Diplomatic Magazine | ئاوی سنە بۆچی پیسبووە؟\nئەم ڕاپۆرتە توێژینەوەییە بەرهەمی گفتوگۆ لەگەڵ چەند پسپۆڕ و چالاکی بواری ژینگە لە پارێزگای سنەی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە کە پەردە لەسەر گرفتی سەرەکی لە بەڕێوەبردنی کەرتی ئاو، واتە گەندەڵی بێ‌ئەوپەڕی ئەو کەرتەی کە دەبێ ئاوی خاوێن بۆ خواردنەوە دابین بکات، هەڵدەداتەوە.\nلە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، سەرنج و هەستیاریی گشتی سەبارەت بە ژینگەی کوردستان زیاتر بووە کە لە چالاکیی خۆبەخشانەی دەیان ڕێکخراوی ژینگەیی لە شارە جۆراوجۆرەکاندا خۆی پیشان دەدات. تاکوو ئێستا، بەشی زۆری ئەم چالاکییانە سەرنجیان لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی ئاگرکەوتنەوە بەرفراوانەکانی زاگرۆس، خاوێنکردنەوەی دەریاچە، گۆماو و ڕووبارەکان، چاندنی دارودرەخت و پێشگرتن لە ڕاوی بێئەژماری ئاژەڵ و باڵندەکان بووە. ئێستە بەڵام گرفتێکی دیکە ڕووبەڕووی چەند شاری کوردستان بووەتەوە: پیسبوونی ئاوی خواردنەوە، بابەتێک کە نیگەرانی و دڵەڕاوکێی خەڵکی لێکەوتۆتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا ناوەندە پەیوەندیدارەکان نکۆڵی لێ‌دەکەن یاخود دەیخەنە ئەستۆی لایەنی‌تر.\nلە چەند مانگی ڕابردوودا لە چەندین شار و لەوانە شاری سنە، گۆڕانی کوالێتی ئاوی خواردنەوەی نێو شار، باس و خواسی زۆری لێ‌بوەتەوە کە وەڕێخستنی کەمپەینێکی ئینتەرنێتی بە زیاتر لە ٢٥ هەزار ئەندام ئەویش لە ماوەی دوو حەوتوودا، یەکێک لە کاردانەوە خۆڕسکەکان بەم بابەتە بووە. کەمپەینەکە بەم شێوەیە خۆی پێناسە کردووە: "ئەم کەمپەینە لە پێوەند بە داخوازی خەڵكی شاری سنە دەربارەی هەبوونی ئاوی خواردنەوەی تەندرووست بەمەبەستی هەناردنی ڕاستەوخۆی ئاوی بەنداوی ئازاد بۆ پاڵاوگەی سنە پێکهاتووە." هاوڵاتیانی شاری سنە لەگەڵ ئەوەدا کە متمانەی پێویستیان بە بەرپرسە پێوەندیدارەکان نییە، بەڵام ڕێگاچارەیەکی‌تریش شک نابەن و بۆیە داخوازییەکەیان ئاراستەی بەرپرسانی پارێزگاکە کردووە تاکوو ئەو کێشەیە هەرچی زووتر چارەسەر بکرێت. دۆخەکە بە شێوەیەکە کە لە ڕاپرسییەکی ئۆنلاینی ئەم کەمپەینەدا، لەسەدا ٩٧ی بەشداربووان (زیاتر لە ٧ هەزار کەس)، ناڕەزایەتی خۆیان لەمەڕ کوالێتی ئاوی خواردنەوەی شاری سنە ڕاگەیاندووە. چوونەسەرەوەی نائاسایی ڕێژەی شێرپەنجە جۆراوجۆرەکان و سستیی گورچیلە، لەبارچوونی کۆرپەلە، تێکچوونە دەمارییەکان و... زیاتر لە هەموو کاتێک ئەوانی نیگەران کردووە. بە بۆچوونی ئەوان، سیستەمی گەیاندنی ئاویی شاری گرفتی تێدایە و ئاوی پیس بابەتێک نییە کە بتوانن چاوپۆشی لێبکەن. بێهۆ نییە کە ھێنری لوفێڤر، باژێڕناسی فەڕەنسی، کۆمەڵگەی شاری بە گۆڕەپانی ڕووبەڕووبوونەوەی شێوازی نوێی سیاسەتی ڕادیکاڵ و پێشکەوتنخواز دادەنێت. مەبەستی ئەو لە مانای "ماف بەسەر شاردا" تێگەیشتن لەم پێگە ڕادیکاڵەی چەمکی هاوڵاتیبوونە بوو کە تێیدا ئەگەرچی هاوڵاتیان زۆر چالاکانە بەشدارن لە بنیاتنانی شارەکەیاندا، لێ لە مافەکانیی بێبەشن. لە ئاکامدا ئەوان بە دوای وەرگرتنەوە یانیش داواکردنی سەرەتایی مافی خۆیانەوەن بۆ ژیانێکی بەکۆمەڵی شاری. لە کاردانەوە بە بێ‌مشووری و کەمتەرخەمیی تۆڕێکی بەربڵاو لە ناوەندە حکوومییەکان، شەپۆلێک لە یەکگرتوویی هاوڵاتیان سەریهەڵداوە. خەڵک هەستیان بە زەوتکرانی مافەکانیان کردووە. بە پێی ڕاپۆرتە مەیدانییەکان و ئەو ڤیدیۆیانەی بڵاو بوونەتەوە، ئاستی پیسبوونی ئاوی شاری سنە بە ڕادەیەکە کە بە ئاسانی و بە بێ هیچ ئامرازێکی پێوانەیی تایبەت، دەتوانرێ هەست بە گۆڕانی ڕەنگ، بۆن و تامی ئاوەکە بکرێت. لە ئێستادا خەڵک یان ئاوی دەبە دەکڕن و پاشەکەوتی دەکەن یان خۆ سەردانی سەرچاوە ئاوییەکانی دەورووبەری شار دەکەن بۆ پڕکردنی دەبەکانیان و دواتر بەسەیارەکانیان دەیانهێننەوە بۆ ماڵ و یان ئەوەتا بەر لە بەکارهێنان، کەڵک لە پاڵێوە ماڵییەکان وەردەگرن، کە بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی نالەباری ئابووری بەشی هەرەزۆری خەڵک، هەر کام لەو سێ ڕێگەیەی باس کران، لە ئاستی گشتییدا، کردەیی نیین.\n-پیسبوونی ئاوەکانی سەرزەوی لە ئەنجامی بەکارهێنانی ژەهر و مەوادی کیمیاوی لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی نزیک لە بەنداوی قشڵاقدا (ناوە حکومییەکەی: بەنداوی وەحدەت) و ڕانەماڵینی پاشەڕۆکانی چواردەوری بەنداوەکە بە شێوەیەکی تەندرووست و زانستی.\n-ڕژانی ئاوەڕۆ نەپاڵێوڕاوەکانی ماڵەکان، ئاژەڵەکان و پیشەسازییەکانی زیاتر لە هەشتا شارۆچکە و گوندی دەورووبەری شاری سنە بۆ نێو بەنداوی قشلاق و لەوانەش شارۆچکەی سەراوقامیش.\n- نۆژەن نەکردنەوەی دامەزراوە و ئامێرەکانی تایبەت بە پاڵاوگەکان و سیستەمی بۆری و گەیاندنی ئاوی نێو شار کە لە ئاکامدا نیشتنی لیتاوی لێدەکەوێتەوە و دەبێتە هۆی گەشەی قەوزەکان. لە شاری سنە بە زیاتر لە نیو ملیۆن دانیشتووەوە، تەنیا دوو پاڵاوگە بوونیان هەیە؛ سیستەمی پاڵاوگەی بەنداوی قشڵاق توانای ڕاگرتنی ١٦٠ ملیۆن مەتری چوارگۆشە ئاوی هەیە. ئەم پاڵاوگەیە، کە دابینکردنی بەشی سەرەکی ئاوی خواردنەوەی شاری سنەی لە ئەستۆیە، لە دەیەی شەستی هەتاویدا درووستکراوە و چیتر وەک پێویست توانایی پاڵاوتن و پاقژکردنەوەی ئاوی نییە و لە ئەنجامدا قەوزەکان دەتوانن لە فیلتەرە لمینەکانی تێپەڕ بن. کۆی ئەم هۆکارانە ئاستی نیترات و فۆسفاتی نێو ئاوی خواردنەوەکە زیاتر دەکات کە بوار بۆ سەرهەڵدان و گەشەی زۆرجۆری جیاوازی قەوزە دەڕەخسێنێ و لەگەڵ ئەوەشدا چوونەسەرەوەی ئاستی نایترۆجینی نێو بەنداوەکە کە وەک سەرچاوەیەکی خۆراکی وایە هێندەی‌تر گەشەی قەوزەکان ئاسان دەکاتەوە. بە دانپێدانانی تۆڕی دابەشکردنی ئاویی شاری سنە، لەو نموونانەدا کە لە لایەن پسپۆڕانەوە توێژینەوەیان لەسەر کراوە، زیاتر لە ١٠٠ جۆر قەوزە دۆزراونەتەوە. زۆرینەی ناوەندە پەیوەندیدارەکان، نکۆڵی لە بوونی قەوزەکان دەکەن و نیگەرانی خەڵک بە دەنگۆیەکی نازانستی ناوزەد دەکەن. ئەوان باس لەوە دەکەن کە تێکەڵبوونی قەوزەکان بە سیستمی گەیاندنی ئاوی خواردنەوەی سنە دوورە لە ڕاستییەوە و ئەگەریش نموونەگەلێک بینرابێتن، ئەوا لەو جۆرانە بوونە کە ژەهراوی نین.\n- بەر لە هەر شتێک پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە جۆرێک لە پسپۆڕایەتی درۆیین لە بابەتی بەڕێوەبەرێتی کەرتی ئاودا بوونی هەیە. سەرنج بدەنە ناوە ڕەنگاوڕەنگەکانی ئەم ناوەندانە: جیهادی کشتوکاڵی، ڕێکخراوەی ئاوی ناوچەیی، کۆمپانیای ئاو و ئاوەڕۆی گوندی، ناوەندی تەندرووستی سنە، بنکەی تەندرووستی ژینگە، ڕێکخراوی پاراستنی ژینگە... مرۆڤ لەم هەموو ناوە سەری گێژ دەخوات و وەک بڵێیت تەنیا کەڵکێکی کە هەیانە ئەوەیە بتوانن ئەرکەکانیان لەمل خۆیان بکەنەوە و حەواڵەی یەکتری بکەن، نەک وردبوونەوە و شارەزایی لە ئەنجامدانی ئەرکەکاندا. «شارەکان لەسەر بناغەی گرێدراو بە دوانەی تەکنۆکراسی و بوروکراسی و بەکورتی لەسەر بناغەی ناوەندەکان پێکهاتوون. لەڕاستیدا، خاڵی بنەڕەتی کە ژیاری شار دژوار دەکاتەوە، دوژمنی ژیانی شارییە. لە شارۆچکە نوێیەکاندا، نیشانەکانی تەکنۆکراسی بەتەواوی هەستیان پێ‌دەکرێ؛ ئەو پەڵە زەقانە وا ئاماژەن بۆ ناکارامەیی ئەو هەوڵانەی کە لە پێناو ورووژاندنی کاروباری باژێر ئەدرێن\n- چ لە ڕێگەی نوێگەریی بیناسازی و [بە پشتبەستن بە] زانیاری و داهێنانە کولتوورییەکان و چ لە ڕێگای ژیانی هەرەوەزیی و هاوکارانەوە. هەموان دەزانن کە شارەدارییەکان چوارچێوەیەکی دەوڵەتیان هەیە-لەڕاستییدا ئەوان لە ئاستی بچووکتردا هەمان کولتووری بەڕێوەبەرێتی و دەسەڵاتدارێتی بەرهەم دەهێننەوە کە گرێدراوی ڕیزبەندییە بوروکراتیکیییەکانی دەوڵەتە. دانیشتوانی شار دەبینن کە مافە فەرمییەکانیان و هاوکات ئەو دەرفەتانەش کە بۆ بەهرەمەندبوون لەو مافانە بوویانە، ڕوو لە کەم بوونەوەیە. بەردەوام لەمەڕ بڕیارەکان و توانای بڕیاردان قسەی زۆر دەکرێت، لێ لەڕاستیدا ئەم بابەتانە لە دەستی دەسەڵاتدارەکاندا دەمێنێتەوە. لە ئاستی شارەدارییەکانیشدا ئەم قسانە لەبارەی "هێزی" زانیاری و تەکنۆلۆژیاکانی زانیارییەوە زۆر دەکردرێت.» (گۆڕانی هەسارەیی شار و لەناوچوونیی، ھێنری لوفێڤر)\n- ئەم ناوەندانە، بابەتەکەیان بە هەڵپەسێردراوی لە ئاستی "مشتومڕ لەسەر پیسبوون یا نەبوونی ئاوی خواردنەوە" ڕاگرتووە. ئەوان دەڵێن: "کوالێتی ئاوی خواردنەوەی ئەم پارێزگایە لە ئاستی ناوەندی وڵات لەسەرترە، گۆڕانی گریمانەیی کوالێتی ئاوەکە پەیوەستە بە گۆڕانی وەرز و ئاو و هەوا و جێگیرنەبوونی پلەی گەرماوە، تام و بۆنی ناخۆشی ئاوەکە سەلمێنەری ناتەندرووستی و نەشیانی ئاوەکە بۆ خواردنەوە نییە..." سەرجەمی ئەم ناوەندانە بەم قسە گشتیی و دووپاتەبووانە پێداگری دەکەن لەسەر ئەوەی کە خەڵک مافی خۆیەتی لە ئاوی سازگار و تەندروووست بەهرەمەند بێت و بۆ گەیشتن بەم ئامانجە پیرۆزەش، خۆیان وەک کۆمەڵێک خەباتکاری ماندوونەناس دەناسێنن کە بە ڕۆژ و شەو خەریکی کۆنتڕۆڵکردنی کوالێتی ئاوی خەڵکن. هەوڵ بۆ کەمبایەخ نیشاندانی ئەم گرفتە و پاساودانەوە بە ڕووکەشە زانستییەکان هێشتاکەش بەردەوامە. بۆ نموونە دەگوترێت "ئاوی ئاوەڕۆکان، توانای خۆپاڵێوی هەیە، (لە حاڵێکدا کە لە ڕێگەی بۆرییە سەرەکییەکانەوە، ئاوەڕۆی ئەم گوندانە ڕاستەوخۆ دەڕژێتە نێو بەنداوی قشڵاقەوە و دەرفەتی نووسان و تێکەڵبوون بە خاکی نابێت هەتا بەشێوەی سرووشتی بپاڵێورێت). گوندەکان لە بەنداوەکە دوورن، دانیشتوانیان کەمە، نموونەکانی ئێمە دەریدەخن کە کوالێتی ئاوەکە جێگەی ڕەزامەندییە..." تەنانەت سەرەڕای دانپێدانانی درەنگوەختی هەندێک لە ناوەندە پەیوەندیدارەکان بە تۆڕی ئاوی شاری سنەوە، هێشتاکەش مۆحسێن فەتحی نوێنەری ئەو شارە لە پەرلەمانی ئێران، نکۆڵی لە پیسبوونی ئاوی خواردنەوەی سنە دەکات و هاوڵاتیان لەم نێوەندەدا ماونەتەوە هانا بۆ کێ بەرن.\n- هەوڵ بۆ بەرجەستە کردنەوەی کەمتەرخەمی هاوڵاتیان بە پێداگرتن لەسەر بەکارهێنانی زێدەڕۆیانەی ئاو و بە تاوانبار زانینی خودی خەڵک. لە زۆر نموونەدا بە شێوازێکی منەتبارانە ڕایدەگەیەنن کە ئەوان "کۆمپانیایەکی خزمەتگوزاری زیانهێنن نەک بەهرەدەر". سەرپەرشتکارانی ئەم بەشە لە زۆر حاڵەتدا باسیان لە ڕۆڵی زیانباری دەواجین، کێڵگەکانی بەخێوکردنی مانگا، ناوەندەکانی بەخێوکردنی قەلەموون و بنکەکانی‌تری بەخێوکردنی باڵندە و لمشۆرییەکان و... کردووە و بەرپرسیارێتی ئەم کارەساتەیان خستۆتە ئەستۆی ناوەندە بچووکە نادەوڵەتییەکان.\n- سازدانی سەردانکردن بۆ میدیا و میدیاکاران (بەتایبەت سەردانە درێژماوەکان لە پاڵاوگەی سنە) و بەکارهێنانی سیاسەتی سزادان-خستنەتەماحی هەواڵنێرە پەیجۆرەکان. حاڵەتی وا ڕوویداوە کە ئەو بەرپرسەی وا چاوپێکەوتنی لەگەڵدا کراوە، پەرداخێک لە ئاوی بەنداوەکەی خواردووەتەوە و ڕووی لە هەواڵنێرەکان کردووە و وتوویەتی ئەگەر ئەم ئاوە پیس بوایە، ئایا من ئەمخواردەوە؟ فەرید کەریمی هەواڵنێری پێشووی تابناک، یەکێک لەو یەکەمین هەواڵنێرانە بوو کە لەسەر ئەم گرفتە دەستی بە بەدواداچوون و ئامادەکردنی کۆمەڵێک ڕاپۆرتی یەک لەدوای یەک کرد. ئەو بەشێک لە ساتوسەودا ڕێگەپێنەدراوەکان لە دامەزراوەی ئاوی پارێزگای سنەی لەقاو دا. دامەزراوەی ئاو بە پێدانی بەرتیل بە ماڵپەڕی تابناک لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی ڕیکلامەوە (زیاتر لە ٥٠ هێندەی نرخی ئاسایی) بووە هۆی دەرکردنی فەرید کەریمی لە لایەن ئەم ماڵپەڕە هەواڵییەوە. دوو ساڵ لەمەوبەر، پۆلیسی تایبەت بە پشکنینی فەزای ڤیرچواڵ کە سەر بە بنکەی فەرمانداریی هێزەکانی ئاسایشی پارێزگای سنەیە، فەرید کەریمی، بەڕێوەبەری سایتی تابناکی کوردستانی بۆ ڕوونکردنەوەی هەندێ بابەت، بانگ کرد و لە ئەنجامدا لەسەر کار لایان‌برد. تەنیا بەوەش نەوەستان و لە ڕێگەی چەند پارێزەرەوە، سکاڵایان لەسەر فەرید و هەر کەسێکی دیکە کە بەدواداچوونی بۆ ئەم بابەتە کردبوو، تۆمار کرد و هێشتاکەش هەر بەردەوامن. میدیاکانی‌تریش دەبێ بە ئاگادارییەوە بجووڵێنەوە و بەر لە بڵاوکردنەوەی هەرجۆرە هەواڵ و ڕاپۆرتێک، لەگەڵ ڕاوێژکارێکی یاسایی ڕاوێژ بکەن. ئەنجامی ئەم دۆخەش بووە بە خۆسانسۆرییەکی نەخوازراو. جێپێیەکانی ئەم خۆسانسۆرییە دەتوانرێ لە دۆسیەی "گڵۆڵەی ئاڵۆزکاوی ئاوی خواردنەوە"ی بڵاڤۆکی ئاگرینی ڕۆژ لە ڕێکەوتی بەفرانباری ١٣٩٨ دا، ببینرێت کە زانیارییە زانستییەکانیی، یەکێک لە کۆڵەکەکانی ئەم ڕاپۆرتەی من پێک دێنن. هەڕەشەی تۆمارکردنی سکاڵا، تەنانەت داوێنی ڕێکخراوەی زانستیی پزیشکیشی گرتووەتەوە. دەنگ و ڕەنگی پارێزگای سنە (میدیای حکوومی) کە ڕاپۆرتێکی ڕەخنەیی لەسەر ئەم گرفتە ئامادە و بڵاو کردبوویەوە، بێدەنگ کرا. بەم شێوەیە کە ڕێکخراوەی ئاو، ئارمان مێهرپەناهی، ناسراوترین پێشکەشکاری پارێزگای سنەی وێڕای پاراستنی پێگەکەی، هاوکات وەک یەکێک لە کارمەندانی ڕەسمی پەیوەندییە گشتییەکانی ئاو و ئاوەڕۆی شاری سنە دامەزراند. ئەم ڕێکخراوەیە لە درێژەدا، بوو بە سپۆنسەری سەرەکی بەرنامەی "چریکەی شەو". لە ئەنجامدا لەو کاتەوە تاکوو ئێستا هیچ ڕاپۆرتێکی ڕخنەیی لەم کەناڵەوە سەبارەت بە ئاوی خواردنەوەی شاری بڵاو نەکراوەتەوە. ناوەندە پەیوەندیدارەکان لە لێدوانە یەک لە دوای یەکەکاندا بە ئاشکرا ڕایانگەیاندووە: "ئەوەی کە میدیاکان دەبێ بیگەیەنن، قسەکانی ئێمەیە نەک هەواڵی ناڕاست و بێ بەڵگە".\n- داواکردن لە خەڵک بۆ هێوربوونەوە و پێداگری کردن لەسەر بەدواداچوون و لێکۆڵینەوەی کارناسانە: "ئەگەر کەموکوڕییەک بوونی هەبێت، ئەوا ئێمە خۆمان رایدەگەیەنین و لە زووترین کاتدا هەنگاوە یاساییە پێویستەکان هەڵدەگرین". ئەوان بەردەوام ئاماژە دەکەن بە بەڵگەنامەی ڕێکاری نەتەوەیی بۆ باشترکردنی کوالێتی ئاوی خواردنەوە و پێبەندییان پێی و دووپاتی دەکەنەوە کە "خەڵکی دلێر و خەباتکاری ئێمە مافی خۆیانە ئاوی سازگار و تەندرووست بخۆنەوە". هەڵبەت ئەم بەدواداچوونانە تەنیا بۆ کڕینەوەی کات بووە و تا ئەم ساتە هیچ ئەنجامێکی هەستپێکراوی لێنەکەوتووەتەوە و بگرە خراپ‌تریش بووە.\n- خۆدزینەوەی ناوەندەکان لە بەرپرسیارێتی و خستنەئەستۆی ئەوی دی (لەمل خۆداماڵین). بۆ نموونە هەندێک کەس و لایەن، بەڕێوەبەرایەتی شەپۆل و بەنداوی قشڵاق تاوانبار دەکەن و دەڵێن کە هیچ کۆنتڕۆڵێک بەسەر بەرزاییەکانی پشتەوەی بەنداوەکەوە بوونی نییە. بەڕێوەبەری بەنداوەکە ئەمەی قەبووڵ نییە و دەڵێ کە لە ڕۆژدا ٣ بۆ ٤ جار پاڵاوگەکە خاوێن دەکرێتەوە. هەندێکی‌تریش، پەنجەی تۆمەت ئاراستەی جیهادی کشتوکاڵی و کۆمپانیای ئاو و ئاوەڕۆی گوندیی دەکەن. ئەوانیش لە وڵامدا باسیان لەوە کردووە کە تێچووی پێویستیان بۆ پێڕاگەیشتن بە ئاوەڕۆی گوندەکان پێنەدراوە و لە ئێستادا زیاتر لە ٥٠٠ گوندی پارێزگای سنە لە خزمەتگوزارییەکانی کۆمپانیای ئاو و ئاوەڕۆی گوندیی (ئابفا) بەتەواوی بێبەشن. کۆمپانیای ئابفای پارێزگای سنە لە وەڵامی سکاڵا و گازندەکان، وێڕای ڕەتکردنەوەی ناتەندرووست بوونی ئاوی خواردنەوەی سنە، ڕایگەیاندووە کە ئەوان ئەرکەکانی خۆیان بەجێگەیاندووە و چارەسەری ئەم گرفتە پێویستی بە هەوڵی تێروتەسەلی ناوەندەکانی دیکە هەیە. بەڵام لە هەموو ئەوانە گاڵتەجاڕتر ئەوەیە کە زۆرجار روویداوە ئەم ناوەندانە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە بەردەوام لە ئاڵوگۆڕ کردنی نامەدا بن لەگەڵ یەکتری و تەنانەت دواموڵەتیان بۆ یەکدی دیاری کردووە. ئەم ناوەندانە گەلێکجار دەڵێن: "ئێمە دامەزراوەیەکی چاوەدێریکارین نەک جێبەجێکاری ئەم پڕۆژانە و چارەسەری ئەم کێشانە ناکەوێتە چوارچێوەی دەسەڵاتی ئێمەوە". ئەمە لە حاڵێکدایە کە ئەنجۆمەنە ژینگەییە خۆبەخشەکان، بە کردەوە قورسایی تەواوی ناکارامەییەکانی دەوڵەتیان لەکۆڵی خۆیان ناوە. لە بەرامبەردا وەڵامی ناوەندە حکوومییەکان چی بووە؟ هەڕەشە، قۆڵبەست‌کردن و ڕاپێچ‌کردن بەرەو زیندان! ئەوان (بۆ نموونە لە ئاگرکەوتنەوەکانی زاگرۆسدا) نەک هەر کەرەسەی پێویستی ئاگرکوژێنەوە و جلوبەرگی خۆپارێزی دژەسووتانیان نەداوە بەو چالاکە خۆبەخشانە، بەڵکوو دۆسیەی یاسایی قوورسیشیان بۆ سازداون!\n-پێکهێنانی کارگرووپی نوێ بۆ چاوەدێری بەسەر ئاوی شاری سنەدا و بەداواچوون بۆ داخوازییەکانی هاوڵاتیان و ناردنی بڕیارنامەی زۆروبۆر بۆ باقی ناوەندەکان. ئەوان بۆ ئەم گرووپە نوێیانەش داوای بودجە دەکەن. لە ڕاستیدا ناڕەزایەتی خەڵک دەبێتە بیانوویەک بۆ وەرگرتنی بودجەی زیاتر، تاکوو بە ڕواڵەت لێکۆڵینەوەی زیاتر بکرێت کە سەرلەنوێ، ئەنجامەکەی دەبێتەوە نکۆڵی کردن لەو گرفتەی لێی دەکۆڵرێتەوە. لەڕاستیدا تەواوی ئەو نموونانەی کە ئەوان ڕەتی دەکەنەوە و حاشای لێدەکەن، دەبنە بیانوویەک بۆ وەدەستخستنی بودجەی زیاتر لە ناوەندەکانی سەرەوەتر.\n- ئاماژەدان بە نەبوونی پێگە و بودجەی یاسایی پێویست بۆ ئەنجامدان و تەواوکردنی پڕۆژە گەورەکان. لەو حاڵەتانەدا کە هەواڵنێرەکە توانیبێتی بەرپرسەکان بخاتە ژێر پرسیارەوە، بەرپرسەکان ئاماژەیان بە نەبوونی پێگە و سەرمایەی پێویست و ئابڵۆقە نێونەتەوەییەکان کردووە و بڕوبیانوویان داتاشیوە لەهەمبەر خەمساردییان لە شێوازی بەڕێوەبردن و ڕێکخستنی تۆکمەی پرسی ئاو و ئاوەڕۆدا.\n-کۆنترۆڵ و نەهێشتنی هۆکارە ئالوودەکەرەکان و جێگۆڕکێی سەرچاوەی ئاوەکە لە ڕێگەی گواستنەوەی ڕاستەوخۆی ئاوی بەنداوی ئازاد بۆ پاڵاوگەکە، کە تێچووەکەی بە بودجەیەکی بگۆڕ لە نێوان ٣٠٠ تا هەزارد میلیارد تمەن دەخەمڵێنرێت. ئەم هێڵە ڕاگوێزەرە کەمتر لە ٣٠ کم لە ڕێبڕکی سەرەتای تێڕژانی ئاوەکە لە نزیک گوندی "چلگەزی" دوورە و لەوێوە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو پاڵاوگەی سنەوە. ئامادەکردنی لانیکەم نزیک بە دوو ساڵ دەخایەنێت. لە حاڵەتێکدا کە ئەم پڕۆژەیە کردەیی بکرێتەوە، بەنداوی قشڵاق ڕۆڵی لاوەکی و پاشەکەوتی دەبێت نەک سەرچاوەی سەرەکی دابینکردنی ئاو. بەنداوی قشڵاق بەنداوێکی کۆنە و پێویستە تەنیا بۆ کشتوکاڵ و پێویستییەکانی‌تری جگە لە خواردنەوە بەکاربهێنرێت. بەنداوی ئازاد، جێگرەوەی بەنداوی قشڵاق لە ئێستادا تایبەت کراوە بە بەشی کشتوکاڵی پارێزگای هەمەدان. لەگەڵ چوونەسەرەوەی ناڕەزاییەکان، پارێزگاری سنە ڕایگەیاند کە بە تەگبیر و ڕاوێژ لەگەڵ بەرپرسانی سەرەوەی دەوڵەت، بەڵێنی ئەوەی وەرگرتووە کە ٢٠ لە سەدی ئاوی بەنداوی ئازاد بە ئاوی شاری سنە زیاد بکرێت.\nکێشەکە لەوەدایە کە لە جیاتی ئەوەی ئەم ئاوە ڕەوانەی پاڵاوگەکە بکرێت، دیسانەوە دەڕژێتە نێو بەنداوی قشڵاقەوە کە خۆی ژەهراوییە، ئاکامەکەی دەبێتەوە هۆی ئەوەی کە ئەم ڕاگواستنە هیچ شتێک لە کرۆکی کێشەکە کەم ناکاتەوە.\n-پارێزگاری کردن لە بەنداو و دامەزراوە هەنووکەییەکان، پاقژکردنەوەی بەردەوام، نۆژەنکردنەوەی بەشەکانی ناوەوەی بیناکان، پۆمپاژ و مەخزەنی بەنداوەکان.\n-درووستکردنی گۆماوی تایبەت بۆ پێشگرتن لە ئاراستەکردنی ڕاستەوخۆی ئاوەڕۆکان، درووستکردنی چاڵاوی تایبەت بۆ لەناوبردنی تەندرووستیی ئاوەڕۆ و کۆکردنەوەیان و هەناردەکردنی پاشەڕۆی ئاژەڵان بۆ ناوەندە فەرمییەکانی بەرهەمهێنانی کود لەکاتی خۆیدا.\nگەشەی جوگرافیای شاری سنە بە پێی پلانە سەردەمییەکانی شارسازی و باژێڕڤانی نییە و بۆ ناوەندە سەرپەرشتکارەکانی پلانداڕێژەری باژێر، هەر پڕۆژەیەک کە بایەخی ئاڵوگۆڕ و قازانجهێنیی پێشبینیکراوی نەبێت و پارەی ختوخۆڕایی لێ دەست نەکەوێت، هیچ بەهایەکی نییە؛ تەنانەت ئەگەر بەشێک بێت لە داخوازییە هەرەسەرەتاییەکانی هاوڵاتیانیش. لەڕاستیدا گەشەی شار لە خزمەت بە پاراستنی باڵادەستی، پەراوێزخستن و چەوساندنەوەدایە. "لەوە خراپتر بەڵام ئەوەیە کە باژێرڤانی تا ئەو ڕادەیە دواکەوتنی بە خۆیەوە دیتووە کە بووە بە جۆرێک لە کتێبی پیرۆز لەناو دەسی تەکنۆکراتەکاندا".


