ሐገር ማለት ቢራ አይደለም\nከቅርብ ጊዜ ጀምሮ በቴሌቪዥን የማየው የቢራዎች ማስታወቂያ እያሣሠበኝ መጥቷል። የቢራን ምርት በኢትዮጵያዊነት፣ በጀግንነት፣ በአይነኩኝም ባይነት፣ በተከበረው የኢትዮጵያዊነት መንፈስ ላይ ማስተዋወቅ እየተለመደ መጥቷል። ኢትዮጵዊነትን ከቢራ ጋር ማቆራኘት እየቆየ ሲሔድ ምን ሊፈጥር እንደሚችል ሁላችሁም የራሣችሁን ግምት መውሰድ ትችላላችሁ።\nግን ሐገር ማለት ምንድን ነው?\nይህ ጥያቄ ለዘጠና ሚሊየን ኢትዮጵያዊያን ቢቀርብ መልሱ ምን ሊሆን ይችላል?አሁን በቅርቡ በተደጋጋሚ በተላለፉት የቢራ ማስታወቂያዎች አማካይነት ከሔድን ሐገር ማለት ቢራ ነው የሚል መልስ ልናገኝ እንችላለን። እርግጥ ነው ቀልድ ይሁን የምር ማረጋገጥ አልቻልኩም እንጂ ሕፃናት በሚማሩበት በአንድ ክፍል ውስጥ በዚህ በአድዋ 120ኛ አመት መምህሩ ተማሪዎቹን አንድ ጥያቄ ይጠይቃቸዋል አሉ። ጥያቄው በአድዋ ጦርነት ኢትዮጵያዊያን የተዋጉባቸው መሣሪዎች ምንድን ናቸው? የሚል ነበር። አብዛኛዎቹ ተማሪዎች ኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን ቢራዎች እየጠሩ መልስ ሰጡ ብሎ አንዱ ወዳጄ የሠማውን አጫወቶኛል። ጉዳዩ የተጋነነ ወሬ አይደለም። እውነት ሊሆን ይችላል ምክንያቱም ማስታወቂያዎቹ በልጆች አእምሮ ውስጥ ይህን የሀገርን እና የቢራን ቁርኝት ሊፈጥሩ ይችላሉ። የኢትዮጵያ የብዙ ሺ አመታት ታሪክ የሚያስተዋውቀው በማጣቱ ይኸው ቢራዎች እየተረባረቡበት ነው።\nጥያቄውን ለሁለተኛ ጊዜ ላቅርበው፤ ሐገር ማለት ምንድን ነው?\nከሦስት አመታት በፊት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቴአትር ትምህርት ክፍል ውስጥ ተጋብዤ ነበር። የተጋበዝኩበት ምክንያት መቀሌ ከተማ ሕዳር 29 ቀን ለሚከበረው የብሔር ብሄረሰቦች በዓል ላይ ለሕዝብ የሚቀርበውን ቴአትር አይተን እንድንገመግመው፤ አስተያየት እንድንሰጥ ነው። ይህ እንግዲህ ቴአትሩ ለሕዝብ ከመቅረቡ በፊት ተጣርቶ እንዲወጣ የተደረገ ሙከራ ነው። ሙከራውን በጣም አደንቃለሁ።\nቴአትሩ ሐገር ማለት--- የሚሰኝ ነው። ደራሲዎቹ አሁን የብሔራዊ ቴአትር ዋና ሥራ አስኪያጅ የሆነው ጓደኛዬ ተስፋዬ ሽመልስ እና የፋና ብሮድካስቲንግ ምክትል ሥራ አስኪያጅ ብሩክ ከበደ ናቸው። ቴአትሩ ሙዚቃዊ ነው። በቴአትሩ ውስጥ ዋና ገፀ-ባሕሪ የሆነችው፤ የተወከለችው፤ ኢትዮጵያን ሆና የተሣለችው ገፀ-ባሕሪ ሐገር ማለት እናንተ ናችሁ ትላለች። ሐገር ማለት ሰው ነው ትላለች። ሐገር ማለት አፋር ነው፤ ሐገር ማለት ሐረሪ ነው፤ ሐገር ማለት ሲዳማው ነው፤ ሐገር ማለት እያለች በዚያ ቴአትር ላይ እያዜመች ትተውናለች። ሐገር ማለት ሰው ነው፤ ሰው ነው ሀገር ትለናለች። የቴአትሩ ዋና ማጠንጠኛው ሐገር ማለት ሰው ነው የሚለው ጉዳይ ነው።\nእውነት ሐገር ማለት ምንድን ነው?\nሀገር ማለት ሰው ብቻ ነው ብዬ በግሌ አላምንም። ምክንያቱም ሀገር በጣም ረቂቅ ጉዳይ ነው። ለምሣሌ ኢትዮጵያ ከምትባለው ሀገር ወጣ ብለን ሌላ ሀገር እንኑር። በውጭ ሀገር በመቆየታችን ምን ይሆን የሚናፍቀን? በርግጥ ሁላችንም አንደስሜታችን የምንናፍቀው ነገር ይለያያል። አንዳንድ ሰው ያደገበት፣ የቦረቀበት ሜዳው፣ ዳገቱ፣ ሸንተረሩ ሊናፍቀው ይችላል። ሌላው ደግሞ የሚዋኝበት ወንዝ ሊናፍቀው ይችላል። አንዳንዱ ደግሞ ምግቡ እንጀራው፣ ጮማው፣ ሽሮው፣ ጨጨብሣው፣ ቅቤው ድልሁ-- ሊናፍቀው ይችላል። አንዳንዱ ከብቱ፣ እንስሣቱ፣ ፈረስ ግልቢያው ወዘተ ሊናፍቀው ይችላል። አንዳንዱ ሰው ሊናፍቀው ይችላል፤ ወንድሙና እህቱ፣ እናቱ፣ አባቱ፣ ጓደኛው--። ስለዚህ ሀገር ማለት እነዚህና ሌሎች ብዙ ሚሊየን ነገሮች ማለት ነው። ሀገር ማለት ሰው ብቻ አይደለም! ሀገር ረቂቅ ነው።\nዛሬ ዛሬ ሀገር ማለት ቢራ እየሆነ በመተዋወቅ ላይ ነው። የሐገራችን ቢራዎች ሀገርን የምርታቸው ማስተዋወቂያ እያደረጉት መጥተዋል። ምናልባት ስለ ሀገር የሚያወራ በመጥፋቱ ይሆን? ሀገር ስለምንለው ጉዳይ ምስክር ሲጠፋ፣ ድምፁን ከፍ አድርጐ የሚናገር፣ የሚያወጋ በመክሰሙ ቢራዎች አጀንዳውን ይዘው መነሣታቸው ይሆን? ያውምኮ በግጥም እና በታሪክ ላይ እየተቀኙ ነው የሚያቀርቡት።\nየቢራ ማስታወቂያዎች እየገረሙኝ ከቆዩ አመታት እያለፉ ነው። ለምሣሌ የሸገር ሬዲዮ 102.1 ባለቤቶች እና ጋዜጠኞች የሆኑት ተወዳጆቹ መአዛ ብሩ እና ተፈሪ ዓለሙ ቢራን ሲያስተዋውቁ ስንሰማ ድንቅ ይለናል።---“ከተማ ያደምቃል፤ ፀብ ያርቃል!”--እያሉ ቢራን ያስተዋውቃሉ። አይገርሙም?\nእውነት ግን ቢራ በምን ተአምር ነው ፀብ የሚያርቀው? ሰው እንዳይጣላ፣ እንዳይጋጭ ቢራ መጠጣት አለበት? ላለፉት 20 አመታት በኢትዮጵያ ውስጥ ብሔራዊ እርቅ የሚል ፖለቲካዊ ጥያቄ መቀንቀን ከጀመረ ቆይቷል። ቢራ ፀብ ያርቃል ከተባለ ትርጉሙ ብዙ ነው። የፀባችንን ጉድጓድ ሁሉ ይደፍናል። እናም ቢራ እንጠጣ ወደሚል ድምዳሜ ይወስዳል። ይህን ቢራ ፀብ ማራቁን በተመለከተ ማስታወቂውን የሰሩልን ታላላቅ ጉዳዮችን በሬዲዮ የሚያቀርቡልን ጐምቱ ባለሙያዎች መሆናቸው ሀዘናችንን ያብሰዋል።\nየኢትዮጵያ ብሮድካስት ባለሥልጣን የሕዝብ ግንኙነት ሀላፊ የሆኑት አቶ ወርቅነህ ጣፋ ሰሞኑን ይህን የቢራዎች የተሣሣተ ማስታወቂያ በተመለከተ የተናገሩት ጉዳይ አለ። ለምሣሌ “ከሺ ሰላምታ አንድ ሜታ!” የሚሰኘውን የማስታወቂያ ገለፃ ጠቅሰው ተችተዋል።\nበጣም የሚገርመው ቢራን ከሺ ሰላምታ አስበልጦ ማቅረብ፣ ቢራን ፀብ ያርቃል ብሎ መናገር ብቻ አይደለም ስህተቱ፤ ይሔን ስህተት ተቀብሎ ለዘጠና ሚሊየን ሕዝብ በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን የሚያስተላልፈው ጣቢያ ምን አይነት አስተሣሰብ በውስጡ ቢኖረው ነው? ብዬም እጠይቃለሁ። ማሕበራዊ ኃላፊነትን (Social Responsibility) ያለመወጣት ችግር በሰፊው ይታያል።\nለምሳሌ በሕዝብ ዘንድ በሙዚቃው ልዩ ቃና በእጅጉ የሚወደደው ጋሽ አበራ ሞላ (ስለሺ ደምሴ) “ያምራል ሀገሬ” የሚሰኝ፤ ነብስን የሚገዛ ሙዚቃ ሰርቶ ነበር። ታዲያ ምን ያደርጋል ብዙም ሳይቆይ ይህን የመሰለውን ሙዚቃውን ለቢራ ማስታወቂያ ሲያውለው ሳይ፤ አርአያ ይሆናሉ ብዬ የማስባቸው ሰዎች እየተመናመኑብኝ መጡ።\nየቢራ ጉዳይ የአዲስ አበባን ስታዲየም ሣይቀር እንደ ካንሰር ወርሮት ይገኛል። የሲጋራን ማስታወቂያ አቶ ይድነቃቸው ተሰማ ከአለም አቀፍ የስፖርት መድረኮች እንዲወገዱ ያደረጉ ኢትዮጵያዊ ናቸው። እርሳቸው ከ25 አመታት በፊት ከዚህች አለም በሞት ሲለዩ የራሣቸው ሀገር ኢትዮጵያ ብሔራዊ ስታዲየሟ በመጠጥ ቤቶች ተወረሮ ቢራና ድራፍት እንደልብ የሚጠጣበት ቦታ ሆኗል። ብሔራዊ ቡድናችንም ውጤት እየራቀው ከውድድር ውጭ እየሆነ ከመጣም ቆይቷል። ድሮስ በአሸሼ ገዳሜ እና በአልኮል ከተከበበ ብሔራዊ ስታዲየም ውስጥ ምን አይነት የድል ውጤት ሊገኝ ይችላል?\nሌላው በጣም አስገራሚው ጉዳይ የብሔራዊ ቡድናችን ስም እና ቢራ ተመሣሣይ መሆናቸው ነው። ዋልያዎቹ ስፖንሰር የሚደረጉት በዋልያ ቢራ ነው። ለመሆኑ ብሔራዊ ቡድናችን እና የቢራው መጠሪያ ለምን ተመሣሣይ ሆነ? በኢትዮጵያ የንግድ ስያሜ ውስጥ ተመሣሣይ ስሞች ፈፅሞ አይፈቀድም። ዋልዎቹ እና ዋልያ ቢራ እንዲህ መመሣሠላቸው ብሔራዊ ቡድናችንም ከቢራ ጋር መቆራኘቱ ተገቢ ነው ትላላችሁ? ይድነቃቸው ተሰማ ይህን ቢያዩ ምን ይሉ ይሆን? የወቅቱም የኢትዮጵያ ፉት ቦል ፌደሬሽን ለኘሬዘዳንትነት የተመረጡት አቶ ጁነይዲን ባሻ ቀድሞ የሐረር ቢራ ፋብሪካ ዋና ሥራ አሥኪያጅ የነበሩ ናቸው። ምርጫውም ከወደ ቢራ አካባቢ መሆኑ ትንሽ ያስገርማል። ምናልባት የእርሣቸው የቀድሞ ኃላፊነታቸው ተፅዕኖ አድርጐ ይሆን ብሔራዊ ቡድናችን እና ስታዲየማችን በቢራ ንግድ እና ስም የተሳሠሩት።\nባጠቃላይ ሲታይ የቢራ ማስታወቂያዎች በተለይ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ኃላፊነት በጐደለው መልኩ እየተሰሩ ይገኛሉ። ይህንንም ድርጊታቸውን ሬዲዮ እና ቴሌቪዥን ጣቢዎቻችን ካለምንም ተቃውሞ ለአድማጭ ተመልካቾች እያስተላለፉ ነው። በጉዳዩ የተቆጣው የኢትዮጵያ ብሮድካስት ባለስልጣን ለሚዲያዎቹ የማስጠንቀቂያ ደብዳቤ ልኮላቸዋል። ከረፈደም ቢሆን እርምጃው መውሰዱ ተገቢ ነው።\nሳጠቃልለውም፤ እርግጥ ነው ቢራ ፋብሪካዎች ለሀገር ኢኮኖሚ የሚኖራቸው ድርሻ ቀላል አይደለም። ብዙ የስራ እድል ከፍተዋል። እኔ እንኳን የማውቀው የቀድሞው ሐረር ቢራ ፋብሪካ ውስጥ በርካታ የሐረር ከተማ ነዋሪ ስራ እየሰሩ ይተዳደሩበታል። ቢራ ለመዝናናትም ያገለግላል። ግን ሐበሻ ቢራ እና ዋልያ ቢራ በሚያስተዋውቁበት ደረጃ ከሀገር ጋር አይቆራኝም።\nጤፍ ከባሕላዊነት ወደ ዓለምአቀፋዊነት\nጤፍ የኢትዮጵያዊያን ባሕላዊ ምግብ ነው እየተባለ ለብዙ ሺ አመታት አብሮን ቆየ። አሁን ደግሞ ከኢትዮጵያዊያን እጅ ወጥቶ የአለም ቁጥር አንድ ተፈላጊ ምግብ እየሆነ ነው። አለም ፊቱን ወደ ጤፍ አዙሯል። እኛ ዘንድ ደግሞ ከጤፍ ጋር ያለን ዝምድና በብዙ ምክንያት እያሽቆለቆለ ነው። ለዛሬ መነጋገሪያ ይሆነን ዘንድ “ጤፍ የኛ በረካ” በሚል ርዕስ ሰሞኑን የታተመው የበለቀች ቶላ መጽሐፍ ነው።\nበቀለች ቶላ ስለ ጤፍ ጥቅም መናገር፤ መወትወት፤ ማውራት፤ መፃፍ ከጀመረች አመታት ተቆጥረዋል። ጤፍ በንጥረ ማዕድናት እጅግ የበለፀገ ነው፤ በሐገራችን የእርሻ ባሕል ውስጥም ትልቅ ትኩረት ተሰጥቶት ሊሠራበት ይገባል እያለች ትናገር ነበር። ከአራት አመታት በፊትም ጥበብና እፎይታ በተሰኘ በሬዲዮ ፋና የሬዲዮ ኘሮግራም ላይ አቅርበናት የጤፍን ተአምራዊ ሊባል የሚችል ጠቀሜታ አያሌ ማስረጃዎችን እጠየቀሰች ታስረዳን ነበር።\nከቅርብ ጊዜ ወዲህ ደግሞ የአለም ታላላቅ የምርምር ማእከላት ስለ ጤፍ ጥቅም አጥንተው ይፋ የሆኑ መግለጫዎችን ሰጡ። የኘላኔቷ ግዙፍ ሚዲያዎች የሚባሉት እነ ኒው ዮርክ ታይምስ'ዋሽንግተን ፖስት' ቢቢሲ' ዴይሊ ሜል እና ሌሎችም እየተቀባበሉት ስለ ጤፍ ተአምራዊነት ዘገቡ።\nበአሁኑ ወቅት የጤፍ ጉዳይ ለየት እያለ መጥቷል። ምክንያቱም ሌሎችም ሀገሮች እያመረቱት ይገኛሉ። ሲያመርቱት ደግሞ ወትሮም ከምናውቀው በተለየ መልኩ ነው።ለምሳሌ Costa Concentrados Levantinos የተባለ እ.ኤ.አ በ1887 ዓ.ም የተቋቋመ ኩባንያ AMANDIN በሚል የንግድ ስም ጤፍን በጁስ መልክ ፈሣሽ አድርጐት የሚጠጣ አድርጎት ይዞ መጥቷል። ጤፍ ግሉቲን ተብሎ ከሚጠራው በተለይ ስንዴ ውስጥ ከሚገኘው ንጥረ ነገር የፀዳ በመሆኑ የአለም ሕዝብ ከግሉቲን ነፃ (gluten free) እያለው ጤፍ ላይ ተረባርቧል። አንድ ኪሎ ጤፍም እስከ 200.00 የኢትዮጵያ ብር በውጭው ዓለም እየተሸጠ ይገኛል።\nዛሬ በአለም ላይ ስለ ጤፍ ጥቅም የሚነግሩን ከእኛ ይልቅ ሌሎች አለማት ሆነዋል። እነ በቀለች ቶላን የመሣሠሉ በኢትዮጵያ አዝእርት እና እፀዋት ላይ ጊዜና ጉልበታቸውን እውቀታቸውን የሚያፈሱትን ምሁራን ሚዲያዎቻችን ሰፊ ሽፋን ስለማይሰጧቸው ነገራችን ሁሉ ከእምቧይ ካብነትም በተጨማሪ ከሞኝ ደጃፍ ሞፈር ይቆረጣል ሆኖ ቀረ። በአሁኑ ወቅትም ጤፍ የኮፒ ራይቱ ጉዳይ ወደ አውሮፓ ደች ገብቷል። ጤፍ የኢትዮጵያ ልዩ መታወቂያዋ አዝእርት ሆኖ ሣለ ልክ ከአውሮፓ የተገኝ ይመስል ኮፒ ራይታችን ሲወሰድ ከዚህ በላይ ምን ያስቆጫል?!\nየጤፍ ታሪክ እንደሚያወሣው ከአምስት ሺ አመት በፊት በኢትዮጵያ እንደተገኘ ይነገራል። ኢትዮጵያዊያኖች ከሣር ዘሮች መካከል ይህን ተክል ለምግብነት መጠቀም ጀምረው ይህን ሁሉ ዘመንም ከቤታቸው ከማዕዳቸው ውስጥ ጠብቀው በማቆየታቸው አስገራሚ እንደሆኑ የተለያዩ ሚዲያዎች ገልፀዋል። ለምሣሌ በሌሎች የአፍሪካ ሀገራት ውስጥ ሣይኖር በኢትዮጵያ ውስጥ ዋነኛው ባሕላዊ ምግብ ሆኖ መቆየቱ አስገራሚ ነው ይሉታል።\nጤፍ ለጤና ተስማሚ፤ ከብዙ በሽታዎች የሚከላከል፤ የሰው ልጅ ጠባቂ እንደሆነም የስነ-ምግብ አጥኚዎች ይገልፃሉ። እንዲሁም ብለውታል፡-\nTeff is a cereal first grown in Ethiopia 5000 years ago. It is rich in fiber carbohydrates and minerals (calcium, iron and magnesium). It is highly appreciated by sports practitioners for its properties in helping to restore energy levels.\nይህን የፃፈው ጤፍን እንደ ጁስ፤ እንደ ወተት አሽጐ የሚሸጠው ኩባንያ ነው። ጤፍ የዛሬ አምስት ሺ አመታት በኢትዮጵያ እንደበቀለ፤ በፋይበር ንጥረ ነገር የበለፀገ፤ በሀይል ሰጭ እና በሚኒራል የበለፀገ፤ ካልሲየም፣ አይረን እና ማግኒዚየምን የያዘ ምግብ መሆኑን ይገልፃል። በተለይ ለስፖርተኞች ከፍተኛ ሀይል ሰጭ ምግብ መሆኑን ኩባንያው ይመክራል። እንግዲህ ጤፍ ቀን ወጥቶለታል ማለት ይቻላል።\nዛሬ በአሜሪካ እና በአውሮፓ ከተሞች ፓን ኬኮች እና በርገሮች በጤፍ መሠራት፤ መበላት ጀምረዋል። ሚዲያዎቹ የኢትዮጵያ ጤፍ በመጪዎቹ ጥቂት አመታት ዋናው ተፈላጊ ምግብ እንደሚሆን በተደጋጋሚ ፅፈዋል፡-\nእኛ ምን እያደረግን ነው? የጤፍን ምርት እያሣደግን ነው? ትኩረት ሰጥተነው የወደፊቱ የሐገሪቷ ዋነኛው የኤክስፖርት ምርት ለማድረግ እየሠራን ነው? ለመሆኑ ግብርና ሚኒስቴር እና መንግሥትስ ስለ ጤፍ አጀንዳቸው ነው? እስካሁን ባየሁትና በታዘብኩት ነገር መጽሐፉም ዝም ቄሱም ዝም ብለዋል። ነገር ግን እንደ በቀለች ቶላ አይነት ወኔያም እና የሐገር ተቆርቋሪዎች ስለ ጤፍ ብዙ እያስተማሩን ነው።\nበቀለች ቶላ ከዚህ ቀደም በ2004 ዓ.ም በእንግሊዝኛ ቋንቋ Injera Variety From Crop Diversity ብላ ስለ ጤፍ እንጀራ መፅሃፍ አሣትማለች።\nበአማርኛ ቋንቋ ደግሞ በአይነት እንጀራ የሚል መፅሐፍ ስለ ጤፍ እንጀራ መጽሃፍ አሣትማ አስነብባናለች።\nከዚሀ ሌላ ስለ ዕፅዋት ለሕፃናት እና ለታዳጊዎች ብላ መፅሃፍ ለልጆች አሣተመች። ቀደም ብላም ለኢትዮጵያ ገበሬዎች በማሰብና በመቆርቆር ለእንሰሣት እንክብካቤ የተሰኘ መጽሐፍ አሣትማለች። በየሰው ቤት መጥፋት የሌለበትንም ሕክምና በቤታችን፡- የቤት ውስጥ ባሕላዊ ሕክምና በተፈጥሮ መጽሃኒት ብላ ግሩም የሆነ መጽሐፍ አሣትማለች።\nእንደ በቀለች ቶላ አይነት ለወገን ለሐገር ተብሎ የሚፈጠሩ ሰዎች አሉ። እሷ የተፈጠረችው ለሀገር ነው። እናም ዛሬ ደግሞ ጤፍ የኛ በረካ ከአጃቢዎቹ ጋር ብላ መፅሃፍ ይዛልን መጥታለች። እውነትም በረካ።\nበባሕላችን እንጀራ ይስጥሽ፤ እንጀራሽ ከፍ ይበል፤ እንጀራ ይውጣልሽ፤ እንጀራሽ ይለምልም እየተባለ ይመረቃል። ሕፃን ልጅ ተወልዶ ክርስትና ተነስቶ ሲመጣ እንጀራ ተዘርግቶ እሱ ላይ ይንከባለላል። እንጀራው የተቀና፤ ሕይወቱ የለመለመ እንዲሆን ነው። እናም በቀለች ቶላ ያ እንጀራ የሚሠራበትን ጤፍ እንዲህ ነው ብላ ልታሣውቀን ይህን መፅሃፍ አዘጋጀችው።\nበበቀለች ቶላ መጽሐፍ ውስጥ ከምናገኛቸው ቁም ነገሮች መካከል ጤፍ ለአውሮፓ ምግቦች እንዴት እየዋለ እንዳለ የምትገልፅበት መንገድ ነው። እንደ እርሷ ገለፃ የጤፍ ዱቄት ብቻውን ወይም እንደ አስፈላጊነቱ ከሌላ ዱቄት ጋር ተቀይጦ ለፒዛ፣ ለፒታ፣ ለፖን ኬክለኬ፣ ለመኮረኒ፣ ስፓጌቲ፣ ቴላቴሊ፣ ኖዱልስ፣ ላዛኛ እና ለሌሎችም ይሆናል ትላለች። ስታብራራም እጅግ የተወደዱት የአውሮፓ ምግቦች ፓስታ እና ማካሮኒን ትጠቅሣለች። እነዚህ ምግቦች አሠራራቸው የተለመደው ከስንዴ ነው። ፓስታን ወይም የማካሮኒ ዱቄትን ለማዘጋጀት ብዙ አማራጮች መኖራቸውን በማስታወስ በሚከተለው መልኩ አዘገጃጀቱን ፅፈዋለች።\n· የጤፍ ዱቄት ከስንዴ ዱቄት ጋር አመጣጥኖ ማዘጋጀት\n· የጤፍ ዱቄት ከአጃ ዱቄት ጋር አመጣጥኖ ማዘጋጀት\n· የጤፍን ዱቄት ከጠይሙ አጃ ጋር ትሪቲካሌ ዱቄት ጋር ማመጣጠን'\n· ጤፍን ከበክዊት ጋር በእኩል መጠን ቀይጦ አንድነት ማስፈጨት። /በክዊት የተክል አይነት ነው።/\nእንደ በቀለች ገለፃ፤ ጤፍን እና በክዊት የተባለውን ተክል አብሮ በመቀላቀል ፓስታ እና ማካሮኒን የመሣሠሉ ምግቦችን አያሌ ጥቅሞች ባሉት በጤፍ መተካት እንደተቻለ ታብራራለች።\nየጤፍ ምጥን ፍሌክስ Flakes\nበበቀለች መጽሐፍ ውስጥ ከምናገኛቸው ጉዳዮች መካከል አንዱ ስለ ፍሌክስ ነው። ፍሌክስ ለምሣሌ የተለመደው የበቆሎ ፍሌክሰ Corn Flakes ነው። ፍሌክስ በስሎ ያለቀለት ስለሆነ ማብሰል ሳያስፈልግ ወተት ወይም ሻይ በላዩ ላይ በማፍሰስ የሚበላ ነው። በቀለች ስትገልፅ ስነ-ምግቡም የተሻሻለ እና ተስማሚ የሆነ ፍሌክስ ለማዘጋጀት ጤፍ፣ አጃ እና በቆሎ በእኩል መጠን አመጣጥኖ ማዘጋጀት ይቻላል ትላለች።\nለምሳሌ፣ በቤት ውስጥ ለማዘጋጀት እንኳን ይቻላል ብላለች። ይህም በሚከተለው መልኩ ነው።\n· ጤፍን በሸክላ ምጣድ አብስሎ ማመስ\n· በቆሎውን ለ48 ሰዓት መዘፍዘፍና፣ ለ36 ሰዓት ማጐንቆል፣ መቀቀል፣ ማድረቅ፣\n· አጃን ለ10 ሰዓት መዘፍዘፍ፣ ለ12 ሰዓት ማጐንቆል፣ መቀቀል፣ ማድረቅ፣\nሁሉንም ቀይጦ ማስፈጨት። ይህ የበሰለ ዱቄት ነው። ይህንን ዱቄት በስሱ በውሃ በማቅጠን በሚመች ቅርፅ ማውጫ አውጥቶ በፀሐይ ሙቅት ማድረቅ። ይህ የጤፍ ምጥን ፍሌክስ ምንም ስኳር ሣይደረግበት ጣፋጭ ይሆናል። ከውጭ ሀገር የሚገቡት የፍሌክስ አይነቶች በውድ ዋጋ እንደሚሸጡ የታወቀ ነው። የተመጣጠነ የጤፍ ፍሌክስ ፋብሪካን ማቋቋም እንዴት ያለ ጥቅም ሊያስገኝ እንደሚችል አርቃችሁ ገምቱ ትለናለች ደራሲዋ በቀለች ቶላ ጤፍ የኛ በረካ በተሰኘው መፅሐፍዋ\nየጤፍ ዱቄት ለኬክ ስራ\nበቀለች ስትፅፍ፤ ኬኮች በብዙ አይነት ይጋገራሉ ትላለች። የኬክ ባልትና በሁሉም የኢትዮጵያ ትልልቅ ከተሞች ሞልቶ መትረፉንም ታስታውሠናለች። ሆኖም ኬኮች ሁሉ የሚጋገሩት በተለምዶ በዋናነት ፉርኖ ዱቄት የሚባለው ከፋብሪካ የተገኘ የስንዴ ውጤት እና የተለያዩ ቅመሞች፣ ወተት፣ እንቁላል፣ በአንድነት ተደርጐ ነው። ነገር ግን ኬክ፣ ፓንኬክ፣ ማፈን፣ ዋፍልስ፣ ብስኩት፣ ፒዛ፣ እና ሌሎችንም ከጤፍ ዱቄት ወይም ጤፍ ከፉርኖ ዱቄት ጋር ተመጥኖ ማዘጋጀት ይቻላል ትላለች። ለማዘጋጀትም የተመጠነውን ጤፍ እንዴት መጠቀም እንዳለብን በሚከተለው መልኩ አስቀምጣዋለች።\n· ጤፍ ከሩዝ ጋር በእኩል መጠን ተቀይጦ፤/1፡1/\n· ጤፍ ከአጃ ጋር ተመጣጥኖ ተፈጭቶ /2፡1/\n· ጤፍ እና አማራንተስ ቀይጦ ማስፈጨት፤/3፡1/\n· ጤፍ እና በክዊት የተባለውን ተክል በእኩል መጠን ማስፈጨት፤/1፡1/\nእንደሚገባ ትገልፃለች። እናም ጤፍ የኛ በረካ ወደ ዘመናዊ የሰው ልጅ የአመጋገብና የአጠቃቀም ምዕራፍ ውስጥ እየገባ መሆኑን ከበቀለች መጽሐፍ ውስጥ መረዳት እንችላለን።\nእንጀራ ለጤፍ ተስማሚ እንዲሆን\nእንጀራን እንደ ሰው ፍላጐት እና ጤንነት ተስማሚ አድርጐ መጋገር እንደሚቻልም በመጽሐፏ ውስጥ ተገልፆአል። ለምሣሌ ለጤናው በብረት እና ካልሲየም ማዕድን የዳበረ ምግብ ያስፈልግሃል የተባለ ሰው ከፍተኛ ካልሲየምና የብረት ምጥን እንዲኖረው ሰርገኛ ወይም ቀይ ጤፍ ላይ ቀይ ዳጉሣ፣ አማራንተስ /ካቲላ/' ሽንብራ፣ አኩሪ አተር፣ ካሳቫ፣ ተመጣጥኖ የተጋገረ ምጥን እንጀራ ቢያገኝ ይሻለዋል በማለት ሙያዊ ምክሯን ትለግሣለች ።\nበብረት እና ካልሲየም ማዕድን የዳበረ ምግብ እንድትበላ የተባለ ሰው ዝቅተኛ የካልሲየምና ዝቅተኛ የብረት ምጥን ህላዊ እንዲኖረው በሩዝ ላይ ማሽላ፣ ስንዴ፣ ገብስ ወይም ጐደሬ ተመጣጥኖ የተጋገረ ምጥን እንጀራ ቢያገኝ ይሻለዋል ትላለች ደራሲዋ።\nየተሻለ ካልሲየም ኖሮት ነገር ገን ብረቱ ዝቅተኛ እንዲሆን ያስፈለገ እንደሆነ ነጭ ጤፍ ላይ የጐደሬን ሥር ድርቆሽ ወይም የደረቀ ቆጮ መጣጥኖ ማዘጋጀት እንደሚረዳም ትገልፃለች።\nአነባበሮ ወይም እንጀራው ከፍ ያለ ኘሮቲን እንዲኖረው ጤፍ ላይ ጥቁር ስንዴን፣ አኩሪ አተር፣ ሽንብራ ወይም ካቲላን አመጣጥኖ መጨመር።\nአነባበሮ ወይም እንጀራው ዝቅተኛ ኘሮቲን እንዲኖረው ነጭ ጤፍ ላይ ሩዝ፣ በቆሎ ወይም ማሽላ መጨመር፣ ከቶም ጥራጥሬ መተው ነው። የጨጓራ ሕመም ያለበት ሰው አንድ ለሊት ተቦክቶ የተጋገረ የበቆሎ እንጀራ እንደሚስማማውም በቀለች ቶላ ትገልፃለች።\nበሌላ መልኩ ደግሞ ብዙም ያልተነገረለት የጤፍ ችግርና ቀውስ ስለሚያመጣም ጉዳይ በቀለች ፅፋለች። ለምሣሌ ጤፍ በአለም የተደነቀበት በማዕድን ይዞታው ጭምር ነው። በብረት፣ በካልሲየም እና በሌሎችም ማዕድናቱ ሀብታምነት ነው። በአገራችን ኢትዮጵያም የከተማ ነዋሪዎች በስፋት የሚመገቡት የጤፍ እንጀራን ነው። ታዲያ ለምንድን ነው ብዙ ሰዎች በአጥንት መሣሣት (ኦስቶኘሮሲስ Osteoporosis) የሚጐዱት? በማለት በቀለች ቶላ ትጠይቃለች። ምክንያቱ ምን ይሆን? እንጀራ እየተመገብን በላዩ ላይ ምን ጨምረን እየበላን ነው? ምን ጨምረን እየጠጣን ነው? የጤፍን ንጥረ ምግብ ጠቀሜታ ከጥቅም ውጭ ያደረግነው ምን ጨምረን ነው? ይህ ነው ትልቅ አገራዊ ጥናት የሚያስፈልገው ነው ትላለች በቀለች ቶላ። ስታብራራም፡-\nኒውትሪሽናል ሂሊንግ ከተባለ መፅሐፍ ካነበብኩት አንድ ምሣሌ እነሆ ትላለች። ሻይ እና ቡና ሰውነት የካልሲየም ማዕድን ወደ ሰውነት እንዳይሰርግ/እንዳይወሰድ/ ያግዳሉ ይላል። በዚህ መሰረት የምንመገበው የጤፍ እንጀራ የቱንም ያህል በማዕድን የበለፀገ ቢሆን እኛው በላዩ ላይ በምንጠጣው ሻይ እና ቡና ምክንያት አይጠጋንም ማለት ነው ስትል አዲስ አተያይ አምጥታለች ደራሲዋ። ለአጥንት መሣሣት እራሣችንን ያጋለጥነው በተመገብነው እንጀራ ላይ ስንትና ስንት ሲኒ ቡና ወይም ሻይ መጠጣታችን አንዱ ነው ማለት ይቻላል በማለት ደራሲዋ በቀለች ቶላ ለበርካታ ጊዚያት ልዩ ልዩ ጉዳዮችን መርምራ የደረሰችበት ውጤት ያሣያል። በዚህ ዘመን እንደ ማወቅ፣ እንደ መራቀቅ፣ አድርገነው በቁርስ፣ በምሣ እና በእራት ላይ ቡና ሻይ--ሌላም ጠቃሚ ያልሆኑ መጠጦች ምግቦች የጉዳታችን ምንጮች እንደሆኑ በቀለች ቶላ ትጠቁመናለች። አቤት እግዚኦ! ስለ ጤና ስትሉ! ለቡና እና ሻይ ሰዓት አብጁለት፤ ከምግብ ሰዓት ቢያንስ እስከ 4 ሰዓት ራቅ አድርጉት ብላ ትመክረናለች።\nበሌላ መልኩ ደግሞ ይኸው በማዕድናት የበለፀገ ነው የምንለው ጤፍ የበለጠ ጠቃሚ እንዲሆን ከሌሎች ሰብሎች ጋር ተቀላቅሎ ለምግብነት ቢቀርብ የበለጠ ጠቀሜታው እንደሚጐላ ደራሲዋ ትገልፃለች። ጤፍን ከበቆሎ፣ ከሩዝ፣ ከማሽላ፣ ከዳጉሣ ወዘተ ጋር መቀላቀል ጥቅሙን ከፍ ያደርገዋል ብላ ፅፋለች። በተለይ ከዳጉሣ ጋር! የዳጉሣን ጥቅም ከዚህ ቀደም ሰምተነው ወይም አንብበነው በማናውቀው ሁኔታ በቀለች እንዲህ ትገልፀዋለች።