Clenbuterol працэдура: Адзін з найбольш эфектыўных спосабаў нарошчвання мышачнай масы на рынку?\nУсё большая колькасць энтузіястаў сказаць пра гэта сродак, а таксама ваша пачуццё дасягненні ў кантэксце прымянення гэтага прэміяльнага прадукту. Савет па зразумелых прычынах зацікаўленыя.\nКалі вы паглядзіце на сусветнай павуціне для розных палявых справаздач да, гэта дае ўражанне , што выправіць Clenbuterol падтрымлівае надзвычай нарасціць мышачную масу. Такім чынам, вы не павінны слепа давяраць, тлумачыць гэты артыкул, вы павінны ведаць аб пабочных эфектах, выкарыстання і дозы.\nТо , што вы павінны паважаць Clenbuterol быць інфармаваным?\nМэтай вытворчасці Clenbuterol была цягліцавая маса выкарыстанне erhöhen.Die агента ажыццяўляецца альбо ў працягу вельмі кароткага прамежку часу або працяглы час - пачуццё дасягненні і эфект будзе залежаць ад вашых намераў і індывідуальнай патэнцыі.\nДабрадушныя людзі пішуць пра дзіўным прагрэсе з Clenbuterol.\nАсноўныя ключавыя моманты, на першы погляд для вас:\nПераканаўчым асаблівасць заключаецца ў наступным: выкажам здагадку, што вы хочаце паспрабаваць менавіта гэты метад, вы атрымліваеце натуральны і тым самым мякка сто адсоткаў эфектыўны прадукт.\nПрадзюсар за Clenbuterol вядома і даўно ўжо распаўсюджвае сваю прадукцыю праз Інтэрнэт - кампанія , адпаведна , стварыць велізарную колькасць вопыту.\nЗ Clenbuterol, кампанія стварыла сродак , якое выкарыстоўваецца для мэтаў нарошчвання мышачнай масы асабліва.\nПрэпарат распрацоўваюцца прызначаныя для гэтай мэты, - гэта акалічнасць толькі ў рэдкіх выпадках, паколькі большасць дылераў вырабляць прадукты, якія павінны Aim трохі ўсё, каб проста сустрэцца, як шмат маркетынгавых паведамленняў.\nІ што ў рэшце рэшт прыводзіць да таго, што эфектыўныя інгрэдыенты з'яўляюцца толькі надзвычай слаба або не выкарыстоўваюцца, такім чынам, прымаючы ў чыстую марнаванне час выраджаецца.\nАкрамя таго , што вытворцы прадаюць Clenbuterol, прадукты распрацаваны інтэрнэт - краме. Гэта надзвычай спрыяльна. HGH варта паспрабаваць.\nЗ'яўляецца Ці Clenbuterol адпавядаць вашым чаканням?\nГэта можа быць лёгка асвятляюць інспекцыі, для якіх Clenbuterol недарэчны.\nClenbuterol, каб выкарыстоўваць падтрымоўваныя ў прыватнасці , у зніжэнні вагі. Пра гэта сведчыць даследаванне.\nАле калі вы думаеце, што проста прымаючы таблеткі і можа скончыць усе свае справы, непасрэдна, то вы павінны звярнуцца перагледзець сваё меркаванне. Вы павінны быць цярплівыя і асцярожныя, таму што цялесныя змены шмат знайшлі час, каб скончыць.\nТут Clenbuterol сапраўды скараціць шлях. Не прапусціце гэта можа, вядома, але. У выпадку, так што вы досыць старыя , і хочаце , каб нарасціць мышачную масу, вы ствараеце Clenbuterol на, ўжываць яго ў поўным аб'ёме і своечасова можаце разлічваць, што вырашыць гэтую праблему цяпер.\nГэтыя перавагі робяць Clenbuterol рэкамендуецца:\nНа нашу непасрэднаму агляду Clenbuterol мы знаходзім несумненна: Самае вялікае перавага прымае рашэнне аб куплі вельмі лёгка.\nClenbuterol не звычайныя лекі, такім чынам , добра пераносіцца і мае мала пабочных эфектаў\nВы павінны наведаць лекар і фармацэўт, які робіць задавальненне ад вашай праблемы, і вы не прымаеце слова\nІнструменты , якія павінны быць выкарыстаны ў будаўніцтве цягліц , каб атрымаць , як правіла , толькі з рэцэптам - Clenbuterol, вы можаце лёгка і вельмі танна замовіць онлайн\nУ сувязі з сакрэтным прадпісаннем Інтэрнэт ніхто не ўбачыць нешта аб вашай праблеме\nКаб durchzublicken як Clenbuterol працуе на ўсіх, дапамагае глядзець на даследаванне месца да інгрэдыентаў.\nВы можаце перадаць нам заданне: Таму , перш чым судзіць аб эфектыўнасці з дапамогай аглядаў і рэзюмэ карыстальнікаў, давайце паглядзім на тое , што вытворца нас з пунктам гледжання Clenbuterol павінен паведаміць:\nТакім чынам, па меншай меры тыя , гук зваротнай сувязі , які шануецца карыстальнікамі з Clenbuterol\nКалі адзін мае ў адносінах да Clenbuterol прымаць пабочныя эфекты пад увагу?\nЦяпер настаў час пакласці пашыранае разуменне таго дня, калі яна была на Clenbuterol з'яўляецца заспакаяльным прадукт з'яўляецца тое , што эфектыўныя працэсы чалавечага арганізма робіць з поспехам.\nПрадукт працуе з чалавечым целам, а не супраць ці побач з ім, што абставіны практычна выключаныя.\nІснуе верагоднасць таго, што першапачатковае выкарыстанне адчувае дзіўным у пэўным сэнсе? можа заняць яго крыху таму ён адчувае сябе добра карысным?\nЯк вядома, так. Гэта зойме некаторы час, і дзіўнае пачуццё, каб пачаць прымаць сапраўды можа адбыцца.\nВодгукі аб Clenbuterol -Benutzern таксама даказваюць , што пабочныя эфекты не з'яўляюцца верагоднымі.\nАснова праверанага складу прадукту складаецца з некалькіх асноўных кампанентаў: а.\nАкрамя таго, і ў плане нарошчвання мышачнай масы з'яўляюцца традыцыйныя рэчывы, якія ўключаны ў многіх харчовых дабавак.\nАле што цяпер выглядае, што прыдатныя дозы гэтых рэчываў? Супер! Асноўныя кампаненты Clenbuterol ўсе даступныя ў аптымізаваным дазоўцы. Разгледзім водгук Biomanix.\nНекаторыя чытачы могуць раздражняць больш, але мяркуючы па апошніх даследаванняў, гэта рэчыва дапамагае яму дасягнуць вялікі мышачнай масы.\nБез сэнсу капаць глыбей, адразу адчувальна , што склад Clenbuterol можа маніпуляваць ступень і сілу цягліц карысных.\nПравільнае выкарыстанне Clenbuterol\nУ тым выпадку, аднак, скептычна пра тое, як гэта робіцца выкарыстанне прэпарата, не будзе абсалютна ніякіх прычын для турботы: У 2-х хвілінах вы фігуравалі Grunde сцягвальнай часткі.\nВам не прыйдзецца турбавацца ў пачатку з пункту гледжання даходаў, каб зрабіць. У выніку, можна вызначыць, паведамілі, што гэты прадукт у пытанні можа быць лёгка уключаны ў паўсядзённае жыццё.\nУсяго далейшыя вынікі кантрольных выпрабаванняў некаторых спажыўцоў.\nДля ўсіх адкрытых пытанняў, існуюць выразныя і карысныя адказы ў інструкцыі, а таксама аб рэальным онлайн прысутнасці кампаніі, якая звязана на гэтай пасадзе ..\nУвогуле, прадукт робіць бачныя ўжо пасля першага выкарыстання і меншыя вынікі могуць быць дасягнуты ўжо на працягу некалькіх тыдняў вытворцы.\nБольш рэгулярны Clenbuterol выкарыстоўваецца, тым больш ясна , з'яўляюцца высновы.\nмногія карыстальнікі ўсё яшчэ шмат гадоў праз надзвычай заінтрыгаваныя гэтым артыкулам!\nАдпаведна, дарэчы, нягледзячы на асобныя паведамленні, якія кажуць пра хуткіх выніках, прадукт прымяняецца на працягу некаторага часу і практыкаваць зацятасці. Звярніце ўвагу, гэта ў далейшым нашы парады аб куплі.\nДля таго, каб прызнаць , што прадукт, як Clenbuterol забяспечвае жаданыя вынікі, гэта не балюча глядзець на ўклады ад сацыяльных медыя і водгукі ад незнаёмых людзей да werfen.Es, на жаль , вельмі мала клінічных выпрабаванняў па гэтай тэме, таму што яны вельмі дарагія і , як правіла , толькі ўключаюць у фармацэўтычныя прэпараты.\nЗ дапамогай даследаванняў прыватных вынікаў, бесстаронняга тэставання і вынікаў выпрабаванняў я мог той зборнік станоўчых вынікаў з Clenbuterol вызначаны:\nЗвярніце ўвагу, што па гэтым пытанні не адносіцца да справы перспектывы людзей. У выніку гэтага ўсё яшчэ вельмі цікава, і, як я ўжо ў большасці сваёй - гэта як раз для вас - гэта дастасавальна.\nClenbuterol - Мае канчатковыя Рэзюмэ\nЗ складанага складу станоўчых уражанняў ад аглядаў, да эфектаў, якія гарантаваныя вытворцам.\nПраз майго ўважлівага пошук і некаторыя эксперыменты з дапамогай розных метадаў, датычных «» Я ўпэўнены: гэты прадукт пераўзыходзіць альтэрнатыву ва ўсіх адносінах. Гэта менавіта тое, што адрознівае яго ад артыкулаў, такіх як Miracle.\nТакім чынам, наш агляд прыводзіць да абароненай станоўчай выніковай ацэнцы. Але перш чым захапіць, адзін апошні погляд на нашых дадатках да пакупных Clenbuterol пажадана выключыць , што вы купляеце па памылцы неэфектыўнай імітацыі.\nАкрамя таго, хуткае разгортванне з'яўляецца вялікім перавагай, што робіць вас страціць ўсяго некалькі хвілін.\nНаша канчатковае перакананне абвяшчае, што пераканаў агент ва ўсіх адносінах, таму яно гарантаванае значэнне тэставага запуску.\nБеражыцеся: дадатковая інфармацыя аб пастаўшчыках гэтага прэпарата\nКалі ласка, не выкарыстоўвайце ізгой трэцяга боку замест арыгінальнага вытворцы бок гэтага прадукта памылкі.\nВы не можаце проста аб атрымаць неэфектыўны прадукт уключаны, але і ўвайсці ў небяспечны рызыка!\nКалі вы хочаце, каб вырашыць вашу праблему без рызыкі, замоўленых у аўтэнтычнага прадаўца.\nЗ-за ўсе мае інтэрнэт-пошуку альтэрнатыўных пастаўшчыкоў мая выснова: найчыстыя агенты могуць быць знойдзена выключна на яго вытворца.\nЗэканоміць пераважна небяспечныя даследчыя выпрабаванні, праз якія вы будзеце ў канчатковым выніку, тым не менш на падроблены ніжняй радку .. Trust лепш на адной з нашых спасылак на гэтую старонку. Яны рэгулярна правяраюцца, таму купля кошт, умовы і дастаўка заўсёды лепшае.


У Мінску стартуюць «Уікэнды з Ларсам фон Трыерам»: карціны правакацыйнага рэжысёра пакажуць на вялікім экране\n8 карцін знакамiтага цыніка Ларса фон Трыера пакажуць у кінатэатры «Піянер». «Уiкэнды з Ларсам фон Трыерам» адбудуцца з 5 па 27 лютага – на працягу чатырох тыдняў кожную пятніцу і суботу прапануем паглядзець знакавыя работы дацкага рэжысёра, якія раскрыюць яго як галоўнага маніпулятара і насмешніка, чараўніка, дагматыка і правакатара сусветнага кінематографа. Пасля паказу кожнай карціны адбудзецца абмеркаванне з кiнаэкспертам Ігарам Сукманавым.\nНепрыемныя і балючыя фільмы Трыера ўжо некалькі дзесяцігоддзяў выклікаюць альбо пакланенне, альбо катэгарычнае непрыняцце. Рэжысёр стварыў свой унікальны кiнамiр, зроблены са супярэчнасцяў, і ў ім ідзе няспынная барацьба за стварэнне догмаў і іх разбурэнне, паміж цынізмам і маралямі, гвалтам і тварэннем. «Уікэнды з Ларсам фон Трыерам» дапамогуць убачыць усе рэжысёрскія грані і зразумець, чаму яго фільмы прыгожыя настолькі ж, колькі і шакавальныя.\nПадчас першага ўікэнда будзе магчымасць спазнаць Трыера як майстара-маніпулятара. 5 лютага адбудзецца паказ карціны «Эпідэмія», дзе Ларс фон Трыер і сцэнарыст Нільс Вёрсэль зняліся ў ролях саміх сябе. Па сюжэце яны пішуць сцэнарый пад назвай «Эпідэмія» пра страшную і загадкававую хваробу, якая ахапіла ўсю Еўропу. Пакуль яны будуць шукаць натхненне і грошы на пастаноўку, эпідэмія адбудзецца сапраўды. 6 лютага – «Танцуючая ў цемры» аб балючым выбары і самаахвярнасцi, дзе роля пакутнай ад хваробы жанчыны Сельмы выконвае спявачка Б’ёрк. За гэты фільм яна атрымала прыз «Лепшая актрыса» на Канскім кінафестывалі, а Ларс фон Трыер – «Залатую пальмавую галіну» за лепшы фільм.\nНаступны ўікэнд раскрые рэжысёра як чараўніка кінамастацтва. Вiзiанерскi эксперымент, які прабіў Трыеру дарогу ў Каны – «Элемент злачынства» – пакажуць 12 лютага. Эстэтычную карціну «Еўропа» пра жыццё ў пасляваеннай Германіі глядзіце 13 лютага. Эфектны чорна-белы фільм з украпінамі каляровых кадраў нагадае пра эстэтыку твораў Франца Кафкі.\nДалей – Трыер-насмешнік. Нечаканы для рэжысёра жанр офіснай камедыі «Самы галоўны бос» можна ўбачыць 19 лютага. Пачуццё гумару Трыера дакладна здзівіць тых, хто ад яго гэтага не чакаў. Яшчэ адзін фільм-удзельнік Канскага кінафестывалю – фільм «Мандэрлей» – глядзіце 20 лютага. Яго падзеі пачынаюцца праз два гады пасля вядомага «Догвiля», і галоўная гераіня Грэйс з’яўляецца на плантацыі ў Алабаме, дзе рабочыя не ведаюць, што рабства было адменена 70 гадоў таму.\nАпошнія ўікэнды растлумачаць, чаму Ларс фон Трыер дакладна увайшоў у гісторыю сусветнага кінематографа як дагматык і наватар. 26 лютага адбудзецца паказ нашумелага фільма-правакацыі «Ідыёты», створанага па маніфесту «Догма 95». Ён шакіруе сваёй натуралістычнасцю і шчырасцю, але пры гэтым становіцца асноўным у трылогіі Трыера пра чыстую жаночую самаахвярнасць. 27 лютага – «Рассякаючы хвалі», фільм-прыпавесць пра трагічную гісторыю дзяўчыны, якая зносіць зневажэнні дзеля таго, каб паправіўся яе муж. Фільм атрымаў Гран-пры журы Канскага кінафестывалю, намінацыі на «Оскар» і «Залаты глобус».\nПраект «Уікэнды з Ларсам фон Трыерам» арганiзоўвае Цэнтр візуальных і выканальніцкіх мастацтваў «АРТ Карпарэйшн», якi выступае гідам па якаснаму кіно для тых, хто паспеў засумаваць па пракаце свежых аўтарскіх фільмаў.\nМы раім прытрымлівацца мераў засцярогі і зрабіць паход у кіно не толькі прыемным, але і бяспечным: калі ласка, карыстайцеся маскамі і іншымі сродкамі асабістай засцярогі.\nСачыце за навінамі пра наступныя паказы на сайце artcorporation.by, а таксама ў Facebook, Instagram, VK.


