی دووەمدا دەبینین بگۆی شیعرەکە، شاعیرێکە. جا لێرەدایە کە شیعرەکە دروست دەبێت. هەم شیعرەکە دروست دەبێت و هەم گرفتی شیعرەکەیش دەخرێتە ڕوو. ڕاستییەکەی لە کۆپلەی یەکەمدا ئەدەبیات دروست نەبووە. دوور نییە بڵێین شتێکی نابوونەوەرانە(وەک نامرۆڤانە) لە کۆپلەی یەکەمدا هەیە. ڕەنگە ئاسایی بێت لە ژیاندا (گەرچی شتێکی باش نییە) بەردێک لە دارکونکەرەیەک بگرین- هەڵبەت نەیکوژین- بەڵام ئەدەبیاتنووسین بە هەمان تێڕوانینەوە کارێکی دڵخۆشکەر یان دروست نییە. لە کۆپلەی یەکەمدا ئەم هەستە دەبینین، بەڵام خۆ ئەوەیش کەسانێک هەر پەیدا دەبن کە بڵێن بەهەرحاڵ لێرەدا کەسێکمان هەیە کە بێزارە لە دەنگی ئەم قەلەباچکە جیقنە. ئەدەبیاتیش خۆ هیی مرۆڤە باشەکان نییە و ئەدەبیاتی ڕەنگە زیاتر مرۆڤە خراپەکان بێت. بەس بە کورتی وەک دەزانین و دەبێت بزانین ئەدەبیات بۆ ئەوە نییە ڕەوایی بە کارێکی خراپ بدات. لێرە لە کۆپلەی دووەمدا لایەنی حەنەکئامێز و تەنزکارانەی شیعرەکە دەردەکەوێت. دیارە شاعیرەکە دەیەوێت یان خەریکە شیعرێک لە بارەی ئەو قەلەباچکەیەوە بنووسێت کە هەمان ئەم شیعرەیە وا وەک خوێنەرێک تێیداین. کەواتە دەکرێت ڕەوایی بدەین بەم شاعیرەی کە دەیەوێت شیعرێک بنووسێت لە بارەی قەلەباچکەیەکەوە، بەڵام قەلەباچکەکە بەبێ ئەوەی بیر لەوە بکاتەوە شاعیران حەزیان لە کەشێکی بێدەنگ و ئارامە، کردوویەتی بە ڕۆژی خۆی، نەک هەر ئەوە، هەرگیز بۆیشی گرنگ نییە شیعرێکی لە بارەوە بنووسرێت یان نا. بۆیە بە مافی شاعیرەکەی دەزانم پێی بڵێ دەبەنگ و دەریشی بکات؛ ״فەک یوو، فەک یوو!״. ئەمەی من دەیڵێم و لێرەدا نەختێک لایەنداریم کرد، کێشمەکێشێکی هەمیشەیییە لە نێوان شاعیران و قەلەڕەشاندا. بەهەرحاڵ منیش شاعیرێکم.\nسێ: ڕووداوێکی ئەدەبییە\nڕووداوێکی ئەدەبییە لە چەند ڕوویەکەوە؛ یەک، قەلەباچکەیەکمان هەیە و ئاگەداری زەینییەتی ئینسانەکان و خودی ئەدەبیاتیشە لە بارەی ئەم باڵندەیەوە. دوو، شیعرێکی لە بارەوە نووسراوە، بە ناونیشانەکەوە یەکسەر دەزانین و حەز دەکەین سەرەڕای ئەو باکگراوندەی لە بارەی ئەم باڵندەیە و ئەدەبیاتەکەیەوە هەمانە، بزانین ئەم جارە چۆنی لە بارەوە نووسراوە و یەکسەریش گوێمان لە قژەقژەکەی دەبێت، وەک باوە. سێ، شاعیرێک بگۆی شیعرەکەیە کە ئەمە ڕووداوەکە ئەدەبیتر دەکات، چونکە هەر شاعیرانن کە زووزوو ئەم باڵندەیە دەهێننەوە ناو شیعرەکانیان و بۆ مەبەستەکانیان بەکار دەهێنین. ئایا ئەم قەلەباچکەیە وەک سەرکۆنەیەک دەرکەوتووە؟ سەرکۆنەی ئەو شیعرانەی لە بارەیانەوە لە لایەن هەر ئەم شاعیرانەوە نووسراوە؟ ئایا قەلەباچکەکان چاودێریی ئێمەیان کردووە کە شیعرمان لە بارەیانەوە نووسیوە؟ جا ئێستا دانەیەک لەوانە هاتووە و لە حەوشەی پشتەوەی ماڵی شاعیرێکدا- ڕەنگیشە شاعیرێکی بەڕێز- دەستی کردووە بە قژەقژ. بۆیە من ئەم قژەقژە بە ڕەخنە و سەرکۆنەیەک دەبینم دژ بە کۆمەڵگەی شاعیران. ئەم شاعیرەش کە لەنێو شیعرەکەدا دەیبینین نوێنەری ئێمەیە و بە هەمان زەینییەتی پێشووەوەیە، چونکە هەر زوو دژ بە قژەقژەکە دەنگ هەڵدەبڕێت و قەلەباچکەکەیش بۆی گرنگ نییە شاعیرێک لە بارەیەوە بنووسێت یان نا. ئەو لە حەوشەی پشتەوەیە و ئەمە ئاماژەیەکی تێدایە بۆ ڕابردوو، کەواتە ئاگەداری پاشەرۆکی ئێمەی شاعیرانە لەو بارەیەوە و بۆیە وەک دەڵێن: ״فشەی تەواویشی پێ نایەت.״\nشیعرەکە پێکەنین لە بیر ناکات\nئەم شیعرە جیهانی بۆ پنتێکی زۆر بچووک کورت کردووەتەوە. کامێرایەکمان هەیە لە دەرەوەی گۆی زەوییەوە نزیک و نزیکتر دەبێتەوە و لە ماڵی شاعیرێکدا دەگیرسێتەوە. هەڵبەت ئێمە خودی قەلەباچکەی ناو شیعرەکە نابینین، تەنیا گوێمان لە قژەقژەکەی دەبێت. ئەم ڕووداوە کە شاعیرێک دەیەوێت شیعرێک لە بارەی قەلەباچکەیەوە بنووسێت و قەلەباچکەکەیش حسابی توورێکی قوڕاویی بۆ ناکات، بۆ ئێمە- یان لانیکەم بۆ من- مایەی پێکەنینە. هەر ئەمەیش ڕەنگ بەس بێت بۆ ئەوەی ببێتە شیعرێکی باش. هەڵبەت شاعیری ناو شیعرەکە دڵسارد نابێتەوە و سەرئەنجام شیعرەکەی خۆی هەر دەنووسێت، بەڵام کۆی گشتیی شیعرە کورتەکە، بەوەی کە بۆ یەکەم جار لە شیعردا ڕێگە بە قەلەباچکەیش درا قسەی خۆی بکات، ئەویش لەسەر شاعیران- شیعرێکی جیاواز و شایەن بە تێڕامانی زیاترە.\nئەم شیعرە هاوکات ڕەنگە ڕاستکردنەوەیەکیش بێت بۆ زۆربەی- نەک هەموو- شیعرەکانی ڕابردوو، کە دەربارەی قەلەڕەشەکان نووسراون، یاخود هەر ئاماژەدانێک بە قەلەڕەش کە بە دڵی کۆمەڵگەی قەلەڕەشان نەبێت.


مرۆڤخۆری - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nمرۆڤخۆری لە مۆسکۆ و لیتوانیا ١٥٧١\nمرۆڤخۆری (بە ئینگلیزی: cannibalism) خوو یا ڕەوەشتی خواردنی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤێکی ترەوییە شوێنەوارناسان ھێما و نیشانەگەلێکیان لەم خوو و ڕەوەشتە لە کۆمەڵگاکانی سەرەتاییدا دۆزیوەتەوە.\n١.١ خواردنی گۆشتی مرۆڤ وەکوو چێشتێک\n١.٢ خواردنی گۆشتی مرۆڤ، بۆ پیشاندانی سۆز یان دەرخستنی ڕق\n١.٣ خواردنی گۆشتی مروڤ بۆ نزیک بوونەوە بە خودایان و وێنەخودایان و بەڵێن بەستن لەگەڵ ئەوان\n١.٤ دانیشتووانی ئوسترالیای ناوەندی\n١.٥ مرۆڤخۆری لە سەردەمی سەفەوییەکاندا\nتۆژینەوەی مرۆڤناسان پیشان دەدات کە مرۆڤخۆری ھۆکارگەلێکی جۆرواجۆری بووە کە گرنگترینەکانیان بریتین لە:\nخواردنی گۆشتی مرۆڤ وەکوو چێشتێک[دەستکاری]\nبڕێک لە خێڵە ڕەشپێستەکانی گینێ، لە ئافریقا گۆشتی مرۆڤیان دەخوارد و بۆ دابینکردنی ژەمە خۆراکیان، ھێرشیان دەبردە سەر خێڵەکانی تر و دیلیان دەگرتن. دیلەکانیان، وەکوو مانگا و مەڕ دەلەوەڕاند تاکوو پەرواربن. ئیسکیموەکانیش کاتێک شتێکیان بۆ خواردن دەس نەدەکەوت گۆشتی مرۆڤیان دەخوارد.\nخواردنی گۆشتی مرۆڤ، بۆ پیشاندانی سۆز یان دەرخستنی ڕق[دەستکاری]\nبڕێک لە ھۆزە مرۆڤخۆرەکان، بەمەبەستی بەرزڕاگرتنی نزیکان و کەسوکاریان و سەرۆک ھۆزەکانیان و ھەروەھا بەپێی بیرکردنەوەیان بۆ وەرگرتنی ھێز و وزە و تایبەتمەندییە باشەکانیان، پاش مردنیان گۆشتیان دەخواردن.\nماساژێتەکان کە دەوروبەری ٤٠٠ ساڵ پێش زایین لە کەنارەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی زەریای خەزەردا دەژیان، بۆ بەرزڕاگرتنی خزم و کەسە بەساڵاچووەکانیان، قوربانییان دەکردن و گۆشتەکەیان دەخواردن. بڕێک لە ھۆزە مرۆڤخۆرەکانیش بۆ نیشاندانی ڕق و قینی خۆیان، گۆشتی دوژمنەکانیانیان دەخوارد کە لەنێو عەرەبەکانیشدا نموونەی ھەیە و دەتوانین بە ھیند ھاوسەری ئەبووسۆفیان ئاماژە بکەین کە پاش سەرکەوتن لە شەڕی ئەحود ـدا، جەرگی حەمزە، مامی محەممەد پەیغەمبەری موسوڵمانانی دەرھێنا و خواردی.\nخواردنی گۆشتی مروڤ بۆ نزیک بوونەوە بە خودایان و وێنەخودایان و بەڵێن بەستن لەگەڵ ئەوان[دەستکاری]\nخەڵکیی شاری حەڕان یەکێک لە شارە کۆنەکانی مێزۆپۆتامیا، لە سەردەمی بەر لە ئیسلامدا، ھەموو ساڵێک منداڵێکیان پێشکەش و قوربانی خودای پارێزەری بتەکانیان دەکرد. گۆشتی قوربانییەکەیان لەگەڵ ئاردی سپی و زەعفەران و ڕۆنی زەیتوون و سونبولدا بەشێوەی حەبگەلێ بەقەد دنکە ھەنجیرێک دروست دەکرد دەیانکوڵاند و بە خواردی نزاوێژەکانیان دەدا. خەڵکی ھۆزێک لە ھیندیش نەخۆش و بە ساڵاچووەکانی خێڵەکەیان بە نیشانەی حەزکردن بە وێنەخودای کالیی بەڕێز، ھاوسەری قیناوی «شیوا»، یەکێک لە خودایانی ھیندووەکان، و ڕازی و ھێور کردنەوەی ئەو دەیانکوشت و گۆشتەکەیانیان دەخوارد.\nدانیشتووانی ئوسترالیای ناوەندی[دەستکاری]\nخواردنی گۆشتی مرۆڤ لەنێو دانیشتووانی ئوسترالیای ناوەندیدا باو بوو. دایکان لەو ناوچەیەدا لە ئەگەری مردنی منداڵەکانیاندا، گۆشتەکانیان دەخواردن و بەپێی بیرکردنەوەی خۆیان پێیان وابوو کە بەو کارە ئەو ھێزەی کە لەکاتی ھێنانەدنیای ئەو کۆرپە پێیان داوە، لێی وەردەگرنەوە.\nخەڵکی گەلی باستان (باوباپیری فەرانسەوییەکان) خواردنی گۆشتی بڕێک لە ئەندامانی لەشی مرۆڤیان ژبۆ چارەسەریی پزیشکیی بڕێ نەخۆشی بەسوود دەزانین. لە کۆتایییەکانی سەدەی پازدەی زایینیدا، کریستۆفەر کۆڵومبس لە دوورگەکانی ئانتیل - نێوان ئەمریکای باشوور و باکووردا - لەگەڵ ھۆزێک بەناوی کارائیب ئاشنا بوو کە لە نێوانیاندا خواردنی گۆشتی مرۆڤ باو بوو. کولومب ناوی ئەوانی نایە، کانیبال. ئەم ناوە لە زۆربەی زمانە ئورووپایییەکاندا بە واتای مرۆڤخۆر بەکارھێنراوە. ئورووپایییەکان بە خوو، خەسڵەت و نەریتی ھاوچەشنخۆری دەڵێن کانیبالیزم. لە دنیای ئەمڕۆدا بەھۆی نزیکی نەتەوە و ھۆزە جۆراوجۆرەکان لە یەکدی و بەرزبوونەوە و گەشەی زانست و شارستانییەتی و ھەروەھا کلتوور، مرۆڤخۆری بەرەبەرە کاڵ و کاڵتر بووەتەوە و دەشێ وەکوو کلتوورێکی لەناوچوو ناوی لێ ببرێت.\nمرۆڤخۆری لە سەردەمی سەفەوییەکاندا[دەستکاری]\nمێژوونووسان ئاماژە بە دەستەیەک لە نۆکەرانی پاوشاکانی دەسەڵاتی سەفەوی دەکەن کە بە زیندوویی تۆمەتبارەکانیان خواردووە. پاوشاکانی دەسەڵاتی سەفەوی جگە لەوەش لە جۆرەھا شێوازی دیکە بۆ سزادان کەڵکیان وەردەگرت و لەوانەش دەتوانین بەوە ئاماژە بکەین کە تۆمەتبارانیان دەخستنە بەردەمی سەگە مرۆڤخۆرەکان. دەوترێت کە زۆربەی ئەم شێوازگەلە کە لەو سەردەمە بۆ سزادان کەڵکیان لێ وەردەگیرا، لە نەریتە باو و ڕەسەنەکانی ھەوارچییە تورکەکانی ئاسیای ناوەندی بوونە کە لە پشتیوانان و لایەنگرانی شا ئیسماعیلی سەفەوی بوونە و ئەویان لە بەدەسەڵات گەیییشتن یارمەتی کردووە و لەسەر کورسیی دەسەڵات جێگیریان کردووە. لەو کۆمەڵە نەریت و خسڵەتە کە لەڕێگای لایەنگرانی شا ئیسماعیلی سەفەوییەوە ھاوردەکران دەتوانین بە بەزیندووییخواردنی دوژمنەکانیان و کەڵکوەرگرتن لە کەڕاکە (کاسەی سەر) ـیان وەکوو خەڵات و شانازی، ئاماژە بکەین. لە سەردەمی دەسەڵاتداریی سەفەوییەکاندا، دەستەیەک خوێنمژی مرۆڤخۆر بوون کە تۆمەتبارانیان بە زیندوویی دەخوارد. بڕێ جار پاوشاکانی دەسەڵاتی سەفەوی ئەو دەستە خوێنمژەیان بانگ دەکردن تا تۆمەتباران لە پێش چاویاندا بدڕن و ھەڵیانپاچن. ئەم دەستە مرۆڤخۆرە لە کۆشکی شاعەباسدا ڕادەگیران و ناویان چیک (چگین) بوو. دەگێڕنەوە کە ئەم لەشکرە مرۆڤخۆرە ھاوڕێ لەگەڵ شاعەباسدا دەگەڕان و بەردەوام لەگەڵیدا بوون تاوەکوو تۆمەتباران بە بەرچاوییەوە ئەنجن ئەنجن بکەن و بیانخۆن. کەریم نەجەفی بەرزێگەر، شارەزا و لێکۆڵەری دیرۆکی سەفەوی دەنووسێت: سەفەوییەکان زۆربەی ئەم کردارانەیان لەژێر ناوی شیعە و ئیسلامدا دەکرد و پاساویان بۆ کارەکانیان دەھێنایەوە. بەگشتی سەفەوییەکان دەیانویست کە بۆ پاساوھێنانەوە و ڕەواییدان بە دەسەڵاتی خۆیان و جێگرەکانیان لە ئیسلام کەڵک وەرگرن.\nبەشداربووانی ویکیپیدیا، «آدم‌خواری (انسان‌ها)»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦.\nکۆمنزی ویکیمیدیا، میدیای پەیوەندیدار بە مرۆڤخۆری تێدایە.\n^ ئ ا Stewart R. Sutherland (1998). The World's Religions Published by G.K. Hall, Original from the University of California Digitized 8 Apr 2008 ISBN 0-8161-8978-1, 9780816189786، Page 362\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=مرۆڤخۆری&oldid=825745»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٧:١٩ی ٢١ی ئابی ٢٠٢١ نوێ کراوەتەوە.