\nዳጉሳ/የእህል አውራ/፤ በወይና ደጋ እና እርጥበት ቆላማ ማሽላ አብቃይ በሆኑ አካባቢዎች ይበቅላል። በአንድ የምርት ወቅት የሚዘመር የእህል ዘር ሲሆን አበቃቀሉ የአክርማ ሣር ይመስላል ትላለች። የሚያፈራው አናቱ ላይ እንደ ጣት በተዘረጉት መስመሮቸ ውስጥ ነው። ዳጉሣ ነጭ፣ ቀይ፣ ቀይ-ቡኒ እና ጥቁር ወይም ቀይ እና ነጭ ቅይጥ አይነትዎች አሉት። ነጩ በገበያ ላይ በብዛት አይገኝም። ነጩ ምናልባትም የሚገኘው በሰሜን ጐንደር አዲአርቃ ወረዳ ውስጥ፤ በትግራይ ቆላማ አካባቢዎች እና በባሕርዳር ዙሪያ ይሆናል። ቀዩ ወይም ቀይ ቡኒው በጐጃም፣ በወለጋ በቅርቡ ደግሞ በሻሸመኔ ዙሪያ በብዛት ይገኛል።\nዳጉሣ በኢትዮጵያ ትኩረት ያልተሰጠው ለጠላ መጠጥ ብቻ የተተወ ነው። ነገር ግን ከዚህ ወደ ህንድ የተወሰደው ዳጉሣ እንዴት ያለ አልሚ ምግብ ይሠራበታል በማለት በቀለች ታስቆጨናለች። ቫንደና ሼቫ/ታዋቂዋ ሕንዳዊት የኦልተርኔት ኖቤል ባለሎሬት/አንድ ቀን አዲስ አበባ ብሔራዊ ቴአትር አዳራሸ ባደረገችው ንግግሯ ውስጥ እንዲህ ብላ ነበር፡- “ዳጉሣን ከናንተ አገር ቅድመ-አያቶቻችን ወደ ሕንድ አመጡት። እጅግ የተወደደ ምግብ ይሠራበታል። እናንተ ግን አባት አልባ እህል አደረጋችሁት---” አለች። መቼም ያን እለት ንግግሯን ለመስማት እዚያ የነበረው ሰው ትዝ ይለዋል። ከነምልክቱ ለምን እና እንዴት እንደሆነ ባላውቅም የዚያን እለት እሷ ንግግር እያደረገች ሣለ አንድ ትልቅ ድመት ከጣሪያ ላይ ከመድረኩ ፊት ተምዘግዝጐ ወደቀ። እኔ ደንግጨ ከምፅፍበት ቀና ስል ድመቱ በፍጥነት ተነስቶ ከመድረክ ኋላ ገባ። ቫንዳና ከቶም ንግግሯን አላቆረጠችም ነበር በማለት በቀለች ታስታውሣለች። ጉዳዩ ትልቅ ነው። ጉዳዩ ከኢትዮጵያ ሔዳ ሕንድን በምግብ ንጥረ ነገር ስላበለፀጋት ዳጉሣ ነው።\nዳጉሣ ድርቅን በእጅጉ መቋቋም ይችላል ትላለች በቀለች። በ2007 ዓ.ም በተከሰተው የዝናብ እጥረት ሌሎች ሰብሎች ተበላሽተው ሣለ ዳጉሣ ልምላሜውን እንደጠበቀ መቆየቱንም ታስታውሣለች። ለምሣሌ በነሃሴ ወር መጨረሻ ላይ በሻሸመኔ ዙሪያ ባሉት ቆላማ ወረዳዎች ውስጥ የነበረው የዳጉሣ ልምላሜ ልዩ እንደነበር ትገልፃለች።\nዱጉሣ እጅግ ጠቃሚ ምግብ መሆኑን ታሣስበናለች። የያዘው የካልሲየም እና ብረት ማዕድን ከጤፍ በእጅጉ ይበልጣል ትላለች። ጤፍ በካልሲየም እና ብረት የበለፀገ ነው የሚሉት የዳጉሣን ይዘት ባለማወቃቸው ነው። በአገራችንም ሆነ በአለም ደረጃ እውቅና የሚገኝበት ዘመን ሩቅ አይሆንም በማለት የመፅሃፉ አዘጋጅ በቀለች ቶላ ትገልፃለች።\nጤፍ ከሌሎችም ሰብሎች ጋር ተቀላቅሎ እንዴት ለጤና ተስማሚ እንደሚሆን የበቀለች መጽሐፍ ያስረዳናል። መፅሐፏ ስለ ጤፍ እና ተጓዳኝ ንጥረ ነገሮቹ ሰፊ እውቀት ከማስጨበጡም በተጨማሪ ሁላችንም ስለ ራሣችን ስለ ሀገራችን ስለ ታሪካችንም ማወቅ የሚገቡንን ጉዳዮች ሰብሰብ አድርጐ የያዘ ነው።\nደራሲዋ በቀለች ቶላ የጤፍን ሃያልነት እና ጠቀሜታን ብቻም አይደለም የፃፈችው። በጤፍ ጉዳይ ላይ ጐልተው የታዩ የሚታዩ ችግሮችንም ገልፃለች። እነዚህን ችግሮች በሰባት ክፍሎች ዘርዝራ ፅፋለች፡-\nአንደኛ፡- ዛሬም ቢሆን ጤፍ የሚታረሰው፣ በሚዘራው፣ የሚታጨደው እና የሚወቃው እጅግ አድካሚ በሆነ አሠራር ነው። ይህ የገበሬውን ቤተሰብ አባላት ድካምና እንግልት እጅግ ያበዘዋል። እንዲሁም የቤት እንስሣትን በእርሻ እና በውቅያ የሚያሰቃይ ሂደት አለው።\nሁለተኛ፡- ጤፍ በዋናነት ለእርሻ ይውላል። አብዛኛው የኢትዮጵያ ከተማ ነዋሪዎች ያለ ጤፍ ሌላው ሰብል እንጀራ የሚሆን አይመስላቸውም። እንጀራ ዱቄት ከጤፍ ሌላ በብዙ አማራጭ በብዙ መጠን ተመርቶ መቅረብ ነበረበት። የእንጀራ ምጣድ እና የእንጀራ ጋገራ ቴክኖሎጂ እራሱ ብዙ መሻሻል ይቀረዋል።\nሦስተኛ፡- የጤፍ ምርት እና ምርታማነት የሚፈለገውን ያህል አልተሻሻለም። እኛ ባለንበት ስንረግጥ ሌሎች ሀገራት ከእኛ በበለጠ ምረታማነትን አሻሽለው አምርተው ተጠቃሚ ሆነዋል።\nአራተኛ፡- ለጤፍ እርሻ፣ ለጤፍ ዘር በመስመር መዝሪያ ለማረሚያ የተሻሻለ የእጅ መሣሪያ ወይም ማሽን የለም። ለማጨዳ፣ ለመውቂያ፣ ለማበጠሪያ የተሻሻለ ነገር የለም። ያው ድሮ የነበረው ነው። በሌሎች አገራት ለጤፍ አመራረት እና ለጤፍ ምግብ አሠራር ብዙ እደ ጥበባት ሥራ ላይ ውለዋል። በእኛ ዘንድ አይታወቅም።\nአምስተኛ፡- ጤፍ በጣም ከፍተኛ ዋጋ የሚገኝበት የአለም ሰብል/ምግብ/ሆኗል። እኛ ወደ ገበያው ለመግባት ገና ብዙ ይቀረናል።\nስድስተኛ፡- ጤፍ ላይ ሰፊ ትምህርት አይሰጥም። ገበሬውን ያካተተ የጐሉ ጥናቶች አልተደረጉም።\nሰባተኛ፡- ጤፍን ለአገሪቱ ገፅታ ግንባታ በደንብ አልተጠቀምንበትም ትላለች በቀለች ቶላ\nበቀለች ቶሎ እነዚህን በጤፍ ላይ የጐሉ ችግሮችንም ለመቅረፍ ምን ይደረግ ብላ የመፍትሔ ሃሣቦችን ሠንዝራለች።\nከነዚህ መፍትሔዎች መካከል አድካሚ የእርሻ ስራን በአዲስ እና በተሻሻለ አሠራር መቀየር እንዳለበት ትጠቁማለች። ይህም አስተራረስን የሚያቃልል ቴክኖሎጂ፤ በመስመር መዝራትን የሚያፋጥን ማሽን፤ አረምን የሚያቀል ዘዴ፤ አጨዳን፣ ውቅያን፣ ብጠራን የሚያቃልሉ ቴክኖሎጂዎቸ፤ ጤፍን በበልግ ዝናብ በመስኖ አመቱን ሙሉ እና በስፋት መዝራትን ያካተተ ስራ በትጋት መስራት እንደሆነ ትጠቁማለች። በሌላ መልኩም የጤፍ ምርታችንን አሻሽለን በአለም ገበያ ተሣታፊ መሆን የሚያስችል ሥራ ተግቶ መጀመር እንደሚያስፈልግም ትገልፃለች፡ በውጭ ሀገራት የዳበሩ የጤፍ አመራረትን ለእኛ ሀገር በሚያመች መንገድ መጠቀም ሌላው አማራጭ መሆኑንም ትጠቁማለች። ከዚህ ሌላ ጤፍ የኢትዮጵያ ልዩ መለያ ስለሆነ በአለም አቀፍ መድረኮች በሰፊው ማስተዋወቅ እንደሚገባ ደራሲዋ በቀለቸ ቶላ አፅንኦት ሰጥታ ትገልፃለች።n\n“ኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በኋላ”\nታላቁ ደራሲ ዲፕሎማት እና አርበኛ ክቡር ዶ/ር ሀዲስ ዓለማየሁ የዛሬ 14 አመታት ግድም ዘለዓለማዊት ነፃና አንድ ኢትዮጵያ በሚል ርዕስ የፃፉትን ፅሁፍ ማቅረባችን ይታወሣል። በዚያ ፅሁፍ ውስጥ ኢትዮጵያ መንግስት ከመሰረተችበት ዘመን አንስቶ እስከ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ድረሰ ያሣለፈቻቸውን ውጣ ውረዶች ከሚጣፍጠው ብዕራቸው አንብበናል። ዛሬ ደግሞ የዚያው ፅሁፍ ቀጣይ የሆነው መጣጥፋቸው ኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ በሁዋላ ምን እንደገጠማት ያሳዩናል። ከአፄ ኃይለሥላሴ በኋላ ደርግ እና ኢሕአዴግ መጥተዋል። ደራሲ ሀዲስ እነዚህን ስርአቶች እንዴት ተመለከቷቸው? ምን ታዘቡ? ምን ተሰማቸው? ጽሁፉን ስናነብ ብዙ ጉዳዮችን እናገኛለን።\nዋሽንግተን ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የአለም አቀፍ ሕግ ያጠኑት ታላቁ ደራስያችን ሀዲስ ዓለማየሁ፤ ኢትዮጵያን በበርካታ ጉዳዮች አገልግለው ያለፉ የምን ግዜም ባለውለተኛ ናቸው። ተዝቆ በማያልቀው የዕውቀት የሥራ እና የእድሜ ተሞክሯቸው የታዘቡትን ኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ በሁዋላ ምን እንደሆነች እንዲህ ፅፈዋል።\nኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በኋላ\nወታደሩ የመንግሥቱን ሥልጣን ከያዘ ጀምሮ አሥራ ሰባት አመት ሙሉ በኢትዮጵያ የደረሰው ችግርና መከራ በረዥም ታሪክዋ ደርሶ የማያውቅ እጅግ መራራ ነው። በዚያ አስራ ሰባት አመት በኢትዮጵያዊያን መሀከል የተነሣው የእርስ በርስ ጦርነት የብዙ ኢትዮጵዊያን ሕይወትና ንብረት ያጠፋ ከመሆኑ ሌላ እጅግ ብዙ ኢትዮጵያዊያንን ወጣቶችን የእድሜ ልክ አካለ ስንኩላን አድርጐ አስቀርቷል። በብዙ ሚሊየን የሚቆጠሩ ኢትዮጵያዊያንን ከቤት ንብረታቸው አፈናቅሎ ጥግ ፍለጋ ወደ ባዕዳን ሀገሮች እንዲሰደዱ አድርጓል። የተረፉትን ኢትዮጵያዊያን በድህነት አዘቅት ውስጥ ጥሎ በጠቅላላው አገሪቱን ለረሃብና ለከፋ ችግር ምሳሌ ሆና የምትጠቀስ አድርጓታል። ይህ የርስ በርስ ጦርነት ከኢትዮጵያ ሕዝብ የሚያጠፋውን አጥፍቶ የተረፈውን ከዚህ በላይ በተመለከተው ጣእር ውስጥ የሚኖር ከመሆኑ አልፎ አሁን ከዚህ ሁሉ የባሰ ደግሞ ኢትዮጵያን ራሱዋን አንድነትዋና ህልውናዋ እንደተጠበቅ የሚኖር መሆን አለመሆኑን በሚያጠራጥር ደረጃ አድርሷታል።\nየአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ምሁራንና ወታደሩ የኢትዮጵያ ኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሮ ልማት አፋጥኖ ለማሣደግ ብዙ ሺ አመታት የሀገሪቱን ነፃነትና አንድነት ጠብቆ ያኖረውን የርስ በርስ ጦርነት ጀመረ። የዚያ የርስ በርስ ጦርነት ተፈላሚዎች ልዩ ልዩ እንደመሆናቸው ምክንያቶቹም ልዩ ልዩ ሆነው ይገኛሉ። ከነዚህ ምክንያቶቹ አንዱ፣ “ርእዮተ ዓለም” /አይዲዮሎጂ/ ሁለተኛው፣ “የስልጣን ሽሚያ” /የስልጣን ሽኩቻ/ ሦስተኛው፣ “የብሔሮች ጉዳይ” /ብሔሮች የራሳቸው እድል በራሳቸው የመወሰን መብት/ የሚሉት ናቸው።\nሀ. ርዕዮተ ዓለም\nየወታደር ደርግና ምሁራን አማካሪዎች ሥልጣን እንደያዙ የሚመሩበት “ርዕዮተ ዓለም” መጀመሪያ፡- “የኢትዮጵያ ሕብረሰባዊነት” ሁዋላ እሱን ትተው “ኮሚኒዝም ለሕዝብ መብትና እኩልነት የቆየ ርእዮት ዓለም ነው” እየተባለ ይሰበክለት የነበረ ከመሆኑም ሌላ መስኮብና ቻይናን ባጭር ጊዜ ከእርሻ አምራችነት ወደ ፋብሪካ አምራችነት ያራመደ ነው ይባል ስለነበር ከቅኝ ግዛት ነፃ ከወጡት ሀገሮችና እንዲሁም በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት ወደ ሁዋላ የቀሩት አገሮች መሪዎች የሚበዙት አገራቸውን አፋጥኖ ለማልማት የሚያስችላቸው ኮሚኒዝም መሆኑን አምነው መቀበላቸውን በማየት የኛ ምሁራንና የሱን ሃሣብ ደግፈው የቀድሞውን መንግሥት አውርደው ሥልጣን የያዙት ወታደሮች ኮሚኒዝም መመሪያቸው ያደረጉ በዚሁ ቀና መንፈስ ሊሆን ይችላል።\nነገር ግን እንኳንስ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎችና ወታደሮች፤ ከውጭ ሀገር ትምህርት ቤቶች ትምህርታቸውን እየጨረሱ ተመልሰው ለደርግ አማካሪዎች ከሆኑት የኢትዮጵያ ምሁራንም በጣም የሚበዙት ስለ ኮሚኒዝም መጽሐፍ ካነበቡትና በቃል ከሰሙት ኘሮፓጋንዳ በቀር በመስኮብና በቻይና ዘለግ ላለ ጊዜ ኖረው ሕዝቦቻቸውን የሚኖሩበትን ሁኔታ የተመለከቱ አልነበሩም። ስለዚህ ኮሚኒዝም ከመሃፍና ከቃል ኘሮፖጋንዳ አልፎ በገቢር ሲተረጐም ምን እንደሚያስከትል ሳያውቁ አገራቸውን በጨለማ መንገድ መርተው በከፋ ችግር ውስጥ መጣላቸው ብርቱ በደለኞች የሚያደርጋቸው ነው። ነገር ግን እነሱ ለሰሩት በደል አሥራ ሰባት አመት ሙሉ አይቀጡ ቅጣት የተቀጣ የኢትዮጵያ ሕዝብ ነው።\nበመሠረቱ ኮሚኒዝምም ሆነ ወይም ሌላ ርዕዮተ ዓለም ካንድ አገር ሕዝብ እምነት ባሕልና ልማት ደረጃ ጋር የማይስማማ በመሆኑ ሕዝቡ የማይቀበለው ቢሆንና በሀይል ቢጭኑበት አገርን ወደፊት በማራመድ ፈንታ ወደ ሁዋላ መጐተትን፤ በሀብት ፈንታ ድህነትን፤ በሰላም ፈነታ ሁከትን አስከትሎ መጨረሻ ወደ ታቀደው ግብ ሊያደርስ የማይችል መሆኑ ባለንበት ጊዜ እየታየ ነው።\nለ. የሥልጣን ሽሚያ\nወታደሩ ራሱን ደርግ ብሎ ሰይሞ ስልጣን እንደያዘ፣ ከምሁራኑ ተከፋፍለው ከሱ ጋር ለመስራት ሲስማሙ ሌሎች፣ ወታደሩ ስልጣኑን ለሠላማዊው ክፍል/ለነሱ/ አስረክቦ ወደ ጦር ሰፈሩ እንዲመለስ ጠየቁ። ነገር ግን ወታደሩ ሥልጣን የማይለቅ መሆኑን ስለታወቀና ምሁራኑንም በጥያቄያቸው ስለፀኑ፣ ይህ የሥልጣን ሽሚያ/ የስልጣን ሽኩቻ/ ባስነሣው የእርስ በርስ ጦርነት እጅግ የሚያሰቅቅ እልቂት ከደረሰ በሁዋላ፣ ወታደሩ አሸንፎ ስልጣኑን ሲያጠናክር፣ ምሁራኑ በሀገር ውስጥም፣ ወደ ውጭ ሀገርም ተበተኑ። ከዚያ፣ መጀመሪያ ደርጉን አስወግዶ የመንግሥቱን ሥልጣን ለመያዝ ከተነሱት ምሁራን መካከል ይብዛም ይነስ በቡድን በቡድን ተደራጅተው የእያንዳንዶቹ ቡድኖች አላማ፡- እነሱ እንደሚሉት ደርግን አስወግዶ ሥልጣን መያዝ ሲሆን፣ ሌሎች ቡድኖቸ አላማቸው “የብሔሮች ጉዳይ” የሚባለው መሆኑን ገለፁ።\nሐ. የብሔሮች ጉዳይ\n“ብሔረሰቦች የራሣቸውን እድል እስከ መገንጠል ድረስ በራሣቸው የመወሰን መብት” የሚለው' ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ከስልጣናቸው ከመውረዳቸው በፊት ጀምሮ፣ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች መካከል፣ “ዘዬ” ሆኖ ሲነገር ይሰማ የነበረ ነው። እንዲህ ያለው ለአንድነትና ለሠላም ጠንቅ የሆነ ሀሣብ፣ በነፃ መንግሥታት ሕገ-መንግሥት የማይገኝ በመሆኑ፣ መሠረቱ ሲጠየቅ፣ ተማሪዎቹ “ሌኒን ብለዋል” ከማለት በቀር ሌላ ማስረጃ አያቀርቡም። ነገር ግን፣ የብሔረሰቦች የራስን እድል እስከ ነፃነት ድረስ በራስ የመወሰን መብት የታወቀ መሠረቱ ሌላ ነው።\nከመጀመሪያውና ከሁለተኛው የአለም ጦርነት በሁዋላ፣ ድል አድራጊዎች መንግሥታት፣ ሁለቱን የአለም ማሕበሮች/ሊግ ኦፍ ኔሽንና የተባበሩት መንግሥታት ማሕበርን/ በየተራ አቋቁመው፣ ድል የተመቱትን መንግሥታት ቅኝ ግዛቶች፣ እኒያ በሁለት ማሕበሮች በሞግዚትነት እንዲጠየቁ አደረጉ። ማሕበሮቹ በፈንታቸው፣ ከአንዳንድ መንግሥታት ጋር ስምምነት እያደረጉ የሞግዚትነቱን ተግባር ለኒያ መንግሥታት ሲያስተላልፉ፣ በስምምነቱ ውስጥ ሞግዚት፣ አስተዳዳሪዎች፣ በሞግዚት ለሚያስተዳድሯቸው ብሔረሰቦች ሊያደርጉ የሚገባቸው ተዘርዝረዋል። በዚያ ዝርዝር ውስጥ፣ ከተመለከቱት ግዴታዎች አንዱ፣ ያለማምዱዋቸውና፣ ከዚያ በሁዋላ፣ ብሔረሰቦች በራሣቸው ምርጫ፣ ሙሉ ነፃነታቸውን እንዲያገኙ ሲጠየቁ እንዲሰጡዋቸው አስተዳዳሪዎች ግዴታ ገብተዋል።\nስለዚህ፣ “ብሔረሰቦች የራሣቸውን እድል በራሣቸው ለመወሰን መብት አላቸው” የሚባለው፣ መሠረቱ በዚህ እንደተመለከተው፣ ቅኝ ግዛት ለነበሩት ነው እንጂ፣ ለነፃ መንግሥታት ክፍለ አገሮች አይደለም። እንዲውም፣ የተባበሩት መንግሥታት ማሕበር ቻርተር፣ አንቀፅ 78፣ የሞግዚት አስተዳዳሪዎች በሞግዚትነት ለሚያስተዳድሯቸው ብሔረሰቦች ሊያደርጉ የሚገባቸውን ከዚህ በላይ እንደተመለከተው በዝርዝር ካስታወቀ በሁዋላ፣ “ይህ ከዚህ በላይ ስለ ቅኝ ግዛቶች የተባለው፣ የተባበሩት መንግሥታት ማሕበር አባሎች ለሆኑ ነፃ መንግሥታት አገሮች አይሆንም” ይላል። ስለዚህ፣ “የነፃ መንግሥታት ክፍል የሆኑ ብሔረሰቦች የራሣቸውን እድል እስከ መገንጠል ድረስ በራሣቸው የመወሰን መብት አላቸው” የሚባለው፣ ሕጋዊ መሠረቱም፣ ተቀዳሚም የሌለው በመሆኑ፣ ተቀባይነት ሊኖረው የሚገባ አይደለም። እንዲሁም ከጥቅሙ እና ጉዳቱ ወገን ሲመለከቱት ኢትዮጵያንም ብሔረሰቦችንም ከመጉዳት በቀር፣ ማናቸውንም ስለማይጠቅም፣ በምንም መንገድ የሚቀበሉት አይደለም።\nየብሔረሰቦች መገንጠል የሚያስከትለው\nከሁሉ በፊት በኢትዮጵያ የሚኖሩት ብሔረሰቦች ተለያይተው የራሣቸውን ነፃ መንግሥታት የሚያቋቁሙ ከሆኑ፣ በኢትዮጵያ ፈንታ፣ የኒያ ብሔረሰቦች ብዙ ትናንሽ መንግሥታቶች ይኖራሉ እንጂ “ኢትዮጵያ አትኖርም” ማለት ነው። በልዩ ልዩ ጊዜ ከየአቅጣጫው፣ መጀመሪያ በአንድነት ገብተው፣ በሁዋላ ከሀገሪቱ ነዋሪዎች ጋር ባለቤቶች ሆነው የኖሩት ብሔረሰቦች፣ በኢትዮጵያ ፈንታ ትናንሽ ነፃ መንግሥታቶቻቸውን ሲያቋቁሙ፣ እሱዋ መጐዳት ብቻ ሣይሆን ጭራሹኑ ትጠፋለች ማለት ነው። ግን እነሱም አይጠቀሙም። እኒያ ሃይላቸውን በማስተባበር በክፉ ጊዜ ከብርቱ ጠላቶች ጋር እየተጋደሉ የኢትዮጵያን ነፃነትና አንድነት አስከብረው፣ ለራሣቸው ብቻ ሣይሆን፣ ለጥቁር ህዝብ ሁሉ መኩሪያ እንድትሆን አድርገው ያኖሩ ብሔረሰቦች፣ ዛሬ ያ ክፉ ቀን አልፎ ደህና ቀን በወጣበት ጊዜ፣ እሱዋ እንድትጠፋ ማድረጉ፣ እነሱንም የሚጐዳ እንጂ የሚጠቅም አይደለም።\nየኢትዮጵያ ብሔረሰቦች አብረው እስከኖሩ ድረስ ሀብታቸውንና ኃይላቸውን እያስተባበሩ የውጭን ጠላት አሸንፈው በነፃነት እንዲኖሩ እንዲሁም፣ የሀብትና የእውቀት ሀይላቸውን በማስተባበር አገራቸውን የጋራ አልምተው፣ ድህነትን እና ሁዋላ ቀርነትን ለማሸነፍና የምቾት ኑሮ ለመኖር ይችላሉ። የየራሣቸውን ትናንሽ ነፃ መንግሥታት ያቋቋሙ እንደሆነ ግን፣ ሁሉም የተፈጥሮ ሀብት የታደሉ ባለመሆናቸው፣ ድህነትንና ሁዋላ ቀርነትን ለየብቻ ታግለው አሸንፈው፣ በኢኮኖሚ እና በማህበራዊ ኑሮ በኩል የሚገጥማቸውን ችግር ለመወጣት አይችሉም። ከዚህ ሌላ፣ ምናልባትም ከዚህ የከፋ ደግሞ፣ ልዩ ልዩ ጐረቤት ብሔረሰቦች ነፃ መንግሥታቸውን ሲያቋቁሙ የሚገጥማቸውን ችግር፣ የወሰን፣ በየውስጣቸው የሚኖሩ ትናንሽ ጐሣዎች፣ የወንዝ፣ ውሃ እና ሌሎች የሚያገናኙዋቸው ነገሮች የሚያስከትሉት መዘዝ ነው። በተለይ የወሰን ጉዳይ በጐረቤት ሀገሮች መካከል የሚያስነሣው ጥል ወደ ጦርነት መርቶ የሚያስተላልቅና መጨረሻው ምን እንደሚሆን፣ አስቀድሞ መገመት የማይቻል፣ በጣም የሚያስፈራ ነው።\nየአውሮፓ ቅኝ ገዥዎች ለቀው፣ የአፍሪካ ሀገሮች ነፃነታቸውን እንዳገኙ፣ የአፍሪካ መንግሥታት ያንድነት ድርጅት ሲያቋቁሙ፣ ምንም እንኳ የአውሮፖ ቅኝ ገዥ አፍሪካን ሲከፋፍሉ፣ ክፍያው የጐሣን መስመር የተከተለ ባይሆን፣ “ቅኝ ገዥዎች የተካለሉት የጐረቤት ሀገሮች ወሰን የፀና ይሆናል” የሚል መግለጫ በቻርተራቸው አግብተው የተፈራረሙ፣ የወሰን ጥል የሚያስከትለውን መዘዝ በመፍራት ነው። በሱማሌ እና በኢትዮጵያ መሀከል በወሰን ምክንያት በየጊዜው፣ የመጨረሻው ደርግ ሥልጣን እንደያዘ የተነሱት ብዙ ጦርነቶች፣ ከሁለቱም ወገን የብዙ ሰው ሕይወትና ብዙ ሃብት ከጠፋ በሁዋላ፣ ጦርነቶችን ያስነሣው የወሰን ችግር አሁንም ፍፃሜ ሣያገኝ እንደተንጠለጠለ ሆኖ፣ አንዱ ወይም ሌላው ወገን የተመቸ አጋጣሚ አግኝቶ እስኪያነሣ የሚጠብቅ ነው። ስለዚህ፣ በወሰን ምክንያት፣ በጐረቤት መንግሥታት፣ በተለይ አዲስ በሚቋቋሙ ትንንሽ መንግሥታት መሀከል የሚነሣ ጦርነት፣ ለኢኮኖሚና ለማህበራዊ ኑሮ ማሻሻል ሊውል የሚገባውን ሀብት እየበላ፣ ከሁለቱ የሚዋጉ ወገኖች ሕዝቦች የሚጨርሰውን ከጨረሰ በሁዋላ፣ የተረፉትን በድህነት አዘቅት ውስጥ የሚጥል በመሆኑ፣ በጠቅላላ ችግሩ ሊወጡት የማይቻል፣ “ሲጠጉ ገደል” ነው።\nዛሬ፣ በሀብት፣ በሀይልና በስልጣኔ ለየራሣቸው ገናና ታሪክ ያላቸው ታላላቅ መንግሥታት በሊቃውንታቸው አስጠንተው፣ ለየብቻ ከመኖር፣ ባንድነት መኖር የሚጠቅም መሆኑን በማመን፣ አንድ ለመሆን በሚሠሩበት ጊዜ፣ አንድ አገር አፍርሶ ብዙ ትናንሽ የጐሣ መንግሥታት ለመፍጠር ማሠብ፣ እኒያን ትናንሽ መንግሥታት ውስጥ የሚኖሩ ሕዝቦች የሚጐዳ እንጂ የሚጠቅም አለመሆኑን፣ አሁን እዚህ እንደተመለከተው፣ የአለም የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ኑሮ ጠበብት ያረጋገጡት ነው። ባገራችን፣ በብዙ “ስም” ለተሰየሙት ቡድኖች ግን፣ ለጊዜው የታያቸው፣ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ተለያይተው የየራሣቸው ትናንሽ ነፃ መንግሥታት ቢያቋቁሙ፣ በእያንዳንዱ ትናንሽ ነፃ መንግሥታት ውስጥ በሚኖረው ሕዝብ ላይ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ኑሮ ችግር ሣይሆን፣ ለነሱ ለጊዜው የታያቸው፣ የነፃነትን ስም ማግኘትና፣ በዚያ ስም የስልጣን ባለቤት መሆኑ፣ ነው። የብሔረሰቦችን የኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሮ ከማሻሻሉ ወገን ሲታይ ግን፣ ምን ግዜም ቢሆን፣ ለየብቻ ተነጣጥሎ ከመስራት፣ ሀብትን፣ እውቀትንና ሌላ ሀይልን ሁሉ ባንድነት አስተባብሮ መስራቱ የበለጠ የሚጠቅም መሆኑ የታወቀ ነው።\nበብዙ “ስም” የተሰየሙትን ቡድኖች፣ የኢትዮጵያ አንድነት ፈርሶ በሱ ፈንታ ልዩ ልዩ ብሔረሰቦች የየራሣቸውን ነፃ መንግሥታት እንዲያቋቁሙ ከሚፈለግባቸው ምክንያቶች አንዱ ለየብሔረሰቡ የነፃነትን የክብር ስም መስጠቱ፤ ሁለተኛው እነሱ እንደሚሉት ከብሔረሰቦች መሀከል ያማራው ክፍል ሌሎችን ጨቁኖ መኖሩ ናቸው። ነገር ግን፣ ነፃነት፣ ለኢትዮጵያ ብሔረሰቦች፣ ዛሬ እነዚህ ቡድኖች አግኝተው የሚሰጡት፣ አዲስ ሣይሆን፣ ባለፈው ረጅም ታሪካቸው ከጠላት ጋር እየታገሉ ይዘውት የኖሩት ነው። እርግጥ፣ አገሪቱ አንድነትዋንና ነፃነትዋን ለመጠበቅ በነበረባት ያላቋረጠ ትግል ምክንያት፣ ይህ ረዥም የነፃነት ሕይወት፣ አንድ ብሔረሰብ ከሌላው ሳይለይ፣ አማራው፣ ትግሬው፣ ኦሮሞውና ሌሎችም ሁሌ፣ የድህነትና የኃላቀርነት ኑሮ እየኖሩ ያሣለፉት ነው።\nበጤና ጥበቃ፣ በትምህርት፣ በመገናኛ፣ ወይም በሌላ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት አማራው ከሌሎች ብሔረሰቦች የተሻለ፣ ወይም ሌሎች ብሔረሰቦች፣ ከአማራው የከፋ አገልግሎት አግኝተው አያውቁም። ስለዚህ በብዙ “ስም” የተሠየሙት ቡድኖች የሚሠጡዋቸው ምክንያቶች እውነት ካለመሆናቸው ሌላ፣ የብሔረሰቦች ነፃ መንግሥታት አቋቁሞ ኢትዮጵያን ለማጥፋት የሚበቁ አይደሉም። ከብሔረሰቦች መካከል አንዱ ያየለ፣ ሌላው የበደለ አይደሉም እንጂ፣ መስለው ቢታዩ እንኳ፣ የሁሉም መብት በትክክል የሚጠበቅበትን መንገድ መሻት ነው እንጂ፣ ከነዚህ ብሔረሰቦች፣ ብዙዎችን በአንድነት እየተቀበለች አስተናግዳ፣ ሁዋላም ባለቤት አድርጋ የኖረችና፣ ብሔረሰቦችንም በፈንታቸው ኃይላቸውን አስተባብረው ከውጭ ጠላት ጋር እየታገሉ በነፃነት ያኖሩዋትን ታሪካዊ አገራቸውን አሁን ለማጥፋት መነሣት፣ ለዚህ አድራጐት ባለቤት በሆኑት ክፍሎች ላይ፣ በተከታታይ ትውልዶች የሚያስፈርድባቸው፣ እነሱም ሁዋላ የሚያስፀጽታቸው ይሆናል።\nደግሞ ከዚህ ሌላ ሊረሳ የማይገባው አቢይ ነገር፣ ከምስራቅና ከሰሜን ምስራቅ በየጊዜው ወደ ኢትዮጵያ የገቡት ሴማውያንም፣ ሁዋላ ከደቡብ ከገቡት ካማውያንም፣ መጀመሪያ ሲገቡ አገሪቱን ባዶዋን ያገኙዋት መሆናቸው፣ እስከዚያ ድረስ ኢትዮጵያን “ኢትዮጵያ” አስኝተው ያኖሩዋት የካም ነገዶች በየቦታው የነበሩባት መሆናቸው ነው። እነዚህ ከምስራቅና ከሰሜን ምስራቅ፣ እንዲሁም ከደቡብ የገቡት፣ መጀመሪያ በእንግድነት፣ ኃላ ባገሪቱ ከነበሩተ ነዋሪዎች ጋር ተዋልደውና ተዛምደው፣ ባለቤት ሆነው ነው አብረው የኖሩ። ታዲያ፣ የሚያስገርመው ደግሞ፣ ዛሬ ኢትዮጵያን አጥፍተው የየራሣቸውን ነፃ መንግሥታት መፍጠር ከሚፈልጉት የሚበዙት፣ እኒህ መጀመሪያ በእንግድነት ገብተው፣ ሁዋላ ባለቤት የሆኑት ክፍሎች ናቸው።