Diplomatic Magazine | ئەنتی پارتی و پڕۆ پارتیەكان لە یاریە تازەكەی یەكێتیدا\nئەنتی پارتی و پڕۆ پارتیەكان لە یاریە تازەكەی یەكێتیدا\nكۆنگرەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان نەیتوانی كۆتایی بە دابەشكاری و فرە جەمسەری بهێنێت لەناو یەكێتیدا،بەڵكو تەنیا شێوە و فۆرمی باڵەكان و دابەشكاریەكەی گۆڕی.\nئەگەر لە پێشتردا ململانێكان لە نێوان بنەماڵەی تاڵەبانی و ئەوانی دیكەدا بوون، ئەوا كۆنگرەی چواری یەكێتی بە تەواوی ئەو ململانێیانەی هێنایە ناو بنەماڵەی تاڵەبانییەوە.\nهەروەها سیستمی هاوسەرۆكی كە لە بنەڕەتدا بەهۆی نەسازان و تەنازولنەكردنی قوتبەكانی ناو ئەو دوو بنەماڵەیە بۆ یەكتر، هاتە كایەوە.\nلە كۆنگرەی یەكێتیدا لاهور شێخ جەتگی سەركەوتوبوو لەوەدا لەڕێگەی هاندانی بنكەی جەماوەری یەكێتیەوە و بەهۆی هەڵمەتێكی گەورەوە لە سۆشیال میدیادا، هەموو نەیارە سیاسیەكانی خۆی وەك پڕۆ پارتی بناسێنێت و لەو ڕێگەیەشەوە هەموویانی دورخستەوە.\nبەڵام كێشەی گەورەی ئەمجارەی لاهور شێخ جەنگی ئەوەیە كە تازە تێدەگات ئەوەی كردی بەس نەبوو،چونكە ئەو جوڵەیەی كردی كێشەكەی بەجۆرێكی دیكە زیندووكردەوە.\nكێشەی گەورەی یەكێتی ئەوەیە كە لەناو ئەو پێكهاتە تازەیەی سەركردایەتی یەكێتیدا هەم ئەنتی پارتی و هەم پرۆ پارتی هاتۆتە ناو خودی بنەماڵەی تاڵەبانییەوە.\nبەمانایەكی دیكە ئەگەر لاهور تاڵەبانی بیەوێت لەئێستادا ڕوبەڕوی پرۆ پارتییەكانی ناو حیزبەكەی ببێتەوە ئەوا دەبێت روبەڕووی ئامۆزاكانی ببێتەوە، بەتایبەتی قوباد تاڵەبانی.\nیەکێتی وەک حیزب، بەتەواوی دامەزراوەكانییەوە كەوتۆتە دەست لاهور شێخ جەنگی و ئەو هەڵیدەسوڕێنێت، هەروەها حكومەتیش بەتەواوی بەدەست ماڵی مام جەلالەوەیە.\nنەخشەی دابەشكاری هێز و نفوز لەناو پێكهاتە نوێیەكەی یەكێتیدا بەم جۆرەیە:\nبەشێكی زۆر لە پەرلەمانتارە گەنج و دەركەوتوەكانیش لە لاهور شێخ جەنگییەوە نزیكن و ئەو ئەجێندایەی یەكێتی لە پەڕلەمان دەیباتە پێش ئەجێندای لاهوری شێخ جەنگی هاوسەرۆكی یەكێتییە.\nئەو چەند جوڵەیەی یەكێتی وەكو حیزب لە ڕێگەی مەكتەبی سیاسی و پەڕلەمانەوە جێبەجێكرا، خواستی هاوسەرۆكی یەكێتی لاهور شێخ جەنگی نیشاندەدات بۆ ڕوخاندنی حكومەت و ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە.بەبێ ئەوەی گوێ بەوە بدەن ئەو حكومەتەی كە بەنیازن بیڕوخێنن،لەدوای مەسرور بارزانییەوە بەسەر قوباد تاڵەبانیشدا دەڕوخێت.\nیەكێتی لە نێوان باڵەكەی حیزب و باڵەكەی حكومەتیدا لە جەڕو حەبلی بەردەوامدایە و كەس نازانێت لەم پاڵەوانبازیەدا لە كوێدا دەقرتێت و بەچ لایەكدا دەشكێتەوە.\nبەڵام ئەوەی كە ڕوون و ئاشكرایە ململانێكانی نێوان ماڵی شێخ جەنگی و ماڵی تالەبانی هاتۆتە ڕۆژەڤ و چیتر ناتوانرێت بشاردرێتەوە.


له ئه‌نجامی دوو ته‌قینه‌وه له موسـڵ و شـارۆچكه‌ی دووبز به لایه‌نی كه‌م 18 كه‌س ده‌كوژرێن\nی مانگی یه‌ک ٢٣, ٢٠٠٨\nپـۆلیسی عێراق ده‌ڵێت له ئه‌نجامی دوو ته‌قینه‌وه له باكوری عێراق به لایه‌نی كه‌م 18 كه‌س كوژراون و نزیكه‌ی 100 كه‌سی دیكه‌ش برینداربوون.\nڕۆژی چوارشه‌ممه كاربه‌ده‌سـتانی پـۆلیسی عێراق ڕایانگه‌یاند یه‌ك له ته‌قینه‌وه‌كان به‌هۆی ئۆتۆمبیلێـكی بۆمبڕێـژكراو بووه له بازاڕێـكی شـارۆچكه‌ی دووبزی نزیـك شـاری كه‌ركوك. ئه‌وی تریشـیان له ئه‌نجامی ته‌قینه‌وه‌ی حه‌شـارگه‌یه‌كی چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی بووه له گه‌ڕه‌كێـكی شـاری موسـڵ.\nله ناوه‌ڕاستی عێراقیش كاربه‌ده‌ستانی ئاسایش ده‌ڵێن 3 سه‌رباز كوژراون و به لایه‌نی كه‌م یه‌كێـكی دیكه‌ش برینداربووه كاتێـك كۆمه‌ڵـێـك چه‌كدار له ناوچه‌یه‌كی قه‌ره‌باڵغی ناوه‌ندی به‌غدا ته‌قه‌یان لێ كردوون.\nهاوكات له‌شـكری ئه‌مریكا ڕایگه‌یاند كه‌وا هێزه‌كانی هاوپه‌یمان له میانه‌ی كرده‌وه له‌شـكریـیه‌كانیاندا بۆ ڕاوه‌دوونانی تۆڕه‌كانی ئه‌لقاعیده له باكور و ناوه‌ندی عێراق 5 تێرۆریسـتیان كوشتووه و 16 گومانباریان ده‌ستگیركردووه.\nسه‌باره‌ت به هه‌ردوو ته‌قینه‌وه‌كه‌ی دووبز و موسـڵ په‌یامنێرانی به‌شی كوردی ده‌نگی ئه‌مریكا یه‌حیا به‌رزنجی و ئه‌میر گۆران ڕاپـۆرتیان ئاماده‌كردووه و ده‌توانن گوێبیسـتیان بن له ڕێـگه‌ی كلیـكـكردنی ئه‌و فایله ده‌نـگیـیانه‌ی سه‌ره‌وه.


كۆرۆنا لە هەڵكشاندایە، تووشبووان 352 ملیۆنی تێپەڕاند - تۆڕی میدیایی خەڵک\nبە گوێرەی دواین ئامار، تووشبووانی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە جیهاندا گەیشتە 352 ملیۆن و 130 هەزار و 508 حاڵەت.\nبە گوێرەی ئامارە جیهانییەكان، تاكو ئەمڕۆ دوو شەممە ژمارەی تووشبووانی كۆرۆنا لە جیهاندا گەیشتە 352 ملیۆن و 130 هەزار و 508 حاڵەت، لەو ژمارەیەش 5 ملیۆن و 614 هەزار و 795 حاڵەتی گیانلەدەستدانیش هەبووە.\nهەر بەپێی ئامارەكان تاكو ئێستا 279 ملیۆن و 853 هەزار و 38 تووشبووی ڤایرۆسی كۆرۆنا چاكبوونەتەوە.\nلەسەر ئاستی وڵاتانی جیهان، ئەمریكا زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە پەتاكەی تێدا تۆماركراوە و گەیشتووەتە 71 ملیۆن و 925 هەزار و 931 كەس و 889 هەزار و 197 كەسیش گیانیان لەدەستداوە.\nهاوكات لەگەڵ هاتنی ساڵی نوێی زاینیی زۆرێك لە وڵاتانی جیهان بەهۆی كۆرۆناوە ساڵەكە بە بێ دەنگی و بەبێ هیچ ئاهەنگێڕانێك تێدەپەڕێنن.\nڤایرۆسی كۆرۆنا نەخۆشییەكی كوشندەیە و مانگی 12ی ساڵی 2017 لەشاری وۆهانی وڵاتی چین سەریهەڵداو لەئێستاشدا لە زیاتر لە 210 وڵات و ناوچەی جیهان بڵاوبووەتەوە.\nئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا سزای دیكە بەسەر ڕووسیادا دەسەپێنن\nخەڵك-ڤیان حەسەن ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتیمانی ئەمەریكا ڕایگەیاند: سەرۆكی ئەمریكا، دەچێتە پاڵ هاوپەیمانانەوە بۆ سەپاندنی سزای زیاتر بەسەر ڕووسیاداو…\n19 ئیلول 2021 2.45 pm\nخەڵك- ئەندامێكی نوێنەرایەتیی ڕێڤەبەری خۆسەری ڕۆژئاوا لەباشووری كوردستان ڕایدەگەیەنێت، شاندێكی ڕۆژئاوای كوردستان…\n19 تەموز 2021 8.59 am\nخەڵك- ئەمڕۆ كە بە ڕۆژی تەرویە ناسراوە، بە بەشداری 60 هەزار حاجی كە سەرجەمیان دانیشتووی سعودیەن ڕوویان لە ناوچەی…\n12 ئیلول 2021 12.30 pm


کتێب و هاوێرگە - باسک نێت\nدەستپێك/ نوسەران/کتێب و هاوێرگە\nBalen Ibrahim 2020-04-05\nبەڵام ئەوەی بۆ من گرنگە ئەوەیە بۆ جەخت لە خوێندنەوەی کتێب دەکرێتەوە ؟ ئایا کتێب خوێندەوە چی بەرهەم دەهێنێت لە کوردستان؟ لە هەرێمی کوردستان ئەو نوخبەی ڕۆشنبیر و نووسەران و ڕۆژنامەنووسان کە هاوڵاتیان هاندەدەن بۆ خوێندنەوەی کتێب، لە ماوەی ڕابردوودا لە جیاتی دروستکردنی ڕۆشنبیری ڕەخنەگر و یاخی، لە جیاتی دروستکردنی ڕوناکبیر و نووسەری بە هەڵوێست، لە جیاتی دروستکردنی ڕۆژنامەنووسی بە جورئەت، لەشكرێک لە ڕۆشنبیری حیزبی دروستکردووە، کە لەپاش نزیکی سی ساڵ لە حوکومڕانی پڕ لە گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان، تازە لە نووسینی کتێبی پڕ لە ستایش و ماستاوچێتی دایە، بۆ ئەوەی خۆی شیرین بکات لای نەوەی دووەمی سیاسییەکانی شاخ، لە هەرێـمی کوردستان نووسەران لە چارەکە سەدەی ڕابردوودا زۆربەی هەرە زۆریان نوکی پێنووسەکانیان لە جیاتی ڕەخنەی جددی و بەجێ، بە نوکی پێنووسەکانیان ژەهریان ڕشتووە بە کۆمەڵگادا و هۆکارێک بوون بۆ بەردەوام بوونی گەندەڵی و شۆڕبوونەوەی بەناو سەرجەم جومگەکانی کۆمەڵگادا، نیچەی فەیلەسوف لە کتێبی (مرۆڤی باڵادا) دەڵێت:” لەدیدی مرۆڤی باڵاوە ئەم کەسانە نەفس نزمن، پارە پەرست، ماستاوچییەکان، ڕەشبینەکان، هەواڵدەرەکانی دەسەڵات و ئەو نووسەرانەی کە لەبەر خاتری پارە ئامادەن هەموو پۆخڵەواتێک بنووسن”.\nوایانکردووە خەڵکی بێنان و بێژیان دەسەڵات وەک بێ دەسەڵات ببینن و ئەو لایەنە سیاسیانەی ڕەخنەی توند و جددیان هەیە و شەڕ دەکەن لە پێناو هاوڵاتیدا وەک دوژمن و گەندەڵ ببینن. لە کۆتایدا دەپرسم خوێندنەوەی کتێب ئەمە بەرهەمەکەی بێت کە ئەم نوخبە ڕۆشنبیرەی دروستکردووە، خەڵکی بە چی وزە و توانایەکەوە مەیلی بۆ خوێندنەوە بچێت؟ هیوای بە کێ بێت ژیانی بگۆڕێت؟\n18 کەسی دیکە لە هەولێر تووشی کۆرۆنا بوون


ڕێگاكانی پاراستنی ھەستی بیستن\n2017-01-02 [11:57 AM]\nشارەزایەکی (قورگ و لوت و گوێ) لە ماڵپەڕی بۆڵدسکای ئاماژە بە کۆمەڵێک ھەنگاو دەکات بۆ پارێزگاریکردن لە ھەستی بیستن.\nئەو پسپۆڕە ئاماژە بەوە دەکات کە پێویستە گوێکان لە پیسییەکانی ناوەوە زوو زوو پاکبکرێنەوە بۆ ڕێگریکردن لە کەمبوونەوەی توانای بیستن.\nچڵک و پیسی ناو گوێکان حاڵەتێکی ئاساییە چونکە ڕێگەیەکە بۆ ئەوەی گوێکان خۆیان پاکبکەنەوە. بەڵام کۆبونەوەی ڕێژەیەکی زۆر لە پیسی و چڵک لەناو گوێکان دەبێتە ھۆی دروستبوونی کێشە لە ھەستی بیستندا. لەحاڵەتی کۆبونەوەی ڕێژەیەکی زۆر لە پیسی و چڵک لەناو گوێکان، باشترە سەردانی پزیشکی تایبەت بکەیت بۆئەوەی بە ماددەی تایبەت ئەو پیسی و چڵکە بھێنێتە دەرەوە.\nئەگەر ئازارێک لە گوێکانت دروستبوو بەھۆی دزەکردنی چەند دڵۆپێک ئاو، یان ھەوکردنی گوێکان ئەوا پێویستە بەزووترین کات سەردانی پزیشک بکەیت چونکە لەوانەیە ببێتە ھۆی کەمکردنەوەی ھەستی بیستن.\nکۆمەڵێک دەرمانی پزیشکی ھەن کە چارەسەری کێشەکانی گوێ وەک، زرینگانەوەی گوێکان، وڕی لە گوێکان، لەدەستانی ھەستی بیستن، لە نۆڕینگەکاندا ھەن.\nھەروەھا، لەدەستانی ھەستی بیستن دەکرێت بەھۆی کۆبوونەوەی چەند دڵۆپێک شلەمەنی بچوک لە گوێی ناوەڕاستەوە ڕووبدات. لەم حاڵەتەدا، بەھۆی پارچەیەک بۆڕی زۆر بچوکەوە دەتواندرێت ئەم شلەمەنیە لە گوێکان دەربھێندرێت و کەسەکە لە کێشەکەی ڕزگاری ببێت.\nبەگوێرەی لێکۆڵینەوەیەک کە ئەو پزیشکە ئاماژەی پێکردووە، دەرکەوتووە ئەو کەسانەی کە بیستۆک (ھێدفۆن) بەکاردەھێنن لە ئاستێکی بەرز بۆ زیاتر لە یەک کاتژمێر، زیاتر ئەگەری توشبوونیان ھەیە بە کێشەکانی بیستن. بۆیە ئەو پسپۆڕ ڕێنمایی دەدات لە بەکارھێنانی بیستۆکی کواڵیتی باش.


خالید مەجید فەرەج: لیبرالیزم و دیموکراسی و عەلمانیەت. – WTARIKURD\nچەمکی دیموکراسی لەچوار رەگەز پێک دێت: عەلمانیەت، گرێبەستی کۆمەڵایەتی، رۆشنگەری (تەنویر) و لیبرالیزم.\nعەلمانیەت، واتا جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت. گرێبەستی کۆمەڵایەتی، واتا رێکەوتن لە نێوان مرۆڤدا بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەیەک دور لە دەسەڵاتی ئاینی. رۆشنگەریی، واتا هیچ شتێک لەسەرو عەقلەوە نیە، تەنها ئەقڵ خۆی نەبێت. لیبرالیزمیش، واتا دەسەڵاتی تاک سەرو دەسەڵاتی کۆمەڵگەوەیە.\nدەتوانین زۆر بەکورتی بڵێین بیرۆکەی لیبرالیزم لەسەر ئازادی تاکە کەس وەکو ئازادی فکرو هەڵسوکەوت ورێزگرتن لەکەرامەتی ئینسان و جەخت کردن لەسەر ئەوەی کە دەوڵەت هەقی بەسەر لە پەیوەندیە کۆمەڵایەکانەوە نییە، بەواتایەکی دیکە دەست ناخاتە ناو کاروباری گەل و هەقی ئەو ئەوچالاکیانەی نییە کەپێی هەڵدستێ، بەڵام کاتێک رۆڵی دەوڵەت دەردەکەوێت کە ئاو چالاکیانە کاربکەنە سەر بەرژوەندی تاکە کەس .\nلیبرالیزم ووشەیەکی ئینگلیزیە لە لاتینیەوە وەرگیراوە لیبر بەواتای (ئازاد) دێت. دەڵێن: سەرهەڵدانی لیبرالیزم هاوشانە لەگەڵ سەرهەڵدانی سەرمایەداریدا، چونکە سەرمایەداری ئامرازێکە بۆ بەدیهێنانی مەبەست لە لیبرالیزم کە ئازادی تاکە کەسە. هەندێک بۆ چوون سەرهەڵدانی لیبرالیزم دەگێرێنەوە بۆ شەرە ئاینیەکانی هەردوو سەدەی شانزەهەم و حەڤدەهەم لە ئەوروپا، چونکە لێبوردەیی کە لە کرۆکی پێکهاتەکەیەتی بەرانبەر بوو بەو دەمار گیریەی کە هۆکاری ئەو شەڕە خوێناویانە بوو.\nپەیرەوی فیکری لیبرالیزم دوو رەهەندی هەیە: رەهەندی مەعریفی، و رەهەندی ئینسانی\nدەڵێ پاوان کردنی هەقیقەت یاساغە.\nبۆهیچ کەس یان هیچ لایەنێک نییە بڵێ بەتەنها هەقیقەت لای منە و ئیدی ئەوانەی تر بەتاڵن. چونکە هەقیقەت لای هەموو مرۆڤ یەکسانە هیچ کەسێک لەوانیدیە زیاتر ناگات بە هەقیقەت، چونکە هەقیقەت رێژەییە واتا رەها نییە هەموو ئادەمیزاد دەتوانن بگەن بەشێک لەهەقیقەت نەک هەمووی، بۆیە کەس یان کۆمەڵێک بۆیان نییە بڵێن هەقیقەتی رەها لای ئێمەیە. بۆ نموونە موسڵمان دەڵێن هەقیقەت لای ئێمەیە، مەسیحیەکان هەروەها، پرۆتستانت و کاسۆلیک، شیعەو سونە.\nدەکرێ وورد تر لەسەر ئەو مەسەلەیە بوەستین و بڵێین کەس ناتوانێ بگاتە هەقیقەتی موتلەق لەبەر دوو هۆکار:\nهۆکاری یەکەم/ فرەیی سەرچاوەکانی مەعریفەت.\nپێش سەد ساڵ سەرچاوەی مەعریفەت یەکێک بوو کە ئەویش ئاین و کتێبی پیرۆز بوو، بەڵام ئێستا سەرچاوەکانی زانست (مەعریفەت) جۆارو جۆرن و زیاد بوون. زانستە سروشتیەکان سەریان هەڵدا، زانستە مرۆییەکان وەکو دەرونناسی و کۆمەڵناسی و زانستەکانی دیکە گەشەیان کرد. کەواتە سەرچاوەکان فرەبوون بۆنمونە ئیماندار سەرچاوەیەکی هەیە، کۆمەڵناس سەرچاوەی خۆی هەیە، دەرونناس سەرچاوەی جیایە، کەواتە فرەیی سەرچاوەکان دەکاتە ئەوەی کە هەقیقەت پاوانی هیچ کەسێک نییە و هەر کەسێک یان کۆمەڵەیەک بەشێکی لایە و تەواو کەرەکەرەی لای خەڵکان یان کۆمەڵە و گەلانی ترە.\nهۆکاری دووهەم/ لەدایک بوونی تیۆریەکان و گەشە سەندنیان\nتیۆریەکی یەکلایی کەرەوەمان نییە، چەند شارستانی پێش بکەوێت ئەوەندەش ئاسۆکان بەڕووی ئەقڵی مرۆڤدا دەکرێنەوە و کەم و کوڕی تیۆریەکانی پێشومان بۆ دەردەکەوێت، کەواتە لەبەرئەوەی تیۆریەکان بەردەوام لە قۆناغی دروست بوون و گەشەسەندان واتا کامڵ نەبوون کەواتە مرۆڤ هەقیقەتێکی رەهای بەدەست نەهێناوە، بۆیە دەتوانین بڵێین بناغەی یەکەمی فکری لیبرالی دەڵێ: هەقیقەتێکی رەها (موتلەق نییە).\nبناغەی دووهەم/ بەهیچ شێوەیەک موقەدەس نییە.\nفەیلەسوفی ئەڵمانی “کانت” و فەیلەسوفی بەریتانی “سبنسر” لە پێشەنگەکانی بیری لیبرالیزمن. کانت دەڵێ: ئازابە لە رەخنەگرتن لە موقەدەسەکان، هیچ شتێک لەبەردەمی خۆتا بە موقەدەس دامەنێ، رەخنە بگرە، جونکە ئەگەر شتێکت بە موقەدەست زانی و گوتت فڵان زانا موقەدەسە، لە ئەهلی تەحلیل (شیکاری) دەردەچیت و دەبی بە ئەهلی تەجلیل (بەرز راگرتن). ئەگەر لە ئەهلی شیکاری دەرچویت فکری خۆت دەبەستیتەوە، تۆ بەئازادی فکرەوە خولقاویت، ئازاد لەدایک بوویت، هەرشتێکت تەقدیس کرد ئازادی و ئەقڵی خۆت کۆت و زنجیر دەکەیت.\nبناغەی سێهەم/ لەناو مرۆڤدا مەعسوم نییە.\nهیچ ئینسانێک لە ئینسانێکی دیکە زیاتر نییە، کەواتە دەکرێ هەموو بخرێنە سەر مێزی توێژینەوە و رەخنە، ئەوەی کارەکانی باش بێت قبوڵ دەکرێت و ئەوەی خراپ بێت رەت دەکرێتەوە. بەواتایەکی دیکە کەس لە هەڵسەنگاندن و لێپێچینەوە بەدەر نییە.\nبەشی دووهەم/ رەهەندی ئینسانی\nبناغەی یەکەم/ باوەڕ کۆڵەکەیەک نییە لە ئینسانیەتی ئینسان.\nبەدەر لەوەی کە چ عەقیدەیەکی هەیە مرۆڤ هەر مرۆڤە عەقیدە هیچ پەیوەندیەکی بە ئینسانیەتی ئینسانەوە نییە، بۆیە ئەگەر کەسێکی دیکە موخالیفی عەقیدەی من بوو، نابێ لە مرۆڤایەتیەکەی و مافە ئینسانیەکانی داباڵم. بەهەمان شێوە هەر کەسێک لەسەر هەر عەقیدەیەک بوو ئەگەر وازی لێهێنا یان گۆڕی، نابێ مافە ئینسانیەکانی لێبسەنرێتەوە. چونکە وەکو وتمان عەقیدە گۆشەیەک نیە لە گۆشەکانی ئینسانیەتی ئینسان، هەر لەبەر ئەوەیە کە فیکری لیبرازیم بانگەشەی فرەیی دەکا. نابێ کۆمەڵگەیەک زۆر لێبکرێت لەسەر ئاینێک یان بیرو رایەکی دیاری کراو بێت. دەبێ قبوڵی فرە ئاین و بیروباوەڕو جیاوازی مەزهەبەکان بکەین.\nبناغەی دووهەم/ دەبێ روبەری مافەکان لەئەرکەکان زیاتر بێت.\nفیکری لیبرالیزم دەڵێ بگەڕی بەدوای مافەکاندا نەک ئەرکەکان. من مرۆڤم مافەکانم چین.\nبناغەی سێهەم/ بەستنەوەی باش یان (جوانی) بە تاقیکردنەوەوە نەک پێشتر پڕیار لەسەردان.\nکێ بڕیار لەجوانی و ناشرینی شتێک یان کردەوەیەک دەدا، بەواتایەکی دیکە باشی و خراپی. ئەگەر شتێک تاقی نەکرابێتەوە چۆن بڕیار لەسەر باشی یان خراپی ئەو شتە دەدەیت. کەواتە دەبێ هەموو شتێک بخرێتە بەر تاقی کردنەوەی کۆمەڵایەتی یان بەوێدا تێپەر ببێت، ئەگەر نا ئەوە بڕیارێکە لەسەرەوە دەدرێ بەبێ ئەوەی کۆمەڵگە تاقی کردبێتەوە داخۆ باشە یان خراپ. چوونکە لەبری ئەو بریاری لەسەر دراوە ئەوەش پیجەوانەی پرنسپی ئازادیە کە لیبرالیزم بانگەشەی بۆ دەکات.\nلیبرالیزم و دیموکراسی\nپەیوەندی لە نێوان لیبرالیزم و دیموکراسیدا زۆر پتەوە سەرەتا لەکۆمەڵگەی ئەثینا بنەمای دیموکراسی پەیرەو دەکرا کە لەسەر دوو رەگەز وەستابوو، یەکسانی هەموو لەبەرانبەر یاسادا و ئازادی بیرو را. دەتوانین بڵێن کە یۆنانیەکان دیموکراسی و لیبرالیزمیان پێکەوە گرێ دابوو. بەڵام دیموکراسیەتەکەی یونان نوقسانیەکی گەورەی هەبوو، تەنها پیاوە ئازادەکان بۆیان هەبوو دەنگ بدەن، ژن و کۆیلەکان و بیانیەکان ئەو مافەیان نەبوو.\nشۆرشی ئینگلیزی کە لە سەدەی حەڤدەهەمدا رووی دا کاریگەری دیاری هەبوو لەسەر زانستە سیاسیەکان، بۆ یەکەم جار مەفهومی ئازادی یان لیبرالیزمی لە هۆشی خەڵکدا چەسپاند، چونکە تا ئەو کاتە رۆشنبیری خەڵک دەرباری حوکمی ئیستیبدادی بوو واتا تەسەورێکیان بۆ حوکمێکی دیکە نەبوو کە گەل بڕیاری لسەر دابێ. هەروەها راگەیاندنی مافەکان لە ساڵی 1689 گواستنەوە بوو لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بۆ سەدە نوێکان.\nئەو فەیلەسوفەی کە بەردی بناغەی بەتیۆری کردنی لیبرالیزمی دانا جۆن لۆک بوو ئەو فەلسەفەی سیاسی لە قۆناغی لاهوتی مەسیحیەوە (یاسای ئیلاهی) گواستەوە بۆ قۆناغی یاسای سروشتی یان دانراو کە ئەقڵی مرۆڤ دروستی دەکات. ئەوەی کە جۆن لۆک جیادەکاتەوە ئەوەیە کە ئەو بەتەنها یاسای سروشتیی (یاسای دانراو لەلایەن خەڵکەوە لەبەرانبەر ئەوەدا یاسای ئیلاهیە کەلەکتێبە موقەدەسەکاندا هاتووە) دا نەهێنا، بەڵکو بە ئاراستەی لیبرالیزم و ئازادی کاکە کەسی بەکاریهێنا.\nکاتێک کە راگەیاندنە بەناوبانگەکەی مافی مرۆڤ بڵاو کرایەوە ئیدی زەمانی ئیستیبداد و حوکمی رەهای پاشاکانی فەرنسا بۆ هەتا هەتایە کۆتایی پێهات، بۆ یەکەم جار لەمێژووی فەرەنسادا مافی ئیلاهی پادشاکان کۆتایی پێهات و خەڵک یەکسان بوون بەرانبەر بە یاسا. پێشتر لە فەرەنسا لە سەدەمی پاشایەتی کۆندا کۆمەڵگەی فەرەنسی کرابوون بە سێ چینی سەرەکیەوە: چینی ئۆرستوکراتی دەرەبەگ، چینی گەورە کەهەنوت و پیاوانی کەنیسە، عامەی گەل، کەدەکاتە جوتیار و پیشەگەرەکان، بەڵام لەدوای شۆڕش ئەم دابەشکردنە لەنێوان خەڵکدا کۆتایی پێهات ئیدی چینی ئۆروستوکرات ئەو ئیمتیازاتانەی پێشوویان نەما کە بەتەنها لەدایک بوون لە خێزانێکی دەرەبەگدا هۆکار بێ، بۆ بێ ئەوەی کار بکەیت و رەنج بکێشێت هەموو مافەکانت هەبێت. ئیدی بەهای ئینسان بە سەرکەوتن لەبوارێک لە بوارەکاندا و بە تواناکانی خۆی دیاری دەکرا نەک ئەو پێگەیەی کە بەمیرات بۆی ماوەتەوە.\nدیاری ترین بیرمەند کە سیستمی لیبرالیزمی دیموکراسی تیۆریزە کرد کەسێک بوو بە ناوی توکفیل. لەکتێبەکیدا بەناوی (دیموکراسی لە ئەمەریکا) ساڵی 1835 ئیعجابی خۆی بەرانبەر بەو سیستمە کە باوکانی مەزن دایان مەزراند ( تۆماس جیفرسون و هاوەڵەکانی)، دەربڕیوە. بەرای ئەو ئەوە باشترین سیستمی حوکمرانیە، چونکە رای گەل بەنەزەری ئیعتیبار وەر دەگرێت.\nبەڵام پەیوەندی یان گرێدانی نێوان دیموکراسی و لیبرالیزم ئاسان نەبوو . لەئینگلتەرا کە رەسەنترین دیموکراسیە! راستە هەموو سەدەی نۆزدەهەم و پێش ئەوەش لیبرالی بوو، بەڵام لەنیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا بە فیعلی بوو بەدیموکراسی. چوونکە مافی دەنگدان تەنها بۆ چینە بۆرجوا موڵکدارەکە بوو. دواتر هێشتیان کرێکارو جوتیارەکە کە فێری خوێندن و نووسین بوون دەنگبدەن. هەرەوەها لەفەرەنساش جەنەراڵ دیگۆل ساڵی 1945 رێگەی بۆ ژن کردەوە دەنگ بدەن.\nهەرچۆنێک بێت، دەتوانین بڵێین کە ناوکۆیی هاوبەش لەنێوان ئەو بۆچوونانەدا ئەوەیە کە دەسەڵاتی تاک بەرزترە لە دەسەڵاتی کۆمەڵگە. هەر لەم تێروانینەوە دەتوانین بڵێین کە فەیلەسوفی ئینگلیزی جۆن ستیوارت باوکی رۆحیی لێبرالیزمە، لەکتێبە بەناو بانگەکەیدا بەناوی ( دەربارەی ئازادی) ـە باس لە پەیوەندی نیوان ئازادی و دەسەڵاتدا دەکات و سنورێک بۆ دەسەڵاتی کۆمەڵگە دادەنێت، بەشیوەیەک کە دەسەڵاتی تاک لەدەسەڵاتی کۆمەڵگە زیاتر بێت.\nپرسیارەکە ئەوەیە: ئایا دەکرێ دەسەڵاتی تاک باڵاترین بێت؟\nدەکرێ وابێ، بەڵام دەبێ لە غیابی “ئیستیبدادی زۆرینەدا بێت” کاتێک کە ئەو تەرحە ئیستیبدادە حزوری دەبێت ئاسایی شۆڕدەبێتەوە بۆ ناو رێکخراوە جەماوەریەکان ئیدی ئەرکی رای گشتی سنورد دانان دەبێت بۆ ئازادی تاک، لێرەدا پرسیاریکی دیکە قوت دەبێتەوە ئایا ئیستیبدادی زۆرینە چۆن رودەدات؟\nبۆ نموونە لە حاڵەتی شۆرشی فەرەنسیدا کە دەرهاویشتەی عەقڵی تاکی متەنەویر بوو ، ئەو منەوەرەش ئەو کەسەیە کە دەسەڵاتی عەقڵ لای ئەو تەنها حوکمی عەقڵی خۆیەتی، نەوەک عەقڵی ئەو هێڵە سوورانەی کە کلتور کێشاونی و رێگرن لە گۆڕان و پێشکەوتن واتا دوای ئەو عەقڵە جەمعیە ناکەوێت کە کلتور خەمڵاندویەتی. ئەوپێناسەیە بۆ منەوەر (متنور) فەیلەسوفەکانیش دەگرێتەوە کە رێگەیان بۆ شۆرشی فەرەنسی خۆشکرد. دەگوترێ چینی بۆرجوازی شۆڕشی فەرەنسی دروست کرد، بەڵێ ئەوە راستە. بەڵام ئەگەر کەسە فەعالەکانی ناو ئەو چینە متنور نەبونایە هەرگیز ئەو شۆڕشە رووی نەدەدا. چونکە تەرحێکی دیکە لە بۆرجوا هەیە کە لەگەڵ خەتی ئاینیدا خۆی گونجاندوەو پێکەوە دژ بە رێرەوی شارستانی مرۆڤایەتی کاردەکەن. نمونەی میسر لە حەفتاکانی سەدەی رابردودا کە کۆمپانیاکانی تەوزیف کردنی پارە دروست بوون و لەگەڵ ئسوڵیەتی ئاینیدا یەکیان گرت ئیدی کەوتنە تەسفیەکردنی منەوەرەکان لەوانە بۆنمونە (فەرەج فۆدە).\nلیبرالیزم فەلسەفەیەکی سیاسی و ئەخلاقیە لەسەر بنەمای ئازادی و یەکسانی لە بەرانبەر قانوندا دروست بووە ، بیروباوەڕەکانی لیبرالیەکان پشت بەتێگەشتنیان بۆ ئەو پرنسیپانە دەبەستێت و پشتگیری لەمافەکانی تاک و مافە مەدەنیەکان و مافی مرۆڤ و سەرمایەداری و بازاری ئازاد و دیموکراسی و عەلمانیەت و یەکسانی لەنێوان هەردوو رەگەزەکەدا و یەکسانی نەژادی و ئازادی بیرورا دەربڕین و رۆژنامەگەری و ئاین دەکەن. بەم شێوەیە دەتوانین جیاوازی لەنێوان لیبرالیزم و عەلمانیەتدا بکەین کە لیبرالیزم عەلمانیەت لەخۆ دەگرێت، کاتی پێویست بەدیار کەوت و هەوڵی دا بنەماکانی ئیمتیازاتی بۆماوە( ویراسەت) و ئاینی دەوڵەت و مەلەکیەتی رەهاو هەقی ئیلاهی پادشاکان بگۆرێت بە دیموکراسی و سەروەری یاسا ، لیبرالیەکانیش سیاسەتی مۆنۆپۆڵکردنیان کۆتایی پێ هێناو بازاری ئازادیان بەهێز کرد.\nسەرانی شۆڕشەکانی فەرنسا وئەمەریکا ، لیبرالیزمیان وەک ئامرازێک بۆ لەناو بردنی جەوری سیستمە پادشاییەکان بەکار هێنا. فیکری لیبرالیزم وورد ووردە بڵاو دەبۆوە و گەشەی دەکرد، لەسەدی نۆزدەهەم دا حکومەتە لیبرالیزمەکان بەهەموو ئەوروپاو ئەمەریکای باشوردا بڵاو بۆوە، لەسەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا کاریگەری لیبرالیزم لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا بەمەبەستی ئیسلاح و گۆران دەرکەوت. ئەوەش وای لە کۆمەڵگە دیکتاتۆریەکان کرد کە هەست بە قەیران وکێشی جدی بکەن بکەن. بەرهەڵستکارانی لیبرالیزم پێک هاتبوون لە شیوعیەکان و سۆسیالیستەکان و فاشیزم و مارکسیزمی لینینیزم . کاتێک کە کۆمەڵگە دیموکرسی ولیبرالیزمەکان لەنێوان هەردوو جەنگەکەدا لە بەرەی براوەدا خۆیان بینینیەوە ، ئیدی لیبرالیزم بوو بە داکۆکیکاری سەرەکی لە ئازدی و دیموکراسی و خۆشگوزەرانی و پێشکەوتن.\nلەگەورە بیر مەندەکانی لیبرالیزم :\nجۆن لۆک : کەلەساڵی 1632 لەدایک بووەو لە ساڵی 1704 مردووە هەر لەسی ساڵیەوە کەوتۆتە ناو کێشمەکێشی ژیانی سیاسیەوە لە ئینگلتەرا دواتر کە ناوباگی وەکو فەیلەسوێک بڵاو دەبێتە و دەگاتە ترۆپکی شۆرەت و دانراوەکانی بڵاو دەبنەوە، لەوانە (ووتارێک لە تێگەشتنی مرۆڤدا) لەفیکرە فەلسەفیەکەیدا زیاتر گرنگی بەو ژیانەدا کە پێویستە مرۆڤ هەوڵ بدات بیگاتێ، بەستیشیەوە بەوەوە کە چۆن مرۆڤ بتوانێ هەموو شتێک بزانێت، ئەوەش پاڵی بە فیکری لیبرالیزمەوە دەنا کە پیش بکەوێت لە نوسینەکانیدا دەیگوت مرۆڤ بەسروشت ئاشی خوازە مافی ئەوەی هەیە کە بەئازادییەکی رەها لە بواری سیاسی وئابوریدا بژی.\nئادەم سمیث: کاتێک کەباس لەفکری لیبرالیزم و ئابوری سیاسی دەکرێت دەبێ ناوی فەیلەسوف ئادەم سمیث خاوەنی کتێبی ( سەروەتی نەتەوەکان) بهێنرێت، کەتیادا بنەما بنەرەتیەکانی ئابوری لیبرالیزمی سەربەستی دەست نیشان کردووە. ئەو بیرمەندە ئیستوکلەندەیە لەساڵی 1723 لەدایک بووە گرنگی زۆری بە ئەخلاق سیاسەت دا و ئەو لە فەلسەفەی وادەڕوانی کە گرنگە بۆشیکاری مەعریفەت، لەپاڵ ئەویشدا پەیرەوی زانستی لەتوێژینەوەدا، هەرزوو براوای بە گرنگی ئازادی مرۆڤ و کۆمەڵگە هەبوو. لەساڵی 1790 دا پاش ئەوەی کۆمەڵێک بنەمای گرنگ دەربارەی ئاراستە کردنی سیاسەت و ئابووی بۆ ئینگلتەرا پاش خۆی بەجێ دێلێت.\nوا پێناسە دەکرێت کە ئایدۆلۆجیای رەتکردنەوەی ئیعتیبارە ئایینیەکانە لەناو دەوڵەتدا. بەواتای دوورخستنەوەی ئایینە لە چالاکیە کۆمەڵایەتیە مەدەنیەکان و دوورخستنەوەی رەمزە ئایینیەکانە لە ژیانی گشتی و بێلایەنی یان دوور وەستانی دەوڵەتە لەئایینەوە، وەکو فەلسەفەیەکیش، عەلمانیەت هەوڵ دەدات ژیان بەپێی دنیای مادی بەبێ پەنا بردن بۆ ئایین راڤە بکات. بەڵام لەرووی سیاسیەوە عەلمانیەت دەکاتە جیاکردنەوە لەنێوان دامەزراوە ئاینیەکان وحکومیەکاندا ، بەواتای ئەوەی کە حکومەت بێلایەن بێت بەنیسبەت ئاینەوە و رێ لەهێج مومارەسەیەکی ئاینی ئازاد نەگرێت، و هەڵبژاردنی ئاینی بەجێ بهێڵێت بۆ گەل، کەواتە عەلمانیە دەکاتە مافی ئازاد بوون لە حوکم و رێنوێنیەکانی ئایین ومومارەسەتەکانی لە کاروباری ژیاندا .\nبیرمەندەکانی عەلمانیەت کە نەک هەر داوای دورخستنەوەی دینیان لەدەوڵەت کردووە بەڵکو پەریونەتەوە بۆ دروست کردنی جۆرە کۆمەڵگەیەک کەهەر شتێک پەیوەندی بەئاینەو وغەیبیات و هەبێت رەت بکاتەوە. ئەوان دەڵێن ئەخلاقی موجەرەد پەیوەندی بەخواوەندەوە نییە. لەدیاری ترین بیرمەندەکانی عەلمانیەت ماکیاڤیلی ئەو زیاتر لە جیاکردنەوەی دین لە دەوڵەت داوا دەکرد دژایەتی کەنیسەی دەکردو دەیگوت دەبێت ئاین بە موتلەق لەژێر دەستی میردا بێت . بەڵام دواتر کۆمەڵێک بیر مەندو فەیلەسوفی دیکە سەریان هەڵدا کە یرو راکانیان میانرەوتر بوون لەوانە:\nباروخ سبینوزا لە 1632 لە هۆڵەندا لەخێزنێکی جولەکە لەدایک بوو بەڵام هەر زوو بیرو باوەڕی بەلاعەلمایەتدا وەرگەڕا، ئەو لەرووی فەلسەفیەوە رەخنەی ئاراستەی تەورات کردوو کەبەهۆیە تایەفەکەی خۆی حاشایان لێکرد و یەکێک لە توندرەوەکان ویستی بیکوژێت . سپینوزا ئەقڵی بردە ناو بیرکردنەوەی ئاینی و سیاسیەوە و داهێنەکانی ئینسانی لە ئاین جیاکردەوە. لەبەناوبانگترین کتێبەکانی نامەیەکی کورت دەرباری خوداو ئینسان و بەختەوریەکەی و نامەیەک سەبارەت بە ئیسلاحی ئەقڵ و کتێبی بنەماکانی فەلسەفەی رینیە دیکارت.\nیەکێکە لە دیاریترین بیرمەندو فەیلەسوف کە بانگەوازی ئازادی و لێبوردەیی و حوکمی دەستوریان کردووە لەفەرنسا، لە دوژمنە سەر سەختەکانی ئیستیبداد بوو لە فەرەنسا ساڵی 1689 لەدایک بووەو ساڵی ١٧٥٥ مردووە وتارێکی سەبارەت بە سیاسەتی رۆمان لەسەر ئاین و تێبینیەکانی دەربارەی مەزنی رۆمانەکان و دواتر سەرەو نگووم بوونیان نووسیوە ، لەگرنگرتین دانراوەکانیشی رۆحی یاساکانە.\nجیاوازی لەنێوان لیبرالیزم وعەلمانیەتدا\nکاتێک کە باس لە جیاوازی نێوان لیبرالیزم وعەلمانیەت دەکرێت، دەبینرێت کە عەلمانیەت لەناو لیبرالیزمەوە سەری هەڵداوە ، بەواتای کە عەلمانیەت بەبێ لیبرالیزم بوونی مەحاڵە، بەڵام پێجەوانەکەی دەشێت. چوونکە لیبرالیزم فەلسەفەیەکی سیاسی فراوانە چەند رەگەز وبنەمایەک پێک دێت کە عەلمانیەت لە خۆ دەگرێت، ئەوەش دەکاتە بوونی بیرو بۆچوونی کۆمەڵایەتی و سیاسی کە پشتگیری لە پێشکەوتن و ئیسلاح و دیموکراسی دەکات لەناو دەوڵەتدا لەگەڵ سەربەستی ئاینەکان، بەڵام عەلمانیەت بەهیچ جۆرێک واتا بە موتلەق نایەڵی ئاین قەرەی سیاسەت بکەوێت. بەجۆرێک کە دام ودەزگاکانی دەوڵەت بە سەربەخۆیەکی تەواوەوە ئیش دەکەن. بانگەشەی عەلمانیەت بناغەیەکی ئایدۆلۆجی و فەلسەفی سیاسی هەیە وەکو لیبرالیزم نییە\nکە کۆمەڵەیەکی تەواو لە نموونەی بەرز وفەلسەفە کە تەرح دەکات کە زانست وهونەرە ئینسانیەکان لەروانگەی لیبرالیزمەوە گەشە پێ دەکات.\nعەلمانیەت دەڵێ باوەڕی ئاینی کەسێک نابێ کار لەتواناکانی بکات بۆکارکردن وەکو ئەندامێک لە کۆمەڵگەکەدا، ئەوەش ئاماژەیەکی روونە بۆ جیاوازی گەورە لە نێوان لیبرالیزم و عەلمانیەت لەرووی تێڕوانینیان بۆ ئاین لەناو کۆمەڵگاکاندا ، پاساوی عەلمانیەت بۆ ترسە بەردەوامەکەی لەئاین لەرێگەی نموونەی واقعیەوە دەهێنێتەوە ، بۆنموونە چەوساندنەوەی ئەوانەی سەر بە ئاینی زۆربایەتی نیین لە هەر دەوڵەتیکدا، لەم گۆشەیەوە لیبرالیزم موتەفیقە لەگەڵ عەلمانیەتدا کە دژی جیاکردنەوە و لەگەڵ یەکسانی و مافەکانی تاکەکەسدایە .\nلێرەوە دەکرێت بڵێین کە لیبرالیزم هەڵوێستە لەسەر مەسەلەی ئازادی، عەلمانیەت هەڵویستە دەرباری حوکم. ئەگەر لیبرالیزم ئازادی رەها بێت تائەو جێگەیەی کە زەرەر بەکەسی دیکە نەگەینێت، عەلمانیەت جیاکردنەوەی ئاین لەدەوڵەتە .\nبۆ زیاتر روونکردنەوە دەشێ ئەم پرسیارە بکرێت ، ئایا هەموو عەلمانیەک لیبرالیە، یان هەموو لیبرالیەک عەلمانیە؟ ، وەڵامی پرسیای یەکەم ئاسانە بەڵام دووهەم نەختێک ئاڵۆزە. بۆنموونە هیتلەرو ستالین و سەدام حسێن عەلمانی بوون چوونکە دینیان لەدەوڵەت جیاکردبۆوە بەڵام هەرگیز لیبرالی نەبوون چوونکە باوەڕیان بە پرنسپی ئازادی نەبوو.\nبۆ وەڵامی پرسیاری دووهەم ئەگەر لەدەوڵەتێکی لیبرالیدا یاسایەک هەبوو کە بنچینەکەی ئاینی بوو، ئەو دەوڵەتە عەلمانی نییە . بەڵام ئایا هەر لیبرالیەک عەلمانیە بەڵێ وەکو پرنسیپ هەموو لیبرالیەک عەلمانیە چوونکە لیبرای باوەڕی بە ئازادی رەها هەیە .\n1- David Farnell What is the difference between secularism and liberalism\n2- الليبرالية أعلى مراحل العلمانية… مراد وهبة\n3- حول اللیبرالية العلمانية ….خالد ترکی آل ترکي\n4- مفهوم مصطلح اللیبرالية….موسوعة مصطلح الليبرالية\n5- اسعد ابو خليل … نشأة الليبرالية العربية وعلاقتها بالغرب\n6- غادة الحلايقة….. ما معنى ليبرالی\n7- اللیبرالية نشأتها ومجالاتها… عبدالرحيم بن صمايل السلمي\nکاوسێن بابەکر: تورکیای داشەهارە تاکوێ وتاکەی بڕدەکات؟


وەزیری دەرەوەی ئێران، ئیسرائیل بە ئەنجامدانی تەقینەوەكانی ئەمڕۆی بەغداد تۆمەتباردەكات.\nمحەمەد جەواد زەریف، وەزیری دەرەوەی ئێران سەبارەت بە تەقینەوەكانی ئەمڕۆ پێنجشەممەی بەغداد هاتەدەنگ و دەڵێت، “كردەوە تیرۆریستییەكان لە عێراق، لەگەڵ ئامانجەكانی نەتەنیاهو لە سەروبەندی بوونی بایدن بە سەرۆكی ئەمریكا و لاچوونی ترەمپ-دا بەریەكدەكەون.”\nوەزیری دەرەوەی ئێران لە لێدوانێكدا ڕایگەیاند، “ئامانج لە تەقینەوەكانی بەغداد، ڕاكێشانی سەرۆكی نوێی ئەمریكایە بۆ داوی ڕوبەڕوبوونەوەكانی ناوچەكە و ئەمەش ئەو كارەیە كە ئیسرائیل دەیەوێت.”\nئەمڕۆ پێنجشەممە 21ی كانونی دووەم، دوو تەقینەوە لە بەغداد ئەنجامدران و بەهۆیانەوە دەیان كەس كوژران و 110 كەسیش برینداربوون.\nململانێی ئێران و ئیسرائیل\nلە دێرەزور هێرشی مووشەکی کرایەسەر بنکەی سەربازیی ئەمریکا\nبنکەی سەربازیی ئەمریکا لە کێڵگەی نەوتی عومەر لە دەوروبەری دێرەزور، بەچەند موشەکێک کرایە ئامانج و زیانەکانی ئاشکرانەکراوە. ئاژانسی…\nسەركردەیەكی تاڵیبان ڕایدەگەیەنێت، خاكی ئەفغانستان دژی هیچ وڵاتێك بەكارناهێنن و ئێستا پەیوەندییەكانیان لەگەڵ زۆربەی وڵاتاندا باشە. هیبەتوڵڵا زادە،…


پەتای کرۆنە لە نێوان لێکدانەوەی خورافیانە و تێگەییشتنی زانستیانەدا ! – Hawpshti\nوەرگێڕانی لە عەرەبیەوە: شوان عەزیز:\nزۆرێک لە لێکۆڵەرەوەکان لە مێژوودا بۆیان دەرکەوتووە کە هەڵوێستی هەندێک لە زاناو بیرمەند و فوقەهای ئیسلامی کە لە سەردەمی پەتادا سەفەریان کردووە بۆ ئەوروپا، هەڵوێستێکی ڕەفز؛ واتە ڕەتکردنەوە بووە لە بەرامبەر ئەو ڕێکارە تەندرووستی و خۆپارێزیە زانستیانەی کە لە ئەوروپای نوێ لە دژی ئەو پەتایانەدا گیراونەتەبەر. پێویستیش ناکات کە بڵێین کات لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا بە هێواشی دەڕوا. تائێستاش هەمان تێکست وهەڵوێستی خورافی و سیحری و غەیبی دەربارەی ئەو پەتایانە بوونی هەیە، و لە ناوماندا هەیە. بەتایبەتی لەسەردەمی پەتای کرۆنەشدا زیاتر بوژاونەتەوە. لەسەردەمی کۆنیشدا هەروابووە. ئەو تێکست و بڕوایانە زیاتر لەسەردەمی پەتاو دەرد و تاعونەکاندا بووژاونەتەوە.


شاندێکى رۆژئاواى کوردستان لە واشنتۆنە\n09:32 شه‌ممه 21 ئه‌یلول 2019\nشاندێکى ئیدارەى خۆبەڕێوەبەرى رۆژئاواى کوردستان سەردانى واشنتۆنى کرد بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ بەرپرسانى ئەو وڵاتە لەبارەى دروستکردنى ناوچەى ئارامەوە، ئەندامێکى شاندەکەش دەڵێت تورکیا دەیەوێت سیناریۆى عەفرین لە باکور و رۆژهەڵاتى سوریا دووبارە بکاتەوە.\nئیلهام ئەحمەد، سەرۆکى دەستەى بەڕێوەبردنی ئەنجومەنى سوریای دیموکراتیک (مەسەدە) کە ئەندامى شاندەکەیە بە ئاژانسى هاوار نیوزى راگەیاندووە “پرسی ئاسایشى سنور و رێککەوتنى دروستکردنى ناوچەى ئارام، تەوەرى سەرەکى گفتوگۆکانمان دەبێت لەگەڵ بەرپرسانى ئەمریکا”.\nوتیشى “تورکیا دۆسیەى کۆچبەران بەکاردەهێنێت وەک کارتێکى فشار لەسەر وڵاتانى ئەوروپا تا پارەى زیاترى دەستبکەوێت، هەروەها ئەو دۆسیەیە بەکاردەهێنێت بۆ داگیرکردنى باکور و رۆژهەڵاتى سوریا”.\nبەوتەى ئیلهام ئەحمەد، تورکیا دەیەوێت گۆڕانکارى دیمۆگرافى لەناوچەکە بکات و سیناریۆى عەفرین لە ناوچەکانى باکور و رۆژهەڵاتى سوریا دووبارە بکاتەوە، بە پاساوى پاراستنى ئاسایشى نیشتیمانى وڵاتەکەى.\nجەختیشیکردەوە، هەر “هەنگاوێکى شێتانەى” تورکیا، کاریگەرى لەسەر سەرجەم وڵاتانى ئەندام لە هاوپەیمانى نێودەوڵەتى و وڵاتانى بەشدار لەکۆبوونەوەکانى ئەستانا و سوریا بەتەواوى دەبێت.\nلەبارەى دروستکردنى لیژنەى نوسینەوەى دەستورى نوێى سوریا، ئیلهام ئەحمەد رایگەیاندووە، ئەو لیژنەیەکە شەرعیەتى نییە لەلاى هاوڵاتییانى سوریا، دورخستنەوەى نوێنەرانى پێنج ملیۆن دانیشتووى سوریا لە پڕۆسەى سیاسی کاریگەریى ترسناکى لەسەر داهاتووى ئەو وڵاتە دەبێت.\nئەوە لەکاتێکدایە، هەفتەى رابردوو لەکۆبوونەوەى لوتکەى روسیا و تورکیا و ئێراندا کە لە ئەنقەرە بەڕێوەچوو، رێککەوتن کرا لەسەر پێکهێنانى لیژنەیەک بۆ نوسینەوەى دەستورى نوێ بۆ سوریا، لە چوارچێوەى هەوڵەکان بۆ چارەسەرى سیاسی قەیرانى ئەو وڵاتە.


ئاوڕێک له ژیان و تێکۆشانی مام قادر مه‌عرووفی\n-- پێشمەرگایەتی جیا لەوەی تاڵی و سوێریت پێ دەبەخشێ، خۆڕاگری و شانازیشت پێ دەبەخشێ\n-- دڵسۆزی و ماندوونەناسیی خێزانم و هەست بە بەرپرسایەتیکردنی منداڵەکانم وایکردووە، بەو ئیمکاناتە که‌مه‌ی حیزب خستبوویە بەر دەستیان، خۆیان پێ بگەیەنن\nحەز دەکەین بزانین مام قادر مەعرووفی کێیە و لە کوێ لە دایک بووە و پێش دەستپێکی ژیانی سیاسی، بە چییەوە خەریک بوو؟\n-- من قادر مه‌عرووفی کوڕی حەسەن، وەک لە منداڵیمەوە پێیان گوتووم مام قادر، ساڵی ١٣٢٦ی هەتاوی لە گوندی گەنەداری مامەشان، لە ناوچەی لاجانی پیرانشار (خانێ) لە بنەماڵەیەکی مامناوەندی لە دایک بوومە. هەتا کاتی پێشمەرگایەتیم هەر لەو دێیە ژیاوم و بە کار و کاسبی خەریک بوومە.\n*چۆن و لە ڕێگای کێیەوە تێکەڵ بە ژیانی سیاسی و حیزبایەتی بووی؟\n-- پێش ئەوەی بچمە سەر ئەسڵی وەڵامەکەت، پێم خۆشە کەمێک بۆ دواوەتر و بۆ تەمەنی مێرمنداڵیم وەگەڕیم. ئەگەر باشم لە بیر مابێ، تەمەنم لە نێوان ١٠- ١٢ ساڵاندا بوو، کابرایەک بە نێوی سەید خدری گردەگۆرانی هاتە ماڵمان. بابم بە سەفەر چووبوو، دوای کەمێک دانیشتن، کاغەزێکی لەبەر پشتێنی هێنا دەر و دایه برا گەورەکەم و پێی گوت، ئەگەر باوکت هاتەوە ئەو کاغەزەی بدەیە و بڵێ "چاوبادامی" لە لای حاجی مارف ئاغای درەبکەی ڕا هێناوێتی. ئەو کات ژاندارم ئەرکی هێنان و بردنی نامەی دەوڵەتی لە ئەستۆ بوو. یەکەم جار بوو دەمدیت بابم لە لایەن کەسێکی ناسیاوییەوە کاغەزێکی بۆ بێ کە لە خەڵکە و کاربەدەستی تۆقێنەری دەوڵەتی نەبێ.\nبەرەبەرە کە باوخۆشتر دەبووم، باوکم زۆربەی جاران کە بۆ شت کڕێن ده‌چووه خانێ، منی دەگەڵ خۆی دەبرد. لەوێ لە گەڵ دۆست و ناسیاوەکانی وەک: مراد ڕەسوو و حاسڵی عەلی لەیلانی، سەید مەستەفای تەهازادە (سەید مستەفای ناڵبەند)، مەلا سەید عەوڵای نمنجێ، مستەفای سۆفی تەها... دادەنیشت. ئەوان باسی زۆر شتیان دەکرد، بۆ من نامۆ بوون، زۆر کەم دەنا لێیان تێنەدەگەیشتم. دۆستایەتی کۆنمان لەگەڵ بنەماڵەی عەلی لەیلانی هەبوو و ڕەنگە هەر بە ڕێگای ئەوانیشەوە، باوکم لەگەڵ ئەو کەسانەی که له‌سەرەوە نێوم هێنان و زۆری دیکەش کە نێویانم لەبیر نەماون، ناسیاوی پەیدا کردبوو. ساڵی ٤٢ی هەتاوی- ئەگەر ڕاستم لە بیر مابێ- خەڵکێکی یەکجار زۆر لە ناوچە هەڵاتن و وەک لەنێو خەڵک داکەوتبوو، ئەوان بۆ کوردستانی گەرمێن هەڵاتن و خەڵکێکی یەکجار زۆریش گیران. مراد ڕەسوو و مراد حاسڵ و مەلا سەید عەوڵا هەڵاتن. ئەو دەنگدانەوەیەکی گەورەی لێ کەوتەوە و ئەو جار خەڵک بە ورد و درشتەوە دەیانزانی چ ڕووی داوە و ئەوه خەڵکەش سەر بە حیزبی دێموکراتن. ئەندامان و لایەنگرانی حیزبی لێ دەرکەی، ئێمە مانان کە تەمەنێکی زۆرمان نەبوو و خەڵکیش بە گشتی پێیان وابوو، بە هەر دووک بەشی گەرمێن و کوێستان تەنیا حیزبێکی دێموکرات هەیە. بە دوای ئەو ڕووداوە بۆم دەرکەوت، باوکم لەگەڵ ئەو خەڵکەی له خانێ سەری دەدان، باسی چی دەکرد. هەرچەند بۆم ڕوون نەبووه‌وە، بابم پێوەندی بە حیزبه‌وه هەبووبێ یان نا، بەڵام ئەو جۆرە تێکەڵاوییەی لەگەڵ ئەندامانی حیزب، بیری منی بە ڕووداوەکانی ئەو کاتی جووڵانەوەوه خەریک کردبوو..\nزستانی ٤٦ی هه‌تاوی، تیمێک لە پێشمەرگەکان لەگەڵ شەهید مراد شیرێژ هاتنە ماڵە ئێمە. مراد شیرێژ بەرپرسیان بوو. سولەیمان کەرقەشانیش لەگەڵیان بوو. پێشتر ماڵە سولەیمان کەرقەشان لە دێی ئێمە بوون و ئەوم زۆر چاک دەناسی. حەمەدەمینی ڕوو بەخاڵ، مەحمودی مامەندی، عەبدوڵڵای مەعرووفی و چەند پێشمەرگەی دیکەش لە گەڵیان بوون. بۆ کار و باری ڕێکخستن هاتبوون، کاریان بۆ ئەوە دەکرد خەڵک بۆ وەلانانی کیشە و ناکۆکییەکانیان پەنا بۆ ژاندارم نەبەن و لەنێو خۆیاندا کێشەکان چاره‌سه‌ر بکه‌ن. مەلا خدر، مەلای ئاوەدانی ئاوری نێوان ناخۆشی لەنێو خەڵکدا دەبووژاندەوە. دوو کەس لە دێ، مراد شیرێژیان لەو کارەی مەلا خدر ئاگادار کردبووه‌وە. مراد نیزیکەی سەعات و نیوێک چووه دەره‌وه و لە نزیکەوە بە توندی مەلا خدری لە چاندنی تۆوی دووبەرەکی ئاگادار کردبووه‌وە. پاش نانخواردنی شەو ڕۆیشتن. ساڵی دواتر، سەید فەتاح حوسێنی و عەوڵای مامەندی لە کوردستانی گەرمێن ڕا هاتبوونەوە. هاتنە گەنەداری. دوو ڕۆژ لە ماڵە ئێمە مانەوە. عەوڵای مامەندی گوتی، مام قادر پێیان وتووم تۆ دەبێ لە "گردەگۆرانی" ڕا هەتا "زەنگیاوێ" کاروبارەکان وە ئەستۆ بگری. ساڵی ٤٧ تەرمی کاک سولەیمان موعینی، مەلا مەحمود زەنگەنەیان هێنایەوە خانێ و پێشتریش تەرمی شەهیدەکانیان دەهێنایەوە بۆ خانێ. جموجۆڵی پێشمەرگە، دانی شەهید و زۆڵم و زۆریی دامودەزگای دەوڵەتی، حیزبی دێموکرات و شۆڕشیان بە خەڵک ناساند. بە داخەوە ئەو شۆڕشە تێکشکا، دەنا هەر لەو ناوچەیەی ئیمە سەدانی وەک من ئامادە دەبوون ئەرکی زۆر قورستر لەوە وەئەستۆ بگرن.\nلە پاش ڕووخانی پاشایەتی، ساڵی ٥٨ کە حیزب تێکۆشانی ئاشکرای دەست پێکرد و شانەکانی حیزب زیندوو بوونەوە، یەکێک لەو کەسانە بووم داوای ئەندامەتیم لە کۆمیتەی حیزب لە خانێ کرد و بە جۆرە ڕاستەوخۆ بووم بە ئەندامی تەشکیلاتی حیزب.\n*ئەدی ئەو قۆناغەت هەتا کاتی بوون بە پێشمەرگەت چۆن تێپەڕاند و لەگەڵ کێ کارت کردووە؟\n-- لە ساڵی ٦٢ەوە وەک ئەندامی نێوخۆی حیزب، ڕابیتی نێوان کۆمیتەی شارستان و کۆمیتەی نێو شار بووم. هێندێک لەو هاوڕێیانە ناکرێ نێویان بەرم، بەڵام لەگەڵ، شەهیدان: ئەبووبەکری ئازەربەرز کە سەردەستەی پێشمەرگەکانی نێو شار بوو و لە زیندانی ڕێژیمدا کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا، لەگەڵ کاک سەید مستەفای حوسێنی کە ئەویش لە ژێر ئەشکەنجەدا گیانی لە دەست دا، کارم کردووە. لەگەڵ بەرپرسانی کۆمیتەی پیرانشار، نەمران: کاک سەید ڕەسووڵی بابی گەورە، کاک نەبی قادری، کاک قادر ئیفتخاری، کاک هەمزە بێهنام، کاک حەسۆی عەلیپور، ڕەحیم مەحموودی و کاک ڕەحمان سۆفی زادە ، کاک سەدیق بابایی، کاک عەبدوڵا ئیبڕاهیمی، کاک سەید ڕەسووڵ سەید ئەحمەدی و کاک ئەبووبەکر قەدیکورد کارم کردووە. . سەر بە کۆمیتەی ناوچەی پیران بووم و ئەو کۆمیتەیەش منی بە کاک عەبدوڵڵا ئیبراهیمی و کاک ڕەحمان سۆفی زادە بۆ کاری تەشکیلاتی نێو شار ناساند. شەهید ڕەحمان سۆفی زادە هەموو جارێ کە دەیناردم بۆ نێو شاری، لەتکە بیست تمەنی یان دە تمەنی دەدامێ و دەیناردم بۆ لای ئەو ئەندامانەی کە پێشتر لەتکە پووڵەکەی دیکەی دابوونێ.\nزستانی ساڵی٦٨ی هه‌تاوی، هەستم دەکرد خراومەتە ژێر چاوەدێری. ڕەحمەتی، خەجێ قۆڕەغچی و دۆستێکی دیکە زۆر جار سه‌باره‌ت به که‌سێک که بە داخەوە خیانەتی کرد و خەڵکیش چاک دەیناسن و ئه‌و ده‌م به رواڵه‌ت کاری تەشکیلاتی نێوخۆیی دەرکرد، وریایان دەکردمەوە. دەمزانی ئەو که‌سه منی بە ئیتلاعات ناساندووە و خراومەتە ژێر چاوەدێری. ئەو کەسەش لەگەڵ شەهید سولەیمان ڕەسوڵزادە کادری کۆمیتە شارستانی پیرانشار کاری دەکرد.\n٢ی پوشپەڕی ساڵی ٦٩ ، کاک سولەیمان هاتە لای من و شەو و ڕۆژێک لە ماڵە من مایەوە. یەکەم جار بوو کاک سولەیمانم دەدیت. بە ڕاشکاوی پێمگوت کە من باوەڕم بەو که‌سه نییە و تۆش دەبێ ئاگات لە خۆ بێ. بەداخەوە دوای سێ حەوتوو، لە گوندی کێلێ- بەلەبان، کاک سولەیمان لەگەڵ ڕەحیم بەرشان کەوتنە داوی خیانەتی ئەو که‌سه و شەهید کران. منیش یا دەبوو خۆم بۆ ئەشکەنجەی بێسنووری دەوڵەتی ئامادە بکەم ، یان نێوی ئەندامانی حیزب هەڵدەم. بۆیە ڕێگەی هەڵاتنم گرتە بەر.\n*ئایا بۆ تۆ کە تەمەنێکت تێپەڕ کردبوو و خاوەنی ماڵ و منداڵ بووی، ئەوە بڕیارێکی قورس نەبوو؟\n-- دەتوانم بڵێم، ئەو بڕیارە، بڕیارێکی قورس بوو. ڕەنگە بۆ من کە ئەو کات تەمەنم چل و چەند ساڵێک بوو، یا دەبوو بەرگەی ئەشکەنجە و ئاکامەکانی بگرم، یان دەنا نێوی زۆر ئەندام هەڵدەم. دیسان، منداڵەکانیشم کە ئەو کات خەریکی دەرس و خوێندن بوون، هەڵقەندنیان لەو ژیانە، بڕیارێکی قورس بوو و دەبوو ئەو بڕیارەشم دابا. ئێستا دەزانم وێڕای قورسییەکەی، بڕیارێکی بە جێم داوە.\n*ئەرکی پێشمەرگانەت لە کام ئۆرگانەوە دەست پێکرد؟\n-- ئەرکی پێشمەرگایەتیم لە مەڵبەندی سپی سەنگ و لە گومرگی قەندیل دەست پێکرد. دوو ساڵ لە مەڵبەندی سپی سەنگ مامەوە. دواتر لە هێزی پارێزگاری و دواتریش لە تەداروکاتی حیزب ئەرکی پیشمەرگایەتیم بە جێ گەیاندووە.\n*وێڕای ئەرکی پێشمەرگانە، ئەرکی پێگەیاندنی منداڵەکانیشت لەسەر شان بوو، بەو ئیمکاناته کەمەی لەبەر دەستتدا بوو، چۆن توانیت پارسەنگێکی بۆ پێگەیاندنی منداڵەکانت دروست بکه‌ی؟\n-- دڵسۆزی و ماندوونەناسیی خێزانم و هەست بە بەرپرسایەتیکردنی منداڵەکانم وایکردووە، بەو ئیمکاناتە که‌مه‌ی حیزب خستبوویە بەر دەستیان، خۆیان پێ بگەیەنن.\n*پێشمەرگایەتی چی پێ بەخشی و چی لێ ئەستاندووی؟\n-- پێشمەرگایەتی جیا لەوەی تاڵی و سوێریت پێ دەبەخشێ ، خۆڕاگری و شانازیشت پێ دەبەخشێ. بۆ نموونە٧ ساڵ لە تورکیە ماوینەوە، بە بەراورد لەگەڵ خەڵکی دیکە، من و ئەوانەش کە پێشمەرگە نەباین بەرگەی سەختی و تاڵییەکانی تەمەنێک مانەوە لەو وڵاتەمان نەدەگرت. سەربەرزیشم بە ڕابردووی خۆم..\n*قەت وا هەبووە، ئەرکێکت پێ بسپێرن و نەتوانی ڕایپەڕێنی؟\n-- نەخێر نەبووە. ئەرکەکەم ئەوەندە قورس نەبووە، پێم نەکرێ. ئەوه‌ی پێم ئه‌سپێردراوه رامپه‌ڕاندووه\nئایا پێشمەرگایەتی تەمەن دەناسێ؟\nوەک جموجۆڵ و کاری عه‌مه‌لی، به‌ڵێ پێشمەرگایەتی تەمەن دەناسێ، چونکە کەسێک تەمەنی هەوراز بچێ، پێشمەرگایەتی پێ ناکرێ. بەڵام لە ڕووی بیر و باوەڕەوە پێشمەرگایەتی دەتوانێ هەموو تەمەن بگریتەوە.\nدوا وتەت بۆ خوێنەران چییە؟\nوێڕای سوپاس بۆ ئەو بەسەرکردنەوەیە و سڵاو لە خوێنەرانی بەڕێز، پێویستە بڵێم ئەوەی لە سەره‌وه باسم کردووە، تەنیا چاوخشاندنێکی کورته لەسەر ژیان و چۆنیەتی ئاشنابوون و تێکەڵبوونم بە شۆڕشی ڕەوای کورد و حیزبی دێموکراتی کوردستان.\nبگه‌رێوه|ئەم بابەتە 5570 جار بینراوە| بینێره| چاپ


