અમે પથ્થરનાં મોર કેમ બોલીએ? | સહિયારું સર્જન – ગદ્ય\nએક કદમ પાછા ફરાય ખરું?-\nવિજય ડી. શાહ\nCopyright © 2017 vijay Shah\nપૂ. મોટાભાઈ અને બા… ને\nછાયા તો વડના જેવી ભાવ તો નદના સમ\nદેવોના ધામના જેવું હૈયું જાણે હિમાલય\n૧ રણ તો લીલાછમ ૬\n૨ મહેંક મળી ગઈ ૧૭\n૩ નીલવર્ણ કાળમીંઢ પથ્થર ૨૫\n૪ ફિક્કું હાસ્ય ૩૭\n૫ સફેદ સિંદુર ૫૦\n૬ હું, બાવો અને આદમ ૫૫\n૭ ન કિનારા ન મઝધાર ૭૬\n૮ તને મેં ઝંખી છે… ૮૨\n૯ એ કાળી આંખો ૮૬\n૧૦ ભવ બગડ્યાનો ભાર ૯૩\n૧૧ એક દિવસ ૯૮\n૧૨ રણને તરસ ગુલાબની ૧૦૬\n૧૩ નાનકડા જુઠે સર્જ્યુ મહાભારત ૧૧૭\n૧૪ ઋણાનુબંધ ૧૨૫\n૧૫ અંક ત્રીજો ૧૩૬\n૧૬ તમે કહો તો જીત્યાં વાલમ ૧૪૫\n૧૭ સૂરજ કો ધરતી તરસે ૧૫૨\n૧૮ ચાલુ મહારાજ ૧૬૨\n૧૯ ‘કશુંક’ કશુંક છે ૧૭૧\n૨૦ કહ્યાગરા કંથની જેમ ૧૭૯\n૨૧ વહાલાં ઉરો ચીરતાં ૧૮૫\n૨૨ મનડું રડે છાનું છાનું ૧૯૩\n૨૩ ભગ્ન હૈયે પણ… ૨૦૪\nઅમે પથ્થરનાં મોર કેમ બોલીએ’ એ શીર્ષક આ વાર્તાસંગ્રહને આપવા પાછળ અમદાવાદથી વડોદરા સુધીની મુ. નટુભાઈ, રાવજીભાઈ અને મોટીબેન પ્રતિભાની મનોમંથનની પ્રક્રિયાઓ જેમ જેમ હું માણતો ગયો તેમ તેમ આ શીર્ષક મને ગમતું ગયું. આ વાર્તાઓનાં કેટલાંક પાત્રો પંગુ છે. તેઓને લાગણીઓએ કચડ્યા છે કે સમયે દુભાવ્યા છે. સમાજની અÂસ્થર રસમો અને અનિર્ણિત માનવીય વલણોનાં તે શિકાર છે. દરેકનાં હૃદયમાં ટહુકી નથી શકતા, કારણ કે તેમની પાંખ- તેમના પગ – તેમની ડોક- તેમની કલગી કે તેમનાં પીંછાં પથ્થરનાં છે. ક્યાંક પથ્થર છે અને તેથી તેઓ બોલી નથી શકતા.\nઆ પાત્રોમાંથી પ્રસંગત્વ પ્રસરવા ક્યારેક સંવેદનશીલ મનને વેદના વેઠવી પડી છે. આ સંવેદનશીલ મનને વેદના વેઠવી પડી છે. આ સંવેદનશીલ મન ક્યાંક ધબકાર, ચિત્કાર, સ્વીકાર કે સ્પંદન જુએ છે ત્યારે તેનું મનમાં વાર્તારૂપે અનુરોપણ થઈ જ જાય છે. જેને પ્રસવતા સંવેદનશીલ મનને કદીક બે કલાક લાગે છે તો કદીક બે વર્ષ. પણ જ્યારે વાર્તા લખાય છે ત્યારે જ એ મન સાંત્વના અનુભવે છે.\nઆ વાર્તાઓના જન્મથી માંડી ઉછેર-માવજત અને પ્રકાશન સુધી ઘણાં બધાં પરિબળોએ ભાગ ભજવ્યો છે. જેમાંનું પહેલું પરિબળ છે મિત્રો કે જેઓ સાંભળતા અને દાદ દેતા. પછીનું પરિબળ એ વાર્તાને જન્માવતા પ્રસંગોના સાક્ષી જેવા કેટલાક ચહેરાઓ … જેમણે ઘટનાત્વની કડી આપી છે – કલ્પનાશીલ મનને સીડી આપી છે અને સંવેદનાની વેદના દીઠી છે. એમને આ પુસ્તકના જન્મ સમયે યાદ કરું તો અજૂગતું કશું જ નથી. એ મિત્રો અને એ ચહેરાઓ તમે છો : શરદ, નરેન્દ્ર, અનીલ, વિનય, પરેશ, મયુર, અશોક, હર્ષદ, તુષાર, રશ્મિ, કિરણ, રાજુ, મેના, કલ્પના, હર્ષા, ભાવના, ઈલા, લીના, નીતા, મંજુ, જ્યોતિબહેન, અંશુભાભી, અરૂમાસી. હા. એ તબક્કો ૧૯૭૦થી ૧૯૭૫ની વચ્ચેનો છે. અને તે સમયે તમે બધા પ્રસંગોમાં હસતા હતા. શ્વસતા હતા.\n૩૦, ઓગષ્ટ, ૧૯૮૩,\n૩૬, નીલકમલ સોસાયટી,\nબીજી આવૃતિ વેળાએ\nસન્મિત્ર અને પોઝિટિવ મીડિયા દ્વારા ગાંધીજી નું અધુરું સ્વપન પુરુ કરતા ગુજરાત વિદ્યાપીઠ નાં પત્રકાર રમેશ તન્ના અને અનીતા તન્નાનો ગુજરાતી પૂર્વક શત શત આભાર\nમારી વાર્તાઓને સુંદર અક્ષરદેહ આપતી નાની બહેન નીલાનો * પ્રકાશન અને પ્રિન્ટિંગની પળોજણમાંથી મુક્ત રાખતા મુ.આચાર્યશ્રી નટુભાઈ ઠક્કરનો * પ્રુફ-રીડિંગ તથા અન્ય દરેક પ્રશ્નોની માથાકૂટ કરતી મોટીબેનનો * અને છૂટીછવાઈ રખડતી વાર્તાઓને યોગ્ય રીતે સંગ્રહી રાખતી રેણનો * કેટલીક વાર્તાઓને યુવવાણીમાં સ્વરદેહ મળ્યો છે તેથી તે આકાશવાણીનો * કેટલીક વાર્તાને અક્ષરદેહ મળ્યો છે ‘સ્ત્રી’ માં તે માટે લીલાબહેન પટેલનો * આ વાર્તાઓને સમાજની સહિયારી મૂડી બનાવવાની સહાય કરનાર ગુજરાત રાજ્ય સાહિત્ય અકાદમીનો.\n૧. રણ તો લીલાછમ\nતમારું નામ કહું ?\n“તમને કેમ ખબર પડી ?” સ્મિત રેલાવતાં એ ટહુકી.\n“ખરું નામ કહું ?”\n“અરે કમાલ છે ! તમે તો ખરું નામ જ કહ્યું – કઈ રીતે ખબર પડી ?”\n“તમે સ્મિત સુંદર કરો છો તેના પરથી તર્ક દોડાવ્યો.”\n“તર્કશાસ્ત્રી લાગો છો ?”\n“ના, છું તો હથોડા શાસ્ત્રી… લોહા, લાકડા, ઈંટ – ચૂનાનો ભવિષ્યનો વેપારી.. ઈજનેર… પરંતુ કદીક તમને જાઈને તર્ક શાસ્ત્રી બની જાઉં છું.”\n“તમારો તર્ક ખોટો છે.”\n“મને ખબર છે – પણ સાચું નામ જાણી શકું ?”\n“સરસ નામ છે.”\nઆ સીમા સાથેની મારી પહેલી મુલાકાત. સીમા તે વખતે સોળેક વર્ષની હતી. જોતાંની સાથે જ ગમી જાય એવી. મનોહર ચહેરો. લાંબા સુંદર ગૂથાયેલા કાળા વાળ. તેમાં સાડીના જ કલરનું મેચીંગ ફૂલ… લાંબુ અણીયાળુ ઘાટીલું નાક.. અને મૃગલી જેવી ચંચળ આંખો, એટલે જ તો હું વાત કરવા પ્રેરાયો.\nએક બસ, એક સમય, એક રસ્તો, અને એક જ સ્ટેન્ડ… કેટલું બધું અનુકૂળ – સામાન્ય પરિચય મૈત્રીમાં બદલાયો. ત્યારે તો હું ખરેખર લોહા – લાકડા અને ઈંટનો ચૂનાનો વેપારી થઈ ચૂક્યો હતો.\n“સૌમિલ ભાઈ ! ભાભી ક્યારે લાવો છો ?”\n“એક દિવસ મારી કેબીનમાં આવીને એ ટહુકી.”\n“અરે તું.. ! સીમાડી… ! અહીં ક્યાંથી ભૂલી પડી હે ?”\n“શું કરું ? તમે તો હવે મોટા માણસ થઈ ગયા… સમય ન મળે… પરંતુ અમે તો હજી નવરા ધૂપ જેવા રખડીએ છીએ. ”\n“ગાંડી ! તારા તો આ રમવા-ફરવાના દિવસો છે. એન્જાય ધી લાઈફ ! ધીસ ઈઝ રીયલી ધી સ્વીટેસ્ટ પાર્ટ ઓફ લાઈફ.”\n“સૌમિલભાઈ, એક સવાલ પૂછું ?”\n“હં !” “હેવ યુ એવર અન્જાયડ – ?”\nના – ભઈ-ના – આપણા એ દિવસો ક્યાં ? આપણે તો સીધા સાદા બજરંગબલીના ભગત – વો દિન કહાં કે મિયાં કી પાવમેં જુતી – અરે ! તારી જેટલી ઉંમરનો હતો ને ત્યારે તો છોકરીની સાથે વાત તો બાજુ પર રહી પણ એને જાતાં જ શરમથી પાણી પાણી થઈ જતો.\n“ખેર… બોલ તું શું લઈશ ? ઠંડુ કે ગરમ ?”\n“ઠંડુ અને ગરમ બેઉ.”\n“ઠંડી ચા અને ગરમ આઈસ્ક્રીમ.”\nહું પટાવાળાને કંઈક નાસ્તો અને પીવાનું લાવવાનું કહું છું.\n“બોલ આટલા બપોરે કેમ કરતાં ભૂલી પડી ?”\nએ સહેજ ખમચાઈ અને પૂછી ધીમેથી બોલી –“ સૌમિલભાઈ પરિસ્થતિ કંઈક એવી ઊભી થઈ છે…“\n“કેવી ઊભી થઈ છે ?”\n“મા જોડે ઝઘડો થઈ ગયો છે.”\n“પછી શું ? કીટ્ટા કરી નાખી.”\n“ગાંડી થઈ છે કે શું ?”\n“હા – ખરેખર નોકરી કે કંઈક કમાવવાનું મને નહીં મળે તો કદાચ હું પાગલ થઈ જઈશ.”\n“સારા ઘરની છોકરીઓ નોકરી નોકરી કરીને ખરેખર જરુરિયાતવાળા જુવાનીયાઓને પણ અન્યાય કરતી હોય છે. લગ્ન થયા કે નોકરીને તિલાંજલી અને પેલા બિચારા છોકરાને બેકારીમાં જ સબડવું પડે – ઘરે જા. કંઈક રાંધવાનું શીખ”.\n“અચ્છા બોલ રોટલી વણતા વણતા ગોળ ગોળ કેમ ફરે ? એ કાલા અવાજે બોલી. “બસ મને રોટલી કરવી જ નથી આવડતી – બાકી બધું.”\nહું બીજું બધું પૂછવા જાઉં છું ત્યાં ચા – નાસ્તો આવી જાય છે. અને અમારી ચર્ચા અટકે છે.\nસીમા એના બાપની એકની એક છોકરી છે, પરંતુ સાવકી મા ભારે ખંધી, ઠાવકી અને લુચ્ચી. સીમા પર જાતજાતના જુલમો કરે. પણ સીમા એ બધાથી ટેવાઈ ગયેલી. ઘાંટા બરાડા પાડીને કે ધોલધપાટ કરીને પણ મા પાસેથી કામ કઢાવી લે અને એટલે તો એના સ્વભાવમાં પહેલેથી સાહસ ધોળાયેલું રહેતું.