\nከዚሀ በላይ ከ1-6 ቁጥሮች የተዘረዘሩትን ለማጠቃለልና ወደፊትም ሊደረግ የሚገባውን ለመጠቆም ያክል፣ ከዚህ የሚከተለውን ባጭሩ ተመልክተዋል።\nኢትዮጵያ ጥንታዊትና በየጊዜው ከየአቅጣጫው የመጡትን ልዩ ልዩ ነገዶች እየተቀበለች፣ በውስጥዋ ከነበሩት ብሔረሰቦች ጋር እየተዋለዱና እየተዛመዱ፣ ባሉበት ሆነው እንዲኖሩ ያደረገች እንጂ ከመቶ አመት ወዲህ የተፈጠረችና፣ የሌሎችን አገር ወርራ ቅኝ ግዛት ያደረገች አየደለችም። በውስጥዋ የሚኖሩት ብሔረሰቦችም/አማራው፣ ትግሬው፣ ኦሮሞው፣ወዘተ/ ተባብረው ነፃነታቸውንና አንድነታቸውን ለመጠበቅ ከውጪ ጠላት ጋር እየታገሉ ሁሉም በድህነት፣ ወይም አንዱ ገዥ ሌላው ተገዥ ሆኖ አያውቅም። ከኢትዮጵያ ብሔረሰቦች መሀከል አማራው ገዥና ጨቁዋኝ፣ ሌሎች ተገዥዎችና ተጨቁዋኞች ሆነው የኖሩ አስመስለው የሚያወሩ፣ በኢትዮጵያዊያን መሀከል ስምምነቱ ጠፍቶ ወደ መለያየት እንዲደርሱ የሚፈልጉ ጠላቶችዋና፣ ይህን የተንኮል ወሬ፣ አምነውም ይሁን ሣያምኑ ተቀብለው፣ ለየብሔረሰቡ ነፃ መንግሥታት ገዥዎች ለመሆንና የሥልጣን መወጣጫ፣ መሣሪያ ማድረግ የሚፈልጉ የልዩ ልዩ “ቡድን” መሪዎች ናቸው።\nየኢትዮጵያ ብሔረሰቦች፣ ከዚህ በላይ በቁጥር 6 እንደተመለከተው፣ በወሰንና በሌሎች የጋራቸው በሆኑ ጉዳዮች በየጊዜው በሚነሣ የርስ በርስ ጦርነት ምክንያት የብዙ ሰው ሕይወትና ብዙ ሃብት በማጥፋት ፈንታ ሠላም አግኝተው፣ በተናጠል ማድረግ የማይቻለውን፣ የሀብትና የዕውቀት ኃይላቸውን በማስተባበር፣ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ኑሯቸውን አልምተው፣ ከቤተሰብ ማሕበር ወደ መንደር ማሕበር፣ ከመንደር ማሕበር አልፎ ወደ አለማቀፋዊ ማሕበር በመሻገር ላይ መሆኑ ይታያል። ታዲያ በዚህ ጊዜ፣ ብሔራዊ ማሕበርን አፍርሶ ወደ መንደር ማሕበር ለመመለስ ማሰብ የታሪክን ጉዞ ወደ ኃላ ለመመለስ እንደማሰብ የሚቆጠር ይሆናል።\nስለዚህ፣ የኢትዮጵያ አንድነትና የብሔረሰቦችዋን ተገቢ ጥያቄ ለማስማማት፣ የመንግሥቱን ሥልጣን በሁለት ከፍሎ፣ አንደኛው የመካከለኛው መንግሥት ሥልጣን፣ በጠቅላላው፣ የኢትዮጵያ ነፃነትና አንድነት የሚጠበቅበትን፣ ብሔረሰቦች፣ በፖለቲካ፣ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ፣ እርስ በርሣቸው የሚገናኙበትና፣ እንዲሁም ኢትዮጵያ በፖለቲካ፣ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ፣ ከውጭው አለም ጋር የምትገናኝበትን ሁኔታ የሚመለከት ይሆናል። የብሔረሰቦች ሥልጣን፣ በየክልላቸው ውስጥ፣ የፖለቲካን የኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሯቸውን ማስተዳደርና፣ ከዚያ ማስፈፀሚያ፣ ከክልላቸው ውስጥ ግብር መሠብሰብን፣ እንዲሁም ከፈለጉ፣ በየክልላቸው ውስጥ ቋንቋቸውን፣ ባሕላቸውንና ሌላ የግል መለያቸው የሆነውን ሁሌ የመጠበቅና የማዳበር መብት ይመለከታል። የማዕከላዊውን መንግሥትና የብሔረሰቦችን ሥልጣን አከፋፈል ለመጠቆም ያክል እዚህ የተመለከተው፣ ብሔረሰቦች ሁሉ ተካፋይ የሚሆኑበት የማዕከላዊው መንግሥት ምክር ቤት በዝርዝር በሚያወጧቸው ሕጐች የሚወሰን ይሆናል።\nየመንግሥቱ ሥልጣን በሁለት የተከፈለ መሆኑ፣ የሕዝቡን መብት የሚጠብቅና በሕግ የተወሰነ ይሁን እንጂ፣ እንዲሁ በቆየ ልማድ፣ ለኢትዮጵያ አዲስ አይደለም። እስከ አፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ድረስ፣ ብሔረሰቦች በየክልላቸው በኩል፣ የዘር መስመራቸውን ተከትለው በሚወራረሱ ገዥዎችና እነሱ በሚሾሙዋቸው መኳንንት ነበር የሚተዳደሩት። ከማዕከላዊው መንግሥት ጋር የነበራቸው ግኑኙነት፣ በገዥዎቻቸው በኩል ነበር። ያሁኑ አካፋፈል ከጥንቱ የሚለየው የማዕከላዊው መንግሥትና የብሔረሰቦች መብትም፣ ግዴታም ተዘርዝሮ በሕግ የሚወሰን መሆኑ ነው። ይህ አይነት የሥልጣን አከፋፈል፣ በዘመናዊ አነጋገር፣ የፌዴሬሽን ሥርአት የሚባለው ነው። ፌዴሬሽን ሥርአት፣ የኢትዮጵያ አንድነት እንደተጠበቀ ሆኖ፣ ለብሔረሰቦች የኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሮ ልማትንም ሰላምንም የሚያመጣ በመሆኑ ለሁለቱም ወገኖች የሚበጅ ነው።n\n“ዘለዓለማዊት ነፃና አንድ ኢትዮጵያ”\nይህ ፅሁፍ የታላቁ ደራሲ፤ አርበኛ እና ዲኘሎማት፤ የክቡር ዶክተር ሀዲስ አለማየሁ ነው። ፅሁፉን ያዘጋጁት በእድሜያቸው የመጨረሻው ዘመን አካባቢ ነው። ስለዚህ እኔ በበኩሌ እንደ ኑዛዜ የማየው ፅሁፍ ነው። ምክንያቱም በፅሁፋቸው ውስጥ ምሬት አለ፤ ታሪክ አለ፤ ሀሣብ አለ፤ ርዕይ አለ፤ አደራ አለ። የፅሁፉ ዋነኛው ጉዳይ ኢትዮጵያ ነች። የኢትዮጵያን ውጣ ውረድ ያወጉናል። ባለማወቅም ሆነ በማወቅ የሰራነው ጥፋት ኢትዮጵያን እንዴት እንደጐዳት ሀዲስ አለማየሁ በውብ ብዕራቸው ያወጉናል።\nይህን ፅሁፍ ደራሲ ሀዲስ አለማየሁ ራሣቸው ናቸው የሰጡኝ። ጊዜው 1994 ዓ.ም ነው። ፅሁፉ 15 ገፆች ያሉት በድሮ ታይኘ የተፃፈ ነው። የሰጡኝም ጠይቄያቸው ነው። ጥያቄዬን ያቀረብኩት በወቅቱ እናዘጋጀው ለነበረው አዲስ ዜና ጋዜጣ ላይ የሚወጣ መጣጥፍ ካላቸው እንዲሰጡኝ ነበር። የድርጅታችሁን ሚዛን የሚደፋ ከሆነ ይህን ፅሁፍ ተጠቀሙበት ብለው ሰጡኝ። እቢሮዬ መጥቼ ሣነበው የታላቁ ደራሲ ሀዲስ አለማየሁ የተጠራቀመ እውቀት፤ ትዝብት፤ ቁጭት፤ ምሬት ወዘተ አለበት። አፃፃፉም ውብ ነው።\nይህ ፅሁፍ ዛሬ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ ይገኛል። ሀዲስ ይህችን አለም በሞት ከተለዩ በኃላ የፅሁፍ ቅርሶቻቸው ለዩኒቨርሲቲው ሲሰጥ አብሮ የተሰጠ ነው። እናም የሟችን ድርሣን ይዞ መቀመጥ ሀጥያት ነው ብዬ እነሆ ዛሬም ከሀዲስ አለማየሁ ጥልቅ ብዕር ጋር አብራችሁ እንድትቆዩ እጋብዛችኋለው። ኑዛዜው ከእጄ ላይ እንዲወጣልኝ እነሆ እላችኋለው፡-\n1.ዘለዓለማዊት ነፃና አንድ ኢትዮጵያ\nኢትዮጵያ ጥንታዊት ናት። ኢትዮጵያ፤ ጠላቶችዋና የነሱን ስብከት ተቀብለው ለጊዜያዊና ለግላዊ ጥቅም መሣሪያ ለማድረግ የሚፈልጉ አንዳንድ ሰዎች እንደሚሉት፤ ከመቶ አመት ወዲህ የተፈጠረች አይደለችም። ኢትዮጵያ፤ ከብዙ ሺህ አመታት ጀምራ፤ ስመ ጥር ከነበሩት ቀደምት ሀገሮች መካከል አንድዋ ናት።\nይሕም፣ በጥንታዊያን አክሱም ነገስታት ጊዜ፣ እዚያው አክሱም ላይ ተሰርተው ዛሬ ካሉት ሀውልቶች፣ በዚያው ግዜ የአክሱሞች የወደብ ከተማ በነበረችው በአዲሷ በየሀ፣ በሀውልቱና በሌሎች የታሪክ ቦታዎች ከተገኙት ቅርሶች የሚታይ ነው። እንዲሁም በኢትዮጵያ ነገስታት ዜና መዋዕልና በአድባራቱም፣ በገዳማቱም መዛግብት ብቻ ሣይሆን፣ በኦሪት መፃሕፍትና፣ ከክርስቶስ ልደት በፊት፣ አንድ ሺህ አመታት አካባቢ በነበሩት የጥንታዊት ግሪክ የታሪክ፣ የቅኔ ደራሲያን ተመዝግቦ የሚገኝ ነው። ከዚህም ሌላ፣ ኢትዮጵያ፣ የራሳቸውን ፊደል ቀርፀው፣ በራሣቸው ቋንቋ በየጊዜው የሆነውን እና የተደረገውን ለተከታታይ ትውልድ በፅሁፍ እንዲተላለፍ ለማድረግ ከቻሉት ጥቂት ጥንታዊያን አገሮች አንድዋ መሆንዋ በየጊዜው በስልጣኔ ቀደምት ከነበሩት አገሮቸ መሀከል አንድዋ እንጂ አሁን ከመቶ አመት ወዲህ የተፈጠረች ላለመሆንዋ ምስክር ነው። እነዲያውም በግሪኮች የሥልጣኔ ጊዜ፤ ኢትዮጵያ፣ እጅግ ስመ ጥር የነበረች ከመሆንዋ የተነሣ፣ በአፍሪካ፣ ከግብፅ በላይ ላለውና ከዚያም አልፎ እስከ ሕንድ ድረስ ላለው ጥቁር ሕዝብ ሁሌ መጠሪያ የነበረች አገር ናት።\n2. ኢትዮጵያ የቅኝ አገሮች ገዢ አይደለችም\nኢትዮጵያ፣ ልዩ ልዩ ጐሣ፣ ልዩ ልዩ ዘር፣ ልዩ ልዩ ቋንቋ፣ ልዩ ልዩ እምነትና ባሕል ያላቸው ብሔረሰቦች ሕዝቦች የሚኖሩባት ሀገር ናት። ብሔረሰቦች፣ ከምስራቅና ከሰሜን ምስራቅ፣ በየጊዜው የገቡት ሴማውያንና እንዲሁም ከደቡብ የገቡት ካማውያን፣ ቀድመው በአገሪቱ ውስጥ በየክፍሉ ይኖሩ ከነበሩት ካማውያን ጋር እየተዋለዱና እየተዛመዱ የሚኖሩ ናቸው። ስለዚህ ኢትዮጵያ፣ መጀመሪያ ልዩ ልዩ ሕዝቦች ከየአቅጣጫው ሲመጡ በእንግድነት ተቀብላ፣ ኃላ ባለቤት አድርጋ የኖረች አገር ናት እንጂ፣ ጠላቶችዋ እንደሚያወሩትና፣ በዚያ ወሬ ለመነገድ የሚፈልጉ ሰዎች እንደሚለት፣ የቅኝ አገሮች ገዥ አይደለችም። እርግጥ፣ በቱርኮችና በአረቦች እርዳታ በተደረገው የግራኝ ወረራ ጊዜ፣ አፄ ልብነድንግል እና ልጃቸው አፄ ገላውዲዮስ ከሞቱ በኃላ፣ ማዕከላዊ መንግሥት እየተዳከመ በመሔዱ፣ አገሪቱ ተከፋፍላ፣ በየክፍሉ ባለቤቶች ወይም መሣፍንት ስትገዛ ቆይታ ነበር። ከዚያ፣ መጀመሪያ አፄ ቴዎድሮስ፣ ቀጥለው አፄ ዮሐንስ፣ ከዚያም አፄ ምኒልክ ከኒያ የተለያዩ ክፍሎች፣ የፈቀዱትን በሰላም፣ ያልፈቀዱትን በጦርነት እንገደና እንደ ጥንቱ አንድ እንዲሆኑ አድርገዋል። ታዲያ ይህ በምንም መንገድ “የቅኝ አገር ገዢ” የሚያሰኝ አይደለም።\n3. ኢትዮጵያ የነፃነት አምባ\nከዚህ በላይ የተመለከቱት ብሔረሰቦች እስከ አፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ድረስ፣ በየክፍላቸው እንደየባሕላቸው፣ በንጉሶች፣ በአሚሮች፣ በሱልጣኖች ወዘተ እየተዳደሩና ሁሉም ባጠቃላይ፣ በማእከላዊ መንግሥት መሪ፣ “ንጉሰ ነገሥት” ወይም የነገሥታት ንጉሥ፤ እየተባለ ስያሜ የነበረውም በዚህም ምክንያት ነበር። የውጭ ጠላት ኢትዮጵያን ለማጥቃት በመጣ ጊዜ፣ ንጉሠ ነገስቱ የክተት አዋጅ ሲያውጁ እኒያ የየክፍሉ ነገሥታት/ንጉሥ፣ አሚር፣ ሱልጣን፣ ወዘተ… ጦራቸውን እያስከተቱ በንጉሠ ነገስቱ አስተባባሪነትና መሪነት ጠላትን ድል እየመቱ ከሙሉ አፍሪካ የኢትዮጵያ ነፃነት ብቻ ታፍሮና ተከብሮ እንዲኖር አድርገዋል። እነዚያ ልዩ ልዩ ብሔረሰቦች በማዕከላዊው መንግሥት መሪ በንጉሠ ነገሥቱ አስተባባሪነት ኃይላቸውን በአንድነት አስተባብረው የጋራ ጠላታቸውን ድል እየመቱ ባይመልሱ ኖሮ፣ በየጐሣቸው ተከፋፍለው ይኖሩ የነበሩትን ሌሎች የአፍሪካ ሕዝቦች አውሮፓውያን ቅኝ ግዛት እንዳደረጓቸው ሁሉ እነሱንም ነጻነታቸውን ገፍፈው ቅኝ ግዛት /ኮሎኒ/ ማድረጋቸው አይቀርም ነበር።\nየአውሮፓ መንግሥት ከኢትዮጵያ በቀር አፍሪካን በሙሉ ተከፋፍለው፣ ሕዝቡን የእነሱ ተገዥ ባደረጉበት ጊዜ፣ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ኃይላቸውን በማስተባበር ለረጅም ጊዜ አስከብረውት የኖረው ነፃነት፣ ለራሣቸው ብቻ ሣይሆን፣ በጠቅላላው ለአፍሪካ ሕዝብ እና ከዚያም አልፎ፣ ለጥቁር ዘር ሁሉ መኩሪያ እንደነበር፣ ፋሽስት ኢትዮጵያን በወረረች ጊዜ፣ የአፍሪካ መሪዎች ለምሣሌ የጋናው ክዋሜ ንክሩማህ እንዲሁም ጆርጅ ኮድሞር፣ የኬኒያው ጆሞ ኬኒያታና ሌሎችም፣ በለንደን ተሰባስበው በጊዜው ለነበረው የአለም ማሕበር ጩኸታቸውን እና ተቃውሞአቸውን ሲያሰሙ በአሜሪካ እና በካሪቢያን አገሮች የሚኖሩት ጥቁሮች በገንዘብና በሰው ኢትዮጵያን የሚረዱበት ማሕበር አቋቁመው ነበር። ስለዚህ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች፣ በሕዝቦች ላይ የባርነት ቀንበር ለመጫን የመጡትን ወራሪዎች፣ ክንዳቸውን አስተባብረው እየመቱ ለረጅም ጊዜ ጠብቀው ያቆዩትን ነፃነት፣ ከራሣቸው አልፎ፣ በተለይ ለአፍሪካ ሕዝቦችና በጠቅላላው ለጥቁር ሕዝብ ሁሉ ተስፋና መኩሪያ መሆኑ የታወቀ ነበር። የተባበሩት መንግሥታት ማሕበር ለአፍሪካ አህጉር የኢኮኖሚክ ኮሚሽን ለማቋቋም ሲወስን፣ ዋና መስሪያ ቤቱ አዲስ አበባ እንዲሆን መወሰኑ ኢትዮጵያ፣ የአፍሪካ የነፃነት ምልክት፣ የአፍሪካ የነጻነት ፋና ሣይጠፋባት የኖረች አገር መሆንዋን በመመልከት ለዚያ ክብር ያደረጉት መሆናቸውን በተባበሩት መንግሥታት ማሕበርና በአፍሪካ የአንድነት ድርጅት ስብሰባ ተካፋይ የነበሩ የኢትዮጵያ መላክተኞች ይናገራሉ። ይህም ለኢትዮጵያ የተሰጠ ክብር የብሔሮቿ የረዥም ጊዜ የሕብረት ትግል ያስገኘው ነው።\nእስከ አፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ-መንግሥት ድረስ፣ ኢትዮጵያ በነፃነትዋ እና በአንድነትዋ ላይ ከቅርብ ጐረቤትና ከሩቅ ጠላት በቀጥታም ከውስጥ የተገዙ ቅጥረኞች በማስነሣትም ይሰነዘርባት የነበረውን ጥቃት ለመቋቋም በነበራት ያላቋረጠ ትግል ምክንያት በፖለቲካም ሆነ፣ በኢኮኖሚ እና ማሕበራዊ ልማት ወደፊት ሣትራመድ መቆየትዋ የማይካድ እውነት ነው። ለዚህ አይነተኛው ምክንያት ሠላም ማጣት ነው። በየጐሣቸው ተለያይተው ይኖሩ የነበሩትን ሌሎች የአፍሪካ ሕዝቦች በቀላሉ ቅኝ ግዛቶቻቸው ያደረጉ የአውሮፓ መንግሥታት፣ የብሔረሰቦቿን የተባበረ ኃይል በጦርነት አሸንፎ ኢትዮጵያን ቅኝ ግዛት ማድረግ የማይቻል መሆኑን ስለ ተረዱና መቀናናትም በመሐከላቸው ስለነበር የውስጥ ብጥብጥ በመፍጠር ስትደክም እና ስትወድቅ ለመከፋፈል ይዶለትባት ነበር። ለዚህ እንግሊዝ፣ ፈረንሣይና ጣሊያን፣ እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በ1906 ዓ.ም ለንደን ላይ፣ ኢትዮጵያን በካርታ ተከፋፍለው የተፈራረሙት ውል አንድ ምሣሌ ነው። ይህ ስምምነት፣ የኢትዮጵያ መንግሥት በውስጥ ጦርነት የወደቀ እንደሆነ፣ በኤርትራ እና በሱማሌ አጠገብ ያሉ አገሮች ለኢጣሊያ እንዲሆኑ፣ ከጅቡቲ እስከ አዲስ አበባ ባለው የባቡር መንገድ አጠገብና ከባቡሩ መንገድ ምዕራብ ያሉት አገሮች ለፈረንሣይ እንዲሆኑ፣ በጌምድር፣ አባይ ያሉበት ጐጃምና ሌሎች የምዕራብ ኢትዮጵያ ክፍሎች ለእንግሊዝ እንዲሆኑ፣ በዚያ ላይ ኢጣሊያ፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ከኤርትራ እስከ ሱማሌ የባቡር መስመር ለመዘርጋት መብት እንዲኖራትና ባቡሩ በሚያልፍበት አካባቢ ያለው መሬት የስዋ እንዲሆን ነበር።\nእኒያ ሦስት መንግሥታቶች፣ እንዲያ ያለ ስምምነት ከተፈራረሙ በኃላ፣ የኢትዮጵያን ከውጪው አለም ጋር መገናኛ እየተቆጣጠሩና፣ በውስጥ ብጥብጥ የሚነሣባትን ዘዴ እየፈጠሩ፣ የምትወድቅበትን ጊዜ ይጠብቁ ነበር። ስለዚህ አውሮፓውያን አፍሪካን ቅኝ ግዛት ለማድረግ ከተነሱበት ጊዜ ጀምሮ እስከ አፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ድረስ፣ ኢትዮጵያ የነፃነት ሕይወትዋን ለመጠበቅ በተጠንቀቅ የቆመች ስለነበረች በፖለቲካ ኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት ወደፊት ልትራመድ አለመቻልዋ አያስገርምም። ነገር ግን፤ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ሌሎች ምሁራንም ከውጭ ትምህርታቸውን እየጨረሱ የሚመለሱትም ኢትዮጵያ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት ኃላ ቀር ለመሆንዋ ሙሉ በሙሉ ተወቃሹ መንግሥት መሆኑን አምነው ይነቀፋና የተቃውሞ ድምፅ ማሰማት ጀመሩ። በሁዋላ ያ የነቀፋና የተቃውሞ ድምፅ ይፋ እየሆነ ሄደ። በ1966 ዓ.ም የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች የተቃውሞ ሰልፍ ሲያደርጉ፣ ወታደሩ ተቃውሞውን በመደገፍ አፄ ኃይለሥላሴን አውርዶ ራሱን “ደርግ” ብሎ ሰየመና ሥልጣን ያዘ።\n4. ኢትዮጵያ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት\nአፄ ኃይለሥላሴ ሰው እንደመሆናቸው ከስህተትና ከጉድለት ሁሉ ነፃ የሆኑ ሰው ነበሩ ለማለት አይቻልም። በዘመነ መንግሥታቸው በጐም ክፉም ስራዎች ሰርተዋል። ነገር ግን የአፄ ኃይለሥላሴን ታሪክ እዚህ ለመፃፍ ቦታቸው ስላልሆነ እሱን ለታሪክ ፀሐፊዎች ትቶ ኢትዮጵያ በጊዜው ከምትገኝበት ሁኔታ ጋር ስለተዛመደች ብቻ ባጭር ማመልከት አስፈላጊ ይሆናል።\nእስቲ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ስለተሠሩት መልካም ሥራዎች ከማመልከት በፊት በብዙ ተመልካች አስተያየት አይነተኛ ስህተቶችና ጉድለቶች ከተባሉት ለምሣሌ ያክል አንድ ወስደን እንመልከት፡-\nአፄ ኃይለሥላሴ ኢትዮጵያን ፈረንጆች በደረሱበት የሥልጣኔ ደረጃ አፋጥኖ ለማድረስ ከመቸኮላቸው የተነሣ ይሁን ወይም ከዕውቀት ማነስ ባንድ አገር ከትውልድ ወደ ትውልድ መሸጋገሪያ የሚሆነው የታሪክ፣ የባሕል፣ የኑሮ ስልትና እነሱን የመሣሰለው ያገሩ መለያ የሆነው ሁሉ ሳይሰናዳና ያን የሚያስተምሩ አስተማሪዎች ሣይኖሩ የፈረንጅ ት/ቤቶች እየተከፈቱ ወጣቶች ገብተው እዚው ያገኙትን ብቻ እንዲማሩ መደረጉ ስህተት ነበር። በኒያ የፈረንጅ ትምህርት ቤቶች የተማሩ ሁሉ የተማሩትን አምነው ተቀብለው የፈረንጅ ያልሆነውን ሁሉ የሚያስንቅና የሚያስጠላ ስለነበር በፈረንጅ ትምህርት ቤቶች የተማሩት ሁሉ የተማሩትን አምነው ተቀብለው የፈረንጅ የሆነውን ሁሉ የሚያደንቁና የሚወዱ፣ ስለ ሀገራቸው ከፈረንጆች ከተማሩት ክፉ በቀር የሚያውቁት መልካም ስላልነበር የሀገራቸው የሆነውን ሁሉ የሚንቁና የማይወዱ ሆኑ። “ስለዚህ በ1966 ዓ.ም የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ቀስቅሰው የአፄ ኃይለሥላሴ መንግስት እንዲወድቅና የወታደሮች ደርግ ሥልጣን እንዲይዝ ካደረጉት አይነተኛ ምክንያቶች አንዱ ይህ የተማሪዎች አገራቸውን አለማወቅ ነው” ማለት ይቻላል።\nኢትዮጵያን አሁን በምትገኝበት ሁኔታ እንድትደርስ ካደረጉዋት የአፄ ኃይለሥላሴ አይነተኛ ጉድለት አንዱ ለሥልጣናቸው እጅግ ቀናተኛ የነበሩ በመሆናቸው ነው።\nከሳቸው በቀር ለኢትዮጵያ ደህንነት በተናጠል ይሁን ወይም በድርጅት መልክ መሥራት የሚፈልጉ ሰዎች ቢኖሩ እንዲያ ያሉትን ሰዎች በማደፋፈርና በማበረታታት ፈንታ ለሥልጣናቸው ተካፋዮች መሆን የሚፈልጉ ወይም ሥልጣናቸውን የሚቀሙዋቸው መስለው እየታዩዋቸው እንዲያውም ጥብቅ ክትትል እንዲደረግባቸው ያደርጉ ነበር። ስለዚህ እሳቸው ሲያልፉ ወይም በእርጅና ምክንያት ማሰብና መስራት ሲያቅታቸው የጀመሩትን መልካም ሥራ በአዲስ ኃይል የሚቀጥል የኢኮኖሚ እና የማህበራዊ ኑሮ ኘሮግራሙን ሕዝብ ያወቀለት የፖለቲካ ድርጅት በዘመነ መንግሥታቸው ስላልነበረ ደክመው ሲሸነፉ የሥልጣናቸው ዕድሜ ለማራዘም ያደራጁት የወታደር ደርግ ሥልጣናቸውን ቀምቶ ያዘ።\nእዚህ በተመለከቱትና በሌሎች አነስተኛ ስህተቶችና ጉድለቶች አንፃር በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ለኢትዮጵያ የተሰራው መልካም ሥራ እጅግ ከፍተኛ ዋጋ ሊሰጠው የሚገባና የሚናቅ ሣይሆን የሚደነቅ ነው ለማለት ይቻላል።\nእንደ እውነቱ ከሆነ “ዘመናዊት ኢትዮጵያን” የምትባለው ማለትም “በዘመነ መሳፍንት” ከተፈፀመ በኃላ ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግሥት ጀምሮ የወታደር ደርግ የመንግሥቱን ሥልጣን እስከያዘበት ጊዜ ድረስ ባገር ውስጥ ይሁን በአለም አቀፍ አቁዋምዋ ባፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በደረሰችበት ከፍተኛ ደረጃ ደርሳ አታውቅም።\nካፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በፊት ባገር ውስጥ ባፄ ምኒልክ ጊዜ ከጅቡቲ እስከ አዲስ አበባ ከተዘረጋው የባቡር መንገድ በቀር ጣሊያኖች ኢትዮጵያን በወረሩ ጊዜ የምድር የባሕር ወይም ያየር መገናኛ አልነበረም። ከቤተ-ክህነት ትምህርት ቤት በቀር የዘመናዊ ትምህርትና የጤና ጥበቃ አገልግሎት አልነበረም። በበጀት የሚተዳደሩ አገር አስተዳዳሪዎችና ዳኞች በበጀት የሚተዳደር ብሔራዊ የጦር ሠራዊት አልነበሩም። ሁሌም በኢትዮጵያ ሕዝብ ትከሻ ላይ ተጭነው የኢትዮጵያን ሕዝብ ደሞዝ አድርገው ነበር የሚኖሩ። አገር አስተዳዳሪዎች ዳኞችና የጦር ሠራዊት ከሕዝቡ ትከሻ ወርደው ወይም ሕዝቡን ደሞዝ አድርገው መኖራቸው ቀርቶ በበጀት እንዲተዳደሩና ሕዝቡ ባመት የተወሰነ ግብር ብቻ ለመንግሥት እንዲከፍል የተደረገው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር። ዘመናዊ ትምህርት ቤቶች ከአንደኛ ደረጃ እስከ ዩኒቨርሲቲ ተከፍተው በሙያው የተመረቁ ብዙ ኢትዮጵያዊያን ለሕዝባቸው አገልግሎት ለመስጠት እንዲበቁ የተደረገው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመን መንግሥት ነበር። የሚበቃውን ያክል ባይሆኑም በሙሉ ኢትዮጵያ ሀኪም ቤቶች የጤና ጣቢዎችና ክሊኒኮች ተቋቁመው ለሕዝቡ የጤና ጥበቃ አገልግሎት መስጠት የተጀመረው ባፄ ኃይለሥላሴ ዘመን መንግሥት ነበር። የምድር የባሕርና ያየር መገናኛዎች ተፈጥረው ባገር ውስጥ የኢትዮጵያን ክፍላተ ሀገር እርስ በርሣቸው በውጭ ኢትዮጵያን ከብዙ የአለም ክፍሎች ጋር ማገናኘት የተቻለው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር።\nየአውሮፖ መንግሥታት አፍሪካን ቅኝ ግዛት ካደረጉበት ጊዜ ጀምሮ የኢትዮጵያ መውጪያና መግቢያ የሆነው የባሕር በርዋ ተዘግቶባት ኤርትራ ካካልዋ ተገንጥላ ከአውሮፓ ቅኝ ገዢዎች ባንዱዋ በኢጣሊያ ተይዛባት ከኖረች በሁዋላ የባሕር በርዋ ተከፍቶ እንደገና ከውጭው አለም ጋር ለመገናኘትና ኤርትራም እንደገና ወደ እናት አገርዋ ተመልሣ አንድ ለመሆን የበቃችው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር።\nየተባበሩት መንግሥታት ማሕበርና የአፍሪካ አንድነት ድርጅት መስሪያ ቤቶቻቸውን አዲስ አበባ አድርገው ኢትዮጵያን ለአፍሪካ አሕጉር የፖለቲካና የዲኘሎማሲ ማዕከል እንድትሆን የተደረገው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር። የንግድ፣ የእርሻ፣ የኢንዱስትሪ፣ ባንኮችና የመድን ድርጅቶች ተቋቁመው የውጭ ባለካፒታሎች ገንዘባቸውን እየያዙ ገብተው ሥራ ተስፋፍቶ ሲከፈትና በየስራዉ ዘርፍ የተማሩ ብዙ ኢትዮጵያን ለከፍተኛ ሀብት ባለቤት ሊሆኑ የበቁ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር።\nሕገ-መንግሥት ተመስርቶ በሕዝብ የሚመረጡ አባሎች የሚገኙበት ሕግ አውጪ ፓርላሜንት ተቋቁሞ የፍርድና የአስተዳደር ተቋሞች በሕገ መንግሥት የተመደበውንና ፓርላሜንት ያወጣውን ሕግ ተከትለው መስራት የተጀመረ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር። ከዚህ ሁሉ ሌላ የኤርትራ ፌዴሬሽን ከፈረሰ በሁዋላ የኤርትራ ነፃ አውጪ ድርጅት የተባለው ቡድን በሰሜን ኤርትርያ ንቅናቄውን እስከ ጀመረበት ጊዜ ድረስ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ኢትዮጵያ በሙሉ ሰላም የሰፈነባትና ሕዝብዋም በሥራ የተሠማራባት አገር ሆና ነበር።\nእርግጥ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ይህ ሁሉ ተደርጐ ኢትዮጵያ በፖለቲካ፣ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ እድገትዋ ከአውሮፓና ከሌሎች የዓለም አገሮች ጋር መተካከል ይቅርና አልተቀራረበችም። ገና ሁዋላ ቀር ከሚባሉት ሀገሮች አንድዋ ነበረች። ነገር ግን ከአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በፊት ጥንታዊት ኢትዮጵያ የነበረችበትን ሁኔታ ያላወቁ የዩኒቨርሲቲ ምሁራንና ለእነሱ መሣሪያ የሆኑት ወታደሮች ያን በሁሉም በኩል የተደረገውን ደህና እርምጃ፣ የአውሮፓና ሌሎች ያደጉ አገሮች ከደረሱበት ከፍተኛ ደረጃ ጋር ሲያመዛዝኑት በጣም ዝቅተኛ ሆኖ ስላገኙትና ስላላጠገባቸው ከምንም አልቆጠሩትም። ስለዚህ ኢትዮጵያ በረዥም የነፃነት ታሪክዋ ነፃነትዋንና አንድነትዋን አስከብራ ለመኖር ከውጭ ጠላቶችና በውጭ ጠላቶች ከተገዙ ከውስጥ ቅጥረኞች ጋር የነበረባት ያላቋረጠ ጦርነት ላስከተለባት ሁዋላ ቀርነት በዩኒቨርሲቲ ምሁራንና መሣሪያዎች በሆኑዋቸው ወታደሮች ፊት ዓይነተኛ ተጠያቂው አፄ ኃይለሥላሴ ሆነው ተገኙ። ለኢትዮጵያ ካርባ ዓመት ባልበለጠ የሥልጣን እድሜያቸው ብዙ በጐ ብዙ መልካም ሥራ እንዲሰራ አድርገው፣ በሁሉም በኩል ጥንታዊት የነበረችውን ዘመናዊት እንድትሆን ደረጉትን አፄ ኃይለሥላሴን፣ እንደ ክፉ አድራጊ፤ ሁዋላ ቀርነታቸውን እንዲያዩ አስተምረው አይናቸውን የከፈቱላቸው የዩኒቨርሲቲ ምሁራንና መሳሪያዎቻቸውን ወታደሮች፤ ላልበደሉት የተጠራቀመ እዳ ከፋይ አድርገው ለእሣቸው የማይገባ ውድቀትና ሞት ሲደርስባቸው የኖሩትን አገረ ገዥዎች ዳኞችና መሰሪውን ወታደር ከትከሻው አውርደው ባመት የተወሰነ ቀላል ግብር ብቻ ለመንግሥት እንዲከፍልና ለተረፈ ሀብቱና ጉልበቱ ባለቤት ሆኖ በመጠኑ ኑሮውን እንዲያሻሽል ያደረጉለት የባላገር ሕዝብ እንኩዋ፣ እንዲዘፍን ሲታዘዝ፣ “እምቢ ፣አሻፈረኝ!” ብሎ በማልቀስ ፈንታ፣ መዝፈኑ የሚያስገርምም የሚያሣዝንም ነው።\n5. ኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በኋላ\nወታደሩ የመንግሥቱን ሥልጣን ከያዘ ጀምሮ አሥራ ሰባት አመት ሙሉ በኢትዮጵያ የደረሰው ችግርና መከራ በረዥም ታሪክዋ ደርሶ የማያውቅ እጅግ መራራ ነው። በዚያ አስራ ሰባት አመት በኢትዮጵያዊያን መሀከል የተነሣው የእርስ በርስ ጦርነት የብዙ ኢትዮጵያዊያን ሕይወትና ንብረት ያጠፋ ከመሆኑ ሌላ እጅግ ብዙ ኢትዮጵያዊያንን ወጣቶችን የእድሜ ልክ አካለ ስንኩላን አድርጐ አስቀርቷል። በብዙ ሚሊየን የሚቆጠሩ ኢትዮጵያዊያንን ከቤት ንብረታቸው አፈናቅሎ ጥግ ፍለጋ ወደ ባዕዳን ሀገሮች እንዲሰሰዱ አድርጓል። የተረፉትን ኢትዮጵያዊያን በድህነት አዘቅት ውስጥ ጥሎ በጠቅላላው አገሪቱን ለረሃብና ለከፋ ችግር ምሳሌ ሆና የምትጠቀስ አድርጓታል። ይህ የርስ በርስ ጦርነት ከኢትዮጵያ ሕዝብ የሚያጠፋውን አጥፍቶ የተረፈውን ከዚህ በላይ በተመለከተው ጣእር ውስጥ የሚኖር ከመሆኑ አልፎ አሁን ከዚህ ሁሉ የባሰ ደግሞ ኢትዮጵያን ራሱዋን አንድነትዋና ህልውናዋ እንደተጠበቀ የሚኖር መሆን አለመሆኑን በሚያጠራጥር ደረጃ አድርሷታል።\nያዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ምሁራንና ወታደሩ የኢትዮጵያ ኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሮ ልማት አፋጥኖ ለማሣደግ ብዙ ሺ አመታት የሀገሪቱን ነፃነትና አንድነት ጠብቆ ያኖረውን የርስ በርስ ጦርነት ጀመረ። የዚያ የርስ በርስ ጦርነት ተፈላሚዎች ልዩ ልዩ እንደመሆናቸው ምክንያቶቹም ልዩ ልዩ ሆነው ይገኛሉ። ከነዚህ ምክንያቶቹ አንዱ፣ “ርእዩተ ዓለም” /አይዲዮሎጂ/ ሁለተኛው፣ “የስልጣን ሽሚያ” /የስልጣን ሽኩቻ/ ሦስተኛው፣ “የብሔሮች ጉዳይ” /ብሔሮች የራሳቸው እድል በራሳቸው የመወሰን መብት/ የሚሉት ናቸው።\nየወታደር ደርግና ምሁራን አማካሪዎች ሥልጣን እንደያዙ የሚመሩበት “ርዕዮተ ዓለም” መጀመሪያ፡- “የኢትዮጵያ ሕብረሰባዊነት” ሁዋላ እሱን ትተው “ኮሚኒዝም ለሕዝብ መብትና እኩልነት የቆየ ርአዩት ዓለም ነው” እየተባለ ይሰበክለት የነበረ ከመሆኑም ሌላ መስኮብና ቻይናን ባጭር ጊዜ ከእርሻ አምራችነት ወደ ፋብሪካ አምራችነት ያራመደ ነው ይባል ስለነበር ከቅኝ ግዛት ነፃ ከወጡት ሀገሮችና እንዲሁም በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት ወደ ሁዋላ የቀሩት አገሮች መሪዎች የሚበዙት አገራቸውን አፋጥኖ ለማልማት የሚያስችላቸው ኮሚኒዝም መሆኑን አምነው መቀበላቸውን በማየት የኛ ምሁራንና የሱን ሃሣብ ደግፈው የቀድሞውን መንግሥት አውርደው ሥልጣን የያዙት ወታደሮች ኮሚኒዝም መመሪያቸው ያደረጉ በዚሁ ቀና መንፈሰ ሊሆን ይችላል።\nነገር ግን እንኳንስ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎችና ወታደሮች ከውጭ ሀገር ትምህርት ቤቶች ትምህርታቸውን እየጨረሱ ተመልሰው ለደርግ አማካሪዎች ከሆኑት የኢትዮጵያ ምሁራንም በጣም የሚበዙት ስለ ኮሚኒዝም መጽሐፍ ካነበቡትና በቃል ከሰሙት ኘሮፓጋንዳ በቀር በመስኮብና በቻይና ዘለግ ላለ ጊዜ ኖረው ሕዝቦቻቸውን የሚኖሩበትን ሁኔታ የተመለከቱ አልነበሩም። ስለዚህ ኮሚኒዝም ከመጻህፍና ከቃል ኘሮፓጋንዳ አልፎ በገቢር ሲተረጐም ምን እንደሚያስከትል ሳያውቁ አገራቸውን በጨለማ መንገድ መርተው በከፋ ችግር ውስጥ መጣላቸው ብርቱ በደለኞች የሚያደርጋቸው ነው። ነገር ግን እነሱ ለሰሩት በደል አሥራ ሰባት አመት ሙሉ አይቀጡ ቅጣት የተቀጣ የኢትዮጵያ ሕዝብ ነው።\nበመሠረቱ ኮሚኒዝምም ሆነ ወይም ሌላ ርዕዮተ ዓለም ካንድ አገር ሕዝብ እምነት ባሕልና ልማት ደረጃ ጋር የማይስማማ በመሆኑ ሕዝቡ የማይቀበለው ቢሆንና በሀይል ቢጭኑበት አገርን ወደፊት በማራመድ ፈንታ ወደ ሁዋላ መጐተትን በሀብት ፈንታ ድህነትን፣ በሰላም ፈንታ ሁከትን አስከትሎ መጨረሻ ወደ ታደቀደው ግብ ሊያደርስ የማይችል መሆኑ ባለንበት ጊዜ እየታየ ነው።\nተአምረኛው የ“ፍቅር እስከ መቃብር” በ50 ዓመት ልደት መባቻ\nበአንድ ወቅት ማለትም በሰኔ ወር 2000 ዓ.ም በኢትዮጵያ ደራሲያን ማሕበር አስተባባሪነት ወደ ጐጃም ጉዞ አድርገን ነበር። የጉዞው መጠሪያ #ሕያው የጥበብ ጉዞ ወደ ፍቅር እስከ መቃብር አገር” ይሰኛል። በሐገሪቱ ውስጥ ያሉ አያሌ አንጋፋና ወጣት ደራሲያን' ገጣሚያን' የሥነ-ጽሁፍ መምህራን እና እንደኔ አይነቱ ጋዜጠኛም ነበር። ጉዞው ፈፅሞ የማይረሱ ውብ ትዝታዎች ነበሩት። በዚህ ጉዞ ውስጥ ሜሮን ጌትነት ሰብለወንጌልን ሆና እየተወነች፤ እንዳለጌታ ከበደ በዛብህን ሆኖ፤ አበባው መላኩ ጉዱ ካሣን ሆኖ፤ የምወድሽ በቀለ ወ/ሮ ጥሩአይነትን ሆና፤ አስፋው ዳምጤ ፊታውራሪ መሸሻን ሆነው ታሪኩ በተፈፀመባቸው የፍቅር እስከ መቃብር ቦታዎች ላይ እየተወኑልን ተጉዘናል። ከዚያም ከታላቁ የቅኔ ዩኒቨርሲቲ ከዲማ ጊዮርጊስ ዘንድ ደረስን። ይህ ቦታ ዋነኛው የፍቅር እስከ መቃብር መፅሃፍ የታሪክ እምብርት የተቀበረበት ስፍራ ነው።\nዲማ ጊዮርጊስ እንደደረስን ቀሣውስት' መነኮሣት' የቅኔ ተማሪዎች እና ሊቃውንት አገኝን። ሁሉም ማለት ይቻላል ፍቅር እስከ መቃብር ስለተሠኘው መፅሃፍ አንብበዋል ወይም ታሪኩን ያውቃሉ። ጉዳዩ ገርሞን ቆየን። አንድ የሥነ-ጽሁፍ ባለሙያ' ደራሲ' ገጣሚ የተባለ የሀገሪቱ ሰው እና እዚያ የቤተ-ክህነት ትምህርት ብቻ ይሰጥበታል በተባለ ስፍራ ላይ ፍቅር እስከ መቃብር የተሰኘው የሀዲስ ዓለማየሁ መጽሐፍ የጋራ አጀንዳችን ሆነ።\nእጅግ የገረመኝ ነገር' በፍቅር እስከ መቃብር ውስጥ ልቦለድ ገፀ-ባሕሪ ናቸው ብለን የምናስባቸው ፊትአውራሪ መሸሻ በውን የነበሩ ሰው እንደሆኑ ቀሣውስቱ ነገሩን። ቤታቸውም እዚያጋ ነበር እያሉ አመላከቱን። ካመልካቾቹ ውስጥ መምህር ወልደየስ መቅጫ የሚባሉ ሰው ትዝ ይሉኛል። እርሳቸው እኛ በሄድንበት ወቅት የዲማ ጊዮርጊስ ገዳም አስተዳዳሪ ነበሩ። በርግጥ ጉዱ ካሣም በሕይወት የነበረ ሰው ነው የሚውሉ መረጃዎችም ተፅፈዋል። በዚህ ፍቅር እስከ መቃብር ጉዞ ውስጥ እጅግ ጠቃሚ የሚባሉ የሕይወት ገጠመኞችን ተመልክተን መጥተናል።\nፍቅር እስከ መቃብር የተሰኘው የኢትዮጵያ ምርጡ ልቦለድ ለንባብ ከበቃ 50 ዓመት ሆነው። ይህ ትልቅ የልደት በዓል ነው። የዘመናዊ የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ ልደት ነው።\nይህ መጽሐፍ እንደታተመ ሰሞን አንድ እወደድ ባይ ሰው ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘንድ ይሔዳሉ። ሔደውም እንደዚህ ይላሉ፡- “ጃንሆይ፤ ሀዲስ በኛው ተምሮ' በኛው ስራ ይዞ' በኛው ተሹሞ' በኛው ለዚህ በቅቶ ሣለ፤ መጽሐፍ ፅፎ አሣጣን። አዋረደን….” ይላሉ።\nጃንሆይም “አዋረደን“ የሚለውን ቃል እየቀፈፋቸው እስኪ አሣተመው የምትሉትን መፅሃፍ አምጡ ይላሉ። መፅሃፉ ይሰጣቸዋል። አዩት። ገለጥ አደረጉት። ፍቅር እስከ መቃብር ልቦለድ ታሪክ ይላል። ጃንሆይም ተቆጡ። ይሔ እኮ ልቡ የወለደውን ነው የፃፈው። ምን አደረገ? ልቡ የወለደውን እንደ እውነት ወስዳችሁ አዋረደን ትላላችሁ? እያሉ ተናግረው መፍሐፉን አነበቡ የሚሉ ተባራሪ ወሬዎች አሉ።\nአፈሩን ገለባ ያድርግላቸውና በ1994 ዓ.ም በደራሲ ሀዲስ ዓለማየሁ ቤት ተገኝቼ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። ይህን የጃንሆይን ጉዳይ አንስቼላቸው ነበር። ነገር ግን እርሣቸውም ሲናገሩ እንዲህ እንደሚባል በቅርቡ ነው የሰማሁት፤ በወቅቱ ግን መባሉን አላውቅም ብለውኛል።\nእኚህ ደራሲ በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ክስተት ናቸው። ከድርሰት ስራዎቻቸው በተጨማሪ ሀገራቸው ኢትዮጵያን ባርበኝነት እስከ ታላቅ ዲኘሎማትነት በመስራት ከማገልገላቸውም በላይ በፋሽስት ኢጣሊያ አማካይነት ጣሊያን ውስጥ ሰባት አመታትን ለሀገራቸው የታሰሩ ናቸው። ሀዲስን ስናነሣ የትኛውን ሀዲስ እናነሣሣ እያልኩ እቸገራለሁ።\nያ ገና በ1920ዎቹ መጀመሪያ ላይ ቴአትር እየፃፈ የሀበሻና የወደኋላ ጋብቻ በማለት የቴአትርን ዘርና ቡቃያ ያለመለመውን ሀዲስን ነው?\nያ በ1927 ዓ.ም ጣሊያን ኢትዮጵያን ከመውረሯ በፊት ሕዝቡ ነቅቶ፣ ወኔ ኖሮት ሀገሩን እንዲጠብቅ የኢትዮጵያ እና የጣሊያን ጦርነት በአድዋ የተሰኘ ቴአትር ፅፎ ለሕዝቡ ያሣየውን ነው?\nበፋሽስት ኢጣሊያ ወረራ ወቅት እምቢኝ ለሀገሬ ብሎ ጫካ ገብቶ ፋሽስቶችን ሲፋለም የኖረውን ሀዲስ ነው? በዚያ እልህ አስጨራሽ ጦርነት ውስጥ ተማርኮ ወደ ኢጣሊያ ተግዞ ሰባት አመታትን በእስር ያሣለፈውን ሀዲስን ነው?\nበአሜሪካ' በእንግሊዝ' በእስራኤል' በኒውዮርክ' የኢትዮጵያ ብቸኛው ተጠሪ አምባሣደሩን ሀዲስ ዓለማየሁን ነው? ኧረ የትኛውን ሀዲስ አንስተን እናውጋ?\nበመፅሃፍቶቹ ማለትም የትምህርትና የተማሪ ቤት ትርጉም /1948/ ተረት ተረት የመሰረት' /1948/ ፍቅር እስከ መቃብር /1958/ ኢትዮጵያ ምን አይነት አስተዳደር ያስፈልጋታል?/1966/' ወንጀለኛው ዳኛ /1974/' የልምዣት /1980/ ትዝታ /1985/ እነዚህን ድንቅ መፃሕፍት ያስነበበንን ሀዲስን ነው?\nየብዙ መልካም ስብዕና ባለቤት የሆኑት ሀዲሰ ዓለማየሁ የትውልድ ሞዴል ናቸው። ጐጃም ውስጥ በደብረማርቆሰ አውራጃ እንዶዳም ኪዳነምሕረት በምትባል ትንሽዬ መንደር 1902/06 እንደተወለዱ የሚገምቱት ሀዲስ በኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፍ አለም ውስጥ ዘላለማዊ ሰው ያደረጋቸውን ፍቅር እስከ መቃብርን ካሣተሙ 50 አመት ስለሆነ ዛሬ በጥቂቱ ስለሱ እናወጋለን።\nሀዲስ ዓለማየሁ የፍቅር እስከ መቃብር መፅሃፍ ታሪክ እውነተኛው ገፀ-ባሕሪ ይመስሉኛል። ምክንያቱም በ1940ዎቹ መጀመሪያ ላይ ትዳር መሰረቱ። ከወ/ሮ ክበበ ፀሐይ ጋር። ግን ብዙም ሳይቆዩ ወ/ሮ ክበበፀሐይ ይህችን አለም በሞት ተለዩ። ሀዲስም ከዚያ በኃላ ትዳር ሣይመሰርቱ ቀሩ። ዘመናቸውን በብቸኝነት አሣለፉ። ይህን ጉዳይ የዛሬ 14 አመት ጠየኳቸው። ለምን ሌላ ትዳር ሣይመሰርቱ ከ50 አመታት በላይ ቆዩ? ልጅም እንኳን አልወለዱም? አልኳቸው። የጣት ቀለበታቸውን አሣዩኝ። ይሔን ቀለበት ያሰረችልኝ ክበበፀሐይ ናት። እኔም አስሬላታለሁ። እሷ የኔን ሣታወልቀው ነው ያረፈችው። እኔም የእሷን አላወልቀውም። ማንም አያወልቀውም። እሷ ነች ያሰረችልኝ አሉኝ። ታዲያ ፍቅር እስከ መቃብር የሚባለው ታሪክ ከሀዲስ ሕይወት ሌላ ምን አለ? ለትዳራቸው እስከ መጨረሻው ድረስ ታማኝ የሆኑ ክስተት ናቸው።\nእጅግ በርካታ ተመራማሪዎች ስለተመራመሩበት ፍቅር እስከ መቃብር፤ ኤልያስ አያልነህ እነዚህን ምርምሮች ሰብስቦ ያሣተመበት፤ ድምፀ መረዋዋ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ አባ አለም ለምኔ እያለች ስላዜመችለት ፍቅር እስከ መቃብር፤ ብርቅዬው ተዋናይ ወጋየሁ ንጋቱ በኢትዮጵያዊያን ልቦና ውስጥ ህያው ስላደረገው ፍቅር እስከ መቃብር መጽሀፍ እስኪ ወግ እንጀምር።\nየሀዲስ ፍቅር እስከ መቃብር መጽሃፋቸው የብዙ ሺ አመታት የመንግሥት ታሪክ ያላትን ኢትዮጵያን ቀየረ። አዲስ የሥነ-ጽሑፍ አብዮት አቀጣጠለ። አዲስ ምዕራፍ ከፈተ ተብሎ ከሊቅ እስከ ደቂቅ መሠከረ።\nፍቅር እስከ መቃብር ሃምሣ አመታት ሙሉ የኢትዮጵያን ሥነ-ጽሑፍ በቁንጮነት የሚመራበት ውስጣዊ ስራው ምንድን ነው? ምን ቢኖረው ነው ዘመናትን እየተሻገረ በትውልድ ውስጥ የመነጋገሪያ አጀንዳ ሆኖ የዘለቀው?\nበዚህ መጽሐፍ ዙሪያ እጅግ በጣም ብዙ የሚባሉ ምሁራን፣ ተመራማሪዎች እና ተመራቂዎች የጥናት ጽሑፎችን ሲፅፉበት ኖረዋል፤ አሁንም እየፃፉ ነው፤ ወደፊትም ገና ይጽፋሉ። ፍቅር እስከ መቃብር ተመዘው የማልቁ ጉዳዮችን ይዟል። ለዚህም ነው በየዘመኑ ብቅ ያለው ትውልድ ስለ ፍቅር እስከ መቃብር የሚመራመረው።\nብዙ ሠዎች ስለ ፍቅር እስከ መቃብር የተወዳጅነት ምስጢር አውጉ ሲባሉ ሦስት ነገሮችን በዋናነት ያነሣሉ። አንደኛው መጽሐፉ ስለ ፍቅር ማውጋቱ ነው። ምርጥ የፍቅር ታሪክ አለው። ይህ የፍቅር ታሪክ የሰው ልጅ ባሕሪ ስለሆነ ተወደደ ይላሉ። ሁለተኛው መፍሐፉ ፖለቲካዊ ጉዳይ በከፍተኛ ደረጃ ይዟል ይላሉ። በዚህ ምክንያት ለ1960ዎቹ አብዮቶች ቅስቀሣም በር ከፍቷል ብለው የሚናገሩ አሉ። በዚህ የተነሣም ተወዳጅነቱ አይሏል ይላሉ። ሦስተኛው የተፃፈበት የቋንቋ ደረጃ እና ብቃት ወደር የሌለው በመሆኑ በሰው ልጅ አእምሮ ውስጥ ዘላለማዊ ፍቅር ያኖረ መጽሐፍ ነው ይሉታል። እነዚህን ሦስት ነገሮች መሠረት አድርገው የተፃፉት ታሪኮች የኢትዮጵያን የሺ አመታት የሥነ-ጽሁፍ ደረጃ ወደ ታላቅ ማማ ላይ ሀዲስ ዓለማየሁ አወጡት እያሉ ብዙዎች ተናግረውታል።\nእስኪ የመጀመሪያውን ጉዳይ እንመልከተው። ጉዳዩ ፍቅር ነው። የሰብለ ወንጌልና የበዛብህ የፍቅር ታሪክ። ሰብለ የፊታውራሪ ልጅ። በዛብህ የድሃ ልጅ። ግን ደግሞ ጐበዝ መምህር። በዘመኑ በነበረው ባሕልና እምነት አንዲት የታላቅ ሰው ልጅ አቻዋ ካልሆነ ድሃ ሰው ጋር የፍቅር ግኑኙነት ፈፅሞ በማይታሰብበት ዘመን ላይ ሀዲስ ዓለማየሁ ሰብለን ሲገልጽዋት እንዲህ ይላሉ፡-\n“ከድሮው ሚሊዮን ጊዜ የተዋበች ያበበች ከመምሰልዋም በላይ ባያት በመረመራት መጠን ሰአሊ ስዕሉን በመጨረሻ ማስጌጫ ቀለሙ ሲነካካው እያማረ እያማረ እንደሚሔድ በየደቂቃው በየንዑስ ደቂቃው እየተዋበች… እየተዋበች…አይኖቹ የሚያዩትን ሁሉ የሰውነት ክፍሏን ይዳስስ ጀመረ”።/ገጽ 319-320/\nከዚህች ውብ ልጅ ጋር የሚደረግ ወይም የተከሰተ የፍቅር ታሪክ ነው። የድሃው ልጅ በዛብህ የሰብለ ወንጌል የቤት ውስጥ አስጠኚ ሆኖ ተቀጥሮ እንደ እቶን በሚፍለቀለቅ የፍቅር ታሪክ ውስጥ ይወድቃል።\nሀዲስ ዓለማየሁ የዛሬ 50 አመታት ስለ ወንድ እና ሴት ፍቅር በአንድ ክፍል ውስጥ ሆነው የሚፈጠረውን ታሪክ በውብ ቋንቋ ገለፁት። በየሰው ልብ እና መንፈስ ውስጥ ታፍኖ ቁጭ ያለውን፤ በብዕር በሚገባ ያልተደሰሰውን ፍቅር በሰብለ እና በበዛብህ ውስጥ አሣዩ፤ ገለፁ። ውብ ገለፃ። ከዚህ የፍቅር ትረካ ጋር ጥቂት ብንቆይስ። ሀዲስ እንዲህ ገለፁት፡-\n“ወዲያው አጠገቡ መጥታ ስትቀመጥ የፍርሃቱንም፣ የፍቅሩንም ስሜት እየበዛ እየበዛ በሄደ መጠን የልቡ መሸበር ፊቱን ሲያግመው፤ ግንባሩን ሲያወዛው፤ እረፍት አጥቶ ሲቸገር ቀና ብላ አየችና፡-\n‘ምነ?’ አለች ትንሽ ፈገግ ብላ።\n‘ም--ምኑ?’ አለ ቀና ብሎ ማየቱን ፈርቶ አንገቱን እንደ ደፋ።\n‘ለምን አላበህ? ሞቀህ?’\n‘የለ--የለም ደህና ነኝ።’ አለ።\nልቡ ካፎቱ ወጥቶ ሊሮጥ ሲንደፋደፍ ትንፋሹን እያደናቀፈው። ስሜቱን ከሁኔታው ሲታይ የስዋም ስሜት መለወጥ ጀመረ። የስዋም ፊት መጋም፤ የስዋም ልብ መሮጥ፤ የስዋም ትንፋሽ መደናቀፍ ጀመረ።\n‘ደን---ጸን ልፃፍ ወይስ ደን?’\nከማንኛውም ጊዜ የባሰ ተበላሹ።\n‘የለም! እንደ-ሱ አይ----አይደለም!’ አለና እንደ ሁል ጊዜው እጅዋን ይዞ ለማፃፍ ከግራ ጐንዋ ቀረብ ብሎ ተቀምጦ ራቁቱን ክንዱን በራቁት ትከሻዋ አሣልፎ ቀኝ እጅዋን ለመያዝ እንዲመቸው ልብሱን ከቀኝ ወገን ጠቅለል አድርጐ ወደ ትከሻው ገፋ ሲያደርግ በውስጡ ከተቃጠለው እሣት የተነሣ ታፍኖ የቆየው ሙቀት ልብሱ ገለጥ ሲል ቀሚስዋን ዘልቆ ለገላዋ ተሰማው። ክንዱ ትከሻዋን፤ ቀኝ እጁ ቀኝ እጅዋን፤ ትኩስ ትንፋሹ ጆሮዋን፤ አንገትዋን ሲነካት ልዩ ሙቀት፤ የወንድነቱ ሙቀት በዚህ ሁሉ በኩል እንደ ኤሌክትሪክ ማዕበል በሰራ አካላትዋ ጐርፎ አጋላት። ያ ለምለም፣ ያ ውብ አካላትዋ ከማር ሰፈፍ እንደ ተሰራ ሁሉ፤ ሙቀት እንደሚፈራ ሁሉ፤ ትንሽ በትንሽ መቅለጥ፤ ትንሽ በትንሽ መፍሰስ ጀመረ። ሰውነትዋን መግዛት በሰውነቷ ማዘዝ ተሣናት። ወዲያው ሣታስበው፤ ሣታዝዘው ራስዋ ቀና፤ ፊትዋ ወደ ፊቱ ዘወር አለና አፍዋ ተከፍቶ የሱን አፍ ፍለጋ ሲሔድ በመንገድ ተገናኙ። ከዚያ እጆችዋ እርሣስና ክርታሱን ጥለው አንገቱን፤ የእሱም እጆች የእስዋን ተጠምጥመው ይዘው፤ አፍዋ ባፉ፤ አፉ ባፍዋ ውስጥ ቀለጡ። እሱ በስዋ፤ እሷ በሱ ውስጥ ጠፉ። ሁለቱ ደናግል ሁለቱ ንፁሃን ይህን የተበላሸ፤ ይህን የቆሸሸ፤ ይህን በክፉ ነገር ያደፈ የጐደፈ አለም ጥለው ወደ ሌላ አለም ወደ አንድ አዲስ አለም ገቡ። እንዴት ጥሩ አለም ነው? የፍቅር አለም፤ ሣር እንጨቱ ፍቅር ብቻ አብቦ የሚያፈራበት፤ ወንዙ ፍቅር ብቻ የሚያፈስበት፤ አእዋፍ ፍቅር ብቻ የሚዘምሩበት፤ የፍቅርና የፍፁም ደስታ አለም እኒያ ሁለት የክፉ ባሕል ምርኮኞች፤ እኒያ ሁለት የክፉ ልማድ እስረኞች ማሰሪያቸውን ቆርጠው ከወህኒያቸው አምልጠው ክፉ አሮጌ ባሕል፤ ክፉ አሮጌ ልማድ በሌለበት ፍፁም በማይታወቅበት አለም ገቡ። የክፉ ልማድ እስረኝነታቸውን ባርነታቸውን ረሱ። አየ-- ምነው እንዲያ ባለው አለም ውስጥ ለሁል ጊዜ በኖሩ፤ ምነው ከንዲያ ያለው ጥሩ የልም አለም ወደዚህ ክፉ የውን አለም ባልተመለሱ፤ ነገር ግን ምን ይሆናል ይመለሳሉ ተመለሱ።\n“ትንሽ ዝም ብለው አይን ላይን ተያዩና ደግሞ እንደገና አይናቸውን ከድነው ደግሞ እንደገና አፍ ላፍ ተያይዘው፤ ደግሞ እንደገና አንድ ላይ ተዋህደው፤ ደግሞ እንደገና ወዳገኙት አዲስ አለም ሔዱ።\n“ሁለተኛ ሲመለሱ መመለሳቸው ከሱ ይልቅ እስዋን አስፈርትዋት አንገቱን በሁለት እጆችዋ ተጠምጥማ እንደ ያዘች እየተንቀጠቀጠች፡- ያዘኝ አትልቀቀኝ፤ እባክህ አትልቀቀኝ” አለች።\n“የለም አልተውሽም፤ አልለቅሽም” አለ እሱም እየተንቀጠቀጠ። እንዲሁ አንገት ላንገት እንደ ተያያዙ ብዙ ቆይተው ሰውነታቸው ፀጥ ሲል ለቀቃትና ሁለቱም አፋቸውን ከፍተው ዝም--ብለው ተቀምጠው እርስ በርሳቸው ይተያዩ ጀመር።\n“እስዋ በሱ፤ እሱ በስዋ ውስጥ ሆነው እፁብ ድንቅ የሆነ አለም በምን ቁዋንቁዋ ይነገራል? ምን ቃል ይበቃዋል? እንዲያ ዝም ብሎ መገረሙ እንዲያ ዝም ብሎ መደነቁ የበለጠ ሊገልፀው ይችል ይሆናል! እሱም ያን አለም ያሣየችውን፤ እስዋም ያን አለም ያሣያትን ዝም ብሎ መመልከቱ፤ ዝም ብሎ መመርመሩ ከሁሉ ይሻላል። ስለዚህ ሁለቱም አፋቸውን ከፍተው እሱ እስዋን፤ እስዋ እሱን እየተያዩ ዝም ብለው ተቀመጡ።\n“በዛብህ አፉን ከፍቶ በፍቅር የሚዋኙ አይኖቹን በስዋ ላይ ተክሎ ሲመለከታት ሲመረምራት ያች ድሮ የሚያውቃት ውብዋ ደማምዋ ሰብለ ከድሮው ሚሊዮን ጊዜ የተዋበች፤ ያበበች ከመምሰልዋም በላይ ባያት በመረመራት መጠን ሰአሊ ስእሉን በመጨረሻ ማስጌጫ ቀለሙ ሲነካካው እያማረ እያማረ እንደሚሔድ በየደቂቃው በዬ ንዑስ ደቂቃው እየተዋበች እየተዋበች የምትሔድ መስላ ታየችውና የሱም መገረም በዚያው መጠን እየበዛ ሔደ። ተጠራጠረ። እልም ናት እውን ናት? ሰው ናት መንፈስ ናት? መንካት አለበት። እንደ ቶማስ እጁን ሰዶ አንገትዋን፤ አገጭዋን የተከፈቱ ከንፈሮችዋን፤ አፍንጫዋን አይኖችዋን ጉንጮችዋን ጆሮዎቿን ከዚያ አይኖቹ የሚያዩትን ሁሉ የሰውነት ክፍልዋን ይዳብስ ጀመር። አይኑ ያየው እውነት መሆኑን እጁም መሰከረ። አይኑ አልተሣሣተም። እልም አይደለችም። እውን ናት፤ መንፈስ አይደለችም ሰው ናት፤ ያካልዋና የመንፈስዋ ውበት ከሚያውቃቸው ሰዎች ሁሉ ብዙ ሚሊዮን ጊዜ የበለጠ ከመሆኑ በቀር ያው ሰው ናት፤ እንደ ሌላው ሰው ከስጋና ከደም፤ ካጥንትና ከጅማት የተሰራች ሴት ናት። ሰብለ ናት። ደግሞ እንደገና የተከፈተ አፍዋን አይንዋን ፊትዋን ሁሉ ዝም ብሎ ይዳብስ ጀመር። አሁንማ ከእንግዲህ ወዲያማ መፍራት የለ፤ ማፈር የለ። ምን ትለኝ ማለት የለ። ይህ ሁሉ በመሀከላቸው የነበረው ገደል ተንዶ አንድ ሆነው እሱን ራሱን ሆና ሰው ራሱን ይፈራል? ራሱን ያፍራል? ራሱን ምን ይሉኝ ይላል? የለም! ከእንግዲህ እሱ ናት። ራሱ ናት። በፈለገው ጊዜ እንደ ፈለገው ይዳብሳታል። እስዋም እንዲሁ!