Як палепшыць патэнцыю у мужчын - Maxisize\nЯк хутка павысіць патэнцыю народнымі сродкамі\nЯк палепшыць патэнцыю у мужчын\nЗ'яўленне парушэнні функцыянальнасці палавога органа для мужчын не з'яўляецца рэдкасцю. Паколькі сучасны тэмп жыцця прадугледжвае моцнае ўздзеянне навакольнага асяроддзя, стрэсавых сітуацый, пастаяннага псіхалагічнага напружання, хуткага і няякаснага харчавання, наяўнасць дрэнных звычак. Усе гэтыя фактары напрамую ўплываюць на эрэкцыю мужчын. Зыходзячы з статыстычных дадзеных, каля 30% мужчын пакутуюць парушэннем патэнцыі. Таму сведенья аб метадах і спосабах, якія раяць, як падняць патэнцыю хутка і самастойна будуць, як ніколі, актуальныя і запатрабаваныя.\nЧаму патэнцыя падае?\nЯк і кожнае захворванне і дискомфортное стан здароўя, засмучэнне сэксуальнай здольнасці з'яўляецца па пэўных прычынах. Да такім негатыўным якія ўплываюць фактараў можна аднесці:\nАсаблівасць фізіялогіі. Альбо гэта будзе з'яўляцца прыроджанай паталогіяй, альбо ж на дадзены момант у мужчыны адсутнічаюць патрэбныя гармоны для наяўнасці добрай патэнцыі.\nПсіхалагічны ўплыў. Мужчыны схільныя розным эмацыйным засмучэнням і перажыванняў, якія напрамую ўплываюць на тое, якая эрэкцыя можа быць пры сэксуальным кантакце.\nСлабое ўвагу свайму здароўю. К гэтаму пункту можна аднесці ўжыванне алкаголю, цыгарэт, шкоднай нездаровай ежы. Вядзенне нездаровага ладу жыцця можа прыводзіць не толькі да парушэння патэнцыі, але і да іншым непрыемным наступстваў.\nПаніжаны ўзровень імунітэту. Трэба памятаць аб тым, што ў зімовы час у арганізме чалавека пачынаецца недахоп вітамінаў і зніжаецца агульны ўзровень здароўя. Гэта таксама можа быць прычынай слабой актыўнасці мужчыны.\nХранічны недосып, перанапружанне, моцная стамляльнасць. Праблемы на працы таксама могуць уплываць на мужчынскую эрэкцыю.\nПарушэнне сэксуальнай здольнасці з'яўляецца па пэўных прычынах\nІншыя парушэнні ў арганізме мужчыны. Да такіх можна аднесці больш сур'ёзныя хваробы, такія як праблемы з сэрцам і іншымі органамі. У такім выпадку не рэкамендуецца карыстацца хатнімі спосабамі лячэння, а звяртацца за дапамогай да спецыяліста.\nУзроставае зніжэнне актыўнасці ў ложку. Гэта тлумачыцца тым, што з узростам ўтрыманне гармона тэстастэрону ў арганізме мужчын значна зніжаецца. А бо менавіта ен уплывае на якасць патэнцыі.\nСядзячы лад жыцця. Як ні круці, а фізічная актыўнасць павінна прысутнічаць у жыцці чалавека. Яе адсутнасць таксама можа адбівацца на эрэкцыі мужчыны. Фізкультура паляпшае кровазварот, што пасля добра ўплывае на патэнцыю.\nУсе пералічаныя фактары могуць ўздзейнічаць на арганізм мужчыны як па асобнасці, так і цалкам. Але для таго, каб вызначыць кірунак лячэння нізкай патэнцыі, трэба звярнуцца да лекара, які шляхам правядзення аналізаў і тэстаў дапаможа вызначыць, што менавіта паўплывала на сэксуальную актыўнасць. У такім выпадку высокая верагоднасць вярнуць, і значна палепшыць здароўе прадстаўнікоў моцнага полу без асаблівых наступстваў.\nЯк хутка павысіць ?\nЯк і ў лячэнні многіх захворванняў існуе некалькі варыянтаў дзеянняў, якія можна сумяшчаць.\nА менавіта, можна лячыцца нетрадыцыйным спосабам, а можна звярнуцца да лекара і патрабаваць лячэння сучаснымі метадамі. І той і іншы спосаб лячэння з'яўляюцца выніковымі. Калі лекар дзейнічае шляхам медыкаментознага шляху, то ў народных рэцэптах выкарыстоўваюцца натуральныя кампаненты для вяртання здароўя мужчын.\nВажна! Калі лекар усталяваў, што прычынай з'яўлення нізкай патэнцыі не стала цяжкае захворванне ўнутраных органаў, то можна смела сумяшчаць і выкарыстоўваць народную медыцыну для дазволу гэтай праблемы.\nЎрачэбная медыцына абапіраецца на сучасныя лекавыя прэпараты для павелічэння паступлення крыві ў цела палавога члена. Могуць быць прапісаны прэпараты, якія разава ўздзейнічаюць на палавой член перад сэксуальным кантактам. Да такіх адносяць таблеткі Віягры ці ж Сиалиса. Прыём таблетак для эрэкцыі можа аказваць магутны, але разавы эфект.\nАльбо ж лекар можа прызначыць працяглую медыкаментозную і працэдурныя тэрапію і комплекснае павышэнне мужчынскіх магчымасцяў. Да такіх працэдурах можна аднесці выкарыстанне вакуумных помпаў, гарманальнае лячэнне, ін'екцыйнае павышэнне кровазвароту. Прызначэнне таблетак, парашкоў і завісяў пасля праходжання курсу значна паляпшаюць стан здароўя мужчыны і паляпшаюць яго сэксуальную актыўнасць.\nНародныя сродкі таксама вельмі добра ўплываюць на агульны стан мужчынскага арганізма. А таксама могуць вырашыць пытанне паляпшэння патэнцыі ў хатніх умовах, паколькі многім сапраўды важны хутчэйшы вынік выздараўлення. Для народнай медыцыны выкарыстоўваюць розныя чаі, карэньчыкі, якія ўплываюць на мужчынскую здольнасць і прыводзяць у норму кровазварот, праводзяць агульнае ўмацаванне арганізма.\nВажна! Выкарыстоўваючы любы з прыведзеных шляхоў трэба памятаць аб тым, што зніжэнне сэксуальнай актыўнасці, гэта не назаўсёды, і толькі на час.\nЯк павысіць патэнцыю у хатніх умовах народнымі метадамі\nМужчыны здаўна ведалі аб тым, якія травы, расліны, іх карані маглі добра ўздзейнічаць на павышэнне сэксуальнага цягі і на якасную эрэкцыю. І на сённяшні момант можна прымаць гэтыя натуральныя сродкі для паляпшэння здароўя.\nАдным з такіх карысных рэчываў з'яўляецца корань жэньшэня. Можна набыць яго ў аптэцы ў выглядзе кропель або жа ў натуральным выглядзе кораня. Гэта не змяняе гэта карысных уласцівасцяў. Прымаць варта штодня раніцай, дадаючы па 10-15 кропель на паўшклянкі вады. Праз тыдзень прыёму можна рабіць паступовае павелічэнне колькасці кропель, дададзеных у ваду. Пры гэтым курс трэба прымаць месяц, пасля чаго зрабіць невялікі перапынак. Кораня жэньшэня заўсёды прыпісвалі ўласцівасці, якія павышаюць мужчынскае сэксуальнае цяга. Гэты корань сапраўды павышае мужчынскае лібіда, дае бадзёрасць і павышае імунітэт.\nТаксама вельмі добра на ўзмацненне мужчынскі патэнцыі ўплывае кавы. Гэты напой не абавязкова піць у вялікай колькасці штодня. Аднак, адна кубак у дзень дапаможа падняць агульны стан арганізма. Пры гэтым трэба памятаць аб тым, што людзям з сардэчна-сасудзістымі захворваннямі не рэкамендуецца прымаць і корань жэньшэня, і кава. Для іх прадугледжваюцца іншыя варыянты народнага лячэння.\nНародная медыцына для павышэння здольнасці мужчын вялікую ўвагу надае вадзе, а менавіта прыняцця ваннаў і кантраснага душа. Вячэрнія расслабляльныя ванны для зняцця стрэсу і стомленасці дапамогуць пазбавіцца ад панурага пачуцця, паслабіць нервы, пашырыць крывяносныя пасудзіны. Гэта можа дапамагчы павысіць эрэкцыю і атрымаць задавальненне ад палавога акту. Такім жа уласцівасцю валодае і кантрасны душ. Спачатку трэба ополоснуть цёплай вадой, потым рэзка ўключыць халодную і пасля ўжо сагрэцца ў гарачай вадзе. Гэта паўплывае на мужчынскую функцыю пеніса і дапаможа запоўніць крывёю цела палавога члена. Карысным будзе таксама акунанне па чарзе ў тазікі з халоднай і гарачай вадой. Аднак знаходзіцца ў халоднай вадзе варта не больш пяці хвілін, каб не ўзнікла пераахаладжэння.\nВажна! Мужчынам са слабой сардэчнай цягліцай варта ўважліва ставіцца да сродкаў, якія стымулююць кровазварот і перад ужываннем пракансультавацца з лекарам.\nМужчынам важна думаць аб сваім харчаванні, а менавіта калі паўстала праблема з патэнцыяй, то ў першую чаргу трэба задумацца пра тое, што мужчына есць. Падняць ўзровень гармону тэстастэрону можна і без спецыяльных прэпаратаў, а ўсяго толькі пры дапамозе ўжывання пэўных прадуктаў. Меню выглядае наступным чынам:\nТрэба акцэнтаваць увагу на бялковых прадуктах, такіх як белае мяса, яйкі, тварог, смятана, грыбы і да таго падобнае.\nЎжываць у ежу як мага больш морапрадуктаў. Напрыклад, мідыі маюць ўласцівасць значна павышаць узровень мужчынскага гармону тэстастэрону, што спрыяе паляпшэнню эрэкцыі. Акрамя гэтага, вельмі карысныя кальмары, рыба, вустрыцы, рапаны.\nДа ўсіх прыгатаваным страў трэба дадаваць такія травы-стымулятары, як пятрушка і салера.\nНе забываць есць салаты, запраўленыя аліўкавым алеем і з мінімальным колькасцю солі.\nКалі наладзіць свой рэжым харчавання, то і агульны стан мужчынскага здароўе значна палепшыцца.\nКарысна ўладкоўваць невялікія перакусы арэхамі ці сухафруктамі. Выдатна падыдуць і будуць вельмі карысныя гарбузовыя семечкі.\nСачыць за тым, каб пакупаныя прадукты не ўтрымлівалі ў сваім складзе сою, так як яна мае ўласцівасць спрыяць развіццю жаночых гармонаў эстрагенаў у мужчынскім арганізме. Таксама з'яўлення жаночых гармонаў спрыяе ўжыванне піва. Гэты алкагольны прадукт не толькі зніжае ўзровень патэнцыі мужчыны, але і можа спрыяць адукацыі жаночай фігуры, а менавіта росту грудзей і з'яўленню лішняга тлушчу ў вобласці таза.\nВажна! Для здароўя мужчынскага арганізма трэба ўзяць за правіла прымаць у ежу прадукты з высокім утрыманнем бялку.\nРэцэпты лекавых гарбаты\nУсе неабходныя для гарбаты травы можна набываць у аптэцы і яны будуць уплываць дакладна на палавую функцыю мужчыны. Напрыклад, з такой травы, як лімоннік можна рабіць чайную настойку і прымаць на працягу двух тыдняў. Вынікі будуць ужо праз пяць дзён.\nТаксама ёсць такі рэцэпт: нарэзаць сушеный або свежы корань імбіра, заліць кіпенем і прымаць не менш чатырох раз у дзень замест звычайнага гарбаты. Гэты рэцэпт гарантуе паляпшэнне патэнцыі ўжо на наступны дзень.\nТаксама, можна ў якасці адвара выкарыстоўваць 100 грам травы дуброўніка, змяшаўшы яго з сушанай пятрушкай або кінзы. Такі чай, які падвышае патэнцыю, варта піць штодня два разы на дзень на працягу тыдня. Паляпшэнне стану будзе відаць ужо праз некалькі сутак.\nДля хуткага ўзняцця патэнцыі можна выкарыстоўваць такі не вельмі прыемны рэцэпт.\nЎзяць адну сталовую лыжку соку алоэ і змяшаць з чайнай лыжкай насення пятрушкі. Такую масу трэба прымаць штодня. Аднак, патрэбны вынік будзе бачны ўжо праз адны суткі.\nФізічная актыўнасць для павышэння патэнцыі\nЯк ужо апісвалася вышэй, для таго, каб эрэкцыя была доўгай і моцнай трэба сачыць за працэсам кровазвароту.\nГэтаму выдатна дапамагаюць пэўныя практыкаванні. А менавіта:\nХадзьба на месцы. Для гэтага трэба падымаць актыўна і высока калені, імітуючы крокі. Маршыраваць трэба не менш за 15 хвілін. Такое практыкаванне можна выконваць у якасці размінкі перад заняткамі фізкультурай.\nПрыняць становішча лежачы на падлозе, пры гэтым сагнуць ногі ў каленях. Трэба падымаць і апускаць таз, пры гэтым асаблівую ўвагу надаць напрузе ягадзіц. Такое практыкаванне паляпшае актыўнасць крыві ў органах малога таза. Яно дапаможа палепшыць патэнцыю, а таксама будзе карысна для прастаты. Выконваць яго варта не менш за дзесяць хвілін.\nДля выканання трэцяга практыкаванні трэба прысесці на кукішкі і шляхам напружання і расслаблення цягліц імкнуцца ўцягваць машонку. Трэба таксама напружваць і расслабляць мышцы, якія знаходзяцца паміж анальным адтулінай і машонка. Такое практыкаванне разганяе кроў і паляпшае крывацёк у палавых органах і прастаце .\nАкрамя гэтых спецыялізаваных практыкаванняў, мужчынам будзе карысна выбраць любы з варыянтаў рухальнага актыву, напрыклад: бег раз у тыдзень у парку, заняткі ў трэнажорнай зале ці ж наведванне плавальнага басейна.\nТакім чынам, можна зрабіць выснову аб тым, што ў большасці выпадкаў мужчына можа падняць сваё мужчынскае здароўе толькі выконваючы рэжым і пэўны рацыён.\nТаксама ў хатніх умовах можна з легкасцю рыхтаваць гаючыя адвары, якія вельмі эфектыўна будуць ўздзейнічаць на палавую функцыю мужчыны. Выкарыстоўваючы дадзеныя рэкамендацыі, больш не павінна ўзнікаць пытанняў аб тым, як ўзмацніць патэнцыю і мужчынскую сілу.\nЯшчэ можна дадаць тое, што для ўпэўненасці мужчыны ў сабе вельмі важным умовай з'яўляецца падтрымка і разуменне партнёра.


Мінск і Варшава ўзнаўляюць перамовы, спыненыя пяць гадоў таму - Беларуская Праўда\nМінск і Варшава ўзнаўляюць перамовы, спыненыя...\nМінск і Варшава ўзнаўляюць перамовы, спыненыя пяць гадоў таму\nБеларусь і Польшча пасля амаль пяцігадовага перапынку ўзнаўляюць перамовы аб транспамежнай супрацы.\n14–15 ліпеня ў Мінску пройдзе дзявятае паседжанне Беларуска-польскай міжурадавай каардынацыйнай камісіі па справах транспамежнай супрацы. Папярэдняя, восьмая, такая сустрэча праходзіла ў Варшаве яшчэ ў верасні 2009 года.\nПрэсавы сакратар МЗС Беларусі Дзмітрый Мірончык распавёў Свабодзе:\n«Камісія разгледзіць шырокае кола пытанняў, у тым ліку памежнае і міжрэгіянальнае супрацоўніцтва, працу пунктаў пропуску і інфраструктуры на беларуска-польскай мяжы, а таксама іншыя тэмы, якія ўяўляюць узаемную цікавасць.\nДэлегацыі на перамовах узначаляць сустаршыні камісіі: беларускую — намеснік міністра замежных спраў Аляксандр Гур’янаў, польскую — першы намеснік міністра ўнутраных спраў Пётр Стаханьчык. Няхай не дзівіць, што кіраўнікі дэлегацыяў прадстаўляюць розныя міністэрствы. Транспамежнае супрацоўніцтва ахоплівае шырокае кола пытанняў. І таму ў нас іх каардынуе МЗС, а не нейкае іншае міністэрства. А ў нашых суседзяў крышачку іншы падзел працы, крышачку іншая кампетэнцыя».\n«Вельмі пазітыўным крокам» называе сустрэчу беларускіх і польскіх экспертаў намеснік старшыні руху «За свабоду» Алесь Лагвінец:\n«У межах гэтай камісіі шмат што зроблена добрага для жыхароў абедзвюх краін, якія жывуць паблізу ад дзяржаўнай мяжы. Больш за тое, наколькі я ведаю, некаторыя дакументы ўжо нават падпісаныя. Але дагэтуль не рэалізаваныя.\nЗвярніце ўвагу на дату. Апошні раз бакі сустракаліся ўвосень 2009 года ў Варшаве. Тады беларуска-польскія стасункі былі больш-менш нядрэнныя. А пасля — прэзідэнцкія выбары, Плошча і г.д. Тады і ўзнікла праблема з рэалізацыяй дамоўленасцяў. Калі цяпер воз нарэшце зрушыцца з месца, то гэта стане добрай справай».\nБеларуска-польская міжурадавая каардынацыйная камісія па справах транспамежнага супрацоўніцтва была створана на падставе Пагаднення паміж урадамі абедзвюх краін ад 24 красавіка 1992 года. Яе задача — каардынацыя агульных напрамкаў, праграмаў і формаў транспамежнага супрацоўніцтва. У камісіі дзейнічаюць чатыры падкамісіі: прыпамежнага супрацоўніцтва, міжрэгіянальнага, тэрытарыяльнага планавання і пунктаў пропуску і інфраструктуры.