Welthungerhilfe: رێکخراوا WHH لعێراقێ - دەربارەی رێکخراوا مە\nرێكخراوا (Welthungerhilfe) خۆ تەرخان كريە بۆ خەباتێ دپێخەمەت جيهانەكا بێ برس برێكا چارەسەركرنا هۆكارێن وێ. وەك رێكخراوەكا سەربخو ژلايێ سياسى وئاينى، دهێتە هژمارتن ئێك ژمەسترين رێكخراوێن هەوارهاتنێ ل ئەلمانيا.\nپێرابوونێن مە لدويڤ پرنسيپێ "هاريكارى دپێخەمەت هاريكاريا خۆيەتى" دچيت ودگونجێن دگەل ئارمانجێن نەتەوێن ئێكگرتى لدور گەشەپێدانا بەردەوام: " نەهێلانا برسێ هەتا سالا ٢٠٣٠". ب هەڤكاريەكا موكم دگەل هەڤپكشێن خومالى، ئەم دشيێن هارى جڤاكا بكەين دا کو بشێن دەركەڤن ژخەلەكێن برسێ وهەژاريێ، دگەل هەبوونا كارتێكرنا بەرچاڤ ودەستپاكيێ وبەرپرساتيێ.\nژسالا ١٩٦٢، رێكخراوا (Welthungerhilfe) كاردكەت ل ٧٠ دەولەتا دگەل رێكخراوێن هەڤپشك يێن نشتيمانى ونيڤدەولەتى بۆ هاريكرنا خەلكى كونترولا ژيانا خۆ بكەن ودابينكرنا مافێ وان دخارنێ بشێوەكێ بەردەوام. نوكە، پتر ژ ٢٤٥٠ فەرمانبەرا ٦٧ دەولەتا پتر ژ٤٠٠ پرژوا ئەنجام ددەن ل ٣٧ دەولەتا.\nرێكخراوا (Welthungerhilfe) پروسێن هەوارهاتنێ گرێددەت دگەل دووبارە شياندنێ وگەشەپێدانا ماوە درێژ بۆ دابينكرنا پێتڤيێن دياركرى يێن خەلكى يێن سەرەدەريێ دكەن دگەل هۆكارێن جياوازێن برسێ.\nئەم ب توندى پێگيريێ دكەين ب زەلاليێ وبرێڤەبرنا كواليتيێ. پێرابوونێن وەكى ياسايێن رەفتارێ يێن رێكخراوا (Welthungerhilfe) وپروسێن برێڤەبرنا كواليتيێ وراپورتا سالانە مسوگەر دكەن كو پارێن پارەبەخشا مەسترين كارتێكرنا هەى لسەر جڤاكێن ئەم دگەل كاردكەين.\nهەر سەروكەكێ ئەلمانيا دبيتە سپونسەرێ فەخرى يێ رێكخراوا (Welthungerhilfe) ژدەمێ دامەزراندنا رێكخراوێ. سەروكێ رێكخراوا (Welthungerhilfe) وئەندامێن دى دجڤاتا سەرپەرشتيێ نوينەراتيا رێكخراوێ دكەن لدەرڤە وشيرەتا پێشكێشى جڤاتا بجهئينانێ دكەن. جڤاتا بجهئينانێ ب دەوامەكا تمام هەمى چالاكيێن رێكخراوا (Welthungerhilfe) برێڤەدبەت.\nسەروك وئەندامێن جڤاتا كارگێرى لدويڤ پەيرەوێ نافخو وبرِيارێن كومەلەيا گشتى يا رێكخراوا (Welthungerhilfe) دچن. ئەندام، سەروكێ پەرلەمانێ فيدرال، سەروكێن گروپێن پەرلەمانى يێن ئەلمانى، كەنيسا، وكومەلەيا وگروپێن دى بخۆڤە دگريت.\nجڤاتا باوەرپێكريا يا خۆبەخش سەرپەرشتيێ دكەت لسەر جڤاتا سەرپەرشتيێ وجڤاتا بجهئينانێ سەبارەت پرسێن پەيوەنديێن گشتى وبازاركرنێ، وليژنا راوێژكارى يا بەرنامەى بەرپرسى ژپرسێن گرێداى ب سياسەتا بەرنامەى.


لەشکری زیمبابوی دەڵێت کودەتای نەکردووە و تەنیا ئامانجی تاوانکارانی نزیک سەرۆکە\nلەشکری زیمبابوی دەستی بەسەر دەسەڵاتی وڵاتەکەی گرتووە، بەڵام دەڵێت کودەتای نەکردووە، هەرچەندە بەپـێی سەرچاوەکان سەرۆکی وڵاتەکە و خێزانەکەی دەستبەسەرن.\nجەنەڕاڵ سیبۆسیۆی مۆیۆ گوتەبێژی لەشکری زیمبابوی ئەمڕۆ چوارشەممە لە بەیانـنامەیەکدا لەسەر تەلەفیزیۆنی فەرمی وڵاتەکەی ڕایگەیاند ئەوەی کردوویانە کودەتای لەشکری نیـیە و تەنیا ئامانجیان ئەو تاوانکارانانەیە کە لە دەوری سەرۆک ڕۆبەرت مۆگابین و بوونەتە سەرچاوەی گرفتی خەڵکی و خراپـبوونی ئابوری وڵاتەکە. گوتیشی مۆگابی و خێزانەکەی پارێزراون و هەر کاتێک ئەرکەکەیان بە ئەنجام گەیاند، دۆخەکە ئاسایی دەبێتەوە.\nگەواهیدەران بۆ ئاژانسی دەنگ‌وباسی فڕانس پـرێسیان ڕاگەیاند بەرەبەیانی ئەمڕۆ چوارشەممە گوێـیان لە تەقەیەکی زۆر بووە لە نزیک کۆشکی سەرۆک مۆگابی لە هەراری پایتەخت.\nلەشکری زیمبابوی لە چەند شوێنێکی پایتەخت بڵاوبوونەتەوە و دەستیان گرتووە بە سەر دەزگای پەخشی فەرمی حکومەت، ئەمەش پاش ئەوەی پارتی دەسەڵاتدار کە مۆگابی ڕابەرایەتی دەکات، فەرماندەی لەشکری بە خائین ناودێرکرد.\nلە لایەکی دیکە جاکوب زوما سەرۆکی ئەفریکای باشور پەیوەندیـیەکی تەلەفونی لەگەڵ سەرۆک مۆگابی کرد. حکومەتی ئەفریکای باشور ڕایگەیاند سەرۆک مۆگابی لە پەیوەندیـیە تەلەفۆنیـیەکە گوتویەتی بارودۆخی باشە، بەڵام ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە لە ماڵەکەی دەستبەسەرکراوە. سەرۆک زوما بڕیاری داوە شاندێک بۆ زیمبابوی ڕەوانە بکرێت تاوەکو لە نزیکەوە ڕەوشەکەی بۆ ڕوونببێتەوە.\nئەمەریکا لای خۆیەوە لە زاری کاربەدەستێک لە وەزارەتی دەرەوە داوای لە هەموو لایەنە ناکۆکەکانی زیمبابوی کرد بەپـێی دەستور و بە شێوەیەکی ئاشتیانە و هێمنانە کێشەکانیان چارەسەربکەن. گوتیشی باڵیۆزخانەی ئەمەریکا لە هەراری بە وردی چاودێری دۆخەکە دەکات.\nجێی ئاماژەیە ڕۆبەرت مۆگابی تەمەن 93 ساڵ ماوەی 30 ساڵە سەرۆکی وڵاتەکەیە و پـێشتریش بۆ ماوەی 7 ساڵ سەرۆک وەزیر بووە.


رۆبێرتی بڕوسکە و جالجالۆکەیەک - ئاگاپرێس | Aga Press\nسێ شه‌ممه 8 كانونی دووه‌م 2019\nرۆبێرتی بڕوسکە و جالجالۆکەیەک\nئەدەب و هونەرئاگاپرێس\nبەروار : 08 كانونی دووه‌م 2019\nوەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە:\nهەبو نەبو، پاشایەک بە ناوی ڕۆبێرتی بڕوسکە لە سکۆتلاند دەژیا.\nئەگەر کەسێک ناوی یەکەمی ڕۆبێرت بێت و ناوی دووەمی بروس بێت ئێمە دەڵێین ناوی (رۆبێرت بڕوس)ە، بەڵام ئەو پاشایە بە تەواوی ناوی (ڕۆبيرتی بڕوسەکە) بوو، لە تەواوی سکۆتلانداش بەم شێوەیە ناوی دەهێنرا.\nڕۆبێرتی بڕوسکە پاشایەکی زۆر ئازا و ژیر بوو، ئازا بوو چونکە وڵاتەکەی لەگەل ئینگلتەرا لە جەنگدا بوون، ژیر بوو چونکە سوپای ئینگلتەرا زۆر لە سوپای سکۆتلاند گەورەتر بوو.\nسکۆتلاند بە سوپایەکی بچوکەوە بە سەرکردایەتی ڕۆبيرتی بڕوسکە شەش جار ڕوبەڕوی ئینگەلتەرا بۆوە، هەر شەش جاریش دۆڕان،لە کۆتاییدا ڕۆبێرتی بروسەکە و سوپاکەی، جگە لە ڕاکردن هیچ چارەیەکیان نەما. هەندێک لە سوپاکەی بۆ ناو دارستان ڕایانکرد و ئەوانی دیکەش ئەشکەوتێکیان بۆ خۆحەشاردان دۆزیەوە.\nڕۆژێک، کە بارانێکی بە لێزمە دەباری، ڕۆبێرتی بروسکە لەناو ئەشکەوتەکە پاڵکەوتبوو، زۆر ماندو و شەکەت بوو، هەروەها بە هۆی ئەوەی سوپاکەی شەش جار دۆڕا بوو زۆر دڵتەنگ بوو، بیری دەکردەوەو لەگەڵ خۆی دەدوا و دیگوت ” واباشە دەست هەڵگرم، یان چییە ئەگەر جارێکی دیکە تاقی بکەمەوە؟ “. لەو کاتەی کە پالکەوتبوو، بینی جاڵجالۆکەیەک دەیەوێت تەونێک دروست بکات، جاڵجالۆکەکە شەش جار داوەکەی لە لایەکی دیواری ئەشکەوتەکە بۆ لاکەی دیکەی فڕێدا، بەڵام هەر شەش جار داوەکە کورت بوو، پێش ئەوەی بگەیشتبا دیوارەکە، دەکەوتە خوارەوە.\nڕۆبێرتی بڕوسکە گوتی ” هەوڵدانی بەلاش، هەروەکو ئەوەی من کردم ، شەش جار سەرنەکەوتن و دۆڕانی لەدوای یەک”، بەڵام جالجالؤکەکە بێهیوا نەبوو، بەڵکو بە ئاگاییەکی زیاترەوە دەیویست جارێکی دیکەش تاقی بکاتەوە. ڕۆبێرتی بڕوسکە نەیدەتوانی چاوەکانی لەسەر جالجالۆکەکە لا ببات، تۆ بڵێی ئەو جارەش سەرنەکەوێت؟\nنەخێر” ئەمجارە داوەکە گەیشتە دیواری ئەشکەوتەکەو پاشاکە هاواری کرد: ” بەڵێ! منیش دەتوانم ئەوە بکەم ، جاری حەوتەم تاقیدەکەمەوە”.\nیەکسەربە ڕویەکی گەشەوە رایکردە دەرەوە و بانگی پیاوەکانی کردو گووتی : “ئینگلتەرا وابیردەکەنەوە کە جەنگەکەیان بردۆتەوە، کەواتە توشی سەرسورمان دەبن کەببینن ئێمە هەموومان جارێکی دیکە دەمانەوێت شەڕ بکەینەوە”.\nئەو دەیزانی کە جەنگاوەرەکانی ئامادەن شەڕبکەنەوە، هەربۆیە بۆ حەوتەمین جار (رۆبێتی بروسکە) سەرکردایەتی سوپاکەی کردو ڕوبەڕوی ئینگلتەرا بونەوە و توانییان تێکیان بشکێنن، سوپاکەی ئینگلتەرا بۆ ناو کەشتییەکانییان ڕایانکرد و هەتا ئینگلتەرا سەوڵیان لێدا. ئینجا سکۆتلاند بووە وڵاتێکی سەربەخۆ.\nپاشاکەی کێ بوو؟ بێگومان ڕۆبێرتی بروسکە. ئێستا خەلکی سکۆتلاند چیرۆکی (ڕۆبێرتی بروسکە)یان بیردێتەوە و سوپاسی دەکەن، چونکە ئەو توانی حەوت جار پیاوەکانی بێنێتە شەڕ لە پێناو سکۆتلاند، هەروها ئەو جالجاڵۆکەیەشیان لە بیرە، کە وای لە ڕۆبێرتی بڕوسکە کرد هیوای لەدەست نەدات.


24 ملیۆن دەنگدەر بەشداری هەڵبژاردنەكانی عێراق دەكەن\nكۆمسیۆن وردەكاری ئامادەكارییەكانی هەڵبژاردنی رایگەیاند 24 ملیۆن دەنگدەر بەشداری هەڵبژاردنەكانی عێراق دەكەن\nكۆمسیۆن وردەكاری ئامادەكارییەكانی هەڵبژاردنی رایگەیاند\nجێگری سەرۆكی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژادنەكانی عێراق ئاشكرایدەكات، وەك كۆمسیۆن ئامادەكارییەكانمان بۆ هەڵبژاردنەكانی داهاتووی عێراق دەستپێكردووەو دوێنێ دوا وادەی تۆماركردنی هاوپەیمانێتییەكانە بۆ هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەران، تا ئێستاش 205 قەوارەی سیاسی ناوی خۆی تۆماركردووە بۆ بەشداریكردن لە هەڵبژاردن.\nرزگار حەمە محێدین جێگری سەرۆكی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژادنەكانی عێراق بە ئانادۆڵی راگەیاند، لە رووی هونەری‌و كارگێڕییەوە هەموو ئامادەكارییەكانمان كردووەو هەڵبژاردنەكە لە رۆژی 12ی ئایاری داهاتوو بۆ ئەنجوومەنی نوێنەران‌و ئەنجوومەنی پارێزگاكان بەڕێوەدەچێت.\nوتیشی، یەكەمین جارە بۆ هەڵبژاردنەكان ئامێری ئەلیكترۆنی بۆ دەنگدانەكان بەكاردەهێنین كە هەڵبژاردنێكی ئەلیكترۆنی دەبێت‌و دەنگدەر دەتوانێت دڵنیا بێت لەوەی دەنگەكەی دەستكاری ناكرێت، بۆیە هەڵبژاردنی ئەمجارە هەڵبژاردنێكی پاك‌و بێگەرد دەبێت.\nئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، لە هەڵبژاردنەكانی داهاتوودا، 24 ملیۆن دەنگدەر لە عێراقدا مافی بەشداریكردنی دەنگدانی هەیە، لەو ژمارەیەش نزیكەی سێ ملیۆن و 700 كەسیان یەكەمجارە بەشداری دەنگدان دەكەن.\nبەپێی زانیارییەكان هەڵبژاردنەكانی عێراق بە 31 هاوپەیمانێتی و چەندین قەوارەی جیاوازەوە دەچنە نێو هەڵبژاردنەكانەوە.\n200 جار بینراوە\n196 جار بینراوە