\n“ስለዚህ መናገር የለ፤ መሣቅ የለ፤ ፈገግታ እንኳዋን የለ፤ እንዲያው ዝም ብቻ። አፋቸውን ከፍተው በመገረም ፊት እየተያዩ እየተደባበሱ ተቀመጡ። እንዲያው ዝም ብለው ብቻ አፋቸውን ከፍተው እሱ እስዋን፤ እስዋ እሱን እያጠኑ እየመረመሩ እያንዳንድዋ አዳዲስ ደም ግባት ሲገለፅላቸው እየተገረሙ እየተደመሙ ተቀመጡ” /ገጽ317-320/\nደራሲ ሀዲስ ዓለማየሁ እንዲህ ናቸው። የፍቅርን የውስጥ ነበልባል በሚያምር የገለጻ ጥበባቸው ይተርኩልናል። ይህን ዘለግ ያለውን ጥቅስ ያቀረብኩት ፍቅር እስከ መቃብር በፍቅር ጉዳይ ላይ ምን ያህል ጥልቅ እንደሆነም ያሣይልኛል ብዬ ነው። በዛብህና ሰብለ ይህን ከመሰለ የፍቅር አለም ውስጥ እንዴት ይወጣሉ? ማን ነው ይህን እቶን የፍቅር ፍም የሚያጠፋው?\nፍቅር እስከ መቃብርን ተወዳጅ እና የዘላለም ሥነ-ጽሁፍ ካደረጉት ውስጥ አንዱ የበዛብህና የሰብለ ይህን የሚያክል ግዙፍ ፍቅር ሊፈርሰ የተፈጠረው ታሪክ ነው። የመጣው ታሪክ ነው።\nእነዚህ ሁለት ጉብሎች የመደብ ልዩነታቸው ባመጣባቸው ጣጣ መለያየት ግድ ሲሆንባቸው ሰብለም ነገር አለሙን ትታ ስትጠፋ፤ ጦርነት ሲካሔድ፤ ሞትና ደም ሲፈስ፤ የነበረው እንዳልነበረ ሲሆን በፍቅር እስከ መቃብር ውስጥ እናገኛለን። የአንድ ልቦለድ አለባዎች (Elements) የሚባሉት ሁሉም ነገሮች ተካተውበት እጅግ ጣፋጭ ታሪክ ይዞ የዛሬ 50 አመት ብቅ ያለው ፍቅር እስከ መቃብር የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሑፍ ደረጃ ላይ ትልቅ ማማ ሆኖ ለዘላለም እያበራው ይገኛል።\nሌላው የፍቅር እስከ መቃብር ተጠቃሽ ጉዳዩ ፖለቲካዊ ጉዳዮች ናቸው። የፍቅር ታሪኩ በፖለቲካ ጉዳዮች የተቀመመ ነው የሚሉ አያሌ ሃያሲያን አሉ። በፍቅር ውስጥ የሚገለፅ የመደብ ትግል (Class Struggle) የመኖሩን ያህል አብዮተኛ (revolutionist) ገፀ-ባሕርያትንም በስፋት የያዘ እንደሆነ ይታወቃል። በተለይ ካሣ ደምጤ/ጉዱ ካሣ/ የተባለው ገፀ ባሕሪ የዘመነ ፊውዳሊዝም ዋነኛው አቀንቃኝ ገፀ-ባሕሪ ሆኖ ነው የተቀረፀው።\nነብሱን ይማረውና የሥነ-ጽሑፍ መምህሬ ዶ/ር ዮናስ አድማሱ ጉዱ ካሣን ሲገለፀው ጉድ ነው ይለዋል። ጉዱ ካሣ አብዮተኛ (Revolutionist) ብቻ ሣይሆን የሀገርና የመንግስት ጠጋኝ አቃኝ (Reformist) ነው የሚሉም አሉ። ከማህበረሰቡ ያፈነገጡ የሚመስሉ ድርጊቶች ቢኖሩትም ያ ስርአተ ማሕበር እንዳይናድ፤ የከፋ ችግር ውስጥ እንዳይወድቅ ሃሣብም የሚሰጥ ብቸኛው የ Think-tank ቡድን መሪ ነው።\n“አዬህ በረዥም ጊዜ ልማድ የታመኑ ሰውን እንደ ተለጐመች በቅሎ ግራ ቀኝ ሣያይ በተመራበት ብቻ እንዲሔድ የሚያደርጉት ብዙ እምነቶች አሉ። እነዚህ የልማድ እምነቶች ሀዋርያቸው ማን እንደሆነ እግዚአብሔር ይወቀው። ሰውን የጌታ ዘር' የድሃ ዘር' የእጅ ሰሪ ዘር' የባርያ ዘር በሚባል ልዩ ልዩ የዘር ክፍል ከፍለውታል። ይህ ብቻ ሣይሆን እነዚህ ዘሮች ምን ማድረግ እንደሚገባቸው እንዴት እንዲኖሩ፤ ማን ከማን እንደሚጋባ፤ ማን ማንን እንዲያከብር፣ ማን ማንን እንዲንቅ ሣይቀር በነዚህ የልማድ እምነቶች ተደንግጓል። ባርያ እንዲሸጥ እንዲለወጥ፤ እጀ ሰሪው እንዲናቅ እንዲጐጠጥ፤ ድሀው በጌታ እንዲገዛ፤ እንዲረገጥ ተመድቧል። ከጌታ አለቀኑ የሚወርድ ውራድ እርስዎ እየተባለ እንዲወርድ፤ ድሃው ሸማግሌ አንተ እየተባለ እንዲሞት ተደንግጓል። ከንቱ አስቦ ከንቱ የሚናገር ዘመናይ ተብሎ እየተደነቀ፤ ገዥ እንዲሆን ተመድቧል። ይገርምሃል ይህን የማይረባ ልማድ ተመልክተህ እንዲህ ያ ስራት ሊኖር የሚገባውም የሚቻል አይደለምና ይልቅ አወዳደቁ እንዳይከፋ ቀስ ብሎ እንዲለወጥ ማድረግ ይሻላል ብለህ የተናገርህ እንደሆነ እንደ ከሀዲ ተቆጥረህ የምትሰቀልበት ገመድ ይሰናዳልሃል። ዝም ብለህ እያዘንህ ተመልካች የሆንህ እንደሆነም እንዲህ እንደ እኔ እብድ፤ ጉድ እያሉ ሰላምህን አሣጥተው ከማህበር አስወጥተው በዘመድ መሀከል ባዶ፤ ተወልደህ ባደክበት አገር እንግዳ ሆነህ እንድትኖር ያደርጉሀል። ደግሞኮ ይህን ሁሉ የሚያደርጉብህ የጌታ ዘር ነን የሚሉት ሁሉንም ረግጠው እላይ የተቀመጡት ብቻ ቢሆኑ ጥቅማቸው እንዳይጐድልባቸው ነው ትላለህ! ነገር ግን ባሮቹ እጅሰሪዎቹ ድሆቹ ሁሉ፤ ግፍ የሚሰራባቸው ሁሉ፤ ከግፍ ሰሪዎች ጋር አንድ ላይ ተባብረው ሲፈርዱብህ ምን ትላለህ? ከልማድ ጋር የማይስማማ እውነት ሁል ግዜ እሳት ነው ማለት ብቻ ነው! እየውልህ! በጠቅላላው የዚህ ልማድ እስረኞች ነን” /ገጽ 334-335/\nጉዱ ካሣ አብዮተኛ ብቻ ሣይሆን ማሕበረሰባዊ ሀያሲ (Social Critic) ነው። የሚኖርበትን ማሕበረሰብ አበጥሮ አንጠርጥሮ ያየዋል። የ1960ዎቹ የመደብ ትግል አቀንቃኞች እነ ክፍሉ ታደሰ' ዋለልኝ መኮንን' ብርሃነ መስቀል ረዳና ሌሎችም የአብዮት መዘውር ከማንቀሣቀሣቸው በፊት ሀዲስ ዓለማየሁ ጉዱ ካሳ የተባለ ገፀ-ባሕሪ ጐጃም ዲማ ጊዮርጊስ ውስጥ ፈጥረው የልቦለድ አብዮት አቀጣጥለዋል።\nየሀዲስ ዓለማየሁን አብዮት ስንቃኝ ግን ሁሌም እፊቴ የሚመጣ ጥያቄ አለ። ሦስቱ ገፀ-ባሕሪያት ሰብለ' በዛብህ እና ጉዱ ካሳ የለውጥ አቀንቃኞቸ ናቸው። አዲስ ማሕበረሰባዊ አስተሣሰብ እንዲመጣ ራሣቸውን የሰጡ ናቸው። ግን ፍፃሜያቸው አያምርም። ሦስቱም በስተመጨረሻ አንድ መቃብር ውስጥ ይገባሉ። ግን ለምን? ሁሌም የምጠይቀው ጥያቄ ነው።\nበ1994 ዓ.ም ራሣቸውን ሀዲስን ጠይቄያቸው ነበር። ለምን ሶስቱም ሞተው በአንድ መቃብር ገቡ አልኩዋቸው። የሰጡኝ ምላሽ መስዋዕትነትም ትግል ነው ብለውኛል። ሀዲስ ለጥያቄዎች ጥልቅ እና የተብራራ ማብራሪያ የሚሰጡ ሰው አይደሉም፤ ግን በመልሶቻቸው ውስጥ እጅግ ትህትና፤ ሰውን አክባሪነት፤ ራስን ከፍ አድርጐ ያለመታየት እና ሽቁጥቁጥነት ያለባቸው ደራሲ' አርበኛ' ዲኘሎማት ነበሩ።\nየፍቅር እስከ መቃብር ሦስተኛው የብረት ምስሶው ቋንቋው ነው። ቋንቋው ውብ ነው። ቋንቋ ስንል ገለፃውና ትረካው ናቸው። ሀዲስ አለማየሁ ህዳር 28 ቀን 1996 ዓ.ም በ94 አመታቸው ቢያርፉም ፍቅር እስከ መቃብር ግን እንደ ስሙ ሁሉ እስከ ሕይወት ፍፃሜያችን ድረስ የምንወደው መጽሐፍ ያደረገው ውብ ቋንቋው ነው። ወደፊትም ገና ብዙ 50 አመቶች ይጓዛል።n\nጀግናው የታክሲ ሹፌር ስምኦን አደፍርስ /ከ1905-1929/\nለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት ታሪክ በእጅጉ አስገራሚ ነው። አስገራሚ ያልኩት በብዙ ምክንያት ነው። አንደኛው ኢትዮጵያ ውስጥ የታክሲ ስራ መቼ ተጀመረ ብለን ብንጠይቅ በ1920ዎቹ ነው የሚል መልስ እናገኛለን። በ1928 ዓ.ም አዲስ አበባ ውስጥ ስምንት ታክሲዎች ብቻ ነበሩ። ከነዚህ የስምንቱ ታክሲዎች አንደኛው ባለቤት ስምኦን አደፍርስ ይባላል። የያኔው ዘመናዊ ሰው። መኪና ሲነዳ እንደ ብርቅ እና ተአምር የሚታይ ነበር።\nስምኦን አደፍርስ፣ አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ግራዚያኒ ላይ የካቲት 29 ቀን 1929 ዓ.ም ቦምብ ሲወረውሩ የተባበራቸው ጀግና ነው። በታክሲው ይዟቸው መጭ ያለ ልበ ደፋር ሰው ነው። በኢትዮጵያ የታሪክ አለም ውስጥ ስለ እሱ ብዙ አልተባለለትም። በአንድ ወቅት ማለትም በ1994 ዓ.ም አዲስ ዜና በተሰኘ ጋዜጣ ላይ ታሪኩን ጽፌ ነበር። በርካታ ሠዎች በጽሁፉ ተደስተው ደውለውልኛል። ጽሁፉንም አስፋፍቼ እንድፅፈው ጠይቀውኛል።\nፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ስለዚሁ ስምኦን ስለሚባለው አስገራሚ ኢትዮጵያዊ ሰፋ አድርገው ከጻፉ ሰዎች መካከል አንዱ ናቸው። እኔም ስጽፍ ከእርሳቸው መጽሀፍ ውስጥ በርካታ መረጃዎችን ወስጃለሁ። በ1977 ዓ.ም ደግሞ መንግስታዊ የሆነው አዲስ ዘመን ጋዜጣ “ምን ሰርተው ታወቁ” በተሰኘው አምዱ ስር ስለ ስምኦን አደፍርስ ቤተሰቦቹን ጠይቆ ጽፏል። እስኪ የተወሰነውን ክፍል ቤተሰቦቹ በ1977 ዓ.ም ምን አሉ በሚል እንድታነቡት ልጋብዛችሁ።\nስምኦን ከአባቱ ከአቶ አደፍርስ አድጎ አይቸውና ከእናቱ ከወ/ሮ ሙሉ ብርሃን መሸሻ በሐረርጌ ክፍለ ሀገር በሐብሮ አውራጃ በአንጫር ወረዳ ልዩ ስሙ ጉባ ላፈቶ በሚባለው ሥፍራ በ1905 ዓ.ም ተወለደ። እድሜው ለትምህርት ሲደርስ በመጀመሪያ እዚያው ላፍቶ በሚገኘው የካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ደብር ከዚያም ወደ አዲስ አበባ በሕፃንነቱ በመምጣት በልደታ ማርያም ካቴድራልና በአሊያንስ ፍራንሴዝ ትምህርቱን በሚገባ አጠናቀቀ። ከዚያም በታክሲ ነጂነት ወደ ግል ሥራ ተሠማርቶ ይኖር ነበር።\nፋሽስት ኢጣሊያም ከጥንት የተመኘቻትን ኢትዮጵያ በ1928 ዓ.ም ወረረች። አዲስ አበባንም በቁጥጥሯ ሥር አድርጋ የግፍ አገዛዟን መዘርጋትና ማጠናከር ጀመረች። ስምኦን የእናት አገሩ መደፈርና በነጮች ሥር የቅኝ ተገዥ መሆን የሆድ ውስጥ ቁስል ሆኖበት ያዝን ነበር። ዘመዶቹና ወገኖቹ በየዱሩ ተበተኑ። ሌሎቹም ተሰደዱ። በተለይ ወንድሞቹ ደበበና አጐናፍር አደፍርስ በመጀመሪያ ጅቡቲ ቀጥሎም ኬንያ ተሰድደው የአርበኝነት ሥራቸውን ከውጭ አፋፋሙ። ስምኦን ወደ ስደት ውጣ ቢባልም መሰደድን አልመረጠም። ምርጫው አዲስ አበባ ውስጥ ተቀምጦ የውስጥ አርበኛ በመሆን ጠላቱን ፋታ ማሳጣትና ለአገሩ ነፃነት መዋጋት ነበር። ወንድሙ አጐናፍር አደፍርስ ከጅቡቲ በተጨማሪ ሌላ መኪና ልኮለት በሁለት ኦፔል መኪናዎች የታክሲ ሥራውን ቀጠለ። በነገራችን ላይ በዚያን ወቅት በአጠቃላይ በአዲስ አበባ ውስጥ ወደ 8 የሚሆኑ ታክሲዎች ነበሩ። ማቆሚያቸው ጊዮርጊስ ሆኖ ከዚያ በመነሣት ወደ ለገሐር ወደ ገፈርሳና ወደ ግቢ እንዲሁም ወደ ሌላ አቅጣጫ እየተጓዙ ይሠሩ ነበር። በታክሲ ከ1 እስከ 5 ጠገራ ብር ከፍሎ የተሳፈረ ሰው ኩራቱ ሌላ ነበር።\nጠላት በማይጨው ጊዜዊ ድል አግኝቶ አዲሰ አበባ ሲገባ ስምኦን ገና ወጣት ነበር። ብቻውንም ይኖር ነበር። ጣሊያንንም በጣም ስለሚጠላ ለአገሩም በጣም ተቆርቋሪና ታማኝ ኢትዮጵያዊ መሆኑን ስላወቁ አብርሃ ደቦጭና ሞገስ አስገዶም ባልንጀራቸው እንዲሆን ፈለጉት። ብዙም ከተቀራረቡ በኋላ የሆዳቸውን ምሥጢር ገለፁለት ። እሱም አሳባቸውን አሳቡ በማድረግ አብረው 3ቱም እቅድ ያወጡ ጀመር። በመጀመሪያ ለማንም ሳይናገሩ በመኪናው ሆነው ወደ ዝቋላ ሔዱ። እዚያም ለ15 ቀናት ያህል ተቀምጠው በግራዚያኒ ላይ ምን ዓይነት እርምጃ እንደሚወስዱና ከወሰዱም በኋላ ምን ምን ማድረግ እንዳለባቸው ሲያወጡና ሲያወርዱ ከረሙ። በተለይም የቦምብ መጣል ልምምድ ሲያደርጉ ሰነበቱ። የቦምብ ቁልፍ አፈታትና አወራወርን ያጠኑት ዝቋላ ነበር። ያስተማራቸውም የደጃዝማች ፍቅረ ማርያም መትረየስ ተኳሽ የነበረ ሰው ነው።\nከ15 ቀናት በኋላ ሲመለስ መልኩ ጠቋቁሮ ስላዩት ዘመዶቹ የት ነበርክ ብለው ጥያቄ ሲያበዙበት ሽርሽር ሔጄ ነበር አላቸው። ብዙም ሳይቆዩ የካቲት 12 ቀን 1929 ደረሰ። የአዲስ አበባ ሕዝብ ቤተ መንግሥት እንዲገኝ ታዘዘ። ግቢው ዙሪያውን መትረየስ ተጠምዶበት ይጠበቅ ነበር። ግራዚያንም ለድሆች ምፅዋት እሰጣለሁ ስላለ ብዙ ሰው ወደ ግቢው አመራ። አብርሃና ሞገስም መኪናህን ቤንዚን ሞልተህ ያው እንደተባባልነው መኪናዋን አዙረህ ፊት በር በደንብ ጠብቀን ብለው ስምኦንን ቀጠሩት። እነርሱ አስተርጓሚዎች ስለነበሩ ግቢ ገቡ። ስምኦንም መኪናዋን አዘጋጅቶ በተባባሉበት ቦታ ይጠብቃቸው ነበር።\nወደ 5 ሰዓት ገደማ ግራዚያኑ ሕዝብ ሰብስቦ ይደነፋል። የአርበኞቻችንን ስም እየጠራ ያንኳስሳል። የሁሉንም አንገት ቆርጬ ሮማ እልካለሁ ይላል። እነአብርሃም ቦምብ ጣሉበት። እርሱንና ከእርሱ ጋር የነበሩትን ጀኔራሎቸ አቆሰሉ። የአውሮኘላን አብራሪዎች ጀኔራል ሞተ። ከዚያም በተፈጠረው ረብሻ መትረየስና ጠመንጃ ሲተኮስ እነርሱ በፊት በር በኩል ሹልክ ብለው ወጥተው በተዘጋጀችው የስምኦን መኪና ወደፍቼ ተነሥተው ሔዱ። ስምኦንም እነርሱን እዚያ አድርሶ ወደ አዲሰ አበባ ተመለሰ።\nየካቲት 19 ቀን በሳምንቱ ጣሊያኖች በጥቆማ መጥተው ስምኦንና የቤት ሠራተኛውን ያዙ። ለብቻ አሠሯቸው። እንዲህ እንዲህ ያሉ ሰዎች ይመጡ ነበር ወይ እያሉ ሠራተኛውን ጠየቁት። እሱም ያየውን ሁሉ ነገራቸው። ፈትተው ለቀቁት። ሠራተኛው ባደረገው ጥቆማ ብዙ የስምኦን ጓደኞች ታደኑ። ታሥረውም ተገደሉ። የስምኦን ታናሽ ወንድም ሱራፌል አደፍርስም ሲታደን ከርሞ ሊያዝ ሲል ሌሊት አምልጦ በእግሩ ከአዲስ አበባ ወደትውልድ ስፍራው ወደ ሐረርጌ ተመለሰ።\nስምኦን የመጀመሪያው የጭካኔ ቅጣት ከደረሰበት በኋላ ደጃች ውቤ ሰፈር አጠገብ በነበረው ወህኒ ቤት አሠሩት። ምርመራው በጥብቅ ቀጠለ። በመግረፍ፣ ጠጉሩን በመንጨት፣ የጣቶቹን ጥፍሮች በመንቀል የሥቃይ ውርጅብኝ ቢያወርዱበትም ስምኦን ከዓላማው ፍንክች አላለም። ሚሥጢር አላወጣም። አሠቃዮቹም ከእርሱ ምንም ማግኘት ስላልተቻላቸው ሚያዝያ 29 ቀን 1929 ገደሉት።\nዘመዶቹም ሳያውቁ ሥንቅ ለማቀበል ሲሔዱ አንድ ዘበኛ ስምኦን መሞቱን በ11 ሰዓትም 13 ሬሳ እንደሚቃጠልና የስምኦንም ሬሳ ከእነርሱ ጋር እንደሚቃጠል ጨምሮ ነገራቸው። የስምኦንም እህት ወ/ሮ ሸዋረገድ አደፍርስ የእሥር ቤቱን ሐኪም ያውቁት ስለነበር ሐኪሙም ወርቅ ስለሚወድ አንድ ወቄት ወርቅ ከሰጡኝ ለማንም ሳያወሩ የስምኦንን ሬሳ እሰጥዎታለሁ አላቸው። ወርቅ ሰጥተው ሬሳውን በድብቅ ወስደው በጴጥሮስ ወጳውሎስ ካቴሊካዊት መካነ መቃብር ግንቦት 1 ቀን 1929 ቀበሩት። ስምኦን በደረሰበት ሥቃይ ሬሳው የሰው ገላ አይመስልም ነበር በማለት ከፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ጽሑፍ ጋር በሕይወት ያሉት እህቱ ወ/ሮ አሰገደች አደፍርስ በኃዘንና በእንባ ገልፀውታል።\nታዲያ የዚህ ወጣት ጀግና ታሪክ እንዴት እስከዛሬ ተዳፍኖ ቀረ? የአብርሀምና የሞገስ ስም ሲነሣ የሱ ለምን ተነጥሎ ቀረ? መቃብሩስ ምንም ዓይነት ምልክት ሳይደረግበት እስከዛሬ ሣር ብቻ ለብሶ የቀረው ለምንድነው የሚሉ ጥያቄዎች አንባብያንን ሳያሳስቡ አይቀሩም በማለት በ1977 ዓ.ም ተጠይቆ ነበር። መልሱ ግን እስካሁን አልተመለሰም።\nግርግር ለሌባ ይመቻል እንዲሉ የወጣቱን አርበኛ የስምኦንን ንብረት ጣሊያኖችና ባንዳዎች ተከፋፈሉት። ጣሊያኖች ባንክ የነበረውን ገንዘብ ሲወስዱ ባንዳዎች ደግሞ ወንድሙ ከጅቡቲ ልኮለት ይሠራበት የነበረውንና የራሱንም ሁለት ኦፔል ታክሲዎች ተከፋፈሉ። በተለይም የንጉሱ እልፍኝ አስከልካይ የነበሩ ሰው እስከ ቅርብ ጊዜ የስምኦንን መኪና ይነዱ እንደነበረና የወጣቱ አርበኛ ስምም እንዳይነሣ ይከለክሉ እንደነበረ ብዙ ሰዎች ይናገራሉ በማለት እህቱ ከ40 አመታት በፊት ተናግረው ነበር።\nበኢትዮጵያ የአርበኞች ትግል ፋሽስት ኢጣልያ ኢትዮጵያን ለቅቃ ስትወጣ ኢትዮጵያ የተዋደቀችለትን ነፃነቷን አስከበረች። አርበኞች ልጆቿም ከየምሽጋቸው ወጡ። የወደቁላትንም ጀግኖች ልጆቿን ጀብዱም ለማውራት በቁ። ሆኖም ብዙ ባንዳዎች የነበሩ አስከፊና አፀያፊ የሆነው ለማውራት ሥራቸውን ለመደበቅና ለመሸፈን እንዲያውም እራሳቸውን አርበኞች አስመስለው ለመቅረብ ያልፈነቀሉት ድንጋይ ያላስወሩት የሐሰት የጀብድ ወሬ የለም። እነዚህ የወገን ከሀዲዎች በግል ጥቅም የሰከሩ ስለነበሩ የዘረፉት እንዳይታወቅባቸው እንደስምኦን አደፍርስ ዓይነት ሐቀኛ የአርበኛና የትግል ሕይወት ተሸሽጎና ተቀብሮ እንዲኖር አድርገው ነበር። በጣም የሚያሳዝነው ደግሞ ኢትዮጵያ በጀግኖች ልጆቿ ትግል እንደገና ነፃነቷን አስከብራ መኖር ስትጀምር እነዚያ የትናንት ባንዳዎች አርበኞች ተብለው የስምኦንን ታክሲዎች ወርሰው ሲነዱ መታየታቸው ነበር።\nምንጊዜም ቢሆን እውነት ተደብቃ አትቀርም። ወጣቱ ታጋይ ስምኦን አደፍርስ በተገደለበት ጊዜ ገና የ24 ዓመት ጐልማሳ ነበር። አላገባምም ነበር። ስለዚህ ለእናት አገሩ የዋለላትን ታላቅ ውለታ ማን ይንገርለት? ልጆች የሉትም። ዘመዶቹ ታግለው ደክመው የማይሆንላቸው ሲሆን ተውት።\nልጅ ባይኖረው፤ ዘመድም አቅም ቢያንሰው እናት አገሩ አልረሳችውም። አትረሳውምም። አሁንም ቢሆን ወደፊት አገራችን ኢትዮጵያ ተከብራና ታፍራ የምትኖረው እንደ ስምኦን አደፍርስ ዓይነት ባሉ ሐቀኛ ዜጎቿ እንጂ ባስመሳዮች አለመሆኑ እየተረጋገጠ ነው በማለት የወጣቱ ታክሲ ነጂ አርበኛ ቤተሰቦች ተናግረዋል።\nአብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም\nበኢትዮጵያ የትግል እና የአርበኝነት ታሪክ ውስጥ የካቲተ 12 ቀን ሁሌም ትዘከራለች። እንድትዘከር ካደረጓት ሦስት ሠዎች መካከል አንዱ አብርሃ ደቦጭ ነው። አብርሃ ደቦጭ እና ሞገሰ አስገዶም ቦምብ ግራዚያኒ ላይ ወርውረው ጉዳት በማድረሳቸው 30 ሺ ያህል የአዲስ አበባ ከተማ ሕዝብ አልቋል። ጣሊያኖች ሕዝቡን ፈፅሞ የሰው ልጅ ያደርግዋል በማይባል ጭካኔ ጨፍጨፉት።\nይህ የየካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም የቦምብ ውርወራ ድርጊት በተለያዩ ሠዎች የተለያዩ አስተያየቶች ይሠጡበታል። አብርሃ ደቦጭ አና ሞገስ አስገዶም ስለ ቦምብ ውርወራ፤ ስለ ቦምብ አፈታት፤ ስለ ቦምብ አጠቃላይ ሁኔታ የት ተማሩ፤ ማን አስተማራቸው፤ እነዚህ ሁለት ሠዎች ለዚህ ተግባራቸው ያነሣሣቸው እውነተኛው ምክንያት ምንድን ነው? ቦምቡን ከመወርወራቸው በፊት ምን ነበሩ? እነዚህ ከላይ የሠፈሩት ጥያቄዎች በአግባቡ መመለስ ያለባቸው ጉዳዮች ናቸው።\nየጥንታዊት ኢትዮጵያ አርበኞች ማሕበር ኘሬዘዳንት ልጅ ዳንኤል ጆቴ በቅርቡ መግለጫ ሰጥተው ነበር። መግለጫቸው እንደሚያስረዳው በሚያዚያ ወር 2008ዓ.ም ለአብርሃ ደቦጭ አና ለሞገስ አስገዶም የመታሰቢያ ቴምብር እንደሚታተምላቸው የሚያወሣ ነው። እንደ እርሣቸው ገለፃ እነዚህ ሁለት ሠዎች ለፋሽስት ኢጣሊያ የአዲስ አበባው መሪ ግራዚያኒ ላይ ያደረጉት የቦምብ ውርወራ ታላቅ ተጋድሎዋቸውን የሚያሣይ መሆኑን እና የመስዋዕትነት ምሣሌ መሆናቸውን ብዙ ሠዎች ይናገራሉ።\nአብርሃም ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ቦምብ ባይወረውሩ ኖሮ የኢጣሊያ ወረራ ይራዘም ነበር የሚሉ አሉ። ምክንያታቸውን ሲያስቀምጡም በወቅቱ የኢጣሊያ አቅም ትልቅ ስለነበር እና የተደራጀ የጦር ኃይል ስለነበራት አርበኞች እየተዳከሙ ነበር። ለኢጣሊያ በባንዳነት የሚያድሩ አርበኞችም እየበረከቱ መጥተው ነበር። ነገር ግን አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ቦምቡን ከወረወሩ በኋላ ነገሮች ተቀየሩ። ፋሽስቶች ወዳጅ ጠላት ሣይሉ ያገኙትን የአዲስ አበባ ሕዝብ ሁሉ ይጨፈጭፉት ገቡ። ሕዝብ አለቀ። ፋሽስት ደም ተቃባ። በሕይወት የተረፈው አርበኝነት ገባ። አርበኛ የነበረው ይህን ግፍ ከላዩ ላይ አሽቀንጥሮ ለመጣል የበለጠ ቁርጠኛ ሆኖ ትግሉን ቀጠለ።\nየአብርሃ ደቦጭ እና የሞገስ አስገዶም የቦምብ ውርወራ ትግሉን አቀጣጠለው። የአርበኞችን ወኔ የበለጠ አፋፋመው የሚሉ በርካታ አስተያየቶች አሉ።\nሌሎች ደግሞ ዳር ሆነው ጉዳዩን ከተለያዩ አቅጣጫዎች የሚመለከቱ ሰዎች የሚሠጧቸውም አስተያየቶች በዋዛ የሚታለፉ አይደሉም። እንደ እነርሱ አባባል ከቦምቡ ውርዋሮ አለመቀናጀት ጀምሮ በተለይ በአብርሀ ደቦጭ ስብዕና ላይ የሚያነሷቸው የተለያዩ ጥያቄዎች አሉ።\nአብርሃ ደቦጭ በትውልድ ኤርትራዊ ነው። ከኤርትራ ወደ ኢትዮጵያ በመምጣት ትምህርቱን በተፈሪ መኮንን የተከታተለ ወጣት ነው። ትምህርቱን እንደጨረሰ የተቀጠረው ጣሊያኖች ዘንድ ነበር። ጣሊያንኛን ቋንቋን አቀላጥፎ የሚናገር ነበር። ይህን ስራውን የሚሰራውም በኢጣሊያ ሌጋሲዮን ነበር። እንግዲህ ስራዉ ከጦርነቱ በፊት ነው። ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ከመውረሯ በፊት።\nኢጣሊያ ኢትዮጵያን ልትወር ስትል በወቅቱ ንቁ የነበሩ ወጣት ኢትዮጵያዊያን ሕዝቡን እየሰበሰቡ ልንወረር ነው፤ ሁላችንም ታጥቀን ወረራውን ለመቀልበስ እንዘጋጅ እያሉ ንግግር ያደርጉ ነበር። ዛሬ ሐገር ፍቅር ቴአትር ቤት የምንለውና በዚያን ወቅት ደግሞ የሐገር ፍቅር ማሕበር እየተባለ በሚጠራው አዳራሽ እንደ ተመስገን ገብሬ ያሉ የነቁ ኢትዮጵያዊያን ሕዝብ እየሰበሰቡ ኢትዮጵያዊነትን ይሰብኩ ነበር።\nበሌላ መልኩ ደግሞ ኢጣሊያ ስለ ኢትዮጵያ አቋም መረጃ እየደረሳት ለወረራው እየተዘጋጀች ነበር። ኢትዮጵያ ውስጥ ሆኖ ለኢጣሊያ መረጃ የሚሰጥ ሰው አለ ተባለ። ይህ ሰው ማን ነው ተብሎ ይታሰብ ገባ። በኢትዮጵያ የኢጣሊያ ሰላይ አለ ተብሎ ሲፈለግ አብርሀ ደቦጭ ተጠርጥሮ ታሰረ። ስለ ኢትዮጵያ መረጃ አሣልፎ ለጣሊያኖች ይሰጣል በሚል ተጠርጥሮ ታሰረ።\nእዚህ ላይ ቆም ብለን ብዙ ጥያቄዎቸ መጠየቅ እንችላለን። አብርሃ ደቦጭ አገሩን ለፋሽስቶች አሳልፎ የሰጠ ነው? ታዲያ ለምን ታሰረ? አንድ ሰው አርበኛ የሚባለው መቼ ነው? አገር ካስወረሩ በኋላ አርበኝነት አለ? እነዚህን ጥያቄዎች ሁላችንም ለራሣችን እንያዝ።\nበቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አስተዳደር ጐልተው የወጡ ፖለቲካዊ ችግሮችና ትግሎች በቅርብ ባለሟላቸው የሕይወት ታሪክ መነሻነት ሲገመገሙ በተሰኘው መጽሐፍ ውሰጥ ስለ አብርሃ ደቦጭ አና ሞገስ አስገዶም ጉዳይ ተጽፏል። እንደ መጽሐፉ ገለፃ አብርሃ ደቦጭ የታሰረው አፈንጉስ ከልካይ በተባሉ ባለስልጣን ቤት ነው። በወቅቱ እንደ አሁን ዘመን እስር ቤቶች የሉም ነበር። እስረኛ ሰው ቤት ውስጥ ነበር የሚታሰረው። ለዚህም ነው አብርሃ ደቦጭ እሰው ቤት የታሰረው።\nከዚሁ ጋር ተያይዞ መታወቅ ያለበት ጉዳይ አብርሃ ደቦጭ እንዴት ከእስር ተፈታ የሚለው ጉዳይ ነው። አብርሃ ደቦጭ ከእስር ነፃ የወጣው ጣሊያኖች ኢትዮጵያን ወርረው በተቆጣጠሩበት ወቅት እሱም ከእስሩ ተፈታ። ነፃ አውጠት።\nከእስር ነፃ ከወጣም በኃላ ጣሊያኖች ዘንድ በአስተርጓሚነት ተቀጠረ። እናም ከፋሽስቶች ጋር መስራት ጀመረ፤ ያውም የኢጣሊያ የፖለቲካ ቢሮ አስተርጓሚ እንደነበር መፃህፍት ያወሣሉ።\nስለ አብርሃ ደቦጭ ብዙ መታወቅ መዘርዘር ያለባቸው ነገሮች አሉ። ከነዚህ መካከል የጋብቻው ሁኔታ ነው። በወረራው ወቅት ጣሊያኖች ዘንድ እየሰራ ሳለ ያገባት እና ትዳር የመሰረተው የአርበኞች ቤተሰብ ከሆነችው ከወ/ሮ ታደለች እስጢፋኖስ ጋር ነው። ይህች ሴት የታላላቆቹ የኢትዮጵያ አርበኞች የነ ራስ መስፍን ስለሺ፤ የነ ራስ ደስታ ዳምጠው፤ የነ ደጃዝማች አበራ ካሣ የመሣሰሉት ሰዎች የቅርብ ዘመድ ናት።