📊 10 ملیۆن دینار هاوکاری بۆ خانەکانی ساوایان و بێ سەرپەرشتیاران کۆکراوەتەوە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 15 2016 9:19PM\n👁 ئەم بابەتە 9,795 جار بینراوە\nڕۆژنیوز - ڕێزان محەمەد بەڕێوبەری گشتی چاودێری و گ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 89% ✍ هـ.ب. 12/15/2016 9:19:49 PM\nڕۆژنیوز – هاوکار مستەفا لەگەڵ ئەوەی بەرپرسانی ئید [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 1/23/2017 9:13:08 PM\n📊 48 هەزار کوردی فەیلی لە مافی ژیان بێبەشن ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Oct 8 2016 1:54PM\nناوەندی هەواڵەکان کۆمەڵەی مافی مرۆڤی کوردستان راپ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 10/8/2016 1:54:39 PM\n📊 ئاکەپە دەستی بەسەر نیوەی شارەوانییەکانی باکوری کوردستاندا گرتووە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 4 2016 11:41AM\nرۆژنیوز - ناوەندی هەواڵەکان حکومەتی ئاکەپە بەبیان [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 12/4/2016 11:41:55 AM\n📊 ئێران، لە 25 رۆژدا 47 کەس لە سێدارە دراوە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 30 2016 9:35AM\nرۆژنیوز - ناوەندی هەواڵەکان بە پێی راپۆرتی رێکخرا [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 74% ✍ هـ.ب. 9/30/2016 9:35:42 AM\n📊 بەهۆی هێرشەکانی تورکیا 332 کەس کوژراون و سەدانیش بریندارن ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 17 2017 9:10AM\n👁 ئەم بابەتە 9,435 جار بینراوە\nڕۆژنیوز - ناوەندی هەواڵەکان روانگەی سوری بۆ مافەک [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 93% ✍ هـ.ب. 1/17/2017 9:10:19 AM\n📊 بەڕێوەبەری توندوتیژی دژی ژنان: توندوتیژی دژ بە ژنان کەمی کردووە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 12 2016 11:27PM\n👁 ئەم بابەتە 5,016 جار بینراوە\nڕۆژنیوز هۆشمەند کوردی بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 11/12/2016 11:27:49 PM\n📊 پانۆرامای ڕووداوەکانی ساڵی 2016ی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 31 2016 9:15AM\nڕۆژنیوز - ناوەندی هەواڵەکان لە ساڵی 2016دا لە ڕۆژ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 12/31/2016 9:15:07 AM\n📊 پۆلیسی تورک لە 2016دا 400 هاوڵاتی کوشتووە و تەرمەکانیانی بێسەروشوێن کردووە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 13 2016 9:24PM\n👁 ئەم بابەتە 10,116 جار بینراوە\nبەپێی ئامارەکانی کۆمەڵەی مافی مرۆڤ (ÎHD)، پۆلیسی ت [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 12/13/2016 9:24:46 PM\n👁 ئەم بابەتە 6,657 جار بینراوە\nهاوکار مستەفا بەڕێوەبەری پۆلیسی دارستان و ژینگەی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 12/12/2016 8:56:28 PM\n| کاتی ئافراندنی لاپەڕە: 0.421 چرکە!


بیڤه‌له‌رز Earthquake – خەدەنگ\nشوبات 27, 2019 شوبات 27, 2019\nنڤێسین: نه‌جمه‌دین نێروه‌یى ـ ماموستا ل به‌شێ ژینگه‌هێ ـ زانكۆیا زاخۆ\nبیڤه‌له‌رز (زلزال): دیارده‌یه‌كا سرۆشتی یه، ب ئه‌گه‌رێن گوهرینێن جیۆلۆجی دناڤ ئه‌ردی دا و شكه‌ستنا ئه‌ردی (نهۆمێن ئه‌ردی) و ب تایبه‌ت یێن به‌ری روو دده‌ت. مرۆڤ ب شێوه‌یێ هه‌ژین یان له‌رزینا ئه‌ردی ب ڤێ دیاردێ د حه‌سیێت، ژ بلی وان ئامیرێن زانستی كۆ نها هه‌نه.\nئه‌گه‌رێن په‌یدابوونا بیڤه‌له‌رزان:\n1- ئه‌گه‌رێ ته‌قینێن گركان (براكین).\n2- ژ جهچوونا نهۆمێن ئه‌ردی.\n3- چالاكیێن به‌رده‌وام یێن مرۆڤان و ب تایبه‌ت چێكرنا به‌نداڤێن ئاڤێ و ئینانا ده‌ر یا نه‌فت، ره‌ژی، كومر و …هتد.\nبۆ نموونه بیڤه‌له‌رزا (سیتشوان) كۆ لسالا 2008ێ ل وه‌لاتێ صینێ روودای، كۆ بوویه ئه‌گه‌رێ كۆشتنا 69 هزار كه‌سان. دبێژن ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كی ئاڤاكرنا به‌نداڤا (زیبنجبو) بوو، كۆ ژبه‌ر گرانیا ڤێ ئاڤێ بوویه ئه‌گه‌رێ شكه‌ستنا ئه‌ردی و په‌یدابوونا وێ بیڤه‌له‌رزێ. هه‌ر وه‌سا ل باژێرێ (نیوكاسل) یا ئوستۆرالی، نها دبن روودانا مه‌ترسیا بیڤه‌له‌رزاندایه، ژبه‌ر ئه‌گه‌رێ زۆرا ئینانه‌ده‌را ره‌ژیێ لبن ئه‌ردی. دیسان ئه‌ڤ وه‌لاتێن رێژه‌یه‌كا زۆرا نه‌فتێ دئیننه ده‌ر، پتر دكه‌ڤنه دبن مه‌ترسیا روودانا بیڤه‌له‌رزان. ئه‌ڤجا باشتره ب رێكێن زانستی ئه‌ڤ كاره بهێنه كرن و ب تایبه‌ت ل كوردستانێ كۆ ب شێوه‌یه‌كێ بله‌ز نه‌فتێ دئیننه ده‌ر.پترین كارتێكرنا بیڤه‌له‌رزان لسه‌ر مرۆڤان دبیت، چ ب شێوه‌یێ گیانی یان ماددی، چونكى ل ده‌مه‌كێ روو دده‌ت كۆ مرۆڤان زوو ئاگه‌هـ لێ نابیت و روودانه‌كا ده‌م كورته.\nب شێوه‌یه‌كێ گشتی، كارتێكرنا بیڤه‌له‌رزان لسه‌ر دوو جۆران هاتیه دابه‌شكرن:\n1- كارتێكرنا ده‌سپێكی یان سه‌ره‌تایی: كۆ ره‌نگه زیانێن ماددی ب تنێ بن.\n2- كارتێكرنا ناڤه‌ندی: كۆ دێ زیانێن ماددی و گیانی هه‌بن، ب تایبه‌ت كۆ دێ بیته ئه‌گه‌رێ په‌یدابوونا ئاگر، ئاڤ رابوون، ڤۆلكان، خشین و شه‌قبوونا ئه‌ردی و ….هتد.\nدابه‌شكرنا بیڤه‌له‌رزان ب گوره‌ی كویراتی یان درێژیان:\n1- هه‌تا درێژی یان كویراتیا 70 كم روو دده‌ت.\n2- هه‌تا درێژی یان كویراتیا 70 – 300كم روو دده‌ت.\n3- هه‌تا درێژی یان كویراتیا 300 – 670كم روو دده‌ت.\nچه‌ند نموونه‌یێن بیڤه‌له‌رزێن وێرانكه‌ر:\n1- سالا 1556ێ، بیڤه‌له‌رزا شانشی، كۆ بوویه ئه‌گه‌رێ كۆشتنا 800 هزار كه‌سان.\n2- سالا 1755 ل برتغال، كۆ بۆ ئه‌گه‌رێ بلندبوونا پێلێن ده‌ریایی.\n3- سالا 1960 ل یابانێ، كۆ نزمی و بلندیا خه‌لیجێ ساجامی بۆ ئه‌گه‌رێ كۆشتنا 200 هزار كه‌سان.\n4- سالا 1968 و 1970 ل بیرۆ، بۆ ئه‌گه‌رێ كۆشتنا 30 هزار + 35 هزار.\n5- سالا 1970 و 1999 ل توركیا، بۆ ئه‌گه‌رێ كۆشتنا 50 هزار + 40 هزار كه‌سان.\nب گشتی، بیڤه‌له‌رز دهێته دابه‌شكرن وه‌كۆ پیڤانا ریخته‌ر لسه‌ر 12 ژماران كۆ من د وێنه‌یدا دیار كری یه و هه‌ر ئێك ب به‌رامبه‌ری خۆ دخۆینیت.\nل ده‌مێ په‌یدابوونا بیڤه‌له‌رزان دێ چ كه‌ی؟\nهه‌گه‌ر ل ناڤ ئاڤاهیه‌كێ دا بوو:\n1- باشتر ئه‌وه ئێكسه‌ر ب روونیه خوار لبن تشته‌كێ ره‌ق كۆ زوو نه‌شكێت، یان هه‌ر ل جهێ خۆ ب روونی و زه‌ندێن ده‌ستێن خۆ ب سه‌رێ خۆڤه بنی. ل كوژیه‌كێ ئاڤاهی یان ژوورێ ب روونیه خوار باشتره. ب هیچ شێوه‌یه‌كێ ب راوه‌ستایی نه‌مینه.\n2- باشتره خۆ ل په‌نجه‌ران و هه‌ر تشته‌كێ شویشه و یان بزانی دێ زوو كه‌ڤیت و شكێتن دوور بكه‌ی.\n3- هه‌كه هات و ل ئاپارتمانه‌كێ دابی، ب هیچ شێوه‌یه‌كێ ئاسانسوران بكار نه‌ئینی.\n4- هه‌كه شیایی، زوو هێزا كاره‌بێ و ته‌باخێن غازێ ب ڤه‌مرینه، دا نه‌بیته ئه‌گه‌رێ روودانێن ئاگری.\n5- هه‌كه هات و بیڤه‌له‌رز ل ده‌مێ نڤستنێ روودا، ل جهێ خۆ نه‌لڤه و هه‌تا ب دوماهیك دهێت.\n6- ل ده‌مێ بیڤه‌له‌رزێ، ب هیچ شێوه‌یه‌كێ گه‌له‌ك هاتن و چوونێ نه‌كه و ب تایبه‌تی هه‌كه بزانی نه‌شێی د كێمتر ژ 5 چركه‌یاندا بگه‌هیه ده‌رڤه‌ی وی جهی.\n7- پشتی بیڤه‌له‌رزێ، نابیت ب هیچ شێوه‌یه‌كێ جگاران بكێشی یان ئاگره‌كێ هه‌ل بكه‌ی.\nهه‌گه‌ر ل ده‌رڤه بى:\n1- هه‌ر ئێكسه‌ر ل جهێ خۆ راوه‌سته و بزاڤا هاتن و چوونێ نه‌كه و ب تایبه‌ت هه‌كه چ تشت ل ره‌خێن ته نه‌بن.\n2- ل ره‌خێن ئاڤاهی و عامودێن بلند و هه‌ر تشته‌كێ بزانی دێ كه‌ڤیت دوور بكه‌ڤه. چونكۆ پتریا روودانان ب به‌ركه‌ڤتنا كه‌ره‌سته‌یان خه‌لك دبیته قوربانی.\nهه‌گه‌ر ل ترۆمبێلێ دابی:\n1- له‌زاتیا ترۆمبێلێ كێم بكه و لسه‌رخۆ راوه‌سته.\n2- ل نێزیك یان لبن ئاڤاهی و هه‌ر تشته‌ك بلند وه‌كۆ عاموده‌یان نه راوه‌سته.\n3- پشتی بیڤه‌له‌رز ژی د راوه‌ستیت، هه‌ول بده لسه‌ر خۆ ده‌ست ب هاژۆتنا ترۆمبێلێ بكه‌یه‌ڤه، چونكۆ نه مه‌رجه رێك شه‌ق ببن یان دار و به‌ر كه‌ڤتبنه د رێ دا.\nهه‌گه‌ر لبن تشته‌كێ ڤه مابی:\n1- ب هیچ ره‌نگه‌كێ نابیت ئاگری ئێكسه‌ر هه‌ل بكه‌ی.\n2- هه‌ولا لابرنا به‌ر و ئاخ و هیچ تشته‌كێ نه‌ده، چونكۆ دبیت دوباره هریان روو بده‌ت.\n3- هه‌ول بده سه‌ر و چاڤێن خۆ ب جلێن خۆ داپۆشی و ئه‌ڤه دبیته هاریكاره‌ك كۆ ته‌نگه‌نه‌فه‌سی بۆ ته چێ نه‌بیت.\n4- گه‌له‌ك بزاڤان نه‌كه، هه‌تا بزانی كۆ خه‌لكه‌ك یێ ب ته‌وارا وه هاتی و ژنوو دشێی گازی بكه‌ی و بكه‌یه هه‌وار.\nب گشتی، دڤێت ب ئارامی سه‌ره‌ده‌ریێ بكه‌ی و نه‌بیه ئه‌گه‌ر بۆ خرابتركرنا ره‌وشێ و ب تایبه‌ت ل نك زارۆ و ژنان.\nCategory: گۆتارTag: بیڤه‌له‌رزپاراستنچاره‌سه‌رىمرۆڤهه‌ژینا ئه‌ردى by Diler Ahmed\nشیرەتێن میر جەلادەت ئالی بەدرخان ژ نفشێن نوو رە\nزارۆک کەنگى و چەوا فێرى زمانێ دایکێ دبت؟


ڕاستی بە ستەزمان.. چۆن لە کوردستان ڕاستی ئەنفالکرا!\nچەمکی ڕاستی لە لای گەلان و کولتوری تر، قسەی زۆر زۆری لە سەر کراوە، لای ئێمەی کورد جێگەی پرسیار نیە. وەک لە ماناکەیدا دیارە، ڕاستی لای کورد، یان لە زمانی کوردیدا، بەمانای ئەوە دێت کە هیچ لاری و پێچدانەوە و ناڕێکیکی تیادانیە. وەک دەڵێن وەک خۆی ڕێک و ڕەوان. ئایا ڕاستی چۆن بەرهەم دێت، یان دەدۆزرێتەوە، یان دەوترێت، کێشەیەکی ئەوتۆ نیە لە دونیای ئێمەدا. ڕاستی بە سروشتی دەبێت یەک ڕاستی بێت، گەر دوو ڕاستی هەبێت، ئەوا یەکێکیان ڕاست نیە، ئەمە دیدی باو بوو. ئەمرۆ لە گەڵ سەرەتاتکێی ئەدەبیاتی پۆستمۆدرێندا، خەڵك هەن بە ئاسانی دەڵێن ڕاستی نیە، ئەوەی هەیە تەنها ڕایە، یان لێکدانەوەیە. لێرەدا نەک هەر ڕاستی وون دەبێت، بەڵکو درۆش وون دەبێت. کە ڕاستی نەبوو درۆش نیە. بەڵام کێشەیەک لێرەدا هەیە، بۆ نموونە، ئەگەر تاوانێک ڕوبدات، هەرکەس بێت بە دیدی خۆی بیگێڕێتەوە، هەموانیش دیدیان ڕاست بێت، ئەوا چۆن دەتوانرێت بڕیار بدرێت کە تاوانەکە چۆن بوەوە و کێ تاوانبارە. کەواتە جیاکاری هەیە لە نێوان، حەقیقەت و ڕاستی، فاکت و تروپ.\nئەگەر گریمان فاکت ئەوەیە کە روویداوە، ئەوا کێیە ئەوەی بڕیار دەدات کە ئەوە چیە کە رویداوە، لە دادگا پرۆسەیەک هەیە. هەتا سەدەی سیانزە، بە تایبەت لە ماگناکارتادا، لە بەریتانیا خودا بڕیاردەری ڕاستی بوو، لەوەو دوا مرۆڤەکان بوون بە بەشێک لە پرۆسەی دەستنیشانکردنی ڕاستی.\nلە دونیای ئێمەدا کە پرسی دادوەری و دادگایی لە پانتایی دادگاوە هاتوە بۆ ناو میدیا و سۆشیال میدیاکان، وەرچەرخانێکی ترسناک روویداوە لە پرسی ئەوەی کە ئایا ڕاستی چیە، فاکت چیە، ئەوە چیە رووئەدات، یان روویداوە، یان چۆن روداوێک رونادات، بەڵام لە هەناو میدیا و سۆشیال میدیادا رودەدات، لای خەڵكیش وەها مامەڵە دەکرێت کە فاکتە. لە ڕاستیدا بەرهەمهێنانی ڕاستی لە دونیای ئێمەدا، پێش هەموو شتێک، بە شێوەیەکی گشتی پرۆسەیەکی ئابوریە و ئابوری سیاسیە، لە ئاستی جیاوازدا. بەڵام ئەم پرۆسەیە ڕوون نیە.\nئەم پرۆسەیە چۆن بەڕێوە دەچێت: یەکەم، لە قازانجی نوخبەیەکدایە کە دۆخەکە بە پڕ لە ململانێ و گرژی بمێنێتەوە. دۆخی شەڕی ناوخۆ، چونکە ئەمە زەمینە دەسازێنێت بۆ باڵادەستی هەست و سۆز و ڕق و دوبەرەکی و ڕەش و سپی و وون بونی هەموو هەوڵێکی گەڕان بە دوای ڕاستی یان فاکتدا. بۆ ئەوەی ئەمە مەیسەر بێت، بواری میدیا ئیشی ئەوەیە کە ئەمە فەراهەم بکات. ئەم ئیشە بنەمای بژێوی خەڵکیکی زۆرە. کۆمەڵگای پەرتەوازە، لە دۆخێکی وەهادا بە ئاسانی ناتوانێت بە سەر پەرتەوازەییدا زاڵبێت، چونکە پەرتەوازەیی سەرچاوەی نانی زۆرێکە کە بڕیار دەدەن چی ڕاستە و چی هەڵەیە. جارێک برادەرێکی لوبنانی پێی ووتم، ئەگەر گرژی نەمێنێت لە نێوان پێکهاتەکانی لوبنان خەڵکێکی زۆر بێکار دەبن. ئەمە بۆ دونیای ئێمەش ڕاستە.\nکەواتە لە کاتێکدا ئێمە هیچ بیرمەندێکمان نیە کە ڕاستی کردبێتە بواری کاری خۆی، وەک چۆن گەلانی تر لە دونیادا دەیان بیرمەندی گەورەیان هەیە کە تەنها کار لە سەر چەمکی ڕاستی دەکەن، لە هەمانکاتدا کەلتوری ئێمە کەلتورێک نیە کە گرنگی بدات بەوەی کە ئایا ئەوەی دەیبینی، دەیبیستی، دەیخوێنیتەوە چەندی بە چەندە.\nلە گەڵ گەشەی مۆدێرنەدا، ئامرازی تر هاتنە ناو بواری زانینی ڕاستیەوە، لە نێویاندا ژمارە. لە سەردەمی ڕۆشنگەرییەوە ژمارە بوو بە ئامرازێکی سەرەکی زانین و ڕاستی. بەم پێیە بۆ ئەوەی بزانیت دەبێت فاکت بەدەستبهێنیت، هەروەها دەبێت ژمارەکان بزانیت. ژمارە کرۆکی بیری ماتماتیکیە. بیری ماتماتیکی تەنها لە بڕدا خۆی نابینێتەوە، بۆ نمونە تێگەیشتنی ئێمە بۆ یەکسانی، دادپەروەری و زۆر بەهای تر، ماتماتیکیە.\nلە پاش جەنگی جیهانی دووەمەوە، ژمارە هێندە زۆر و ئاڵۆزبوون، داتا هاتە ئاراوە. داتا بە مانای ئەوەی کە بڕی ژمارەکە هێندە زۆر و ئاڵۆزە کە لە توانای مرۆڤدا نیە، پێویست دەکات کە ئامێری بۆ بەکاربهێنین. هەریەک لە ئەم سێ یەکەی زانیارییە و زانینی ڕاستیە لە دونیای ئێمەدا لە کێشەدایە.\nئەم دۆخە تەنها کاریگەری لە سەر ئەوە نیە کە ئایا دەزانیت یان نازانیت. بەڵکو کاریگەری هەیە لە سەر دیموکراسی، دۆخی کۆمەڵایەتی، دۆخی تاکەکەسی و دەرونی، هەروەها پرۆسەی گۆڕانکاری.\nهاتنی تەکنەلۆجیا بۆ ناو ئەم دۆخە دژە مەعریفی و دژە زانیارییە، هێندەی تر دۆخەکەی ترسناک کردوە. لە دونیایەکی وەهادا دەتوانیت مرۆڤەکان کۆیلەبکەی بە هەست و سۆزی تایبەت، لە جوگرافیای تایبەتدا، بۆ ئەوەی بەو جۆرە هەڵسوکەوت بکەن کە دەتەوێت. ئەمە فەیس بوک بە زۆرێک لە مرۆڤەکانی دونیای دەکات. هاتنی فەیسبوک ترسناکترین هەنگاوە لەم بوارەدا. ئەگەر پرۆسەی زانین پرۆسەیەکی ئیپستمۆلۆژی سەخت بێت، ئەوا ئەمڕۆ بۆ هەموو کەسێک بە ئاسانی دەستبەر نابێت، بۆیە کاتێک خەڵك وەها دەزانن ڕایان هەیە، یان کاریگەرییان هەیە، لە ئەنجامدا بەشێکن لە پرۆسەی درێژەدان بە دۆخی هاکەزایی. ئەمە لە کاتێکدا هیچ هێندەی ئەوەی سەخت نیە کە مرۆڤێک لە ئەفسانەیەک دوور بخەیتەوە. ئەفسانەسازی ڕۆژانە لە بواری جیاوازدا لە ژیانی ئێمەدا دەسازێت، لە بواری رێکلام، دەسەڵات، ئاین، و زۆر بواری تر.