Канвертаваць Аманскіх рыял (OMR) і Востраў Святой Алены фунтаў (SHP) : Калькулятар абменнага курсу\nАманскі рыял (OMR) і Фунт выспы Сьвятой Алены (SHP) Курс валют пераўтварэнні калькулятар\nГэта Аманскі рыял і Фунт выспы Сьвятой Алены пераўтваральнік да цяперашняга часу з абменнымі курсамі з 24 люты 2020.\nКалі ласка, увядзіце суму, якую ў полі злева ад Аманскі рыял. Выкарыстоўвайце "абмен валют", каб зрабіць Фунт выспы Сьвятой Алены валюты па змаўчанні. Націсніце на Востраў Святой Алены фунтаў або Аманскіх рыял канвертаваць паміж гэтай валютай і ўсімі іншымі валютамі.\nАманскі рыял гэта валюта, у Аман (ОМ, OMN). Фунт выспы Сьвятой Алены гэта валюта, у Востраў Святой Алены (Востраў Святой Алены, SH, SHN). Аманскі рыял таксама вядомы як Аманскі рыял. Сімвал OMR можа быць запісаная RO. Сімвал SHP можа быць запісаная S. Аманскі рыял дзеліцца на 1000 baizas. Фунт выспы Сьвятой Алены дзеліцца на 100 new pence. Абменнага курсу Аманскі рыял Апошняе абнаўленне 24 люты 2020 ад Міжнародны валютны фонд. Абменнага курсу Фунт выспы Сьвятой Алены Апошняе абнаўленне 24 люты 2020 ад Yahoo Finance. OMR каэфіцыент мае 6 ўважаецца лічбаў. SHP каэфіцыент мае 5 ўважаецца лічбаў.


Ашваганда, расліна, якое мае сілу каня - AFRIKHEPRI\nсубота, 4 красавіка 2020 года\nМагнітная наномедіціна супраць Эбола і СНІДу?\nГаючая сіла эфірных алеяў\nSingular вітамін B17, эфектыўныя лекі ад раку\nХларыд магнію, непрызнаная панацэя\nАсновы эзатэрычнай філасофіі - Блаватская (PDF)\nРоўнасць чалавечых рас - Anténor Firmin (PDF)\nВялікая кніга Тыбецкай Рэйкі (PDF)\nДхаммапада - Buddha Тэкст (PDF)\nГадзіннік Nina (2016)\nГадзіннік Баскаў (1996)\nГлядзець гатэль Руанда (2004)\nUbuntu: Культура свету ў Афрыцы\nНеверагодная гісторыя забытых рабоў Трамеліна распавядаецца ў коміксе\nАгульная гісторыя Афрыкі (том 8)\nЧыгунка звяжа пяць краін Заходняй Афрыкі\nДва нігерыйскіх падлеткаў кінуць кракадзіл браўзэр, мабільны браўзэр хутчэй, чым Chrome\nПрактыкуючы Сіла Цяпер - Экхарт толл (аўдыё)\nПяць лекцый па псіхааналізу - Фрэйд (аўдыё)\nДля больш багатай духоўнага жыцця - Джозэф Мэрфі (Аўдыё)\nдабро запрашаем ЗДАРОЎЕ І МЕДЫЦЫНА\nАшваганда, расліна для сілы каня\nDans ЗДАРОЎЕ І МЕДЫЦЫНА\nЯкая ў вас рэакцыя?\nУ вас ёсць мы адрэагавалі "Ашваганда, завод, які павінен быць ..." Некалькі секунд таму\nАшваганда - сакавітае расліна, якое адносіцца да сямейства пасленовых. Ашваганда - адзін з найбольш шанаваных і шырока выкарыстоўваюцца адаптогенаў у аюрведычнай медыцыне. Батанікі называюць яго "Withania somnifera", мы ведаем яго пад агульнымі назвамі, такімі як: індыйскі жэньшэнь, ашваганда, Согада-Беру, вішня зіма, Асана, Певет, Ашганд. У фітатэрапіі мы выкарыстоўваем карані ашваганда, у аюрведычнай медыцыне мы часта выкарыстоўваем лісце.\nНа санскрыце ашваганда складаецца з дзвюх частак: "ашва" азначае конь, а "ганда" азначае парфуму, адсюль яе назва азначае "хто мае пах каня" у сувязі з яго сілай, каб надаць "сілу конь ”. Назва віду "somnifera", што паходзіць з лацінскага, азначае "сон".\n2 °) Гісторыя\nWithania somnifera - расліна іракскага і паўночнаафрыканскага паходжання. ён таксама знойдзены ў Індыі, дзе ён выкарыстоўваецца больш за 3000 гадоў. Старажытныя арабы выкарыстоўвалі карані расліны як агульнаўмацавальнае сродак, афрадызіяк і для гэтых эфектаў інбрыдыя (адчуванне ап'янення).\nУ Пакістане лісце Вітаніі палілі, што таксама стварае адчуванне п'янства. У Емене мясцовыя жыхары таксама выкарыстоўваюць карані Вітаніі як натуральную зубную пасту.\nЧай можна прыгатаваць як заспакойлівы і антыстрэсавы з каранямі Вітаніі. перажоўванне свежага кораня расліны забяспечвае танізавальны эфект. У Індыі гэта расліна лічыцца роўным жэньшэня Panax (сапраўднага карэйскага жэньшэня).\n3 °) Месца пражывання\nАшваганда сустракаецца ў засушлівых раёнах Індыі і Афрыкі.\n4 °) Батанічным апісанне.\nАшваганда - гэта расліна, якое мае выгляд невялікага хмызняку і вышынёй ад 30 да 75 сантыметраў, можа дасягаць 1.5 метра.\nAshwagandha - аднагадовая расліна, якое складаецца з:\nкветка зялёны ці жоўты\nневялікія чырвона-аранжавыя ягады\nз клубневых каранёў.\n5 °) Склад\nАсваганда багата жалезам, гліковітанолідамі (антыаксідантамі), дубільнымі рэчывамі, глюкозай, калійнай салетрай, алкалоідамі і тоўстымі кіслотамі. Таксама ў яго складзе знаходзяцца флаваноіды, лактоны і ацэтыльстэрыл глюкозіды\nАлкалоіды асваганды - сомнины, сомниферин, витанолиды і аферын. Вітаноліды, як мяркуецца, выклікаюць шматразовыя патрэбы ў леках Ашваганда. Яны стымулююць актывацыю клетак імуннай сістэмы такім лімфацытам. Яны душаць запаленне і паляпшаюць памяць. У сукупнасці гэтыя дзеянні падтрымліваюць традыцыйную рэпутацыю Ашваганда як тоніка або адаптогена.\n6 °) Уласцівасці і годнасці\nАшваганда мае эфекты, якія могуць быць як танізавальнымі, так і заспакаяльнымі. Выкарыстоўваецца ў вялікіх дозах, з'яўляецца снатворным. Ён аказвае антыстрэсавае або адаптагеннае ўздзеянне пры наяўнасці ў яго корані ацэтылстэрылглюкозідаў.\nЁн спрыяе ўстойлівасці арганізма да нападаў і стымулюе імунную сістэму. Ён таксама валодае антысептычнымі і супрацьзапаленчымі ўласцівасцямі.\nКажуць, што ашваганда аказвае стымулюючае дзеянне на шчытападобную залозу, павялічваючы выпрацоўку Т4, гармона шчытападобнай залозы.\nСёння ашваганда ўяўляе вялікую медыцынскую цікавасць. Сапраўды, па некаторых даследаваннях, якія працягваюцца, аказалася, што ашваганда будзе валодаць ўласцівасцямі запаволення разрастання канцерогенных клетак.\n7 °) Тэрапеўтычныя паказанні\nПавышэнне імунітэту да прастудных захворванняў і інфекцый\nПавелічэнне жыццёвай сілы, мужчынскую фертыльнасць і лібіда\nБарацьба з імпатэнцыяй\nДапамога рэгуляваць ўзровень цукру ў крыві\n8 °) Супрацьпаказанні\nАшваганда проціпаказаны цяжарным і якія кормяць жанчынам, а таксама дзецям ранняга ўзросту і ў выпадках гіпертіреоз з-за яго дзеянні на шчытападобную залозу. Тым не менш гэта расліна бяспечна выкарыстоўваецца дзецьмі ў Індыі і нават цяжарнымі жанчынамі вельмі доўга. Прымаецца ў невялікіх колькасцях у якасці агульнаўмацавальнага сродкі. Падчас лактацыі ўзмацняецца прыток груднога малака.\n10 °) хвароба Альцгеймера і індыйскі жэньшэнь\nІндыйскія даследчыкі выявілі, што індыйскі жэньшэнь (ашваганда), расліна, якое выкарыстоўваецца ў традыцыйнай аюрведычнай медыцыне, можа гуляць ключавую ролю ў тэрапеўтычнай стратэгіі барацьбы з хваробай Альцгеймера. Сапраўды, згодна з працай, апублікаванай у матэрыялах Нацыянальнай акадэміі навук, экстракты гэтай расліны прадухіляюць у пацукоў адукацыю амілаідных бляшак у галаўным мозгу.\nПрасоўванне Covid-19 ва ўсім свеце\nГэты артыкул ужо адкрыты 83 раз!\nГэты артыкул ужо адкрыты 88 раз!


Самы нізкі з 1 мая прырост колькасці выпадкаў COVID-19 зафіксавалі ў Расіі - 24.05.2020, Sputnik Беларусь\nСамы нізкі з 1 мая прырост колькасці выпадкаў COVID-19 зафіксавалі ў Расіі\nПрырост за суткі рост склаў рэкордна нізкія 2,6 працэнта, днём раней гэты паказчык быў на ўзроўні 2,9 працэнта. 24.05.2020, Sputnik Беларусь\nрасія, навіны , грамадства, каронавірус covid-19\n© Sputnik / Алексей Майшев / Перайсці ў фотабанкМінакі на Краснай плошчы ў Маскве\nПрырост за суткі рост склаў рэкордна нізкія 2,6 працэнта, днём раней гэты паказчык быў на ўзроўні 2,9 працэнта.\nМІНСК, 24 мая - Sputnik. Колькасць выпадкаў заражэння COVID-19 у Расіі за суткі ўзрасла на 8 599, паведамілі ў нядзелю ў аператыўным штабе па барацьбе з распаўсюджваннем каронавіруса. Прырост стаў самым нізкім з 1 мая.\nПры гэтым у 3 777 тых, хто заразіўся (гэта 43,9 працэнта ад колькасці новых выпадкаў), няма сімптомаў, удакладнілі ў штабе.\nТакім чынам, прырост за суткі склаў рэкордна нізкія 2,6 працэнта, днём раней гэты паказчык быў на ўзроўні 2,9 працэнта.\nУсяго цяпер у Расіі пацверджана 344 481 выпадкаў каронавіруснай інфекцыі. З іх 227 641 - так званыя актыўныя выпадкі, у тым ліку 112 080 - у Маскве.\nПаправіліся 113 299 пацыентаў, у якіх раней быў пацверджаны дыягназ COVID-19, за суткі выпісаныя 5 363 чалавекі.


Пятро ВАСЮЧЭНКА. Мадэрнасць: ад старажытнасці да новага часу – Беларускі Калегіюм\nЛекцыя 1. Мадэрнасьць: ад старажытнасьці да новага часу\n1. Мадэрнасьць і разьвіцьцё беларускай літаратуры.\n2. Праявы мадэрнасьці ў даўняй і новай беларускай літаратуры.\n3. ”Нашаніўства” і дэкаданс.\n1. Мадэрнасьць і разьвіцьцё беларускай літаратуры\nПаняцьце мадэрнасьці ўяўляецца як выйсьце з тэрміналягічнай пасткі, якое можа зблізіць і падагульніць усе эстэтычныя навацыі і авангардысцкія зьявы, што назіраліся на тысячагадовым прасьцягу разьвіцьця беларускай літаратуры.\nПараўнаньне памянёных зьяў дае магчымасьць аспрэчыць некалькі міталягэм, што пабытуюць у айчынным літаратуразнаўстве, ствараючы ад яе ўражаньне комплексу неапаўнавартасьці.\nАдзін з такіх мітаў — сьцьвярджэньне пра кансэрватызм і празьмерны традыцыяналізм беларускага пісьменства, яго інэртнасьць, запозненае рэагаваньне на мадэрнавыя праявы ўсясьветнага гісторыка-культурнага і літаратурнага працэсаў.\nАдсюль вынікае меркаваньне пра замаруджанасьць літаратурнага разьвіцьця Беларусі. Працэс адставаньня, “рэдукцыі” ў зьмене культурных фаз, выпадзеньне асобных зьвёнаў літаратурнай гісторыі кампэнсаваўся, паводле гэтай думкі, паскораным разьвіцьцём літаратуры ў экстрымальныя пэрыяды культурна-гістарычнага руху.\nПасіянарных усплёскаў (“адраджэньняў”) у разьвіцьці беларускай нацыі адмаўляць няможна. Але роля іх была інакшай, чым запаўненьне ўяўных прагалаў нацыянальна-культурнага разьвіцьця.\nПрычыны ўяўнага адставаньня беларускай літаратуры ад усясьветнай бачацца часам у “патрыярхальнасьці”, “вясковасьці”, цьвярозай абачлівасьці творцаў — якасьцяў, што не даюць ім спакусіцца на сумнеўныя навацыі.\nПросты аналіз стадый станаўленьня беларускай літаратуры пераконвае ў міталягізме такіх меркаваньняў.\nПаспрабуйма клясыфікаваць стылі і эпохі літаратурнага разьвіцьця Беларусі на падставе іх мадэрнасьці або антымадэрнасьці. Нагадаем, што мадэрнасьць паказвае на экспэрымэнтальны, пошукавы характар літаратуры ў тую або іншую эпоху, а антымадэрнасьць — на традыцыяналізм, пэўную кананічнасьць літаратурнага разьвіцьця.\nПостмадэрнізм Бізантыйскі стыль\nБеларуская літаратура за тысячагадовую гісторыю свайго існаваньня прайшла праз усе фазы эстэтычнага працэсу, разьвіваючыся ў межах агульнаэўрапейскай парадыгмы. Усе асноўныя стылі і эпохі Заходняй Эўропы (за выключэньнем антычнасьці) займелі сваю праяву і ў нас. Гаворка можа весьціся, хутчэй, пра ступеню выяўленьня таго або іншага стылю ў нашай літаратуры.\nВысьвятляецца, што ў беларускай літаратуры досыць выразна засьведчыў сябе Рэнэсанс. Адрозна ад расейскай культуры, у якой, паводле меркаваньня культуролягаў, Рэнэсанс або адсутнічаў або набыў рэдукаваную форму.\nДосыць шчодра і разнастайна было рэпрэзэнтавана ў Беларусі барока — ня толькі ў літаратуры, але і ў іншых відах мастацтва.\nРамантызм у беларускай літаратуры ня толькі паўнавартасна прысутнічаў, але й азначаны некалькімі стадыямі:\n1. Рамантызм першай паловы ХІХ ст. (творчасьць беларуска-польскіх літаратараў, філяматаў і філярэтаў);\n2. “нашаніўскі” рамантызм;\n3. “маладнякоўскі” і “ўзвышанскі” рамантызм;\n4. Новы рамантызм Уладзімера Караткевіча і ягоных пасьлядоўнікаў.\nНаяўнасьць у літаратурнай Беларусі дэкадансу, мадэрнізму або постмадэрнізму да нядаўняга часу выглядала дыскусійнай, але сума назіраньняў за літаратурным працэсам адпаведных эпох сьведчыць пра іх прысутнасьць.\nАнтымадэрнасьць, кананізацыя, тармажэньне літаратурнага працэсу ў беларускай літаратуры таксама мелі месца, але не дамінавалі. Надзвычай кананізаванае мастацтва, арыентаванае на бізантыйскі ўзор, тварылася ў эпоху раньняга Сярэднявечча. У ХІХ ст. у Беларусі больш-менш выявіўся асьветніцкі рэалізм, а іншыя кірункі гэтага стылю (крытычны, псыхалягічны) высьпявалі ня гэтак шпарка і былі не такімі прадстаўнічымі.\nНя быў у Беларусі шырока рэпрэзэнтаваны й “сацыялістычны рэалізм”, каноны якога зьвязваюць з творчасьцю пралетарскіх пісьменьнікаў (М.Горкі, А.Талстой, А.Серафімовіч, Дз.Бедны, А.Фурманаў, А.Фадзееў ды інш.).\nТакім чынам, можна зрабіць выснову, што ў нашай літаратуры даволі яскрава выявіліся тэндэнцыі да пошуку, экспэрымэнту, абнаўленьня — тое, што мы разумеем пад мадэрнасьцю.\nВядома, у аснове літаратурнага разьвіцьця Беларусі закладзены самарух, уласная нацыянальная традыцыя, свае каноны. Але й яны знаходзіліся ў стане пэрманэнтнага абнаўленьня.