statements-apr1622-kirmanciyanavin – KCK-Info\n١٦ی نیسان ٢٠٢٢\nهاوسەرۆکایەتیی دەستەی بەڕێوەبەری کەجەکە: پێویستە خاوەنداری لە زیندانییان بکرێت\nزیندانەکان بوونەتە شوێنی مردن\nدەوڵەتی تورکی داگیرکەر، بکوژ، پاکتاوکار و دەسەڵاتی فاشیستیی ئاکەپە و مەهەپە، هەموو ئەوانەی لەگەڵ دۆزی ڕەوا و مافدارانەى گەلی کورددان و بۆ دیموکراسی تێدەکۆشن زیندانی دەکەن. دەوڵەتی تورک بەوەش تێر نابێت و گوشار دەخاتە سەر زیندانیان و هێرش دەکاتە سەر زیندانیان. هێرشەکانی دەوڵەتی تورک بۆ سەر زیندانیان زیادیکردووە و ئیدی ئێستا زیندانییەکان دەکوژرێن. زیندانەکان بوونەتە شوێنی ئەشکەنجە و مردن. بنەماڵە و کەسوکاری ئەو زیندانیانە هەوڵ دەدەن لە ڕێگەی چالاکییەکانیانەوە سەرنج بخەنە سەر ئەو گوشار و هێرشانە، کە دەکرێتە سەر زیندانییەکان و ڕاشیدەگەیەنن، دۆخی زیندانەکان قورس و مەترسیدارە. بۆ ئەوەش کەسوکاری زیندانیان لە زۆر شوێندا هەڵوێستی خۆیان نیشان دەدەن و چالاکی ئەنجام دەدەن.\nبۆ پاکتاوکردنی گەلی کورد ئەو هێرشانە ئەنجام دەدرێن\nئەو هێرشانە، کە دەبنە هۆی کوشتنی زیندانیان، تایبەتمەندیی دەوڵەتی تورکی پاکتاوکار و داگیرکەرە، کە لەلایەن ئاکەپە و مەهەپەوە بەڕێوەدەبرێت. لەبەر ئەوەی دەوڵەتی تورک لەسەر دوژمنایەتیی کوردان بنیاتنراوە، تاکە ئامانجی دەوڵەتی تورک کۆمەڵکوژکردن و پاکتاوکردنی گەلی کوردە.\nدەسەڵاتی ئاکەپە و مەهەپە کارەکتەر و تاێبەتمەندیی ئەو دەوڵەتەن، کە دوژمنایەتیی گەلی کورد دەکات، بە سیاسەتەکانی دژ بە گەلی کورد، ئەو هێرشانەیان گەیاندووەتە لوتکە. بە دەسەڵاتی فاشیستیی ئاکەپە و مەهەپە، تێڕوانینی نکۆڵیکردن و قڕکردن لە تورکیا قوڵتر بووەتەوە. تەنها ئەوەی، کە ئاکەپە و مەهەپە بەرامبەر بە زیندانییەکان دەیکەن، تێڕوانینی دوژمنکارییە بەرامبەر بە کورد و نکۆڵیکردن و لەناوبردن، کە دەوڵەت دەیکات.\nزیندانیانی سیاسی لە زیندانەکاندا دەکوژرێن و مەلا فەرمییەکانی دەوڵەت نوێژ لەسەر تەرمی زیندانییەکان ناکەن. هەرچی بێت و کەسی مردوو هەر کەسێک بێت، یەکێک لە شتەکانی ئایین و ڕەوشتی مرۆڤایەتی ئەوەیە، کە نوێژ لەسەر تەرمەکانیان دەکرێت، بەڵام کاتێک بابەتەکە دێتە سەر کورد دەوڵەت رێگری لەوەش دەکات.\nپێشتریش ڕێگە نەدرابوو، کە تەرمی دایکی ئایسەل توغڵوک بەخاک بسپێردرێت و هێرشکرایە سەر گۆڕستانەکە و تەرمەکەی. ئێستاش دەیانەوێت ئایسەل توغڵوک لە زینداندا ژیانی لەدەست بدات. غەریبە گەزەر بەهۆی ئەشکەنجە و هێرشەوە لە زینداندا گیانی لەدەستدا. زیندانیانی زیندانی سیلیڤری ئەشکەنجە دەدرێن و دەکوژرێن، بەڵام ئیدعا دەکەن و دەڵێن، زیندانییەکان بەهۆی جەڵتەی دڵەوە گیانیان لەدەستداوە، یان خۆیان کوشتووە و بەو هۆیەوە گیانیان لەدەستداوە. ئەوە ڕاست نییە، بەڵکو ئەوە دەرەنجامی سیاسەتی دەوڵەتی تورک و ئاکەپە و مەهەپەیە بۆ کۆمەڵکوژکردن و پاکتاوکردنی گەلی کورد، چونکە گەلی کورد خۆی تەسلیمی داگیرکاری ناکات و سوورە لەسەر دۆزی ئازادی، فاشیزمی ئاکەپە و مەهەپە تۆڵە لە کوردان دەکاتەوە. ئەوانەی دەڵێن، من کوردم و خەبات دەکەم زیندانی دەکەن و کاری دوور و بەدەر لە ویژدان و پێوەری مرۆڤایەتی بەرامبەریان ئەنجام دەدەن.\nبەڕێوەبەرانی زیندانەکان بوونەتە تۆڕی چەتە و بکوژەکان\nبەڕێوبەرایەتیی گشتیی زیندانەکان و بەڕێوەبەرانی زیندانەکان بوونەتە تۆڕی چەتەکان و بکوژەکان، کە سیاسەتی قڕکردن و پاکتاوکاریی فاشیزمی ئاکەپە و مەهەپە بەڕێوەدەبەن. بەڕێوبەرایەتیی گشتیی زیندانەکان تاکە ئامانجیان ئەوەیە، کە چۆن زیندانییەکان لە دۆزەکەیان و کەیسەکەیان دووربخەنەوە، ئەو کەسانەی لە دژی ئەوە دەوەستنەوە پاکتاویان دەکەن و لەناویان دەبەن. ئەو تێگەیشتن و عەقڵییەتە بەرهەمی دوژمنایەتیکردنی گەلی کوردە، کە دەوڵەتی تورک و ئاکەپە و مەهەپە ئەنجامی دەدەن.\nزیندانیان شەرەف و کەرامەت و شکۆی کۆمەڵگان\nزیندانییەکان بەهۆی ئەوەی ئیرادەی خۆیان بەدەستەوە نەداوە و دژی خۆبەدەستەوەدانن، گوشار و گۆشەگیری دەخرێتە سەریان و ئەشکەنجە دەدرێن. ئەو هەموو گوشارە جۆراوجۆرانە نیشانی دەدات، کە زیندانییەکان لە بەرگرییەکی گەورەدان. زیندانیانی سیاسی شەرەف و کەرامەتی کۆمەڵگان. ئەوانە کەسانێکی سەربەرز و شکۆمەندن، کە لە پێناو ئازادی دا زیندانیکراون. لەبەر ئەوەش گەل پێیان دەڵێن “زیندانیانی ئازادی”. لە ڕووی جەستەییەوە ئازادییان لێسەندراوەتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەوان ئازادترین مرۆڤەکانن.\nدامه‌زرێنه‌رانی هێڵی به‌رخودانی ١٤ی ته‌موزن\nده‌وڵه‌تی توركی داگیركه‌ر و قڕكار و فاشیزمی ئاكه‌په-مه‌هه‌په به گوشار و هێرشه‌كان وایاندانابوو كه چۆكیان به زیندانیان داداوه. ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه. زیندانیان به‌رامبه‌ر به داگیركاری و فاشیزمی ئاكه‌په-مه‌هه‌په قه‌ت خۆیان ناده‌ن به‌ده‌سته‌وه. فاشیزمی ١٢ی ئه‌یلولیش وایان زانی كه به ئه‌شكه‌نجه و كوشتار ئیراده‌ی زیندانیان ده‌شكێنن، زیندانیان له دۆزه‌كه‌یان دوور ده‌خه‌نه‌وه، ئه‌وان بێ سه‌نگ ده‌كه‌ن و به كۆمه‌ڵ ئازادیان ده‌كه‌ن بۆ ناو خه‌ڵك و به‌و جۆره دۆزی گه‌ل ده‌شكێنن. زیندانیان به‌رخودان و ئیراده‌یه‌كی بێ هاوتایان خسته‌ڕوو، فاشیزمی ١٢ی ئه‌یلولیان سه‌روبن كرد. ئێستاش فاشیزمی ئاكه‌په-مه‌هه‌په‌ش به كرده‌وه‌ی جیاوازی ١٢ی ئه‌یلولی ده‌یه‌وێت ئیراده‌ی زیندانیان تێكبشكێنێت، زیندانیان ناچار به خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان بكه‌ن. وێڕای گوشار و گۆشه‌گیری به هه‌ڕه‌شه ده‌یانه‌وێت به‌و جۆره بگه‌نه سه‌ركه‌وتن. بۆ ئه‌وانه‌ی سزای ٢٠ ساڵ و ٣٠ ساڵیان به‌سه‌ردا سه‌پێنراوه و ماوه‌ی سزاكه‌یان ته‌واو بووه به هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی سزای نوێیان به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنن، ئه‌وان له زیندان ده‌هێڵنه‌وه، واده‌زانن كه به‌و جۆره سه‌رده‌كه‌ون. ئاكه‌په- مه‌هه‌په هه‌رگیز ناتوانێت ئه‌وه به‌ده‌ستبهێنێت. زیندانی دوو هێنده سزای به‌سه‌ردا سه‌پێنراوه، رازی نه‌بووه به خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان، له دۆزی خۆی پاشه‌كشێی نه‌كردووه. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان دامه‌زرێنه‌رانی هێڵی به‌رخودانی ١٤ی ته‌موز و میراتگرانی ئه‌وه‌ن. زیندانیانی ئازادیش به هه‌ڕه‌شه و تۆقاندن و له خشته‌بردن، به گوشار و ئه‌شكه‌نجه خۆیان به‌ده‌سته‌وه ناده‌ن.\nبنه‌ماڵه‌ی زیندانیان به ته‌نیا مه‌هێڵن\nده‌بێت به‌رامبه‌ر به هێرشه‌كانی سه‌ر بنه‌ماڵه‌ی زیندانیان، بنه‌ماڵه‌كان به ته‌نیا نه‌هێڵرێن. گه‌له وڵاتپارێزه‌كه‌مان و دۆسیه‌كانمان ده‌بێت زیاتر هه‌ڵوێست نیشان بده‌ن، ئه‌و چالاكیانه‌ی بنه‌ماڵه‌ی زیندانیان ده‌ستیان پێكردووه گه‌وره‌تر بكه‌ن. زیندانیان بۆ دۆزی ئازادی گه‌ل تێكۆشانیان كردوه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌دیل گیراون. خاوه‌نداری له‌وان، ئه‌ركی هه‌ره بنچینه‌یی وڵاتپارێزی و مرۆڤایه‌تیه. بنه‌ماڵه‌ی زیندانیان له زۆر شوێن هه‌ڵوێست ده‌گره به‌ر، چالاكی ئه‌نجام ده‌ده‌ن. بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م گوشاره له‌سه‌ر زیندانیان تێكبشكێنرێت و كۆتایی پێبهێنرێت پێویسته هه‌موو كۆمه‌ڵگا له‌لای بنه‌ماڵه‌ی زیندانیان جێ بگرێت. له كاتێكدا له زیندانه‌كان تابوت و دارمه‌یت دێنه ده‌ره‌وه، پێویسته كۆمه‌ڵگا ژیانی خۆی به ئاسایی تێنه‌په‌ڕێنێت، پێویسته هه‌موو كۆمه‌ڵگا هه‌ستنه‌سه‌ر پێ و له‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌ی زیندانیان له پشتیوانیدا بن، هه‌ڵوێستی خۆیان بخه‌نه‌ڕوو. پێویسته تێكۆشانی زیندانیان و بنه‌ماڵه‌كان به ته‌نیا نه‌هێڵرێت.\nهه‌موو كه‌س له دژی ئاكه‌په-مه‌هه‌په له دژی كوشتنی زیندانیان و كرده‌وه‌كانی سه‌ر زیندانه‌كان پێویسته بێده‌نگ نه‌بن. به وتنی ئه‌وه‌ی ئاكه‌په-مه‌هه‌په فاشیسته، له‌به‌رامبه‌ر كرده‌وه‌كانی ده‌نگهه‌ڵنه‌بڕین، ناكۆكی و دژبه‌یه‌كیه‌كی گه‌وره‌یه. پێویسته ده‌ستبه‌جێ خۆیان له‌و دژبه‌یه‌كیه رزگار بكه‌ن. له دژی كرده‌وه‌كانی فاشیزم وه‌ستانه‌وه، له دژی فاشیزم بوونه. به پێچه‌وانه‌وه وه‌ستانه له پاڵ فاشیزمی ئاكه‌په-مه‌هه‌په. پێویسته بزانرێت كه كۆمه‌ڵگا ئه‌وه ده‌بینێت و چاودێری ده‌كات. پێوه‌ری دیموكراتیك بوون، به‌رامبه‌ر به سته‌م و نادادی وه‌ستانه‌وه، پێویسته له‌لای ئه‌و مرۆڤانه‌ی له دژی نادادی و سته‌م وه‌ستاونه‌ته‌وه و به دیل گیراون، جێ بگرن و بچنه پاڵیانه‌وه.\nداوا له رای گشتیی دیموكراتیكیش ده‌كه‌ین كه له به‌رامبه‌ر ئه‌و دۆخه زیاتر به هه‌ستیارییه‌وه بجوڵێنه‌وه. پێویسته رای گشتیی دیموكراتیك له دژی كرده‌وه‌كانی فاشیزمی ئاكه‌په-مه‌هه‌په له به‌رامبه‌ر زیندانیان، بێده‌نگ نه‌بن، شوێنكه‌وتوو و په‌رۆش و هاوكاری زیندانیان بێت. ده‌سه‌ڵاتداری ئاكه‌په-مه‌هه‌په به هزر و كرده‌وه‌ی فاشیستی توركیا به‌ره‌و بازنه‌یه‌كی تاریك ده‌بات. ده‌بێت هه‌موو كه‌سێك به‌رامبه‌ر به فاشیزمی ئاكه‌په-مه‌هه‌په بوه‌ستنه‌وه، هه‌ڵوێست بگرن و خاوه‌نداری له زیندانیان بكه‌ن.\nئیراده‌ی زیندانیان سه‌رده‌كه‌وێت\nفاشیزمی ئاكه‌په-مه‌هه‌په به هێرش و گوشاره‌كان له‌سه‌ر زیندانیان، رێگه له‌به‌ر ده‌م رق و توڕه‌یه‌كی گه‌وره‌ی گه‌لی كورد ده‌كاته‌وه. به‌و توڕه‌ییه تێكۆشانی ئازادی زیاتر گه‌وره ده‌بێت و ده‌گاته ئامانجه‌كانی خۆی، داگیركاری و فاشیزم ده‌ڕوخێنێت. هه‌روه‌ك چۆن فاشیزمی ١٢ی ئه‌یلول رێگه‌ی له‌به‌رده‌م توڕه‌یی گه‌ل كرده‌وه و تێكۆشانی گه‌وره‌كرد و به‌ره‌و پێشی برد، ئه‌مڕۆش كرده‌وه‌كانی فاشیزمی ئاكه‌په- مه‌هه‌په له زیندانه‌كان رێگه‌ی له به‌رده‌م توڕه‌یی گه‌ل كردووه‌ته‌وه و ئه‌نجامی گه‌وره له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌هێنێت. رێگه له به‌رده‌م رووخان و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی فاشیزمی ئاكه‌په- مه‌هه‌په ده‌كرێته‌وه، تامه‌زرۆیی و خواستی گه‌وره‌ی ئازادی گه‌ل ده‌كاته‌وه. بزوتنه‌وه و گه‌له‌كه‌مان لێپێچینه‌وه‌ی هێرش و كرده‌وه نامرۆڤییه‌كانی به‌رامبه‌ر به زیندانیان له فاشیسته‌كان ده‌كات. ئێمه وه‌ك بزوتنه‌وه‌ی ئازادی سڵاو له زیندانیان و به‌رخودانه گه‌وره‌كه‌یان ده‌كه‌ین، رێزیان بۆ ده‌رده‌بڕین. ئه‌م تێكۆشانه‌ی كۆمه‌ندی و ئیراده‌ی زیندانیان سه‌رده‌كه‌وێت، هزری فاشیسته‌كان له ناو ده‌چێت”.


دوزخورماتوو/30ی ئازاری 2020/ ئۆپەراسیۆنی هێە عیراقییەكان بە پاڵپشتی پێشمەرگە دژی داعش فۆتۆ: تایبەت بە كەركوك ناو\nدەیان مۆڵگەی داعش لە سنوری قەزای دوزخورماتوو بۆردومانكران، ئەوەش لە ئۆپەراسیۆنێكی هێزە عیراقییەكان بە پاڵپشتی هێزەكانی پێشمەرگە.\nئەو ئۆپەراسیۆنە كاتژمێر شەشی بەیانی ئەمڕۆ دووشەممە 30ی ئازار بەڕێوەچوو تا كاتژمێر دووی پاشنیوەڕۆ، ئامانج لێی گەڕان و لەناوبردنی مۆڵگە و بنكەكانی چەكدارانی داعش بوو لە سنوری دوزخورماتوو.\nتارق غه‌زالى، فەرماندە لە لیواى سێی هێزه‌کانى به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ى خێرا بە (كەركوك ناو)ی وت "داعش له هه‌ندێك ناوچه جموجوڵیان هه‌بووه، له به‌رزاییه‌کانى خۆرهه‌ڵاتى دوزخورماتوو به‌ره‌و کێڵگە نه‌وتییەکانى په‌ڵکانه. بۆیە ئەم ئۆپەراسیۆنە لەم كاتەدا پێویست بوو".\n"لە ئۆپه‌راسیۆنه‌که توانرا، نزیکه‌ى 40 مۆڵگه‌ى داعش بۆردومان بكەین، تیایدا که‌لوپه‌لى چەكداران ماتۆڕسکیل، خۆراک و پێخه‌فی تێدا بوو. جگه له بۆمبی چێنراو و موشه‌ک"، تارق غەزالی وایوت.\nسه‌رچاوه‌یه‌کى ئه‌منى که به‌شداربوو له ئۆپه‌راسیۆنه‌کە، جەختیكردەوە كە پێشمەرگە پاڵپشتبووە لەو ئۆپەراسیۆنە و وتی "سوپای عیراق لە دوو میحوه‌رەوە بەشداربون، دوو میحوه‌ره‌که‌ى دیکه لەلایەن هێزه‌کانى به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ى خێرا و حەشدی شەعبی بەڕێوەبراون".\nپێشمەرگە پاڵپشتبووە لەو ئۆپەراسیۆنە\nلەبارەی رۆڵی پێشمەرگەوە، وتی "رۆڵى پێشمه‌رگه ئه‌وه‌بووه که ئه‌وان به‌دیوى پارێزگای سلێمانیدا بەشداربن و هەر چەكدارێك بیەوێت لەو ناوچانەوە هەڵبێت یان خۆی حەشاربدات دەستگیری بكەن".\nلەو ئۆپەراسیۆنەدا سوپای عیراق بە فڕۆكە بەشدارییكرد.


بەڤیدیۆ: ئەو تانكە ئەبرامزە ببینە كە پێشمەرگە لە ڕەبیعە تەقاندییەوە\nهێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان دوێنێ بڵاویان كردەوە كە تانكێكی تری لە جۆری ئەبرامز كە حەشدی شەعبی لە هێرشەكانی باكاری هێناوە تەقاندوویانەتەوە.\nئەمڕۆ هەینی بەگوێرەی ئەو گرتە ڤیدیۆییەی بڵاو كراوەتەوە دەردەكەوێت، پێشمەرگەكانی كوردستان تانكێكی تری جۆری ئەبرامزی ئەمەریكییان لە میحوەری زومماڕ ڕەبیعە تەقاندۆتەوە.\nتانكی "ئێم وەن ئەبرامز" بە ئینگلیزی دەبێتە "M1 Abrams" ئەو تانكێكی ئەمەریكایییە، تایبەتە بە شەڕكردن. لە نەوەی سێیەمەوە هاتووەتە ناو خزمەتی سەربازی ئەمەریكایی، ساڵی ١٩٨٠ گۆڕا لە شوێنی "ئێم ٦٠ باتۆن". كێشی تانكی " ئێم وەن ئەبرامز" نزیكەی ٦٣ تەنە، ئەو بە چەكی تۆپی عەیار ١٢٠ ملم و جوتێك ڕەشاشی عەیار ٧.٦٢ ملم چەكدارە.\nئێم وەن ئەبرامز بزووێنەرێكی تۆڕبۆی بە هێزی "١٥٠٠" ئەسپی بۆ بەستراوە، ناوی تانكی " ئێم وەن ئەبرامز" دەگەڕێتەوە بۆ ناوی جەنەڕاڵ "كریتۆن ئەبرامز"، ئەو سەرۆكی لقێك و سەركردەی سوپای ئەمەریكی لە ساڵی ١٩٦٨ تا ١٩٧٢ بووە. ئێم وەن ئەبرامز بۆ شەڕی زریپۆشی مۆدێرن دروست كراوە، لە تایبەتمەندییە تازەكانی، هێزی بەرگرییەكەی بەشێوەیەكی قوڕس و پتەو دروست كراوە، هەروەها بزووێنەرەكەی تۆڕبۆی غازە، لەگەڵ ئەوەشدا پشت بە بەرگری و دژەتێكشكانی پێشكەوتوو دەبەستێت.\nدۆڵابێكی ڕەهای، كە لە دیوی ژوورەوەی بۆ پاراستنی سەرنشینەكانی تێدایە. ئێم وەن ئەبرامز ئێستە لە باشترین جۆری تانكەكانی سەربازییە، كە ئێستە لە ڕیزی سوپاكان خزمەت دەكات. تانكی "ئێم وەن ئەبرامز" سێ جۆری بڵاوبووەتەوە، ئەوانیش: (ئێم وەن ئەبرامز) و (ئێم وەن) و (ئێم وەن ئەی وەن و ئێم وەن ئەی توو)ن. چەكی پێشكەوتووی ئەلیكترۆنی پاراستنی پێوە لكێنراوە. ئەوانەش لە باشترینەكانن.\nتایبەتمەندییە گشتییەكانی تانكی ئێم وەن ئەبرامز بریتییە لە چوار سەرنشینی تانك، كە پسپۆڕن لەو بوارە، ئەوانیش: (سەركردە، شوفێر، ئەو كەسەی گوللـەی تۆپ دادەنێ، ئەو كەسەی نیشانە دەگرێ و دەیتەقێنێ). كێشی تانكی " ئێم وەن ئەبرامز" نزیكەی ٦٣ تەنە و درێژی تانكەكە لەگەڵ لوولەی تۆپەكە دەگاتە (٩.٨٢٨) مەتر، هەروەها كەمترین خێرایی تانكەكە دەگاتە ٤٨.٣ كم/ سەعات.\nعێراق، لە دوای پڕۆسەی ئازادكردنی لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە. كۆمەڵێك ڕێكەوتنی سەربازی لەلایەن وڵاتی عێراق و ئەمریكا واژوو كران بۆ پێدان و فرۆشتنی ڕێژەیەك تانكەكانی جۆری ئەمبرامز، بە چەند قۆناغێك و چەند ساڵێك زیاد لە ١٤٠ دانەی پێ فرۆشراوە، كە گشتیان لەلایەن عێراقەوە لە شەڕی دژبە داعش بەكار دەهێندرێت.\nبۆ بینینی ڤیدیۆكە كلیك لێرە بكە\nئه‌م بابه‌ته 18904 جار خوێنراوه‌ته‌وه


ساڵانێكە سیاسەتی ڕۆشنبیریی و هونەریی لە دونیای ئێمەدا، سیاسەتی دروستكردنی مۆدێلێكە لە هونەری هەرزان و بێقووڵایی كە بە پرۆسەیەكی مەترسییداری ”بەگەعدەكردنی هونەر“دا تێدەپەڕێت. ئەم مۆدێلە لە هونەر كۆمەڵگایەكی وێناكراو نماییشدەكات كە من بە ”كۆمەڵگای خەندە“ ناودێڕی دەكەم، كۆمەڵگایەك كە تاك و گروپەكانی بێخەم و دەم بەخەندەن، جگە لە شادیی و هەڵپەركێ هیچ خەمێكی تریان نییە. ساڵانێكە بۆ ئەوەی گوێ لە گۆرانیی ڕاقیی بگرین و دووركەوینەوە لە هونەری گەعدە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەرشیفی ساڵانی حەفتا و هەشتاكان. دیارە ئیسماعیلی سابووریش وەكو هەندێك هونەرمەندی گەورەی تر، سەر بەو قۆناغە هونەرییەی و ئەو سەردەمەیە.\nهونەری داهێنەر پێویستی بە پارە و دەسەڵات و ئەكادیمیای حیزبیی نییە بۆ ئەوەی داهێنانی گەورە بكات، جوان بێت و ببێت بە ناو، بەڵكو دەسەڵات پێویستی بە هونەرە بۆئەوەی خۆی پێ جوان بكات و لەڕێگایەوە پروپاگەندە بۆ شەرعییەتی دەسەڵاتی خۆی بكات. جیاوازیی نێوان ئیسماعیلی سابووریی و بەهمەن قوبادیش كە دوو هونەرمەندی كوردستانی ئێرانن، لێرەدا دەردەكەوێت، چونكە یەكێكیان هونەرەكەی خۆی پاراست و بە جوانیی مایەوە، ئەوی تریشیان لە قۆناغێكدا بە دەسەڵاتی فرۆشت و فیلمی پروپاگەندەی بۆ بەرهەمهێنان. دیارە فیلمی ”ئاڵای بێ وڵات“ی بەهمەنی قوبادی پێش سێ ساڵ لە هەندێ فیستیڤاڵی ئەوروپی و ئاسیایی نماییشكرا، بەڵام لە هەرێمی كوردستاندا تەنها لە هەولێری پایتەخت و بە داوەتنامەی تایبەت بۆ كەسایەتیی تایبەت و سپۆنسەرەكانی نماییشكرا. گەرچی ئەم فیلمە گرانبەهایە وەك زۆرێك لە پڕۆژە هونەرییە حیزبییەكانی تر، لەسەر حیسابی داهاتی گشتیی بەرهەمهێنرا، بەڵام لە یەك شاری تری هەرێمدا سینەمایەكی بەخۆیەوە نەبینی و بینەرانی وڵاتی ئێمە لێی بێبەرییكران. دیارە من بە ڕێكەوت لە لەندەن بووم، بۆیە شانسی ئەوەم هەبوو فیلمەكە ببینم. پاشان وتارێكی ڕەخنەییم لەسەر پەیامی سیاسیی و ناوەڕۆكی ئەو فیلمە نووسی، كە لەژێڕ سەردێڕی (پیشەسازیی هونەری پروپاگەندە لە ”ئاڵای بێ وڵات“ی بەهمەنی قوبادی) لە رۆژنامەی ئاوێنەدا بڵاوكرایەوە.


