نیزامی سەرمایەداری هۆکاری سەرەکی وێران بوونی ژینگە – رادیو ده‌نگی ئازادی و یه‌كسانی\nنیزامی سەرمایەداری هۆکاری سەرەکی وێران بوونی ژینگە\nرۆژی دووشەممە ٣٠ی نوامبر بەرابەر لەگەڵ ٩ی سەرماوەز، کۆنفرانسی جیهانی گۆڕانی ئاو و هەوایی نەتەوەیەکگرتوەکان بەناوی “کاپ ٢١” لە پاریس دەستی پێکرد. ئەم کۆنفرانسە کە قەرار بوو ١١ رۆژ درێژەی هەبێت، وەک ئیدامەی معاهدەی کیوتۆ ناسێندراوە. سەران و یان نوێنەرانی ١٩٥ وڵات، دە هەزار نوێنەر و ٤٠ هەزار میوان لەم کۆنفرانسەدا بەشدارن. ١٢٠ هەزار نیزامی و ٦٣٠٠ پۆلیس بە بیانووی پاراستنی ئەمنیەت رەوانەی سەر شەقامەکان کراون و بەشی هەژارنشینی پاریس و دەوروبەری، کە دەوترێت دانیشتوانی موسڵمانی تێدا دەژین، بە تەواوەتی گەمارۆ دراوە. ئامانجی ئەم ئیجلاسە کەم کردنەوەی بەرهەمهێنان و بڵاو بوونەوەی گازە گوڵخانەییەکانە و بەرتەسک کرانەوەی بەرز بوونەوەی دەمای زەوی بۆ ٢ پلەی سانتیگراد تا کۆتایی ئەم سەدەیە راگەیەندراوە.هەموو ساڵێک نزیکەی ٤٨ هەزار میلیار تۆن گازی گوڵخانەیی، شاملی گازەکانی دی ئۆکسیدی کەربون، متان و “پرۆتۆکسیدی ئوزت”، لە لایەن دەوڵەت و خاوەن پیشە سازی، مەعادن، کەشاوەرزی و ئاژەڵداریەوە دەکرێتە نێو فەزاوە. پێنج وڵات بە تەنیایی زیاتر لە نیوەی گازە گوڵخانەییەکانی دنیا بەرهەمدێنن. ئەم ٥ وڵاتە بریتین لە چین، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئامریکا، هێند، روسیە و ئەندونێزی. زانیاریەکانی پێشوو نیشانی ئەدا کە کۆماری ئیسلامی، بەو ئابووریە لاوازەیەوە، یازدەهەمین بەرهەمهێنەری گازە گوڵخانەییەکانە لە دنیادا. لەم دواییانەدا مەعسومە ئیبتکار، سەرۆکی سازمانی پارێزگاری لە ژینگە کە لە کۆنفڕانسی پاریسدا بەشدار بوو، وتویەتی کە رژیمەکەی هەشتەمین بەرەهەمهێنەری گازە گوڵخانەییەکانە لە دنیادا و ئەگەر تەحریمەکان هەڵبگیرێن کۆماری ئیسلامیش لە رێژەی گازەکان کەم دەکاتەوە.\nبۆ ناڕەزایەتی لەدژی سەران و نوێنەرانی وڵاتان سەبارەت بە دەور و نەخشیان لە وێران کردنی ژینگەدا و خستنە ژێر گوشاریان ٢٣٠٠ ئاکسیۆن لە ٦٠٠ شار و ناوچەی تردا لە ١٢٥ وڵات ئەنجام دراوە یان ئەنجام ئەدرێت. ٢ هەزار سازمانی غەیرە دەوڵەتی داکۆکیکاری ژینگە لەگەڵ ١٤ هەزار نوێنەر لە پاریس ئامادەن تا لە خۆپیشاندانی ناڕەزایەتیدا بەشداری بکەن. بەڵام دەوڵەتی فەرانسە بە بیانووی هێرشی تیرۆریستی ١٣ی نوامبر بە شێوەی رەسمی بەڕێوەچونی هەموو جۆرە کۆبونەوە و خۆپیشاندانێکی قەدەغە کردوە. بەم حاڵەشەوە هەڵسوڕاوانی پارێزەر لە مەیدانی “جمهوری” ئامادە بوون، هێرشەکانی پۆلیسیان وڵامدایەوە و کۆنفرانسەکەیان به بێ خاسیه‌ت ناولێبرد. لەگەڵ ئەوەشدا رێکخەرانی ئاکسیۆنە ناڕەزایەتیەکان لە پاریس ٢٢ هەزار کەوشیان لەو مەیدانەدا دانا تا درەخەری ناڕەزایەتیەکانیان بێت. لە لەندەن و مادرید دوو خۆپیشاندانی دەیان هەزار کەسی بەم بۆنەیەوە بەڕیوەچوون. لە باقی شارە گەورەکانی ئوروپا و ئاسیا رێپێوانی هاوشێوە رێکخراوە. لە ئۆسترالیا دەیان هەزار کەس لە ئاکسیۆنێکدا بەشداریان کرد له‌ژێرناوی “ماڕشەکانی ئاو و هەوایی خەڵک”، تەنیا لە مێلبۆرن ٦٠ هەزار و لە سیدنی ٤٥ هەزار ناڕازی بەشداریان لەم ئاکسیۆنانەدا کرد.\nهەروەک وترا ئامانجی کۆتایی بۆ کۆبونەوەکانی ئاو و هەوایی پاریس بەرگرتنە لە زیاد بوونی پلەی گەرمای زەوی و تا ٢ پلەی سانتیگراد دیاری کراوە. پسپۆڕانی زەوی شناسی بە شێوەی گشتی گەیشتن بەم ئاکامە لە بارودۆخی جیاوازدا بە مومکین دەزانن، بەڵام ئەم کۆنفرانسەی ئێستایان بە سیاسی و نا زانستی وەسف کردووە. ئەوان وتویانە کە بۆ بەرگرتن لە بەرز بوونەوەی گەرمی زەوی لەسەر بنەمای یەک تا ٤ پلەی سانتیگراد دەبێ رێژەی بەرهەمی گازە گوڵخانەییەکان تا ساڵی ٢٠٥٠ی زایینی بە رێژەی ٤٠ تا ٧٠ لەسەد کەم بێتەوە کە لە توانایی ئەم سیستمەی ئێستادا نییە. سیاسی بوونی کۆنفڕانسەکە بەچشنێک ئاشکرایە کە مانگی رابردوو جان کری وەزیری دەرەوەی ئامریکا، لە وتووێژێکدا لەگەڵ “فاینانشیاڵ تایمز” وتویەتی کە کۆنفرانسی پاریس بەستنی قەراردادێکی دیاریکراوی سەبارەت بە بەرگرتن لە گەرم بوونی زەوی لێ ناکەوێتەوە. ئەو ئیعتیرافی بەوە کرد کە تەعەهوداتی قانونی کۆنفرانسی ١٩٩٧ی کیوتۆ بۆ کەم کردنەوەی گازە گوڵخانەییەکان قەت بەکردەوە دەرنەهاتن. سەرانی وڵاتانی گەورەی بەشدار لە کۆنفرانسی ئاو و هەوایی لەگەڵ گەیشتنیان بە پاریس قسەوباسەکانیان سه‌باره‌ت به مەسائێلی سوریە و پێوەندی تێکچووی نێوان روسیە و تورکیە تەرخان کرد. شەڕی لەفزی نێوان پوتین، سەرۆک کۆماری روسیە و ئۆردوغان سه‌رۆک کۆماری تورکیە، کە دەرخەری بەرژەوەندی ناکۆکی نێوان ئەندامانی ناتۆ و روسیەیە، سێبەری خستتە سەر کۆنفرانسی پاریس.\nوێران کردنی ژینگە بەر لە هەموو توێژ و چینێک هەڕەشە لە چینی کرێکاری بەرەو هەژاری پاڵپێوەنراو و خەڵکی بێبەش دەکات. ئاسەوارەکانی گۆڕانی ئاو و هەوایی وەک لافاو و تۆفان، نەخۆشی جۆراوجۆر، پیس بوونی شارەکان و شوێنە کرێکاریەکان، وردە تۆز و شتی تری لەم چەشنە بەر لە هەموو کەس کرێکاران و زەحمەتکێشان و بنەماڵەکانیان لە باری جەستەیی و رۆحیەوە خستووە و دەخاتە مەترسیەوە. بەپێی توێژینەوەیەکی نوێ کە لە لایەن یونیسێفەوە ئه‌نجام دراوه، لەو ناوچانەی کە زیاتر لەبەر مەترسی هەڕەشەی ئیقلیمیدان نزیکەی ٦٩٠ ملیۆن منداڵ دەژین. نزیکەی ٥٣٠ ملیۆن منداڵیان دانیشتووی ئەو وڵاتانەن کە بەردەوام بەروڕووی سێڵاو و کارەساتی ئینسانی و سروشتین. زۆربەی ئەم وڵاتانە لە ئاسیادا هەڵکەوتون. ١٦٠ میلیۆن منداڵیش لە هێندێک ناوچەی ئافریقادا دەژین کە بەردەوام مەترسی وشکەساڵی هەڕەشەیان لێدەکات.\nگومان لەوەدا نییە کە وێران بوونی ژینگە بۆتە هۆی نیگەرانی بۆرژوازی و دەوڵەتەکانیشیان. بەم حاڵەوە دەبێ بوترێت چینی سەرمایەدار و دەوڵەتانی خزمەتگوزاری توانایی بەرەوڕوو بوونەوەیان لەگەڵ ئەو کارەساتانەدا نییە کە لە ئەساسی ترین ئاستدا لە لایەن سیستمی سەرمایەداریەوە بەرهەمهێندراوە. ئەم سیستمە كه لە ناکۆکی تەواودایە لەگەڵ سروشت و رقابەتەکانی نێوان دەوڵەتان لە بواری ئابووریدا، نەتەنیا ئیمکانی خەبات لەگەڵ ئاسەوارەکانی گەرم بوونی زەوەی نادات، بەڵکو بەرفراوان تریشی دەکات. هەر ئێستا چین وەک یەکەمین بەرهەمهێنەری گازە گوڵخانەییەکان و ئامریکا وەک دووهەمین بەرهەمهێنەر دەرگیری رقابەتی توندی ئابوورین. ئەوان دەبێ هەرچی لە توانایان دایە بەکاری بێنن تا لە مەیدانی ئابووریدا دەستی باڵایان هەبێت. زاڵ بوونی ئابووری ئیجازە بەم دوو وڵاتە ئەدات تا لە بواری رقابەتی نیزامی و سیاسی و رێبەری دنیای سەرمایەداریدا پاشەکەشە بە رەقیبەکەیان بکەن. ئەمەش تەنیا بە بەرهەمهێنانی زیاتری کالا و چەک و بڵاو کردنەوەی زیاتری گازە گوڵخانەییەکان ئیمکان پەزیر دەبێت. رقابەتی نێوان چین و ئامریکا لە مەیدانی ئابووریدا بەشێکە لە رقابەتێکی گەورەتر کە لەنێوان ئامریکا و هاوپەیمانەکانیدا و وڵاتانی لەحاڵی دەرکەوتندا لەگەڵ دەوری بەرچاوی چین و روسیە لە ئارادایە.\nبە سرنجدان لەو راستیانەی کە بە شێوەیەکی زۆر کورت و خولاسە ئاماژەیان پێکرا دەوڵەتانی بۆرژوایی و سەرمایەداران نە تەنیا توانایی بەرگرتن لە خراپتر بوونی بارودۆخی ژینگەییان نییە، بەڵکوو بارودۆخی ژینگە خراپتر لە خراپیش دەکەن. سەرجەم سازمانە حکومەتیەکان و سازمانی ملەل و راگەیەنەرەکانی بۆرژوایی کە کرێکاران و زەحمەتکێشان هیوادار بە توانایی و ئیرادەی سەرانی وڵاتان بۆ بەرگرتن لە گەرمتر بوونی زەوی رادەگرن خۆڵ دەکەنە چاوی خەڵکەوە. سازمانە غەیرە دەوڵەتیەکانی داکۆکی لە ژینگەش سەرەڕای هەر نیەتێکی خێریش کە هەیانبێت، لە ئەگەری هیوادار هێشتنەوەی جەماوەر بە لوتفی سەرانی دەوڵەتان بە کردەوە پێدەنێنە هەمان مەیدانەوە. کرێکارانی وشیار دەزانن کە بەدرێژایی مێژوو چارەسەری کۆتایی گرفتی ژینگەییش خراوەتە ئەستۆی سوسیالیستەکان و دەوڵەتی شورایی کرێکاران.\nPrevious Article ناڕه‌زایه‌تی خوێندكارانی دانیشگای فه‌رهه‌نگیانی په‌ردیس\nNext Article به رنامه كاني پاش نیوه رؤی ئه مرؤ 2015/12/3


دەستپێکبه‌رهه‌مه‌كانىلەناوکەوە تا چنار\nنوسراوە لە لایەن fgulen.com بةروار: 19 کانونی یەکەم 2016 . بةشةكان لەناوکەوە تا چنار\nبابەتی پەروەردەكردنی منداڵان و گەنجان و نەوەی نوێ، بابەتێكی گەرموگوڕە و لە دونیای ئێستادا گرنگییەكی زۆری پێ دەدرێت و چەندین پەڕاو و لێكۆڵینەوەی لەبارەوە دەنووسرێت. هەڵبەتە هەركەسێك ئارەزووی دەستخستنی ئەم بەرهەمانەی هەبێت، دەتوانێت زۆر بەئاسانی دەستی بكەوێت. بەڵام گرنگ ئەوەیە كە هەموو بوارەكانی ژیانمان، بەتایبەت پەروەردە و فێركردن، "خۆمانە" بن و، هەڵقوڵاوی دەنگ و ڕەنگی ئێمە بن و، ڕەنگدانەوەی بیر و، هەست و، جیهانبینی و كلتووری ئێمە بن.\nئەم كتێبەی بەردەستت پێكهاتووە لەو زنجیرە وتارانەی كە زانای بەڕێز "موحەممەد فەتحوڵڵا گولەن" لە سەرەتای ساڵانی هەشتاكاندا و، لەسەر مینبەری مزگەوتەوە و، لەژێر ناونیشانی "پەروەردەی منداڵ"دا پێشكەشی ئامادەبووانی كردووە. دواتر كراوە بە كتێب و مامۆستا خۆی پێداچوونەوەی بۆ كردووە. هەرچەندە وا نزیكەی سی ساڵ بەسەر تەمەنی ئەم دانراوە بەپێزەدا تێپەڕ دەبێت، بەڵام هێشتا تازەیی و پاراوییەكەی وەك خۆی ماوەتەوە و زۆرێك لە داخوازی و پێداویستییەكانی تایبەت بە بواری پەروەردە دەهێنێتە جێ.\nچەندین لایەنی زۆر گرنگ لەم كتێبەدا هەن كە دەكرێت هێڵیان بە ژێردا بهێنین و تیشكیان بخەینە سەر. لێرەدا بە ئامانجی یارمەتیدانی خوێنەر لە خوێندنەوەكەیدا، تەنها چەند خاڵێكی كورت و پوخت باس دەكەین:\n- ئەم كتێبە سادە و ساكارە و زۆربەی خەڵكی دەتوانن لێی تێ بگەن.\n- یەكێك لە گرنگترین تایبەتمەندییەكانی ئەم دانراوە ئەوەیە كە تەنها لەژێر ڕۆشنایی ئایەت و فەرموودە پیرۆزەكاندا مامەڵە لەگەڵ بابەتەكە دەكات. لەم ڕووەوە ئەم بەرهەمە گەلێك بەنرخ و باوەڕپێكراوە، بەتایبەت بۆ ئەو دایك و باوكە هەستیار و دڵسۆزانەی كە دەخوازن منداڵەكانیان بە سەرچاوە خۆماڵییەكان پەروەردە بكەن و نایانەوێت بە تیۆرییە گوماناوی و باوەڕپێنەكراوەكانی بواری پەروەردە خۆیان و منداڵەكانیان سەرقاڵ بكەن.\n- شێوەیەكی سیستەماتیكی هەیە. ئەوەتا كراوە بە چەند بەشێكی جیاوازەوە و، بە "جیهانبینیی ڕەوشت لای ئێمە" دەست پێدەكات و، بە "هاوسەرگیری" و "خێزان" و "هەستیاری لە پەروەردەدا" و "پەروەردەی ئایینیی منداڵ" و "پێویستە چۆن پایە ئیمانی و ئیسلامییەكان ڕوون بكەینەوە؟" و "ڕەهەندەكانی پەروەردە" بەردەوام دەبێت و پاشان بە "بەراوردكردنی نێوان پەروەردەی قورئانی و ناقورئانی" كۆتایی بە باسەكە دەهێنێت.\n- دانەر جەختێكی زۆر لەسەر گرنگی و پیرۆزیی خێزان دەكاتەوە. هەربۆیە هاوسەرگیرییەكی تەندروست بە بناغەی خێزانێكی تەندروست دادەنێت و گرنگییەكی بێهاوتای پێ دەدات.\n- لە ڕوانگەی دانەرەوە هاوسەرگیری بابەتێكی كەسی نییە هەتا خەڵكی بەهەڕەمەكی دەستی بدەنێ، بەڵكو وەكو خۆی دەڵێت “ئەگەر سوود و قازانجەكانی هاوسەرگیری بۆ تاك یەك بێت، بۆ نەتەوە هەزارانە.” بێگومان پێچەوانەكەشی هەر ڕاستە.\n- لەم دانراوەدا بایەخێكی زۆر بە "چۆنێتی" دەدرێت و لایەنەكانی سەركەوتنی بەسەر "چەندێتی"دا ڕوون دەكرێنەوە. لە بابەتی پەروەردەی منداڵ و ژمارەی منداڵی نێو خێزانیشدا، "چۆنێتی" دەكرێت بە پێوەر و هەموو شتەكان بەم پێودانگە دەپێورێن.\n- زۆرێك لە پسپۆڕانی بواری پەروەردە و پەروەردەناسی تەمەنی حەوت ساڵییان وەك كاتی پەروەردە و فێركردنی منداڵ داناوە. بەڵام بە پێچەوانەی ئەمەوە لەم دانراوەدا مامۆستا سەرنجەكان بۆ كاتێكی زۆر لەوە پێشتریش ڕادەكێشێت و، ئاماژە بە گرنگیی هەڵبژاردنی هاوسەر و، ئامانج لە هاوسەرگیری و، ئامانج لە وەچەخستنەوە دەكات. هەربۆیە شتێكی سەرنجڕاكێشە كە تەنانەت پێش هاوسەرگیری باس لە پەروەدەی منداڵ دەكات.\n- ئەگەر ئەم كتێبە ناوی "پەروەدەی دایكان و باوكان"ی لێ بنرایە، ئەوا شتێكی نەشیاو نەدەبوو. چونكە دانەر زیاد لە چەند جارێك لەسەر هەڵوێست و ئاكار و ڕەفتاری بەخێوكاران و مامۆستایان و پەروەردەكاران هەڵوێستە دەكات و، پێداگری لەسەر كاریگەرییی "زمانی حاڵ" دەكاتەوە و، دووپاتی دەكاتەوە كە هەر سیفەتێكی جوان و باش كە دەخوازن لە منداڵەكانتاندا بیبینن، سەرەتا دەبێت لە خۆتاندا هەبێت و نمایان بێت. بەڵێ، لەوانەیە گەورەكان بە زانیارییە نەزەرییەكان بتوانرێت پەروەردە بكرێن، بەڵام سەبارەت بەو منداڵەی كە بە سروشت چاولێكەرە و تەنها ئەو شتانە دەڵێتەوە كە لە چواردەوری دەیبیستێت، ئەوا "پیشاندان بە كردار" گرنگترین كۆڵەكەی پەروەردەی منداڵە.\n- یەكێكی تر لەو تایبەتمەندییانەی كە نووسەر داوای هەبوونی دەكات لە پەروەدەكاراندا بریتییە لە "هەستیاری" و "بەردەوامی". بەڵێ، ئەو دایك و باوكانەی كە هەستیار نین و بێباكن لە چۆنێتیی گەورەبوونی منداڵەكانیان، یاخود سیفەتی "بەردەوامی"یان نییە لە پەروەردەكردنی منداڵەكانیاندا، ئاشكرایە كە زیان بە خۆیان و كۆمەڵگاكەشیان دەگەیەنن.\n- لە بابەتی پەروەردەی منداڵدا، دانەر هانی پەروەردەكاران دەدات كە ڕەچاوی تەمەن و، ئاست و، توانای تێگەیشتن و ژینگەی منداڵ بكەن و، هەروەك چۆن لە پەروەردەی ماددیی منداڵدا خۆراكی منداڵێكی پێنج ساڵی نادرێت بە كۆرپەیەكی ساوا، بە هەمان جۆر پێویستە خۆراكی مەعنەوی و زانیارییەكی وا بدرێت بە منداڵ كە لەگەڵ تەمەن و ئاستیدا دەگونجێت. ئەوەی جێگای سەرسووڕمانە ئەوەیە كە دانەر هەنگاوێك زیاتر دەچێتە پێش و ئامۆژگاریمان دەكات كە ئەو پەروەردەیەی دەیدەین بە منداڵەكانمان با هی قۆناغی داهاتوو بن. واتە منداڵ هەرچۆنێك بێت لە قۆناغی ئێستای تێدەگات و لەناویدا دەژی، بەڵام ئەگەر لە ئێستاوە كۆمەڵێك زانیاریی بەسوودی تایبەت بە قۆناغی داهاتووی پێ بدرێت، بێگومان ئەمەیان باشترە. هەر ئەمەشە كە پێی دەوترێت ئامادەكردنی منداڵ بۆ داهاتوو.\n- لە بابەتی پەروەدەی ئایینی منداڵدا، نووسەر ئاماژە بۆ گرنگی و كاریگەریی ڕۆڵی "زانستە سروشتییەكان" دەكات لە تێگەیاندنی بابەتە ئایینی و ئیسلامییەكان لای منداڵ و چەسپاندنی لە دڵ و ژیریدا.\nماوەتەوە بڵێین خۆمان بە خۆشحاڵ دەزانین كاتێك ئەم كتێبە بەنرخ و بەپێزە بە زمانی شیرینی كوردی پێشكەش بە خوێنەران دەكەین. هیوادارین جێی شایانی خۆی بگرێت و سوود و قازانجێكی زۆر بە خوێنەرانی كوردزمان بگەیەنێت.