\nએક દિવસ તે મને કહેતી – “સૌમિલભાઈ ! હું આઠ-નવ વર્ષની હતી ને ત્યારે મારી માએ એક ઝેરી સાપ મારા પર ફેંકીને મને મારી નાખવાની કોશિસ કરી હતી. મેં એ સાપને એવી ધોબી પછાડથી સીધો કરી નાંખેલો ને કે ત્યાર પછી મા મને છંછેડતા વિચાર કરતી. તમે નહીં માનો એ સાપને હંટરની જેમ પકડી મેં મારી માને મૂડી નાખી હતી.”\nમારા બાપુએ પણ તેને મારી પણ કોઈ અર્થ ન સર્યે ! બે-પાંચ દિવસ પછી રાત્રે હું ઊંઘતી હતી તે વખતે લાલ રંગનો સાલો પહેરી બંને હાથમાં લાલછમ ચીપીયા લઈને તે બીજી બે -ચાર બૈરી સાથે આવીને મારી છાતીમાં ઉપરાછાપરી ડામ દઈ દીધા. હું બેભાન થઈ ગઈ.\nત્યાર પછી એણે બાપુને પણ એવું કંઈક કરી નાખ્યું ને કે તે પણ એમનો જ પક્ષ લેતા થઈ ગયા.\n“હં ! તો સીમા આજે મા સાથે ફરી શું ઝઘડો થયો ?”\n“એ ડોકરીના મનમાં હજુ પેલું ભૂત ગયું નથી.”\n“મારી મા એને ભૂત બનીને વળગી છે અને એ જ એ ડોકરીને છોકરા થવા દેતી નથી. ” – સૌમિલભાઈ – અમેરિકાવાળા ચંદ્ર ઉપર પહોંચ્યા અને આપણે… ક્યારે સુધરશે આ પ્રજા ? ગામડામાંથી શહેરમાં આવ્યા… શહેરમાંથી ફ્લેટમાં મારી મા રહેવા આવી તોય… વર્ણતૂક તો રામ જાણે ક્યારે સુધરશે ?\n“પણ થયું શું એ તો કહે ?”\n“અરે ! ઢોંગીલી – આજે સવારે ઊઠતાં વેંત રડવા માંડી… મને ફલાણા પીરે દર્શન દીધા છે – અને કહે તારા ઘરમાં પાપની જડ છે તેને તું નહીં કાઢે ત્ સુધી તારો ખોળો નહીં ભરાય.. નેચરલી – મારા બાપને તો ન જ કાઢી મૂકાય. એટલે આજે સવારે ઊઠીને મારી સાથે સંપૂર્ણંપણે યુદ્ધ જાહેર કરી દીધું.”\nબળુકી થઈને અત્યારે તો મેં એને ટાઢી પાડી છે. પણ સૌમિલભાઈ મને નથી લાગતું કે હવે તે મને શાંતિથી જીવવા દે. ઘરમાં આટલો પૈસો, છતાં એક મિનિટ શાંતિ નહીં. – ખરેખર મગરની ચામડી કરીને રહું છું. તેથી જીવાય છે નહીંતર તો કાચીપોચી તો ક્યારનીયે કમોતે મરી ગઈ હોય…\n“અને હા, તારો કોઈ સારો બોયફ્રેન્ડ છે કે નહીં ? પરણીને જુદી થઈ જા. સ્વમાનભેર જિંદગી વીતાવીને – ”\n“બોયફ્રેન્ડ… કહેવાના તો ઘણા છે – પણ ખરેખર તો કોઈ નથી. દરેક જણ પેલી ગોળની કાંકરી પર માખી બણબણે તેમ… દરેક મારા હાડમાંસના પૂજારી છે. સૌમિલભાઈ, ખોટું ન લગાડશો. પણ મને તો દરેક પુરુષમાં વાસનાની ચિનગારી ભડકતી દેખાય છે. હું સહેજ કુણી પુડું કે ઢીલી પડું તો મને આખેઆખી ચાવી જાય – અને તેમાં વળી મારી મા ધારે તો ફિલ્મોની વેશ્યાઓની માસી કે ફોઈનો રોલ કરવામાં પાછી ન પડે.”\n“ખેર… જવા દો… તમે કાયમ માન આપ્યું છે. અને મેં તમને મોટાભાઈ માન્યા છે – તેથી…”\n“તું નોકરીની ચિંતા ન કર… તને તે મળી જ છે સમજ… પણ એકલી નોકરીના જોરે તું શું કરવા માગે છે ?”\n“હું એકલી રહીશ. મારા પોતાના પગ પર ઊભી રહીશ.”\n“હે ! પછી ?”\n“પછી શું ? કોઈક સારો મુરતીયો મળતીં પરણી જઈશ.”\n“ભલે, કાલથી ટાઈપ શીખવા માંડ, દસપંદર દિવસમાં હું ઘરે તને ખબર કરીશ.”\nસીમાને મેં જ્યાં રખાવી હતી. ત્યાં તેણે ચારેક મહિના કામ કર્યું. ત્યાર પછી અચાનક તેણે કામ છોડી દીધું. ઊડતી ઊડતી વાત મળી કે એણે એના બોસને લાફો મારી દીધો હતો. કંઈક અડપલું કર્યું હશે, અગ્નિ જેવી તેજ હતી. છોકરી. ખેર, ત્યાર પછી તો એના કોઈ સમાચાર નહોતા, પરંતુ એ છોકરી એનો રસ્તો ખુદ શોધે તેવી હતી.\nવચ્ચે છાપામાં – બે ત્રણ વાર એના બાપુની જાહેરાત આવી હતી.\n“સીમા દીકરા, જ્યાં હોય ત્યાંથી પાછી આવી જા ! મારી તબિયત બગડતી જાય છે. તારી મા તને મળવા કલ્પાંત કરે છે.”\nમને તો ખાતરી હતી કે પાછી આવે તે સીમા નહીં. અને ખરેખર એ પાછી ન જ આવી.\nસમય વીતતો ગયો. એક સાંજે હું અને સ્વાતિ અને મારી દીકરી સીમ્પુ કાંકરિયા પાસેના રેસ્ટોરન્ટમાં બેઠા બેઠા નાસ્તો કરતા હતાં ત્યાં સીમ્પુએ બૂમ પાડી – ડેડી ! ત્યાં કોઈક પડી ગયું – હમણાં જ … સામે નગીનાવાડીની પાળ ઉપરથી એક છોકરી કૂદી પડી હતી.. એ ડૂબકાં ખાતી હતી…\nલોકો એની તરફ જાઈને આંગળી ચીંધતા કંઈક બોલતા હતા… કદાચ અરે કોઈ બચાવો… બચાવો ! ડચકાં ખાતી ખાતી એ છોકરીનો હાથ ફરી ઉપર આવ્યો. પણ કોઈની હિંમત ન ચાલી કે તેને બચાવે.\nનીચે કોઈક બોટ તૈયાર થતી લાગી. હું સીમ્પુને “મમ્મી પાસે જ રહેજે” કહીને સડસડાટ નીચે ઊતરી ગયો…\nએક નેવી ઓફિસર બોટને બંધ કરતો હતો… ત્યાં હું પહોંચ્યો.\n“સા’બ કોઈ વહાઁ ગીર ગયા હૈ !”\n“ચલો, સાબ વક્ત નહીં હે !”\nહું અને નેવી ઓફિસર એ છોકરી જ્યાં પડી હતી ત્યાં ગયા. નેવી ઓફિસર પાણીમાં કૂદ્યો અને પેલી છોકરીને ઉપર લઈ આવ્યો.\nસીમા સાથે આ રીતે મુલાકાત થશે એનો તો સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ નહીં. પોલીસ પંચકેસ પત્યો અને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરો. બેભાન હતી ત્યાં સુધીમાં સ્વાતિને મેં સીમાની પૂર્વ હકીકતથી વાકેફ કરી દીધી. એની આંખમાં કરુણા હતી. સહાનુભૂતિ હતી. અને સાથે સાથે દુન્વયી રીતો સામે મર્દાનગીથી લડીને ટ્ટટાર રહેવાની રીત પ્રત્યે પણ માન હતું.\nભાનમાં આવ્યા પછી મેં સ્વાતિની ઓળખાણ આપી. એ બોલી, “કેવું કમનસીબ ! ભાભી, હું તમને મળી તો પણ કાયર જેવી. હું એવી નથી ભાભી !”\nસ્વાતિ કહે, “સીમાબહેન મને એમણે બધું કહ્યં છે – તમે શાંતિથી સૂઈ રહો” પોલીસે સ્ટેટમેન્ટ લીધું – આપઘાતનો ગુનો દાખલ કર્યો – એ બધી વિધિ પત્યા પછી મેં સીમાને પૂછ્યું – “સીમા ! તું છેક આટલી બધી હારી જઈશ તેની તો મને કલ્પના સુદ્ધાં નહોતી.”\n“સૌમિલભાઈ ! નાનપણથી જ હું અભાગી છું. નથી પિતાનું વાત્સલ્ય જાવા મળ્યું કે નથી માનો લાડ – પ્યાર, નથી ભાઈઓની દુલાર કે નથી બેનોનું સંખ્ય. બધાની સામે હું ઝઝૂમી. સીધી રીતે ન મળે તો ઝૂંટવીને પણ લીધું. તો પણ આત્મસંતોષ ન થયો. એ મમતા અને વાત્સલ્યની ઝંખનામાં હું તડપતી રહી, તપતી રહી.”\nત્યાં શિરીષ મળી ગયો. એ પણ મારા જેવો જ હતો સમ-દુઃખિયો. અમે પરણી ગયા.\nદામ્પત્યજીવન વહેતું ચાલ્યું – મારી મમતા, લાગણી અને ભાવનાની જે પ્યાસ હતી તે મા બનવા તરસી રહી હતી. સૌમિલભાઈ મારા સંતાનને મારા જેવું દુર્ભાગ્ય ન સાંપડે તેથી તો કેટલાંય શમણાં ગૂંથી રાખ્યાં હતાં.\nનાના-નાના મોજાં ગૂંથતી રમકડાં ખરીદતી -શીરિષ એ બધું જોતો અને હસી પડતો. મારી ઘેલછા પર.. દામ્પત્યજીવનના બે – અઢી વર્ષ વીત્યા પણ મારી ઘેલછાં ન સંતોષાઈ – આજે બપોરે એમની અને મારી મેડિકલ ચેક – અપનાં રીઝલ્ટ પરથી ખબર પડી… હું અભાગણી છું. વાંઝિયણ છું.\nસૌમિલભાઈ મારી બધી હિંમત ઓગળી ગઈ. હું સાવ કાયર થઈ ગઈ. હું સમાજ સામે ટક્કર લેવાની જે હિંમત ધરાવતી હતી તે ગુમાવી બેઠી. મને મારી જાત પર તિરસ્કાર આવી ગયો અને આ પગલું લઈ લીધું.\n“બહું સારું કર્યું નહીં ?” અજાણ્યો અવાજ સાંભળી અમે બંને ચોકી ઊઠ્યા.\n“શીરીષ ! શીરીષ ! મને માફ કર.”\nએની આંખમાં આંસુ વહી રહ્યા હતાં. “સીમા, તું એકલી નથી, તારું દુઃખ સહેવા તારી સાથે હું બેઠો છું – જા હવેથી આવું પગલું લેશે ને તો ભગવાન તને સાત ભવ માફ નહીં કરે, સમજી ? અરે, કોઈ અનાથના નાથ બનીશું… કોઈક આપણા જેવા કમનસીબ સંતાનના ભાગ્ય ફેરવીશું.”