بەرپرسێک: دەبێت وڵاتانی کەنداو بیر لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئەمەریکا بکەنەوە کاتێک مامەڵە لەگەڵ چیندا دەکەن\nبەرپرسێکی ئەمەریکی وتی پێویستە لەسەر وڵاتانی کەنداو کاتێک مامەڵە لەگەڵ چیندا دەکەن بیر لە پەیوەندییەکانیان بکەنەوە لەگەڵ ئەمەریکادا، لەکاتێکدا گرژییەکانی نێوان ئەمەریکا و چین بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە زیاد بووە.\nوڵاتانی کەنداوی عەرەبی پەرەیان بە پەیوەندییەکانیان داوە لەگەڵ چیندا تاوەکو سەرمایەیان لە بواری تەکنەلۆجیا و شتی دیکەدا دەست بکەوێت و تەنها پشت بە بواری وزە نەبەستن.\nیاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا بۆ کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەیڤد شێنکر وتی " پێویستە لەسەر ئەم وڵاتانە بیر لە بەهای هاوبەشییەکەیان بکەنەوە لەگەڵ ئەمەریکادا."\nوتیشی " دەمانەوێت وڵاتە هاوبەشەکانمان ئەو بەرپرسیارێتیانەی هەیانە لەبەرامبەرماندا جێبەجێی بکەن."\nجێی ئاماژەیە سەرۆکی ئەمەریکا دانۆڵد ترامپ لۆمەی چینی کرد لەسەر بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا و بەڕێوبەرایەتییەکەی تاوتوێی سزادانی پەکین دەکات بەهۆی شێوازی مامەڵەکردنی چینەوە لەگەڵ پەتاکەدا.\nهەندێک لە بەرپرسانی وڵاتانی کەنداو پێشوازییان لە هەوڵەکانی چین کرد لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنادا.\nلەمدواییانەدا چین هەوڵە سیاسییەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چڕترکردۆتەوە، لەکاتێکدا چین شارەزا و کەلوپەلی تەندروستی ڕەوانەی سەرتاسەری جیهان دەکات و هەندێک لە وڵاتانی کەنداو و ئیسڕائیلیش بێبەش نەبوون لەو یارمەتییانە.\nبەرپرسە ئەمەریکییەکە وتیشی دەبێت وڵاتانی ناوچەکە ئاگادار بن لەو یارمەتییانەی چین دەینرێت.\nئاماژەشی بەوەدا ترس و دڵەڕاوکێ هەیە لەسەر ئەوەی کۆمپانیای هواوی چینی دەیەوێت بەشێک لە ژێرخانی ئابووری بۆ تۆڕی نەوەی پێنج لە ناوچەیەکی کەنداو دابمەزرێنێت کە لەو ناوچەیەدا کەشتیگەلی هێزی دەریایی ئەمەریکا و گەورەترین بنکەی سەربازی ئەمەریکای لە ناوچەکەدا تیادایە.\nوتیشی ئەوە پەیوەندییەکانی نێوان هێزەکانی ئەمەریکا و کەنداو قورس دەکات.


📊 50%ی گەشتیارانی کوردستان دەچن بۆ تورکیا ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jul 30 2018 9:45AM\nبەڕێوەبەرانی کۆمپانیا گەشتوگوزارییەکان دەڵێن ساڵان [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 30-7-2018 9:45:22\n📊 DNO بەرهەمهێنانی نەوت لە کێڵگەی پێشخابوور بەرزدەکاتەوە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jul 30 2018 1:05PM\nکۆمپانیای نەوتی DNO ی نەرویجی رایدەگەیێنێت، چوارەم [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 30-7-2018 13:05:05\n📊 بەرێوەبەرایەتی گشتی کەشناسی: هاوینی 2018 فێنکترە لە هاوینی2017 ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jul 30 2018 11:10AM\nبەڕێوەبەرایەتی گشتی کەشناسی و بوومەلەرزەزانی هەرێم [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 30-7-2018 11:10:42\n📊 ساڵانە 400 هەزار موبەڕیدە دەهێنرێنە کوردستان ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jul 30 2018 9:37AM\nبەرزبوونەوەی پلەی گەرما و کەمیی کارەبای نیشتمانی، [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 30-7-2018 9:37:41\n📊 وەزارەتی دارایی مووچەی 15%ی کەمئەندامان دەبڕێت ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jul 30 2018 9:40AM\nوەزارەتەکانی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی و تەندروستی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 30-7-2018 9:40:36


باڵندە زستانیەکان لە دەلتای گەدیز تۆمار دەکرێن\nدەلتای گەدیز کە لە ئێستادا میوانداری نزیکەی ٣٠٠ جۆر باڵندە دەکات، داواکاری پێشکەش بە یونسکۆ کراوە بۆ ئەوەی لە میراسی سروشتیی جیهانیدا تۆمار بکرێت.\nHalil Fidan | 19.01.2021\nچاودێرانی باڵندە، جۆری نوێی باڵندەیان لە دەلتای گەدیز دۆزیەوە کە میوانداری نزیکەی ٣٠٠ جۆر باڵندە دەکات و بە سەرچاوەی دەوڵەمەندی ژیان ناوی دەرکردووە.\nدەلتای گەدیز کە لە ئەنجامی کەڵەکەبوونی ئەو لیتەیەی دەیان هەزار ساڵە رووباری گەدیز هێناوێتی و لە کەنداوی ئیزمیر کۆبووەتەوە، دروست بووە. یەکێکە لە گەورەترین دەلتاکانی خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاست کە رووبەرەکەی ٤٠ هەزار هێکتار دەبێت.\nناوچەکە کە یەکێکە لەو دوو گۆڕەپانەی زاوزێکردنی فلامینگۆ کە لە تورکیادا هەیە، هەموو وەرزێک میوانداری ژمارەیەکی زۆر لەو باڵندە ئاویە دەکات.\nلە چوارچێوەی ئەژمارکردنی باڵندەی ئاوی لە ناوەڕاستی زستانی ساڵی ٢٠٢٠دا کە لە زۆر وڵاتدا ئەنجامدرا، لە دەلتای گەدیز-یش بە هەماهەنگیی بەڕێوەبەرایەتی پاراستنی سروشت و پارکە میلییەکان و بە بەشداری ئەندامانی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و چاودێرانی خۆبەخشی باڵندە هەمان چالاکی بەڕێوەچوو.\nپسپۆڕان لە چەند خاڵێکی دیاریکراودا لە رێگەی تەلەسکۆپ و دووربینەوە باڵندەکانیان یەک بە یەک و لەسەر شێوەی گرووپ ئەژمار کرد.\nتیمەکان لە ناوچەکەدا نەورەسی هازاریان بە تەنیایی بەدیکرد کە زۆر دەگمەنە لەو ناوچەیەدا.\nئەندازیار جەلال مورات ئاساناپا، بەرپرسی گۆرەپانی بەهەشتی باڵندەکانی ئیزمیر، لە لێدوانێکیدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو، باسی لەوە کرد کە بەمەبەستی پاراستنی ناوچەو جۆرەکانیان ئەژماری ناوەڕاستی زستانی باڵندە ئاوییەکانیان ئەنجامداوە.\nئیزمیر باڵندە دەلتا گەدیز


داقوق .. به رۆژ حه‌شدی شه‌عبی و به شه‌و داعش حاكمی شاره\n10/4/2018 - 10:36\nخه‌ڵكی له بارودۆخێكی ناهه‌مواری حكومڕانی و ده‌روونی و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و فیكری و مه‌زهه‌بی دا ژیان گوزه‌ر ده‌كه‌ن.\nشه‌وی رابردوو له دوای نوێژی خه‌وتنان، 25 چه‌كداری داعش هه‌ڵده‌كوتنه سه‌ر گوندێكی كوردنشین له ناوچه‌ی حه‌فته‌غار و هه‌ڕه‌شه له هاووڵاتیانی گونده‌كه ده‌كه‌ن.\nشه‌وی رابردوو 25 چه‌كداری داعش هه‌ڵیانكوتاوه‌ته سه‌ر گوندی فه‌ریقی سه‌ر به حه‌فته‌غار له شارۆچكه‌ی داقوق و له مزگه‌وتی گوند هاووڵاتیانی گونده‌كه‌یان كۆكردۆته‌وه‌و هه‌ڕه‌شه‌یان لێكردوون به‌وه‌ی نابێت هاوكارو هه‌ماهه‌نگی هێزه ئه‌منییه‌كان بن.\nبه گوته‌ی هاووڵاتییانی گونده‌كه بۆ ده‌زگای سه‌ته‌لایتی كوردستان، ئه‌وه چه‌نده‌مین جاره چه‌كدارانی داعش هه‌ڵده‌كوتنه سه‌ر گونده‌كه‌یان و هه‌ڕه‌شه‌یان لێده‌كه‌ن، به تایبه‌تیش ئه‌و كه‌سانه‌ی كه له ده‌زگاكانی ئاسایش كار ده‌كه‌ن.\nهه‌ر به گوته‌ی خه‌ڵكی ئاوایی به‌ره‌به‌یانی ئه‌مڕۆ چه‌كداره‌كان دوای هه‌ڕه‌شه‌و ترس و تۆقاندنێكی زۆری خه‌ڵكه‌كه، گونده‌كه‌یان چۆلكردووه و ڕۆیشتوون.\nله دوای رووداوه‌كانی 16 ی ئۆكتۆبه‌ری ساڵی رابردووه‌وه كه‌ركوك و ناوچه جێ ناكۆكه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی هه‌رێم ئارامیان به خۆیانه‌وه نه‌بینیوه‌و هاووڵاتیان له دڵه‌ڕاوكێدا ده‌ژین و خه‌ڵكیش ده‌ڵێن: له دوای ئه‌وه‌ی پێشمه‌رگه‌و ده‌زگاكانی ئاسایشی كوردستان له ناوچه‌كانیان نه‌ماون به‌ڕۆژ حه‌شدی شه‌عبی و سوپای عێراق حوكمی ناوچه‌كانیان ده‌گرێته ده‌ست و به شه‌ویش ده‌سه‌ڵات بۆ چه‌كدارانی داعش و گرووپه تیرۆرستییه‌كانی تر ده‌گه‌ڕێته‌وه.\nبه‌وهۆیه‌شه‌وه خه‌ڵكی له بارودۆخێكی ناهه‌مواری حكومڕانی و ده‌روونی و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و فیكری و مه‌زهه‌بی دا ژیان گوزه‌ر ده‌كه‌ن.\nكۆمسیۆن : ناوی كاندیدەكانی بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ڕاگه‌یاند