\nሰዎች ይህን ጋብቻ በሁለት ፅንፎች ይተነትኑታል። አንደኛው ፅንፍ ጋብቻው ሆን ተብሎ የተፈፀመ ነው፤ ጣሊያኖች ስለ አርበኞች መረጃ ለማግኘት ሲሉ አብርሃ ደቦጭ የአርበኞች ቤተሰብ የሆነችውን ልጅ እንዲያገባ አስበውበት የተደረገ ነው የሚሉ አሉ።\nሌሎች ደግሞ አብርሃ ደቦጭ የአርበኛ ልጅ በማግባቱ ልቡ ከፋሽስቶች ከድታ ወደ አርበኞች ተቀላቅላለች ይላሉ። ከጋብቻው በኋላ ጣሊያኖች ላይ አደጋ ለማድረስ ለራሱ ቃል እንደገባ የሚያመላክቱ መረጃዎችም አሉ። የኢጣሊያን ባንዲራ እያወረደ ይጥል ነበር የሚሉ መረጃዎች አሉ።\nጉዳዩን በሌላ አቅጣጫ የሚያዩ ሠዎች ደግሞ ጣሊያን የአዲስ አበባን ሕዝብ ለመጨፍጨፍ ምክንያት ፈልጐ በነ አብርሃ ደቦጭ በኩል ያቀናጀው የቦምብ ውርወራ ነው የሚሉ አሉ። በተለይ በ1937 ዓ.ም የታተመው የአምስቱ የመከራ አመታት አጭር ታሪከ በተሰኘው መፅሃፍ ይህን ጥርጣሬ ሰፋ አድርጐት ፅፎታል። ቦምብ ተወረወረብኝ በሚል ሰበብ ለ40 አመታት የቋጠረውን ቂም በአዲሰ አበባ ሕዝብ ላይ መአቱን አወረደበት እያሉ ትንታኔ የሚሰጡም አሉ።\nእነ አብርሃ ደቦጭ ቦንቡን ከወረወሩ በኋላ በስምኦን አደፍርስ ሹፌርነት አዲስ አበባን ለቅቀው መውጣታቸው ይነገራል። ያቀኑት ደግሞ ወደ ሰሜን ሸዋ ወደ ፍቼ አካባቢ ወዳሉት አርበኞች ዘንድ ነው። ከነራስ መስፍን ስለሺ ዘንድ ሔዱ። ግን በታሪክ እንደሚወሣው እነ ራስ መስፍን ስለሺ፣ አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም እነርሱ ዘንድ ሲመጡ አላመኗቸውም። ተጠራጥረውም አሠሯቸው። ጣሊያን የላከብን ሰላዮች ይሆናሉ በሚል ምክንያት ታሰሩ።\nእነ አብርሃም ደቦጭ ከነ ራስ መስፍን ስለሺ እስር ቤት የተለቀቁት አንድ የሚመሰክርላቸውን ሰው አግኘተው ነው።\nእነ አብርሃም ደቦጭን መስከረው ከእስር ያስፈቷቸው በጅሮንድ ለጥይበሉ ገብሬ ይባላሉ። እርሣቸው ሲመሰክሩ እነዚህ ሁለት ሰዎች ግራዚያኒ ላይ ቦምብ ለመጣል እንዳሰቡ ቀደም ሲል ነግረውኛል፤ አደጋ ለመጣል አስበውበት ነው ያደረጉት፤ ስለዚህ ለኢጣሊያ ስለላ እየሰሩ አይደለም በማለት መሰከሩላቸው። በዚህም ምክንያት እነ ራስ መስፍን ስለሺ ሁለቱንም ቦምብ ወርዋሪዎች ከእስር ፈቷቸው።\nከእስር ከተፈቱስ በኋላ ምን ሆኑ የሚለው ጉዳይ ሌላው አንገብጋቢ ነገር ነው። ብዙ ፀሐፊዎች አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶምን ጣሊያን አስገድሏቸዋል ይላሉ። ሌሎች ደግሞ መንገደኛ ኢትዮጵያዊ /ለጣሊያን ያደረ ባንዳ/ ገድሏቸዋል ይላል። በታሪክ ውስጥ ደማቸው ደመ ከልብ ሆኖ አለፈ። በታሪከ ውስጥ የተጠናቀቀ የሕይወት መዕራፍ የሌላቸው ባተሌዎች ናቸው።\nፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ ከጥንት እስከ ዛሬ በተሰኘው መጽሐፉ ውስጥ አንድ የሚያስደነግጥ ነገር ፅፏል። የሚያስደነግጠው ጉዳይ አብርሃም ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ከእስር ከተፈቱ በኋላ ወደ አዲስ አበባ መምጣታቸውን ይገልፅና የሚከተለውን ፅፏል፡-\nይፋ ያልወጡ መረጃዎች እንደሚያስረዱት ግን ከነ ሻለቃ/ራስ/ መስፍን ስለሺ እንደተለዩ የመጡት ወደ አዲሰ አበባ ነው። በምን ዘዴ እንደሔዱ ባይታወቅም ከነፃነት በኋላ እነ አብርሃ ደቦጭ በጣሊያን ዋና ከተማ በሮም ይኖሩ እንደነበር በወቅቱ ትምህርታቸውን ይከታተሉ የነበሩ ኢትዮጵያዊያን መናገራቸው ታውቋል/ገጽ451/\nይህ ታሪክ የተፃፈው 740 ገፆች ባሉት በፋንታሁን እንግዳ መፅሐፍ ውስጥ ነው። አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ሮም ውስጥ መታየታቸውን ማን ነው የፃፈው? የፋንታሁን ምንጭ ማን ነው? መረጃውን ከየት አገኘው? ብሎ መጠየቅም ግድ ይለናል።\nይህ ታሪክ እውነት ከሆነ ደግሞ እጅግ የሚገሙ ሁኔታዎቸ ውስጥ ልንገባ ነው። ፋንታሁን እንግዳ መፅሀፉን ሲያዘጋጅ አያሌ ድርሣናትን አገላብጧል። ስለዚህ እነማን እንዲህ አይነት ታሪክ እንደፃፉ መግለጽ ይጠበቅበታል።\nአብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም በሚያዚያ ወር 2008 ዓ.ም በስማቸው ቴምብር የታተማል። እንዲህ ቴምብር እንዲታተምላቸው የሆነው ደግሞ አርበኞች ናቸው ስለተባለ ነው። አንዳንድ የውዥንብር ታሪኮች ሲቀርቡ ግራ የሚያጋቡ ጉዳዮች አሉ። ዛሬ በሕይወት የሌሉት እነዚህ ሁለት ወጣቶች ታሪካቸው በስርአት ተሰብስቦ መፃፍ አለበት።\nሁለቱንም ቁጭ ብዬ ረጅም ሰአት አሰብኳቸው። ቦምብን የሚያህል ነገር በ1929 ዓ.ም እጃቸው ላይ ይዘው ወደ ግራዚያኒ የገሰገሱት እነዚሀ ወጣቶች ያበጠው ይፈንዳ፤ የረጋው ወተት ቅቤ እንዲወጣው ይናጥ፤ ያሉ ይመስለኛል። አገሩን ናጡት። ትግሉ ተቀጣጠለ። የፋሽስቶችም ግብአ- መሬት ተቃረበ። ቀጥሎም የቅኝ ግዛት ሕልሙም ሞተ። ስለዚህ እኔ በበኩሌ አርበኛ የሚለውን ቅፅል ልተወው እና አብርሀ ደቦጭን የትግል አቀጣጣይ ኢንጂነር ነው ብለው ይቀለኛል።\nጳውሎስ ኞኞ የኢትዮጵያ እና የኢጣልያ ጦርነት በተሰኘ መጽኀፉ የሚከተለውን ብሏል፡-\nአብርሃ ደቦጭ ኢጣልያንኛ ተምሮ ስለነበር አዲስ አበባ ባለው በፋሺስት ፖለቲካ ቢሮ ውስጥ ተቀጥሮ ይሰራ ጀመር። በዚህ ጊዜ፣ ከሞገስ አስገዶም ጋርም ጓደኛ ሆኑ - ሞገስ አስገዶም የሚኖረው ስብሃት ከሚባል ጓደኛው ጋር ነው፤ ስብሃት ደግሞ የሚሰራው ከጀርመን ኮንሱላር ሚሲዮን ውስጥ ነው።\nአብርሃ ደቦጭ የኢጣልያኖችን የግፍ አሰራር እና ትእዛዝ እያየ ለጓደኞቹ ያጫውት ነበር። እንዲህ አይነቱን ጨዋታ ብዙ ጊዜ የሚጫወቱት ስብሃት ከሚሰራበት ከጀርመን ኮንሱላር ሚሽን ውስጥ ነው። ጀርመን፣ የኢጣልያ መንግስት ደጋፊና ወዳጅ ስለነበር በእነ አብርሃም ደቦጭ መሰብሰብ ጠርጣሪ የለም ነበር።\nይህም ብቻ ሳይሆን አብርሃ በኢጣልያ ፖለቲካ ቢሮ ውስጥ የሚሰራ ሰው ስለነበር ከውጭ ያለው ሰው በክፉ አይን እያየው ስለሚጠላው የሚያጫውተው ቀርቶ የሚያስጠጋውም አልነበረም።\nይህን የመሳሰለው ነገር ሁሉ አብርሃን ያስቆጨዋል። ኢጣልያኖችን ለመበቀልም ቆረጠ። ጫማ አውልቆ በባዶ እግሩ መሄድ ጀመረ። ጫማ ማድረግ የተወበት ሁለት ምክንያቶች ነበሩት። አንደኛው፣ እግሩን ለማጠንከር ሲሆን፤ ሁለተኛው ደግሞ ያን የተቀደደበትን ጫማ መለወጫ በማጣቱ ነበር። ኒው ታይምስ ኤንድ ኢትዮጵያ ኒውስ ይባል በነበረው ጋዜጣ ላይ አልአዛር ተስፋ ሚካኤል እንደፃፈለት "አብርሃ ደቦጭ ጫማ በሌለው እግሩ እግሩ ከአዲስ አበባ ከተማ ውጭ አስር እና አስራምስት ኪሎ ሜትር እየራቀ መሄድ ጀመረ። በሄደበትም ጫካ ውስጥ ድንጋይ እየወረወረ ስለ ቦምብ ኣጣጣል ማጥናትና ክንዱን ማጠንከር ጀመረ።" ብሎለታል።\nአብርሃ ደቦጭ ጥናቱን ጨርሶ በራሱ መተማመን ሲጀምር የቤት እቃዎቹን በሙሉ ሸጠ። ሚስቱንም ደብረ ሊባኖስ ወስዶ አስቀመጠ።\nየኢጣልያ ልዑል፣ ልጅ ስለወለደ በአዲስ አበባ በቤተ መንግስቱ ለልጅቱ መወለድ ምክንያት የደስታ ሥጦታ ለማድረግ መወሰኑን ሰማ። በዚያም ቦታ በግራዚያኒና በተከታዮቹ ላይ ቦምብ ለመጣል ወሰነ። ይህንኑ ውሳኔውንም ለሚያውቃቸው ኢትዮጵያውያን ነገረ። ለበጅሮንድ ለጥይበሉ ገብሬ፣ ለብላታ ዳዲ፣ ለቀኛዝማች ወልደ ዮሃንስ፣ ለደጃዝማች ወልደ አማኑዔልና ለሌሎቹም ጉዳዩን ነግሮ ጥሪው ከተደረገበት ቦታ እንዳይወጡ ኣስጠነቀቃቸው። እነኚያ ከአብርሃ ደቦጭ ማስጠንቀቂያ የተነገራቸው ሰዎች አብርሃ ደቦጭን እንደሰላይ ቆጥረው "ዞር በል ወዲያ" አሉት እንጂ ሃሳቡን አልተቀበሉትም።\nየካቲት ፲፪(12) ቀን ፲፱፻፳፱(1929) ዓ.ም. አብርሃም ደቦጭና ሞገስ አስግዶም በዓሉ ከሚደረግበት ቦታ ቀደም ብለው ደረሱ። ከበዓሉ ቦታ ከመሄዳቸው በፊት አብርሃ ደቦጭ ቤት ውስጥ ሳንቃው ወለል ላይ የኢጣልያን ባንዲራ አንጥፈው ዙሪያውን በሚስማር መትተው ነበር የወጡት።\nሁለቱም በኪሶቻቸው ቦምብ ይዘዋል። ማርሻል ግራዚያኒ ለተሰበሰበው የአዲስ አበባ ህዝብ ንግግር ሲያደርግ የያዙትን ቦምብ ወረወሩበት። አምልጠውም ከግቢው ውስጥ ወጡ። አምልጠው ከወጡ በኋላ ከአርበኛው ከራስ አበበ አረጋይ ዘንድ ሄደው ተደባለቁ። ለራስ አበበም ምን አድርገው እንደመጡ ኣጫወቷቸው። ጥቂት ጊዜ ከራስ አበበ ዘንድ ቆይተው ወደ ሱዳን ለመሻገር መፈለጋቸውን ነግረው አስፈቀዱ። የሱዳን ጉዟቸውን ጀምረው ሱዳን ሊገቡ ሲሉ ባልታወቁ ሰዎች ተገደሉ።\n“ምኒልክ ተወልዶ ባያነሣ ጋሻ ግብሩ ዕንቁላል ነበር ይህን ግዜ አበሻ”\nበኢትዮጵያ የቃል ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ በሁለት ስንኞች ግጥም መግጠም እጅግ የተዘወተረ ነው። እንደ ቀላል ነገር በሁለት ስንኞች የሚገጠሙት ጉዳዮች በውስጣቸው ከአንድ መፅሐፍ በላይ ኀሣብ ይይዛሉ። ከነዚህ ግጥሞች መካከል ለዛሬ ጽሑፌ እንደ ርዕስነት የወሰድኩት ሁለት መስመር ግጥም እምቅ ኀሣብ የያዘ ነው። ሲተነተን፣ ሲዘረገፍ ከአበሻው ንጉሥ ከአፄ ምኒልክ ጀምሮ እስከ ቅኝ አገዛዝ ስርአት እና ለነፃነት የተከፈለን ዋጋ ያብራራል። በሁለት ስንኞች የሚገጡ ግጥሞችን ዶክተር ፈቃደ አዘዘ ‘መንቶ’ ይላቸዋል። የእንግሊዝኛውን Couplets የሚለውን ቃል ለመተካት የተጠቀመበት ትርጉም ይመስለኛል። ባጠቃላይ ሲታይ በዛሬዋ እለት የምናከብረው የአድዋ ድል ኢትዮጵያ በታሪክ ውስጥ የቅኝ አገዛዝን ሙከራ በግማሽ ቀን ጦርነት ድል አድርጋ ያሣየች እና ለወረራ' ለመረገጥ' ለባርነት ፈፅሞ የማትንበረከክ ሀገር መሆኗን ያሣየችበት ዕለት ነው። ለጥቁር ሕዝብ ሁሉ የነፃነት መታገያ ተምሣሌት ሆና ብቅ ያለችበት ድል ነው። ዛሬ አድዋን እያነሣሣን እንጨዋወታለን።\nየክረምት ወራት እንዳለፈ ምኒልክ ዝግጅታቸውን አጠናቀቁ። መስከረም 1 ቀን 1888 ዓ.ም ነጋሪነት እየተጐሰመ ሕዝብ እንዲሰበሰብ ተጠራ። ከቤተ-መንግስት ፊት ለፊት በተተከለ እንጨት ሰንደቅ ዓላማ ተሰቅሎ ጃንጥላዎች ቀሣውስት ዘርግተው የተለመደውን ልብሰ ተክሕኖ ቀሚሣቸውን ለብሰው ቆመዋል። የምኒልክ ቤተ-መንግሥት ጠባቂዎችም ጋሻና ጐራዴያቸውን አንግተው አዋጁ ከሚነገርበት ቦታ ተሰብስበዋል። ከዚያም የሚከተለው አዋጅ ተነበበ፡-\n#ጦር እንዲሰበሰብ ነጋሪት ተጐስሟል። እንግዚአብሔር በቸርነቱ እስካሁን ጠላት አጥፍቶ ሀገር አስፍቶ አኖረኝ። እኔም እስካሁን በእግዚአብሔር ቸርነት ገዛሁ። ከእንግዲህ ለሀገሬ ስል ብሞት ሞት የሁሉ ነውና ስለኔ ሞት አላዝንም። ደግሞ እግዚአብሔር አሣፍሮኝ አያውቅም። አሁንም ያሣፍረኛል ብዬ አልጠራጠርም። ንግሥናዬ በእግዚአብሔር ፈቃድ ነው። አሁን ደግሞ አገር የሚያጠፋ፤ ሀይማኖት የሚያስለውጥ ጠላት እግዚአብሔር የወሰነልንን የባህር በር አልፎ መጥቷልና እኔም ያገሬን ከብት ማለቅ፤ የሰውን መድከም አይቼ እስካሁን ዝም ብለው ደግሞ እያለፈ እንደ ፍልፈል መሬት ይቆፍር ጀመር። አሁን ግን በእግዚአብሔር ረዳትነት አገሬን አልሰጠውም። ያገሬ ሰው ሆይ፤ ካሁን ቀደም ያስቀየምኩህ አይመስለኝም፤ አንተም እስካሁን አላስቀየምከኝም። እናም የሀገሬ ሕዝብ ሆይ፤ አሁን ጠንካራ የሆንክ በጉልበትህ እርዳኝ። ደካማ የሆንክ ለልጆችህ ለሚስትህና ለሃይማኖትህ ስትል በፀሎትህ እርዳኝ። ወስልተህ የቀረህ ግን ኋላ ልብ አድርግ ትጣላኛለህ። አልተውህም። ማሪያምን ለዚህ አማላጅ የለኝም። እናም ዘመቻዬ በጥቅምት ወር ነውና የሸዋ ሰው እስከ ጥቅምት እኩሌታ ድረስ በወረኢሉ ከተህ ላግኝህ$\nይህ የዳግማዊ ምኒልክ የክተት አዋጅ ነው። ሀገር ወዳድ ኢትዮጵያዊ ካለበት ነቅሎ መጣ። ምኒልክና ጣይቱ ጦራቸውን ይዘው ወደ አድዋ ጉዞ ማድረግ ጀመሩ።\nእዚህ ላይ ሁሌም የሚገርመኝ ነገር አለ። ታላቁ ንጉስ አፄ ምኒልክና እቴጌ ጣይቱ የመንግስታቸው መቀመጫን አዲሰ አበባን ቤተ-መንግሥታቸውን መንግስትነ ታቸውን ይዘው ወደ አድዋ ሲጓዙ ስልጣናቸውን ለማን ነበር ያስረከቡት? በምኒልክ ቦታ ኢትዮጵያን የሚመራው፤ ቤተ-መንግሥቱን የሚያስተዳድረው ማን ነበር? ማን ነው በእርሣቸው ወንበር ላይ ቁጭ ብሎ ተጠባባቂ ንጉስ የሆነው? ኢትዮጵያን አደራ ብለውት ያስረከቡት ማንን ነው? ስለዚህ ጉዳይ ብዙ ተወርቶበት አያውቅምና በጥቂቱ አንዳንድ ነጥቦችን አነሣሣለሁ።\nየአበሻው ንጉሥ አፄ ምኒልክ ስልጣናቸውን ያስረከቡት ለራስ ዳርጌ ነው። ምናልባት ምኒልክና ሰራዊታቸው ያልተጠበቀ ውጤት ገጥሟቸው ቢሆን ኖሮ ኢትዮጵያን የሚመሩት ራስ ዳርጌ ነበሩ። ለመሆኑ ይህ ታላቅ ኃላፊነት የተሰጣቸው ራስ ዳርጌ ማን ናቸው?\nራስ ዳርጌ የንጉሥ ሳህለስላሴ ልጅ፤ የንጉሥ ኃይለመለኮት ወንድም፤ እና የአፄ ምኒልክ አጐት ናቸው። ዳርጌ በዘመናቸው እንደ እርሣቸው የሚወደድ እና የሚከበር የሸዋ ሰው የለም ይባል ነበር። አፄ ቴዎድሮስ ወደ ሸዋ ዘምተው ሸዋን አሸንፈው ምንሊክን ማርከው ወደ ጐንደር ሲሔዱ ዳርጌም ተማርከው ነበር። በኋላ ቴዎድሮስ ወደመጡበት ሲመለሱ ሸዋን ለማስተዳደር ለዳርጌ ሊሰጡ አስበው ነበር። አማካሪዎቻቸው ደግሞ ዳርጌ እጅግ ተወዳጅ የንጉስ ልጅ ነው። እንዴት ሆኖ ነው ለርሱ የሚሰጡት በኋላ ሌላ ፈተና ያመጣብናል ብለው ስለመከሯቸው ቴዎድሮስ ዳርጌን ይዘው ሔዱ።\nአፄ ቴዎድሮስ ከሸዋ ከማረኳቸው ንጉሳዊያን ቤተሰቦች ገና የ12 አመት ልጅ የሆኑት ምኒልክ እና ጐልማሣው ራስ ዳርጌ ይገርሟቸው ነበር። ሁለቱም እንደየ እድሜያቸው ሰፊ አውቀትና አስተሣሰብ የነበራቸው ናቸው። በዚህ ምክንያት ቴዎድሮስ ወደዷቸው። ወደ ስልጣናቸውም አቀረቧቸው። ለኢትዮጰያ ያላቸውን ሕልም አወጓቸው።\nታዲያ ምን ያደርጋል ምንልክን ከቴዎድሮስ እጅ ለማስመለጥ ሸዋ ዶለተ፤ አሴረ። እዚያ ሴራ ውስጥ ዳርጌም ዋና መሪ ነበሩ። ምኒልክን ከቴዎድሮስ ቤተ-መንግስት አስመለጡ። ዳርጌ ለራሣቸው ህይወት ሣይሰስቱ ምኒልክን የማስጠፋት ስራ ውስጥ ገቡ። ምኒልክም አመለጡ። የቴዎድሮስ ቀዬ ታወከ። ብዙ ሰው ተገደለ። ቴዎድሮስ ዳርጌንም ይዘው መቅደላ አምባ ላይ አሠሯቸው። የታሠሩት ከእንግሊዞች ጋር ነበር። ታዲያ በዚያ የእስራትም ወቅት ያገኟቸው እንግሊዛዉያን በፅሁፎቻቸው የዳርጌን ብልህነትና አስተዋይነት አስፍረዋል። ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ራሣቸውን ሲሰው ዳርጌ ከመቅደላ ወደ ሸዋ መጥተው ከምኒልክ ጋር ተገናኙ።\nራስ ዳርጌ ለአፄ ምኒልክ የአገዛዝ ዘመን ውስጥ በማማከር በማስታረቅ በመሸምገል በመገሰፅ ምኒልክን አስተካክለው ያሣደጉ አጐት ናቸው ይባላል። ወደ ኢትዮጵያ የመጡ የውጭ አገር ዜጐች በፃፏቸው ማስታወሻዎች ራስ ዳርጌ ቅን ታማኝ የዘመነ አፄ ምኒልክ አስተዳደር ውስጥ እጅግ ወሳኝ ሰው ነበሩ እያሉ ፅፈውላቸዋል። ምኒልክም በራስ ዳርጌ ሙሉ እምነት ስለነበራቸው ዳርጌ የተናገሩትን በሙሉ ሣያወላውሉ ይፈፅሙ እንደነበር ፀሐፍት ይገልፃሉ። ለዚህም ነው አጤ ምኒልክ ወደ አድዋ ጦራቸውን ይዘው ሲዘምቱ ለኚህ በእድሜና በልምድ የዳበረ የአስተዳደር ብቃት ላላቸው ሰው ኢትዮጵያን ጠብቁ ብለው ሰጥተዋቸው የሔዱት። መጋቢት 15 ቀን 1892 ዓ.ም ያረፉት ራስ ዳርጌ፤ አድዋን ባነሣን ቁጥር ልናስታውሣቸው የሚገባ የኢትዮጵያ ጠባቂና ባለአደራ መሪ ነበሩ። የራስ ዳርጌ አራተኛ ትውልድ ልጅ እንግዳ ገብረክርስቶስ መሿለኪያ አካባቢ ዛሬም አሉ።\nወደ አድዋ ድል ስንመለስ አያሌ ነገሮች ከፊታችን ድቅን ይላሉ። ይህ ድል 120 ዓመቱ ነው። ትልቅ በዓል ነው። ይህች አገር በነፃነት እንድትኖር፤ እኛም የነፃ ሐገር ዜጐች ነን ብለን በታሪክ ውስጥ ደረታችንን ነፍተን እንድንጓዝ ያደረጉትን የአድዋ ጀግኖችን ክብራቸውን ሁሌም ማወደስ ይገባናል።\nየካቲት 23 ቀን 1888 ዓ.ም የአጤ ምኒልክ ሠራዊት ለቅኝ ግዛት ጦርነት የመጣውን የኢጣሊያን ሠራዊት በግማሽ ቀን ጦርነት ድል አድርገው ነፃነትን አወጁ። ሠራዊታቸው ባገኘው ድል ተደስቶ መዝፈን፤ ማቅራራት፤ መሸለል፤ መጨፈር ጀመረ። አጤ ምኒልክ ይሔ ጭፈራ ይቁም ብለው አዘዙ። ገሠፁ። እነዚህ የአዳም ዘሮች ካለ ሀገራቸው፤ ካለ ምድራቸው፤ በባዕድ ሀገር መጥተው ሲያልቁ ያሣዝናሉ። እናም መዝፈን የለብንም፤ ይልቅስ የወዳደቀውን አስክሬናቸውን አንስተን በክርስትያን ስርዓት ቀብራቸውን እንፈፅም በማለት ምኒልክ ተናገሩ። ስርአተ ቀብራቸውም በፀሎት ተፈፀመ። የአበሻው ንጉስ አዛኝ እና ርሁሩህ ከመሆኑም በላይ ሃይለኛ ጀግና ነው እያሉ ጣሊያኖቹ ፅፈውላቸዋል።\nየተለያዩ የወቅቱ ፀሐፊያን እንደገለፁት አፄ ምኒልክ ለማረኳቸው የኢጣሊያ ጀነራሎች፤ የጦር ሰራዊቶች ምህረት አድርገዋል። እንደውም ምርኮዎቻቸው ከእርሣቸው ጋር ሆነው ከአድዋ እስከ አዲስ አበባ መጥተዋል። ሲመጡም በጉዞው ወቅት ከአጤ ምኒልክ ወታደሮች ጋር እያወሩ፤ ስላለፈው ጦርነት እያወጉ፤ እየተደሰቱ ነበር፡ አዲስ አበባ ሲደርሱ በዚያ ወቅት እስር ቤት ባለመኖሩ ምክንያት በየሰው ቤት ተልከው ምርኮዎቹ ሰው ቤት ውስጥ ነበር የሚኖሩት።\nበዚህ አይነት የሰብዐዊ መብት አያያዛቸው የሚደነቁት ምኒልክ ሀገሪቱን ለከዳ ባንዳ ደግሞ ምህረት አልነበራቸውም። የኢጣሊያን ወራሪ እየመሩ የመጡ እና ወገናቸውን የወጉትን ኢትዮጵያዊያን ባንዳዎችን ቀጥተዋል። ለምሣሌ በጦርነቱ ወቅት ለኢጣሊያ ያደሩ 1500 ባንዳዎች ተይዘው ነበር። ራስ አሉላ እና ራስ መንገሻ ባንዳዎች ይገደሉ አሉ። ራስ መኮንን ራስ ሚካኤል ንጉሥ ተክለኃይለማኖት እና ፈረንሣዊው የምኒልክ አማካሪ ካፒቴን ክሎቼቲ ምህረት ጠይቀው ነበር። በጉዳዩ ላይ እንደገና ውይይት ተደረገ። በኋላ አንድ ውሣኔ ተወሰነ። ሀገራቸውን የከዱ፤ የወጉ፤ ለጠላት አሣልፈው የሰጡ ባንዳዎች የቀኝ እጃቸው ይቆረጥ ተባለ። ፍርዱም መወሰኑን ፀሐፊያን ይገልፃሉ።\nአድዋ የኢትዮጵያ እንደ ሀገር የመቀጠል እና ያለመቀጠል ፍልሚያ የተካሔደበት የነፃነት ክብር ማሣያ ቦታ ነው። አጤ ምኒልክ እዚያው የድሉ ቦታ ላይ ሆነው የሠራዊታቸውን ጭፈራ ካስቆሙ በኋላ ይህች ቀን ወደፊት ትውልድ በየአመቱ የሚያስታውሣት ይሆናል ማለታቸውም ተጽፏል። አድዋ ከባርነት መውጫ ተምሣሌት የሆነ የጥቁር ሕዝቦች የመታገያ መቆስቆሻ ነው።\nበአድዋ ጦርነት ወቅት ደቡብ አፍሪካ 200 አመታት ያህል በነጮች የቀለም አገዛዝ ውስጥ መከራዋን የምታይ ነበረች። ደቡብ አፍሪካዊያን ከዚያ መከራ ውስጥ ሊያወጣቸው የሚችል ተአምር አጥተው ተስፋ ቆርጠው ተቀምጠው ነበር። ነገር ግን የካቲት 23 ቀን 1888 ዓ.ም ልክ በዛሬዋ ዕለት የዛሬ 120 አመት አድዋ ላይ ጥቁር ሕዝብ ሆይ ብሎ ወጥቶ የነጭን ወራሪ በግማሽ ቀን ጦርነት ፍርክስክሱን አወጣው የሚሉ ዜናዎች በአለም ላይ ናኙ።\nለካ ነጭን ማሸነፍ ይቻላል የሚል አስተሣሰብ ደቡብ አፍሪካዊያን ውስጥ ገባ። ኢትዮጵያ ጦርነቱን እንዴት አሸነፈች ብለው ማሰብ ጀመሩ። ኢትዮጵያዊያኖች በወቅቱ ለሀይማኖታቸው ፅኑ ነበሩ። በሀገሪቱ ውስጥ ያሉትን ታቦታት ወደ ጦርነቱ ቦታ ይዘው ሔደው ነበር። ቀሣውስት የሐገሪቱን ሃይማኖት ይዘው ጦር ሜዳ ላይ ነበሩ። ንጉሡ አጼ ምኒልክ ከባለቤታቸውና ከባለሟሎቻቸው ጋር ሆነው ለፈጣሪያቸው ይፀልያሉ። ከጦርነቱ በፊትም ፀልየዋል። እናም ወደ ጦርነቱ ገቡ። ድልን በድል ላይ ተቀናጁ ። ስለዚህ የኢትዮጵያን፤ ኢትዮጵያዊ የሆነን ነገር ሁሉ ደቡብ አፍሪካዊያን መውሰድ ጀመሩ። ከነዚህ ውስጥ በዋናነት የሚጠቀሰው የኢትዮጵያን ኦርቶዶክስ ሐይማኖት መከተል በግንባር ቀደምትነት የሚታወሰው ተግባራቸው ነበር።\nየኢትዮጵያ ታሪክ ተመራማሪ እና ፀሐፊ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በ2005 ዓ.ም ለአፍሪካ ሕብረት ሃምሣኛ አመት ክብረ በዓል ላይ ላዘጋጀነው JUBILEE በሚል ርዕስ ላሣተምነው የሕብረቱ መጽሔት ላይ አንድ ጽሑፍ አሣትመው ነበር። የጽሑፋቸው ርዕስ Ethiopian Echoes in Early Pan-African Writings የሚሰኝ ነው። በዚህ ፅሁፋቸው ደቡብ አፍሪካዊያን ከአድዋ ድል በኋላ ወደ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታይ መሆናቸውን ይጠቁማሉ። ከዚያም በርካታ አብያተ-ክርስትያናትን በኢትዮጵያ ስም መመስረት እንደጀመሩ ኘሮፌሰር ሪቻርድ በዝርዝር ያቀርባሉ ደቡብ አፍሪካዊያን ከመሠረቷቸው አብያተ-ክርስትያናት መካከል የሚከተሉት ዋና ዋናዎቹ ናቸው።\n1. African United Ethiopian Church\n2. The Ethiopian Mission in South Africa\n3. The National Church of Ethiopia in South Africa\n4. St. Philip’s Ethiopian Church of south Africa\n5. Ethiopian Church Lamentation in South Africa\n6. The Ethiopian Church of God the Society of Paradise\nእነዚህ ከላይ የሠፈሩት አብያተ-ክርስትያናት በኢትዮጵያ ድል ላይ በመደሰት ደቡብ አፍሪካዊያን ራሣቸው የመሠረቷቸው ናቸው። ከዚያ በኋላም እነዚሁ በቀለምና በዘር መድልዎ መከራቸውን የሚያዩ ሕዝቦች ኢትዮጵያን ለነፃነታቸው መታገያ ተምሣሌት አድርገው ረጅም አመታት የፈጀ መከራ አሣልፈው ነጻ ወጡ። ሌሎች የፍሪካ ሀገራትም በአድዋ ድል ምክንያት የመነቃቂያ ደወል ሰምተዋል። በሰሜን አሜሪካም ውስጥ የሚገኙ ጥቁሮች ከባርነት መውጫ መንገዳቸው ልክ እንደ አድዋ ጀግኖች በቆራጥነት መታገል እንደሆነ አምነው ተቀበሉ። ከዚያም ይህ ሁለ የጥቁር አለም ነፃ የወጣው አድዋ በሰጠው የድል ብስራት ነው።\nከአድዋ ድል በኋላ የአለም መገናኛ ብዙሃን ብዙ ሽፋን መስጠት ጀመሩ። አትላንታ ኮንስቲትውሽን የተሰኘው መጋቢት 4 ቀን 1888 ዓ.ም እንደዘገበው 3ሺ የኢጣሊያ ወታደሮች በግማሽ ቀን ጦርነት ውስጥ መገደላቸውን እና የኢጣሊያ ጀነራሎች በእጅጉ መዋረዳቸውን ፅፏል።\nኒውዮርክ ወርልድ እና ቺካጐ ትሪቢውን የተሰኙ ጋዜጦችም የአፄ ምኒልክን ምስል ሁሉ እያወጡ አስገራሚ ድል መሆኑን ዘግበዋል።\nቫኒቲ ፌይር በመባል የሚታወቀው የዚያን ግዜው ታላቅ ጋዜጣ እንደዘገበው ምኒልክን ከአለማችን ታላላቅ ሰዎች ተርታ አስቀምጧቸዋል። ለምሣሌ ሣይንቲስቱን ቻርልስ ዳርዊንን፤ ሩሲዊውን አሌክሣንደርን፡ ናፖሊዮን ሣልሣዊ እና አፄ ምኒልክን ፎቶዎቻቸውን እኩል አንድ ላይ አሣትሟቸዋል።