ناوەندی سیاسیی لە ھەرێمدا ھەم خۆی ناوەندێکی داوەشاو و دابەشە بەسەر چەندان خێزان و بنەماڵەی سیاسیی ناکۆک و جیاوازدا، لەناو یەک بنەماڵەشدا دابەشە بەسەر چەندان کەسایەتی و بەرەی ناتەبا و ناجۆردا. ھەم وزەیەکی گەورەی بەشبەشکردن و پارچەپارچەکردنی کۆمەڵاگەشە. ئەم کایە سیاسیە ڕێی لە دروستبوونی ھەر ھاوبەشێک گرتوە کە بکرێت ئیجماعێک لە ئیجماعەکانی لەسەر دروستببێت. ئەوەشی ھێزێکی گەورەی بەم ناوەندە سیاسییە بەخشیوە و کردویەتی بە کابوسێکی زەبەلاح، قۆرخکردنی ئابوریی و قۆرخکردنی دەزگاکانی دەوڵەت و قۆرخکردنی حوکمڕانیکردنە، لە ھەرێمدا.\nئەم ناوەندە سیاسییە چەندان نوخبەی جیاوازی داوەشاوی بە دەوری خێزان و بنەماڵە حوکمڕانەکاندا دروستکردوە. ماشێنێکی بیرۆکراسیی بەشبەش و مۆنۆپۆڵکراویشی بونیادناوە کە دابەشبوونەکان لە ئاستی دەزگایدا گەشەپێئەدات و ڕۆژانە لەڕێگای کارکردن و بڕیارەکانیەوە قووڵتر و گەورەتریان، دەکاتەوە. مارەکردنی ئەم جەستە شێواو و ھەڵوەشاوەش لە چەندان ھێزی سەربازیی و ئەمنیی گرێدراو بەخێزانە سیاسیی و بە کەسە سەرەکییەکانی ناو ئەو خێزانانەوە، دۆخەکە پڕدەکات لە توندوتیژیی و ئەگەری پەنابردن بۆ توندوتیژیی. ئەوەی دیمەنەکەش تەواو دەکات ئامادەگیی کۆمەڵێک پارتی سیاسیی چەکدارە، کە مێژوویەکی پڕ ڕق و جەنگ و جنێو و ڕاوانان و ئیھانە و درۆکردن بەیەکیانەوە، گرێئەدات.\nئەم ناوەندە گەورە دابەش و ناتەبا و ناحەزە بەیەکتر، ڕۆژانە خەریکی دابەزاندن و بڵاوکردنەوەی کۆی دابەشبوونەکانی ناوخۆیەتی بەناو کۆمەڵگاکەدا و سەرقاڵی چاندنیانە لەناو خانە جیاوازەکانی ئەو کۆمەڵگایەدا. بەم مانایەیە کە دەڵێم، کایەی سیاسیی لە ھەرێمدا وەک وزەیەکی تێکدەر و پارچارچەکەر، وەک توانایەک بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ھەر ئیجماعێک، ئامادەیە و کاردەکات.\nئەوەی ئەم کایە سیاسییە وەک ھێزێکی تێکدەر و بکەرەکانیشی وەک کەسایەتی سیاسیی، لەناویاندەبات، زۆرشتە، بەڵام لە ھەموویان گرنگتر و بنەڕەتیتر خودی بیرۆکەی نەتەوە خۆیەتی، نەتەوە وەک چوارچێوەیەکی گشتیی ھاوبەش بۆ کۆکردنەوەی جیاوازییەکان بەیەکەوە، وەک شوناسێکی کۆگیر کە بتوانێت ببێت بە بەشێک لە شوناسی تاکەکەس و گروپەکان.\nلە ڕووی تیورییەوە نەتەوە دروستکراوێکی مێژوویی و کۆمەڵایەتییە. کۆمەڵگایەکی خەیاڵکردە، یەکەیەکی سروشتیی نییە خودا یان سروشت دروستیکردبێت. لەڕووی مێژووییەوە ئەوەی نەتەوە دروستدەکات سێ دەزگای سەرەکییە. یەکەمیان چاپخانەیە. دووھەمیان قوتابخانەیە. سێھەمیان سوپایە. مرۆڤ لەناو دەزگایانەدا دەکرێت بە ھاوڵاتی وڵاتێک، شوناسێکی ھاوبەش و گشتیی پێدەبەخشرێت و جۆرێک لە ئینتیمای تایبەتیشی بۆ دروستدەکرێت. لە چاپخانەدا، کە لە ئێستادا کۆی شێوازە جیاوازەکانی میدیاش دەگرێتەخۆی، بە میدیای دیگیتاڵییەوە، ھەم ئەدەبیاتی ھاوبەشی میلەتێک، ھەم زمانێکی ھاوبەش، ھەم ھەواڵ و دەنگوباسی ئەو نەتەوەیە، ھەم خەون و خەم و تەحەداکانی، بەرھەمدەھێنرێت و بڵاودەکرێتەوە. میدیا یەکێکە لە شوێنە سەرەکییەکانی دروستکردنی نەتەوە. ئەوەی لە دونیای ئێمەدا، لە ھەمووشتێک وێرانتر و بەشبەشتر و پارچەپارچەکراوترە، ئەم ماشێنە گەورەیەی دروستکردنی نەتەوەیە. چاپخانە و میدیا لە ھەرێمدا سەرزەمینی ناشتنی نەتەوەیە نەک دروستکردن و پاراستنی.\nقوتابخانە، دەزگای دووھەمی دروستکردنی نەتەوەیە. ئەم دەزگایە جگە لەوەی کە خوێندێکی ھاوبەش بە کۆمەڵگا دەبەخشێت و ھاوڵاتییەکی خوێندەوار و ھۆشیار دروستدەکات، ھاوکات یەک ”سەرەتای یەکسان“یش بە سەرجەمی ئەو منداڵانە دەبەخشێت کە دەبن بە ئەندامی ئەو نەتەوەیە. لە قوتابخانەدا کەسانێک پەروەردەدەکرێن کە ھەستدەکەن سەر بە یەک کۆمەڵگا و یەک مێژوون و یەک چارەنووس چاوەڕوانی ھەمووانە. ھەمووان ھاوڵاتی یەکسانی ئەو سەرزەمینەن کە ھاوبەشانە تیایدا دەژین و گەورەدەبن. ئەوەی لە ھەرێمدا بەتەواوی وێرانکراوە قوتابخانەیە ھەم وەک دەزگای بەرھەمھێنانی ھابەشی مێژوویی و پەروەردەیی و عەقڵیی، ھەم وەک شوێنی بەخشینی ”سەرەتای یەکسان“ بە ھەموو منداڵانی وڵاتەکە. سیستمی پەروەردە لە ھەرێمدا سیستمی گواستنەوەی سەرجەمی دابەشبوون و ناکۆکییە کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و ناوچەییەکانە بۆناو دونیای ئەو منداڵانەی ڕێیان دەکەوێتە ناو سیستمی خوێندنی ھەرێمەوە.\nدەزگای سێھەمی دروستکردنی نەتەوە، سوپایە. سوپا ئەو بەشە چەکدارەی نەتەوەیە کە ئەرکی ژمارە یەکی پاراستنی نەتەوە و نیشتیمان و کۆمەڵگایە لە ھەڕەشەی دەرەکیی، ئەوانەی لە سوپادا کاردەکەن ئەو ھاوڵاتییانانە کە ئامادەن، گەر پێویستی کرد، بە گیانی خۆیان بەرگریی لەو نیشتیمانەبکەن کە ئەوان سەربازیی ئەون. سوپا یان نیشتیمانییە یان دەزگایەکی ترسناکە و نابێت ھەبێت. ئەوەی لە بوون و خەیاڵ و عەقڵیەتی ھێزە چەکدارەکانی ھەرێمدا غائیبە، وێناکردنی سوپایە وەک ھاوبەشێکی نەتەوەیی و نیشتیمانیی. وەک دەزگای پاراستنی کۆمەڵگا. وەک ھێزێک کۆمەڵگا خاوەنی بێت. ئەوەی لە ھەرێمدا ئامادەیە، سوپای شەخسیی و خێزانیی و بنەماڵەیی و حیزبییە، سوپایە وەک موچەخۆری خێزانە حوکمڕانەکان، نەک وەک ھێزی پاراستنی شتێک بەناوی نەتەوە و نیشتیمانەوە. ئەم ھێزانە ھەم دەکرێن بەگژ سوپای خێزان و پارتە سیاسییەکانی تردا، ھەم بەگژ کۆمەڵگاکە خۆیشیدا.\nبە کورتییەکەی ئەوەی لە ھەرێمدا کاردەکات لۆژیکێکی خێزانیی و بنەماڵەیی و حیزبیی و شەخسیی دابەشکەرە، کە ئیشکردنی ڕۆژانەی ئەم لۆژیکە ھەم پەرە بە دابەشبوون و پارچەپارچەبوونە سونەتیی و تەقلیدییەکان ئەدات، ھەم دابەشبوون و پارچەپارچەبوونی نوێش دروستدەکات. ئەم دۆخە وایکردوە ھاوبەشێک بوونی نەمێنێت کۆمەڵگا بتوانێت بۆی بگەڕێتەوە، نە شاری ھاوبەش ھەیە، نە ناوچەی ھاوبەش، نە زمان و مێژوی ھاوبە، نە دەزگا و چاوەڕوانیی ھاوبەش. شتێکیش بەناوی بوونی کۆمەڵێک ئایدیال و خەونی ئایندەیی ھاوبەشەوە بوونی نییە.\nنەتەوە کۆمەڵەیەکی خەیاڵکردە و ھەمیشە لەناوەوەی کۆمەڵگادا دروستدەکرێت. کەسان و ھێزگەلێک دروستیدەکەن توانای تێپەڕاندنی قازانج و مەسڵەحەتە شەخسییەکانی خۆیانیان ھەبێت،. بتوانن بچنە دەرەوەی گرێ دەرونییە شەخسییەکانیانەوە. نەتەوە لە دەرەوەڕا دروستناکرێت، ھیچ کەسێک نەتەوە و نیشتیمان بۆ ھیچ کەسێکی تر دروستناکات. ھەر میلەت و نەتەوەیەک دەبێت خۆیان میلەت و نەتەوە بۆ خۆیان دروستبکەن. ئەوەی لە ھەرێمدا سڕاوەتەوە ئەو ئیرادە سیاسییەیە کە بتوانێت لەودیوی دەسکەوت و قازانجە خێزانیی و شەخسییەکانەوە بیربکاتەوە و کاربکات.


بیرورا, سه‌رنجی سیاسی, الملخص السياسي\nبیرورا, الملخص السياسي\nبیرورا, سه‌رنجی سیاسی\nبێبەشكردنی خێزانەكانی داعش لە ناسنامەیان: هەوێنێك بۆ نوێكردنەوەی توندڕەوی؟\nئیمڕۆ ژمارەیەكی زۆر لە ئافرەت و منداڵانی پەیوەست بە دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) لە كارتی ناسنامە و بڕوانامەكانیان بێبەشكراون. ئەو جۆرە كارە پێشێلكردنی یاسا عێراقی و نێودەوڵەتیەكانه، و ڕەنگە ببێتە هۆكارێك بۆ نوێبوونەوەی توندوتیژی.\nده‌بێ هه‌رێم بارودۆخ هه‌ڵسه‌نگێنێ، خوێندنه‌وه بۆ مه‌رج و پێشهاته‌كان بكات و خۆی بۆ هه‌نگاوه‌كان ئاماده بكات و حیساب بۆ په‌رته‌وازه‌یی بڕیاری سیاسی ناوه‌كیش بكات.\nProgramme: سیاسەتی نێودەوڵەتی و ئاسایشی نیشتمانی


رەزا شـوان: گرنگییەکانی چیرۆکە ئەفسانەییەکان بۆ منداڵان. – WTARIKURD\n(ئه‌لـبێرت ئەنیشـتاین) دەڵێ: گەر دەتـەوێ منـداڵەکەت زیـرەک بێ، چـیرۆکی خەیـاڵی بۆ بخـوێنـەوە. گەر دەتـەوێ زیرەکـتر بێ، چـیرۆکی خەیـاڵی زیاتـری بۆ بخـوێنـەوە.\nجیاوازی ئەم چیرۆکانە لەوەدایە، کە بە زۆری لە چوارچێوەیەیەکی جـادوویی دان و بە بە گـشتی جـادوو بنەمـای سەرەکی و بەشـێکە لـەم چـیرۆکە ئەفـسانەییانە، پاڵـەوان و کەسایەتی و کارەکتەرەکانی خەیـاڵی و ئەفـسانەیین، وەکو:”جـنۆکە، شـەوە، جادوگـەر، دیـۆ و درنـج، ئەژدیها، رمـۆزن، مەڕنەمووکە، لـۆژەنـد، ئەرژەنگ، چەتەوڵ، شۆمقار، سیمرخ، ئەسپی باڵـدار، گۆڕنەتـەڵە، مـاری حەوت سەر، پەنجەبـاڵا، چەرخ و فەلـەکی ئەفسووناوی، قەقنەس، چەندین دەعبای خەیاڵی تر” یا دەربارەی رووەک و هێزەکانی سرووشتین وەکو:”باران، بەفر، بروسکە، رەشەبا و زریان، لافاو، گەرما، گەردەلوول، داربـەڕوو، دارگوێـز، گـوڵ، سـیۆ و… هـتد” هەموو ئەم رەگەزانەش، تایبەتمەندییەکانی مرۆڤـیان هەیە، باوە کە لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکاندا، ئاژەڵان قسە دەکەن، دار دەڕوات، باڵنـدە بە زمانی کوردی قسەدەکـا. شاخ دەتـۆرێ، گـوڵ زیـزدەبێ، پەپوولە گلەیی دەکـا، هەتـاو پێـدەکەنێ، ئاژەڵەکـان بۆ سەرکەوتن بەسەر کێشە و کۆسپەکـان و نەیارەکـانیادا یەکدەگـرن، فریشەکان دەبن بە فریاڕەسی لێقەوماوان، سیمرخ دەبێ بە تاکسی ئاسمان، چەرخ و فەلەک دەبێت بە کەشتی ئاسمانی و لەسەر ئەستـێرە گەشەکـان دەنیشێتەوە. منـداڵانیش ئەمانەیـان پێ سەیـر نین و ناشـپرسن، کە چـۆن ئـاژەڵ دەدوێ، یا چـۆن باڵندە فـێری زمانی کوردی بووە، یا چـۆن ئەسپ باڵی هەیە و دەفـڕێت، چـۆن مانگ سەردانی زەوی دەکـا؟\nبەشێکی زۆریش لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، پاڵەوان و کارەکتەرەکـانیان کەسایەتی مـرۆڤ، وەک (شا، شاژن، شازادە، میـرزادە، جـووتیار، شـوان، لاو، منـداڵ، پیـرەژن، ریش سپی، فاڵـچی، جـادووگەر و… هتـد).\nلە دەقـی ئەم چـیرۆکەدا بۆ منـداڵان، لە ئـەدەبی فـۆلکـلۆری (چـین) دا، کە مێـژووی بۆ زیاتر لە ( 1200 ) سال پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، لە جیاتی گورگەکە، پڵنگێکی نەگریسە.\nلە چیرۆکی (بەفرین) دا، کە داهێنەری فیلمی کارتۆن و سینەماکاری ناسراوی ئەمریکی و جیهـانی (واڵـت دیـزنی: 1901ـ 1966) کردوویـە بـە فـیلمی کـارتـۆنی ئەنیـمەیـشن، دەستکاری دەقـەکەی کـردووە، زۆری لێ گۆڕیـوە. بۆ نموونە لە پێشەکی ئـەم فـیلمەدا، واڵت دیزنی نووسیوێتی:” جارێکیان شازادەیەکی جوان، ناوی سنۆوایت (بەفرین) بوو، قژێکی رەش وەکو شەو، لێوەکانی سووربوون وەکو گوڵ، پێستی سـپی وەکو بەفـر”.\nچـیرۆکەکـانی، ئەفـسانەنووسی بەناوبـانگی یۆنـانی (ئیـزۆپ : 620- 560 : پ. ز) لە نێوان یەکەمین چیرۆکە ئەفـسانەییە نووسراوەکانە، کە لە هـەموو جـیهانـدا ناوبانگـیان دەرکـردووە. بەشێکی زۆریشیان بۆ سەر هـەموو زمانەکانی گەلانی جیهان وەرگێڕاون.\nنووسەری رۆمـانی (فـویـدرۆس) لە ساڵی ( 320 ) ی پێش زایینی، بەشێک لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـانی ( ئیـزۆپ) ی وەرگـێڕانەتە سـەر لاتیـنی.\nئیـزۆپ، زیـاتـر لە (600 ) چـیرۆکی ئەفـسانەیی نـووسـیوە.\nچـیرۆکنووسێکی تـری یۆنـانی، بە نـاوی (هـیزیـۆدۆس) لـە پێـش ئیـزوپ، لـە سـاڵی ( 800 ) ی پێش زاینی کۆمەڵـێک چـیرۆکی ئەفـسانەیی نووسـیوە.\nنووسەری بە ناوبانگی فەرەنسی (جان دی لافـۆنتین : 1621 – 1695 ) لە پەرتووکێکی دوانـزە بەرگـیدا ( 243 ) چـیرۆکەشیعـری ئەفـسانەی نووسیون و چـاپی کـردوون.\n(چارلـز پـیرۆ: 1628ـ 1703) نووسەرێکی فەرەنسی بە ناوبانگە و بە کەڵەنووسەری چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی منـداڵان دادەنـرێ، کۆمەڵـێک چـیرۆکی ئەفـسانەیی بۆ منـداڵان نووسـیووە، کە هەنـدێکـیان بە شاکـاری جیهـانی ئـەدەبی منـداڵان دانـراون. لەوانـەش: سانـدرێـلا، یا (سانـدرێلا و پێڵاوە شووشەییەکە)، کۆڵـوانەسوور، شۆخـە نووستووەکە، ریش شیـنەکە، پشـیلەی چەکمـەلـەپێ.\nبرایانی ئەڵمانی (یاكـوب كـارڵ گریـم : 1785 – 1863 ) و (ولیـه‌م كارڵ گریـم: 1786 – 1895 ) لە ساڵی ( 1812 ) دا ( 156 ) چـیرۆکی ئەفـسانەییان، کۆکـردنەوە ودووبـارە نووسییاننـەوە و لەژێـر نـاوی (چـیرۆك بـۆ منـداڵان و مـاڵان) لە بەڕلـین چاپکـراوە.\nهەر لە شێوازی برایانی گریمی ئەڵمانی، دوو چـیرۆکنووس و فـۆلکلۆریستی نەرویجی، ناویـان (پیـتەر کـریستین ئـاسبیورنسن: 1812 ـ 1882) و ( یـۆرگـن ئینگـبریتسن مـۆ: 1813 ـ 1885) لـە نێـوان سـاڵانـی (1841- 1844 ) یەکـەمیـن کۆمـەڵـە چـیرۆکی ئەفسانەیی نەرویجییان کۆکردنەوە و نووسییانەوە و لەژێـر ناوی (چـیرۆکە نەرویجـیـیە میلـلییەکـان) دا چـاپیان کـرد، کە بەشـێکی زۆریـان بۆ منـداڵان دەشــێن.\nکەڵە چـیرۆکنووس و شانـۆنووسی بەناوبانگی دانیـمارکی و جیهـانی، (هـانـز كریسـتیان ئه‌نـده‌رسن: 1805 – 1875 ). هـانز ئەنـدەرسن بە بـاوکی چـیرۆکی منـداڵان لە جیهـانـدا دانـراوە ، هـانز لە ساڵی ( 1835 ) دا یەکـەمین پەرتـووکی خـۆی لەژێـر ناوی (چـیرۆكه ئەفـسانەییەکـان بـۆ منـداڵان) چاپکـرد و بـڵاوی کـردەوە. لەوانـەش ( پێـڵاوی سـوور، تۆمالیزا، کچە شقارتەفـرۆشەکە، کاڵای باڵای ئیمپراتـۆرە تازەکە، جـووچـکە مراوییەکی ناشیرین، شازادەی بەفـر، کچە شـوانەکە، قـازە کێوییەکان، سەربازێکی تەنەکە، پەرییە بچکۆلەی دەریـا، شازادە و دەنکە فاسۆلیا، چـیرۆکی دایکـێک، رۆژنامەنووس و… هتد) تێکـڕا هـانـز ئەنـدەرسـن ( 150 ) چـیرۆکی ئەفـسانەیی بـۆ منـداڵان نووسـیوە. ژمـارەی پەرتـووکە چاپکـراوەکـانیشی ( 168 ) پەرتـووکـن.\nچـیرۆکنووسی بەناوبـانگی ئینگـلیزی (لـویس كـارۆل: 1832 – 1898 )، کە چـیرۆکی (ئەلـیس لە وڵاتی عـاجـباتییەکـان) ی نووسیوە، کە بە شاکـارێکی چـیرۆکی ئەفسانەیی منـداڵان لە جیهانـدا دادەنرێ. پاڵەوانی ئەم چـیرۆکە کچێکی بچـووکی ( 12 ) ساڵانە، بە ناوی (ئەلـیس) ەوە. دەکەوێتە وڵاتـێکی ژێـر زەوییـەوە، کە خەڵکـییەی لەگـەڵ مـرۆڤی سەرزەویدا زۆر جیاوازن، شتی عاجباتی وسەیرلە وڵاتەکەیاندا هـەن. لە دواییدا ئەلیس بە هـۆی جادووگـەرێکەوە، دێتـەوە سەر زەوی و دەگـەڕێتەوە بـۆ مـاڵی خـۆیـان.\nزاناکـان دەڵێن چیرۆکە ئەفسانەییەکان، جەخت لەسەر جـوانی دەکەن، نموونەی جوانی مێـینە و گرنگـیدان بە بـەژنی جـوان پانتـاییەکی زۆریـان لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـاندا، گرتوونەتـەوە، ئاماژە بەوە دەکـرێ کە جـوانی و ناشێرینی لە (94%) چیرۆکەکانن. لە چـیرۆکی (سانـدرێـلا) دا ( 114 ) جـار ئامـاژە بە جـوانی مێـینە کراوە، بەڵام ( 35 ) جـار ئاماژە بە جـوانی نێـرینە کـراوە.\nلە پەرتووکەکەی برایانی گریمی ئەڵمانی (جاكوب و ولیەم) کە چیرۆکەکانیان خەیاڵی و ئەفـسانەیین، کە سەرەتای لەسەدەی حەڤـدەیەمـدا بە زمـانی ئەڵمانی نووسیویانە و لە ساڵی ( 1851 ) دا وەریـان گـێڕاوە بـۆ ئینگـلیزی، بـە زۆری کەسایـەتییە شەڕخـواز و بەدکـارەکـان، کەسانی ناشـیریـن و بـەدن. کارجوانەکـانیش کەسانی بـاش جـوانـن.\nزۆربەی پاڵەوانەکانی چیرۆکە ئەفسانەییەکان، لە کچە شۆخ و جوانەکانن، کە گوزارشت لە دڵپـاکی و چـاکە و کارجـوانی و خۆشی و سـۆزداری و خۆشەویستی و ژیـان دەکەن. ناشیرینەکانیش کە لە (17%) ی چیرۆکە ئەفـسانەییەکانن، گوزارشت لە شەڕخوازی و بەدکاری و ستەمکاری دەکەن. جوانی و ناشیرینی، وەکو توانـای هـەر کەسایەتییەک بۆ بـاشی و خـراپی بەکـاریان هـێناون. بـەڵام بەدەریـش لـەم یاسـا و بۆچـوونـەدا هـەیە بۆ نموونە: باوەژنەکـەی بەفـرین ژنێکی جـوان بوو، بەڵام نیاز و رەفـتاری بەد و ناشیرین و خراپ بوون. لە چیرۆکە ئەفـسانەییەکاندا، زەحمەتە کەسانێکی ناشیرین بـدۆزرێنەوە، کە دلـۆڤـان و دڵپـاک بـن.\n1ـ زۆربەی چیرۆکە ئەفسانەییەکان، هـیوا بە منداڵان دەبەخـشن. ئەوەیان فێردەکەن کە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان، پێویستیان بە هەوڵ و تێکۆشان و کۆڵنەدانە، فـێری ئەوە دەبن، کە چۆن بەسەر ئەو کۆسپ و تەگەرانەدا سەربکەون کە دێنە رێیان. چۆن گرفت و کـێشەکانیان چـارەسەربکەن. چـۆن لەگـەڵ هەڵـوێستە تـرسناکەکـاندا مامەڵە و رەفتار بکەن. چـۆن رووبـەڕووی هەمـوو ئەو مەتـرسییانە ببـنەوە کە رووبـەڕوویان دەبنەوە. تێدەگەن کە جیهان تەنیا لە گەزۆ و لۆکە و گوڵ و تیشکی خۆر و پەلکەزێڕینە و بەهار دروست نەبـووە، بە گـوژاڵک بـەردی رەق و دڕک و شەوزەنگ و بروسکە و زسـتانی سەخـتیش دروست بـووە.\n2ـ چـیرۆکە ئەفـسانییەکان، رووڵـێکی گرنگـیان لە رۆشنبیریکـردنی منـداڵاندا هـەیە. لە رۆشنبیریی سەردەمەکـانی کـۆن، بەڵام راستییەکان هـێشتا پەیوەنـدییان بەم سەردەمەوە هـەیە. گـەلێ چـیرۆکی ئەفـسانەیی هـاوبەش لە نێوانی کولتووری گەلانـدا هەیە. چونکە کێشەکان هەمان کێشەن کە رووبەڕوویان بوونەتەوە و دەبن. لە هەر شوێنێکی جیهانـدا بـژین، هـەمـووان بـۆ زاڵـبوون بەسـەر هـەژاری، سـتەم، زۆرداری، چـەوسـانـەوە، کوێرەوەری و بۆ لە ناوبـردنی ئەژدیهـاکـانی (دیکتاتـۆرەکانی) ئەمـڕۆ تیـدەکـۆشـن.\n3ـ لە دیدی زانستییەوە، منداڵانی خوێنەرانی بچووکی ئەمڕۆ، رۆشنبرانی داهاتوون، بە گوێگـرتن و خوێنـدنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان. بە شـێوازێکی بابەتیـانە، بنەماکانی چـیرۆک فێردەبن ( ئامادەکردن، کەسایەتی، پاڵـەوان، کارەکتەر، گـرێ، بڕیـار، جـووڵەی بۆ سـەرەوە، لووتـکە، وردبیـنی و چارەسـەر، کۆتـایی) جیـاوازیش لە نێـوان چـیرۆکی خەیـاڵی و راستـیدا دەکـەن. کە منـداڵان لەو چـیرۆکـانە تێـبگـەن، دەبـنـە پاڵـپشـت بـۆ پێشبیـنیکـردن و تێگـەیشتن لە چـیرۆکەکانی تـر کە دەیـانخـوێنـنەوە.\n4ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، خەیـاڵی منـداڵان فـراونتر دەکەن و زیاتر گەشەی پێدەکەن و پێشیدەخەن. خەیـاڵیش گرنگە. (ناپـلیۆن) دەڵێ:”ئەوە خەیاڵە کە جیهـان بەڕیـۆە دەبـا”\n5ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان، ئەوەیـان سەلمـانـدووە کە خـۆشـەویستی شتـێکی بـاشە، هەمیشەش باشی و خۆشی لێدەکەوێتەوە. لە چیرۆکی (بەفـرین) دا کە لەژێر کاریگەری جـادوویی باوەژنـەکـەیـدا سڕببـوو، بە هـێزی ماچـکـردنێکی خۆشـەویستی، لە لایـەن میـرزادەیـەکی لاوەوە، جـادووەکە بەتـاڵ بـۆوە و بەفـرین هـاتـەوە هـۆش خـۆی. خۆشەویستی دڕندەیەک دەکات بە میـرزادەیکی نـەرم و نیـان و چاکەخـواز. لە سایەی خۆشەویستیدا، هەمـوو شتـێکی نەرێـنی دەگـۆڕێـن بـۆ ئەرێـنی.\n6ـ چیرۆکە ئەفـسانەییەکان ئەوەیان سەلماندووە، کە باشی باشترین خەسڵەتی مرۆڤە، بـاشی و چـاکە لەگـەڵ کەسانێک کە پێویستیان بە چـاکە هـەیە، رۆژگـار و ژیـانیان لە تەنگـانە و بێ ئومێـدی و رەشبینی و ناخۆشییەوە، دەگـۆڕێت بۆ هـیوا و بۆ گەشبینی و خۆشی و شـادی.\n7ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، گرنگی هـاوڕێی دڵسـۆز بۆ منـداڵان دەسەلـمێنن، کە کەس بە تەنیا نـاژی، هـاوڕێی دڵسۆز لە تەنگانـەدا دەبێت بە فـریـاڕەس و یارمەتی هـاوڕێی دامـاوی دەدات و لە تەنگـانە رزگـاری دەکـات.\n8ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، ئەوە فێری منداڵان دەکەن، ژیان هەمیشە لە لە گۆڕانگاری و نـوێبـوونەوە دایە، هـەردەم بە هـیوای ژیـان و داهـاتوویەکی باشتر و گەشترەوە بن.\n9ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان ئـەوە فـێری منـداڵان دەکـەن، کە وانـە لـە شکستییەکـانیان وەربگرن و کۆڵنەدەن و .. ئەوەش بزانن کە ئەستەم بـوونی نییە، لە سایەی خـەبات و خـۆڕاگـری و کۆڵـنەدانـدا، هەمـوو خـەون و خـۆزگە و هـیوایەک دێنـەدی.\n10ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، بنەمـای گـرنگ فـێری منـداڵان دەکەن، فـێریان دەکەن کە هەمیشە هـیواخـواز و گەشبـین و لێـو خـەنـدە و پێـکەنین و چاکـەخواز و لێـبووردە و دڵ پڕ لە خۆشەویستی بـن. خۆڕاگـر و متمـانە بە خـۆبن.\n11ـ گوێکـرتن یا خوێندنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان لایەن منـداڵانەوە، دەرفـەتێکی باشـە بۆ فـێربـوونی وشە و رسـتەی تـازەی زمـان.\n12ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، کـارتێکـردی درامـی باشـیان لەسـەر منـداڵان هـەیە. بە کەرەستەیەکی زۆر باش دادەنرێن، گەر بە شێوەی یـاری کردن، یا بەشـێوەی نمایشی بووکـەڵانـەی بـزوێنی دروستکـراو بۆ منـداڵان پێشکەشیان بکـرێن.\n13ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، گەشە بە سۆزداری و نیانی دەروونی منداڵان دەکەن. لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکاندا، کێشە راستییەکانی ژیان دەردەکەون، لە سیناریۆی خەیاڵیدا، بە زۆری پاڵەوانەکان نابـەزن و بەسەر هەمـوو کێشەکانـدا سەردەکەون. بەڵام منداڵان پێویستییان بەوە هـەیە، کە بـزانن لە ژینـگەی ئارامیشـدا، خـراپە و کارەسات دێنەرێی هەمـووان. کەس لە بەرهەڵستییەکان پارێـزبەنـدی نییە. بۆیـە پێویستیمان بـەوە هـەیە کە سۆزداری لە دەروونی منـداڵان دا بنیادبنێین، تابتوانن لە کاتە دژوار و قورسەکاندا، رووبـەڕووببـنەوە و خۆڕاگـربن. ئـەوە هـەڵـەیە کـە هـەردەم منـداڵەکـانمان بپارێـزین، خۆیان بە لاواز و بێ دەسەڵات بـزانن، بەرەگەی هـیچ گرفت و رووبەرووبوونەوەیەک نەگـرن کە پێویستیـیان بە هـێز بێت.\n14ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، زمـانێکی هـاوبەـشن بۆ رۆشنبیریکـردنی منـداڵان، کە پێدەڵـێن (نەهێشتنی نەزانینی رۆشنبیری). بەڵکو ئەم چـیرۆکانە سنووری رۆشنبیری دەبەزێنن، گـەلێ لە کولتوورەکـان هـاوبەشن لە چـیرۆکە ئەفسانەییەکـانـدا. منداڵان لە رۆشنبیری گـەلانی تر کەڵـک وەردەگـرن.\n15ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان، هـەلی فـێربوونی، شارەزایی بیرکردنەوەی رەخـنەیی بە دایکـان و باوکـانی منـداڵان دەبـەخـشن.\n16ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان، وانـەن بۆ منـداڵان، بۆ فـێربـوونی رەوشـت و رەفـتاری دروست و پەنـد وەرگرتن وانە فـێربـوون. بۆ نموونە: فـێری ئەو مەبەست و پەنـدانە دەبـن، کە لە چـیرۆکی ئەفسانەیی (ساندرێلا) و (کچە بچـووکەکە ـ گۆڵدیلۆکس ـ و سێ ورچ) و (به‌فـرین) و چەنـدین چـیرۆکی تـردا هـەن.\n17ـ منـداڵان بـە خوێنـدنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان لـە پەرتـووکی وێنـەداری رەنگاوڕەنگی جواندا، خۆشەویستییان بۆ پەرتووک دەبێ و دەبن بە پەرتووکدۆست.\n18ـ گێڕانەوە یا بۆ خۆێندنەوەی چیرۆکە ئەفسانەییەکان بۆ منداڵان، کاتێکی پەیوەندی زۆر باش لە نێـوان دایکـان و باوکـان و منداڵانـدا دەڕەخـسـێنن. دەتـوانن لە رێی ئـەم چـیرۆکانەوە، ئیلهـامی خوێنـدنەوەی هەمیشەیی بە منداڵەکـانتان ببەخـشن. تا بـبێ بە خوویەکی جوانیان. ئەم راستییەشتان بۆ دەردەکەوێـت، کە منـداڵان چەنـد تامـەزرۆی چـیرۆکی خەیـاڵی و ئەفـسانـەیی خـۆشـن.\n19ـ چیرۆکە ئەفـسانەییەکان، منـداڵان فـێری رەخـنە دەکەن، لە میانەی روانینیان لە هەڵوێستەکانی کەسایەتی سەرەکی بۆ هـەموو ئەو سەرکێشییانەی کە ملی پێوە دەنێ. دەتـوانن هەڵـوێستی خۆیـان دیاری بکەن، گەر ئـەوان لە شوێنی ئەو کەسایەتیـیانەی چیرۆکەکـان بن، بە شێوازێکی جیاوز چیـدەکەن؟ بۆ نموونە لە چـیرۆکی (بەفـرین) دا،\n20ـ چیرۆکە ئەفـسانەییەکان، ئەوەش فـێری منداڵان دەکەن، بە رەواڵـەت و رووخسار لە کـەس نەڕەوانـن، پیـرەژنێک جـوان و بێتـاوانە لە رووخسـاردا، بەڵام لـە چـیرۆکی بەفـرین دا، شـەڕانی و خـراپە و بـەدکـارە، ئیـرەیی بـە جـوانی بەفـرین دەبـات.\n21ـ زانای دەروونناسی منداڵان (بـرۆنۆ بتیلهـایم) کە پسپۆرە لە گرنگییەکانی چیرۆکە خەیاڵییەکان لە قۆناغی منداڵیدا، پێیوایە:”دەشێ چـیرۆکە خەیاڵییەکان یارمەتی منداڵان بـدەن لە رەواندنەوەی دڵەڕاوکێدا، کە هـێشتا ناتوانن لێکدانەوەی بۆ بکەن”. بە زۆری لە چیرۆکە خەیـاڵییەکاندا، منداڵانی کارەکتەر و کەسایەتی سەرەکی چیرۆکەکان، بەسەر شەڕدا سەردەکـەون.\n22ـ چیرۆکە ئەفسانەییەکان یا خەیاڵییەکان، گەر سەرکێشییان تێیانـدا نەبێ، پاڵەوانەکان ئامادەیی ئەوەیان تێدا نەبێت، لە ناوچـە و چوارچـێوەی خۆیان دەرنەچـن و شتێکی تـازە تاقینەکەنەوە، ئەو چیرۆکانە چێژێکی ئەوتۆ نابەخشن. گەر منداڵەکانتان ویستیان مل بە کارێکی سەرکێشییەوە بنێن و خۆیان تاقیبکەنەوە، بۆ فـێربوونی شتێکی تـازە، رێگریان لێ مەکەن، هەمـوو داهـێنانەکـان لە ئەنجـامی تاقـیکردنـەوەدا هاتـوونـەتـەدی. بـەڵام بۆ ئەنجامدانی هەر تاقیکردنەوەیەک، پێویستە لە پێشا بە وردی بیری لێبکرێتەوە و پـلانی بۆ دابنرێـت و پێشبینی ئەگەر و گریمانەکان بکرێن. بۆ نموونە لە چیرۆکی خەیاڵی (سێ به‌رازی بچووک) دا، گرتنە بەری رێگای ئاسان، هەڵـبژاردنێکی زیـرەکانە نیـیە. بـەرازە بچکۆلەکە، پـلانی داڕشتبوو، پێشـبینی ئەگەرەکانی کردبـوو. بۆیە خـانووەکەی لە خـشت دروست کرد، کە شوێنێکی دڵنیایی بـوو. بەڵام دووانەکەی تر خانووەکانیان لە پـووش و لە زەل دروست کردن، بۆیـە گـورگـەکە بە فـووکردن هـەردوو خـانووەکەیانی رووخانـد، هەردووکیان رایان کرد و چـوونە ناو خـانووی ورچـۆلە بچـووکەکـەوە. گورگە نەیتوانی نە بە فـوو و نە بە پاڵانـان خانووکـەی بـڕووخـێنێ.\n1ـ چـاوپـێخـشانـێک بە مێـژووی ئـەدەبی منـداڵان . رەزا شـوان . کەرکـووک. ٢٠١٥\n2ـ حیکـایەت و چـیرۆک بۆ منـداڵان . لـۆرا مایـزەر . ٢٠١٧\n3ـ مێـژووی چـیرۆک . سـۆزی مـاکـچی\n4ـ رەسەنی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان . سـارا گـراسـاد و جـەمشـید تەهـرانی . ٢٠١٦\n5ـ سوودەکـانی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان. نیـپـیان توتـۆرینگ.\n6ـ چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـان، جەخـت لەسەر جـوانی دەکەن . ئـیرین هـاتـفی . ٢٠٠٦


دوا یاری خولی باله‌ی كچانی ژیانه‌وه ئه‌نجام ده‌درێت\nیه‌كێتی باله‌ی سلێمانی به سپۆنسه‌ری كۆمپانیایی تیشك نێت و به هاوكاری یانه‌ی پێشمه‌رگه دوا یاری خولی باله‌ی كچانی ژیانه‌وه ئه‌نجام ده‌دات .\nبڕیاره كاتژمێر 2:00 ی پاش نیوه‌ڕۆی ڕۆژی هه‌ینی 12 / 10 / 2018 و له نێو هۆڵی داخراوی یانه‌ی پێشمه‌رگه یاری كۆتایی خوله‌كه له نێوان كچانی یانه‌كانی ئافرۆده‌یت و ته‌ق ته‌ق ئه‌نجام بدرێت .\nله‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی پاڵه‌وانی خوله‌كه كچانی باله‌ی پێشمه‌رگه‌ن و جامی یه‌كه‌می به‌رز ده‌كه‌نه‌وه هه‌ردوو یانه‌ی ئافرۆده‌یت و ته‌ق ته‌ق ڕكابه‌ری ده‌كه‌ن بۆ به‌ده‌ست هێنانی پله‌ی دووه‌م .\nجه‌مال ڕه‌شید محه‌مه‌د سه‌رۆكی لقی سلێمانی یه‌كێتی باله له باره‌ی دوا یاری خوله‌كه تایبه‌ت به پێشمه‌رگه سپۆرتی ڕاگه‌یاندوو ووتی ، ته‌واوی ئاماده‌كاری كراوه و جام و خه‌لاَته‌كان دابین كراوه و له مه‌راسیمێكی شایسته‌ی وه‌رزشی و به ئاماده‌بوونی نوێنه‌ری یانه‌كان و میوانان یاری كۆتایی ئه‌نجام ده‌ده‌ین و خه‌لاَته‌كان دابه‌ش ده‌كه‌ین .\nجێگه‌ی باسه خولی باله‌ی كچانی ژیانه‌وه به‌به‌شداری تیپی باله‌ی پێنج یانه‌ی كوردستان ئه‌نجام دراو یاریه‌كانی به شێوه‌ی خول و به یه‌ك قۆناغ به‌ڕێوه چوو .\nئه‌م بابه‌ته 1618 جار خوێنراوه‌ته‌وه


هەرێمی سلێمانی "دابەشکردنەوەی کوردستان بەدەستی کورد" | KURDPLAT\nهەرێمی سلێمانی "دابەشکردنەوەی کوردستان بەدەستی کورد"\nکوردپلات 9/08/2020 07:23:00 م ليست هناك تعليقات\nلەبارەی بیرۆکەی هەرێمی سلێمانی، (دابەشکردنەوەی کوردستان بەدەستی کورد)\nکارو بیرکردنەوە لە شتە بچوکەکان دەرخەری فەرامۆشکردنی مەسەلە گەورەکانی وەک نیشتمان و نیشتمانسازیی و نەتەوەو قەوارەی نەتەوەییە.\nبابەتی بیرۆکەی بەهەرێمکردنی سلێمانی نمونەیەکی لەو چەشنەیە.\nداگیرکەرانی کوردستان بە پێی رێکەوتنە سیاسیەکانیان کوردستانیان بەخاک و خەڵکەوە دابەشی سەر خاک و قەڵەمڕەوی خۆیان کرد. مێژووی پەرتکردنی کوردستان لەچاڵدێرانەوە تا شەڕی ناوخۆی کوردستانی عیراق و دواتر داگیرکردنی عفرین و لەدەستدانەوەی کەرکوک هەموو ئەمانە زنجیرەیەکی یەک لەدوای یەکی ئەو دابەشکردن و پەرتکاریەن. لە ئێستادا کوردستانی عیراق هەرێمێکی جوگرافی سیاسی دەستوریە. دامەزراوەی دانپیانراوی خۆی هەیە.\nلەمێژووی سەد ساڵی رابردوودا هەرێمی کوردستان دورو درێژترین قەوارەو دەسەڵاتی خۆبەخۆی کوردە. ململانێی سیاسی تێدایە ئایدۆلۆژیاو بیروباوەڕی جیاجیای تێدایە. جیاوازیەکان پێویستە بخرێنە خزمەتکردنی بەهێزکردنی هەرێمەکە. چاکسازیی کارگێڕیی و دارایی بکرێت. دەسەڵات لەسەر بنەمای ناناوەندێتی شۆڕ بکرێتەوەو پارێزگاکان وەک حکومەتی خۆجێی توانای خزمەتی گشتیان زیاتر ببێ.\nبیرۆکەی هەرێمی سلێمانی لە ئێستا بۆ؟\nپێویستە قوڵتر لێی بڕوانرێ لایەنە نێگەتیڤە قوڵەکانی لەبەر چاو بگیرێت. نابێ لەسەر بنەمای کاردانەوەی عەقڵیەتی حزبایەتی تەسکی لایەنێک و قەتیس کردنی تواناکانی دەسەڵاتە گشتیەکان لەدەستی خۆیدا دەست ببرێ بۆ پرۆژەیەک کە خزمەت بە قەوارەی کوردستان ناکات. دەرفەتیش دەداتە نەیارانی ئەزمونەکە زۆرتر کوردستان پەرت بکەن.\nئەشێ ئەوانەی ئەم بیرۆکەیان راگەیاندوە بەوانەشی کەلە پشتەوە سەپۆرتی دەکەن، نیازی چاکەو خزمەتیان هەبێت. بەڵام بە بیرکردنەوەیەکی سادە دەگەینە ئەو بڕوایەی هاوشێوەی ریفراندۆم کە چۆن زۆر بە سەلبی ئاکامەکەی کەوتەوە؛ ئەم بابەتەش گەر ببێتە پرۆژە هێندەی تر زیان بە کوردستان و قەوارەکەی و خەڵکەکەی دەگەیەنێت.\nئاسەواری دوو ئیدارەیی هێشتاو چەندین ساڵی تر، بەسەر هەرێمی کوردستانەوە دیارەو، باجەکەی تەنیا خەڵک داویەتی. زەمینەی پشکپشکێنەو بازرگانی ناڕەوای بۆ بەشێک لە بەناو سیاسیەکان زۆرتر رەخساندوە. لەبەر ئەوە هەر کەرتبونێک برینێکی قوڵتر لەسەر جەستەی نیشتمان دروست دەکات.\nسلێمانی دایکی راپەڕین و دروستکردنی حکومەت و پەرلەمانی هەرێمی کوردستانە.\nهەر خودی خەڵکی کوردستان بەگشتی و زۆرینەی پارێزگاکە ئەم بیرۆکەیە رەت دەکەنەوە.\nگەرمیان و هەڵەبجە بیرۆکەی هەرێمی سلێمانی قبوڵناکەن.\nپێویستە یەکێتی بەفەرمی و بە زووی هەڵوێستی خۆی لەبارەی ئەم بیرۆکەیە بۆ رای گشتی روون بکاتەوە.\nپێویستە پارتیش ئەم بیرۆکە وەک زەنگێکی بەخۆداچونەوە وەربگرێت و؛ دەسەڵات لەوە زیاتر قۆرخ و قەتیس نەکات لە پایتەختدا. پێکهێنەرانی حکومەت بەڵێنەکانی نا ناوەندێتی بکەنە کردار.\nبابەتی مافی دەستوری هەر پارێزگایەکی عیراق بۆ داوای بەهەرێم بوون مسۆگەرەو رێکاری هەیە. بەڵام لەناو کوردستاندا وەک تاکە هەرێمی ناو دەوڵەتەکە هەر جۆرە هەوڵ و بیرکردنەوەیەک جگە لە پەرتکردن و دبەشکاری زیاترو دابڕاندنی خاک و خەڵکی کوردستان سەمەرێکی نابێ.