ژنه و هه‌زار به‌دبه‌ختی ...\nئاوای درێژه به قسه‌كانی دا: ئه‌وه‌ی بڵێم كه من به‌ش به حاڵی خۆم قه‌ت قه‌ت قه‌ت گه‌ردنی ئه‌و ژن یا پیاوه‌ی كه لێكردنه‌وه مووی ده‌ست و لاق و ژێرباغه‌ڵی ژنی كرده باو، ئازا ناكه‌م!! كافر به چاوی خۆی نه‌یبینێت ... بابا ئه‌وه چییه ... به‌راستی ئه‌گه‌ر من خودا بام، هه‌ر ژنێكی یه‌ک جار مووی ده‌ست یان لاق یان ژێر باغه‌لی به wax ، یان به ده‌زوو لێكردبێته‌وه، ده‌منارده به‌هه‌شت. دووهه‌م نازانم بـــــــــــــــــــــۆ؟ ئاخر بابه بۆ؟ كاتێ ئه‌وه‌نده‌مان ئێش و ئازار پێده‌گات، كاتێ دوای هه‌ر جاره‌ی هاوارمان لێ به‌رز ده‌بێته‌وه و زۆر جاریش وه‌گریان ده‌كه‌وین، بـــــــــــــــــــــــۆ دیسان ده‌یكه‌ینه‌وه؟ بۆ دیسان هه‌موو مانگێ، كۆڵێك پاره ده‌ده‌ین به wax و غه‌رغه‌ره‌ی نه‌پسێن و مه‌كینه‌ی به‌رقی و هه‌زار كوفت و ژاره‌ماری تر، هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی لاق و له‌ته‌رمان ساف و سووف كه‌ین؟ بۆ كێ؟ بۆ ئه‌وانه‌ی خۆیان به قه‌د چه‌مه‌نه‌كانی مه‌یدانی قوتبال موویان به ده‌ست و لاق و سینگه‌وه‌یه؟ ئه‌وان ئه‌گه‌ر لاقی سافیان پێجوانه، با لاقی خۆیان ساف كه‌ن، كه‌س پێشیان پێناگرت ...\nبرۆ پان و باریك كردنه‌وه‌ش به‌زمێكه، ها! تازه باریكت كردۆته‌وه، ده‌بینی ئه‌وه وه‌رزی به سه‌رچووه و ئێستا برۆی پان مۆده! كوره سندانتان لێبدات! لێم گه‌رێن ژانی باریك كردنه‌وه‌که‌م له بیر بچێته‌وه، دوایی پانی بكه‌ن به مۆد! به‌دبه‌ختیه‌كه هه‌ر ئه‌وه نییه! ئه‌وه چه‌ند ساڵه لێوی "باتێكراو" مۆده! هه‌ر شه‌ش مانگ جارێك ده‌بێ بچی و بای تێكه‌یه‌وه! دوایی كه له ژێر ده‌ستی دوكتور دێیه ده‌ر، وه‌ك مراویت لێهاتووه! بۆخۆت لێره‌یی و لێوه‌كانت دوو سێ هه‌نگاو له پێش خۆتن! پێش پێی خۆشت خۆ ناتوانی ببینی، ئاخر ماوه‌یه‌که مه‌مكی وه‌ك شووتی هاتۆته بازار! جار نا ده‌ڵێم خۆزگه‌م به خۆم كوڕ‌نیم ها. ئه‌گه‌ر كوڕ بام قه‌ت نه‌مده‌وێرا ده‌ست له هیچ كچێك بده‌م. بیر بكه‌وه ، كچێكت دیوه، خۆشت لێی هاتووه ، تامه‌زرۆیی ماچی لێوه‌كانی ئه‌م كچه‌ی ... ئه‌گه‌ر له ناكاو، كاتی ماچ كردنی، لێوی بپووچێته‌وه، چی بكه‌م؟ یان له پڕ سیلیكۆنی مه‌مكێكی بته‌قێته‌وه و ئه‌وی تر هه‌ر وه‌ک خۆی بمێنێته‌وه ، هیچ كابرا خۆی لاسه‌نگ ده‌بێت، من هه‌ر له‌وێ له ترسان به عه‌رزێ داده‌كه‌وم! ناتوانی بزانی ئه‌و قژه درێژه جوانه، یان ئه‌و قژه كورته ڕێك و پێكه قژی ڕاستییه یان ده‌سكرده؟ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌بێ ده‌ستی به سه‌ڕ دابێنیت یان قژی له ناو په‌نجه‌ت بگری و بۆنی پێوه‌كه‌ی؟ لێنابێته‌وه؟ برژانگی هین خۆیه‌تی ؟ نینۆكه‌كانی چی ؟ بڵێی لوتی بایه چه‌ند هه‌زار بێت؟\nبه بزه‌یه‌كه‌وه چاوم لێده‌كات. ده‌لێم ها، چییه، بۆ خۆشی؟ ده‌ڵێ : ئه‌و ژان و ئێش و به‌د‌به‌ختییه داوێنی پیاوانیشی گرتۆته‌وه! ئه‌ی ئه‌وه‌نییه مووی سینگ و پشتیان wax ده‌كه‌ن. سیلیكۆن داده‌نێن با سینگیان جوان بێت. مووی سه‌ریان ده‌چێننه‌وه. به workout خۆیان كووشتووه وه‌ك Kent هاورێكه‌ی باربی-یان لێبێت! ئه‌وه‌نێ ده‌ڕۆن - عه‌یب نه‌بێ - دوودووله‌كه‌یان گه‌وره و ئه‌ستوور ده‌كه‌نه‌وه ... هه‌ر ژن نییه بۆته كایه‌ی ده‌ستی بازاری ڕۆژ !\n... به‌رابه‌ری به‌مه ده‌لێن! لانی كه‌م له یه‌ك شتدا ئه‌وانیش وه‌ك ئێمه به‌دبه‌ختن !!!


گرنگیی خۆراکە ڕیشاڵییەکان لە چیدایە\n2017-01-09 [12:34 PM]\nخۆراکە ڕیشاڵییەکان کە تەنیا لە ڕووەکدا ھەن، پێویستییەکی ڕۆژانەیە کە دەبێ ھەموو مرۆڤێک ڕۆژانە بیانخوات، ئەمەش بەھۆی ئەو سوودە تەندروستییانەی بە مرۆڤی دەبەخشن.\nخۆراکی ڕیشاڵی لە چیدا ھەیە؟\nگرنگترین سەرچاوەکانی ریشاڵی خۆراکی بریتین لە: تۆوەکان، نیسک، نۆک، باوی، گوێز، کازو، گەنم، جۆ، دانەوێڵە، سەوزە و میوەکان.\nکۆئەندامی ھەرس لە مرۆڤدا بەھێز دەکەن، توانای ھەرسکردن و ھەڵمژینی ریشاڵی خۆراکی نییە، لەبەر ئەوەی کە ریشاڵ رێژەیەکی زۆری ئاو ھەڵدەمژێت، قەبارەکەی گەورە دەبێت، پاش خواردنی ریشاڵ ھەستی تێربوون پەیدا دەبێت، ئەمەش یارمەتی ھەرسکردن و جووڵەی خۆراک لە ریخۆڵەدا دەدات.\nلەم نەخۆشییانە دەتپارێز:\nنەخۆشیی شەکرە، نەخۆشیی دڵ، بەرزبوونەوەی ئاستی کۆلیستیرۆلی خوێن، قەبزی.\nنابێ زۆری بخۆی\nخواردنی بڕی زۆری خۆراکی ریشاڵی لە ماوەیەکی کورتدا دەبێتە ھۆی کۆبوونەوەی گاز لە ریخۆڵەدا و ئازار و ناڕەحەتی لە سکدا پەیدا دەکات، ھەندێک جاریش سکچوون و کەمبوونەوەی ھەڵمژینی کانزاکانی ئاسن و زینک و مەگنسیۆم و کالسیۆم، ئەم گرفتانەش بە بەرە بەرە کەمکردنەوەی ریشاڵ لە خۆراکدا کەم دەبنەوە.\nرۆژانە خواردنی ٢٠-٣٥ گرام ریشاڵی خۆراکی بۆ مرۆڤێکی پێگەیشتوو پێویست دەکات، بۆ منداڵان ئەگەرچی رێژەیەک دیار نەکراوە، بەڵام بە گشتی پێویستە کە خۆراکی منداڵان سەوزە و میوە و دانەوێڵە و پاقلەمەنییەکان لەخۆ بگرێت.


وتووێژ:خۆرەدرۆزنە - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nدرۆزنە خۆر و سەگی خۆر باش نین. دیارە وەرگێڕانی وشەبەوشەی عەرەبی و ئینگلیزییەکەن. ئەشێ ئەوەڵ بزانین بە کوردی شتی وەھامان ھەیە یا دیاردەکە تایبەت بە لەتیتوودە سەرەکانە تەنیا؟ ئەگەر مەعلووم بوو نیمانە با وشەیەکی بۆ دابنێین لە کوردی بچێ: بۆ نموونە زڕخۆر وەکوو زڕبرا و زڕخەزوور و زڕکەو و... یا خۆرە سەگانە وەکوو گیلاخە سەگانە، پیشۆکە سەگانە، کاڵەکە مارانە و... پیرەھەڵۆ (وتووێژ) ١٩:٥٤، ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nویستم پێشنیار بدەم زڕەخۆر دیتم وەھا شتێکی نووسیوە مام پیرەھەڵۆ. سەگانە و مارانە وا بزانم زیاتر بۆ گیاوگوڵ بن وایە؟ وەک گوڵەسەگانە یا گونەسەگانە. با ئەمەیش بڵێم لە وشەی یۆنانیی parḗlionدا پێشگری pará- بە مانای لا و کنار و تەنشتە. چون یەک یا دوو خۆر لە تەنشت خۆری ڕاستیدا دەبینرێ. ئەمە لە کوردیدا دەبێتە پەڕ- وەک لە وشەی پەڕانپەڕ-دا دەبینرێ. ئەگەر بمانەوێ زانستی وشە دابتاشین دانانی بەرامبەری دەقیق زۆر ئاستەم نییە بۆ نموونە لێرەدا پەڕەخۆر... .--چالاک وتووێژ ١٣:١٨، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nشتێکی تریش کە ئێستا لە بیرم ھاتەوە؛ لە سۆرانیدا دەڵێن کانی درۆزنە و بە ھەورامی ھانەدرۆزنە (کانییەک ھاوینان وشک دەبێ). بۆیە ئەگەر نەڵێین زڕەخۆر دەبێ بڵێین خۆرەدرۆزنە نەک درۆزنەخۆر!--چالاک وتووێژ ١٣:٢٩، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\n«ژانەدرۆزنە»شمان ھەیە: وردە ژانی ژنی دووگیان پێش زان. -Aza (لێدوان) ١٣:٤١، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nدەستت خۆش بێ نەمبیستبوو. ئێمە دەڵێین بەرەژان.--چالاک وتووێژ ١٨:٠١، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nCalak خۆرەدرۆزنە لەسەر زاران ناڕێکە ئێوە باسی زرخۆڕ و پەرەخۆڕتان کردبوو لە نێوان ئەم دوو ناوە یەکیان هەڵبژێرن باشە ،با بزانیین هاوڕێیان چی دەڵێندیاکۆ (لێدوان) ٢١:٢٨، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nیانی خۆرەدرۆزنە ناخۆشە بەڵام درۆزنەخۆر خۆشە؟ ئاخر ئەوی تر دژی مۆرفۆلۆژیی زمانی کوردییە. بۆ من فەرق ناکا با ئەوانی تر بن. ھەر چی ھەموو لایەک ویستی لەسەر بێ. -- چالاک وتووێژ ٢١:٣٤، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nکاکۆ Calak من ناڵێم درۆزنە خۆڕ خۆشە ،دەڵێم لەنێوان هەردوو وشەی زڕخۆڕ و پەڕەخۆڕ دانەیەک هەڵبژێرن ،کاتی خۆی نووسیبووم درۆزنەخۆڕ ئەمە تەنها ناوێکی تەرجەمی حەرفی بوو ناچار بووم وەها بنووسم ،بەڵام ئێستا کە ناوی جوانتر و بە واتاتر هاتۆتە پێش پێویستە بگۆڕدرێت دیاکۆ (لێدوان) ٠٦:٣١، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nمنیش بەپێی ئەو ناوەی داتنابوو دەستم لێ ندا ھەر مۆرفۆلۆژیی وشەکەم دروست کرد و درۆزنەم بردە دواوە. دەنا منیش لەگەڵ زڕەخۆر یا لەویش جوانتر پەڕەخۆرم. خۆت لەگەڵ کامیانی بۆ من فەرقی نییە. بڕێک ڕادەوەستین بزانین هاوڕێیان چی دەڵێن کەسیش ھیچی نەکوت خۆت بیگۆڕە بۆ یەکێک لەوانە. سپاس. -- چالاک وتووێژ ٠٦:٣٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nCalak من نازانم چۆن دەگۆڕدرێت ،وابزانم تەنها بەرێوەبەران ئەم کارەیان پێ دەکرێت،ئەگەر ئەرک نەبێت خۆتان پێی هەڵسن باشترە،سوپاسدیاکۆ (لێدوان) ٠٩:٢١، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nنا خۆیشت دەتوانی بە گواستنەوە. یەک دوو ڕۆژی تر ڕاوەستین ھەڵوێستێک نەبوو دەیگوازینەوە پەلەی لێ مەکە. سپاس.--چالاک وتووێژ ٠٩:٣٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nمن خۆرەدرۆزنەم پێ جوانترە. -Aza (لێدوان) ١١:٢٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nسێ وشەمان پێشنیار کردووە و ھەر سێکیانم پێ دروستە. کێشەی خۆرەدرۆزنە ئەوەیە زیادی دوورودرێژە. ھەتا دەتوانن وشەیەک دانێن سووک بوترێ و لە ئینگلیزیەکەی ڕەوانتر بێ دەنا جێکەوتنەکەی ئەستەمە و خەڵک ئینگلیزییەکەی دەڵێ.\nشتێکی تر؛ بۆ وشەی درۆزنە تووشی نانەدرۆزنە-یش  بووم.--چالاک وتووێژ ١٥:٢٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ (UTC)[وەڵامدانەوە]\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=وتووێژ:خۆرەدرۆزنە&oldid=708014»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٨:١٣ی ٢١ی ئابی ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.