\nከዚህ በተጨማሪም በወቅቱ አውሮፓ ውስጥ የሚወለዱ ሕፃናት ስማቸው ምኒልክ እየተባለ መጠራት እንደጀመረም ተዘግቧል። ወደ ኢትዮጵያም ለአፄ ምኒልክ የሚላኩ የአድናቆት ደብዳቤዎች እየበረከቱ መምጣታቸውም ተዘግቧል። የጥቁር ሕዝብ የትንሣኤ ክስተት መምጣቱን የሚናገሩ የሚፅፉ በርካታ ኘሬሶች ነበሩ። ኢትዮጵያ ከዚህ በኋላ ወደ ልዕለ ሃያላን አገራት ጐራ ትገባለች በማለትም አስተያየት የሰጡም ነበሩ።\nለምኒልክ ከደረሷቸው በርካታ የአድናቆት ደብዳቤዎች ውስጥም አስቂኝ ደብዳቤዎች ነበሩ። ለምሣሌ የገንዘብ ብድር የጠየቋቸው አውሮፓውያን ሴቶች ነበሩ።\nኢትዮጵያ ላይ ፀሐይ መውጣት የጀመረችው በአፄ ምኒልክ በተለይም ከአድዋ ድል በኋላ ነው። አፄ ቴዎድሮስ የፈራረሰችውን ኢትዮጵያን አንድ ለማድረግ ዘመናቸውን በጦርነት ጨረሱ። አፄ ዮሐንስም የቴዎድሮስ ሞትን ተከትሎ የመጣውን የሉዐላዊነት ችግር ለማስተካከል ሲሉ በደርቡሾች አንገታቸው ተቀልቶ ሞቱ። ቀጥሎም ኢትዮጵያን የማስተዳደር ስራ እጃቸው የገባው አጤ ምኒልክ ጦርነቶችን ሁሉ በድል እየተወጡ መላዋን ኢትዮጵያን ከባዕዳን ወራሪዎች ጠብቀው በነፃነት አቆሟት። ይባስ ብለው አድዋ ላይ ታላቁን የአውሮፓ ገናና መንግስት ኢጣሊያን ድባቅ መቱ።ከዚህ በኋላ ሁሉም የአውሮፓ ሀገራት ከኢትዮጵያ ጋር በጋራ ለመስራት ዲኘሎማሲያዊ ግኑኙነት መፍጠር ጀመሩ። ኢትዮጵያን አክብሮ እና በሕጓ ተዝቶ አብሮ ለመስራት አሜሪካ፤ እንግሊዝ፤ ፈረንሣይ ወዘተ በተደጋጋሚ ከምኒልክ ጋር ውል መግባት ጀመሩ። የንግድ ግንኙነቶች ተጀመሩ።\nRaymond Jonas የተባለ ታሪክ ፀሐፊ The Battle of Adwa Africa Victory in the Age of Empire በተሰኘው ግዙፍ መጽሐፉ ከአድዋ ድል በኋላ ኢትዮጵያ በልዩ ልዩ አለማት ውስጥ ምን እንደተባለች ዘርዝሮ ፅፏል። እንዲሁም ደግሞ Harold Marcus, the Life and Times of Minilik II በማለት ባሣተመው መፍሐፍ ውስጥ የኚህን የግዙፍ ስብዕና ባለቤት የሆኑትን መሪ ታሪክ እናገኛለን።\nወደ ፀሐፊያን ጉዳይ ስመጣ ትልቅ አስተዋፅኦ አበርክተው የሰጡንን ሠዎችም መጠቃቀስ ግድ ይለኛል። ከሁሉም በላይ ግን ምኒልክን በተመለከተ የጳውሎስ ኞኞን ያህል አስተዋፅኦ ያደረገ ሰው ያለ አይመስለኝም። ይኸው ብርቅዬ ጋዜጠኛ፤ ደራሲ፤ ታሪክ ፀሐፊ የሆነ ሰው በየካቲት ወር 1984 ዓ.ም አጤ ምኒልክ በሚል ርዕስ 509 ገፆች ያሉት እጅግ ውብ ታሪክ የተጻፈበትን መጽሐፍ አሣትሟል።\nከዚያም በመቀጠል በ2003 ዓ.ም በአስቴር ነጋ አሣታሚ ድርጅት አማካይነት ሁለት ግዙፍ የጳውሎስ ኞኞ መፃሕፍት ታትመዋል። አንደኛው አጤ ምኒልክ በሀገር ውስጥ የተፃፃፏቸው ደብዳቤዎች የሚሠኝ ሲሆን፤ ይህም 622 ገፆች ያሉት መፅሐፍ ነው። ሁለተኛው አጤ ምኒልክ በውጭ ሀገራት የተፃፃፏቸው ደብዳቤዎች በሚል ርዕስ የተዘጋጀና 337 ገጾችን የያዘ ነው። ጳውሎስ ኞኞ ስለ አጤ ምኒልክ ከነዚህ መፃሕፍቱ በተጨማሪ ልዩ ልዩ መጣጥፎችን በማሣተም ግዙፍ ውለታ አበርክቶ ያለፈ ሰው ነው። አድዋ በተነሣ ቁጥር ጳውሎስ ፊቴ ድቅን ይላል።\nኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገብረመድህን አድዋ ከተሰኘው ድንቅ ግጥሙ በተጨማሪ ምኒልክ የተሰኘ ትልቅ ቴአትር ፅፏል። ይህ ቴአትሩ እስከ አሁን ድረስ በመድረክ ላይ አልተሰራለትም። ልክ እንደዛሬዋ ዕለት 120ኛ አመት የአድዋ በአል ሲከበር አንዱ ቴአትር ቤት ይሠራዋል ብዬ ነበር። ግን አልተሰራም። ለካ ቴአትሩም ከፀጋዬ ጋር ሞቷል።\nብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ ከንግሥተ ሳባ እስከ አድዋ ጦርነት ብለው ፅፈው ያዘጋጁት መፅሃፍ፤ የኘሮፌሰር አፈወርቅ ገብረእየሱስ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ የተሰኘው መጽሐፍ ይጠቀሣሉ። በነገራችን ላይ አፈወርቅ ገብረእየሱስ የአድዋን ጦርነት ያመጡ ሰው ናቸው። በወቅቱ እርሣቸው ኢጣሊያ አገር ለትምህርት ሔደው ነበር። እርሣቸው ባሉበት ከተማ ጣሊያኖች ተደስተው ይጨፍራሉ። ጉዳዩ ምንድን ነው ብለው ቢጠይቁ የውጫሌ ውል ኢትዮጵያ እና ኢጣሊያ ተፈራርመው ነው ተባለ። ውሉን ሲያዩት የትርጉም ስህተት እንዳለበት አፈወርቅ ጠረጠሩ። ከዚያም ለአጤ ምኒለክ ደብዳቤ ፃፉ። ኢትዮጵያ በኢጣሊያ ስር እንደሆነች የሚገልፀውን ሀረግ ዘርዝረው ፃፉላቸው። ምኒልክም በኢጣሊያኖች አጭበርባሪነት ተበሣጩ። በዚህ አፈወርቅ በፃፉት ደብዳቤ እና ከርሱ ጋር ተያይዞ ባለው በውጫሌ ውል የተነሣ የአድዋ ጦርነተ ተነሣ። እናም አፈወርቅ ገብረእየሱስ በታሪክ ውስጥ ዋናው የአድዋ ጦርነት አብሪ ጥይት ናቸው ማለት ይቻላል። ግን ምን ያደርጋል ጣሊያን ከ40 አመት በኋላ ቂም ቋጥሮ 1928 ዓ.ም ኢትዮጵያን ሲወር አፈወርቅ ባንዳ ሆነው አረፉት። እንዳስቀመጡት መግኘት ከባድ ሆነ።\nተክለፃዲቅ መኩሪያም አጤ ምኒልክና የኢትዮጵያ አንድነት በሚል ርዕስ ያዘጋጁልን መፅሃፍ እርሣቸውን ዘልአለማዊ ካደረጉዋቸው ስራዎቻቸው መካከል አንዱ ነው።\nተክለሃዋርያት ተክለማርያም ስለ ራሣቸው የሕይወት ታሪክ በፃፉት መፅሃፍ ድንቅ የሆነ የአድዋ ዘመቻ ትዝታቸውን ያወጉበት ፅሁፍ ምን ግዜም አይረሣም። አድዋ ላይ በ17 አመት እድሜያቸው ተሣትፈው አንዲት ጥይት ሣይተኩሱ ጦርነቱ በግማሽ ቀን አለቀባቸው። እናም በጣም ተቆጭተው የፃፉት ፅሁፍ ከስነ-ፅሁፋዊ ውበትነቱ በተጨማሪ ታሪኩ ያስደስታል።\nእጅግ አያሌ ፀሐፊያን አድዋን እንድናስታውሰው አድርገውናል። በሙዚቃ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ን የሚያክል ድንቅ ስራ የሰራ የለም ብል ሌላውን መውቀሴ አይደለም። ጂጂ አድዋን ፍፁም ነብስና ስጋን አላብሳ የሠራች ድምፃዊትና ባለቅኔ ነች። ቴዎድሮስ ካሣሁን /ቴዲ አፍሮ/ ለአድዋ ሙዚቃው ጥራትና ወጪ ምንም ሣይሰስት ላበረከተው አስተዋፅኦ የጀግኖቹ መንፈስ ይመርቀዋል። ኘሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ Adwa An African Victory በማለት የሰራው ፊልም ብዙ ነገሮች ቢቀሩትም ጥሩ መነቃቂያ የፈጠረ የኪነት ሰው ነው።\nሙሉቀን ታሪኩ የተረጐመው አፄ ምኒልክና የአድዋ ድል የተሰኘው መጽሐፍ፤ አምባቸው ከበደ የተረጐሙት የአሌክሣንደር ቡላቶቪች ከአፄ ምኒልክ ሠራዊት ጋር የተሰኘው መፅሃፍ፤ ኧረ ሌሎችም እጅግ በርካታ ፅሁፎች ገናናውን መሪ እድንቀው ድላቸው ዘክረዋል።\nአድዋ የነፃነት መንፈስ በጥቁር ሕዝብ ላይ ሁሉ ያጐናፀፈ የድሎች ሁሉ ድል ነው። ዘልአለማዊ ክብር ለአድዋ ጀግኖች ሁሉ እመኛለሁ። መልካም በዓል!\n“እነዚህ ሁለት የፍልስፍና ጽሁፎች ከኢትዮጵያዊ አእምሮ የሚፈልቁ አይደሉም”\n- ኢትዮጵያዊውን ፈላስፋ ለመውሰድ የሚደረግ ጥረት\nለዛሬ ጽሁፌ መነሻ የሆነኝ ጓደኛዬ ደራሲ ዳንኤል ወርቁ በ2007 ዓ.ም ያሳተመው መጽሀፍ ነው። መጽኀፉ የሁለት ኢትዮጵያዊያንን ፈላስፋዎች ጽሁፍ የያዘ ነው። መጽሀፉ ሐተታ ዘርዓያቆብ እና ሐተታ ዘወልደ ሕይወት ይሰኛል። በተለይ ፈላስፋው ዘርዓያቆብ ከፍተኛ የሆነ አለማቀፋዊ የመነጋገሪያ አጀንዳ ነው። ክርክሩ ምንድን ነው?\nኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ዘርዐያቆብ በመፅሐፉ ላይ የሚከተለውን ጽፏል።\n“ጥንት የተወለድሁት ከአክሱም ካህናት ነው። በአክሱም አውራጃ ከልደተ ክርስቶስ በኋላ በነሐሴ 25 ቀን አፄ ያዕቆብ በነገሰ በ3ኛው ዓመት ከአገሬ ተወለድሁ። በክርስትናም ዘርዐያቆብ ተብዬ ተሰይሜያለሁ። ሰዎች ግን ወርቄ እያሉ ይጠሩኛል በማለት ፅፏል። ይህ ሰው ከጽሁፉ መግለጫ እንደምንረዳው ፍፁም ኢትዮጵያዊ ነው። ነገር ግን በመጽሐፉ ውስጥ የያዛቸው ፍልስፍናዎች እጅግ የመጠቁ በመሆናቸው የፃፈው ሰው ኢትዮጵያዊ አይደለም ተባለ። ታዲያ ማነው ሲሏቸው አውሮፓዊ ነው ይላሉ። ለመሆኑ እነማን ናቸው እንዲህ የሚሉት? በምንስ ጉዳይ ነው እንዲህ የሚናገሩት? ዛሬ ይህን ሃሳብ እናብላላዋለን።\nኢትዮጵያ ውስጥ በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከተነሱ ፈላስፎች መካከል ዘርዐያዕቆብ እስከ ዛሬ ድረስ በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳል። ከዚሁ ከዘርዐያዕቆብ ጋር አብሮ ስሙ የሚጠቀሰው ሌላው ፈላስፋ ወልደህይወት ይባላል። ይህ ፈላስፋ የዘርዐያዕቆብ ደቀመዝሙር /ተማሪ/ ነበር። እጅግ አስገራሚው ነገር ዘርዐያዕቆብ ወልደህይወትን ለ59 ዓመታት አስተምሮታል። ይህ ምናልባት በምድራችን ላይ የረጅም ጊዜ “መምህርና ተማሪ” በሚል መጠሪያ ሊመዘገብ የሚችል ነው። አንዳንድ ቀልደኛ ፀሐፊዎች ወልደህይወት 59 ዓመት ሙሉ የተማረው ትምህርቱ አልገባው ብሎ ነው ወይ? እያሉ ያፌዛሉ። ነገር ግን አንድን ፈላስፋ ለመፍጠር 59 ዓመታት ጥቂት ናቸው። ፈላስፎች የሚፈጠሩት በምዕተ ዓመታት ውስጥ ስለሆነ ነው።\nዘርዐያቆብ ሀብቱ የተባለ ሰው ቤት በመምህርነት ተቀጥሮ ነው ወልደህይወትን ያስተማረው። ሀብቱ የወልደህይወት አባት ነው። በሀገራችን ተረት “ከመምህሩ ደቀመዝሙሩ” የሚባለው ምሳሌያዊ ንግግር ለዘርዐያቆብና ለወልደህይወት በሚገባ የሚሰራ ነው። ምክንያቱም ወልደህይወት ደግሞ እጅግ የመጠቀ ፈላስፋ ነበር። ወልደህይወት ሲጽፍ፤ “ራሴ አግኝቼው እውነት መስሎ ካልታየኝ ከመጽሐፉና ከሰው የሰማሁት እውነት ነው ብዬ አልቀበልም ይላል”።\nለመሆኑ የነዚህ ፈላስፎች ጽሁፍ ምንድን ነው ማለታችን አይቀርም። ፍልስፍናቸው በእምነት ላይ ተመርኩዞ የሚፃፍ ነው። እውነት አንድ ናት ብለው ያምናሉ። ይህም ፈጣሪ አንድ እውነት ሆኖ ሳለ ይሄ ሁሉ ሃይማኖት ከየት መጣ ብለው ይጠይቃል። የሃይማኖቶች መብዛት ስህተት መሆኑን ያስረዳሉ። የሰው ልጅ አንድ እውነት እያለችው እንዴት በዚህ ሁሉ ሃይማኖት ተከታይ ይሆናል? እያሉ ለዛ ባለው ብዕራቸው ከ370 ዓመታት በፊት ኢትዮጵያ ውስጥ ይፈላሰፉ ነበር።\n“አንድ ቀን ወደ ማን ልፀልይ አልኩ። በእውነት የሚሰማኝ እግዚአብሔር አለን? ብዬ አሰብኩ። በዚህም ሃሳብ በጣም አዝኜ እንዲህ አልሁ፤ ዳዊት እንዳለው፤ “እንዴት ምንኛ ልቤን በከንቱ አፀደቅሁዋት?” ኋላም አሰብኩ፤ ይህ ዳዊት እንዲህ የሚለው፤ ጆሮን የተከለ አይሰማምን? በእውነት እንድሰማበት ጆሮን የሰጠኝ ማን ነው? አዋቂስ አድርጐ የፈጠረኝ ማን ነው? ወደዚህስ ዓለም እኔ እንደምን መጣሁ? ከዓለም በፊት ብኖር ኖሮ የሕይወቴን መጀመሪያ እና የእውቀቴን መጀመሪያ በአወቅሁም ነበር። እኔ በገዛ እጄ ተፈጠርሁን? ነገር ግን እኔ በተፈጠርሁ ጊዜ ባልኖርሁም። አባቴና እናቴ ፈጠሩኝ ብልም እንደገና ለወላጆቼና ለወላጆቻቸው ወላጅ የሌላቸው በሌላ መንገድ ወደዚህ ዓለም የመጡ እንጂ እንደኛ አልተወለዱም። እስከ ፊተኞች እስኪደርሱ ድረስ ፈጣሪያቸው ይፈልጋል።\nፈላስፋው ዘርዐያቆብ የራሱንም እምነት በተመለከተ የሚከተለውን ብሏል።\n“እኔም ከሰዎች ጋር ከርስቲያናዊ እመስላቸው ነበር። ነገር ግን በልቤ እርሱ እንዳስታወቀኝ የሁሉ ጠባቂ እግዚአብሔር ካልሆነ በቀር አላምንም። አማኝ ሳልሆን አማኝ ስለምመስል በእግዚአብሔር ዘንድ አበሳ ይሆንብኝ ይሆን? ብዬ አስባለሁ። ሰዎችን እንዲህ አድርጌ ሳታልል ሰዎች ሊያታልሏቹህ ይገባልን? ብዬ አሰብኩ። እውነቱንም ብገልፅላቸው ለትልቅ ጥፋት እንጂ ጥቅም የለውም። ከመሳደብና ከማሳደድ በስተቀር የምናገራቸውን አይሰሙኝም። ስለዚህ እንደነርሱ ሆኜ ከሰው ጋር እኖራለሁ ብዬ አሰብሁ።\nእርሱ እንዳስታወቀኝም በእግዚአብሔር ዘንድ ኖርሁ። ከኔ በኋላ የሚመጡ እንዲያውቁኝ ግን እስከ ሞት ድረስ በኔ ዘንድ ሸሽጌ የምይዘውን ይህን መጽሐፍ ልጽፍ ወደድሁ። ከሞቴ በኋላ አዋቂና መርማሪ ሰው ቢገኝ በኅሳቤ ላይ ኅሳብ እንዲጨምርበት እለምነዋለሁ። ይኸውና እኔ ከዚህ በፊት ያልተመረመረውን መመርመር ጀመርሁ።”\nየዚህ ፊላስፋ ታሪክ ፈረንጆቹ ወደ አውሮፓ ይወስዱታል። ኢትዮጵያዊ አይደለም ይላሉ። ይህ ጉዳይ የተከሰተበት አጋጣሚ የሚከተለው ነው።\nበ1859 ዓ.ም ላይ እ.ኤ.አ ማለት ነው ዳባዲ የሚባል ፈረንሣዊ ከሰበሰባቸው የብራና ጽሁፎች ውስጥ የዘርዐያዕቆብ እና የወልደሕይወት የፍልስፍና ጽሁፎች ይገኙበታል። እነዚህን ጽሁፎች ተራየቭ የተባለ ሩሲያዊ ወደ አውሮፓ ወስዷቸው በሰፈው እንዲታወቁ አደረጋቸው። የሚገርመው ነገር እነዚህ ሁለት ጽሁፎች ወደ አውሮፓ ከመወሰዳቸው በፊት ንብረትነታቸው በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መካከል በኢትዮጵያ ይኖር የነበረ የአንድ ሮማዊ መነኩሴ Giuste da Urbi እንደነበረ ተራየቭ ጽፏል።\nኰንቲ ሮሲኒ የተባሉ የኢጣሊያ ሰው ደግሞ በ1920 ላይ በፃፉት መጽሐፍ እነዚህ ሁለት የፍልስፍና ጽሁፎች ከኢትዮጵያዊ አእምሮ የሚፈልቁ አይደሉም። ከዚህ በፊትም በሀገሪቱ ውስጥ ተጽፈው አያውቀም። ኢትዮጵያዊ ሊያስባቸው አይችልም። እንዲህ ዓይነት ጽሁፍ ሊጽፍ የሚችል አውሮፓዊ ነው ብለዋል። ለዚህም እንደማስረጃ ያቀረቡት እጅግ የተዛቡ ኅሳቦችን ነው።\nኰንቲ ሮሲኒ ከአውሮፓዊ አእምሮ የፈለቁ ኅሳቦች ናቸው ሲል የተለያዩ ምክንያቶችን አስቀምጧል። ከነዚህም ውስጥ፡-\n1. በሮማ በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ የነበረ ተክለሃይማኖት የሚባል ኢትዮጵያዊ ጂዊስቶ ዳ ኡርቢኖ የተባለ ሰው አንድ መጽሐፍ እንደደረሰና የዚህም መጽሐፍ ስም “ወርቄ” የሚባል እንደሆነ ተናግሯል ይላሉ። በሐተታ ዘርዐያዕቆብ ውስጥ እንደምናነበው “ወርቄ” የዘርዐያቆብ የመጠሪያ ስም ነው።\nይሄ የኰንቲ ሮሲኒ ገለፃ አደገኛ አባባል እና የዓለም ሕዝብን ያሳሳተ ነው። ምክንያቱም አባባሉ በውስጡ ግዙፍ ስህተት አለው። ኰንቲ ሮሲኒ የጠቀሱት ተክለሃይማኖት የተናገረው ዳ ኡርቢኖ ወርቄ የሚባል መጽሐፍ አለው እየተባለ ይነገራል። በወቅቱ ዳ ኡርቢኖ ጐንደር /በጌምድር/ ውስጥ ይኖር ነበር። ሁለተኛው ማስረጃ ዳባዲ የተናገረው ነው። ዳባዲ ያለው መነኩሴው ዳባዲ የነዘርዐያቆብን የፍልስፍና ጽሁፍ ከአንድ ወታደር ላይ አግኝቶ መግዛቱን ከዚያም እያባዛው ለሰው ሁሉ አደለ። በዚህም ምክንያት ወርቄ የሚባል መጽሐፍ ፃፈ ተባለ።\nይህ ሰው እያባዛ ሲያከፋፍል እርሱ እንደፃፈው ተደርጐ ተወራ። የሚከራከረው ጠፋ። ምክንያቱም በወቅቱ ብዙ ኢትዮጵያዊያን ጽሁፉን ስለማያውቁት ነው። ከዚህ በተጨማሪም ከሀይማኖት አንፃር የዘርአያቆብ አፃፃፍ በቤተ-ክህነት አካባቢ ያን ያህል ተወዳጅ ስላልሆነ ዳ ኡርቢኖ የኔ ነው ሲል የሚሞግተው አልነበረም።\n2. ኰንቲ ሮሲኒ የኢትዮጵያዊ ጽሁፍ ሳይሆን የአውሮፓዊ ፍልስፍና ነው ያሉበት ሁለተኛው ምክንያት ደግሞ፤ እስከ ዛሬ ድረስ በኢትዮጵያ ውስጥ እንዲህ አይነት ፍልስፍና ያላቸው ጽሁፎች ባለመኖራቸው ነው ይላሉ።\nእዚህ ላይ ብዙ ጥያቄዎችን መጠየቅ ይቻላል። ለመሆኑ ኰንቲ ሮሲኒ ሁሉንም የኢትዮጵያ የብራና ጽሁፎች አንብበዋቸዋል? ምክንያቱም 500 ሺ የብራና ጽሁፎች በኢትዮጵያ ውስጥ ስላሉ ነው።\n3. በሦስተኛ ደረጃ ኰንቲ ሮሲኒ ያስቀመጡት ምክንያት በኢትዮጵያ ሊቃውንት ከአንዳንዶቹ በስተቀር ይበልጡ ስለ ዘርዐያቆብና ስለ መጽሐፉ አያውቁም ይላሉ።\nይሄም ሚዛን የማይደፋ መከራከሪያቸው ነው። ምክንያቱም የዘርዐያቆብ ፍልስፍና አጥባቂ ክርስቲያን በበዛባት ኢትዮጵያ በየአውደምህርቱ ስለማይነገር ኢትዮጵያዊያን በስፋት ሊያውቁት አይችሉም።\n4. አራተኛ ምክንያት አድርገው ያስቀመጡት ደግሞ የመጽሐፉ እድሜ ከ19ኛው ክፍለ ዘመን ወደ ኋላ አይሄድም የሚል ነው።\nይሄ አባባል ደግሞ ኰንቲ ሮሲኒ ግዙፍ ስህተት ላይ መውደቃቸውን የሚያሳይ ነው። ምክንያቱም የዘርዐያቆብን ፍልስፍና ያነበቡ ሁሉ አይመስሉም። ዘርዐያቆብ የ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ፀሐፊ ነው። በአፄ ሱስንዮስ እና በአፄ ፋሲለደስ ዘመን እንደኖረ ነው የፃፈው። የተወለደበትንም ዓ.ም በግልፅ ጽፏል። እና ኰንቲ ሮኒሲ ከየት አምጥተው ነው ከ200 ዓመት በላይ ክፍተት የፈጠሩት? ስለ ኰንቲ ሮሲኒ ጽሁፍ ከዚህ በላይ መናገር ውጤት የለውም።\nአንድ አይጌን ሚትሾክ የተባለ ጀርመናዊ ደግሞ በግዕዝ ቋንቋ የሰዋሰው ሕግ መሠረት የዘርዐያቆብ ፍልስፍና ብዙ ስህተት ያለው ነው። ስለዚህ ኢትዮጵያዊ የፃፈው አይደለም ብሎ የዐ.ነገሮችን ምሳሌ ጽፏል።\nነገር ግን አይጌን ሚትሾክ ያቀረባቸውን የዐ.ነገር ስህተቶች /እሱ ስህተት የሚላቸው ማለት ነው/ በቋንቋው ሕግ ሲመዘኑ ስህተት አይደሉም። የግዕዝ ቋንቋን ጠንቅቀው ያውቃሉ የሚባሉት ዛሬ በሕይወት የሌሉት ባለቅኔው ደራሲ ዓለማየሁ ሞገስ ሚትሾክ ያስቀመጣቸው ዐ.ነገሮች በግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ስህተት አለመሆናቸውን የመጽሐፍ ቅዱስን የግዕዝ ትርጉም ሁሉ እያጣቀሱ አቅርበውለታል። ዶክተር አምሳሉ አክሊሉ አና በግዕዝ ቋንቋ ሊቅ የሆነው ጀርመናዊው ዲልማንም ሚትሾክ ያቀረባቸው መከራከሪያዎች ውድቅ እንደሆኑ ጽፈዋል።\nበአጠቃላይ ሲታይ እነ ኰንቲ ሮሲኒ የኢትዮጵያን የሥነ-ጽሁፍ እና የፍልስፍና ታሪክ ለማጥፋት ዘመቻ ያደረጉ ይመስላል። የዘርዐያቆብ ፍልስፍና ከኢትዮጵያዊ አእምሮ አይፈልቅም ብሎ መናገር ክብረ-ነክ ጉዳይ መስሎ የሚታይ ነው።\nኰንቲ ሮሲኒ ከተሳሳቷቸው ገለፃዎች ውስጥ አንዱ የፈላስፋው ዘርዐያዕቆብና የወልደ ሕይወት ፍልስፍናዎችን አንድ ሰው የፃፋቸው ናቸው ማለታቸው ነው። ነገር ግን ሁለቱ ሰዎች የተለያዩ ናቸው። ዘርዐያዕቆብ እና ወልደህይወት በአስተሳበባቸው የተለያዩ ናቸው። እርግጥ ነው ዘርዐያዕቆብ የወልደህይወት የቤት ውስጥ አስጠኚ ወይም መምህር ነበር። ወልደህይወት ከዘርዐያዕቆብ በላይ እጅግ ጠያቂና ተጠራጣሪ ነው።\nየነ ዘርዐያቆብ እና የወልደህይወትን የፍልስፍና ጽሁፎች ኢትዮጵያዊያን ዘንድ እንዲደርስ ያደረጉትን ደራሲ ዘመንፈስ ቅዱ አብርሃ /1984/ እና ፍልስፍናዎቹን በተከታታይ ያሳተመውን ዳንኤል ወርቁን ሁሌም አስታውሳቸዋለሁ።\nየሰው ዘር ጭፍጨፋ በአዲስ አበባ\nበየአመቱ የካቲት 12 ቀን ሲደርስ ከማስታውሳቸው የዚህች አገር ባለውለተኞች መካከል ተመስገን ገብሬ አንዱ ነው። ይህ ሰው ሀገሩ ኢትዮጵያ በፋሽስቶች እንዳትወረር ብዙ ትግል አካሂዷል። ከወረራው በኋላም በአርበኝነት ተሰማርቶ የፋሽስቶችን ግብአተ-መሬት ካፋጠኑ የኢትዮጵያ ታላላቅ ደራሲያን መካከል ከግንባር ቀደሞቹ አንዱ ነው። ተመስገን ገብሬ በ1901 ዓ.ም ጐጃም ደብረማርቆስ ከተማ ነው የተወለደ። ታህሳስ 15 ቀን 1941 ዓ.ም በ40 ዓመቱ አረፈ። በትምህርቱ እጅግ ጐበዝ የሚባል በመሆኑ ገና በ15 ዓመቱ የቅኔ መምህር ሆኖ ነበር። በቤተ-ክህነት ትምህርት በዚህ እድሜ የቅኔ መምህር የሆነ ሰው ከተመስገን ሌላ አልተገኘም ይባላል።\nይህ ሰው በ1918 ዓ.ም ወደ አዲስ አበባ መጥቶ የዘመናዊ ትምህርቱን በስዊድሽ ሚስዮን ተከታትሎ ጨርሷል። በ1920ዎቹ ውስጥ ጣሊያን ኢትዮጵያን ከመውረሯ በፊት ወረራው ለኢትዮጵያ እንደማይቀር በማወቅ በየአደባባዩ ሕዝብን እየሰበሰበ አንድ እንዲሆንና ጠላትን እንዲመክት ያስተምር ነበር። በአንድነቷ የጠነከረች ኢትዮጵያን ለመመስረት ብርቱ ትግል አድርጓል።\nተመስገን የኤርትራ ድምፅ የሚሰኝ ጋዜጣ ዋና አዘጋጅም ነበር። የአልጋ ወራሽ አስፋው ወሰን ኃይለስላሴ የቤት ውስጥ መምህርም ነበር። በኢትዮጵያ የመጀመሪያው አጭር ልቦለድ የሚባለው የጉለሌው ሰካራም መጽሐፍም ደራሲ ነው። በአማርኛ ቋንቋ ችሎታውና በአፃፃፍ ቴክኒኩ እጅግ የተዋጣለት ደራሲ መሆኑን ሃያሲያን ይናገራሉ።\nተመስገን ገብሬ በኢጣሊያ ወረራም በፋሽስቶች ሊገደሉ ከሚፈለጉ ኢትዮጵያዊያን መካከል አንዱ ነበር። በተለይ ደግሞ የካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ግራዚያኒ ላይ ቦምብ ወርውረው ካቆሰሉት በኋላ ፋሽስቶች 30 ሺ ያህል የሚገመት የአዲስ አበባን ሕዝብ ጨፍጭፈዋል። ጣሊያኖች እነ አብርሀ ደቦጭ ግራዚያኒን ለመግደል ያሴሩት በተመስገን ገብሬ ግፊት ነው ብለው በማመናቸው በዋና ጠላትነት ይፈልጉት ነበር። በዚያን ወቅት ተመስገንም በአጋጣሚ በፋሽስቶች እጅ ይወድቃል። ግን ተመስገን ገብሬ መሆኑን አላወቁም። ስሙን ሸሸጋቸው። እሱንም ሊገድሉት እስር ቤት ባስገቡት ወቅት ጣሊያኖች ኢትዮጵያዊያኖችን ሲጨፈጭፉ በዓይኑ አይቷል። ከዚህም ጭፍጨፋ በተአምር አምልጦ ወደ ሱዳን ይሰደዳል።\nተመስገን ገብሬ ይህን የየካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም የተደረገውን ጭፍጨፋ እና በአጠቃላይ በርሱ ሕይወት ዙሪያ ያለውን ውጣ ውረድ ሕይወቴ በሚል ርዕስ ፅፎታል። ይህን መጽሀፍ በ2000 ዓ.ም የአርትኦት ስራውን የሰራነውና እንዲታተም ያደረግነው እኔ እና ደረጀ ገብሬ እንዲሁም የተመስገን ገብሬ ልጅ ሲስተር ክብረ ተመስገን መሆናችንን በዚህ አጋጣሚ መጥቀስ እወዳለሁ። ከዚሁ መጽሐፍ ውስጥ የተወሰነውን ክፍል በመውሰድ በወቅቱ ምን ዓይነት ግፍ እንደተፈፀመ ለማስታወስ እንሞክራለሁ። ተመስገን ጭፍጨፋውን በተመለከተ በወቅቱ ለንደን ለሚገኙት ለጃንሆይም ያየውን ጽፎላቸው ሲያነቡት አልቅሰዋል። ምን ይሆን ለጃንሆይ የፃፈላቸው? ከብዙ በጥቂቱ የሚከተለውን ይመስላል፡-\n“ከሦስት ቀን የከተማ ጥፋት በኋላ ከሆለታ የመጡ የፋሽስት አውሬዎች በሚመለሱበት ካሚዮን በኋላው በኩል አቶ አርአያን እግራቸውን ጠርቅመው አሰሯቸው። ካሚዮኑ ሳይጐትታቸው “እኔ ወደ ሰማይ እንድገባ ሰማይ ተከፍቶ ይጠብቀኛል። እየሱስንም በዚያ አየዋለሁ። ደስ ይለኛል። ደስ ይለኛል። ደስ ይለኛል!” የሚለውን የሚሲዮን መዝሙር ዘመሩ። ፋሽስቶቹም የተሻለውን መዝሙር ብትሰማ ይሻልሃል አሏቸውና ዱኪ ዱኪ የሚለውን መዝሙራቸውን ዘመሩ። ካሚዮኑም ሞተሩን አስነስቶ ሲነዳ ታስረው ቁመው ነበርና ያን ጊዜ ዘግናኝ አወዳደቅ አቶ አርአያ ወደቁ። ካምዮኑም እየፈጠነ ጐተታቸው። ከአዲስ አበባ እስከ ሆለታ አርባ ኪሎ ሜትር ይሆናል። ካምዮኑ ከዚያ ሲደርስ ያ ከካሚዮኑ ጋር የታሰረው እግራቸው ብቻ እንደተንጠለጠለ ነበርና የካሚዮኑ ነጂ ከካሚዮኑ ፈታና ለውሾች ወረወረው።