وتووێژ لەگەڵ مامۆستا ئەمیری حەسەن پوور سەبارەت بە جینۆساید.\nسازدانی: عەلی مەحمود محەمەد\nگەڕان بە دوای حەقیقەتە مێژووییەکان و نەترسان لە وتنی ڕاستییەکان ئەرکی ڕۆشنبیرانە ،بۆخوێندنەوەیەکی گشتگیر لەسەر پرسی جینۆسایدی کورد چاوپێکەوتنێکی تێرو تەسەلمان لە گەڵ مامۆستا ئەمیری حەسەن پوور ئەنجامداوە. (ئەمیر حەسەنپوور لە ١٩٤٣ لە مەھاباد ھاتە دنیا و لەوێ خوێندنی سەرەتایی وناوەندیی تەواو کرد و لە زانکۆی تاران درێژەی بە خوێندنی دا. لە پێشدا، زمان و ئەدەبی ئینگلیسی و دوایە زمانناسی خوێند. لە ١٩٧٢ بۆ درێژەدان بە خویندنی چوو بۆ ئەمریکا و لە ١٩٨٩ دوکتورای راگەیاندنی تەواو کرد و لە ساڵی ١٩٨٧ تا ئێستە لە کانادا لە زانکۆکانی ویندسۆر و کنکۆردیا و تورانتو خەریکی دەرس کوتن و لێکۆڵینەوە بووە. یەکێک لە نووسراوەکانی، کتێبی "ناسیۆنالیسم و زمان لە کوردستان، ١٩١٨-١٩٨٥" ە کە بە ئینگلیسی بڵاوبۆتەوە و وەرگێڕدراوەتە سەرتورکی).\nپرسیار ١: بەڕێز مامۆستا سەرەتا چەند ساڵێکە بە تایبەت لە دوای دامەزراندنی چاودیری کوردۆساید لە رواری ٦-١-٢٠٠٢ەوە، کارکردن لەسەر دۆسیەی تاوانە گەورەکان "جینۆساید، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی، تاوانی جەنگ" گرنگی پەیدا کردووە، ئێوە ئەم گرنگی پێدانە لە ئاستی بەرفراوان بۆ ناساندنی دۆزی جینۆساید چۆن ھەڵدەسەنگێنن؟\nوەڵام: مێژوونووسێکی جینۆساید، مارک ڵێڤین، دەڵێ ناوچەی "عەنەدۆڵی رۆژھەڵات" کە ھەرمەنستانی کۆن و کوردستان دەگرێتەوە دەبێ وەک "مەڵبەندی جینۆساید" بناسین. لەو مەڵبەندەدا، لە ئاخر ساڵانی سەدەی نۆزدەوە تا ئێستا دەوڵەتی عوسمانی و کۆماری تورکییە و دەوڵەتی عێراق ئەو سێ چەشنە جینایەتەیان لە دژی گەلانی ھەرمەنی و ئاشۆری و کورد کردووە -- "جینۆساید"، "جینایەتی شەڕیی" و "جینایەتی دژی مرۆڤایەتی". لەگەڵ ئەوەشدا دەوڵەتانی ناوچە کۆنوانسیۆن و پرۆتۆکۆڵە ناونەتەوەییەکانیان لە دژی دەستتێوەدانی ئەو جینایەتانە پەسند و ئیمزاکردووە، ھەر کاتێک ویستییان ئەو پەیمان و بەڵێنیانە فەرامۆش دەکەن و دەستدەکەن بەو جینایەتانە. مارک لێڤین دەڵێ لەو مەڵبەندەدا، جێنۆساید قاعیدەیە نەک ئیستیسنا. ئەزموونی مێژووی ناوچە لە ئاخری سەدەی نۆزدەوە تا ئێستە دوروست بوونی ئەو لێکدانەوەی دەرخستووە.\nبە داخەوە، وشیاری، زانیاری، زانست، و لێکۆڵینەوە سەبارەت بەو جینایەتانە لە فەرھەنگی سیاسی کوردستان و ناوچەدا زۆر کەم بووە. رەنگە کەم کەس ئەوە بزانێ کە ھێشتا پێشنووسی کۆنوانسیۆنی دژی جێنۆساید لە "نەتەوە یەکگرتووەکان"دا وتووێژی لێدەکرا و پەسند نەکرابوو کە دەستەی نوێنەری کورد لەو داخوازییانە کە لە ٢٩ی نوامبری ١٩٤٨ پێشکەشی سێکرێتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانی کرد، وشەی جێنۆسایدی دەکارھێنا و سەرنجی ئەو رێکخراوەی راکێشا بۆ جێنۆسایدی گەلی کورد. پازدە ساڵ دوایە، ھەواڵێکی ھەرە گرینگی رۆژنامە و رادیۆکانی دنیا لە ھاوینی ١٩٦٣دا ئەوە بوو کە کۆماری مەغوولستان* و یەکێتی سۆڤێت دەوڵەتی عێراقیان تاوانبارکرد کە خەریکی جێنۆسایدی گەلی کوردە. مەبەستم لە ئاماژەکردن بەو دوو رووداوانە ئەوەیە کە بڵێم سەرباقی ئەوەی باسی جێنۆسایدی گەلی کورد لە مێژە ھاتووەتە گۆڕێ، ئاگاھی سەبارەت بەو جێنایەتە زۆر کەم بووە.\nپڕۆژەی ئەنفالی ریژیمی بەعس دەکرا لە سەرەتاوە وەک جێنۆساید بناسرێ بەڵام حیزبەکان ئەو زانیارییە و وشیارییەیان نەبوو کە ئەو ریژیمە تاوانبار بە جێنۆساید بکەن. لەو دەولەتانەی کە دەستیان لە کاروباری ناوچەدا بوو، لە دەزگای حکوومەت سەرۆک کۆمار رەیگان لە ئەمریکا ئەنفال و ھەڵەبجە وەک پڕۆژەی جێنۆساید باسی لێکرا بەڵام لە بەر بەرژەوەندیی سیاسی و عەسکەری و ئابووری گوێی خۆیان لێ ئاخنی (لە چەند ساڵی رابردوودا "سامانتا پاور" و چەند لێکۆڵەرەوەی دی ئەو باسەیان تۆمارکردووە).\nلەگەڵ ئەوەشدا ئێستە زۆرتر لە جاران بایەخ دەدرێ بە باسی ئەو سێ جینایەتانە و ھێندێک دەسکەوتی باش ھەیە، من پێموایە ھێشتا ھەنگاوە سەرەتایێکانیش بۆ بڵاوکردنەوەی وشیاری و رێڵێگرتنی ئەو جینایەتانە ھەڵنەگیراوە.\nپرسیار ٢: دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراقی تاوانی ئەنفالی وەک تاوانی جینۆساید ناسی، کەچی تاوانی ھەڵبجەی سە رە تا وەک تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ناساند، ئەگەر بۆشاییەک لە پرۆسە ی دادگا ھەبێت کامانەن؟\nوەڵام: من ئێستە دەرفەتی پێداچوونەوەی تەواوی کارنامەی ئەو دادگایەم نییە، بەڵام دەتوانم بە کورتی بڵێم کە کاری دادگا ھەتا بڵێی خراپ و نادوروست بوو. محاکەمەکردنی سەدام و دەستەودەیارەکەی فرسەتێکی مێژوویی بوو بۆ گەلانی ناوچە بۆ بەربەرەکانی کردنی ئەو سێ جینایەتانە، بۆ ئەوەی سەرۆکی حکوومەتێک و حیزبێکی بە دەسەڵات بە تاوانی ئەو جینایەتانە دادگایی بکرێن، و لە ئاکامی ئەو محاکەمەدا، ھەم خەڵک وشیاری زۆرتر وەدەست بخەن و ھەم کاربەدەستان و حیزبە حاکمەکان، لە ئێستە و لە داھاتوودا، لە عێراق و لە دەرەوەی عێراق، بپرینگێنەوە یان بەلانی کەمەوە بزانن کە لەوانەیە رۆژێک بێ کە تاوانبار و تەنبێ بکرێن.\nبە بەرژەوەندیی ئەمریکا و حاکمە تازەکانی بەغدا، سەدام و دەستەودەیارەی زۆر بەپەلە محاکەمە و ئیعدام کران. ئەو بەرژەوەندییە تەنیا بارودۆخی شەڕیی و ئەمنییەتیی و عەسکەریی عێراق نەبوو. ئەگەر ئەمنییەتیش ھەبا کێشەکەیان شرت و گوم دەکرد. ئەو سێ جێنایەتانە زۆر باون و زۆرتر حکوومەتەکان دەیکەن بەڵام ھێزی غەیرەحکوومەتیش ئێستە زیادتر لە جاران دەستی پێدادەنێ. حکوومەتەکان نایانەوێ لە ھێچ وڵاتێک دەم و دەزگای رابەریی (سەرۆک وەزیر، سەرۆک کۆمار و حیزبە حاکمەکان) و بونیادی دەوڵەت تاوانباربکرێن و دەیانەوێ بڕوای خەڵک بە دەوڵەت و دەزگای دەوڵەتی بەتین بمێنێ (وەک لە تورکییە کە دەوڵەت بە بونیادێکی موقەدەس دادەندرێ). ئەو دەوڵەتانە دەیانەوێ مافی جێنۆسایدکردن بۆ خۆیان بپارێزن. دەوڵەتی ئەمریکا، کە خۆی بە ھەرە دێمۆکرات دادەنێ، لە دەست تێوەدانی ئەو جینایەتانە لە زۆر دەوڵەتە دیکتاتۆرییەکان لەپێشترە. ئەگەر ریژیمی بەعس ھەر لە چوارچێوەی عێراقدا ئەو جینایەتانەی دەکرد، ئەمریکا لە سەرانسەری دنیادا کردوویەتی، بۆ وێنە کوشتاری گەلە بوومییەکان، بۆردمانی ھێرۆشیما و ناگازاکی، بۆردمانی کیمیاوی ویەتنام، ئەشکەنجەی زیندانیان لە ئەبوو غرەیب و گوانتانامۆبەی. جا سەیر نییە کە ئەمریکا سی و شەش ساڵی پێچوو ھەتا کۆنوانسیۆنی جێنۆسایدی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسند بکا و کاتێکیش کردی ئەوەندەی شەرت و مەرج بۆ دانا کە ھێچ قوربانیێکی ئەو جینایەتانە نەتوانێ تاوانباری بکا و بیباتە دادگا. ئێستەش کە نەتەوە یەکگرتووەکان دوای چەند سال حەولدان بۆ دامەزراندنی "دادگای جینایی نێونەتەوەیی" لە ساڵی ١٩٩٨دا قانوونی ئەو دادگایەی بۆ دەنگدان ئامادەکرد، ١٢٠ دەۆڵەت پەسندیانکرد،٢١ دەوڵەت دەنگیان نەدا، و تەنیا ٧ دەوڵەت دژایەتییان کرد - ئەمریکا، عێراق، ئێسرائیل، لیبی و چین و قەتەر. جا سەیر نییە کە ئەمریکا نەیویست دادگایێکی رێکووپێک و لێھاتوو سەدام و حیزبەکەی محاکەمە بکا. ئەگەر ئەوە کرابا، ئەمریکا خۆی و دەستەودەیارەکانی، تورکییە و ئیسرائیل کە ھەر رۆژ ئەو جینایەتانە دەکەن، و ھاوپەیمانە ئورووپاییەکانی تووشی کێشە دەبوون. حاکمانی تازەی بەغداش، کە خۆیان قوربانی ئەو جینایەتانە بوون، ئەوەیان ھەست پێدەکرد کە، وەک حاکم، خۆشیان پێویستیان بەوە دەبێ کە ئەو جینایەتانە بکەن و زوو سەدامیان بە تاوانی جینایەتی دوجەیل شرت و گوم کرد و کۆتاییان بە دادگا ھێنا. من ئەوە وەک پیلانێک لە دژی گەلانی ناوچە و لە دژی قوربانیکراوانی ئەنفال و جێنۆسایدی گەلی ھەرمەنی و ئاسۆری و فلستینی دادەنێم. دەوری رابەرایەتی کورد و رۆشنبیر و چالاکی سیاسیش زۆر جێی سەرنجە.\nپرسیار ٣: ئایا دەتوانین ڕەگەزەکانی جینۆساید بە پێوەری جیھانی لە تاوانەکانی ھەڵەبجە و ئەنفال بدۆزینەوە,وەک پشتیوانییەک بۆ بە جیھان ناساندنی تاوانەکە,ئەگەر لەمبارەیەوە ڕونکردنەوەیەکی زیاترتان ھەبێت؟\nوەڵام: ئەگەر بێتوو کۆنوانسیۆنی جێنۆسایدی ١٩٤٨ بکەین بە بنچینەی تێگەیشتنی جێنۆساید، دەبێ بڵێم کە جێنۆساید تەنیا دڕندەیی و بێبەزەیێتی لە زەبروزەنگی شەڕدا نییە. بە پێوەری ئەو کۆنوانسیۆنە (مادەی دوو)، بۆ ئەوەی جینایەتێک وەک جێنۆساید بناسرێ دەبێ مەبەست یان نییەتی جینایەتەکەرەکە ئەوە بێ کە یەک گرووپی نەتەوەیی، قەومیی، رەگەزیی، یان ئایینی لە ناوبەرێ جا چ تەواوی گرووپەکە بێ یان بەشێکی. ھەروەھا پێویستە ئەو لەناوبردنە لەبەر نەتەوەیی بوون، قەومی بوون، رەگەزیی بوون یان ئایینی بوونی ئەو کەسانەبێ کە لە ناویان دەبەن. بۆ وێنە ریژیمی بەعس ئەگەر کوردی بە بیانووی "جیاوازیخوازی" یان بڕوای سیاسی (وەک کۆمۆنیست بوون، لیبرال بوون و ھتد) کوشتبا، بە گوێرەی کۆنوانسیۆنی ١٩٤٨، ئەو کوشتارە جێنۆساید لەقەڵەم نەدەدرا. بەڵام ئەگەر کوردی لەبەر کوردبوون کوشتبا، جینایەتەکەی وەک جێنۆساید حیسابدەکرا. ئەوەش کەم وکووڕییێکی ئەو کۆنوانسیۆنەیە کە زۆریش رەخنەی لێگیراوە (ھەر بۆیە کۆکوژێ زیاتر لە نیو ملیۆن کۆمۆنیست لە ئەندۆنێزی لە ساڵانی ١٩٦٥-١٩٦٦ وەک جێنۆساید داناندرێ. جا ئەو مەبەستە (لە ناوبردنی بە تێکڕایی یان بە بەشێک) تەنیا بە کوشتنی دڕندانە و لەبرسان کوشتن پێک نایە. بۆ وێنە ھەر ئەو مادەی دووھەمە جوێکردنەوەی منداڵ لە دایک و بابی (کە مەبەستی گۆڕینی زمان و کوولتوورە) بە جێنۆساید دادەنێ. ئەگەر مەبەستی حیزبی بەعس ئەوە بووبێ کە بەشێک یان تەواوی گەلی کورد، لە بەر کوردبوون، لەناوبەرێ دەکرێ بە جێنۆساید دابنێین. لەگەڵ ئەوەشدا، حیزبی بەعس، بە پێچەوانەی ریژیمی کەمالیستی تورکییە، دانی دەنا بە بوونی کورد وەک نەتەوەیێک بەڵام بەڵگەی زۆر ھەیە بۆ سەلماندنی سیاسەتی لە ناوبردنی "کورد وەک کورد". بۆ وێنە، لەگەڵ ئەوەشدا، دەرس خوێندن بە کوردی لە عێراقدا، بە پێچەوانەی تورکییە و ئێران، باو بوو، بەڵام سیاسەتی تەعریب لە پەروەردە و لە گشت بواری دی دا بە ئاشکرا رەچاودەکرا. سیاسەتی تەعریب، کە سیاسەتی گۆڕینی زمان و کولتوری کورد و دێمۆگرافی کوردستان بوو سیاسەتێکی جێنۆسایدانەیە جا چ بە ھێمنی کرابێ چ بە زەبروزەنگ.\nپرسیار ٤: ئایا ھەڵەبجە جینۆساید نەبێت،لە قەوارەی تاوانەکە، لە گەورەیی تاوانەکە لە ڕوی یاساییەوە کەمدەکاتەوە؟\nوەڵام: ئەگەر باسی قانوونی ناونەتەوەیی بکەین، بە تایبەت دوای کۆنوانسیۆنی جێنۆساید، دەکرێ بڵێین ھەر سێک جینایەت ھاوسەنگن. ئەگەر کەسێک بیەوێ بیسەلمێنێ کە کۆکوژێ ھەڵەبجە جێنۆساید نەبوو دەبێ لە پێشدا ئەوە بسەلمێنێ کە ریژیمی بەعس مەبەستی لەناوبردنی گەلی کوردی، بە تێکڕایی یان بەشێکی، نەبوو. ئیستیدلالێکی وا بۆ بارودۆخی ١٩٨٨ زۆر ھاسان نییە. با وای دابنێین کە جێنۆواید نەبوو و جینایەتی شەڕی بوو. ئەوە لە رووی سیاسییەوە لە قورسایی ئەو جینایەتە کەم ناکاتەوە.\nپرسیار ٥: بوونی ئێران لە ھاوکێشەکەدا لە لێدانی نەوتەکەی کەرکووکەوە لە ئۆکتۆبەری ١٩٨٦، بە دوایدا دانانی بارەگای پاسداران لە زۆر ناوچەی کوردستان تا دەگاتە پەلاماری ھاوبەش بۆ سەر ھەڵەبجە، بەھانەی دایە دەست بەعسەوە بۆ ئەنجامدانی تاوان، ئایا ئەو کردارە چ ڕۆڵێکی ھەیە لە: - بە جینۆساید نەناسینی ئەو تاوانانە، و - لە کۆمەڵکوژی کوردان.\nوەڵام: لە حقووقی نێونەتەوەیی دا، بۆ ئەوەی کردەوەی عەسکەری وەک جینایەتی شەڕیی و جینایەتی دژی مرۆڤایەتی و جینۆساید بناسرێ، بێجگە لە کێشەی مەبەست و نییەت، دەبێ شەڕەکەش شەڕێکی نێونەتەوەیی بێ. بوونی ئێران لەو شەڕەدا، رووداوەکە نێونەتەوەیی دەکا و کردەوەی ھێزە عەسکەرییەکانی ئێران دەکرێ وەک جینایەتی شەڕیی و دژی مرۆڤایەتی دابندرێ. بە گوێرەی مادەی سێی کۆنوانسیۆنی ژێنێو (١٩٤٩)، تەنانەت لە شەڕی ناوخۆییشدا، ھەم ئەوانەی کە شەڕکەرنین و ھەم ئەو شەڕکەرانەی کە خۆبەدەستەوەبدەن، برینداربن، نەخۆشبن، چەکدارنەبن، یان بەیەخسیر‌گیرابن دەبێ وەک "کەسی پارێزراو" رەفتاریان لەگەڵبکرێ واتە دەبێ رەفتاری مرۆڤانەیان (بە بەزەیی) لەگەڵبکرێ، و رەفتاری شەرمەزارکەرانە و سەرشۆڕکەرانە و ئیعدامی دەستبەجێ دەبێ قەدەغەبکرێ (بۆ وێنە، کاتێکی تورکییە عەبدوڵڵا ئۆجەلانی رفاند و بەدەستبەستراویی لە ژێر ئاڵای تورکییەدا وێنەی ھەڵگرت و لە دنیادا بڵاوی کردەوە، رەفتارێکی سەرشۆڕکەرانەی لەگەل زیندانییێکی رفاندراو کرد و مادەی سێی کۆنوانسیۆنی ژێنێوی پێشێلکرد چونکە ئەو رەفتارەی شەرمەزارکەرانە لە قەڵەمدەدرێ؛ تورکییە ئەو کۆنوانسیۆنەی ئیمزاکردووە و بەستراوەتەوە بە رەچاوکردنی ئەو مادەیە).\nسەبارەت بە دەوری ئێران: دیارە دەستدرێژی ئێران بۆ خاکی عێراق و دامەزراندنی پێگەی عەسەکەری و ھاوکاریکردنی حیزبەکانی کوردستانی عێراق لەگەڵ ئێران بیانووی دا بە سەدام بۆ دەکارھێنانی چەکی کیمیاوی بە تایبەتی لە ھەلەبجەدا. بەڵام بە گوێرەی "قانوونی شەڕ"، ھیچ دەوڵەتێک یان ھێچ ھێزێکی غەیری-دەوڵەتی، لە ھیچ بارودۆخێکدا بە ھیچ بەھانەیێک، مافی وەی نییە ئەو جینایەتانە بکا. \nپرسیار ٦: لە تاوانی ھەڵەبجە ٧٢ پێشمەرگەی کۆمەڵە لە گوردانی شوان یان کوژران یان بە دیل گیران و دواتر ئیعدام کران، لە کاتێکدا ئەم دۆسیەیە وەک بەشێک لە دۆسیەی ھەڵەبجە پێشکەش بە دادگا کرا، وەلێ لێی دەرھێنرا، پرسیار ئەوەیە کۆمەڵکوژی ئەو ٧٢ پێشمەرگە، لە ناویاندا ئیعدام کردنی ژمارەیەکیان دەچێتە پای چ تاوانێک لە تاوانە گەورەکان؟ ئایا بەرپرسیارێتی یاسایی کۆماری ئیسلامی ئێران چییە لە ئەنجامدانی ئەو تاوانە؟\nوەڵام: من نازانم بە چ مەبەستێکی سیاسی یان قەزایی باسی پێشمەرگە ئیعدامکراوەکانی کۆمەڵەیان لە پەروەندەکە دەرھێناوە؛ رەنگە لەبەر ئەوە بووبێ کە تەنیا ریژیمی سەدام بە بەرپرسیاری جینایەتەکە دابنێن. دیارە پێوەندیی دۆستانەش لە نێوان حاکمانی بەغدا و تاران ھەیە. ئەوەندەی من دەتوانم بڵێم ئەوەیە کە ئەرتەش و پاسداری ریژیمی ئیسلامی (وەک ئەرتەشی ئیسرائیل و تورکییە و عێراق) لەو جینایەتانە ناپرینگێنەوە و کۆکوژیی زیندانی شەڕیی وەک پێشمەرگەکانی کۆمەڵە بە ئەرکێکی شەرعی دادەنێن.\nپرسیار ٧: ((بەھۆی ھێنانی ئێرانەوە بۆ کوردستان، چ بەرپرسیاریەتییەک یاسایی و سیاسی و ئەخلاقی دەکەوێتە ئەستۆی ئەو کەسانەی "بڕیاریان دا، فرماندەی شەڕەکانیان کرد" مەبەستم لایەنە کوردییەکانە.)).\n((لە تاوانی ھەڵەبجە و لە ئەنفالیش خەڵک دەیانەویست خۆیان دەرباز بکەن، چونکە پێش بینی ھەموو تاوانێکیان لە بەعس دەکرد، بەڵام ھەندێک بەرپرس ڕێگر بوون لە بەردەم خۆ ڕزگار کردنی ئەو خەڵکە، زۆربەی قوربانیانی ھەردوو تاوانەکە قوربانی ئەم ھەڵوێستەن، ئەوانەی ئەو ڕێگرییەیان درووست کرد چ بەرپرسیارییەتیەک دەکەوێتە ئەستۆیان؟ )).\n(( دزی و تاڵان، بڕینی پەنجە و دەستی ھاووڵاتیان بۆ ئەنگوستیلە و بازنگ و برینی بانکی شارەکە و بە تاڵانبردنی ماڵ و دوکانی خەڵک لە لایەن پێشمەرگەو پاسدارانەوە،پاشان تاڵان کردنی شار بە گشتی لە لایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە، دەتوانین لە ڕوی یاساییەوە لە ڕیزی چ تاوانێک پۆلێن بەندیان بکەین؟ وە تۆمەتبار چ تۆمەتێک دەیگرێتەوە؟ )).\n((لەپای ئەو تاوانانە ئایا ئەو کەس و لایەنانەی کە دەستیان ھەبوو لە ھێنانی سوپای پاسدار ئەرکیان نییە داوای لێبوردن لەو خەڵکە بکەن و قەرەبووی بەشێک لە زیانەکانیان بکەنەوە؟)).\nوەڵام: لە سەدەی بیستەوە تا ئێستا، بە تایبەتی دوای شەری جیھانی دووەم، حیزبە سیاسییەکانی کوردستان لە چەند خەباتی چەکداریی لە دژی ھێزی چەکداری ئێران و عێراق و تورکییە بەشدارییان کردووە. بەڵام ئەو شەڕانە زۆر کەم لە روانگەی "قانوونی مرۆڤییانەی نێونەتەوەیی" لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی لێکراوە. ئەو قانوونە بە نێوی دیش ناسراوە وەک "قانوونی شەڕ" یا "قانوون و عورفی شەڕ" یان "قانوونی بەرەنگاریی چەکدارانە" (من لێرەوپاش زاراوەی کورتتری "قانوونی شەر" دەکاردێنم). مەبەستی ئەو قانوونە، کە بریتییە لە کۆنوانسیۆنەکان و پرۆتۆکۆلەکانی ژێنێڤ (١٩٤٩، ١٩٧٩، ٢٠٠٥) و لاھە(١٨٩٩, ١٩٠٧)  و چەند پەیماننامە و "قانوونی عورفیی نێونەتەوەیی"، ئەوەیە کە کردەوە و بەرپرسێتییەکانی شەڕکەران )واتە دەوڵەتان و تاقەکەسان( سەبارەت بە خۆیان (ئەوانەی لە شەڕدان) و بە "کەسی پارێزراو" )واتە خەڵکی شەڕنەکەر( تەعریف بکا. بۆ وێنە ئەو کۆمەڵە قانوونانە رەفتاری دڕندانە و بێبەزەییانە لە دژی خەڵکی شەڕنەکەر یان غەیری-عەسکەر (کەسی پارێزراو) و لە دژی شەڕکەرانی دوژمن و یەخسیری شەڕیی قەدەغەدەکن و وەک جینایەتی شەڕیی و جینایەتی دژی مرۆڤ و جێنۆساید چاولێدەکەن و سزای بۆ دیاریدەکەن. لە ساڵی ٢٠٠٢ ەوە "دادگای جینایی نێونەتەوەیی" پێک ھاتووە کە مەبەستی محاکەمەکردنی ئەوکەسانەیە کە تاوانبارکراون بە سێ جینایەتەکان. تا مانگی ئاداری ئەوساڵ، ١١١ دەوڵەت بوون بە ئەندامی ئەو دادگایە و ٣٨ دەوڵەتیش قەراری دامەزرانی دادگاکەیان ئیمزاکردووە بەڵام ھێشتا لە پارلمان پەسندیان نەکردووە. ئەمریکا و ئیسراییل زیاتر لە گشت دەوڵەتێک بەربەرەکانی ئەو دادگایەیان کردووە و وێڕای تورکییە، سوورییە، عێراق، ئێران، رووسیە، و چین ئەو دادگایە بە رەسمی نەناسن. دیارە سەیر نییە ئەو دەوڵەتانە دژی دادگان: ھەم لە رابردوودا جینایەتییان کردووە و ھەم ئێستە.\nدوای شەڕی جیھانی دووەم، سێ دەوڵەتی تورکییە و ئێران و عێراق بەشێکی زۆر‌ی "قانوونی شەڕ"یان پەسندکرد و لەسەریانە کە ئەو قانوونە دەبەرچاوبگرن. بەڵام ھیچکام لەو دەوڵەتانە پێبەند بەو قانوونە نەبوون. حیزبە کوردییەکان، کە رێکخراوەی نادەوڵەتین، بۆ ماوەیێکی زۆر ئاگایان لەو قانوونە نەبووە، رێگەی پەسندکردنیشیان نەدراوەتێ و جاروبار قانوونەکانیان پێشیلکردووە. سەرباقی ئەو جیاوازییە لە نێوان دوو لایەنی شەڕ، چاوەڕواندەکرێ کە حیزبەکانیش بزانن ئەو قانوونە چییە و رەچاویبکەن. رەفتاری پێشمەرگە لە گەڵ خەڵک و لەگەڵ ھێزی دەوڵەت دەبێ بە پێوانەی ئەو قانوونە ھەڵبسەنگێندرێ. پێشمەرگەش وەک ئەو دەوڵەتانە لەسەرێتی کە ئازار نەگەیێنێ بە ئەوانەی کە شەڕکەر نین یان ئەو شەڕکەرانەی کە برینداربوون، چەک کراون، یان یەخسیرکراون یان بە ھەر ھۆیێک بێ توانای شەرکردنیان نەماوە. شتێکی زۆر گرینگە رەفتاری پێشمەرگە لەگەڵ خەڵکی شاروگوندە. بۆ ماوەیێکی دورودرێژ، گوندەکان بوون بە مەیدانی شەڕ و جێگەی حەسانەوە و بووژانەوە و ژینی ھێزی شەڕکەری کورد. لەو بارودۆخەدا، بەڕێوەبردن و بەخێوکردنی پێشمەرگە زۆر جار دەکەوتە ئەستۆی خەڵکی گوندەکان کە بە زەحمەتێکی زۆر دەیانتوانی خۆیان بەڕێوە بەرن . لە ھەمان کاتدا، بوونی پێشمەرگە لە گوندەکاندا، خەڵکی گوندەکان و ماڵ و ماڵات و مەزرا و کانیاوەکانیانیانی دەکردە ئامانجی بۆردومان و کوشتار و وێرانکردن بە دەستی جەیشی دەوڵەت. ئەگەر بێتوو ھێزی پێشمەرگە رێیانگرتبێ لە خۆ رزگارکردنی خەڵک چ لە ھەڵەبجە چ لە ئەنفال دا، بە بۆچوونی من ژیانی خەڵکەکەیان لە مەترسی خستووە و دەکرێ وەک جینایەتی شەڕیی حیسێب بکرێ.\nتا ئێستا ئەوەندەی من ئاگام لێبێ، رێکخراوەی "چاودێری مافی مرۆڤ" (HRW)، زۆرتر حەولیداوە پێشێلکردنی "قانوونی شەڕ" لە کوردستان تۆماربکا. بێجگە لە کتێبی "جێنۆساید لە عێراقدا..." کە تۆمارکردن و لێکدانەوەی ئەنفال بوو، لە سالی ١٩٩٥دا لێکۆڵینەوەیەکی سەبارەت بە پێشێلکردنی قانوونی شەر لە تورکییە بڵاوکردەوە لە ژێر سەردێڕی "راگوێزتنی چەک و پێشێلکردنی قانوونەکانی شەڕ لە تورکییە" (Weapons Transfers and Violations of the Laws of War in Turkey). لەو لێکۆڵینەوەیە دەردەکەوێ کە دەوڵەتی تورکییە لە شەڕی خۆیدا لە دژی پ ک ک، بە شێوەیێکی سیستیماتیک "قانوونی شەڕ"ی پێشێلکردووە، و ئەمریکاش کە یارمەتی ئەرتەشی تورکییە دەدا لەو جینایەتانەدا ھاودەستە. ھەروەھا، ئەو رێکخراوەیە دەڵی کە پ ک کاش ئەو قانوونەی پێشێلکردووە، بەڵام کەمتر لە ھێزی چەکداری دەوڵەت. (بۆ وێنە بڕوانە لاپەڕەکانی ١٣٧-١٤٥ و ١٦٧).\nخەباتێکی زۆر پێویستە بۆ ئەوەی سێ جینایەتەکە دووپاتە نەکرێنەوە. حیزبەکان دەبێ خۆیان فێری ئەو باسانە و قانوونەکانی شەڕ بکەن و رابردوو و ئێستەی کردەوەی خۆیان بە شێوەیێکی رەخنەگرانە ھەڵبسەنگێنن. ھەروەھا ئەوانەی لە حیزبەکاندا نین پێویستە بە پشت ئەستووربوون بە لێکۆڵینەوەی زانستی کردار و رەفتاری حیزبەکان ھەڵسەنگێنن و بەربەرەکانی جینایەتی شەریی و دژی مرۆڤایەتی بکەن. مێتۆدی لێکۆڵینەوەی "مێژوی زارەکی" بۆ ئەوەی رەفتاری ھێزی چەکداری کورد تۆماربکرێ و لێکبدرێتەوە زۆر بەکەڵکە. پێویستە وشیاری سەبارەت بە شەڕ و قانوونەکانی شەڕ و دژایەتیکردنی دڕندەیی لە شەڕدا قووڵتر و بەرزتر بکرێ. دەبێ ئەوەش بڵێم کە ئەو قانوونانە بەرھەمی دڕندەیی لە رادەبەدری شەڕە لە ئوروپای سەدەکانی ١٨ بەولاوە بە تایبەت سەدەکانی ١٩ و ٢٠. مەبەستی ئەو قانوونە ئەوە نییە کە شەڕ بە یەکجاری کۆتایی بێ. مەبەست ئەوەیە کە شەڕ کەمتر دڕندانەبێ. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەو قانوونە زۆر گرینگە، نابێ پێمان وابێ بە ئامرازی قانوون دەتوانین کۆتایی بە دڕندەیێتی شەڕ بێنین. بۆ وێنە، دوو دەوڵەتی ئەمریکا و ئیسرائیل، کە خۆیان بە دێمۆکرات دادەنێن، لە پێشێلکردنی قانوونی شەڕ لە زۆر دەۆڵەتی دی بەردەوامترن و بە شێوەیێکی قانوونی "قانوونی شەڕ" پێشێلدەکەن و "جڤاتی ناونەتەوەیی" لێیان وەدەنگ نایا. بۆ وێنە، ئەشکەنجەی زیندانییەکانی ئەبووغرەیب و گوانتانامۆبەی بە شێوەیێکی رەسمیی وەک جینایەتی شەڕیی نەناسراوە ئەگەرچی ھەن پارێزەر و پسپۆڕی حقووقی ناونەتەوەیی کە ئەو ئەشکەنجانە بە جینایەتی شەڕیی دادەنێن. ئیسرائیلیش لە ناوچە داگیرکراوەکانی فلستین ھەر ئان خەریکی جینایەتی شەڕیی و جینایەتی دژی مرۆڤایەتییە و بێدەنگی لێدەکرێ.\nپرسیار٧: زۆر تاوان لە کوردستان ئەنجام دراون لە قاڕنێ وە بۆ دەرسیم،لە ئەنفالەوە بۆ کیمیابارانکردنی شاری ھەڵەبجە و شوێن بزرکردنی ٨٠٠٠ بارزانی و دەیان ھەزار فەیلی، بۆردومانکردنی شارەکانی قەڵادزی و ھەڵەبجە لە ساڵی١٩٧٤ و ڕاگواستن و تەعریبکردنی کەرکووک و ناوچە دابڕاوەکان ،ھەمووشی لە فەرھەنگی سیاسی کورددا بە جینۆساید ناویان دەبەن؟ کێ و چی بڕیار ئەدەن کە ئەم تاوانانە لە خانەی چ تاوانێکدان؟\nوەڵام: لە پێشدا باسم کرد کە کۆنوانسیۆنی ١٩٤٨ ی نەتەوە یەکگرتووەکان و قانوونەکانی بەتایبەتی بەرھەمەکانی "دادگای جینایی نێونەتەوەیی" سەرچاوەیێکی باشن بۆ بڕیاردان لە سەر ئەو رووداوانە. بۆ وێنە، ئەو دادگایە گشت جۆرەکانی سێ جینایەتەکە بە و‌ردی دیاری کردووە و بە چەند زمان بڵاوی کردۆتەوە. مەتنە عەرەبییەکەی،"ڕرکان الجرائم"، بە ھاسانی لەبەردەست دایە و پێویستە بە پوختی بکرێ بە کوردی و بڵاوبکرێتەوە:\nئەوانەی ناوت بردوون ھەرکامەی ھەڵسەنگاندن و لێکدانەوەی تایبەتی خۆی پێویستە و ناکرێ حوکمێکی گشتیان بۆ دەرکەم، بەڵام ئەوەندە دەتوانم بڵێم کە زۆربەیان جینایەتی شەڕیی و جینایەتی دژی مرۆڤایەتیین و دیارە ئەوانەی بەشێک لە ئەنفال بوون وەک جێنۆساید داندراون. پێویستە ئەوانەی، کە وەک ئێوە لەو بوارەدا خەبات دەکەن، حەولێکی باش بدەن بۆ لێکۆڵینەوە و لێکدانەوە و تۆمارکردنی مێژووی جێنۆسایدی گەلی کورد. ئەوەش پێویستی بە فێربوونی تێۆری و مێژووی جێنۆساید و جینایەتەکانی دیکەیە. ھێندێک بەرھەمی باش ھەیە بەڵام ئەوەی ھەیە بە نیسبەتی دنیایێک جینایەت کە تا ئێستە کراوە ھەر ھیچ نییە. بۆ وێنە بەرھەمێکی باش لێکۆڵینەوەی ئیسماعیل بێشکچی سەبارەت بە ژێنۆسایدی دەرسیمە.\nپرسیار٨: ئایا کورد بۆ خۆی پەرێزی پاکە؟ ئایا دەستی نەبووە لەجینۆساید ھیچ نەتەوەیەکی دیکە لە مێژوودا؟ ئەگەر ھەیە ئەرکە ئەخلاقییەکانمان چییە بەرامبەر بە مێژوو؟\nوەڵام: کورد یان ھیچ نەتەوەیێکی دی مێژوویێکی خاوێنی نییە. بەڵام دەبێ بڵێم ئەوە ناخاوێنیی تەواوی گەلی کورد یان گەلانی دی نییە. ئەو ناپاکییە ئی چینە دەسەڵاتدارەکانە کە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان شەڕی خوێناوی وەڕێدەخەن و خەڵکی بە گیانی یەکتردادەدەن. ئەوە ئاشکرایە کە ئەو شەڕانە ھەر شەڕی کورد و غەیری-کورد نییە. ئەمارەتە کوردییەکان ھەمیشە بە یەکتریان دادەدا (بابان لە دژی ئەردەڵان، موکریان لە دژی بابان و ھتد). خان و ئەمیر و ئاغاوەت و شێخ بۆ راوڕووتکردن، ھەمووکاتێ ئامادەبوون بە بیانووی مەسیحی بوون، جوولەکەبوون، یەزیدی بوون یان ھەرمەنی بوون و ئاشۆری بوونی بەشێک لە خەڵکی کوردستان ھێرشیان بەرنەسەر. بۆ وێنە بەشێک لە ڕابەرانی کورد، وەک ھاودەستی دەوڵەتی عوسمانی، لە جێنۆسایدی گەلێ ھەرمەنی و ئاشۆڕی دا بەشدارییان کرد. ئەرکی ئەخلاقی و سیاسی ئەوەیە کە بەڕاشکاوی و بە بێ شەرت و مەرج ددانبندرێ بە بەشداریکردنی رابەرانی کورد و خەڵکی دی لەو جینایەتە، و ئەو بەشداربوونە مەحکووم بکرێ، و داوای لێبوردن لە پاشماوەی جێنۆسایدکراوەکان بکرێ و حەولبدرێ بۆ ئەوەی دەوڵەتی تورکییە ددان بنێ بە جینایەتی خۆی. ھەروەھا، دەبێ حەولبدری بۆ تێگەیشتنی جێنۆساید و بۆ وشیاربوونەوە و وشیارکردنەوەی گشت لایێک لەمەڕ پێوەندیی نێوان جێنۆساید و شەڕ و ناسیۆنالیسم و دین و دەوڵەت و نیزامی چینایەتی بەتایبەت سەرمایەداری و ئیمپریالیسم. کوشتار و دڕندەیی لە شەڕدا لە مێژە ھەیە بەڵام جێنۆساید وەک دیاردەیێکی "مۆدێرن" چاویلێدەکرێ. تێگەیشتنی پێوەندی جێنۆساید و دێمۆکراسی و مۆدێرنیتە پێویستی بە کاری تیۆری و مێژوویی ھەیە. تێکۆشان بۆ پێوەندی دۆستانە لە گەڵ گەلانی دی بە تایبەت گەلانی ھاوسێ، ئەویش بە گیانێکی ئەنترناسیۆنالیستی، زۆر پێویستە. کەسێکی بیەوێ بە ڕاستی دژی ئەو جینایەتە بێ دەبێ دەست لە بۆچوونی ناسیۆنالیستی دووربێتەوە. کوردێکی ئیسرائیل وەک دێمۆکراسی چاولێبکا و ددان نەنێ بە جینایەتی پاکتاویی رەگەزیی و ئاپارتایدی ئیسرائیل لە دژی گەلی فلستین چۆن دەتوانێ بە راستی و رەوایی و بە سەربەرزی بەربەرەکانی ئەو جینایەتانە لە دژی گەلی کورد بکا؟ کاتێکی ئەشکەنجەی دڕندانەی زیندانییەکانی ئەبووغرەیب ئاشکرابوو و زۆر رێکخراوەی مافی مرۆڤ و کەسایەتی و میدیای ئەمریکا و وڵاتانی تر بە توندی رەخنەیان لە دەوڵەتی ئەمریکا گرت، چەند کوردێک لە کوردستان و لە دەرەوەی وڵات دەستیانکرد بە پاکانەکردن بۆ ئەمریکا و ھێرشیان دەبردە سەر ئەوانەی کە ئەمریکایان تاوانباردەکرد بە جینایەتی شەڕیی. من پێم وایە ئەو بۆچوون و سیاسەتە ناسیۆنالیستییە ناتوانێ بەرەنگاری جینایەتی وەک جێنۆساید و پاکتاویی رەگەزیی و ئاپارتاید لە کوردستان بێ. کەسێکی بییەوێ بێدەنگی بکا لە کردەوەی جێنۆسایدییانەی ئەو دەوڵەت و نەتەوانەی کە بە "دۆستی کورد"یان دادەنێ ناتوانێ بە دڵێکی پاکەوە بەربەرەکانی جێنۆسایدی گەلی کورد بکا. جێنۆساید جینایەتێکی ناونەتەوەییە و ئەرکی سەرشانی گشت کەسە، لە ھەر جێیێک بێ و لە ھەر نەتەوەیێک بێ، دژایەتی ئەو جینایەتە بکا. ئەگەر کەسێک ئینکاری جێنۆسایدێکی تایبەتی بکا وەک ئەویە ھاودەستی بکا و درێژەی پێبدا.\nسیاسەتی ناسیۆنالیستی ھەر جێنۆسایدی نەتەوەی خۆی پێ گرینگە و جیاوازی دانانێ لە نێوان ئەو دەوڵەتەی کە جێنۆساید دەکا و ئەو نەتەوەی کە بە ناوی وی جێنۆساید دەکا. بۆ نموونە، لە گەڵ ئەوەشدا ئاشۆرییەکانی عێراق، وەک گەلی کورد وەبەر لێشاوی ئەنفال کەوتن، لە گوتاری ناسیۆنالیسمی کورد سەبارەت بە ئەنفال زۆر کەم باسی ئاشۆرییەکان دەکرێ، دەڵێی ئەوان تووشی کۆکوژێ نەبوون یان ریژیمی بەعس ئەوانی لەبیرچووبۆوە. ھەروەھا، ھەرچی عەرەبە بە دوژمنی ھرچی کوردە دادەندرێ و دڕندەیێتی رێژیمی بەعس لە دژی شیعەکان فەرامۆشدەکرێ.\nپرسیار٩: بە جیھان ناساندنی تاوانەکانی کورد وەک ئەوەی ئەرمەن و جولەکە ئەنجامیان دا،چۆن دەستی بۆ ببردرێت و لە کوێوە ھەنگاوی بۆ بنرێت؟\nوەڵام: وەڵام: ئەگەر مەبەستت ئەوەیە کە چۆن جێنۆسایدی کورد (وەک ئەنفال) دەبێ بە جیھان بناسێندرێ، دەبی بڵێم ئەوە پێویستی بە تێکۆشانی فکری، سیاسی و قانوونی و کۆمەڵایەتییە و ئەرکی سەرشانی حەموو ئینسانێکی ئازادیخوازە بۆ ناساندن و بەربەرەکانیکردنی ئەو سێ جینایەتانە لە کوردستان.\nپرسیار ١٠: ئایا لە ڕوی ھاوشێوەییەوە دەتوانین تاوانی ھیرۆشیما بە کیمیابارانکردنی ھەڵەبجە و ھۆلۆکۆستیش بە ئەنفال بشوبھێنین؟ خاڵە ھاوبەشەکان دەتوانین لە نێوان ئەو ٢ تاوانە و ھەڵەبجە و ئەنفال بدۆزینەوە؟ ئایا ھیرۆشیماو ھۆلۆکۆست لە خانەی چ جۆرە تاوانێک ڕیز بەندی کراون؟\nوەڵام: ھۆلۆکاست و ھێرۆشیما جیاوازن. ھۆلۆکاست جێنۆساید بوو و ھێرۆشیما جینایەتی شەڕیی. جیاوازییەکە لە نییەت و مەبەستی جینایەتەکە دایە. ئەمریکا بە بۆردمانی ھێرۆشیما و ناگازاکی نەیدەویست نەتەوەی ژاپۆن، تەواوی یان بەشێکی، لە ناوبەرێ بەڵام نازییەکان دەیانەویست کە گەلی یەھوودی و رۆماکان بەیەکجاری لەناوبەرن و بە کوشتاری کەمئەندامان و کۆمۆنیستەکان و گرووپی دی رەگەزەکەیان "خاوێن" بکەنەوە. بۆردمانی ھێرۆشیما دەکرێ بڵێین جینایەتی شەڕی بوو. رەنگە لەوەدا شک نەبێ کە کوشتاری ھەڵەبجە جینایەتی شەڕیی بوو بەڵام ئەگەر لە بڕگەی مێژوویی خۆی دا چاوی لێبکەین و لە سیاسەت و کردەوەی بەعسی سالانی ١٩٨٦ بەولاوە جوێی نەکەینەوە و وەک بەشێک لە پڕۆژەی جێنۆسایدی ئەنفال چاوی لێبکەین، دەبی وەک جێنۆساید بناسرێ. جینایەتێکی شەڕیی یان جینایەتێکی دژێ مرۆڤایەتی دەتوانێ بەشێک لە جێنۆساید بێ. جێنۆساید یەکدابەدوو دەست پێناکا و تەواو نابێ، و پرۆسەیێکە کە لە زنجیرەیێک کردەوە و سیاسەتی نابوودکەرانە پێکدێ. جابۆیە، کاتێکی دادگای عێراق رووداوی ھەلەبجەی کرد بە باسی جێنۆساید بوون یان نەبوون کارێکی ناشایستی کرد. ئەگەر ریژیمی بەعس لە ١٩٨٨دا خەریکی جێنۆساید بوو (لە ئەنفالدا) و ئەو پڕۆژەیە بە شەڕی ئێران و عیراقە توندوتیژتر ببوو، چۆن دەکرێ ھەلەبجە لەو پڕۆژەیە جوێبکرێتەوە؟ بگەڕێمەوە سەر ھۆلۆکاست و ئەنفال: ھەردووکیان جێنۆساید بوون، ھۆلۆکاست نێوێکی دینییە کە سەھیونیست و ناسیۆنالیستی یەھوودی لەو جێنۆسایدەیان ناوە بۆ ئەوەی لەوانی دی جوێی بکەنەوە و نرخێکی تایبەتی بۆ دانێن؛ ئەنفالێش نێوێکی دینییە کە ریژیمی نادینیی بەعس لە جینایەتەکەی ناوە.\nپرسیار١١: ئایا کورد بۆ خۆی پەرێزی پاکە؟ ئایا دەستی نەبووە لەجینۆساید ھیچ نەتەوەیەکی دیکە لە مێژوودا؟ ئەگەر ھەیە ئەرکە ئەخلاقییەکانمان چییە بەرامبەر بە مێژوو؟\nوەڵام: کورد یان ھیچ نەتەوەیێکی دی مێژوویێکی خاوێنی نییە. بەڵام دەبێ بڵێم ئەوە ناخاوێنیی تەواوی گەلی کورد یان گەلانی دی نییە. ئەو ناپاکییە ئی چینە دەسەڵاتدارەکانە کە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان شەڕی خوێناوی وەڕێدەخەن و خەڵکی بە گیانی یەکتردادەدەن. ئەوە ئاشکرایە کە ئەو شەڕانە ھەر شەڕی کورد و غەیری-کورد نییە. ئەمارەتە کوردییەکان ھەمیشە بە یەکتریان دادەدا (بابان لە دژی ئەردەڵان، موکریان لە دژی بابان و ھتد). خان و ئەمیر و ئاغاوەت و شێخ بۆ راوڕووتکردن، ھەمووکاتێ ئامادەبوون بە بیانووی مەسیحی بوون، جوولەکەبوون، یەزیدی بوون یان ھەرمەنی بوون و ئاشۆری بوونی بەشێک لە خەڵکی کوردستان ھێرشیان بەرنەسەر. بۆ وێنە بەشێک لە ڕابەرانی کورد، وەک ھاودەستی دەوڵەتی عوسمانی، لە جێنۆسایدی گەلێ ھەرمەنی و ئاشۆڕی دا بەشدارییان کرد. ئەرکی ئەخلاقی و سیاسی ئەوەیە کە بەڕاشکاوی و بە بێ شەرت و مەرج ددانبندرێ بە بەشداریکردنی رابەرانی کورد و خەڵکی دی لەو جینایەتە، و ئەو بەشداربوونە مەحکووم بکرێ، و داوای لێبوردن لە پاشماوەی جێنۆسایدکراوەکان بکرێ و حەولبدرێ بۆ ئەوەی دەوڵەتی تورکییە ددان بنێ بە جینایەتی خۆی. ھەروەھا، دەبێ حەولبدری بۆ تێگەیشتنی جێنۆساید و بۆ وشیاربوونەوە و وشیارکردنەوەی گشت لایێک لەمەڕ پێوەندیی نێوان جێنۆساید و شەڕ و ناسیۆنالیسم و دین و دەوڵەت و نیزامی چینایەتی بەتایبەت سەرمایەداری و ئیمپریالیسم. کوشتار و دڕندەیی لە شەڕدا لە مێژە ھەیە بەڵام جێنۆساید وەک دیاردەیێکی "مۆدێرن" چاویلێدەکرێ. تێگەیشتنی پێوەندی جێنۆساید و دێمۆکراسی و مۆدێرنیتە پێویستی بە کاری تیۆری و مێژوویی ھەیە. تێکۆشان بۆ پێوەندی دۆستانە لە گەڵ گەلانی دی بە تایبەت گەلانی ھاوسێ، ئەویش بە گیانێکی ئەنترناسیۆنالیستی، زۆر پێویستە. کەسێکی بیەوێ بە ڕاستی دژی ئەو جینایەتە بێ دەبێ لە بۆچوونی ناسیۆنالیستی دووربێتەوە. کوردێکی ئیسرائیل وەک دێمۆکراسی چاولێبکا و ددان نەنێ بە جینایەتی پاکتاویی رەگەزیی و ئاپارتایدی ئیسرائیل لە دژی گەلی فلستین چۆن دەتوانێ بە راستی و رەوایی و بە سەربەرزی بەربەرەکانی ئەو جینایەتانە لە دژی گەلی کورد بکا؟ کاتێکی ئەشکەنجەی دڕندانەی زیندانییەکانی ئەبووغرەیب ئاشکرابوو و زۆر رێکخراوەی مافی مرۆڤ و کەسایەتی و میدیای ئەمریکا و وڵاتانی تر بە توندی رەخنەیان لە دەوڵەتی ئەمریکا گرت، چەند کوردێک لە کوردستان و لە دەرەوەی وڵات دەستیانکرد بە پاکانەکردن بۆ ئەمریکا و ھێرشیان دەبردە سەر ئەوانەی کە ئەمریکایان تاوانباردەکرد بە جینایەتی شەڕیی. من پێم وایە ئەو بۆچوون و سیاسەتە ناسیۆنالیستییە ناتوانێ بەرەنگاری جینایەتی وەک جێنۆساید و پاکتاویی رەگەزیی و ئاپارتاید لە کوردستان بێ. کەسێکی بییەوێ بێدەنگی بکا لە کردەوەی جێنۆسایدییانەی ئەو دەوڵەت و نەتەوانەی کە بە "دۆستی کورد"یان دادەنێ ناتوانێ بە دڵێکی پاکەوە بەربەرەکانی جێنۆسایدی گەلی کورد بکا. جێنۆساید جینایەتێکی ناونەتەوەییە و ئەرکی سەرشانی گشت کەسە، لە ھەر جێیێک بێ و لە ھەر نەتەوەیێک بێ، دژایەتی ئەو جینایەتە بکا. ئەگەر کەسێک ئینکاری جێنۆسایدێکی تایبەتی بکا وەک ئەویە ھاودەستی بکا و درێژەی پێبدا.\nسیاسەتی ناسیۆنالیستی ھەر جێنۆسایدی نەتەوەی خۆی پێ گرینگە و جیاوازی دانانێ لە نێوان ئەو دەوڵەتەی کە جێنۆساید دەکا و ئەو نەتەوەی کە بە ناوی وی جێنۆسایدە دەکا. بۆ نموونە، لە گەڵ ئەوەشدا ئاشۆرییەکانی عێراق، وەک گەلی کورد وەبەر لێشاوی ئەنفال کەوتن، لە گوتاری ناسیۆنالیسمی کورد سەبارەت بە ئەنفال زۆر کەم باسی ئاشۆرییەکان دەکرێ، دەڵێی ئەوان تووشی کۆکوژێ نەبوون یان ریژیمی بەعس ئەوانی لەبیرچووبۆوە. ھەروەھا، ھەرچی عەرەبە بە دوژمنی ھرچی کوردە دادەندرێ و دڕندەیێتی رێژیمی بەعس لە دژی شیعەکان فەرامۆشدەکرێ.\nدەوڵەتەکانیش لە جێنۆساید کەڵک وەردەگرن بۆ ئەوەی خۆیان بپارێزن و رێگە نەدەن بە شارۆمەندان کە داوای مافی خۆیان بکەن. بۆ وێنە، لێکۆلینەوەیێکی زۆر کراوە سەبارەت بە وەی کە دەوڵەتی ئیسرائیل و زۆربەی سەھیوونیستەکان ھۆلۆکاست دەکاردێنن بۆ ئەوەی پاکانە بکەن بۆ داگیرکردنی نیشتمانی فلستینییەکان و مافی چارەنووسی ئەو گەلە ئینکاربکەن و درێژەبدەن بە پاکتاوی رەگەزیی و جینایەتی شەڕیی لە دژی ئەو گەلە. سەھیوونیستەکان دەڵێن: "باسی سەرکوتکردنی فلستینییەکان مەکە، ئێمە تووشی ھۆلۆکاست بووین!" لە بەرامبەر ئەو سیاسەتەدا، دەبێ بڵێین: "چۆن نەتەوەیێکی تووشی ھۆلۆکاست بووبێ دەتوانێ نەتەوەیێکی دی ھۆلۆکاست بکا؟" لە کوردستانیش بیرەوەریی ھەلەبجە و ئەنفال گەمەی سیاسی پێدەکرێ. ئەگەر لە فلستینی داگیرکراو و لە جێی دی مووزەی ھۆلۆکاست سازدەکەن بۆ بەھێزکردنی نەتەوە-دەوڵەتی ئیسرائیل، لە کوردستانیش مووزەی ئەنفال و بیرەوەری ھەلەبجە بۆ قایموقۆڵکردنی حکوومەتی کوردستان دەکاردەھێندرێ. دیارە دانانی مووزە بۆ تۆمارکردن و وەبیرھێنانەوەی ئەو جینایەتانە زۆر پێویستە بەڵام دەکارھێنانی ئەو بیرەوەرییە (١٦ی ئاداری ھەلەبجە، رۆژی جێنۆساید ١٤ی مانگی ٤ ، مووزە و "مانیومنتی" ھەلەبجە و ئەنفال) بۆ کپ کردنی دەنگی رەخنەگرانە و ئینکارکردنی مافی قوربانییەکانی ئەو جینایەتانە و بێدەنگکردنی شارۆمەندان کردەوەیێکی ناشایستە. مەبەست دەبێ ئەوە بێ کە یادکردنەوکان، رۆژەکان، مووزەکان و بینایەکان بەشێک لە پڕۆژەی بنەبڕکردنی جێنۆسایدبن و یارمەتی بدەن بەوەی کە پاشماوەکانی ئەنفال و ھەڵەبجە ژیانێکی ئاسایی و بەحورمەتییان ھەبێ نەک ئەوەی بێدەنگ بکرێن و پێیان بڵێن: "سەدام وای لێکردین، رازی بە بە نەبوونی سەدام و دەنگت دەر‌نەیا!"\nپرسیار ١٢: بیستمان بەڕێزت لە نووسینی بەشی تایبەت بە کورد لە فەرھەنگی جینۆسایددا بەشداریت کردووە،ئەگەر لەو بارەیەوە باسێکمان بۆ بکەیت؟\nوەڵام: من باسی "کورد"م لە دائیرەتۆلمەعاریف یان "ئەنسیکلۆپێدیای جێنۆساید و جینایەتی دژی بەشەریی" نووسی کە لە سێ بەرگدا لە ئەمریکا بە زمانی ئینگلیسی بڵاوبۆوە. سەرنووسەر پێی راگەیاندم کە نابێ نووسراوەکە لە ٥٠٠٠ وشە زیاتر بێ. من باسی مێژووی جێنۆساید و جینایەتی شەڕیی و دژی مرۆڤایەتی لە گشت ناوچەکانی کوردستانم کرد. دیارە لە ٥٠٠٠ وشەدا ناکرێ ئەو گشتە مێژوویە، تەنانەت بە کورتی، تۆماربکرێ و شی بکرێتەوە بەڵام حەولی خۆم دا. سەرنووسەر باسێکی منی سانسۆرکرد و ناچاربووم بەشی ئاخری کە باسی بەربەرەکانیکردنی ئەو جینایەتانە لە چواروڵات و لە کوردستان بوو زۆر کورت بکەمەوە. ئەوەی کە سانسۆرکرا ئەوە بوو کە نووسیبووم تەجروبەی گەلی کورد قسەی لیۆ کووپر (Leo Kuper مێژوونووسی جێنۆساید) دەسەلمێنێ کە دەڵێ دەولەتان "مافی جێنۆسایدکردن" بۆ خۆیان رەچاودەکەن و رێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکانیش ھیچی پێناکرێ. ئەو ئەنسێکلۆپێدیایە لەباتی ئەوەی ئیسرائیل وەک وڵاتێک باس بکا کە بە جێنۆساید و پاکتاویی رەگەزیی و ئاپارتاید و جینایەتی شەریی دامەزراوە، سووک و ھاسان بێدەنگی لێدەکا. ئەوە دووەم ئەنسێکلۆپێدییا سەبارەت بەو باسە (بە زمانی ئینگلیسی) بوو و بریابا بەرھەمێکی وا دابندرێ کە ئەو باسانە لە روانگەی قوربانییەکانی ئەو جینایەتانە بکا نەک بە بەرژەوەندی دەوڵەتان و بە پاکانە کردن بۆ جینایەتکەری وەک ئیسرائیل.\nپرسیار١٣: پێت وا نییە لە ڕوی فەرھەنگەوە زمانی کوردی لە بواری یاسایی و پرسەکانی جینۆسایدەوە ھەژار بێت؟ ئایا پێویست ناکات پسپۆرانی زمان ھەوڵێک بدەن بۆ دەوڵەمەند کردنی زمانی کوردی.\nوەڵام: بەڵێ زمانی کوردی لە بواری قانوونی و حقووقییەوە، بۆ باسی جێنۆساید و گشت باسێکی دی، تەواو ھەژارە. ئەوەش تا رادەیێک بە ھۆی ئەوەیە کە لە بەر نەبوونی دەسەڵاتی سیاسی، زمانی کوردی لەو بوارەدا زۆر دەکارنەھاتووە. بەڵام بە بۆچوونی من ئەوەی کە زمانەکەی کۆڵەوارکردووە بۆچوونی ناسیۆنالیستییە لە زماندا، مەبەستم پەتیگەرییە، کە دەیەوێ تەواوی وشەی خوازراو، بە تایبەتی وشە و زاراروەی وەرگیراو لە عەرەبی، لە زمانی کوردی وەدەربنێ. بۆ وێنە، لە کوردی دا وشەی بە رەچەڵەک کوردی (ئەگەر شتی وا ھەبێ) بۆ "قانوون" نییە و ئەو وشە لە عەربی وەرگیراوە و عەربیش خۆی "قانوون"ی لە یوونانی وەرگرتووە. جا پەتیگەران دێن "قانوون"، کە زۆر لە مێژە لە کوردی دا دەکارھاتووە و بووەتە بەشێک لە زمانی کوردی، فڕێدەدەن و وشەی "یاسا"ی لە باتی دادەنێن و نازانن کە یاسا مەغوولییە. "جاف: فەرھەنگی گیرفانیی ئینگلیزی-کوردی" (چاپی سێھەم ٢٠٠٣) وشەی یاسای بۆ سێ وشەی جیاوازی ئینگلیسی (rule, regulation, law) دەکارھێناوە بۆ ئەوەی وشەی خوازراو لە عەرەبی دەکارنەھێنێ. بەڵام زمانێکی کە نەتوانێ جیاوازی ئەو وشانە دەربڕێ بەکاری تێکۆشانی فکریی و رۆشنبیریی نایا. ئەو دژایەتییکردنەی زمانی عەربی تەواو رەگەزپەرستانەیە و زمانەکەی تەواو ھەژارکردووە.\nلە باسی جینۆسایدیشدا ھەروایە. بۆ وێنە، کوردی وشەیێکی پەتیی بۆ مەفھوومی "جینایەت" نییە و پەتیگەرکان لە باتی جینایەت وشەی "تاوان" دەکاردێنن. بەڵام "تاوان" و "جینایەت" جیاوازن. بۆ وێنە دەتوانین بڵێین کە "سەدام تاوانبارکرا بە ارتکابی جێنۆساید". لەو رستەدا، تاوانبارکردن مانای "اتھام"ی ھەیە. بەرگی یەکی فەرھەنگی خاڵ کە لە ١٩٦٠ دا بڵاو بۆوە، تاوان بە "گوناح" مانادەکاتەوە و ئەو شایەدەی بۆ دێنێتەوە: "بێ تاوان کوژرا". لێرەدا، تاوان مانای جینایەتی نییە. بەڵام نووسەران ئەوەندە "تاوان"یان لە باتی "جینایەت" دەکارھێناوە، خەریکە ئەو مانایە پەیدادەکا. ئەو رێبازە پەتیگەرییە سەرەڕۆیانە رێگەنادا زمانی کوردی بەرەنگاری لێشاوی وشە و زاراوەی زمانە پێشکەوتووەکان ببێ. بۆ وێنە، د. نووری تاڵەبانی، کە خۆی پسپۆڕی قانوونە و ھەوەڵ فەرھەنگی بەپێزی زاراوەی قانوونی بە کوردی و عەربی و فەرانسەیی و ئینگلیسی داناوە، وشەی تاوانی بۆ ئەو وشانە دەکارھێناوە: جرم=تاوان، جریمە=تاوان، بریء=بێ تاوان، حکم بالادانە=بڕیاری تاوانبارکردن، اعتراف بالژنب=داننان بە تاوان، و تجریم متھم=تاوانبارکردنی تۆمەتبار. من پێم وایە ئەگەر بمانەوێ زمانی کوردی (چ لەو بوارەدا چ لە بواری زانستییەکاندا) لە رادەی زانکۆیی دا دەکاربێ، ئەو سیاسەتە پەتیگەرانەیە دەبێ وەلابنێین. (بڕوانە دوکتۆر نووری تاڵەبانی، "فەرھەنگی قانوونی: عەرەبی-کوردی-فەرەنسی-ئینگلیزی"،چاپی دووەم، ٢٠٠٦ لە سایتی:\n* نامەی حکوومەتی کۆماری گەلیی مەغوولستان بۆ رێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢ی مانگی ٧ی ١٩٦٣. لەو نامەیەدا، داوا کراوە کە باسی "سیاسەتی جینۆسایدی حکوومەتی کۆماری عێراق لە دژی گە لی کورد" بخرێتە نێو ئەجێندای کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان.


کوردیپێدیا - ڕۆژنامە‌نووسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دیمۆکراتی کوردستان 1942-1947\n📖 ڕۆژنامە‌نووسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دیمۆکراتی کوردستان 1942-1947 | پۆل: کورتەباس | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\nڕۆژنامە‌نووسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دیمۆکراتی کوردستان 1942-1947\n(ڕۆژنامە‌نووسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947)\nـ پێداچونەوە و ڕاستکردنە‌وە‌ی هە‌ندێک لە هە‌ڵە‌کانی ـ\nنووسینی: جوتیار حاجی تۆفیق\n''ڕۆژنامە‌نوسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947'' کتێبێکی (348) لاپە‌ڕە‌ییە، ''د. هیمدادی حوسێن'' نوسیویەتی و دە‌زگای چاپ و پە‌خشی سە‌ردە‌م ساڵی 2002 لە سلێمانی چاپیکردوە. لە‌سە‌ر بە‌رگی ناوە‌وە‌ی ئاماژە بۆ ئە‌وە کراوە کە ''ئە‌م کتیبە نامە‌یە‌کی دکتۆرایە لە‌لایە‌ن نوسە‌رە‌وە بۆ ئە‌نجومە‌نی کۆلیجی زمان لە زانکۆی سلێمانی بە سە‌رپە‌رشتی پ. د. عیزە‌ددین مستە‌فا ڕە‌سوڵ ئامادە‌کراوە''.\nئەم کتێبە بەسەر چوار فەسڵدا دابەشکراوە:\nفەسڵی یەکەم ـ "مێژووی ئابووری و سەربازی و پەروەردەو فەرهەنگی و دێمۆکراسی کوردستانی ڕۆژهەڵات 1942 ـ 1947".\nفەسڵی دووەم ـ "چاپخانە و ڕۆژنامەنووسیی کۆماری دێمۆکراتی کوردستان".\nفەسڵی سێیەم ـ "ڕۆژنامەنووسیی کوردیی بە زمانی فارسی لە دەرەوەی کۆمارو هاوکاری نووسەرانی کوردستانی باشوور لەگەڵ ڕۆژنامەنوسیی کۆماردا".\nفەسڵی چوارەم ـ "ڕۆژنامەنووسیی سەردەمی کۆمارو ئەدەبیاتی کوردی".\nهە‌رچە‌ند کتێبە‌کە لە 2002 دا چاپکراوە و بڵاوکراوە‌تە‌وە، بە‌ڵام من لە ڕۆژی 15-12-2004 دا دە‌ستمکە‌وت. پاش ئە‌وە‌ی کە بە وردیی خوێندمە‌وە، بڕیارمدا کە بە‌شێک لە هە‌ڵە‌کانی ڕاست بکە‌مە‌وە و هە‌ندێک لە باسە‌کانی زیاتر ڕون بکە‌مە‌وە. دە‌بێت ئە‌وە‌ش بڵێم کە من نامە‌ی دوکتۆراکە‌م نە‌دیوە و نازانم جیاوازیی لە‌گە‌ڵ ئە‌م کتێبە‌دا هە‌یە یان نا؟! خودی نوسەرەکەشی ئاماژە‌ی بۆ ئە‌وە نە‌کردوە کە ئاخۆ نامە‌ی دوکتۆراکە‌ی وە‌ک خۆی چاپکردوە یان گۆڕانکاریی تیادا کردوە! لە‌بە‌ر ئە‌وە سە‌رنجە‌کانم بە‌پێی دە‌قی ئە‌م کتێبە دە‌نوسم، نە‌ک بە‌پێی نامە‌ی دوکتۆراکە!\nسە‌رە‌تا بە‌پێویستی دە‌زانم کە چە‌ند سە‌رنجێکی گشتیی دە‌ربارە‌ی کتێبە‌کە بخە‌مە ڕو:\nناوی کتێبە‌کە بە‌م جۆرە‌یە ''ڕۆژنامە‌نوسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947''. لای هە‌مومان ڕۆشنە کە ماوە‌ی حوکمڕانیی کۆماری کوردستان، کە‌متر لە ساڵێک بوە. ئە‌گە‌ر ڕۆژی سێ شەممە ڕێکەوتی 22-01-1946 بە ڕۆژی دامە‌زراندنی و ڕۆژی سێ شەممە ڕێکەوتی 17-12-1946 بە ڕۆژی کۆتایی هاتنی دابنێین، ئە‌وا دە‌توانین بڵێین کە کۆماری کوردستان تە‌مە‌نی نزیکە‌ی (11) مانگ بوە. بە‌ڵام هە‌روە‌ک لە ناوی کتێبە‌کە‌دا دە‌ردە‌کە‌وێت، سنوری مێژویی ئە‌م لێکۆڵینە‌وە‌یە (ساڵی 1942 هە‌تاکو ساڵی 1947)ە. لێرە‌دا دە‌گە‌ینە ئە‌وە‌ی کە بڵێین هە‌ر لە خودی ناوی کتێبە‌کە‌دا، ناکۆکییە‌ک هە‌یە! چونکە سنورە مێژوییە‌کە‌ی ''ڕۆژنامە‌نوسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان'' دە‌کاتە ماوە‌ی نێوان ( 22-01-1946 هە‌تاکو 17-12-1946) نە‌ک (1942 ـ 1947). هە‌رچە‌ند نوسە‌ر لە‌سە‌رە‌تای کتێبە‌کە، لە لاپە‌ڕە (12)دا بە کورتی باسی ئە‌وە‌ی کردوە کە لێکۆڵینە‌وە‌کە‌ی لە دامە‌زراندنی ''کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک.''ە‌وە دە‌ستپێدە‌کات هە‌تاکو ڕۆژی لە‌سێدارە‌درانی قازییە‌کان لە 31-03-1947 ، بە‌ڵام ئە‌م ڕونکردنە‌وە‌یە ناتوانێت ئە‌و ڕاستییە وە‌لابنێت کە ناوی کتێبە‌کە ناکۆکی تێدایە! بۆ نمونە ئە‌گە‌ر ناوە‌کە‌ی بە‌م جۆرە بوایە: ''ڕۆژنامە‌نوسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 22-01-1946 ــ 17-12-1946 و لە پێشە‌کییە‌کە‌یدا ئە‌وە‌ی ڕونبکردایە‌تە‌وە لە‌بە‌ر ئە‌وە‌ی ''کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک.'' و کۆماری کوردستان پە‌یوە‌ندییە‌کی تە‌واویان بە‌یە‌کە‌وە هە‌یە و تە‌واوکە‌ری یە‌کترین، واپێویست بوە کە لە‌سە‌رە‌تادا باس لە گۆڤاری نیشتمان و بڵاوکراوە‌کانی دیکە‌ی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک. بکرێت. ئە‌وسا کە‌س سە‌رنجێکی ڕە‌خنە‌گرانە‌ی لە‌و جۆرە‌ی نە‌دە‌بو. تە‌نانە‌ت ئە‌گە‌ر ناوە‌کە‌ی بە‌م جۆرە‌ش بوایە: ''ڕۆژنامە‌نوسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1943- 1946'' تاڕادە‌یە‌ک دروستتر بو لە‌وە‌ی کە لە‌سە‌ر ئە‌و کتێبە نوسراوە! چونکە هیچ بڵاوکراوە‌یە‌کی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک. پێش ساڵی 1943 دە‌رنە‌کراوە و هیچ بڵاوکراوە‌یە‌کی کۆماری کوردستانیش پێی نە‌ناوە‌تە ساڵی 1947! کتێبە‌کە‌ش (یان لێکۆڵینە‌وە‌کە) تایبە‌تە بە ''ڕۆژنامە‌نوسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان'' نە‌ک ''ڕوداوە مێژوییە‌کانی'' ئە‌و سە‌ردە‌مە.\nباشتر بو نوسە‌ری ئە‌م کتێبە "وە‌کو سە‌رچاوە" ڕاستە‌و‌خۆ سودی لە کتێبی ''The Kurdish Republic of 1946''ی ویلیام ئێگڵتۆن،(1) هە‌ر‌وەها " The Kurdish Republic of Mahabad "ی ئارشێ ڕۆز‌ڤێڵت،(2) وە‌ربگرتا‌یە کە لە دە‌یان لاپە‌ڕە‌دا زانیاریی لێیانە‌وە وە‌رگرتوە، بە‌ڵام نە‌ک لە تێکستە ئینگلیزییە‌کانیانە‌وە! بە‌ڵکو لە‌و وە‌رگێڕانە پڕ لە هە‌ڵە و کە‌موکوڕییانە‌وە کە لە لێکۆڵینە‌وە‌ی زانستیدا مرۆڤ هە‌رگیز ناتوانێت پشتیان پێببە‌ستێت. باوە‌ڕیش ناکە‌م پە‌یداکردنیان لە ناوە‌وە‌ی وڵات کارێکی هێندە سە‌خت بوبێت! وە‌کو من بزانم کتێبە‌کە‌ی ویلیام ئێگڵتۆن لە کتێبخانە‌ی هە‌ندێک کە‌س و لە کتێبخانە‌کانی زانکۆکانی کوردستان پە‌یدا دە‌بێت. بۆ نمونە ساڵانی1987ـ 1990 چە‌ندین جار لە کتێبخانە‌ی گشتیی سلێمانی وە‌رمگرتوە، تا جارێکیان سە‌رجە‌م کتێبە‌کە‌م کۆپیکرد، کە تا ئێستاش ئە‌و کۆپییە‌م ماوە. یاخود دەیتوانیی سود لە وەرگێڕانە عەرەبییەکەی مامۆستا جەرجیس فەتحوڵڵا وەربگرێت، کە زۆر لە وەرگێڕانە کوردیی و فارسییەکەی سەید محەمەدی سەمەدی باشترە.(3) وتارە درێژەکەی "ئارشێ ڕۆز‌ڤێڵت"یش ئە‌گە‌رچی یە‌کە‌مجار ساڵی 1947 بڵاوکراوە‌تە‌وە، بە‌ڵام دواتر وە‌ک نامیلکە و لە چە‌ند گۆڤاری ئینگلیزییدا سە‌رلە‌نوێ چاپکراوە‌تە‌وە.(4)\nلە‌م کتێبە‌دا ئە‌گە‌ر وێنە‌ی کە‌سە‌کان و کڵێشە‌ی ڕۆژنامە و گۆڤارە‌کان و دە‌قی ئە‌و پە‌رە‌گرافانە کە لە وتار و لێکۆڵینە‌وە‌ی کە‌سانی دیکە‌وە وە‌رگیراون، لابدە‌ین، دە‌بینین لێکدانە‌وە و ڕونکردنە‌وە و سە‌رنجە‌کانی نوسە‌رە‌کە‌ی ئە‌وە‌ندە نین کە بۆ نامە‌ی دوکتۆرایە‌ک بە‌شبکە‌ن! دە‌بوا لێکدانە‌وە و ڕونکردنە‌وە‌ی نوسە‌ری ئە‌م کتێبە، پانتاییە‌کی زیاتری لە لێکۆڵینە‌وە‌کە‌دا بگرتایە. کاتێک مرۆڤ بە‌وردیی کتێبە‌کە دە‌خوێنێتە‌وە گە‌لێک باس و بابە‌تی ئە‌وتۆ دێنە بە‌رچاوی کە دە‌بوا زیاتر ڕونبکرانایە‌تە‌وە، کە‌چی بە چە‌ند دێڕێک و بە زانیارییە‌کی کە‌مە‌وە بە‌ڕێکراون! (پاشان ئاماژە بۆ هەندێک لەو باسانە دەکەم کە پێویستبو زیاتر ڕونبکرانایەتەوە).\nلە‌م کتێبە‌دا بە‌م جۆرە ڕیزبە‌ندییە، لە گۆڤار و ڕۆژنامە‌کانی سە‌ردە‌می کۆماری کوردستان کۆڵڕاوە‌تە‌وە: (گۆڤاری نیشتمان، گۆڤاری هاواری کورد، گۆڤاری هاواری نیشتمان، گۆڤاری هە‌ڵاڵە، گۆڤاری گڕوگاڵی منداڵانی کورد، گۆڤاری کوردستان)، ئنجا ڕۆژنامە‌ی (کوردستان) و بە‌دوای ئە‌ویشدا دە‌ربارە‌ی ڕۆژنامە‌ی (کوهستان)ی نوسیوە.(5)\nسە‌بارە‌ت بە‌و بە‌شە ئە‌م تێبینیانە‌م هە‌یە:\n1ـ لە لێکۆڵینە‌وە‌ی زانستییدا زۆربە‌ی جار واباشترە کە لێکۆڵە‌ر بە‌پێی (زنجیرە‌ی مێژویی) لە ڕوداو و باسە‌کان بکۆڵێتە‌وە. نوسە‌ری ئە‌م کتێبە‌ش هە‌روە‌ک لە لاپە‌ڕە (14)دا ئاماژە‌ی بۆکردوە، ویستویە‌تی هە‌مان میتۆد پە‌یڕە‌و بکات. بە‌ڵام کاتێک سە‌رنج دە‌دە‌ین، نە‌یتوانیوە بە دروستیی پە‌یڕە‌وی ئە‌و میتۆدە بکات. ئە‌گە‌ر ئە‌وە‌ی ڕە‌چاوبکردایە ئە‌وسا گۆڤارە‌کان بە‌جیا و ڕۆژنامە‌کانی بە‌جیا دانە‌دە‌نا! بە‌ڵکو هە‌مویانی بە‌پێی زنجیرە‌ی مێژوییان دادە‌نا و بە‌رودوا لێیانیدە‌کۆڵییە‌وە. تە‌نانە‌ت بۆ گۆڤارە‌کانیش زنجیرە‌ی مێژویی لە‌بە‌رچاو نە‌گرتوە، ئە‌گینا گۆڤاری هە‌ڵاڵە‌ی نە‌دە‌خستە دوای گۆڤاری هاواری نیشتمان و گۆڤاری (کوردستان)ی نەدە‌خستە کۆتایی! باشتر وابو کە سە‌رجە‌م گۆڤار و ڕۆژنامە‌کانی بە‌پێی مێژوی دە‌رچونی (یە‌کە‌مین ژمارە)یان بە‌رودوا ڕیزبکردایە، پاشان دە‌ربارە‌ی هە‌ریە‌کە‌یانی بنوسیایە. بە‌و پێیە دە‌بوا گۆڤار و ڕۆژنامە‌کان بە‌م جۆرە ڕیز بکرانایە:\n(1) گۆڤاری نیشتمان، یەکەم ژمارەی لە سەرەتای مانگی جولای 1943دا دەرکراوە.\n(2) ڕۆژنامە‌ی (نامەی هەفتەگی کوهستان) یان (نامەی کوهستان)، یەکەم ژمارەی لە ڕۆژی دو شەممە 7ی اسفند 1323 ( 26-02-1945 )دا دەرکراوە.\n(3) گۆڤاری هاواری کورد، یەکەم ژمارەی لە ڕەزبەری 1324 (کۆتایی سێپتێمبەر ـ سەرەتای ئۆکتۆبەری 1945)دا دەرکراوە.\n(4) گۆڤاری کوردستان، یەکەم ژمارەی لە ڕۆژی پێنج شەممە 06-12-1945دا دەرکراوە.\n(5) ڕۆژنامە‌ی کوردستان، یەکەم ژمارەی لە ڕۆژی پێنج شەممە 10-01-1946 دا دەرکراوە.\n(6) گۆڤاری هە‌ڵاڵە، یەکەم ژمارەی لە ڕەشەمەی 1324 (کۆتایی فێبروەری ـ سەرەتای مارتی 1946) دا دەرکراوە.\n(7) گۆڤاری هاواری نیشتمان، یەکەم ژمارەی لە ڕۆژی پێنج شەممە 21-03-1946 دا دەرکراوە.\n(8) گۆڤاری گڕوگاڵی منداڵانی کورد، یەکەم ژمارەی له ڕۆژی یەک شەممە 21-04-1946 دا دەرکراوە.\n2ـ پێویست بو ڕاستە‌وخۆ دوای گۆڤاری نیشتمان، دە‌ربارە‌ی گۆڤاری (ئاوات)ی بنوسیایە، چونکە ئە‌م گۆڤارە‌ش بە‌یە‌کێک لە بڵاوکراوە‌کانی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک. دادە‌نرێت و پاش وە‌ستانی گۆڤاری نیشتمان، لە ئۆگوستی 1944دا لە‌لایە‌ن محە‌مە‌دی شاپەسەندییەوە تاقە یەک ژمارەی لێدەرکراوە. (دواتر دەچمەوه سەر باسی ئەم گۆڤارە).\n3ـ لەهەندێک کتێب و وتار و لێکۆڵینەوەدا، لە ڕیزی ناوی گۆڤار و ڕۆژنامەکانی کۆماری کوردستاندا ناوی (ئاگر ـ Agir)یش هاتوە، بەبێ ئەوەی لە هیچکامیاندا زانیارییەکی ئەوتۆ دەربارەی نوسرابێت. گرنگترینی ئەو سەرچاوانە، کتێبی ''The Kurdish Republic of 1946''ە.(6) دەبوا لەم کتێبەدا کە تایبە‌تە بە ڕۆژنامە‌نوسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری کوردستان، سەرنج و ڕونکردنەوەیەک دەربارەی (ئاگر) بنوسرایە. لەو باوەڕەدام کە ویلیام ئێگڵتۆن لەخۆیەوە ئەو ناوەی لە ڕیزی ناوی گۆڤار و ڕۆژنامەکانی کۆماری کوردستان دا نەنوسیوه! بەڵکو ناوەکانی لە کەسانی شارەزای ئەو سەردەمە وەرگرتوە. وای بۆ دەچم ئەم بڵاوکراوەیە ناوی (ئاگری) بو بێت و له ماوەی حوکمڕانیی کۆماردا دەرکرابێت. (شایانی باسە ساڵی 1998 لە وتارێکی کورتدا سەرنجی ڕوناکبیران و لێکۆڵەرانی کوردم بۆ ئەوە ڕاکێشاوە).(7)\n4 ـ لە ژمارە 61ی ڕۆژنامەی "کوردستان"دا کە لە ڕۆژی شەممە 1ی پوشپەڕی 1325 ( 22-06-1946 )دا دەرکراوه، لە لاپەڕە (2)دا ئاگادارییەک لە لایەن "دڵشادی ڕەسوڵی"یەوە بڵاوکراوەتەوە و تیایدا ڕایگەیاندوە کە نیازی ئەوەی هەیە گۆڤارێکی مانگانە بەناوی "زانست Zansist"ەوە دەربکات، جا بەو بۆنەیەوە داوای هاوکاریی لە نوسەران کردوه کە بە بابەتی ئەدەبی، زانستی، کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی بۆ گۆڤارەکە بنێرن. دەقی ئەو ئاگادارییە بەم جۆرەیە:\nمدیری مسئول و خاوەنی امتیاز دلشاد رسولی\nئەگەر بێت و پاش ئەم ئاگادارییه، ئەم گۆڤارە دەرکرابێت، ئەوا پێویستە ناوەکەی لە دوای "گۆڤاری گڕوگاڵی منداڵانی کورد" بنوسرێت، بەڵام لەبەر ئەوەی کە تا ئێستا هیچ ژمارەیەکی ئەم گۆڤارە نەدۆزراوەتەوە و دەستنەخراوە، ناتوانین لە خۆمانەوە ناوەکەی لە ڕیزی ناوی گۆڤار و ڕۆژنامەکانی سەردەمی کۆماری کوردستاندا تۆماربکەین! \n5 ـ لەم کتێبەدا کە دەربارەی "گۆڤار و ڕۆژنامەکانی کۆماری کوردستان"ه، (26) لاپەڕە دەربارەی (نامەی کوهستان) نوسراوە (ل 169 هەتاکو ل 195)، لە حاڵێکدا ئەو ڕۆژنامەیە لە "تاران" و بە زمانی "فارسی" دەرکراوە! بەڵام کەمتر لە (14) لاپەڕە دەربارەی ڕۆژنامەی "کوردستان"ی کۆماری کوردستان نوسراوە! ئایا دەبێت لەکتێبێکی ئاوادا کە دەربارەی"گۆڤار و ڕۆژنامەکانی کۆماری کوردستان"ه، (26) لاپەڕە دەربارەی (نامەی کوهستان) بێت، بەڵام (14) لاپەڕە دەربارەی ڕۆژنامەی کوردستان بێت! جێی سەرنجە کە نوسەری ئەم کتێبە کاتێک لە ڕۆژنامەی "کوردستان"ی کۆڵیوەتەوە، لە یەکەم پەرەگرافدا نوسیویەتی: "یەکێک لەکارە هەرە گرنگ و پڕ بایەخەکانی کۆماری دێمۆکراتی کوردستان لە ڕوی ڕۆشنبیری و کلتورییەوە دەرکردنی ڕۆژنامەی (کوردستان)ە، هەوڵدانێکی سەرکەوتو بو، بناغەدانانێک بو بۆ ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانەی کوردی، کە ئەرکێکی قورس و توانایەکی ماددی و مەعنەوی زۆری گەرەکە...". باشە کە ئەو ڕۆژنامەیە هێندە گرنگ بوە، چۆن تەنها بەوەندە بەڕێکراوە! بەراوردێکی دیکە بۆ سەلماندنی ئەو لاسەنگییە ئەوەیە کە ڕۆژنامەی کوردستان (114) ژمارەی لێدەرکراوە، بەڵام (نامەی کوهستان) کەمتر لە (90) ژمارەی لێدەرکراوە. جێی سەرنجە کە لەم کتێبەدا (26) لاپەڕە دەربارەی (نامەی کوهستان) نوسراوە، بەڵام لەهەمو ئەو جێیانەدا کە ناوی ڕۆژنامەکه یان هەفتەنامەکە هاتوه، تەنها (کوهستان) نوسراوە! ڕاستییەکەی ناوەکەی (نامەی هەفتەگی کوهستان) بوە، نەک (کوهستان)! بەڵام لە سەروتاری یەکەم ژمارەیدا و لە هەندێک وتاری دیکەدا تەنها (نامەی کوهستان) نوسراوە و ئێمەش دەتوانین هەر بەو جۆرە بینوسین. (پاشان دەچمەوە سەر ئەم باسە، لێرەدا هەر ئەمەندە بە پێویست دەزانم).\n6ـ وەکو سەرنجم داوە لەسەر هەندێک لە ژمارەکانی ڕۆژنامەی کوردستان مێژوە(زاینییەکان) بە هەڵە نوسراون. دەرک نەکردن بەم حاڵەتە زۆر کەس لەوانەی بە هەڵەدا بردوە کە دەربارەی ئەو ڕۆژنامەیەیان نوسیوە! تا ئێستا من کۆپیی (64) ژمارەی ئەو ڕۆژنامەیەم دەستکەوتوە و سەرنج و تێبینیم دەربارە نوسیوە. لەسەر هەندێک ژمارە (بەتایبەت ژمارەکانی دوایی) تەنها مێژوی هەتاوی نوسراوە. لەسەر گەلێک ژمارەشی مێژوی هەتاوی و کۆچی و زایینیش نوسراوە. بەڵام لەسەر هەندێک ژمارەی مێژوە زایینییەکه بە هەڵە نوسراوە. لێرەدا (وەک نمونه) ئاماژە بۆ چەند دانەیەک لەوانە دەکەم:\n یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستان لە ڕۆژی پێنج شەممە 10-01-1946 دا دەرکراوە، بەڵام لەسەر خودی ئەو ژمارەیە 11ی ژانویە 1946 نوسراوە.\nژمارە 2ی لە ڕۆژی شەممە 12-01-1946 دا دەرکراوە، لەسەر ئەو ژمارەیە 13ی ژانویە 1946 نوسراوە.\nژمارە 5 لە ڕۆژی شەممە 19-01-1946 دا دەرکراوە، لەسەر ئەو ژمارەیە 20ی ژانویە 1946 نوسراوە.\nلە لێکۆڵینەوەی ئەکادیمیدا دەسنیشانکردنی سەرچاوە بەگشت زانیارییەکانیەوە، خاڵێکی گرنگە و دەبێت بەوردی ڕەچاوبکرێت. ئەگەر دیقەتی پەراوێز و سەرچاوەکانی ئەم کتێبە بدەین، دەبینین هەندێک لە سەرچاوەکان بەتەواوی و دروستیی نەنوسراون. من لای خۆم چەند دانەم لەوانە دەسنیشانکردوە، بەڵام لێرەدا تەنها ئاماژە بۆ دوان لەوانە دەکەم:\n1ـ لە ل (259)دا بۆ ژیاننامەی دڵشادی ڕەسوڵی سودی لە یەکێک لە ژمارەکانی گۆڤاری بەیان وەرگرتوە و لە ل (282)دا لە پەراوێزی ژمارە (48)دا بەم جۆرە ئاماژەی بۆ کردوە: "گ بەیان، ژ 148، 1988، ل 80". دەبینین نە ناوی نوسەر و نە ناوی وتارەکەی نەنوسیوە!\n2ـ لە ل (55)، لە پەراوێزی (9)دا ئاماژەی بۆ چەند سەرچاوەیەک کردوە، یەکێکیان وتوێژێکی ڕۆژنامەییە کە محەمەد فەریق حەسەن و کەژاڵ ئەحمەد ساڵی 1992 لەگەڵ "محەمەدی شاپەسەندی"دا سازیانکردوە. لەوێدا سەرچاوەکە بەم جۆرە دەسنیشانکراوە: "محەمەدی شاپەسەندی، ڕۆژنامەی ئاڵای ئازادی، ژ24، 24-05-1992 ، ل7". ڕاستتر و دروستتر بو کە بەم جۆرە بینوسیایە: "گفتوگۆیەک لەگەڵ سەربازی نەناسراو محەمەدی شاپەسەندی، ئامادەکردنی: محەمەد فەریق حەسەن و کەژاڵ ئەحمەد، ڕۆژنامەی ئاڵای ئازادی، خولی دوەم، ژمارە 24، 24-05-1992 ، ل7". هەرچەند لەم کتێبە‌دا ئاماژەی بۆ نەکرا‌وه، لە ڕاستیدا ئەو وتوێژە دو بەشە، بەشەکەی دیکەی لە هەمان ڕۆژنامە، لە ژمارە 25، 31-05-1992 دا بڵاوکراوەتەوە. شایانی باسە محەمەد فەریق حەسەن لە ڕۆژنامەی "کوردستانی نوێ"شدا دەربارەی ڕۆڵی محەمەدی شاپەسەندی لە بواری کاری چاپەمەنییدا نوسیوە.(8)\nلە لێکۆڵینەوەی ئەکادیمیدا دەسنیشانکردنی سەرچاوەی ئەو وێنە و دۆکۆمێنتانەی که لە لێکۆڵینەوەکەدا سودیان لێوەرگیراوە خاڵێکی گرنگە و دەبێت بەئەمانەتەوە ڕەچاوبکرێت. لەم کتێبەدا ئاماژە بۆ سەرچاوەی هیچکام لە وێنەکان نەکراوە. هەروەها لە ل (52)دا کۆپیی بەیاننامەیەکی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک. بەرچاو دەکەوێت، بەبێ ئەوەی ئاماژەی بۆ سەرچاوەکەی کردبێت! وەکو من بزانم کۆپیی ئەو بەیاننامەیەی لە کتێبی "نگاهی به تاریخ مهاباد"، نوسینی: سەید محەمەدی سەمەدی، وەرگرتوە.(9) لە ل (23)شدا کۆپیی وێنەیەکی سەردەمی کۆمەڵەی ژ. ک. بەرچاو دەکەوێت که ئاماژەی بۆ سەرچاوەکەی ئەویش نەکردوە! دڵنیام کە ئەو وێنەیەی لە ل (659)ی کتێبی "ژیان و بەسەرهاتی عەبدولڕەحمان زەبیحی"، نوسینی: عەلی کەریمی، وەرگرتوە.(10) لێرەدا بە پێویستی دەزانم ڕاستییەک بخەمە ڕو، ئەویش ئەوەیە کە ئەو وێنەیە و چەند وێنەی زۆر بەنرخی دیکە، کە زۆربەیان هی دەورانی چالاکیی(کۆمەڵەی ژ. ک.)ن، محەمەدی شاپەسەندی پاش ساڵەها ژیانی ئاوارەیی و دەربەدەری پاراستبونی و نەیهێشتبو بفەوتێن، ساڵی 1998 بە ئەمانەتەوە داینی بە من کە بە سکانەر وێنەیان لێبگرمەوە و گەورەشیان بکەم. پاشان لە دەزگای "خاک" لە هەر وێنەیەکیان چەند دانەیەکمان لێ کۆپی کرد و وێنه ئۆریگناڵەکان و هەندێک لە کۆپییە گەورەکراوەکانم بۆ محەمەدی شاپەسەندیی گەڕاندەوە. دواتر بە ئاگاداریی خۆی کۆپیی (چەند) دانەیەکیانم بۆ عەلی کەریمی نارد، کە ئەودەم نیازی چاپکردنی کتێبەکەی هەبو. ئەوەبو پاشان وێنەکانی لە پاشکۆی کتێبەکەیدا دانابو، بەڵام بەهەر هۆیەک بو، ناوی محەمەدی شاپەسەندی وەک "خاوەنی وێنەکان" لەبیرکرابو! ئەو وێنانە لە کتێبی "ژیان و بەسەرهاتی عەبدولڕەحمان زەبیحی"دا لە ل657، 658، 659، 660 و 676دا دانراون.\nنرخ و بەهای لێکۆڵینەوەی لەم جۆرە بەوە زیاد دەکات کە بەرلەهەرچی بە شێوەیەکی ورد و زنجیرەیی ئاماژە بۆ (پێشینەی مێژویی) ئەو باسە بکرێت کە نوسەرەکە مەبەستێتی لێیبکۆڵێتەوه. لەم کتێبەشدا باشتر و زانستییانەتر بو کە لە سەرەتادا، ئەگەرچی بە کورتییش بوایە، لە دوتوێی چەند لاپەڕەیەکدا ئاماژە بۆ پێشینەی ڕۆژنامەنوسیی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان (بەرلە کۆماری کوردستان) بکرایە. هەرچەند لە هەندێک جێدا ئاماژەی لەو جۆرە بەرچاو دەکەون، بەڵام لە هیچ کامیاندا زانیاریی ورد و پێویست نەنوسراون و باسەکان بە شێوەی زنجیرەی مێژویی نین. بۆ نمونه لە ل (169)دا بەپشتبەستن بە چەند وتارێکی ئەحمەدی شەریفی کە لە هەفتەنامەی "ئابیدەر"دا بڵاویکردوەتەوە، ناوی چەند گۆڤار و ڕۆژنامەی نوسیوە کە هەندێکیان نە لەدور و نە لە نزیک پەیوەندییان بە کوردەوە نییە و ئە‌حمەدی شەریفی لە خۆڕایی لە نێو ڕۆژنامەنوسی کوردیدا جێی بۆکردونەتەوە! (لەم ڕوەوە نامەم بۆ چەند کەسی شارەزا ناردوە. لەوەڵامی نامەکانمدا زانیاریی بەسود و باسنەکراویان بۆ نوسیوم، بەڵام بۆ ئەوەی لێرەدا باسەکە لەوە زیاتر درێژە نەکێشێت، هەڵیان دەگرم بۆ کات و شوێنی خۆیان). هەروەها لە ل (67)دا نوسیویەتی: "زۆربەی سەرچاوەکان، ڕۆژنامەنووسیی و چاپخانە لە کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا، لە ڕووی مێژووییەوە، دەدەنە پاڵ ئەو هەوڵە جوامێرانەیەی نەوەی بەدرخانیەکان و بە تایبەتی (عەبدولڕەزاق بەدرخان) لە شاری (خوی)، کە لە ساڵی (1913)دا هەوڵیداوە یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی لە ئێراندا بە ناوی (کوردستان) بڵاوبکاتەوە...". لێرەدا بۆمان دەردەکەوێت کە نوسەری ئەم کتێبە ئاگای لەوە نییە کە لە ساڵی 1910دا میسیۆنێکی مەسیحی لۆتەری گۆڤارێکی مانگانەی بەناوی "کوردستان میشنێری" بە زمانی ئینگلیزیی دەرکردوە و بەشی هەرە زۆری وتارەکانی تایبەت بون بە شاری مەهاباد و ناوچەی موکریان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە گەلێک ژمارەیدا وێنەی مەهاباد و خەڵکی مەهاباد بڵاوکراونەتەوە. ئەگەرچی ئەم گۆڤارە بە ئینگلیزیی بوە و لە ئەمەریکا چاپکراوە، بەڵام چونکە هەمو بابەتەکانی پەیوەندییان بە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و شاری مەهابادەوە هەیە و بەشی زۆری وتار و وێنەکانی لە مەهابادەوە نێردراون، ناکرێت لە ڕیزی ناوی گۆڤار و ڕۆژنامە و بڵاوکراوەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا ئاماژەی بۆ نەکرێت. لە هەندێک سەرچاوەشدا ئاماژە بۆ ئەوە کراوە کە چەند میسیۆنێرێکی ئەڵمانی لە مانگی ئاپریلی 1914دا لە ورمێ گۆڤارێکیان بە ناوی "کوردستان"وە دەرکردوە. جێی سەرنجە لە ل (67) و (68)دا چەند دێڕێکی دەربارەی ڕۆژنامەی "کورد" نوسیوە که لە ورمێ لەلایەن (مەلا محەمەدی قزڵجی)یەوه، لە سەردەمی بزوتنەوەکەی سمایل خانی شوکاکدا دەرکراوە، لەوێدا نەینوسیوە ئەو ڕۆژنامەیە لە (چ ساڵ و مانگ و ڕۆژێک)دا دەرکراوە!\nڕاستکردنەوەی هەندێک لە هەڵەکانی نێو کتێبەکە:\nلە ل (12)دا نوسیویەتی "کۆمەڵی ژێ. کاف لە 16ی ئەیلولی 1942دا دامەزراوە". بەڵام لە ل (24)دا (25ی گەلاوێژی 1942)ی نوسیوە.\nچەندساڵ لەمەوپێش لە لێکۆڵینەوەیەکم دا بەوردیی لە ناوی تەواوی (کۆمەڵەی ژ. ک.) و مێژوی دامەزراندنی و ناوی دامەزرێنەرەکانیم کۆڵیوەتەوە.(11) لەوێدا بەبەڵگەوە سەلماندومە کە کۆمەڵەی ژ. ک. له ڕۆژی یەک شەممە ڕێکەوتی 16-08-1942 بەرامبەر بە 25ی گەلاوێژی 1321ی هەتاوی دامەزراوه ، نەک 16ی ئەیلولی 1942. هەروەها دەبوا بیزانیایە کە 25ی گەلاوێژ دەکاتە (16ی ئاب)، نەک (16ی ئەیلول)!\nلە ل (24) و (87)دا وای بۆچوه کە پیتی (ژ) و (ک)ی ناوی "کۆمەڵەی ژ. ک." کورتکراوەی "ژیانەوەی کورد"ن. هەروەها لە دەیان لاپەڕەی دیکەشدا هەر "کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد"ی نوسیوە. لەو لێکۆڵینەوەیەمدا کە دەربارەی "کۆمەڵەی ژ. ک."ە لە ناوی تەواوی کۆمەڵەی ژ. ک.م کۆڵیوەتەوە. لەوێدا بەبەڵگەوە سەلماندومە کە کۆمەڵەی ژ. ک. کورتکراوەی (کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان)بوە. ئەمەش یەکێک لە بەڵگەکان:\nعەبدولڕەحمانی زەبیحی کە یەکێک لە دامەزرێنەران و ئەندامە چالاک و دیارەکانی سەرکردایەتیی کۆمەڵەی ژ. ک. بوە، لە وتارێکی کورت و بەنرخدا کە ساڵی 1960 بە عەرەبیی لە ڕۆژنامەی "خەبات"دا بڵاویکردوەتەوە، سەبارەت بە ناوی کۆمەڵەی ژ. ک.، هەڵەی "ئارشێ ڕۆزڤێڵت"ی ڕاستکردوەتەوە.(12) چونکە ئارشێ ڕۆزڤێڵت لەو وتارەیدا کە ساڵی 1947 لە گۆڤاری " The Middle East Journal"دا بڵاوی کردوەتەوە، ناوەکەی بەم جۆرە نوسیوە: "کۆمەڵە ـ ی ـ ژیان ـ ی ـ کورد".(13) عەبدولڕەحمانی زەبیحی لە وتارەکەی خۆیدا ئاماژەی بۆ ئەوە کردوە کە ئارشی ڕوزڤێڵت بەهەڵە ناوەکەی نوسیوە، ئنجا نوسیویەتی: "ناوی دروستی کۆمەڵەی ژ. ک. بەم جۆرەیە: کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان، کە دەبێتە حزب احیاء کردستان، نەک ژیانی کورد".(14) سەرنج دەدەین کە عەبدولڕەحمانی زەبیحی ئەگەرچی وتارەکەی بە عەرەبیی نوسیوە، کەچی ناوەکەی بە کوردی و عەرەبیش نوسیوه، چونکە زانیویەتی گەلێک جار ناوەکەی بە هەڵە نوسراوە. دیارە تەنها مەبەستی ئەوە نەبوە کە هەڵەی ئارشێ ڕۆزڤێڵت ڕاستبکاتەوە! بەڵکو ویستویەتی سەرنجی مێژونوس و ڕوناکبیرانی کوردیش بۆ ئەوە ڕابکێشێت و چیدیکە ئەو هەڵەیە چەندبارە نەبێتەوە!\nلە ل (25)دا نوسیویە‌تی: "ئە‌وانە‌ی لە‌دامە‌زراندنی (کۆمە‌ڵە)دا دە‌وریان بو، ئە‌مانە بون: (1ـ ڕە‌حمانی حە‌لە‌وی. 2- موحە‌ممە‌د ئە‌مین شە‌رە‌فی. 3- موحە‌ممە‌دی نانە‌وا زاده. 4- ڕە‌حمانی زە‌بیحی. 5- حوسێنی فروهە‌ر (زە‌ڕِگە‌ری). 6ـ عە‌بدولڕِە‌حمانی ئیمامی. 7- قاسمی قادری. 8- مە‌لا عە‌بدڵڵاَی داودی. 9- ئە‌حمە‌دی عیلمی. 10-عە‌زیزی زە‌ندی. 11- موحە‌ممە‌دی یاهو. 12- میرحاج".\nهە‌ر لە‌درێژە‌ی ئە‌م باسە‌دا، لە ل (54)، لە‌پە‌راوێزی (6)دا نوسیویە‌تی: "ویلیام ئیگلتۆن جونێر، کۆماری کورد لە ساڵی 1946، وە‌رگێڕِانی سید محمد صمدی، ب1، ل144، و. ف، ل 244. لە‌وە‌رگێڕِانە فارسی یە‌کە‌دا، لە‌ناوە‌کاندا ناوی قادری مودە‌ریسی تێدایە‌و ناوی عە‌زیزی زە‌ندی تێدا نی یە".\nلێرە‌دا سە‌رنج دە‌دە‌ین بۆ ناوی دامە‌زرێنە‌رانی کۆمە‌ڵەی ژ. ک. پە‌نای بردوە‌تە بە‌ر وە‌رگێرِانە کوردی و فارسییە‌کە‌ی کتێبە‌کە‌ی ویلیام ئێگڵتۆن، کە سەید محەمەدی سەمەدی وەریگێڕاوە. لە حاڵێکدا ئەو دو وەرگێڕانە هەڵه و کەموکڕییان یەکجار زۆرە. سەید محەمەدی سەمەدی لە وەرگێڕانە فارسییەکەدا لەبریتی ئەوە کە بە ئەمانەتەوە و دەقاودەق کتێبەکەی ویلیام ئێگڵتۆن وەربگێڕێت، پاشکۆیەکی بۆ کتێبەکە زیادکردوە و چەند بەشی گرنگی کتێبە ئۆریگیناڵەکەشی فەرامۆشکردوە! ڕاستییەکەی ئەو ناوانەی کە لە وە‌رگێرِانە فارسییەکەدا نوسراون، لە زمانی "عەبدولقادر مودەرسی"یەوە نوسراون و ئەو ناوانە نین کە ویلیام ئێگڵتۆن لە کتێبەکەیدا نوسیونی! (ئەم هەڵەیە بەسەر نوسەری ئەم کتێبەشدا تێپەڕیوە و دەرکی بەوە نەکردوه کە ئەو ناوانە لە زمانی عەبدولقادر مودەرسییەوە تۆمارکراون!). جیا لەوەش ئەوەی کە لە چاپە کوردییەکەدا ناوی عەبدولقادر مودەرسی نەنوسراوە، ئەوە هەڵەی سەید محەمەدی سەمەدی بوە! لێرەدا دەگەینە ئەو باوەڕەی ئە‌گە‌ر دە‌قە ئینگلیزییە‌کە‌ی کتێبەکەی "ویلیام ئێگڵتۆن"ی لە‌بە‌ر دە‌ستدا بوایە، لایە‌نی کە‌م لە‌وە دڵنیا دە‌بو کە لە‌وێدا ناوە‌کان چۆن نوسراون!\nڕاستییە‌کە‌ی ویلیام ئێگڵتۆن لە‌پاشکۆی کتێبە‌کە‌یدا، لە لاپە‌رِە (133)دا، ناوی دامە‌زرێنە‌رەکانی "کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک"ی بە‌م جۆرە نوسیوە:\n"ڕە‌حمان حە‌لاوی، محە‌مە‌د ئە‌مین شە‌رە‌فی، محە‌مە‌د نانە‌وا زادە، ڕە‌حمان زە‌بیحی، حوسێن فروهە‌ر (زە‌ڕِگە‌ری)، عە‌بدولڕِە‌حمان ئیمامی، قاسم قادری، مە‌لا عە‌بدولڵا داودی، قادر مودە‌ریسی، ئە‌حمە‌د عیلمی، عە‌زیز زە‌ندی، محە‌مە‌د یاهو، میرحاج (خە‌ڵکی عیراق)".(15)\nبە‌ڵام وە‌ک من بە‌م باسە‌وە خە‌ریک بوم و لێمکۆڵیوە‌تە‌وە، چە‌ند کە‌سێک لە‌وانە‌ی کە ویلیام ئێگڵتۆن ناوی لە‌ڕِیزی دامە‌زرێنە‌رانی کۆمە‌ڵە‌دا نوسیوە، دواتر پە‌یوە‌ندییان کردوە بە‌کۆمە‌ڵە‌وه و لە‌دە‌ستە‌ی دامە‌زرێنە‌ر نە‌بون، وە‌ک: "ڕە‌حمان حە‌لاوی، محە‌مە‌د ئە‌مین شە‌رە‌فی، ئە‌حمە‌د عیلمی، محە‌مە‌د یاهو". هە‌روەها کە ناوی میرحاج و هە‌ندێک جار ناوی مستە‌فا خۆشناو له ڕِیزی ناوی دامە‌زرێنە‌ران نوسراوە، ئە‌وان ئە‌ندام و نوێنە‌ری حیزبی هیوا بون. تە‌نانە‌ت "عیزە‌ت عە‌بدولعە‌زیز"یشیان لە‌گە‌ڵ بوه و بە‌مە‌بە‌ستی ڕێنوێنی و هاوکاریی ڕوناکبیرانی کورد له کوردستانی ئێران، ڕۆژی پێنج شەممە 13-08-1942 دە‌چنە شاری مەهاباد و چە‌ند ڕۆژێک لە ماڵی حوسێن فروهە‌ر دە‌مێننە‌وە. له ڕِێگای حوسێن فروهە‌ر و عە‌بدولڕِە‌حمانی زە‌بیحیە‌وە چاویان بە‌دە‌ستە‌یە‌ک لە کە‌سە ڕوناکبیرو چالاکە‌کانی شاری مەهاباد دە‌کە‌وێت و ئاڵوگۆڕِی بیروڕِایان لە‌گە‌ڵدا دە‌کە‌ن. ئە‌وان سە‌رە‌تا نیازیان دە‌بێت لقێکی "حیزبی هیوا" لە موکریان دابمە‌زرێنن. پاش وتوێژ و هە‌ڵسە‌نگاندنی هە‌لومە‌رجە‌کە، دە‌گە‌نە ئە‌و باوە‌ڕِە‌ی کە ڕێکخراوێکی دیکە دابمە‌زرێنن کە لە‌گە‌ڵ "حیزبی هیوا" دا هاوبە‌رنامە و هاوئامانج بن. سە‌رە‌نجام ڕۆژی یەک شەممە 16-08-1942 کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک."کۆمە‌ڵە‌ی ژیانە‌وە‌ی کوردستان" دادە‌مە‌زرێنن. حوسێن فروهە‌ر بە سە‌رۆک و عە‌بدولڕِە‌حمانی زە‌بیحی بە سکرتێری کۆمە‌ڵە هە‌ڵدە‌بژێردرێن. (16) پاش سێ ساڵ تێکۆشانی بە‌ردە‌وام، ڕۆژی پێنج شەممە 16-08-1945 لە‌سە‌ر بنە‌ماکانی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک.، حیزبی دیموکراتی کوردستان دادە‌مە‌زرێنرێت.\n"عە‌زیز زە‌ندی"ش لە‌دامە‌زرێنە‌رانی کۆمە‌ڵە نە‌بوە، چونکە عە‌زیز زە‌ندی بە‌ر لە‌وە‌ی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک دابمە‌زرێنرێت، هە‌ر ئە‌و دە‌م کە بە‌ناوی "حیزبی ئازادیخوازی کوردستان"ە‌وە کاریان کردوە، لە‌گە‌ڵ چە‌ند کە‌سی هاوبیروباوە‌ڕِی خۆی لە حیزبە‌کە چونە‌تە دە‌رە‌وه و بە‌جیاکاریان کردوه.(17)\nلە ل (13)دا وای دەربڕیوە کە توانیویەتی (لەسەدا نەوەدی ـ 90%) گۆڤار و ڕۆژنامەکانی سەردەمی کۆماری کوردستان بەدەستبێنێت! نازانم ئەو ڕێژەیەی لە کوێ هێناوە و چۆنی لێکداوەتەوە! ئاخۆ لە (114) ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستان چەند ژمارەی دەست ئەو کەوتوە؟ یان لە سەرجەم ژمارەکانی گۆڤاری کوردستان چەند ژمارەی دەست ئەو کەوتوە؟ هەروەها چەند ژمارەی (نامە‌ی کوهستان، گۆڤاری هاواری کورد، گۆڤاری هاواری نیشتمان، گۆڤاری ئاوات، گۆڤاری هە‌ڵاڵە و گۆڤاری گڕوگاڵی منداڵانی کورد)ی دەستکەوتوە؟.. لەوباوەڕەدام کە ئەو ڕێژەیە، واتە (90%)، زیادەڕۆیی تیادایە و لە ڕاستییەوە دورە. باشتر بو نوسەری ئەم کتێبە وردتر و ڕیالیستیانە ئەو لایەنەی لێکبدایەتەوە!\nلە ل(22)دا نوسیویە‌تی: "لە 25ی ئە‌یلولی 1941 دا سۆڤیە‌ت و ئینگلستان بە‌ناوی هێزی هاوپە‌یمانانە‌وە ئێرانیان داگیرکرد". ڕاستییە‌کە‌ی هێزە‌کانی یە‌کێتی سۆڤیە‌ت و بە‌ریتانیا له ڕۆژی دو شەممە ڕێکەوتی 25-08-1941 دا شاڵاَویان کردە سە‌ر ئێران، نە‌ک 25ی ئە‌یلولی 1941.\nلە باسی "باری پەروەردەو فەرهەنگی"ی کۆماری کوردستاندا لە ل(38) و (39)دا نوسیویەتی:"لە بواری ڕۆشنبیریدا جووڵانەوەی شانۆیی گڕو تینێکی تازەی بە خۆوە بینی و لەوماوە کورتەدا سێ شانۆگەری کوردیی نمایش کران... شانۆگە‌ری صلاح الدین، لە نووسینی پێشەوا قازی محەمەدە، کە لە شاری مەهاباد پێشکەش کراوەو سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست هێناوە... شانۆگە‌ری دووە‌م بە‌ناونیشانی(دایکی نیشتمان)ە، کە لە نووسینی پێشە‌وا قازی محە‌مە‌دە‌و لە‌مەهاباد پێشکە‌شکراوه...". لە ل (40)دا نوسیویە‌تی: " شانۆگەری سێیەم، لە شاری سەقز، لە 1946 لە دەبیرستانی شاهپوور بە ناوی(تەبیبی ئیجباری) لە نوسینی مۆلێیر پێشکەشکراوەو داهاتی شانۆگەرییەکەش بۆ خوێندکارە هەژارەکان بووە... شانۆگە‌ریی (دایکی نیشتمان) گومان هە‌یە لە‌وە‌ی قازی محە‌مە‌د نوسیبێتی، من بۆ خۆم لە(کامە‌ران موکری)م بیستوە له شانۆگە‌ری ناوبراودا ڕۆڵی بینیوه و لە‌مەهاباد و شارە‌کانی دیکە‌دا پێشکە‌شیان کردوە".\nلێرەدا چەند باس و ڕوداوێک تێکەڵکراون. هەوڵدەدەم هەندێکیان ڕون بکەمەوە:\nیەکەم ـ شانۆگەریی سەلاحەدین و دایکی نیشتمان لە سەردەمی کۆماری کوردستاندا پێشکەش نەکراون و بە هەڵە لەم کتێبەدا لە ڕیزی چالاکییە ڕۆشنبیرییەکانی کۆماردا دانراون! بەپێی هەندێک بەڵگەنامەی مێژویی دەوڵەتی ئێران کە کۆپییان لای من هەیە، لە چەند دانەیەکیاندا ناوی شانۆگەریی"سەلاحەدین" هاتوە و ئاماژە بۆ ئەوە کراوە کە لە مانگی فێبروەریی 1942 (واتە بەر لە دامەزراندنی کۆمەڵەی ژ. ک.) لە مەهاباد شانۆگەرییەک بەناوی "سەلاحەدین"ەوە پێشکەش کراوە. نوسراویشە کە لەو نمایشەدا سوکایەتیی بە سوپای ئێران کراوە، هەروەها باسی ئەوەش کراوە کە ئەو نمایشە لە ڕوی هونەری و ناوەرۆکیشەوە لاواز بوە. شانۆگەریی "دایکی نیشتمان"یش لە مانگی ئاپریلی ساڵی 1945 دا لە لایەن ئەندامانی (کۆمەڵەی ژ. ک.)ەوە سەرەتا لە شاری مەهاباد و پاشان لە نەغەدە و دواییش لە شنۆ پێشکەش کراوە.\nدوەم ـ ئە‌گە‌ر لە‌وە دڵنیانە‌بوە کە تێکستی "دایکی نیشتمان" قازی محە‌مە‌د نوسیبێتی، دە‌بوا لە (39)دا وا بە‌دڵنیاییە‌وە نە‌ینوسیایە: "شانۆگە‌ری دوە‌م بە‌ناونیشانی (دایکی نیشتمان)ە، کە لە نوسینی پێشە‌وا قازی محە‌مە‌دە‌و لە‌مەهاباد پێشکە‌ش کراوە".\nسێیەم ـ زۆر ڕونکردنە‌وە هە‌ن کە دە‌یسە‌لمێنن تێکستی شانۆگە‌ریی "دایکی نیشتمان" لە‌باشوری کوردستانە‌وە بۆ مەهاباد نێردراوە. غە‌نی بلوریان کە ڕۆڵێکی گرنگی هە‌بوە له ئامادە‌کردن و دە‌رهێنانی ئە‌و شانۆگە‌رییە‌دا و یە‌کە‌م کە‌سە کە وا بە‌وردیی باسی کردبێت، لە‌بیرە‌وە‌رییە‌کانیدا نوسیویە‌تی: "سە‌رکردایە‌تی ژ. ک. نومایشنامە‌یە‌کی دە‌ستکە‌وتبوو بە‌ناوی "دایکی نیشتمان" کە من نە‌مزانی ئە‌و نومایشنامە‌یە لە‌کوێوە هاتبوو. دە‌گوترا لە‌گە‌رمێنە‌وە هاتووە، بە‌ڵام من لام وابوو "میرحاج ئە‌حمە‌د" ئەوی لە‌سلێمانی هێناوه و داوییە‌تی به کۆمە‌ڵە".(18)\nچوارەم ـ لەبەر ئەوەی کە شاری(سەقز) نەکەوتبوە نێو قەڵەمڕەوی کۆماری کوردستانەوە، ناکرێت چالاکییەکی ڕۆشنبیریی کە لەو دەمەدا لەو شارەدا ئەنجام درابێت، وەک چالاکییەکی ڕۆشنبیریی کۆماری کوردستان لێکبدرێتەوە! \nپێنجەم ـ ئە‌وە‌ش کە نوسیویە‌تی: "من بۆ خۆم له (کامە‌ران موکری)م بیستوە له شانۆگە‌ری ناوبراودا ڕۆڵی بینیوه و له مەهابادو شارە‌کانی دیکە‌دا پێشکە‌شیان کردوە". زانیارییە‌کی تە‌واو هە‌ڵە‌یه و فڕی بە‌سە‌ر ڕاستییە‌وە نییە! کامە‌ران موکری ئە‌و دە‌مە تە‌مە‌نی 13 ساڵان بوە، جا نازانم چۆن خۆی گە‌یاندوە‌تە مەهاباد و "شارە‌کانی دیکە" و بە‌شداریی لە‌و شانۆگە‌رییە‌دا کردوە؟! سە‌یرە‌کە لە‌وە‌دایە کە نوسیویە‌تی: "من بۆ خۆم لە (کامە‌ران موکری)م بیستوە"! له هیچ جێیە‌کدا نە‌م خوێندوە‌تە‌وه و نە‌مبیستوە کە کامە‌ران موکری لە‌و ساڵانە‌دا چوبێتە مەهاباد! تە‌نانە‌ت من خۆم لە‌نزیکە‌وە ناسیومه و گە‌لێک جار بە‌سە‌رهاتە‌کانی ژیانی خۆی بۆ گێرِاومە‌تە‌وە، بە‌ڵام هە‌رگیز لێمنە‌بیستوە کە لە‌سە‌ردە‌می چالاکیی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک. دا چوبێتە مەهاباد. بە‌ڵام گە‌لێک جار باسی ئە‌وە‌ی بۆ کردوم کە له شانۆگە‌ریی (لە‌ڕِێی نیشتماندا) وە‌ک ئە‌کتە‌ر بە‌شداریی کردوە. ئە‌و شانۆگە‌رییە مانگی جولای ساڵی 1946 لە‌سلێمانی و هە‌ولێر پێشکە‌شکراوە.(19)\nشەشەم ـ لە ل (55)، لە پەراوێزی (11)دا نوسیویەتی: "نمایشی (دایکی نیشتمان)، ئیگلتۆن ئەو ڕۆژگارەی بە چاوی خۆی لە مهابادێ دیوویەتی و باسی کردووە...". ڕاستییەکەی ویلیام ئێگڵتۆن ساڵی 1961 چوەتە مەهاباد، ئەویش ئەو کاتەی کە وەک کۆنسوڵی ئەمریکی لە شاری تەورێز کاریکردوه. سەردانەکەشی بۆ ئەوە بوە کە زانیاریی دەربارەی کۆماری کوردستان و کەسایەتییەکانی ئەو دەمە کۆبکاتەوە. چونکه ئەو چەند ساڵ لەوەپێش بیرۆکەی لێکۆڵینەوە لە کۆماری کوردستانی کەوتوەتە سەر. ویلیام ئێگڵتۆن لە پێشەکیی کتێبەکەیدا ئاماژەی بۆ ئەوە کردوه کە لەکاتی سەردانی مهاباددا زۆربەی کات "سیرۆسی حەبیبی" لەگەڵ بوە. سیرۆسی حەبیبی دایکی ئەمریکی و باوکی کورد و خەڵکی مەهاباد بوە. ئەو لە نمایشی دایکی نیشتماندا ڕۆڵێکی دیاری هەبوە. بێگومان ویلیام ئێگڵتۆن لە زمانی ئەوەوە دەربارەی ئەو نمایشەی نوسیوە، نەک بەچاوی خۆی دیبێتی!\nلە ل (270)دا کورتە‌یە‌کی ژیاننامە‌ی محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی نوسیوە کە چە‌ند هە‌ڵە‌ی زە‌قی تێدا بە‌دیدە‌کرێت. لە‌وێدا ناوی نهێنیی محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی لە‌نێو کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک دا بە‌م جۆرە نوسیوە: (م. اذر). ڕاستییە‌کە‌ی ناوە‌کە‌ی بە‌م جۆرە بوە: "م. ش. آذەر 821". ئینجا نوسیویە‌تی: "ئە‌م ڕوناکبیرە، لە‌ساڵی (1932ز)دا لە‌شاری مەهاباد لە‌دایک بوە". محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی چە‌ندین جار بە‌دە‌می پێی گوتوم و لە‌و نامانە‌شیدا کە بۆی نوسیوم، ئە‌وە‌ی دوپات کردوە‌تە‌وە کە لە "پایزی ساڵی 1920" دا لە‌دایکبوە.(20) ئە‌گە‌ر وە‌ک لە‌و کتێبە‌دا نوسراوە ساڵی 1932 لە‌دایک بوبێت! کە‌واتە ئە‌و دە‌مە‌ی چوە‌تە نێو کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک ە‌وە تە‌مە‌نی (11) ساڵ بوە!\nپاشان هە‌ر لە ل(270)دا نوسیویە‌تی: "لە‌سە‌رە‌تادا لە‌گۆڤاری (نیشتمان) دە‌ستی بە‌کاری چاپە‌مە‌نی و رۆژنامە‌نوسیی کردوە، پاشان لە‌سە‌ردە‌می کۆماردا لە‌پاڵ سە‌ید موحە‌مە‌دی حە‌میدی و قادری مودە‌ڕیسی دا ئە‌رکی بە‌ڕِێوە‌بردنی چاپخانە‌ی لە‌ئە‌ستۆ بوە لە‌پێش ئە‌وە‌شە‌وە هە‌ر وە‌کو خۆی دە‌ڵێ هە‌وڵیداوە گۆڤاری (ئاوات)ی دە‌رکردوە‌و بە‌نازناوی (ڕە‌مزی) نوسیویه و سێ ژمارەی لێ چاپ کردوە".\nلێرە‌دا وشە‌ی (رە‌مزی) ڕۆشن نییه و نازانرێت وە‌ک ناوی کە‌س یان لە‌جێی وشە‌ی "هێما، نازناو، ناوی خواستراو…" بە‌کاری هێناوە! ئە‌گە‌ر مە‌بە‌ستی لە‌وشە‌ی "ڕە‌مزی" ناوی خواستراوە، باشتر بو کە ڕِونیبکردایە‌تە‌وە و بینوسیایە ئە‌و ناوە‌خواستراوە چیبوە کە محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی لە‌بریتی ناوی خۆی بە‌کاریهێناوە؟! ئە‌گە‌ریش وای بۆ چوە کە بە‌نازناوی "ڕە‌مزی" (وە‌کو ناو) نوسیویە‌تی، ئە‌وا هە‌ڵە‌یە، چونکە محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی بە‌نازناوی "ئازاد"ە‌وە وتاری لە‌و گۆڤارە‌دا نوسیوە. هە‌روەها گۆڤاری "ئاوات" سێ ژمارە‌ی لێدە‌رنە‌کراوە، بە‌ڵکو تاقە یە‌ک ژمارە‌ی لێدە‌رکراوە.\nلە‌بە‌رئە‌وە‌ی زۆر کە‌سی دیکە‌ش زانیاریی هە‌ڵە‌یان لە‌بابە‌ت ئە‌م گۆڤارە‌وە نوسیوە، من بە‌پشتبە‌ستن بە‌و زانیارییانە‌ی کە (دە) ساڵێک لە‌مە‌وپێش لە‌خودی محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندیم وە‌رگرتوە، لێرە‌دا کورتە‌یە‌ک دە‌ربارە‌ی گۆڤاری ئاوات دە‌نوسم:\nپاش دەرچونی ژمارە (7 و 8 و 9)ی گۆڤاری نیشتمان، کۆمەڵەی ژ. ک. ئامێرێکی چاپی بچکۆلانە دەکڕێت و دەیباتەوە مەهاباد. لەو کاتانەدا عەبدولڕەحمانی زەبیحی و دڵشادی ڕەسوڵی و قاسمی قازی بۆ جێبەجێکردنی کارێکی گرنگی کۆمەڵە بەرەو ورمێ دەچن. لە ڕێگا لەلایەن دەستەیەک سەربازی حکومەتی ئێرانەوە دەسگیردەکرێن و دەیانبەنە تەورێز، دواتر بەرەو تارانیان دەبەن و دەیانخەنە زیندانەوە. بە گیرانی عەبدولڕەحمانی زەبیحی و هاوڕێکانی گۆڤاری نیشتمان دەوەستێت.\nمحەمەدی شاپەسەندی بە‌مە‌بە‌ستی ئە‌وە‌ی کە جێی گۆڤاری نیشتمان (ئۆرگانی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک.) خاڵیی نە‌بێت، لە‌مانگی ئۆگوستی 1944دا گۆڤاری "ئاوات" دەردەکات. لە‌و گۆڤارە‌دا شاپە‌سە‌ندی پەخشانێکی بە‌ناوی (برای دوورم!) بە نازناوی "ئازاد" و شیعرێکی هێمن و شیعرێکی هە‌ژار و چە‌ند شیعر و بابە‌تێکی دیکە کە نیاز بوە لە‌ژمارە‌ی نوێی گۆڤاری نیشتماندا چاپی بکە‌ن، لە‌و گۆڤارە‌دا بڵاودەکا‌تە‌وە.(21) پاش بڵاوبونە‌وە‌ی ئە‌و ژمارە‌یە‌ی ئاوات، چە‌ند کە‌س لە‌بە‌رپرسانی کۆمە‌ڵە محەمەدی شاپەسەندییان بانگکردوه و ڕە‌خنە‌یان لێگرتوە که چۆن بە‌بێ ڕە‌زامە‌ندیی ڕابە‌رانی کۆمە‌ڵە، گۆڤارێکی بە‌و ئامێر و کە‌رە‌ستانە‌ی کۆمە‌ڵە دە‌رکردوە! ئە‌ویش مە‌بە‌ستە‌کە‌ی خۆی بۆ باسکردون و ڕە‌خنە‌کە‌یانی قبوڵکردوە. ئیدی نە‌یتوانیوە لە‌سە‌ری بە‌ردە‌وام بێت و ژمارە‌ی دیکە‌ی لێ دە‌ربکات!\nمحە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی چە‌ندین جار باسی چۆنێتی دە‌رکردنی ئە‌م گۆڤارە‌ی بۆ کردوم و تە‌ئکیدی کرد کە لە"یە‌ک ژمارە" زیاتری لێدە‌رنە‌کردوە و بەهە‌ڵە لە‌هەندێک کتێب و وتاردا نوسراوە (سێ) ژمارە‌ی لێدە‌رکراوە.\nلە ل(257)دا کورتە‌یە‌کی ژیاننامە‌ی عە‌بدولڕِە‌حمانی زە‌بیحی نوسیوە و نوسیویە‌تی: "لە 1920ز دا لە‌دایک بوە".\nساڵی 1997 هونە‌رمە‌ند زاهیر سدیق لە‌سلێمانی پە‌یکە‌ری عە‌بدولڕِە‌حمانی زە‌بیحی دروستکرد. لەودەمەدا پرسیاری لە من کرد، لە‌ژێر پە‌یکە‌رە‌کە‌دا چی بنوسین؟ منیش بە‌پێی هە‌ندێک زانیاریی گە‌یشتمە ئە‌و باوە‌ڕِە‌ی کە عە‌بدولڕِە‌حمانی زە‌بیحی ساڵی 1918 لە‌دایک بوبێت. ئیدی لە‌ژێر پە‌یکە‌رە‌کە‌دا نوسیمان: "تێکۆشە‌ر و ڕوناکبیری گە‌ورە‌ی کورد عە‌بدولڕِە‌حمان زە‌بیحی (عولە‌ما) 1918- 1980" بۆ دڵنیابون لە‌وە‌ی کە 1918 زیاتر جێی باوە‌رِە، چە‌ند بە‌ڵگە‌یە‌کم هە‌یە:\n1- هە‌ژار له "چێشتی مجێور"، ل (18)دا نوسیویە‌تی: "زە‌بیحی بە‌تە‌مە‌ن له من باوخۆشتر بو". بە‌و پێیە‌ی که هە‌ژار لە 15-04-1921 دا لە‌دایکبوە. کە‌واتە زە‌بیحی چەند ساڵێک پێش ئە‌و ساڵە لە‌دایک بوە. هە‌روەها محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی چە‌ندین جار ئە‌وە‌ی لای من دوپاتکردوە‌تە‌وە کە زە‌بیحی دو تا سێ ساڵ لە‌و گە‌ورە‌تر بوە. هە‌روە‌کو پێشتریش ئاماژە‌م بۆ کرد، محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی لە (پایزی ساڵی 1920)دا لە‌دایکبوە.(بە‌ڵگە‌ی دیکە‌ش لە‌و بارە‌یە‌وە زۆرن بەڵام لێرە‌دا هە‌ر ئە‌وە‌ندە بە پێویست دە‌زانم).\nلە ل (245)دا کورتە‌یە‌کی ژیاننامە‌ی "هێمن"ی نوسیوه و باسی ڕۆڵی "مە‌لا ئە‌حمە‌دی فە‌وزی"ی لە پە‌روە‌ردە‌کردنی (هێمن)دا کردوە. پاشان لە‌درێژە‌ی ئە‌و باسە‌دا، لە ل(280)و لە‌پە‌راوێزی ژمارە (24)دا نوسیویە‌تی:"لە‌بارە‌ی مە‌لا ئە‌حمە‌دی حاجی عە‌لی هە‌ڵە‌بجە‌ییە‌وە علا‌الدین سجادی هە‌ر ئە‌وە‌ندە‌ی نووسیووە، کە له سابڵاغ دانیشتوە‌و ل ە‌دە‌وروبە‌ری ساڵی 1923دا مردوە". سە‌یر ئە‌وە‌یە هیچ لە‌وە‌ی نە‌کۆڵیوە‌تە‌وە کە ئە‌و ساڵە تا چ ڕادە‌یە‌ک دروستە! باشە ئە‌گە‌ر وا دابنێین کە‌ئە‌و ساڵە ڕاستە، کە‌واتە دە‌بێت هێمن بە "دو ساڵيی" لای ئە‌و خوێندبێتی!\nسە‌بارە‌ت بە ژیان و شیعرە‌کانی مە‌لا ئە‌حمە‌دی فە‌وزی هە‌ندێک زانیارییم لای خۆم تۆمار کردوه و لە‌چە‌ند وتار و لێکۆڵینە‌وە‌مدا کورتە‌یە‌کیم بڵاوکردوە‌تە‌وە. (22) لێرە‌دا پوختەیەکی دەخەمە بەرچاو :\nمە‌لا ئە‌حمە‌دی فە‌وزی ساڵی 1875 لە‌گوندی عە‌بابە‌یلێی نزیک هە‌ڵە‌بجە لە‌دایکبوە. لە‌سە‌ردە‌می حکومە‌تی شێخ مە‌حمود دا یە‌کێک بوە له منە‌وە‌رە‌کانی ئە‌ودە‌می سلێمانی. پاش لە‌ناو چونی حکومە‌تە‌کە‌ی شێخ مە‌حمود، وە‌ک زۆر تێکۆشە‌ری دیکە‌ی ئە‌ودە‌مە، سلێمانی بە‌جێبێڵێت و لە‌ناوچە‌ی موکریان، لە‌گوندی حاجی کە‌ند دە‌گیرسێتە‌وە. لە‌وێ بە پە‌روە‌رده و فێرکردنی منداڵان و مێرمنداڵانی ئە‌و دە‌ڤە‌رە‌وە خە‌ریک دە‌بێت. قازی محەمەد، هێمن، حە‌سە‌نی قزڵجی و گە‌لێک ڕوناکبیرو تێکۆشە‌ری دیکە‌ی نە‌تە‌وە‌کە‌مان شاگردی ئە‌و بون.\nهێمن لە‌بیرە‌وە‌رییە‌کانیدا، لە سە‌رە‌تای دیوانی "تاریک و ڕوون" دا نوسیویە‌تی: "فە‌وزی بە‌بڕِوای من یە‌کێکە لە‌گە‌ورە پیاوانی مێژووی کوردستان، کە‌داخە‌کە‌م شوێنە‌وارە‌کانی فە‌وتان و خۆشی لە‌بیرچۆتە‌وە. ئە‌و لاوە کوردانە‌ی لە‌سە‌ردە‌می پاتشایە‌تی ڕە‌زاخانی پەهلە‌ویدا... ئازایانە کوردایە‌تیان دە‌کرد،یا ڕاستە‌وخۆ شاگردی فە‌وزی بون یا شاگردی شاگردە‌کانی ئە‌و. بە‌تایبە‌تی پێشە‌وا قازی موحە‌مە‌دی شەهید شانازی بە‌وە‌وە دە‌کرد که شاگردی فە‌وزی بووە. مە‌لا ئە‌حمە‌دی فە‌وزی یا مە‌لای سولیمانی کێ بوو؟ چکارە بوو؟ بۆ پە‌ڕِیوە‌ی مە‌ڵبە‌ندی ئێمە ببوو؟ نازانم... دە‌یان گوت خە‌ڵکی شاری سولیمانی یه و لە‌کوردستانی عیراقە‌وە لە‌گە‌ڵ شێخە‌لیسلامی گە‌ورە‌دا... هاتۆتە موکریان. پاش مردنی شێخە‌لیسلام ژنە‌کە‌ی ئە‌وی مارە‌کردبۆوه و کچێکی لێ هە‌بو... بۆ خۆی لە‌ساڵی 1943-1322 دا لە‌گوندی حاجیکە‌ند مرد و له خانە‌قای شێخی بورهان نێژراوە".(23) (جێی سە‌رنجە کە له "تاریک و ڕوون"دا ساڵە زاینییە‌کە بە‌دروستیی نوسراوە. بە‌ڵام ئە‌وە هە‌ڵە‌ی چاپە کە ساڵە هە‌تاوییە‌کە بوە‌تە 1922، ڕاستییە‌کە‌ی "1322"ە).\nلە ل(267-369) و چە‌ند لاپە‌ڕِە‌ی دیکە‌شدا هە‌ندێک زانیاریی کورتی دە‌ربارە‌ی سە‌ید محە‌مە‌دی حە‌میدی نوسیوە، بە‌ڵام هیچی دە‌ربارە‌ی بیۆگرافیی ئە‌و نە‌نوسیوە، کە لە‌کاتێکدا سە‌ید محە‌مە‌دی حە‌میدی یە‌کێک لە‌ناسراوترین نوسە‌ران و ڕوناکبیرانی سە‌ردە‌می کۆماری کوردستان و سە‌رنوسە‌ری گۆڤاری کوردستان و ڕۆژنامە‌ی کوردستان بوە. دە‌بوا لە‌م کتێبە‌دا تا ڕادەی پێویست دە‌ربارە‌ی ژیاننامە‌ی بنوسرایە.\nمن لای خۆمە‌وە بە‌نامه و ئیمایل و فاکس، پە‌یوە‌ندیم بە‌چە‌ند کە‌سە‌وە کردوه و هە‌ندێک زانیاریم سە‌بارە‌ت بە‌بیۆگرافیی سە‌ید محە‌مە‌دی حە‌میدی لای خۆم یاداشت کردوە. هە‌روەها ئە‌حمە‌دی شە‌ریفی لە‌وتارێکی بە‌نرخیدا کورتە‌یە‌کی ژیاننامە‌ی ئە‌وە‌ی نوسیوەتەوە.(24) وا لێرە‌دا تیشکێک دە‌خە‌مە سە‌ر ژیانی: سە‌ید محە‌مە‌د کوڕِی عوبە‌یدوڵڵا، کوڕِی سە‌ید فە‌یزوڵڵا، کوڕِی سە‌ید شوکوروڵڵای پارسانیا، ساڵی 1903 لە‌گوندی داشالوجە‌ی سە‌قز لە‌دایکبوە. لەبەر ئەوەی مرۆڤێکی ڕوناکبیر و پاک و دڵسۆز بوە لە سە‌ردە‌می کۆماری کوردستاندا کراوەتە سە‌رنوسە‌ری گۆڤاری کوردستان و ڕۆژنامە‌ی کوردستان. پاش کۆمار توشی مەینەتی و دەربەدری بوە. ڕۆژی هەینی ڕێکەوتی 27-04-1979 لە شاری سنە کۆچی دوایی کردوه و له گۆڕِستانی شێخ محە‌مە‌دی باقری غیاس نێژراوە. سە‌ید محە‌مە‌دی حە‌میدی یە‌کێکە لە هە‌زاران ڕوناکبیر و تێکۆشە‌ری گومناوی نە‌تە‌وە‌کە‌مان.\nلە ل(42)دا ناوی "سدیق ئە‌نجیری ئازە‌ر"ی هێناوه و لە ل(61)، لە‌پە‌راوێزی ژمارە (38)دا نوسیویە‌تی: "ئە‌م ڕووناکبیرە له ساڵی 1968 دا تیرۆر کرا". پاشان لە ل(62)دا بە‌پێی سە‌رچاوە‌یە‌کی دیکە نوسیویە‌تی:" هێدی پێی وایە لەساڵی 1966دا لە مامەڕووت لە کوردستانی باشوور لە ئەنجامی سەرەڕۆیی ئەحمەد تۆفیق دا تێدا چوە". لە ل(99)شدا نوسیویە‌تی: "سە‌دیق ئە‌نجیری ئازە‌ر یە‌کێک بوو له تێکۆشە‌رە‌کانی سە‌ردە‌می کۆمارو پاشتریش وە‌کو مامۆستای قوتابخانە، دوور خراوە‌تە‌وە بۆ تاران و لە‌وێ پە‌رە‌ی بە خوێندن داوە‌و بووەتە مامۆستای زانستگا... پاش ڕووخانی کۆمار ئاوارە‌ی کوردستانی باشوور بوو، دوای ئە‌وە‌ی ماوە‌یە‌کی زۆر له گە‌ڵ حیزبی(تودە)ی مارکسیدا کاری کرد". لێرە‌دا چە‌ند هە‌ڵە‌ی زە‌ق بە‌رچاودە‌کە‌ون:\n1- بە‌پێی هە‌ندێک زانیاریی گە‌یشتومە‌تە ئە‌و باوە‌ڕە‌ی کە سدیق ئە‌نجیری ئازە‌ر لەسەرەتای مانگی مای 1966دا بە‌برِیاری ئە‌حمە‌د توفیق "عە‌بدوڵڵای ئیسحاقی"و بە‌دە‌ستی سە‌ید حە‌سە‌ن (برازای ئە‌حمە‌د تۆفیق) تیرۆرکراوە. چە‌ند کە‌سی دیکە‌ش دە‌ستیان لە‌وکارە تیرۆریستییە‌دا هە‌بوە کە هە‌ندێکیان مردون و ئە‌وانی دیکە‌ش لە ژیاندان!\n2- سدیق ئە‌نجیری ئازە‌ر "مامۆستای زانستگا" نە‌بوە، بە‌ڵکو کارمە‌ند "فە‌رمانبە‌ر" بوە لە وە‌زارە‌تی فە‌رهە‌نگ!\n3- سدیق ئە‌نجیری ئازە‌ر پاش ڕوخانی کۆماری کوردستان نەهاتوەتە باشوری کوردستان، بە‌ڵکو دوای ڕوخانی کۆمار خۆی گە‌یاندوەتە تاران و لە گوندی (گلندوک) کە دەکەوێتە نزیک تارانەوە، بوە‌تە مامۆستا و بە‌وجۆرە خۆی گوم کردوه و لە‌گرتن و زیندان ڕزگاریبوە. ئیدی هەر لەتاران ژیاوە هەتاکو ساڵی 1964. لە مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی 1964دا لە‌سە‌ر داوا و پێشنیاری "سلێمانی معینی" بۆ بە‌شداریی لە دوە‌مین کۆنگرە‌ی حیزبی دیموکراتی کوردستان، لە تارانە‌وە هاتوەتە ناوچە‌ی قە‌ڵادزێ و دواتر نە‌یتوانیوە بگە‌رِێتە‌وه و ویستویە‌تی درێژە بە تێکۆشانی خۆی بدات. سە‌رە‌نجام ئە‌حمە‌د تۆفیق سە‌رنوگمی کردوە.(25)\n4- "حیزبی (تودە)ی مارکسی" هە‌ڵە‌یە، "حیزبی تودە‌ی ئێران" ڕاستە.\nلە ل(231)دا کورتەیەکی ژیاننامەی"حەقیقی" شاعیری نوسیوە، لەوێدا ساڵی لەدایکبون و مردنی ئەوی بەم جۆرە نوسیوە: (1902 ـ 1995ز). ڕاستییەکەی حەقیقی لە 28-10-1375 ( 18-01-1997 )دا کۆچی دوایی کردوە، نەک 1995.\nلە ل(234)دا کورتەیەکی ژیاننامەی "سەید کامیلی ئیمامی" شاعیری نوسیوە، بەڵام نەیزانیوە کەی کۆچیدواییکردوە و لە جێی مێژوەکە نیشانەی پرسیاری داناوە. سەید کامیلی ئیمامی له ڕۆژی 27-08-1989 دا کۆچی دوایی کردوە.\nلە ل(250)دا کورتەیەکی دەربارەی ژیاننامەی خالید ئاغای حسامی نوسیوە. لەوێدا نوسیویەتی: "هێدی 1927 ـ ؟ ز". دەبینین لە جێی ساڵی(مردنی) نیشانەی پرسیاری داناوە! کە لە حاڵێکدا خالید ئاغای حسامی ئێستا لە شاری هەولێر دەژی، تەنانەت نوسەری ئەم کتێبەش ئەوەی زانیوە و لە ل(252)دا نوسیویەتی: "تا ئەمڕۆیش لە ژیاندا ماوەو لە شیعر نووسینیش بەردەوامە". مادام خالید ئاغای حسامی هەتاکو ئێستا لەژیاندایە، دەبوا تەنها ئاماژەی بۆ مێژوی لەدایکبونی بکردایە و نەدەبوا نیشانەی پرسیار لەجێی مێژوی مردنی دابنێت!(26)\nلە ل(170)دا نوسیویەتی: "ڕۆژنامە‌ی کوهستان یەکەمین ژمارەی لە دوو شەممە 7ی ئاداری 1944دا دەرچووە". لێرەدا چەند ڕونکردنەوەیەک بە پێویست دەزانم: یەکەم ـ یەکەمین ژمارەی (نامە‌ی کوهستان)، ڕۆژی دو شەممە 7ی اسفند 1323 بەرامبەر بە(26ی فێبروەری 1945) دەرکراوە، نەک 7ی ئاداری 1944!!\nدوەم ـ جێی سەرنجە لە چەند لاپەڕەدا، لە پەراوێزەکاندا مێژوی هەندێک ژمارەی (نامەی کوهستان)ی بەهەڵە نوسیوە، بۆ نمونە لە ل (219)دا لە پەراوێزی ژمارە (21)دا نوسیویەتی: "کوهستان، ژ (2)، 14ی شوباتی 1944". باشە ئەگەر "یەکەمین" ژمارەی (نامە‌ی کوهستان) لە 7ی ئاداری 1944دا دەرکرابێت، (وەک لەم کتێبەدا نوسراوە)، چۆن "دوەمین" ژمارەی لە 14ی شوباتی 1944 دا دەرکراوە! خۆ بەرەودواوە نەڕۆیشتوە! لە ل (220)یشدا لە پەراوێزی ژمارە (30) (هەروەها لە ل (221) پەراوێزی ژمارە (47)دا نوسیویەتی: "کوهستان، ژ 45، 15ی کانونی دووەمی 1945"! هەر لە ل (221) لە پەراوێزی (53)دا نوسیویەتی: "کوهستان، ژ 48، 16ی شوباتی 1945"! (هەروەها چەند هەڵەی دیکەی لەم جۆرەم لای خۆم دەسنیشان کردوە).\nلە ل (259) و (260)دا چەند دێڕێکی دەربارەی دڵشادی ڕەسوڵی نوسیوە، بێ ئەوەی توانیبێتی گۆشەیەک لە بیۆگرافیی ئەو ڕونبکاتەوە. لەوێدا لە زمانی (د. عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ)ەوە نوسیویەتی: "... لە شۆڕشی ئەیلوولدا دەستی لەگەڵ رژێمی بەغدا تێکەڵ کردو بە دەستی شۆڕش لە 1965دا کوژرا". سەیر ئەوەیە کە دوان لەو سەرچاوانەی نوسەری ئەم کتێبە سودی لێ وەرگرتون، هەندێک زانیارییان سەبارەت بە ژیانی دڵشادی ڕەسوڵی تێدایە، بەڵام چونکە بە وردیی نەیخوێندونە‌تەوە، ئاگای لەوە نەبوە! یەکێکیان کتێبی (چێشتی مجێور)ی هەژارە، کە نوسەری ئەم کتێبە لە ل (296)دا "وەک یەکێک لە سەرچاوەکان" ئاماژەی بۆکردوە. هەژار لەو کتێبەیدا، لە ل (448)دا کورتەیەکی دەربارەی دڵشادی ڕەسوڵی نوسیوه و باسی دواساڵەکانی ژیانی ئەوی کردوە. ئەوی دیکەیان کتێبی "نگاهی بە تاریخ مەهاباد"، نوسینی: (سەید محەمەدی سەمەدی)یه، کە لە ل (54) و چەندین لاپەڕەی دیکەدا وەک سەرچاوە سودی لێوەرگرتوە. سەید محەمەدی سەمەدی لەو کتێبەیدا لە ل (174 ـ 177)دا لە زمانی عەبدولڕەحمانی ڕەسوڵی(برای دڵشادی ڕەسوڵی)یەوە، کورتەیەکی ژیاننامەی دڵشادی ڕەسوڵی نوسیوەتەوە و تا ڕادەیەک ناساندویەتی. سەید محەمەدی سەمەدی لەو کتێبەیدا، لە ل (177)دا نوسیویەتی: "دلشاد در حدود سال 1347 شمسی بە دست افراد بارزانی کشتە شد". ساڵی 1347ی هەتاوی دەکاتە 1968.(27)\nلە ل (109) و (263)دا نوسیویەتی: "حەسەنی قزڵجی لە 1985دا شەهید بوە". وەکو من لە ژیاننامەی "حەسەنی قزڵجی"م کۆڵیوەتەوە، گەیشتومەتە ئەو باوەڕەی کە لە مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی 1984دا شەهیدکراوە.\nهەرچەند من نیازم نییە هیچ دەربارەی لایەنی زمانەوانیی و ڕێنوس و خاڵبەندیی ئەو کتێبە بنوسم، بەڵکو ئەوە جێدەهێڵم بۆ کەسانی پسپۆری ئەو بوارانە، بەڵام لە دوا سەرنجمدا چەند تێبینییەکی زۆر کورت دەخەمە بەرچاو:\n1. لە چەند لاپەڕەدا وشەی (سەرانی) بۆ ڕابەرەکانی کۆماری کوردستان بەکارهێناوە. بۆ نمونە لە ل(49)دا ناوی سەرباسەکەی بەم جۆرە نوسیوە:"دادگایی و لە سێدارەدانی سەرانی حکومەت". لای هەمومان ڕۆشنە کە لە زمانی سیاسیی و ڕۆشنبیریمان دا وشەی(سەران) وشەیەکی نێگەتیڤە و بۆ بەرەی دوژمنان و ناحەزان بەکاری دەهێنین. ئەگەر نوسەری ئەم کتێبە پێی وایە کە ڕابەرەکانی کۆماری کوردستان له بەرەی گەلدا بون و دژی داگیرکەرانی کورد و کوردستان بون، دەبوا وشەی وەک: (ڕابەرانی، سەرکردەکانی، بەرپرسەکانی...) بەکاربهێنایە نەک (سەرانی)!\n2. چ "هێمن" و چ "هەژار"یش لە کتێب و شیعر و بەرهەمەکانیان دا کاتێک ناوی خۆیان نوسیوە، تەنها "هێمن" و "هەژار"یان نوسیوە. کەچی لەم کتێبەدا، لە دەیان لاپەڕەدا"هێمن موکریانی" و "هەژار موکریانی" نوسراوە. لە حاڵێکدا هەردوکیان، بەر لە هەرچی، خۆیان بە"کوردستانی" زانیوە نەک "موکریانی"!\n3. هەروەها لە دەیان لاپەڕەدا دەستەواژەی: "کوردستانی ڕۆژهەڵات، کوردستانی باشوور، کوردستانی باکوور..."ی بەکار هێنراوە. ئەگەر نوسەری ئەم کتێبە پێی وایە کە دەستەواژەی "کوردستانی ئێران، کوردستانی عیراق، کوردستانی تورکیا..." دان نانه بە پارچەپارچەیی کوردستان و دەستەواژەیەکن کە بە قازانجی داگیرکەرانن بۆیە لە لێکۆڵینەوەکەیدا (کەمتر) بەکاری هێناون! ئەوا دەبوا بیزانیایە کە دەستەواژەی "کوردستانی ڕۆژهەڵات، کوردستانی باشوور، کوردستانی باکوور..."یش دان نانێکی تەواوە بە پارچەپارچەیی کوردستاندا! بۆ کەسێک کە کوردستان بە یەک وڵات بزانێت، باشترین و دروستترین دەستەواژە بۆ ئاماژەکردن بۆ بەشە جیاجیاکانی ئەوەیە کە بنوسێت: "باشوری کوردستان، باکوری کوردستان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ڕۆژئاوای کوردستان"، واتە کوردستان یەک وڵاتە و بەشێکی کەوتوەتە باشورەوە، بەشێکی دیکەی کەوتوەتە باکورەوە...هتد. \nجیا لە‌م هە‌ڵانە‌ی کە لێرە‌دا ئاماژە‌م بۆ کردون و ڕاستم کردونەتە‌وە، چە‌ندین هە‌ڵە‌ی دیکە‌ی نێو ئە‌و کتێبە‌م لای خۆم دە‌ستنیشانکردوە. هە‌روەها زۆر باس و لێکدانە‌وە‌ی نوسە‌رە‌کە‌ی مایە‌ی لێدوان و شیکردنە‌وە‌ی زیاترن، بە‌ڵام بە‌پێویستی نازانم لێرە‌دا لە‌وە زیاتر درێژە بە‌م باسە بدە‌م. مە‌بە‌ستی سە‌رە‌کیشیم لە ڕاستکردنە‌وە‌ی ئە‌و هە‌ڵانە ئە‌وە‌یە کە ئە‌و چە‌شنە هە‌ڵه و کە‌موکوڕیِیانە بە‌سە‌رماندا تێنە‌پە‌ڕِێت و چیدیکە ئە‌و زانیارییە ناڕِاست و نادروستانە لێره و لە‌وی "چە‌ند بارە" نە‌کرێنە‌وە و هە‌رچی زیاتر هە‌وڵ بدە‌ین مێژوی نە‌تە‌وە‌کە‌مان بەبێ هەڵە و بە‌ڕِاستی و دروستیی بنوسنیە‌وە.\n1-William Eagleton، Jr.، The Kurdish Republic of 1946، Oxford University Press، London، 1963\n2-Archie Roosevelt، Jr.، The Kurdish Republic of Mahabad، The Middle East Journal، Volume1، July 1947، nmuber3.\n(3) ولیم ایگلتن الابن، جمهوریە مهاباد 1946، ت: جرجیس فتح اللە، دار الطلیعە، بیروت، 1970. (دەزگای ئاراس لە شاری هەولێر، لە ساڵی 2000دا سەرلەنوێ چاپیکردوەتەوە).\n(4) بۆ نمونە لە ژمارە 3 و 4 ی گۆڤاری (Kurdistan Times)دا بە دو بەش، دەقاودەق بڵاوکراوەتەوە. (تێبینی: ژمارە 3 ی ئەم گۆڤارە لە دێسێمبەری 1993 و ژمارە 4 یش لە نۆڤێمبەری 1995 دا دەرکراوە).\n(5) لە ژمارەکانی سەرەتای"گۆڤاری کوردستان" و "ڕۆژنامە‌ی کوردستان"ی سەردەمی کۆماری کوردستاندا، ناوە‌کانیان بە "کوردوستان" نوسراوە. کە نوسینی ئەو (و)ە لەباری ڕێزمانی و زمانەوانییەوه هەڵەیە، هەروەک چۆن نابێت بنوسین: (پاکوستان، عەرەبوستان، هیندوستان...). جێی سە‌رنجە کە نوسە‌ری ئە‌م کتێبە کاتێک لە‌و گۆڤار و ڕۆژنامە‌یەی کۆڵیوە‌تە‌وە، دیقە‌تی ئە‌و (واو)ە‌ی نە‌داوه و لە ڕوی (ڕێزمانی)یە‌وە ڕونکردنە‌وە‌یە‌کی لە‌بارە‌یە‌وە نە‌نوسیوە!\n(وەکو خۆم دیقەتم داوە لە ژمارە یەکی ڕۆژنامەی کوردستان هەتاکو ژمارە 9ی ناوەکەی بە (کوردوستان) نوسراوە، بەڵام لە ژمارە (10) بە دواوە بە (کوردستان) نوسراوە).\n(6) William Eagleton Jr، The Kurdish Republic of 1946، P.10I.\n(7) جوتیار تۆفیق، چە‌ند گۆڤار و ڕۆژنامە‌یە‌کی بێسە‌رو شوێن، ڕۆژنامە‌ی کوردستانی نوێ، ژمارە 1599، پێنجشە‌ممە 23-04-1998 ، ل10.\n(8) محە‌مە‌د فە‌ریق حە‌سە‌ن، محە‌مە‌دی شاپە‌سە‌ندی شۆڕِە‌سواری بواری چاپخانه و ڕۆژنامە‌گە‌ری، ڕۆژنامە‌ی کوردستانی نوێ، ژ484، 10-09-1993 .\n(9) سید محمد صمدی، نگاهی بە تاریخ مهاباد، مهاباد، انتشارات رهرو، 1373، ص551.\n(10) عەلی کەریمی، ژیان و بەسەرهاتی عەبدولڕەحمانی زەبیحی "مامۆستا عولەما"، سوید، 1999.\n(11) سە‌بارە‌ت بە کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک. لێکۆڵینە‌وە‌یە‌کم نوسیوە، کاتی خۆی کورتە‌یە‌کیم لە ڕۆژنامە‌ی (کوردستانی نوێ)دا بڵاوکردە‌وه (جوتیار تۆفیق، تیشکێک بۆسە‌ر کۆمە‌ڵە‌ی ژیانە‌وە‌ی کوردستان، کوردستانی نوێ، ژمارە 1401، دوشە‌ممە 07-04-1997، لاپە‌ڕِه 6 و 11)، پاشتر لە گۆڤاری (گزینگ)دا سە‌رلە‌نوێ بە هەندێک زانیاریی دیکەوە بڵاوم کردە‌وە. (بڕِوانە: جوتیار، چە‌ند ڕونکردنە‌وە‌یە‌ک دە‌ربارە‌ی کۆمە‌ڵە‌ی ژ. ک.، گۆڤاری گزینگ، ژمارە 31، بەهاری 2001، 36- 39).\nهە‌روها بڕِوانە: ئە‌و لێکۆڵینە‌وە‌یە‌م کە دە‌ربارە‌ی (حیزبی ئازادیخوازی کوردستان)ە و کورتە‌یە‌کیم لە هە‌فتە‌نامە‌ی ئاڵای ئازادی، ژمارە 198 (03-12-1995) و ژمارە 199 (10-12-1995) دا بڵاو کردوە‌تە‌وە.\n(12) رد علی کراس السید أرشی روزفلت، بقلم: زە‌بیحی، جریدە خە‌بات، العدد 192، الجمعە 18 مارت 1960، ص3.\nهە‌روەها بڕِوانە: (جوتیار حاجی تۆفیق، وە‌ڵامی زە‌بیحی بۆ نامیلە‌کە‌کە‌ی ئارشێ ڕۆزڤێڵت و چە‌ند ڕونکردنە‌وە‌یە‌ک، گۆڤاری ئایندە، ژمارە 40، ساڵی 2003، ل145-149). (شایانی باسە کە ئە‌و وتارە‌ی عە‌بدولڕە‌حمانی زە‌بیحی، نوسە‌رو لێکۆڵە‌ر سدیق ساڵح لە عە‌رە‌بییە‌وە کردویە‌تی بە کوردی و لە گۆڤارە‌کە‌دا ناوی لە‌بیرکراوە، لە‌وێدا من تە‌نها ڕونکردنە‌وه و پە‌راوێزە‌کانم نوسیوه - جوتیار).\n(13) Archie Roosevelt، Jr.، The kurdish Republic of Mahabad، P 250\n(14) جریدە خە‌بات، العدد 192، الجمعە 18 مارت 1960، ص3.\n(15) William Eagleton Jr، The Kurdish Republic of 1946، P.133.\n(16) دە‌ربارە‌ی حوسێن فروهە‌ر، بڕِوانە: (جوتیار تۆفیق، حسین فروهە‌ر تێکۆشە‌رێکی گومناو، کوردستانی نوێ، 19-04-1998 ). هە‌روەها(جوتیار حاجی تۆفیق، حسێن فروهە‌ر تێکۆشە‌رێکی گومناو، گۆڤاری ئاڤاشین، ژمارە 12، ساڵی 2000، ل136-141). (ئە‌م گۆڤارە بە‌پیتی لاتینی لە ستۆکهۆڵم دە‌ردە‌کرا).\n(17)عەزيز زەندی کە بە عەزيز ئەڵمانيش ناسراوە، ڕوناکبيرێکی هەڵکەوتوی مەڵبەندی موکریان بوە. ساڵی 1898 لە گوندی قالوێی زەندان، کە دەکەوێتە نزیک شاری مەهابادەوە، لەدایک بوە. لە ساڵانی 1925 ـ 1928دا لەگەڵ چەند میسیۆنێرێکدا چوەتە ئەوروپا و ماوەیەک خوێندویەتی، پاشان گەڕاوەتەوە کوردستان و بەکاری سیاسییەوە خەریک بوە. لەبەر ئەوەی لە یاسادا شارەزا بوە، پێیان گوتوە دوکتۆرعەزیز زەندی. زمانی ئینگلیزی و ئەڵمانی و فارسی و تورکی زانیوە. ساڵی 1926 هەڵبژاردەیەکی لە ئایەتەکانی ئینجیل کردوە بە کوردی و ساڵی 1945 چاپ کراوە و بڵاو کراتەوە.\nعەزيز زەندی خۆی بە نوێخواز و پێشکەوتنخواز زانیوە، بۆیە گەلێک جار لەگەڵ ڕوناکبیران و سیاسەتمەدارانی موکریاندا کەوتوەتە وتوێژی توندەوە. لە سەردەمی کۆماری دیموکراتی کوردستان 1946 دا ماوەیەک لە تەورێز بوە، پاشان چوەتە تاران و بوەتە دادوەر. ڕۆژی 16-07-1972 دا لە تاران کۆچی دوایی کردوە.\n(18) غە‌نی بلوریان، ئاڵە‌کۆک - بە‌سە‌رهاتە‌کانی سیاسی ژیانم، ستۆکهۆڵم، 1997، ل35.\nهەروەها بۆ زانیاری زیاتر دە‌ربارە‌ی شانۆیی "دایکی نیشتمان" بڕِوانە:\n"برایمی فە‌رشی، کورتە‌یە‌ک لە‌سە‌ر شانۆی دایکی نیشتیمان، گۆڤاری گزینگ، ژمارە7، بەهاری 1995، ل23-28".\n(19) بۆ زانیاری زیاتر دەربارەی شانۆگەریی (لە ڕێی نیشتماندا) بڕِوانە:\n1ـ مستەفا ساڵح کەریم، شانۆنامەی لە ڕێی نیشتمان دا، گۆڤاری ڕەنگین، ژمارە 27، ئاپریلی ساڵی 1990، ل 38 ـ 39.\n2ـ یاسین قادر بەرزنجی، ڕۆژنامەی عیراق، ژمارە 1306، 09-06-1980.\n(د. فە‌رهاد پیرباڵ، مێژوی شانۆ له ئە‌دە‌بیاتی کوردیدا لە‌کۆنە‌وە تا 1957، هە‌ولێر، 2001، ل 87).\n(20) ڕۆژی شەممە 29-01-2005 کاتژمێر 4ی پاشنیوەڕۆ ـ بەکاتی سوید ـ لە ستۆکهۆڵمەوە تەلەفۆنم بۆ سلێمانی کرد و لەگەڵ محەمەدی شاپەسەندیدا قسەمکرد و سەبارەت بە هەندێک لایەنی ژیانیی پرسیارم لێکرد. لە نێو قسەوباسدا جارێکی دیکە لەبارەی مێژوی لەدایکبونیەوە پرسیارمکرد و هەمان وەڵامی چەند ساڵ لەمەوپێشی دامەوە و دڵنیایکردم کە لە پاییزی 1920دا لەدایکبوە و ئەو مێژوە ڕاست و دروستە. (لەم ساڵانەی دواییدا محەمەدی شاپەسەندی بە هاوکاریی چەند دۆستێک، بەشی زۆری بیرەروەرییەکانی خۆی نوسیوەتەوە. ئاواتەخوازم هەتاکو خۆی لە ژیاندایە ئەو بیرەوەرییانە بڵاوبکرێنەوه و کەلێنێک لە مێژوی هاوچەرخی نەتەوەکەمان پڕبکاتەوە).\n(21) حە‌سە‌نی قزڵجی لە گۆڤاری "هە‌ڵاڵە"دا ئاماژە‌ی بۆ ئە‌وە کردوە کە هە‌ژار شیعری لە‌گۆڤاری "ئاوات"دا بڵاوکردوە‌تە‌وە، برِوانە:\nح. قزڵجی، شاعری ملیی و بە‌ناوبانگی کورد هە‌ژار، گۆڤاری هە‌ڵاڵە، ژمارە 3، بانە‌مە‌ڕِی 1325، ل18.\nهەروەها هێمن لە (تاریک و ڕوون)، ل 21 دا نوسیویەتی: "کۆمەڵە گۆواری ئاواتیشی چاپ کرد و من لەویشدا نووسیم".\n(22) دە‌ربارە‌ی مە‌لا ئە‌حمە‌دی فە‌وزی بڕِوانە:\n1- جوتیار حاجی تۆفیق، حە‌سە‌نی قزڵجی دڵێکە لە‌لێدان ناکە‌وێت، ڕۆژنامە‌ی ڕێگای کوردستان، ژمارە 239، 19-02-1997، پە‌راوێزی 3.\n2- جوتیار حاجی تۆفیق، کورتە‌یە‌ک لە‌ژیان و بە‌رهە‌مە‌کانی حە‌سە‌نی قزڵجی، گۆڤاری ئاڤاشین، ژمارە 13، ساڵی 2000، ل 82-92، پە‌راوێزی 4. (ئە‌م گۆڤارە بە‌پیتی لاتینی لە‌ستۆکهۆڵم دە‌ردە‌چو).\n(23) هێمن، تاریک و ڕوون، لە‌بڵاوکراوە‌کانی بنکە‌ی پێشە‌وا، 1974، ل 11.\n(24) بڕِوانە: ئە‌حمە‌دی شە‌ریفی، سە‌ید مە‌حە‌مە‌دی حە‌میدی سە‌رنوسە‌ری ڕۆژنامه و گۆڤاری کوردستان، گۆڤاری هاوار، ژمارە 15، ڕێبە‌ندانی 2004، ل 17-21.\n(25) شایانی باسە محەمەدی خزری ساڵی 2003 لە وڵاتی سوید کتێبێکی بە ناوی "لاپەڕەیەک لە تێکۆشان و جوڵانەوەی ساڵەکانی 1963 ـ 1968ی حیزبی دیموکراتی کوردستان" بڵاو کردەوە کە بەشی زۆری دەربارەی ژیان و تێکۆشانی "سدیقی ئەنجیری ئازەر"ه و تیایدا ڕۆشنایی خستوەتە سەر دوا ساڵەکانی ژیانی و چۆنێتیی سەرنگومکردنی. (بەداخەوە ئەو کتێبە هەڵەی چاپی زۆرە، ئەگینا باسەکانی بەنرخ و گرنگن و ڕاستگۆیانە نوسراون).\n(26) خالید ئاغای حسامی لەسەردەمی کۆماردا بە نازناوی "شێواو" و پاشتر بە نازناوی "هێدی"یەوە شیعرەکانی خۆی بڵاوکردوەتەوە.\n(27) کورتەیەکی ژیاننامەی "دڵشادی ڕەسوڵی"م لای خۆم نوسیوەتەوە و لە دەرفەتێکدا بڵاویدەکەمەوە. هەروەها محەمەدی شاپەسەندی وێنەیەکی زۆر بەنرخی ئەوی داومەتێ کە کاتی خۆی دڵشادی ڕەسوڵی وەک هاوڕێیەکی نزیکی بۆ یادگاریی پێشکەشی کردوە.\nلەم لێکۆڵینەوەیەمدا هەر ڕستە و پەرەگرافێکم له کتێبی (ڕۆژنامە‌نوسیی کوردی سە‌ردە‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947) وەرگرتبێت، وەکو خۆی نوسیمەتەوە و بە هیچ جۆرێک دەستکاریم نەکردوە.\nستۆکهۆڵم / مارتی 2005\n1. 👁 03-12-1995\n2. 👁 06-12-1945\n3. 👁 07-04-1997\n4. 👁 09-06-1980\n5. 👁 10-12-1995\n6. 👁 15-12-2004\n7. 👁 19-02-1997\n➕ ئەم بابەتە لەلایەن: (سەریاس ئەحمەد)ەوە لە: Oct 20 2015 11:25AM تۆمارکراوە\n👁 ئەم بابەتە 10,119 جار بینراوە


فه‌رهه‌نگی ناوازه‌ی Dic Box بۆ هه‌ردوو سیسته‌می iOS و ئه‌ندرۆید ئینگلیزی كوردی . به خۆرای دایبگره - Yeane.Org ماڵپەری یانی\nفه‌رهه‌نگی ناوازه‌ی Dic Box بۆ هه‌ردوو سیسته‌می iOS و ئه‌ندرۆید ئینگلیزی كوردی . به خۆرای دایبگره\nفه‌رهه‌نگی ناوازه‌ی Dic Box بۆ هه‌ردوو سیسته‌می ئایفۆن ئایپاد و ئه‌ندرۆید.\nئه‌م فه‌رهه‌نگه ته‌واوی زانیاری له‌سه‌ر وشه‌ت ده‌داتی هه‌ر وشه‌یه‌ك داوا بكه‌ی\nتێدایه ئه‌گه‌ر وشه‌ی داوا كراو نه‌بوو ئه‌توانی به شێوه‌ی ئۆنلاین ده‌ستت بكه‌وێت\nرێگه‌یێكی باشه بۆ فێربوونی زمانی ئینگلیزی به هۆی به‌شی History\nئه‌توانی كات دابنێیت بۆ به‌بیر هێنانه‌وه‌ی وشه‌ی به‌دوادا گه‌راو . كۆمه‌لێ تایبه‌ت مه‌ندی تری ناوازه.\nفه‌رموون دایگرن بۆ ئایفۆن ئایپاد\nفه‌رموون دایگرن بۆ ئه‌ندرۆید\nیاری بۆ ئه‌ندرۆید Angry Birds Stella POP (Mod Shopping\nباشترین بەرنامە بۆ گۆڕینی ڕوکاری کیبۆڕدی مۆبایلەکانمان بۆ ئایفۆن و ئەندڕۆید