زیلان ڤەژین: پێویستە گەلانی ئێران پشتیوانی لەسەرهەڵدانی ئەلئەحواز بکەن – پەژاک\n635 جار بینراوە\nزیلان ڤەژین هاوسەرۆکی پژاک بەشداری بەرنامەی هێڵی ٣ی ئەم هەفتەیە بوو و هەڵسەنگاندنی گرنگی لەسەر ئاڵوگۆڕە هەنووکەیەکانی ناوچەکە کرد و رایگەیاند: شەڕێکی هەمە لایەنە لە رۆژهەڵاتی ناوین بەرێوە دەچێ و ناوەندی ئەم شەڕەش کوردستان و گەلی کوردە. شەڕ لە باکووری کوردستان بەردەوامە و لە باشووریش رۆژ لەدوای رۆژ قورستر دەبێ. دەوڵەتی فاشیستی تورکیە پێشەنگی ئەم شەڕە دەکا. بەڵام دەستی ئێران و عێراقیش لە ناو ئەو داگیرکەریەدا هەیە. دەوڵەتی داگیرکەری تورکیە بە تەنیا ناتوانێ ئەم شەڕە بکا، لە کۆبوونەوەی مانگی حوزەیران کە ناتۆ پێکی هێنا، زۆر بڕیار لە دژی گەلی کورد و رۆژهەڵاتی ناوین وەرگیران کە ئەوەش دەستی تورکیە لەناوچەکە بە هێز دەکا. شەڕی داگیرکەران تەنیا بۆ لە ناو بردنی PKK نیە بەڵکوو لە دژی هەموو دەستکەوتەکانی گەلی کوردە. کاتێک پێویست بێ یەک دەگرن و دەستی یەکتر بە هێز دەکەن، ئێران و تورکیە لەناو کۆنسپتێکی هاوبەش لەدژی کوردان جێ دەگرن. لەم دواییە دا چوار هەڤالی ئێمە لە شاهۆ بە دەستی رژێمی داگیرکەری ئێران شەهید کران و لە هەمان کات دا لە ئاسۆس دو هەڤالی ئێمە بە هێرشی فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکانی تورکیە شەهید کران کە ئەوەش دەیسەلمێنێت کۆنسێپتی هاوبەش لەدژی کورد بەڕێوە دەچێ.\nزیلان ڤەژین لەبەردوامی قسەکانیدان تیشک دەخاتە سەر گرنگی سیاسەتی نەتەوەیی کورد و رایگەیاندووە: نەتەوە پەرەستی سەرەتایی مەترسییەکی گەورەیە بۆ سیاسەتی دێمۆکراتیکی گەلی کورد. نەتەوە پەرەستی سەرەتایی سەرجەم دەستکەوتەکانی گەلی کورد لەم چل ساڵەدا دەخاتە مەترسییەوە. لە ئێستا دا PDK خاوەن ئەو فکر و هزرە نەتەوە پەرەستانەیە. PKK نوێنەرایەتی هێڵی ئازادی و دیمۆکراسییە و PDK دژی ئەو هێڵەیە. قسەی هەموو سەرکردەکانی کورد لە مێژوو دا ئەوە بووە کە ئەگەر یەک بگرین دوژمن تێک دەچێ، بەڵام PDK بەردەوام لە دژی ئەو سیاسەتە هەڵوێستی نواندووە. پرۆژەی کۆنفێدرالیسمی دیمۆکراتیک تاکە چارەسەری دیمۆکراتیک لە ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوین دایە کە رێبەر ئاپۆ پێشکەشی رای گشتی کردووە و دەبێ لە لایەن هەموو هێزە کوردی و هەرێمەکانەوە بە بنەما بگیردرێ.\nپەیمانی لۆزان هیچ خزمەتێکی بە گەلانی هەرێمەکە نەکردووە و بە پێچەوانەوە لە دژی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوین پێک هاتووە.\nلە ساڵی ١٦٣٩ دا بە واژۆ کردنی پەیمانی قەسری شیرین لە لایەن داگیرکەرانەوە رۆژهەڵات وەک دڵی کوردستان کرا بە دوو پارچەوە. دواتر بە واژۆ کردنی پەیمانی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣ زل هیزە جیهانی و هەرێمیەکان، کوردستانیان کردە چوار پارچە. بەڵام گەلی کورد ملکەچی ئەو پیلانە نەبووە و بەردەوام لە دژی ئەم پەیمانە شەڕی کردووە، ئێستاش هەموو هەوڵدانی داگیرکەران ئەوەیە کە تا دوو ساڵی دیکە واتا بەر لەوەی ١٠٠ ساڵەی لۆزان کۆتایی پێ بێ، دەسەڵاتداری خۆیان جاری تر لەسەر گەلانی ناوچەکە سەروەر بکەن. لە ئەساس دا پەیمانی لۆزان زێهنییەتێک بوو لە دژی کوردان کە یەکێتی و یەکڕیزی نێوماڵی کوردانی لەبار بردووە و کوردانی لە کولتوور و زمان زگماکی یان بێبەش کردووە، تا پیلانی کۆمەڵکوژ کردنی کوردان بە ئەنجام بگەیەنن.\nهاوسەرۆکی پژاک هەڵسەنگاندنی گرنگی لەسەر خۆپیشاندانەکانی ئەلئحوازی کرد و رایگەیاند: خۆپشاندانەکانی ئەلئەحواز لە ئەساس دا لە دژی هەڵبژارتن و دەوڵەت بەڕێوە دەچێ. بێکاری، نەخۆشی و بێ ئاوی تەنیا بەشێکە لە هۆکاری ناڕازیەتی گەل. لە ئەساس دا گەل لە دژی ئەنجامەکانی هەڵبژارتن خۆپیشاندانیان کرد و ئێستاش لە دژی دەوڵەتی نوێ تێکۆشان بەردەوام دەکا و حکومەتی نوێ قەبووڵ ناکا. بۆیە تێکۆشانی گەل لە سەر بنەمای چەسپاندنی دێمۆکراسیە. ناوچەی ئەحواز موزاییکی گەلانە. هەم لۆر، هەم فارس و عەرەب پێکەوە ژیان دەکەن و خاوەن سەرچاوەی دەوڵەمەندی ئاوە، لە شەڕی ئێران و عێراق دا لەبەرەی پێشەوەی شەڕ بەرگرییان لەخاکی ئێران کرد. بەڵام بە دەست تێوەردان و داگیرکەری ئێران ئەمڕۆ ئەو هەرێمە هاتووەتە ئەو دۆخە خراپەی ئێستا. پێویستە گەلان پشتیوانی سەرهەڵدانی ئەلئەحواز بکەن و خاوەندارێتی لەشەپۆلی ناڕەزایەتی و داوای رەوا و دیمۆکراتیکی گەلانی ئەلئحواز بکەن.\nزیلان ڤەژین سەبارەت بە بارودۆخی ژنان لە ئێران ئاماژەی بەوە داوە: یاسای بنەڕەتی وڵاتێک کە لە سەر رەگەزگەرایی ئاوا کرابێ ناتوانێ نوێنەری ژنان بکات. ژنان رۆڵی گرنگیان لەشۆڕشی گەلانی ئێران هەبوو، تێکۆشانی ژنان لەپێناو بەرقەراری ئازادی و دێمۆکراسی بوو. بەڵام ئێستا سەرجەم مافەکانیان بن پێ دەکرێ. ژنان ئەمەیان قەبووڵ نەکردووە و نایکەن. بۆیە بەردەوام پێشەنگی سەرهەڵدانەکانن. هەتا ئەمڕۆ تێکۆشان لە دژی وەلایەتی فەقێ ئەرکی سەرەکەیان گرتووەتە ئەستۆ. لە ناو زیندانەکان بە پێشەنگی زەینەب جەلالیان، ئاتێنا دائێمی و زۆر ژنی دیکە ئیرادەی بەهێز سەری هەڵداوە. ئەو بەرخۆدانەی ژنان رژێمی تۆقاندووە، چون دەبنە دەنگی سەرجەم ژنان. دەبێ هەر کەس بەشداری ئەم بەرخۆدانە ببێ و تێکۆشان بە هێز بکەن و زێهنیەتی داگیرکەری رژێم مەحکووم بکەن و هەوڵ و تەقاڵای گۆڕینی چڕتر بکەن. ئێمە وەک؛ پەژاک، کۆدار، کەژار بەردەوام پشتیوانی گەلان دەکەین و تا کۆتایی لەگەڵیان داین.\nزیلان ڤەژین هاوسەرۆکی پژاک لە کۆتایی بەرنامەی هێڵی سێ ئاماژەی بەوە داوە: پژاک هێزێکی ئیدیۆلۆژیکە و خاوەن ئەزموونی شەڕ و بەرخۆدانێکی مەزنە. ساڵی ٢٠١١ لە شەڕی قەندیل دا ئێمە سەلماندمان کرد کە خاوەن هێزی شەڕین و هەتا کۆتایی بەرخۆدان دەکەین و بەرگری لەگەلەکەمان دەکەین. گەل نابێ بکەوێتە ژێر کاریگەری شەڕی تایبەت کە بۆچی پژاک شەڕ ناکات و بەو پیلانە دەیانەوێت گەلی کورد رووبەڕووی کۆمەڵکوژی بکەنەوە. ئێمە دەمانهەوێ کێشەکان بە رێگای دێمۆکراسی چارەسەر بکەین، بەڵام دەوڵەت ئەم رێبازە پەسەند ناکا، سەرەڕای ئەوەش تێکۆشانمان هەر بەردەوامە و تا کۆتایی شەڕ و بەرخۆدان دەکەین، بۆ ئەوەی جیلی نوێ بتوانێ بە ئازادی ژیان بکا.\nلە چوارچێوەی هەڵمەتی نا بۆ سێدارە، بەڵێ بۆ دێمۆکراسی، هەموو هێزمان بۆ ئازادی جەستەیی رێبەر ئاپۆ دەخەینە گەڕ و بە هەموو شێوازێک پشتیوانی تێکۆشانی رەوای گەلان دەکەین. بەتایبەت پشتیوانی لە بەرخودان و تێکۆشانی گەلانی ئەلئەحواز ئەرکی هەمووانە و داوا لە هەموو گەلانی ئێران و بە تایبەت گەلی رۆژهەڵاتی کوردستان دەکەین کە پشتیوانی ئەم سەرهەڵدانانە بکەن.


خوێندنەوەی ڕۆمانی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ی مەنسوور تەیفووری | ئاژانس\nHome گشتی فەرهەنگ خوێندنەوەی ڕۆمانی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ی مەنسوور تەیفووری\non: نیسان 28, 2018 In: فەرهەنگ1 Comment\n1 سەبارەت بە ڕۆمانی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״، دەکرێ بە خانەبەندییەوە دەست پێ بکەین؛ (ڕۆمانی سیاسی و مێژوویی، ڕۆمانی تاراوگە، ڕۆمانی مۆدێرنیستی، دەقی زیندان و حەبسیات و…) پاشان بە قەتارەکردنی ڕیزێک تایبەتمەندیی هەر کامیان و هەڵدانی هەندێ تەکنیک، باسی دەقەکە بکەین. ڕەنگە بە هەندێ شوێنیش بگەین، بەڵام بۆ خوێندنەوەیەکی بە‌وەج ناکرێ لە کڵێشەی ساناسازدا قەتیس بین. وا باشترە نەک بە پۆلێنکردن، بەڵکوو لە جومگەبەندییەکانی خودی دەقەوە دەست پێبکەین. با بزانین خودی دەق چ پێشنیارێکمان پێ دەدات و چ دەشارێتەوە.\nڕۆمانی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ لە چەندین شوێندا مانیفستۆی خۆی دەکات: ״لە کەسەکان گرنگتر چیرۆکەکانیانە… کەسانێک هەن گرنگ ئەو حەکایەتەیە لە دوای خۆیان بەجێی دەهێڵن، بگرە تەنیا ئەوانە ژیاون و دەژین کە لە زماندا دەبنە حەکایەت و تۆمار دەکرێن، گرنگ حەکایەتی کەسەکانە نەک ئەوەی کردوویانە״ ل٢٠٤. بەدەر لە دەربڕینە زێدەڕۆیانەکەی، دەکرێ ئەم ئایدیا نەدیوگیراو و کەوناراییە وا مانا بکەینەوە؛ هەبوونی مرۆڤانە، شوناس و هەستی، لە پێگەی حەکایەت و چیرۆکدایە کە ئیمکانی هەیە. شوناس کاتێک دەلوێ کە گێڕانەوەگر بێت و بۆ بە داستان‌بوون بشێ. پەیجۆرییەکی بەرینی ناوێت تا بنجداربوونی ئەو ئایدیا هێشتا بەکار و لەبارە تا لای حەکایەتە ئوستوورەییەکان ببەینەوە.\nگەر لە پێواژۆی نووسیندا دووانەی خولقاندن و کەشفکردن قەبووڵ بکەین، ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ بە دوای دۆزینەوە و کەشفەوەیە. ئەوکاتەی پێداگریی لە سەر گێڕانەوە دەکرێت لە پێناوی ئەوەدایە بزانرێ پێشتر چی قەوماوە: ״بەڵکوو تۆ ڕۆژیک بێیتەوە زمان و بیگێڕیتەوە چیتان بە سەرهات و ئەوانەی دیکەتان کوان و لە کوێن״ ل١٨٣. لێرەوە پاژ بە پاژی ڕۆمان وەک قاوکردن و بانگێشتی شایەتەکانە بۆ گێڕانەوە، یان باشتر بڵێین بۆ شایەتیدان. بەدەر لە پرسی سواوی ئیمکان و نائیمکانی گێڕانەوەی کارەسات، ئاستەنگێکی هەناودەقی وا گێڕانەوەی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان ״ی تووشی تەنگژە و چرژان کردووە ئەوەیە کە شایەتی یەکەم و سەرەکیی بۆ گێڕاندنەوە جێی‌متمانە نییە. ئەم بێ متمانەییە نەک لە بەر بابەتێکی ئەخلاقیی، بەڵکوو لەبەر باری دەروونی و دۆخی شێوێندراوی کەسایەتییەکەیە کە بە کورتی، ئێگۆی خۆی دۆڕاندووە. بە زمانێکی کارگەیی، کەسێتی پەروەراندن دژ بە گێڕانەوە دەوەستێتەوە. لێرەوە ئێمە گێڕانەوە و ڤەگێڕێکی ناموعتەبەر Narrator Unreliable مان لە پێشە کە خوێنەر دەبێ وریاتر و بە پارێزەوە هەڵسوکەوتی لەگەڵدا بکات و دەربەسە پشتی پێ‌نەبەستێت. ئەمەش لە کاتێکدا کە بۆ پەیبردن بە وردەکاریی هەندێ ڕووداو، نیاز بە گێڕانەوەی وی هەیە. ئەم دۆخە ململانێدارە، جیا لەوەی داینەمۆ و جووڵێنەری لایەکی داستانە، لە مۆتیڤە سەرەکی و بەهێزەکانی ڕۆمانەکەشە.\nلە مانای باودا شایەتیدان بریتییە لە یارمەتیدان بە دادپەروەری. لە ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״دا هیوابڕاو لە دادئەستاندن، بە ڕاشکاوی چەندین جار دەگوترێتەوە کە گێڕانەوە و گەڕان بۆ ئەوەیە بزانرێ چی ڕووی داوە. کەواتە ڕەنگە لایەنی ئەخلاقیی و مافپەروەرانەی ئەو شایەتیدانە -کە ئەدەبی دەرگیر زۆرجار لەوێدایە- هێند گرنگ نەبێت، بەڵام پرس ئەمەیە چۆن و بە چ زمانێک دەگێڕدرێتەوە؟ با دیسان لە خودی ڕۆمانەکە ببیستین: ״زمان فێری کایەیەکی دیکە بووە، فێر بووە گێڕانەوەی چەندین سەردەم و بە سەرهاتی چەندین کەسی تێکەڵ بکات و بیکاتە حەکایەتی خۆی״ ل ١١٤. ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ وا دەکات، چەندین گێڕانەوە تێکەڵ بەیەکتر دەکات. چەندین چەشنی نالێکچووی نووسین لێک دەئاڵێنێ؛ وەسف، گێڕانەوە، نوکتەی سیاسی و ئایینی، زمانی حەیران و کتێبی پیرۆز، وڕێنە و زمانی شاعیرانەی مەیلەو شێرکۆ بێکەسانە (بۆ نموونە پاژی النجات) هەموویان دەکاتە تانوپۆی یەکتر، یان باشتر بڵێین هەموویان بە دەوری یەکتردا هەڵدەپێچێت. دەڵێی خەریکە شتانێکی ڕەڤینەک شەتەک دەدات تا ڕەو نەکەن و ڕانەپسکێنرێن، ڕووداوگەلێکی کێشدار، بەڵام سرک و ڕەڤۆک، مینا ماسی. ״ژیانەوە بە کاتی سیروان ״ بۆ ئەم مەبەستە چەندین ״کەس״ و ״کەش״ی جیاکار دەنگدار دەکات. هەر کام دەور و ئەرکێکیان پێ دەسپێردرێت. لێرەوە هاسانە تێبگەین ستراکتۆری ڕۆمانەکە، پارچە پارچە و فراگمێنتاڵە و بەرەو فۆرمێکی پازێلی دەکشێت کە دەبێ خوێنەریش بۆ گەیشتن بە گشتییەتێک -وەک کەسایەتییەکان- لەتک و کەرتەکان پێکەوە بلکێنێت، گەرچی خودی ڕۆمان لە حەرەکەتێکی سەمەڕە و لە زەرەردا، بە پاژی ״نامە سەرگەردانەکان״ بەشێکی باش لە داپۆشراوی و ئیبهامەکان پاڵاوتە و ڕوون دەکات.