فیزیایی کلاسیک / فیزیک / گشتی\nby هیوا ئەبوبەکر\nنوسینی: لۆید مۆتز و جێفەرسۆن ویڤەر\nوەرگێڕانی: شێرکۆ ڕەشید قادر\nهەرچەندە گالیلۆ گالیلەی (1564 – 1642) هاوچەرخی یۆهان کێپلەر بو، بەڵام ئەم دو زانایە بە دەگمەن ئاڵوگۆڕیان لەگەڵ یەکتریدا کردوە و زۆر کەمیش شتی هاوبەش لە نێوانیاندا هەبوە، کەچی هەردوکیان بە پلەیەکی بەرز بەرپرس بون لە داڕشتنی ئەو بناغە زانستییەی کە نیوتن توانی بە هۆیەوە ئەو ڕۆڵە ببینێت لە توێژینەوەی میکانیکدا. دەشێت بگوترێت کە گالیلۆ ئەو ماتماتیکناسە بەهرەمەندە نەبو بە بەراورد لە چاو کێپلەردا، بەڵام خولیا و پسپۆڕییەکانی زیاتر بون و هەمەچەشنە بون، جگە لەوەی زۆر سودی لە تاقیکردنەوە بینی بۆ پیشاندانی دیاردە فیزیکییەکانی وەکو تاودانی کەوتنە – خوارەی تەنەکان بە شێوەیەکی ئازادانە . لەوەش زیاتر، گالیلۆ پیشەگەرێکی دەست-ڕەنگینی داهێنەر بو کە توانی ئامێرێکی وەکو تەلەسکۆپ پەرەپێبدات و بە فراوانی سنورەکانی ئاسمانی بەرچاومان تێپەڕێنێت.\nگالیلۆ کە کوڕی بازرگانێکی فلۆرەنسی بو، سێ ڕۆژ بەر لە مردنی مایکل ئەنجلۆ لە دایکبوە، لە زەمەنێکدا کە زانست هێشتا لە دۆخێکی ساواییدا بوو، دەستی قورسی پیاوانی پاپا زانایان و توێژینەوەیان دادەپڵۆسی. لای بابی، هیچ هۆیەک نەبوو کە هانی کوڕەکەی نەدا بۆ ئەوەی سەربەستانە ئاڵوگۆڕی ئایدیاکان نەکات، بێگومان سیفاتی پەرۆشانەی خۆی بۆ مشتومڕی ئازادانە و بێ قەیدوشەرت بۆ کوڕەکەی وەک میراتیەک جێهێشت، جا لە هەر پرس و دیسپلینێکدا بێت. گالیلۆی منداڵ بۆ خوێندن چوە دێری ڤۆلۆمبراسۆ، کە نزیک فلۆرەنسا بوو، پاشان بۆ خوێندنی ماتماتیک ڕویکردە زانکۆی پیزا. سەرەتا بوو بە موحازیر لە ئەکادیمیای فلۆرەنسی و دوایش، لە ساڵی 1592 دا لە زانکۆی پادوا لە کۆماری ڤێنیس بوو بە وانەبێژی ماتماتیک. گالیلۆ لێرە هەژدە ساڵی بەسەربرد، هەژدە ساڵی پڕ بەرهەمی نایاب و جگە لەوەی کە خۆشترین تافەکانی ژیانی بوون. لەم زانکۆیە کۆمەڵێک تاقیکردنەوەی ئەنجامدا کە کەموکوڕییەکانی فیزیای ئەرستۆێ نمایشکرد، وەکو ئەو دیدە باوەی کە دەڵێت بەردەوامی جوڵەی تەنێک تەنها لە کاتێکدا جایزە ئەگەر هێزە پاڵنەرەکە هێشتا کاریگەری لەسەر تەنەکە هەبێت، ئەم دەرەنجامە بوو بە هۆی ئەوەی کە گالیلۆ زۆر نزیک بێتەوە لە دۆزینەوەی چەمکی سرەوتن (بەردەوامی) inertia . جگە لەمە، گالیلۆ لەمەڕ ئەوەش مشتومڕی کردوە کە هەمو تەنەکان، ئەگەر لە فەزایەکی دور لە هێزی لێکخشاندندا بن، ئەوا لە هەمان کاتدا دەکەونە خوارەوە. ئەوەش دەگێڕنەوە کە گالیلۆ لە ترۆپکی بورجی پیزاوە تەنی بارستە جیاوازی بەرداوەتە خوارەوە بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە ئەرستۆ هەڵەیە، چونکە ئەرستۆ دەڵێت کە تەنە قورسەکان زۆر زوتر دەکەونە خوارەوە، هیچ تۆمارێک نییە بیسەلمێنێت کە گالیلۆ بە ڕاستی ئەم تاقیکردنەوەوانەی ئەنجامدابێت.\nلە نێو داهێنانە زانستییەکانی گالیلۆدا، پەندۆڵ، تەرازوی هایدرۆستایکی، کە پرینسیپی داینەمیکە، پەرگاڵی جیۆمەتری و گەرمی – پێو هەن. لە تەلەسکۆپیشدا گۆڕانکاری و داهێنانی کردوە و خۆشی، وەک یەکێک لە سەرنجدەرە بێهاوتاکانی فەلەک خستەڕو، ئەویش بە هۆی تێڕامانەکانی لەمەڕ ڕوی مانگ و دۆزینەوەی ئەستێرەکانی ژیۆپیتەر و فەیسەکانی ڤینۆس. توێنژینەوە وردەکانی لەمەڕ بەرزی و نزمییەکان لەسەر ڕوی مانگ بون بە هۆی پێکدادان لەگەڵ کڵێسەدا. لە چاوی تەلەسکۆپەکەیەوە، ئەو دیاردانەی بینی کە وەک دەریای تاریک و خاکی گەش دەهاتنە بەرچاو، دەریا و کیشوەر، لوتکەی چیاکان لە سایەی ڕوناکی بەیانیاندا هەڵچون و سێبەریش نشێوەکانی دایپۆشیوە. گالیلۆ هەستیکرد کە وێکچونی جوگرافی لە نێوان زەوی و مانگدا بە ئاشکرا دیارە، بۆیە بە بێ هیچ دودڵییەک ئەو بانگەشەیەی کرد کە زەوی و مانگ هەمان پێکهاتەیان هەیە. ئەم دەرەنجامە شتێکی خەتەر بو، چونکە هەتا ئەو کاتە بیڕوڕای باو و بڵاو وەها بو کە زەوی چەقی گەردونە و لە پێکهاتەیەک دروست بوە کە لە هیچ شوێنێکی تر نییە. گالیلۆ سیستەمی کۆسمۆلۆژیای چەقە – خۆری کۆپەرنیکۆسی هەڵبژارد، ئەو مۆدڵەی کە دەڵێت زەوی جگە لە هەسارەیەکی لاوەکی لە سیستەمی خۆریدا هیچی تر نییە، ئەمانە گالیلۆیان قایلکرد کە تێگەی کڵێسەی ئۆرتۆدۆکسی سەبارەت گەردون هەڵەیە.\nبەمجۆرە گومانەکەی گالیلۆ لە هەمبەر فەلسەفەی ئەرستۆیی نمایشێک بو بۆ تەحەداکردنی ڕۆشنفکری فەرمانرەوای کڵێسە و لای پیاوانی ئایینی، کە ئاشنایەتییان لەگەڵ بیرورای گالیلۆدا هەبو، شتێک نەبو لایان ون ببێت. کڵێسە خۆی حەوسەڵەی ئەم جۆرە بیروڕا نەیارانەی نەبو، چونکە خۆشی بەرەو ڕوی هەڕەشەی پرۆتێستەکان بوبوەوە، هەر بۆیەش زیادەڕۆیی لە ئازادی بیروڕادا لای زۆرێک بوبو بە هۆی سەرهەڵدانی دوبەرەکی، سەرەنجام کڵێسە نەیتوانی بواری زیاتر بڕەخسێنێت بۆ ئەوەی خەڵکانی تر تەحەدای مەزەبەکانی ئایین بکەن. گالیلۆ ئاگادری ئەم هەڵوێستە بو، بەلام خولیای بۆ سیستەمی کۆپەرنیکۆسی بو بە هۆی ئەوەی کە بەرگری لە مۆدڵی چەقە – خۆری بکات و ئەمەش لە خۆیدا دەسەڵاتدارانی ئایینی وروژاند کە سزای بدەن، هەر وەک گالیلۆ خۆی لەو نامەیەدا کە لە ساڵی 1597 بۆ کێپلەری ناردوە، بە ڕاشکاوی دەڵێت:\nئەوە چەندەها ساڵە، من هەواداری تێڕوانینی کۆپەرنیکۆسیم، ئەو سیستەمەی کە هۆکاری زۆر لە دیاردەکانی سروشت تەفسیردەکات کە سەلیقەی عام توانستی لێکدانەوەیانی نییە. بۆ سەلماندنی ئەم نامەیە، گەلێک مشتومڕم ئامادەکردوە، بەڵام جورئەت ناکەم بیان خەمە بەردەم ڕۆشنایی خەڵک، چونکە دەترسم چارەنوسەکەم هەمان چارەنوسی ئوستادەکەمان، کۆپەرنیکۆس، بێت، ئەو پیاوەی، هەرچەندە لە نێو هەندێکدا نەمری فەراهەمکرد، بەڵام لە چاوی زۆربەی هەرە زۆری خەڵکەوە (ژمارەیەکی زۆر گەمژە) بوە بە مادەیەکی گاڵتە و ڕق.\nهەڵوێستی موحافیزانەی گالیلۆ کاتێک گەورەتر بو کە لە ساڵی 1600 دەسەڵاتی کڵێسە، دوای هەشت ساڵ زیندانیکردن، ئازار و ئەشکەنجەدان لە ڕۆما گیوردانۆ برونۆی Giordano Bruno بە تۆمەتی کفر بە زیندویی سوتاند. هۆکاری کوشتنی برونۆ ئەوەبو کە رەتیکردەوە پاکانە بۆ بیروڕا فەلسەفییەکانی بکات و جارێکی تر و بە جۆرێکی تر دایان بڕێژێتەوە. برونۆ باوەڕی وابو کە گەردون ناکۆتایە و ژمارەیەکی ناکۆتا دونیا لەخۆدەگرێت. لای برونۆ نەبونی چەق لە گەردوندا و فرە دونیایی گەردون هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بون بۆ تیوری چەقە – زەوی، برونۆ ئامادە نەبو دەستبەرداری ئەم کفرانە ببێت و سازش بکات، هەر بۆیەش چارەنوسەکەی بەو جۆرە بو. جیاوازییەکی گرنگ لە نێوان گالیلۆ و برونۆدا ئەوەبو کە برونۆ، کۆسمۆلۆژیاییەکی تەبەنناکرد کە تەواو دژ بە وێنەی جیهان بو کە ئنجیل پێشکەشمان دەکات، لە کاتێکدا گالیلۆ، ئامادە نەبو دەرەنجامەکانی تیوری کۆپەرنیکۆس بە جۆرێک تەفسیربکات کە دژ بە ئاکاری مەسیحییانە بێت:\nبە درێژایی ژیانی خۆی، گالیلۆ ئەو قەناعەتەی هەبو کە ئەگەر خوێندنەوەیەکی گونجاو بۆ کتێبی پیرۆز بکرێت ئەوا کتێبی پیرۆز و چەمکی وەستانی خۆر و بزاوتی زەویلەگەڵ یەکتردا تەریبن. هیچ بەڵگەیەک لە ئارادا نییە ئەوە نیشان بدات کە گالیلۆ گرفتی لەگەڵ هەستی ئایینی خۆیدا هەبوبێت. گالیلۆ نەک هەر سەرەتای بۆ زانستی هاوچەرخ داڕشت، بەڵکو یەکەم نوێنەری ئەو گروپە زانایە بو کە لایان زەحمەت نەبو سازش لەگەڵ ئەو پرینسپەدا بکەن کە هێزی سەرو سروشت لە زانستدا ڕۆڵی هەیە.\nبیرورا ئایینیەکانی گالیلۆ هیچ ڕێگر نەبون لە بەردەم گفتوگۆکردن سەبارەت بە تیوری کۆپەرنیکۆسی، بەڵام هەوڵدان بۆ دورخستنەوەی کڵێسە لەم پرسە فەشەلی هێنا و هەتا ئیتر لە ساڵی 1616 دا گالیلۆ خرایە ژێر سانسۆر و فەرمانی پێدرا کە نابێت بە هیچ جۆرێک تەبەننای مەزەبی چەقە – خۆری بکات و وەک وانە بیڵێتەوە، ئەمە جگە لەوەی مۆڵەتیشی نەبو کە بەرگری لێ بکات. گالیلۆ، لەم بوارەدا زۆر لە گیوردانۆ برونۆ پراکتیکیتر بو، سەیری کرد کە مرۆڤ بە شەهیدبون بە برژاندن دەسکەوتێکی زۆر بچکۆلە فەراهەم دەکات، هەر بۆیەش ڕازی بو کە ملکەچی فەرمانی سانسۆرەکە ببێت. گالیلۆ تا ساڵی 1623 هیچ بەرهەمێکی جاپ نەکرد، هەتا کاتێک کاردینال بەربەرینی هاوڕێی بو بە پاپا ئوربانی هەشتەم Pope Urban VIII . گالیلۆ وەها بیری کردەوە کە ئوربان پاپای هەشتەم پشتگیری لە هونەر و زانست دەکات، بۆیە کاتێک نەیتوانی قەراری دژ بە سیستەمی چەقە – خۆری ڕەت بکاتەوە، بەڵام لای گالیلۆ ئوربان ”ئاخاوتنی لەمەڕ تیوری چەقە – خۆری وەک فەرزییەیەک و بانگەشەکردن بۆ ئەم فەرزیەیە یاساغ نەکرد.” بەمجۆرە کاتێک گالیلۆ لە ساڵی 1632 دا بەرهەمەکەی ”\nهەرچەندە گالیلۆ زۆر بە وریایی و زیرەکانە تیوری کۆپەرنیکۆسی وەک بەدیلێکی ئیحتیمالی بۆ ئەو مەزەبەی ئێستا لە ئارادا هەیە و لای خەڵک جێگای متمانەیە پێشکەشکرد، بەڵام پشتگیری و هەڵبژاردنی سیستەمی کۆپەرنیکۆسی بە ڕونی لە کتێبی دایەلۆگدا پێوە دیاربو. گالیلۆ گەلێک نەیاری لە دامودەزگاکانی کڵێسەدا هەبو، ئەمانە خەڵکانێک بون ئەو ترسەیان هەبو کە فەلسەفەی ئەرستۆیی بە بەردەوامی لەناوبچێت، هەر بۆیەش ئۆفیسی پیرۆزی کڵێسەیان قایلکرد کە گالیلۆ ملکەچی ڕێکەوتنەکانی 1616 نەبوە. وەک ئەنجامێک، ئۆفیسی پیرۆز لە ساڵی 1632 دا فەرمانیدا کە گالیلۆ بچێت بۆ ڕۆما بۆ ئەوەی ڕوبەڕوی کۆمیتەی لێکۆڵینەوە ببێت. لە مانگی شوباتی 1633 دا، گالیلۆ گەیشتە ڕۆما، دوای چوار مانگ لێکۆلێنەوە و تەحقیق، گالیلۆ تۆمەتبارکرا کە بە چاپکردنی کتێبی دایەلۆگ، ڕێکەوتنەکەی ساڵی 1616 ی پێشێل کردوە. گالیلۆ، دوای تۆمەتکردنەکەی، فەرمانی زیندانی بۆ دەرچو، ناچارکرا چۆک دابدات و پاکانە بۆ بیروباوەڕەکەی بکات و چەمکی سوڕانەوەی زەویبە دەوری خۆردا بە جۆرێکی تر دابڕێژێتەوە. گەلێک کەسان دەڵێن کە گالیلۆ، هەرچەندە پەیمانی دابو کە چیتر تەحەدای سیستەمی چەقە – زەوی نەکات، بەڵام ورتەیەکی لە ژێر لێوەوە دەرچوە و گوتویەتی ”هەر دەجوڵێت” . دوایی مۆڵەتیان بە گالیلۆ بەخشی کە بگەڕێتەوە بۆ ڤیلاکەی خۆی لە فلۆرەنسا، بەڵام هەشت ساڵی ژیانی، واتە هەتا مردن، لە ماڵەوە دەست بە سەر بو. هەرچەندە گالیلۆ چیتر بۆی نەبو کە لە ناو خەڵکدا مشتومڕ بکات، بەڵام لەم تافەدا بەردەوام بو لە تاقیکردنەوەی زانستی و توانی کۆپیەکی دایەلۆگەکەی بە قاچاخ بنێرێتە دەرەوە و تەرجەمەی لاتین بکرێت.\nوەک لە سەرەوە سەنجماندا، گالیلۆ ڕۆڵێکی سەرەکی و چالاکی بینی لە بنیانانی زانست لەسەر بنەمای تاقیکردنەوە و وردبونەوە، لە هەمان کاتیشدا توانی لە بانگەشە و هزری وەستاوی فەلسەفیانە پاکی بکاتەوە، بە تایبەت لە بواری میکانیکدا. زانستی میکانیک لە ئەنجامی خوێندنی جوڵەی تەنەکانەوە گەشەی کرد و بە دو هەنگاو پەرەی سەند – کینەماتیک و داینەمیک، کینەماتیک مامەڵە لەگەڵ ئەو هێزانەدا دەکات کە پەیوەستن بە جوڵەی تەنەکانەوە بێ ئەوەی لە هۆکارەکانی ئەم جۆرە جوڵانە بکۆڵێتەوە، داینەمیکیش مامەڵە لەگەڵ ئەو هێزانە دەکات کە دەبن بە هۆی گۆڕانی حاڵەتی جوڵەی تەنێک. داینەمیک ئەو کاتە بە تەواوی گەشەی کرد کە نیوتن سێ یاساکەی لەمەڕ جوڵە پیشکەشکرد، چونکە بە بێ ئەم یاسایانە بەرەو پێش نەدەچو، بەڵام پێویستە ئەوە بگوترێت کە گالیلۆ کینەماتیکی وەک زانستێک داڕشتبو. خوێندنی زانستی میکانیک هەڵقوڵاوی پێویستیی تێگەیشتن بو لە دیاردە پراکتیەکانی وەکو موشەک – هاوێژەکان ( بۆ نمونە، تیرهاوێژی، فیشەک و تۆپ – هاوێژی)، تاودانی بارهەڵگر، جوڵەی ئاژەڵان و هەڵفڕینی باڵندەکان. لیۆناردۆ دا ڤینچی بە چڕی میکانیکی خوێندبو، هەر بۆیەش لای وی بەنرخترین لقەکانی زانستە و ئەو زانستەشە کە قابیلی ئەوەیە لە فۆرمۆلای ماتماتیکیدا بەرجەستە بکرێت و بخرێتە بواری تاقیکرنەوەشەوە. بەمجۆرە، شتێکی سەرسوڕهێن نییە، کە گالیلۆ، وەک میراتگری ڕۆشنفکری دا ڤینچی، خۆی زیاتر سەرقاڵکرد بە میکانیکەوە وەک لەوەی بە هیچ یەکێک لە قۆناخەکانی فیزیکەوە. گالیلۆ زۆر حەدەسییانە هەستیکرد کە هەتا سروشتی جوڵە بە وردی تێنەگەین، ناتوانین لە میکانیکدا ببینە پسپۆڕ.\nخوێندن و توێژینەوە لە جوڵە، هەر لە ڕۆژگاری ئەرستۆوە پێشکەوتنێکی زۆر کەمی بەخۆوە دیوە. ئەرستۆ ئایدیایەکی لەمەڕ جوڵە پێشکەشکرد کە تەواو ماقوڵ دێتە بەرچاو: تەنەکان دەجوڵێن تەنها لەبەر ئەوەی لە لایەن جۆرە هێزێکەوە ڕادەکشرێن یان پاڵیان پێوە دەنرێن. بە گشتی خەڵک وەک حاڵەتێکی ڕاست سەیری ئەمەیان کردوە، چونکە خەڵک لە ئەزمونی ڕاستەوخۆوە بۆیان دەرکەوتوە کە بۆیە تەنەکان لەسەر زەوی دەجوڵێن چونکە تەنها ڕادەکشرێن یان پاڵیان پێوە دەنرێت و هیمەتێکی فیزیکی پێویستە بۆ ئەوەی تەنێک لە حاڵەتی جوڵەدا بمێنێتەوە. ئەم چەمکە ئەرستۆییە بو بە هۆی سەرهەڵدانی گرفتی گەورە لە بەردەم خوێندنی جوڵەی هەسارەکان، چونکە وەها دەهاتە بەرچاو کە بە بێ بونی هیچ هێزێک، پاڵنان بێت یان ڕاکێشان بێت، ئەم هەسارانە هەر دەجوڵێن. پسپۆڕان و ئاییناسان هاتن، بۆ حلکردنی ئەم پرسە، بۆ هەر هەسارەیەک فریشتەیەکیان دانا کە ئەرکەکەی بریتی بو لە بەردەوامیدان بە جوڵەی هەسارەکە لەسەر ئەو ڕەوتە ئاسمانیەی بۆی دیاریکراوە. پاشان لە هەمبەر ئەم چەمکەدا، هەوادارانی ویلیامی ئۆکهام بون، ئەمانیش دەیان گوت خوادوەند پاڵێکی ناوە بە هەر هەسارەیەکەوە و ئیتر لەو کاتەوە هەسارەکە لە جوڵە نەبڕاوە و هەر بەردەوامە. بەمجۆرە ئەمە رێگایەکی سادە بو بۆ قوتاربون لەو تەنگەژەیە و بێ ئەوەی کڵێسەش ئیهانە بکرێت، بەلام هیچ ڕۆڵی لە بەرەو پێشچونی تێگەی جوڵەدا نەبو. بەمجۆرە میکانیک هەر لە ڕاوحدا بو بێ ئەوەی پێشبکەوێت و لە گفتوگۆ زیاتر تێ نەدەپەڕی، هەتا گالیلۆ هات و دەستیکرد بە تاقیکردنەوە لەسەر بابەتەکە و بەرجەستەکردنی جوڵە لە تیوری ماتماتیکیدا.\nدوای یۆهان کێپلەر، گالیلۆ دوەم مەزنترین زانا بو کە گرنگی ماتماتیکی لە پەرەسەندنی پرینسیپەکان و یاساکانی سروشتدا بینی، هەر بۆیەش ئەو ئەرکی پیادەکردنی ماتماتیکی لە بواری لێکۆڵینەوە لە دیاردەکانی فیزیکیدا گرتە ئەستۆ و مشتومڕی ئەوەی دەکرد کە دیاردەی لەم جۆرە کە خەسڵەتی پێوانەکاری لەخۆدەگرن دەتوانرێت بکرێنە هاوکێشەی ماتماتیکی. گالیلۆ هەنگاوی لەمە زیاتری هەڵگرت و ئیشارەیدا بەوەی بەرجەستەکردنی ماتماتیکیانەی پرسێک بوارمان پێ دەبەخشێت کە ئەنجام کورت بکەینەوە، بە یاریکردنی پرۆسەی ماتماتیکیانە، بە تایبەت ئەو دیاردە سروشتییانەی کە ڕاستەخۆ مامەڵەی وردبونەوەیان لەگەڵ ناکرێت. بێگومان ئەمە، بنەمای زۆربەی دۆزینەوە زانستییەکانن لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا ( هەروەک چۆن لە زەمەنی نیوتنەوە بەم جۆرە بوە.)\nسەرەتا گالیلۆ توانستی ماتماتیکییانەی خۆی خستەگەڕ بۆ ئەوەی لە پرسێکدا پیادەی بکات کە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا لە بوارەکانی ئەندازیاری و زانستدا زۆر بە چڕی بەکاردێن. گالیلۆ سەرنجیدا کە ڕەهەندی ستونەکانی ( بۆ نمونە، هەر چوار لاقی فیلێک) دو بنیاتی هاوشێوە ( دو بنیات کە هەمان پێکهاتەی کیمیایی و چڕییان هەبێت)، هەمان ڕەهەندی پێوانەییان لە خۆیاندا نابێت. بەمجۆرە، ئەگەر قەبارەی بنیاتە گەورەکە پێنچ ئەوەندەی بنیاتە بچکۆلەکە بێت، ئەستوری ستونەکانی گەورەکە دەبێت پێنچ ئەوەندەی هی بچوکەکە بێت. هۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە بارستایی بنیاتەکە لەگەڵ زیادکردنی قەبارەکەدا زیاد دەکات و ئنجا ڕاستەوانەش لەگەڵ سێجای بەرزییەکەیدا(واتەبە لێکدانی 125 ئەگەر بەرزییەکەی پێنچ ئەوەندە بێت). بە پێچەوانەشەوە، قودرەتی ستونەکان تەنها بەندە لەسەر ڕوبەری بنکەی ستونەکان و ئنجا ڕاستەوانەش لەگەڵ دوجای بەرزییەکەیدا زیاد دەکات( واتە بە لێکدانی 25) . بەمجۆرە قودرەتی ستونەکانی ڕاگرتنی بنیاتەکە بە بڕی پێنچ ناتەواو دەبێت ئەگەر هەمو ڕەهەندی ستونەکانی ڕاگرتنەکە بە بڕی پێنچ زیاد بکرێت. ئەگەر بەرزی ستونەکانی ڕاگرتن بە بڕی پێنچ زیاد بکرێت، ئەوا تیرەکانیان پێویستە بە لایەنی کەمەوە بە بڕی ڕەگی دوجای 125 زیاد بکرێت.\nلە خوێندنی جوڵەی تەنەکاندا، کە بە ئازادی دەکەونە خوارەوە ( ئەو جوڵەیەی کە هیچ بەربەستێک بەهەڵستییان ناکات لە کەوەتنەخوارەوەدا)، گالیلۆ سەیری کرد کە پێویستە حساب بکات بۆ بەهەڵستی هەوا، ئەو هێزەی کە بەربەستە لە بەردەم کەوتنەخوارەوەی تەنێکدا. گالیلۆ، هیچ ناوەندێکی بۆشایی vacuum دەست نەکەوت کە تاقیکردنەوەکەی تێدا ئەنجام بدات، هەر بۆیەش ناچاربو تۆپی بچکۆلەی کانزایی بارستە جیاواز بەکار بهینێت، چونکە بەرهەڵستی هەوا لە هەمبەر تەنێکدا بەندە لەسەر ڕوبەری ڕوتەختی ئەو تەنە کە ڕوبەڕوی وروژمی هەواکە دەبێتەوە، بەمجۆرە تەنی گۆیی ڕوبەڕوی بەرهەڵستیەکی کەمتر دەبێتەوە وەک لە تەنێک کە شێوەیەکی جیاوازی هەبێت ئەگەر چی هەمان بارستەیان هەبێت. گالیلۆ کە ئەمەی حلکرد، بیری لە ڕێگایەک کردەوە بۆ ئەوەی کە هەنگاو بە هەنگاو جوڵەی تەنێک لە کەوتنەخوارەوەی ئازاددا بە وردی تۆمار بکات، بێگومان ئەگەر تەنەکە بە ستونی بکەوێتە خوارەوە، ئەوا ئەم کارە مەحاڵ دەبێت، چونکە شتەکان زۆر بە خێرایی گوزەر دەکەن. گالیلۆ توانی بەسەر ئەم کۆسپەدا زاڵ بێت ئەویش بە هۆی ئەوەی ڕویەکی لاری زۆر سافی بەکارهێنا بۆ ئەوەی کە گۆ کانزاییەکەی تێدا خل بکاتەوە.\nگالیلۆ ویستی ئەوە کەشف بکات کە چۆن هێزی ڕاکێشانی زەوی(کە هەمیشە بە شێوەیەکی شاقوڵی) جوڵەی تەنەکە دەگۆڕێت و ئایا جوڵەی هەمو تەنێك بە هەمان شێوە دەگۆڕێت. گالیلۆ، لە هەمان بەرزییەوە، کەوتە خلکردنەوەی بەردی بارستە جیاواز، سەیری کرد کە هەمو لە هەمان کاتدا بە زەویدا دەدەن، بەڵام لای وی ئەم جۆرە ڕامانە سەرپێییە هیچ مایەی دوا متمانە نین، هەر بۆیە تاقیکردنەوەی سەر ڕوە لارەکەی وەها لێکرد کە پێویستە پێوانی وردی بۆ بکەین. کاتێک تۆپێک لەسەر ڕویەکی لار خل دەبێتەوە، تەنها لە ژێر کاریگەری هێزی ڕاکێشانی زەوی نییە، بەڵکو تەنها ئەو بەشەی کە بە تەریبی ڕوە لارەکە دێتە خوارە لە ژێر کاریگەری ئەم هێزەی ڕاکێشانی زەویدایە. هەر کە لاری ڕوەکە زیاد دەکرێت، ئەوا هێزی ڕاکێشانی زەوی بە درێژایی ڕوەکە لە بەهای سفرەوە زیاد دەکات(کاتێک کە ڕوەکە ئاسۆییە) بۆ ئەوپەڕی بەهاکەی( کە ئیتر بەرزترین بەهایە) کە ڕوەکە بە تەواوی دەبێت بە شاقوڵی. بەمجۆرە، گالیلۆ، بە کەمکردنەوەی ئاستی لاری ڕوەکە، توانی کارێکی وا بکات کە گۆ کانزاییەکە بە خاوی خل ببێتەوە بەو جۆرەی خۆی ئارەزو دەکات – ئەوەندە خاو کە بتوانێت پێوانی جوڵەکە بە وردی بکات. لە لاری 30 پلەدا، هێزی ڕاکێشانی زەوی بە درێژایی ڕوەکە نیوەی بەهاکەی دەبێت کاتێک کە لاری ڕوەکە 45 پلە بێت، واتە ½ ی ڕەگی دوجای 2 کەڕەت بەها هەرە بەرزەکەیەتی، لە لاری 60 پلەدا، ½ ی ڕەگی دوجای 3 کەڕەت بەها هەرە بەرزەکەیەتی.\nگالیلۆ زنجیرەیەک ڕامانی گرنگی ئەنجامدا کە بون بە بنچینەی میکانیکی نیوتن، هەر وەک لە سێ یاساکەی نیوتن لەمەڕ جوڵەدا فۆرمولە بون – یاسای یەکەم – یاسای بەردەوامی (یان یاسای سرەوتن) دەرەنجامی ڕاستەوخۆی توێژینەوەی گالیلۆ بو سەبارەت بە جوڵە. گالیلۆ سەرنجیدا کە هەتا تۆپەکە لەسەر ڕوە لارەکەدا تل بێتەوە، ئەوا خێراییەکەی بە هەمان بڕە کات زیادەکات. بەڵام کاتێک ڕوە لارەکە جێ دەهێڵێت و دەچێتە سەر ڕوە تەختە سافە ئاسۆییەکە، خێراییەکەی بە نەگۆڕی دەمێنێتەوە. بەمجۆرە بە تاقیکردنەوە ئەو مشتومڕە ئەرستۆییەی هەڵوەشاندەوە کە دەڵێت هێزێک پێویستە کاریگەری لەسەر تەنەکە هەبێت بۆ ئەوەی بە خێراییەکی نەگۆڕ بجوڵێت. گالیلۆ بە تاقیکردنەوەکانی لەمەڕ ڕوە لارەکان ئەوەی سەلماند کە هێزی نەگۆڕی ڕاکێشان بە درێژایی ڕوە لارەکە خێرایی تەنەکە بە ڕێکی بە جۆرێک زیادەکات کە کاریگەری هێزێک خێرایی تەنێک دەگۆڕێت (جوڵە بە درێژایی ڕوەیەکی لار) ، لە کاتێکدا کە مەبەست لە نەبونی هێزێک (جوڵە لە سەر ڕوەیەکی ئاسۆیی) بریتیە لە خێرایی نەگۆڕ. بەمجۆرە، گالیلۆ، تاودانی (گۆڕان لە خێراییدا) کرد بە یاوەرێک لەگەڵ کارکردنی هێزدا.\nگالیلۆ، لە ئاکامی ڕامانەکانی لەمەڕ خلکردنەوەی گۆ کانزاییەکاندا، گەلێک دەرەنجامی (کورتکردنەوە) ماتماتیکی بەدەست هێنا. یەکەمجار ئەوەی دەرخست کە خێرایی ئەو گۆیانەی خل دەبنەوە بە ڕێکی لەگەڵ کاتدا زیادەکات و ڕێژەی ئەم زیادکردنەی خێرایی(واتە تاودان) بۆ هەمو گۆکان هەر هەمان شتە، ئەگەر چی بارستایی یان قەبارەیان جیاوازە – واتە هەر هەمو گۆکان، هەر لە سەرەتای جوڵەوە، لە ترۆپک و بناری ڕوە لارەکەوە هەمان خێراییان هەیە. هەروەها بە شێوەیەکی ماتماتیکی سەلماندی کە ئەو دوریەی گۆیەک بە درێژایی ڕوە لارەکە دەیبڕێت ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ دوجای کاتەکەدا کە دەخایەنێت و دوجای خێراییەکەش لە هەر خاڵێکدا لەسەر ڕوە لارەکە، ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ ئەو دورییەی لە ترۆپکی ڕوە لارەکەوە بڕیویەتی. لەم پەیوەندییە ماتماتیکییە سادانەوە، گالیلۆ توانی بگاتە ئەو دەرنجامەی کە ئەگەر تەنێک (گرنگ نییە کە بارستەکەی چەندە) لە ناوەندێکی بۆشاییدا (vacuum) ئازادانە بکەوێتە خوارەوە، ئەوا خێراییەکەی بە ڕێژەی 32 پێ / چرکە لە چرکەیەکدا (واتە تاودان) زیاد دەکات. لەوەش زیاتر، گالیلۆ سەرنجیدا کە لەسەر ڕوە ئاسۆییەکە، گۆکە دواجار لە جوڵە\nدەوەستێت، هۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ڕوەکە بە کامڵی perfect ساف نییە،خۆ ئەگەر سافێتی ڕوەکە زیاد بکات، ئەوا گۆکە هەتا ماوە هەبێت هەر دەجوڵێت. جگە لەمانەش ڕامانێکی گرنگی تری ئەنجامدا: خێرایی هەر هەمو گۆکان لە بناری ڕوە لارەکەدا، با درێژی ڕوەکە چەند درێژیش بێت، وەک یەکن، بەڵام پێویستە ئەوە لەبەرچاو بگرین کە بەرزی ترۆپکی هەمو ڕوە لارەکان لە زەوی ەوە یەکسان بن، چونکە تەنها بەرزی ڕوەکان لە زەوی ەوە خێرایی گۆ خل – بوەوەکان لە بناری ڕوە لارەکاندا دیاری دەکات. ئەم جۆرە ڕامان و دەرەنجامە سادانە بون بە هۆی زەمینەخۆشکردن بۆ لەدایکبونی زانستی میکانیک.\nگالیلۆ زۆر زیاتر لە تاقیکردنەوەکانی لەمەڕ گۆکان لەسەر ڕوە لارەکان هەنگاوی هەڵگرت و هاوکێشە ماتماتیکیە کیناماتیکەکانی بەسەر موشەک – هاوێژەکان و تۆپ – تەقاندندا واریکرد، ئەمە لەو ڕۆژەدا بوارێکی زۆر گرنگ بو. گالیلۆ ئەوەی پیشاندا کە ئەگەر موشەک بە هەر گۆشەیەک لەسەر زەویەوە هاویژرا، ئەوا ڕەوتەکەی پێویستە شکڵی پارابۆلا لەخۆبگرێت، چونکە جوڵەکەی لە ئاسماندا شیتەڵ دەبێت بەسەر دو لادا، جوڵەی ئاسۆیی و جوڵەی شاقوڵی یان ستونی. خێرایی ئاسۆیی موشەکەکە نەگۆڕە، دوری ئاسۆییشی لە خاڵی تەقاندندا لەگەڵ کاتدا زیاد دەکات، بەڵام خێرایی ستونی کاتێک موشەکەکە بە ئاڕاستەی سەرەوە لەگەڵ گوزەری کاتدا کەمدەکات و هەتا دەبێتە سفر، بەمجۆرە بەرزییەکەی لە سەر ڕوی زەوی ەوە لەگەڵ دوجای کاتدا دەگۆڕێت. بە یەکخستنی هەر دو لایەنی ئاسۆیی و شاقوڵی جوڵەی موشەکەکە، گالیلۆ توانی ئەوە پیشان بدات کە فڕینی موشەکەکە ڕەوتێکی پارابۆلای هەیە و مەوداکەشی کاتێک ئەوپەڕە ئەگەر بە گۆشەی 45 پلەوە لە ڕوی زەوییەوە تەقێندرا.\nگالیلۆ تەنها بە توێژینەوەی زانستییانەی میکانیکەوە نەوەستا، بەڵکو ئەقڵە چالاک و پڕ لە پرسیارەکەی بەسەر گەلێک پرسی زانستی و تەکنیکی جیاوازدا واریکرد، لە هەر یەکێک لە قۆناغەکانی کارەکەیدا، پێشبینی قودرەتی ماتماتیکیانە، بە هەماهەنگی لەگەڵ پرینسیپە زانستیییە ڕاستەکاندا نیشانداوە. کاتێک کەوتە خوێندنی دیاردەی گەرمی، یەکەم گەرمی – پێوی دروستکرد بۆ پێوانی گەرمی و جۆلانەکردنی پەندۆلی بەکارهێنا بۆ پێوانی کات و ئەوەی پیشاندا کە شەپۆلی پەندۆلەکە (ژمارەی جۆلانەکردنی پەندۆلەکە لە کاتێکی پەراوێزکراودا) تەنها بەندە لەسەر درێژی پەندۆلەکە، نەک ، هەتا یەکەم بەهای نزیکی، لەسەر درێژی چەماوەی جۆلانەکردنی پەندۆلەکە لەم سەر بۆ ئەو سەر، یان لە راست بۆ چەپ. گالیلۆ پەندۆلی بەکارهێنا بۆ پێوانی تێکڕای ترپەی لێدانی دڵ و ئیشارەیدا بەوەی کە ئەم جۆرە پێوانەکارییە چەندە گرنگن لە تەشخیسی پزیشکیدا.\nئەمرۆ، گالیلۆ زۆرتر بە کارە ئەسترۆنۆمییە تەلەسکۆپییەکانی بەناوبانگە، ئەو داهێنانەی کە زانستی فەلەکی لە تێڕامانی چاوی پوختەوە گۆڕی بۆ دیسپلینی وردبونەوەی زۆر بە دیقەت. بەر لە تەلەسکۆپ، ئەسترۆنۆمی بەندبو لەسەر ئامێرەکانی وەکو کوادرانت quadrant و گۆی سەربازی ڕاستەی تەریبکاری، ئەو ئامێرانەی کە تیکۆ براهە بەکاری هێنان بۆ ئەوەی ڕامانە نایابەکانی بەدەست بهێنێت. لەگەڵ بەرەوپێشچونی ئەسترۆنۆمی تەلەسکۆپیدا، هێدی هێدی تێڕامانی ئەسترۆنۆمییانە لە ڕێگای چاوی پوختەوە(واتە ڕامان لە ئاسمان تەنها بە بەکارهێنانی چاوی ڕوت) و ئامێرە تەقلیدیەکان باویان نەما و ئاوابون. گالیلۆ، بە هۆی بەکارهێنانی تەلەسکۆپەوە، چوار تێڕامانی ئەسترۆنۆمی زۆر گرنگی وای ئەنجامدا کە، بە بێ هیچ گومانێک، قایلی بکەن کە کۆسمۆلۆژیای کۆپەرنیکۆسی ڕاستە و ئەسترۆنۆمی باوی ڕۆژگارەکە و سیستەمی پەتلیمۆسی هەڵەن. گالیلۆ دەریخست کە: یەکەم، ڕوی مانگ بەرزی و نزمییە و ناڕێکە، ئەمەش ئەو بیروڕایە ڕەت دەکاتەوە کە دەڵێت تەنەکانی ئاسمان ”کەماڵن perfect ” ، دوەم، پاشان دەریخست کە فەیسەکانی هەسارەی ڤینۆس و ئەوانەی مانگ هاوشێوەن و ئەوەش دەسەلمێنێت کە ڤینۆس بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە، نەک بە دەوری زەویدا، سێهەم، چوار مانگ بە دەوری مشتەریدا دەسوڕێنەوە، ئەمەش بۆ خۆی وەک مۆدڵێکی بچکۆلەی سیستەمی کۆپەرنیکۆسی چەقە – خۆرییە. چوارەمیش، ڕێچکە شیرییەکان Milky Way لە فرە خاڵی ڕوناکی پێکهاتون، کە گالیلۆ وەک ئەستێرەی زۆر دور تەفسیری کردن.\nیۆهان کێپلەر، گەورەترین فەلەکناسی سەدەی هەڤدە بو کە توانی گۆڕانکاری چلۆنایەتی بەسەر سیستەمی چەقە – خۆری کۆپەرنیکۆسیدا بهێنێت، تەنانەت هەندێک دەڵێن، کە غەدر لە کێپلەر کراوە، چونکە ئەو گۆڕانکارییەی ئەو ئەنجامیدا لە سیستەمی کۆپەرنیکۆسیدا ئەوەندە فراوان بو کە دەبو مۆدڵەکە ناوبنرێت سیستەمی کۆپەرنیکۆ – کێپلەری. قودرەتی ماتماتیکییانە و خەیاڵی ژمارەکاری کێپلەر لە ئاسابەدەر بوە. خاوەنی سێ یاسای جوڵەی هەسارەکانە، کە یەکەمیان ئەوە بو کە توانی بیسەلمێنێت کە هەسارەکان بە شێوەیەکی هێلکەیی بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە نەک بە شێوەیەکی بازنەیی. دوەمیش ئەو هێڵەی کە هەسارەکە بە بە خۆرە دەبەستێتەوە هەمیشە هەمان ڕوبەر لە هەمان زەمەنی دیاریکراودا دادەپۆشێت و یاسای سێیەمیش دەڵێت کە دوجای خولی زەمەنی هەر هەسارەیەک ڕاستەوانە لەگەڵ سێجای تەوەرە نیمچە گەورەکەی خولگەکەیدا ڕاستەوانە دەگۆڕێت. ئەمانە بون بە زەمینەیەکی بە پیت بۆ نیوتن بۆ ئەوەی میکانیکی نیوتن دابڕێژێت.\nThe Story of Physics, loyd Motz and Jefferson Hane Weaver. Avon Books; Reprint edition (1992). PP 34 –\n مەبەست لە کەوتنەخوارەوەی تەنەکان بە شێوەیەکی ئازادانە ئەوەیە کە ئەم تەنانە کاتێک دەکەونە خوارەوە تەنها لە ژێر هێزی ڕاکێشانی زەویدا دەکەونە خوارەوە و هیچ هێزێکی تر حزوری نییە.\n چەمکی سرەوتنی تەنێک بریتیە لە توانستی ناوەکی ئەو تەنە بۆ بەرهەڵستیکردن لە گۆڕان، بۆ نمونە تەنێک لە حاڵەتی وەستاودایە، ئەم تەنە هەر بەردەوام دەبێت لە وەستان ئەگەر هێزێکی دەرەکی کاری تێنەکات، بە هەمان شێوە، تەنێک لە حاڵەتی جوڵەدایە، ئەوا لە جوڵەی خۆی هەر بەردەوام دەبێت ئەگەر هێزێکی دەرەکی کاری تێنەکات.\n برۆنۆ (1548-1600) ، لە مێژودا، کەسایەتییەکی سەرنجڕاکێش، فەیلەسوفێکی شۆڕشگێر، شاعیرێکی خەیاڵبافی داهێنەر، گوتاربێژێکی بێوێنە و زانایەکی یاخی رۆژگاری رێنیسانس بو. هەندێک بە یەکەم شەهیدی زانستی لەقەڵەم دەدەن و هەندێکی تر بە هەڵەوەڕێکی مێژوی هەژمارددەکەن. برونۆ، یەکەم زانا بو بانگەشەی کرد کە گەردون ناکۆتایە، عەرد هیچ پیرۆزییەکی تێدا نییە و دەشێت دەیان هەسارەی تری وەکو زەوی هەبن و دوریش نییە مەسیحی خۆیان هەبێت. لای برونۆ، کۆپەرنیکۆس هەرگیز لە بەها و گرنگی تیورییەکەی خۆی سەبارەت بە سیستەمی چەقە-خۆری تێنەگەیشتوە. کاتێک لە ساڵی 1600، دوای هەشت ئەشکەنجەی زۆر دڕندانە، برونۆیان بە زوندویی سوتاند، گالیلۆ زۆر سڵەمییەوە و کاریگەری هەبو لەسەر بانگەشەی سیستەمی کۆپەرنیکۆسی. دواییش کە گالیلۆ لە ساڵی 1633 دا مەحکومی دەستبەسەری ئەبەدی بەسەردا سەپێنرا، ڕێنییە دێکارت لە سیستەمی گەردونی خۆی پاشگەزبوەوە و کتێبەکەی بە هیچ جۆرێک لە ترسی کڵێسە بە چاپ نەگەیاند.\n کتێبی دایەلۆگ بریتییە لە گفتوگۆی سێ کارەکتەری تەواو جودا، کە گالیلۆ لە فۆرمی شانۆگەریدایە نوسیویەتی، یەکەمیان کەسایەتییەکی ساویلکە، کە ناوی سیمپلیچۆیە و مانای ساویلکە”گەمژە” دەبەخشێت و پشگیری لە بیروڕا کۆسمۆلۆژییەکانی ئەرستۆ دەکات، دوەمیان، سالڤیاتییە، کە هاوڕێیەکی کۆنی گالیلۆ خۆیەتی و لە کتێبەکەدا کەسایەتییەکی کۆپەرنیکۆسییە و زمانحاڵی گالیلۆ خۆیەتی و زۆر سەرسەختانە بەرگری لە سیستەمی چەقە-خۆری کۆپەرنیکۆسی دەکات و دژی کۆسمۆلۆژیای ئەرستۆیی قسەدەکات، کەسایەتی سێیەمیش، ساگریدۆ، کە ئەویش لە ئەسڵدا هاوڕییەکی دیکەی گالیلۆیە و بە لاوی دەمرێت، ئەمیش ڕۆشنبیرێکی پیاوماقوڵی رۆژگاری ڕێنیسانس بوە، لە گفتوگۆکەدا هێدی هێدی قەناعەت بە بیروڕاکانی سەلڤیاتی دێنێت و دێتە سەر ڕێبازەکەی. کاتێک کتێبەکە بڵاوبوەوە و گالیلۆ کۆپییەکی بە تایبەت نارد بۆ پاپا، کە ئەمیش لە بەرامبەردا و لە ڕاستیدا هێندە بە کتێبەکەی گالیلۆ موتەئەسیر دەبێت، کە لە کاتی خواندا، ڕۆژانە یەکێک لە موریدەکانی بۆی دەخوێنێتەوە، بەڵام وەک دەڵێن، نەیارێکی گالیلۆ، ڕۆژێک بە گوێێ پاپادا چرپاندویەتی و گوتویەتی ” گەورەم من بیستومە کە لای گالیلۆ کەسایەتی سیمپلیچۆ تەمسیلی جەنابتان دەکات.” پاپا، بەمە زۆر توڕەدەبێت، یەکسەر فەرمان دەردەکات کە کتێبەکە لە بازاڕدا کۆبکرێتەوە و بە پەلە گالیلۆ بانگ بکرێت بۆ ڕۆما و توێژینەوەی لەگەڵدا بکرێت کە خۆی لەبەردەم کۆمیەتەکەدا ساخ بکاتەوە.\n ئەم وتەیەی گالیلۆ زۆر بەناوبانگە، هەندێک سەرچاوە دەڵێن کە گالیلۆ لەو کاتەدا کە حوکمەکەی بەسەردا دەدەن، لە گۆشەیەکی پەنجەرەکەوە سەیری دەرەوە دەکات و پشیلەیەک دەبینێت، ئەم پشیلەیە هەر دەجوڵێت، گالیلۆش لە کاتی سەیرکردنەکەدا ورتەکەی لێ دێت و دەڵێت ” هەر دەجوڵێت”. زانیارییەکە هەتا ئێرە هەیە و هیچی تر، زیاتر لە داستانێکی ڕۆمانسییانەی سەرچڵانە دەچێت وەک لە چیرۆکێکی ڕاستی. بە ڕاستی حیکایەتی دادگاییکردنی گالیلۆ یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین ململانێی زانست و ئایین کە بو بە هۆی دەست بەسەری گالیلۆ بۆ هەشت ساڵ، کە سەرەنجام نابینا دەبێت و لە ساڵی 1642 دا بە یەکجاری چاوانی لێکنا. هەر لەم ساڵەدا نیوتن لەدایکبو.\n گرافی پارابۆلا بەمجۆرەیە.\n ئامێری کوادرانت: ئامێرێکی ئەسترۆنۆمی بو بۆ پێوانی بەرزی تەنە ئاسمانییەکان بەکاردەهێنرا. تیکۆ براهە ئەم ئامێرەی زۆر بە وردی و دانسقەیی بەکارهێناوە.\n تایکۆ براهە: گەورەترین فەلەکناس بو کە دوای کۆپەرنیکۆس و پێش کێپلەر و گالیلۆ هات.\n کەماڵی تەنە ئاسمانییەکان یەکێک بو لە بنەما فەسەفییە ئەرستۆییەکان کە کڵێسە پشت پێ بەستبو و وەک بەشێک لە کۆسمۆلۆژیا ئایینی مەسییحی تەبەننای دەکرا. دژایەتی کردنی ئەم بنەما ئاینییە – کۆسمۆلۆژیی فەلسەفییە جۆرێک لە کفربو. لای ئەرستۆ هەسارەکانی ئاسمان بە مانگەوە ساف و تەواو گۆیین، واتە کەماڵن.\nمن هیوا ئەبوبەکر، خوێندکاری ماستەر لە زانکۆی Central South University لەوڵاتی چین. من لەبواری فیزیای تەنۆلکەکان و فیزیای وزەبەرزدا کاردەکەم. یەکەم بەریەککەوتنم لەگەڵ ئەم بوارەدا دەگەڕیتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٧ کاتێک پەیوەندیم کرد بە زانکۆی Central China Normal University لەوڵاتی چین، و بۆماوەی ساڵێک لەگەڵ ناوەندی توێژینەوەی سێرن (تاقیگەی ئالیس) کارم کرد. دواتر بۆ خوێندنی ماستەرەکەم زیاتر خولیای ئیشکردنم هەبوو لەبواری بیردۆزەییدا، هەربۆیە پەیوەندیم کرد بە زانکۆی Central South University لەساڵی ٢٠١٨. \nسوپەرگەیاندن لە پلەی گەرمی ژووردا – فیزیای ئەم ساڵ (بەشی دووەم)\nby ddaban mohammad\nby ddaban mohammad · Published 2021-01-12 · Last modified 2021-01-14\nکورتە مێژویەکی تیوری بیگ بانگ\nby هیوا ئەبوبەکر · Published 2020-12-20\nبۆچی بۆچی E = mc2 ؟\nby فیزیک بۆ کورد · Published 2020-11-24 · Last modified 2020-12-08\nNext story چی ڕوودەدات ئەگەر بکەویتە ناو چاڵەڕەشەکان؟ – فیزیای ئەم ساڵ (بەشی یەکەم)\nPrevious story بەهای زانست: ڕیچارد فینمان\nناساندنی کتێبی “ژیان لە لێوارەکان “\n3 کانونی دووهەم, 2021\nفیزیک / فەلسەفە و زانست / کتێبی زانستی / گشتی\nبەهای زانست: ڕیچارد فینمان\n23 کانونی یەکەم , 2020\nکتێبی” ژیان چیە؟”ی ئێروین شرۆدینگەر\nفەلسەفە و زانست / کتێبی زانستی\nزانست چییە؟ – کتێبی سەرتایەکی زۆر کورت بەرەو فەلسەفەی زانست\n12 کانونی یەکەم , 2020