\nእኔንም ያለሁበትን ቤት ሰብረው ከዚያ ቤት ያለነውን አውጥተው ከየመንደሩም ሕዝቡን አጠራቅመው ኑረዋል። ከዚያም መሐል ጨመሩን። ስምንት መትረየስ በዙሪያችን ጠምደዋል። በዚያም ቦታ ቁጥራቸው በብዙ የሆኑ ሐበሾችን አስቀድመው ገለዋቸዋል። ሬሣቸውም ተቆላልፎ በፊታችን ነበረ። እኛንም በዚያ ሊገድሉን ተዘጋጁ። ለመትረየስም ተኩስ እንድንመች ያንዳችንን እጅ ካንዱ ጋር አያይዘው አሰሩን። አሥረውን ወደ መተኰሱ ሳይመለሱ አንድ ታላቅ ሹም መጣ። የርሱም ፖለቲካ ልዩ ነበረ። ፋሽስቶች የሚያደርጉትን የሰላማዊ ሕዝብ መግደል፤ ሕፃናቶችን ከአባትና እናታቸው ጋራ በቤት ዘግቶ ማቃጠል መልካም ብሎ ቢወድ እንኳን እኒያ ቦምብ በቤተ-መንግስቱ ስብሰባ የወረወሩት ሐበሾች ሳይታወቁ እንዲቀሩ አይወድም ነበርና ስለዚህ ካሚዮኖች ይዞ እየዞረ ፋሽስቶች የሚገድሉትን እያስጣለ ወደ እስር ቤት ለምርመራ ይወስድ ኑረዋል። እኛንም እንዲተኮስብን ታሰረን ከቆምንበት ከቅዱሰ ጊዮርጊስ ጠበል አጠገብ ካለው ሸለቆ እስራታችንን አስፈትቶ በአምስት ረድፍ ወደላይኛው መንገድ ለመድረስ ስንሄድ በአካፋ ራሳቸውን የተፈለጡ እጅግ ብዙ ሰዎች ነበሩ።\nምራቄ ደረቀ አለ። በካሚዮኑ ወደ እስር ቤት አስወሰደን። ለግዜው እስር ቤት ያደረጉት ማዘጋጃ ቤትን ነበር። ከማዘጋጃ ቤቱ በር ስንደርስ በአምስት ካምዮን ያጠራቀመንን ሰዎች በዋናው መንገድ እንድንቆም አዘዘን። ዙሪያችንንም ከበው በሳንጃ እየወጉን ጨፍቅ ብለን በመንገዱ ቆምን። ከወደኋላችን ትልቁን የጣሊያን ካሚዮን በላያችን ላይ ነዱብን። አስራ ስምንት ቆስለው አልተጨረሱም፤በሳንጃ ጆሮአቸውን ወጓቸው። በአንድ ጊዜ ማለት አርባ ስምንት ሰዎች ጨፈለቀ። ተካሚዮኑ ወደኋላ ያፈገፈጉትን እሥረኞች ዙሪያውን ሳንጃ መዘው የቆሙት ወጓቸው። እኔም በካምዮኑ ጉልበቴን መታኝ። ያን ግዜ የቆሰልሁት እስከ ዛሬ ለምጥ ይመስላል።\nየቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን ተቃጥሎ ኑሯል። እንደ ማታ የፀሐይ ጮራ ከምዕራብ በኩል ይታያል። በለሊት ወስደው ከገደሉት በእስር ቤት የቀረው ያንሳል። ነገር ግን በዚህ ለመግደል ሲያወጡ የሚበልጥ በዚያ በር ያገቡ ነበር። በበነጋው ከተደበደበው ሕዝብ ከኪሱ የተገኘውን እየቆጠሩ ለሹሙ አስረከቡ፤ እኔም ከጽሕፈት ቤቱ ፊት ለፊት ነበርሁ።\nየደበደቧቸውን የሐበሾችን የጋብቻ ቀለበታቸውን በሲባጐ እንደ መቁጠሪያ ሰክተው ደርድረው በአንገታቸው አግብተው አቀረቡት። አንዱ ቆጥሮ መዝኖም እስኪያስረክብ ሌላው ገና ባንገታቸው ነበር። ንፁህ የሆነውንም ልብስ በካምዮን አምጥተውት ነበርና እየቆጠሩ እስኪረከቡ፤ ገናም ሳይገቡ ገፈዋቸው ኖሯል። ስለዚህም ከጥቂቶች በቀር ሙሉው ልብስ በደም አልተበላሸም። በመሬትም ጣል ጣል እያደረጉ እየቆጠሩ እስኪረከቡ የጥቂቶች ልብሶች ገና እስከ ትኩስ ደም ኑረው ከመሬት መልሰው ሲያነሱዋቸው አፈር እና ግብስባሱን እየያዙት ሲነሱ አየሁ። ይህን ባዬ ጊዜ አንዱ ብድግ ብሎ እንደ እብድ ተነሳ።\n“እርሷን አሁን ከመሬት አፈር ይዛ የተነሳችውን ደም እግዚአብሔር አየ፤ ሊፈርድ ነው። ይህ ክፉ ስራችሁ በጭካኔ ሕዝቡን የሰው ሕይወት በማጥፋት ትጫወታላቸሁ። የገደላችኋቸው ወገኖቻችን ቀለበት በሲባጐ ሰክታችሁ መዝናችሁ ወሰዳችሁ። ደማችንን መሬቱ መጠጠው፤ ሬሳውም እንደ ገለባ ተከመረ። ስትገድሉ እግዚአብሔር ሊፈርድባችሁ ነው። ይኸው አሁን የእግዚአብሔር ሚዛን ሞላ። እንግዲህ ኢትዮጵያን ከቶ አትገዙም። እኔንም አሁን ልትገድለኝ ነው” አላቸው። ገናም ነገሩን ሳይጨርስ አምስት ቦምብ ተወረወረ። በአጠገቡ ያሉ ሁሉ ተቆላልፈው ሰማንያ ሰዎች ወደቁ። ካሚዮንም ሬሳውን ለመውሰድ አመጡ። ሬሳውን በአንድ ካሚዮን ከወሰዱ በኋላ ሌሎች ካሚዮኖችም ቁስለኞችን ለመውሰድ አመጡ። በብርቱም የቆሰሉትን እያነሱ ወስደው ከእስር ቤት በር በመትረየስ ተኰስዋቸው። በጥቂት የቆሰሉት ሰዎች ግን ቁስላቸውን አየሸሸጉ እንደ ደህና እየመሰሉ በእስረኛው መሐል ተሸሸጉ። ኢጣሊያኖችም እየበረበሩ ጥቂትም ቆስሎ ቢሆን ልትታከሙ ነው እያሉ እየመረጡ ከበር ገደሏቸው። ቁስል የሌላቸውንም እየነዱ ሲያወጡ “እረ እኛ ጤነኛ ነን አልቆሰልንም” እያሉ ቢጮሁ “አይሆንም ትታከማለህ፤ ቆስላችኋል” ብለው እየጐተቱ አውጥተው ከማዘጋጃ ቤት በር ሲደርሱ የሳንቃውን ቋሚ ዘንግ የሚመስሉትን ብረቶች በሁለት እጃቸው አንቀው ይዘው አልወጣ አሉ። በእንጨት ላይ እያሰለፉ ገደሏቸው።\nቀኑ ብርቱ ፀሐይ ነበር። በዚያ እስር ቤት በማዘጋጃ ቤት ሜዳ ነበርና ብርቱ ክቢያ ተከበን ታላቅ ፍርሃት ነበር። ውሃና መብልም አላገኘንም። በሦስተኛው ቀን ጊዜውም ስድስት ሰዓት ሲሆን አስራ ሰባት ሰዎች በውሃ ጥማቱ ሞቱ። ይህም ቀን ጨለመ። እህልና ውሃ ሳናገኝ ሦስተኛው ቀን ነበርና ገንዘብም አየተቀበሉ በኰዳቸው ጣሊያኖች ለእስረኞች ውሃ መሸጥ ጀመሩ።\nሕይወታችንም በዚህ ስቃይ ውስጥ ታንቃ ስንጨነቅ መሸ፤ እንጂ ለቀን ቀኑ ረጅም ነበር። ከዚያ ረሐብና ውሃ ጥማት እንዲገድሉን መርጠን ነበር። ይህንንም ከልክለውን ሁለት ካሚዮን አምጥተው ከዚህ ወደሚሰፋ እስር ቦታ ሊወስዱን እየቆጠሩ ስሙን እየፃፉ 30ውን አሳፈሩት። እንደተናገርኩት እኔ በጽህፈት ቤቱ በር አጠገብ ስለነበርኩ እስረኛውን እየቆጠሩ እያሳፈሩ መጓዝ የጀመሩ ከወዲያ በኩል ነበርና ስለዚህ የኔ መሄዴ ዘግይቶ ነበር። ብዙ የሚያሳዝን ቁም ነገሮች በመዘግየቴ አየሁ።\nሦስት ሴቶች በወሊድ ተጨንቀው ኖረዋል። ሊወልዱም ቦታ አላገኙምና በእስረኛው ግፊ ተጨፍልቀው ሞተዋል። ሦስቱም ከትንንሽ ህፃናቶቻቸው ጋር ሬሳቸው ወድቆ አየሁት። በውሃ ጥማትና በረሃብ እነርሱም በቦምብ ከገደሉት ከሞተው ሰውና ከሬሳው ብዛት የተነሳ እኒህን በወሊድ የሞቱትን ያስተዋላቸው አልነበረም። እኔንም ሊገድሉኘ ስሜን በሊስት ይዘው ይፈልጉኝ ነበርና ስሜን ፅፈው ሊያሳፍሩኝ ሲሉ ሌላ ስም ነገርኳቸው። በካሚዮንም እስረኛውን ወደወሰዱበት ስፍራ አጓዙን። በመንገድም የካሚዮኑ መብራት በሚወድቅበት እንመለከት ነበር። መንገዱ ሁሉ ሬሳ ተሞልቶ ነበር። በገደሏቸው በሐበሾች ሬሳ ተሞልቶ ነበር። ዝም ብለው በላዩ ይነዱበት ነበር። በሬሳው ብቻ አይደለም። ነገር ግን ሬሳውን ደግሞ በካሚዮናቸው በጨፈለቁት ወቅት በሰው ሬሳ መንገዱ ተበላሽቶ ያስጸይፍ ነበር። ከመንገዱም ዳር የወደቁትን ሬሶች የካሚዮኑ ብርሃን በወደቀባቸው ጊዜ ድመቶች ጐንጫቸውን ነክሰው ጺማቸውን እያራገፉ ሲበሏቸው አየሁ።\nካሚዮኑ ከእስር ቤቱ በር ፊት በር በሚባለው በደረሰ ጊዜ ከካሚዮን እንድንወርድ አደረጉን። በኋላ በኩል ከነበሩት መጀመሪያ የወረዱትን ቦምብ ወርውረው ገደሏቸው። የቀረነው አንወርድም ብለን ራሳችንን በውስጥ በሸሸግን ጊዜ በኋላ በኩል ነጂው በሚቀመጥበት በኩል መትረየስ አምጥተው አስገብተው ተኩሰውብን ሞላዎችን ገደሏቸው። የቀረነው እየዘለልን ከካሚዮን ወረድን። ለጥይቱ ፈርተው በኋላ በኩል ሸሽተው ነበርና የወረደም የለም። የእስር ቤቱ በር ክፍት ስለነበር እየፈጠንን ሩጠን ተጨመርን። ሌሊቱንም ሁሉ እስረኛውን እያጋዙት ሲጨምሩት አደሩ።\nይህም ቦታ ጠፍ ሁኖ የኖረ ነበረና ሳማና ልት የሚባለው ምንስ ወራቱ መጋቢት ቢሆን ቅጠሉ ለምልሞ ነበር። በታላቅ ረሃብና ውሃ ጥማት የተጨነቀው እስረኛ ያንን መራራ ቅጠል በላ። ሲጠጣ ይህን ቅጠል ያሳደሩ ስሩን እየገፈፉ በሉ። እኔም ምን የሚበላ ነገር ይህ ፍጥረት አገኘ? ባገኘው ህይወት ነው ብዬ ወደሚያላምጡት ሰዎች ሔድሁ። የሚያውቀኝ ሰው አገኘሁና ከዚያ ስር ቆፍሮ ሰጠኘ። እኔም ወስጄ ለባልንጀሮቼ አካፈልኋቸው፤ለውሃ ጥማት ይህን ማላመጥ መድሃኒት ነው ብሎ ነግሮኝ ነበርና ለውሃ ጥማት መድሃኒት ነው ብዬ ነገርኋቸው። ከፊላችንም መራራ እንደሚጣፍጥ ይህን እያላመጥን እስከ አራት ሰዓት ቆየን።\nዛሬ ቀኑ አሁድ ነበር። የተያዝንበትም አርብ በስምንት ሰዓት ነበር። ከዚያ እስከ ዛሬ እህል የሚባል እንኳን ለመብል ማግኘት ቀርቶ ያየን የለም። ፀሐይ በዚህ ቀን ሲተኩስ ሰው ሁሉ ልቡሱን እያወለቀ በራሱ ላይ ተከናነበው። በዚህም መከናነብ የፀሐይ ትኩሳት ሲበርድ ውሃውን ጥማት መከላከል የሚችሉ መስሏቸው ነበር። ከሌላው እስር ቤት በቀር በዚህ እስር ቤት ውስጥ የነበረው አስረኛ እነሱ ጣሊያኖች እንደገመቱት 18 ሺ ነበር። ከረሐቡና ከጥማቱ የተነሳ እስረኛውም ሁሉ መናገር አይችልም ነበር። ነፍሱ ገና አለቀው እያለች ነው እንጂ ሁሉም ደክሞ ይጠራሞት ነበር። ለመተንፈስ እስከማይችል ድረስ ያ ትልቁ ሰፊ ሜዳ ጠቦ ነበር።\nአንዱ እየተጋፋ መጣ። ጠርሙስ በእጁ ነበር። ፊቱ ክስመት ገብቶ ነበር። ከአጠገባችን ቆሞ ሊናገረን ፈለገ። ገና ከንፈሩን ማላቀቅ ግን አፈልቻለም። ከውሃ ጥማት የተነሳ ረድኤት በማፈልግ ዓይን በሚያሳዝን ተኩሮ ወደ እኛ ተመለከተ። በታላቅ ችግር በውሃ ጥማት የተያያዘውን ከንፈር አላቀቀው። ደካማ በሆነ ድምፅ “እባካችሁ! እባካችሁ!” ሲል ሰማነው። ነገሩን የሚለውን አጥርተን አልሰማነውም ነበርና ልንሰማው እንድንችል ወደ እኛ በጣም ቀረበ። እ…ባካችሁ ከእናንተ ጭብጦ የሌላችሁ ሽንቱን በዚህ ጠርሙስ ይስጠኝ ወንድሞቼ ሁለቱ በውሃ ጥማት ሞቱ፤ እኔም ልሞት ነኝ፤ እባክዎ ጭብጦ ባይኖርዎ ሽንትዎን እባክዎ ጌታ ይስጡኝ” ብሎ ልመናውን ወደ አቶ ገብረመድህን አወቀ አበረታው። አቶ ገብረመድህን አወቀም “እኔም አንዳንተ ነኝ። ውሃ ከጠጣሁ ሦስተኛ ቀኔ ነው። ከዬት ሽንት አመጣለሁ?” እኛንም አልፎ እየዞረ ሲለምን አልቆየም። እስከ መጨረሻው ደክሞት ነበር። መናገርም አቃተው። አንድ ድንጋይም በአጠገባችን ተንተርሶ ጥቂት ግዜ ተጋድሞ በሕይወቱ ቆየ። በመጨረሻም ግን እንደ እንቅልፍ በሞት ያችን ድንጋይ እንደተንተራሰ አሸለበ።\nበዚህ ቀን በውሃ ጥማት ከመቶ በላይ እሰረኛ ከጥዋት እስከ ሰባት ሰዓት ሞቱ። ሬሳቸውንም ካሚዮኖች መጥተው ወሰዱት። በዚህ ጊዜ የእስር ቤቱ ሹም ቲሊንቲ ሎዊጂ ኮርቦ የሚባለው በዚያ እስር ውስጥ ገብቶ የተጠሙትን ነፍሳቸው አልላቀቅ ያላቸውን አይቷቸው ኑሯል። በኰዳው ውሀ ይዞ መጣ። ቲሊንቲም የኮዳውን ውሃ ለእስረኛው መሸጡን ሰማን። ገንዘብም ይዤ ሄድሁ። የሚሸጠው እሱ ብቻ ስለሆነ ካጠገቡ መድረስ አይቻልም። የተጠማው ብዙ ሕዝብ ውሃ ለማግኘት ዙሪያውን ከቦት ይጋፋ ነበር። ገዥውም ፋታ አያገኝም ነበር። በቀኝ እጁ ሽጉጡን አውጥቶ፤ በግራ እጁ በተጠማው ሰው በአፉ ውስጥ ትንሽ ጠብ ያደርግለታል። የኢጣሊያ አንድ ኰዳ ሁለት ጠርሙስ ተኩል ይይዛል። ቲሊንቲ አንዱን ኰዳ ውሃ ለሃያ አምስት ሰው አስጠጥቶ ሃያ አምስት ብር ለአንድ ኮዳ ተከፈለው። የአቶ ስለሺ አሽከርም በጣም ተጠምቶ ነበር። አንድ ብር በቲሊንቲ ግራ እጅ አኖረ። እሱም ከኰዳው አጠጣው። ቲሊንቲም ውሃውን አቀረበና በአፉ አፈሰሰበት። ጠጪውም ስላልረካ ኮዳውን ቲሊንቲን ቀልጥፎ ሲያቃናው በሁለት እጁ ከአፉ አስጠግቶ ያዘው። ቲሊንቱም ሽጉጡን በዓይኑ መሐል ተኮሰበት። ሳይውጠው ገና በጉንጩ የነበረው ሲወድቅ በአፉ ፈሰሰ። ቲሊንቲም ደጋግሞ ተኩሶ ጨረሰው። እርሱን በተኰሰው ጊዜ አሳልፎ ክንዱን ያንዱን ሰው አቁስሎት ስለነበር የቆሰለው ብር እንኳ ቢሰጠው እንዲሁ ያለ ዋጋ አጠጣው።\nይህንም በውሃ ጥማት የሆነውን ታላቅ እልቂት እንዲቀር ውሃ በሸራ ቧንቧ ኢጣሊያኖች ከታሰርንበት ድረስ አስገብተው በ120 በርሜል ሞሉልን። እኒያ ሁለት ሹማምንቶች ማርሻሎና ቲሊኒቲ ሎዊጂ ኮርቦ እስረኛውን እያካፈሉ ከዚያ ወዲህ ያለው ይጠጣ እያሉ ሲከላከሉ አንድ ግዜ እስረኛው እንደ ናዳ ተንዶ ጥሷቸው ሄደና ውሃም የቻለውን ያህል ይጠጣ አለ። በርሜሉንም ገና ያላየው ነበር። እነርሱም በዚህ ግፊት እኒህ ውሃ ሲሸጡ የዋሉ ሹማምንቶች ተድጠው ሞተው ኑረዋል። የሹማምንቶቻቸውን ሞት ስላወቁ ሰው ላይ ቦምብ ይወረውሩበት ጀመር። በበርሜሎች ዙሪያ ሬሳው ተከመረ። በቦምብ የተመቱት የጥቂቶችም ሬሳ በበርሜሎች ውሃ ውስጥ ገባ። ደማቸው ተቀላቀለበት፤ ሰውም ከላያቸው ላይ ሳይፀየፍ ይጠጣ ነበር። ልብሶቸውንም በበርሜሉ ውሃ እየነከሩ አምጥተው የተነከረውን ልብስ እንደ ጡት ጠቡት። በደከሙት ባልጀሮች አፍም እየጨመቁላቸው ቤዛ ሆኑ። ከተወረወረብንም ቦምብ ብዛት የተነሳ የሞተው ሬሳ በበርሜሎች ዙሪያ ተቆልሎ ነበርና ሰው ቢሄድም ሬሳው ወደ በርሜሉ እንደማያደርሰው አወቀ፤ ከመሄድም ታገሰ።\nሦስት መትረየስ አግብተው ጠምደው ተኮሱብን። ውሃ ለእስረኛ ሲሸጡ ውለው እግዜር ፈርዶባቸው የተዳጡትንም የሹማምነቶቻቸውን በቀል ተበቀሉን። አምስት ካሚዮን አመላልሰው አንድ ሺ አምስት መቶ የሚያህል እስረኛ ሞተ። ሬሳውንም በካሚዮን እስኪያወጡ ድረስ ፈፅሞ ጨለመ።\nበኢጣሊያ ፋሽስት የተያዘ ሳይገደል በህይወት ፊት ምንድን ነው? መብልና ውሃ የሰጡን ሹማምንቶች ወደ ቤታቸው በተመለሱ ጊዜ ቁጣቸውን አድሰው በዙሪያው በውድሞው ያሉ ፋሽስቶች በሰው ህይወት ሊጫወቱ ቦምብ ይወረውሩብን ጀመረ። ግን የቁጣ ምክንያት አልነበራቸውም። በዙሪያው ከሚወረወር ቦምብ ለመሸሽ የማይደረስበት መሃከለኛውን ቦታ ለመያዝ እርስ በርሳችን ተጨናንቆ ተጋፍቶ ቆሞ ሳለ በዙሪያ ዳር የሚወረወሩት ቦምቦች ከመሀል አወራወራቸው ሊያደርሳቸው ስለማይችል በዳር በኩል ዙሪያውን ያሉትን ጨፈጨፏቸው። የቀረውም ከመሀል ሆኖ ለቦምብ ውርውራ ስለአቃታቸው መትረየሱን ለመሀል ጠምደው ተኮሱብን። ከጥይት ለመዳን የፈለገ ሲተኛ የቆመው ህዝብ ጨፈለቀው። የቆመውን መትረየስ ጠረገው። የቆሰለና ያልቆሰለ የሞተና ደህነኛ እስኪጠባ ድረስ ተቆላልፎ አደረ። ሰኞ በበነጋው ሌላ ሹም መጥቶ ደህናውንና የቆሰለውን በአንድ በኩል ለየው፤ የሞተውን ሬሳ ግን በካሚዮን ማጓዝ ጀመረ።\nግን በዚያ ማታ በቦምብ የገደሏቸውን ሬሳውን ሳይወስዱ ስለቀሩ ወደ በሩ ሲል ወዳለው ማዕዘን አንድ ሴት እስከ ልጇ የታሰረች በቦምብ ተመታ ሞታ ኑሯል። ልጇ ደህና ነበረ። የእናቱንም ሬሳ ሌሊትን ሁሉ በደረቷ ላይ ተሰቅሎ ገና በሕይወት እንዳለች ሁሉ ይጠባት ነበር። እስረኞችም ምንስ በእንዲህ ያለ ጭንቅ ተይዘው፤ በውሃ ረገድ ባይረዳዱ የዚህ ሕፃን ስቃይ ልባቸውን አንቀሳቀሰው። ይህን ሕፃን አንስተው ትናንት በግፍ ልጇ ለተዳጠባት ሴት እባክሽ አጥቢው ብለው ሰጧት። ያችም ሴት ለልጇ ምትክ እንዳገኘች ደስ ብሏት አልተቀበለችም። እንዲያውም ወርውራ ጣለችው። ነገ ኢጣሊያኖች በቦምብ ለሚገድሉት ለማሳደግ አላጠባም። ለመትረየስና ለሳንጃም አላሳዳግም ብላ ወረወረችው። በዚያ ብርቱ ፀሐይ ተንጋሎ ወድቆ ብርቱ ለቅሶ አለቀሰ። እኔም አንስቼ እናቱ ሬሳ ላይ አስቀመጥኩት። እናቱንም እንዳገኘ ሁሉ ደስ ብሎት ለቅሶውንም አቆመ። ወዲያውም በካሚዎን ሬሳውን መውሰድ ጀመሩ። የዚህን ህፃን እናቱ በካሚዎን ሬሳዋን ፋሽስቶች ወስደው ሲያገቡ አንዱ ኦፊሰር የሆነ ፋሽስት ይህን ህፃን ታቅፎ በእውነት ሲያለቅስ አየነው።\nእነዚህ የካቶሊክ ካህናት የሃይማኖት ወገናቸውን ሁሉ አስፈትተው ይዘው ሄዱ። የዛኑ ለት ማታውኑ የቀረነውን እስረኞች በካምዮን ጭነው ወደ ሆለታ ወሰዱን። እዛም ስንደርስ በጫካው አውርደው ተኮሱብን። እኔም አጠገቤ ያለው ሰው ተመቶ ሲወድቅ አብሬው ወደቅሁ። ጣሊያኖችም ጨርሰናቸዋል ብለው ትተውን ሄዱ።\nእኔም ካምዮኑ መሄዱን አረጋግጨ በሆዴ እየተንፏቀቅሁ ከዛ እሬሳ መሃል ወጥቼ በጨረቃ ብርሃን ወደ እትቴ በዛብሽ ቤት ሄድኩ። እዛም እንደደረስሁ በምክር ወደ ጐጃም እንዴት እንደምደርስ አሰላን፤ እርስዋም ልብሷን አለበሰችኝና ሻሽዋንም አስራልኝ ማሰሮ አሳዝላኝ በጨረቃ ብርሃን ጉዞየን ወደ ጐጃም አቀናሁ። የማውቀው የአባይን በረሃ በለሊት እየተጓዝሁ በቀን እየተደበቅሁ እማርቆስ ገባሁ። እዛም እናቴንና እህቴን በሌላ መንደር አገኘኋቸው።\nእናቴ “በቤቱ በምበላበት ገበታ ዙሪያውን ልጆቼና አባቴ ከበው ይቀመጡ ነበር። ዛሬ ግን በዚያው ገበታ ዙሪያና በዚያው ቤት ብቻየን እቀመጣለሁ። ክርስቶስ በመስቀሉ ላይ እንደ ቀመሰው መራራ ውኃ፤ ሕይወቴ ሁሉ መራራ ሆነ። ሕይወቴ ሁሉ እንዲህ ለኃዘን ከሆነ ለምን ሰው ሆንሁኝ?” አለች።\nእናቴን በእንዲህ ያለ ኃዘን ባየሁ ጊዜ ከቶ የተራበው ሰውነቴ እጅግ መብል ሊወስድ አልቻለም። በባቢሎን ወንዝ ዳር ተቀምጠው እሥራኤል ጽዮንን እያሰቡ ያለቅሱ እንደ ነበር ልንበላ በከበብነው ገበታ ዙሪያ ፈረንጆች የገደሏዋቸውን አያቴንና አራቱን ወንድሞቼን እያሰበች እናቴ አለቀሰች። እናቴ ገና ከአንድ ወር በፊት በገበታ ዙሪያ አብረዋት ይከቡ የነበሩትን ልጆቿን ፈረንጆቸ ሲገድሉባት ይቀመጡበት የነበረውን ቦታ ባዶውን ስታይ በአጭር ጊዜ እንዴት ልትረሳቸው ይሆንላታል? ይቀመጡበት የነበረው የገበታው ዙሪያና ይተኙበት የነበረው ክፍል ባዶነት እንደ ሐውልት ቁሞ ነበር። ወደ መብል ስትቀመጥ ባዶ የሆነውን ዙሪያ ወደመኝታ ቤት ስትሔድ ባዶውን አልጋ ማየት ለእናቴ እጅግ ኅዘን ነበር። ስለዚህም እናቴ ያን ቤት ትታ ሌላ ቤት ተከራይታ ነበር። እንዲሁ የእናቴ ዕንባ በጐንጮችዋ ላይ ሲወርድ ባየሁ ጊዜ ነጮች ያፈሰሱትን የወንድሞቸን ደም ያህል የቀረበውን መብል ቆጠርሁ፤ ለመብላትም ፈቃዴ ተዘጋ፤ ምንም እንኳ ተርቤ ብሰነብት።\nከዚሀ በኋላ የቀረበው ሁሉ መብል ተነሣ። እኔ ከነጮች እንድሸሽ አጎቴ የሰጠኝን ፈረስ አቀረበልኝ። ጠጉሬ የከተማ ሰው ቁርጥ ነበርና እንደ ውጭ ባላገር እንድመስል እኅቴ እያበላለጠች ስትቆርጥልኝ አዘገየችኝ። ገና ከተዘንቦው በኩል ስትቆርጥልኝ አያሌ የነጭ ወታደሮች ቤቱን ከበቡት። እናቴ ከድንጋጤ የተነሣ አእምሮዋ ሳይቀር ጠፋባት፤ አጎቴና እኅቴ ከቤት ወጥተው ነገሩ ምንድን ነው? ብለው ጠየቋቸው። ብርጋዴሩ የያዘውን ሊስት አየና… እፈልጋለሁ አለ። በጣም ያስደንቅ ነበር። በሊስት የተያያዘው ስም በፍፁም የእኔ ስም ነው። ግን ያባቱ ስም አሥራት ይባል ነበር። የእኔ አባት ስም ሌላ .. ነበር። እህቴም የሚፈልጉትን ሰው ቤቱን እንደ ተሳሳቱ ነገረቻቸው። ብራጋዴሩ ሊስቱን እንደገና አየና ከአጎቱ ጋር ይኖራል እንጂ ለእርሱ ቤት የለውም ብሎ ነገራት። አዎን ያ ሰው ደግሞ ከአጎቱ ጋር ይኖር ነበርና አዎን ከአጎቱ ጋር ነው ብላ ነገረችው፤ ወታደሮቹም ሔደው ያንን ቤት ከበቡት። መንደረተኛውን ሁሉ እንዳይወጣና እንዳይገባ ከለከሉ። ያን ለመያዝ ከዚያም ጫጫታ ሆነ። በዚህ ጊዜ ለማምለጥ ቅጽበት ጊዜ አገኘሁ። ኮርቻ ለመጫንና ለመለጎም ጊዜ አልነበረም፤ በፈረሱ ያለ ኮርቻ ያለ ልጓም ተቀመጥሁና ጋለብሁ። ጠጉሬን ግማሹን ተቆርጨ ግማሹን ሳልቆረጥ አመለጥሁ። ይህም ዛሬ ተረት ይመስላል።\nሕይወቴ ከነጮች በማምለጥ ለሩጫና ለሽሽት ብቻ ሆነ። በፊቴም ሁሉ ተስፋና መጽናኛ የለም፤ ዙሪያውም ሁሉ ከሌሊት የባሰ ጨለማ ሆነብኝ። በሀገራችን እያባረሩ ለሚያድኑን ለነጮች የምታበራይቱ ፀሐይ ግን በሃገራችን ሰማይ ታበራ ነበር። ስለዚህም ለሚያዳኑን ለእነርሱ የሚያምረው የበጋ ብርሃን ለምታደነው ለእኔ የክረምት ጨለማ ነበር። በዚያ ጊዜ አእምሮው ጮሌ የሆነ ዕውር ከእኔ የተሻለ ነበር። ወዴት እንደምሸሽ ከቶ አላውቅም ነበር። ወዴት እንድጋልብ ሳላውቅ ፈረሱን ወደ ቀጥታው እንዲጋልብ ለቀቅሁት። በማዶው በኩል በተራራው ግርጌ ተፋጥኜ ካለፍሁ በኋላ አርባ ማይል እንደ ተጓዝሁ ከራዕዩ እንደ ተመለሰ ሰው ሆንሁ። ለጥቁር ሕዝብ በሰላም የተሰማራበትን ነጮቹ በማደን የማያባርሩበትን አዲሱን ክበብ አየሁ። አዲስ ምድርና አዲስ ሰማይ ያህል መሰለኝ። በዚያም ጠባቂ የሌለው በግ ጥቁሩ ሕዝብ ተሰማርተዋል። ጠባቂው በእንግሊዝ አገር ነው። ቀበሮው ከዚህ አስቀድሞ አልገባም ነበር። የዘር ወራት ነበርና ሁሉም ደርሶ ነበር። ያን ሃገር ነበረና የዘራውን ሊበላ በተስፋ ይዘራ ነበር። ገና ነጮች ሃገሩን አልወረሩትም ነበርና በመስኩ ከብቱ ተሰማርቶ ነበር። እናቶች በቤታቸው ናቸው። ሕፃናቶችም በመንደራቸው አንደ ማለዳ ወፎች እየተንጫጩ ይጫወታሉ። በግ ጠባቂው በጎችን ይመለከታል። ከብቶችን የማያረባው ዘላን ከብቶችን ይከተላል። ወደ መንደራቸው ጠባቂዎች ከመንጋዎቻቸው ጋር ይጓዛሉ። ወርቅ የሚመስለው የፀሐይ ጮራ በተራራዎች ላይ ተዘርግቷል። ገበሬዎች በሚያርሱበት ቦታ ጅራፍ ብቻ ይጮሃል። የኤውሮፓ ማሰልጠኛ ቦንብና መድፍ መትረየስ ድምፅ አይሰማም። በነጮች ወራሪ የሣር ክዳን አንድ ጎጆ የተቃጠለ አመድ የለምና ንፋሱም አመድ አያበንም። በወንዙ ዳር የተተከሉ ለጋ ሸንበቆዎች በወታደር አልተጣሱም። ገና ንፋሱ ያወዛውዛቸዋል። ባላገሮች በሃገራቸው ላይ በፍፁም ፀጥታ ይኖራሉ። እንዲህ ያለ ጥቁር ሕዝብ ከሰላሙ ጋር የሚኖርበት አዲስ አገር አገኘሁ። የሰላም የሰላም የሰላም ሃገር። ነጮች ወራሪዎች አልረገጥዋትም፤ በድንገት ግን አደጋ ጥሎ ለመወረር ገና ሳያዩዋቸው በሚስጥር መግባት ጀምረዋል። በቤቴ ለመኖር የነበረኝ ሰላም በነጮች ከተቀጠቀጠ ሁለት ዓመት ያህል ሆኖ ነበርና በሀገራቸው በሰላም እንዲሁ የሚኖሩትን ሰዎች በማየቴ ካለፈው ዓመት በፊት እንዴት በሰላም ከበቴ እኖር እንደነበር አሳሰበኝ። በሰሩት ቤት መኖር! ሰማይ ቢከፈት ከዚህ የበለጠ ስጦታ በምድር ሊዘንብ በቻለ። ሕዝብ በሀገር ውስጥ በሰላም መኖር ሕፃናትን በሰላም ማሳደግ፣ ቤተሰብን መርዳት ከዚህም ጋራ በሰሩት ቤት በሰላም መኖር! ከዚህ የበለጠ የበረከት ፍሬ መሬት ልትሰጥ ትችላለችን? ሰው በሕይወቱ የሚመኘውና ሊኖረው የሚፈልገው ይህ ብቻ ነው። የነጮች ወራሪዎች በረገጧት ሃገር ሁሉ ለሕያው ነፍስ የሚያስፈልገው የሰላም ኑሮ የለም ነበር። ከወራሪዎች ድንግል በነበረችው ከዚህች አውራጃ ሃገር በደረስሁ ጊዜ አዲስ ሌላ አለም ያየሁ ያህል መሰለኝ። ያልታደለችው ኢትዮጵያ በእርግጥ ሰፊ ሃገር ናት። ወራሪዎችም ባንድ ጊዜ በሙሉዋ ሊጎርሷት አልቻሉም ነበርና በየከተማ አጠገብ ያሉትን ሃገሮች በቦምብ በመርዝና ቤቶችን በማቃጠል ያልታደለውን ፍጥረት ገና ያመነዥኩ ነበር። በተራራዎችና በአፋፎች የኢጣልያኖች መድፎች እንደ ክረምት ነጎድጓድ ይጮሃሉ። ባለ ከብቶች ከከብታቸው ጋር የሚኖርባቸው ጠፍጣፋ ሃገሮች በጉም እንደሚጋረዱ የተራራ እግሮች በመርዝ ጢስ ታፍነዋል። ከዓመት አራት ግዜ ፍሬዋን ትሰጥ የነበረች ሃገር ያለ አዝመራ ሆነች። ለመታጨድ የደረሱ አዝመራዎችን የሰለጠኑት ነጮች በእሳት ቦምብ ሲያቃጥሉት፤ ዝሆኖች አንበሶች አንደሚኖሩባት በረሃ የገበሬዎች አዝመራ ተቃጠለ። ቅጠልያ የሆነችው ሃገር ከቃጠሎው የተነሣ እንደ ነብር ቆዳ ዝንጉርጉር ሆነች። ከጠፍጣፋው ሃገር ሸሽተው በተራራ ሰዎቸ ተሰማሩ። የተሰማሩበት ጫካ ሳይቀር ተቃጠለ፤ ከነጮች የሥልጣኔ ቦምብና መርዝ የሚሸሹ የአፍሪካ ሕፃናቶች ለሊት ሲባንኑ መርዝ! መርዝ! መርዝ! እያሉ በዕንቅልፋቸው እየጮሁ ያለቅሱ ነበር። በዚህም ሁሉ ያ የኢትዮጵያ ሕዝብ ተስፋ ለመቁረጥ ብቻ ሆነ።\nጴጥሮስ ያቺን ሰአት\n“የኢትዮጵያ ሕዝብ ለእሡ እንዳይገዛ ውግዝ ይሁን”\nማርያም በኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን