نوام چۆمسکی: ئەوەی تورکیا دەیکات تاوانی جەنگیە\nنوام چۆمسکی بیرمەندی ئەمریکیی بە ڕەگەز جولەکە وتی ژیانی خەڵکی مەدەنی لە ڕۆژئاوا لەژێر مەترسیدایە، ئەوەی تورکیا دەیکات تاوانی جەنگییە و دەبێت کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە تاوان و پێشێل کردنی یاسا لەقەڵەمی بدات.\nئاوێنه: نوام چۆمسکی و مایکڵ لۆوی و جانێت بیهڵ ڕایانگەیاند ''ئەو هێرشانەی تورکیا بۆسەر باکوری سوریا هەڕەشەیەکە بۆ سەر دیموکراسیەت. نوام چۆمسکی وتی ئەوەی تورکیا لە سوریا دەیکات تاوانی جەنگییە. وتیشی پێشتریش تورکیا هەوڵی ئەوەی داوە کە پاکتاوی نەژادی کورد بکات و ئێستا دوای ڕێگەدانی ترەمپ دەستی کردوە بە جێبەجێکردنی ئەو پلانانە و تاوان ئەنجام دەدات بەرامبەر بە خەڵکی مەدەنی. هەروەها وتیشی ئەو پشتێکردنەی ترەمپ چووە پاڵ خیانەتەکانی تری ئەمریکا دەرهەق بە هاوپەیمانەکانی. دەستکەوتەکانی سوریا لەژێر مەترسیدایە''.\nدەستبەجێ دوای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکی تورکیا لە باکوری سوریا هەموو وڵاتەکان دەستیان کرد بەوەی بەیاننامە بڵاو بکەنەوە دەرهەق بە ئۆپەراسیۆنەکەی تورکیا و ٢٠٠ ڕێکخراو و نوسەر و ڕۆژنامەوان دەستیان کرد بە نوسین لەسەر ئەو ئۆپەراسیۆنە و ٢١ وڵات هەڵوێستیان نواند لە مەکسیکەوە تا فەرەنسا و لە هیندستانەوە تا ئایسلەندا. لە لایەن زۆرێک لە رۆشنبیران و نوسەرانی جیهان پاڵپشتی لە ڕۆژئاوا کرا وەک نۆاو چۆمسکی و دەیڤد هارڤی و ئێتینە بالیبار و ڤیتۆرۆ و جانێت بیهێل و ڕاول زیبێچی. جانێت بیهێل کە هاوڵاتیەکی ئەمریکیە وەک نوسەر لەگەڵ مورای بوچین ١٩ ساڵی بەسەر بردوە و چەبد ساڵێکیش لە باکوری سوریا ژیاوە. وەک هاوڵاتیەکی ئەمریکی جانیت وتی هێشتا لە شۆکدایە لەدوای ئەوەی بیستی کە ترەمپ بڕیاری کشانەوەی سەربازەکانی ئەمریکایدا لە ٩ی مانگی ١٠. وتی کە لەگەڵ هێزە کوردیەکانی ئەوێ کاریکردووە بۆ کۆتایی هێنان بە داعش. بیهێل وتیشی ئەو ماوەیە بۆ من زۆر شانازی بووە کە لەگەڵ ئەوان هاوپەیمانیم کردووە و لەگەڵیان کارم کردووە.\nلە بەهاری ئەمساڵدا جانێت بیهێل وتی کە ماوەی یەک مانگی لە ڕۆژهەڵات و باکوری سوریا بەسەربردووە بۆ دروستکردنی فلیمێک. ''چاوم بە کۆمەڵێک خەڵکی زۆر باش کەوت. با کەمێکتان بۆ باس بکەم، چیرۆکەکان باس لەوە دەکەن کە چیان لەدەستداوە لەم شەڕەدا. لە قامیشلۆ چاوم کەوت بە سەرۆکی زانکۆی ڕۆژئاوا. بۆ ماوەی ٤ ساڵ سەڕەرای هێرشەکانی تورکیا بەردەوام بووە لەوەی گەنجەکان فێری زانست بکات. چاوم کەوت بە پەنابەرەکانی عەفرین کە ئێستا وەک پەنابەر لە تەلتەمر دەژین. کوردەکان دەیانەوێت ژیانێکی ئارام بۆ خۆیان دروست بکەن بە دیموکراسیانە بژین لە باکوری سوریا. هەروەها لەگەڵ ژنانی ئەو ناوچانە قسەم کردووە بۆچونیان وایە کە وەک پیاوەکان هەمان ڕۆڵیان هەیە لە شەڕی تورکیادا''.\n''لە حەسەکە چاوم بە شەڕڤانێکی ژن کەوت کە سەر بە یەپەگە بوو وتی ئێمە لە هیچ شتێک ناترسین چونکە ئێمە یەپەگەین. ژنە شەڕڤانەکان ڕۆڵێکی کاریگەریان هەبوو لە شەڕی دژی داعش. هەروەها چوومە قوتابخانەکان لە کۆبانێ و مامۆستاکە باسی لە شۆڕشی زمان دەکرد. هەروەها سەردانی گوندێکی عەرەبەکانم کرد و زۆر رازی بوون لەو سیستەمە دیموکراسیەی کە لە ناوچەکەیاندا هەیە. ئەو دانیشتوانەعەرەبانە باسیان لەوە کرد کە توشی چ گرفتێک بوونەتەوە لە لەکاتی شەڕی داعش وتیان کە لەگەڵ کوردەکان یەکبوون و لەدژی داعشەکان جەنگاون. ئەوان وتیان جیاوازی نییە لە نێوان کورد و عەرەب. من زۆر شەرەمەزارم وڵاتەکەم ئەمریکا خیانەتی لەم کوردانە کرد و پشتی تێیان کرد. ئەمریکا بنەماکانی مافی مرۆڤ و دیموکراسی پێشێل کرد''\nبیهێل داوای لە وڵاتەکانی جیهان کرد هەتا بتوانن یارمەتی هێزە کوردیەکان بدات و پشتگیری لە هەسەدە بکەن و یارمەتی مرۆیی بگەیەنن بە خەڵکی باکوری سوریا لەبەر ئەوەی پێویستیان بە هەموو پاڵپشتیەکە کە دەستیان بکەوێت. داوای کرد کە خەڵکی هاوکاری بنێرن بۆ باکوری سوریا لە ڕێگای مانگی سورەوە. وتی خەڵکی دەتوانن کە یارمەتی بنێرن بۆ کوردەکان و عەرەبەکان و سیریانیەکان لە ڕێگای ئەم رێکخراوانەوە.\nوتی هەموو ئەو وڵاتانەی کە بڕوایان بە دیموکراسیەت هەیە دەبێت پاڵپشتی لە بە دیموکراسی کردنی باکوری سوریا بکەن و نابێت ڕێگا بدرێت کە پوتین و ئەردۆغان و ئەسەد و ڕۆحانی دەست بخەنە ناو سیاسەتەکانی ئەم وڵاتەوە و هەوڵی ئەوە بدەن کە بارودۆخی سوریا لەوە زیاتر تێکبدەن. وتیشی داوا لە وڵاتەکانی ئەوروپا دەکەم کە پاڵپشتی تەواوەتی لە کوردەکان بکەن بۆ ئەوەی هەوڵی ئەوە بدەن کە دیموکراسیەت لەو وڵاتە سەربگرێت.\nنوام چۆمسکی کە نوسەرێکی ئەمریکیە وتی: ''تورکیا تاوانی جەنگی لە باکوری سوریا ئەنجام داوە و تورکیا وەک هەمیشە لە هەوڵی ئەودا بووە کە پاکتاوی نەژادی کوردەکان بکات و لەدوای ئەوەی کە ترەمپ گڵۆپی سەوزی هەڵکرد بۆ ئەردۆغان بە کشانەوەی سەربازەکانی ئەمریکا لە باکوری سوریا تورکیا دەستی کرد بە ئەنجامدانی تاوانی جەنگی دژی هێزە کوردیەکان و دژی خەڵکی مەدەنی کورد. ئەو دەستکەوتانەی کە لە سوریا بەدەستهێنرا لە ئێستادا لە ژێر مەترسیدایە''.


لەجینۆسایدکردنی ئەرمەنییاندا کورد تاوانی نییە – خاکی کوردیا\nلەجینۆسایدکردنی ئەرمەنییاندا کورد تاوانی نییە، بەڵکو دەوڵەتی عوسمانی تاوانبارە\nگفتوگۆ لەگەڵ پڕۆفیسۆر ((جەلیلی جەلیل))\nبەهاری ساڵی ١٩٩٩ مێژوونوسی ناسراوی کوردی – ئەرمەنی جەلیلی جەلیل سەردانی باشوری کوردستانی کرد. من و خاتوو کەژاڵ ئەحمەد لەگەڵیدا، لەئوتێل ئاشتی دانیشتنێکی سێ قۆڵیمان کردو لەسەر چەند پرسێکی مێژووی و چەند بابەتێک کەتایبەتن بە ماڵباتی پڕۆفیسۆر (جەلیل جاسمێ جەلیل)، گفتوگۆیەکی تێر و تەسەلمان ئەنجامدا. ڕۆژی دوو شەممە بەرواری ٢٤/ ئایاری/ ١٩٩٩ دەقی تەواوی گفتوگۆکە لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێدا بڵاوبووەوە.\nئێستا بیست و سێ ساڵ بەسەر ئەو بابەتەدا تێدەپەڕێت و تەمەنی ئەو مێژوونوسەش بە هەشتاو پێنچ ساڵ گەیشتووە. هاوکات هەر لەم ڕۆژانەی ڕابردودا ڕێکخراوی ڕۆشنبیری جەمال نەبەز یەکەم قەڵەمی زێڕینیان پێبەخشی. ئەمەم بەدەرفەتێک زانی تا ئەو گفتوگۆیە بەرچاوی خوێنەرانێک بخەم کە لەکاتی خۆیدا بواری بینین و خوێندنەوەیان نەبووە.\n* سەرەتا گەر بەکورتیش بێت باسی خۆت و ماڵباتەکەتمان بۆ بکەی. لەکەیەوە خولیای نوسینەوەی مێژوو بەشێوەیەکی ئەکادیمی لای ئێوە دەستی پێکرد؟\n– مێژووی ماڵباتی ئێمە تایبەتە، لەبەرئەوەی دایک و باوکم بە هەتیووی گەورەبوون. سەروەختی جەنگی یەکەمی جیهانی چل تا پەنجا کەسیان بەدەستی لەشکری عوسمانی کوژرابوون. بۆیە هەردووکیان لەهەتیوخانەدا گەورەبوون. پاشان دەچنە گوندێک. چارەنووس وابووە باوکم لەتەمەنی بیست و دوو ساڵیدا، بۆتە سەرۆکی پەیمانگای کوردی و دایکیشم لەوێ خوێندکاربووە.\nژیانی ماڵباتەکەمان لەوێوە دەست پێدەکات. ئاشنای یەک دەبن و هاوسەرگیری دەکەن. دەبنە خاوەنی چوار منداڵ . ڕەچەڵەکی هەردووکیان دەگەڕێتەوە بۆ شاری قارس و شارەدێی دیکۆر و گوندی قزڵقۆڵا.\nوەک باسمکرد بابم لەتەمەنی بیست و دوو ساڵییەوە دەستی بەخزمەتکردنی کولتووری کوردی کردووەو دواتر بەچاپکردنی کتێبانەوە خەریک دەبێت. کتێبی خوێندنگە و ئەدەبیات و پڕوپاگەندە و بوارەکانی دیکە. ئیتر لەوێوە ژیانی ڕۆشنبیری لە ماڵی ئێمەدا دەست پێدەکات.\nبەتەواوەتی ڕۆژێک یاخود ساڵێک نییە، سەرەتای ئەو پرۆسەیەی پێ دیاری بکەم، چونکە خەڵکانێکی ڕۆشنبیر سەردانی ماڵی ئێمەیان دەکرد و لەنێو خۆیاندا قسە و گفتوگۆیان دادەمەزراند. باوکم هەندێ جار دەیوت دە(ئۆردیخان) تۆش شتێکی ئاوا بنووسەو یارمەتیمان بدە. ئەوەی بە منیش دەووت و لەگەڵ خۆیدا دەیبردینە گوندان.\nکاتێک خوێندنگەم تەواوکرد، بەرچاوم ڕوون بووەوە. من و ئۆردیخان خوێندنی فیلۆلۆژیا و مێژوومان هەڵبژارد. جەمیلەی خوشکم خۆی بە میوزیکی کوردی خەریککرد.\n* باوکتان لەدایک بووی چ ساڵێکە؟\n– لەبەر ئەوەی بێ دایک و باب بووە، ساڵی لەدایکبوونی نەزانیووە. بەڵام بەپێی نوسراوی فەرمی هەتیوخانەبێت، ساڵی ١٩٠٨ لەدایکبووەو لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٨ (واتە لە تەمەنی نەوەد ساڵیدا)، کۆچی دوایکردووە.\n* سەبارەت بەقۆناغەکانی خوێندنت و تێکەڵبوونت بە کایەی نووسین قسەمان بۆ بکە؟\n– ساڵی ١٩٥٤ خوێندنم تەواوکرد و ساڵی ١٩٥٩ چوومە زانکۆ(ئەکادیمیای لینینگراد – بەشی کوردۆلۆژی). لەوێ (دیسرتاتسیۆن)م تەواوکردووە. ساڵی ١٩٦٤ چوومە یەریڤان لەئەکادیمیای ئەوێ بەشی کوردۆلۆژی کارمکرد و لەوێ مامۆستابووم.\n* چەند ساڵ مامۆستایت کردووە؟\n– ئەوەندە نەبوو، چونکە جاری یەکەم دوای چەند ساڵێک بەشی کوردۆلۆژیان لە کۆلێژی خۆرهەڵاتناسی داخست. من ئەوسا لە یەریڤان نەبووم. پاشان لە زانکۆ بەشیکمان کردوەو لەوێدا وانەی ڕۆژنامەنووسی و ئیتنۆلۆژی و مێژووم دەوتەوە. پاشان لە ١٩٩٢ چوومە ئەوروپاو لە ١٩٩٣ تائێستا لە ڤییەننا نیشتەجێم. لەوێ لەدوو سێ کۆلێژدا وانەی کوردۆلۆژی دەڵێمەوە.\n*دەکرێ باسی ژیانی کوردەکانی سۆڤیەتمان بۆ بکەیت؟\n– گەر بمەوێت بەدورودرێژی باسی کوردەکانی سۆڤیەت بکەم، ئەوا کات بەش ناکات. ئەوان پارچەیەکی میللەتی کوردن و ژیان و کولتووریان بەکوردستانەوە گرێداوە. بە بەرەوپێشچونی گەلی کورد ئێمە شاد دەبین و بەپاشەکشێشی دەگرین و گڕمان تێبەردەبێت و هەڵدەچین. پاشەڕۆژی ئێمە بە گەلی کوردەوە بەستراوەتەوە. گەر دەربارەی ژیانی خۆماڵی و کولتووریی تایبەتمەندییەکانمان بدوێم، تەواونابێت.\n* وەک دەزانین جەمیلە خانی خوشکتان میوزیسانێکی لێهاتووە، ئایا لەکارەکانیدا تەنها سوودی لەفۆلکلۆری کوردی کوردستانی باکور وەرگرتووە، یاخود باشوریش بۆ ئەو سەرچاوەیەکی تربووە؟\n– ئێمە خۆمان خەڵکی باکورین، پاشان کۆچمانکرد. کولتوورمان یەکبووە، بەڵام لەبەرئەوەی سنووریان داخستبوو، کوردی ئێمە چ ئیمکانیاتێکیان هەبوو ، جەمیلە لەوانە سوودی وەردەگرت.\nدەوروبەرمان زۆر دەوڵەمەندبوو، چونکە خەڵکەکە نەتوابوونەوەو کوردەواری لەگوندەکاندا بەهێزبوو. کاتێ گوێتان لە میوزیکی ڕادیۆی کوردی (یەریڤان) دەبێت، هەست بەوە دەکەن.\nپاشان بوارمان بۆ ڕەخسا ئەو کوردانەی ئەرمینیا کە ئەرمەنییان نەدەزانی و بەکوردی قسەیان دەکرد، خەڵکی تورکیا بوون و لەسوریا گیرسابوونەوە و ئەرمەنیشیان نەدەزانی، زمان و گۆرانییەکانیان و هەموو شتێکیان هی کوردستان بوو.\nئەوانە سەروەختێک ساڵانی چل و پەنجاکان گەڕانەوە ئەرمەنستان، ئێمە لەزاری ئەوانەوە گۆرانییەکانمان نووسیەوە. دواتر کە یەکیەتی سۆڤیەت هەڵوەشایەوە و ڕێگا کرایەوە، توانیمان بێینە کوردستان. ئەوەبوو لەگەڵ جەمیلە هاتینە سوریاو ماوەی سێ مانگمان لەوێ بەسەربرد. سودمان لەهەموو پارچەکانی کوردستان وەرگرتووە.\n* لەو کۆڕەی پێشکەشتانکرد و تایبەت بوو بە ژنە دیارەکانی لای خۆتان، هیچ باست لە جەمیلەی خوشکت نەکرد؟\n– مەسەلەکە ئەوە نییە جەمیلە خوشکی منە، لەوێ خوشکی زۆرمان هەیە. خزمەتەکەی جەمیلە لەوەدا گرنگە کەلەبواری فۆلکلۆردا کاردەکات و ئەوەش زۆر گرنگە. سەردەمانێک گوندییەکانمان پێیان دەوتم:( تۆ کوڕی جاسمێ جەلیلی، باوکت بەنابانگە. بۆچی هاتوویت ئەم چیرۆک و حەکایەتانە دەنووسیتەوە؟ ئاخر کەسی وەک تۆ دەبوایە وەزیر و پارێزەربێ).\nپاشان کەچوومە سوریا برادەرێکی کۆمۆنیست وتی:( ئێستا کاتی چیرۆک و ئەو شتانە نییە، شتی سیاسی بنووسە). لەڕۆژئاوا کە کارم دەکرد خەڵکی پێیان وابوو جەلیل لە سۆڤیەت هاتۆتەوە، مادامەکی فۆلکلۆر و چیرۆک و ستران دەنووسێتەوە، کەواتە شتێک هەیە.\nئەوان ئەوە لێکدانەوەیان بوو، بەڵام من بۆم ڕونکردنەوە ئەو فۆلکلۆرەی ئەمڕۆ دەینووسینەوە، پڕ بایەخە. ساڵانی پەنجا و شەستەکان ئەو شتانەمان دەنووسیەوەو ئەمڕۆ ناتوانی ئەو فۆلکلۆرە ببینی.\nخەڵکی ئێمە کە دەچنە تەمەنەوە ئەوشتانەیان بیردەچێتەوە، یان کە تەندروستی خراپبێت و کۆچی دوایی بکات، ئیتر هەرچی دەزانێت لەگەڵ خۆیدا دەیبات. جا بۆیە فۆلکلۆر گەنجینەی خەسڵەتەکانی میللەتی ئێمەیە و پاسەپۆرتی گەلی کوردە. ئەوشتانە گەر مرۆڤ بەبیریان نەهێنێتەوەو تۆماریان نەکات، ئەوا دواتر بیردەچنەوەو دەفەوتێن. لەوەها حاڵەتێکدا گەنجینەکە نامێنێ.\nبۆنموونە من مێژوونووسم، وەلێ ژیانی خۆم زیاتر بۆ فیلۆلۆژی و فۆلکلۆر تەرخانکردووە. جەمیلەش لەمەیدانی فۆلکلۆردا زیاتر ڕەنجی داوە و کۆششی کردووە. ئەمە زۆر گرنگە، چونکە ئەو شتەی بنووسرێتەوە یانژی بخرێتە سەر کاسێت و تۆماربکرێت، دەمێنێتەوەو بەردەوام دەبێت.\nپاشان بەدەیان کەس لەسووریا و ئەرمینیا هاتن و دەیانووت:( دەنگی باوکمان بدە ئێمە، تکایان دەکردو دەپاڕانەوە). لەکاتێکدا مەسەلەکە دەنگ نەبوو، بەڵکو زانیاری ئەوان بوو.\n* خەڵکانێکی زۆر لەسەر کورد نووسیویانە، وەک ڕوس و ئەوروپییەکان. نوسینی ئەوانە کامیان زیاتر جێ متمانەو زانستی ترن؟\n– ئەوە پەیوەندی بە وڵاتانەوە نییەو هەر زاناو نووسەرێک پێگەی خۆی هەیە. زانا گەلێکی زۆر بە زمانەکانی ئینگلیزی و فەرەنسی و ڕووسی نوسیویانە ، هەروەها ئیتاڵییەکان زۆر شتیان کردووە. لەڕاستیدا شتێک زانستیانە نووسرابێت (ئیدی بەهەر زمانێک بێت)، ناسراو و شوێن متمانە دەبێت، چونکە شێواز و کارەکەی بەزانستیانە کراوە.\nلەئەوروپا زۆر نووسەر هەن میتۆدۆلۆژیانە نووسیویانەو مرۆڤ کاتێک دەیانخوێنێتەوە، باوەڕیان پێدەکات، لەبەرئەوەی ئەوەی دەیڵێن دەیسەلمێنن و بەڵگەکانی دەخەنە ڕوو، واتە سەرچاوە دێنێت و دەیسەلمێنێ. هەشیانە وەک چیرۆک دەنووسن (ڕەنگە ڕاستیش بنووسن)، وەلێ ئەوە زمانی زانست نییە.\nلە ئەوروپا و شوێنانی دیکەش هەن شتی باشیان نووسیوە. کاتێک بەو پێودانگە سەرنجیان بدەیت بۆت ساغ دەبێتەوە، باوەڕ بە کامیان بکەیت و کامیانت بۆ گرنگ بێت.\n* دکتۆر کاوس قەفتان بەرهەمێکی ئێوەی لەڕووسییەوە کردووە بەکوردی(کوردەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی) و بەشێکی تەرخانە بۆ میرنشینی بابانییەکان. ئەو بابانیانەی ئەم شارەیان(واتە سلێمانیان دروستکرد) و هەنووکە جەنابت لێی میوانی. ئایا لەهیچ سەرچاوەیەکی دیکەداو لەبەرهەمەکانی تردا، باسی میرایەتی بابانت کردووە؟\n– بە بۆچونی من سەرچاوەی زۆر لەسەر بابانەکان زیاتر لێرە هەن، من بۆ خۆم لەوانە کەمتر لە پێنچ سەرچاوەم بینیووە. لەدونیادا نییە نوسەرێک بێت لێکۆڵینەوە بکات و بڵێت من ئەوکارەم بەتەواوەتی و بێکەموکوڕی ئەنجامداوە و جگە لەخۆم کەسی تر ناتوانێت شتی دیکەی سەربار بخات. ئەڵبەتە لەبارەی بابانەکانەوە سەرچاوەی زۆر هەن.\n* وەکو چی؟\n– ئێوە زیاتر دەزانن، چونکە لەبارەی بابانەکانەوە وەک ئاگادارن ماڵباتی ساڵح قەفتان لەبارەی بابانەکانەوە دەنووسن. بەداخەوە من زۆر خۆم خەریک نەکردووە، تابزانم تایبەتمەندی ئەو نووسەرانە چییە. بەڵام بەپێی زانیارەکانی خۆم، سەبارەت بە مێژووی سلێمانی و بابانەکان زۆر شت هەن. ئێوە دەزانن مێژووی ئەوانە لێرەیە، بۆیە پێویستە ئێوە باسیان بکەن و لەبارەیانەوە بنووسن.\n* هەر بۆ ئەوەی لەبابەتەکە دوورنەکەوینەوە، دکتۆر کاوس قەفتان ئەو کتێبەو کتێبێکی دیکەشتانی بەناوی(ڕاپەڕینی ١٩١٨) و کتێبێکی لازاریفی کردووە بەکوردی. دەتوانین بزانین ڕاتان لەسەر شێوازی وەرگێڕانەکانی ناوبراو چۆنەو لێی ڕازین؟\n– دکتۆر کاوس قەفتان زانایەکە شێوە زاری سۆرانی زۆر باش دەزانێ و بۆخۆیشی شتی باش دەنووسێ، زمانی ڕووسیەکەی باشەو هەرکەس دەتوانێ بڵێ وەرگێڕانەکانی تێر و پڕن. ئەمە بۆچونی منەو ئێوەش خوێندەوارن و دەتوانن بڵێن وەرگێڕانەکانی چۆنن.\nمن دەزانم کاوس قەفتان خزمەتێکی گەورەی کردووە. ئەگەر ئێوە من دەناسن، ئەوا ڕەنگە زۆربەی لەڕێگەی وەرگێڕانەکانی ئەوەوە بێت. واتە لێرەوە من سوپاسگوزاری خۆمی پێ ڕادەگەیەنم کە وەک برایەک و هاوڕێ و هاوکارێکم ئەو کارانەی کردووە. ئاخر پرۆسەی وەرگێڕان پردێکە، زانست و زانایان بەیەکەوە دەبەستێتەوە.\n*تێزەی دکتۆراکەت تایبەتە بە شۆڕشی ١٨٨٠ و (شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری). بۆچی ئەو شۆڕشەت وەک بابەتی توێژینەوە هەڵبژارد؟\n– نا، با من پێت بڵێم. بابەتی دیبلۆمی من لەزانکۆ لەسەر عوبەیدوڵڵا بووە. بە زمانی ئەرمەنی و ڕووسی چەندین وتار لەبارەی ئەوەوە بەردەستم کەوتن. دکتۆراکەم بەشێکی لەسەر شێخ عوبەیدوڵڵایە، نەک هەمووی.