دوو هاووڵاتی کورد بە تۆمەتی ئەندامبوون لە یەکێک لە حیزبە کوردییەکان، دەسبەسەر کران\n13:55 - 2 خاکەلێوه 2719\nئاژانسی کوردپا: دوو هاووڵاتییە کورد خەڵکی شاری بۆکان لە لایەن هێزە ئیتلاعاتییەکانەوە دەسبەسەر کران.\nبەپێی ڕاپۆرتی گەیشتوو بە ئاژانسی هەواڵدەریی کوردپا، ڕۆژی چوارشەممە ٢٩ی ڕەشەممەی ٩٧، دوو هاووڵاتی خەڵکی شاری بۆکان بە ناوەکانی \_"مستەفا جەوادی\_" ناوسراو بە (مستەفا دارتاش) و \_"تەوفیق ڕەحمانی\_"، خەڵکی گوندی \_"میرئاوا\_"ی شاری بۆکان لە لایەن هێزە ئیتلاعاتییەکانەوە دەسبەسەر کران.\nهێزە ئیتلاعاتییەکان، ئەو دوو هاووڵاتییە کوردەیان، بە تۆمەتی \_"پڕوپاگەندە لە بەرژەوەندی یەکێک لە حیزبە کوردییەکانی دژبەری حکوومەتی ئێران\_" دەسبەسەر کردووە.\nئەو دوو هاووڵاتییە کوردە، پاش دەسبەسەر کردنییان بۆ ئیدارەی ئیتلاعاتی شاری بۆکان ڕاگوێزراون.\nهەتا کاتی بڵاوبوونەوەی ئەم هەواڵە، هێچ زانیارییەک لە مەڕ چارەنووسی ئەو دوو هاووڵاتییە کوردە، نییە.\nبە وتەی سەرچاوەیەکی ئاگادار، یەکێک لە دەستوپەیوەندییەکانی حکوومەتی و نیشتەجێی شاری ورمێ، دەستی لە دەسبەسەر کردنی ئەو دوو هاووڵاتییە کوردەدا، هەبووە.


گفتوگۆ لەگەڵ سەلاحەدین بایەزیدی دەربارەی وەرگێڕان | DidiMn\nگفتوگۆ لەگەڵ سەلاحەدین بایەزیدی دەربارەی وەرگێڕان\nDecember 11, 2016 DidiMn\nدیدی من – شاخەوان سدیق\nسەلاحەدین بایه‌زیدى یه‌کێکه له وه‌رگێره ناسراو دیاره‌کانى ئه‌م ساڵانه‌ى دوایى ناو دونیاى وه‌رگێڕانى کوردى و خاوه‌نى چه‌ندین کتێبى وه‌رگێڕدراوه له زمانە جیاوازەکانەوە بۆ کوردى، تایبه‌ت به پرۆسه‌ى وه‌رگێڕان و تایبه‌تمه‌ندیه‌کانى ئه‌م دیداره‌مان له‌گه‌ڵ ساز دا.\nسەڵاحەدین بایەزیدی وەرگێڕ لەگەڵ شاخەوان سدیق\nبارگاس یۆسا ده‌ڵێت: “وه‌رگێڕه‌کان شکستخواردووه‌کانی ناو دونیای ئه‌ده‌بن.” واته ئه‌وانه‌ی نه‌یانتوانیوه ببنه ئه‌دیبی باش، ڕوویان کردووەته وه‌رگێڕان و بونه‌ته وه‌رگێڕی باش، ئه‌م بۆچوونه به بڕوای تۆ تا چه‌ند ڕاسته؟ تۆ بۆ ده‌ستت کرد به وه‌رگێڕان؟\nبه ڕای من وه‌رگێڕان تا ڕاده‌یه‌ک کۆسپه له به‌ر ده‌م ئه‌وه‌ی ببیته ئه‌دیبێکی باش، چونکه ئیتر ناتوانی وه‌ک پێویست کات بۆ نووسینی خۆت ته‌رخان بکه‌یت. له نووسیندا تووشی وه‌سوه‌سه‌ت دەبیت، چونکه ئیدی به هه‌ر ده‌قێک ڕازی نابیت. یان ده‌نا ڕێگر ده‌بێت له به‌رده‌م ئه‌وه‌ی ستایلێکی نووسینی تایبه‌ت به خۆت بدۆزیته‌وه. ئه‌گه‌ر وه‌رگێڕان بوو به خولیا، به‌رده‌وام هه‌ست ده‌که‌یت کاری وه‌رگێڕانت زۆره و ده‌کرێت بیرۆکه‌کانی خۆت وه‌لاوه بنێیت و دواتر کاریان له سه‌ر بکه‌یت. هه‌تا له وه‌رگێڕاندا پڕکارتر بیت، له نووسیندا ته‌وه‌زه‌لتر ده‌بیت. ئه‌و کاته‌ی که بۆ وه‌رگێڕانی ته‌رخان ده‌کرێت، ئه‌گه‌ر بێت و بۆ ده‌قێکی خۆت ته‌رخان بکرێت، بێگومان چه‌نده‌ش له سه‌ره‌تادا لاواز بێت، به‌پێی ئه‌زموون ده‌گۆڕدرێت و شتێکی پوختی لێ ده‌رده‌چێت. محه‌مه‌دی قازی و ئیبراهیمی یوونسی له‌و دوو وه‌رگێڕه پڕکاره به ڕه‌چه‌ڵه‌ک کوردانه‌ن که خزمه‌تی ئه‌ده‌بی فارسییان کردووه و سه‌لماندوویانه که ده‌کرا ئه‌دیبی باش بن. محه‌مه‌دی قازی به ڕۆمانی زارا و بیره‌وه‌رییه‌کانی وه‌رگێڕێک و ئیبراهیم یوونسییش به چه‌ند ڕۆمانێکی وه‌ک دادا شیرین و نزا بۆ ئارمێن. له لایه‌کی تره‌وه، وه‌ک چۆن کاری وه‌رگێڕان ڕه‌نگه زه‌بر له نووسین و داهێنان بدات، ئه‌وه‌نده‌ش ئه‌دیببوون بۆی هه‌یه زیانی بۆ وه‌رگێڕان هه‌بێت. له‌وانه‌یه ئه‌دیبێکی باش وه‌رگێڕێکی باش نه‌بێت. ستایل و سه‌لیقه‌ی خۆی به سه‌ر ده‌قه وه‌رگێڕدراوه‌که‌دا بسه‌پێنێت. بۆدلێر شاعیر و نووسه‌رێکی به‌ناوبانگی فه‌ڕه‌نسییه، هاوکات له ئینگلیزییشه‌وه کاری وه‌رگێڕانی کردووه، له‌وانه قه‌له‌ڕه‌شه‌که‌ی ئێدگار ئالێن پۆی کردووەته فه‌ڕه‌نسی، به‌ڵام به ڕای زۆربه‌ی ڕه‌خنه‌گران وه‌رگێڕانێکی بۆدلێرییانه‌یه، ئه‌وه‌نده‌ی له ده‌قه‌که‌دا بۆدلیر ده‌بینرێت، ئێدگار ئالێن پۆ نابینرێت. له کوردییشدا نموونه‌ی وامان هه‌یه، وه‌رگێڕانی شیعره‌کانی خه‌ییام له لایه‌ن مامۆستا هه‌ژاره‌وه، وه‌رگێڕانێکی هه‌ژارانه‌یه. ئه‌وه‌نده‌ی هه‌ژار ده‌بینرێت خه‌ییام نابینرێت.\nسه‌باره‌ت به به‌شی دووه‌می پرسیاره‌که‌شت، ده‌بێت بڵێم ئه‌و حه‌زه گه‌وره‌یه‌ی بۆ خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمان و ئه‌ده‌بی جیهانی هه‌مبوو خولیای وه‌رگێڕانی له مندا به‌دی هێنا. یه‌که‌م به‌رهه‌می چاپکراوم وه‌رگێڕانی کورته‌چیرۆکێکی ته‌نز بوو له زمانی فارسییه‌وه، که کاتی خۆی له گۆڤاری سروه‌دا بڵاو بووهوە. دواتر به شێوه‌ی جۆراوجۆر درێژه‌م به کاری وه‌رگێڕان دا و له ماوه‌ی پازده ساڵی ڕابردوو، له هیچ هه‌لومه‌رجێکدا وازم لێ نه‌هێناوه و لێی پاشگه‌ز نه‌بوومه‌ته‌وه.\nهه‌میشه دهگ‌وترێت وه‌رگێڕان نووسینه‌وه‌ی ده‌قێکی نوێیه له لایه‌ن که‌سی وه‌رگێڕه‌وه، ئێوه چۆن له‌مه ده‌ڕوانن؟ پێتان وایه وه‌رگێڕان ده‌توانێت ڕۆحی زیندووی تێکسته‌کان بگوازێته‌وه؟\nوه‌رگێڕان نووسینه‌وه‌ی ده‌قێکی نوێ نییه، به‌ڵام هیچی له نووسین که‌متر نییه، بۆیه‌ش وه‌رگێڕ ده‌بێت له هه‌مان کاتدا نووسه‌ر بێت. به‌ڵام قه‌ڵه‌می وه‌رگێڕ وه‌ک هیی نووسه‌ر قه‌ڵه‌مێکی ئازاد و ڕه‌ها نییه، کۆمه‌ڵێک سنوور و چوارچێوه‌ی دیاریکراوی هه‌یه. لێره‌دا، وه‌رگێڕ ده‌توانێت به‌رگێکی نوێ به باڵای ده‌قدا ببڕێت. بۆ نموونه ئه‌گه‌ر ڕۆمانێکی وه‌رگێڕدراوت خوێنده‌وه و هه‌ستت کرد که‌سایه‌تییه‌کانی ناو ڕۆمانه‌که جلی کوردییان له به‌ردایه یان فه‌زای گوند و شوێنێکی نیشتمانی خۆت له مێشکتدا وێنا بوو یان ده‌نا هه‌ست بکه‌ی که‌سه‌کان به کوردی قسه ده‌که‌ن، ئه‌وه بزانه ڕۆحی زیندووی تێکسته‌که گوازراوه‌ته‌وه.\nئێستا له کوردستان پڕۆسه‌ی وه‌رگێڕان له زمانی دووه‌م و سێیه‌مه‌وە ده‌کرێت، پێتان وایه ئه‌م جۆره وه‌رگێڕانه، وه‌رگێڕانی زیندوو بێت؟ ئایا تا چه‌ند ده‌قه‌که جوانیی خۆی ده‌پارێزێت له‌م جۆره وه‌رگێڕانانه‌دا؟\nپه‌یوه‌ندیی به‌وه‌وه هه‌یه ئه‌و زمانه دووه‌م و سێیه‌مه کام زمانن. ئه‌گه‌ر ئه‌م زمانه دووه‌مه زمانێکی ئه‌ورووپی بێت، به ڕای من گۆڕانکارییه‌کی زۆر گه‌وره ڕوو نادات، زۆر به دڵنیاییه‌وه ده‌توانیت پشت به وه‌رگێڕانێکی ئینگلیزی ببه‌ستیت که له هه‌نگاری یان یۆنانییه‌وه کراوه، یان وه‌رگێڕانێکی فه‌ڕه‌نسی که له پورتوگالی و ئیسپانییه‌وه کراوه، چونکه گۆڕانکاری به‌سه‌ر وشه‌کاندا نایه‌ت، ستروکتوری ده‌ق ناگۆڕدرێت. هه‌ڵبه‌ت دیسان ئه‌گه‌ر له زمانی یه‌که‌مه‌وه بێت باشتره، به‌ڵام هه‌ندێک زمان هه‌ن، له‌وانه‌یه له هه‌موو نه‌ته‌وه‌ی کورددا یه‌ک دوو ئه‌دیب ئاشنای نه‌بێت، بۆیه به ناچاری له زمانی دووه‌مه‌وه ده‌بێ وه‌ربگێڕدرێن. ئه‌و پاشاگه‌ردانییه‌ی له‌مه‌ڕ وه‌رگێڕان له لای خۆمان و جیرانه‌کانمان هه‌یه، لێره نییه یان کێشه‌کان له‌و ڕووه‌وه به ڕاده‌یه‌ک چاره‌سه‌ر کراون که ئیتر نابینیت باسی لێوه بکرێت. به‌ڵام بۆ زمانی فارسی وا نییه که سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگه بۆ وه‌رگێڕه کورده‌کان. ناتوانیت متمانه به هه‌ر وه‌رگێڕێکی فارس بکه‌یت. فه‌وزایه‌کی گه‌وره له وه‌رگێڕانی فارسیدا هه‌یه. ئیتر وای لێ هاتووه هیچ سنوورێکی ئه‌خلاقی ناناسێت. من ڕۆمانێکی وه‌رگێڕدراوی فارسیم خوێنده‌وه وه‌رگێڕه‌که‌ی وشه‌ی ”به‌راز”ی له ناو کتێبه‌که‌دا کردبوو به ئاژه‌ڵ، ئاژه‌ڵه‌کان. له زۆر جێدا، پێش ئه‌وه‌ی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریی حکومەتی ئێران کاره‌کانیان سانسۆر بکا، بۆ خۆیان سانسۆری ده‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مه وه‌رگێڕدراوه‌کانیان بڵاو ببێته‌وه. ئه‌مه ته‌نیا نموونه‌یه‌کی بچووکه له سانسۆرێک که وه‌رگێڕ به‌سه‌ریدا سه‌پاوه یان دڵخوازانه کردوویه‌تی و زۆریش بێمانایه. ئیتر بمێنێته‌وه ئه‌وه‌ی ده‌قه‌کان ده‌فارسێندرێن، ئیدیۆم و ده‌سته‌واژه‌کان ده‌گۆڕدرێن. هه‌ست ده‌که‌م له نێوان زمانی فارسی و عه‌ره‌بیدا پتر ده‌توانیت پشت به زمانی عه‌ره‌بی ببه‌ستیت و ڕه‌نگه ئه‌گه‌ر هه‌ر ناچار بیت وه‌رگێڕانێکی ده‌ستی دوو و سێ بکه‌یت، له عه‌ره‌بییه‌وه بێت که‌موکوڕیی که‌متر بێت.\nئه‌و بنه‌ما سه‌ره‌کییانه چین که ده‌بێت له که‌سی وه‌رگێڕدا هه‌بن، ئایا زانینی زمانێک به ته‌نیا ده‌توانێت وا له مرۆڤ بکات توانای وه‌رگێڕانی تێکسته‌کانی هه‌بێت؟ وه‌رگێڕان پیشه‌یه یان زانسته یان هونه‌ره؟\nوه‌رگێڕان له باشووری کوردستان هێشتا نه‌بووەته پیشه یان زانست و زیاتر هونه‌ر یان خولیا و حه‌زێکی تاکه‌که‌سییه. پیشه نییه، چونکه ده‌توانم بڵێم هه‌موو وه‌رگێڕێکی کورد له په‌راوێزی ژیانی ڕۆژانه‌دا کاری وه‌رگێڕان ده‌کات، بۆ بژیویی ژیان ناچاره په‌نا بۆ کاری تر ببات و وه‌ختی پشوو و حه‌سانه‌وه‌ی بۆ وه‌رگێڕان دابنێت. وه‌رگێڕانی کوردی له په‌راوێز و به ماندوویی ده‌کرێتت و له‌وانه‌یه ئه‌وه‌ش به نۆره‌ی خۆی کاریگه‌ریی له سه‌ر کوالیتی وه‌رگێڕان هه‌بێ. نه‌بووەته زانستیش، چونکه کۆڕ و ناوه‌ندی تایبه‌ت به وه‌رگێڕان دروست نه‌بوون و وه‌رگێڕی کورد به هه‌وڵی خۆی، خۆی پێده‌گه‌یه‌نێت و ده‌رچووی زانکۆ یان ناوه‌ندێکی تایبه‌ت به وه‌رگێڕان نییه. دواتر به‌رهه‌می وه‌رگێڕدراویش، نه به باش و نه به خراپ قسه‌ی له‌سه‌ر ناکرێت و هه‌ڵناسه‌نگێنرێت.\nسه‌باره‌ت به وه‌رگێڕانێکی باش و سه‌رکه‌وتووش، به بۆچوونی من زانین و شاره‌زابوون به‌سه‌ر زمانی ده‌ستپێک و زمانی مه‌به‌ستدا مه‌رجه، به‌ڵام به ته‌نیا به‌س نییه. وه‌رگێڕ ده‌بێت له‌و بواره‌دا ئاگەدار بێت که کاری له‌سه‌ر ده‌کا. دیاره ئه‌مڕۆکه ئه‌نته‌رنێت له چاو ڕابردوو ده‌رفه‌تێکی زیاتری بۆ وه‌رگێڕه‌کان ڕه‌خساندووه و له هه‌ندێک ڕووه‌وه ئاسانکاریی بۆ کردوون. بۆ نموونه وه‌رگێڕێک زۆر به سانایی ده‌توانێت سه‌باره‌ت به فه‌رهه‌نگ و نه‌ریتی ناوچه‌یه‌ک یان سه‌باره‌ت به ناو، شوێن، که‌سه‌کان و زۆر شتی تر زانیاری به‌ده‌ست بێنێت. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه له پێشخستنی توانا و ده‌سه‌ڵاتی وه‌رگێڕدا به‌و شێوه‌یه ده‌ور نابینێت و ته‌نیا ده‌توانێت کێشه ته‌کنیکییه‌کانی چاره‌سه‌ر بکات.\nوه‌رگێڕان ده‌توانێت چ ڕۆڵێک له به‌ره‌وپێشه‌وه‌بردنی کتێبخانه‌ی کوردیدا بگێڕێت؟ بۆ هه‌وڵ نه‌دراوه وه‌رگێڕانی پێچه‌وانه بکه‌ن، واته به‌رهه‌مه کوردییه‌کان وه‌ربگێڕنه سه‌ر زمانه بیانییه‌کان؟ پێتان وا نییه له ئێستادا ئه‌وه پێداویستییه‌کی گه‌وره‌یه؟\nوه‌رگێڕان ڕه‌فه به‌تاڵه‌کانی کتێبخانه‌ی کوردی داده‌گرێت و ڕه‌فه‌ی نوێی پێوه زیاد ده‌کات، نه‌ته‌وه‌یه‌ک چه‌نده‌ش خاوه‌نی کتێب و نووسه‌ر بێت، دیسان پێویستی به وه‌رگێڕانه. خاڵی سه‌رنجڕاکێش ئه‌وه‌یه ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی خاوه‌نی زۆرترین کتێب و ده‌وڵه‌مه‌ندترین زمانن، زیاتر له‌وانی دیکه گرنگی به وه‌رگێڕان ده‌ده‌ن و له‌و بواره‌وه چالاکترن. کتێبی وه‌رگێڕدراویان له هیی نووسراو پتره. وه‌رگێڕان، ده‌توانێت به هانای کتێبخانه‌ی کوردییه‌وه بێت، ده‌وڵه‌مه‌ندی بکات و ڕه‌نگ و بۆی پێ ببه‌خشێت. ده‌توانێت له داهێنان و نوێگه‌ریدا ڕۆڵێکی به‌رچاو بگێڕێت.\nله وه‌رگێڕانی پێچه‌وانه‌دا، به پێچه‌وانه‌ی وه‌رگێڕان به زمانی کوردی هه‌وڵ و خولیای وه‌رگێڕ به ته‌نیا به‌س نییه، هه‌ندێک فاکته‌ری دیکه دێنه گۆڕێ: هه‌ڵبژاردنی ده‌ق، دۆزینه‌وه‌ی وه‌شانخانه، تیراژ و ڕێژه‌ی خوێنه‌ران. زۆر شت که ڕه‌نگه له وه‌رگێڕانی ده‌قێکدا به کوردی بیری لێ نه‌کرێته‌وه. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت من خۆم تاقیم نه‌کردووەته‌وه تا بزانم که‌ند و کۆسپه‌کانی به‌رده‌می چین.\nئه‌و دۆخه‌ی ئێستا وه‌رگێڕانی پیادا تێپه‌ڕ ده‌بێت له باشووری کوردستان چۆن ده‌بینن؟ پێتان وایه زۆر و بۆری له وه‌رگێڕاندا هه‌یه؟ کێ به‌رپرسیاره له‌و دۆخه و چی بکرێت بۆ باشتربوونی؟\nوه‌رگێڕان هه‌تا زۆر بێت باشتره، ئه‌وه‌ی له باشووری کوردستان ده‌کرێت، زۆر نییه، هێشتا به سه‌دان شاکاری کلاسیک هه‌ن بۆ سه‌ر زمانی کوردی وه‌رنه‌گێڕدراون، ڕه‌نگه بۆ خۆمان پێمان وابێت زۆره، چونکه دره‌نگ ده‌ستمان پێ کردووه. به‌ڵام بۆربوون له وه‌رگێڕاندا به‌دی ده‌کرێت، پاشاگه‌ردانییه‌ک هه‌یه و به پله‌ی یه‌که‌م ده‌زگاکانی چاپ و په‌خش لێی به‌رپرسیارن. ئه‌و ده‌زگایانه ده‌بێت هه‌موو وه‌رگێڕانێک بڵاو نه‌که‌نه‌وه و لیژنه‌یه‌ک بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌و کتێبانه پێک بهێنن که به نیازن بڵاویان بکه‌نه‌وه و له بڕیارداندا هه‌ستیارتر بن. به‌تایبه‌ت گرنگی به زمانی کوردی بده‌ن، که یه‌کێکه له کێشه سه‌ره‌کییه‌کانی وه‌رگێڕانی کوردی.\nکورتەیەک له ژیاننامه وەرگێڕ\nسلاحەدین بایه‌زیدى، ساڵی ١٩٨٢ له شاری مه‌هابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستان له‌دایک بووم. له‌وێ تا دیپلۆمم خوێنده‌وه و ساڵی ١٩٩٩ له‌به‌ر هۆکارگه‌لی سیاسی، ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستانم به‌جێ هێشتووه و ڕووم کردووەته باشووری کوردستان. چه‌ند ساڵێک له شاری سلێمانی ژیاوم و له ساڵی ٢٠٠٨ه‌وه له سویسرا ده‌ژیم. له زانکۆی نۆشاتێل ساڵیک زمان و ئه‌ده‌بی فه‌ڕه‌نسیم خوێندووه و ئێستاش له شاری نۆشاتێل نیشته‌جێم. تا ئێستا زیاتر له ده کتێبم بۆ سه‌ر زمانی کوردی وه‌رگێڕاوه و به هۆی شاره‌زاییم له زمانی فه‌ڕه‌نسی و تورکیدا پتر گرنگیم به ئه‌ده‌بیاتی فه‌ڕه‌نسا و تورکیا داوه.\nSalahadin BayazidiShaxawan SdiqTranslation\nPrevious Postسەد ساڵ سینەما، سەد دەرهێنەر: بۆ پێشەوە، هەڤاڵان!Next Postخوێنەر و کتێب: ڕانانێک بۆ ڕۆمانی مژاباد


ڕوكنەكانی ڕۆژوو کامانەن ؟ وە ئایا پێناسەی ڕوكن چیە؟وە ڕۆژوو چەند ڕوكنی هەیە؟: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nڕۆژووجۆرەکانى ڕۆژوو لەگەڵ شەرت و ڕوکنەکانى ڕوكنەكانی ڕۆژوو کامانەن ؟ وە ئایا پێناسەی ڕوكن چیە؟وە ڕۆژوو چەند ڕوكنی هەیە؟\nڕوكنەكانی ڕۆژوو کامانەن ؟ وە ئایا پێناسەی ڕوكن چیە؟وە ڕۆژوو چەند ڕوكنی هەیە؟\nووشەی ڕوكن لە زمانی عەربیدا بریتیە لە(ماهية الشيء وحقيقته) واتە كاتێك بۆ نموونە باسی خانویەك بكەین ئەو خانووە دیوارەكان‌و سەقفەكانی بریتین لە روكنەكانی ئەو خانووە، واتە ڕوكن ئەوەیە كە حەقیقەتی عیبادەتی لێ پێك دێت، حەقیقەتی شتەكە لەوە پێك دێت كە نەبێت شتەكەیش نابێت، واتە لە كاتی ئەنجامدانی ئەو عیبادەتە ئەو شتە نەما بەبێ ئەوە عیبادەتەكە نابێت، جا هەر لەسەر ئەو پێناسەیە باسی یەكەم ڕوكن بكەین جمهوری زانایان باسی دەكەن ئایا ڕوكنە یا ڕوكن نییە ئەویش بریتیە لە نیەت، جمهوری زانایان باس لەوە دەكەن كە یەكەم ڕوكنی ڕۆژوو بریتیە لە نییەت مرۆڤ دەبێت نیەتی هەبێت چونكە پێغەمبەری خوا ﷺ دەفەرمووێ: (إِنَّما الأَعْمَالُ بالنِّيَّاتِ)(رواه البخاري ومسلم في صحيحهما. ) هەموو كردەوەیەك بە نیەتە كەسێك بۆ نموونە نان ناخوات، چونكە نانی دەست ناكەوێت ئاو ناخواتەوە چونكە ئاوی دەست نەكەوتووە یان قەڵەوە دەیەوێ خۆی لاواز بكات ئەو كەسە نیەتی خوا نییەو نییەتی ڕۆژوو نییە كەواتە نیەتی رۆژووی بۆ نانوسرێت، بەڵام كەسێك كە ڕەمەزان بە ڕۆژوو دەبێت ئیمانی بەوە هەیە كە لەسەری واجبە وە چاوەڕێی پاداشتیش لە خوای گەورە دەكات كە خوای گەورە پاداشتی بداتەوە بۆیە نان ناخواو ئاو ناخواتەوە ئەوە پێی دەوترێ كەسێك كە بەڕۆژوو بووە.\nمەرجەکانی ڕۆژوو پایە و ئەرکانەکانی ڕۆژوو شەرت و مەرجەكانی ڕۆژوو چین و ڕۆژوو لەسەر چ کەسێک فەرزە و چ کەسێک ڕۆژووى لەسەر نیە؟ یەک نیەت بەسە بۆ ڕۆژوو گرتنى تەواوی مانگى ڕەمەزان ڕوكنەكانی ڕۆژوو چین کە ڕۆژووى لەسەر بنیات دەنرێت و بێ ئەوە ڕۆژووەکەت دروست نابێ؟\nپرسیاری دواتر ئادابەكانی بەربانگ كردن چییە؟ وە كەی ڕۆژووەوان ئەتوانێت بەربانگ بكات؟پرسیاری پێشتر ئەو شتانە چین كە دروستە مرۆڤی ڕۆژوەوان لەكاتی بەڕۆژبوونیدا ئەنجامیان بدات وە ڕۆژوەكەی پێ بەتاڵ نابێتەوە؟


ڕۆكێـته‌كانی حزبوڵـڵا 8 ئیسرائیلی له حه‌یفا ده‌كوژێت\nی مانگی حه‌وت ١٦, ٢٠٠٦\nله ئاكامی هێرشه ڕۆكێـتیـیه‌كانی حزبوڵـڵای لوبنانی بۆ سه‌ر شـاری حه‌یفای ئیسرائیلی به‌لایه‌نی كه‌م 8 كه‌س كوژراون، هاوكات فڕۆكه جه‌نـگیـیه‌كانی ئیسرائیلیش به‌رده‌وامه له بۆردومانـكردنی ناوجه‌رگه‌ی لوبنان.\nسه‌رۆك وه‌زیری ئیسرائیلی ئێهود ئۆڵمه‌رت گوتی ئه‌نجامی ئه‌و هێرشه زۆر خراپ ده‌بێت، پاش ئه‌وه‌ی به لایه‌نی كه‌م 10 ڕۆكێـت به‌ر شـاری حه‌یفا كه‌وت، كه 30 كیلۆمه‌تر له سنووره‌كانی لوبنانه‌وه دووره. یه‌ك له ڕۆكێـته‌كان به‌ر عه‌مبار و شوێنی چاكردنه‌وه‌ی ده‌زگای هێـڵی شه‌مه‌نده‌فه‌ری سه‌ره‌كی حه‌یفا كه‌وتووه. پاش چه‌ند كاتژمێرێـك، زه‌نـگی ئاگاداركردنه‌وه‌ی مه‌ترسی هێرشی ئاسمانی له هه‌موو ناوچه‌كانی شـاری حه‌یفا لێدرا كه سـێـهه‌م گه‌وره‌ترین شـاری ئیسرائیله.\nله‌شـكری ئیسرائیلیش داوای له دانیشـتوانی باشوری لوبنان كرد كه یه‌كسه‌ر ناوچه‌كه به‌جێ بهێـڵن تا گیانی خۆیان له هێرشـێـكی ئیسرائیلی نزیك بـپارێزن.\nئه‌و هێرشه‌ی كراوه‌ته سه‌ر حه‌یفا زیانبه‌خشترین زه‌بر بووه كه له ئیسرائیل كه‌وتووه له‌وه‌ته‌ی هێرش بۆ سه‌ر حزبوڵـڵا ده‌ستی پـێـكردووه، پاش ئه‌وه‌ی ڕۆژی چوارشه‌ممه‌ی ڕابوردوو له هێرشـێـكی سنووریدا دوو سه‌ربازی ئیسرائیلیـیان به دیل گرتبوو.\nئیسرائیل بۆ پـێـنجه‌هه‌مین ڕۆژه به‌رده‌وامه له هێرشـه ئاسمانیـیه‌كانی بۆ سه‌ر لوبنان.\nڕۆژی یه‌كشه‌ممه، ناوچه‌كانی باشوری به‌یروتی بۆردومان كردووه. شـایه‌تحاڵه‌كان ده‌ڵێن گوێـیان له ته‌قینه‌وه‌ی به‌هێز بووه و دووكه‌ڵی چڕیان له‌و ناوچانه دیوه كه باره‌گاكانی حزبوڵـڵای لێـیه.\nهه‌ر ڕۆژی یه‌كشه‌ممه، ئیسرائیل باڵه‌خانه‌ی كه‌ناڵی ته‌له‌فیزیۆنی ئه‌لمه‌ناری حزبوڵـڵای بۆردومان كردووه. په‌خشه‌كه‌ی بۆ ماوه‌ی چه‌ند كاتژمێرێـك وه‌سـتا.\nسه‌رۆك وه‌زیری لوبنانی فوئاد ئه‌لسه‌نیوره داوای له نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان كرد ناوبژیوانی بكات و كار بكات بۆ ڕاگرتنی ئه‌م شه‌ڕه.\nئیسرائیلیش په‌یمانی داوه درێژه به هێرشه‌كانی بدات تا چه‌كداره‌كانی حزبوڵـڵا چه‌كه‌كانیان دائه‌نێن و دوو سه‌ربازه به‌دیلـگیراوه‌كان ئازاد ده‌كه‌ن.\nشـایانی باسه نزیكه‌ی 100 لوبنانی و 12 ئیسرائیلی كوژراون له‌وه‌ته‌ی ئه‌م شه‌ڕه ده‌ستی پـێـكردووه.


هه‌ویری ره‌ش بۆ سپیكردنه‌وه‌ى ددان، راستى یان ساخته؟\nبینراوه : 252\nله‌ىم ماوه‌یه‌دا هه‌ویرێكى ره‌نگ ره‌شى ششتنى ددان له بازاڕه‌كانى ئه‌وروپا بڵاوبوه‌ته‌وه كه باس له‌وه‌ده‌كرێت له خه‌ڵوزیی روه‌كى دروست ده‌كرێت و ددان به باشی سپی ده‌كاته‌وه، ئه‌مه‌ش وای له توێژه‌ران كرد توێژینه‌وه‌ى وردتر له‌و باره‌یه‌وه بكه‌ن.\nبه‌پێی توێژینه‌وه‌یه‌كى گۆڤارى پزیشكیی ددانى بریتانى "بریتیش دینتاڵ جۆرناڵ"، ئه‌م جۆره له هه‌ویری ددان ته‌نها فێڵێكه بۆ بازاڕ په‌یدا كردن و بنه‌مای دروست و زانستیی نیه.\nگۆڤاره‌كه ئه‌وه‌ى خستوه‌ته‌ڕو: ئه‌م جۆره هه‌ویره هیچ ماده‌یه‌كى فلۆرایدی تێدا نییه كه ئه‌و ماده‌یه به‌شداریی ده‌كات له پاراستنى ددان، بۆیه ره‌نگه به‌كارهێنانیشی سه‌ر بكێشێت بۆ كێشه و ئازار له ددان دا.\nده‌شڵێن: هیچ بنه‌مایه‌كى زانستیی نیه كه ئه‌وه یه‌كلایی بكاته‌وه به‌كارهێنانى ئه‌م هه‌ویره ره‌شه، سودی بۆ سپیكردنه‌وه‌ى ددان هه‌یه، به‌پێچه‌وانه‌وه ره‌نگه‌ى زیانه‌كانى زیاتر بن و به‌تێپه‌ڕینی كات ببنه هۆی داخورانى ددانه‌كان.\nژماره‌ی سه‌ردان 2925774 میوان 76


بن لادن پێش هێرشه‌كه‌ی 11ی سێپتێمبه‌ر چیی به دایكی وت\nگۆڤارێكی ئه‌مریكا راپۆرتێكی بڵاوكرده‌وه كه "به تۆقێنه‌ر" ناوبراوه و باس له ورده‌كارییه‌كانی چه‌ند رۆژێك پێش هێرشه‌كانی 11ی سێپتێمبه‌ری 2001 ده‌كات.\nهێرشه‌كانی ڕۆژی سێ‌شەممە 11ی سێپتێمبه‌ری2001 لەلایەن رێکخراوی قاعیده‌وه لە خاکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕوویاندا، له‌و رۆژه‌دا ئاڕاستەی چوار فڕۆکەی مەدەنیی بازرگانی گۆڕان و ئاڕاستەکران بە ئامانجی دیاریکراو بوون كه سیانیان سەرکەوتبوو لە پێکانی ئامانجەکانیاندا، و ئامانجەکانیش تاوەری بازرگانی نێودەوڵەتی بوو لە مانھاتن و بارەگای وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (پنتاگۆن).\nلە ئەنجامی ئه‌و هێرشانه‌دا 2977 کەس کوژران و 24 کەس وونبوون لەگەڵ ھەزاران بریندار لە ئەنجامی کەوتنەوەی دوکەڵی ئاگر و ھەڵمە ژاراوییەکاندا.\nگۆڤاری نیوز ویك-ی ئه‌مریكا له راپۆرته‌كه‌یدا ئاشكرایكردوه كه ئوسامه بن لادن، سه‌رۆكی پێشوی رێكخراوی قاعیده كه له 2ی ئایاری 2011 له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه له ناوچه‌ی ئه‌بود ئابادی پاكستان كوژرا، رۆژێك پێش هێرشه‌كه ته‌له‌فۆنی بۆ دایكی له سوریا كردوه.\nله ته‌له‌فۆنه‌كه‌دا بن لادن به دایكی وتوه "بۆ ماوه‌یه‌ك ناتوانێت په‌یوه‌ندیی پێوه بكات و لێی داده‌بڕێت چونكه به‌منزیكانه شتێكی گه‌وره روو ده‌دات" كه مه‌به‌ست لێی هێرشه‌كانی سه‌ر تاوه‌ره بازرگانییه‌كانی ئه‌مریكا بووه.\nگۆڤاره‌كه ئه‌وه‌شی ئاشكراكردوه كه له 6ی ئابی 2001 ده‌سه‌ڵاتی ئه‌منی و هه‌واڵگریی ئه‌مریكا جۆرج بوشی كوڕیان ئاگادار كردوه‌ته‌وه له ئه‌گه‌ری روودانی هێرشێك كه ئوسامه بن لادن پیلانی بۆ داده‌نێت.\nله 5ی سێپتێمبه‌ریشدا نوسینگه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی فیدڕاڵیی ئه‌مریكا راپۆرتێكی بۆ ده‌سه‌ڵاتی فڕۆكه‌وانیی فیدڕاڵی به‌رزكردوه‌ته‌وه و ئاگاداری كردوه‌ته‌وه له ئه‌گه‌ری رفاندنی چه‌ند فڕۆكه‌یه‌ك كه سه‌ربه كۆمپانیا گه‌وره‌كانی فڕۆكه‌وانین.\nله 8ی هه‌مان مانگدا ده‌زگای ئاسایشیس نیشتمانیی ئه‌مریكا هۆشداریی دابوو له روودانی هێرشی تیرۆرستی و له‌وكاته‌دا رایگه‌یاندبوو كه له‌وانه‌یه هێرشه‌كه به‌منزیكانه ئه‌نجام بدرێن.


👫 ئەمیر حەمەدەمین رەواندزی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Aug 14 2017 9:20PM\nنیگارکێشێکی باشووری کوردستانە و ئێستا لە وڵاتی یۆن [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 60% ✍ س.ئـ. 14-8-2017 21:20:11\n👫 بەختیار ڕەواندزی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Jun 7 2018 2:16PM\nیەک لە شاعیرە هایکوونووسەکانە. ئەندامی یانەی شیعری [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 70% ✍ س.ئـ. 7-6-2018 14:16:48\n📷 دانیشتووانی گوندی باڵەکیانی رەواندز لە سینەمایەکی گەڕۆکدا وێنە و پێناس\n📅 کاتی تۆمارکردن Oct 25 2010 11:16AM\nکات: نەزانراو سەرچاوەی وێنە: فەیسبووکی قەیس قەرەد [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 60% ✍ هـ.ب. 25-10-2010 11:16:09\n👫 دڵڤین مەلا ئەحمەد - ئایناز ڕەواندزی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Jul 10 2017 4:55AM\nساڵی 1999 لە شارۆچکەی رواندز لە دایکبووە. ئێستاش ق [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 60% ✍ س.ئـ. 10-7-2017 4:55:59\n📕 رژیمی رەواندزی سەردەمی پاشای کۆرە پەڕتووکخانە\n📅 کاتی تۆمارکردن Feb 14 2013 1:35PM\n👁 ئەم بابەتە 19,284 جار بینراوە\nتۆژینی: شێرکۆ هەژار 2013 [ زۆرتر... 👁] 📕 ✖ 0 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 14-2-2013 13:35:48\n📕 رەواندز شارەکەی پاشای گەورە پەڕتووکخانە\n👁 ئەم بابەتە 8,165 جار بینراوە\nنووسەر : مەولود بێخاڵی و تاریق جامباز شوێن : سلێم [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 60% ✍ ب.ج. 31-3-2014 0:40:07\n📕 رەواندز لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی - سیاسی (1918 - 1939) پەڕتووکخانە\nنووسینی: ئەحمەد حەمەد ئەمین ئۆمەر ئەم کتێبە لە سا [ زۆرتر... 👁] 📕 ✖ 0 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 22-12-2010 14:41:13\n🏰 زێوەی وەرتێ (رەواندز) شوێنەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Jul 12 2019 8:13PM\nگەڕەکێکە لە شارەدیی وەرتێ سەر بە شارۆچکەی ڕەواندوز [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 17 ✔ 80% ✍ ج.ع.ئـ. 12-7-2019 20:13:13\n👫 سەید ئەحمەد رەواندزی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Mar 25 2009 9:43PM\n👁 ئەم بابەتە 6,154 جار بینراوە\nلە زمانی خۆیەوە: لە ساڵی 1963 لە شاری رەواندز لەد [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 80% ✍ هـ.ب. 25-3-2009 21:43:47\n👫 فریاد محەمەد فەقێ حەسەن - فریاد رەواندزی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 5 2009 2:08PM\nلە رواندز – 1957 لە دایکبووە. لە زانکۆی موسڵ بەک [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 1 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 5-12-2009 14:08:52\n| کاتی ئافراندنی لاپەڕە: 6,272 چرکە!


Diplomatic Magazine | کوردستانی باشوور لە سەدەی بیست و یەکدا\nئەم پەیوەندیە بەرهەمی شەڕی ساردە، ئامرازیی و سنورداربوە. بەڵام بەردەوام لە گەشەکردندا بوە. لە سەدەی بیستویەکدا ئەم پەیوەندییە گۆڕانکاری بە سەردا دێت. کرۆکی ئەم گۆڕانکارییە لە پەیوەندی بە ئەمریکا و هاتنی بۆ عێراق و کۆتایی ئەو پرۆژەدایە. ئەمریکا هات بۆ عێراق هەتا عێراق وەک کۆریای باشور لێبکات. وڵاتێک کە گەشە بکات و بەهیزبێت و خزمەتی جیوپۆلەتیکی ئەمریکی بکات لە ناوچەکەدا. بەڵام عێراقییەکان ئەوەیان نەویست.\nدەرکەوت پێش هەموو شتێکی تر عێراقیەکان کۆمەڵێک خەڵکی خێڵەکیی و تایفی و سەربە عەقڵیەتە زۆر زۆر کۆنەکانن.\nپرۆژەی ئەمریکی لە عێراق پشتیوانی نەبوو، چونکە سیاسی عێراقی بونی نیە. ئێستا ئەمریکا ماندوە لەو پرۆژەیە و سەردەمی بە سەر چوە. سەرەتای مانگی سێی ئەمساڵ ئێوارەیەک لە قونسوڵخانەی ئەمریکی میوان بووم بۆ ئێوارە خوانێک. خوانەکە بچوک بوو، نزیکەی دە کەس دەبوین.\nدیارە بە پێی ڕێسای دیدارەکە، کە بەشێکە لە چاتەم هاوس و ڕێگریی تر، ناتوانم زۆر دەربارەی بڵێم. بەڵام پرسێک لە سەر خوان بوو ئەوەبوو کە ئایا کوردستان بەبێ بەغدا و بەبێ کەرکوک دەتوانێت خۆی بژێنێت؟؟ ئەم پرسە کۆمەڵێک ڕەهەندی قوڵی هەیە، یەکەم، ئەمریکا ووردە ووردە دەستبەرداری پرۆژەی عێراق دەبێت. [بۆ ڕونکردنەوە ئەمانەی لێرەدا دەیڵێم زانیاری نیە، بەڵکو شیکارییە]. لە مانەوەی لە کوردستان، ئەمریکا پێیخۆشە کوردستان بتوانێت خۆی خۆی بژێنێت. ئەمە بەشێکی سەرەکی پرۆژەی ئەمریکایە کە چیدی نایەوێت هێندە داهاتی خۆی بۆ دەرەوە خەرج بکات. ئەمە بە مانای ئەوە نیە کە ئەمریکا پشتیوان نابێت بەڵام گۆڕانکاری دێت بە سەر شێوازی مامەڵەیدا.\nلە گەڕانەوە بۆ سەردەمی ململانێی زلهێزەکان ئەمریکا خەمی تری دەبێت و بە شێوازی جیاواز لە پەیوەندییدا دەبێت لە گەڵ دۆستەکانیدا. یەکێک لە پرسیارەکانی سەدەی بیستویەک ئەوەیە کە ئایا سەدەی ئەمریکی دەبێت وەک سەدەی بیست یان دەبێتە سەدەی ئەوانیتر. هەندێک زۆر بە گەشبینیەوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە سەدەی بیست و یەک سەدەی ئاسیایی دەبێت.\nتیورە لەمبارەوە زۆرە، ئایا ئاسیا یانی ئاسیا یان یانی چین، ئایا چین چ ڕۆڵێک دەبینێت لە پرۆژەی سەدەی ئاسیایی. هەندێکی تر بڕوایان وەهایە چین بە هیچ شێوەیەک بنەماکانی ئەوەی نیە کە خاوەنداری سەدەی بیست و یەک بکات، بە هۆی پیربونی دانیشتوان و جیاوازی زۆری دارا و نەدار و قەیرانی ژینگەیی و لاوازی داهێنان و نەبونی شوناسێکی یەکگرتوو و زۆر هۆکاری تر. بەڵام ئەگەر سەدەی بیست و یەک بە سەدەی ئەمریکیش بمێنێتەوە، ئەوا هەرگیز وەک سەدەی بیستی ئەمریکی نابێت.\nلە سەدەی بیستی ئەمریکی، بە تایبەتی پاش جەنگی جیهانی دووەم، مرۆڤایەتی بە شێوازێکی بێوێنە گەشایەوە. دانیشتوانی گۆی زەوی چەند قاتبون. ڕێژی هەژاری بۆ ١٠٪ کەمبوەوە، پرسی ئازادی و ماف و کۆمەڵگای مەدەنی و دەزگا و فرەیەتی و زۆر پرسی تر بونە پرسی مرۆڤایەتی. کورد لە هەموو ئەمانە سودمەندبوو، بەڵام سەدەی بیست و یەک بەوجۆرە نیە.\nئەگەر بێتو چین و ئەمریکا بکەونە ململانێ ئەوا لە ڕوسیاوە بۆ باشوری گۆی زەوی هەتا ئوسترالیا ناوچەی قەیران دەبێت لە نیوان چین و ئەمریکادا.\nئایا چین دەبێتە خاوەن چ مۆدێڵیک؟ ئەگەر وەک ئەڵمانیا بکات، کە بە رای من زۆر نزیکە لێیەوە، ئەوا توشی قەیران دەبێت. ئەڵمانیا، یەکێتی ئەوروپای کۆنترۆڵکردوە. چونکە ئەڵمانیا بەرهەمهێنی زۆرینەی کاڵاکانی یەکێتی ئەوروپایە و بە باشور و ڕۆژهەڵاتیدا، وڵاتانی دەوروبەری کردوەتە کڕیاری کاڵاکانی. ئەمەش قەیرانی بۆ زۆر لە وڵاتان دروستکردوە، کە خۆی لە ڕەوتە دژە یەکێتی ئەوروپادا دەبینێتەوە، چ چەپ، چ ڕاست. پرسێکی تر کە پەیوەستە بەمەوە پرسی هایدرۆکاربۆنە. ئایا نەوت بێکەڵک دەبێت لە سەدەی بیست و یەکدا؟ بیرمەندی کوردی دەبێت بیر لە پرسە گەورەکانی سەدەی بیست و یەک بکاتەوە، وەک ڕۆبۆت، کرێکار، سەرمایە، وزە، و زۆر پرسی تر چونکە کاریگەریی ڕاستەوخۆی دەبێت لە سەر چارەنوسی ئێمە!!


لە جەلەولا شەڕ روویدا؛ کوژراو و بریندار هەیە\n79340 جار خوێندراوەتەوە\nبەگوێرەی وتەی بەرپرسی ئاسایشی ناحیەی کۆکس، لە ناحیەی جەلەولا شەڕ و پێکدادان لە نێوان چەند چەکدارێک و سوپای عێراقدا روویداوە، بەوهۆیەوە سەربازێکی سوپای عێراق کوژراوە و یەکێکی دیکەش بریندارە.\nشەماڵ عەبدولرەحمان بەرپرسی ئاسایشی ناحیەی کۆکس بە ئێن ئاڕ تی راگەیاند، ئێوارەی ئەمڕۆ دوو چەکدار بە ماتۆڕەوە چوونەتە سەر گوندێک لە ناحیەی جەلەولا، بەڵام لەلایەن هێزە عێراقییەکانەوە وەڵامدراونەتەوە و دواتر کشاونەتەوە.\nئاماژەی بەوەشکردووە، دواتر لە گوندی کەشکەوڵی لە رۆژئاوای ناحیەی جەلەولا جارێکی دیکە شەڕ و پێکدادان دروستبووە، کە بەهۆیەوە سەربازێکی سوپای عێراق کوژراوە و یەکێکی دیکەش بریندارە و بۆ نەخۆشخانە گواستراوەتەوە.\nباسی لەوەشکردووە، لە کاتی شەڕەکەدا هێزێکی دیکەی سوپای عێراق ویستوویانە بڕۆنە شوێنی روبەڕوبوونەوەکە، بەڵام لەسەر رێگاکەیان بۆمبی چێنراو دانراوە و بەوەش لەلایەن گروپە چەکدارییەکەوە رێگریکراوە کە هێزی زیاتر بڕواتە شوێنەکە.\nگەرمیان حەمەی پور، گەرمیان


لیستی ئه‌و خۆراكانه‌ی ده‌بێت بخورێن و ئه‌وانه‌ش كه ڕێگه پێنه‌دراون له كیتۆ دایت\nئەوەی ئەم ڕیجیمی خواردنە لەوانەی تر جیا دەکاتەوە ئەوەیە کە کەسەکە هەست بە برسیەتی ناکات و ناچار نیە ژمارەی کالۆریەکانی هەموو پارچەیەکی خواردن حساب بکات بۆ ئەوەی قەڵەو نەبێت، دكتۆر داهات پزیشکی پسپۆڕی هەناوی و شەکرە و نەخۆشیەکانی دڵ له‌م بابه‌ته‌دا زانیاری گرنگ له‌باره‌ی ئه‌م جۆره‌ی ڕێجیم ده‌خاته ڕوو.\nکیتۆ بریتیە لە سیستەمێکی خواردنی کەم کاربۆهیدرات و پڕۆتێنی مام ناوەند و چەوری زۆر بۆ ناچارکردنی لەش بۆ بەکارهێنانی چەوری وەکو سەرچاوەی ووزە.\nزۆر لە توێژینەوە تازەکان ئەوەیان دەرخستوە کە کیتۆ دایت جگە لە دابەزاندنی کێش هەروەها سوودی تری زۆرە بۆ جەستە و عەقڵ و چارەسەری زۆر لە نەخۆشیەکان.\nکیتۆ دایت چیە؟\nئەم سیستەمی خواردنە لە سەرەتای سەدەی ڕابردوو بۆ چارەسەر کردنی گەشکەی مناڵ بەکار دەهات ، کە دوایی پزیشکان تێبینی کاریگەرە خێرا و بەسوودەکەیان کرد بۆ دابەزاندنی کێشی لەش و لەم ڕێجیمەدا پێویستە %70-80 ی خواردن چەوری بێت،%20- 25 ی پڕۆتین و تەنها%10-15 کاربۆهیدرات بێت.\nناوی کیتۆ لە کیتۆن Keton ەوە هاتوە کە بریتین لە پێکهاتەی بچوکی ووزەی ناو خانەکانی لەش، سەرچاوەی سەرەکی وزەی لەش شەکری گلوکۆزە (کاربۆهیدرات). کاتێک بۆ ماوەیەکی زۆر کاربۆهیدرات ناخۆی ئەوا لەش بیر لە بەدیلێکی تری ووزە دەکاتەوە، ئەویش کیتۆن ە. ئەم کیتۆنە لە چەوری زیادەی لەش پێک دێت و لە جگەر و ماسولکەکان خەزن دەکرێ، کە شەکر ناخۆی، لەش چەوری ناو جگەر و ماسولکە بەکار دەهێنێ بۆیە کێشی لەشت کەم دەکات.\n-ئەو خواردنانەی بۆ کیتۆ دەگونجێن چین؟\nهەموو جۆرەکانی گۆشت، پەنیر ، کەرە، هێلکە، چەوری سروشتی (وەکو ڕۆنی کوردی)، زەیتی زەیتون.\nئەو سەوزانەی لەسەر زەوی دەڕوێن: وەکو تەماتە، خەیار، کاهوو، زەیتون، باینجان، قەرنابیت، بروکلی، بیبەری شیرین و توون، ئەڤۆگادۆ، سپێناخ، فاسۆلیای تەڕ.\nچەرەزاتەکانی وەکو گوێز و گوڵەبەڕۆژە و فستەق و بندق و ناوکەکولەکە و بادەم و لووز بڕێکی کەمیان لە کاربۆهیدراتیان تیایە، لە کیتۆیا ڕێگەپێدراون.\nهەندێ خواردن هەیە بڕێکی مام ناوەندی کاربۆهیدراتی تیایە بۆیە پێویستە کەم بخورێن وەکو: گێزەر، پیاز، چەوەنەر.\nئەو خواردنانەی نابێت لە کیتۆ دایت بخورێن چین؟\nئەو خواردنانەی بڕێکی زۆر کاربۆهیدراتی تیایە بۆیە نابێت بخورێن وەکو: نان، برنج، پەتاتە، مەعکەڕۆنی، گەنمەشامی، شەکر، شیرینی، کێک و بسکیتی گەنم، نەستەلە، پاقلەمەنیەکان، نیسک.\nزۆربەی میوەکان بڕێکی زۆر شەکریان تیایە بۆیە وا باشە زۆر نەخورێن بەتایبەتی مۆز و ترێ و سێو و پرتەقاڵ و ئەناناس.\nئەو شلەمەنیانەی بۆ کیتۆ گونجاون بریتین لە ئاو (خواردنەوەی بڕێکی زۆر لە ئاو زۆر گرنگه بۆ کیتۆ دایت)، چا و قاوەی بێ شەکریش گونجاون بۆ کیتۆ، بەڵام شیر و شەربەت و خواردنەوە گازیەکان و خواردنەوە کحولیەکان گونجاو نین بۆ سیستەمی کیتۆ و وا باشە لە ڕۆژێکدا ٥۰ گرام زیاتر کاربۆهیدرات نەخورێت.


پەرلەمانتارێک: بەدواداچوونمان بۆ سوتاندنى دەغڵ و دانى جوتیاران کردووە، گەیشتووینەتە ئەنجام\nئەندامێکى پەرلەمانى عێراق رایگه‌یاند، 45 حاڵەتى سوتاندنى دەغڵ و دانى جوتیاران تۆمارکراون، کە سوتاندنەکانیان دەستى لە پشتەوەیە و پێویستە لێکۆڵینەوەى جددى بکرێت.\nرێبوار تەها یەکێک لە نوێنەرانى کەرکوک لە پەرلەمانى عێراق، بەدەنگى ئەمەریکاى راگەیاندووه، "دیاردەى سوتاندنى دەغڵ و دانى جوتیاران دیاردەیەکى سروشتى و ئاسایى نیە، 45 حاڵەت تۆمارکراون کە بە دەست سوتێنراون."\nوتیشى، "ئێمە بەدواداچوونمان کردووە و گەیشتووینەتە ئەنجام، کە هەندێک لەو دەغڵ و دانانە دەست لەپشت سوتاندنیانەوە هەیە."\nسەبارەت بەو دەستانەى لەپشت سوتاندنى دەغڵ و دانى جوتیارانەوەن، پەرلەمانتارەکەى عێراق وتى، "رەنگە داعش بێت، رەنگە دەستى ترى نادیار بێت بۆ نانەوەى پشێوى و ناکۆکى لەنێوان پێکهاتەکاندا."\nرێبوار ته‌ها ئه‌وه‌شی خسته‌ڕوو، "سوتاندنى دەغڵ و دانى ئەمساڵ کە لەمێژوودا وێنەى کەمە، کارەساتە و ڕووبەڕووى وڵات بووەتەوە، نابێت حکومەتى عێراق ئەمە بە ئاسایى وەربگرێت، بەڵکو دەبێت لێپێچینەوە بکرێت."\nئاماژەى بەوەشکرد داوایەکى فەرمیان داوەتە پەرلەمانى عێراق بۆ لێکۆڵینەوە کردن و قەرەبووکردنەوەى جوتیاران، بریارە لەدانیشتنى سبەینێ پێنجشەمەى پەرلەمانى عێراق دا گفتووگۆى لەسەر بکرێت، وتى"داوامانکردووە پەرلەمان گفتووگۆ لەسەر مەسەلەى سوتاندنى دەغڵ و دانى جوتیاران بکات، پاشان بریار بدات لەسەر قەرەبووکردنەوەى جوتیاران و لێکۆڵینەوەى جدى له مەسەلەکە."


دانوستان , ستراتژیی دوژمن بۆ تێکشکاندنی ئێرانە - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٨ Mordad ٢٤ ٠٨:١٩\nNews Code 27882\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، سەردار حسێن سەلامی ئەوڕۆ (چوارشەممە) لە ڕێوڕەسمی کرانەوەی ٣٢٠٠ پڕۆژەی ئاوەدانی و هەنگاونان بۆ دەست پێ کردنی ١٢٥٠ پڕۆژەی ئاوەدانی دیکە وەک بەشێک لە پرۆسەی بێ بەشی سڕینەوەیی دیاریی رێبەری باڵا بۆ خەڵکی پارێزگای ئازەربایجانی رۆژئاوا، بە ئاماژە بە هەوڵی جیهان بۆ دابەش کردنی ئێران و تەسلیم بوونی گەلەکەی، وتیشی: ئەوان دەیانەوێ رێبەرانی گەورەی شۆڕشی ئیسلامی دەست لە ئامانجە مەزنەکانیان هەڵگرن.\nفەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران تاقە رێگەی رزگاریی خۆبواردن و دوورکەوتنەوە لە دوژمنان ڕاگەیاند و جەختی کرد: لۆژیکی دانوستان ئەوڕۆکە خەساوە و گەل دەزانن هەرچی دوژمنان دەیڵێن، نووشتەی شکستی ئێمەیە و ئەو دانوستانی بۆ تێکشکاندنی وتسلیم بوونی ئێمە دەوێ نەک بۆ سەرفەرازیمان.\nسەردار سەلامی ئاماژەی بە ئاشکرابوونی درۆزنی دوژمن بەلای گەلەوە کرد و ڕایگەیاند: ئەوە ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە کە دەبێ هەمبەر بە دوژمنان بوەستین، چونکە دەسەڵاتی ئابووری، بەرگری و سەرفرازیی ئێمە پەیوەستە بە ڕاوەستان هەمبەر بە هەڕەشەکانی دوژمن.\nڕاشیگەیاند: ئەوی ئەوڕۆ ڕۆڵەکانی گەل لە قەرارگای حەمزەی سەیدولشوهەدا و سوپا نیشانی دەدەن هێمایەکە لە یەکگرتوویی گەل و شەڕی دژ بە هەژاری لە پەنای گەڕان بۆ ئاسایشە. ئێمە لە پەنای دابین کردنی ئاسایش بیر لە پێشکەوتن، سەرفەرازی، شادی و ئاسوودەیی ژیانی خەڵکەکانمان دەکەینەوە.\nفەرماندەی گشتیی سوپا لە کۆتاییدا ئازەربایجانی غەربی بە پارێزگای ڕەزمەندەکان و خەڵکانێکی بوێر وەسف کرد کە بەردەوام بۆ مانەوەی کۆماری ئیسلامی هەوڵیان داوە.


لەمەودوا سەردانی مۆزەخانە دەوڵەتییەکان بێبەرامبەرە - Radio Sweden Kurdish - رادیۆی سوید Radyoya Swêdê | Sveriges Radio\nNationalmuseum, Stockholm.Foto: Claudio Bresciani / TT\nلەمەودوا سەردانی مۆزەخانە دەوڵەتییەکان بێبەرامبەرە\nبڵاو کرایه‌وه måndag 1 februari 2016 kl 14.53\nلەمڕۆوە سەردانی 18 مۆزەخانەی دەوڵەتی کە زۆربەیان لە ستۆکهۆلمە بێبەرامبەرە.\nئامانج لەم بڕیارەیە هاندانی ئەو گرووپانەی کۆمەڵگەیە کە سەردانی مۆزەخانەکان ناکەن. بەتایبەت ئەو پیاوانەی کە پاشخانی خوێندنیان کەمە، بەڕەگەز بیانین هەروەها ئەو کەسانەی لە دانیشتوانی گەڕەکە پەڕاوێزەکانن.\nلەبەرئەوەی ئەو گرووپانە کەمتر لە هەمووان سەردانی مۆزەخانەکان دەکەن، میوانی مۆزەخانەکان بەگشتی ئەو گرووپەی کۆمەڵگەیەن کە پاشخانی خوێندنیان بەرزە، هەروەها ژنان زیاتر لە پیاوان سەردانی مۆزەخانەکان دەکەن.\nسڤارکەر هارد بەرپرس لە دەستگەی لێکۆڵێنەوەی فەرهەنگی دەڵێت لە ئەزموونی ئەو ماوەیەوە لە نێوان ساڵانی 2005-2006 ئەو کاتەی سەردانی مۆزەخانەکان بێبەرامبەر بوون، ژمارەی میوانی مۆزەخانەکان زیاد دەکات.\nبەڵام ئەوەی کە سەردانی مۆزەخانەکان بێبەرامبەرە، گەرەنتی نییە بۆ هاندانی هەموو گرووپەکانی کۆمەڵگە کە ببنە میوانی مۆزەخانەکان، ڕەنگە هەر هەمان گرووپی پێشتر لە میوانان ژمارەیان زیاد بکات.\nبەڵام بۆ ئەوەی پەیامی مۆزەخانەکان بگاتە هەمووان دەبێت مۆزەخانەکان چالاکتر بن لە گەیاندنی زانیاری بە زۆرترین هاووڵاتی. ئانن سۆفی نۆرین جێگری بەرپرس لە مۆزەخانەی (Moderna Musset) دەڵێت بەخۆرایی کردنی سەردانی مۆزەخانەکان هەنگاوێکە بۆ نەهێشتنی بەربەستەکان لەبەردەم ئەو کەسانەی کە ئارەزووی سەردانی مۆزەخانەکانیان هەیە.\nجێی سەرنجە لەم مۆزەخانانەی خوارەوە سەردان بە خۆڕایی دەبێت:


هه‌واڵی ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی عادل عه‌بدولمه‌هدی ره‌تده‌كرێته‌وه\nعادل عەبدولمەهدی، سه‌رۆك وه‌زیرانی عیراق\nسه‌رچاوه‌یه‌كی نزیك له‌سه‌رۆك وه‌زیرانی عیراق رەتیکردەوە کە عادل عەبدولمەهدی، سەرۆک وەزیران به‌نیاز بێت ده‌ستله‌كار بكێشێته‌وه.\nئاژانسی روسیا توده‌ی له‌زاری سه‌رچاوه‌یه‌كی نزیك له سه‌رۆك وه‌زیرانی عیراق ئه‌مڕۆ پێنجشه‌ممه 6ی حوزه‌یرانی 2019، بڵاویكرده‌وه كه عادل عه‌بدولمه‌هدی به‌هیچ جۆرێك نیازی ئه‌وه‌ی نییه ده‌ست له سه‌رۆكایه‌تیی حكومه‌ت بكێشێته‌وه.\nوتیشی كه بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵی له‌وجۆره هیچ بنه‌مایه‌كی نییه و سه‌رۆك وه‌زیرانی عیراق به‌هیچ جۆرێك بیر له ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه ناكاته‌وه.\nبه‌وته‌ی سه‌رچاوه‌كه، عادل عه‌بدولمه‌هدی به‌هیچ جۆرێك هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی له كوتله سیاسییه‌كان نه‌كردوه كه ئه‌گه‌ر كابینه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی ته‌واو نه‌كه‌ن، ده‌ستله‌كارده‌كێشێته‌وه.\nراشیگه‌یاندوه كه سه‌رۆك وه‌زیران به‌رده‌وامه له هه‌واڵ و گفتوگۆكانی له‌گه‌ڵ حزبه به‌شداربووه‌كانی پرۆسه‌ی سیاسی بۆ ته‌واوكردنی كابینه‌كه‌ی و به‌رده‌وامیشه له كۆبونه‌وه‌كانی له‌گه‌ڵ وه‌زیره‌كانیدا و سه‌رۆكایه‌تیی كۆبونه‌وه‌ی داهاتوی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانیش ده‌كات.\nپێشتر چه‌ند میدیایه‌كی عیراقی باسیان له‌وه‌كردوه كه عادل عه‌بدومه‌هدی، سه‌رۆك وه‌زیرانی عیراق به‌هۆی رێكنه‌كه‌وتنی كوتله سیاسییه‌كان له‌سه‌ر ته‌واوكردنی پۆسته وه‌زارییه‌كان، باسی له‌وه‌كردوه كه واز له پۆسته‌كه‌ی ده‌هێنێت.\nدره‌نگانی شه‌وی چوارشه‌مه 24ی تشرینی یه‌كه‌می 2018، په‌رله‌مانی عیراق له دانیشتنێكی تایبه‌تدا متمانه‌ی به 14 وه‌زیری كابینه‌كه‌ی عادل عه‌بدولمه‌هدی به‌خشی و هێشتا وه‌زاره‌ته‌كانی پەروەردەو ناوخۆ وبەرگری یه‌كلا نه‌كراونه‌ته‌وه.\nبه‌هۆی ناكۆكیی كوتله سیاسییه‌كان له‌سه‌ر كاندیده‌كانی هه‌ردوو پۆستی وه‌زاره‌تی به‌رگری و ناوخۆ دادی عیراق، هێشتا كابینه وزارییه‌كه‌ی عادل عه‌بدولمه‌هدی ته‌واو نه‌بووه.\nموقته‌دا سه‌در، رابه‌ری ره‌وتی سه‌دریش له‌باره‌ی ته‌واوكردنی كابینه‌كه‌ی عه‌بدولمه‌هی رایگه‌یاندوه كه موحاسه‌سه رێگره له به‌رده‌م ته‌واوكردنی پۆسته وزارییه‌كان.


چەند تایبەتمەندییەکی سیستەمی ئای ئۆ ئێس کە لە وەشانی ئەندرۆید ١٠ دا کۆپی کراوەتەوە – تۆڕی میدیایی خەڵک\nچەند تایبەتمەندییەکی سیستەمی ئای ئۆ ئێس کە لە وەشانی ئەندرۆید ١٠ دا کۆپی کراوەتەوە\n2019/09/10 - 10:25 AM\nئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس بەردەوام لە ڕکابەریدان بۆ بەردەست خستنی باشترین تایبەتمەندییەکان، بەڵام ئەم دوو سیستەمە بەدوور نین لە بەکارهێنانەوەی تایبەتمەندییە دڵخوازەکان بەشێوازی جیاواز و دەقا و دەق، ئەمانەی خوارەوە چەند تایبەتمەندییەکی وەشانە نوێیەکەی گوگڵە لە سیستەمی ئەندرۆید ١٠ دا کە لە وەشانەکانی پێشووی ئای ئۆ ئێسدا بەردەست خرابوون.\nتوانای دەسەڵات پێدانی بەکارهێنانی ئەپەکان لە کاتی تەنها کردنەوەیاندا بۆ نموونە ئەپی کامێرا تەنها لە کاتی کردنەوەیدا دەسەڵاتی بەکارهێنانی کامێرای هەبێت.\nیەکسان کردنەوە و دەستکاریکردنی سیستەمی دەنگ لەلای ڕاست و چەیدا، کە دەمێکە لە ئایفۆندا بوونی هەیە.\nهاوبەشی پێکردنی وشەی نهێنی وای فای، لە وەشانی ١٠ ی ئەندرۆیددا بەردەست خراوە، کە لە پێشتردا لە ئای ئۆ ئێس بوونی هەبوو.\nپشتگیری کردنی SIM ی ئەلیکترۆنی، لە پیکسێل ٢ دا کە وەشانی ئەندرۆید ١٠ ی لەسەرە ئەم تایبەتمەندییە بەردەستخراوە، ئەویش لە ڕێگەی پڕۆژەی “فای”یەوە، ماوەی ساڵێکە ئی سیم لە مۆبایلەکانی ئایفۆندا بەردەست خراوە.\nڕاگەیاندنی ئایفۆنەکان بە کاتی سەرجەم وڵاتانی جیهان و بینینی ڕاستەوخۆ\nتاقیکردنەوەی توانا و بەرگەگرتنی شکانی مۆبایلەکانی Note 10 Plus و iPhone XS Max


ئەفریقا؛ کیشوەری دایکە برسییەکان\n2021-09-15 3161 جار\nلەگەڵ ئەوەی دەیان ساڵە هەوڵ دەدرێت برسێتی لە جیهاندا کەمبکرێتەوە و کۆتایی پێبهێنرێت، بەڵام تاکو ئێستا رۆژانە هەزاران منداڵ بە برسێتی لەدایک دەبن و گیان لەدەستدەدەن. هەزاران دایکی برسی هەزاران منداڵی برسی دەخەنە سەر ژمارەی منداڵە برسییەکانی دیکە. بەشێکی زۆری برسییەکانی جیهانیش پێیان وایە ئەفریقییەکان ئەگەر لە برسێتیش رزگاریان ببێت، بە کولەمەرگی و چەندین کێشەی تەندروستییەوە بەردەوامی بە ژیانیان دەدەن.\nلە سەدا 11ی جیهان برسییە\nبەپێی راپۆرتێکی رێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ناوەڕواستی ساڵی رابردوودا، 820 ملیۆن کەس لە جیهاندا بە دەست برسێتییەوە دەناڵێین، کە دەکاتە لە 11%ی دانیشتوانی جیهان.\nئەمە لە کاتێکدایە بەپێی راپۆرتەکانی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ساڵی 2015 ژمارەی کەسانی برسی لە جیهاندا 785 ملیۆن کەس بوون. لە نێوان ساڵانی 2017 بۆ 2018شدا، لە 11% دانیشتووانی جیهان خۆراکی پێویستیان دەستنەکەوتووە.\nشکستی پلانی کۆتاییهێنان بە برسێتی\nساڵی رابردوو جۆسێ گرازیانۆ داسیلڤا بەڕێوەبەری گشتی رێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان بێهیوایی خۆی راگەیاندو گوتی، هەر لە ساڵی (2015)ەوە پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان شکستی هێناوە کە بۆ کۆتاییهێنان بە برسیتی لە ساڵی (2030) دانرابوو.\nدوو ملیار کەس لە ترسدا\nلە راپۆرتەکەی رێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی جیهانیدا هاتووە، نزیکەی دوو ملیار منداڵ، ژن و پیاو لە جیهاندا لەژێر کاریگەریی نەبوونی سەقامگیری خۆراکدان کە دەکاتە لە 25% دانیشتووانی جیهان. ئەم دوو ملیار کەسە ناتوانن بەشێوەیەکی رێکخراو و بێ مەترسی بەردەوام دەستیان بە خۆراکی پێویست و تەندروست بگات.\nپسپۆرانی ئامادەکاری راپۆرتەکانی رێکخراوەکە باس لەوە دەکەن شەڕە چەکدارییەکان، وشکە ساڵی و لافاوەکان هۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ناسەقامگیریی خۆراک و برسێتیی لە ئەفریقا و لە 2019 لە هەر پێنج ئەفریقی کەسێکیان بە دەست برسێتییەوە ناڵاندوویەتی.\nهەر ساڵی 2019 لە 15% دانیشتووانی ئاسیا و7%ئەمریکای لاتین کێشەی کەمی خۆراکیان هەبووە.\nنەتەوە یەکگرتووەکان؛رێکخراوی راگەیاندنی نەهامەتییەکان\nلە بەهاری 2017، ستیڤن ئۆبرین رێکخەری دۆخە لەناکاوەکان و جێگری سکرتێری گشتی بەرپرسیار لە کاروبارە مرۆییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دانی بە شکست و بیهیوایی مرۆڤایەتییدا نا و وتی، لە ساڵی (1945)ەوە، جیهان بە خراپترین دۆخی خۆیدا تێدەپەڕێت و تەنها لە چوار وڵاتدا زیاتر لە 20 ملیۆن کەس لەبەردەم هەڕەشەی برسێتیدان.\n45 ملیۆن ئەفریقی لەبەردەم وشکە ساڵی 2020دا\nلە راگەیەندراوی هاوبەشی نێوان پڕۆگرامی خۆراکی جیهانی و ریکخراوی خۆراک و کشتوکاقڵی جیهانیدا لە کۆتایی 2019 ئاماژە بە مەترسی وشکەساڵی لەسەر ژیانی ملیۆنان دانیستووی ئەفریقا کراوە.\nبەپێی راپۆرتەکە، 11 ملیۆن ئەفریقی لە وڵاتانی ئەنگۆلا، زیمبابۆی، مۆزەمبیق، زامبیا، مالاوی، نامیبیا و چەند وڵاتیکی دیکە لەبەردەم ناسەقگیریی خۆراکدان و لە شەشی مانگی سەرەتای 2020دا 45 ملیۆن ئەفریقی لەبەردەم هەڕەشە و مەترسییەکانی وشکە ساڵیدا دەبن.\nبەپێی راپۆرتی دەزگای هاوکاری نێودەوڵەتی لە کۆتایی 2019دا لە 18 وڵاتی ئەفریقادا 52 ملیۆن ئەفریقی بەهۆی نادادپەروەری لە دابەشکردن، شەڕە چەکدارییەکان، گۆڕانی کەشوهەوا و هەژارییەوە رووبەڕووی برسێتی بوونەتەوە.\nساڵانە لە ئەفریقا سەدان هەزار منداڵی برسی لە برساندا دەمرن و سەدان هەزار منداڵی دیکەش بە برسێتی و لە دایکە برسییەکانەوە دێنە دونیاوە.\nتاکو ژمارەی دانیشتووانی ئەفریقا بەرزدەبێتەوە، ژمارەی برسییەکانیش بەرزدەبنەوە. تەنها لە چەند ساڵی رابردوودا لە نزیکەی ملیارێک و 300 هەزار ئەفریقی، ژمارەی برسییەکانی لە 182 ملیۆنەوە بۆ 233 ملیۆن کەس بەرزبووەتەوە.\nلە هەر شەش منداڵی لەدایکبوو، منداڵێکیان بە کەمکێشییەوە دێتە دونیاوە. نیوەی منداڵانی مردووی خوار تەمەن پێنج ساڵان، هۆکاری گیانلەدەستدانیان برسێتییە.\nنەتەوە یەکگرتووەکان باس لەوە دەکات، ساڵانە لە جیهاندا شەش ملیۆن، واتە رۆژانە 16 هەزار و 500 منداڵ بەهۆی کەمخۆراکیی و برسێتییەوە گیان لەدەستدەدەن.\nلە مەرگەوە بۆ ژیانی کولەمەرگی\nبەشێک لەو منداڵانەی لە جیهان و بەتایبەت ئەفریقا دەتوانن برسێتی تێبپەڕێنن و نەمرن، دواتر بە دەست کێشەکانی وەک لاوازیی گەشەکردن، کەمیی گەشەی مێشک و جەستەییەوە دەناڵێنن.\nئەفریقا؛ کیشوەری دایکە برسییەکان\nبە پێی راپۆرتی رێکخراوەکانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان، لە هەر پینج کەسیکی برسی لە ئەفریقا، سێ کەسیان ژنن.\nرێکخراوی تەندروستی جیهانیش ئاماژە بەوە دەکات، لە وڵاتانی کەم گەشەکردوو، بەهۆی جیاوازیی رەگەزی (جێندەری)یەوە، منداڵی کچ و ژنان لە منداڵی کوڕ و پیاوان زیاتر ئازاری برسێتی دەچێژن.\nبەپێی کەلتوری زۆربەی کۆمەڵگا ئەفریقییەکان، ژنان (بەتایبەت دایکان)، دوای هەموو ئەندامانی خێزانەکانیان نان دەخۆن، بۆیە ئەو خواردنە کەمەشی هەیە لە کۆتاییدا بەر دایک و مێینەکانی خێزان دەکەوێت.\nبرسێتی لە جیهانێکی پڕ خۆراکدا\nساڵانە بەشی پێداویستی هەموو دانیشتوانی زەوی خۆراک بەرهەمدەهینرێت، بەڵام بەشێکی لەناودەبرێت و لەناودەچێت.\nسێ یەکی ئەو خۆراکەوە لە جیهاندا بەرهەمدەهێنرێت، واتە ملیارێک و سێ سەد ملیۆن تۆن بە هۆکارەکانی ئابووری، تەکنیکی و جیبەجێنەکردنی رێکارەکانی پاراستنیانەوە، لەناودەچێت.\nتەنها لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ساڵانە 222 ملیۆن تۆن خۆراک بەهەدەر دەدرێت، کە ئەمەش دەکاتە کۆی خۆراکی بەرهەمهێندراو لە 16 وڵاتی ئەفریقادا، کە لە هەر چوار کەسیان یەکێکیان بەدەست برسێتییەوە دەناڵێنن، واتە نزیکەی 220 ملیۆن کەس.\nبرسێتی؛ کوشندەتر لە ئایدز، سیل و مەلاریا\nزانیارییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاشکرای دەکەن، ژمارەی ئەو کەسانەی لە جیهاندا بەهۆی برسێتییەوە دەمرن، زیاترن لەو کەسانەی بەهۆی ئایدز، سیل و مەلاریاوە گیان لەدەستدەدەن.\nپسپۆران باس لەوە دەکەن تاکە رێگای رووبەڕووبوونەی برسێتی، دابینکردنی ئاسایشی خۆراک و دابەشکردنییەتی بە دادپەروەری.\nئیش یان قوتابخانە؟\nبەشێکی زۆری خێزانەکانی ئەفریقا ناچارن لەنێوان ناردنی منداڵەکانیان بۆ قوتابخانە و ناردنیان بۆ ئیش یەکێکیان هەڵبژێرن.\nلەبەرئەوەی دەوڵەت لە قوتابخانەکاندا خواردن دابەشدەکات و چاودێری تەندروستیش باشترە، بەشیک لە خێزانەکان ناچارن منداڵەکانیان بنێرنە بەر خوێندن. بەشێکی دیکەیان بۆ پەیداکردنی پارەیەکی زیاتر منداڵەکانیان لە قوتابخانە دەردەکەن و رەوانەی ئیشیان دەکەن.\nلە ئێستاشدا كە ڤایرۆسی كۆرۆنای نوێ بەرۆكی جیهانی گرتووە و وەك سەرچاوە تەندروستیەكانیش ئاماژەی پێدەدەن زۆرینەی ئەوكەسانەی تووشی دەبن ئەوانەن كە بەرگریی جەستەییان لاوازە، هەربۆیە ئەفەریقای برسی لەبەردەم هەڕەشەی زیاتریشدا دەبێـت ئەگەر جیهان چاوێكی لەسەریان نەبێت.


رۆژگاری نادڵنیایی ئایا دیموكراسی توانای خۆ رزگاركردنی هەیە ؟ | سه‌نته‌ری دیراسات و توێژینه‌وه و ئه‌كادیمیای پارتی\nلە ماوەی دەیەی رابردوودا، زۆرێك لەو وڵاتانەی كە پەراوێزێكی دیموكراسییان تێدابوو، زیاتر و زیاتر بە ئاراستەی خۆسەپێنیدا ملی رێیان گرتووە.\nئەوەتا باسكی بزووتنەوە پۆپۆلیستە خۆسەپێنە رەگەزپەرستەكان ئەوەندە بەهێز بووە كە بوونەتە هەڕەشە بۆ سەر دیموكراسیەتێكی درێژخایەنی تەندروست لە چەند دیموكراسیەتێكی دەوڵەمەند و دێریندا، لە نێویاندا فەڕەنسا، ئەڵمانیا، هۆڵەندا، سوید، بەریتانیا و ئەمریكا. كەواتە پێویستە تا چ راددەیەك ئێمە لە ئاست ئایندەی دیموكراسیدا نیگەران بین؟\nهەواڵە خۆشەكە ئەوەیە لەوەتەی دیموكراسیی نوێنەرایەتی هاتۆتەئاراوە، ئەوا لە گەشەكردن و بڵاوبوونەوەدایە و هێزەكانی مۆدێرنیزەكردن بوونەتە هۆی بەرەوپێشچوونی. هەمیشە پاش پێشڕەویكردن و بەرەوپێشچوونیشی، دووچاری نشوست و پاشەكشە بۆتەوە، بەڵام دەرئەنجامە كۆتاییەكەی بریتی بووە لە زۆربوونی ژمارەی وڵاتە دیموكراسییەكان، كە لە سەدەی نۆزدەدا چەند وڵاتێكی كەمی دیموكراسی هەبوون، بەڵام لە ئێستادا بووەتە 90 دەوڵەتی دیموكراسی. هەواڵە ناخۆشەكەش ئەوەیە جیهان رووبەڕووی توندترین پاشەكشەی دیموكراتی بووەتەوە لە دوای سەرهەڵدانی فاشیزمەوە لە ساڵانی سییەكاندا.\nهۆكارە راستەوخۆكانی هەڵكشانی پشتیوانی بۆ خۆسەپێنی و بزووتنەوە پۆپۆلیستیە رەگەزپەرستەكان پەیوەستن بە كاردانەوە لە بەرامبەر پرسی كۆچبەراندا و (لە بەرامبەر پرسی پەیوەست بە هەڵكشانی یەكسانیی رەگەزی لە ئەمریكادا). ئەم پەرچەكردارە چڕتر بووەتەوە بەهۆی گۆڕانی خێرای كەلتووری و داكشانی دڵنیابوون لە دەستكەوتنی كار لە زۆرێك لە بەشەكانی جیهانی گەشەكردوودا. ئاڵوگۆڕە كەلتووری و دیموگرافییەكان بوونەتە هۆی ئەوەی دەنگدەرە بەتەمەنەكان چیتر هەست نەكەن لەو وڵاتەدا دەژین كە تێیدا لەدایكبوون. هەروەها وڵاتانی داهات بەرز خۆیان لەگەڵ ئەو تەكنەلۆجیایەدا دەگونجێنن كە جێی كار دەگرنەوە، وەك ژیری دەستكرد، كە راستە رەنگە سەربكێشن بۆ ئەوەی خەڵكی تەندروستر و دەوڵەمەندتر بن، بەڵام رەنگە دەرئەنجامەكەش بەو ئاراستەیەدا بێت كە جڵەوی تێكڕای ئابووری بكەوێتە دەستی لایەنی براوە. لەگەڵ ئەوەشدا، داكشانی دیموكراسی شتێكی حەتمی نییە. چونكە هەڵكشانی گەشەكردن زۆربەی وڵاتە گەشەكردووەكانی بە ئاقار و ئاراستەی دیموكراسیدا بردووە، ئەگەرچی هەروەك هەمیشە بە هێڵێكی راست بەرەوپێش نەچووە. هەروەها لە جیهانی گەشەكردووشدا، تەنیا ئەو كاتە تەوژمی خۆسەپێنیی ئێستا بەردەوام دەبێت، كە ئەگەر هاتوو كۆمەڵگە و حكومەتەكان شكستیان هێنا لە چارەسەركردنی هۆكارە بنەڕەتییەكانی. ئەگەر چەند هاوپەیمانێتییەكی سیاسی سەرهەڵبدەن بۆ پێچەوانەكردنەوەی تەوژمی نایەكسانی و كار لەسەر ئەوە بكەن كە سوودەكانی بە میكانیكیكردن بە شێوەیەكی بەربڵاو دابەش بكرێن، ئەوا دەتوانن دیموكراسی بگەڕێننەوە سەر سكەی خۆی. بەڵام ئەگەر جیهانی گەشەكردوو لەسەر ئەو رەوتەی ئێستای بەردەوام بێت، ئەوا دیموكراسی بەرەو داكشان و پووكانەوە دەچێت. واتە ئەگەر داكشانی دیموكراسی شتێكی حەتمی نەبێت، ئەوا بوژانەوەی دیموكراسیش شتێكی حەتمی نییە.\nلە رێی داواكارییەكی جەماوەرییەوە\nلە ماوەی دوو سەدەی رابردوودا، هێزەكانی مۆدێرنیزەكردن بوونە پاڵنەری بڵاوبوونەوەی دیموكراسی. لە كاتێكدا كە شارنشینی و بەپیشەسازیبوون وڵاتان دەگرنەوە، ئەوا ئەو خەڵكانەی پێشتر لە وڵاتەكەدا پەرت و بڵاو بوون، بەرەو شار و شارۆچكەكان چوون و پێكەوە دەستیان كرد بە كاركردن لە كارخانەكاندا. ئەمەش بواری بۆ رەخساندن بۆ ئەوەی پەیوەندی لەگەڵ یەكتردا بكەن و خۆیان رێكبخەن و گەشەكردنی ئابووری – كە پاڵنەر و بزوێنەرەكەی بە پیشەسازیكردن بوو- بووە هۆی ئەوەی تەندروستر و دەوڵەمەندتر بن. ئاسایشی ئابووری و جەستەیی بۆوە هۆی ئەوەی نەوەكانی دواتر بایەخ و گرنگییەكی زیاتر بدەن بە مانەوە و چەند بەهایەكی بەرچاو، وەك ئازادیی رادەبڕین، ئەمەش بووە هۆی هەڵكشانی زیاتری خواستی دیموكراسی. گەشەی ئابووری شان بە شان بوو لەگەڵ بەرەوپێشچوونی بواری پەروەردەدا. لە ئەنجامدا خەڵكی هۆشیارتر و بەرچاوڕوونتر بوون، باشتر گوزارشتیان لە خۆیان دەكرد و بەهرەدارتر بوون لە بواری خۆڕێكخستندا، بەو پێیە كاراتر بوون لە فشاركردن بۆ بەرەوپێشبردنی دیموكراسی. لە كۆتاییدا و لەگەڵ كامڵبوونی كۆمەڵگەی پیشەسازیدا، بناغەی كاركردن گۆڕا لە كارسازییەوە بۆ مەعریفە. واتە پیشە نوێیەكان رۆتینیی كەمتر و سەربەخۆیی زیاتریان لەخۆ دەگرت. كرێكارانیش ناچار بوون سەربەخۆیانە بیر بكەنەوە و ئەمەش رەنگدانەوەی لەسەر رەفتاری سیاسییان هەبوو.\nلەوەش زیاتر، لە دیموكراسیدا چەند خەسڵەتێك هەن كە دەبنە هۆی ئەوەی دەسەڵات لە پێگەیەكی باشتردا بێت، بە بەراورد بە سیستمە سیاسییەكانی دیكە، كە رێگایەكی ناتوندوتیژ دەستەبەر دەكات بۆ ئاڵوگۆڕ پێ كردنی سەركردەكانی وڵاتەكە.\nدامەزراوە دیموكراتییەكان دەستەبەری ئەوە ناكەن كە خەڵكی حوكمڕانی ژیر و چاكەكار هەڵبژێرن، بەڵام رێگاچارەیەكی بەردەوام و ناتوندوتیژ دەستەبەر دەكات بۆ ئاڵوگۆڕ پێ كردنی حوكمڕانە ناژیر و خراپەكارەكان. ئەمە لە كاتێكدا ئاڵوگۆڕپێكردنی سەركردە نادیموكراتەكان پرۆسەیەكی خوێناوی و پڕتێچوونە. هەروەها لەبەر ئەوەی دیموكراسی بواری ئەوە دەڕەخسێنێت كە خەڵكی سەركردەكانی خۆیان هەڵبژێرن، ئەوا پاڵنەری پەنابردنەبەر سەركوتكاری كەم دەكاتەوە. هەردوو ئەم خەسڵەتە باشە بوونەتە هۆی ئەوەی دیموكراسی بتوانێت رزگاری بێت و بڵاو ببێتەوە.\nلە ماوەی چەند دەیەی رابردوودا، بەرچاوترین بەدیل بۆ رێگاچارەی دیموكراسی لە چینەوە سەرچاوەی گرتووە. ئەم وڵاتەش لە دوای ئەزموونە كارەساتبارەكەیەوە لە "سایەی ماوتسی تۆنگ"دا، لەلایەن دەستەبژێكی تەواو بەتواناوە حوكمڕانی كراوە. ئەمەش رەنگدانەوەی بلیمەتی سیاسیی حوكمڕانەكەی دوای ماو بوو. دینگ شیاو پینگ، سەرەڕای ئەوەی چینی بە ئاراستەی ئابووریی بازاڕدا برد، ماوەی سەرۆكایەتی بە دوو خولی پێنج ساڵ دیاری كرد و تەمەنی خانەنشینی سەرۆكیشی بە 70 ساڵی دیاری كرد. دواتر بە تواناترین كەسانی وڵاتەكەی – كە تەمەنیان 60 ساڵ بوو- هەڵبژارد بۆ بەڕێوەبردنی حكومەتەكە و بە وریاییەوە كەسانێكی دیكەی تەمەن 50 ساڵی هەڵبژارد بۆ ئەوەی لە خوار ئاستی ئەوان كار بكەن. بۆ نزیكەی دوو دەیە دوای خانەنشینبوونی دینگ، چین لەلایەن ئەو كەسانەوە حوكمڕانی كرا كە ئەو دەستنیشانی كردبوون. لە ساڵی 2012دا، ئەو گرووپە نەوەیەكی نوێی سەركردەیان هەڵبژارد. هەروەها سەرەڕای بوونی گەندەڵی و مەحسوبییەت، بەڵام ئەم گرووپە وەك كەسانێكی بەتوانا دەردەكەوتن، بەڵام سەركردەكەیان، شی جین پینگ، دەستی دایە فرتوفێڵ بۆ ئەوەی ببێتە دیكتاتۆر تا ئەو كاتەی لە ژیاندا مابێت، بەم شێوەیە دەستبەرداری رێگاچارە ناتوندوتیژ و پێشبینیكراوەكەی دینگ بوو، كە پەیوەست بوو بە ئاڵوگۆڕی سەركردایەتییەوە، كەواتە ئەگەر شی سەركەوتوو بێت، ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە حكومەتی چین ببێتە حكومەتێكی ناكاراتر. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆرێك لە وڵاتە خۆسەپێنەكان بە هەمان شێوەی چینی هاوچەرخ بە شێوەیەكی كارا حوكمڕانی ناكرێن (تەنانەت ئەمە بۆ چینی سەردەمی ماویش راستە). لە قۆناغە سەرەتاییەكانی بە پیشەسازیكردندا، دەوڵەتە خۆسەپێنەكان دەتوانن رێژەیەكی بەرزی گەشەكردنی ئابووری بەدەست بهێنن، بەڵام ئەو ئابوورییەی پشت بە مەعریفە دەبەستێت، لە كۆمەڵگە كراوەكاندا باشتر گەشە دەكات. لە مەودای دووردا، پێدەچێت دیموكراسی باشترین رێگا بێت بۆ حوكمڕانیكردنی وڵاتە گەشەكردووەكان.\nكاری پچڕ پچڕ\nهەمیشە كاروانی هەنگاونان بەرەو دیموكراسی رووبەڕووی هەوراز و نشێو بووەتەوە. لە سەرەتای سەدەی بیستدا، تەنیا چەند وڵاتێكی كەمی دیموكراسی لە ئارادا بوون، تەنانەت ئەو وڵاتانەی بە پێوەرەكانی ئێستا تەواو دیموكراسی نەبوون. لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی، ژمارەكە بە راددەیەكی گەورە بەرەو هەڵكشان چوو، لە دوای جەنگی دووەمی جیهانیش زیادبوونێكی دیكە لە ژمارەكەدا هاتەدی و تەوژمێكی دیكەش لە كۆتایی شەڕی سارددا هاتەئاراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، درەنگ یان زوو، هەر یەكێك لەو شەپۆلانەی دیموكراسی داكشانێكی بە دوادا هات.\nهۆكاری روودانی بەرچاوترین شكستی دیموكراسی، كە لە ساڵانی سییەكاندا روویدا- ئەویش كاتێك فاشیزم بەشێكی زۆری ئەوروپای گرتەوە- لە بەشێكیدا پەیوەست بوو بە داكشانی ئابوورییەوە. لە سایەی هەلومەرجێكی تا راددەیەك ئارامدا لە ساڵی 1928دا، دەنگدەرانی ئەڵمانیا پارتی نازییان بە كەسانێكی سەرشێت لە قەڵەمدا و لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی ئەو ساڵەدا تەنیا لە سەدا سێی دەنگەكانی بەدەست هێنا. بەڵام لە مانگی تەمووزی ساڵی 1932دا، واتە لە دەستپێكی داكشانە مەزنەكەدا، نازییەكان لە سەدا 37ی دەنگەكانیان بەدەست هێنا و بوونە گەورەترین پارتی نێو پەرلەمان، هەموو ئەمانە بەر لە ساڵێك لە دەستبەسەرداگرتنی حكومەتدا روویدا. هەر سەردەمێك لە داكشانی دیموكراسیش باوەڕێكی بەربڵاوی هێنایەئاراوە بەوەی كە گەشەی دیموكراسی كۆتایی هاتووە و هەندێ لە سیستمە سیاسییەكانی دیكە- فاشیزم، كۆمۆنیزم، خۆسەپێنی بیرۆكراسی- دەبنە شەپۆلی ئایندە. بەڵام هەرگیز ژمارەی وڵاتە دیموكراسییەكان نەگەڕایەوە بۆ ژمارەكەی سەرەتا و دەستپێك، لە راستیدا هەر داكشانێك هەڵكشانێكی دیكەی بەدوادا هاتووە.\nتێكشكانی هێزەكانی میحوەر لە جەنگی دووەمی جیهانیدا بە راددەیەكی گەورە بووە هۆی لەكەداركردنی پارتە خۆسەپێنەكان لە جیهانی گەشەكردوودا: لە ساڵی 1945ەوە بۆ 1959، تەنیا حەوت لە سەدی دەنگەكانیان بەدەست هێنا لە نێو 32 دیموكراسیەتی رۆژئاوادا كە بەلای كەمەوە یەكێك لەو پارتانە بەشدارییان كرد. دواتر لە ساڵانی شەستەكاندا، كاتێك گەشەی بێ پێشینەی رۆژگاری دوای جەنگ جێگیر بوو، ئەوا پشتیوانی بۆ ئەو حزبانە پتر داكشاو گەیشتە لە سەدا 5 و لە ساڵانی حەفتاكانیشدا هەر بە نزمی مایەوە.\nهەرچۆنێك بێت، لە دوای ساڵی 1980وە پشتیوانی بۆ پارتە خۆسەپێنەكان زیادی كرد. لە ساڵی 2015دا توانییان لە سەدا 12ی دەنگەكان بەدەست بهێنن لەو نێو ئەو 32 وڵاتە دیموكراسییەدا. لە دانیمارك، هۆڵەندا و سویسرا، پارتە خۆسەپێنەكان بوونە گەورەترین، یان دووەم گەورەترین بلۆكی سیاسی. لە هەنگاریا و پۆڵەندا توانییان كۆنتڕۆڵی حكومەت بگرنەدەست. لەو كاتەوە لە هەندێ وڵاتدا بەهێزتر بوون. لە هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ساڵی 2016دا، پاڵیوراوی كۆمارییەكان دۆناڵد ترەمپ لە میانەی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنەكاندا پرسی ترس لە بیانییەكان و هاوسۆزی بۆ خۆسەپێنی ورووژاند، لەگەڵ ئەوەشدا توانیی لە سەدا 46ی دەنگەكان بەدەست بهێنێت (واتە ئەوەی پێی دەوترێت ئەنجومەنی هەڵبژاردن). لە هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی نەمسادا، نۆربەرت هۆفەر، پاڵێوراوی پارتی ئازادی ئەوپەڕی راست بە رێژەیەكی كەم هەڵبژاردنەكەی دۆڕاند- كە توانیی لە سەدا 46ی دەنگەكانی بەدەست بهێنێت. لە فەڕەنسا، مارین لۆپین، سەركردەی بەرەی نیشتمانی، لە سەدا 34ی دەنگەكانی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ساڵی پاری بەدەستهێنا، واتە رێژەی دەنگە بەدەستهاتووەكانی پارتەكەی بۆ نزیكەی دوو هێندە بەرز كردەوە. لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە، ئەڵمانیا بە توندی پارتە خۆسەپێن و رەگەزپەرستەكانی رەتكردووەتەوە، كە هیچ كاتێك رێژەی لە سەدا 5ی تێنەپەڕاندووە، ئەمە لە كاتێكدا ئەگەر پارتێك نەتوانێت ئەم رێژەیە بەدەست بهێنێت، ئەوا ناتوانێت نوێنەرایەتی هەبێت لە نێو پەرلەماندا. بەڵام لە ساڵی 2017 دا، بەدیلی خۆسەپێنی و رەگەزپەرستی لە ئەڵمانیادا توانی لە سەدا 13ی دەنگەكان بەدەست بهێنێت، بەو شێوەیە بووە سێیەم گەورەترین پارتی سیاسی لە ئەڵمانیا.\nرۆژگارێك كە هەستێكی زۆر باش بەسەریدا زاڵ نییە\nبە راددەیەكی گەورە ئاڵوگۆڕی نێوان دیموكراسی و خۆسەپێنی بەندە بەوەی تا چەند خەڵكی هەست بە سەلامەتی دەكەن. لە زۆربەی مێژوودا ژیان و مانەوە لە بارێكی لەرزۆكدا بووە. كاتێك خۆراكی دەستەبەركراو زیاتر بووە، ئەوا رێژەی دانیشتووانیش زیادی كردووە. كاتێكیش خۆراك كەمی كردووە، رێژەی دانیشتووان داكشاوە. لە هەردو رۆژگاری كەمی و زۆریی خۆراكیشدا، زۆربەی خەڵكی لە دۆخێكدا بوون كە تەنیا لە برسێتی رزگاریان بووە. لە سەروەختی كەمبوونەوەیەكی توندی خۆراكدا، ستراتیژیەتی پەیوەست بە رەگەزپەرستی ستراتیژیەتیەكی راستەقینە بووە. كاتێك پانتایی ژێردەستی خێڵێك بەشی پێویست خۆراكی بەرهەم هێناوە، ئەوا خێڵێكی دیكە هێرشیان كردووە و كوشتاریان لە نێو دانیشتووانە بنەڕەتییەكەدا كردووە. لە سایەی ئەم هەلومەرجەدا، خەڵكی ئامادە بوون لە پشت سەركردەیەكی بەهێزەوە رابوەستن، لە رۆژگاری هاوچەرخدا ئەمە سەردەكێشێت بۆ پشتیوانیكردن لە پارتی خۆسەپێن و رەگەزپەرست.\nلە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە و لە نێو وڵاتە دەوڵەمەندەكاندا، زۆرێك لە خەڵكی پرسی مانەوە و رزگاربوونیان بە مەسەلەكی ئاسایی وەرگرتبوو. بۆ ئەمەش چەند هۆكارێكی هەبوو وەك ئەو گەشەكردنە ئابوورییەی كە پێشینەی نەبوو، بوونی دەوڵەتە بەهێزە خۆشگوزەرانەكان و بوونی ئاشتی لە نێوان هێزە مەزنەكانی جیهاندا.\nدەستەبەربوونی ئەم ئاسایشە سەریكێشا بۆ ئەوەی لە نێو نەوەكاندا گۆڕانكاری لە نێو بەهاكاندا رووبدات، لەبەر ئەوەی چیتر ئاسایشی ئابووری و جەستەیی نەبووەتە ئەولەوییەتی سەرەكیی خەڵك، هەروەها هەستێكی بەهێز باڵی بەسەردا نەكێشان بۆ ئەوەی خۆیان لەگەڵ نۆرمەكانی گرووپدا بگونجێنن. لەبری ئەوە جەختیان لەسەر بژارەی تاكەكەسی كردەوە. ئەمە گۆڕانكارییەكی كەلتووری رادیكاڵی هێنایەئاراوە: سەرهەڵدانی بزووتنەوەكانی دژ بە شەڕ، بەرەوپێشچوون لە یەكسانیی رەگەزی و جێندەریدا، لێبوردەییەكی زیاتر بۆ هاوڕەگەزبازەكان و ئەوانەی رەگەزی خۆیان گۆڕیوە و هاوڕەگەزبازەكان- لە هەردوو رەگەزەكە- و ئەوانەی مەیلی جنسییان هەیە بۆ هەردوو رەگەزەكە و ئەو گرووپانەی ناسنامەیەكی دەستەجەمعییان هەیە.\nئەم ئاڵوگۆڕانە كاردانەوە و پەرچەكرداریان لێكەوتەوە لەلایەن كەسانی بەتەمەن و بەساڵاچوو و ئەو كەسانەی پێگەیەكی تۆكمەیان نەبوو لە كۆمەڵگەدا (ئەوانەی ئاستێكی خوێندەواری كەمتریان هەبوو و ئەوانەی كەمتر دەوڵەمەند بوون)، چونكە ئەم كەسانە هەستیان بە هەڕەشە و مەترسی كرد لە دەرئەنجامی داخوڕانی بەها خێزانییەكانەوە. لە ماوەی سێ دەیەی رابردوودا، ئەو هەستە ئەوەندەی دیكە تاوی سەند بەهۆی هاتنی پەنابەران و كۆچبەرانەوە بۆ ئەو وڵاتانە. لە ساڵی 1970وە بۆ 2015، ئەوانەی ئەسڵیان ئیسپانی بوو لە ئەمریكا رێژەكەیان لە سەدا پێنجەوە بۆ لە سەدا 18 بەرز بووەوە. لە ساڵی 1970دا، تەواوی دانیشتووانی سوید لە ئیتنیەتی سویدی پێكدەهات، بەڵام لە ئێستادا لە سەدا 19ی دانیشتووانەكەی لەو كەسانە پێكهاتوون كە لە دەرەوەی وڵاتەكە لەدایك بوون. ئەم رێژەیە لە ئەڵمانیا لە سەدا 23ە، لە سویسرا لە سەدا 25ە.\nهەموو ئەم جێگۆڕكێیانە جەمسەرگیرییان لە نێو كۆمەڵگە مۆدێرنەكاندا دروستكرد. لە ساڵانی حەفتاكانەوە، رووماڵە ئەنجامدراوەكان لە ئەمریكا و وڵاتانی دیكە دابەشبوونێكیان ئاشكراكرد لە نێوان ماتریالیستەكان (ئەوانەی جەخەتیان لەسەر ئاسایشی ئابووری و جەستەیی دەكردەوە)، لەگەڵ پۆست ماتریالیستەكان (ئەوانەی پرسی ئاسایشیان بە پرسێكی ئاسایی وەردەگرت و جەختیان لەسەر ئەو بەهایانە دەكردەوە كە كەمتر بەرهەست و بەرچاو بوون).\nلە ساڵی 2017دا لە ئەمریكا لە لەلایەن (world values survey) رووماڵێك ئەنجامدرا، تێیدا شەش پرسیار لە وەڵامدەرەوەكان كرا، هەر پرسیارێكیش هەڵبژاردە بوو لە نێوان دوو وەڵامدا بەوەی ئایا كامیان گرنگترە بۆ وڵاتەكەیان.\nئەوانەی ئەو وەڵامانەیان هەڵبژارد كە پەیوەست بوون بە برەودان بە گەشەكردنی ئابووری، بەرەنگاربوونەوەی بەرزبوونەوەی نرخ، پاراستنی ئارامی و ئاسایش، بەرپەرچدانەوەی تاوان، بە كەسانی ماتریالیستی دانران. بە پێچەوانەوە، ئەوانەی ئەولەوییەتی سەرەكی لایان بریتی بوو لە پاراستنی ئازادیی رادەربڕین، بواردان بە خەڵكی بۆ ئەوەی كاریگەری زیاتریان هەبێت لەسەر ئەو بڕیارە گرنگانەی حكومەت دەریان دەكات و هەبوونی ئازادییەكی زیاتر لەو كارانەی ئەنجامی دەدەن، بە پۆست ماتریالیست دەستنیشان كران. لە میانەی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی ئەمریكادا، ئەم دابەشبوونە كاریگەرییەكی گەورەی هەبوو لەسەر شێوازی دەنگدان، كە بوونەهۆی كەمبونەوەی كاریگەری خەسڵەتە دیموگرافییەكان، وەك چینی كۆمەڵایەتی. لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2012 بڕوانە: ئەوانەی ئەولەوییەتیان دەدا بە بەها ماتریالییەكان لە شەش پرسیارەكەدا كە هەڵبژاردەیان لەخۆدەگرت 2.2 زیاتر ئەگەری ئەوە هەبوو كە دەنگ بە پاڵیوراوی كۆمارییەكان، میت رۆمنی، بدەن نەك بە پاڵێوراوی دیموكراتەكان، باراك ئۆباما، هەروەها ئەوانەی كە ئەولەوییەتیان دەدا بە بەها پۆست ماتریالییەكان لەو شەش پرسیارەی كە هەڵبژاردەی لە خۆدەگرت 8.6 زیاتر ئەگەری ئەوە هەبوو كە دەنگ بە ئۆباما بدەن، نەك بە رۆمنی. ئەم پەیوەندییە بەتینتر بوو لە ساڵی 2016دا، كاتێك ترەمپ كە پاڵێوراوێك بوو بە ئاشكرا كەسێكی رەگەزپەرست و خۆسەپێن بوو و ترسی لە كۆچبەران بڵاو دەكردەوە، خۆی پاڵاوت لە دژی هیلاری كلینتۆن، كە كەسێكی لیبراڵ و جیهانی بوو كە یەكەم خانمە كاندید بوو لەلایەن پارتێكی گەورەوە بپاڵێورێت. لە نێو ماتریالیستەكاندا 3.8 زیاتر ئەگەری ئەوە هەبوو دەنگ بە ترەمپ بدەن، نەك بە هیلاری، ئەمە لە كاتێكدا پۆست ماتریالیستەكان 14.3 زیاتر ئەگەری ئەوەیان لێدەكرا كە دەنگ بۆ كلینتۆن بدەن، نەك بە ترەمپ.\nنادڵنیایی ئابووری بۆی هەیە ئەم فشارە كەلتوورییانە بە ئاراستەی خۆسەپێنیدا ببات. لە ساڵی 2006دا، رای گشتی دانیمارك بە راددەیەكی گەورە لێبوردە بوون، كاتێك خۆپیشاندەران باڵیۆزخانەكانی دانیماركیان لە چەند وڵاتێكی موسڵماندا سووتاند، وەك كاردانەوەیەك لەسەر ئەو كاریكاتێرەی لەسەر پێغەمبەر محەمەد بڵاو كرابووەوە لە رۆژنامەیەكی دانیماركیدا. لە ترۆپكی قەیرانەكەدا، هیچ كاردانەوەیەكی ئیسلامۆفۆبی لە دانیمارك رووینەدا. ساڵی دواتر، پارتی گەلی دانیماركی دژ بە موسڵمانان لە سەدا 14ی دەنگەكانی بەدەستهێنا. بەڵام لە ساڵی 2015دا و لە سەروەختی داكشانە گەورەكەدا، لە سەدا 21ی دەنگەكانی بەدەست هێنا و بووە دووەم گەورەترین پارتی سیاسی لە دانیمارك. كاردانەوە لەبەرامبەر قەیرانی كۆچبەرانی ئەوروپیدا هۆكاری راستەوخۆی ئەو پشتیوانییە بوو كە لەو پارتەكرا، بەڵام هەڵكشانی نادڵنیایی ئابووری گوڕوتینی ئەم كاردانەوەی بەهێزتر كرد.\nمەرج نییە نادڵنیایی ئابووری لە فۆرمی تەنگوچەڵەمەیەكی توندا بەرجەستە بێت بۆ ئەوەی دیموكراسی لاواز بكات. لە زۆرێك لە ئەدەبیاتی پەیوەست بە دیموكراتیزەكردنەوە، توێژەران هاوڕا نین لەسەر چەندین پرس و بابەت، بەڵام دەكرێت هاوڕایی لەسەر خاڵێك هەبێت: نایەكسانییەكی گەورە لەگەڵ دیموكراسیدا ناگونجێت. لە راستیدا، جێی سەرسوڕمان نییە كە هەڵكشانی پشتیوانی بۆ پارتە خۆسەپێنەكان لە ماوەی سێ دەیەی رابردوودا تا راددەیەك هاوشان بووە لەگەڵ زیادبوونی نایەكسانی لەو ماوەیەدا. بە پێی ئەو داتایانەی كە ئابووریناس، تۆماس پیكێتی كۆی كردوونەتەوە، ئەوا لە ساڵی 1900دا، لە فەڕەنسا و ئەڵمانیا و سوید و بەریتانیا، پێش سەپاندنی باج دەوڵەمەندترین خەڵكی وڵاتەكە كە لە سەدا 10ی دانیشتووانەكە دەبوو، لە سەدا 40 بۆ 47ی تێكڕای داهاتیان لەبەردەستدا بوو. لە ئەمریكا ئەم رێژەیە لە سەدا 41 بوو. لە ساڵی 1970دا، دۆخەكە باشتر بوو، ئەو داهاتەی لە دەستی لە سەدا 10ی دانیشتووانی وڵاتەكەدا بوون دابەزی بۆ لە سەدا 25 بۆ 35. لەگەڵ ئەوەشدا، نایەكسانی لە داهاتدا لە هەر پێنج وڵاتەكەدا بەرز بووەوە، لە ساڵی 1980وە، لە سەدا 10ی دانیشتووانەكە نزیكەی نیوەی داهاتی نیشتمانیان لە ژێر دەستدایە. لە نێو هەموو وڵاتانی رێكخراوی هاریكاری و گەشەپێدانی ئابووری زانیاریی لەبارەی یەكێكیانەوە لەبەردەستدایە، نایەكسانی لە داهاتدا لە ساڵی 1980وە بۆ 2009 بەرز بووەتەوە.\nئەگەرچی لە نزیكەی سەرجەم وڵاتە گەشەكردووەكاندا شێوەی پیتی U وەرگرتووە، بەڵام جیاوازیی بەرچاو هەیە لە نێوانیاندا كە ئەمەش رەنگدانەوەی كاریگەری سیستمە سیاسییە جیاوازەكانیانە. سوید حاڵەتێكی بەرچاوە: ئەگەرچی لە سەرەتای سەدەی بیستدا ئاستێكی بەرزتری نایەكسانی هەبوو بە بەراورد بە ئەمریكا، بەڵام لە توێژینەوەكەی پیكێتیدا، ئەوە خراوەتەڕوو كە لە ساڵانی بیستەكاندا، نایەكسانی داهات تێیدا كەمتر بوو لە چوار وڵاتەكەی دیكە، كە تا ئێستا درێژەی بەم حاڵەتە داوە. دەوڵەتی خۆشگوزەرانی پێشكەوتوو كە بەهۆی سۆشیال دیموكراتی سویدییەوە كە رۆژگارێكی زۆرە باڵادەستە لەو وڵاتەدا هۆكاری سەرەكی ئەوەیە كە لەم وڵاتەدا ئەندازەیەكی كەمتر نایەكسانی هەیە.\nبە پێچەوانەوە، سیاسەتە موحافیزكارەكانی سەرۆكی ئەمریكا رۆناڵد رێگان و سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا مارگرێت تاتشەر لە ساڵانی هەشتاكاندا یەكێتە كرێكارییەكانی لاواز كرد و بە راددەیەكی گەورە رێسا و رێنماییەكانی دەوڵەتی هەڵوەشاندەوە، ئەمەش سەریكێشا بۆ ئاستێكی باڵاتری نایەكسانی لە داهاتدا لە وڵاتانی ئەمریكا و بەریتانیا بە بەراورد بە زۆرێك لە وڵاتە گەشەكردووەكاندا. بەڵام لەبەر ئەوەی هەمووان دەوڵەمەندتر دەبوون، ئەوا هەڵكشانی نایەكسانی وەك گرفتێك لێ نەدەڕوانرا. چونكە راستە هەندێ كەس بە رەوتێكی خێراتر دەوڵەمەند دەبوون، بەڵام هەمووان بە ئاراستەی راست و دروستدا هەنگاویان دەنا. هەرچۆنێك بێت، لە ئێستادا، هەمووان دەوڵەمەندتر دەبن. بۆ چەندین دەیە داهاتی راستەقینەی چینی كاركردووی جیهانی گەشەكردن لە داكشاندا بووە. پەنجا ساڵ پێش ئێستا، ئەو لایەنەی كە زۆرترین هەلی كاری دەڕەخساند بریتی بوو لە جەنەراڵ مۆتۆرز، كە كرێكاران لە ساڵی 2016دا بۆ هەر كاتژمێرێك كاركرد 30 دۆلاریان وەردەگرت. لە ئێستادا ئەو لایەنەی زۆرترین دەرفەتی كاركردن دەڕەخسێنێت، بریتیە لە والمارت كە لە ساڵی 2016دا 8 دۆلاری دەدا بۆ هەر كاتژمێرێك كاركردن.\nئەو كەسانەی ئاستێكی خوێندەواری كەمتریان هەیە لە پێگەیەكی لەرزۆكدا لە پەیوەندی بە دەستكەوتنی كارەوە و بەهرەمەند نەبوون لە سوودەكانی گەشەكردن، كە بە راددەیەكی گەورە ئەو سوودە بۆ كەسانی سەرووی خۆیان چووە. بەڵام هەروەك پێكێتی باسی دەكات، هەڵكشانی نایەكسانی و چەقبەستنی دۆخی چینی كرێكاران دەرئەنجامێكی حەتمی سەرمایەداری نییە. هەنگاوهەڵگرتن لە ئابووریی كشتوكاڵەوە بۆ ئابووریی پیشەسازی خواستی لەسەر بوونی ژمارەیەكی كرێكار خوڵقاند، كە ئەمەش پێگەی ئەوانی بەهێز و تۆكمە كرد. ئەمە لە كاتێكدا هەنگاونان بەرەو ئابووریی خزمەتگوزاری كاریگەری پێچەوانەی هەیە، چونكە دەبێتەهۆی لاوازكردنی هێزی یەكێتیە كرێكارییەكان، چونكە ئامێرەكان جێی مرۆڤەكان لە كاركردندا دەگرنەوە. ئەمەش سەرەتا دەبێتەهۆی لاوازكردنی پێگەی ئەو كرێكارانەی لە بواری پیشەسازیدا كار دەكەن و دواتر بەهۆی هەنگاونان بەرەو كۆمەڵگەیەك كە ژیری دەستكرد تێیدا باڵادەستە، پێگەی ئەو كەسە پڕۆفیشناڵانەش لاواز دەبێت كە ئاستێكی خوێندەواریی بەرزیان هەیە.\nكێشەكانی نایەكسانی و گۆڕانی كەلتووری لە دیموكراسییە دەوڵەمەندەكاندا ئاڵۆزتر بوون بەهۆی ئەوەی كە لە ئێستا ئامێرەكان زیاتر جێی مرۆڤەكان دەگرنەوە لە ئیشكردندا، ئەمەش هەڕەشەی خوڵقاندنی ئابوورییەك دەهێنێتەئاراوە كە سەرجەم دەستكەوتەكان بۆ ئەو كەسانە بچن كە لە لوتكەدان. لەبەر ئەوەی زۆربەی كاڵاكانی بواری ئابووریی مەعریفە، وەك سۆفتوێر، نزیكەی هیچ تێچوونێك لەخۆ ناگرێت، لە كاتی دووبارەكردنەوە و دابەشكردنیدا، واتە دەكرێت ئەو كاڵانەی كواڵیتییەكی باشیان هەیە، بە هەمان نرخی ئەو كاڵایانە بفرۆشرێن كە كواڵیتیەكی كەمتریان هەیە. لە دەرئەنجامدا، پێویست ناكات جگە لە باشترین بەرهەم هیچ شتێكی دیكە بكڕیت، كە دەكرێت دەست بەسەر تەواوی بازاڕدا بگرن، ئەمەش سوودێكی گەورە بەو كەسانە دەگەیەنێت كە باشترین كاڵا بەرهەم دەهێنن، بەڵام بۆ ئەوانی دیكە هیچ شتێكی تێدا نابێت.\nبە زۆری ئەو گریمانەیە دەكرێت كە گرنگترین بەشی ئابووریی مەعریفە، كە بریتییە لەو كەرتەی كە پشت بە تەكنەلۆژیایەكی بەرز دەبەستێت، دەبێتەهۆی خوڵقاندنی ژمارەیەكی زۆری هەلی كاری داهات بەرز. بەڵام ژمارەی ئەو هەلی كارەی ئەم كەرتە خوڵقاندوویەتی لە ئەمریكادا وەك خۆی ماوەتەوە لە دوای ئەوەی بۆ یەكەمجار ئامارەكان بڵاوكرانەوە، كە سێ دەیە پێش ئێستا بوو. لە كەنەدا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، سوید و بەریتانیادا ئەمە حاڵەتەكە بوو لەو كەرتانەی تەكنەلۆژیای بەرز بەكار دەهێنن. بە پێچەوانەی هەنگاوهەڵگرتن لە ئابووریی كشتوكاڵییەوە بۆ ئابووریی پیشەسازی و دواتر بۆ ئابووریی مەعریفە، هەنگاونان بۆ ژیری دەستكرد نەبووەتەهۆی دروستبوونی ژمارەیەكی زۆری هەلی كاری داهات بەرز. هۆكارەكەش ئەوەیە بەكارهێنانی كۆمپیوتەر گەیشتۆتە ئاستێك كە دەتوانێت جێی كاركردنی ئەو كەسە پڕۆفیشناڵانە بگرێتەوە كە ئاستێكی بەرزی خوێندەوارییان هەیە. ژیری دەستكرد هەنگاوی گەورەی هەڵگرتووە بەرەو جێگرتنەوەی كاركردنی مرۆڤ لە شرۆڤەكردنی بەڵگەنامە یاساییەكان، دەستنیشانكردنی نەخۆشییەكان و تەنانەت نووسینی پڕۆگرامەكانی كۆمپیوتەر. لە دەرئەنجامدا، ئەگەرچی سیاسەتمەداران و دەنگدەرانی ئەمریكا ئۆباڵی دژواریە ئابووریەكانی وڵاتەكەیان دەخەنەئەستۆی بازرگانی جیهانی، بەڵام لە نێوان لە ساڵانی 2000 بۆ 2010دا، پتر لە سەدا 58ی كاری كارخانەكان لە ئەمریكادا بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیایەوە لەدەست چوون، لە كاتێكدا تەنیا لە سەدا 13ی ئەو كارانە بەهۆی بازرگانی –دەرەكییەوە- لەدەست چوون.\nئەگەرچی ژیری دەستكرد بە رەوتێكی خێرا جێی ژمارەیەكی زۆری كار دەگرێتەوە، بەڵام دەرئەنجامەكان بە شێوەیەكی راستەوخۆ بەرچاوناكەون: ئابووری جیهانی لە گەشەكردندایە و ئاستی بێكاریش نزمە. بەڵام ئەم ئامارانە، كە مایەی دڵنیاییكردنەوەن، ئەو راستیە دەشارنەوە كە لە ئەمریكادا، لە سەدا 94ی ئەو كارانە رەخسێنران لە ماوەی ساڵانی 2005-2015، بریتی بوون لەو كارانەی كرێیەكی كەمیان لەسەر وەردەگیرا و پەیوەستن بە كاری پاسەوانی ئەمنی، دەرگاوانی، لەگەڵ كارەكانی دیكەدا كە دەدرا بە بەڵێندەرە لاوەكییەكان. لەوەش زیاتر، ئاماری پەیوەست بە بێكاری ئەو راستیە پەردەپۆش دەكات كە ژمارەیەكی زۆری خەڵكی بەهۆی هەلومەرجی ناهەمواری كاركردنەوە بە یەكجاری لە هێزی كار دووربكەنەوە. رێژەی بێكاری لە ئەمریكادا لە سەدا 4.1ە. بەڵام رێژەی ئەو كەسە پێگەیشتیووانەی كە كار دەكەن یان چالاكانە بەدوای كاردا دەگەڕێن لە نزمترین ئاستیدایە لە ماوەی 30 ساڵدا. لە ساڵی 2017دابۆ هەر كەسێكی بێكاری ئەمریكا كە تەمەنیان لە نێوان 25 بۆ 55 ساڵدا بوو، سێ كەسی دیكە هەبوون كە نە كاریان دەكرد و نە بە دوای كاردا دەگەڕان. رێژەی كاركردنی ئافرەتانیش بە بەردەوامی لە هەڵكشاندا بوو تاوەكو ساڵی 2000، بەڵام لەو كاتەوە ئەو رێژەیە داكشاوە.\nژیان بەسەربردن لە دەرەوەی هێزی كار دۆخێكی ئاسان نییە. ئەو كەسانەی سەرقاڵبوون بە كاركردنەوە و ئێستا لە هێزی كاردا نین، لە دۆخێكی گرفتئامێزی دەروونیدان. لە ساڵی 2016دا توێژینەوەی بیرۆی نیشتمانی بۆ توێژینەوەی ئابووری ئەوەی خستەڕوو كە نزیكەی نیوەی ئەو كەسانەی كە پێشتر كاریان كردووە و ئێستا لە دەرەوەی هێزی كاركردندان- كە نزیكەی 3.5 ملیۆن كەس دەبن- رۆژانە دەرمانی ئازارشكێن بەكار دەهێنن. ئەوەی جێی سەرسوڕمان نییە ئەوەیە كە لە تەمەنێكی زووتردا دەمرن. لە ساڵانی نێوان 1999 تاوەكو 2013، رێژەی مردن بە شێوەیەكی گەورە بەرز بووەوە لە نێو سپی پێیستەكانی ئەمریكا- ئەوانەی بنەڕەتێكی ئیسپانییان نەبوو-، ئەوانەی خاوەنی بڕوانامەی قوتابخانە بوون و ئەوانەشی كە نەیانبوو، كە ئەگەری زۆریشە ئەو كەسانە بەم نزیكانە كاریان جێهێشتبێت. هۆكاری زیادبوونی ئەو مردنەش، ئەوە بوو كە پێی دەڵێن مردنی نائومێدی- خۆكۆشتن، نەخۆشی جگەر (حاڵەتی زەردبوونە)، زیاد بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر-. لە ساڵی 1900ەوە بۆ 2012، تێكڕای تەمەن لە ئەمریكا لە 46 ساڵەوە بۆ 79 ساڵی بەرز بووەوە، بەڵام دواتر ئەو ئاستە كەم بووەوە، بە چەشنێك لە هەردوو ساڵی 2015 و 2016دا، تێكڕای ژیان بۆ سەرجەم ئەمریكییەكان بە راددەیەكی كەم دابەزی.\nهەنگاوهەڵگرتنی راست و دروست لەلایەن دیموكراسییەوە\nئەگەر پرسیاری ئەوە بكرێت، ئایا شكستەكانی ئەم دواییەی دیموكراسیەتەكان حاڵەتێكی هەمیشەییە؟ ئەوا وەڵامەكە ئەوەیە كە ئەمە بەندە بەوەی ئایا ئەو كۆمەڵگەیانە ئەم كێشانە چارەسەر دەكەن، كە ئەمەش پێویستی بە دەستێوەردانی حكومەتە. تاوەكو چەند هاوپەیمانێتیەكی سیاسی دروست نەبن لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا كە نوێنەرایەتی لە سەدا 99 بكات، ئەوا ئابوورییەكانیان دەپووكێنەوە و ئاسایشی ئابووری زۆربەی خەڵك دادەكشێت. سەقامگیریی سیاسی و تەندروستیی ئابووریی كۆمەڵگە داهاتبەرزەكان پێویستی بەوە هەیە زیاتر جەخت لەسەر سیاسەتەكانی دابەشكردن بكرێتەوە كە بەسەر زۆربەی رۆژگاری سەدەی بیستدا زاڵ بوو. بنكەی كۆمەڵایەتی ئەم رێككەوتنە نوێیەی ئەم هاوپەیمانێتیە و هاوشانە ئەورووپییەكەی لە ئارادا نەماوە، بەڵام دووبارە دەركەوتنەوەی سەروەت و سامانێكی زۆر كە چڕبووەتەوە لە دەستی سەدا یەكی دانیشتوواندا ئەگەری دروستبوونی هاوپەیمانێتی نوێ دەهێنێتەئاراوە.\nلە ئەمریكا، گرتنەبەری رێكاری تۆڵەئامێزانە لە دژی ئەو لە سەدا یەكە دەرئەنجامی پێچەوانەی لێدەكەوێتەوە، لەبەر ئەوەی خەڵكانێكی زۆر بەهاداری وڵاتەكە لەخۆدەگرت، بەڵام هەنگاوهەڵگرتن بەرەو سەپاندنی سیاسەتێكی پێشكەوتووتری باجی دەرامەت كارێكی مانادارە. لە ساڵانی پەنجاكان و شەستەكاندا، ئەو لە سەدا یەكەی خەڵكی ئەمریكا باجێكی زیاتری دەرامەتیان دەدا بە بەراورد بەو باجەی لە ئێستادا دەیدەن. ئەمەش نەبووەهۆی لەباربردنی گەشەكردن، كە لەو كاتەدا بەهێزتر بوو بە بەراورد بە ئێستا. دوو لە دەوڵەمەندترین كەسایەتیە ئەمەریكیەكان لە ئێستادا، وارێن بەفێت و بیل گەیتس، پشتیوانی لە سەپاندنی باجی زیاتر بەسەر ئەو كەسانەدا دەكەن كە زۆر دەوڵەمەندن. هەروەها ئەوان پێیانوایە باجی میراتی رێگایەكی تا راددەیەك بێ گرفتە بۆ دەستەبەركردنی دارایی پێویست بۆ بواری پەروەردە، چاودێریی تەندروستی و توێژینەوە و پەرەپێدان و ژێرخان، بەڵام بەرژەوەندییە موحافیزكارە بەهێزەكان ئەمریكا بە ئاراستەیەكی پێچەوانەدا دەبەن، واتە باج لەسەر دەوڵەمەندەكان و خەرجییەكانی حكومەتیش كەم دەكەنەوە.\nلە ساڵی 1989وە بۆ 2014 وێڵد ڤالیو رووماڵێكی ئەنجامدا و ئەو كەسانەی راپرسییەكەیان لەگەڵدا ئەنجام درا لە سەرتاسەری جیهاندا، پرسیاری ئەوەیان لێكرا كە ئایا كام لەم دەستەواژانە رەنگدانەوەی تێڕوانینی ئەوانە: پێویستە داهات یەكسانتر بێت، یان پێویستە جیاوازیی نێوان داهات زۆر بێت، بۆ ئەوەی پاڵنەر بۆ هەوڵە تاكەكەسییەكان دروست بێت. لە سەرەتای رووماڵەكەدا زۆرینەی لە سەدا لە 52 لە 65 وڵاتدا بەلای كەمەوە دووجار پشتیوانی خۆیان بۆ پاڵنەری زیاتر بۆ هەوڵە تاكەكەسییەكان دەربڕی. بەڵام 25 ساڵ دواتردا، دۆخەكە پێچەوانە بووەوە. لەو رووماڵانەی ئەم دواییە كە لەبەردەستدان زۆرینەی لە سەدا 51 لە 65 وڵاتدا، لە نێویاندا ئەمریكا، یەكسانكردنی داهاتیان بەلاوە پەسەند بوو. بە ئامێركردن دەبێتەهۆی ئەوەی كۆمەڵگەكان دەوڵەمەندتر بن، بەڵام دەبێت حكومەتەكانیش دەستێوەردان بكەن و بەشێك لە سەرچاوە نوێیەكان تەرخان بكەنەوە بۆ دروستكردنی هەلی ماناداری كار كە پێویستی بە كاری مرۆیی هەیە لە بواری چاودێریی تەندروستی، پەروەردە، ژێرخان و پاراستنی ژینگە، توێژینەوە و پەرەپێدان و هونەر و بوارە مرۆییەكان. پێویستە ئەولەوییەتی سەرەكیی حكومەتەكان باشتركردنی كواڵیتیی ژیان بێت بۆ تێكڕای كۆمەڵگەكە، نەك زیاتركردنی قازانجی كۆمپانیاكان. دۆزینەوەی رێگاچارەی كارا بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە یەكێك دەبێت لەو تەحەددیە سەرەكییانەی كە لە ساڵانی داهاتوودا رووبەڕوویان دەبینەوە.\nپێشتریش دیموكراسی دوچاری پاشەكشە بووە، بەڵام دواتر بووژاوەتەوە. بەڵام پاشەكشەی ئەمجارە تەنیا بەوە پێچەوانەوە دەبێتەوە كە وڵاتە دەوڵەمەندەكان چارەسەری نایەكسانی هەڵكشاوی دەیەكانی ئەم دواییە بكەن و ئیدارەی هەنگاوهەڵگرتن بەرەو ئابووریی بە ئامێركراو بكەن. ئەگەر هاووڵاتیان بتوانن هاوپەیمانێتی سیاسی بنیاد بنێن و بە شێوەیەكی بەرفراوان ئەگەری رەخساندنی هەلی كاری مانادار بهێننەئاراوە، ئەوا هەموو هۆكارێك لەبەردەستدا دەبن بۆ ئەوەی بڵێین كە دووبارە دیموكراسی كاروانی بەرەوپێشچوونی دەستپێدەكاتەوە.


فەیسبووک ئیمۆجی زیاد دەکات ـ ئێستا دەتوانی تورەیی دەرببڕی - Yalla\nچەند ساڵێکە بەکارهێنەران داوای دوگمەی ‘دیسلایک’ ‘بە دڵم نیە’ دەکەن، فەیسبووکیش دوێنێ بڵاوکردنەوەی پێنج ئیمۆجی نوێی راگەیاند، کە بریتین لە – دڵ، دەموچاوێکی پێکەنین، دەموچاوێکی سەرسامبوو، دەموچاوێکی دڵخۆش و یەکێکی دڵتەنگیش. بۆ نمونە، تاج لەسەرنانی شاجوانی عێراق ساڵی پێشوو بووە هۆی ئەوەی کە خەڵک چەند هەستێکی جیاوازی هەبێت بەرامبەر ئەم بۆنەیە لە سەرتاسەری عێراقدا، وەک؛ دەربڕینی خۆشەویستی و پێکەنین و سەرسام بوون و بە دڵ بوون و توڕەبوون.\nمارک زوکەربێرگی بەڕێوبەری گشتی فەیسبووک لە پۆستێکیدا لەسەر فەیسبووک نوسیویەتی: “بەکارهێنەرانی فەیسبووک ماوەیەکە داوای زیادکردنی دوگمەی ‘دیسلایک’ دەکەن، ئەمەش لەبەر ئەوە نیە کە دەیانەوێت بە هاوڕێکانیان بڵێن پۆست و نوسینەکانمان بە دڵ نیە. چەندین بۆنە هەیە کە دەتەوێت لەگەڵ هاوڕێکانت بەشی بکەیت کە مایەی دڵخۆشی نیە. هەندێ جار دەمانەوێت توڕەیی یاخود دڵتەنگی خۆمان دەرببڕین. خەڵک دەیانویست هەست و سۆزی خۆیان دەربڕن و کاتەکانیان بەیەکەوە بەسەر بکەنەوە.”\nوەک مارک دەڵێت: “ئیمۆجی ‘خۆشەویستی’ تا ئێستا زۆرترین جار بەکارهاتووە.” کۆمپانیای فەیسبووک زۆر تووندن لە بڵاوکردنەوەی داتا و زانیاریەکانیان، تۆ بڵێی چەند کاتی بوێت تا زانیاری لەسەر زۆرترین ئیمۆجی بەکارهێنراو لە عێراق بڵاوبکەنەوە؟ چاوەڕێی شاجوانی عێراقیش دەکەین بۆ ساڵی ۲٠۱٦ و کاردانەوەی خەڵک لەسەر ئەم بابەتە بە ئیمۆجیە نوێیەکان.\nshort URL: https://yallairaq.com/ku/AMwCO


📊 100 هەزار دۆلار بۆ گەڕاندنەوەی هێز بۆ قاچەکانی هاوکار کۆکرایەوە ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Dec 4 2018 8:47PM\n👁 ئی بابەتە 1,860 جارێ وینیان\nئەمڕۆ لە شاری دەربەندیخان ئەنجامی کەمپەینی کۆکردنە [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 4-12-2018 20:47:51\n📊 200 دەزگا ئۆتۆمبێلی بارهەڵگر درا به یارمەتیخوازانی ناوچە بێبەشەکانی ئیلام ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Aug 27 2017 10:21PM\n👁 ئی بابەتە 3,408 جارێ وینیان\nبەشی ئێران / ئیلام- له ڕێوڕەسمێکی تایبەت به حەوتەی [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 27-8-2017 22:21:45\n👁 ئی بابەتە 5,490 جارێ وینیان\n📊 ئاژانسێکی تورکی: ئەمەریکا 70 بارهەڵگر هاوکاری سەربازی ناردوە بۆ شەڕڤانان ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Sep 10 2017 8:08PM\nخەندان، خۆشناو حسێن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەر [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 93% ✍ هـ.ب. 10-9-2017 20:08:49\n📊 ئوسترالیا دێ 80 ملیون دولاران پێشکێشی دهۆک کەت ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Jan 11 2019 11:50PM\n👁 ئی بابەتە 1,425 جارێ وینیان\nدواڕۆژ، دهۆک بەرپرسەکێ حکومەتا ئوسترالیا ل پارێزگ [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 93% ✍ هـ.ب. 11-1-2019 23:50:45\n📊 ئەردۆغان: هاوکارییە سەربازییەکانی ئەمریکا بۆ یەپەگە 1000 بارهەڵگری تێپەڕاندووە ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Aug 24 2017 11:13AM\n👁 ئی بابەتە 4,104 جارێ وینیان\nسەرۆک کۆماری تورکیا رایدەگەیەنێت، رێگەنادەن رێڕەوێ [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 89% ✍ هـ.ب. 24-8-2017 11:13:04\n📊 ئەمریکا 850 ملیۆن دۆلار بۆ پێشمەرگە تەرخاندەکات و بڕی 550 ملیۆن دۆلاریش بۆ هەسەدە ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Feb 13 2018 1:46PM\n👁 ئی بابەتە 2,494 جارێ وینیان\nوەزارەتی بەرگریی ئەمریکا (پێنتاگۆن)، هاوشێوەی ساڵا [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 93% ✍ س.ئـ. 13-2-2018 13:46:14\n📊 ئەمریکا هاوکاریی مەسیحییەکان و کوردی ئێزدی دەکات ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Jul 4 2018 9:45AM\n👁 ئی بابەتە 1,716 جارێ وینیان\nحکومەتی ئەمریکا ئامادەکاری دەکات بۆ ئەوەی دەیان مل [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 93% ✍ هـ.ب. 4-7-2018 9:45:38\n📊 ئەمریکا، به سەدان ملیۆن دۆلار هاوکاری پێشمەرگەمان کردوە ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Aug 21 2017 8:37AM\n👁 ئی بابەتە 2,792 جارێ وینیان\nئێریک باهۆن، وتەبێژی وەزارەتی بەرگری ئەمریکا، لەڕا [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 91% ✍ س.ئـ. 21-8-2017 8:37:49\n📊 ئەمەریکا هەفتەی رابردوو 120 بارهەڵگر هاوکاری سەربازی گەیاندووەتە شەڕڤانان ئامار و ڕاپەرسی\n📅 کاتوو تۆمارکەردەی Jun 30 2017 10:05AM\n👁 ئی بابەتە 2,754 جارێ وینیان\nلەماوەی هەفتەی رابردوو، ویلایەتە یەکگرتووەکانی [ زیاتەر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 93% ✍ ئـ.ئـ.ف. 30-6-2017 10:05:30\n📊 ئامار بابەتەکێ 382,887\nفایلەی پێوەنیدارە 50,649\n🗄 سەرچەمەکێ 16,160


بڵاوبونەوەی ڤایرۆسێکی کوشندە لە ناوچەی وهان-ی چین، تێکڕای پسپۆڕانی تەندروستی و وڵاتانی ئەوروپا و باکوری ئەمریکای خستوەتە حاڵەتی ئیمێرجنسییەوە. تائێستا نزیکەی زیاتر لە 500 حاڵەت لە چین تۆمارکراوە، دوێنێ 9 کەس لەوانە مردن و ئەمڕۆ ژمارەکە بووە 17، واتە نزیکەی لەسەدا 10ی توشبوەکان گیانیان لەدەستداوە.\nئەمڕۆش ڤایرۆسەکە گەیشتە شاری سیاتڵی ویلایەتی واشنتۆن لە ئەمریکا و کەسێک بەو هۆیەوە گیانیلەدەستداوە. بەڵام هێشتا نازانرێت هۆکار و شێوەی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسەکە چۆنە، ئەڵمانیا کە لە لوتکەی پێشکەوتنی پزیشکی دایە، خەریکی دیاریکردنی جۆر و شێوەی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسەکەیە. بەڵام دروستکردنی ڤاکسین بۆ ئەم ڤایرۆسە، نزیکەی ساڵێک دەخایەنێت.\nهەر ئەمڕۆ رێکخراوی تەندروستی نێودەوڵەتی هۆشداری لەبڵاوبونەوەی ئەو ڤایرۆسە نەزانراوە راگەیاندو دەڵێت، خۆتان بەدووربگرن لەو کەسانەی هێماکانی ئەو ڤایرۆسەیان هەڵگرتوە، وەک کۆکین، پژمین و هەناسەسواریی.\nهەرێمی کوردستان کە نزیکەی 5000 کیلۆمەتر لە چین-ەوە دوورە، زۆر گرنگە بەرپرسان وەک تێکڕای وڵاتان رێوشوێنی پێویست بگرنەبەر تا ئەوکاتەی دۆخەکە کۆنترۆڵدەکرێت، لێرەدا بەسودوەرگرتن لەهەنگاوە بەپەلەکانی ئەوروپا و ئەمریکا، چەند سەرنجێک دەخەمەڕوو:\nیەکەم: توندوتۆڵکردنی چاودێریی هاموشۆی گەشتیاران لەرێگەی فڕۆکەخانەکانەوە، بەتایبەت گەشتە ئاسمانیەکانی نێوان چین و هەرێمی کوردستان. لە دنیادا لەهەموو حاڵەتێکی لەمشێوەیە، یەکەمین شوێن کە چاودێریی دەخرێتەسەر فڕگەکانە، چونکە وەک دەرگاو پەنجەرەی وڵات وایە.\nدوەم: رێنمایی خۆپارێزیی بۆ هاوڵاتیان لە رێگەی میدیاکانەوە بڵاوبکرێتەوە.\nسێیەم: ئەم بابەتە پەیوەندی بە تەندروستی گشتییەوە هەیە، زۆر گرنگە میدیای کوردی بەرپرسانە و ئەخلاقیانە زانیاری دروست بڵاوبکاتەوە، باشترین رێگەش زانیاری لەسەرچاوە عەرەبی و زمانەکانی دیکەی ناوچەکە وەرنەگرن.\nچوارەم: واباشترە ئەو کەسانەی نیازی گەشتیان هەیە بۆ چین، گەشتەکەیان هەڵوەشێننەوە، ئەوانەشی لەوێن گرنگە لەکاتی گەڕانەوەیان بۆ کوردستان پشکنینی پێویست بکەن.\nهیوادارم هەموو لایەک سەلامەت بن.\nبەڕێوەبەری تەندروستی سلێمانی موژدەیەك رادەگەیەنێت \nمەسعود بارزانی: تیرۆریستانی داعش خۆیان ڕێكخستووەتەوە و هەڕەشەیەكی بەردەوامن\nلە نەخۆشخانەکانی سلێمانی تەنها ١٨ تووشبووی کۆرۆنا ماونەتەوە