\nشیاوە بپرسین ئەم فۆرمە پێچەڵپێچە لە پێناوی چیدا هەڵبژێردراوە؟ خێراترین وەڵام ئەمەیە ״ڕووداو و ماجەراکان وا دەخوازن״. لە دەقەکەدا نهێنی و بگرە مەتەڵ هەیە. وەڵامێکی ڕاستەقانی لای شوێنێک و کەسێک نییە. مەتەڵ و گرێ بۆ هیچ لایەک بە تەنێ هەڵنایەت و ناکرێتەوە؛ واتە هەمان تەمسیلی ״ئاوێنەی چل تیکە״. لە بنەڕەتدا ئەم ستراکتۆرە زیاتر لەو دەقانەدایە کە بڕوایان نییە حەقیقەت، بوون و شوناس و تەنانەت قەڵافەت، داڕشتە و یەکپارە بن؛ هەربۆیە بەپێی ئەو دۆخە، ڕووداو و گێڕانەوەی ڕووداویش ناتوانێ یەکپارە بێت. بە زمانێکی بێنیامینی، یەک داڕشتەیی و یەکپارەیی لە پاش سەردەمی حەکایەتخوێنییەوە، خەونێکە ڕۆمان دەیبینێ. لێرەوە پرسیار ئەوە نییە کە ئایا بۆچی ڕۆمان یەکپارە نییە، پرسیار ئەوەیە کۆکاریی ئەم پارچە و پشکانە چییان لێ دێت؟ چ پێوەندییەکیان پێکەوە چێ کردووە و چ مانایەک ڕۆدەنێن؟\nلە ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״دا تاقە یەک ڕووداو و بەم پێیەش یەک گێڕانەوەی سەرەکی بوونی نییە کە هەموو پاژەکان بە دەوراندەوریدا وەسووڕێن و لێی بئاڵێن. باشترە بۆ وەها پنتێک نەگەڕێین چونکوو لە یەک پشک کردندا، دەبێ زۆر پاژ و پار فڕێ بدەین. دەکرێ بڵێین زیاتر لە کۆمەڵە دوورگەیەک دەچن هەندێکیان لێک نزیکن، بە یەکدا دەچن و هەندێکیان دوور دەکەونەوە و جیا لە خۆیان مەودای نێوانیشیان شوناس دەگرێت. بەڵام ئاوێکی هاوبەش کە زمان و سەودای گێڕانەوەیەکی پۆست‌ترۆماتیکە، هەموویان پێکەوە دەلکێنێتەوە، ئاوێک لە گوێن ئاوی ژێر گۆڕەکان.\n2 بە‌پێی دابەشەکارییەکانی گێڕانەوەی داستانیی، گەر بمانەوێ بزانین داستانی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ چۆنە، دەکرێ بڵێین بریتییە لە تێکتەنرانی دوو هێڵێ چیرۆکیی سەرەکی )هاوپێچی چەندین وردەهێڵی دیکە(، دوو پەرچەکردار لە هەمبەر ترۆمادا. یەکەم، ترۆمایەکی گشتیی و بەربڵاو لە دوو سێکانسدا (سەرەتا چوار خوێنە ئەزەلییەکە، پاشان ڕووداوی سیروان) دووەم، لە پاشهاتی ترۆمای یەکەمەوە، ترۆمایەکی تایبەتی و کەسەکیتر ڕۆ دەنرێ؛ ترۆمای کوشتن و نەکوشتنی خوشک لە زیندان کە کەسێتییەکی دۆڕاو و داڕووخاوی لێدەکەوێتەوە.\nکارەسات دەقەومێ. بەر و ئەنجامەکەی تەرم و جەستەیە. ئامادەبوونی تەرم و گرنگیدان بە جەستە بە چەشنێکە دەتوانین بانگەشەی ئەوە بکەین ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ نمایشت و نووسینی جەستەیە. جەستەکان و ئەندامەکان پەڕانپەڕی دەقیان داگیر کردووە. جەستەگەلێک یان بزرن، یان کاتێک دەدۆزرێنەوە شوێنێک نییە بیاننێژن، یان نمایشت دەکرێن، یان ژێراوژێر و لە بنەوە بۆ ناشوێنەکان دوور دەخرێنەوە. جەستەی شێوێندراو و ئالوودەی مادەی هۆشبەر، جەستەی ئەشکەنجەدراو و جەستەی شاردراوەی ناو باخچە و گۆڕە نافەرمییەکان، هەر هەموویان هەڵگری ئاماژەگەلی سەرتر لە بوون و باری بایۆلۆژیکن. تەنانەت بە جەستەی تەرم‌ئاسای کەسێتییە گیرۆدەکەشەوە ئاخنراوی دەلالەتگەلی تێکدەر و سیاسین. وەک تایبەتمەندییەکی ستایلیی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ زۆربەی وەسفەکانی کەسێتییەکان پێش ئەوەی خوو و خدە و باری دەروونیی بگرنەوە، وەسفی جەستەن. لە چەندین شوێندا (وەک پاژی تەختە زمانان) باسی ململانێی ئەندامەکان؛ چاو، دەست، پێ و زمان دەکرێت، ئەمە جێی سەرنجە لە ڕێگەی وەسفی ململانێ و باسی ئەندام و جەستەوە، حاڵەت و دۆخی دەروونی دەردەبڕدرێت. سەرتر و پێشتر لە تەمەن و ناوی بزربووەکان، لە عەریزەدا نیشانەکانی جەستەیان بۆ حاکم شەرع دەنووسرێت. جگە لەمانە لە پاش ״شوێن و کەش״ زۆربەی سەردێڕی پاژەکانی ڕۆمانەکە ناوی جەستە و ئەندامن، وەک ״کاسەسەر، خوێن، ڕەگ، پێ، تەرم و… ״. بە نووسینەوەی خاڵ، پشت و پەنجە، نینۆک و قژ، سمێڵ و ڕیش، بەژن و ڕان و زمان و پێستی بریندار، جوانیناسییەکی تێکشکاو و خوێناوڵین لە جەستەگەلی دێفۆرمە ڕۆدەنرێت. گەرچی ناسێکسی کراون، بەڵام سەرەتیی ئەوەیە لەو دەورە باوە پەراوێزیی و خوازەییەی جەستە لە ئەدەبی کوردیدا تێپەڕیوە. لێرەوە زێدەڕۆیی نەکراوە گەر بگوترێ ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ ڕۆمانی تەرم، ئەندام و جەستەیە لە کەشدا.\nلە پاژی ״پەیکەرشکێنان״دا، ڕاکێشانی چوار جەستە بە ماشین، نمایشت دەکرێ. سەرەتا لە زمانی جادە و گۆڕەپانەوە دەگێڕدرێتەوە، دوایی کەسانی دیکەش، لە بەشەکانی دیکەدا ناوناوە لێی دەدوێن. فۆرمی پارچەپارچەی ڕۆمانەکە لەم ئەکتە داستانییەشدا ڕەنگ دەداتەوە. واتە چۆن هەر ڤەگێڕیک لایەکی ڕۆمان دەگێڕێتەوە؛ لێرەشدا هەر کامیان شتێک لە پاشماوەی جەستەکان کۆ دەکەنەوە، یەکێک نینۆک، یەکێک کوتە پشتوێن و چەند پەنجەیەک، هەندێ جل‌وبەرگ و یەکێک ئەنگوستیلە و قژ و… . لە ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״دا جەستەی بەردەستی دەسەڵات ڕێگەیەک دەپێوێ کە فۆکۆ لە کتێبی ״چاودێری و سزا״دا، ئەو ڕێگەیەی لە سەردەمی کلاسیکەوە تا سەردەمی مۆدێرن بۆ کێشاوە. لە پاژی ״پەیکەرشکێنان״دا جەستە بوونێکی کلاسیکیی هەیە. زیاتر وەک ئوبژە و مەبەستی کەشفکران دەبینرێت، بۆیە بە سانایی دەتوانین پێوەندی بدەینەوە بە هەمان ڕسووماتی نمایشتکردنی ئازار و ئەشکەنجە و نیشاندانی سزا لە سەردەمی کلاسیکدا. ئەم نواندنە زیاتر وەک ئەکتێکی سیاسی خۆی دەردەخات و گرووپی مەبەست و بەردەنگانی خەڵکە. پەیامەکە بە خەڵک دەگات. خەڵکانێک کە وەک ڕۆمانەکە -ئاگامبێنیانە- دەڵێ دەبن بە دوو دەستە، یان ״خۆمان״، یان ״ئەوان״. بۆ خۆمان ترۆمایە و بۆ ئەوان نمایشت. لە ڕۆمانی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان ״دا، هەم ئەشکەنجەگەلی نوێندراو و سەردەمی کلاسیکی فۆکۆیی تێدایە، هەم تەکنیکەکانی بەرزەفت و سزای مۆدێرن. سەبارەت بە کۆنترۆڵی مۆدێرن (بڕواننە پاژی شوێنگۆڕکێ)، ئەشکەنجە و ئازار ڕۆحیتر و دەروونیتر دەبێتەوە. داکۆکی لەسەر چاودێری و کۆنترۆڵ دەکرێت. جەستە و ئازاردانی لە بەرچاوی خەڵک دەشاردرێتەوە. بە‌پێچەوانەی سەردەمی کلاسیک ئیدی نەک نمایشتکردن، بەڵکوو شاردنەوە دەبێتە بەربژار، بۆیە تەرمەکان شەوانە و دوور لە چاوی هەموان دەنێژرێن.\n3 ڕۆمان بە زیندان (شوێن و کەش)ەوە دەست پێدەکات. زیندان سەرباشقەی ڤەگێڕەکانە. زیندان لە پێگەی ڤەگێڕێکدا دەیەوێ بڵێ ئەز هەموو شت دەزانم. هەنەر و هەناوی هەموانم لە بەرچاوە. زمان و نازمان منم. هەموو حەکایەتەکان لە منەوە دەست پێدەکەن و کۆتاییان پێ دێت. ئەمەش واتە بەرهەمهێنانەوەی هەمان ڕستەی ناسراوی سەر دیواری سلوولی زیندانی ״مێترێ״ (خوا خەریکە سەیرتان دەکات)، شتێکی سەرتر لە ئایدیای زیندانی سەرانسەربینی جێرمی بێنتام. ڕێوڕاست، یانی خەونی هەڵکۆڵین و داچاندنی زیندان و زیندانبان لە هەناوی زیندانیدا. زیندان وەک ڤەگێڕێکی گشتزان خۆی دەردەخا و خوداوەندئاسا دەئاخفێ. زیاتر وەک خودایەکی مەسیحییانە کە لە هەموو شوێن و شتێک مۆرکی خۆی دەدا و لە هەناوی هەموو دیاردەیەکدا ئامادەیی خۆی کەشف دەکات. لە بەرێکەوە بۆمان دەردەکەوێ ئەمیش بە بارێکی دیکەدا بێ‌هورم و نا‌موعتەبەرە. تێدەگەین خەریکە تووشی جۆرێک ژاوەژاوی مەیلەو ژارگۆن دەبێت بۆیە هەرچی لەوێدا دەگوترێ، یەکجارەکی جێگەی متمانە نینە. لە ״دیوار״ و زینداندا گێڕانەوە هێندە مەبەست نییە کە لێکەوتەکەی مەبەستە، واتە گرنگ قەومانێکە کە لەوێ دەقەومێ. زیندان خەریکی شتێکی هەرە بنچینەییترە: چاندنی ترۆما.\nدەقی مۆدێرنیستی تا پێی کرابێت و بۆی لوابێت بە تەنگی ترۆماوە چووە. لە پاش فرۆیدەوە (لە جۆیسەوە بۆ فاکنێر، بێکێت، ساراماگۆ و فیلیپ ڕاس)، ئەساسی گەلێک دەقی هاوچەرخ لە سەر ترۆما دامەزراوە: هەندێکیان ترۆمای کەسەکی (دەروونناسانە – هەڕەتی تازەلاوێتی و تافی منداڵی)، هەندێکیان کۆیی (سروشتی، سیاسی و…). دێلۆز دژ بە ترۆماگەلی بنەماڵەیی و گرێ ئۆدیپییەکان -کە بە ڕازگەلی بچووکی چەپەڵ ناویان دەبات- گرنگی بە ترۆمای جۆری دووەم دەدات. گەرچی لە واقێعدا زۆرە، بەڵام لە ئەدبیات و ئوستوورەدا -جیا لە دەقگەلێکی دەگمەن وەک ״شا لیر״ی شێکسپیەر و چیرۆکی کەمناسراوی چنگاڵی سادق هیدایەت- ئاوڕێکی ئەوتۆ لە خوشککوژی نەدراوەتەوە. ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ لە خوشککوژی دەدوێ. دەرگا بۆ ڕاڤە دەکرێتەوە؛ بۆ نموونە بە خوێندنەوەیەکی لادەرانەوە دەکرێ کوشتنی خوشک، لە ڕێگەی گرێی ״ئۆرێستیس״ەوە، بکەین بە جێگرەوەی دایککوژی و دەمانچە بە ئەندامی نێرینە و فالیکی دابنێین و دیوار و زیندانبان و مەرج و یارییە کوشندەکەی، بە باوک و یاسای باوک وەربگرین و… وەک دەبینرێ هەموو چەژە و شمەکێک بۆ کەوتنە داوی خوێندنەوەی داشکێنەرانە تەیارە. بۆ پشتگیریش دەکرێ بڵێین دەق پێوەندییەکی سەرتر لە خوشک و برایی دەنەخشێنێت و بۆ ئاستی هاوڕێیەتی و تەنانەت دایک و کوڕ فراژیی دەکات، بۆیە تا ڕادەیەک دەرگا بۆ ئەو چەشنە خوێندنەوانەش دەکرێتەوە. سەرەڕای ئیمکانی هەڵخڕێنەر و پوتانسیەلداربوونی، ڕۆمانەکە بە پێچەوانەی زۆر دەقی دیکە نەکەوتووەتە نێو داوی بنەماڵەبازی و ئەو شتەی کە بە ئەدەبیاتی فامیلی ناسراوە. لە هەڵبژاردنێکی بەجێدا، ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ هێزئاوێژی لەسەر ئەو ڕووبەرە ناکات و ترۆما کەسەکییەکە بۆ هەڵکەوتێکی سیاسی دەگوازێتەوە.\nدیارە ترۆما چەمكێکی دەروونناسانەیە، بەڵام بۆ ترۆماکانی ناو ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״، دەروونشیکاریی هێندە فەڕدار نییە و بگرە وەک تەڵەشە. لای کەسێتییەکان ترۆمایەکی گشتگیر هەیە. شار، یان لانیکەم ئەندامانی شاری ڕۆمانەکە دەگرێتەوە. ماجەرای سیروان و چوار خوێنە ئەزەلییەکە، دەبنە ترۆما بۆ شارێک و زۆرێک پێوەی دەتلێنەوە. دەبێ بۆ خۆیان ڕایی بکەن. میکانیزمە سەرەکییەکانی پۆست‌ترۆما ناسراون، یان دەبێ بیسپێرنە ئیرادەی سەر بە فەرامۆشی، یان دەبێ بە دەستکارییەوە بیگۆڕن و یاخۆ لەگەڵی ڕابێن. ئەمان دەیکەنە عەریزە و دەینووسن. دەیانەوێ یەک بە یەک بە یادی بهێننەوە و بیخەنە سەر یەک، یان لە پاڵ یەکدا بیانچنن و بزانن چی و چۆن و لە کوێدا قەوماوە. هەر کەس عەرزی حاڵی خۆی دەڵێ. ڕەنگە بۆ ئەوەی پاش نووسین و بیرهێنانەوە، زیندوو ڕابگیرێن، یان فەرامۆش بکرێن، بەڵام وەک دەگوترێ ئەزەلین، قیسیچمەن و تەنانەت لە ناو سکی ماسییەکاندا دێن و گەرا دەخەن. وەک گوترا کەسایەتیی سەرەکیش ترۆمایەکی تایبەت و تاکەکەسیی هەیە کە نەدەتوانێ یەکجێ فەرامۆشی بکات و نەدەشتوانێ بنبڕانە بیگێڕێتەوە ״ناهێڵێت، هاتووەتە نێو سەرمەوە و ناهێڵێت بۆتی بگێڕمەوە، دەگێڕمەوە. ״ ل ١٥٧. بابەتی ڕاستۆکی و وەهمینە، زەین و عەین، ئاوێتەی یەکتر کراون. شوێن و یادەکان بە سەریەکدا داپەستراون. ئەگەر بۆ ترۆما گشتییەکە مەیلێک و گوشارێکی زەوەندە لە پێناوی گێڕانەوە و پێک‌ئانینی کۆدەنگییەکی یەکپارە دەدرێ، دووەمی و تاکەکەسیەکە ڕوو لە تێکەڵبوون و فەرامۆشییە، لێڵ و پریش‌پریشە. گەرچی لە هەردوولادا هەموان لە وەبیرهێنانەوە ڕەنج دەبەن.