\n* سەبارەت بە شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران لەئێستادا لەئەوروپا گفتوگۆیەکی گەرم هەیە. مامۆستا جەمال نەبەز و کەسانێکی دیکە بەشدارییان تێداکردووە. هەندێک لە ئیسلامیستەکان (ئەوانەی سەر بە بزافە ئیسلامیەکانی کوردستانن)، پێیان وایە شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران شۆڕشێکی ئایینی بووە و شۆڕشێک نەتەوەیی نەبووە، بەبەڵگەی ئەوەی یەکێ لە خواستەکانی شێخ سەعیدی پیران ئەوەبووە، کوڕی سوڵتان عەبدولحەمید جارێکی تر ببێتەوە بە خەلیفەی موسڵمانان . ئەم پێشنیارەی ئەویش دەکەنە بیانووی ئەوەی شۆڕشەکەی مۆرکێکی نەتەوەیی نەبووە، بەڵکو شۆڕشێکی ئایینی بووە؟\n– با من پێت بڵێم. بزوتنەوەی ئازادیخوازی دەتوانێ بەگەلێک ڕەنگ سەرهەڵبدات و پەیداببێت. دەتوانێت بزافی هەژاران بێت و بەڕەنگی کۆمەڵایەتی سەرهەڵبدات. بۆ نموونە بەر لە جەنگی جیهانی یەکەم لەبەدلیس ساڵی ١٩١٤ ڕاپەڕینێک لەوێ بەرپابوو، وەک بۆمبایەک تەقییەوە.\nوەک ئەوەی من بەدواداچونم بۆکردووە بینیم ئەنجامدەرانی هەموویان خەڵکی پێپەتی و ڕەشوو ڕووت و برسی بوون. ئەرمەنییەکان دەنووسن ئێمە نان و ئاومان بەو خەڵکانە دەدا. ئەوەی شێخ سەعیدیش لەو کاتەدابوو کە ئەتاتورک سیاسەتێکی نوێی دژە دینی دەست پێکردبوو.\nئەوەش پرۆسەیەک بوو میللەت لەگەڵیدا نەبوو. نەک تەنیا تورک ، بەڵکو کوردەکانیش. وەلێ کوردەکان ژێر دەستی نەتەوەییشیان سەرباری ئەوەخست و ئەوە وایکرد ئەو دوانە بەیەکەوە یەکبگرن و بەڕەنگی ئایینەوە تەعبیر لەخۆی بکات، بەڵام بناغەی شۆڕشەکە ئازادیخوازانە بوو.\nکاتێک ئێمە باس لە ماکی کۆمەڵایەتی و ئایینی ئەو شۆڕشانە دەکەین، دەبێت ڕوونی بکەینەوە کە ژیانی میللی کوردان لە کوردستان وەک نەتەوە بەگشتی، وەک پێویست نەبووە. ئەوەش وادەکات ئایین و شتی تر جێیبگرنەوە.\nبا لێرەدا کەمێک باس لە کوردۆلۆژی بکەم. مێژووی دوو سەد ساڵی ڕابردووی ئێمە نیشانی دەدات، کاتی خۆی ژیانی سیاسی بەدەستی میرەکان بەڕێوەچووە. لەساڵانی سی و چلەکاندا ئەوانە لابران و کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی چۆڵ و بەتاڵ مایەوە. ئەو بۆشاییە شێخەکان پڕیانکردەوە.\nشێخ سەعید دژی سوڵتان بوو، هەستا کوردایەتی لەڕێی ئایینەوە پەیڕەوکرد. دەوترێت شێخ عوبەیدوڵڵاش هەمان کاری کردووە. ئەو لەبەرنامەی کاری خۆیدا هەمیشە جەختی لەسەر ئازادی کوردستان کردۆتەوە، شێخ سەعیدیش بە هەمان شێوە.\nشێخ سەعید پتر ڕەهەندە ئایینیەکەی تۆخدەکردەوە، لەبەرئەوەی سەروەختێک دەوڵەتی نوێی تورکیای بونیادنا و سیاسەتی خۆی بەرەو خۆرئاوا گۆڕی، بەیەکجار ڕۆڵی ئایینی لەتورکیادا نەهێشت. ئەوە بووە هۆکارێک تا کورد ناڕەزایی خۆی بەرامبەر دەسەڵاتدارانی تورک لەڕێی ئایینەوە بخاتەڕوو. ئەوە مەسەلەیەکی سیاسییە. ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا ڕاپەڕینی ئازادیخوازی بووە.\n* هەر سەبارەت بە شۆڕشەکەی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری و لەکۆنگرەی شەمدینیان(١٨٨٠)، سەرۆکی هۆزە کوردەکان ڕۆحی مەزهەبگەراییان بەسەر ڕۆحی نەتەوایەتیدا زاڵکرد. دەکرێت بوترێت ئەوە هۆکارێکی سەرەکەی شکستهێنانی شۆڕشەکە بووە؟\n– بەڵێ هەموو ئەو شتانە ڕۆڵیان هەبووە. ئایینیش هەندێ جار ڕۆڵی نەرێنی دەگێڕێت، وەک چۆن هۆزەکانیش ئەو ڕۆڵە وازی دەکەن. لەو سەردەمەدا هەستی نەتەوایەتی و ڕۆشنبیریی لەنێو کورددا نەبوو. بیروباوەڕی نەتەوەیی لە دەورانی دەرچواندنی ڕۆژنامەی (کوردستان)دا دەردەکەوێت. لەو دەمەدا ڕۆڵی ڕۆشنبیرانمان مکۆم دەبێت و ڕەنگو بۆیەکی ئەوروپیانە دەگرێت. واتە لەو کاتەوە دەبینین بە نووسین و بە چاپەمەنی و بە بیروباوەڕ و بەبەرنامە، کوردایەتی دەست پێدەکات.\n* جگە لە هەوڵەکانی جاسمێ جەلیلی باوکت و عەرەبی شەمۆ، ئێوە چ شتێکی نوێتان سەرباری (قەڵای دمدم) خستووە؟\n– ئەوانەی ئەوان نمونەی ئەدەب و نووسینی جوانن. ئەوانە لێکۆڵینەوەی مێژوویی نین، بەڵکو یەکێکیان بەشێوازی ڕۆمانە و ئەوی دیکەیان بەشێوازێکی شیعرئامێزە.\nنامەی دکتۆراکەی (ئۆردیخان) کە لەسەر (قەڵای دمدم)ە، وەک سەربوردەیەکی مێژوویی لە خانی چنگ زێڕین(لەپ زێڕین) دەکۆڵێتەوە. واتە لەڕووی مێژوویەوە چۆن بووە و بەهای ئەدەبی و فۆلکلۆریی دیاریدەکات. ئەم کارەی ئۆردیخان لێکۆڵینەوەیەکی زانستییە، لێ ئەوەی عەرەبی شەمۆ و جاسمێ جەلیل نووسیویانە، هەردووکیان دوو نمونەی ئەدەبیاتن.\nڕۆمانی مێژوویی هەمیشە لەسەر بناغەی لێکۆڵینەوەی مێژوویی دەنووسرێت، بەڵام ئەوەی عەرەبی شەمۆ چونکە بابەتی فۆلکلۆری بیستووە و فانتازیای بەهێزبووە و زمانەکەشی پاراوبووە، ڕۆمانی نووسیووە.\nدەتوانم بڵێم ڕۆمانێکی بەپێزە، لێ ڕۆمانێکی مێژوویی نییە. باوکیشم کارەکەی لەسەر بنەمای مێژوو نەنووسیوە، بەڵکو زیاتر لەسەر بنەمای فۆلکلۆر ئەوەیکردووە. ئەوان هەردووکیان ویستوویانە چەند نموونەیەکی مێژوویی قارەمانێتی و ڕاپەڕینەکانی ئێمە دژی زۆرداران و حوکمداران نیشان بدەن. بەهای ئەوانە وەک نمونەی ئەدەبیات بەرز دەنرخێنین.\n* دەکرێت پێمان بڵێیت هەستی نەتەوەیی لای کوردەکانی سۆڤیەت، لە چ ئاستێکدایەو چی ڕێگرە لەبەردەم بەرەوپێشچوونی ئەو هەستە نەتەوەییەدا؟\n– هەستی نەتەوایەتی لای ئێمە گەلێک بەهێزە، لەبەرئەوەی هەمیشە سەیری دەوروبەری خۆمان دەکرد و دەمانبینی هەموو میللەتێک لەسەر خاکی خۆی مافی هەیە. ئێمە چاومان بڕیوەتە کوردستان و کێشەی ئێمە ئەوەیە لە سۆڤیەت خاکمان نییە، بۆیە هەستی کوردایەتی لای ئێمە وەک خەیاڵ وابووە و ئامانج ئەوەبووە، هەست و زانین و خزمەتمان بۆ کوردستان بێت. لای ئێمەش ناتەبایی هەبووە، وەلێ کوردایەتی ئێمە بەزانیاری زۆر بەهێزە.\n* لەسەردەمی یەکیەتی سۆڤیەتدا (بەتایبەت سەردەمی حوکمڕانی جۆزێف ستالین)، کەمە نەتەوایەتیەکانی ئەوێ ڕووبەڕووی قڕان و جینۆساید بوونەوە(لەنێویشیاندا کوردەکانی ئەوێ). ئێوە وەک خۆتان هەوڵتان نەداوە ئەو مێژووە بنووسنەوە؟\n– بیرۆکەیەکم هەبوو بۆ نووسینەوەی مێژووی کوردانی سۆڤیەت، بەڵام هێشتا بەڵگەنامەکانی ئەو قۆناغە وەک پێویست بەردەست نین. گەر لەداهاتوودا بوار ڕەخسا ئەوا دەتوانین ئەو مێژووە بنووسینەوە. ئەمڕۆ هەمووان دەتوانن بنووسن و گەلێک کەس هەن بتوانن بەو کارە هەستن، نەک تەنیا داوا لەمن بکرێت ئەو کارە بکەم.\n* با سەبارەت بە پەیوەندی کورد و ئەرمەن قسە بکەین. ئەو قەتڵ و عامانەی لە دژی ئەرمەن ئەنجامدراون ، کوردەکان ڕاستەوخۆ کردویانە یاخود لەژێر فشاری دەوڵەتی عوسمانیدا ئەنجامدراوە و کوردیان بۆ دژایەتی ئەرمەن بەکارهێناوە؟\n– جینۆسایدکردنی ئەرمەنەکان سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانی بوو. ئەوان ئەو سیاسەتەیان لەڕێی سەربازەکانی خۆیانەوە بەڕێوەدەبرد. هەندێ هۆزی کوردی سەر بە دەوڵەت هەبوون و بەشداربوون، لێ ناتوانین بڵێین هەموو کورد بەشداربوون، ئەوە گوناهێکە.\nلە مێژووی ئێمەدا کورد هەبووە لەدژی کورد هەستاوە و ئەوەش شتێکی سەیر نییە. دەتوانین بڵێین عەشرەت هەبوون لەو قەتڵ و عامەدا بەشداربوون، بەڵام وەک گەلی کورد بەگشتی تاوانی نییە. ئەوە تاوانی دەوڵەتی عوسمانییە. دەشزانین زۆر جار (ئەوەش لە ئەرشیفی ڕووسەکاندا هەیە) کە تورکەکان جلی کوردیان لەبەر سەربازەکانیان کردووە و ڕەوانەی شەڕی ئەرمەنەکانیان کردوون.\n* بەرهەمی نوێتان کە ئامادەی چاپ بێت چییە؟\n– بەرهەمێکە دەربارەی (تورکە لاوەکان و دەسەڵات، لەنێوەن ساڵانی ١٩٠٨ بۆ ١٩١٨ – کورد لەسەردەمی حوکمداری تورکە لاوەکان)دا.\n* ڕۆڵی باوکت لەدامەزراندنی ڕادیۆی (یەریڤان)دا چی بووە؟\n– ڕۆڵی باوکم لە دروستکردنی بنەمایەک بۆ میوزیکی فۆلکلۆری (کەباوکم پێی دەووت بنەمای زێڕین)، دیار و بەرچاوەو خۆی زۆر دڵی پێخۆشبوو. پاشان جەمیلەی خوشکم سی چل ساڵ بەرپرسی بەشی میوزیک بوو لە ڕادیۆ.\n* ئەدی ڕۆڵی ئێوە لەو ڕادیۆیەدا چی بوو؟\n– منیش وەک ڕۆشنبیرێک بەردەوام دەمنووسی .\nPrevious زاگڕۆژ – رشته کوه زاگرس نام خود را از کجا گرفته است؟\nNext دوا ڕوانگەی هالفۆرد ماکیندەر بۆ جیهانی دەوری


پشکۆ ئەمین: دانوستاندن لەسەر ئەتۆمەکەی ئێران گەیشتە کوێ؟ – WTARIKURD\nپشکۆ ئەمین: دانوستاندن لەسەر ئەتۆمەکەی ئێران گەیشتە کوێ؟\nمیدیاکانی ئیران بڵاویان کردەوە کەشەوی هەینی کاتژمیر 8.15 خولەک، تەقینەوەیەکی گەورە لە نزیک شارۆچکەی بەدرود بیسترا، کەبەدوایدا ئاسامانی شارۆچکەی بدرود رووناک بووەوە،\nشارۆچکەی بە درود تەنها20کم لە بنکەو دامەزراوەی ناوەکی ناتانزەوە دوورە. خەڵکی شارۆچکەکەی شڵەژان، دەرگاو شوشەی پەنجەرەی زۆری ماڵەکان شکاند، خەڵکەکە پێیان وابوو کە دەبێت، بنکەی نەوەویەکەی ناتانز بەرهێرش درابێت.\nتا ئێستا ئیسرائیل چەندجارێک هێرشی کردۆتە سەر ئەم دامەزراوە نەوەویە و پەکی خستووە، وتە بێژی سوپای ئێران رایاگەیاند کە تەقینەوەکە کردەی تیرۆرستی نەبووە، تەقینەوەکە بەهۆی راهێنانکردنی سوپاو پاسدارەکانی خۆمانەوە روویداوە،کە لەو ناوچەیەدا جێگیرکراون روویداوە. وتە بێژەکە وتی: سوپاو پاسدارانی بەرپرس لە پارێزگاریکردنی بنکە ئەتۆمیەکەی ناتانز. رۆژانە خەریکی راهێنانکردن و خۆ ئامادەکردنین بۆ لێدان و دەستوەشاندن لە هەر هێرشێکی نەخوازراو کە رووبدات و بکرێتە سەر بنکە نەوەویەکەمان لە کاتی پیویستدا. ئەمە دەریدەخات کە ئیرانیەکان خۆیان بۆشەر ئامادە دەکەن. لە لایەکیترەوە قایمقامی بەدرود رایگەیاند کە تا ئێستا نازانرێت هۆی تەقینەوەکە چیبووە! سوپاو پۆلیس لەهەوڵدان تا هۆکەی بزانین. هەمان رۆژ پایامنێری ئیران ( ئیرنا) بڵاوی کردەوە کە فرۆکەیەکی بێفرۆکەوانیان خستۆتە خوارەوە.\nرۆژی شەمە پاش کۆبونەوەی گەڕی حەوتەمی کۆبونەوەکانی دانوساندی ئیران و ئەوروپا بە ناراستەوخۆ ئەمریکا، بۆکێشەی ئەتۆم و سزاکانی سەر ئیران، بەرپرسێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکی رایگەیاند کە رۆژی هەینی نوێنەرانی ئیرانی لە حەوتەمین گەڕی کۆبوونەوەکەدا لە هەموو ئەو خاڵانەی کە لە شەشەمین گەڕی گفتوگۆکانی پیشووتردا رێکەوتنی لەسەرکراوە، پەشیمان بوونەتەوەو کۆمەڵێک پێشنیارو داواکاری تازەیان هێناوەتە پێشەوە، کە زۆر جیاوازە، لەوەی کە لە کۆبونەوەکانی شەشەمین گەری پێشودا بریاریان لەسەر دراون. ئیرانیەکان داوایان لە لایەنەکان کردوە،کە بۆچوونی خۆیان لەسەر ئەم پێشنیارو داواکاریانەی ئێران دەرببڕن، ئەمە داخوازی ئێرانە،\nوتەبیژەکە دەلیت: ئەو پیشنیارانەش هەرگیز قابیلی جێبە جێکردن نین. ئەمە دەریدەخات،کە ئیرانیەکان نایانەوێت رێکەوتنەکە سەربگرێت. بەرپرسە ئەمریکیەکە وتی: بۆریکەوتن پیویستە ئیرانیەکان نیەتی باش پیشانبدەن و بگەڕێنەوە بۆ دانوستداندەکە. ئەمریکا قبوڵی ناکات، ئیران دریژە بدات بەم یاریەی دەیکات. لە ژێرەوە خەریکی چالاکیەکانی بەرنامە ئەتۆمییەکەیەتی و پیتاندنی یۆرانیۆمی بە باشی بردۆتە پێشەوەو نزیکی کردۆتەوە لەوەی بتوانیت بەکاریبهینیت بۆ دروستکردنی چەکی نەوەوی، لەملاشەوە بەمشێوەیە بێتە ناو دانوستانەکان و دوای بخات. هەروەها وتی: ئەمریکا ئامادەی گفتوگۆیە بۆ لابردنی سزاکان بە مەرجێک لە گەڵ رێکەوتنەکەدا بگونجێت.\nئەمە حەوتەم گەڕی دانوستاندی ریکەتنەکەبوو، کە پاش هاتنە سەر کاری جۆ بایدنی دیموکراتخواز دەستی پێکردەوە، بەلام بەهۆی گۆرینی دەسەڵات لە ئیرانداو هاتنە سەرکاری ئیبراهیم رەئیسی تووندرەو، نزیکەی 6 مانگێک دەبیت وەستێنراوە. پاش رازی بوونی ئیران بەدەستپێکردنەوەی گەڕیکی تازەی گفتوگۆکان و هاتنەوەی وەڤدەکەیان بۆ ڤێنا، ئەمجارە وەڤدە ئیرانیەکە نزیکەی 40 کەس لەتوندرەواکان هاتبوون بۆ دانوستاند. هەر هەموویان دژەکانی رێکەوتنەکە بوون. ئەمانە دۆست و هاوڕێی ئیبراهیم رەئیسی سەرۆک وەزیرانی تازە هەڵبژێراوی ئیرانە،کە لە لایەن عەلی خامنەیەوە دەستنیشان کراوەو پشتگیری کراوە بۆ سەرۆک وەزیرانی ئیران، لە هەرە تووندرەوەکان ئیرانە.\nدەبێت ئەوەش بوترێت،کە کاروباری سەربازی ئیران بە ئەتۆم و قومبەلەی ئەتۆمیەوە، خواستی ئەم توندڕەوانەیە، ئەتۆمیش تەنها لەژێر دەسەڵاتی ئایەتوڵا عەلی خامنەیدایە کە تاکە دەسەلات و جوڵێنەری سوپاو شەرو ئاشتیە، تاکە دەسەڵاتی یەکەمی ئیران، خامنەییە لە هەموو روویەکەوە،کەس ناتوانێت بەبێ رازیبوونی خامنەیی بریاربدات، خامنەی خواستی گەیشتن و بەدەستهێنانی چەکی نەوەویە، بۆیە دانوستاندەکان زۆر قورسە.\nئیران بەدزیشەوە خەریکی چالاکیە ئەتۆمیەکانیەتی و زۆر چۆتە پێشەوەو پیشکەوتنی گەورەی لەپیتاندندا بەدەستهێناوە، بۆیە رەنگبێت لە ماوەیەکی زۆرنزیکدا، ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆم.\nئەمڕۆ ئیرانیەکان لەسەر دووپەت یاریدەکەن، پەتیکیان دواخستنی کۆبونەوەکان، یان کردنی و هێنانی پێشنیار و مەرجی تازە بۆ بەلاڕیدا بردنی، وەک لەم گەڕی حەوتەمەی رۆژی هەینیدا کردیان، هەموو ئەو بڕیارانەی لە هەر 6 گەڕەکەی پێشودا، بەهەوڵی هەموو لایەک و سازشکردن رێکەوتبووین لەسەری، ئەمجارە رەفزیانکردەوە.\nئەوسا ئیرانیەکان سازشیان دەکرد بۆ لابردنی سزاکانی سەر وڵاتەکەیان، بەڵام ئەمجارە داواکاری قورسیان هێنایە پێشەوەو هەموو ئەو رێکەوتنانەی لەسەر ڕێکەوتووبین رەفزیان دەکردەوە، رۆژی هەینی بە کۆمەڵێک مەرجەوە، هاتنە ناو کۆبونەوکەو خستیانە بەردەم وەڤدە ئەوروپی و ئەمریکیەکان، تابڕیاری لەسەربدەین. ئەم مەرج و پێشنیارە تازانە ئەوروپیەکانی تووشی بێهیوای کرد، لەسەر کەوتنی دان و ستاندەکە، بۆیە تارانیان تاوانبارکرد بەوەی کەدەیەوێت، رێکەوتنەکە نەکرێت و سەر نەگرێت. نوینەرانی هەر سێ وڵاتی ئەوروپی بۆدان و ستاندەکە (بەریتانیا فەرەنسا ئەڵمانیا ) وتیان، ئێران دوور دەکەوێتەوە لە هەموو ئەو رێکەوتنانەی کە لەشەش خوولی پێشوودا کراون و بەچەندین مانگ بڕیاریان لەسەردراون.\nبریارە دیسانەوە لەڤینا، لەم هەفتەیەدا جاریکی تر کۆ ببنەوە، خۆگەر وەفدە ئیرانیەکە سوربێت لەسەر ئەو پێشنیارو داواکاریانەی ئەمجارە هێنا بوویانە ناو کۆبونەوەکە، ئەوا وڵاتانی رۆژئاواو ئەمریکا بڕیار لەسەر فەشەلی گفتوگۆکان دەدەن، سزای زیاتر بەسەر ئێراندا دەسەپێنین. بەم هەڕەشەیە ئەوروپا و ئەمریکا دەیانەوێت ئێران بترسێنین و واز لە خواستی چەکی نەوەوی بهێنێت و بگەڕێتەوە بۆسەر مێزی گفتوگۆ. وەزیری دەرەوی ئەمریکا ئەنتۆنی بلینکن دەڵێت: ئەم چەند رۆژە کەمەی ماوە، ئەوکاتە دەزانین ئێران چیدەوێت و دەیەوێت چیبکات.\nحوکمەتی ئەمریکا دەڵێت: رووسیاو چین کە پاڵپشتی ئیرانین تاکتیک و هەڵوێستە روخێنەرەکەی ئێرانیان لە دانوستاندەکەدا بەلاوە سەیرو چاوەڕوان نەکراوبووە.\nدژەکانی ئێران لە ئیسرائیل و کۆماریەکانی ئەمریکا، پشت راستی سوور بونی خۆیان لەوە دەکەنەوەو دەڵێن: ئێمە چاوەروانی ئەمەمان دەکرد، دەمانزانی کە تەنها بەسزاو گورز لێدانی سەربازی پێکەوە، ئیران دەهێنرێتە سەرچۆک.\nبۆهەمان مەبەست ئەمڕۆ چوارشەمە 08- 12- 2021 وەزیری بەرگری ئیسرائیل بینی گانتس بەیاوەری سەرۆکی جیهازی ئەمنی موساد دیفید برنیاع، دەچنە واشنتۆن بۆگفتوگۆکردن لە گەڵ ئەمریکیەکاندا دەربارەی لێدان لە بنکە ئەتومیەکانی ئیران گەر رێکەوتنەکە فەشەلی هێنا، یاخود لەشوینیتری ئێران بدرێت. یا گرتنەبەرو دۆزینەوەی ریگەیەکی تر دژی ئیران تا ئامادەبیت بۆ وازهینان لەچەکی نەوەوی.\nوەزیری دەرەوەی فەرنسا لۆدریان ئەمرۆ سێشەمە دەربارەی پێشنیارەکانی ئیران رایگەیاند: بەداخەوە ئەو پێشنیارانەی ئێران لەم کۆبونەوەیەی ڤینادا خستنیە روو، هیچ بنەمایەکی ریکەوتنیان نەبوو، وە ئەوانە هۆی سەرنەکەوتنی دانوستاندەکانە. هەروەها ئەڵمانیا وتی: ئێمە پالپشتی لەو ریکەوتنانە دەکەین کەلە 6 کۆبونەوەکانی پێشوودا لەسەری ریکەوتووین، وە ئەو پیشنیارانەی ئیرانی کۆبونەوەی 7 رەفز دەکەین.\nدەوترێت ئیران لەبەردەم ئەم هەڕەشانەدا نەرمی دەنوێنێت و دور کەوتۆتەوە لەو هەڵویستەی کە لەکۆبونەوەکەی رۆژی دووشەمەدا نواندی و ئامادەی خۆی نیشاندەدات بۆ نەرمی نواند.\nسەردەشت محەمەد: کوردستانیش یادی ڕۆژی جیهانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بەرز ڕاگرت.\nدانا مەنمی: مرۆڤ و کۆچ من چیم ئەویست لە نیشتیمان؟!


پەڵک کوردینووس ٤.٠ وەشێندرا | kurditgroup\nپەڵک کوردینووس ٤.٠ وەشێندرا\nپەڵک کوردینووس ئامرازێکی ھەڵگرتنی، سەکۆسەربەست و ئازاد (سەرچاوەکراوە)یە بۆ گۆڕینی ئەلفوبێکانی کوردی.\nبە کوردینووس دەتوانی:\n١. دەقێکی کوردی کە بە ئەلفوبێی لاتینی (ھاوار) نووسراوە بگۆڕیتەوە بۆ ئەلفوبێی عەرەبیی کوردی\n٢. دەقێکی کوردی کە بە ئەلفوبێی عەرەبی نووسراوە بگۆڕیتەوە بۆ ئەلفوبێی لاتینی (ھاوار)\n٣. ئەو دەقانەی کە بە فۆنتەکانی عەلی، عەلی وێب، دیلان و ھەروەھا بە تەختەکلیلی پێشووی کوردئایتیگرووپ نووسراون بگۆڕیتەوە بۆ پیتە دروستەکانی ستانداردی یونیکۆد بۆ کوردی\n٤. ڕاستەوخۆ و بێ ئەوەی تەختەکلیلی کوردیی لاتینی دامەزرابێ بە ئەلفوبێی ھاوار تایپ بکەیت.\n٥. ڕاستەوخۆ و بێ ئەوەی تەختەکلیلی کوردی دامەزرابێ بە ئەلفوبێی عەرەبیی کوردی تایپ بکەیت.\nسەرانسەری بەرنامەکە یەک فایلی HTML ە کە دەتوانی لە بیرگە ھەڵگرتنییەکدا بە ئاسانی لەگەڵ خۆتدا جێبەجێی بکەیت یان لە ئەنتەرنێتدا بە ساکاری کەڵکی لێوەرگری. کوردینووس بەرنامەیەکی دەرھێڵە و پێویستی بە ھەبوونی ھێڵی ئەنتەرنێت نییە، تەنیا وێبگەڕێکی مۆدێڕنی پێویستە کە بە ھۆی کراوە بوونی تەکنۆلۆژیای وێب لە ھەموو سیستەمێکی کارپێکردن و سەکۆیەکدا لەبەردەستدایە. پێویستی بە دامەزران نییە و پێشنیازێکی نەرم‌ئامێر و ڕەق‌ئامێری نییە.\nکوردی‌نووس پرۆژەیەکی نەرمامێریی ئازادە و بەرھەمی «دامەزراوەی پەڵک بۆ بەرنامەداڕشتن»ە لە شاری مەریوان لە کوردستان.\nخانەخوێ ئەم پرۆژە SourceForge.net ـە و لە ژێر مۆڵەتنامەی GPLدایە. بۆ نوێکردنەوەکان و زانیاریی زۆرتر، سەردانی پەڕەی پرۆژەکە بکە: [url=http://sourceforge.net/projects/kurdinus/]لەم بەستەرە[/url]\nلە فەیسبوکیشدا پەڕەیەکی بۆ دروستکراوە.\nدەستەکانت خۆش بێت ، چەند دێڕێکم پێ نوسی ، هیچ کێشەیەکم تیا بەدی نەکرد ، بەیانی زیاتر تاقی دەکەینەوە و لەکەموکوڕی ئاگادارت دەکەینەوە، هیوادارم کەموکورتی نەبێت.\nوێڕای دەستخۆشی حەزم كرد کە ئەوە بەبیر بێنمەوە کە لە زانستپەروەرانی كوردیش پرۆژەیەكی هاوشێوەیان ئەنجام دابوو بەو جیاوازییەی کە ئەوەی زكورد بەدەرهێڵیش کاری دەکرد واتە بەبێ پێوەندی لەگەڵ ئینتەرنێت.\nپاش تاقیكردنەوەیەکی خێرا ئەوەم تێبینی كرد کە ئەم بەرنامەیە هیچ جیاوازیی نێوان (ڵ) و (لل) لێك ناكاتەوە و هەردووکیان بۆ (ll)ی لاتینی دەگۆڕێت، بۆ نموونە ئەم دوو دەقە (ميللەت) و (ميڵەت) وەکوو یەك دەگۆڕێت بۆ لاتینی و هەردووکیان بە (mîllet) دەردەکەون یان (کەللە) و (کەڵە) وهتد...\nهەروەها ئەگەر بزرۆکە بکەوێتە بڕگەی دووەمی وشەیەکەوە لێرە پێی زیاد ناکات، وەکوو (ئازیزم) کە بە (Azîzm)ی دەگۆڕێت لەکاتێکدا کە ڕێنووسی دروست دەبێت (Azîzim) بێت.\nجارێ هەر ئەوەندەم بۆ لوا کە تاقی بکەمەوە ئەویش تەنیا بەشی سۆرانی بۆ لاتینی، هیوادارم ئەم کێشانە و کێشەگەلی تریش چارەسەر بکەن و لەم کارەشتاندا سەرکەوتنتان بۆ دەخوازم.\nهه‌م زمانه‌که‌مان هه‌م نه‌ته‌وه که‌مان ته‌نانه‌ت ڕێنوسه‌که‌شمان کراوه به ٢ به‌شه‌وه من ئه‌و ڕێنوسه به ڕێنوسی کورد نازانم چونکه کاتی که‌مال ئه‌تاتۆرک دانراوه ئه‌ویش له به‌ر ئه‌وه‌ی رێنوسی عه‌ره‌بی له تورکیا قه‌ده‌غه کرا.\nئه‌گه‌ر بڕیاره ڕێنوسی کوردی بگۆڕێت پێم باشتره له جیاتی ئه‌وه با ڕێنوسی لاتینی له‌سه‌ر زمانی ئینگلیزی دروست بکرێت خۆش تروو ئاسان تره. بڕاواتان هه‌بێت هه‌رگیز تاقه‌تم نیه بیخوێنمه‌وه\nسۆپاس بۆ هه‌موو لایه‌ک هه‌ر چه‌نده ئه‌م نوسیینه‌ی من په‌یوه‌ندی به باته‌که‌وه نیه\nکاک زمانیار ، بەڕای تۆ چۆن ئەوە چاک بکات؟\nکەللە (کەللە پووچ ، کەللەوەشێن) ، کەڵە (کەڵەشێر ، کەڵەباب ، کەڵەپیاو ، کەڵەگا)، وەکو یەک دەگۆڕێت بۆ لاتینی.\nکەللە و کەڵە ( kelle , kelle)، بەڵام بۆ ئەوە چی بکات ، خۆ ناتوانێت لە خۆیە پیتێک بۆ لاتینییەکە زیادبکات!\nدەستتان خۆش کاک ئاسۆ.\n@زەندی: بۆ چارەسەری ئەو گرفتە (کەڵەشێر و کەللە) کە لە سەرەوە باسکراوە، پێشنیار دەکەم کە ئیستا بۆ لامی قورس / ڵ/ پیتی Ļ و ļ یان هاوشێوەیان بەکارببەین.\nئەوەی زکورد وەکو بەڕێز زمانیار باسی کرد، بزرۆکەیەک دەخاتە نێوانی (http://www.zkurd.org/Amino).\nکاک ئاراس، پیتی ( Ļ ) بوونی هەیە لە پیتەکانی لاتین؟ من نەم بینیوە ، ئەگەر نەبێت ، کێ ڕێگە بەئێمەدەدات ئەمە زیادبکەین؟\nبەڕای من ئەو کێشەیەک نییە با هەروەکو خۆی بێت، با هەردوو (کەللە و کەڵە) وەکو یەک بگۆڕێن بۆ لاتینی، لە ڕسەتدا خەڵک تێ دەگەن.\nده‌سته‌کانتان خۆشبێت.... کارێکی جوان و به‌سووده..\n-کاتێک رسته‌یه‌ک تایپ ده‌که‌یت ، گه‌ر پیتێکت له‌بیر کردبێت ناتوانیت بگه‌ره‌یته‌وه شوێنه‌که زیادی که‌یت ؟!\n-ناتوانیت ده‌ستنیشانی گستی بکه‌یت Ctrl + A نا چالاکه ؟!\nبه‌هیوای به‌رده‌وامی و خزمه‌تی زیاتر..\nدەستخۆش بۆ نوێکردنەوەى پەڵک کوردینووس،\nکاک زمانیار ئەمەیش پێویستى بە ئینتەنێت نییە،وەک لەسەرەتاوە نوسراوە،\n" کوردینووس بەرنامەیەکی دەرھێڵە و پێویستی بە ھەبوونی ھێڵی ئەنتەرنێت نییە،"\nکاک حامید ماوەێک لەمەوپێش ئەم پەیامى نوسى بەڵام هیچ وەڵام نەبوو!\nپەڕەى پەڵک کوردینووس لە فەیسبووک،\n#Abdull330 : ڕاهاتن بەجۆرەپیت لەسەر زەوقی تۆ یان من نایەتەدی، لاتینی پڕپێسترە و یارمەتیدەرترە بۆ هێشتنەوەی زمانی کوردی بۆ ئەوانەی یان ئەو ملیۆنەها ڕۆڵە کوردەی فێری ئەو ئەلفوبێیە نەبوون لە باشور. ئەتاتورک کارێکی باشیکردووە بۆ گەلەکەی، ئەگەر کوردیش وایکردبووە لەبە هەرهۆکارێک ئەوە هیچی لەوەکەمتر نییە، بەبۆنوی زاڵبوونی نوسینی عەرەبی بەسەر خەلافەتی عوسمانی و هەموو خەلافەتە ئیسلامیەکان لەو ناوچەیەی ئێمە جۆرەپیتیکی داتاشراوی تێکەڵەمان لێیان دروستکردووە.\nكاك زەندی، خۆی لە ئەلفوبێی لاتینیدا پیتێكی هەموارکراوی (L) هەیە هاوشێوەی ئەوەی كاك ئاراس ئاماژەی بۆ كرد بەڵام بە جیاوازیی ئەوەی کە هەشتێك دەخرێتە سەر (L)ەکە نەك هیچ جۆرە هێمایەك بخرێتە بنی؛ هەروەها نووسەی تایبەت بەم پیتانەش (ڕ، ح، غ) دەبێت بوونی هەبێت، نەك وەك ئێستا كە هەریەك بە دوو پیت گوزارەیان لێ دەکرێت، وەکوو لە وێنەی خوارەوەدا دیارە:\nئەوەی ڕاستی بێت، ئەم نووسە لاتینییانە بۆ ئەو پیتانە کاتی خۆی لە مامۆستایەکەوە وەرمگرتووە کە دەیوت لە گۆڤاری (هێڤی-هیوا)ی ئەنستیتۆی کورد لە پاریس بەکار دەهێنرێت.\nجەلادەت عەلی بەدرخان لە گۆڤارەکەیدا "هاوار" بۆ هەریەك لەم پیتانە (غ ،ح، ع) نووسەی تایبەت بە خۆیانی داناوە (ḧ ẍ ')، هەرچەند ئەو دەنگانەی (هەڵبەت ئەوە تەنیا بۆچوونی خۆی بووە) پێ کوردی نەبووە (سەیری "ئەلفابێیا کوردی و بنگەهێن گرامەرا کوردمانجی" بکە):\nبێینەوە سەر کوردینووسی پەڵك: هەرچەند لەم بەرنامەیەدا لەباتی (ڕ) بۆ لاتینی (RR) بەكار هاتووە، كەچی لە سەرەتای وشەدا تەنیا یەك (R) دەنووسێت، کە ئەمەش پێدەچێت چاوگەکەی هەر هەمان ئەو هەڵە باوە بێت کە ماوەیەکی دوورودرێژ ببووە بنێشتەخۆشە وەك ڕێسا دەجوایەوە و دەگوترا وشەیەك بە (ڕ) دەستیپێ کرد، دەبێت/وا باشترە بە (ر) واتە ڕێی سادە بنووسرێت و هۆی ئەمەشیان بۆ ئەوە دەگەڕاندەوە كە هیچ وشەیەك لە کوردیدا بە (ر) دەستپێ ناكات، بەڵکوو هەمیشە (ڕ)یە؛\nدەستخۆش کاك ئامانج، وا دیارە چاومان کز و کەمحوكم بووە كە ئەو دێڕەم سەرنج نەداوە. بەهەرحاڵ، ئەوە زیاتر بۆ ئاسوودەییی بەکارهێنەرە و پێوەندییەكی ئەوتۆی بە ڕاست و دروستیی کارکردنی بەرنامەکەوە نییە؛ بەڵام ڕاستكردنەوەکەت شایانی سوپاسە.\nكام شێوەی نووسینیش باشتر دەنگەکانی کوردی دەردەبڕێ (شێوەی عەرەبی یان لاتینی) ئەوە هەویرێکی ترە و ئاوی زۆر دەکێشێت، بەڵام بەهەرحاڵ لە باشووری كوردستاندا شێوە عەرەبییەكە سەلماوە و شوێنپێلەقکردنی لە کردننەهاتوو دەچێت!\nدەستخۆش بۆ کوردینووسەکە، بەڵام پێم سەیرە هەر هەمان قەوانی هەزاربارەی نوسینی عەرەبی/فارسی لێدەرێتەوە. خەڵک و میللەت دەبێت ئەوە بزانێت کە گۆڕینی شێوە پیت بۆ لاتینی قازانجی زۆر لەوە زیاترە کە دەزانین. هەمان کات هیچ کێشەیەک چێ ناکات. بڕوانە لە وەرگەڕانی نوسینی تورکی/بۆسنی/سربی ...هتد. هیچ ڕووینەداوە. نە کابە کەچ بوو نەکەسیش ماڵی وێران بووە.\nهەروەها دەبێت تۆ هەژماری ئەوە بکەیت کە تۆ وەکو میللەتێکی ئاوارە بەملیۆنەها ڕۆڵەت دەبێت لە خوێندنەوەی/نوسینی کوردی بێبەشبکەیت، چونکە ئەو جۆرەپیتگەلە و نوسین و خوێندنەوەیان لە باشور. مەحاڵە فێربوونی بۆ ئەوانەی لە دەرەوەن. بڕوانە لە ڕۆڵەکانی خەڵکی باشور و ڕۆژهەڵآت لە تاراوگە و بڕوانە لەڕۆڵەکانی باکورد! هەروەها زۆر یارمەتیدەرە بۆ خەڵکی کورد کە بێتەدەرەوە. ئەمە بێجگە لەوەی لە هەزارەها کێشەی سیستەمی کارگێڕی و نەرمەکاڵا و ئایتی بەگشتی ڕزگارمان دەکات.\nئەگەر تۆ پێتوابێت دەبێت شێوەنوسینی ئەوەی باشور ببێتە بنەڕەت و چاکترە. هەمان شت پێم وایە عەرەب کە سەدان قات سەرمایەی نوسینی لە کوردی بەو شێوە نوسینە زۆرترە، بەبەراورد بە گەنجینەی زمانی ئیسپانی ناگاتە ٪۸ . ئیتر ترس لەوەرگێڕانی ئەم سەرچـاوانە دەتوانم بڵێم زیاتر بوونی نییە. هەمان شت یەک وشەی کوردی (پەتی) نییە کە ع، ح،غ تێدابێت. چییە ئەگەر وەکو تورکی لە پیتی لاتینیدا بەشێوەک بنوسرێنەوە بەڵام لە خوێندنەوەیدا/دەربڕیندا بگۆڕێت.\nmutlaka / هەندێک وەکو خۆی بەتایبەت لە باکوردی کوردستان بە تورکی موتڵەقا دەیخوێننەوە و وەکو عەرەبیەکە. هەرچەندە خۆیان وتنەی بە تورکی ئەستەنبوڵی "ڕاقی" موتڵەکا ــیە. هەمان شت زمانە گێرمانەکانیش پیتگەلێک دەنوسن کە کەوەکو خوێندنەوە زۆر لە وشەی تر دەچن و بەڵام بەنوسین جودا دەبنەوە. یان بەپێچەوانەوە. لێرەدا لەسەر هەمان قسەی کاک زەندیم زۆر وشەگەل هەن دەبێت لە ڕستەکەدا گوێت لێبێت بزانیت چییە ئەگینا وەکو خوێندنەوە زۆر لە وی تر دەچن.\nیان نوسینێکی یەکگرتوو، یان زمانێکی یەکگرتوو.\nبۆ ئەوەی منداڵانی هەندەران ١٠٠% لەگەڵتم ، منداڵەکانم ئەو کێشەیان هەیە و هیچ گرفتیان لە لاتینیەکە نییە، تەنیا بە پێنج خولکەک چەند پیتێکی وەکو x , ê , ç ,î ş, û ,q م بۆیان ڕوونکردەوە فێربوون، بەڵام بۆ سۆرانیەکە چەند مانگێک تەماشای بەرنامەی منداڵانی زمانی کوردیایان کرد لە کوردسات، فێرن نەبوون.\nلایەنی دووەم ، ئەگەر ئەم زمانە لاتینییە بچەسپێت پێم وایە لە ئایندەدا هەردەبێت بچەسپێت ، ئەوا کێشەیەکی گەورەی ئایتی چارەسەردەبێت و کارئاسانییەکی زۆر باش دەکات، بەڵام کۆمەڵگەی خۆمان ، لەبەرئەوەی سۆزمان بۆ ئایین هەیە ، وەک هەولێک لە نزیکبونەوە لە ڕۆژئاوا و دوورکەوتنەوە لە ئایین لە قەڵەمی دەدەن.\nئەگەر زمانی لاتینی بچەسپێت ، ئەو کاتە لایەنی بەرپرس چارەسەری ئەو پیتانەش دەکەن.\nبۆ نمونە پیتی "غ" ، ئێستا X بەکاردەهێنن ، غەم ، خەم ، بەغداد ، Bexdad .\nهەندێک وشەو ناوچەمان هەیە "غ" تێدایە وەکو ( غەم ، غەمباری ، غاردان ، غەمگین ، غەریبیی، غەرغەرە (ئاولەدەم وەردان) ، باغ ، باغە ، باخ ، بەڵغەم ، سەغلەت ، داڵغە ، گوندی قەمچۆغە ، قەڵاچۆغە ، گەڵناغاج هتد......) بەڵام دڵنیابن ئەوانە هیچی کێشەیەک نابن.\nتورکەکان وشەی "ساغ" ، دەنوسن sag , ئیمەش زوو فێرئەبین.\nدووبارە دەستخۆش کاک ئاسۆ ، بە هیوای بەردەوامی و کاری نوێتین.\nکاک زەندی ئەو ناوانە و ئەو وشانە هەموویان تورکی/فارسی کۆن/عەرەبین، ئاساییە ئەگەر ئێمە بیانهێنین و بەکوردیان بکەین یان وەکو خۆی بەکاریانبەرینەوە. چما هەر ئێمەین وشە قەرزدەکەین؟\nوەختی خۆشی بەعس هەر بەو بیانووە ئامادەبووە لە ڕێکەوتی ۱۱ ئازاردا کوردی نوسین بەفەرمی بخوێنرێت لە ئاستی باڵادا، چونکە پیتەکان هی قورئانی پیرۆزن. بەهەرحاڵ ئەو نوسینەش خۆی مێژوویەکی تری هەیە. زیاتر بۆ نەهێشتنی لێکگەشتنمان بووە لەگەڵ پارچەکانی تر و پەردەپۆشکردنی بیناووەکەیە.\nئەڵێم هێشتا نەچووە بچێ، بەڵام کێ بیکات؟


ساليادا كاره‌ساتا كيميا بارانكرنا حه‌له‌بچه ل رێڤه‌به‌ريا سولينێن پارێزگه‌ها دهوكێ هاته ساخكرن و پێنچ خوله‌كا ببێده‌نگى راوستييان لسه‌ر گيانێن شه‌هيدێن كاره‌ساتا حه‌له‌بچه. – Directorate of Sewerage Duhok\nDirectorate of Sewerage Duhokچالاکیسلایدساليادا كاره‌ساتا كيميا بارانكرنا حه‌له‌بچه ل رێڤه‌به‌ريا سولينێن پارێزگه‌ها دهوكێ هاته ساخكرن و پێنچ خوله‌كا ببێده‌نگى راوستييان لسه‌ر گيانێن شه‌هيدێن كاره‌ساتا حه‌له‌بچه.\nئازار 16, 2022 ئایار 10, 2022 By dos سلاید • نووچە\t0 Comments\nساليادا كاره‌ساتا كيميا بارانكرنا حه‌له‌بچه ل رێڤه‌به‌ريا سولينێن پارێزگه‌ها دهوكێ هاته ساخكرن و پێنچ خوله‌كا ببێده‌نگى راوستييان لسه‌ر گيانێن شه‌هيدێن كاره‌ساتا حه‌له‌بچه.\nدوماهيك هاتن و چێكرنا سه‌خبێريكرنا چه‌ند مه‌نهولا ل تاخێ به‌روشكێ نێزيك دوكانێن كوردێ ژلايێ پشكا سه‌خبيريێ ڤه.\nپشتی پەیجێ گاڤ پریس مەنھولا دکەڤیتە KRO بلاڤ کری رێڤەبەریا مە رابویە ب دورستکرن سەخبێریێ کرنا وی مەنھولێ.\nچێكرنا چار (inlet) دگه‌ل پاقژكرنا سولينين وان لتاخێ قسارا نێزيك سه‌مه‌دار سه‌نته‌ر ژلايێ پشكا سه‌خبيريێ ڤه.


پەرویز ڕەحیم 07, 03, 2021\nگه‌وره‌ترین كێشه له گۆڕه‌پانی گشتی و سیاسیی كوردستاندا "نه‌بوونی متمانه"یه، كه ئه‌وه‌یش ئه‌نجام و ده‌رهاوێشته‌ی پرسه بنچینه‌یییەكانە. ئه‌وه‌ی له كوردستاندا ڕوو ده‌دات، ڕاستییەکەی تێنه‌گه‌یشتن یاخود به‌هه‌ڵه‌تێگه‌یشتنه له چه‌مكی "دیموكراسی" و "ئازادی" و "فره‌یی". به‌م مانایه كه ئه‌م ئازادی و دیموكراسی و فره‌یییه له ئه‌گه‌ری تێنه‌گه‌یشتن و نه‌بوونی ڕێككه‌وتن له‌سه‌ر بنه‌ما گشتییه‌كان، (نه‌ك بیروبۆچوون و بەرژەوەندی و بنه‌مای تایبه‌ت)، ده‌بێته هۆی دروستبوون و هاتنه‌ئارای ئه‌و بارگرژی و توندوتیژییه سیاسییه به‌رده‌وامه‌ی ئێستا و، ته‌نانه‌ت سه‌ر ده‌كێشێت بۆ دروستبوونی جه‌نگی ناوخۆیی (براكوژی یاخود خۆكوژی) و تێكچوونی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی له هه‌رێمی كوردستاندا. به‌م پێیه‌یش "دادپه‌روه‌ریی یاسایی و سیاسی"، ده‌كه‌وێته مه‌ترسی و، ئاشتیی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌چێته ژێر هه‌ڕه‌شه‌وه.\nلەم چوارچێوەیەدا، هەر لە سەرەتای دامەزراندنی حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە تاوەکوو ئێستا پرسێکی هەستیار و پڕ لە مشتومڕ لە ئاستی ڕای گشتی لە لایەک و دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن لە لایەکی ترەوە لە ئارادا بووە و تەنانەت بارگرژیی لێ کەوتۆتەوە؛ ئەم پرسەیش بریتی بووە لە وه‌ڵامدانەوەی پرسیاری ئەولەوییەتی ئاسایش یان ئازادی، کە ئەمەیش لە چوارچێوەی دوانەیەکی دانەبڕاو وەکوو؛ ئاشکرا/شاراوە و بە قەبارەیەکی کەم/زۆر و هەندێ جاریش لە چوارچێوەی یاسا/سیاسەت و دەسەڵات/ئۆپۆزیسیۆن و دەسەڵات/هاووڵاتیان و تەنانەت ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان/حکوومەتی هەرێمی کوردستان و...، خراوەتە ڕوو. بەڵام لێرەدا "بەهەڵەتێگەیشتن" یاخود "بەهەڵەخستنەڕوو"یەکی شاراوە خۆی لە هەناوی ئەم مشتومڕە سیاسی و یاسایی و تەنانەت فەلسەفییەدا حەشار داوە، کە ئەویش بریتییە لە وه‌ڵامی ئەو پرسیارە بەڕواڵەت سانایە کە، ئایا دەکرێت وڵات و سیستەمێک لە نێوان ئەم دوو چەمک و بوارەدا یەکێکیان هەڵبژێرێت، یاخود هەر پێویستە ئەمە بکرێت؟! لێرەدا چەندین پرسیاری تر دێتە ئاراوە، بۆ نموونە؛ هەڵبژاردن یاخود ئەولەوییەتی کامە لەم دوو چەمکە لە قازانجی دەسەڵاتە و کامەیان لە قازانجی هاووڵاتیان؟ چ جیاوازییەک لە نێوان ئاسایش و ئازادیدا هەیە؟ کامەیان ئەولەوییەتیان هەیە؟ و دەیان پرسیاری هاوشێوە.\nئەوەی جێگەی سەرنجە وتەیەکی سەرۆکی هەرێمی کوردستان، بەڕێز "نێچیرڤان بارزانی" بوو لە مشتومڕێکی نوێ سەبارەت بە گرێکوێره‌ی ئاسایش و ئازادی کە دووبارە کۆمەڵگە و دەسەڵاتی بەخۆیەوە سەرقاڵ کرد، کە ئەویش بریتی بوو لە: "گەلی کوردستان هه‌رگيز پاشەکشە لە ئازادی ناکات؛ ڕێگەیش نادرێت ئازادى بۆ لەباربردنی خودی ئازادی، خراپ بەکار بهێنرێت." هەرچەندە لەژێر کاریگەریی دابەشبوونی قووڵی هیزە سیاسییەکان و ناکۆکییان، هەروەها تەوژمی ڕاگەیاندنەکان بەمەبەست و بێمەبەست ئەم ڕستە زێڕینە بەرجەستە نەکرایەوە و وەکوو خۆی خوێندنەوەی بۆ نەکرا، بەڵام ئەمە دەتوانێت وه‌ڵامی پرسیارەکەمان بەڕوونی بداتەوە. هەر بۆ ئەم مەبەستەیش هەوڵ دەدەین لەم نووسینەدا ئەم پرسە، واتا گرێکوێرەی "ئاسایش" و "ئازادی" شرۆڤە بکەین، بۆ ئەوەی وێنایەكی ڕوونترمان بۆ پەیوەندیی دیالێکتیکی ئەم دوو چەمکە هەبێت؛ چونکە بە بڕوای ئێمە نابێت/ناکرێت هەڵبژاردنێک لە نێوان ئەم دوو چەمکەدا هەبێت و مشتومڕی نێوانیان تاوەکوو ئێستا لە سیستەمە دیموکراسییەکانیش هەر بەردەوامە، بەڵام گرنگ ئەوەیە کە گرنگی و پێگەی هەر کامەیان بزانین و تەنانەت بە تەواوکەری یەکتریان بزانین و هیچ کات پەنا بۆ یەکلاییکردنەوەی ئەولەوییەتی نێوانیان و واتای کۆتایییان نەبەین.\nدیموکراسی لە نێوان ئاسایش و ئازادی\nبە شێوەیەكی گشتی، چەمكی ئاسایش لە سێ بازنەی پەیوەندیدار پێك دێت: یەكەمیان بازنەی مرۆیی، كە لەسەر بنەما و چوارچێوەی پاراستنی مرۆڤە، كه بریتییه له ئاسایشی مرۆڤ، به‌بێ لەبەرچاوگرتنی ئایین، ڕەنگ، زمان، نەژاد و...؛ ئەمەیش لە سیستەمە دیموكراسییەكاندا بوونی هەیە. دووەمیان بازنەی ئاسایشی نەتەوەیی، كە پەیوەندیدارە بە پاراستنی دەسەڵاتی سیاسی (كۆمەڵگەی سیاسی) كە لە تاك و كۆمەڵگه پێك هاتووە. كۆمەڵگه دەبێت ئاسایشی دەوڵەت بپارێزێت و، لە هەمان كاتدا دەوڵەتیش بەرپرسیارە لە ئاسایش و پاراستنیان. لەم چوارچێوەیه‌دا ئاسایشی ناوخۆییی دەوڵەت، بریتییە لە بەهێزكردن و سەقامگیری و گرنگیدان بە سەروەریی یاسا و بەرجەستەكردنی یەكسانی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و دەستەبەركردنی دەرفەتی ژیانێكی شەڕەفمەندانە بۆ هەمووان، هەروەها كاركردن بۆ فەراهەمكردنی ئاسایشی دەرەكی، لەو هەڕەشە و مەترسییانەی كە لە دەرەوەی سنوور دێن و تەنیا لە لایەن دەوڵەتانەوە نییە، بەڵكوو لە لایەن ڕێكخراو و گرووپ و كۆمەڵە و...ه‌كانه، كە لە ڕێگەی ئامرازی جیاوازه‌وه هەوڵی تێكدانی ئاسایشی نەتەوەیی دەدەن. بازنەی سێیەمیش پەیوەندیدارە بە ئاسایشی كۆمەڵایەتی؛ كە دەتوانین بڵێین ئەمە لە گرنگترین پێكهێنەرەكانی ئاسایشی نەتەوەیییە، بەهۆی ئەوەی كە دامەزراوەكانی كۆمەڵگە لە بەدەستهێنانی ئاسایشی نەتەوەییدا بەشدارن؛ وەك خێزان، كە بنەمای ئاسایشی كۆمەڵگەیە.\nله ڕوانگه‌یه‌كی دیكه‌وه، ئاسایشی كۆمەڵگەیی بریتییە لە ئاسایشی تاك و كۆمەڵەكان لە مەترسی و هەڕەشە ناوخۆیی و دەرەكییەكان، وەك: تاڵانكردن، سووتاندنی موڵك و ماڵی گشتی و تایبەت، كوشتن، دزی، دەستدرێژی، سەركوتكردن، مەترسی و هێرشی سەربازی. لە ڕوانگەی "قوتابخانەی كۆپنهاگن"ه‌وه كەمبوون و زیادبوونی تاوانەكان پەیوەندیی بە ئاسایشی كۆمەڵایەتییەوە هەیە؛ ئەمەیش پەیوەندیی بە دامەزراوە حكوومی و ناحكوومییەكانەوە هەیە بۆ سنووردانان و ڕووبەڕووبوونەوەی تاوانەكان. بۆیە پاراستنی تاك و كۆمەڵگه ئەركی دەسەڵاتی سیاسییە، كە لە ڕێگەی بەكارهێنانی دامەزراوەكان و هێز بۆ دەستەبەركردنی ئاسایش و دادپەروەری، پابەندی و ڕەوایەتی بۆ دەوڵەت دروست بكات. بەو پێیەی كە پارێزەرە، واتە پارێزەری ژیان و سامانی هاووڵاتیانە، بۆیە ئاسایش، بەرپرسیارێتییه‌كی كۆمەڵایەتییە.\nلەم ڕوانگەیەوە، بۆ وه‌ڵامدانەوەی هەر کامە لە پرسیارەکانی وتارەکە و دەستکەوتنی ڕوانگەیەکی تۆکمە و جێگیر بۆ ئەولەوییەتی ئاسایش یاخود ئازادی، جۆری کەلتوور و یاسا و سیستەمی سیاسیی وڵات وێستگەیەکی یەکلاکەرەوەیە. بەم واتایە کە ئەوە سیستەمی سیاسییە کە دەستنیشانی دەکات کە ئایا مەبەست لە ئاسایش، ئاسایشی کێیە و چییە؟ هەروەها سەرچاوەی ئەو ئاسایشە، دەوڵەتە یان کۆمەڵگە؟ لە دیراساتی نوێی ئاسایشیدا ئەو ڕوانگەیە ڕووبەرووی ڕەخنەیەکی زۆر بوویەوە کە تەنیا دەوڵەت سەرچاوەی ئاسایشە، چونکە لە ڕوانگەی کلاسیک دەوڵەت سەرەڕای ئەوەی کە چ جۆرە سیستەمێکی سیاسیی هەیە، بە سەرچاوەی ئاسایش دادەندرا، بەڵام ڕووداو و گۆڕانکارییەکان و تەنانەت کارەساتەکان لە ڕووی جیاکاری، سەرکوتکردن و کوشتار و داپڵۆسینی سیستەمەکان دەریان خست، کە دەوڵەت تاکە سەرچاوەی ئاسایش نییە، بەڵکوو لەپاڵ دەوڵەت کۆمەڵگەیش سەرچاوەیەکی ئاسایشییە. بەم واتایە کە گۆڕانکارییەکان دەریان خست زۆربەری جار کۆمەڵگە و تاکەکان بەهۆی سیاسەتی دەوڵەتەوە ڕووبەڕووی دۆخی نا-ئاسایشی دەبنەوە؛ ئەوەیش بەپێی سیستەمی سیاسی و وه‌ڵامدەرایەتیی دەسەڵاتدارانی وڵاتێک و پابەندبوونیان بە بنەما و پرەنسیپەکانی دیموکراسی و مافی مرۆڤ و یاسا نێودەوڵەتییەکان گۆڕانی بەسەردا دێت. بۆ نموونە، لەو سیستەمە سیاسییانەی کە لەسەر بنەمای جیاکاری و سەرکوتکاری و زاڵبوونی ناسنامەیەکی تایبەتی ئایینی و مەزهەبی و ئیتنیکی یاخود سیاسی و ئایدیۆلۆژی دامەزراون، پێناسەی سیستەم بۆ ئاسایش و بەم پێیە هەڕەشە و مەترسییەکان دەگۆڕدرێن. بۆیە لێرەدا ئازادایش بەپێی سیستەمە سیاسییەکە و فەلسەفەی کۆتاییی ئەم سیستەم و دەوڵەتە پێناسە ده‌كرێت و، سنوور و ئەکتەرەکانی گۆڕانیان بەسەردا دێت.\nبۆیە ڕوانگەی نوێ بۆ ئاسایشی نەتەوەیی، بەپێچەوانەی ڕوانگەی كلاسیكه‌وه، تەنیا لەسەر نەبوونی هەڕەشە ڕانەوەستاوە؛ بەو مانایەی كە ڕوانگەی نوێ لەجیاتی ئەوەی لەسەر ڕوانگەی نەرێنی بۆ ئاسایش- كە ئاسایش لە نەبوونی هەڕەشە و مەترسی پێناسە دەكرا- لەسەر بنەمای ڕوانگەی ئەرێنییە، كە جگە لە نەبوونی هەڕەشە، جەخت لەسەر ئاستێك لە متمانە و دڵنیایی بۆ بەدیهێنان و پاراستنی بەرژەوەندییە نەتەوەیییەكان دەكاتەوە. هەر بۆیه‌یش "ڕۆبیرت ماندیل" متمانە و دڵنیایی، دەبەستێتەوە بە "هەستی ڕزگاربوون لە ترس و دڵەڕاوكێ" یان "هەستی دڵنیایی و متمانە" كە هەردوو ڕەهەندی ماددی و دەروونی، یان ناماددی دەگرێتەوە.\nلە ڕوانگەی نوێی ئاسایشی نەتەوەیییه‌وه، جگە لە گرنگیدان بە هەڕەشە و مەترسییە دەرەكییەكان، گرنگی بە هەڕەشە و مەترسییە ناوەخۆیییەكانیش دەدرێت، وەكوو فاكتەری كاریگەر لەسەر نەبوونی ئاسایش یان بوونی ئاسایش. لێرەدا گرنگی بە سەقامگیریی سیاسی، توانای ئابووری و تەكنەلۆژیی دەوڵەت، سیستەمی كۆمەڵایەتی و سیستەمی سیاسیی دیموكراتیك و یەكگرتوویی و بەهاكانی دیموكراتیك و سەرمایەی كۆمەڵایەتی، ڕەوایەتیی سیستەمی سیاسی و...، دەدرێت. لێرەدا دابینكردنی پێویستییە ماددی و ناماددییەكانی تاكەكانی كۆمەڵگه، یان پاراستنی بەهاكانی خودی كۆمەڵگه دەبێتە پێوەر بۆ ئاسایشی نەتەوەیی.\nئاسایش و ئازادی لە سیستەمە دەسەڵاتخواز و تۆتالیتەرەکاندا\nیەکێتی سۆڤیەت و سیستەمە هاوشێوەکانی لە ڕابردوو و ئێستایشدا و لێکەوتەکانی لە کوشتار و سەرکوتکردنی ئەوانی تری ناسنامەییی ئایدیۆلۆژییان، کۆماری ئیسلامیی ئێران و زاڵبوونی ناسنامەی ئایینی-نەتەوەیی و بەم پێیە پەراوێزخستن و سەرکوتکردنی ئایین و نەتەوەکانی تر، عێراقی پێش ٢٠٠٣ و زاڵبوونی ناسنامەی عەرەبی-سوننە و بەم پێیە جیاکاری و سەرکوتکردنی هەموو ناسنامەکانی تر بەتایبەتی کورد و شیعە، سووریای سەردەمی ئەسەد لە چوارچێوەی ناسنامەی عەلەوی-بەعسی و، تورکیای خاوەن ناسنامەی تورک-سوننە و پەراوێزخستن و سەرکوتکردنی هەموو ناسنامەکانی تر، بەتایبەتی کورد و...، نموونەی هەرە زەقی ئەم جۆرە سیستەمانە و بەم پێیە تێگەیشتن و خوێندنەوە و پێناسەیانه بۆ ئاسایش. لێرەدا ئاسایش تەنیا ئاسایشی ئەو سیستەمە سیاسییەیە کە لەسەر بنەمای ناسنامەکەی بنیات نراوە و ئەوانی تر نەک سەرچاوەی ئاسایش نین، بەڵکوو بە مەترسی و هەڕەشەیش دادەندرێن. کەواتە ئەوە جۆری سیستەمە سیاسییەکەیە کە ئاسایش و ئازادی واتادار دەکات و پێناسەیان دەکات و دەیانپارێزێت. لێرەدا ئاسایشی سیستەم جیاواز و جیایە لە ئاسایشی هاووڵاتی/تاکەکان یاخود کۆمەڵگە و ناسنامەکان. بۆیە بەپێچەوانەی سیستەمی دیموکراسی بە واتا گشتی و ناسراو و باوەکەی، کە پابەندییەکی ڕێژەیی بە بەشداریی هاووڵاتیان و لەسەر بنەمای دەنگ و ئیرادەی تاکەکان دانراوە و ڕەنگدانەوەی ویست و ئیرادەی گشتییە، ئازادی بریتییە لە ئازادیی دەسەڵاتداران بۆ پاراستنی ئاسایشی خۆیان و ناسنامەکەیان. هەروەها سنووری ئازادی تا ئەو شوێنەیە کە ئاسایشیان نەکەوێتە مەترسییەوە؛ بۆیە لێرەدا لە نێوان سیستەمە دەسەڵاتخوازەکان لەگەڵ سیستەمە تۆتالیتەرەکاندا جیاوازی هەیە. لە نموونەی یەکەمدا زۆر بواری ئازادیی تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی و کەلتووری هەیە تا ئەو سنوورەی کە دەسەڵات و مانەوەی دەسەڵاتدار نەکەوێتە مەترسییەوە؛ بەو واتایەی کە ئازادییەکان نابێت بگاتە ئەو ئاستەی کە ڕەنگدانەوەی ویستی تاک و کۆمەڵگە بێت لە بواری سیاسی و، هەروەها لێرەدا ئەو ئازادییەی پێی دراوە، لەلایەن دەسەڵاتدارەوەیه و مافێکی بنچینەیی تاک و کۆمەڵگە نییە. لە نموونەی دووەمیشدا ئازادی زۆر تەسک و سنووردارترە و هەموو بوار و ڕەهەندەکانی ژیانی تاکەکەسی و بەکۆمەڵ و بوارەکانی ئابووری و سیاسی و کەلتووری و کۆمەڵایەتی بەپێی ئایدیۆلۆژیا زاڵەکە دەبێت و ئازادی تەنیا بریتییە لە ئازادیی مومارەسەکردنی ئایدیۆلۆژیا تایبەتەکە کە کرۆکی ناسنامەی سیستەمە سیاسییەکەیە و دەسەڵاتدارەکان ڕەوایەتیی لێ وەردەگرن. هەروەها بەپێی ڕاڤەی دەسەڵاتدارەکانە کە ئایدیۆلۆژیاکە واتادار دەکرێت و لە دەرەوەی ئەو ڕاڤەیە هیچ کەس و لایەنێک بۆی نییە کە خوێندنەوەیەکی جیاواز بۆ ئایدیۆلۆژیاکە بکات. لەم نموونەیەیشدا ئازادی، ئەو پرس یاخود بابەت و چەمکەیە کە ئایدیۆلۆژیاکە پێناسە دەکات، نەک مافێکی بنچینەییی هەر تاک/مرۆڤ و کۆمەڵگەیەک بێت.\nلە نموونەی یەکەمدا هەر تاک و گرووپێک کە جێگرەوەی دەسەڵاتدار بێت، سەرچاوەی نائاسایشییە و بۆیە لێرەدا ئاسایشی تاک و کۆمەڵگە جیاوازە لە ئاسایشی دەسەڵاتدار و، هەر بۆیە ئازادییەکانیش مەترسین بۆ سەر ئاسایشی دەسەڵاتدار. لە نموونەی دووەمیش هەر ئایدیۆلۆژیایەکی جێگرەوە یاخود ئەلتەرناتیڤ مەترسییەکی وجوودیی ئاسایشییە بۆ سەر سیستەمە سیاسییەکە و ناسنامەکەی؛ بەم پێیە لە دەرەوەی مومارەسە و جێبەجێکردنی ئایدیا و ئامانجەکانی ئەو ئایدیۆلۆژیایە، ئازادی بۆ ئەم جۆرە سیستەمانە خۆی لەخۆیدا مەترسییەکی ئاسایشییە.\nئاسایش و ئازادی لە سیستەمە دیموکراسییەکاندا\nبە شێوەیەكی گشتی ده‌توانین ئاماژه به دوو جۆر یاخود مۆدێل و تیۆریی ڕیفۆرم، یاخود چاكسازی و گۆڕانكاری له چوارچێوه‌ی په‌ره‌پێدانی سیاسی و دیموكراتیزاسیۆندا (Democratization) بكه‌ین:\n١- گرووپی یه‌كه‌م بریتین له‌و تیۆرییانه‌ی كه ده‌سته‌به‌ركردن و گواستنه‌وه به‌ره‌و دیموكراسی له چوارچێوه‌ی فاكته‌ر و هۆكاره درێژخایه‌ن و بونیادییه‌كان یاخود پێكهاته‌یییه‌كانه‌وه ده‌بینن و خوێندنه‌وه‌ی بۆ ده‌كه‌ن.\n٢- گرووپی دووه‌م بریتین له‌و ڕوانگه و تیۆرییانه‌ی كه گرنگی به هۆكار و زه‌مینه كورتخایه‌ن و زیاتر بكه‌رانه‌ی ئه‌كته‌ر و هه‌ڵگرانی گوتاره‌كه ده‌ده‌ن، كه زیاتر "ده‌سته‌بژێر‌گه‌را" (نوخبه‌گه‌را) یاخود"كۆمه‌ڵگه‌گه‌را"ن.\nئه‌م ڕوانگه‌یه‌ی دوایییان جه‌خت له‌سه‌ر ڕۆڵی سیاسەت و بەم پێیە ده‌سته‌بژێر و ڕێبه‌رایه‌تی، هەروەها چۆنێتیی ڕێككه‌وتن و كۆده‌نگی و دانوستاندن له نێوان ده‌سته‌بژێری ده‌سه‌ڵاتدار و ده‌سته‌بژێره ڕیفۆرمخوازه‌كان و، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر پێكهێنانی ده‌سه‌ڵات و حكوومه‌تێكی بنكه‌فراوان بۆ قۆناغی گواستنه‌وه، ده‌كه‌نه‌وه. ئه‌م ڕوانگه‌یه زیاتر له‌سه‌ر ڕۆڵی تاك و ده‌سته‌بژێر له هه‌مبه‌ر پێكهاته و بونیاده جۆراوجۆره‌كان ڕاده‌وستێت. به‌ڵام له به‌رامبه‌ردا ڕوانگه‌ی "كۆمه‌ڵگه‌گه‌را یاخود كۆمه‌ڵگه-ته‌وه‌ر" له‌سه‌ر ڕۆڵی پرۆسەی بنچینەیی و درێژخایەن و پەروەردەیی ڕاده‌وستێت و، له‌پاڵ گرنگیی فاكته‌ر و هۆكاره‌كانی تری گۆڕانگاری، گرنگیی پێ ده‌دات. ئه‌م ڕوانگه‌یه زیاتر، له ده‌یه‌ی 1980 و 1990ی سه‌ده‌ی ڕابردوو په‌ره‌ی سه‌ند. دوو زانا به ناوی "ئۆدانێل و شمیتێر" له نووسینێكدا به ناوی "گواستنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له حوكمڕانیی نادیموكراسیدا"، بڕوایان وایه كه بوونی ناكۆكی له‌نێو ده‌سه‌ڵاتداران و چۆنێتیی ڕێككه‌وتن له نێوان میانڕه‌وه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدار و میانڕه‌وه‌كانی ئۆپۆزیسیۆن، ده‌توانێت ئه‌م گواستنه‌وه‌یه مسۆگه‌ر بكات. به‌پێی ئه‌م تیۆرییه بێت، پرسیاری سه‌ره‌كی، بێجگه له پرسی لانی كه‌م و لانی زۆری گۆڕان (ڕووخانی سیسته‌م یاخود چاكسازی له سیسته‌م)، بریتییه له‌وه‌ی كه گۆڕان و پرۆسه‌ی دیموكراتیزاسیۆن له كامه به‌ش و بواردا ئه‌وله‌وییه‌تی هه‌یه؟ به مانایه‌كی تر، پێویسته ئه‌م گۆڕانكارییه له ڕێگه‌ی كۆمه‌ڵگه‌وه بێت بۆ سه‌ره‌وه، یاخود به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سه‌ڵات و پاشان هه‌نگاونان بۆ گۆڕانكاری له سیسته‌می سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و هتد. ئه‌مه ده‌ربڕ و ده‌رخه‌ری سروشتی "ده‌سته‌بژێر-ته‌وه‌ر" له بری "كۆمه‌ڵگه-ته‌وه‌ر" و، به‌م پێیه‌یش زاڵبوونی ڕوانگه‌ی دووه‌مه لە ئۆپۆزیسیۆنی هەرێمی كوردستاندا؛ واته گۆڕانكاریی ڕیشه‌یی و ته‌نانه‌ت ڕووخانی سیسته‌مه‌كه له به‌رامبه‌ر گۆڕانكاری له خواره‌وه و هه‌نگاو به هه‌نگاو له ڕێگه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و ڕێككه‌وتن و دانوستاندن له‌گه‌ڵ هێزه سه‌ره‌كییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان كه جومگه سه‌ره‌كییه ئابووری، سیاسی و سه‌ربازییه‌كانی هه‌رێمی كوردستانیان تا ئه‌م ساته‌وه‌خته له‌ژێر كۆنترۆڵدایه. كاردانه‌وه‌كانیش (له لایه‌ن خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاته‌وه) هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌دا خوێندنه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێت.\nلە لایەکی تریشەوە، ئاسایشی مرۆیی ئاماژه به بارودۆخێك دەکات كه تاك و هاووڵاتیان له هه‌ر جۆره گوشار و به‌ربه‌ستێكی ڕۆحی و ده‌روونی كه ڕێگرن له گه‌شه‌سه‌ندنی مرۆڤ، ئازاد و ڕزگارن؛ هه‌روه‌ها دوورن له مه‌ترسییه‌كانی برسێتی و نه‌خۆشی و سه‌ركوت و تێكچوونی مۆدێل و ڕه‌وتی ژیانی ئاسایییان. به‌م پێیه ئاسایشی مرۆیی چه‌ند تایبه‌تمه‌ندیی سه‌ره‌كیی هه‌یه، وه‌كوو: خه‌ڵك-سه‌نته‌ری (people-centered) و چه‌ندكه‌رتیبوون (multispectral) و گشتگیربوون (comprehensive) و تایبه‌تبوون یاخود زه‌مینه‌مه‌ندبوون (context-specific) و ڕوانگه‌ی پێشگیری-ته‌وه‌ربوون (prevention-oriented).\nله كورتترین پێناسه‌یشدا ئاسایشی مرۆیی بریتییه له پارێزگاری و پاراستنی كرۆك و ناوه‌رۆكی ژیاری یاخود ژیانی (Vital Core)ی مرۆڤ له هه‌مبه‌ر هه‌ڕه‌شه و مه‌ترسییه به‌ربڵاو و باو (Pervasive)ە جۆراوجۆره‌كان. ئه‌م كرۆك و ناوه‌رۆكه‌یش هه‌موو ماف و ئازادییه‌كانی مرۆڤ ده‌گرێته‌وه. بۆیه په‌یوه‌ندیی توندوتۆڵی له‌گه‌ڵ دیموكراسیدا هه‌یه. چونكه پاراستنی ئازادی و كه‌ڕامه‌ت و ڕێزی مرۆڤ، به كرۆكی ژیانیی مرۆڤ داده‌دندرێت، كه سه‌ربه‌خۆییی تاك و مافی دیاریكردنی چاره‌نووس و به‌شداریی ئازادانه له ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌گرێته خۆ. بۆیه ڕزگاری له پێكهاته‌ی سه‌ركوتكه‌رانه‌ی هێز و ده‌سه‌ڵات، مه‌رجی ده‌سته‌به‌ركردن و پاراستنی ئاسایشی مرۆیییه.\nبۆیە بەپێچەوانەی هەردوو مۆدێلە گشتییەکە (سەرەڕای بوونی جیاوازی لە خودی هەر مۆدێل و سیستەمێک)، لە سیستەمە دیموکراسییەکان ئاسایش تەنیا بریتی نییە لە ئاسایشی دەوڵەت، بەڵکوو ئاسایشی تاک و کۆمەڵگە بۆ بەدواداچوون و پاراستنی بەها و بەرژەوەندییە ژیانییەکانیان بە کرۆکی ئاسایش دادەندرێت. لەم دۆخەدا هەر مەترسییەک کە ئەو بەها و ڕەفتارە ئاساییکراوانە و بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵگەیی و تەنانەت ژینگەیی و سەربازییانە بخاتە مەترسییەوە، ئەوە بە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ئەو کۆمەڵگە و دەوڵەت و سیستەمە دادەندرێت. لەم حاڵەتەدا، ئاسایش هەمان ئازادییە لە کۆتوبەند و بەربەستەکانی سەر بەدیهاتن و دەستەبەرکردنی ئەو بەرژەوەندی و پاراستنی ئەو بەهایانە و، بەگشتی بریتییە لە توانای بەدواداچوونی ئەو بەها و بەرژەوەندییانە. لە نموونەی یەکەمدا ئازادیی نەرێنی بەرجەستە دەبێت (بە مانای نەبوونی بەربەست و هەڵگرتنیان: "ئازادی لە...") و لە نموونەی دووەمدا ئازادیی ئەرێنی (بە واتای توانای ئەنجامدان و مومارەسەکردنی بەها و بەدواداچوونی بەرژەوەندییەکان: "ئازادی بۆ..."). لێرەوە له ڕاستیدا بە واتا گشتی و بەرفراوان و فەلسەفییەکەی، ئاسایش و ئازادی دەبنە دوو ڕووی یەک دراو؛ چونکە لە لایەک "دەسەڵات" لە "گەل" جیا نییە و ڕەنگدانەوەی ئیرادەی گەلە و، لە لایەکی تریشەوە مەترسییەکانی سەر دەسەڵات، مەترسییە بۆ سەر کۆمەڵگە چونکە ئەرکی پاراستنی بەهاکانی کۆمەڵگە و تاکەکانی پێ سپێرداوە و، هەروەها هەڕەشەکانی سەر کۆمەڵگەیش بریتییە لە مەترسی بۆ سەر دەوڵەت، بەو پێیەی کە دەسەڵاتداران و دەوڵەت تەنیا نوێنەر و بریکاری ڕێگەپێدراوی گەل و چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسین بۆ بەدواداچوونی بەرژوەندییەکانیان لە ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی و پاراستنی ماف و ئازادییەکانی هاووڵاتیان و بەرژەوەندییەکانیان. لەم ڕوانگەیەوە، ئاسایش بریتییە لە دەستەبەرکردن و پاراستن و پەرەپێدانی مافە سیاسی و ئابووری و ژینگەیی و کۆمەڵگەیی و سەربازییەکانیان لە هەمبەر هەڕەشە و مەترسیییە دەرەکی و ناوخۆیییەکان. بۆیە ئاسایشی سەربازی و ئاسایشی سیاسی و ئاسایشی ئابووری و ئاسایشی ژینگەیی و ئاسایشی کۆمەڵگەیی، لە ڕاستیدا بۆ پاراستن و دەستەبەرکردن و پەرەپێدانی ئازادییە تاک و بەکۆمەڵەکانی هاووڵاتیانە وەکوو مافێکی ئەو تاک و ناسنامانە.\nنە "ئازادی" بێسنوورە و نە "ئاسایش" ڕەها!\nهەروەکوو ئاماژەمان پێ دا کە لە سیستەمە تۆتالیتەر و دەسەڵاتخوازەکان سنووری ئازادی و ئاسایشی بەپێی ناسنامەی سیستەمە سیاسییەکە و ڕاڤەی دەسەڵاتدار و ده‌سته‌بژێره‌کان دەستنیشان دەکرێت، نەک لەسەر بنەمای بەرژەوندی و چاکەی گشتی. بەڵام پرسیار ئەوە کە ئایا لە سیستەمە دیموکراسییەکانیشدا ئازادی بێسنوورە، یاخود ئاسایش هەموو بوار و ڕەهەندەکان دەگرێتەوە؟ وه‌ڵامی کورت ئەوەیە کە نه "ئازادی" بێسنووره و نه "ئاسایش" ڕەهایه.\nلە ئەدەبیات و بواری لێکۆڵینەوەی ئاسایشیدا دەگوترێت کە، ئاسایشی ڕەها بە واتای نا-ئاسایشی یاخود نائه‌منییه؛ بەو واتایه‌ی کە هەوڵدان بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی ڕەها، خۆی دەبێتە هۆکاری دروستبوونی نا-ئاسایشی و، ئەمەیش بەپێچەوانەی ئامانج و مەبەستی ئاسایشییە کە خوڵقاندنی دۆخێکی بێدڵەڕاوکێی ماددی و ناماددییە بۆ تاک و کۆمەڵگە. لە ڕووی ئازادییشەوە کاتێک کە هەڕەشە بۆ ئاسایشی تاک و کۆمەڵگە و دەوڵەت دروست دەبێت، ئەوە ئازادی دەبێتە فاکتەرێک بۆ دروستبوون و خوڵقاندنی نا-ئاسایشیی تاک و کۆمەڵگە و دەوڵەت. بەڵام پرسیاری قورس و جەوهەری ئەوەیە کە، کێ یاخود چ کەسێک ئەو هەڕەشە و مەترسییانە دەستیشان دەکات؟ هەرچەندە لە ئێستادا لە وڵاتانی نادیموکراتیک ئەوە دەسەڵاتدارانن کە بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆیان مەترسییەکان دەستنیشان دەکەن، بەڵام لە سیستەمە دیموکراسییەکان لە پرۆسەیەکی ئالۆز و چەندڕەهەندی و بە بەشداریی چەندین دامەزراوەی پسپۆڕ و، هەروەها لە چوارچێوە و بە چاودێریی یاسا و لەسەر بنەمای بەها گشتییەکانی سیستەمە دیموکراسییەکە و بەرژوەندیی گشتی، ئەو هەڕەشانە بۆ سەر بەها بنچینەیییەکانی ئەو کۆمەڵگەیە دەستنیشان دەکرێت.\nبۆیە لە لایەک بەپێی جۆری بەها و ئاستی پێگەیشتوویی و ناسنامەی هەر دەوڵەت و کۆمەڵگەیەك و، لە لایەکی ترەوە جۆری ئەو هەڕەشانە کە ئایا هەڕەشەی وجوودین یان نا، دەکەونە چوارچێوەی بواری ئاسایشی. بەم واتایە کە هەموو مەترسی و هەڕەشەیەک ناکەوێتە چوارچێوەی ئاسایشییەوە. بۆ نموونە کاتێک کە بەرژوەندیی گشتی لە هەمبەر هێرشی تیرۆریستی و گرووپە تێکدەرەکان یاخود هەڕەشەی سەربازی و هێرشی دەرەکی دێتە ئاراوە و هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی سەربازی و سیاسی و کۆمەڵگەیی و ژینگەیی و ئابووریی وڵات یاخود بەها بنچینەیییەکانی کۆمەڵگە دروست دەبێت، ئەوە دەبێتە هەڕەشەیەکی ئاسایشی. تەنانەت ئیمڕۆکە پەنابەری و کۆچی بەکۆمەڵ، پیسبوونی ژینگە، هەژاری و نەخۆشییەکانیش وەکوو فاکتەرێکی نا-ئاسایشی (Insecurity) هەژمار دەکرێن. بەڵام جیاوازییەک لێرەدا هەیە کە ئەویش بریتییە لەوەی کە لە سیستەمە داخراو و دەسەڵاتخوازەکاندا هەموو پرس و بابەته ئاسایییەکان بە-ئاسایشی (Securitization) دەکرێن و، بۆیە قوتابخانە نوێیە ئاسایشییەکان چەمکی Desecuritization دێننە ناو لێكۆڵینه‌وه ئاسایشییه‌كانه‌وه. هەرچەندە ئەم مشتومڕە بەردەوام لە نێوان کۆمەڵگە و دەوڵەت لە ئارادایە، تاوەکوو ئێستا بە قازانجی هیچ کام1یان تەنانەت لە وڵاتە دیموکراسییەکانیشدا یەکلایی نەبۆتەوە. چونکە هەم ئازادی و هەم ئاسایش بە کۆڵەکەی بەردەوامی و گەشەسەندنی تاک و کۆمەڵگە دادەندرێت، بەڵام لە ڕاستیدا هیچ کامیان ڕەها نین و لەمەیش گرنگتر هیچ کامیشیان لە کۆتاییدا تەنیا و تاکە ئامانج نین، بەڵکوو ئامراز/ئامانجن بۆ دەستەبەرکردنی ماف و پاراستنی کەڕامەت و شکۆ و بەرژەوەندییەکانی تاک و ناسنامەکان و تەنانەت دابینکردنی پێداویستییەکانی مرۆڤ بەپێی ئەو چوارچێوە بڕوایی و بەهایییانەی کە خودی تاک یان گرووپ و کۆمەڵگە بڕوای پێ هەیە. فەلسەفەی بوونی دەوڵەتیش هەر ئامراز و چوارچێوەیەکە بۆ دابینکردنی ئاسایش و دەستەبەرکردنی ئازادی لەپێناو دەستەبەرکردن و پەرەپێدانی مافەکانی مرۆڤ.\nلەم ڕوانگەیەوە، ناکرێت ئازادی ببێتە کەناڵ و پاساوێک بۆ دروستکردنی نا-ئاسایشی و، هەروەها ئاسایشیش ببێتە کوتەکێک بۆ سنووردارکردنی ئازادی، بەڵام بەو مەرجانەی خوارەوە:\nئازادی نابێت ئاسایشی تاک، کۆمەڵگە و دەوڵەت (بە واتا فرەڕەهەند و مۆدێرنەکەی) بخاتە مەترسییەوە. بەم واتایە کە لەژێر چەتری ئازادی، مەترسی بۆ سەر تاک و کۆمەڵگە و دەوڵەت دروست بکەیت؛ ئەم مەترسییانەیش بە یاسا ڕێک خراوە و سنووری ئازادی و ئاسایشی ئەوانی تر دەگرێتەوە و هەر پێنج بوارەکەی ئاسایشی، واتە (ئابووری، سیاسی، کۆمەڵگەیی، سەربازی و ژینگەیی) دەگرێتەوە.\nبەهۆی ئەوەی کە سروشتی پرسە ئاسایشییەکان ژیانییە و مەترسییە هەنووکەییەکان دەگرێتەوە، بۆیە دەکرێت لەپێناو پاراستنی ئاسایشی هەمووان، بۆ ماوەیەکی کاتی چەند ئازادییەکی تاک و کۆمەڵگە هەڵپەسێردرێت؛ بۆ نموونە مەترسییە تیرۆریستییەکان و ژیانییەکان بۆ سەر مانەوە و بەردەوامیی ناسنامە و کۆمەڵگە و تاکەکان. بەڵام ئەمەیش بە یاسا دەبێت لەپێناو بەرژەوەندییەکی باڵاتری گشتی و، نابێت نادیار و بۆ هەمیشەیی بێت و تەنانەت یاساش ناتوانێت ماف و ئازادییە جیهانی و بنەڕەتییەکانی تاک و کۆمەڵگە قەدەغە و بێبەش بکات.\nناکرێت بە پاساوی ئازادی، ئاسایشی ئەوانەی تر بکەوێتە مەترسییەوە؛ بۆ نموونە لە وڵاتانی دیموکراسیشدا بڵاوکردنەوەی زانیارییە ژیانی و سەربازی و تەنانەت بازرگانی و ئابووری و هەواڵگرییە نهێنییەکان بە تاوان دادەندرێت و سزای هەیە. بۆ نموونە چ لە کەیسی "ئیدوارد سنوودن" و چ لە کەیسی "جوولیان ئاسانژ"، ئەمریکا کە خۆی بە پێشەنگ و ڕێبەر و تەنانەت پارێزەری ئازادی و دیموکراسی لەسەر ئاستی جیهان دادەنێت، هەوڵی دادگه‌ییکردن و گەڕاندنەوەی ئەو دوو کەسە بۆ ئەمریکا و سەپاندنی توندترین سزا تاکوو ئاستی بەندکردنی هەمیشەیی بەسەریاندا، دەدات.\nنابێت بە بیانووی ئازادی، هەم ئازادی و هەمیش ئاسایشی ئەوانی تر بخرێتەوە مەترسییەوە؛ بۆ نموونە ناکرێت بە بیانووی هەبوونی مافی ئازادیی ڕادەربڕین و خۆپیشاندان و کۆبوونەوە و...، جیاکاریی ڕەگەزی و ئیتنیکی و ئایینی و نەتەوەیی و مەزهەبی و...، بڵاو بکرێتەوە یاخود نهێنیی ژیانی تاکەکەسیی تاکەکان یاخود شەرەف و ئابروویان بەپێی بەهای هەر کۆمەڵگەیەک لەکەدار بکرێت. بۆ نموونە ئێستایش لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپی، بەتایبەتی ئەڵمانیا، ئینکارکردنی هۆلۆکۆست یاخود جینۆسایدکردنی جووەکان و تەنانەت دروستکردنی شک و گومان لەسەر ڕێژەی جینۆسایدکراوەکانیش بە تاوان هەژمار دەکرێت؛ یاخود بڵاوکردنەوەی نەژادپەرەستی و ڕق و کینە بە تاوان هەژمار دەکرێت و، هەروەها ئایدیا و بیروبڕوا و تەنانەت نیشاندانی جووڵە و هێمای نازییەکان بە تاوان دادەندرێت؛ ئەمەیش وەکوو ئاماژەیەک بۆ قیزەونی و بێزراوبوونی سەردەمی حوکمڕانیی نازییەکان.\nبۆ ئەوەی سنووری ئازادییەکان بزانین، لێرەدا پرسێارێک دێتە ئاراوە: لە هەرێمی کوردستان چ پرس و بوارێک ئاسایشییە و دەکەوێتە ناو ئەو چوارچێوەیە؟ ڕاستییه‌كه‌ی، هەموو ئەو هەڕەشە و مەترسییانەی سەر سێکتەر و بوار و ڕەهەندە سیاسی و سەربازی و کۆمەڵگەیی و ئابووری و ژینگەیییەکان بە پرسی ئاسایشی دەزاندرێت و دەتوانێت ئازادییە تاکەکەسی و گشتییەکان سنووردار بکات، هەرچەندە دەبێت زۆر وریا و وشیار بین کە پرسە ئاسایییەکان نەکەوێتە بواری ئاسایشی یاخود بە-ئاسایشی نەکرێت. لێرەدا پێویستە گرنگترین هەڕه‌شە و مەترسییەکان بەپێی بارودۆخی هەرێمی کوردستان بەم شێوەیە پۆلین بکەین:\nبەپێی پێناسەی نوێ بۆ ئاسایش، ئاسایشی مرۆیی (Human security) لە سەرووی جۆرەكانی دیكەی ئاسایش دەردەكەوێت كە هەموو ڕەهەندەكانی ئاسایشی وەكوو ئاسایشی ئابووری (Economic security)، ئاسایشی خۆراك (Food security)، ئاسایشی تەندروستی (Health Security)، ئاسایشی ژینگەیی (Environmental security)، ئاسایشی تاكەكەسی (individual Security)، ئاسایشی كۆمەڵگەیی (Societal security) و ئاسایشی سیاسی (Political security) دەگرێتەوە. لەم ڕوانگەیەوە ئاسایشی مرۆیی، بە واتای ڕزگاربوونی مرۆڤە لە گوشاری پێداویستییە ئابوورییەكان و هەژاری و بێكاری؛ چونكە ئەمانە دەبێتە هۆی پێكدادان و توندوتیژی و نائاسایشی. بۆ نموونە: نەبوونی تەندروستیی باش و ئاوی خاوێن و چاودێریی تەندروستی، دەتوانێت ئاسایشی تەندروستی بخاتە ژێر هەڕەشەوە. بەم پێیەیش ئاسایشی تاكەكەسی كە بریتییە لە پاراستنی خەڵك لە هەمبەر توندوتیژی و دەستدرێژی، پەیوەندیی بە ئاسایشی كۆمەڵگەیشەوە هەیە كە بریتییە لە پاراستنی ناسنامە لە هەڕەشە و دەستدرێژی. بۆیە هەموو ئەو ئاست و ڕەهەندانەی ئاسایش، پێكەوەگرێدراون؛ ناكرێت تەنیا بە ڕێگەی ئاسایشی سەربازی (Military security)، ئاسایش بپارێزرێت یاخود ئاسایش دەستەبەر بكرێت. بۆیە ئێمە دەبێت ڕوونتر و ئاشکراتر بوار و ڕەهەند و سێکتەرە ئاسایشی و نا-ئاسایشییەکان دەستنیشان بکەین بۆ ئەوەی هیچ کات ناچار بە هەڵبژاردن لە نێوان "ئەمە یان ئەوە"-واتە ئازادی و ئاسایش- نەبین، بەڵکوو هەردووکیانمان پێکەوە هەبێت.\nکورد بۆ ئازادی خوێنی رۆڵەکانی بەخشیوە و ئێستاش پێویستە ئاسایشی ئەو ئازادییە بپارێزێت. لێرەوەیە کە ئاسایش و ئازادی بۆ کورد هەمان واتای هەیە و لێکدانەبڕاون، چونکە لەرابردوو ئاسایشی عێراق بریتی نەبوو لە ئاسایشی کورد و کوردستان و ئازادیش تەنها ئازادی ناسنامەی باڵادەستی عەرەبی-سوننە و بەعسییەکان بوو. بۆیە لەئێستادا بۆ کورد و پێکهاتەکانی تر، ئەگەر ئازادی نەبێت هیچ ئاسایشێک نییە و لەهەمانکاتیشدا پێویستە ئاسایشی ئەم ئازادییەی بپارێزێت. لەم روانگەیەوە، "گەلی کوردستان هه‌رگيز پاشەکشە لە ئازادی ناکات؛ ڕێگەیش نادرێت ئازادى بۆ لەباربردنی خودی ئازادی، خراپ بەکار بهێنرێت"؛ ئەمە ئەو ڕەستەیەیه کە دەتوانێت وەکوو مانیفێستێک بۆ بەرجەستەکردن و دەربڕینی دیالێکتیکی "ئازادی و ئاسایش" لە هەرێمی کوردستان کاری پێ بکرێت. بەڵام ئەم ڕستەیە پێمان دەڵێت یاخود دیوێکی دووەمیشی هەیە کە نابێت ئەو بابەتە پشتگوێ بخەین کە بابەتی ئاسایشی كۆمەڵگەیی (ناسنامە)، گرنگیی چۆنایەتیی هەیە. ئاسایشی كۆمەڵگەیی گرنگی بەو مەترسییانە دەدات كە ژیانین؛ واتە ئەگەر گرووپێكی ناسنامەیی وەکوو کورد و هەرێمی کوردستان، ناسنامەی خۆی لەدەست بدەن چیتر "ئێمە"یەك نامێنێت كە بتوانین گرنگیی پێ بدەین؛ ئەمە لە كاتێكدا كە لاوازیی ئابووری، دواكەوتووییی سەربازی، ناكارامەییی سیاسی و كارەساتی ژینگەیی، بە جۆرێك لە جۆرەكان قەرەبوو دەكرێتەوە.\nبه بڕوای باری بۆزان، ئاسایشی سیاسی، سه‌قامگیری و به‌رده‌وامیی دامه‌زراوه سیاسییه‌كان و، هەروەها سیسته‌می حوكمڕانی و ئایدیۆلۆژییه ڕه‌وایه‌تیپێده‌ره‌كان ده‌گرێته‌وه. به‌م پێیه هه‌ڕه‌شه‌كانیش بۆ سه‌ر ناوه‌رۆكی پێكهێنه‌ری ئه‌م بواره‌ی ئاسایش، واتا ئایدیۆلۆژی و سه‌روه‌ریی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یه. لێره‌وه ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی وه‌كوو بونیادێكی ڕێكخه‌ر و واتایی و ڕه‌وایه‌تیپێده‌ر، ده‌كرێته ئامانج. لێره‌وه ڕوایه‌تیی سیاسی و سه‌رمایه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و جۆری په‌یوه‌ندیی نێوان خه‌ڵك و هاووڵاتیان و ده‌سه‌ڵات، گرنگیی تایبه‌تی هه‌یه. به‌م پێیه لە ئێستادا سەرچاوەکان و ڕەهەند و بنەمای هه‌ڕه‌شه‌كانی سه‌ر ئاسایشی نەتەوەیی، زیاتر ناوخۆیین نه‌ك ده‌ره‌كی. ئه‌وه‌ی كه له ئه‌ده‌بیاتی ڕۆژانه و گشتیی خه‌ڵكدا به "ناوماڵ" ده‌ناسرێت، ڕاستییه‌كه‌ی هه‌مان یه‌كانگیریی ناسنامه‌ی پێكهاته‌كه‌یه كه "ئه‌وه‌ی تر"ی خۆی چۆن پێناسه ده‌كات، یاخود كێیه؟\n - ئیدوارد جۆزێف سنۆودن لەدایکبووی ٢١ی حوزەیرانی ١٩٨٣ کەسایەتیی ئەمریکی و راوێژکاری پێشووی دەزگه‌ی ئاسایشی نەتەوەییی ئەمریکا (NSA) ، بەڵام بەھۆی ئەوەی سنۆودن ھەڕەشەی لە حکوومەتی ئەمریکا کرد لەوەی چەندین بەڵگەنامەی نھێنیی ئەمریکا ئاشکرا دەکات، لە وڵاتی ئەمریکا ھەڵات و لە دواییدا داوای لە وڵاتان کرد کە مافی پەنابەرێتی بدەن بەو لەمەڕ مەترسیی ژیانی.\n - جوولیان ئاسانژی بە ڕەگەز ئوسترالی، لە ساڵی (2006) ماڵپەرێکی تایبەتی بۆ بڵاوكردنەوەی بەڵگەنامە و وێنە بە ناوی "ویكیلیكس" دامەزراند، بەڵام لە مانگی نیسانی (2010) ساڵی2010 كاتێك ویكیلیكس ده‌ستی كرد به بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌ڵگه‌نامانه‌ی په‌یوه‌ندیی به جه‌نگی عێراق و ئه‌فغانستانه‌وه هه‌بوو، چەندین ڤیدیۆی بڵاو كرده‌وه كه به‌بێ بوونی جه‌نگ خه‌ڵكی ده‌كوژن. ئه‌وەیش وای كرد ئه‌مریكا ده‌ست به لێكۆڵێنه‌وه بكات و داوای له سوید كرد به شوێن ئه‌و ڕووداوه بكه‌وێت، بۆیه جوولیان ئا‌سانژ فه‌رمانی ده‌ستگیركردنی بۆ ده‌رچوو. بەتایبەتی كاتێك كە گرتەیەكی ڤیدیۆییی بڵاو كردەوە كە سەربازانی ئەمریكی (18) هاووڵاتیی مەدەنی لە ڕێگەی هێلیكۆپتەرەوە لە عێراق دەكوژن، ڕای گشتیی جیهانیی تووشی شۆک كرد.


دکتۆر کەمال میراودەلی: سوریا و سیناریۆکانی؛ دیمەنە گەورەکە و پرۆسە ئاڵۆزەکان. بەشی چوارەم. – WTARIKURD\n1- ئایا سوریا کۆتایی هاتووە، کۆتایی دێت؟ ئەم پرسیارە تەنیا بە پرسیار وەلام دەدرێتەوە.\nئایا دوای 17 ساڵ، ئەفغانستان کۆتایی هاتووە، کۆتایی دێت؟\nئایا دوای 16 سال، عێراق کۆتایی هاتووە کۆتایی دێت؟\nلیبیا، یەمەن. .. ئۆکرانیا.. سەرەتای کۆتایی دیارە؟\nئاسانە جەنگێک دەستپێبکەی، کۆتایی پێهێنانی نزیک لە مەحاڵە.\nچونکە هەموو جەنگێکی سەردەم هەمە جەنگە، فرە جەنگە، فرە لایەنی دیار و نادیارە، پرۆسەی دەرەوە و ناوەوەیە و هەمیشەش شتی تازەی وا دێتە کایەوە کە لە سەرەتادا چاوەرواننەکراو بووە. [بۆ نموونە دۆزینەوەی سەرچاوەی گازی زەبەلاح لە دەریای ناوەراست و دەریای سوور کە میسر لەم چەند ساڵەی داهاتوودا دەکاتە هێزیکی وزەیی و دەولەتیکی زەبەلاحی بەهیز و، ناکۆکی نوێی لە سەر وزە لە ئاستی جیهانییدا دروستکردووە.]\nئەفغانستان تەنیا خۆی و ئەمریکا و پاکستان تا رادەیەک و تالیبان بە قووڵی تێیەوە گلاون، کەچی ئەوە ساڵی 17ەمینە و نەگەیوەتە نیوەڕێی چارەسەریی. قوربانییە مەدەنییەکانی 2018 لە سالەکانی پێشتر پتر بوون.\nبەلام لە سوریا: ئەمریکا، روسیا، ناتۆ، تورکیا، ولاتانی خەلیج و ئێران و ئیسرائیل و کورد و سەدان جۆر گرۆی تێرۆریستی ئیسلامی لە گۆنگەنەکە دان.\n2- تەنیا رێکەوتنی روسیا و ئەمریکا دەتوانێ کۆتایی بە کێشەی سوریا بێنێت.\nوەک چۆن سەرەتای جەنگەکان جیهانییە، کۆتاییەکەش دەبێ جیهانیی نێونەتەوەیی بیت. مادام دوو زلهیزی هەرەگەورەی جیهان ئەمریکا و روسیا لە ناو مەیدانەکەن، ئەوە بێگومان کۆتایی یان چارەسەری دوایی تەنیا و تەنیا بە رێکەوتنی ئەم دوو زلهێیزە و بە بریاری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتۆکان دەبێت. چونکە هیچیان بە هێز ناتوانی ئەوی تر دەرپەرێنێ مادام هەردووکیان هێزی ئەتۆمیی زەبەلاح و فرە پەلن و جەنگی ئەتۆمیی لێدەکەوێتەوە.. هەروەها شەڕی لەبری یان جاشایەتیش گەیشتۆتە دوا هەناسەکانی. گەرچی هێشتا گروپە ئیسلامییە تێرۆریستەکانی ئیدلیب و پاشماوەکانی داعش هێزێکی کاریگەری بەردەستن بۆ بەکار‌هینانیان، بەلام بەکارهێنانەکە هێندە ئاسان نییە و مەودای جۆگرافیی و جیۆسیاسیی زۆر بەرتەنگ بووە.\n3- تورکیا دوا باوەشی تێرۆریستی عوسمانلی\nتورکیا تاکە هێزی ماوەی ڕاستەوخۆ و دیاری سپۆنسەری تێرۆریزم و تێرۆریستانی ئیسلامییە. و ئەو هێزە زەبەلاحەی نوسرە و داعشە نووستوەکان و گرۆیەکانی تر لە بەر دەستی ئەودان وەک قۆندەرە و قاحبەی جیهادی نیکاح مامەلەیان دەکات. ئەی بۆ نەتوانێ بەکاریان بێنێ؟\n4- گەرانەوە بۆ خاڵی سەرەتا\nڕاستیی چەند دیاردە و رووداوێک لە ئارادان وای نیشان دەدا چ جا کیشەی سوریا کۆتایی بێت خەریکە لە سەرەتاوە دەستپیدەکاتەوە!\n1- حەفتەی ڕابورد، رژێمی سوریا تارای لە سەر پەیکەری دروستکراوەی حافز ئەسەد لە ناو شاری دەرعا لابرد .دژی ئەمە خۆپێشاندانێکی پڕ قیژە و هاوار و گاڵە دەستی پێکردەوە. گرۆیە تیرۆریستەکانی سەر بە قەتەر وجەزیرە هاواریان کرد: شۆرشی دووەم! گەل نەمردووە! بەلام ڕاستیی ژمارەی خۆنیشاندەران لە 200 کەس زیاتر نەبوو، ئەوان بلاوەیان کرد و پەیکەری دیکتاتۆر بەرز و بڵند و بەشکۆ لە جیی خۆی چەقیوەتەوە. مێژوو تەنیا وەک مەهزەلە دووبارە دەبیتەوە.\nجێی باسە، یەکەم خۆنیشاندانی مەدەنییانە و ئاشتییانەی خەلکی سوریا دژی دیکتتاۆریەتی ئەسەد لە 2013 دا لە دەرعا دەستی پێکرد و پەیکەری باباحافزیان تێکشکان، بە گول- لە وەلامیان درایەوە و حیکایەتی خوێن و ئاگر لەوێوە دەستی پێکرد.\n2- رووداوی دووەم گرنگتر بوو: دوو ڕۆژ لەمەوبەر روسیا و سوریا بە خەستی مووشەکبارانی ناوشاری ئیدلیب و چەندین شارۆچکەی دەورو بەریان کرد، کە نوسرە تییدا فەرمانبەدەستە، هەزاران کەس بۆ سنووری تورکیا هەلاتن. روسیا دەوروپشتی زیندانێکی نوسرەی لە ئیدلیب بۆردومان کرد کە زیندانی سەر بە سوریا و روسیای تێدا بوون و زیندانییەکان توانیان هەڵبێن. ئەمجارە گرۆیەکانی سەر بە نوسرە و قەتەر هاواریان کرد:. سۆچی کۆتایی هات، کوا تورکیا، کوا ئەردۆگان؟\nبەردێک چەند دەبیسێ و دەنگەدەنگ دەکا، ئەردۆگان ئاوا مت بوو.\nجەنگی ئیدلیب مانای دەستپێکردنەوەی تەواوی جەنگی سوریایە چونکە هەموو گروپە تیرۆریست و فاشیستەکانی سەر بە تورک و هەوادارنی خەلافەتی عوسمانلی نوێ لەوی کۆبوونەوە. هەر دەستپیکردنیکی پەلاماری جددیی روسیا-سوریا بۆ ئیدلیب دەبێتە هۆی ئەوەی بەلای کەمەوە دوو ملیۆن پەنابەری ژن و مندال روو بکەنە تورکیا. ئەردۆگانیش بە خەونیش ناتوانێ هێز بەرامبەر هێزی زەبروەشینی ئاسمانیی ڕوس بجولێنێت. کەسیش نەماوە بە هاواریەوە بێت. هەر لە بەر ئەمەیە ئەوروپا ش نایەوێ ئەمە رووبدا و فەرەنساش بە تایبەتی هەولی جددی لەگەل روسیا دەدا پێکەوە چارەسەرییەکی ئەوروپیی بۆ کێشەکە بدۆزنەوە.\nئەردۆگانیش فزە ناکات چونکە وەک لە وتاری پێشوودا وتم، پۆتین بە گونان بەستوویەتیەوە. ڕیکەوتنی سۆچی تەنیا و تەنیا دوو شتە:\nهێرشنەکردنی روس و سوریا بۆ سەر ئدلیب لە بری رازیبوونی ئەردۆ بە:\nA- پاراستنی یەکیتیی و سەلامەتیی و سەروەریی سوریا [واتە کشانەوەی ئاخری خۆشی].\nB- لەناوبردنی گروپی تێرۆریستی نوسرە کە ئێستا ئەوان حاکمی ئیدلیبن . ئەم کارە دەبێ ئەردۆگان و تورکیا خۆیان بیکەن ئەگینا روسیا دەیکات. هەی لە قونی نوسرە و هەی لە دۆشاوی پۆتیین.\n3- بابەتی سێیەمی گەڕانەوە بۆ سەرەتاکان دیسان هەوڵی شێلگێرانەی ئەردۆگانە بۆ دروستکردنی ئەوەی پێی دەڵێ ناوچەی ئامان یان ئارام. مەبەستی سەرەکی ناوچەکانی کوردنشنە کە بکەونە دەست تورکیا و کورد دەرپەڕێنی و وەک لە عەفرین دەیکا تورک و عارەب و فەلەستینی لە جێیان خاکنشین بکات. بەلام لە سەرەتاوە ئەمریکا ، ئەوسا ئۆباما، و ئەوروپا قبولیان نەکرد، ئێتاش کە بە هەولی ئەمریکا و خوێن و خەباتی کورد %30 ناوچەی هەرە ەدولەمەند و نەوت و گازدار و بژێوی سوریا لە دەست کوردایە، عەقل نایگرێ ئەمریکا هەر وا لە بەر خاتری چاوی ڕەشی گەوادیکی وەک ئەردۆگان تەسلیمی تورکیای بکات. بەڵام وەک ئینگلیز دەلێ: قەت مەلێ قەت [شتی وا نابێت] هەموو ئەگەرێک لە ئارای دان و ستاندن دایە!\n5- بەڵێ: شتێکی خەتەرناک لە ئارادا بوو.\nبۆچی روسیا بە سەدان موشەک و بە هێزی فەزایی هیڕشێکی توندی کردە سەر ئیدلیب و رێگای بەشار ئەسەدیشی دەدا بە بۆمبی فسفۆر/ ناپالم ناوچەکانی نوسرە بۆردومان بکات.\nڕاستی لەوە دەچوو شتێکی خەتەرناک لە نیوان ئەردۆگان و ئەمریکا دوای سەردانی زاواکەی ترامپ بۆ تورکیا و کۆبوونەوەی لەگەل ئەردۆگان، لە ئارادا بێت. واتە رازیبوونی ئەمریکا بە دروستکردنی ناوچەی ئارام لە ژێر دەسەلاتی سوپای تورکییدا. ئەمە لە بەرنامەکانی کەنالە ئیسلامییەکانی سەر بە تورکیا و قەتەر بە ئاشکرا باسی دەکرا. لە کاتێکدا ئەردۆگان رازی نەبوو پۆلیسی روسی لە نیوان دا ىیت.، چونکە پۆلیسی روسی مانای مانەوە و هاتنەوەی رژێمی سوریی؛ ئەمریکا بە پێچەوانەوە!\nئەم کارە کە زۆر خەتەرناکە بۆ کورد تا ئێستاش ئەگەرێکی گەورەیە و دەسکەوتی هەرە گەورەی بۆ تورکیا و ئەمریکاش دەبیت.\n1- تورکیا بۆتم لاین هیچی ناوێت لە ناوبردنی کورد نەبیت. ئەمە داواکاریی سەرەکی هەمیشەیی تورک بووە لە روسیا و لە ئەمریکا و لە هێنانی تیڕۆریستانی ئیسلامیی و دورستکردنی داعش.\n2- بەلام تورکیا لەوەی زیاتر دەست دەکەوێت. ناوچە نەوتیی و دەولەمەندەکانی سوریا کە ئێستا لە ژیر دەسەلاتی کورد دان وەک عەفرین دەکەونە ژیر دەسەلاتی تورکیاوە و ، وەک قوبرس قەت بە جێیان ناهێڵێت چونکە ئەمانە ئەسلەن بە ملکی خەلافەتی عوسمانلی دەزانێت.\n3- بۆ ئەمریکا چەند ئامانجیکی ستراتیجی و جیۆسیاسیی درێژخایەن مسۆگەر دەکات؛\n– گەرانەوەی تورکیا بۆ ئەندامیکی ملحیزو کاریگەری ناتۆ.\n– واهینان لە کرینی ئێس 400 و کرینی پاتریۆت و ئیف 35 ی ئەمریکی بە دەیان ملیار دۆلار.\n– ڕیگەگرتن لە گەرانەوەی رژیمی سوریی بۆ ئەو ناوچانە.\n– بازدانێکی گەورە لە پیوەندیی بازرگانی تورکیا و ئەمریکا و بەستنەوەی تورکیا بە سەرمایەو بازاری سەرمایەداریی ئەمریکییەوەو دابراندنی لە روسیا و چین و ئێران.\n– پاراستنی هیزە تێرۆریستەکانی نوسرە و گرۆیەکانی تر کە سوپای تورکستانی دژ بە روسیا و چینیان لەگەڵە لە ئیدلیب و ڕیگا گرتن لە گەرانەوەی سوریا بۆ ئیدلیب. بەکارهینانی ئەو هێزانە یان بۆ دەسپیکردنەوەی هیرس بۆ سەر حەلەب و ناوچەکانی تری سوریا یان بۆ گواستنەوەیان بۆ ناوچەکانی ئوروسیا بۆ کاری تێرۆرسیتی دژی روسیا یان دژی چین.\n– کشانەوەی ئەمریکا بە فیعلیی و سپاردنی ئەرکەکە بە سوپای ناتۆیی تورک و مانەوەی رەمزی ئەمریکا بۆ هاوگونجاندن لەگەل سوپای تورکیی.\nئایا ئەردۆ ئەمە دەکات؟\nنەک دەیکات، ئەمە ئامانجی ڕۆحی و پرۆژەی عوسمانلی ئەوە. بەرای من بۆ ئەم ئامانجانە ئامادەیە سەد جار واز لە ئێس 400- و پرۆژەی گازی تورکی و پیوەندی لەگەڵ روسیا بێنێت. چونکە هەموو کێشەکانی بە یەک جار و هەموو ئامانجەکانی بە زیادەوە دێنە دیی و نەخشەرێگای بزاڤی ئیخوانی ئەردۆگانی جیهانی، بە حەماس و توانستەوە جێبەجی دەکات. هەر نەبێ بە خەیاڵی خۆی بەلام تا رادەیەک بە واقعیش:\n– رزگاربوونی لە بزاڤی نەتەوەیی کورد و پرۆژەی بەستنەوەی خاکی کورد بە دەریای ناوەراست و دروستکردنی ناوچەی کوردیی ئازاد و یەکگرتنەوەی نزیکی لەگەل باشوور، دیارە لەئەگەری نەمانی لەشفرۆشەکانی ئەردۆگاندا لە باشوور، و رێگەخۆشکردن بۆ رزگاریی باکووری کوردستان.\n– داگیرکردنی رۆژاوا و نەوت و سەرچاوەکانی.\n– پاراستنی هیزە ئیسلامییە تێرۆریستەکان وەک سوپایەکی داگیرکاری ئیحتیاتی خۆی\n– هاودەنگیی وهاوکاریکردن لەگەل ئەمریکا بۆ رووخاندنی رژیمی سوریی و زیادکردنی دەسکەوتەکانی لە سوریا.\n– گەرانەوەی بۆ دەوری ناتۆیی و دوژمنایەتی روس و ئازادیی لە بەکارهینانی تیرۆریستە تورک و روسەکان لە کڕیمیا و ئۆکرانیا و جۆرجیا و هەر شوێنێک ئەمریکا بخوازێت\n– دروستکردنی هاوپەیمانییەکی پتەو لەگەڵ ئیسرائیل و هیزی سەهیۆنیزمی جوولەکە لە لایەکەوە هیزی سەهیۆنیزمی ئیخوانیی ئیسلامیی لە لایەکی ترەوە،\nڕاستیی خەونی ئەردۆگان، خەمی ئەردۆگان، خولیای ئەردۆگان گەرانەوەیە بۆ باوەشی ئەمریکا کە قەت لیی دوورنەکەوتٶتەوە.\nلێرەوە لە ڕوانگەی تورکیا وە رێکەوتن لەگەل ئەمریکا شتێکی چاوەڕێکراوە.\n– ئایا ئەمریکا ئەوە دەکات؟\n– ڕێگرەکان چین؟\n– سوریا بۆ کوێ دەچێ\n– [ لە بەشی داهاتوودا]


Saved by Kurdland.net Editor\nئه‌رک و خواسته‌کانی ئه‌م قۆناغه لیسته، براوه‌کان له مه‌حه‌ک ده‌دات\nله‌وانه‌یه زۆرێک له‌به‌رپرسان بیریان له‌و ئه‌رکه قورسه نه‌کردبێته‌وه که دوای ده‌ستبه‌کاربوونی په‌رله‌مانی نوێ رووبه‌روویان ده‌بێته‌وه . ئه‌وان وه‌ک روخساری هه‌میشه‌ییان له‌سه‌روبه‌ندی هه‌ڵبژاردندا سۆز و به‌ڵێنی ره‌نگاوره‌نگیان به جه‌ماوه‌ر دا‌و خه‌ڵکیان پێڕاکێشایه سه‌ر سه‌ندوقه‌کانی ده‌نگدان . له راستیشدا ده‌نگدانی ئه‌مجاره‌یان بایه‌خ و گرنگییه‌کی بێوێنه‌ی هه‌بوو . زۆربه‌ی لایه‌نه سیاسیه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی هاوپه‌یمانی کوردستانیش پشتگیری خۆیان بۆ لیستی هاوپه‌یمانی کوردستان راگه‌یاندو ده‌نگی خۆیان به‌و لیسته‌دا. هه‌رچۆنێ بوو پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن گوزه‌را، واچاوه‌ڕوانیش ده‌کرێ که لیستی هاوپه‌یمانی کوردستان ده‌نگێکی باشی بۆ درابێت و ژماره‌یه‌ک نوێنه‌ر ره‌وانه‌ی په‌رله‌مان بکات . ئیدی ئه‌رکه قورس و گرانه‌کان له‌وێوه ده‌ست پێده‌که‌ن ، قۆناغه‌که ده‌خوازێ به‌رپرسان به وردبینی دڵسۆزییه‌وه به‌ره‌و جێبه‌جێکردنی خواسته که‌ڵه‌که‌بووه‌کانی جه‌ماوه‌ر هه‌نگاو هه‌ڵبگرنه‌وه . به‌ئه‌نجام گه‌یاندنی خواسته‌کانی جه‌ماوه‌ر له‌نێو باهۆزی گۆڕانکارییه‌کانی داهاتوودا له‌گه‌ڵ ئه‌رکه‌کانی ئه‌م قۆناغه یه‌کانگیر ده‌بن ، پێویستی به مرۆڤی لێهاتوو، به ویژدان ، دڵسۆز ، راستگۆ له‌گه‌ڵ سۆز و به‌ڵێنه‌کانی ده‌بێت . شێوازی هه‌ڵسوکه‌وتی نوێنه‌رانی کورد له چوار ساڵی داهاتووی نێو په‌رله‌مانی عێراق ، ره‌فتارکردنی سه‌رکردایه‌تی کورد له‌گه‌ڵ گۆڕانکارییه‌کان و به‌ئه‌نجام گه‌یاندنی ئه‌رکه‌کانیان ، گه‌شه‌و داهاتووی ئه‌و هێزه سیاسیانه یه‌کلایی ده‌کاته‌وه و دۆزی کوردستانیش به‌ره‌و ئاقارێکی دیکه ده‌بات . بۆیه جێگه‌ی خۆیه‌تی له ده‌سپێکی کاردا باس له‌و ئه‌رکه بکه‌ین که رووبه‌رووی سه‌رکردایه‌تی کورد و نوێنه‌رانی لیستی هاوپه‌یمانی کوردستان ده‌بێته‌وه .\nیه‌که‌م : ئه‌رکی سه‌رکردایه‌تی کورد ئه‌وه‌یه پێبه‌ندی سۆز و به‌ڵێنه‌کانی خۆی بێت که به جه‌ماوه‌ری کوردستانی داوه . پێبه‌ندبوونیش به یه‌کخستنه‌وه‌ی هه‌ردوو ئیداره‌که و بنبڕکردنی گه‌نده‌ڵی و سازاندنی زه‌مینه‌ی یه‌کسانی بۆ سه‌رجه‌م وڵاتییان ده‌سته‌به‌ر ده‌بێ. بنبڕکردنی گه‌نده‌ڵی له‌سه‌ر شێوازی پێشووی پڕۆسه‌ی چاکسازی و پاکسازی به‌ڕێوه‌ناچێ . ده‌بێ ئالیه‌تێکی گونجاوی ئه‌وتۆی بۆ بدۆزرێته‌وه که بتوانێ گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تی به‌سه‌ر داموده‌زگاکانی حکومه‌تی هه‌رێم و ناوه‌نده‌کانی رێکخستندا بهێنێ .\nدووه‌م : ده‌بێ سه‌رکردیه‌تی سیاسی کورد کۆتایی به‌و هاوێرکردن و جیاکارییه بهێنێ که له‌نێوان ئه‌ندامانی حیزب و وڵاتیاندا ده‌کرێ . که‌سانی شیاو له شوێنی شیاو دابنرێن. بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و که‌سه شیاوانه نابێ ته‌نیا پشت به پله‌ی خزمایه‌تی له‌گه‌ڵ سه‌رکرده‌کان و راپۆرتی رێکخسته‌کانه‌وه ببه‌سترێ . ده‌بێ بڕوانامه و شاره‌زایی و لێهاتوویی و دڵسۆزی و رابردووی که‌سه‌کان له‌به‌رچاو بگیرێن و پۆسته‌کانی حکومه‌تیان پێ بسپێردرێ . ده‌بێ ئه‌مجاره‌یان حکومه‌ت بۆ هه‌مووان بێ . نابێ هه‌ردوو لایه‌نی پارتی دیموکراتی کوردستان و یه‌کێتیی نیشتیمانی کوردستان برابه‌ش له‌نێوان خۆیان دابه‌شی بکه‌ن و لایه‌ن و خه‌ڵکانی تێکۆشه‌ری دیکه‌ی لێ بێبه‌ش بکه‌ن .\nسێیه‌م : ئه‌رکی سه‌رکردایه‌تی کورده له دیارده‌ی هه‌ڵئاوسان بپرسێته‌وه و له‌سه‌رچاوه‌ی داهاتی به‌رپرسه‌کان بکۆڵێته‌وه . کۆکردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ت و سامانی که‌سانی حزبی و لێپرسراوه‌کان هه‌موو شێوازێکی به‌رهه‌مهێان ، بازرگانی و قازانجکردنی شێواندووه . دروستکردنی لیژنه‌ی ده‌ستپاکی له‌که‌سانی شاره‌زا و به‌ده‌ر له ئه‌ندامانی لایه‌نه ده‌سته‌ڵاتداره‌کان رێگه بۆ به‌ئه‌نجام گه‌یاندنی ئه‌و کاره خۆش ده‌کات .\nچواره‌م : ئه‌رکی سه‌رکردایه‌تی کورده به‌رنامه‌یه‌کی رۆشن بۆ داهاتووی باشووری کوردستان دابڕێژێ و نوێنه‌رانی کورد له په‌رله‌مانی عێراق به‌و به‌رنامه‌یه‌وه یاری بکات تا له‌سه‌ر بچووکترین ماف سازش نه‌که‌ن و وه‌ک جارانی پێشوو به‌سه‌ریاندا تێپه‌ڕ نه‌بێ .\nپێنجه‌م : ئه‌رکی سه‌رکردایه‌تی کورد و په‌رله‌مانتارانی کورده رێگه له پلانی هێزه تووندڕه‌وه‌کان بگرن و ره‌وشی ناوچه به‌عه‌ره‌بکراوه‌کان ئاسایی بکه‌نه‌وه . کێشه‌ی که‌رکوک و ناوچه دابڕاوه‌کانی دیکه یه‌کلایی بکه‌نه‌وه و بۆسه‌ر هه‌رێمی کوردستان بیانگێڕنه‌وه .\nهه‌ڵبه‌ت ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ی که ده‌نگی به‌و لیسته داوه خواستی تایبه‌تی هه‌یه و ده‌بێ ئه‌و خوستانه‌ش له‌به‌رچاو بگیرێن :\nیه‌که‌م : جه‌ماوه‌ر ده‌خوازێ سیسته‌می پاڵپشتی حیزبی له دامه‌زراندن هه‌ڵبگیرێ. تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ له‌ئه‌رک و مافدا یه‌کسان بن . خه‌ڵک له‌خۆڕا و به‌بێ بڕیاری دادوه‌ر نه‌گیرێن و شوێنبزر نه‌کرێن . هێزه‌کانی ئاسایش و پۆلیس بۆیان نه‌بێ هه‌ڵبکوتنه سه‌ر ماڵان ، منداڵ و ژنان زراو رژێن بکه‌ن . جه‌ماوه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دایه به خێرایی هه‌نگاوی به ژیاریکردن ده‌ست پێبکات و باره‌گای چه‌کدار و دیارده‌ی چه‌کداریی له نێو شاره‌کاندا نه‌مێنن .\nدووه‌م : جه‌ماوه‌ر ده‌خوازێ به‌زووترین کات چاره‌سه‌ری کێشه‌ی گرانی بازاڕ و نیشته‌جێبوون و کاره‌با و سووته‌مه‌نی بکرێ .\nسێیه‌م : جه‌ماوه‌ر ده‌خوازێ بواره‌کانی ئازادی راده‌ربڕین فراوانتر بکرێ و رێگه له رێپێوان و خۆپێشاندانه‌کان نه‌گیرێ و به ده‌ستی ده‌ره‌کی و تابووری پێنجه‌م تۆمه‌تباریان نه‌که‌ن .\nچواره‌م : جه‌ماوه‌ر ده‌خوازێ ئه‌و به‌رپرسانه‌ی که گه‌نده‌ڵییان کردووه و په‌ڕه‌یان پێداوه ، بناسێندرێن ، لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا بکرێ و دادگه‌یی بکرێن .\nپێنجه‌م : جه‌ماوه‌ر ده‌خوازێ له کێشه چاره‌نووسسازه‌کاندا پرسی پێبکرێ و رۆڵی فه‌رامۆش نه‌کرێ .\nهه‌روه‌ها قۆناغه‌که گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تی به‌خۆیه‌وه ده‌بینێ ، ده‌بێ فه‌رامۆش نه‌کرێن :\nیه‌که‌م : ئه‌مریکا بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌نده‌کانی و جێبه‌جێکردنی به‌رنامه‌کانی خۆی هاتۆته ناوچه‌که و رژێمی سه‌دام حوسێنی رووخاندوه . نایه‌وێ دیکتاتۆر به دیکتاتۆرێکی دیکه بگۆڕێته‌وه . ده‌بێ هه‌مووان ئه‌و راستییه بزانن ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ باهۆزی قۆناغه‌که نه‌ڕوات ، باهۆزه‌که رایده‌پێچێ و له‌سه‌ر شانۆی ده‌سته‌ڵات وه‌ده‌ری ده‌نێ .\nدووه‌م : زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌وروپا و ئه‌مریکا هه‌ست به گێژاوی عێراق ده‌که‌ن و پێکه‌وه ژیانی ئه‌و پێکهاتانه به گران و ئاسته‌م ده‌زانن. ده‌بێ سه‌رکردایه‌تی کورد و جه‌ماوه‌ری کوردستان خۆیان بۆ هه‌ر گۆڕانکاری و پێشهاتێک ئاماده بکه‌ن .\nسێیه‌م : وڵاتانی ناوچه‌که به ئاسانی له‌گه‌ڵ ره‌وتی دیموکراتیزه‌کردن و به‌رنامه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی گه‌وره ناگونجێن ، له‌وانه‌یه شه‌ڕ و تێکهه‌ڵچوونی دیکه له ناوچه‌که رووبده‌ن . ئاکامی ئه‌و شه‌ڕانه پێوێست به لێکدانه‌وه‌ی زانستی و سیاسی ده‌که‌ن و نابێ خۆمانی لێ به‌دوور بگرین .\nچواره‌م : رای گشتی نێوده‌وڵه‌تی به‌رگه‌ی نه‌هامه‌تی گه‌وره‌تر و پانوبۆڕبوونی زیاتری تیرۆر ناگرێ ، ده‌سته‌ڵاتداران ناچارده‌کرێن به دوای ده‌روازه‌ی یه‌کلاکه‌ره‌وه بۆ کێشه گڕگرتووه‌کان ، به تایبه‌تیش کێشه‌ی فه‌له‌ستین و کوردستان بگه‌ڕێن .\nپێنجه‌م : سوننه‌کان ئاماده‌نابن شیعه یان کورد فه‌رمانڕه‌وایه‌تییان بکه‌ن . ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌که بۆ یاخیبوون و سه‌رهه‌ڵدان هاوکاریان ده‌که‌ن پشتیوانییان لێ ده‌که‌ن ، له‌به‌رانبه‌ریشدا شیعه تامه‌زرۆکانی ده‌سته‌ڵات ئاماده‌نابن جارێکی دیکه ئیراده‌ی خۆیان به دیتران بسپێرنه‌وه ، کۆماری ئیسلامی ئێران و کۆمه‌ڵگه‌ی شیعه پشتیوانیان لێده‌کات . ناوچه‌که به وێنه‌ی مینی چێنراو ده‌هێڵرێته‌وه ، رێککه‌وتنێکی تۆکمه له نێوان هێز و پێکهاته‌کانی عێراق به دی نایه‌ت .\nله کۆتاییدا ده‌ڵێین : شێوازی به جێگه‌یاندنی ئه‌رکه‌کان ، چۆنیه‌تی ده‌ربڕین و مسۆگه‌رکردنی خواسته‌کان ، خوێندنه‌وه و لێکدانه‌وه‌ی راستینی گۆڕانکاری و پێشهاته‌کان داهاتووی سیاسی ئه‌و هێزانه‌ی که ده‌یانه‌وێ جڵه‌وی فه‌رمانڕه‌وایی مسۆگه‌ر بکه‌ن . له‌مه‌حه‌ک ده‌دات .


ده‌سه‌ڵاتدارانی مه‌ده‌گه‌سکه‌ر فه‌رمان به خه‌ڵـکی ده‌ده‌ن ده‌وروبه‌ری بنکه له‌شـکریـیه‌کانی یاخیبووان چۆڵ بکه‌ن\nژماره‌یه‌ک سه‌رباز پاسه‌وانی له ناوچه‌یه‌کی ئه‌نتاناناریڤۆی پایته‌ختی مه‌ده‌گه‌سکه‌ر ده‌که‌ن، پـێنجشه‌ممه 18 ی یازده‌ی 2010\nده‌سه‌ڵاتداران له وڵاتی مه‌ده‌گه‌سکه‌ر فه‌رمانی چوڵکردن و گواسته‌نه‌وه‌ی ئه هاوڵاتیـیه سیڤیلیانه‌یان داوه ئه‌وانه‌ی له نزیک ئه‌و سه‌ربازگانه‌دا ده‌ژین که ئه‌فسه‌ران و سه‌ربازانی یاخیبوو له حکومه‌تی تێدا خۆیان حه‌شارداوه.\nله‌و باره‌یه‌وه وه‌زیری به‌رگری وڵات جه‌نه‌راڵ لوسین راکۆتۆه‌مسی ده‌ڵیت، ده‌رکردنی فه‌رمانی چۆڵکردنی ئه‌و ناوچانه به مه‌به‌ستی خۆسازدان نیـیه بۆ هێرشکردنه سه‌ر ئه‌فسه‌رانی یاخیبوو له حکومه‌ت.\nناوبراو ئاماژه‌ی ئه‌وه‌شی دا هێشتا دانوستاندن له نێوان سه‌ربازانی یاخیبوو له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی سه‌رۆکی وڵات ئه‌ندرێ رایۆلینا هه‌ر به‌رده‌وامه.\nئه‌وه‌ی شایه‌نی باسه رۆژی چوارشه‌ممه‌ی رابردوو، کۆمه‌ڵێک له 20 ئه‌فسه‌ری له‌شکری له کۆنفرانسێکی هه‌واڵیدا ڕایانگه‌یاند حکومه‌ت هه‌ڵوه‌شاوه‌ته‌وه و هه‌روه‌ها ئه‌نجومه‌نێکی سه‌ربازی به‌رپرسیارێتی کاروباری وڵات ده‌گرێته ئه‌ستۆ. به‌ڵام له کۆتایی هه‌مان ئه‌و رۆژه‌دا ئاشکرابوو ئه‌فسه‌رانی یاخیبوو کۆنتڕۆڵی هیج داموده‌زگایه‌کی حکومه‌تیان نه‌کردبوو.\nهاوکات سه‌رۆکی مه‌ده‌گه‌سکه‌ر " رایۆلینا و هه‌روه‌ها که‌مێلی ڤیتاڵ" سه‌ره‌ک وه‌زیرانی وڵات په‌یمانیان داوه له دژی یاخیبووان ڕێوشوێنی توند بگرنه‌به‌ر.\nئه‌وه‌ی جێی ئاماژه‌یه به‌رپابوونی کاری توندوتیژی له هه‌مان ئه‌و رۆژه‌دا بوو که ده‌نگدان بۆ ده‌ستورێکی نوێی وڵاتی تێدا سازکرا، ئه‌گه‌ر ده‌ستوره‌که په‌سه‌ند بکرێت ئه‌وا توانای سه‌رۆکی هه‌نوکه به‌ڕێز " رایۆلینا " له ده‌سه‌ڵاتدا پته‌و ده‌کات. ناوبراو له میانه‌ی کوده‌تایه‌کی ساڵی رابردوودا ده‌سه‌ڵاتی سه‌رۆکایه‌تی مه‌ده‌گه‌سکه‌ری گرته ده‌ست.


باڵوێزخانەی سۆڤییەت گوێیان لە ئاخاوتنە تەلەفۆنییەکانی سڤێتلانا دەگرت\nسه‌عات نزیكه‌ى 10ى شه‌و، سڤێتلانا به هاوڕێیه‌تیى ژۆزێفی كوڕى و لیل گۆڵدنى هاوڕێی و كاسیرۆفاى كارمه‌ندى وه‌زاره‌تى كاروبارى ده‌ره‌وه، به‌ره‌و فڕۆكه‌خانه به‌ڕێ كه‌وت. بە ئۆتۆمبێله‌كه‌ى ئه‌وانى بۆ فڕۆكه‌خانه ده‌برد، هه‌مووان مات و بێ ده‌نگ بوون. له‌نێو فڕۆكه‌خانه‌دا، سڤێتلانا به په‌له به‌ره‌و ئه‌و به‌شه جیایه رۆیی كه بۆ (گه‌شتیارانى ده‌ره‌وه‌ى وڵات) تەرخان کراوه. ئه‌و ته‌نانه‌ت پێڕانه‌گه‌یشت ماڵئاوایی له ژۆزێف بكات و له باوه‌شی بگرێ، له‌كاتێكدا هێشتا له دایكى دڵگران و تووڕه بوو. ته‌نیا توانى له‌ودیو دیواره شووشه‌ییه‌كه‌وه، له رووخسارى خه‌مداگرتووى كوڕه‌كه‌ى رابمێنێ. چاره‌نووس وای دانابوو، ئه‌مه دوا بینینى رووخسارى كوڕه‌كه‌ى بێ، هه‌تا 18 ساڵ دواتر.\nژۆزێف دواى ماوه‌یه‌ك گوتى: "من وه‌كوو خۆم، هه‌ر وێنا و مه‌زه‌نده‌ى ئه‌وه‌شم نه‌ده‌كرد، كه ئاكام و سه‌ره‌نجامى ئه‌و سه‌فه‌ره‌ى دایكم چۆن ده‌بێ".\nكه‌مێك دواتر، سڤێتلانا له‌گه‌ڵ خاتوو كاسیرۆفا له‌نێو فڕۆكه‌دا بوون. هاته‌وه بیری (سینگ) هه‌میشه ئه‌و به‌ڵێنه‌ى بۆ دووپات ده‌كرده‌وه كه رۆژێك دادێ سڤێتلانا بۆ بینینى زێد و گونده جوانه‌كه‌ى ده‌باته كالاكانكار. ئه‌وه هه‌مان ئه‌و به‌ڵێنه بوو خه‌ریك بوو ده‌هاته دی، به‌ڵام چاره‌نووس به‌م شێوه‌یه‌ى رێكخست، قوتووى پڕ له خۆڵه‌مێشی ته‌رمى سینگ له‌نێو فڕۆكه‌یه‌كدا كه به‌ره‌و هیندستان به‌ڕێوه‌یه، له‌ته‌نیشتیدا بوو، هه‌ر ده‌تگوت خودى سینگه له پاڵى، شانبه‌شانى دانیشتووه و ئێسته بۆ ئه‌و گه‌شته‌ى ده‌بات كه هه‌میشه به‌ڵێنى پێ ده‌دا. سڤێتلانا سه‌رى له‌و گه‌مه‌یه‌ى رۆژگار ده‌رنه‌ده‌چوو، كه ئه‌و كچی ستالینه، یان موڵكى حكوومه‌تى سۆڤیه‌ته، هه‌ر ئاوها كه ئه‌و به ده‌روونێكى خه‌مداگرتووى پڕ له حه‌سره‌ته‌وه ده‌یگوت: "رێگه‌یان پێ نه‌دا له‌گه‌ڵ سینگ كاتێك كه زیندوو بوو، گه‌شت بۆ هیندستان بكات، به‌ڵام ئێسته كه سینگ مردووه، رێگه‌ى پێ ده‌ده‌ن خۆڵه‌مێشی ته‌رمه‌كه‌ى بگه‌ڕێنێته‌وه هیندستان“.\nله 20/12 سڤێتلانا و كارمه‌ندی چاودێریكردنى، خاتوو كاسیرۆفا له پلیكانه‌كانى فڕۆكه دابه‌زین و له‌نێو فڕۆكه‌خانه‌ى دێلهى له هیندستان، سرۆڤ، به‌رپرسی دووه‌مى باڵوێزخانه‌ى سۆڤیه‌ت له هیندستان و دوو كارمه‌ندى دیكه‌ى هاوڕێیانى بینى، چاوه‌ڕێیان ده‌كرد بۆ پێشوازیكردن و به‌خێرهێنانیان.\nئه‌وان زۆر به‌خێرایی سڤێتلانایان له فڕۆكه‌خانه برده ده‌رێ، به‌رله‌وه‌ى رۆژنامه‌نووسان و كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندنی هیندى به هاتنى بزانن. كارمه‌نده تایبه‌ته‌كان، ده‌ستبه‌جێ په‌ساپۆرت و ڤیزا و تكتى فڕۆكه‌یان له سڤێتلانا وه‌رگرت.\nهه‌رچه‌نده سڤێتلانا پێشتر وای دانابوو له ماڵى (دینیش سینگ) بحه‌وێته‌وه، به‌ڵام كارمه‌نده‌كانى باڵوێزخانه‌ى سۆڤیه‌ت ئه‌ویان راپێچی ئه‌و میوانخانه‌یه كرد، كه له‌ناو گۆڕه‌پانى باڵوێزخانه‌كه‌یان كه ده‌كه‌وته ناوه‌ندی شارى دێلهى و پێیان گوت ئه‌مه شوێنى حه‌وانه‌وه‌یه‌تى، هه‌تا لێره بێ.\nئه‌و ژووره‌ى بۆ ئه‌ویان ته‌رخان كردبوو، بێجگه له سیسه‌مى خه‌و و كورسییه‌ك، هیچی دیكه‌ى تێدا نه‌بوو. ژووره‌كه‌یان له هه‌موو شتێ خاڵى و پاك كردبووه‌وه، ته‌نانه‌ت وایه‌رى ته‌له‌فۆنیشیان له پلاكه‌كه ده‌رهێنابوو. سڤێتلانا بۆ ته‌له‌فۆنكردنێك ده‌بوو بچێته باڵه‌خانه‌ى باڵوێزخانه كه به‌ته‌نیشت باڵه‌خانه‌ى میوانخانه‌كه‌وه بوو، چونكه له‌وێ له كاتى ته‌له‌فۆنكردنیدا گوێیان لە ئاخاوتنەکانی دەگرت.\n(به‌ندیكتۆف) باڵوێزی یه‌كێتیى سۆڤیه‌ت له هیندستان، له‌و رۆژەیدا بۆ ئه‌نجامدانى كارێك چووبووه شارێكى دیكه و له دێلهى نه‌بوو، بۆیه سڤێتلانایان برده لاى (نیكۆلاى ئه‌سمیرنۆف) به‌رپرسی رامیاریى باڵوێزخانه، بۆ ئه‌وه‌ى چاوى پێ بكه‌وێ. خوانى به‌یانى له ژوورى چێشتخواردنى باڵوێزخانه به‌سه‌ر مێزێكه‌وه راخرابوو. بوتڵێكى گه‌وره‌ى كۆنیاكیش له‌سه‌ر مێزه‌كه دانرابوو. به‌رپرسی رامیارى، دوو- سێ جار پێكه‌كه‌ى تێكرده‌وه، گوتى: "با به یادى به‌ڕێز براجیش سینگ، پیاوه زۆر خۆشه‌ویسته‌كه بخۆینه‌وه". پاشان به سڤێتلانایان گوت، خشته‌ى سه‌ردانه‌كه‌ى بۆ هیندستان گۆڕانكاریى به‌سه‌ردا هاتووه. بارودۆخ له دێلهی ناسه‌قامگیر بوو. هه‌ڵبژاردن له مانگى شوباتدا ئه‌نجام ده‌درا. به‌ره‌ى ئۆپۆزسیۆن، به‌تایبه‌ت حزبی ده‌سته‌ڕاستى (ئێسفاتانترا) به‌نیازى هێرش و په‌لاماردانى حكوومه‌ته سۆسیالیستییه‌كه‌ى خاتوو (ئه‌ندێرا گاندى) بوو. بۆیه چوونى سڤێتلانا بۆ ناو گوندى كالاكانكار، كارێكى ئاقڵانه نه‌بوو. باڵوێزخانه بڕیارى دابوو، به خۆى رێوڕه‌سمێكى فه‌رمى و شكۆدار بۆ رێزلێنان له به‌ڕێز سینگ رێك بخات و دواتر خۆڵه‌مێشی ته‌رمه‌كه‌ى ئه‌و، له‌لایه‌ن برازاكه‌یه‌وه ببرێته‌وه گوند و زێده‌كه‌ى خۆى.\nئه‌سمیرنۆف گوتى: ”خاتوو كاسیرۆفا ئه‌ركى ئه‌وه‌ى پێ سپێردراوه، بۆ شت كڕین و بینینى دیمه‌نه دڵڕفێن و جوانه‌كانى دێلهی هاوڕێیه‌تیى سڤێتلانا بكات بۆ ناو شار، چونكه خاتوو كاسیرۆفا سه‌رجه‌م فرۆشگا و شوێنه خۆشه‌كانى دێلهى به‌باشی شاره‌زا بوو“.\nبێ گومان رێگه به سڤێتلانا درابوو سه‌ردانى مینیۆمێنتى مێژوویی (تاج مه‌حه‌ل)یش بكات. به‌ڵام ده‌بوو دواى دیدار و بازاڕكردنى له‌ناو شار، بگه‌ڕێته‌وه میوانخانه‌كه و له‌نێو حه‌وشه‌ى باڵوێزخانه‌كه‌دا بمێنێته‌وه.\nئه‌سمیرنۆف ئه‌وه‌شی گوت، دینیش سینگ و (تی. ئێن. كانۆل) له دۆستانى سۆڤیه‌ت ئه‌ژمار ده‌كرێن، به‌ڵام سڤێتلانا له میوانخانه‌ى باڵوێزخانه ئاسووده‌تر ده‌بێ، نه‌ك له ماڵى سینگ یان كانۆل، به‌ڵام له راستیدا ستافی باڵوێزخانه‌ى سۆڤیه‌ت له دێلهى متمانه‌یه‌كى ته‌واویان به كانۆل نه‌بوو. ئه‌و به بنپێكردن و پێشێلكردنى رێسا و رێنماییه‌كانى په‌یوه‌ست به دیپلۆماته بیانییه‌كان، بووبووه هۆكارى تووڕه‌بوونى مۆسكۆ. به‌پێی ئه‌و رێنماییانه، گه‌شت و چوونى دیپلۆماته بیانییه‌كان بۆ ده‌رێی ئه‌و سنووره رێپێدراوە، كه له مۆسكۆوه هه‌تا 40 كیلۆمه‌تر درێژ ده‌بێته‌وه، یاساغ و قه‌ده‌غه‌یه، كه‌چی كانۆل میوانه بیانییه‌كانى بردبوو بۆ بینینى مه‌زارى (پاسترناك) له پردلكینۆ، كه ده‌كه‌وته ده‌ره‌وه‌ى ناوچه‌ى رێپێدراو بۆ دیپلۆماته‌كان. له رۆژى چوارى كانوونى دووه‌مدا، فڕۆكه‌یه‌ك له دێلهى هه‌ڵده‌ستا به‌ره‌و مۆسكۆ، هه‌تا ئه‌و رۆژه‌یش كه ده‌یكرده دوو هه‌فته‌ى تر، سڤێتلانا ده‌رفه‌تى له‌به‌رده‌مدا بوو تێر به دڵى خۆى له‌ناو دێلهیدا بگه‌ڕێ و بسووڕێته‌وه و به باشی پشوو بدات.\nدانیشتنى شه‌وى رابردوو له‌ناو فڕۆكه‌كه‌ى مۆسكۆ به‌ره‌و دێلهى، سڤێتلاناى ماندوو كردبوو. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا خۆى به باشی ساز و ته‌یار كردبوو بۆ چه‌قه‌چه‌ق و زۆربێژییه‌كى بێزاركه‌ر له‌گه‌ڵ به‌رپرسانى باڵوێزخانه‌ى سۆڤیه‌ت له دێلهى. ئه‌و گوتى، له نیشته‌جێكردنى له میوانخانه‌ى باڵوێزخانه‌ى وڵاته‌كه‌ى تا ئه‌و رۆژه‌ى له دێلهیدا ده‌مێنێته‌وه، هیچ كێشه‌یه‌كى نییه، به‌ڵام ته‌نیا كه‌سێك كه بتوانێ خۆڵه‌مێشی ته‌رمى مێرده‌كه‌ى بباته‌وه كالاكانكار خودی ئه‌وه، نه هیچ كه‌سێكی تر. بڕیار وابوو ئه‌و میوانى دینیش سینگ و سوریش سینگ بێ، كه هاوڕێی كۆنى ماڵباتى جه‌واهیر لال نه‌هرۆ (سه‌رۆك وه‌زیرانى پێشترى هیندستان) و ئه‌ندێرا گاندى بوون. ئه‌سمیرۆنۆف له‌دواى كۆبوونه‌وه‌یه‌كى دوور و درێژ، رۆژى دواتر سڤێتلاناى ئاگادار كرده‌وه كه ده‌توانێ بچێته كالاكانكار، به‌مه‌رجێ چوونى بۆ ئه‌و گونده به نهێنى بهێڵێته‌وه و خۆى به‌دوور بگرێ له هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌نووسان و كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندن، خاتوو كاسیرۆفاش له‌و سه‌فه‌ره‌یدا هاوڕێیه‌تیى بكات و لێی دانه‌بڕێ. ئه‌و به‌هه‌رحاڵ، ده‌بوو رۆژى چوارى كانوونى دووه‌م بگه‌ڕێته‌وه مۆسكۆ.