\nГэтае назіраньне адпавядае вынайдзенаму філёзафам Ігнатам Абдзіраловічам прынцыпу “ліючайся формы” як спосабу арганізацыі беларускага нацыянальнага жыцьця, пошуку адметнага Беларускага Шляху і ўласнага статусу між Усходу і Захаду. “У прытарнаваньні формаў жыцьця да гэтай зьменнасьці, ліючасьці, у шуканьні формаў жыцьця элястычных, цякучых, зьменных — зьмест будучыны, зьмест індывідуальнага і сацыяльнага ідэалу”, — пісаў філёзаф у трактаце “Адвечным шляхам”.\nУяўнае прамаруджваньне руху, сьцёртасць асобных стылёвых праяў у беларускай літаратурнай гісторыі сьведчаць не пра кансэрватызм, а пра ўнікальную, нацыянальна абумоўленую схему літаратурнага жыцьця Беларусі.\n2. Праявы мадэрнасьці ў даўняй і новай беларускай літаратуры\nПрыкметы творчага экспэрымэнту, авангарднасьці, чыстай эўрыстыкі няцяжка адшукаць і ў глыбокай літаратурнай даўніне. Наватарскі характар дзейнасьці Францішка Скарыны даў падставу некаторым дасьледчыкам казаць пра яго як першага ў Беларусі авангардыста.\nЯшчэ ў большай ступені мадэрнасьць уласьцівая творчаcьці літаратара эпохі барока — Сімяона Полацкага.\nТворца, у асобе якога сышліся манах і паэт, імкнуўся ў сваёй паэзіі спалучаць карыснае з прыемным. Памкненьне да літаратурнай гульні зрэалізавалася ў напісаньні фігурных вершаў, выкананых у выглядзе крыжа, васьміканцовай зоркі, ромбу, сэрца, сэрпантынавай стужкі.\nВізуальная паэзія Сімяона Полацкага тварылася ў рукапісным выглядзе, хаця гэты аўтар меў магчымасьць друкаваць свае кнігі, бо сам быў заснавальнікам некалькіх кнігадрукарняў.\nЖаданьне зьдзівіць экзотыкай, мудрагелістасьцю формы, штукарствам, містыфікацыяй, эфэктнай тропікай — усё гэта прысутнічае ў паэтычных практыкаваньнях полацкага паэта. Няўрымсьлівая паэтава натура з цяжкасьцю падпарадкоўвалася жорсткім канонам сылабічнага пісьма, а часам і пераадольвала іх.\nСылабіка парушаецца знутры, праз арыгінальную ўнутраную рыфму, з дапамогай якой ствараецца рэха-верш: “Рцы, Щасте, кому служыш, кто ест сей? Алексей”.\nСімяон Полацкі, працуючы ў форме паліндрому, стварыў польскамоўны тэкст “Cancer” (у перакладзе на беларускую мову “Рак”).\nПамеры ягоных верашаваных тэкстаў вагаюцца ад мініятур-двухрадкоўяў да доўгіх, як пугі, “Мэтраў”.\nПаэт, апантаны прагай вэрсыфікаваць усё наўкол, піша вершаваныя трактаты, панэгірыкі, анэкдоты, жарты, загадкі, творыць і любоўную лірыку.\nУ ягонай творчасьці прысутнічаюць прыкметы варыябельнасьці, сэнсацыябілізму, падпарадкаваныя характэрнаму для барочнага стылю мэтаду літаратурнай гульні.\nЦяжка суаднесьці разьняволеную літаратурную гульню з постацьцю суровага манаха-кніжніка, кім быў Сімяон Полацкі. Але эстэтычная гульня, як сьцвярджаў культуроляг Ёхан Хейзынга, не выключана са сфэры паважнасьці. Паэт знаходзіў магчымасьць зьяднаць дыдактыку з займальнасьцю, пра што сьведчаць назвы ягоных паэтычных зборнікаў: “Абед душэўны”, “Вячэра душэўная”.\nСімяона Полацкага прынята лічыць беларускім культуртрэгерам на Ўсходзе. Але ў гэтай сваёй місіі ён меў пэўныя складанасьці. Асяродзьдзе адштурхоўвала яго. Былі спробы абвясьціць яго герэтыком, “латыністам”. Як прадстаўнік барока гэты аўтар у пэўнай ступені заставаўся чужынцам у даволі кансэрватыўным культурным асяродку Маскоўскай Русі, пра што выказаўся акадэмік Дзьмітрый Ліхачоў, абараняючы традыцыяналізм старажытнарускай літаратуры: “Барока зьявілася ў Расеі звонку. Яно не самазарадзілася ў рускай літаратуры… Адрозна ад чалавека ў іншых афіцыйных стылях, “чалавек барока” сувымяральны з чытачом, але некаторыя дасягненьні, ужо назапашаныя перад тым у рускай літаратуры, у гэтым стылі страчаны. Рух наперад амаль заўсёды зьвязаны зь некаторымі незваротнымі згубамі, і гэтыя згубы асабліва частыя тады, калі літаратура зьвяртаецца да чужога досьведу. І з гэтага пункту гледжаньня нават немудрагелістая дэмакратычная літаратура і фальклёр былі больш глыбокамі і больш значнымі ў многіх адносінах, чым літаратура барока”.\nПраз гэтае меркаваньне праглядаецца адрознасьць шляхоў, якімі рухаліся даўняя беларуская і расейская літаратуры. Навацыі Сімяона Полацкага ў рэшце рэшт больш прыдаліся беларускай літаратуры.\nПрацяг традыцыі фігурнай паэзіі знаходзім у “Каліграмах” Гіёма Апалінэра — паэта зь беларускімі каранямі, у графічнай паэзіі прадстаўнікоў літаратурных згуртаваньняў “Маладняк” і “Ўзвышша”. Малюнак, літара і паэтычны тэкст служаць падставай для экспэрыментаў Людкі Сільновай (зборнікі “Рысасловы” і “Вагністыя дзьмухаўцы”). Прадстаўнікі літаратурнага згуртаваньня “Бумбамліт” трансфармавалі ідэю рукапіснай кнігі ў адпаведнасьці з выдавецкімі магчымасьцямі нашага часу, падрыхтаваўшы зборнік “Друкапісы”.\nТэхніку рэха-верша і ўнутранай рыфмы актыўна выкарыстоўваў паэт Анатоль Сыс.\nФорма акраверша актыўна выкарыстоўваецца многімі сучаснымі творцамі, у тым ліку — старэйшай генэрацыі (Рыгор Барадулін).\nНястомна займаецца архаічнымі формамі верша Юрась Пацюпа.\nУ жанры паліндрому працуюць Сяржук Мінскевіч і асабліва плённа Віктар Жыбуль, аўтар паліндромнай паэмы “Рогі гор”.\nАпроч паэтычных экспэрымэнтаў, знайшлі плённы працяг і практыкаваньні Сімяона Полацкага ў рэчышчы драматургіі. Ад ягоных “Камэдыі пра блуднага сына” і “Камэдыі пра Навухаданосара цара” адзін крок да “Камедыі” Каятана Марашэўскага — твору, які стаўся жывой драматургічнай клясыкай.\nНараджэньне новай беларускай літаратуры напрыканцы XVIII — пачатку XIX стст. таксама адбывалася ня без літаратурнай гульні, у эўрыстычным рэчышчы.\nПершыя творы на сучаснай літаратурнай беларускай мове нараджаліся ў “нізкіх” жанрах, зьвязаных з парадыйнасьцю, бурлескавасьцю, травэстацыяй. Аналягічныя працэсы адбываліся і ва ўкраінскай літаратуры. Гэта было заканамернасьцю, бо яшчэ ў Рэчы Паспалітай, падчас палянізацыі, нацыянальныя мовы Беларусі ды Ўкраіны былі загнаны ў сялянскае асяродзьдзе, у фальклёр, а ў літаратуры за часам клясыцызму выкарыстоўваліся, адпаведна, у творах, пэрсанажамі якіх былі людзі нізкага паходжаньня. Пазьней гэта дало падставу меркаваць, што беларуская і ўкраінская мовы прыдатныя толькі для напісаньня твораў пацяшальнага зьместу. Гэтую міталягему падтрымаў і расейскі крытык Вісарыён Бялінскі, які ў свой час недаацаніў творчасьць Тараса Шаўчэнкі, а пэрспэктыву разьвіцьця ўкраінскай літаратуры на нацыянальнай мове лічыў тупіковай.\nШавіністычна настроеныя крытыкі ўвялі ва ўжытак зьняважлівыя паняцьці “хахламанія” і “хлапаманія”. Яны адрасаваліся інтэлігентам, якія ў Беларусі ды Ўкраіне выяўлялі цікавасьць да нацыянальных культур, спрабавалі ствараць літаратуру на мове народу.\nУ лік “хлапаманаў” трапілі такія беларуска-польскія пісьменьнікі, як Ян Баршчэўскі, Ян Чачот, Уладзіслаў Сыракомля. Калі б гэтыя аўтары пісалі толькі па-польску, наўрад ці іх вага ў літаратурным працэсе была б большай.\nНовая беларуская літаратура нараджалася на першы погляд “несур’ёзна” — праз казус, жарт. Адам Міцкевіч, жартуючы, напісаў свае вядомыя два радкі па-беларуску. Напрыканцы XVIII — пачатку XIX стагодзьдзя нарадзілася цэлая чарада парадыйна-бурлескавых твораў, на фоне якіх яскрава вылучаюцца “Энэіда навыварат” Вікенція Равінскага і “Тарас на Парнасе” Кастуся Вераніцына. Адукаваны шляхціч, можа, дзеля таго, каб пацешыць гасьцей, пераніцаваў “Энэіду”, у якой Энэй ператвараецца ў “хупавага дзецюка”, багіня хараства — у пакрыўджаную кабеціну (“Венэра румзала і выла, / Саплямі змазала ўсё рыла”), Юнона — у “бабу злую”, Зэўс — у старога дзеда… Другі адукаваны шляхціч распрацоўвае арыгінальны сюжэт па матывах антычнасьці, засяляе гару Парнас — прыстанак муз і Апалёна — алімпійскімі багамі ў сялянскіх сьвітках і ўзводзіць на гэтую вяршыню палясоўшчыка з Пуцявішча.\nЗ “хлапаманіі”, з парадыйна-“прыкольных” твораў, з жартаў і самагіроніі мясцовай шляхты, з сэнтымэнтальнай панскай замілаванасьці тутэйшай, “мужыцкай” мовай, з высілкаў фальклярыстаў, што занатоўвалі мясцовыя песьні, казкі, абрады, вырастала вялікая літаратура.\n3. ”Нашаніўства” і дэкаданс\n“Дэкаданс” расчытваецца як “заняпад”. Верагодней за ўсё, гэтае слова варта адрасаваць да старых, традыцыйных стыляў і мэтадаў творчасьці, якія, як здавалася, напрыканцы ХІХ стагодзьдзя вычарпалі свае магчымасьці і мусілі саступіць месца новым, мадэрным.\nЯк бы тое ні было, але ў “нашаніўскім” культурным Адраджэньні дэкаданс адыграў актыўна-творчую ролю. У полі адраджэнскіх тэндэнцый ён трансфармаваўся ў свайго кшталту “рэнэдэкаданс” або “дэкаданс без заняпаду”.\nАналягічныя працэсы адбываліся ў літаратурным разьвіцьці шэрагу краін Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы. Дэкадансныя зьявы распачаліся там у пэрыяд нацыянальна-вызваленчай, культурна-адраджэнскай актыўнасьці.\nАсноватворнаым у гэтым працэсе зьяўляецца гістарычны фон. Калі ў большасьці краін Заходняй Эўропы нацыянальнае пытаньне было цалкам вырашана, дык у Беларусі яно заставалася адкрытым. Нацыянальна-вызваленчы рух у краіне быў падобны да сьціснутай спружыны.\nНацыянальнае жыцьцё Беларусі, як і іншых краін з аналягічным лёсам, разгортвалася на фоне заняпаду, а пасьля й распаду імпэрый (Габзбургскай, Расейскай). У краінах падрыхтоўвалася глеба пад будучую незалежнасьць. У Беларусі ўсплёскі нацыянальнага пасіянарызму пасьля далучэньня яе да Расейскай імпэрыі адбываліся ў сярэднім кожныя трыццаць — сорак гадоў. І апатэозам мелі “нашаніўскае” Адраджэньне.\n“Рэнэдэкаданс”, пра які ішла гаворка вышэй, выявіўся ў тым, што ў “нашаніўскую” эпоху сродкамі новага мастацтва вырашаліся задачы нацыянальна-культурнага Адраджэньня.\nДэкаданс у літаратуры выявіўся ў выглядзе трох асноўных плыняў — імпрэсіянізму, натуралізму, сымбалізму.\nІмпрэсіянізм як стыль зрэалізаваўся перадусім у выяўленчым мастацтве, а ў літаратуры — хутчэй, як падсьветка, дадатковы рэгістар асноўнай эстэтычнай плыні. Яго прысутнасьць можна адзначыць у творчасьці французскіх паэтаў-сымбалістаў — Ш.Бадлера, П.Вэрлена, А.Рэмбо, С.Малармэ.\nІмкненьне перадаць словам хуткаплыннае ўражаньне, спыніць імгненьне прысутнічае ў шэрагу вершаў Максіма Багдановіча, у паасобку, у паэтычным цыкле “Места” зборніка “Вянок”. У шэрагу вершаў, прысьвечаных Вільні, М.Багдановіч стварае адмысловы, фантомна-мройны вобраз гораду, які шмат чым адрозьніваецца ад рэальнага. У Вільні М.Багдановіча па вулках шумнага і тлумнага места праяжджае, рассыпаючы яскры, трамвай (у рэальнай Вільні трамваю ніколі не было, як няма яго й сёньня). Нанач браму сучаснага гораду зачыняе бурмістар. Над вечаровай Вільняй, бязгучна махаючы скрыдламі, пралятае кажан — маўклівы спадарожнік лірычнага героя, які дзеліць зь ім ягоную самоту. Сьмерць грамадзянкі Івановай, што атруцілася, як паведамілі газэты, “сінільным квасам”, паэт параўноўвае з самагубствам рымскага патрыцыя (верш “Дзьве сьмерці”). Перастварыць, прымроіць іншую Вільню паэту падмог зварот да імпрэсіяністычных форм творчага мысьленьня.\nЯкасьці імпрэсіяністычнага пісьма знаходзім таксама ў абразках (“імпрэсіях”) Максіма Гарэцкага, Зьмітрака Бядулі.\nНатуралізм у беларускай літаратуры гэтак жа, як і імпрэсіянізм, не аформіўся ў самастойную плынь, хаця прыкметы гэтага стылю назіраюцца ў шэрагу аўтараў.\nУ прыватнасьці, у драматычнай аповесьці Максіма Гарэцкага “Антон” прасочваецца традыцыйны для натуралізму матыў спадчыннасьці, якая абумоўлівае матывацыі і паводзіны пэрсанажаў твору. Сродкамі натуралістычнага пісьма паказваецца разьвіцьцё душэўнай хваробы галоўнага героя — селяніна Антона Жабона. Эфэкт спадчыннасьці, праявы геннай памяці служыць аб’ектам мастацкага дасьледаваньня ў аповесьці М.Гарэцкага “Дзьве душы”.\nМіхась Зарэцкі напісаў два творы, у якіх гэтаксама адчуваецца ўплыў натуралізму, — раман “Сьцежкі-дарожкі” і аповесьць “Голы зьвер”. Аўтар дасьледуе паталягічныя зрухі ў сьвядомасьці людзей, уражаных той альбо іншай хваробай (прыкладам, пранцамі). Аналягічны матыў можна знайсьці ў драме Генрыка Ібсэна “Здані”, таксама створанай пад уплывам натуралізму.\nУ аповесьці Кузьмы Чорнага “Лявон Бушмар”, у адпаведнасьці з традыцыяй натуралізму, дасьледуецца інстынкт уласьніцтва, які, паводле лёгікі твору, перадаецца ў спадчыну і робіцца для героя свайго кшталту генэтычным фатумам. Гэты фатум перашкаджае Лявону Бушмару, чые бацька і дзед былі кулакамі, пераадолець прыроджаную “зьвераватасьць”, набыць шчасьце ў сямейным жыцьці, у блізкасьці з каханай жанчынай. Бушмар як чалавек “прыродны” ня створаны для існаваньня ў соцыюме, няздатны знайсьці сябе ў дэкляраваных Саветамі формах калектыўнага існаваньня — ці то была б вайсковая казарма, ці калгас. Фізіялягізм індывідуальнага быцьця Бушмара робіць ягоны вобраз тыпалягічна блізкім да цэнтральнага пэрсанажу аповесьці Альбэра Камю “Чужаніца” Мёрсо.