\n۴ با ئەو دابەشکارییەی ژێرار ژۆنێت سەبارەت بە ״گێڕانەوەی چیرۆکیی״ وەربگرین کە لە نێوان چیرۆک، دەق و گێڕانەوەدا پێکی دەهێنێ. ژۆنێت دەق بە بەرهەمی بەردەستە (وەک کتێب) دەزانێت. داستان بە شێوازی چنین و ڕێچکەبەندیی ڕووداوەکان و کەسێتییەکان دادەنێت. گێڕانەوەش بە لایەوە بریتییە لە کردە، یان پرۆسەی خولقاندن و شێوەی نووسینەوەی داستانەکان. بەگشتیی سەبارەت بە ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ گەر گرفتێک هەبێ بەپێی لۆژیکی ترۆماتیکی خۆی، لە گێڕانەوەدایە، واتە هەمان شت کە خودی ڕۆمانیش وەک مۆتیڤ ئاماژەی پێدەکات. دەق لەبەردەستە و دەشزانین داستان چییە، کێشە چۆنیەتیی گێڕانەوەیەتی.\nهەر پاژێکی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ ڤەگێڕێکی هەیە. سەبارەت بە هەڵبژاردنی ڤەگێڕ، پرسیارێکی بۆتیقایی -گەرچی کلاسیکیشە– کە دەبێ وەڵام بدرێتەوە ئەمەیە؛ ئایا چەندە بەشینەوەی قورسایی و بارستایی گێڕانەوە بەسەر لایەنانێکی جوداوازدا پێویستە؟ ئەگەر ڤەگێڕی یاریدەدەر نەبوایە نەدەکرا هەمان داستان بە ڤەگێڕ، یان ڤەگێڕانی سەرەکیی بگێڕدرێتەوە؟ ئینجا گشتکۆی پێوەندییان چی زێدەمان پێدەدەن کە بە تەنێ نایدەن؟ لە ڕۆمانگەلێکی وەک ״ناوی من سوور״ی ئۆرهان پاموک، جۆراوجۆرێتیی ڤەگێڕ ئەنجەتی ناو دەقیی هەیە. پاساوەکە لە خودی تێمەکەدایە؛ واتە تاوانبارکردن و پاکانەکردن بۆ خۆیان لە بەردەم مەتەڵ و تاوانی کوشتندا. هەر ڤەگێڕیک لە گۆشەنیگایەکەوە، یان پاکانە بۆ خۆی دەکات، یان سۆ و گومانەکان پەرە پێ دەدات. هەندێ ڕووداو و ماجەراش هەن کە تەنها خودی ئەو ڤەگێڕە دەتوانێ بیانگێڕیتەوە، وەک لەدایکبوون و ڕازی ڕەنگی سوور، یان سەفەری پووڵ و سککە. دەربارەی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ وێدەچێ پیش ئەوەی زەروورەتی گێڕانەوەیی لەو جۆرە، چەشناوچەشنیی ڤەگێڕی سەپاندبێ، پێویستیگەلی تەکنیکاڵ و ڕێخۆشکردن بۆ ئاشنایی سڕینەوەی فۆرمیک و ئامادەکردنی بەستێن بۆ بە کارهێنان و نیشاندانی توانستگەلی زمانیی و نەسری خاراو و زمانی پوختەی نووسەر، ئەمەی خواستبێ. پێگە و ڕۆڵی زمان، ڕاوێژ و نەسری ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״، بە تەنێ ئەوە هەڵدەگرێ لە دووتوێی وتارێکی سەربەخۆدا بپەرژێینە سەری و شەن و کەوی بە کارهێنانە بە جێ و نابەجێ و لایەنە جوداکانی بکەین، بەڵام وەڵامی ئەم پرسیار و گومانە جێدەهیڵین بۆ خوێنەر کە چۆن و چەندە زمانی پتەوی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ بۆ زمانی داستانی دەچەمێتەوە، واتە ڕادەی پلاستیسیتەی زمانی دەکار کراو بۆ گێڕانەوەی ڕووداو و داستانەکانی دەق چەندەیە؟ هەڵبەت بەم زانینەوە کە زمانزانی و پاراوبوونی زمان هەمیشە و ناچارەکی لە بەرژەوەندیی زمانی داستانیدا نییە. چونکوو لە دواجاردا ڕۆمان پانتایی نمایشت و خۆ دەرخستی زمان نییە، بەڵکوو گێرانەوەیە بە زمان و لە زماندا.\n۵ هەوڵی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״، دەستەودامێن‌بوونە بە هەموو کەسێک و ״شوێنێک״، تا بابەتی لە گێڕانەوەنەهاتوو بگێڕدرێتەوە. ئێمە داستان و دەقێکمان هەیە، هەندێ ڕووداوی چیرۆکگر، بەڵام لە گێڕانەوەنەهاتوو. ئەستەمییەکە ئەمەیە زیندان، ڕووبار، گۆم، گۆڕەپان، پێش ئەوەی داخواز و پێویستیی بۆتیقایی گێڕانەوە بن، نیشانەن لە سەر شکست و نەتوانایی لە گێڕانەوەی مرۆڤدا. ئەمەش ڕەنگە وەک ستراتیژیی دەق دەربکەوێ لە هەمبەر کارەسات و تێکشکاندا بەوجۆرەی وا ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״یش ڕۆمانی پاش کارەسات و تێکشکاوانە.\nبەشێکی بەرچاوی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״، لە سۆنگەی شوێن و کەش (فەزا)ەوە دەیەوێ ڕووداوگەلێک بگێڕێتەوە کە داکوتراون بە مێژوودا و مێژوویەک ساز دەکەن. گەرچی ئەستەمە شوێن و کات دابراو لە یەکدی وێنا بکرێن، بەڵام ئەوەی کە شوێن و کەش دەبنە دەمڕاستی مێژوو (زەمەن) نیشانەی دوو تێکشکانە: یەکەم مێژوو. دووەم -وەک گوترا- گێڕانەوەی مرۆڤانە. بە تایبەت کاتێ بزانین گێڕانەوە لە دوو لاوە بە کاتدا داکوتراوە: زەمەنی دالی گێڕانەوە (کاتی خوێندنەوەی دەق) و زەمەنی مەدلوولی گێڕانەوە (بارست و هاندی زەمەنی ڕووداوەکانی چیرۆک).\nلە دابەشکارییەکدا ژێرار ژۆنێت باسی سێ چەشنە پێوەندیی زەمەنی داستانی و زەمەنی دەق دەکات:\n١- ڕیزبەندی ٢- خایاندن ٣- فێرێکانس. سەبارەت بە ڕیزبەندیی ڕووداوەکان و گێڕانەوەی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״، ئاشکرایە زەمەن لە بارێکی پرژوبڵاودایە و سەرانسەری دەق وەک گەلێ دەقی مۆدێڕن، تووشی کایرۆس و زەمەنچرژاوی هاتووە. ئەمە بەدەر لەوەی بارستایی پێکدەهێنێت نیشاندەری قەیرانی زەمەنمەندیی دەقیشە. سەبارەت بە خایاندن، دیارە بەپێی ستراتیژیی دەق هەندێ ساڵ و مانگ لە چەند ڕستەدا کورت دەبێتەوە و هەندێ چرکەش ئاوەڵا دەکرێتەوە بارتەقای چەندین لاپەڕە. هەروەها لە فێرێکانیسشدا چەندین و چەند جار لە چەند گۆشەنیگاوە یەک شت دەگێڕدرێتەوە و چەندپاتە دەبێتەوە. ئەم ڕێ‌ڕێ و میل‌میل نووسینە لە ئاستی ڕستەکانیشدا ئامادەیە کە وەک خسڵەتێکی شێوازەکیی لێهاتووە و لە هەندێ شوێندا ڕەنگە زمانێکی ڕازێنراو و تیفتیفە‌دراو دەربکەوێت و تەنانەت زێدەبێژیشی بە دواوە بێت.\nلە سەر پێوەندیی نێوان ستۆری و هیستۆری، واتە چیرۆک و مێژوو، کەم نەنووسراوە. بەدەر لە ژۆنێت، یەک لەو کەسانەی بەوردی باسی حەکایەت و زەمەن و مێژووی کردووە پۆل ڕیکۆرە. ڕیکۆر کۆی ستراکتۆری مێژوو بە ستراکتۆرێکی گێڕانەوەیی دادەنێت، بەڵام مێژووی ڕەوایی بە ڕەوا نازانێ. گێڕانەوەمەندیی، زەمەنمەند (زەمەنی دیاردەناسانە) دەبینێ. ڕیکۆر پێوەندیی نێوان حەکایەت و مێژوو بە پێوەندییەکی ناڕاستەوخۆ دادەنێت کە لەسەر بنگەی لێکدابڕان کار دەکەن. بەم پێیە قەیران، یا خۆ لەرە لە نووسین و نەنووسینی یەکیاندا، لەوی دیکەشدا بە هەر بارێکدا، ڕەنگە ناڕاستەوڕاست و بەراوەژوو کارتێکەر بێت.\nتوندئاژۆیی نەکراوە گەر بگوترێ لە ڕۆژهەڵاتدا وێژمانێکمان بە ناوی مێژوونووسیی، خاسما مێژوونووسیی هاوچەرخ نییە. ئایا ئەو بزری و هەژارییەی مێژوونووسی، لە چیرۆک و گێڕانەوەدا چۆن دەنوێنرێتەوە؟ ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ پێش ئەوەی ئاماژە و هەوڵێک بێت بۆ نووسینەوەی مێژوو، یان پڕکردنەوەی بۆشایی ئاماژە بە بۆشایی نووسینی ئەو مێژووەیە. هەڵبەت نەک ئاماژەیەک لە دەرەوە، بەڵکوو ناوەکیی، هێندە ناوەکیی کە ئەزقەزا خۆیشی تێدەهاوێ. ڕۆمانی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ بە کەنارگرتن لە مێژوومەندیی، ڕانەخستنی مێژوو وەک ڕایەخی داستانەکەی، نیشان دەدا ئێمە گرفتی گێڕانەوەی مێژوومان هەیە. بە زمانێکی دیکە لە ڕێگەی بێدەنگیکردن لێی، گرفتی زەمەن و مێژوو ناوەکیی دەکاتەوە چ لە پێگەی چیرۆکدا چ لە پێگەی مێژوونووسیندا. لێرەوە هێندەی شوێن و کەش بۆی گرنگە، باسی مێژوو ناکا. گەر ئاماژە بە مێژوویەکی دیاریکراو دەکرێ (واتە ١٣٦٦) دیسان دەکەوێتە پاش شوێنەوە (واتە هەورامان و کەناری سیروان)، خوێنەریش لە ڕێگەی ڕووداو و کارەساتەکانەوە (کە زۆربەی ڤەگێڕەکان هەڤدڵانە و نۆستالۆژیک لێی دەدوێن) مێژوو لە دەرەوەی دەق دەسازێنێ؛ بەرفرە و نیشانداری دەکاتەوە. ڕۆمانەکە مێژوومەندانە باسی ڕووداوەکان ناکات و خۆ لەو قەرەیە نادا. دەڵێی ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״ وەک لە ناوەکەشیدا دیار دەکەوێ ״کات״ تەنها بە بەستران و هەڵبەستران بە شوێنەوە (سیروان) بۆی زەق و خۆیا دەبێتەوە، نەک بە پێچەوانەوە. بۆیە ئاساییە شوێن و فەزا بۆی لەبارتر بێت. ئەم نەدیوگرتنەی مێژوو، ڕەنگە بۆ دەقێک کە نایشارێتەوە سەر بە ئەدەبیاتێکی تایبەتی سیاسییە و دەبێ مێژووی بۆ گرنگتر بێت، نامۆ دەربکەوێ، بەڵام دەتوانین بە یارمەتیی هانری لوفێڤر و وەرسووڕانی کەش، یان فەزا، باشتر لەم ناکۆکییە تێبگەین.\nلە پاش لوفێڤر زانیومانە، فەزا هێندەی مێژوو و بگرە زیاتریش سیاسییە. بە پێچەوانەی باوەڕی بەڕمێن، وەک لوفێڤر دەڵێ فەزا خۆبەخۆ بوونی نییە، بەڵکوو بەرهەم دێت؛ شوێنی ململانێی سیاسی و کۆمەڵایەتییە. کێ بەرهەمی دەهێنێ ڕیتمی تایبەتی خۆی، زمان و دەلالەتی تایبەتی خۆیشی تێ دەهاوێ. لوفێڤر پێیوایە چالاکی لە فەزادا سیستەمێک بینا دەکات کە لەگەڵ سیستەمی وشە و زماندا هاوسان دەبن، بۆیە بەرهەمهێنی فەزا دەسەڵاتسازی و هێزئاوێژیی گوتاریی خۆی بەپێی فەزا ڕۆدەنێ. جیا لە بەرهەمهێنان، شێوەی نواندنەوەی فەزاش بەدواهاتی هەیە بۆ شێوەی کەڵک لێوەرگرتنی. لە ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״دا پرسی فەزا، بەتایبەت لە دەستاودەستکردنی جادە و مەیدانی شاردا بە باسکردن لە زرمەی پێ، تانک، ڕیتمی هاتۆچۆکردنەکان لە پاژی ״پەیکەرشکێنان״ و ״پێیە دوو دڵەکان״ داکۆکیی لێکراوە.\nفەزایەکی پڕ گرفت و ڕووداوسازی ناو ڕۆمانەکە بریتییە لە سنوور. سنوور جگە لەوەی لە خۆیدا هەڵگری ململانێیە (بۆوەی گوتاری ״ناوەندخواز״ پێی وایە دەسەڵات و بێدەسەڵاتی نەک لە ناوەندەوە بەڵکوو لە سنوورەکانەوە دەست پێ دەکەن)، تۆپۆسێکی یەکلاکەرەوە و هەستیاریشە بۆ وەبەرهێنان و جیاکردنەوەی شوناس. نووسەرێکی سەر بە کولتووری باڵادەست گوتبووی ״ئەوەی بە سەر کورداندا دێت لەبەر ئەوەیە لە کەناری سنوورەکاندا نیشتەجێن״، سەرەڕای شەپۆلانی گەمژەیی لەو شیکردنەوەیەدا، ڕاستییەکی ساکاریشی تێدایە، سنوور بەپێی چییەتیی خۆی -هاوکات دابڕێنەر و گرێدەر- دایمە و دەرهەم گرفتساز و تژی گرژییە. لە ״ژیانەوە بە کاتی سیروان״دا سنوور بە ناوانی جۆراوجۆر (باشماخ، سیروان، شاخ و…) لە چوارچێوەی فەزادا دەورێکی ڕووداوساز دەگێڕێ. بۆیە شوێنی بەریەککەوتنە توندەکان و ململانێ قەدەرسازەکان بۆ نواندنەوەی فەزا و فەزای نواندنەوەیی (خودا، دەسەڵات، دەوڵەت، لۆگۆس)ە.\nنیسان 29, 2018 at 8:17 am\nبە ڕاستی خوێندنەوەیەکی لاوازە… نووسەر نازانێت ڕۆمان چییەە و پاژەکانی چڵۆنە


گوتەبێژی کۆشکی سپی: لە گەڵ هەر وڵاتێک بۆ شەڕی داعش هاوکاری دەکەین\nشان سپایسر، گوتە بێژی نوێی کۆشکی سپی\nشان سپیایسر وتەبێژی نوێی کۆشکی سپی، ئێوارەی دووشەمە لە یەکەم کۆنفڕانسی ڕۆژنامەوانی ئامادە بوو و وەڵامی پرسیاری پەیامنێرانی داوە.\nسپایسر گوتی ئەمەریکا ئامادەیە تا گەڵ ڕووسیا لە کرداری هاوبەش لە سوریادا هاوکاری بکات. ئەو گوتی بەڕیز تڕامپ "بە ڕاشکاوی" ڕایگەیاندووە کە لە گەڵ "هەر وڵاتێکی بیانی بەڵێندار بە شکست دانی داعش هاوکاری دەکات."\nئەو گوتی حکومەتی ئەمەریکا لە گەڵ "ڕووسیا یان هەر وڵاتێکی دیکە" هاوکاری دەکات تا تاقمی داعش چ بە شێوەی لەشکری و چ ئابووری، شکست بدات.\nپێشتر دووشەمە وەزارەتی دەرەوەی ڕووسیا سەبارەت بە ئەنجامدانی کرداری هەوایی هاوبەش لە گەڵ هێزەکانی هاوپەیمان بە ڕێبەری ئەمەریکا بۆ سەر داعش لە سوریا دا هەواڵی دابوو. بەڕیز تڕامپ رۆژی دووشەمە لە گەڵ عەبدول فەتاح ئەلسیسی، سەرۆک کۆماری میسر بە تەلەفۆن قسەی کرد. ئەو لە ئەو وتووێژەی تەلەفۆنی دا وادەی دابوو کە لە بەرەنگاربوونەوەی تێڕۆرسم لە ئەو وڵاتە پشتیوانی بکات و پەیوەندییەکانی دوو لایەنەی نێوان ئەمەریکا و میسردرێژەی هەبێت.\nبەڕێز سپایسر دڵگەرمی نوێنەرانی دێمۆکڕاتی کونگرێسی دا تا دەست "گەمەی سیاسی" هەڵبگرن و بەربژارەکانی پێشنیارکراوی دانۆڵد تڕامپ بۆ پلەکانی کابینە پشتڕاست بکەن. تا ئێستا دوو لە بەربژارەکانی بەڕیز تڕامپ پشتڕاست کراون.\nسپایسر گوتی لە ڕۆژێکی ئەوتۆ لە ساڵی ٢٠٠٩ حەوت کەس لە بەربژارەکانی پێشنیارکراوی بەڕاک ئۆباما پشتڕاست کرابوون.\nناوبراو سەبارەت بە یەکێک لە ئەو دەستورانەی کە ڕۆژی دووشەمە بەڕێز تڕامپ واژۆی کرد و بودجەی ئەمەریکا بۆ کۆمپانییەکانی چالاکی بیانی لە بواری منداڵ لە بار بردنی ڕاگرت، گوتی ئەوە کە سەرۆک بەرگری لە ژیان دەکات بۆ کەسێک شاراوە نیە.


:: PM:01:15:24/08/2019 \nزۆر له ئێمه به‌ده‌ست زیادبوونى كێشه‌وه ده‌ناڵێنین، قه‌ڵه‌وى هۆیه‌كى مه‌ترسیداره و چه‌ندان زیان به‌له‌ش ده‌گه‌یه‌نێت و ده‌بێته هۆى چه‌ندان نه‌خۆشیى وه‌ك شه‌كره‌ى جۆرى دووه‌مى و نه‌خۆشى دڵ، بۆیه پێویسته به‌شێوه‌یه‌كى خێراتر چه‌ورى و كێشى زیاد كه‌م بكرێته‌وه له له‌شدا، ئه‌و چه‌ورییه‌ى له چوارده‌ورى سك دروست ده‌بێت، كاتێكى زیاترى ده‌وێت بۆ توانه‌وه له‌گه‌ڵ راهێنانى قورس و رێجیم، زۆر رێ هه‌ن بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى چه‌وریى ورگ.\nئه‌و رێیانه‌ى كه چه‌وریى گه‌ده و ورگ كه‌م ده‌كه‌نه‌وه ئه‌مانه‌ن:\nیه‌كه‌م: راهێنانى دڵ و بۆڕییه‌كانى خوێن، وه‌رزشى دڵ و ئایرۆبیك رێیه‌كى باشه بۆ سووتاندنى چه‌ورى هه‌روه‌ها ته‌ندروستى له‌ش به تێكڕایى باشتر ده‌كات. هه‌روه‌ها به‌پێى ئه‌و توێژینه‌وانه‌ى كه ئه‌نجام دراون، كاریگه‌رییه‌كى باشى هه‌یه بۆ به‌هێزكردنى مێشك و چه‌ورى ناوچه‌ى كه‌مه‌ر كه‌م ده‌كاته‌وه. ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌ى 30 بۆ 40 خوله‌ك وه‌رزش بكرێت چه‌ورى له‌ش به‌شێوه‌یه‌كى سروشتى كه‌م ده‌بێته‌وه.\nدووه‌م: ریشاڵى زیاتر بخۆ به‌تایبه‌تى ریشاڵى تواوه، ریشاڵى تواوه واده‌كات بڕێكى زیاتر ئاو بمژرێت و پێكهاته‌ى خۆراكى ئاسانتر به كۆئه‌ندامى هه‌رسدا تێده‌په‌ڕێت. واده‌كات گه‌ده هه‌ستى تێربوونى هه‌بێت و كه‌متر نان بخورێت. ریشاڵى تواوه بڕێكى باش كالۆرى كه‌م ده‌كاته‌وه واده‌كات خۆراكى زیاتر بمژرێت. ریشاڵى تواوه‌ى به‌هێز چه‌ورى له‌ش كه‌م ده‌كاته‌وه و به‌تایبه‌تى چه‌ورى كه‌مه‌ر و رێ له چه‌ندان نه‌خۆشى ده‌گرێت ریشاڵى تواوه وه‌ك تۆوى كه‌تان و شۆفان و پاقله‌مه‌نى و ئاڤۆگادۆ و تووتڕك .\nسێیه‌م: خواردنى كاربۆهیدرات كه‌م بكه‌ره‌وه، كاربۆهیدرات سه‌رچاوه‌یه‌كى باشه بۆ وزه‌ى له‌ش، به‌ڵام ته‌ندروست نییه بۆ له‌ش. له‌ش كاربۆهیدرات ده‌گۆڕێت بۆ گلۆكۆز به‌تایبه‌تى له شه‌عرییه و نانى سپیدا. كاتێك كه‌سێك گلۆكۆزى زۆر بێت ئه‌وه ده‌گۆڕێت بۆ چه‌ورى له له‌شدا. بۆ ئه‌وه‌ى له‌ش كاربۆهیدراتى پێویستى ده‌ست بكه‌وێت ئه‌وه پێویسته ته‌نیا دانه‌وێڵه بخورێت.\nچواره‌م: وه‌رزشى به‌رگرى ئه‌نجام بده، وه‌رزشى به‌رگرى ده‌توانێت كالۆرى له‌ش كه‌م بكاته‌وه و بارسته‌ى ماسولكه دروست بكات و بارسته‌ى ماسولكه یارمه‌تى له‌ش ده‌دات كه بڕێكى زۆر كالۆرى بسووتێنێت له كاتى حه‌سانه‌وه‌دا. چه‌ند جۆرێكى باوى راهێنانى به‌رگرى هه‌یه كه كێشه له‌ش كه‌م ده‌كاته‌وه وه‌ك سكوات. ده‌توانرێت راهێنانى به‌رگرى له‌گه‌ڵ وه‌رزشه‌كانى دڵ ئه‌نجام بدرێت ئه‌گه‌ر ئه‌م دوو وه‌رزشه به‌یه‌كه‌وه ئه‌نجام بدرێت، ئه‌وه خێراتر چه‌ورى له‌ش ده‌سوتێنرێت.\nپێنجه‌م: خواردنه‌وه‌ى پرۆتینى بخۆ، خواردنه‌وه‌ى پرۆتین رێیه‌كى ئاسانه بۆ زیادكردنى پرۆتین له له‌شدا. بوونى پرۆتین له له‌شدا ده‌توانێت میتابۆلیزم خێرا بكات و ئاره‌زووى خواردن كه‌م ده‌كاته‌وه و یارمه‌تى توانه‌وه‌ى چه‌ورى ده‌دات، كێشى له‌ش كه‌م ده‌كاته‌وه به‌تایبه‌تى ئه‌و چه‌ورییانه‌ى كه له ناوچه‌ى كه‌مه‌ردا هه‌ن.


كورد لە سەرچاوە فەڕەنسییەكاندا\n11:40 - 06/06/2019 122 جار خوێندراوەتەوە\nلە فەڕەنسییە‌وە كردوویەتی بە كوردی\nگاسپارد درۆڤیل، ئەفسەری سوپای فەڕەنسایی لە 1812-1813 لە پانزەهەمین ساڵی حوكمڕانی (فەتح عەلی شای قاجار) لە گرووپی ئەو ئەفسەرە فەڕەنسییانە بووە، كە لەگەڵ مسیۆنی كۆلۆنێل گاردان چۆتە ئێران و دوای بێئاكام مانەوەی كۆششەكانی گاردان\nئەم ماوەی شەش مانگ میوانی عەسكەرخانی دوایین باڵیۆزی ئێران بووە لە فەرەنساو لە ئێران ماوەتەوەو هەموو ئێراندا گەڕاوە. دوای گەڕانەوەی بۆ فەرەنسا چاپی یەكەمی بەرهەمی گەشتنامەكەی ساڵی 1819 لە سانت پێترسبورگ بە تیراژی تەنیا (150) دانە بڵاودەبێتەوەو وەك نووسەر دەڵێ (بەرێكەوت) دانەیەكم بەردەست كەوتووەو هەرزوو دركی بەوە كردووە، سەفەرنامەكە چەند چەمك گەلێكی گرانبەهاو دیاریكراوی تێدایە، سەبارەت بە دابونەریتی ئێستای ئێران، لەبارەی حكومەت و سوپاوە، هەموو ئەمانە پاڵیان پێوەناوە چاپێكی تازەی بكاتەوە(1).\nوەك خۆی لە پێشەكی سەفەرنامەكەیدا باسی كردووە بەنیاز بووە لەبارەی سوپای ئێران بنووسێ، بەڵام دواتر بیریكردۆتەوە، كە ئەمە تەنیا بۆ چەند كەسێك بەنرخە بۆیە رای خۆی گۆڕیوەو پێی وایە كە “چ گەڕۆكەكان و چ مێژوونووسەكان، كە تائێستا لەبارەی ئێرانیان نووسیوە، زیاتر وەسفی شوێنەكانیان كردووەو زۆر بە كەمی لەبارەی داب و نەریت و ژیانی رۆژانەی كۆمەڵایەتیی دانیشتوانیان نووسیوە. بۆیە ئەو بەشە سەرنجڕاكێشەی ئاسیا كە زۆر بەتەواوی لەوەی ئێمە جیاوازە، لەبەرئەوە من بەنیاز نیم مێژوویەكی تازەی ئێران بنووسمەوە\nچونكە ئەستەمە زیادەیەك بخەمە سەر ئەوانەی “شاردان، تیڤینۆ، ئۆلیڤیێ، كنییەرو پیكۆ” و هی دیكە نووسیویانە. هەندێك لەو نووسەرانە زانیاریان لەبارەی داب و نەریتی فارسەكان بە وردی نووسیوەتەوەو بە وردی راستییەكانیان خستۆتەڕوو، بەڵام زۆریشیان لەسەر بنەمای زیادەڕەویی یان زانیاریی دروست نەنووسراونەتەوە، لەناو ئەوانەدا ئەوەی پێوەندی بە ژنانی چینی سەرەوە هەیە، ئەوروپاییەك پایەكەی هەرچییەك بێت دەتوانێ لە ئێراندا بمێنێتەوە بۆ چەند ساڵان، بەڵام بێ ئەوەی یەك كەسایەتی ژن ببینێت، كە بۆ ئەوە دەبێ بێگانەیەك یارمەتیدەرێکی هەبێت كە زۆر بەئەستەم وەگیر دەكەوێ و زۆریش دەگمەنە ببینێتەوە”. گاسپارد لە سەفەرنامەکەی زۆر بایەخی بە پێگەی ژن و رەوشی ژنانی ئێران داوەو لای وایە كە گەڕۆكەكانی پێش خۆی چاویان بە ژنانی ئێران\nنەكەوتووەو تەنیا بە خەیاڵی خۆیان لەبارەی ژنانیان نووسیوویانە، بەڵام ئەم لەڕێگەی عەسكەرخان چۆتە ناو حەرەمی عەسكەرخان. گاسپارد لە سەفەرنامەكەیدا توخنی مێژوو و جوگرافیای ئێران نەكەوتووە، چونكە گەڕۆكە فەرەنسایی و ئینگلیزەكان زۆری لەسەر نووسراوە.\nگاسپارد درۆڤیل كە لە ساڵەكانی 1812 و 1813 لە ئێران بووە دەرفەتی ئە‌وەی بۆ هەڵكە‌وتووە كە زۆر شوێنی ئێران بگەڕێ و دیارە بێگومان چۆتە كوردستانیش (وادەبێ زیاتر كوردستانی ئێران بووبێ) بەڵام شوێنی كوردستان دەستنیشان ناكات. دواتریش وادیارە بەناو كوردستانی عوسمانیدا رۆیشتووەو بەناو جۆلەمێرگ و لەناو كریستان و كوردەكان ماوەتەوەو زۆر زانیاریی سەرنجراكێش لەبارەی كریستیانەكان دەخاتەڕوو. ئەم سەفەرنامەیە لەبارەی كوردستانە‌وە زانیاری وردی تێدایە لە دەیەی د‌و‌وەمی سەدەی نۆزدەهەم و بەتایبەتیش سترەكتووری كۆمەڵایەتی و سیاسیی و تابلۆیەكی زۆر وردی ژیانی كۆڵەمەرگی جووتیارانی كورد نیشاندەدات و دەڵێ: “كوردەكان زۆر بە كڵۆڵی دەژین، لەنا‌و هەموو كوردستاندا، بەدەر لە كۆشك و قوللەی بەگەكان، هیچ شوێنی ژیانی مام نا‌وەندی تێدا نییە، ماڵی تایبەتیی هەرە د‌ەوڵەمەندەكان ناگاتە ئاستی ماڵی جوتیارەكانی ئێران.!(لا: 176)”. ئەمەی خوارەوە وەرگێڕاوی کوردیی ئەم بەشەیە کە تایبەتە بە کوردستان.\nكورد: (فه‌سڵی ٣٨)\nئەمڕۆ كەم تا زۆر، تەواوی كورد باجدەری دەوڵەتی ئێرانن و زیاد لەوەش لە سۆنگەی نیشاندانی مەیلداریی زۆریان بۆ ئێران، پێم وایە وەكو نموونەی توركمانەكان رۆژێك دێ دەبنە بەشێكی جودانەبووە لە ئێران. كەوابێ چەند وشەیەك لەبارەی خەسڵەت، خووڕەوشت و شێوازی ژیانیان باسدەكەم، بەهەمان شێوەی ئەوەی لەگەڵ فارسەكان و لەگەڵ توركەكانیش جیاوازییان هەیە. بنچینەی ئەم گەلە زۆر نادیارو ناڕۆشنە، دەڵێن نەوەی (سكیت)ەكانن(2) بەڵام وەك چۆن نە خۆیان و نە هاوسێكانیشیان ناتوانن كەمترین ڕوناكی لەمبارەیەوە بخەنەڕوو، دەبینین بنچینەی ڕاستەقینەیان بۆ ئێمە وەك بنچینەی فارسە كۆنەكان ونە، كە ئێمە تەنیا دەشێ لەمێژووی دەورانی كۆرشەوە شتێكی كەمی لێ بزانین. بەڵام ئەوەی جێگای دڵنیایی و باوەڕە ئەوەیە، كە كوردەكان نە هەمیشە\nنیشتەجێی ئەو ناوچەیە جوانە بوونە، كە كەوتۆتە نێوان دیجلە و فورات و جاران میزۆپۆتامیای بە پیت و فەڕی پێكدەهێنا و نە ئەو چیایانەی تۆرۆس، كە دۆڵ و شیوە بەپیتەكانی ئەمڕۆ تەواو سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندین. بەوپێیەی ماوەیەك لەناو كوردەكاندا ژیاوم، دەتوانم بیانناسم و هەڵیانبسەنگێنم، من بە ڕوانینی داب و نەریت، زمانیان، هەتا بە جلو بەرگیشیان باوەڕم وابووە، كە ئەوانە بنچینەیان عەرەبە. هێشتا هاوشێوەیی و پێوەندی ئەوهێندە سەرنجراكێش لەنێوان ئەوان و دەوارنشینە عەرەبەكان هەیە، كە وام\nلێدەكەن باوەڕ بەوە بكەم كە ئەوانە چەند تایەفەیەكی دەوارنشینە عەرەبەكانن، كە لە دەورانی جەنگی ئاینیدا، كاتێك ئێران لەلایەن عەرەبەكانەوە داگیردەكرێت لە عێراقی عەرەبیدا جێگیر دەبن. لەوێوە بەرەو باكوور، بەدرێژایی چیای زاگرۆس تاوەكو روباری موراب، كە ئەمڕۆ كوردەكان لە ئەرمێنیای توركی جیادەكاتەوە، هەڵدەكشێن. كوردەكان دابەشی سەر چەند خێڵێك دەبن، كە بە حوكمڕانییەكی ڕەها لەلایەن بەگێكەوە حوكمرانی دەكرێن. خێڵە كوردەكان بەشی زۆری خراونەتە ژێر پاراستنی ئێرانەوە، كە بەگوێرەی ژمارەیان\nسەرانەیان لێ وەردەگرن. كورد گەلێكی باڵابەرزن، كەڵەگەت و ڕووخسارێكی جوانیان هەیە گەرچی سیمایان ئەسمەرە. زۆر ناشارەزان و بەشێوەیەكی خۆرسكانە دڕندەن كە شوێنكارەكانی زۆربەی جار ترسناكن. ئەوان هێشتا لە توركەكان درۆزنترن و ئەمە مایەی زۆر قسەلەسەركردنە: بەڵام ئەم خەسڵەتەیان دوورە لەوەی لای خۆیان مەحكومی بكەن و لەچاوی ئەوان ئەوە بەهرەیەكە و نیشانەیەكە بۆ دانایی. كوردەكان لە هەموو رۆژهەڵاتییەكانی دیكە وەحشی ترن، هەر هەموو خەوشێكیان هەیە بێ ئەوەی خەسڵەتێكی باشیان\nهەبێ، دڵڕەق، خوێنخۆر، غەدار، دووڕوو، دزی بێباك، تەنیا لەسەر تاڵانوبڕۆیی دەژین، كە دەیكەنە سەر دەروناوچەكانی هاوسێكانیان. من لە هەموو خەسڵەتەكانیان تەنیا ئازایەتییەكی بێوێنەم بینی، بەڵام ئەم ئازایەتییە نە عەقلانییەو نە لە سۆنگەی هەستێكی شەرافەتمەندانەوەیە. ئەوە زیاتر بێ پەروایی وەحشییەكە، كە تەنیا دەیەوێ پەلاماری نێچیرەكەی بدات بەبێ بیركردنەوە لەو مەترسییانەی كە لەو پەلامارەدا بەرەو ڕووی دەبنەوە. كەچی لەگەڵ ئەوەشدا لە وڵاتی خۆیاندا دابونەریتی میواندارییان هەیە، هەمان ئەو\nپیاوانەی كە لەوانەیە لەودیو سنوورەكانی خۆیان بێبەزەییانە كەوڵت بكەن، دەشێ یەكەمین كەسانێك بن، هاوڕێیەتیت بكەن و خزمەتت بكەن، بتپارێزن كاتێك تۆ لەسەر خاكی ئێراندا بیت. دە تاوەكو بیست كوردێك كۆدەبنەوە بۆ تاڵانیی و بڕێك جار ئاواییەكان و شارەكان تاوەكو ناوجەرگەی ئەناتۆلیا تاڵان و بڕۆ دەكەن. بۆ تاڵانوبڕۆیی كەمێك گرینگتر، چەندان تاقم پێكەوە یەكدەگرن و دەستكەوتەكان دابەشدەكەن و بەدەگمەن نەبێ دەنا بەدەستی بەتاڵ ناگەڕێنەوە.\nهۆزەكانی هەكاری(3)و باڵبان(4)و مەهرەوان(5)و بەیلام(6) یان هۆزەكانی ناوچە پێدەشتەكان، كە ڕاستەوخۆ لەژێر دەسەڵاتی شازادە دان، وەكو ئەوانی دیكە پەنا نابەنە بەر تاڵانوبرۆیی، چونكە دابونەریتی كۆچەریی و ئەو سەرقاڵییان بە مێگەلەكانیانەوە كەمێك دابونەریتیانی نەرم كردوون، بەڵام ئەوانیش كەمتر ترسناكتر نین ئەگەر لەدەرەوەی خاكی خۆیان یەخەگیریان ببیت.\nكوردەكان بەهەمانشێوەی فارسەكان، لەسەر بنەمای سەروەت و ساماندارییەوە، تەنیا بۆ دوو چین دابەش دەبن. مێگەڵ و خاوەندارێتی ئاوایی، كەم تازۆر هەموو ئاواییەكان نەستوورییەكانیان تێدا دەژین، كە هەموو سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندییانە. ڕێز بۆدانان بەوە پێوانە دەكرێت لێرە كە كوردێك دەتوانێ ژمارەی ئەو پیاوە چەكدارانەی كە دەتوانێ نانیان بدات و ڕایانبگرێت. سەردار بۆخۆی هەمیشە پیاوەكانی بۆ لەشكركێشی دەنێرێ، ئەوانە هەموو ئەو دەستكەوتانەی بۆ دەهێننەوە كە بندەستیان خستوون و لە دەستی\nسەرۆكەوە ئەو بەشە وەردەگرن كە سەرۆك وادەی پێداون. سەردارە گەورەكان، بەشێوەیەكی كڵۆڵانە دەژین، چونكە لەكوردستاندا، جگە لە كۆشكی بەهێزی بەگەكان نەبێ، یەك شوێنی نیشتەجێبوون نییە شیاوبێ، ماڵی تایبەتیی هەرە دەوڵەمەندەكان ناگاتە ئاستی ماڵی جوتیارە فارسەكان، ماڵی كوردەكان خانۆچكەی نزم، بێ پەنجەرە، لەناو كڵاورۆژنەیەكی بازنەییەوە ڕووناكیی بۆ دێت، كە لە بنمیچی ماڵەكەوە كراوەتەوەو شەوانە بە بەردی پان دەیگرن. كوردەكان سوونە مەزهەبن، واتە لە مەزهەبی عومەرن\nزۆر بڕوایان بە پروپووچ هەیەو چوار یان پێنج جار لە رۆژێكدا نوێژ دەكەن. بێجگە لە سەرقاڵییەكانیان سوودێكی ئەوهای نییەو لەوەدا لە توركەكان دەچن. كە وەك ئەوان تەواوی رۆژ دانیشتوون بێ ئەوەی بجوڵێنەوە. كوردەكان زۆر قسە دەكەن و حەزیان لە هەقایەتە، بەمشێوەیە هەمیشە دەروێشەیلێكی بێگانە لای خۆیان گڵدەدەنەوە، كە ئەو دەروێشانە ژیانی خۆیان لەسەر ئەوان دابین دەكەن.\nشێوازی ژیانیان زۆر سادەیەو خواردنیان بریتییە لە كوبەی برنج، لەگەڵ كوفتەی تێكەڵاو بە بەهارات و لەناو شۆربا دەیكۆڵێنن، بەزۆری گۆشتی مەڕو بزن دەخۆن، كە دەیكۆڵێنن و بە بێ ڕۆن و هەتا بە بێ خوێش دەیخۆن. نانیان هێشتا لە نانی فارسەكان تەنكترەو بەشێوەیەكی ئاسایی لەبەر خۆرەتاو دەیبرژێنن. زۆر حەزیان لە گۆشتی وشترە، كاتێكیش لە دەستكەوتدا دەستیان دەكەوێ، ئەوە رۆژێكی داوەتكارییە بۆ هاوسێكانیان، كە هەموویان لە ڕەوشگەلێكی ئاوهادا داوەت دەكرێن بۆ ئەوەی بێن بەشی خۆیان بخۆن.\nكوردەكان، هەرگیز شەراب ناخۆنەوەو لایان قەدەغەیە، ئەوەی سەرپێچی بكات، بە توندی سزای دەدەن. دەیگرن و قاچی بە دارێكەوە دەبەستنەوە، دوانزە سەعاتێك لێی دەگەڕێن. ئەگەر جارێكی دیكە بخواتەوە، سزاكە داركاری كردنیشی دێتە سەر. لە كاتی جەنگدا كوردەكان ناچارن چەند ژمارەگەلێك لەشكر بخەنە بەردەست شازادە، بەڵام لەناو هەموو هۆزەیلی ژێر دەسەڵاتی شازادە، ڕاستییەكەی تەنیا یەك هۆز هەیە، كە بەكەڵكی ئەو دێت ئەویش (بەیلام)ە، كە ئەو هۆزە لەشكرەكەی بە تاقی تەنیا بارتەقای هەموو\nهۆزەكانی ترە. ئەم هۆزە لە پێدەشتێكی بەرفراواندا دەژی، كە لە ڕۆهەڵات سنوردراوە بە لقە ڕووبارێكی چكۆڵەی زاگرۆس، كە لە باكوورەوە بەرەو باشوور شۆڕدەبێتەوە، كە هەرێمی سەلماس و ورمێ جیادەكاتەوە، كە ئەم هەرێمانە لەگەڵیدا لە درێژبوونەوەدا هاوڕێك و پارالێڵن. ئەم هێزە پێشتر جاران بەشێك بووە لە هۆزی هەكاریی، بەڵام ئەو بەگەی كە حوكمڕانی هۆزی هەكاری دەكات و لەناو چیاكاندا دەژی، بووەتە سۆنگەی ناڕەزایی لەلای ڕەعیەتگەلی دانیشتووی پێدەشت. ئەوان ماوەیەكی درێژ تەقەڵایان بوو\nلەڕێگەی ئیسماعیل بەگ ناوێك، كە خاوەنی قەڵایەكی بەهێز بووە و كەوتبووە سەر لوتكەی بەشی زاگرۆس، كە ئێستاكە باسمكردو بەسەر پێدەشتەكەدا دەیڕوانی، خۆیان لە دەست حوكمڕانیكردنی (بەگی هەكاریی) ڕزگار بكەن. دواجار هۆزی بەیلام توانیان ڕاپەرن و ئیسماعیل بكەن بە سەرۆكی خۆیان، بەمەرجێك كە هەموو شتێك بكات لەپێناو هێشتنەوەی سەربەخۆییاندا. ئیسماعیلی فێڵباز وەختێك بە ئاواتی خۆی گەیشت، بەپەلە خۆی خستە ژێر باڵی شازادەو خۆی وەك واساڵی(7) شازادە ڕاگەیاندو لەئەنجامدا وەكو بەگی هۆزی نوێی پێدەشت یان بەگی هۆزی بەیلام بەناوی قەڵای ئیسماعیل ڕاگەیەندرا، بەمەرجێك خۆی بە رەعیەتی ئێران بزانێت و گوێڕایەڵیی ئەو، فەرمانانە بێ كە لەلایەن شای باوكییەوە یان لەلایەن ئەوەوە دەردەچن(8). ئەم پەیماننامەیە دووربوو لەوەی تێچووی\nقورس بێ بۆ سەربەخۆیی و بەقازانجی ئەوان دەشكایەوە. لە راستیدا لەماوەی چەند سالێكدا بوون بە جوانترین و دەوڵەمەندترین هۆزی وڵات، وەك ئەوەی هەمیشە ئازاترین هۆز بوون. لەكاتی جەنگ پانزە هەزار سوارەیان تەواو سازو تەدارەك و چەكدار ئامادە دەكردو كاتێكیش بچوونایە دەرەوەی ناوچەكانی خۆیان، برە پارەیەكیان لە (شا) وەردەگرت: ئەم بڕە پارەیە زۆر بوو بۆ ئەوەی بە چاكی كاروبارەكانی خۆیانی پێ بەڕێوە ببەن.\nئەم هۆزە باشترین جۆری ئەسپیان هەبوو، كە خاوەنی هێزو خێراییەكی نائاسایی بوو، وەك ئەوەی هەركەسێك دەبوایە بۆخۆی مشووری ئەسپەكانی خۆی بخواردبوایە، بۆیە بەشێوەیەكی تایبەتیی مشووریان لێدەخوارد. كوردەكان بە نزیكەیی هەموویان خاوەنی ماینەكانیان لە ئەسپی عەرەبی یان توركی چاك دەكەن، بەمپێیە ژمارەیەك جوانووی نایابییان چنگ دەكەوێ، كە نرخەكەی وا زۆر گران نییەو دەتوانین ئەسپێكی زۆر جوان بە پەنجا ڕیال (150 فڕەنك) بەردەست بخەین.\nكوردەكان وەك سوپای غەیرە نیزامی ئێرانی شەڕ دەكەن، كەچی لەگەڵ ئەوەشدا كەمێك لەوان نیزامی زیاتریان هەیە، كە هەرچەندە بەشێوەیەكی ناتەواویش بێ، دەزانن لە جەنگدا بەسەر دوو ریزدا دابەش ببن. سەرۆكی هۆز یان خێڵ كە بە ئازاترینیان دادەنرێن. وەختایەك لە مەیدانی جەنگدا دەبن و ئەركێكیان پێ ڕادەسپێردرێت، هەریەكەیان ئامادەن و چەكەكانیان تاقیدەكەنەوە، وریا لەوەی كە هیچ شتێك نیگەرانیان نەكات وا بەئارامییەوە كارەكە دەكەن، وەك ئەوەی دەست بە كۆڕی قۆشمەبازیی بكەن. لەو دەمەدا\nمەلای هەر هۆزێك لە گەڕانیدا بەناو بەرەكانی جەنگدا بەدەستی ڕاستی تەورێك بەرز دەكاتەوەو بەدەستی چەپیشی لە دەهۆڵێكی چكۆڵە دەدا كە بە داری زینی ئەسپەكەیەوە گرێدراوەو هەموو دەم هاوار دەكات (الله). بەم نیشانەیە هەموو ڕیزەكان هێرش دەبەن و مەلاكە كە لەپێشەوەی هەمووانە زۆربەی جار یەكەمین گورز ئەو دەیوەشێنێت. هەموو پیاوێك چەكدارە بە ڕمێك، كە لە هی قزڵباشەكان دەچێ، بە خەنجەرێك، بە جووتێك دەمانچەو دوو شمشێر، یەكێكیان بە لایەكیان و ئەوی دیكەشیان بە ئاسۆیی لەژێر پشتێنی زینەكەوەیە، تەنیا بۆ ئەوكاتانە بەكاردێت كاتێك شمشێری یەكەمیان دەشكێ، كە زۆربەی جار وادەبێ كاتێك ناچار دەبن لە كڵاو زرێ، سێڵ زرێ و قەلغانی دوژمن بدەن، دەشكێن.\nكوردەكان ئازاترینیانن، گەلێك بەڕێزن، رەوشی ژیانیان هەرجۆرێك بێ، مافی ئەوەیان هەیە لەبەردەم گەورەكان دابنیشن، كە رێزی زۆریان بۆ دادەنێن، کوردەکان، پەرەموچەیەكی تاوس بەسەر سەریانەوە لەبەرانبەر كوشتنی هەر دوژمنێك: بەمشێوەیە زۆریان لەوانە سەریان بەو پەڕەمووچە تاوسانە داپۆشراوە، من رۆژێك نۆ پەرەمووچی تاوسم لەسەر سەری گەنجێك ژمارد كە هێشتا ٢٥ ساڵ نەدەبوو. كوردەكان ئێرەیی لەبەرانبەر ئەو نیشانەی شەرافەتمەندییە بەیەك دەبەن و جنێوی هەرە قورس كە بمانەوێ بە كوردێك بدەین ئەوەیە، پێی بڵێی كە جامانەكەی لەبەر خۆردا سووتاوەتەوەو هێشتا بەتەواوی بەهای ئەوەی نییە بۆ ئەوەی سێبەرێكی بۆ پەیدا بكات.!


سەرۆک تڕامپ: ڕێککەوتنی ئەمەریکا و ڕووسیا سەبارەت بە سوریا گیانی خەڵکیکی زۆر ڕزگار دەکات\nسەرۆک تڕامپ دوای چاوپێکەوتن لە گەڵ ڤلادمر پوتن، سەرۆک کۆماری ڕووسیا، ڕایگەیاند پێک هاتنی دوو وڵات گیانی گەلێک کەس ڕزگار دەکات.\nسەرۆک تڕامپ شەمە دوای ئەو چاوپێکەوتنە، کە لە پەراوێزی کۆبوونەوەی ڕێکخراوی هاوکاری ئاسیا و ئوقیانوسیە لە دانانگی ڤیەتنام دا پێک هات، گوتی: "ئێمە زۆر خێرا بە ڕێککەوتن گەیشتین. ئەو ڕێککەوتنە گیان خەڵکێکی زۆر ڕزگار دەکات. ئێمە لە پەراوێزی ئەو کۆبوونەوەیە دا بەردەوام گفتوگۆمان کرد. وێدەچێت هەر دوو لای ئێمە هەستێکی باشمان بەرامبەر بە یەکتر هەیە و بە سەرنجدان بە ئەوە کە یەکتر باش ناناسین بەڵام پەیوەندییەکی باشمان هەیە."\nکرمڵین پێشتر ڕایگەیاندبوو سەرۆک تڕامپ و ڤلادمر پوتن لە پەراوێزی کۆبوونەوەی ڕێکخراوی هاوکاری ئاسیا و ئوقیانوسیەدا، وێرای ڕێککەوتن لە سەر سوریا، سەبارەت بە خەبات لە دژی داعش جەختیان کردووە.\nڕێککەوتنی ئەمەریکا و ڕووسیا لە سەر سوریا\nشەمە سەرۆک تڕامپ و ڤلادمر پوتن لە سەر ڕاگەیاندراوێک بە ڕێککەوتن گەیشتوون کە بە پێی ئەو لە گەڵ ڕاگەیاندنی ئەوە کە ڕێگای چارەسەری لەشکری لە سوریا دا بێ ئاکام دەبێت، خوازیاری ڕێگای چارەی دیپڵۆماتی کێشەکان بوونە. لە ئەو ڕێککەوتنەدا هەر دوو جەخت لە سەر شەڕ لە گەڵ داعش دەکەن.\nکرمڵین ڕایگەیاندووە ئەو ڕێکەوتنە بە هاوکاری ڕێکس تێلرسن وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا و سێرگێی لاڤرۆف وەزیری دەرەوەی ڕووسیا ئامادە کراوە. لە ڕاپۆرتی کرمڵین دا ڕاگەیەندراوە، دوو لایەن لە سەر دەسەڵاتداری ڕووسیا، سەربەخۆیی و دەسەڵاتداری سنووری ئەو وڵاتە جەختیان کردووە.\nسەرۆک تڕامپ لە درێژەی سەردانی دوازدە رۆژەی خۆی بۆ ئاسیا، بۆ هانۆی، پێتەختی ڤیەتنام چوو.


بۆردومانه‌کانی ناتۆ ته‌رابلوسی پایته‌ختی لیبیا ده‌هه‌ژێنێت\nله‌و ده‌مه‌ی ئه‌مڕۆ پـێـنجشه‌ممه هه‌و‌ڵه‌کانی دپلۆماتی له‌مه‌ڕ لیبیا ئاشکرا ده‌بێت، هاوکات هێرشه‌کانی هاوپه‌یمانی ناتۆ به‌رده‌وامبوون.\nله دره‌نگانێکی دوێنێ چوارشه‌ممه‌دا ده‌نگی به‌لای که‌م 3 ته‌قینه‌وه‌ی گه‌وره ته‌رابلوسی پایته‌ختی هه‌ژاند. له‌و باره‌یه‌وه به‌رپرسانی حکومه‌تی لیبیا گوتیان ته‌قینه‌وه‌کان له لایه‌ن هێرشی ئاسمانی هاوپه‌یمانی ناتۆوه ئه‌نجامدران و چه‌ند جێگه‌یه‌کیان کرده ئامانج له نێویاندا خوێندنگه‌یه‌کی پیشه‌یی بووه.\nهاوکات ئه‌مڕۆ ئاژانسی هه‌واڵه‌کانی رۆیته‌رز رایگه‌یاند که هێزه‌کانی سه‌ر به موعه‌ممه‌ر قه‌زافی سه‌رۆکی لیبیا تۆپبارانی شاری میسراته‌یان کرد، ئه‌و شاره‌ی که ده‌که‌وێته خۆرهه‌ڵاتی ته‌رابلوسی پایته‌خت و له ژێر کۆنترۆڵی چه‌کدارانی ئۆپۆزسیۆندایه.\nله لایه‌کی تره‌وه حکومه‌تی ئیسپانیا ده‌ڵێت پێشنیازێکی له لایه‌ن حکومه‌تی لیبیاوه به ده‌ست گه‌یشتووه و په‌یوه‌سته به شیانی ئاگربه‌ستێک. له‌و باره‌یه‌وه ئه‌مڕۆ وته‌بێژی سه‌ره‌ک وه‌زیرانی ئیسپانی گوتی ئیسپانیا پیاده‌کردنی ئاگربه‌ستێک بۆ شه‌ڕ و پێکدادانی ئێستای لیبیای لای په‌سه‌نده به‌ڵام پێشه‌کی ده‌بێت هه‌ندێک مه‌رج و هه‌نگاو بۆ ئه‌و مه‌به‌سته بنرێت.\nله ده‌مێکی پێشوه‌ختی ئه‌مڕۆدا رۆژنامه‌ی ئیندیپێندنتی به‌ریتانی نووسیبوی که حکومه‌تی لیبیا نووسراوی ئاڕاسته‌ی چه‌ند حکومه‌تێکی بیانی کردووه و تیدا پێشنیازی ئاگربه‌ستێک ده‌کات.\nله میانه‌ی کۆبوونه‌وه‌ی گروپی ناسراو به 8 ئه‌وه‌ی له وڵاتی فه‌ڕه‌نسا ده‌به‌سترێت، قه‌یرانی هه‌نووکه‌ی لیبیا و هه‌روه‌ها ڕاپه‌ڕینه‌کانی وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌بنه ته‌وه‌ره‌ی سه‌رکی کۆبوونه‌وه‌ی گروپی 8.


خه‌باتی چه‌کداری و نه‌هامه‌تییه‌کانی…4 – Denegkan\nخه‌باتی چه‌کداری و نه‌هامه‌تییه‌کانی…4\nbyشێرکۆ\tOctober 4, 2008\tگشتی\nبه‌شی چواره‌م و کۆتایی\nخه‌باتی چه‌کداری داسه‌پاو یان ستراتیژ\nکه باس له داسه‌پاندن ده‌که‌ین ده‌بێت خه‌بات به‌گشتی و خه‌باتی چه‌کداری لێکجیابکه‌ینه‌وه. من پێموایه کورد له‌به‌رئه‌وه‌ی مافه‌کانی زه‌وتکراوه خه‌باتکردن بۆ وه‌ده‌ستهێنانی ئه‌م مافانه‌ی به‌سه‌ردا سه‌پاوه، به‌ڵام نه‌ک شێوازی خه‌باته‌که. دڵنیام له‌وه‌ی که زۆر که‌س له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچوونه‌ی من نین. دیاره تا ڕاده‌یه‌ک ڕاستی له‌و بۆچوونه‌دا هه‌یه که ده‌ڵێت داگیرکه‌رانی کوردستان هیچ کونجێکیان بۆ کورد نه‌هێشتۆته‌وه بۆیه کوردستانیان په‌نایان بۆ چه‌ک بردوه. به‌ڵام له تێڕوانینی هه‌ندێک سه‌رکرده‌ی دیاری ناو بزوتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی وا ده‌رده‌که‌وێت که خه‌باتی چه‌کداریی ستراتیجێک بووه کورد پشتی پێبه‌ستووه بۆ ڕزگاریی نه‌ک وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌ڵێن به ناچاری ڕێگه‌ی خه‌باتی چه‌کداری هه‌ڵبژاردووه. نه‌وشیروان مسته‌فا که به خۆی پێیوایه ده‌ستبردنی کورد بۆ چه‌ک له‌به‌رنه‌بوونی ژیانی دیموکراتیی و خه‌باتی سیاسی بووه، که‌چی له‌هه‌مانکاتدا خه‌باتی چه‌کداری به به‌رزترین و باڵاترین پله‌ی خه‌بات داده‌نێت (بڕاونه: په‌نجه‌کان یه‌کتری ده‌شکێنن، ل11، 245). ئه‌مه ده‌کرێت وا ته‌فسیربکرێت که شێوازه‌کانی دیکه‌ی خه‌بات پله سه‌ره‌تاییه‌کانی خه‌باتن و مه‌به‌ست لێیان ڕێگه‌خۆشکردنه بۆ پله به‌رزه‌که؛ خه‌باتی چه‌کداریی. به‌هه‌مانشێوه، شاسوار جه‌لال (شه‌هید ئارام) بوونی له‌شکری شۆڕشگێر به کۆڵه‌که‌ی هه‌ره سه‌رکی شۆرشی رزگاریی نیشتیمانیی داده‌نێت (بڕاونه: هه‌ڵبژارده‌یه‌ک له نوسینه‌کانی شه‌هید ئارام، ل 43). په‌که‌که‌ش هه‌ر له سه‌ره‌تاوه باوه‌ڕیان به به‌کارهێنانی توندوتیژیی هه‌بووه، هه‌ربۆیه‌ش دامه‌زراندی په‌که‌که به چالاکییه‌کی پێشمه‌رگانه ڕاگه‌یه‌ندرا. ئه‌وان خه‌باتی چه‌کداریی به سه‌ره‌کی و ستراتیج داده‌نێن نه‌ک تاکتیک (بڕوانه: هه‌ڤاڵ جومعه، مێژووی پارتی کرێکارانی کوردستان، ل 258، 641). له‌مانه ده‌رده‌که‌وێت که نوخبه‌ی سیاسیی کورد وه‌ک تاکتیک ته‌ماشای خه‌باتی چه‌کداریی نه‌کردوه، به‌ڵکو ئه‌و شێوازه خه‌باته‌یان پێ زۆر له شێوازه‌کانی دیکه به‌رزتر بووه تاڕاده‌ی ئه‌وه‌ی که بڵێن پایه‌ی هه‌ر سه‌ره‌کیی بزوتنه‌وه‌ی کوردایه‌تییه.\nبه‌دیلی خه‌باتی چه‌کداری\nپاش ده‌رخستنی لایه‌نه خراپه‌کانی خه‌باتی چه‌کداریی واچاکه به‌دیلی ئه‌و شێوه خه‌باته‌ش ده‌ستنیشان بکه‌ین، چونکه بزوتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی هیچ کام له پارچه‌کانی کوردستان به ئامانجی کۆتایی خۆی نه‌گه‌یشتوه.\nسه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی نه‌یارانی کوردستان به گشتی ئاماده‌یی خۆیان بۆ چاره‌ی ئاشتیانه‌ی مه‌سه‌له‌ی کورد له خۆ نیشاننه‌داوه، به‌ڵام من پێموایه ده‌بێت کوردستانیان ڕێگه‌خۆشکه‌ر بن. چونکه ئه‌وه ئه‌وانن که سوودمه‌ندی سه‌ره‌کین له‌م ده‌ستپێشخه‌رییه‌دا. مه‌به‌ست له چاره‌ی ئاشتیانه چۆکدادان و کۆڵدان نیه، به‌ڵکو گۆڕانکارییه‌کی ڕیشه‌ییه له شێواز و نزیکبوونه‌وه‌ی کورد له خه‌بات و بزوتنه‌وه‌که‌ی.\nپێشنیازی من لێره خه‌باتی جه‌ماوه‌ریی و گفتوگۆیه. ئه‌م شێوازه‌ی خه‌بات ئه‌مڕۆ له دنیا باوه و کوردستانیان ده‌توانن له‌م ڕێگه‌یه‌دا هه‌رچی زیاتر پشتیوانی و کۆمه‌ک بۆ گه‌له‌که‌یان فه‌راهه‌مبکه‌ن. ده‌بێ ئه‌وه‌ش بزانین که نه‌بوونی پشتیوانی نێوده‌وڵه‌تی لاوازترین خاڵی بزوتنه‌وه‌ی کوردایه‌تییه. من له‌و باوه‌ڕه‌دام خه‌باتی جه‌ماوه‌ریی یه‌که‌مین هه‌نگاوه بۆ زامنکرنی پشتیوانیی نێوده‌وڵه‌تیی. به به‌سه‌رکردنه‌وه‌یه‌کی خێرای ئه‌زموونی گه‌لانی دیکه ده‌چینه ناو باسه‌که.\nڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فه‌له‌ستین دوای ده‌یان ساڵ له خه‌باتی چه‌کداریی دژی ئیسرائیل نه‌یتوانی وا له جوله‌که‌کان بکات که دان به مافی دروستبوونی ده‌وڵه‌تێکی فه‌له‌ستینی بنێن. له کۆتایی هه‌شتاکان فه‌له‌ستینییه‌کان شێوازێکی دیکه‌ی نوێیان داهێنا بۆ خه‌بات که به "پورە الحجاره (شۆڕشی به‌رد)" ناسراو‌ه، له ڕێگه‌ی به‌رده‌وه نه‌ک چه‌ک ئیسرائیل ناچار به دانیشتن کرا له‌گه‌ڵ فه‌له‌ستینییه‌کان و گفتوگۆکردن له‌گه‌ڵیان. ئاکامه‌که‌شی داننان به مافی فه‌له‌ستینییه‌کان له دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی خۆیانی لێکه‌وته‌وه. خه‌ڵکی تیموری ڕۆژهه‌ڵات (ئیست تیمور) له دوای داگیرکردنی وڵاته‌که‌یان له‌لایه‌ن ئیندۆنیزیا له 1975 ده‌ستیان به خه‌باتی چه‌کداریی کرد. له ئاکامدا به‌شێکی زۆری وڵاته‌که‌یان کاول بوو و سه‌رکرده‌ی شۆڕشه‌که‌یان شه‌نانا گۆسماو (Xanana Gusmao) ـیش ده‌ستگیرکرا. دواتر قه‌شه‌یه‌ک به‌ناوی یۆزێ ڕامۆز-هۆرتا له ڕێگه‌ی خه‌باتێکی جه‌ماوه‌ریی سه‌رتاسه‌ریی و ئاشتییانه توانی سه‌رنجی هه‌موو جیهان بۆ لای گه‌له‌که‌ی خۆی ڕاکێشت و خه‌ڵاتی نۆبلی ئاشتیش بۆ خۆی مسۆگه‌ر بکات. له‌م ڕێگه‌یه‌شه‌وه بوو که ئیندونیزیا ناچارکرا ڕێگه به نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان بدات که ڕیفراندۆمێک له تیموری ڕۆژهه‌ڵات ساز بکات و ئاکامه‌که‌شی ئازادیی و سه‌ربه‌خۆیی تیمورییه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی لێکه‌وه‌ته‌وه. من بۆیه نمونه‌ی ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌م هێناوه‌ته‌وه چونکه هه‌ردووکیان له‌لایه‌ن کۆلۆنیالێکی ناوخۆییه‌وه داگیرکراون و که‌یسه‌کانیان له که‌یسی کورد نزیکه.\nلێره پرسیارێک خۆی ڕاپێشده‌کات، داخۆ مه‌به‌ست له خه‌باتی جه‌ماوه‌ریی چیه؟ له وه‌ڵامدا ده‌ڵێم هه‌موو شێوه خه‌باتێکی ئاشتیانه‌یه، له‌وانه: مانگرتن، خۆپیشاندان، ناڕه‌زایی ده‌ربڕین، کۆڕو کۆبوونه‌وه، ئیمزاکۆکردنه‌وه، دانوساندن یان هه‌ر شێوه خه‌باتێکی دیکه‌ی شیاو و ئاشتییانه که ده‌کرێن ببنه هه‌وێنی ڕاپه‌ڕینی جه‌ماوه‌ری گه‌وره. ده‌کرێ به‌شداریکردن له هه‌ڵبژاردن و په‌رله‌مانی وڵاته داگیرکه‌ره‌کانیش شێوه خه‌باتێک بێت که له‌وێدا کورد پرسه نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی بخاته‌ڕوو و داوای چاره‌یان بۆ بکات. ئێستاکه هه‌م له تورکیا و هه‌م له عێراق ئه‌م بواره تا ڕاده‌یه‌ک فه‌راهه‌مکراوه که ده‌کرێت به قازانجی کورد که‌ڵکیان لێوه‌ربگیرێت. له په‌رله‌مانی تورکیا کوردستانیان 24 کورسی و له په‌رله‌مانی عێراق 58 کورسیان هه‌یه. ئه‌م هێزانه وه‌ک لایه‌نی کوردی به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌کانیان کردوه. له ئێرانیش ئه‌ندام په‌رله‌مانی کورد هه‌ن به‌ڵام هێشتا له‌وێ ئه‌و بواره باش نه‌ڕه‌خساوه. ئه‌م شێوه خه‌باته ده‌کرێت کاری زیاتری له‌سه‌ر بکرێت.\nیه‌کێک له‌و ڕه‌خنانه‌ی له خه‌باتی جه‌ماوه‌ری ده‌گیرێت ئه‌وه‌یه که په‌یڕه‌وکه‌رانی ئه‌م ڕێبازه به سازشکار و ڕیفۆرمخواز داده‌نرێن. له ڕاستیدا ئه‌وه هه‌میشه هێزو لایه‌نه چه‌کداره‌کانن که مساوه‌مه له‌سه‌ر مافه‌کانی کوردستانیان ده‌که‌ن، چونکه ئه‌وان به بنه‌ما له‌سه‌ر توانای سه‌ربازیی و چه‌کداریی ڕۆژ مافه‌کانی کوردستانیان ده‌پێون. سوربوون و درێژه‌دان به خه‌باتی چه‌کداریی درزی نێوان لایه‌نه چه‌کداره‌کان و جه‌ماوه‌ر گه‌وره‌تر ده‌کات. جه‌ماوه‌ر هه‌ستێکی وای لا دروستده‌بێت که کوردستان ته‌نها به چه‌ک ڕزگاری ده‌بێت و ئه‌م ئه‌رکه‌ش له ئه‌ستۆی ئه‌ودا نیه به‌ڵکو ده‌یخه‌نه سه‌ر شانی پێشمه‌رگه. ئه‌وه‌شه وا له خه‌ڵک ده‌کات هه‌ر هه‌رسهێنانێکی شۆڕشه چه‌کدارییه‌که به هه‌ره‌سهێنانی بزوتنه‌وه‌که دابنێت.\nڕه‌خنه‌یه‌کی دیکه‌ش ئه‌وه‌یه که ئه‌گه‌ر جه‌ماوه‌ری کوردستان خۆپیشاندان سازکات ئه‌وه خه‌ڵکه‌که تیرباران ده‌کرێن. لێردا ده‌کرێت بڵێین ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌که زه‌ره‌وزیانی گیانییه ئه‌وه نه‌ماندیت ڕۆژێک پێشمه‌رگه گوڵبارانبکرێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرنگه ئاماژه‌ی پێبکه‌ین ئه‌وه‌یه که هه‌ر که‌سێک له خۆپیشاندان بکوژرێت ده‌یان ڕێکخراوی جیهانی لێ به‌جوابدێت، به‌ڵام سه‌دان پێشمه‌رگه بکوژرێن یان کیمیاباران بکرێن له باسکردنی وه‌ک هه‌واڵێک ده‌نا که‌س ئاماده‌نیه پشتیوانیان لێبکات.\nله کۆتایی وا چاکه په‌نجه له‌سه‌ر ئه‌و خاڵانه دابنێین که کاریگه‌ریی باشتری خه‌باتی جه‌ماوه‌ریی له شێوازه‌کانی دیکه‌ی خه‌بات نیشانده‌ده‌ن. له هه‌موویان گرنگتر ئه‌وه‌یه که خه‌باتی جه‌ماوه‌ری میکانیزمی یان دیالێکتیکی پشتبه‌ستن به دراوسێکان هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه. به‌مه‌ش بزوتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی توانای ده‌رچوونی له بازنه‌ی گه‌مه‌ی وڵاتانی ناوچه‌که و داگیرکه‌ران زیادده‌بێت. له‌م شێوه خه‌باته‌دا جه‌ماوه‌ر ڕاسته‌وخۆ به‌شداری له خه‌بات ده‌کات و پێشینه‌یه‌ک و ئه‌زمونێک بۆ خۆی په‌یداده‌کات که ده‌کرێت دوای قۆناغی ڕزگاریی نیشتیمانیش که‌ڵکی لێوه‌ربگیرێت. خه‌باتی جه‌ماوه‌ری به پێچه‌وانه‌ی خه‌باتی چه‌کداریی پاساوی کاولکردنی کوردستان له داگیرکه‌ران ده‌ستێنێته‌وه. له‌هه‌مانکاتیشدا، نه داگیرکه‌ران نه نه‌یارانی کوردستان ناتوانن ناوناتۆره و له‌که‌ی تیرۆریستیی له ناوچه‌وانی بزوتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی بده‌ن. له ڕێی ئه‌م خه‌باته‌دا کوردستانیان ده‌توانن ڕای گشتی جیهانی به لای خۆیاندا ڕاکێشن. کوردستانیان له ئاکامی خه‌باتی چه‌کداریی سه‌دان ڕۆڵه‌ی قاره‌مانیان له ده‌ستداوه که زۆربه‌یان له نوخبه‌ی سیاسیی و ڕۆشبیریی بوون. خه‌باتی جه‌ماوه‌ریی ئه‌گه‌ر چی بێ زیان نابێت به‌ڵام به به‌راورد له‌گه‌ڵ خه‌باتی چه‌کداریی به دڵنیاییه‌وه ده‌توانم بڵێم زه‌ره‌ری گیانی که‌متره. به له‌ده‌ستنه‌دانی نوخبه پێشڕه‌وه‌که‌ش ئه‌وان ده‌توانن به‌شداری ڕاسته‌وخۆ و کاریگه‌ر له خه‌باتدا بکه‌ن دواتریش ڕۆڵی به‌رچاو ببینن له گه‌شه‌کردنی وڵاتدا. له هه‌ر هه‌موویان گرنگتر ئه‌وه‌یه که کوردستانیان بێجگه له جه‌ماوه‌ر دۆستێکی دیکه‌ی جێگه‌ی متمانه‌یان له دنیادا نیه، بۆیه ده‌تونم بڵێم ته‌نیا به وه‌گه‌رخستنی جه‌ماوه‌ر و سازدانی کوردستانیان ده‌کرێ له ڕزگاریی یه‌کجاره‌کی نزیکببنه‌وه. ئه‌مه‌ش ته‌نیا له ڕێ دوور‌که‌وتنه‌وه له خه‌باتی چه‌کداریی و په‌یڕه‌کردنی خه‌باتی جه‌ماوه‌ری ده‌کرێت.\n* هه‌ندێک له‌و بیرۆکانه‌ی له‌م بابه‌ته‌دا باسکراون کاتی خۆی له دوو بابه‌تدا له گۆڤاری هه‌وار، ژماره 6 ساڵی 1999 و 8 ساڵی 2000، که له ئوسترالیا ده‌رده‌چوو، بڵاوبۆته‌وه. \nPrevious چیرۆک…. جیهانێکی تایبه‌تی\nNext با هه‌بێ … 7…فستق و گۆشت