نەتەوە یەکگرتووەکان ژمارەی چەکدارانی داعش ڕادەگەیەنێت\nBasnews 11/02/2019 - 20:02 بڵاوکراوەتەوە لە جیهان\nجێگری ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە ھاوکات سەرۆکی بەشی نەھێشتنی تیرۆرە، ڕایگەیاند، یەدەگی پارەی داعش لەنێوان ٥٠ تا ٣٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییە.\nڤلادمیر فۆرۆنکۆڤ، جێگری ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕایگەیاند: "داعش تەنھا ٥٠ تا ٣٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی یەدەگی ماوە". ھەروەھا ئەوەشی ئاشکرا کرد، کە لەنێو ١٤ تا ١٨ ھەزار چەکداری داعش لەعێراق و سووریا، سێ ھەزاریان بیانیین.\nئاماژەی بەوەش دا، کە مەترسیدارترین چالاکییەکان داعش لە ناوچە جیاجیاکانی جیھان لە خۆرھەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقیایە، بەتایبەت لە باکوور و خۆرئاوا و خۆرھەڵاتی ئەفریقیا تا ئەورووپا و ناوەڕاست و باشووری ئاسیا و باشووری خۆرھەڵاتی ئاسیا.\nباسی لەوەش کرد، کە سەرباری ئەوەی داعش ناوچەیەکی زۆری دەسەڵاتەکانی لەگەڵ سەرچاوەکانی داھتی لەدەست داوە، بەڵام بەھۆی ئەوەی پابەندبوونەکانی کەم بووەتەوە، بۆیە ئەگەری ھەیە بتوانێت بەردەوامی بەچالاکییەکانی بدات.


ماڵپه‌رێ فه‌رمی ڕادوێی کوردمیکس. باشترین هه‌ڵبژارده له گۆرانی کۆن و نوێ. » KURDmix\nلوقمان سەلیم کلیپێکی نوێ بڵاودەکاتەوە\n22 ,06, 2019 KURDmix\tسه‌رنج نه‌نوسراوه\nهونەرمەندی گۆرانیبێژ لوقمان سەلیم کلیپێکی نوێ بڵاو دەکاتەوە.\nلوقمان سەلیم کلیپێکی نوێ بە ناوی هەنارە بڵاو دەکاتەوە، گۆرانیەکە بە پێشتر بە ستایڵێکی جیاواز وتراوە، بەڵام لوقمان سەلیم بە شێوازێکی نوێ وتویەتیەوە، لەلایەن دیار مەهدیەوە کاری دەرهێنانەکەی بۆ ئەنجام دراوە، بڕیارە لە جەژنی رەمەزاندا کلیپەکە بڵاو بکرێتەوە. زیاتر بخوێنه‌ره‌وه…\nبه‌شه‌کان: هاوپۆلنه‌كراو\tتاگه‌کان:\nسیریل فەتاح کلیپێکی نوێی بڵاوکردەوە\nخانمە گۆرانیبێژ “سیریل فەتاح” کلیپێکی نوێی بڵاوکردەوە.\n16ی ئەم مانگە سیریل فەتاح ڤیدیۆ کلیپێکی نوێی بە ناوی “ئازیز بەهارە” لە چەناڵی تایبەتی خۆی لە یوتیوب بڵاوکردەوە، تیایدا سیریل فەتاح بە شێوازێکی جیاواز دەردەکەوێت. زیاتر بخوێنه‌ره‌وه…\nهونەری کوردی و تێکەڵبوونی لەگەڵ بە کلتوری بیانی\n2 ,02, 2018 KURDmix\tسه‌رنج نه‌نوسراوه\nبیبه‌ر دژی ئیفلیجیە\n2 ,07, 2013 KURDmix\tسه‌رنج نه‌نوسراوه\nپاركینزن نه‌خۆشییه‌كه كه ده‌بێته هۆی شه‌له‌ل و له‌رز و كه‌مبوونه‌وه‌ی توانای كۆنترۆڵكردن و جوڵاندنی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته، ئه‌م نه‌خۆشییه ئه‌گه‌ری توشبوونی له‌گه‌ڵ زیادبوونی ته‌مه‌ندا به‌رزده‌بێته‌وه، توێژینه‌وه‌یه‌كی نوێ ده‌ریخستوه كه خواردنی توانای به‌رگری جه‌سته بۆ ئه‌و نه‌خۆشییه زیاد ده‌كات.\nبه‌شه‌کان: گشتی, نوێترین\tتاگه‌کان:


دکتۆر کەمال میراودەلی : ئەکادیمیای زمان . – WTARIKURD\nسەرەتایەک بۆ زمانناسیی ،دەنگناسیی ، دەنگسازیی ، وشەسازیی ،وشەناسیی ، رستەسازیی\nبەرگی یەکەم / سەرەتایەک بۆ زمانناسیی و زمانی کوردیی\nئەمە کتێبێکە لە پێنج بەرگدا دەربارەی زمان و رێزمانی کوردیی . بەشەکان یەک لە دوای یەک بە شێوەی [ پی . دی . ئێف ] تەنیا لە وتاریکوردا بڵاو دەکەینەوە . بۆ هەموو سایتەکان و کەسیک هەیە وەریانگرێ و سوودیان لێ وەربگرێت ، بەر مەرجەی ئاماژە بە وتاریکورد وەک سەرچاوەی یەکەمی باسەکان بکات . وتاریکورد .\nبەداخەوە تا ئێستا رێزمانیكی سیستیماتیکی زمانەکەمان نییە : واتە رێزمانێک هەموو بەش و بوارەکانی زمان ( دەنگ ، فۆنیم ، مۆرفیم ، وشە ، پێریزە ( گرێ ) ، رستە ، مانا) وەک هەموویەکی یەکتر تەواوکەر سەرنج بدات. لەم رۆژانەدا سەرنجی ( رێزمانی ئاخاوتنی کوردی) کۆڕی زانیاری کوردی حەفتاکانم دایەوە . دیارە مرۆ دەبێ پێزانینی بۆ ئەرک و رەنج و ئامانجی بنیاتنەری ئەو گرۆیە دڵسۆزە هەبێت . لە سنووری توانستی خۆیان هەوڵیان داوە چەند سەرەتایەکی گرنگ بۆ زمانەوانی و بەتایبەتی رێزمانی کوردیی دابمەزرێنن. بەلام بەداخەوە کەم ( زانستی زمان ) یان با بڵێین ( زانستی زمانی نۆدەم ) ی تێدایە . مامۆستای گەورە مەسعود محەممەد گومانی نییە زمانزانێکی گەورەو بێ هاوتایە ، بەڵام زمانناس نییە بە مانا زانستییەکەی . ئەو بە شارەزایی سەلیقەیی و مەزندەی خۆیی هەوڵی لێکدانەوەی چەند لایەن و کێشەیەکی گرنگی زمانەکەمان دەدات . باشترین کاری لەم مەیدانەدا کتێبی : زاراوەسازیی پێوانەیە “، کە گەنجینەیەکی لێکدانەوەی زمانەکەمانە . بەلام بە پێی میتۆدە دامەزراوەکانی زمانناسیی هاودەم ئەم کارەی نەکردووە . راستیی میتۆدی زانستیی لە نووسینەکانیدا هەر نییە.\nزمانناسیی تەنیا لە ئەنجامی زمانزانییەوە دروست نابێت بەڵکو لە ئەنجامی لێکدانی ئەمەدا لەگەڵ لکە دامەزراوەکانی زانستی پێشکەوتووی زمان لە جیهاندا لە\nدەنگناسیی (فۆنۆلۆجی) و\nدەنگسازیی (فۆنۆمیکس) و\nوشەسازیی (مۆرفۆلۆجی) و\nوشەناسیی (لێکسیکۆلۆجی) و\nرستەسازیی (سینتاکس، گرامەر) و\nماناسازیی (سیمانتیکس) و\nوشەکاریی ( پراگماتیکس ) و ئینجا فەلسەفەی زمان ، خۆی پێدەگەیەنێت .\nرەنگە بەلای زۆربەی خوێنەرانی کورد تەنانەت زمانناسانیشەوە ریزکردنی ئەم لکە زانستانەی زمانناسیی بەو شێوەی سەرەوە هیچ سەرنج رانەکێشێت و بایەخێکی بۆ دانەنێت. ئەمەش بەداخەوە کارەساتی نەبوونی پاشخان و نەریت و خولیاو روانگەو تێگەیشتن و بۆچوونی زانستیی لە هەموو بوارەکانی ژیان و رێکخستن و زانینی کوردەوارییماندا نیشان دەدات. جارێ دەبێ شانازیی بکەین کە زمانەکەمان ئەوەندە دەوڵەمەندو بنسازو جێگیرە، کە زاراوەی پڕ بە پێستمان بۆ هەموو ئەو بوارە لێکجیایانەی زانستی زمان بە شیوەیەکی ئاوا خۆڕسک و رەسەن و لە هەمان کاتدا کۆبەندیی ( سیستماتیکی ) ، بە دەستەوە دەدات کە زۆر وردەکارانەتر لە زمانانی تر جیاوازی نێوان لکە زانستەکانی زمانناسیی دەردەبرێت . لە بەشی یەکەمی ئەم کتێبەدا پێناسەی روونی هەر یەک لەم زاراوانە دەکەین .\nبەڵام ئەمە تەنیا سەرەتایە : سەختیی ئەرکەکە لەو میتۆدە دایە کە ئەم پۆلینکردنەی بەشەکانی زمان دەیکەن بە پێویستییەکی ناچاری . وەک وتم زمانناسیی کوردیی تەنیا ئەو کاتە ئەنجام دەدرێت کە بتوانین روانگەیەکی کۆیی ( هەموویی ، هۆلیستیک ) بۆ لێکدانەوەی زمان رەچاوبکەین کە هەموو ئەم گۆشە نیگایانە بگرێتە خۆی . بێگومان ئەوە رەخنەیەکی رەوا نییە کە بڵێین بۆچی ( کۆڕی زانیاری ) حەفتاکان ئەم کارەی نەکردووە. زانستەکانی زمان هەمیشە لە گۆڕان و پێشکەوتندان ، ئەوەی ئەمڕۆ بۆ من هەیە بۆ ئەوان نەلواوە . بەڵام هێشتا زمانناسیی نوێ لە ئەوروپادا مێژوویەکی دوورو درێژیی هەیەو هەر لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەوە پرسەکانی دەنگناسیی و مۆرفۆلۆجی و سینتاکس سەریان هەڵداوە . لە بیستەکانەوە ڕێزمانی شیکردنەوەی بنەسازیی ( ستراکتوریی ) بنیاتنراو لە سەر تیۆرییەکانی زمانناسی سوێسری ‘ فێردیناند دی سۆسیە’ Ferdinand de Saussure بە شیوەیەکی سەرنجڕاکێش هاتە ئاراوە. یەکەمجار کتێبەکەی سۆسیە [ کۆرسێک لە زمانەوانی گشتی ] Cours de linguistique générale دوای مردنی خۆی لە سالی ١٩١٦ دا بڵاو کرایەو چۆمسکی – ش کتێبە گرنگەکانی لە سەر زمان و سینتاکس لە ١٩٥٧ و ١٩٦٥ دا بڵاوکردنەوە .\nبۆ خوێندنەوەی تەواوی بابەتەکە کلیک بکەرە سەر .. رێزمانی بنچینەیی کوردیی-بەشی یەکەم\nدەرسیم دیبەگەیی : چەند تێبینییەک لەسەر سەروەریەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ڕۆژگارە سەختەکانی گەلی کورددا .


گۆڕان: بڕیارەكەی ئەنجومەنی دادوەری شەرعیەتدانە بەساختەكارییەكەی 30ی ئەیلول\n07:58 - 30/10/2018\nگۆڕان: ئەنجومەنی دادوەری سەربەخۆی نەبوو لەبڕیاری پەسەندكردنی ئەنجامی هەڵبژاردن\nیەكگرتوی ئیسلامی: سەربەخۆی ئەنجومەنی دادوەری لەژێر پرسیاردایە\nیەكگرتوی ئیسلامی: ئەنجومەنی دادوەری خۆی پێویستی بەچاكسازییە\nكۆمەڵی ئیسلامی: ئەگەر ئەنجومەنی دادوەری بڕیارێكی عادلانەی بدایە ئەنجامەكان دەگۆڕان\nسێ لایەنی سیاسی هەرێمی كوردستان بڕیارەكەی ئەنجومەنی دادوەری ڕەتدەكەنەوە، بزوتنەوەی گۆڕان دەڵێت: بریارەكەی ئەنجومەنی دادوەری شەرعیەتدانە بەتەزویرەكەی 30 ی ئەیلول یەكگرتوی ئیسلامی دەڵێت ئەنجومەنی دادوەری سەربەخۆبونی خۆی خستە ژێر پرسیارەوە كۆمەڵی ئیسلامیش پێیوایە ئەگەر ئەنجومەنی دادوەری بڕیارێكی عادیلانەی بدایە ئەنجامەكان دەگۆڕان.\nدوای تێپەڕبونی یەك مانگی تەواو بەسەر ئەنجامی هەڵبژاردنە پەرلەمانیەكەی كوردستاندا‌و پاش تۆماركردنی هەزارو چل و پێنج سكاڵای لایەنە سیایەكان و لەدوای خستنەڕووی دەیان بەڵگەی ساختەكاری، دوای كۆمسیۆن، ئەنجومەنی دادوەریش ئەنجامەكەی پەسەند كرد.\n3 لایەنی سیاسی كە لە هەڵبژاردنی 30 ئەیلولدا ساختەكارییان بەرامبەر كراوە‌و سكاڵاشیان تۆماركرد، ناڕازیی و نیگەرانن لەبڕیارەكە.\nبزوتنەوەی گۆڕان سەرباری رەتكردنەوەی ئەنجامەكە دەشڵێت بڕیارەكەی ئەنجومەنی دادوەری شەرعیەتدانە بەتەزویرەكەی 30 ئەیلول.\nیەكگرتو و كۆمەڵی ئیسلامی كوردستان كە پێشتر ئەنجامی هەڵبژاردنیان ڕەتكردەوە، هەمان هەڵوێستیان لەسەر بڕیارەكەی ئەنجومەنی دادوەری هەیە‌و بڕیارەكە بە نادادگەرانە ناودەبەن و پێیانوایە ئەنجومەنەكە لەژێر پرسیاردایە‌و بێلایەنی نەپاراستووە.\nتێپەڕاندنی ئەنجامی هەڵبژاردنە پەرلەمانیەكەی كوردستان بە خواست و ویستی یەكێتی و پارتی، سەلمێنەری ئەو راستیەیەكە ئامانج لە بەردەوامی ساختەچێتی لەپرۆسەی هەڵبژاردندا بێبەهاكردنی خەبات مەدەنیە چونكە تاكە چەك بەدەست خەڵكەوە مابێت بۆگۆڕانكاری هەڵبژاردنە.


پۆل:پەڕە تەواوپارێزراوەکانی ویکیپیدیا - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nپۆل:پەڕە تەواوپارێزراوەکانی ویکیپیدیا\nپەڕەکانی ناو ئەم پۆلە ڕەوانەت دەکەن بۆ ئەو ژێرپۆلانەی کە کاریان پێکراوە. لەوانەیە ئەم پۆلە زۆرجار پێویستی بە چاودێری بێت بۆ خۆلادان لە زۆر گەورەبوون. بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ پێویستە پەڕەی زۆر کەمی تێدابێت، ئەگەر ھیچی تێدا نەبێت، زۆرجار ژێرپۆلەکانی تێدایە.\nئەمە پۆلێکی ڕاگرتنە. بۆ ڕاگرتنی پرۆژەی ویکیپیدیا بەکارھاتووە و بەشێک نییە لە ئینسایکڵۆپیدیاکە. ئەو پەڕانە دەگرێتەوە کە وتار نین، یان وتارەکان بەپێی حاڵەت نەوەک بابەت دەکاتە گرووپ. ئەم پۆلە مەخە ناو پۆلەکانی ناوەڕۆک.\nئەمە پۆلێکی شاردراوەیە. لەسەر پەڕە ئەندامەکانی پیشان نادرێت مەگەر ھەڵبژاردەی بەکارھێنەریی گونجاو 'پۆلە شاردراوەکان نیشان بدە' ھەڵبژێردرابێت.\nئەمە پۆلێکی شوێنپێ ھەڵگرتنە. پێڕستێک لە پەڕەکان بەشێوەیەکی سەرەکی دروست دەکات و ڕایان دەگرێت بە مەبەستی پێڕستەکە خۆی. پەڕەکان بەھۆی داڕێژەکانەوە بۆ پۆلی شوێنپێ ھەڵگرتنەکە زیادکراون.\nوەسف: ئەم پۆلە و ژێرپۆلەکانی پەڕە تەواوپارێزراوەکان دەگرنە خۆیان. تەواو پارێزراو پەڕەیەک لە دەستکاریکردن (بێجگە لە بەڕێوەبەران) قەدەغە دەکات.\nپێرست: بەرزترین ٠-٩ ئ ا ب پ ت ج چ ح خ د ر ڕ ز ژ س ش ع غ ف ڤ ق ک ل ڵ م ن و ۆ ھ ه ی ێ\n* # ٠ ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩ • ئ ئئ ئێ ئس ئت ئا • ا ائ اێ اس ات اا • ب بئ بێ بس بت با • پ پئ پێ پس پت پا • ت تئ تێ تس تت تا • ج جئ جێ جس جت جا • چ چئ چێ چس چت چا • ح حئ حێ حس حت حا • خ خئ خێ خس خت خا • د دئ دێ دس دت دا • ر رئ رێ رس رت را • ڕ ڕئ ڕێ ڕس ڕت ڕا • ز زئ زێ زس زت زا • ژ ژئ ژێ ژس ژت ژا • س سئ سێ سس ست سا • ش شئ شێ شس شت شا • ع عئ عێ عس عت عا • غ غئ غێ غس غت غا • ف فئ فێ فس فت فا • ڤ ڤئ ڤێ ڤس ڤت ڤا • ق قئ قێ قس قت قا • ک کئ کێ کس کت کا • ل لئ لێ لس لت لا • ڵ ڵئ ڵێ ڵس ڵت ڵا • م مئ مێ مس مت ما • ن نئ نێ نس نت نا • و وئ وێ وس وت وا • ۆ ۆئ ۆێ ۆس ۆت ۆا • ھ ھئ ھێ ھس ھت ھا • ه هئ هێ هس هت ها • ی یئ یێ یس یت یا • ێ ێئ ێێ ێس ێت ێا\nپەڕەکانی پۆلی «پەڕە تەواوپارێزراوەکانی ویکیپیدیا»\n٢٠٠ پەڕەی ژێرەوە لەم پۆلەدان، لە سەرجەم ١٬٢٨٥ پەڕە.\n(پەڕەی پێشوو) (پەڕەی دواتر)\nداڕێژە:ئاگاداریی پێشنیاری سڕینەوە\nداڕێژە:بۆکسی تۆپی پێ\nداڕێژە:بەستەری پی دی ئێف\nداڕێژە:بەشەکانی تری ویکیپیدیا\nداڕێژە:بەکارھێنانی تەختەکلیلی ستاندارد\nداڕێژە:پاڵاوتنی وتاری باش\nداڕێژە:پاڵاوتنی وتاری ھەڵبژێردراو\nداڕێژە:پاوانی گشتی-ویلایەتە یەکگرتووەکان\nداڕێژە:پەراوێزی پەڕەی دەستپێک\nداڕێژە:پەڕەی فێرکاریی ویکیپیدیا\nداڕێژە:پێڕست فراوان بکە\nویکیپیدیا:داواکردنی مافەکان/ئۆتۆو ویکی براوزر\nداڕێژە:زانیاریدانی ئامێری مۆسیقی\nداڕێژە:زانیاریدانی دیسکۆگرافیی ھونەرمەند\nداڕێژە:زانیاریدانی یاریزانی تۆپی پێ\nداڕێژە:زانیاریدانی یانەی تۆپی پێ\nداڕێژە:زمان لەگەڵ ناو\nداڕێژە:ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن\nداڕێژە:ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن\nداڕێژە:ساڵی لەدایکبوون و تەمەن\nداڕێژە:سەرپەڕەی دوایین گۆڕانکارییەکان\nداڕێژە:سەرەتای بۆکسی بەکارھێنەر\nویکیپیدیا:سیاسەتەکانی وتاری باش\nداڕێژە:کۆتایی بۆکسی بەکارھێنەر\nداڕێژە:نیشانی پاسدەری خۆگەڕ\nداڕێژە:نیشانی وتاری باش\nداڕێژە:نیشانی وتاری ھەڵبژێردراو\nداڕێژە:وتاری سەرەکیی پۆل\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=پۆل:پەڕە_تەواوپارێزراوەکانی_ویکیپیدیا&oldid=664507»\nدواجار لە ٢١:٣٦ی ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٠ دەستکاری کراوە\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٢١:٣٦ی ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.