\nНайшырэйшае разьвіцьцё з дэкадансных плыняў у Беларусі набыў сымбалізм, які рэалізоўваўся ў беларускай літаратурнай прасторы ў разнастайных структурна-жанравых формах і праявах.\nЭўрапейскі літаратурны сымбалізм быў падрыхтаваны ўсім працэсам цывілізацыйнага, эстэтычнага і філязофскага разьвіцьця, які доўжыўся стагодзьдзямі. У выніку сфармаваліся і атрымалі працяг такія ўласьцівасьці гэтага літаратурнага стылю, як іншаказальнасьць, шматзначнасьць, дасьледчыцкі (пранікальны) зьмест, пошук неабазнанага.\nУзьнікненьне сымбалізму было абумоўлена й грамадска-палітычнымі прычынамі, зьвязанымі зазвычай са станам крызыснасьці і пераходнасьці. Сымбалізм прадказвае глябальныя зьмены, папярэджвае пра іх і адначасова зачароўвае новымі пэрспэктывамі, цьмянымі, трывожнымі і вабнымі.\nФілязофскай глебай для ўзнікненьня эўрапейскага сымбалізму зьявіліся тэорыя інтуітывізму і блізкія да яе вучэньні, створаныя і развітыя гэткімі асобамі, як Ф.Ніцшэ, А.Бергсан, С.К’еркегар, М.Лоскі, С.Франк, Н.Гартман. Прадстаўнікі гэтай філязофскай плыні імкнуліся адшукаць анталягічныя асновы сьветабудовы ў глыбінях трансцэндэнцыі (неабазнанага).\nАрэал літаратурнага сымбалізму ахоплівае практычна ўсе краіны Эўропы, сягае за акіян, бо прадстаўнікі стылю знаходзяцца і ў ЗША ды іншых дзяржавах Новага Сьвету.\nА раз сымбалізм як зьява унівэрсальная меў разьвіцьцё ў шматлікіх краінах сьвету, сацыяльны штуршок і абставіны, якія выклікалі нараджэньне новага накірунку ў мастацтве, былі рознымі. У Францыі — тры рэвалюцыі зь іх наступствамі і пэрыядамі рэакцыі, усталяваньні і падзеньні дыктатарскіх рэжымаў. У Расеі — крызыс самаўладзьдзя, набліжэньне канца манархіі, грамадзкія настроі прадчуваньня катастрофы і яе патаемнага чаканьня, спадзяваньні на пагібель старога сьвету і збудову новага, на “адплату гісторыі” (А.Блок). У краінах, што паступова выходзілі са складу Габзбургскай імпэрыі (Угоршчына, Чэхаславаччына, Сэрбія ды інш.), — нацыянальна-вызваленчы ўздым.\nУ новым сваім разьвіцьці і пашырэньні сымбалізм працягваў шматлікія і непаўторныя нацыянальныя і рэгіянальныя мадэлі культурнага руху, што прывяло да крышталізацыі яго цэнтраў. Кожны з рэгіёнаў эўрапейскага літаратурнага сымбалізму меў выразны і спэцыфічны ўплыў на развіцьцё беларускай літаратуры пачатку ХХ ст.\nМожна вылучыць, прынамсі, чатыры рэгіёны і, адпаведна, чатыры крыніцы ўзьдзеяньня эўрапейскага сымбалізму на беларускае пісьменства.\nГэта французскі сымбалізм, пададзены праз творчасьць “праклятых паэтаў” (Ш.Бадлер, П.Вэрлен, А.Рэмбо, С.Малармэ ды інш.); паўночны сымбалізм, рэпрэзэнтаваны асобамі Г.Ібсэна, К.Гамсуна, А.Стрындбэрга, Г.Гаўптмана, М.Мэтэрлінка, Э.Вэрхарна; заходнеславянскі (польскі, чэскі, славацкі) сымбалізм, у межах якога асабліва вылучаецца кракаўская школа драматургіі (С.Высьпянскі, С.Пшыбышэўскі); усходнеславянскі (украінскі, расейскі) сымбалізм, у якім варта вылучыць творчасьць такіх аўтараў, як Л.Украінка, А.Блок, В.Брусаў, Л.Андрэеў, А.Белы, Ф.Салагуб ды інш.\nФакт уплыву эўрапейскага сымбалізму на беларускую літаратуру неаспрэчны. Беларуская літаратура паводле свайго генэзысу, існаваньня і творчых дасягненьняў адпавядае гісторыка-культурным канонам эўрапейскай парадыгмы. Пры ўсёй сваёй самабытнасьці, яна заўжды была чуйнай да культурна-мастацкіх навацый. Беларуская літаратура не абмінула ніводнай эўрапейскай мастацкай, культурнай навацыі, пэўным чынам рэагавала на іх.\nСымбалізм у “нашаніўскай літаратуры” быў зьвязаны з творчасьцю такіх аўтараў, як Янка Купала, Максім Багдановіч, Якуб Колас, Алесь Гарун, Максім Гарэцкі, Зьмітрок Бядуля, Ядвігін Ш., Вацлаў Ластоўскі.\nКожны з аўтараў, зь іх агульнай прыхільнасьцю да літаратурных навацый, меў уласныя творчыя прыярытэты і, адпаведна, знаходзіў ва ўсясьветнай літаратуры ўласныя ўзоры для перайманьня альбо, наадварот, для ўнутранай палемікі.\nПрыкладам, эстэтыка французскага сымбалізму зрабіла асабліва значны ўплыў на творчасьць М.Багдановіча, якога можна назваць “вэрленістам” ужо за пераклад 22 вершаў французскага паэта на беларускую мову. Ёсьць у М.Багдановіча і пераклад фрагмэнту з А.Рэмбо, які паслужыў эпіграфам да верша “Плач сэрца майго…”\nПунктам адліку ў разьвіцьці французскага сымбалізму могуць лічыцца розныя даты: 1856 г., калі Шарль Бадлер выдаў славуты паэтычны зборнік “Кветкі ліха”; 1866 г. — тэрмін выхаду зборніка П.Вэрлена “Сатурнавы вершы”; 1886 г., калі быў напісаны “Маніфэст сымбалізму” Марэаса.\nМатывы музычнасьці, крохкасьці існаваньня, эстэтызацыі хваробы і сьмерці, характэрныя для творчасьці французскіх сымбалістаў, у адмысловым пляне трансфармаваліся ў эстэтыцы М.Багдановіча. Яны прысутнічаюць як у непасрэдных паэтычных перакладах і насьледаваньнях П.Вэрлену (цыкл “З чужой глебы”, верш “Маёвая песьня”), так і ў алюзіях, зьвязаных з вэрленаўскай сымболікай (“У космах схаваліся кветы чырвоныя… “, “Сьвяча бліскучая зіяе…”, “Раяль цалуе тонкая рука…”). Лірычны герой арыгінальных вершаў М.Багдановіча таксама шкадуе аб хуткаплыннасьці існаваньня (“Астры”), скардзіцца на ўласную нямогласьць (“Я бальны, бескрыдлаты паэт…”, “Даўно ўжо целам я хварэю…”, “Грудзі хворыя мае…”), зьвязвае адвечныя пытаньні быцьця з вобразам немінучай сьмерці (“Жывеш ня вечна, чалавек… “, “Шмат у нашым жыцьці ёсьць дарог…”, “Ў краіне сьветлай, дзе я ўміраю…”). Пяру беларускага паэта належыць дасканалы ў мастацкім і філязофскім плянах верш, у якім эстэтызуецца старасьць (“Дзед”).\nТрагічнае збліжэньне матываў Эрасу і Танатасу, уласьцівае сымбалізму як універсальнай сыстэме, назіраецца ў цыкле вершаў “Каханьне і сьмерць”. Спалучэньне неспалучальнага ў такім выглядзе зазвычай служыла маркерам літаратурнага дэкадансу. Але ў паэзіі М.Багдановіча прысутнічаюць і кампэнсатарныя праявы, якія здымаюць “праклёны” дэкадансу. Гэта паэтычны віталізм, адраджэнскі патас і славутыя рэнэсансавыя вобразы Мадон. Варта казаць пра гармонію дыянісійскага і апаляністычнага матываў у творчасьці беларускага клясыка. М.Багдановіч, такім чынам, спрычыніўся да стварэньня адметнай нацыянальнай мадэлі сымбалізму, у якой дэкадансныя настроі пераплятаюцца з рэнэсанснымі.\nПаўночны (скандынаўскі, германскі, бэльгійскі) сымбалізм ёсьць другім цэнтрам уплыву на беларускае пісьменства. Досьвед скандынаўскага сымбалізму, які праявіўся ў пэўныя (пераважна позьнія) пэрыяды творчасьці Г.Ібсэна, К.Гамсуна, А.Стрындбэрга, а таксама майстроў “новай драмы” Г.Гаўптмана, М.Мэтэрлінка, актыўна засвойваўся беларускімі літаратарамі.\nНадзвычайная папулярнасьць нарвэскіх аўтараў напрыканцы XIX — пачатку XX стст. адбілася й на беларускім літаратурным жыцьці. Гістарычны лёс Беларусі па многіх парамэтрах тоесны лёсу Нарвэгіі. На працягу некалькіх стагодзьдзяў Нарвэгія знаходзілася ў стане каляніяльнай або напаўкаляніяльнай залежнасьці ад Швэцыі. Нарвэская мова пацярпела ад жорсткай асыміляцыі.\nУ XIX ст. у нарвэскай літаратуры, як і ў беларускай, на глебе народнай гаворкі, што раней успрымалася як “вясковая”, “мужыцкая”, фармаваліся новая літаратурная мова і новая літаратура. Абсалютна нечакана нарвэская літаратура, дзякуючы высілкам такіх яе выдатных прадстаўнікоў, як Б.Б’ёрнсан, Г.Ібсэн, К.Гамсун, аказваецца ў цэнтры агульнаэўрапейскага літаратурнага працэсу.\nУ пачатку XX ст. п’есы Ібсэна паказваліся на сцэнах тэатраў Вільні, Менску, Віцебску ды іншых гарадоў Беларусі. Творчасьць аднаго з пачынальнікаў “новай драмы” ажыўлена абмяркоўвалася літаратарамі з “нашаніўскага” кола. Пра гэта сьведчаць ня толькі газэтныя, але й мастацкія крыніцы. Прыкладам, герой аўтабіяграфічнай трылёгіі “На ростанях” Якуба Коласа, настаўнік Андрэй Лабановіч прызнаецца ў цікавасьці да моднай на той час філязофіі Ніцшэ, раманаў Гамсуна. Янка Купала ў аўтабіяграфічным лісьце да Л.Клейнбарта піша, як яго ўразілі творы Ібсэна і Гамсуна. П’есы М.Мэтэрлінка былі прадметам гаворак і спрэчак у “нашаніўскім” асяродку.\nПаўночны сымбалізм сваім разьвіцьцём ярка адлюстроўвае тую мадэль станаўленьня стылю, зь якой ён вырастае на падмурку традыцыяналізму — рамантызму і рэалізму. Творчасьць прадстаўнікоў паўночнага сымбалізму мае глыбокія міталягічныя карані. Міталягізаванасьць, філязофскасьць, сузіральнасьць, псыхалягізм зьяўляюцца адметнасьцямі гэтай мадэлі. Ёй уласьцівая таксама высокая ступень рэактыўнасьці ў дачыненьні з іншымі мастацкімі кірункамі і стылямі.\nІлюстрацыяй да вышэйсказанага можа служыць карціна творчай эвалюцыі Генрыка Ібсэна, які ў раньні пэрыяд аддаў даніну рамантызму, выяўляў схільнасьць да этнаграфізму, бэлетрызаваў паўночныя фальклёр, міталёгію, літаратурны космас старадаўніх скандынаўскіх сагаў, баляд і паданьняў у такіх п’есах, як “Валатоўскі курган” (1850), “Фру Інгер з Эстроту” (1855), “Баль у Сульхаўге” (1855), “Улаф Лільекранс” (1856), “Ваяры ў Хельгеляндзе” (1857), часткова “Бранд” (1866) і “Пэр Гюнт” (1867).\nСталы Г.Ібсэн стварае ўзоры псыхалягічнага і сацыяльнага рэалізму, балянсуе на мяжы з натуралізмам, што выявілася ў такіх творах, як “Стаўпы грамадзтва” (1877), “Лялечны дом” (1879), “Здані” (1881), “Вораг народу” (1882).\nПозьні Г.Ібсэн стварае ўласна сымбалісцкія, прасякнутыя іншаказальнасьцю, ірацыяналізмам ды містыцызмам драмы, у тым ліку й тыя, што так натхнілі і ўразілі ў свой час Я.Купалу: “Дзікая качка” (1884), “Росмэрсхольм” (1886), “Жанчына з мора” (1888), “Геда Габлер” (1890), “Будаўнік Сольнэс” (1892), “Маленькі Эёльф” (1894), “Калі мы, нябожчыкі, прачынаемся” (1899).\nМатыў трансцэндэнтальнага, містычнага падарожжа, пошуку гармоніі, які прысутнічае ў шэрагу твораў Ібсэна ды іншых прадстаўнікоў паўночнага сымбалізму, перагукаецца з такімі творамі беларускіх аўтараў, як паэмы “Сон на кургане” Я.Купалы і “Сымон-музыка” Я.Коласа.\nПэрсанаж-шукальнік Ібсэна распачынае сваю трансцэндэнтальную вандроўку, падпарадкаваны містычнаму поклічу, які, апроч героя (Пэр Гюнт) або гераіні (Эліда), не чуцён нікому. Цільціль і Міціль, героі знакамітай п’есы-фэерыі “Сіняя Птушка” М.Мэтэрлінка, выпраўляюцца ў казачны сьвет у пошуках няўлоўнага шчасьця, але набліжаюцца да яго толькі па вяртаньні дадому. Купалаўскага Самога клічуць у дарогу чары русалак, і падарожжа адбываецца ў сьне. Сымона-музыку выводзіць на шлях ягоны талент.\nШлях сымбалісцкага героя повен зазвычай страт і расчараваньняў, трывалае ператвараецца ў ілюзорнае, ілюзорнае абарочваецца сапраўднай рэальнасьцю. Купалаўскі Сам так і не абудзіўся да канца драмы ад свайго трызьненьня.\nЗавяршаецца шлях вяртаньнем — матывам, характэрным ня толькі для літаратуры, але й для філязофіі (Ф.Ніцшэ) канца XI — пачатку XX стагодзьдзя.\nПэр Гюнт вяртаецца да сваёй Сольвэйг — жанчыны, якая ўвасабляе адвечнае чаканьне, вернасьць, пяшчоту.\nКупалаўскі Сам, прайшоўшы ўсе этапы трансцэндэнтальнага пошуку (сон-летарга, змаганьне з Чорным за закляты скарб, вясельле на пажарышчы, баль у шынкоўні), знаходзіць кабету, зьмерзлую ля парогу шынку, і пазнае ў ёй сваю жонку.\nКоласаўскі Сымон-музыка, які таксама прайшоў чатыры сымбалічныя выпрабаваньні (вёска, жабрацтва, шынок, замак), вяртаецца да свае Ганны — каханай, музы, Радзімы.\nУ кожнай зь пералічаных вэрсій вяртаньня вобраз жанчыны нязьменна зьвязаны з Бацькаўшчынай, роднай зямлёй, трывалай жыцьцёвай асновай. У паўночным сымбалізме беларускіх аўтараў найбольш вабілі менавіта гэтыя матывы. Якуб Колас, чые героі вядуць няспынны пошук “сваёй зямлі” як экзыстэнцыйнай, матэрыяльнай і духоўнай асновы, мае сваім аднадумцам К.Гамсуна — таксама прыхільніка зямнога фундамэнталізму, сьведчаньнем чаго ёсьць яго раман “Сокі зямлі”. Абодва аўтары бачылі ўнівэрсальны, падкрэсьлены ў Бібліі сэнс вобразу-сымбалю “новай зямлі”.\nЗ творамі заходнеславянскіх аўтараў-сымбалістаў беларускіх пісьменьнікаў-“нашаніўцаў” лучыць матыў пошуку Радзімы, які ў творах таксама набывае глыбока іншаказальны характар. Асабліва актуальным для беларускіх літаратараў стаўся досьвед прадстаўнікоў “кракаўскай школы” драматургіі, якія аб’ядналіся ў суполку “Маладая Польшча” (С.Пшыбышэўскі, С.Высьпянскі ды інш.).\nНа фоне польскай літаратуры таго часу творчасьць гэтых аўтараў вылучаецца фармалістычнымі шуканьнямі, экспэрымэнтальнасьцю, унівэрсалізмам, што адрозьнівае іх ад нацыянальна заангажаваных пісьменьнікаў. Але ідэі польскага мэсіянізму пранікалі і ў асяродзьдзе кракаўскіх авангардыстаў. П’есы іх рабіліся сугучнымі з творамі “нашаніўцаў”.\nВядома, як уразіла Я.Купалу драматургія С.Пшыбышэўскага, асабліва яго п’есы “Залатое руно” і “Сьнег”. У вершы “Сьнег”, напісаным Я.Купалам пасьля прагляду спэктаклю з аднайменнай назвай, прачытваюцца зашыфраваныя акалічнасьці асабістага жыцьця беларускага паэта.\nУ драме “Вясельле” С.Высьпянскага і шэрагу паэм і п’ес Я.Купалы (“Сон на кургане”, “Паўлінка”, “Яна і я”, “Тутэйшыя”, “Раскіданае гняздо”, “Безназоўнае”) асабістае, інтымнае паўстае як грамадзкае, агульнанацыянальнае. Вобраз-сымбаль вясельля расчытваецца як адменьнік нацыянальнай перамогі, набыцьця Беларусьсю-нарачонай свайго пачэснага пасаду між народамі.\nПрыкметай польскага сымбалізму, што істотна паўплываў на разьвіцьцё беларускага, зьяўляецца нацыянальны пасіянарызм, які не згубіўся ў полі мастацкага экспэрымэнту. Як у польскай, так і ў беларускай драматургіі пачатку ХХ ст. назіраецца зварот да нацыянальнай гісторыі, яе міталягізацыя і актуалізацыя, канцэнтрацыя вобразнага шэрагу вакол вобразу-сымбалю вясельля як адменьніка нацыянальнага і дзяржаўнага Адраджэньня.\nПараўнальны аналіз паказвае, што ў літаратурах краін, дзе пытаньне нацыянальнага самавызначэньня стаяла на першым пляне, у працэсе мастацкага экспэрымэнту выпрацавалася спэцыфічная мэтамова, на якой выказваліся спадзяваньні пісьменьнікаў на волю і незалежнасьць. Прыкладам можа служыць творчасьць прадстаўнікоў Славацкай Мадэрны — Паўла Орсага Гвездаслава, Янкі Есенскага, Івана Краскі, Уладзімера Роя, Івана Гала, Францішка Вотрубы. У мэтамове “нашаніўцаў” і Мадэрны выкрышталізаваліся канцэпты, якія можна лічыць агульнымі — як з асноўнага, так і з іншаказальнага іх значэньня: шлях, доля, дзяўчына-панна (нарачоная), вясельле.\nУплыў прадстаўнікоў расейскага сымбалізму (А.Блок, В.Брусаў, Л.Андрэеў, А.Белы, Ф.Салагуб ды інш.) на беларускую літаратуру было абумоўлена эзатэрычнымі шуканьнямі, містыкай, цікавасьцю да фальклёрна-міталягічнай аўтэнтыкі. Угрунтаваны на падмурках новай расейскай філязофскай школы, расейскі сымбалізм скарыстоўваў артэфакты, зьвязаныя з мэсіянскім і апакаліптычна-правідэнцыяльным сьветабачаньнем, мала цікавыя беларускім літаратарам. Але беларускіх аўтараў, перадусім Я.Купалу, вабіла ў творчасьці гэтых пісьменьнікаў пагружэньне ў таямніцы быцьця, не даступныя раней глыбіні макракосму.\nАсабліва канцэптуальна блізкай да беларускай традыцыі сталася п’еса “Жыцьцё Чалавека” Л.Андрэева, пад уплывам якой Я.Купала напісаў сваю драматычную паэму “Адвечная песьня”.\nУнівэрсальныя андрэеўскія вобразы (перадусім галоўнага героя) перажылі ў купалаўскім творы істотную трансфармацыю. На месцы Чалавека ў Купалы Мужык — менавіта ён паўстае як суб’ект і ахвяра касьмічнай драмы, што разыгрываецца ў хранатопе паэмы-містэрыі. Лінейная кампазіцыя андрэеўскага твору ў Купалы ператвараецца ў цыклічную. Лёс Мужыка замкнёны ў падвойнае кола, і ягоная спроба парушыць адвечны прыродна-касьмічны цыкл стаецца марнай. Арыгінальнасць трактоўкі матыву чалавечага жыцьця і сьмерці ў Купалы настолькі выразная, што яго “Адвечную песьню” можна лічыць творчым працягам, але ніяк не транскрыпцыяй альбо насьледаваньнем Л.Андрэеву.\nПараўнаньне твораў беларускіх літаратараў-“нашаніўцаў” з узорамі эўрапейскага літаратурнага сымбалізму дазваляе меркаваць пра шматвэктарнасьць узьдзеяньня на наша пісьменства з боку літаратурнай Эўропы. І гэта натуральна, бо Беларусь знаходзілася ў цэнтры літаратурнага арэалу сымбалізму. Можна зрабіць выснову й пра нацыянальную спэцыфіку беларускай вэрсіі сымбалізму, яе блізкасьць да эстэтычных прынцыпаў новарамантызму, сувязь з ідэалягемамі “нашаніўства”, адраджэнскі патас, жыцьцятворчасьць (віталізм), “антыдэкадансную” скіраванасьць.\n1. Баршчэўскі Л., Васючэнка П., Тычына М. Беларуская літаратура і свет: ад эпохі рамантызму да нашых дзён: папулярныя нарысы. Мн., 2006.\n2. Васючэнка П. Адлюстраванне першатвора. Мн., 2004.\n3. Васючэнка Пятро. Ад тэксту да хранатопа. Мн., 2009.\n4. Васючэнка П. Беларуская літаратура ХХ стагоддзя і сімвалізм. Мн., 2004.\n5. Гісторыя беларускай літаратуры ХІ—ХІХ стагоддзяў. У 2 т. Т. 1. Даўняя літаратура: ХІ — першая палова ХVІІІ стагоддзя. Мн., 2006. Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. Мн., 2007.\n6. Хейзинга Й. Homo ludens. В тени завтрашнего дня. М., 1992.\nЛекцыя 2. Ад мадэрнізму да ХХІ стагодзьдзя\n1. Мадэрнізм і беларуская літаратура.\n2. Постмадэрнізм і беларуская літаратура.\n3. Прадбачаньне новай культурнай сытуацыі.\n1. Мадэрнізм і беларуская літаратура\nМадэрнізм ня ёсьць асобнай плыньню або стылем літаратуры. Мадэрнізм — сукупнасьць тэндэнцый, накірункаў, творчых практык ува ўсясьветным мастацтве і літаратуры пачатку ХХ ст., якую лучаць такія якасьці, як антытрадыцыяналізм, антыэстэтызм, авангардызм, фармалізм, суб’ектывізм.\nТэрмін “мадэрнізм” паходзіць з французскае мовы (“modern” — найноўшы) і сьведчыць пра наватарскі характар зьявы, але насёньня, у ХХІ ст., мадэрнізм у ягоных узорах — ужо мастацкая клясыка, частка культурнай гісторыі цывілізацыі.\nМадэрнізм узьнік на тле глябальных грамадзкіх катаклізмаў, войн і рэвалюцый. Зьнявераная ў традыцыйных каштоўнасьцях цывілізацыя шукала новыя шляхі да самаразьвіцьця, ішла навобмацак, мэтадам спроб ды памылак.\nМадэрнізм паўстаў як вынік крызысу чалавечых ведаў. У адносна спакойным ХІХ ст., якое называюць яшчэ “стагодзьдзем пары і электрычнасьці”, цывілізацыя дасягнула, здавалася, вяршыні сваіх ведаў. Новы ўсплёск навуковай інфармацыі пра мікра- і макрасьвет разбурыў ілюзію ўсёведаньня. Зьяўляюцца дзьве неэўклідавы гэамэтрыі, тэорыя адноснасьці А.Эйнштэйна, генэтыка і эўгеніка. Чалавек наноў спазнае самога сябе дзякуючы тэорыі псыхааналізу З.Фройда, чый досьвед доўжыў К.Юнг, які вынайшаў паняткі “калектыўнага несьвядомага” і архетыпаў.\nУ галіне філязофіі разьвіцьцю мадэрнізму спрыялі суб’ектывісцкія тэорыі А.Шапэнгаўэра, Ф.Ніцшэ, А.Бэргсана ды іншых мысьляроў, якія ставілі інтуіцыю вышэй за лёгіку, спрабавалі расхінуць заслону перад трансцэндэнтальнымі, таямнічымі асновамі чалавечага існаваньня. Лягічным завяршэньнем карціны сьвету, адлюстраванай у люстэрку новай філязофіі, сталася тэорыя экзыстэнцыялізму.\nЭстэтычнай перадумовай мадэрнізму было мастацтва дэкадансу, якое ўжо ў другой палове ХІХ ст. засьведчыла крызыс старой, традыцыйнай культуры і знайшло сваё разьвіцьцё ў выглядзе трох асноўных плыняў — імпрэсіянізму, натуралізму, сымбалізму. Антытрадыцыяналізм, інтуітывізм, аўтарская суб’ектыўнасьць, што палягаюць у аснове творчых шуканьняў дэкадэнтаў, сугучныя з экспэрымэнтам мадэрністаў.\nМадэрнізм разьбегся на мноства накірункаў і плыняў, частка зь якіх — абстракцыянізм, кубізм, супрэматызм, фавізм, поп-арт, оп-арт, прымітывізм — набылі разьвіцьцё ў выяўленчым мастацтве, а да літаратуры мелі ўскоснае дачыненьне. Тым ня менш, фэномэн “Віцебскай школы” мастацтваў на пачатку ХХ ст., да якога спрычыніліся Ю.Пэн, М.Шагал, К.Малевіч і дзясяткі іншых мастакоў, графікаў, скульптараў, безумоўна, паўплываў і на пашырэньне экспэрымэнтальных тэндэнцый у беларускай літаратуры. Віцебск у выніку зьбегу акалічнасьцяў і неспасьцігальнай лёгікі гісторыі раптам стаўся культурнай сталіцай сьвету, хай сабе й на нядоўгі час.\nКубізм і супрэматызм, зрэалізаваныя ў слынных квадратах і кругах К.Малевіча, далёкім водгульлем мелі літаратурныя экспэрымэнты беларускіх пісьменьнікаў канца ХХ — пачатку ХХІ ст., якія, атрымаўшы адукацыю ў мастацкіх вучэльнях і ВНУ, перанесьлі экспэрымэнты з графікай, геамэтрычнымі формамі і візуальнымі эфэктамі ў плашчыну вэрбальнай творчасьці. Гэта Адам Глобус, Уладзімер Сіўчыкаў, Уладзімер Сьцяпан, Міраслаў Шайбак. Мастацкі хранатоп іх твораў насычаны візуальнымі эфэктамі, апісаньні ж інтэр’ераў, у якіх адбываецца дзеяньне, уражваюць халаднаватай назіральнасьцю і дакладнасьцю рысаў.\nМадэрнісцкай плыньню, у дастатковай форме прыналежнай да выяўленчага мастацтва і літаратуры, зьяўляецца футурызм. Назва стылю паходзіць ад лацінскага futurum, што значыць “будучыня”. Футурызм узяў пачатак у Італіі і Францыі (1909—1911), а яго тэарытычныя асновы былі замацаваны ў “Маніфэсьце футурызму” Ф.Марынэці.\nАбнаўленьне мастацтва футурысты бачылі ў адмове ад клясычных традыцый, зьліцьці мастацтва і тэхнікі, апяваньні гораду і прамысловых краявідаў. Спадчына клясычных культур была абвешчана футурыстамі “руінамі” і “сьмецьцем”, а патас разбурэньня і ачышчэньня ад клясычнага “друзу” паўставаў як свайго кшталту новы мэсіянізм. Футурызм імкліва пашыраўся ў краінах Эўропы, спалучаўся з палітычным радыкалізмам і неўзабаве пранік у Расею, дзе распаўся на некалькі плыняў. Прадстаўніком эгафутурызму лічылі І.Севяраніна, кубафутурызму — У.Маякоўскага і В.Хлебнікава.\nПалітычная “левізна”, антытрадыцыяналізм і рэвалюцыйнасьць футурызму спрыялі яго пашырэньню ў літаратурным асяродзьдзі Савецкай Беларусі. Ідэі футурызму натхнялі сяброў літаратурнага згуртаваньня “Маладняк”, якія вызнавалі культурны нігілізм, апазыцыянізм датычна традыцыі, і гэта адбілася ў лёзунгу “ў рожкі са старымі”. Тэрмін “бурапена”, упершыню прапанаваны паэтам А.Александровічам у вершы “Новы Менск”, стасуецца з паэтычным хуліганствам і эксцэнтрыкай пачынальнікаў футурызму. Імкненьне расправіцца з “балотам” і “тхлом” старога жыцьця, справіць “скокі на могілках”, адолець праклятую мінуўшчыну з дапамогай ачышчальнай стыхіі агню складае патас паэзіі лідэра літаратурнай суполкі “Маладняк” Міхася Чарота — аўтара паэмы “Босыя на вогнішчы”, створанай не без уплыву А.Блока і У.Маякоўскага. Фармалісцкі досьвед У.Маякоўскага, у т.л. яго “лесьвічку”, засвоілі многія маладыя паэты Беларусі 1920-х гг. Беларускай вэрсіяй літаратурнага футурызму можна лічыць таксама творчасьць дзеячаў “Беларускай літаратурна-мастацкай камуны” на чале з Паўлюком Шукайлам.\nМае беларускую вэрсію й літаратурны імажызм (паходзіць ад англійскага image — вобраз), узьніклы ў 1910—20-х гг. у літаратурах Вялікабрытаніі і ЗША і прадстаўлены імёнамі паэтаў Т.Х’юма, Э.Паўнда, Э.Лоўэла, Э.Камінгса ды іншых. Імажысты намерыліся знайсьці эстэтычную процівагу хаосу жыцьця праз чысты вобраз, які, зьяўляючыся самамэтай мастацтва, творыцца з дапамогай ускладнёных мэтафар, адмысловай рытмікі, вольнага верша. У расейскай паэзіі “сярэбранага веку” імажызм трансфармаваўся ў імажынізм, прадстаўнікамі якога былі А.Марыенгоф, В.Шаршаневіч, А.Кусікаў ды іншыя. Супрацоўніцтва з імажыністамі паэта С.Ясеніна супадае з багемным пэрыядам яго творчасьці, з практыкай паэтычнага хуліганства, хваляй пэсымістычных, надрыўных настрояў.\nІмажызм (або імажынізм) паўплываў на творчую плятформу літаратурнага згуртаваньня “Ўзвышша”, чальцы якога таксама імкнуліся да пашырэньня вобразна-паэтычных сродкаў, “жывапісаньня словам”. Асабліва вылучыўся ў вобразатворчасьці паэт Язэп Пушча, якога часта параўноўваюць з С.Ясеніным, прынамсі, за ягоны цыкл вершаў “Лісты да сабакі”. Гэтае падабенства, заўважнае ў матывах надрыву і адчаю, благіх прагнозаў, — толькі частковае. Бо Пушча, зь яго падкрэсьленай адданасьцю беларушчыне, адмысловай паэтычнай сымболікай — самабытны і самакаштоўны творца.\nДадаізм, які зьявіўся ў літаратурных колах Швэйцарыі, Германіі, Францыі на пачатку ХХ ст., меў істотны ўплыў на развіцьцё шэрагу эўрапейскіх літаратур, у тым ліку й беларускай. Назва стылю паходзіць ад французскага dada, што азначае “драўляны конік” або “дзіцячае лепятаньне”, а, паводле сьцьвярджэньняў некаторых тэарэтыкаў дадаізму, ня значыць нічога, бо слова бессэнсоўнае, і нешта значыць толькі гук. Творчай самамэтай дадаісты лічылі рэалізацыю гуку, фанэм зь іх унутранымі рэзэрвамі. Дадаісты меркавалі, што кожны гук мае свой колер, тэмпэратуру, уласную характарыстыку.\nЗаснавальнікам стылю лічыцца французскі паэт, жывапісец, тэарэтык мастацтва, румын з паходжаньня Т.Тцара. Даніну дадаізму аддалі такія ўсясьветна вядомыя паэты, як Л.Арагон, А.Брэтон, П.Элюар. У Расеі лінію дадаізму доўжыў паэт В.Хлебнікаў, які лічыў, што яго паэзію зразумеюць толькі ў ХХІ ст. Але ён памыляўся, бо і ў ХХ ст. меў сваіх прыхільнікаў. Прыкладам, беларускі паэт Алесь Разанаў плённа скарыстаў творчы досьвед В.Хлебнікава і іншых дадаістаў, ствараючы свае вершаказы, у якіх імкнецца сягнуць самых спрадвечных, фанэтычных нетраў слова, каб спасьцігнуць яго патаемны сэнс.\nДадаісты пашырылі магчымасьці гукапісу, алітэрацыі, і іх досьведам карысталіся беларускія паэты першай (“маладнякоўцы”, “узвышэнцы”) і другой паловы ХХ ст. (Р.Барадулін, А.Разанаў, “бумбамлітаўцы”). Вяршыняй алітэрацыйнай паэзіі слушна лічыцца шэдэўр Р.