- 10/8/2019 8:45:00 PM 4286 جار خوێندراوەتەوە\nكۆمپانیای سۆنی بۆ یاریە ئەلیكترۆنیەكان لە نوێترین بڵاوكراوەیدا مزگێنی دایە هەوادارانی یاری ئەلیكترۆنی پلەیستەیشن و رایگەیاند، وەشانی پێنج-ی ئەو بەرهەمە لە كۆتایی ساڵی 2020دا بڵاودەكرێتەوە.\nپێگەی تایبەتی پلەیستەیشن لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تویتەر رایگەیاند، لە پشوی كریسمز-ی ساڵی داهاتو (2020)دا، كە دەكاتە 25ی كانونی یەكەم، وەشانی پێنجەمی پلەیستەیشن بە ناوی پلەیستەیشتن-5 دەخرێتە بازاڕەوە.\nلەوبارەیەوە جیم رایان، بەرپرسی گشتی و بەڕێوەبەری جێبەجێكاری كۆمپانیای سۆنی، بەشی یاریە ئەلیكترۆنیەكان ئاماژەی بەوەكردوە "بە شانازیەوە دەڵێم نەوەی پێنجەمی بەهەرمەكەمان پێی دەوترێت پلەیستەیشن-پێنج و لە پشوی سەری ساڵی 2020دا بڵاویدەكەینەوە".\nوتیشی، ئەو نوێكاریانەی لە نەوەی داهاتوی پلەیستەیشندا كراوە، گۆڕانكاری زۆر مەزن نین، بەڵام ویستمان ئەو بەرهەمە بە شێوەیەكی نوێ بخەینە بەردەست هەوادارانی بەرهەمەكەمان و لەبارەی وەشانە نوێیەكەیەوە چەند زانیاریەك دەخەینەڕو.\nراشیگەیاندوە "یەكێك لە ئامانجەكانمان ئەوەیە سیستەمی هەستەوەر بخەینە دەسكی پلەیستەیشنەكەوە، تا لەكاتی یاریكردندا لەگەڵ هەستی بینینی یاریەكە بەكارهێنەر هەست بە زەبر و جوڵەكانیش بكات لەرێگەی لەرینەوەی دەسكەكانەوە".\nسەبارەت بە چۆنیەتی جێگیركردنی ئەو سیستەمە، رایان دەڵێت "هەوڵدەدەین لەرێگەی جێگیركردنی تەكنەلۆجیای رەمبڵ-ەوە، بە شێوەیەكی ئاستبەرز سیستەمی جوڵە و لەرەلەر دابنێین، بە شێوەیەك (پێكداكێشانی ئۆتۆمبێلێك و دیوارێك زۆر جیاوازتربێت لە كەوتنێك لە مەیدانی یاری تۆپی پێدا".\nبە گوێرەی جیم رایان، تەنانەت لەرەلەری رۆشتن بەسەر گژ وگیا، جیاوازترە لە رۆشتن بەسەر قوڕ یاخود خۆڵدا، ئەو تایبەتمەندیەش ناوی تریگەر-ی لێنراوە و خراونەتە ناو هەریەك لە دوگمەكانی L1 و L2.


تیۆری - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\n(ڕەوانەکراوە لە بیردۆزەوە)\nتیۆر یان بیردۆز (بە ئینگلیزی: Theory) چەمکێکە خاوەنی دوو کۆمەڵە واتای بەرینە، یەکیان لە زانستە ئەزموونییەکاندا بەکاردەچێت (ھەم سروشتی و ھەم کۆمەڵایەتی) و ئەوی تریان لە فەلسەفە، بیرکاری، لۆژیک و لە نێوان لقەکانی تری زانستە مرۆڤییەکاندا. جیاوازی و تەنانەت دەمەقـڕەیەکی بەرچاو ھەیە لە نێوان لقە زانستگایییەکاندا سەبارەت بە بەکارھێنانی دروستی زاراوەکە. ئەوەی لە خوارەوە دێت تێدەکۆشێ چۆنیەنیی بەکارچوونی ئەو زاراوەیە وەسف بکات نەک ئەوەی کە دەبێ چۆن بەکار بچێت.\nلە زانستدا بیردۆز کاتێک پێکدەھێنرێن کە تاقیکردنەوە لەسەر کۆمەڵە گریمانە پێکەوە بەستراوەکان ئەنجام دەدرێت. بە گەلێک بەڵگەی تاقیکراوە پالثشت دەکرێت لەبەر ئەوە بیدرۆز لێکدانەوەیەکی فراوان و گشتگیریی دیاردەیەکی سروشتی بەو بەڵگە زانستیەکان پاڵپشتی دەکەن کە لە ئەنجامی تاقیکردنەوە و سەرنجدانەکان کە لەو باوەڕەدان ڕاست بێت. ئەگەرچی لە باسە زانستگایییەکاندا واتا زانستییەکەی زۆرتر کەڵکی لێ وەردەگیردرێت، بەڵام ئەوە تەنیا واتای نیە و تووشی ھەڵەمان دەکات ئەگەر لە سەرەتاوە وای دابنێین کە زاراوەی بیردۆز لە وێژە یان باسی زانستگاییدا ئاماژەیەکە بە بیردۆزێکی زانستی یان لەسەر بناغەی ئەزموونی. لەبەر باوبوون و بەکارچوونی زۆرتری زاراوەی بیردۆز لە ناو توێژینەوەکانی زانستی و ئەزموونیدا، سەرەتا، واتا زانستییەکەی باسدەکرێت:\n١ پێناسەی زانستی\n٢ بیردۆزەکان بە گشتی و لە زانستە شێوەیی‌یەکاندا\n٣ بیردۆزە فەلسەفییەکان\n٤ بیردۆزە بەناوبانگەکان\n٥ لێکدانەوەی وشە\nبیردۆز، لە واتای زانستیی زاراوەدا، پێکھاتەیەکی شیکارییانەیە کە بۆ ڕاڤەکردنی کۆمەڵێک لە ڕوانینە ئەزموونییەکان داڕێژراوە. بیردۆزێکی زانستی دوو شت دەکات:\nئەم کۆمەڵە ڕوانینە لێکجیاوازە وەکوو پۆلێک لە دیاردەکان دەستنیشاندەکات و\nسەبارەت بەو ڕاستەقانییە بنچینەیییە کە ئەم دیاردانە لەگەڵ خۆی دەھێنێت یان لە سەریان کاریگەر دەبێت، بانگەشەدەکات.\nلە نەریتی زانستی یان ئەزموونیدا، زاراوەی "بیردۆز" پاشەکەوتکراوە بۆ ئەو بیرۆکانەی کە ڕووبەڕوودەبنەوە لەگەڵ پێداویستییە سەرەتایییەکانی دەوروپشتی ڕوانینە ئەزموونییەکان و ئەو پێـڕەوانەی (میتۆد) بۆ پۆلێنکردن کەڵکیان لێ وەردەگیردرێت و ئەو تەبایی و پێکھاتنەی بیردۆزەکە لەگەڵ بەکارچوونی لە نێوان ئەندامانی پۆلەکەدا. ئەم پێداویستییانە لە لقە جۆراوجۆرە زانستییەکاندا دەگۆڕدرێن؛ بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، لە بیردۆزەکان چاوەڕواندەکرێت کارا و دەستپێوەگر بن: بۆ نموونە دەبێ بیردۆز سادەترین ئامرزای گەنگاز بێت کە بتوانرێ بۆ ھەڵسوکەوتی کاریگەر لەگەڵ پۆلی دیاردەکاندا کەڵکی لێ وەربگیردرێت.\nبیردۆزەکان بە گشتی و لە زانستە شێوەیی‌یەکاندا[دەستکاری]\nبیردۆزەکان ئامرازگەلی شیکارین بۆ تێگەیشتن، ڕوونکردنەوە و پێشگۆییکردنی بابەتێک. لە زۆر و جۆراوجۆر گۆڕەپانی لێکۆڵینەوەدا، وەکوو ھونەر و زانست، بیردۆزەکان ھەن. بیردۆزی شێوەیی سروشتێکی ڕستەزانییانەی ھەیە و تەنیا کاتێک واتادارە کە بە دەکارخستی لە ناوەرۆکێکدا پێکھێنەیەکی واتاییی پێبدرێت. دەربـڕینی بیردۆزەکان لە گۆڕەپانەکانی جۆراوجۆری لێکۆڵینەوەدا بە زمانی سروشتییە و ھەمیشەش بە چەشنێک ئاوادەکرێن کە شێوەی گشتییان دەقاودەقی بیردۆزێک بێت کە بە زمانی شێوەییی مەنتیقی بیرکاری دەربـڕاوە. کاتێک بیردۆزەکان لە بیرکاریدا تاوتوێدەکرێن، زۆرتر دەربـڕینیان بە زمانێکی شێوەیی یە.\nدەکرێت دەربـڕینی بیردۆزەکان بە ھەر شێوەیەک بێت، بە شێوەی بیرکاری، سیمبۆلیک، یان بە زمانی باو، بەڵام بە گشتی لێیان چاوەڕواندەکرێت کە بە دوای بنەماکانی بیری ھزری یان مەنتیقدا کەوتبێتن.\nبیردۆز لە کۆمەڵێک ڕستە پێکھاتووە کە بەتەواوی داگری ئاگاداریگەلی ڕاستن دەربارەی ئەو بابەتەی کە لە ژێر سەرنجدایە. لەگەڵ ئەوە، ھەردەم ڕاستبوونی ھەر یەک لەم ئاگادارییانە گرێدراوە بە ھەموو بیردۆزەکەوە؛ کەوابوو دەکرێت ئاگادارییەک، ھەڵواسراو بە بیردۆزێکەوە ڕاست بێت بەڵام ھەمان ئاگاداری ھەڵواسراو بە بیردۆزێکی ترەوە ناڕاست بێت.\nئەمەیە کە لە زمانی ئاساییدا ئاگاداریگەلێک وەکوو "ئەو کەسێکی تۆقێنەرە" بەبێ ناردنەوە بۆ ھەندێک واتا لێدانەوەی تایبەتی ئەم بیردۆزە وەکوو "ئەو" کێیە، و "کەسێکی تۆقێنەر" چییە، ناتوانرێت داوەری بکرێت ئاخۆ راستە یان ھەڵەیە.\nھەندێجار دوو بیردۆز خاوەنی یەک ھێزی ڕاڤەیین چونکە ھەمان پێشبینیکردنەکان دەکەن. بە جووتێک لەم چەشنە بیردۆزانە دەتورێت ناشایەنی جیاوازکاری و ھەڵبژاردن لە نێوانیاندا بەستراوە بە تەنایی و بەباشترزانینی یەکێکیانەوە.\nئەو بیردۆزانەی کە بابەتەکەیان زیاتر داگری بیرۆکەکانە تا زانیاری و دراوەی ئەزموونی، پێیان دەوترێت بیردۆزی فەلسەفی؛ ئەوانی تر بیردۆزی زانستین.\nئەستێرەناسی: بیردۆزی تەقینەوە مەزنەکە\nزیندەوەرناسی: بیردۆزی پەرەگرتن\nلە زمانی کوردیدا، وشەی "بیردۆز" وەکوو ھاوسەنگی وشەی theory پەسەندکراوە. وشەی "تیۆری"ش ھەر باوە. ھەندێجاریش "بیرۆکە" دەوترێت.\nبیردۆز لە دوو وشە پێکھاتووە: بیر + دۆز. دۆز واتە داخواز، ئامانج.\n^ کتێبی زیندەزانیی پۆلی ١٢\n^ لێرەدا زانست واتا زانستی ئەزموونی.\n^ شێوەیی = formal؛ بە پێی فۆرم و شێوەی دیار.\n^ نەحوی، سینتاکسی.\n^ فەرھەنگی زاراوە\n^ فەرھەنگی زانستیی پەڕتووک؛ دەتوانی لە ماڵپەڕی pertwk.com دایبگریت\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=تیۆری&oldid=700574»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٢٢:١٩ی ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.


دەروونناسی مناڵان (٨) - قەڵەم\nتاریخ ایجاد در شنبه, 23 مرداد 1400 10:15\nلە روانگەیێکی دەرونناسیانەوە قۆناخەکانی گرینگی حەرەکاتی جەستەیی وەک گاوەڵکێ و ھەستانە سەرپێ زۆر گرینگن لەبەر ئەوەی ئەو ھەلە بۆ مناڵ دەڕەخسێنێت کە داھێنانی ببێت و رەفتارگەلی دڵخوازی خۆی ئەنجام بدات. ھەر وەک لێکۆڵەر ئێستا ئیتر مناڵەکە دەتوانێت زۆر شت بکات و دەستیوەردان بکات لە شتەکاندا و پاشان بە چاوی خۆی ئاکامەکانیان ببینێت.\nلە سوییدییەوە: رەسوڵ سەفەریانی\nفێربوون لە بارەی دەوروبەر\nبۆماوە (ارث) و ژینگە\nمناڵ پێش ئەوەی بکەوێتە قسەکردن و فێری پرسیارکردن بێت، زۆر شت لەرێگەی چاودێری و بینین و بیستنەوە فێر دەبێت. بڕێک لە دەروونناسەکان لەسەر ئەو بڕوان کە ئەم خێراییەی فێربوونی منال مەدیونی جۆرێک لە توانایە کە بە شێوەی زگماگی لە مناڵدایە و، دەتوانێت زانیارییەکان لێک بداتەوە و بەم شێوە ئیمکانی فێربوون دەرەخسێنێت. هەرچەند ئەم شتە رەتکراوەتەوە و نیشان نەدراوە کە شتێکی زگماگی لە مێشکا ببێت کە کاری زانیاری لەسەر دونیا بکات، بەڵام هەرچی بێت ئەم فێربوونە ئێجگار خێرا روو دەدات و مناڵ زۆر زوو لەسەر دونیا فێر دەبێت. بڕێک لە زانیارییەکان کە ئەوان دەیانەوێت دەستی بخەن لە جۆری سنوردارن و دەست خستنیان زەحمەتە. بەڵام برێکیان ئاسانتر وەردەگێرێن. بۆ نمونە وادیارە کە ئەوان بە ئاسانی دەتوانن لە پەیوەندی نێوان هۆ و سەبەبەکان تێبگەن. ئەمە ئاماژەیە بەوەی کە بڕێک لە بوارەکان لەسەر دونیای دەوروبەر لە لای ئەوان پێشتریەتی پێدراوە. ئەم پێشترییەتیدانەش کۆنترۆڵی "مەحدودیەتەکانی نێوەوەیی فێربوونی مناڵ" دەکات و دیاری دەکات کە مناڵ سەرنجی بەرەو لای چ شت و روداوگەلێک بەرێت. ئێحتمالێکی تریش هەیە ئەویش ئەوەیە کە ئەم مەحدودیەتی فێربوونە نەتیجەی شێوەی کاری سیستەمەکانی حسی عەسەبی واتە کۆکردنەوە و کارلەسەر کردنی زانیارییەکان بێت. بۆ نمونە جوڵە و حەرەکەت یەکێک لەو حسانەیە کە ئاسان لە رێگەی بیناییەوە دەرک دەکرێت. بۆ دەتوانێن وا بیربکەینەوە و وا بڵێین، لەبەر ئەوەیە کە تەرکیز (تمرکز) کردنە سەرئەوەی چۆن شتەکان حەرەکەت دەکەن بەشێکی لە لایەن مقدار و ئەندازەی ئەو نێرۆنە عەسەبیانەوە دیاری دەکرێت کە لە بەشی حسسی حەرەکەتی دانراون (خانەکانی مێشک) و هەروەها جۆری هاندەرەکە (محرک) کە سیستەمەکە بۆ یەکەم گەشە پێویستیەتی.\nئیمکانێکی تریش کە هەیە شێوەی رەفتارکردنی گەورەکان لەگەڵ مناڵانی بچووکە. گەورەکان لە کاتی تێکەڵاوی و نزیکبوونەوەیان لە مناڵانی ورد بە شێوەی زۆر تایبەت رەفتاری خۆیان دەگونجێنن. ئەم گونجاندنانە کە تێدا گەورەکە لێواولێوە لە زەوقوشەوق، لە مناڵەکە نزیک دەبێتەوە و بە تیکرار و دوپاتکردنەوە و روانین بۆ روخساری مناڵەکە، روانینێکی زۆر زیاتر لەوەی کە لە کاتی دواندنی گەورەکاندا ئەنجامدەدرێت، هەوڵ دەدات سەرنجی مناڵەکە زۆرتر رابکیشێت. هەمووی ئەمانە زۆر ئاسانکاری بۆ فێربوون دەکات. لەو رەفتار و کردارانەی گەورەکان کە روویان لە منداڵە هەوڵ دەدرێت کە تا دەکرێت سادەتر بێت و قورسایێکی زۆریش بە نۆرەکرد دەدرێت. لە خوێندنەوەگەلێکی لەم بارەوە بۆ نمونە لە دایکێک فیلم گیراوە کە شتێکی پێیە و سەرەتا شتەکە پیشانی مناڵەکە دەدات و پاشان پیشانی هاوسەرەکەی. دواتر ئەم فیلمانە نیشان دراون بۆ مناڵان و پاشان داوایان لێکردون کە خۆیان فیلم هەڵبژێرن و سەیری بکەن. مناڵەکان حەزیان کردوە کە ئەو فیلمانە سەیر بکەن کە رووی کارەکانی لە مناڵانە. ئەم جۆرە ئولگوی رەفتاریانە کە روو لە مناڵانن زۆرتر سەرنجی مناڵان رادەکێشێت. وەک ئەوە وایە کە ئەم رەفتارانە پیان دەڵێت کە "ئەم هەڵسوکەوتانە بۆ تۆیە و پەیوەندیان بە تۆوە هەیە". ئەم جۆرە خوێندنەوانە دەیسەلمێنێت کە مناڵانی ورد ناچالاکانە فێری شت نابن. مناڵی بچوک لەو هەموو رووداو و حەرەکەتانەی کە لە بەرچاویاندا روودەدات دێن تەنیا ئەوەی خۆیان حەزیان لێیەتی هەڵیدەبژێرن و سەیریدەکەن.\nمناڵ لە چالاکبووندا فێردەبێت نەک لە پاسیفی و ناچالاکیدا(٨)\nلێکۆڵینەوەکان پیشانی داوە کە هەموو بینراو و بیسراوەکان کە مناڵی بچوک لەبار دەروونییەوە وەک جۆرەکانی زانست خۆی پێوە سەرقاڵ دەکات رێکخستن دەبینن. لە رێگەی گوێشلکردن و سەیرکردنی کەسانی ترەوە مناڵ فێردەبێت کە خەڵک چۆن رەفتار دەکەن (دەروونناسی سادە). کاتێ مناڵ سەیری شتەکان و رووداوەکانی دەوروبەریان دەکەن و گوێیان بۆ شلدەکەن تێدەگەن کە دونیای فیزیکی چۆن ئیشدەکات. بۆ نمونە تێدەگەن کە بڕێ لە شتەکان سابت و بێ حەرەکەتن و بڕێ شتی تر دەکرێت بگوازرێنەوە و جێبەجێ بکرێن. هەروەها ئەوان فێر دەبن کە جیاوازی دابنێن لە نێوان شتە سروشتییەکان (گژ و گیا و ئاژەڵ) و شتە دەسکردەکاندا. بە فێربوون لە سەر شتەکان دەڵێن "فیزیکی سادە" و بە فێربوون دەربارەی دونیای سروشتی دەڵێن"بایولۆژی سادە". مناڵ هەر لە مناڵییەوە سێ جۆر لە زانست تێدا گەشەدەکات کە ئەم سێ جورە تا ئاستی زانکۆ بە جیاوزی لە یەک دەمێننەو. ئەم زانستانە بریتین لە دەروونناسی، فیزیک و بایولۆژی.\nروانگەیێکی خەڵکی لە نێو دەرووناسی مناڵاندا هەیە دەلێت مناڵ وەک لێکۆڵەر وایە. هەردووکیان سەیردەکەن و چاودێری دەکەن و تاقیکردنەوەدەکن و لە کۆتاییدا نەتیجەدەگرن. مناڵێکی ساوا کە شتێکی بەدەستەوەیە و فڕێی دەداتە سەر عەرزەکە و دایکی بەرزی دەکاتەوە و دیسان ئەمە دووپات دەکاتەوە، بەو نەتیجە دەگات کە ئەم دوو شتە، فڕێدانی ئەم و بەرزکردنەوەی دایکی، پێوەندیان پێکەوە هەیە. لەم رێگاوە بە هۆ و ئەسەر دەگات. (من فڕێی دەدەم دایکم بەرزی دەکاتەوە) هەر وەها بە ناراستەوخۆ دەگاتە نەتیجەی قانونی جازبە، یانی تێدەگات هەموو شتێک کە بەردەبێتەوە بەرەو خوار دادەکەوێت، واتە روو لە زەوی. لەم روانگەدا واتە روانگەی "مناڵ وەک لێکۆڵەر" دەڵێن کە مناڵ لەسەر ئەوەی کە دونیا چۆن کار دەکات خاوەن "تێوری سادە"یە. دەڵێن ئەم تێورییە بناخەی چاوەڕوانییە زگماگییەکانە.\nئەم نەوعە لە چاوەڕوانییە زاتییەکان (یان پرینسیپ یان ئەو سنورانەی کە فێربوون کۆنترۆڵ دەکەن) لەو ئوسول و پرینسیپانەن کە دەڵێت" هیچ شتێک ناتوانێت هاوکات لە دوو جێگا بێت". ئەم ئەسڵە زاتییە دواتریش لە رێگەی بینین وبیستن و بۆنکردن و حس و تامەوە گەشە دەکات و دەبێتە ئەوەی کە چۆن یەک شت ناتوانێت هاوکات لە دوو شوێن بێت، دوو شت دەتوانن هاوکات لەیەک شوێندا بن. ئەمە بەم شێوە مومکینە کە یەک شت لە نێو شتەکەی تردا بێت کە وەک راگر یەکەم لە خۆیدا رایگرتوە. (چەمکی فیزیکی "دەورگرتن").\nیەکێک لە کاتە گرینگەکان و خاڵی وەرچەرخان لە ژیانی مناڵانی ساوادا دەر بارەی فێربوونیان، ئەو کاتەیە کە مناڵ دەتوانێت شتەکان بەدەستەوە بگرێت. لەو کاتەوە کە مناڵ دەتوانێت شت بەدەستەوە بگرێت و خۆی پێوە مەشغوڵ بکات فێربوونیان خیراتر دەبێت. لە مەجموعەیێک تاقیکردنەوە و پشکنینی داهێنەرانەدا کە تێدا کۆمەڵێک مناڵی سێ مانگەی بەشدارییان کردبوو پیشانیدا کە مناڵان کە بتوانن خۆیان شتەکان بارەوبار بکەن فێربوونیان زۆر خێراتر دەبێت. ئەم ئەزمونانە بە ناوی"دەسکێشی چەسپدار ناوزەد کراوە و بەم شێوە بوو کە مناڵانی ساوایان هێنا و دەسکێشێکی چەسپداریان کردە دەستیان، دەسکێشەکە لە جنسی ئەو چەسپانەی پێوە بوو کە لە کاپشین و جلوبەرگا بەکاری دێنن. لێکۆڵینەوەکە پیشانیداوە کە کاتێ مناڵەکان توانیویانە بە یارمەتی دەسکێشەکە شتەکان کە لە جنسێکی نەرم دروستکرابوون و دەنوسان بە دەسکێشەکەوە و مناڵەکان لەم رێگاوە دەیان توانی بارەوباریان بکەن، ئاستی فێربوونی مناڵەکان تا رادەیێکی بەرچاو خێرایی بە خۆوە بینیووە. مناڵان بە شێوەی سروشتی لە چوارمانگەوە وردە وردە دەتوانن شتەکان بە دەست بگرن، بەڵام ئەم مناڵانەی کە لە سێ مانگەوە بە یارمەتی ئەو دەسکێشە چەسپدارانەوە توانیان کەرەسەی یارییەکان هەڵگرن فەرقێکی بەرچاویان بوو لە چاو هاوتەمەنەکانیان. زۆر زووتر توانیان لە چاو هاوتەمەنەکانیان رەفتارەکانی گەورەکان فێربن و لە شتەکان تێبگەن. ئەوان دەیانتوانی وەک گەورەکان دەسبکێشن بۆ شتومەکی یارییەکان و یاریان پێبکەن. بەڵام هاوتەمەنەکانیان تەنیا سەیری گەورەکانیان دەکرد کاتێک گەورەکان ئەو شتانەیان دەگرت بەدەستیانەوە. ئەمە نیشانی دەدات کە کاتێ بتوانیت بە شتێک داهێنان بکەیت و بەدەستی خۆتەوە بێت لە فێربوونی چالاکدا کاریکەری زۆری دەبێت.\nخاڵێکی گرینگی تری وەرچەرخان لە ژیانی مناڵاندا ئەوکاتەیە کە بتوانن بە بێ پشتگیری و یارمەتی دابنیشن. مناڵان بە نۆرماڵ لە تەمەنی بەینی چوار تا شەش مانگ دەتوانێت دابنیشێت. لەم تەمەنەوە مناڵان دەتوانن زۆربەی حەرەکات و کردارەکان ئەنجام بدەن کە ئەمە کاریگەری زۆر بەرینی دەبێت لە دونیای دەوروبەریاندا. ئێستا ئیتر ئەوان دەتوانن بۆ نمونە شتەکان بەدەستەوە بگرن و وەریچەرخێنن و هەڵیانگەڕێنەوە و سەروخواریان پێبکەن. ئەوان دەتوانن دەست بدەن لە شتەکان و لەباری زبری و نەرمی و شکڵە جۆراوجۆرەکانیانەوە هەستیان پێبکەن و هاوکات لە گۆشەنیگای جۆراوجۆرەوە بیانبینن و دەستاودەستیان پێبکەن. وا دەرکەوتوە کە توانای تێگەیشتنی مناڵ لە شتەکان لە باری سێ بۆعدی بوونیانەوە پەیوەندی هەیە بە توانای دانیشتنیانەوە. یەکێکی تر لە خاڵە گرینگەکانی تەمەنی مناڵان لە باری گەشە و پێشکەوتنەوە کە توانایان پێدەبەخشێت کاتێکە کە بتوانن شوێن بگۆڕن و لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر بڕۆن. مناڵ سەرەتا گاوەڵکێ فێر دەبێت و پاشان فێری رۆیشتن دەبێت یان بڵێین پێدەگرێت. لێرەوە مناڵ دەتوانێت بچێت بۆ ئەو شوێنەی کە خۆی دەیەوێت. لە کاتی گاوەڵکێدا، ھەرچەندە فێریش بێت خێرا بڕوات، بەڵام ناتوانێت شت لەگەڵ خۆی ھەڵبگرێت و بیبات. بەڵام کە پێیگرت ئەمەی بۆ دەکرێت و لەوە بەدوا مناڵ لە ھەر یەک کاژێری کاتی خەبەربوونی نزیکەی ٤٠-٣٠ خولەکی بە شتەکانەوە سەرقاڵ دەبێت و کاریان لەسەر دەکات. ئەو شتانە پاشان دەبات و پیشانی گەورەکانی دەدات. مناڵ ئەگەریش زۆر شارەزا و زیرەکیش بێت لە گاوەڵکێدا و خێراش بێت لە ھاتوچۆ و خۆگواستنەوەدا ھێشتا ھەر سورەلەسەر ئەوەی کە فێری رۆیشتن بێت و بە پێ بڕوات. مناڵانی وڵاتانی رۆژاوا لە نێوان یازدە و دوازدە مانگیدا ھەوڵ بۆ پێگرتن دەدەن و بە ئامانجەوە تەمرینی رۆشتن دەکەن و فێری دەبن. خوێندنەوەیێک پیشانیداوە کە مناڵی پێگرتوو لە سەعاتێکدا ٢٠٠٠ ھەنگاو ھەلدەگرێت. ئەمە یانی بە ئەندازەی حەوت جار بەدەور زەوی فوتباڵدا رۆیشتن. بەڵام بە شێوەی مامناوەند (متوسط) ٧٠٠ متر لە کاژێرێکدا، کە ئەمەش خۆی یانی مناڵێک نزیکەی پێنج کیلومتر لە یەک رۆژدا بە شێوەی پچر پچر (راوەستان لە کاتی خواردن وخۆشۆردن و...) دەڕوات .\nجوڵەی خۆسازکردوو دەورێکی گرینگی لە گەشەی مناڵدا ھەیە. مناڵ لە رێگەی گاوەڵکێ و پاشانیش بە پێ رۆیشتنەوە دەتوانێت بگاتە ئەو شوێنەی کە مەبەستیەتی و لەویێش دەستی بەو شتە بگات کە دەیھەوێت. ئەمە دواتر دەبێتە ھەوێنی دروستکردنی نێوان و پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەسەر شتەکان لەگەڵ کەسانی تر.\nھەر وەک ھەموومان دەزانین زۆر جێگە ھەیە کە ئێمە وەک گەورەکان حەزناکەین مناڵەکان بچنە ئەو شوێنانە. وەک نمونە سەر پلیکان و بەر ئاگردان و ھەروەھا نامانەوێت نزیکی شوێنی پریزی کارەبا ببنەوە. پشکنینەکان سەلماندویەتی کە مناڵێک تازە کەوتوەتە سەر پی توانای ھەڵسەنگاندنی زۆر خراپە، بۆیە لەوانەیە کە مناڵێک کە لەسەر تەپۆڵکەیێک روو لە خوارەوە و دوو دڵ راوەستاوە، لە ئەنجامدا بەسەرەوە خۆی بەر بداتەوە، یان بکەوێتە نێو چاڵ و بۆشایی کە لەسەر رێگەکەیەتی و لاقی ناگات کە بپەڕێتەوە، بەڵام ھەوڵ ئەدات و دواجار تێیدەکەوێت. خوێندنەوەکان دەریخستوە کە مناڵانی تازە پێگرتوو بە شێوەی مامناوەند ١٧ جار لە کاژێرێکدا دەکەون، بەڵام زۆربەی ئەم کەوتنانە گونجاون و مناڵەکە لیانەوە فێردەبێت و تەجروبە دەگرێت.\nلە روانگەیێکی دەرونناسیانەوە قۆناخەکانی گرینگی حەرەکاتی جەستەیی وەک گاوەڵکێ و ھەستانە سەرپێ زۆر گرینگن لەبەر ئەوەی ئەو ھەلە بۆ مناڵ دەڕەخسێنێت کە داھێنانی ببێت و رەفتارگەلی دڵخوازی خۆی ئەنجام بدات. ھەر وەک لێکۆڵەر ئێستا ئیتر مناڵەکە دەتوانێت زۆر شت بکات و دەستیوەردان بکات لە شتەکاندا و پاشان بە چاوی خۆی ئاکامەکانیان ببینێت. نمونەی زۆرمان ھەیە کە لێکۆلینەوەکانی مناڵ و تاقیکرنەوەکانیان گەورەکانی توڕە کردووە لەوانە کاتێ گەورەیێک خەریکی گەسکدانە بە گەسکی بەرقی کە لە پڕدا مناڵەکە ویەرەکەی( سیمەکەی) لە بەرق دەرھێناوە یان بە کۆنترۆڵی تەلەڤزیون و ئەمانە یاری کردووە و کاناڵەکانی گۆڕیووە، ێان دەسی لە زۆرشت داوە و لە جێگای خۆی نەیھێشتووە.


پـەردەی دووەم: پاشا و پـێـغەمـبـه‌رانـی – پاشای شکۆمەندی\nبۆ شاره‌زابوون له پاشا و پلانه مه‌زنه‌كه‌ی\nپێویسته كتێبه‌كه‌ی بناسی.\nبه درێژایی ١٥٠٠ ساڵ، پاشا نزیكه‌ی ٤٠ كه‌سی هه‌ڵبژارد بۆ تۆماركردنی چیڕۆك و په‌یامه‌كانی ئه‌م په‌ڕتووكه. ئه‌م هه‌ڵبژێردراوانه به پێغه‌مبه‌ر ناوده‌بران. پاشاكه فه‌رمایشته‌كانی خۆی پێده‌دان. پێغه‌مبه‌رانیش له‌سه‌ر كاغه‌ز و پێستی ئاژەڵ فه‌رمایشته‌كانی پاشایان تۆمار ده‌كرد. ئه‌م نووسراوانه پارێزران و ده‌ستاو ده‌ستیان پێ ده‌كرا بۆ نه‌وه‌كانی دوای خۆیان. هه‌رچه‌نده، زۆرێك له پێغه‌مبه‌ران یه‌كتریان نه‌ده‌ناسی، به‌ڵام نووسراوه‌كانیان ته‌واوكه‌ری یه‌كترن، بۆ ئه‌وه‌ی په‌یامی خودا به شێوازێكی دروست بگاته ده‌ست مرۆڤه‌كان.\nنووسراوی پێغه‌مبه‌ران به (كتێبی پیرۆز) ناوده‌برێن. به‌بێ بوونی كتێبی پیرۆز، مرۆڤ ناتوانێت بزانێ له كوێوه هاتووه و پاش مردن ده‌چێته كوێ، هه‌روه‌ها مه‌به‌ست له بوونی چییه له‌سه‌ر ئه‌م زه‌ویه. بۆ دڵنیابوون له وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه، پێویستمان به كتێبی پاشاكه ده‌بێت.\nنزیكه‌ی ٣٥٠٠ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، پاشا له‌سه‌ر زاری پێغه‌مبه‌رێكه‌وه به ناوی موسا فه‌رمووی:\nمرۆڤ ته‌نها به نان ناژیێت، به‌ڵكو به هه‌ر وشه‌یه‌ك كه له ده‌می یه‌زدانه‌وه دێته ده‌ره‌وه. (دواوتار ٨: ٣)\nهه‌موو وشه‌كانی پاشا له یه‌ك په‌ڕتووكدا كۆكراوه‌ته‌وه، ئه‌ویش كتێبی پیرۆزه. پیرۆز واته پاك و بێگه‌رد و دوور له هه‌موو هه‌ڵه‌یه‌ك. ئه‌مڕۆ ئه‌و كتێبه‌ی له جیهاندا زۆرترین وه‌رگێڕانی بۆ كرابێت و زۆرترین داخوازی له‌سه‌ر بێت كتێبی پیرۆزه. به هه‌زاره‌ها له پارچه نووسراوه كۆنه‌كانی كتێبی پیرۆز كه له‌سه‌ر پێستی ئاژەڵ نووسراونه‌ته‌وه و هه‌ڵگیراون شایه‌تی ئه‌و ڕاستییه‌ن كه چه‌نده به باشی ئه‌م نووسراوانه پارێزگاریان لێ كراوه.\nكتێبی پیرۆز ده‌كرێته دوو به‌شی سه‌ره‌كی.\nبه‌شی یه‌كه‌م، په‌یمانی كۆن (ته‌ورات، زه‌بوور…هتد)\nله په‌یمانی كۆندا، پاشا پێشبینی جێبه‌جێكردنی پلانه مه‌زنه‌كه‌ی ده‌كات له داهاتوودا.\nبه‌شی دووه‌م، په‌یمانی نوێ (موژده، كرداری نێردراوان… هتد)\nله په‌یمانی نوێدا، پاشا پلانه‌كه‌ی جێبه‌جێ ده‌كات.\nپه‌یمان واته به‌ڵێن، گرێبه‌ست، ڕێكه‌وتن. له په‌یمانی كۆندا خودا باس له‌و پلانه ده‌كات كه ده‌یه‌وێت له داهاتوودا جێبه‌جێی بكات. په‌یمانی نوێ جێبه‌جێكردنی ئه‌و پلانه‌ی خودای تێدا تۆمار كراوه. نووسینه‌وه‌ی مێژوو پێش ڕوودانی ته‌نها له توانای خودایه.\nجیاوازی نێوان په‌یمانی كۆن و په‌یمانی نوێ وه‌ك نموونه‌ی پاشایه‌كی مه‌زنه كه له دووره‌وه نامه و وێنه بنێرێ بۆ خه‌ڵكه‌كه‌ی- دواتر ئه‌م پاشایه خۆی سه‌ردانیان بكات.\nیه‌كه‌م جار كتێبی پیرۆز هاته ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پاشان ئه‌فریقیا، ئاسیا، ئه‌وروپا، ئه‌مریكا و شوێنه‌كانی دیكه. پێغه‌مبه‌ران هه‌موویان خه‌ڵكی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بوون، به‌ڵام په‌یامه‌كانیان به‌بێ جیاوازی بۆ هه‌موو گه‌لانی سه‌ر زه‌وی بوو، بۆ هه‌موو خێزانه‌كان و … بۆ تۆش.


تۆنی بلێر سه‌ردانی که‌رتی غه‌ززه ده‌کات\nتۆنی بلێر، نێردراوی نێونه‌ته‌وه‌یی بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌ڵێت جیهان ده‌ستبه‌رداری که‌رتی غه‌ززه بووه و هه‌روه‌ها داوای ڕێبازێکی نوێ ده‌کات بۆ ئه‌م ناوچه به شه‌ڕ وێرانبووه.\nله میانه‌ی سه‌ردانه‌که‌یدا بۆ غه‌ززه ئه‌مڕۆ یه‌کشه‌ممه سه‌ره‌ک وه‌زیری پێشووی به‌ریتانیا سه‌ردانی ئه‌و خێزانه فه‌له‌ستینیانه‌ی کردووه که هێشتاش له ئۆردوگاکانی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان سه‌رپه‌رشتی ده‌که‌ن ده‌ژین.\nبه‌ڕێز بلێر، داوای له ڕێکخراوی حه‌ماسی ئیسلامی کردووه که کۆنترۆڵی غه‌ززه‌ی کردووه تا ئاشکرای بکات ئایا به ئاشتییه‌کی درێژخایه‌ن له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا قایله یان نا.\nهاوکات ده‌سته‌یه‌کی نیشته‌جێبووانی ئیسرائیلی که‌وتوونه‌ته به‌ر ڕه‌خنه و ناڕه‌زاییه‌کی زۆره‌وه به‌هۆی بڵاوکردنه‌وه‌ی فلیمێکی ڤیدیۆییه‌وه له تۆڕی یوتوب که تیایدا چه‌په‌کانی ئیسرائیل به هاوکاری دژه جوله‌که له ئه‌وروپادا گوناهبار ده‌کات.\nله دوا به‌شی ئه‌و فلیمه ڤیدیۆییه‌دا وێنه‌ی که‌سێکی جوله‌که نیشاندراوه به دره‌ختێکدا هه‌ڵواسراوه و ئاگاهیه‌کیشی له‌گه‌ڵدایه و نوسراوه " ده‌شێت ئه‌وروپاییه‌کان به‌لای تۆوه جیاواز بن، به‌ڵام بۆ ئه‌وان تۆ هه‌ر هه‌مان که‌سیت."\n(کاتزۆفه‌ر بێنی) سه‌رۆکی ئه‌نجومه‌نی دانیشتوانی ساماریا داکۆکی له فلیمه ڤیدیۆییه‌که ده‌کات.


چەند سەرنجێک لەسەر پرۆژەکەی یەکێتی : چاوی گەل\nنوسەر : عەدنان عوسمان لەبەرواری : شوبات - 25 - 2017\nسەرەتا من پاڵپشت بەو پرۆژەیەی بڵاو کراوەتەوە و هێشتا بەرەسمی پشت راست نەکراوەتەوە، ئەم سەرنجانە ئەخەمە روو:\nیەکەم: گومان ئەکەم ئەم پرۆژەیە لیجنە یا دەستەیەک نوسیبێتی، چونکە مەعلومە بەیەک ریتم و شێواز نوسراوە، لە راستیشدا لە پرۆژە ناچێت ئەوەندەی لە ستایڵێکی وشەریزکردنی بێبەرهەم دەچێت.\nدووەم: ئەم بە ناو پرۆژەیە زۆرتر لە بەرنامەی هەڵبژاردن ئەچێت نەک پرۆژەیەکی هەنوکەیی بۆ چارەسەرکردنی قەیرانە سیاسیی و دارایی و ئابورییەکانی هەرێم. بەشی زۆری خاڵەکانی پێشتر و لە بۆنەی تردا و لە کاتی هەڵمەتەکانی هەڵبژاردندا باسی لێوەکراوە و خراونەتە روو، بەبێ ئەوەی هیچ میکانیزمێک بۆ جێبەجێکردنیان هەبێت، واتە زۆرتر لە هیواو تەمەنیات ئەچن نەک هەنگاوی کرداری.\nسێیەم: رون نیە ئەم پرۆژەیە روی دەمی لە کێیە؟ موخاتەبەی کێ ئەکات؟ ئاراستەی کێ کراوە؟ کێن لایەنگرانی ئەو هەنگاوانەو کێن دژی وەستاونەتەوە.\nچوارەم: پەرلەمان هیچ رۆڵێکی یەکلاکەرەوە وسەرەکی لەم پرسەدا نیە و نازانرێت چ پێگەیەکی لەو گۆڕانکاری و چاکسازیانەدا هەیە. پێ دەچێت نوسەری پرۆژەکە رۆڵی پەرلەمان بەکەمنرخ بزانێت و پێی وابێت دەبێت لە ژێر هەژمونی مەکتەب سیاسیەکاندا بێت، وەیا لانی زۆر تەنها رۆڵێکی تەشریفاتی یاسایی هەبێت.\nپێنجەم: سەیر لەوەدایە لایەنێک دێت پرۆژەیەکی هەمەلایەنی سیاسی و ئابوری و دارایی پێشکەش ئەکات کە خۆی هەر لەسەرەتاوە بنیاتنەر و هاوبەشی ئەو سیستەمەیە. حزبی خاوەن پرۆژە هەر لە ١٩٩٢ و بەتایبەت تریش لە ٢٠٠٥ ەوە خاوەنی دەسەڵات و هاوبەشی دەسەڵاتە بە هەموو دیوەکانیدا. ئیتر نازانین ئایا ئەم پرۆژەیە جۆرێکە لە ئینقلابی فکری لە نێو ئەم حزبەدا، یا پیاچونەوەیە بەو هەڵانەی پێشتر کراون، یا هەنگاوی سەرلەنوێ داڕشتنەوەی سیستەمی سیاسی و فەلسەفەی ئابوری و ژێرخانی کۆمەڵگایە؟ دیارە لەلایەن هەمان کارەکتەرانی بنیاتنانی ئەو شیوازەوە!\nشەشەم: لە دیوە سیاسیەکەیدا، هێشتا ترسی دڵرەنجاندنی پارتی تێدا بەدی ئەکرێت و بەشێوەیەک داڕێژراوە کە هیچ هەنگاوێکی کرداری لێهەڵنەکڕێندرێت. سەرەتا باس لە قۆناغی گوزەری سیاسی ئەکات! سەیرە پرۆژەکە تازە باسی دیموکراسیەتی گوزەر بکات. لە راستیشدا ئەو گوزەرەی نوسەری پرۆژەکە باسی ئەکات بەرەو دیموکراسیەت نیە، بەڵکو بەرەو تەسلیم بونە بە عەقڵییەتی تاکحزبی و تاک ئیرادەیی و بەسەڵتەنەت کردن و تەوریسکردن لە کوردستاندا. دواتر دێتە سەر ئینشا نوسی و رەمڵ لێدان و ئەحکامێکی موتڵەق لەسەر دۆخی ناوچەکە و مانەوەی رژێمەکان و ریزبەندیە جیهانیەکان کە پێم وانیە هیچ پەیمانگایەکی سیاسی ناوداری جیهانیش جورئەتی ئەو لێکدانەوە خێرایانە بکات و ئەحکامی ئاوا عمومی بنوسێت.\nحەوتەم: لە کاتی قسەکردنیش لەسەر ئەسڵی کێشە سیاسیەکەی ئێستای هەرێم، کە پۆستی سەرۆکی هەرێمە وپارتی ئامادە نیە بە عەمەلی دەسبەرداری بێت، ئەم پرۆژەیە لەبری ئەوەی بەرەو هەنگاوێکمان ببات کە رێزگرتن بێت لە یاساو سیستەم، کەچی پرسەکە وا ئاڵۆز ئەکات وەک ئەوەی ئێمە لە سەرەتای ١٩٩٢ دابین، واتە چەند هەنگاوێک بەرەو دواوەمان ئەبات ،کە مەعلومە ئەمەش هەر بۆ دڵرازی کردنی پارتییە. ئەم پرۆژەیە لە بری ئەوەی باس لە هەمواری یاسای سەرۆکایەتی هەرێم بکات لە لایەن پەرلەمانەوە، لانی کەم بۆ ئەم قۆناغە، کەچی دێت پێش ئەوە باس لە هەیئەیەکی سەرۆکایەتی ئەکات، وەیا رازیبون بە ئەمری واقع لە پێناو چەند بەڵێنێکدا، وەک لە پێشنیازی سێیەم بە تەم و مژاوی باسی لێوە ئەکرێت.\nهەشتەم: سەیرو سەمەرە ترین بەشی ئەم پرۆژەیە لە بەشە ئابوریەکەیدایە. سەرباری ئەوەی وەک باسم کرد ئەم بەشە زۆرتر لە بەرنامەی کەمپینی هەڵبژاردن و وشە ریزکردن دەچێت، کەچی هەر لەسەرەتاوە تازە بەتازە باس لە سیستەمی ئابوری و شوناسی حوکمڕانی ئەکات. باسکردنی ئەو چەمکانە بەو سادەیی و کاوەخۆییە، تەنها نیشانەی روحی شاعرێتی ئەم پرۆژەیەیە کە پڕاوپڕە لە خەونە بەدیی نەهاتو و دروشمە ئەزەلیەکانی دەسەڵاتی کوردی، دەنا کەس جورئەتی ئەوە ناکات لە ساڵی ٢٠١٧ و لە پرۆژەیەکدا بۆ چارەسەری قەیرانی دەسەڵات، باس لە خۆساغکردنەوە بکات لە نێوان فەلسەفەی مەدەنی و دونیایی وەیا فەلسەفەی تردا!!، ئاخۆ مەبەستی ئەو زاتەی ئەم پرۆژەیەی نوسیوەو ئەو زاتانەی پیاچونەوەیان بۆ کردووە لە فەلسەفەی دونیایی چی بێت؟ ئەی ئەبێ فەلسەفەی تر چیبێت؟؟ ئایا فڕێدانی ئەم دەستەواژانە بۆ نێو پرۆژەی حزبێکی وەک یەکێتیی، تەنها پڕکردنەوەی حەزە ئایدۆلۆجیەکانی نوسەرە یا مەترسی گەورەی دابەشبونی فەلسەفەی سیاسی لە کوردستاندا هەیە لە نێوان دونیاییەکان و نا دونیاییەکاندا؟؟\nنۆیەم: بابەتە دارایی و مەسەلەی فەرهودکردنی سەدان هەزار دۆنم ئەرز و باغ و رەز با بۆ شارەزایان بمێنێتەوە، من تەنها دوا سەرنجی خۆم ئەڵێم لەسەر ئەم پرۆژەیە:\nئەسڵ وابوو یەکێتیی دوا قسەی خۆی بکات لەسەر پرسی کێشەی سەرۆکی هەرێم( با بۆ جەدەلیش بڵێین سەرۆکایەتی پەرلەمانیش)، ئەمە پێویستی بە نەخشە رێگایەکی چەند دێڕی هەبوو، دواتر بۆ پرسەکانی تر ئەوا یەکێتی خۆی شەریکەو لەدەسەڵاتدایەو لە پەرلەمانە، ئەیتوانی ئەو پرسانە لە شێوەی یاساو بڕیاردا پێشکەش بە پەرلەمان بکات، بەڵام ئەو هاتوە بۆ ئاڵۆزاندنی ئەو پرسە سەرەکیە، یەک دەرزەن بابەت و مەسەلەی تری تێهەڵکێشکردوە، تەنها بۆ ئەوەی دوو قسەی حسابی لەسەر ئەو پرسە نەکات. بە کورتی پێم وانیە ئەم نەخشە رێگایە بۆ چارەسەر بێت، بەڵکو گەر گۆڕانکاری تێدا نەکرێت ئەوە تەنها بۆ ون کردنی ئەسڵی کێشەکان و ئالۆزاندنی زیاترێتی.\nبەکورتیش ئەم نەخشەیە ئەوەندەی چاوی لە هاوبەشیەکی ستراتیجی قوڵدایە لەگەڵ پارتی و خولانەوە لە مەداری پارتیدا، ئەوەندە بەو نیازەوە نەنوسراوە کە لەناوەرۆکەکەیدا ئاماژەی پێدراوە.\nشوان عەزیز فەرمووی:\nشوبات 25, 2017 له 9:01 pm\nدەستت خۆش کاک عەدنان..زۆر جوان ئامانجی ئەو بەناو پڕۆژیەت نیشان داوە..من پێم وایە نووسەری ئەم بەناو پڕۆژیە هەر دەبێت کاک مەلا بێت..هەر کاک مەلا بەم شێوەیە بە ڕیز کردنی ووشەو تێکباهەڵدانی ڕستە شت دەنووسێت..هەر ئەویش و هەندێک کسی بەرژەوەن پەرستی دەورووبەری ئەون دەمێکە خەڵک پێی زانیوون کە نایانەوێت بەهیچ شێوەیەک دڵی پارتی بڕەنجێت..


ڕەنگە نەوەی نوێی مۆبایلی چەماوەیی Galaxy Fold خاوەن ڕوونمایەکی شووشەیی ببێت – کەی ئای تی ئێن\nوێنەیەکی نەخشێنراو لە لایەن تەکنەلۆژیای ژیری دەستکرد بە نرخێکی باوەڕپێنەکراو فرۆشرا\nلێرە تەواوی پاشبنەماکانی مۆبایلی Mate 20 RS دابگرە\nکۆمپانیای ZTE مۆبایلی Nubia Xـی بە دوو ڕوونما و Snapdragon 845ـەوە ڕاگەیاند\nلەمەودوا فەیسبووک ڕێگە بە هەمووان دەدات کارلێکەکانی دەموچاو (Face Filters) بۆ ئینستەگرام درووست بکەن\nسامسۆنگ 24, كانونی یه‌كه‌م 2019\nلە سەرەتاکانی ئەمساڵدا، سامسۆنگ نموونەیەکی بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند کە گوایە ئەمە مۆبایلی چەماوەیی داهاتوویان دەبێت. هەروەها لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، ژمارەیەک وێنەی دزەپێکراوی نەوەی دووەمی مۆبایلی چەماوەیی Galaxy Fold بڵاوکرانەوە. ئێستا، دەنگۆکان باسی شتانێکی سەرسوڕهێنەر دەکەن.\nبە پێی دزەپێکەری بەناوبانگ، Ice Universe، سامسۆنگ بەرگێکی شووشەیی تەنکی بۆ ڕوونمای نەوەی داهاتووی مۆبایلی چەماوەیی Galaxy Fold درووست کردووە و دەیکات بە جێگرەوەی بەرگە پلاستیکییەکەی ئێستای، کە وا لە مۆبایلە چەماوەییەکە دەکات تەخت تر بێت و کەمتر توانای چەمانەوەی هەبێت. ئەمە بیرۆکەیەکی شێتانەیە، بەڵام مەحاڵ نییە، چونکە لە ماوەی ڕابردوودا سامسۆنگ داهێناننامەیەکی بە ناوی “.Samsung Ultra Thin Glass” لە ئەوروپادا تۆمارکرد.\nهەموومان دەزانین کە کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان پارەیەکی زۆر لە تەکنەلۆژیاکاندا بەفیڕۆ دەدەن. وا دەردەکەوێت شووشەی چەماوەیی هەنگاوێکی گەورە بێت بۆ باشترکردنی بازاڕی مۆبایلە چەماوەییەکان.\nهەروەها، ئەو جۆرە شووشەیە زۆر لە پلاستیک جیڕترە، هەر بۆیە ڕەنگە کێشەی جۆرایەتی ڕوونمای مۆبایلە چەماوەییەکە چارەسەر بکات کە لە ئێستادا بە دەستییەوە دەناڵێنێت.\nهەرچەندە ئەو وێنەیەی Ice Universe کە لە جریوەکەیدا بڵاوی کردۆتەوە، ئەم بابەتە ناسەلمێنێت، بەڵام ناوبراو لە ڕابردوودا ژمارەیەک پڕوپاگەندەی ڕاگەیاندبوو کە ڕاست دەرچوو بوون. بۆ نموونە؛ ڕاگەیاندنی بەکارهێنانی کامێرای ڕێکخراوی بازنەیی لە لایەن هواوەییەوە، بەکارهێنانی تایبەتمەندی جوڵەی دەست لە مۆبایلی Pixel 4 و زیاتر.\nتاگەکان Galaxy Fold Galaxy Fold 2 Samsung پڕوپاگەندەکان دەنگۆ ڕوونمای چەماوە سامسۆنگ مۆبایلی چەماوەیی


سازمانی فێرکار - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nسازمانی فێرکار (بە ئینگلیزی: Learning Organization) ڕشتەیەکی تایبەتە لە زانستی سازمانگەری، جەخت دەکات لەسەر فێربوونی بەردەوام و گەشەی هەمیشەیی. هاوکارانی نێو سازمانی فێرکار دەبێ هەردەم خولیای فێربوون و زانیار بن. چەرخی دونیا بەردەوام لە گۆڕانکاریدایە، ئەوەی ئامادە نەبێت و هەردەم پەروای زانیاری هاوچەرخ نەبێت، دادەبڕێ. مرۆڤی کارا دەبێ ئاگا، توانا و زانا بێت. سازمانی فێرکار، جیهان بە یەکەیەکی سەرلەبەر دەزانێت و باس لە «دەرکی گشتی» و «دەرکی سیستەم» دەکات.\n١ دیسپلینی پێنجەم\n١.١ «ڕێساکانی دیسیپلینی پێنجەم»\n١.٢ پوختەی باس\n٤ به‌سته‌ری دیکە\nیەک لە نووسەرە ناودارەکانی ئەم بوارە، پیتەر سەنج Peter Senge لە کتیبی «دیسپلینی پێنجەم» (The Fifth Discipline: the art and practice of the learning organization (1990 پێنج ڕەهەند بۆ سازمانی فێرکار دیاری دەکات و نێویان دەنێ «ڕشتە، دیسپلین».\n١- ئوستادیی کەسەکی Personal Mastery هەم سازمان و هەم تاکەکەس ئامادە بن بۆ:\n٢- مۆدێلی خەیاڵکرد Mental Models - وێنەی خەیاڵکرد گەر کۆک نەبێ لەگەڵ هەلومەرجی کاردا گرفت پەیدا دەبێ.\n٣- داڕشتنی وێنای هاوکۆ Building Shared Vision\n٤- فێربوونی گەلدەست Team Learning\n٥- دەرکی سەرلەبەر، دەرکی سیستەم System Thinking پێشی دەگوترێ «ڕشتەی پێنجەم» یان «دیسیپلینی پێنجەم» The Fifth Discipline - مەبەست پەی بردنە بە سەرلەبەری سیستەمەکە:\n-\tدەرک کردنی پەیوەندیی نێوان پارچەکانی سیستەمە، نەک هەر زنجیرەی «هۆکار و دەرئەنجام»\n-\tپەی بردنە بە گشت پرۆسەی گۆڕانکاری، نەک هەر بینینی پارچەی لێک دابڕاو.\n-\tئەم ڕشتەی پێنجەمە بریتییە لە تێکبەستن و لێککاریی هەر چوار ڕشتەکەی سەرەوە لە گشتەیەکی تیۆری و پراکتیکدا.\n-\tگەر «دەرکی سەرلەبەر» نەبێ، گەر دیدی هەمەلایەنە و گشتگیر نەبێ، وێنا دەشێوێ چونکە سەرچاوەی هەرە گرینگی هێزی وێنا - کە بریتییە لە بڕوا هێنان بە توانای پێکانی ئامانج و ڕاستاندنی وێنا - خامۆش دەبێت.\nلەبیرمان نەچێت: تێکبەستنی هەر پێنج ڕشتەکە گرینگە. «ئوستادیی کەسەکی» هانمان دەدات بەردەوام وردبینەوە لەوەی کردەوەی خۆمان چ کاریگەرییەکی هەیە لەسەر دەوروبەر. «وێنای هاوکۆ» دەبێتە دەستەبەر بۆ هەوڵی دوورمەودا. پەی بردن بە «مۆدێلی خەیاڵکرد» و کاریگەریی ئەو مۆدێلانە لەسەر دیدی ئێمە بۆ دەوروبەر، ڤەکری و سینگفرەوانیمان لە هەڵسەنگدانەوەی ئەو مۆدێلانە، دەرفەتی گەشە کردن دەڕەخسێنێت. «فێربوونی گەلدەست» دەرفەت ساز دەکات بۆ پێکهێنانی ئامانجی هاوکۆ لە بان ئامانجی تاکەکەسەوە. «دەرکی سەرلەبەر» یارمەتیمان دەدات تێبگەین لەوەی مرۆڤ چۆن لە خۆی و لە دەوروبەر دەڕوانێت.\n«ڕێساکانی دیسیپلینی پێنجەم»[دەستکاری]\nچەرخاندنی «دەرکی سیستەم» System Thinking پێشمەرجی خۆی هەیە مرۆڤ دەبێ هۆشیاریان بێ. Peter Senge ئەم پێشمەرجانە ناو دەنێ «ڕێساکانی دیسپلینی پێنجەم» و بەم یازدە خاڵە ڕوونیان دەکاتەوە:\n١-\tئەم کێشەیەی ئەمڕۆ دەرهاویشتەی «چارەسەرەکان» ـی دوێنێیە Today's problems come from yesterday's "solutions"\nجار هەیە کێشەی ئەمڕۆ دەرئەنجامی هەنگاوی زووترە گرتوومانەتە بەر بۆ چارەسەر کردنی کێشەیەکی دیکە. بۆ نموونە ماوەیەک لەمەوبەر کێشەی ناکۆکیی نێوخۆ بە جۆرێک چارەسەر کرا ئەمڕۆ کێشەی دیکەی لێ شین دەبێ. لەبەر ئەوە گرینگە مرۆڤ لە دۆزینەوەی چارەسەردا «دەرکی سیستەم» پیادە بکات، واتە پەیجۆریی ورد بکات لە سەرجەمی بارودۆخ نەک هەر ئەو کێشەیە بە تەنێ.\n٢-\tچارەی زیانبەخش، سووربوونی تۆ و بەرگری سیستەم The harder you push, the harder the system pushes back\nجار هەیە مرۆڤ بەرانبەر کێشەیەکی دیاری کراو، چارەسەرێک هەڵدەبژێرێ زیانبەخشە، بەرانبەر ئەو زیانە تۆ سوورتر دەبی لەسەر چارەسەر و خەمەرە (زیان) زیاد دەکات. لێرەدا بازنەیەکی زیانبەخشی داخراوە دەچەرخێ. بۆ نموونە: بەدەم تەرک کردنی سیگار (جگەرە) کێشانەوە و بۆ خۆڕاگری بەرانبەر پەستانی ئارەزووی کێشان، دەست دەدەیتە زۆرخۆری. کێشت زیاد دەکات. تۆ پێ دادەگری، سوورتر دەبی و زیاتر دەخۆی، کێشت زیاد دەکات... لە کۆتادا کۆڵ دەدەیت و دەگەڕێتەوە سەر خووی جاران و دەکەویتەوە سیگار کێشان. ئەمجا قەڵەویشی هاتە سەر. بۆیە گرینگە مرۆڤ بەر لە هەڵبژاردنی چارەسەر، سەرلەبەری کێشەکە ببینێ، چارەسەر بۆ گشت لایەنەکانی بدۆزێتەوە. تەنها ئەوسا چارەسەر جێگیر دەبێ.\n٣-\tئێستا باشتر دەبێ بەڵام پاشان ئەنجامی خەراپتری لێ دەزێ Behavior grows better before it grows worse\nزۆر جار مرۆڤ پەنا دەباتە بەر چارەسەرێکی پەلەی کاریگەر بۆ ئەمڕۆ، بیر ناکاتەوە لەوەی سبەی چی دەبێ و چ کاریگەرییەکی لەسەر گشت سازمانەکە دەبێ. چارەسەری خێرا و کورتمەودا دەرئەنجامی باشی نابێت.\n٤-\tڕێگەی ئاسان بۆ دەربازبوون لە کێشە زۆر جار دەگەڕێتەوە نێو کێشەکە The easy way out usually leads back in\nSenge لێرەدا ئاماژە بە پەندێکی سۆفیگەرانەی دێرین دەکات و دەڵێ بابای سەرمەست لە پەنا چرای کۆڵاندا بۆ کلیلی ماڵەکەی دەگەڕێ. ئەم بابایە دەزانێ کلیلی لە جێیەکی دیکەی تاریک لێ کەوتووە بەڵام بەر چراکەی پێ ڕووناکە، بۆیە لێرە بۆی دەگەڕێ... پەنا بردنە بەر ڕێگە و چارەسەری کورت و ئاسان لە بری ڕیشەدۆزی و پەیجۆریی ورد و خۆماندوو کردن، کێشە چارەسەر ناکات. بگرە زۆر جار ئاڵۆزتریشی دەکات. چارەسەر گەر ئاسان با، زوو دەدۆزرایەوە و پیادە دەکرا. دیارە سەختە بۆیە کێشە هەیە و چاوەڕێی چارەسەری دروست دەکات.\n٥-\tدوور نییە دەرمان لە دەردەکە خراپتر بێ The cure can be worse than the disease\nجار هەیە میللەت بەرانبەر ستەم و بێدادیی جڤاکی و سیاسی بێزار و تووڕە دەبێ. دەسەڵات بۆ فریودان و تەفرەدانی میللەت، بۆ خەفە کردنی سەرهەڵدان و پەشێوی، پەنا دەباتە بەر دەرماڵە و پوولی مفت بە مەبەستی کڕینی بێدەنگبوون، بە مەبەستی ترساندن و چەواشەکاری، پەنا دەباتە بەر هەڕەشە و پەیمانی فێڵاوی، بەر ئاڵۆگۆڕی حکوومەتی و لیژنەبازی. چارەسەری وەها جگە لەوەی کێشەکە چارە ناکات، توانای میللی کز دەکات و هەلومەرجی ئابووریی وەڵات دەشێوێنی. چارەسەری کورتمەودای لەم بابەتە پێی دەگوترێ «فشاندنەوە» و پینەکاری. چارەسەری دوورمەودا دەبێ بۆ ڕاهێزانی توانای سیستەمەکە، کێشە و کەماسیی خۆی چارە بکات.\n٦-\tخێراکەیان خاوترە - کورتەڕێی قەدبڕ لەوانەیە ببێتە دوورەڕێ Faster is slower\nمەرج نییە ڕێگە و چارەسەی کورت و خێرا بژارە (ئەڵتەرنەتیڤ، بەدیل) یەکی باش بێت. سیستەمی ئاڵۆز وردبوونەوە و شرۆڤەی سەرانسەری گەرەکە. گۆڕانکاریی پەلەی لێرەولەوێ دەرد دەرمان ناکات. کیسەڵە خاوەکە لە خۆڕا نییە بەرانبەر کەروێشکی تیژڕەو براوەیە.\n٧-\t«هۆکار و دەرئەنجام» مەرج نییە زادەی یەک جێ و یەک کات بن Cause and effect are not closely related in time and space\nگرێی ئاڵۆز و بنەڕەتی لەوەدایە «هۆکار» و «ئەنجام» لە سیستەمی گەورەدا نە هاوکاتن نە هاوجێ. مەرج نییە ئەو کێشەیەی ئێستە لێرە بەرچاوە دەرهاویشتەی ئەم بەشە سازمان و ئەم زەمانە بێت، زۆر جار کێشە زادەی لێککاری و ئاڵۆسکانی بەشێکی دیکە و زەمانێکی دیکەیە.\n٨-\tدەشێ گۆڕانکاریی بچووک دەرئەنجامی مەزن پێک بێنن بەڵام لە ئاستی هەرە باڵادا کەمتر بەرچاون Small changes can produce big results... but the areas of highest leverage are often the least obvious\nڕێسای گرینگ ئەوەیە مرۆڤ فێر بێت ژێرخانەکانی کێشەکە دەرک بکات، نەک تاکە تاکەی ئەم یان ئەو ڕووداو. پلانی دوورمەودا بۆ چارەسەری گشتگیر باشە نەک چارەی بچووکی خێرا بۆ چارەی کێشەی هەنووکەیی. هێنانی چەند مامۆستایەکی زمانی ئینگلیزی لە وەڵاتێکی وەکوو هیندستانەوە بۆ سەرخستنی ئاستی زمانزانی لە کوردستان، لەوانەیە پاش چەندین ساڵ لە بواری سیاسەت و فەرمانڕەواییدا دەرئەنجامی هەرە گەورەی هەبێ. دوور نییە ببێتە هەنگاوێکی دروست بەرەو نێزیکبوونەوە لە کەنار و پێشاری دێمۆکراسی.\n٩-\tدەکرێ خاوەنی بیت و بیخۆیت، بەڵام نەک هاوکات You can have your cake and eat it too, but not all at once\nمەبەست ئەوەیە جۆرایەتی دامەشکێنە لەبەر ئەوەی کەمخەرج و هەرزانترە. جەخت لەسەر جۆرایەتی سوودی خۆی هەیە. ناچار نابیت پاشکات خەرجیی چاک کردن و گۆڕین و... بگریتە ئەستۆ. گەر دوورمەودا لێی ورد بیتەوە، جگە لە جۆرایەتی، هەرزانیش دەکەوێت، بەڵام ڕێک ئێستە نا. کاتی دەوێت.\n١٠-\tگەر فیلێک بکەیت بە دوو کەرتەوە، ناکاتە دوو فیلی بچووک Dividing an elephant in half does not produce two small elephants\nبیرۆکەی دێرین هەیە باس لە «سەرلەبەری» و «یەکبوون» ی ژیان دەکات. سازمانیش هەروەهایە. ڕێبەری باش بۆ چارەسەری کێشەی ئاڵۆز دەبێ دەرکی گشتیی هەبێ. ناشێ سیستەمی سەرلەبەری تێکبەستراو، پارچە پارچە بکرێت و هەر پارچەی بدەیتە کەسێک و پاشان چاوەڕێ بی بۆچوونی پارچەپارچەی ئەو کەسانە ببێتە وێنەیەکی سەرلەبەری ئەو سیستەمە. نەخێر! دەبێ وێڕای پارچەکاری، دیدێکی گشتگیری سەرلەبەر هەبێ، دەنا ئەو پارچانە لەخۆڕا و بەربەیار کۆ نابنەوە بۆ دووبارە پێکهێنانەوەی سیستەمەکە.\n١١-\tگلەیی مەکە There is no blame\nکاتێک كێشە سەر هەڵدەدات مرۆڤ لای ئاسانە گلە و گازەندە لە لایەنی دەرەکی بکات. دەڵێ تاوانی من نییە، لایەنی دیکە - نەیاران، ڕکابەران، دەستی دەرەکی، مێدیا، بازاڕ، بەرهەڵستکاران... هتد - ئەم بەزمە هەڵدەگیرسێنن.\nSenge لێرەدا زۆر ڕوون دەڵێ:\n((«دەرکی سیستەم» دەڵێ شتێک نییە پێی بگوترێ هەلومەرجی دەرەکی. تەنانەت هۆکاری دەرەکیش بەشێکن لە خودی سیستەمەکە و هەموو هۆکارەکانی ئەو کێشەیە هەر دەکەونە چێوەی ئەو سیستەمەوە. چارەسەر پەیوەستە بە ڕەفتاری تۆ لەتەک «نەیار»دا. مرۆڤ دەبێ پەی بە گشت سیستەمەکە بەرێت)). \nسازمانی فێرکار دەکاتەوە گۆڕانکاریی بەردەوام هەم لە سازمان و هەم لە تاکدا:\n-\tلە سازمانی فێرکاردا خودفەرمانی، سەرفەرازی (ئەتۆنۆمی) زۆر گرینگە، چونکە مرۆڤ سەرفەراز و خودفەرمان، مرۆڤی خاوەن بڕیار و دەسەڵات بەسەر فێربوونی خۆیدا، باشتر و زیادتر فێر دەبێ. لە سازمانی خودفەرماندا بڕیاری کاری ڕۆژانە لای کارمەندان خۆیانە. بەرپرس و ڕێبەر خەریکی داڕشتنی وێنا و شائامانجن نەک چاودێری و کۆنترۆڵی هاوکاران. جاسووسی و سیخوڕیی بۆ ڕێبەران نەهاتووە.\n-\tبنەمای ئەم کارە بریتییە لە هەنگاوی هەمەجۆر ڕوەو شائامانجێکی دیاریکراو ئەویش پێکهێنانی گفتوگۆیەکی ئازاد و کراوەیە. تەنها لە بەستێنی ئازاددا مرۆڤ دەتوانێت بیروڕای خۆی دەربڕێ. مرۆڤی سەرفەراز دەتوانێ ڕەخنەگرانە هەڵوێست لە دیدی ڕێبەر و بەرپرسان بگرێت. ئەم زەمینە ئازادەی گفتوگۆیە دەبێتە دەستەبەری پتەوبوونی سازمان و هەڵکشانی گوزەران.\n-\t«دەرکی سیستەم» واتە بینین و تێگەیشتنی هەم گشتە و هەم وردەی سیستەم. ئەم دیسپلینە بریتییە لە کۆبوونەوەی ئوستادیی کەسەکی، مۆدێلی خەیاڵکرد، وێنای هاوکۆ و فێربوونی گەلدەست لە یەک گشتەی لێککار و هاوئاهەنگدا.\n^ Senge, Peter M. Den femte disciplinen – Den lärande organisationens konst. Översättning av Tomas Cato. Nerenius & Santérus 1995: 20.\n^ Senge (1995): 63.\n^ Senge (1995): 65.\nSystems Thinking in Action Conference\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=سازمانی_فێرکار&oldid=753425»


٢١ ژولیە ٢٠١٩ - ٣٠ پوشپەڕ ١٣٩٨ - ٢٠:٠٩ تاران\n١٣٩٧/١١/١٨ - ٠٧-٠٢-٢٠١٩ - ١٦:٤٠ تاران ٣٠٥ قه‌باره‌ی فۆنت:\nئاژانسی کوردپا: لقی ١٠٢ دادگای کەیفەری ٢ی پیرانشار، سێ هاووڵاتیی کورد بە ٢٥ مانگ زیندانی تەعزیزی مەحکووم کرد.\nبەپێی ڕاپۆرتی گەیشتوو بە ئاژانسی هەواڵدەریی کوردپا، ڕۆژی چوارشەممە ١٧ی ڕێبەندان، سێ هاووڵاتیی کورد، خەڵکی شاری پیرانشار بە ناوەکانی "باپیرە بەرزە، ئەحمەد قەلاتەڕەشی و سڵێمان محەممەدنژاد"، بە تۆمەتی "هاوکاری لەگەڵ یەکێک لە حیزبە کوردییەکانی ئۆپوزسیونی حکوومەتی ئێران" لە لایەن لقی ١٠٢ی دادگای کەیفەری ٢ی شاری پیرانشار بە ٢٥ مانگ زیندانی تەعزیری مەحکووم کرا.\nبەپێی ئەو حوکمە، باپیرەبەرزە بە ٨ مانگ زیندان، ئەحمەد قەڵاتەڕشی بە ٥ مانگ و سڵێمان محەممەدنژاد، بە یەکساڵ زیندانی تەعزیری مەحکووم کرا.\nئەو سێ زیندانییە کوردە بەو حوکمە داسەپاوە، ناڕەزایەتییان دەربڕیووە و دۆسیەی ئەو سێ زیندانییە کوردە، ڕەوانەی دادگای پێداچوونەوە کراوە.\nپاش بڕینەوەی ئەو حوکمە، باپیرە بەرزە کوڕی عۆسمان خەڵکی گوندی "چیانە"، بە دانانی بارمتەی ٢٢٠ میلیۆن تمەنی، ئەحمەد قەڵاتەڕشی بە دانانی بارمتەی ٥٠ میلیۆن و سڵێمان محەممەدنژاد تەمەن ٢٠ ساڵ خەڵکی گوندی "گەرگوول" بە دانانی بارمتەی ٢٥٠ میلیۆن تەمەنی بە شێوەی کاتی ئازاد کران.\nئەم سێ هاووڵاتییە کوردە، مانگی سەرماوەزی ئەمساڵ، بە تۆمەتی "هاوکاری لەگەڵ یەکێک لە حیزبە کوردییەکانی ئۆپوزسیونی حکوومەتی ئێران" دەسبەسەر و بۆ لێپرسینەوە، ڕەوانەی گرتنگەی ئیتلاعاتی سپای پاسداران لە شاری ورمێ کراون.


سەرۆکی موساد ناڕاستەوخۆ دانی بە کوشتنی فەخری زادە-دا نا – کوردی – RojNews.News\n05/12/2020 - 11:09:56 am\nیوسی کوهن بە ئاماژەدان بەوەی، کە موحسین فەخری زاده لەلایەن موسادەوە چاودێریی کراوە، ناڕاستەوخۆ دانی بە کوشتنی ئەو کاربەدەستەی ئێران-دا نا.\nدوێنێ، یوسی کوهن سەرۆکی دەزگای سیخوڕیی ئیسرائیل- موساد، ئاماژەی بەوەدا، کە دەزگای موساد، موحسین فەخری زادە جێگری وەزیری بەرگریی و بەرپرسی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێرانی خستووەتە ژێر چاودێرییەوە و زانیویانە خەریکی چ کارێکە.\nکوهن وتی: موساد فەخری زادەی ناسیوەتەوە و دوای ئەوە خستوویەتە ژێر چاودێرییەوە، هەروەها زانیویەتی کە ئەو خەریکی چ کارێکە.\nکوهن، هەروەها بە ناڕاستەوخۆ دانی بە کوشتنی فەخری زادە-دا ناوە و وتوویەتی: فەخری زادە پرۆژەیەکی بەڕێوەدەبرد، کە ئەگەر سەری بگرتایە، ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست و جیهانی دەخستە مەترسییەووە.\nسەرۆکی موساد بە زمانی هەڕەشە ڕوو لە کاربەدەستان و بەرپرسانی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران وتی: بە ڕای من زانا ئەتۆمییەکانی ئێران خەوێکی ئارامیان نییە، ئەوان دەزانن کە ئەم ڕووداوە دەتوانێت بۆ هەریەک لەوانیش دووبارە بێتەوە.\nیوسی کوهن ڕاشیگەیاند: بۆ ئێمە ڕوونە کە ئێران هەموو هەوڵێک دەدات تا دەستی بە چەکی ئەتۆمی بگات، بەڵام ئیسرائیل ڕێگەی ئەمکارەی پێنادات.\nهەرچەند کاربەدەستانی ئێران هەر لە دەستپێکەوە، لەسەر کوژرانی فەخری زادە پەنجەی تۆمەتیان بۆ ئیسرائیل درێژ کردەوە، بەڵام تا ئێستا کاربەدەستانی ئیسرائیل ئەم تۆمەتەیان نە ڕەت و نە قبوڵ نەکردووە، بەڵام قسەکانی سەرۆکی موساد، بە جۆرێک لە دانپێدانانی ناڕاستەوخۆ لەو بارەوە دەبینرێت.\nسوپای تورک گرێ سپی و عەین عیسا بۆردوومان دەکات


دێربى کاونتى سەرکەوتنى بۆ یارى کۆتایى خولى پلە یەکى ئینگلتەرا بەدەستهێنا\nلە خولى پلە یەکى ئینگلتەرا، دێربى کاونتى لە لیدز یونایتدى بردەوە و سەرکەوتنى بۆ یارى کۆتایى بەدەستهێنا.\nلە قۆناغى پاڵاوتنى خولى پلە یەکى تۆپى پێى ئینگلتەرا، بۆ سەرکەوتن بۆ خولى نایاب، کە یانەکانى پلەى سێیەم تا شەشەم بەشدارى تێدادەکەن، لە یارى گەڕانەوەدا، یانەى لیدز یونایتد لە یاریگاى خۆیدا، میواندارى یانەى دێربى کاونتى کرد.\nدێربى کاونتى میوان بە چوار گۆڵ بەرامبەر بە دوو گۆڵ یارییەکەى بردەوە، ئەمە لە کاتێکدا لە یارى چووندا لە یاریگاى خۆیدا، بە گۆڵێکى بێ بەرامبەر بە کوڕەکانى مارسیلۆ بێلساى ئەرجەنتینى ڕاهێنەرى لیدز دۆڕابوو.\nبەمەش دێربى کاونتى، کە فرانک لامپاردى ئینگلیزى ڕاهێنەرایەتى دەکات، سەرکەوتنى بۆ یارى کۆتایى قۆناغەکە بەدەستهێنا و لەو یارییەشدا ڕووبەڕووى سێڵتا ڤیگۆ دەبێتەوە و براوەیان سەرکەوتن بۆ خولى نایابى ئینگلتەرا بەدەستدەهێنێت.\nپێشنیازی نوێ بۆ دەستپێکردنەوەى خولی ئیتاڵیا کراوە\nیارییەکەى لیڤەرپوڵ و ئەتلەتیکۆمەدرید هۆکاربووە بۆ بڵاوبونەوەى کۆرۆنا لە ئینگلتەرا\nدایکی ئارسەر میلۆ داهاتووی کوڕەکەى یەکلایی کردەوە\nوێنە.. نەیمار ئاماژەیەک بۆ بەرپرسانی یانەى بەرشەلۆنە دەنێرێت\nگەندەڵی لە فووتبۆڵدا.. شرۆڤەیەک بۆ سزاکانی سەر یانەی مان سیتی\nبەرشەلۆنە دیمبلی و کۆتینیۆ بەیەکەوە دەفرۆشێت\nسێ هۆکار لە پشت چوونی رۆناڵدۆوەن بۆ یانەى پاریس سانجێرمان\nوێنە.. بەرشەلۆنە حەوت یاریزان دەفرۆشێت ، سێ یاریزانی نوێ دەکڕێت\nبەرشەلۆنە ناتوانێت پێکەوە لاوتارۆ و نیمار بگوازێتەوە ڕیزەکانى\nتەلەفۆنێکی میسی بۆ لاوتارۆ مێزەکەى بەسەر ئینتەرمیلان قڵپ کردەوە\nلیستە رەشەکەى زیدان دوو یاریزانی تیا ماوە\nرۆناڵدینیۆ یەکەم کاری دواى رزگاربونی لە زیندان ئاشکرادەکات\nدەستپێکردنەوەى خولى ئیسپانیا پێشخرا\nکاتی دەستپێکردنەوەى خولی ئیسپانیا دیاریی کرا\nریاڵ مەدرید دەیەوێت دەستبەرداری کۆمەڵێک یاریزان ببێت