Барадуліна “Матылёк”, што засьведчвае творчае засваеньне ўрокаў клясыкі і магутны самабытны талент паэта, які можа тварыць са словам літаральна ўсё.\nМадэрнізм, які сёньня выглядае часткай клясычнай літаратурнай спадчыны, ёсьць усё ж такі зьявай дынамічнай. Імёны многіх яго заснавальнікаў засталіся ў памяці нешматлікіх філёлягаў, гісторыкаў літаратуры. Але творчы досьвед, мастацкія азарэньні пачынальнікаў мадэрнізму плённа скарыстоўваліся і разьвіваліся іх больш знакамітымі спадкаемцамі. Так адбылося й са спадчынай вынаходнікаў экспрэсіянізму. За самамэту гэтага літаратурнага кірунку яго пачынальнікі, пераважна нямецкамоўныя пісьменьнікі (Г.Кайзэр, Э.Толер, Р.Зорге ды інш.), ставілі самавыяўленьне творчага “я” аўтара. Адсюль такія характарыстыкі стылю, як выразнасьць, плякатнасьць, кідкасьць, агрэсія формы. Яны, у трансфармаваным і ўдасканаленым выглядзе, праявіліся ў творчасьці славутых майстроў усясьветнай літаратуры — клясыкаў ХХ стагодзьдзя.\nГэтак, расейскі пісьменьнік Л.Андрэеў і выхадзец з Прагі Ф.Кафка ўвасобілі ў творах самыя змрочныя сацыяльныя і псыхалягічныя прагнозы экспрэсіяністаў. Славуты амэрыканскі драматург Ю.О’Ніл у раньніх п’есах салідарызаваўся з палітычным радыкалізмам сваіх папярэднікаў. Нямецкі драматург Б.Брэхт паклаў мастацкія адкрыцьці экспрэсіяністаў у падмурак сваёй тэорыі і практыкі эпічнага тэатру. Плякатнасьцю, палітычнай левізной вызначалася й манера многіх аўтараў-“маладнякоўцаў”, а таксама сябраў літаратурнага згуртаваньня БЕЛАПП.\nСвае трансфармацыі мела й творчая праграма сюррэалістаў, хаця ўжо ля вытокаў гэтага руху стаялі агульнапрызнаныя клясыкі — парыскія паэты Г.Апалінэр, А.Брэтон, П.Элюар. Першы зь іх узгадаваўся (у пэўнай меры) на беларускім грунце. Ягоны дзед, Міхал Апалінары Кастравіцкі быў удзельнікам беларускага паўстаньня 1863—1864 гг. і пасьля яго паразы эміграваў у Італію. Гіём Апалінэр (поўнае і сапраўднае імя Гіём Альбэр Уладзімер Аляксандар Апалінары Кастравіцкі, гады жыцьця 1880—1918) узяў свой паэтычны псеўданім на знак пашаны да дзеда.\nСюррэалісты шукалі аснову быцьця і знаходзілі яе ўнутры чалавечага “я”. Падставы для гэтага пошуку давала адкрыцьцё псыхолягам З.Фройдам тэорыі псыхааналізу і субстанцыі індывідуальнага несьвядомага. Згодна з гэтым адкрыцьцём, уся разнастайнасьць духоўнага, інтэлектуальнага, грамадзкага быцьця вытлумачвалася сумай інстынктаў, комплексаў, неўсьвядомленых псыхічных працэсаў чалавека. Яго “я” выглядала неспасьцігальнай загадкай на фоне чалавечых ведаў. Сюррэалісты абвесьцілі чалавечае “я” звышрэальнасьцю і паспрабавалі пранікнуць у яго нетры з дапамогай мастацтва.\nДля гэтага былі распрацаваны спэцыфічныя падыходы і прыёмы. Адзін зь іх — прынцып аўтаматычнага пісьма. Пісьменьнікі спрабавалі занатаваць уласныя падсьвядомыя працэсы, надаць ім выгляд своеасаблівага мастацкага пратаколу. Асаблівай увагі ўварчваліся станы чалавечага “я”, падлеглыя сну, гіпнозу, алькагольнаму або наркатычнаму сп’яненьню. Аналягічныя досьведы праводзіў у жывапісе сюррэаліст Сальваторэ Далі, шматлікія палотны якога ўяўляюць зь сябе занатаваныя мроі, начныя кашмары.\nНе выпадковая й назва паэтычнага зборніка Г.Апалінэра “Алькаголі” (1913). Сюррэалістычная аснова паэтычнай кнігі дапаўняецца прыёмамі кубізму, футурызму, сымбалізму, новарамантызму. У цэнтры мастацкага сьвету твору — мройны вобраз Парыжу, дзе Эйфэлева вежа сымбалізуе самотнасьць лірычнага героя (“Зона”), а плынь Сены атаясамліваецца з каханьнем і пакутамі (“Мост Мірабо”).\nПаэтычныя вопыты французскіх сюррэалістаў паўплывалі на вучнёўства М.Танка. Вучнем і пасьлядоўнікам сюррэалістаў лічыцца А.Разанаў, чый знакаміты зборнік паэзіі “Шлях-360” (1981) настолькі быў прасякнуты нечаканымі алюзіямі, рэмінісцэнцыямі, далёкімі асацыяцыямі, прыкметамі “аўтаматычнага пісьма”, паэтычнага шыфру, што можна беспамылкова сьцьвярджаць пра ўзьдзеянне на творцу Апалінэра і яго паплечнікаў.\n“Аўтаматычнае пісьмо”, апрабаванае сюррэалістамі, паспрыяла фармаваньню прыёму “плыні сьвядомасьці”, які шырока скарыстоўваўся ў эпічных жанрах літаратуры ХХ ст. і дзякуючы якому былі створаны знакамітыя творы М.Пруста, Д.Джойса, У.Фолкнэра. “Плынь сьвядомасьці”, зрэалізаваная ў выглядзе разгорнутых унутраных маналёгаў герояў, прысутнічае ў творах К.Чорнага, В.Быкава, А.Адамовіча, В.Казько, І.Пташнікава ды іншых майстроў беларускай прозы.\nБеларуская літаратура, такім чынам, не пазьбегла ўплыву мадэрнізму нават у варунках частковай культурнай самаізаляцыі ў 1920—30-я гг. Яна працягвала рухацца і абнаўляцца паводле агульнаэўрапейскай парадыгмы, і яе авангардысцкі досьвед быў недаацэнены савецкім літаратуразнаўствам толькі з ідэалягічных прычын.\nЗварот да беларускай літаратуры 1920-х гадоў дазваляе выснаваць, што ў ёй склаліся прынамсі дзьве нацыянальныя вэрсіі літаратурнага мадэрнізму.\nПершую можна ўмоўна пазначыць як маладнякізм, і зьвязаны ён з трансфармацыяй уплываў футурызму, экспрэсіянізму, кубізму, заснаваны на падставах палітычнага радыкалізму і “рэвалюцыйнай радасьці”, антытрадыцыянізму. Нацыянальную спэцыфіку маладнякізм мае дзякуючы дэкляраваным прынцыпам “ажыўленства” (вітальнасьці) і “бурапены”; у прозе — пошуку “жывога чалавека” (К.Чорны).\nДругая мадэль беларускага мадэрнізму пазначаецца тут як узвышэнства. Прадстаўнікі літаратурнага згуртаваньня “Ўзвышша” абапіраліся на досьвед французскіх паэтаў-парнасьнікаў, часткова — на праграму расейскіх імажыністаў і акмэістаў (С.Ясенін, М.Гумілёў, А.Ахматава, С.Гарадзецкі, В.Мандэльштам, М.Кузмін), на прапанаваны М.Багдановічам прынцып “чыстае красы”, што выявілася ў іх арыентацыі на выкшталцонасьць і элітарнасьць творчасьці, на стварэньне шэдэўраў, “якім зьдзівяцца вякі і народы”. Адметнасьць узвышэнства акрэсьлена ў “Тэзысах” крытыка Адама Бабарэкі, які стварыў, па сутнасьці, паўнавартасны мастацкі маніфэст літаратурнага аб’яднаньня. Узвышэнцы практыкавалі літаратурны нонканфармізм, пошук ідэйнай і мастацкай цэласьці, арыентаваліся на беларускую ідэю (адраджэнізм), шукалі стымулы эстэтычнага абнаўленьня ў фальклёрнай спадчыне, імкнуліся да дынамічнай вобразнасьці, зьвязанай з рухам (на што іх натхняў сымбаль беларускай “Пагоні”). У адным са сваіх тэзысаў А.Бабарэка абгрунтоўвае прынцып аквітызму (ад лацінскага aqua vita — жывая вада), які прадугледжваў пераўтварэньне творчай энэргіі мас у творчую энэргію літаратуры. Асаблівая энэргетыка і віталізм, уласьцівыя творчасьці сябраў літаратурнай суполкі, паказваюць на адметнасьць фэномэну ўзвышэнства.\nТрадыцыі мадэрнізму, выяўленыя ў гісторыі эўрапейскіх, у тым ліку й беларускай, літаратур, мелі, як бачым, разьвіцьцё цягам усяго ХХ стагодзьдзя, і ў ХХІ, калі назіраецца зьмена гісторыка-культурнай сытуацыі, калі самасьцьвярджаецца і самааспрэчваецца літаратурны постмадэрнізм, гэтыя традыцыі захоўваюць свой уплыў. Досьвед 1910—1920-х гадоў павучальны для прыхільнікаў сучаснага літаратурнага авангарду ўжо адным напамінкам пра тое, што няма нічога новага пад сонцам; недзе і калісьці нешта падобнае ўжо было.\n2. Постмадэрнізм і беларуская літаратура\nІснуе некалькі вэрсій тлумачэньня такой зьявы, як постмадэрнізм.\nПаводле адной зь іх, постмадэрнізм зьяўляецца працягам мадэрнізму (пра тое ўскосна сьведчыць ягоная назва). Сапраўды, асобныя рысы мадэрнізму паўтараюць сябе ў найноўшай культурнай сытуацыі (суб’ектывізм, экспэрымэнтальнасьць, антытрадыцыяналізм, эпатажнасьць). Але ёсьць істотнае адрозьненьне: постмадэрністы не намерваюцца сваімі творамі пераствараць карціну сьвету — ні ў якім, нават у дэфармаваным выглядзе. Можна сказаць і пра дэкляраваную постмадэрністамі дысфункцыянальнасьць найноўшага мастацтва, якое створана, здаецца, толькі дзеля таго, каб самааднаўляцца.\nПаводле другой з вэрсій, постмадэрнізм узьнік як альтэрнатыва або антытэза дачынна мадэрнізму. Як азначалася вышэй, ён падкрэсьлена антыфункцыянальны, антыідэалягічны, антыгнасіялягічны, антыдыдактычны. Ён далёкі ад стварэньня творчых канонаў, праграм, плятформ, не ўтварае “клясыкі” (у агульнапрынятым значэньні гэтага слова), бо, маючы антыгіерархічны характар, не вылучае з свайго кола шэдэўраў або ўзораў на перайманьне.\nПаводле трэцяй вэрсіі, постмадэрнізм не мае генэтычнай сувязі з мадэрнізмам, а зьвязаны зь ім сінхраністычным спосабам і некаторымі момантамі тыпалягічнага падабенства.\nПрымаючы за аснову трэцюю вэрсію, прапаную ўласную фармулёўку постмадэрнізму.\nПостмадэрнізм я разумею не як стыль і не як кірунак, а як унівэрсальную гісторыка-культурную сытуацыю мяжы ХХ—ХХІ стст., зьвязаную з адчуваньнямі пераходнасьці, крызыснасьці, вычарпанасьці быцьця.\nУ літаратуры гэтае адчуваньне можна выказаць наступным чынам: усё ўжо было. Найбольш пераканаўча і ляпідарна гэтую зьяву пераказаў Х.Л.Борхес у сваім эсэі “Чатыры цыклы”. Ён пералічыў чатыры асноўныя матывы, да якіх зводзіцца сума створаных ува ўсясьветнай літаратуры тэкстаў: гісторыя гораду, які атакуюць і які абараняюць героі (“Іліяда”); гісторыя вяртаньня героя (“Адысея”); гісторыя пошуку (“Арганаўтыка”); самагубства бога (Атыс, Асырыс, Тамуз, Хрыстос).\n“Гісторый усяго чатыры, — даводзіць Борхес. — І колькі б часу нам не засталося, мы будзем пераказваць іх — у тым або іншым выглядзе”. Сваё выказваньне Борхес дапаўняе ўласнай літаратурнай практыкай, у якой стае прыкладаў кантамінацыі старых сюжэтаў, зьвязаных зь літаратурнай містыфікацыяй, пераказваньнем агульнавядомых матываў.\nЗ той тупіковай для дітаратуры сытуацыі, якой пабачыў яе Борхес, праглядаюцца прынамсі два спосабы выйсьця.\nПершы — пошук прарыву ў новую культурную сытуацыю, свайго кшталту канструяваньне “пятага цыклу”.\nДругі — вяртаньне да старых тэкстаў, сэнсаў, зьместаў і сюжэтаў літаратуры з дапамогай той практыкі, якую Ж.Дэрыда вызначыў як “дэканструкцыю”.\nЗ адсутнасьці канца шляху постмадэрністы паварочваюцца назад — тварам да старой літаратуры — і перайначваюць яе. Вось чаму постмадэрнізм можна параўнаць з амялой, якая цягне сокі з дрэва. Дрэва старой літаратуры будзе жыць і без амялы, а яна бязь першай ня можа.\nАле ёсьць у амяле нейкія чары, што вабілі да яе Ўладзімера Караткевіча і Джорджа Фрэзэра.\nТакім чынам, дэкляраваная другаснасьць — адметная рыса постмадэрновай творчасьці.\nУ творчасьці беларускіх літаратараў, на якіх мы будзем спасылацца, шмат праяў, зьвязаных менавіта з постмадэрнізмам. І хаця значная частка аўтараў адмаўляе сваю прыналежнасьць да постмадэрнізму, а некаторыя наагул не прызнаюць постмадэрнізм за рэальную культурную зьяву, мы будзем усё ж больш давяраць іх творчай практыцы. Постмадэрнізм як унівэрсальная літаратурная сытуацыя захоплівае ўвесь працэс, у той або іншай ступені датычыцца кожнага з сучасных аўтараў.\nАзначаная вышэй другаснасьць выяўляецца ў творчасьці многіх аўтараў, хоць стаўленьне да старой літаратуры ў іх адрознае.\nДля некаторых зь іх прынцып дэканструкцыі зьяўляецца нагодай для стварэньня бурлескава-парадыйных твораў, што, між іншым, ня ёсьць адступленьнем ад беларускай літаратурнай традыцыі, дзякуючы якой мы маем паэмы “Энэіда навыварат”, “Тарас на Парнасе”, “Сказ пра Лысую Гару” і г.д.\nАб’ектам для парадыяваньня або травэстацыі ў гэтых аўтараў, як правіла, робяцца творы старой беларускай літаратуры, школьнай клясыкі, агульнавядомыя тэксты (“А хто там ня йдзе?” Ігара Сідарука).\nАхвотна пераніцоўваюцца творы “бээсэсэраўскай” эпохі (“Хлопчык і копчык” Андрэя Хадановіча).\nБольш складаную інтэрпрэтацыю старых сюжэтаў і літаратурных фактаў прадэманстраваў у зборніку “Шлях-360” Алесь Разанаў, перапоўніўшы паэтычныя тэксты алюзіямі і далёкімі асацыяцыямі, дэшыфроўка якіх уяўляе зь сябе надзвычай складаную задачу.\nДэканструкцыя спараджае літаратурныя каляжы, мазаікі, фрагмэнтарныя гіпэртэксты, ператвараючы гэты від творчасьці ў своеасаблівую “гульню шкляных пацерак”. Каб быць паўнавартасным удзельнікам гэтай гульні, трэба мець шырокую культуралягічную, філялягічную эрудыцыю. Апошняя характэрна для асобы паэта-інтэлектуала Андрэя Хадановіча, у чыёй паэзіі значнае месца займае інтэртэкстуальнасьць.\nЭлемэнты гульні ўласьцівыя літаратурна-крытычным праектам Юрася Барысевіча. Яны паўстаюць у выглядзе мрояў пра літаратурныя тэксты, большасьць зь якіх ніколі ня будзе створана. Праўда, часткова лятункі Ю.Барысевіча ажыцьцявіліся праз выданьне зборніка “Друкапісы”.\nЭкспэрымэнт з абжываньнем нязвыклай прасторы назіраецца ў п’есе (“SMS-п’ес-Цы”) Алеся Анціпенкі і Аксаны Спрынчан, пэрсанажы якой, Філёзаф і Паэтка, вядуць нясьпешную гутарку пра існасьць марнага і марнасьць існага з дапамогай мабільнай сувязі.\nПаэтычныя практыкаваньні Юрася Пацюпы выдаюць на доўжаньне традыцыі М.Багдановіча — паэта, які спрабаваў “віно” новай беларускай літаратуры пераліць у “мяхі” старых літаратурных форм.\nЭпатажнай палемікай з “жывымі клясыкамі” літаратуры і іхнымі тэкстамі споўнены раман Зьмітра Вішнёва “Трап для сусьліка”.\nДэканструктыўнае стаўленьне да старой літаратурнай традыцыі часам набывае прыкметы татальнай гіроніі, праявы якой назіраюцца ў прозе Ільлі Сіна, Альгерда Бахарэвіча.\nНеадменныя спадарожнікі літаратурнай гульні — правакацыя і містыфікацыя. Правакацыйнымі паводле ўжо самой задумы зьяўляюцца “чорныя”, “белыя”, “празрыстыя” ды іншыя аркушы Алеся Туровіча. Яны апэлююць да эстэтычнай памяці рэцыпіента, у якой ужо занатаваліся “квадраты” К.Малевіча.\nСтварэньне вакол сябе арэолу шматлікіх псэўданімаў — містыфікацыйны прыём, вынайдзены Лявонам Вольскім, аўтарам паэтычнага зборніка “Калідор”.\nМомант містыфікацыі заўважны і ў выданым Леанідам Галубовічам зборніку “Апошнія вершы Леаніда Галубовіча”.\nМістыфікуе й зборнік паэткі Аксаны Спрынчан “Вершы ад А.”, назва якога і зьмест перагукаюцца з цыклам Леаніда Дранько-Майсюка “Вершы да А.”, ствараючы падвойную паэтычную загадку.\nПрацягам літаратурных містыфікацый у пазалітаратурнай прасторы зьяўляюцца пэрфомансы, аўтарамі і ўдзельнікамі якіх паўстаюць пісьменьнікі. Пазытыўны сэнс такіх паказаў бачыцца ў мадэрацыі літаратуры, павелічэньні яе здатнасьці запаўняць сабою жыцьцёвую прастору. На беларускай глебе прыжылася й такая дэмакратычная форма паказу, як слэм.\nПостмадэрнізм выглядае, такім чынам, ня пудзілам, а, хутчэй, дадзенасьцю, якую можна пазначыць і іншым, менш страшлівым словам. Ён не адвечны. Філёзафы кажуць ужо, што постмадэрнізм саступіў сваё месца новай эпосе мультыкультуралізму.\nЗа словамі і тэрмінамі варта шукаць існасьць, сэнс і пэрспэктывы. А пэрспэктыва, на мой погляд, у тым, каб літаратура пачала больш эфэктыўна выконваць сваю жыцьцятворчую місію. Замкнёнасьць літаратуры на самой сабе істотна абцяжарвае гэтую задачу.\n3. Прадбачаньне новай культурнай сытуацыі\nГэты сьціплы прагноз робіцца на падставе падсумоўваньня літаратурнага досьведу былога стагодзьдзя і вылучэньня на першы плян такой місіі літаратуры, як дэміюргавасьць, то бок жыцьцятворчасьць.\nВялікі пісьменьнік ХХ ст. мог быць традыцыяналістам — такім, як Джон Галcуорсі, экспэрымэнтатарам, як Клод Сымон, прыхільнікам сынтэзу наватарства і традыцыі (Уільям Фолкнэр).\nЁн мог мець доўгі (Джордж Бэрнард Шоў) або кароткі (Акутагава Руноске) век. Ствараць эпапеі (Марсэль Пруст), шмат раманаў (Агата Крысьці), замест раманаў — апавяданьні і п’есы (Антон Чэхаў). Працаваць у “паважным” жанры філязофскай прозы (Томас Ман) або ў “лёгкім”, казачным (Астрыд Ліндгрэн).\nВялікі пісьменьнік уяўляецца як носьбіт адметнай назапашанай веды, што пасьля перацякае ў шэдэўр. У ХХ ст. гэтая веда зазвычай заснавана на нэгатыўным жыцьцёвым досьведзе. Улюбёнцаў лёсу ў сьпісе вялікіх значна меней, чым асоб з драматычным лёсам.\nУ маладосьці многія перажылі стан “выкінутасьці” або “закінутасьці”, а некаторых ліхі кон перасьледаваў ажно да старасьці і сьмерці.\nБлуканьні ў пошуках заробку, жорсткая барацьба за існаваньне, зьмена прафэсій, найчасьцей — неінтэлектуальных і нятворчых, непрызнаньне — усім гэтым азмрочана маладосьць такіх майстроў, як Марк Твэн, Джэк Лёндан, Максім Горкі, Янка Купала, Эрнэст Хэмінгуэй, Генры Мілер, Юджын О’Ніл ды іншых. Многія зьведалі горыч палітычнай апалы, выгнаньня, турэмнага зьняволеньня (Мігель Анхель Астурыяс, Хорхе Луіс Борхес, Міхаіл Булгакаў, Іван Бунін, Якуб Колас, Уладзімер Маякоўскі, Аляксандар Салжаніцын, Воле Шоінка).\nВялікія пісьменьнікі рэдка былі шчасьлівымі ў сямейным жыцьці. Шмат хто зь іх разбураў уласную сям’ю ў пошуку новай, і тут рэкардсмэнам можна лічыць Генры Мілера, які жаніўся і скасоўваў шлюб пяць разоў. Сямейнае шчасьце Льва Талстога або Янкі Купалы толькі ўмоўна можна лічыць шчасьлівым. Максім Багдановіч сышоў з жыцьця, не стварыўшы сям’і і не пакінуўшы спадкаемцаў. Андрэ Жыд, Оскар Уайльд шукалі шчасьця ў аднаполым каханьні.\nЗаход жыцьця вялікага пісьменьніка нячаста асьвятляўся ўсеагульным прызнаньнем, славай, падмацоўваўся дабрабытам. Самотным і невядомым сышоў з жыцьця Франц Кафка. Леанід Андрэеў, аблашчаны сонцам славы ў маладосьці, памёр закінуты ўсімі, у прыцемках.\nЖыць у брудзе і крыві ХХ ст. і не запэцкацца пісьменьніку сталася немагчымым. У нейкім сэнсе адкіды жыцьця робяцца для творцы былога стагодзьдзя будаўнічым матэрыялам, зь якога ён лепіць свой хранатоп. Творы такіх аўтараў, як Максім Горкі, Жан-Поль Сартр, Эрых Марыя Рэмарк, здатныя шакаваць сваёй брутальнасьцю, імаралізмам, скаталягічнымі эфэктамі. Дый і ў аўтараў больш “прыстойных” стае дысгармоніі. Літаратура вырастала з гэтага бруду.\nМастацтва XX ст. можна параўнаць з кветкамі, якія прарастаюць скрозь асфальт, сьмецьце, чарапкі, ашклёпкі, камяні і бруд; яны красуюць на пустках і зломах, але гэта ўсё ж кветкі.\nПісьменьнікі ХХ ст., карыстаючыся крэатыўнымі магчымасьцямі літаратуры, перастваралі сьвет вакол сябе, рабілі прагнозы, праектавалі будучынь. Але пераствораны імі сьвет быў панылым, прагнозы кепскімі, а праекты разбуральнымі.\nПрадказаньні Уэлса, Чапэка, Ластоўскага, Купалы, Кафкі, Оруэла, Гесэ, Хічкока мусілі спраўдзіцца, бо яны былі не прагнозамі, а праектамі. І вось маем ня толькі ядравую зброю, але й “ежу багоў” (сынтэтычныя прадукты), робатаў, штучны інтэлект, канцлягеры, таталітарныя сыстэмы, інтэлектуальныя гульні, глябалізацыю, птушыны ды сьвіны грып.\nНавошта Ўладзімер Дубоўка так неабачліва запэўніваў у сваім праграмным вершы, адрасаваным Беларусі: “Чарнобылем не зарасьцеш?” Кажуць: “Не чапай ліха…”.\nКараткевіч у вершы “Дзяўчына пад дажджом” нібы прадказваў час, калі над Беларусьсю паплывуць стронцыевыя хмары, і Куляшоў у паэме “Цунамі” пра тое ж папярэджваў. У тую эпоху цунамі і стронцыевыя хмары ўтвараліся ад выбухаў на далёкіх каралавых атолах… Але ж мы ведаем, што беларусам благія прадказаньні ўжо звыкла абарочваюцца сваім бокам…\nЛітаратары канструявалі ня толькі лёсы цывілізацыі, але й свае ўласныя — праз тэксты.\nУ драме «Назад, да Мафусаіла» Бэрнард Шоу марыў пра даўгалецьце будучых насельнікаў Зямлі. Ён лічыў, што чалавецтва дурное, бо мала жыве і не пасьпявае набрацца мудрасьці. Вось каб гадоў пяцьсот вучыцца жыць, а пасьля жыць без памылак!.. Аўтар і сам паспрабаваў быў жыць паводле ўласнага літаратурнага праекту, трымаўся выключна здаровага ладу жыцьця і амаль дасягнуў мэты, дажыўшы да 94-х гадоў.\nЯгонае дасягненьне паўтарыў Кандрат Крапіва, заклаўшы падваліны пад уласнае даўгалецьце камэдыяй “Брама неўміручасьці”. Таксама ледзьве не дажыў да ста гадоў. Я памятаю ягонае пахаваньне: тое быў сьветлы смутак.\nФранцішак Аляхновіч — той адразу ведаў, што “Круці не круці — трэба памярці”, але гэтым сваім веданьнем набліжаў уласную сьмерць, выпусьціўшы яе з бочкі. Як і М.Багдановіч сваімі вершамі, у якіх эстэтызаваліся хвароба і сьмерць, набліжаў уласны сыход з жыцьця.\nПадобным чынам набліжалі ўласную сьмерць Э.Хэмінгуэй, Дж.Лёндан, С.Ясенін, У.Караткевіч, А.Сыс.\nЯнка Купала спрагназаваў уласныя ўзьлёт і падзеньне — перапынены палёт — праз разгортваньне ікарыйскай мадэлі творчасьці. Ён рызыкаваў упасьці, як прыкмеціў яшчэ ў сваім эсэі “Як агонь, як вада” А.Лойка, ня раз. Літаратурная багема, з прызнаньня самога паэта, падштурхоўвала яго ў бездань, але ён утрымаўся. Адным з улюбёных яго твораў была драма Г.Ібсэна “Будаўнік Сольнэс”, дзе ў форме сымбалісцкай прыпавесьці распавядаецца пра дойліда, які спрабаваў збудаваць уласную Бабілёнскую вежу, але ўпаў з рыштаваньняў і забіўся. І гэта быў таксама спынены палёт. Купалаўскі герой раз-пораз парываецца адарвацца ад зямлі, ды падае — беларускі Ікар. Ён пакутуе ад таго, што думка яго мае арліную моц, але Бог не дае яму крылаў. І вось фатальная пагібель Купалы — беларускага Ікара…\nЛеанід Андрэеў спраграмаваў сваю долю ў драме “Жыцьцё Чалавека”, якая амаль з матэматычнай дакладнасьцю перадала пэрыпетыі лёсу мастака — ад яго гучнай славы ў маладосьці да самотнага чаўрэньня і паміраньня ў глухой вёсачцы ў Фінляндыі, пад шэпты злавесных старых баб.\nЛеў Талстой шматкроць задумваў свае ўцёкі на Каўказ. Аддаленьне яснапалянскага мудраца ад хіжае сям’і было працягам ягоных твораў, у якіх мроіліся горы, бляск іх вяршыняў, непакорлівы Хаджы Мурат і такі ж нязломны куст дзядоўніка.\nЯк жа настойліва скарачаў сваё жыцьцё Анатоль Сыс! Ён меў за звычку псаваць літаратурныя вечарыны сваім калегам па пяры, а потым папсаваў сьвята і ўсім беларусам, калі ляжаў у труне ў Доме літаратара 9 траўня 2005 г., а плошча сьвяткавала Дзень Перамогі. “Не хадзіце за мной, не хадзіце…” — сумленна папярэджваў ён сваіх шчырых прыхільніц і прыхільнікаў, бо прадчуваў, як далёка могуць усе разам зайсьці. Сыс не аднойчы называў сябе сынам Купалы і братам Багдановіча. І ён даўно ўжо, адпаведна з узростам, мусіў памерці. Цяпер паэт сярод блізкіх.\nПісьменьнікі ня толькі сваю сьмерць, але й сваё жыцьцё пасьля сьмерці спрабуюць вэрбалізаваць. Варта прыгадаць тэстамэнты Гаўптмана, Жылкі.\nНапрыканцы ХХ ст. усе вядомыя раней функцыі літаратуры (мастацтва) як бачыш вычарпаліся, нават рэляксацыйная.\nАле адна зь незаўважных раней ягоных функцый захоўваецца. Гэта — функцыя пераўтварэньня, культурнага абжываньня Сусьвету, афармленьня і алітаратурваньня мёртвай, аморфнай матэрыі.\nМагчымасьці мастацтва ў гэтай сфэры напраўду невычэрпныя. Увесь чалавечы сьвет застаецца амаль не культурызаваным, не афілялягічаным. Мадэль сьвету — ледзь крануты літаратурай (мастацтвам) цалік. Хаця былі ўжо Мікэлянджэла і Шэксьпір.\nУзьдзеяньне слова, тэксту, літаратуры на жыцьцё адбываецца праз сыстэму ўнівэрсальных і глыбока апасродкаваных узаемасувязяў. Гэтыя сувязі прасякаюць сьвет і паядноўваюць слова, тэкст, цела, космас, расьліны, жывёл, прадметы, мінэралы, душу, розум, навуку, веру, колеры, сьвятло, музыку і г.д. Зачапі за адно зьвяно — і ўвесь Сусьвет адгукнецца. Толькі для спасьціжэньня гэтай сыстэмы, якая прасьвечвае праз знакі і сымбалі быцьця, патрэбна больш дасканалая за астралёгію і філязофію навука, яшчэ не адкрытая.\nСтварэньне эстэтычнай, а не тэхнагеннай сфэры існаваньня, выпраўленьне першароднага граху цывілізацыі — задача мастацтва на ХХІ ст.\nКрэатыўная функцыя літаратуры — апошняя, што засталася ў ХХІ ст., — стварае ідэальныя ўмовы для мадэляваньня новай Беларусі, Беларусі ва ўмоўным ладзе.\nХай сабе Беларусь ня цалкам спраўдзілася ў сваім натуральным эўрапейскім абліччы і строі, якія найбольш ёй пасавалі б. Тым болей шанцаў у яе спраўдзіцца празь літаратуру.\nЛітаратура магла б перастварыць і цывілізацыю, алітаратурыць сьвет, калі б пазбылася ранейшае свае завядзёнкі — ствараць антыўтопіі. Менавіта ж творы гэтага жанру множыліся ў былым стагодзьдзі.\nГалоўныя антыўтопіі ў беларускай літаратуры нібыта ўжо спраўджаны. Іх пісалі А.Мрый, А.Адамовіч, В.Быкаў, А.Мінкін ды іншыя.\nВыснова: ХХІ ст. — час вяртаньня ўтопій.\nКажуць пра няздатнасьць літаратуры процістаяць Сеціву або віртуальным мастацтвам.\nМіж вэрбальным і віртуальным тэкстам тая толькі розьніца, што віртуальны тэкст складзены зь дзвюх літар (ёсьць ток/няма току), а вэрбальны — з трыццаці-трыццаці дзьвюх і болей.\nЗ усіх відаў мастацтва літаратура найбольш адмысловая — паводле сваёй вэрбальна-знакавай прыроды. Літаратура — найменш мімэзісны від мастацтва. Літаратура — закрытая, эзатэрычная форма творчасьці. Няма нерасшыфраваных музычных, скульптурных або жывапісных твораў. Ёсьць нерасчытаныя руны або гіерогліфы.\nПагібель літаратуры адкладаецца.\n1. Акудовіч Валянцін. Разбурыць Парыж. Мн., 2004.\n2. Барт Р. Избранные работы. Семиотика. Поэтика. Мн., 1994.\n3. Баршчэўскі Л., Васючэнка П., Тычына М. Беларуская літаратура і свет: ад эпохі рамантызму да нашых дзён: папулярныя нарысы. Мн., 2006.\n4. Бязлепкіна Аксана. Разам і паасобку: таварыства “Тутэйшыя” Гісторыя, асобы, жанры. Мн., 2003.\n5. Васючэнка П. Адлюстраванне першатвора. Мн., 2004.\n6. Васючэнка Пятро. Ад тэксту да хранатопа. Мн., 2009.\n7. Васючэнка П. Беларуская літаратура ХХ стагоддзя і сімвалізм. Мн., 2004.\n8. Деррида Ж. О почтовой открытке от Сократа до Фрейда и не только. Мн., 1999.\n9. Кісліцына Ганна. Новая літаратурная сітуацыя: змена культурнай парадыгмы. Мн., 2006.\n10. Руднев В. Эниклопедический словарь культуры ХХ века. М., 1991.\n11. Тазік беларускі. Мн., 1998.