\nએ બોલતો જતો હતો તેમ સીમા વધુ હીબકાં ભર્યે જતી હતી. એને રડીને હૈયું છાલવી દેવાનું હતું – શીરીષ એને કહેતો જતો હતો.\nસીમ્પુ બોલી, “અંતલ, આંતી ભમ્ થઈ ગયા !”\nશિરીષ કહે, “તાલી આંતી તો ગાંડી છે – કીટ્ટા કરી નાખ…”\nસીમ્પુ વિચારમાં પડી ગઈ. પછી સીમાના ખોળામાં લપાઈ ગઈ. “આંતી તો ગાંડી નથી, ડાહી છે” અને સીમા તેને વહાલથી ગળે લગાડી લે છે. જાણે એની જ દીકરી ન હોય…\nહું અને સ્વાતિ મલકી ઊઠીએ છીએ પરમ આનંદથી…\n૨. મહેંક મળી ગઈ\n૩. નીલવર્ણ કાળમીંઢ પથ્થર\nપુરુષને જે લભ્ય થતું નથી તેની ખેવના તે હરદમ કર્યા કરતો હોય છે. તેને માટે પુરુષાર્થ કરતો રહેતો હોય છે. કોઈ પણ સિદ્ધિ અચાનક તો લભ્ય ન જ થાય. તે માટે એક યા બીજા પ્રકારની તપશ્ચર્યા આવશ્યક છે જ. ‘જ’ શબ્દ પર મૂકેલો ભાર તું કદાચ નહીં સમજે.\nચાલ, આજે તારી નજર સમક્ષથી સમગ્ર પડદો હટાવી દઉં. તારી સાથે મૈત્રી કેળવી ગાઢ કરવાનો એક જમાત્ર આશય એ હતો કે મારા ઘવાયેલા વિચારોને થોડું સાંત્વન મળે. ન જાણે શાય કારણથી તારી સાથે વાત કરવાનું મને ગમતું હતું. અને વળી તું મારી હમખયાલ નીકળી તેથી હૃદયના ખૂણે ધરબાઈ ગયેલી અવનિની સ્મૃતિઓ ફરી જાગૃત થવા માંડી. કદાચ તું પણ અવનિની જ પ્રતિકૃતિ જેવી છે તેથી…\nશું લખું… ? શું ના લખું… ? અવનિ માટે મારા હૃદયમાં ખૂબ જ લાગણી હતી. ખૂબ જ. આ ‘ખૂબ જ’ શબ્દ પણ મને નાનો લાગે ચે એ લાગણીઓને જોખવામાં. પરંતુ સમય અને પ્રસંગોએ બતાવી દીધું છે કે આ લાગણીઓ ખોટી જગ્યા પર છે. જે વ્યક્તિને મનમાં તું દેવી માને છે તેને મન તો તું કથીર છે. પૂજારી નહીં… અને તેથી જ હું લાગણીઓના આવિર્ભાવમાં જબરદસ્ત ધોકો ખાઈ બેઠો… ઊંચાં ઊંચાં ગિરિશૃંગો પરથી અચાનક જ હું ગબડી પડ્યો અને તેય જોજનો ઊંડી ખાઈમાં… કે જ્યાંથી સહીસલામત રીતે બહાર નીકળવું એ એક અત્યંત કઠીન જ નહીં, પરંતુ લગભગ અશક્ય જેવું જ કામ હતું, પરંતુ હવે શું કરવું ? હૃદય આખરે તો હૃદય જ છે… આંખમાંથી આંસુ નીકળે તો પુરુષ – પુરુષ કહેવાય શાનો… ? અને હૃદય જો ધબકે ના તો હૃદય શાનું… ? ખૂબ જ દુઃખ થયું, પરંતુ આંસુ બહાર આવવા ન દીધા. જડવત્ બનીને જંદગીને જીવવાની જિજીવિયા થઈ આવી, પરંતુ એ રીતે જીવવાનો પણ શો ફાયદો…?\n… પણ આપણા અસ્તિત્વ પર આપણા એકલાનો જ અધિકાર નથી. તેના પર ઘણી ઘણી વ્યÂક્તનો અધિકાર છે અને એથી જ તો શબવત્ જિંદગી પણ જીવવી જ પડી અને… હજુય જીવું છું… બહુ લાંબે ગાળે કદાચ એ જીવન તપશ્ચર્યાના રૂપમાં અંકુરિત થાય… એવી આશા રખે મને તું દેખાડતી…હું જાણું છું… અને માનું છું હવે અવનિ મને મળે તોય હું તેને મળવાનો નથી… મારી જે ઊર્મિઓ અને સ્પંદનો તેના માટે શરૂઆતમાં હતા તેનો એક અંશ માત્ર અત્યારે રહ્યો નથી.\nતારો પત્ર મળ્યો, વાંચી આનંદ થયો… કારણ ખબર છે ? તે મને તારી હમખ્યાલ મિત્ર તો સમજી છે ! તો પછી મને કહેવા જ દે કે આ મૈત્રીની ઈમારત નિખાલસતાના પાયા પર ઊભી છે. તેથી નિમિત્ત, તારા ગમનું મને નિમિત્ત બનાવી એ ધરબાયેલા જવાળામુખીને વહી જવા દે. વળી હું જા અવનિની ખરેખર પ્રતિકૃતિ હોઉં તો તો મને જ અવનિ સમજી કહી દે. બધું જ તારા હૃદયની ધરાના પેટાળમાં ઘરબાયેલું હોય તે… તારા હૃદયના એકએક તારને ઝણઝણાવવા જ કદાચ હું તારી મિત્ર બની છું. મૈત્રી બાંધી છે તો મને મિત્રની ફરજ નિભાવવા દે જે… પ્લીઝ… તારા મનના અંગારને મારી શ્રદ્ધાના શીતલ વારિમાં વહેવડાવી દે… પ્લીઝ…\nતારા ‘પ્લીઝ’ શબ્દનો ભાર સહી નથી શકતો… તને કહેવું છે અને નથી પણ કહેવું…હૃદયના સુખની તો ખબર નથી, પરંતુ દુઃખની વાત તો હું જાણું છું. પેલા મહિષાસુર રાક્ષસના લોહી જેવું છે તે દુઃખ… એક ટીપું જમીન પર પડે અને પાછા બીજા દસ મહિષાસુર પેદા થઈ જાય તેમ સહેજ જા દુઃખ બીજાને કહેવાઈ જાય તો વધુ ને વધુ દુઃખ મનને થયા કરે છે. અને તેથી ગભરાઉં છું… મારા ગમની ભાગીદાર તને બનાવી શીદ તારા હૃદયને પણ દુઃખી કરું…. હેં ?\nસુનીતા… ! બસ એટલું જ કહી દઉં કે તોફાની દરિયામાં નાવનું સુકાન જે નાખુદાને સોંપ્યું તે નાખુદો જ મઝધારમાં નાવ ડુબાડે તો કોને દોષ દેવો ? નાખુદાને ? તોફાનને ? કે પછી એ નાવના બદકિસ્મતને ? ખરેખર માણસની જિંદગીમાં કશુંક તો અલભ્ય રહેવું જ જાઈએ. સર્વ વસ્તુની પ્રાપ્તિ માણસને પુરુષાર્થ વિહીન બનાવી દે છે. અને તેથી જ અવનિ મારે માટે અલભ્ય રહી.\nમારા હિતેચ્છુઓ ચાહતા હોય છે કે હું અવનિને ભૂલી જઉં અને ઘણી વખત મને પણ લાગતું કે મારે તેને ભૂલી જવી જાઈએ, પરંતુ મારા હૃદયની ઊર્મિઓ મેં એટલી બધી વહાવી દીધી હતી કે હવે તેને પાછી વાળવી અશક્ય જ હતી. વળી મીર્ઝાગાલીબ જેવાએ પણ કહ્યું છે ને કે,\n‘ઈસ્ક પર જોર નહીં હૈ યે વો આતિશ ગાલિબ,\nજા જલાયે ન જલે, ઔર બુઝાએ ન બુઝે…’\nની જેમ જે ચિનગારીઓ અવનિએ મારા મન-અંતરમાં મૂકી\nઆભાર –એ ચિનગારીઓ આજે તો કદી ન બુઝાય તેવી જ્વાળાઓ બની મારા મનોસામ્રાજ્યને સળગાવતી હતી… અને હું શૂન્યમનસ્ક તે તાપમાં સળગતો હતો…\nઆખરે એ બધી જલનને ચોપડીઓની સૃષ્ટિમાં વીસરાવી દીધી. ચોપડીની લગન મને અવનિ સુધી તો ન પહોંચાડી શકી, પરંતુ પરીક્ષામાં જરૂર મને કામયાબ બનાવી દીધો. દુર્લભ ગણાય તેવું પરિણામ સાંપડ્યું, પરંતુ તેની મને કાંઈ જ પડી નહોતી. દુનિયાની નજરમાં નસીબદાર કહેવાઉં તેટલું સુંદર પરિણામ… પરંતુ છતાંય કશીક જીવનમાં ખોટ વર્તાયા કરતી હતી. ઊણપ લાગ્યા કરતી હતી… કદાચ… ! અવનિની… ! તેના સિવાયની સર્વ વસ્તુ ભેંકાર અને નિરર્થક ભાસ્યા કરતી હતી. પરંતુ તેને શું ? કશું જ નહીં… કશું જ નહીં…\nસમુદ્રમંથન કર્યા પછી અચાનક જ અમૃતને બદલે હળાહળ ઝેર મળી જાય તો શું કરવું… ? બસ એમ જ મારા હૃદયમાં રહેલા અવનિ પ્રત્યેના પ્રેમનાં સમુદ્રમંથનના ફળસ્વરૂપે ઉપેક્ષાનું ઝેર મને મળ્યું. જે થાય છે તે સારા માટે ! એમ વિચારી ગટાગટાવી ગયો. તે નીલું હળાહળ ઝેર… નસીબદાર હતો કે કોઈ પાર્વતાની મને આણ નહોતી. નહીંતર કમનસીબ શંકરની જેમ હું પણ નીલકંઠ બની ગયો હોત… પરંતુ અત્યારે તો તે ઉપેક્ષાનું ઝેર મારી રગેરગમાં પ્રસરી ચૂક્યું છે. હું નીલવર્ણ છું. શંકર કરતાં પણ વધુ મહાન – મારા હૃદયની જગ્યાએ છે એક નીલવર્ણ કાળમીંઢ પથ્થર… તેથી જ સુનીતા હવે પ્રેમ જેવી વસ્તુથી મને ધૃણા થઈ ગઈ છે… કદાચ ઉબકા આવે છે.\nબસ ! હવે વધુ નથી લખતો, કારણ કે હું ખૂબ જ ઉત્તેજિત થઈ ગયો છું… !\nહા, એક વાત કરી દઉં ! મારા મનનો ધબકતો જ્વાળામુખી ફાટે અને લાવા વહી નીકળે તેની રાહ તું ન જાઈશ. અને આ તબક્કે મિત્રથી પણ આગળ વધવાની તને ના પાડી દઉં તો ખોટું ના લગાડતી… હું પથ્થર છું. મારે માણસ નથી થવું… હું જે છું તે જ ઠીક છું. .. કદાચ કરુણાથી પ્રેરાઈને તું હમદર્દી દાખવતી હોય તો માંડી વાળજે… કારણ કે તેની નિમિત્ત પર કોઈ જ અસર થવાની નથી. અરે ! અવનિ પણ આવીને માથા પછાડે તો પણ જે પથ્થર હૃદયની ગોખમાં ભરાઈ ગયો છે તે પીગળવાનો નથી – તે નથી જ – કલાપિ યાદ આવે છે :\n‘રે… રે… શ્રદ્ધા ગત થઈ પછી કોઈ કાળે ન આવે\nલાગ્યા ઘા ને વિસરી શકવા કોઈ સામર્થ્ય ના છે.’\n– એ જ કદાપી કોઈ નો ન થયેલ\nપથ્થર બનવાના તારા પ્રયત્નો દાદ માગે તેવા છે છતાં પણ તું પથ્થર નથી થઈ શક્યો ! તારા પથ્થર જેવા હૃદયમાં હજુ લાગણીનું એકાદ બિંદુ છે… અને તે ‘ખોટું ન લગાડતી’ વાક્યમાં દેખાઈ જાય છે. પછી ભલે તું નીલકંઠથી આગળ વધીને નીલવર્ણ અને પથ્થર થઈ ગયો હોય ! રહી હવે હમદર્દીની વાત ! તો મને હવે બધું જ કહી દેવાનું મન થઈ જાય છે. અવનિ તને ગુમાવીને જે પશ્ચાતાપ તથા અફસોસના અગ્નિમાં શેકાઈ હશે તેમાં હું પણ શેકાઉં છું… અને તેથી જ તારા હૃદયમાંના લાવારસને વહેવડાવવા કોશિશ કરું છું.\nકોલેજ જીવન દરમિયાન દરેકની જિંદગીમાં ઘણા નાના-મોટા, ખાટા તથા મીઠા પ્રસંગો બનતા જતા હોય છે. અને તેનું જ ભાતું દરેક વ્યક્તિએ જિંદગીભર સાચવવાનું હોય છે. તુષાર જેવી શાંત અને સૌમ્ય વ્યક્તિનું અચાનક પાગલ થી જવું દરેક માટે ખૂબ જ નવાઈભર્યું હતું. ખબર છે ? પરંતુ તેના મગજની આ પરિસ્થિતિ કરવાનું પાપ મારાથી થઈ ગયું હતું – તે કદાચ ઘણી ઓછી વ્યક્તિને ખબર છે… તું જેમ અવનિને ચાહતો હતો તેમ જ તુષાર મને ચાહતો હતો. હું પણ તેને માટે કદીક મારા એકાંતોમાં વિચારતી… પરંતુ કોઈ પણ કારણે તેને હું બહુ લાગણી દેખાડતી નહીં… અચાનક શું થઈ ગયું કે એક દિવસ તે મને પૂછી બેઠો… ‘સુનીતા, તું મને બહુ ગમે છે.’ હું વિચારમાં પડી ગઈ. અચાનક આ શું થયું ? મારા ઊંડાણોમાં તે પણ મને ગમતો તો હતો જ છતાંય હું બરાડી ઊઠી – ‘શટ અપ તુષાર’ ! એ બાઘો બનીને મારી સામે જાઈ રહ્યો… એની આંખોનો તાપ હું સહન ન કરી શકી.. અને ભાગી નીકળી… કાશ .. ! હું ત્યાંથી દોડી ન હોત તો તુષારની આ હાલત ન થઈ હોત. તે ખૂબ જ સંવેદનશીલ હતો એના મનમાં થઈ ગયું કે એણે મારું મન દુભાવ્યું છે… વારંવાર મારી માફી માગી… પરંતુ હું કયા મૂડમાં હતી કે કશું જ બોલી નહીં… અને એ ધીમે ધીમે… જતો રહ્યો. થોડે દૂર જઈને અચાનક તે બબડવા માંડ્યો – મને માફ કર… મારો તને દુભાવવાનો કોઈ ઈરાદો નહોતો… કોઈ જ ઈરાદો નહોતો… હા… ! પણ તને કહી દઉં તું મને ખૂબ ગમે છે… બહુ ગમે છે… અને પછી ખડખડાટ હસવા માડ્યો… ખૂબ ખડખડાટ…\nબસ ત્યારથી જ તેણે તેના મગજની સમતુલા ગુમાવી… ફક્ત મારી નાની જીદ… ! કેટલું ખરાબ પરિણામ લાવી શકે છે તે વિચારીને હું ગભરાઈ ગઈ. મને તુષારની જિંદગી સાથે ખેલવાનો કોઈ જ અધિકાર નહોતો… ત્યારથી તે આજ દિવસ સુધી હું એ જ અજંપાની આગમાં સળગ્યા કરતી હતી… અચાનક તું મળી ગયો અને મને લાગ્યું મારા પાપનું પ્રાયશ્ચિત ફક્ત આ એક જ રીતે શક્ય છે અને તેથી મારી તારા પ્રત્યેની હમદર્દીને લાગણી કરુણતાથી પ્રેરાયેલી નહીં, પરંતુ મારી નજીવી પણ ઘાતક ભૂલના પરિણામના પ્રાયશ્ચિત સ્વરૂપ છે.\nનિમિત્ત ! આપણે માણસ છીએ… દેવતા નથી. ભૂલ થઈ જાય… પરંતુ તેની આટલી કડક સજા ન હોય… નિમિત્ત હું તને જડવત્ જીવન નહીં જીવવા દઉં… પાગલખાનામાં જીવતો તુષાર અને શબવત્ જીવન ગુજારતો તું… બંને સરખા છો. હું જરુર તને માનવ બનાવીશ જરુર…\nએ જ તારી સુની\nતારો કાગળ મળ્યો… છેલ્લા વાક્યના અનુસંધાનમાં લખું છું કે મારું કોઈ નથી… અને હું કોઈનો નથી.. વળી ઘણા વખત પહેલાં હું લખી ચૂક્યો છું તે પ્રમાણે અવનિના ગયા પછી મારા હૃદયમાં એવો જલદ શૂન્યાવકાશ વ્યાપી ગયો છે કે તેમાં કોઈ શ્વાસ લઈ શકે તેમ નથી.\nકદાચ આ મારો છેલ્લો જ પત્ર છે. નિમિત્ત, તેથી કશું સંબોધન પણ નથી કરતી. તારો ટૂંકો અને ઘાતક કાગળ મળ્યો, પરંતુ નિમિત્ત, મને કહેવા દે કે લાગણી અને બુદ્ધિના સિમાડા જુદા છે. લાગણીઓથી તો તું પર થઈ ગયો છે. તેથી બુદ્ધિવાદી વાત કરું છું. સ્વસ્થ ચિત્તે અને શાંત મને કદીક તે ઉપર વિચારજે.\nપગમાં કોઈક દિવસ કાંટો વાગ્યો હોય તો તે પગને ડંખ્યા કરે. બરોબર ? પગમાંથી જ્યાં સુધી કાંટો નીકળે નહીં ત્યાં સુધી ચલાય નહીં અને ચાલીએ તો લોહી નીકળે… સોજા ચઢે અને છતાં પણ પગ પર જુલમ કર્યા કરીએ તો કદાચ સેપ્ટિક પણ થઈ જાય… સમજ્યો ? તારી અવનિને યાદ કરવાની વાત પણ કાંટાને સાચવી રાખીને ચાલવા જેવી નથી લાગતી ? જા ખરેખર થોડોક વ્યવહારુ બને તો તારે તારા પગનો કાંટો કાઢી નાખવો જાઈએ અને જા તું ન કાઢે તો તારું વલણ નરી ઘેલછા છે…\nતું ભલે મારી વાત ન સમજવા પ્રયત્ન કરે, પરંતુ મારી બુદ્ધિ અને દીર્ઘદૃષ્ટિતા મને કહે છે કે એક દિવસ તું જરૂર પસ્તાઈશ… મારી વાત સમજીશ… કાશ… ! એ દિવસનો હું ઈન્તજાર કરી શકું ? તું ભલે કોઈનો ન થાય, પરંતુ કોઈને તારી અંગત વ્યÂક્ત બની તેને સમજાવવાની તક આપી હોત તો ઘણું સારું થાત. અવનિની ભૂલ હું સુધારી શકી હોત તો મને જરૂર બેવડો આનંદ થાત. તારો પ્રેમ પણ મળત અને મારા મનમાં સળગતા અજંપાનું શમન પણ થઈ જાત… પણ કદાચ હજુ મારે વધારે સહેવાનું છે. મારી ભૂલ હજી મને પશ્ચાતાપની આગમાં શેકવા માગે છે. અને તેથી જ તું તારા હૃદયના ભારેલા અંગારને ફૂંકી મારી ધગધગતો રાખવાના તારા ઘેલછાપૂર્ણ પ્રયત્નો પર મક્કમ છે.\nખેર… આઈ હોપ, ગોડ સેવ યુ.\nએ જ સુનીતા\nઅચાનક સંબોધનમાંનો ફેરપાર તારા મગજે નોંધ કર્યો હશે. પરંતુ મારા મનમાં ભયંકર ધમસાણ ચાલે છે. તારો સંબોધન વિનાનો કાગળ મળ્યો. કદાચ છ એક મહિના થઈ ગયા પછી તને પ્રત્યુત્તર આપવાનું સહેતુક રાખ્યું હતું, પરંતુ આજે તને લખ્યા વિના નથી રહી શકતો કારણ કે મારા મનનું ધમસાણ તું જ છે અને તું એકલી જ સમજી શકે તેમ છે.\nગઈ કાલે અચાનક જ મેન્ટલ હોસ્પિટલમાં જવું પડ્યું. મારા એક દૂરના પિતરાઈને દાખલ કરાવવા. તે વખતે તુષાર મળી ગયો. મને જાઈને હસ્યો. પછી કહે મને તું બહુ ગમે છે… બહુ ગમે છે.. અને પછી ખડખડાટ હસ્યો અને ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યો… પછી જોર જોરથી ચિલ્લાવા માડ્યો… જાળી પર હાથ પછાડવા માડ્યો… માથાના વાળ ખેંચવા માડ્યો… મારો તને દુભાવવાનો ઈરાદો નહોતો… પણ તું મને બહુ ગમે છે… બહુ ગમે છે… જેવું બબડવા માડ્યો.. નર્સ તેને લઈ ગઈ… સુની તું નહીં માને. પણ તુષારને જાઈને હું ડરી ગયો હતો મને પણ હું તુષારની જેમ જેલના સળિયા પાછળથી બૂમો પાડતો દેખાયો.\nઆ કાગળ તને જ્યારે હું લખું છું ત્યારે થોડીક ઉદ્દીગ્નતા શાંત થઈ હોય તેવું લાગે છે. સુની, ગઈ કાલે રાત્રે પણ મારી નજરમાં તુષાર દેખાયા કરતો હતો… જ્યારે સૂઈ ગયો ત્યારે પણ મને મેન્ટલ હોસ્પિટલના સળિયા દેખાયા કરતા હતા. તેની પાછળ અવનિ… અવનિ… ની બૂમો પાડતો અને માથાના વાળ ખેંચતો હું દેખાયો … બીજા સપનામાં અવનિના મૃતદેહ પર માથા પછાડતો દેખાતો તો ઘડીકમાં તેના લગ્નની વેદીમાં અવનિની અચાનક સાડી આવી જતાં ભડકો થયો અને એમાં મારી અવનિને બળી જતા મેં જાઈ. ઘડીકમાં તેના પર હું ગોળી છોડતો હોઉં તેવું દેખાતું… સુની ગઈ કાલે આખી રાત હું સૂઈ પણ નથી શક્યો…. આવા આવા તો કેટલાય સપના આવતા હશે સુની… મન અવનિની ભૂલનો અંજામ તુષારમાં દેખાઈ ગયો. સુની મારે પાગલ નથી થવું… વર્ષોથી નીલવર્ણ રહેલ આ કાળમીંઢ પથ્થરમાં અજંપાના દવને અવનિની યાદોનો પવન વધુ વેગ આપે છે સુની… તારો પ્રેમ… એક માત્ર તે દવને સમાવવા સમર્થ છે… માટે સુની ચાલી આવ… જ્વાળામુખી ફાટી ચૂક્યો છે અને નીલવર્ણ પથ્થર પીગળીને ફાટી ચૂક્યો છે.\nએ જ તારો નિમિત્ત\n૪. ફિક્કું હાસ્ય\n“અનુભવ” છૂટ્યું… નટરાજમાંથી હું અશોક અને હર્ષદ નીકળ્યા… બહુ જ સ્લો અને ઈફેક્ટીવ મુવી છે નહીં ? “મને તો તેનો અંત જ ગમ્યો”… “એમાં રેડિયોનો કેટલો સરસ ઉપયોગ કર્યો છે નહીં ? મઝા પડી ગઈ. નીતા, અમર અને શશી… ખૂબ જ જીવંત પાત્રો હતા… પ્રશ્નો પેદા કરીને તેનું નિરાકરણ કરવાને જે કુશાગ્ર બુદ્ધિ બંગાળી દિગ્દર્શકોની છે તે તો ખરેખર કહેવું પડે.”\nનેહરુબ્રિજ આવતાં જ… ચાલ, અશોક હું તો બ્રિજ ચાલી નાંખું છું, મારી બસ તો નહીં આવે… કહીને હું છૂટો પડ્યો… ઢાળ ચઢતાં ચઢતાં “અનુભવ”નો “અનુભવ” મનમાં વગોળવા લાગ્યો… મીસીસ સેન ભી તો અચ્છા ગાતી હે…\nક્યા ? મીસીસ સેન ?… યાને નીતા ? … મેરી બીબી ?…. અચ્છા ગાતી હે ?… નીતા અચ્છા ગાતી હે ? ….નીતા ? … મેરી બીબી ? અચ્છા ગાતી હે ?….. છ વર્ષનું દામ્પત્યજીવન ગાળ્યું હોવા છતાં શ્રીમાનજીને ખબર નહોતી કે તેની શ્રીમતીજી સારું ગાય છે… ગજબ માણસો છે..\nઢાળ પૂરો થયો અને સાબરમતીના પવનનો હવે પૂરેપૂરો અનુભવ થવા માંડ્યો હતો… સાબરના સૂકા તટ પર નજર પડતાં જ… રેતીના વાંકાચૂકા પટા નજરે પડવા માંડ્યા… અને દાદીમાનું બોખલું કરચોલીવાળું મોઢું યાદ આવી ગયું…. ખરેખર, દર ઉનાળે સાબરમતી ઘરડી થતી જાય છે.. અને દર ચોમાસે ફરી થોડું પાણી ભરાતાં જ નવયુવતી જેવી થનગનતી.. થનગનતી – નવયૌવનની કલ્પના કરતાં જ એક હાસ્ય જન્મી જાય છે…\nહાથમાં કોલેજના પ્રિન્સિપાલનું સર્ટિફિકેટ છે… એને નિયોનની લાઈટમાં વાંચવાનો પ્રયત્ન કરું છું…\nધીસ ઈઝ ટુ સર્ટિફાય ધેટ શ્રી વિજય શાહ ઈઝ એ બોનાફાઈડ સ્ટુડન્ટ ઓફ કોલેજ એન્ડ બીઅર્સ ગુડ મોરલ કેરેક્ટર… આઈ રીકમન્ડ હીમ ટુ ગીવ એડમિશન ઈન એની ઓરીજીન યુનિવર્સિટી.\nપાછળની ટાઈપ કરેલી કોપી જાતાં તો હસવું જ આવી જાય છે… કદાચ અડધો જ કાર્બન પેપર મૂકાયો હશે.. તેથી ટાઈપ પૂરેપૂરું થયું નહોતું… હી બીઅર્સ ગુડ મોરલ અને પછી આઈ રીકમન્ડ હીમ પછી નું બધું જ અદ્ધર હતું… આપણે પણ કોપી જ છીએ ને…અડધી – છપાયેલી… આપણા મા–બાપની… જવા દે… એ વિચારો જ નકામા છે.\nરોડ પરથી ટાઈગર બસ દોડી જાય છે. ઊડતા વાળને હાથ ફેરવીને સમારવા પ્રયત્ન કરું છું… અને ધૂળ હાથમાં આવે છે… અને કંઈક ગણગણવાનો પ્રયત્ન કરું છું… પેલું ગીતાદત્તનું “કૌન પ્યાસા હૈ” ગીત જ ગવાઈ જાય છે…\nકોણ પ્યાસુ હતું ? … નીતા– અમર કે પછી શશી ? ‘અનુભવ’ ફરી ચિત્ત ચગડોળે ચડવા માંડે છે… નીતા જ તૃષિત હતી… કદાચ નહીં. નીતાને ખરા હૃદયથી ચાહતો શશી નીતાને સ્પર્શ સુદ્ધાં કર્યા સિવાય.. ફક્ત અછડતા હાસ્ય અને વાતો મુલાકાતોથી જે પ્રેમ આપી જાય છે તે અમર–નીતાને છ વર્ષના દામ્પત્યજીવનમાં પણ નથી આપી શકતો… ખરેખર શશીનો પ્રેમ જ વધુ જલદ અને સચોટ કહેવાય.\nઅને મન પોતાની જાતને શશી માની લે છે. પણ શશીએ તો નીતાને દગો દીધો છે… તો પછી અમર બનીને જ નીતાની નૈયાનું સુકાન શીદ ન સંભાળવું ? મન ફરીથી અમર બની બેસે છે… પવનના ઘુઘવાટ સાથે વિચાર પણ બદલાયો… ના, શશી જ બનું… સ્ત્રી સહારો શોધે છે… નીતાનો સહારો અમર જ છે. હું સહારો જ બનું… ના સ્ત્રી પુરુષનો આશરો છે. શશીનો આશરો નીતા છે. હું પણ તો નીતાના આશરે જ છું … ને ?\nપેલા લોલકના હિલોળાની જેમ મન નીતાનો સહારો અમર બનવું કે નીતાના આશરે રહેલ શશી બનવું…એની ગડમથલમાં હું ચાલ્યો જતો હતો… મારો નીતાની સાથેનો… અને નીતા જ કહેવા દો ને… એનું નામ ગમે તે હોય તો પણ … મારે માટે તો તે નીતા જ હતી… “અનુભવ”ની નીતાની કોપી… કદાચ અડધી છપાયેલી કોપી… કદાચ અડધી જ… તેની સાથેનો મારો સંપર્ક કેટલો… કદાચ પાંચ – છ કલાકથી પણ ઓછો… ક્યારેક હસવું… ક્યારેક ઔપચારિક ઢંગથી વાતો કરવી… ક્યારેક અપલક તાકી રહેવું… તો ક્યારેક ફક્ત આંખથી નોંધ લેવી… તો… તો… હું શશી બન્યો… શશી ! શશીની કલ્પના આવતાં જ હું હસ્યો… સાવ ફિક્કું.\nબ્રિજ અડધો–પોણો પૂરો થઈ ગયો હતો. દસમાં દસ હતી… ચાલ જીવ દસમાં પાંચની ૫૨/૩ છે. મઝા પડશે… પગ ઝડપથી ઊપડવા માંડ્યા. ૫૨/૩ની સ્મૃતિ સાથે નીતાની યાદ આવી ગઈ…એ જ છપાયેલી નીતા…. એનું નામ તો કદાચ અંશ હતું… ના સ્નેહા…. “અનુભવ” જાયા પછી તો એને નીતા જ કહીએ… હા… એ નીતા સાથે ૫૨/૩માં જ આંખમીંચોલી થતી હતી ને… કુલ મળીને પાંચથી છ કલાક પણ ન થાય તેવી…\nસરદાર પાર્કથી ટૂંકા રસ્તે … પાંચ નંબરના પ્લેટફોર્મ પર પહોંચી ગયો… હજુ બસ આવી નહોતી.. કેબિનવાળાની ઘડિયાળમાં હજુ પોણા દસમાં પણ બે મિનિટ ઓછી હતી…. એટલે મારું ઘડિયાળ પંદર મિનિટ આગળ હતું… ઝડપથી બ્રિજ ચાલ્યાની મૂર્ખામી પર હસવું આવ્યું…\nઆગળ ૭૨ કે ૬૧ની તપાસ કરવા જાઉં… અહીં ઊભા ઊભા પણ બોર થવાય છે ને… ચાલવા માંડ્યો… બીજા પ્લેટફોર્મ સુધી પહોંચતામાં તો કોઈકની સાથે નજર ભટકાઈ… નામ ખબર નથી પણ… નજરોની ઓળખાણ હતી… ના ! “અનુભવ” વાળી નીતા નહોતી… ફરી એક વખત નજર ભટકાઈ… “કોન પ્યાસા હૈ મુઝે ક્યા માલુમ” વાળી તર્જ ફરી ગણગણવા લાગ્ય… નીતા કે શશી… હું કે … “નીતા” … કોણ પ્યાસું હતું ? પ્રશ્નનો તરંગ શમ્યોને… “એક ટોલનાકા” … બોત્તેર નંબરની બસમાં હું બેઠો… તે ૬૧ની લાઈનમાં ઊભી હતી. કદાચ જવાહરચોક પાસે રહેતી હશે… કદાચ તેથી પણ આગળ… હું ૭૨ નંબરની સીડી પાસે ઊભો રહ્યો, ઊભા રહેવાનું મન થયું… પેલી અજનબી આંખો જોવા ૬૧ નંબરની બસ તો ઊપડી પણ ખરી પણ પેલી આંખો જોવા ન મળી… એક વખત મોડા પડ્યાનો અફસોસ થઈ આવ્યો… કાશ ! ૬૧ નંબરની બસમાં બેઠો હતો તો પેલી આંખોને માણી લેત ને ?…\nશું ? પ્રશ્ન ઊઠ્યો….\nહા, માણી લેત… અને ફિક્કા હાસ્ય સાથે પ્રશ્ન શમી ગયો.\nડબલડેકર આળસ ખંખેરીને દોડવા માંડી… હાથી ડોકું ધુણાવતો હોય તેમ ડ્રાઈવરની કેબિન ઘૂમતી હતી… પણ પાછલું શરીર તો ઈયળ જેવું લાગતું હતું… સ્નિગ્ધ છતાંય સહેજ ખરબચડું. ઈયળના શરીરની સાથે જાણે હાથીનું ડોકું જડી ના દીધું હોય… કેવી ઢંગઢડા વગરની બેહુદી કલ્પના ! ખેર, અમર અને નીતાના આગલા દામ્પત્યજીવનની જેમ ડબલડેકર દોડવા માંડી હતી… કાશ… પોતે પણ શશીની જેમ નીતાની જિંદગીમાં જઈ ચડે તો ?\n….તો ફરી પાછા એક “કાલ” અમર અને શશીના જીવનમાં આવી ચડે… અને એ જ ગૂંચવતો પ્રશ્ન હું યાને શશી… અમરને પૂછી બેસું… “ન જાને ક્યું બીતી હુઈ કલ હમારે બીચ આજ ભી આ જાતી હૈ ? ” અને જા… “નીતાનો” અનુભવમાં છપાયેલી નીતાનો… છપાયેલો અમર સમજુ હોય… તો એ જ ડાયલોગ ફરીથી સંભાળવી દે… બીતી હુઈ કલ હમારે બીચ આજ ઈસલીયે આતી હૈ કી હમ આજ કો ભી અચ્છી તરહ સે નહીં જી લેતે. અને હું અને તે એટલે કે શશી અને અમર હસી પડીએ છીએ… એ હાસ્યની કલ્પનામાં હું હસી પડું છું… સામે બેઠેલી પ્રોઢા ગૂંચવાઈ જાય છે… અને મારી સામે જાઈ હસવાનો પ્રયત્ન કરે છે.. કદાચ મારા હાસ્યના પ્રત્યુત્તર રૂપે… એમની ગૂંચવણ હું સમજી જાઉં છું…. અને ફરીથી હસી પડું છું… કોઈક લિજ્જતથી… મઝાથી…\nમગજમાં કંઈક ભારભાર લાગ્યા કરે છે… આગળ નજર કરું છું તો હાથીના ડોક સાથે જાડાયેલું ઈયળનું શરીર કાગડાપીઠથી વળીને એસ.ટી. તરફ ભાગે છે… મગજનો ભાર કોણ જાણે કેમ મીઠો લાગે છે… અને પેલા ઊભા થાંભલાનો ટેકો લઈને… ગુમસુમ આંખો મીંચીને બેસવાનું મન થાય છે… બસમાંથી ઉતરવું નથી… અરે એમ તો કંઈ ચાલે… ટોલનાકા આવી પણ ગયું… હું બેસી રહ્યો… ગુમસુમ… કદાચ કંડકટરને ખબર હશે તો મારી તરફ જોશે… શંકાસ્પદ રીતે.. એ બીકે કંડકટરની સામે જાયું પણ હાશ, તે મારી સામે નહોતો જાતો..હાથીનું ડોકું ડાબી તરફ વળ્યું અને ઈયળનું શરીર આગલા સ્ટેન્ડ તરફ ખેંચાયું… પણ ટિકિટ તો ટોલનાકાની જ છે… અને હાંફળોફાંફળો આગલા સ્ટેન્ડ પર ઊતરી પડું છું…\nઘડિયાળનું રેડિયમ ચમકે છે. સવા દસ વાગ્યા હતા… એકસો પચાસ અંશનો ગુરુકોણ… ના કદાચ એકસો પીસ્તાલીસ કે … એકસો સાડી બેતાલીસ અંશનો ખૂણો… બે કાંટા વચ્ચે હશે… ઘરે જવાનો વિચાર કરું છું… મગજમાં ભાર લાગ્યા કરે છે… હજુ બસમાં બેસવાનું મન થાય છે.\nપાછળથી બસનો અવાજ સંભળાય છે… કદાચ નવને પંચાવનની ૫૨/૩ હશે… ટાઈગર છે ને ?\nકાંકરિયાના મુક્ત પ્રાણવાયુની મારા ફેંફસાને જરૂર હોય તેમ લાગ્યા કરે છે… કદાચ નીતાનું ઘર તે રસ્તા પર હોય… તો તેના ઘર તરફથી આવતી હવાની પણ મારા ફેંફસાને જરૂર છે… હા…અને એટલે જ તો રહી રહીને ૫૨/૩માં જવાની ઈચ્છા થયા કરે છે.\nબસ આવી ગઈ. પર જેવું કશું અસ્પષ્ટ વંચાયું… જે હોય તે… દોડીને ચડી ગયો… હાંફતા હાંફતા કંડકટરને પૂછ્યું ૫૨/૩ જ છે ને ?\n“કેમ બહાર ના વંચાયું ? કે પછી ચશ્માંના નંબર વધી ગયા છે ?” કંડક્ટર મારાં ચશ્માનાં ભૂરા જાડા કાચ સામે જાઈને ફિક્સું હસ્યો. ના, દાંત ના દેખાય તે રીતે હોઠ વીસ્તર્યા….અને પંચ ખખડાવતા પૂછ્યું…\nહા, તમારે ક્યાં જવું છે…\n“છેલ્લું સ્ટોપ મણીનગરનું છે ને ? ત્યાંની જ આપી દો.”\nફરી પાછી બસની ગતિ…કાંકરિયા આવ્યું… શુદ્ધ પ્રાણવાયુને એકસામટો ફેફસામાં ભરવાનો પ્રયત્ન બગાસામાં ફેરવાઈ ગયો. બગાસું પૂરું કરતાં સહેજ આંખ મિંચાઈ ગઈ… અને આંખ ખૂલતાં જ… મારા ફેફસામાં પ્રાણવાયુ ભરવાના રમૂજી પ્રયત્ન પર હસવું આવી ગયું… ફિક્કું…\nગજબનો ધૂની માણસ છું… ક્યાં ઊતરવાનું હતું ? અને ક્યાં ફરું છું ? ઝડપથી દોડતી ટાઈગર બસ માટે કોઈ ઉપમા આપવા પ્રયત્ન કરું છું… પેલી હાથીના ડોકા અને ઈયળના શરીરવાળી ઉપમા તો નહીં અપાય..કારણ બસ તો પૂર ઝડપે જાય છે. ઈયળની ગતિએ નહીં.\n“કૌન પ્યાસા હૈ મુજે ક્યા માલૂમ..”ની ધૂન મગજમાં ફરી એક વાર ગૂંજી જાય છે… નીતા પણ આવું મીઠું જ ગાય છે ને ? “અનુભવ”માંની છપાયેલી નીતાની કાર્બન કોપી ઉપર હું કોઈક નીતાને… મારા જીવનમાં હસેલી કોઈક નીતાને બેસાડવાનો પ્રયત્ન કરું છું… ત્યાં જ આંચકા સાથે બસ ઊભી રહે છે અને…\n“ચાલો ભાઈ, ઊતરો, મણીનગર આવી ગયું.”\n“પણ મારે તો આજ બસમાં પાછા જવું છે.”\n“આ બસ તો હવે નહીં જાય… પણ છેલ્લી દસને પાંત્રીસની ૫૨/૩ છે ખરી.”\nહું ઘડિયાળમાં જાઉં છું… દસને પાંત્રીસ તો થઈ… અચાનક યાદ આવે છે કે મારી ઘડિયાળ તો પંદર મિનિટ આગળ છે… અને હું હસી પડ્યો… ફિક્કું… કંડકટર હસ્યો હતો તેવું…હું ઊતરી પડ્યો… મારી પાછળ કંડકટર પણ ઊતર્યો…\nદસને પાંત્રીસની છેલ્લી બસ છે… હજુ તો પંદર મિનિટની વાર છે.. પણ … આપણી ખરેખર છેલ્લી બસની કેટલી વાર છે… તેની આપણને ખબર નથી… કદાચ … બે મિનિટ…બે કલાક… બે દિવસ… બે મહિના… બે વર્ષ કે પછી બે… કશું જ નહીં… આપણે સૌ એક યા બીજા પ્રકારે આવી જ છેલ્લી બસની રાહ જાયા કરીએ છીએ.. લાંબી લાઈનાં ઊભા રહીને… એક પછી એક બસ ભરાતી જાય છે… અને લાઈન ઘટતી જાય છે… આપણો નંબર કઈ બસમાં હશે?\nહું સાયન્સનો બેકાર ગ્રેજ્યુએટ… આર્ટસની ફિલોસોફી ડહોળું છું… એવો વિચાર આવતા ફિક્કું હસવાનું મન થઈ જાય છે… પણ નથી હસતો…\nબસસ્ટોપ સામેની બધી જ દુકાનો બંધ થઈ ગઈ હતી… દુકાન પરના બીજા માળ પરની ત્રીજી બારીમાંથી લાઈટ આવતી હતી… એની ઉપર નજર દોડાવું છું… ફરીથી અમર અને નીતા મન પર છવાઈ જાય છે… મગજ ભારે હતું તેનું જ્ઞાન ફરીથી એક વખત થાય છે.\nસ્ટેન્ડ પરનાં રેલીંગ પરથી નીચે ઊતરીને થોડું ટહેલવાનું મન થાય છે… ઊતરું છું… અને થોડુંક ચાલું છું… દૂર દાળવડાની લારી દેખાય છે…. ખાવાની ઈચ્છા થઈ અને મરી ગઈ… ગજવું બહુ ભારે નહોતું તેથી !\n“શુભ રાત્રી” પ્રોગ્રામમાં કોઈક સરસ ગીત આવતું હશે… તે ગીત… બધી જ નીતાઓ… અમરો અને શશીઓ પોતે પોતાની રીતે સાંભળતા હશે… થોડુંક ચાલવાનું મન થાય છે… ચાલ જીવ ! આગલા બસ સ્ટેન્ડથી આ જ બસ પકડીશું… એમ વિચારતાં ચાલવા માંડ્યું. પહેલા ધીમેથી… પછી ઝડપથી… બસ ગુમાવવી નથી… પોણા અગિયાર… મારી ઘડિયાળમાં થયા હતા… એટલે સાડા દસ થવા આવ્યા… દૂર બેઠેલા માણસની બીડીના લાલ ટોપકાને જાતાં વિચાર આવ્યો…. હમણાં હાથ બહુ ભીડમાં રહે છે… અશોક, હર્ષદને પિક્ચર બતાવવાની ના ન પડાઈ. ચારેક રૂપિયા ખર્ચાઈ ગયા… ખર્ચાઈ ગયા તો ખર્ચાઈ જવા દે… હવે તેની ચિંતા શી કરવી ? ના, પણ આપણે તો સાધારણ કુટુંબના માણસો… ફરી એક વખત શશી નજરમાં ઊભો થયો…\n“સર ! આપ ભી મેરી તરહ સાધારણ આદમી હોતે તો આપકી પરેશાની મેં સમજ શકતા…” અને અમર બબડી ઊઠે છે… “હર અસાધારણ આદમી કભી ન કભી તો સાધારણ આદમી હો જાતા હૈ… આજ મેં તુમ્હારી વજહસે સાધારણ આદમી બન ગયા હું… સિર્ફ તુમ્હારી વજહ સે.” નહીં સર મેં બહાના હો શકતા હું વજહ નહીં.. શશી મક્કમ હતો… તેની એકવડી કાયા ટટાર હતી… તે પરનો ઝભ્ભો ફરકતો હતો…… મારું શર્ટ પણ ફરક્તું હતું… મને ઝભ્ભો પહેર્યો હોય તેવો અનુભવ થયો… ખરેખર હું શશી હતો ? શું ખરેખર ? ફરી એક વખત હું હસી પડ્યો… ફિક્કું… હું શશી હતો ? કેવી કલ્પના ?\nઅચાનક ખબર પડી કે હું ચાલતો હતો… બીજું સ્ટેન્ડ નજીક હતું… અને પોણા અગિયાર ઉપર છ મિનિટ થવા આવી હતી… એટલે કે દસ છત્રીસ. બસ આવવી જ જાઈએ.. પરાવર્તી ક્રિયા થઈ… પગની ઝડપ વધી ગઈ… વિચારો તો દોડતા રહ્યા… સ્ટેન્ડ આવી ગયું. પગ થંભી ગયા… વિચારો નહીં…\nકેવો અનુભવ… હું શશી બન્યો !! નીતાનો શશી !! ફરકતા ઝભ્ભામાં હું જ ઊભો હતો… એ જ ચશ્માં… એ જ દાઢી…. એ જ મધુર મંદ અવાજ… ખરેખર હું જ શશી હતો.. તો… તો.. પછી મારી નીતા ક્યાં…\nહું જોરજોરથી મારી છાતીમાં શ્વાસ ભરવા લાગ્યો. મને અચાનક જ એમ લાગવા માંડ્યું કે સામેની ગલીમાથી આવતો પવન નીતાના ઉચ્છવાસથી ભરેલો છે… હા, મારી નીતાના ઉચ્છવાસથી… સામેની ગલીના ત્રીજા કે ચોથા મકાનની લાઈટ ચાલુ છે… બાકી બધાં ઘરની લાઈટો બંધ છે. મારા મનમાં પણ કોઈક એક જ નીતાના વિચારો ચાલુ છે… મગજ ભારે ભારે લાગ્યા કરે છે… બસમાં બેસવાની ફરી એક વખત તીવ્ર ઈચ્છા થઈ જાય છે… પેલા દારૂડિયાને દારૂની તલપ લાગે તેમ જ… તેટલી જ તીવ્રતાથી ૫૨/૩માં બેસવાનું મન થાય છે…હું સામેની ગલીના ચોથા કે ત્રીજા ઘરમાં સળગતી લાઈટને જાયા કરું છું… અને કંઈક સાંત્વના મળે છે… ત્યાં કદાચ કોઈક શશીની નીતા રહેતી હશે… મારી જ કદાચ…\nઅગિયાર વાગવા આવ્યા… તોય બસ કેમ ન આવી ? દસ પિસતાલીસ દસ પાંત્રીસની બસ દસ મિનિટ મોડી ? અરે પણ આ તો ૧૨૮ છે. પેલી તલપ અકાળે મૃત્યુ પામી તે મોત પર હસવું આવ્યું. પેલો કંડકટર હસ્યો હતો ને તેમ…\nફરી પાછા એ જ વિચારો… નીતાના વિચારો… શશીના વિચારો.. શશીએ નીતાને દગો ન દીધો હોત તો !\n“ના, પણ હજુ મેં ક્યાં નીતાને દગો દીધો હતો – છે ? હું તો હજુ પણ એટલા જ પ્રેમથી નીતાને ચાહું છું. જેટલા જલદ પ્રેમથી તેને ચાહતો હતો…”\n“નીતાને જ તો.”\n” કંઈ નીતાને ? અમરની બનેલી નીતાને ?”\n“ ના મારી નીતાના હજુ લગ્ન જ ક્યાં થયા છે ? “\n”પણ તેમાં તું શાનો રાજી થાય છે ?”\n“થાઉં જ ને ?”\n“હું શશી છું. અને હું નીતાને દગો નથી દેવાનો… એટલે નીતા મારી થશે અને હું નીતાનો… “\nઆનંદ વિભોર થઈ એકાદ પળ માટે હું ઝૂમી ઊઠું છું… “કૌન પ્યાસા હૈ મુઝે ક્યા માલૂમ” ગીતા દત્ત ગાઈ ઊઠી…\n“પ્યાસો તો હું જ છું… નીતા મારી પ્યાસ બુઝાવશે ?”\n“ કઈ નીતા ?”\n“અનુભવમાં” છુપાયેલી નીતાની કાર્બન કોપી ? અડધી છપાયેલી કોપી ? હું હસી પડ્યો… સાવ ફિક્કું… સાવ જ ફિક્કું…\n૫ સફેદ સિંદુર\nબરફીલું ભીનું ઠંડુ હાસ્ય ફરી જન્મી ગયું… એ હાસ્ય પાછળ ચમકતાં સફેદ દાંત પેટમાં ઊંડે ઊંડે ધ્રૂજારી પેદા કરી જતા હતા… એના હાડપિંજર જેવા સફેદ હાથ મારા શરીર પર ફરતા હતા અને મને લાગતું હતું કે મોત મને એના સ્વરૂપે ભરખી જવા આવ્યું ચે. એનો ઊજળો ચહેરો જ્યારે હસતો ત્યારે મને ખાલી ખોપરી હસતી હોય તેવું લાગતું. એ હાસ્ય ફરી રાત્રે દેખાતાં હું ઝબકી જાઉ છું અને જાગી પડું છું.\nનજર છત પર ફરતાં પંખા પર સ્થિર થાય છે. ફરતાં પાંખિયાથી એ સ્થિર થયેલી નજર અ સ્થિર થઈને ઓઈલ પેઈન્ટ ઉપર આવે છે. વાંકીચૂંકી ભાત શરીરમાંની ધમની અને શીરાઓનાં જાળાં બનીને જમીન ઉપર જાણે ને જડાઈ ગઈ હોય… !\nહૃદય તરફ જતી એકાદ ધમની ઝાંખી થઈને સફેદ બનતી અનુભવું છું અને છાતીમાં દુઃખી આવે છે. ક્ષણ.. બે ક્ષણ… ફરી પાછું લોહી ધબકવા માડે છે.\nઆકાશે ઊભરાતાં વાદળોની જેમ વિચારો મનોમસ્તિષ્કમાં ઉભરાવા માડે છે. એ મારી કલાને ચાહતી હતી અને એ કલા એને ચાહતી હતી. કંઈક ગોટાળો થાય છે. હું એને ચાહવા માંડું છું. એ ગોટાળો રંગ પકડે તે પહેલાં તો એ એની સેંથીમાં સિંદુર ભરીને ચાલી જાય છે… મારાથી દૂર…\nનજર છત પરના પંખા પર સ્થિર થાય છે. સફેદ રંગનો પંખો, સફેદ છત, સફેદ ચાદર, સફેદ ઓશિકું, સફેદ રજાઈ, સફેદ દીવાલો… બધું સફેદ… સફેદ પીયાનાની ચાંપ જેવી સફેદ સ્વીચ દાબું છું અને ટ્યુબલાઈટ ઝબકે છે… મને ફ્લેશનો ઝબકારો યાદ આવે છે. સ્ટેજ ઉપર અમારો એક દૃશ્યમાં ફોટો પડતો હતો. ઝબકારો થયો અને આંખ મીંચાઈ ગઈ અને ફોટો આંધળો આવ્યો.\nઆંધળાની લાકડી પણ સફેદ હોય ને… આંધળાની આંખમાં એ સફેદાઈ ઝબકે ખરી ? પરંતુ એ દિવસે જ્યારે સંપૂર્ણ સફેદ વસ્ત્રમાં એ આવી ત્યારે મારી આંખમાં એ સફેદાઈ ઝબકી.\nહું એની આંખમાં આંખ પરોવીને પ્રશ્ન પૂછું છું –“ આમ કેમ થયું ? ઝળુબતાં આંસુ અને મૌન ગમગીન હાસ્ય સાથે એ આંગળી ઉપર ચીંધે છે. આકાશમાં ફરી સફેદ સફેદ વાદળો દેખાય છે.\nએને સફેદ રંગ કદી ન ગમતો… એટલે સુધી કે હું તેને ચંપાનું કે મોગરાનું ફૂલ આપતો તો તે ફેંકી દઈને કહેતી ‘છટ, હું કંઈ ઘરડી થઈ ગઈ છું ?’ અને એના લાલચટક હોઠ મલકી ઊઠતા – જેને હું ગુલાબની પાંખડીઓની ઉપમા આપતો હતો – જાણે કળીમાંથી બે પાંદડી છૂટી ન પડી ગઈ હોય ! બીજે દિવસે તેને ગમતું રાતું ગુલાબ આપવાને બદલે રાતરાણીનો ગુચ્છો આપ્યો તો મોઢું ચઢી ગયું જાણે કકેટસ ફ્લાવર ન પકડાવી દીધું હોય. ત્રીજે દિવસે પારિજાતકના ફૂલની વેણી આપી ત્યારે સહેજ મલકી… પારિજાતકની ડાળી કેસરી હોય છે ને… તેથી…\nહું ફરીથી સૂવા પ્રયત્ન કરું છું. ટ્યુબલાઈટનો સફેદ પ્રકાશ ફરી વિચાર વલય ઝંકૃત કરી જાય છે. એના દાંત કેટલા સફેદ છે ! મારા પેટમાં ઊંડે ઊંડે ધ્રૂજારી આવતી અટકી જાય છે. એટલા સફેદ કે કોઈક ટૂથપેસ્ટની એડવર્ટાઈઝમાં જરૂર કામ આવી જાય.. સફેદ મુલાયમ ચાદરવાળી પથારીમાં મારો કૃશ દેહ સળવળે છે. એ સફેદ ડ્રેસમાં મારી પાસે આવે છે. ‘ઊંઘ નથી આવતી.. ?’ હું કશું બોલતો નથી.\nએના પાતળા હાથોથી તે મારું માથું દાબે છે. હું મારું માથું દબાતું અનુભવી રહ્યો છું. એની એ ‘સેવા’ સ્વત્વયુક્ત નથી. એ નર્સ છે. મારી પત્ની નથી. એ એક અંતર છે. અમારી વચ્ચે… અચાનક મને એ અંતર મીટાવી દેવાનો વિચાર આવે છે અને સાથે સાથે ખૂબ જારથી ખાંસી ચઢે છે. એ મારી પીઠ ઉપર હાથ ફેરવે છે અને મારી સામે કરુણાથી તાકી રહે છે. મારી ખાંસી સહેજ હળવી પડતાં તે મને પાણીનો ગ્લાસ આપે છે. હું સહેજ ગ્લાનિયુક્ત હસીને એ પાણીના બે ઘૂંટડા પી લઉં છું. એ મને ઘેનનું ઈંજેક્શન આપવા જાય છે. અચાનક હું તેનો હાથ રોકીને પૂછું છું. —\n‘તને સફેદ રંગ ગમે છે ?’\nએના ફિક્કા ચહેરામાંનું રહ્યુંસહ્યું લોહી પણ ઊડી જાય છે અને તે સફેદ પૂણી જેવી થઈ જાય છે. મારી એના વૈધવ્ય તરફની ટકોર એને ગમી નહોતી. હું એના ચહેરા પરની સફેદાઈ જોતો હતો ત્યાં જ જોરથી ઊબકો આવે છે અને હું ઓકી નાખુ છું. મારી ઉલટી એના કપડાને લાલ રંગે રંગી જાય છે, પરંતુ ફિક્કી પડતી મારી આંખો એ રતાશ પકડી શકતી નથી. પણ હું એ સમજી શકું છું કે એ લોહીની ઊલટી હતી. એ મારા બાપને ઉઠાડવા જાય છે પણ હું એનો હાથ પકડીને બેસાડી દઉં છું.\nહાંફતા હાંફતા ફરી પાછો એ જ પ્રશ્ન કરું છું – ‘તને સફેદ રંગ ગમે છે ?… નથી ગમતો ને ? … જા મેં તને રાતો રંગ દીધો… ગુલાબ જેવો રાતો…’ ઉ… ઉ…બ… ફરી ઉબકો આવે છે. એ મારી સામે દયામણી નજરે તાકી રહે છે. હું સહેજ આંખ બંધ કરીને મારી નજર પાછળ પડતા પીળા ધાબાને શમાવવા પ્રયત્ન કરું છું. એ એનો મેં પકડી રાખેલો હાથ છોડાવવા પ્રયત્ન કરે છે. હું એને રોકું છું. ધીમે રહીને એનો ટેકો લઈને કબાટ સુધી જાઉં છું અને રોકું છું. ધીમે રહીને એનો ટેકો લઈને કબાટ સુધી જાઉં છું અને એને માટે ખરીદેલું લાલ ચટક શેલું એને આપું છું. એ મારો ઈશારો સમજે છે. સહેજ ગૂંચવાય છે. પછી ધીમે રહીને લોહી રંગ્યો ડ્રેસ ઉતારીને લાલ ચટક શેલુ પહેરીને મારી સામે ઊભી રહે છે. હું સિંદૂરની ડાબલી કાઢીને એના સેંથામાં ભરવા જાઉં છું. અચાનક હું ચમકું છું… સેંથીમાં પૂરેલું સિંદુર સફેદ કેમ છે ?\nઅને એ હસી ઊઠે છે… બરફીલું ભીનું ઠંડું હાસ્ય… એ હાસ્ય પાછળ ચમકતા સફેદ દાંત મારા પેટમાં ઊંડે ઊંડે ધ્રૂજારી પેદા કરે છે. એ બોલે છે\n‘તારું સિંદુર તો સફેદ છે. એનાથી હું શું સધવા બનવાની હેં !’\nફરીથી જોરથી ખાંસી ચઢે છે. રાતા ચટક શેલુઑમાં તે નવોઢા જેવી લાગતી હોય છે, પરંતુ એની સેંથીમાંનું સિંદુર… મારું મોં લોહીથી ભરાઈ જાય છે. એ લોહીનાં બે–ચાર ટીપાં ઊડીને સેંથીમાંના સિંદુરમાં પડે છે. મારી નિશ્ચેતન આંખો એ રતાશ પડતી સેંથીને તાકી રહે છે.\n૬ હું બાવો અને આદમ (એબ્સર્ડ નાટક)\nપડદો ઊઘડતાં જ કોઈ હિમપ્રદેશનું દૃશ્ય નજરે પડે છે. સ્ટેજ પર બરફ પથરાયેલો છે. જમણી બાજુએ ગુફા જેવું દેખાય છે. ગુફાના મૂળ પાસે ભગવાન બુદ્ધની રક્તરંગી આંખોવાળી માણસના માપની પદ્માસન સ્થિતિમાં એક મૂર્તિ પડેલી દેખાય છે. ડાબી બાજુએ બ–ચાર કોતરો જેવું દેખાય છે. મૂર્તિની બંને બાજુએ કેકટસ જેવો કાંટાળો રોપ પણ કોતરેલો દેખાય છે. મૂર્તિની આસપાસ અને શરીર ઉપર પણ બરફ જામેલો હોય છે. એક કોલેજિયન જેવો યુવાન ડાબી બાજુથી આવે છે. ખબે કેમેરો અને પટામાં રીવોલ્વોર ધરાવતો તે યુવાન સાહસી લાગે છે. એક બાજુએ જઈને મૂર્તિ જુએ છે. કેકટસના કાંટા પર હાથ ફેરવે છે. મૂર્તિની રક્ત આંખો જુએ છે. અને કંઈક માથું ખંજવાળે છે. બરફ ખસેડીને કંઈક વાંચે છે :\nબુદ્ધં શરણં ગચ્છામી… બુદ્ધ ભગવાનની મૂર્તિ છે કે શું ? માથું ખંજવાળે છે.\n– છતાંય આ કાંટાળો છોડ… આ રાતી આંખો… બુદ્ધ ભગવાન તો ન હોઈ શકે …!!\nજરૂર આ કોઈ એબ્સર્ડ આર્ટિસ્ટનું કાર્ય હોવું જાઈએ. વળી… માથે આ ટોપી ઈસ્લામી સમાજનું પ્રતીક… મૂર્તિની નીચે પીળા કોડિયામાં દીવો સળગે છે.\nમૂર્તિની આસપાસનો બરફ ખસેડીને શાંતિથી ફોટો લેવાની તૈયારી કરે છે… ત્યાં કોઈક ના આવવાનાં પગલાં સંભળાળા તે મૂર્તિની પાછળ છુપાઈ જાય છે. સાદા લેંઘા ઝભ્ભાના સ્વાંગમાં એક જાડો અને તેવા જ ગ્લાસનાં ચશ્માંવાળો અજનબી અંદર બાથોડીયા મારે છે. ચશ્માં ઉતારીને સાફ કરે છે… ફરીથી એ જ જગ્યામાં કંઈક શોધવા માંડે છે. પેલો કોલેજિયન બહાર નીકળે છે. પેલાને જોઈને કંઈક વિચારમાંથી જાય છે… ત્યાં … ત્યાં ફરીથી એ જ અવાજ સંભળાય છે. પાતળો સુકલકડી છતાં થોડો પ્રોઢ જેવો લાગતો નવાગંતુકને જાઈ પેલો કોલેજિયન ફરીથી સંતાઈ જાય છે. અજનબી નવાગંતુકને પૂછે છે :\n“તે ભૂતકાળ જોયો છે ?”\nહેં ભૂતકાળ તે વળી જાવાતો હશે ? ગયું તે ગયું વળી. હવે ભવિષ્યકાળ જુઓ મહોદય તો કંઈક સુખ મળશે.\nતું તે જુએ ને ! તો મને બતાવજે હોં ને…\nગજબ માણસ છો યાર તમે તો … ! ભૂતકાળ તે કંઈ જોવાય…\nના ! પણ તું તે જુએ ને… તો મને બતાવજે હોં… મારે તેનું કંકુચોખા વડે વેલ–કમ કરવું છે. આઈ મીન સુસ્વાગતમ્ કરવું છે !\n“પણ બણ કંઈ નહીં… હવે તો હું બસ ભૂતકાળ જ ચાહું છું – બસ જ્યારથી જાગ્યો છું… ત્યારથી જ હવે ભૂત… ભૂતની જ રટણા છે.”\n“હા, ભાઈ એ તો… સંગ એવો રંગ”\n“તો… શું હું ભૂત બની જઈશ”\n“તો.. તો હું કશું લખી નહીં શકું.. એટલે કે મારા માંહ્યલામાં રહેલાં કવિની કવિતાઓ બધી મરી જશે… અને…”\n“અને … હું કશું જોઈ નહીં શકું… ! અને… જા.. હું કશું જોઈ શકું તો…”\nપેલા બીજાના ચશ્માં ઉતારી લે છે.\n“અરે…! અરે…! તું આ શું કરે છે ? મારા ચશ્મા કેમ લઈ લીધા ? હું કશું જોઈ નથી શકતો.”\n“તું કશું જોઈ નથી શકતો ને ?”\n“એટલે … કે તારામાં રહેલી કવિતા મરી ગઈ ને ?”\n“એનો મતલબ કે તું ભૂત થઈ ગયો ?”\n“હેં ! હા… હા… હું… કશું જોઈ શકતો નથી… એટલે કે મારામાં રહેલી કવિતા મરી ગઈ… એટલે કે હું ભૂત થઈ ગયો… રડમસ અવાજ :”\n“હું ભૂત થઈ ગયો… ડૂસકાં ભરતા ભરતા.”\n“હે એ ! હું ભૂત થઈ ગયો” માથે હાથ દઈને રડે છે.\n“પણ… ! એમ… ! તું .. તું રડે છે કેમ ?”\nરડતાં રડતાં જ : “હું ભૂત થઈ ગયો… !”\n“અરે… ! પણ તું તો સાવ અનકલ્ચર્ડ ભૂત લાગે છે. ભલા આદમી ભૂત તે કંઈ રડતું હશે ? એ તો કોઈકને વળગીને રડાવે… પેલો રડે… એટલે એ જાઈને એ ખડખડાટ હસે… શું સમજ્યો ?…”\n“હેં ! રડાવીને હસે ?”\n“હેં ! ! પેલી મહાપ્રભુ રાવણની સુપુત્રી… રાગણીની માફક… એણે કેટલાને રડાવ્યા… હવે આ સિદ્ધાર્થનો વારો… બિચારો … ભોળો જીવ”…\n“હા ! સાલું હવે એનું શું થશે ?”\n“એ શાંતિદૂતની આંખોમાં મરચા આંજી દઈને બે કાંટાળા છોડમાં તેને કેદ કરી લેવામાં આવશે.”…\n“અરરર…! મહાપ્રભુએ એટલી બધી સજા તો ન જ કરવી જાઈએ ?”\n“ એટલી સજા તો ઓછી છે.. પણ તે પછી તેમને સ્વર્ણ કોડીયામાં સતત બળતાં મનુષ્યના લોહીની જ્યોત ઉપર રાખવામાં આવશે… અને શરીર પર ચંદનનો લેપ કરશે તેથી… તેથી… સહ્ય ઠંડી … અને અસહ્ય ગરમીના વિરોધાભાસથી તેના શરીરમાં એક પ્રકારનું તુમલ યુદ્ધ જાગશે… અને … અને… તેની રુધિર વાહિનીઓ ફાટી જશે… અને…”\n“ એય મને તો બિચારાની દયા આવે છે… કંઈ બચાવવાનો ઉપાય નથી ?”\n“હા.. છે… પેલા સ્વર્ણ કોડિયામાં બળતી જ્યોતને બુઝાવીને પેલા લોહીને ચંદ્ર ઉપર છાંટી દેવામા ંઆવે તો… તે છૂટી જઈ શકે છે.”\nપાછો વળીને મનમાં નિશ્ચય કરીને : “હું એ જ્યોત બુઝાવી નાખીશ… હા… હા…”\n“જા તું જ્યોત બુઝાવી નાખીશ તો… તો… સૂર્ય કાળો પડી જશે અને મનુષ્યનું લોહી ચંદ્ર ઉપર પડતાં જ… ચંદ્ર તેની શિતલતા ગુમાવી દેશે… અને ચાંદની ગુમાવી દેશે… ત્યાં ઝૂંપડામાં બેઠેલી રેંટિયો કાંતતી ડોશી ફરીથી યુવાન બનશે અને પોતાના પ્રિયતમને પોકારશે.”\n“હા… અને તેથી પૃથ્વી પર પ્રલય થશે… અંદરોઅંદર કાપાકાપી બાદ અહીંયા જ્વાળામુખી ફાટશે…અને અને…”\n“અરે… ! પણ તું ક્યાં… ની… વાત કરે છે ?”\n“હું અહીંની વાત કરું છું”\n“અહીં એટલે ક્યાં ?”\n“અહીં એટલે અહીં… વળી આપણે જ્યાં ઊભા છીએ ત્યાં.”\n“આપણે ક્યાં ઊભા છીએ ?”\n“હા… અલ્યા, આપણે ક્યાં ઊભા છીએ ?”\n“હું તને પૂછું છું ?”\n“મને તો ખબર નથી.”\nમાથું ખંજવાળીને… મૂર્તિ સામે જુએ છે…\n“ચાલ, પેલાને પૂછીએ.”\n“ચાલ તો ખરો…”\n“એઈ મિસ્ટર… !”\n“એ… ઈ… મિસ્ટર !”\nઅરે ભાઈ અમે તમને બોલાવીએ છીએ.\nબંને જણા મૂર્તિને હલાવે છે.\n“આ તો કંઈ બોલતો નથી.”\n“સા… લો… સાવ જડભરતનો પિતરાઈ છે.”\nતેનું નામ જાણતા હોઈએ તો પણ કંઈ ફેર પડે… અરે હા. પણ તારું નામ શું છે ?\n“હા, અલ્યા ! તારું નામ શું છે હેં ?”\n“મારે તો એક પણ ફોઈ જ નહોતી…”\n“તે… તારું નામ જ કોઈએ નહોતું પાડ્યું ?”\n“હા… એટલે જ સ્તો.. હું ભૂતકાળને શોધું છું… ને… કે… તેની એકાદ ગીરીશું ખલાની ગોખમાં મને મારું નામ જડી જાય… હા… તારું નામ શું ?”\n“મને તો બધા બાવો કહે છે.”\n“તો તારું નામ બાવો… ને…”\n“દાદીમા… વાર્તા કહેતા, એ જમાનો… બાવા આદમનો હતો… બાવા આદમનો જમાનો… જડી ગયું, જડી ગયું… હા ! હા ! હા ! ખડખડાટ હસે છે….”\n“શું જડી ગયું ?”\n“મને મારું નામ જડી ગયું”\n“હે…! કઈ રીતે ?”\n“મિસ્ટર બાવા ! મેની થેંક્સ ટુ યુ !”\n“પણ… પણ… કઈ રીતે ?”\n“તમારું નામ બાવો ને… ?”\n“અને મારું નામ આદમ… બાવો અને આદમ…!”\n“ચાલ દોસ્ત ! તારું તો કામ થઈ ગયું… હવે ચાલ… સોમરસ પાઈ દે…”\n“ના… પણ એક… કામ અઘરું છે…”\n“આ મિ. જડભરતને પૂછવાનું છે કે…”\n“… કે… હે… બાવા ? શું પૂછવાનું હતું ?”\n“… કે… ? માથું ખંજવાળે છે…માથે ટકોરા મારી કંઈક યાદ કરવા પ્રયત્ન કરે છે.”\n“કે… આ… આ… ? ? ?”\n“આ કયું સ્થળ છે… ? હા… હા… બરોબર… કયું સ્થળ… આઈ મીન પ્લેસ છે ?”\n“હા…પણ.. આ જડભરતને બોલાવવો કઈ રીતે ?”\n“માથે તો બિરાદરીની ટોપી છે… વળી પદ્માસન સ્થિતિ… અને આ કાંટાળી કેદ…”\n“આ સિદ્ધાર્થ તો નહીં હોય…”\n“લે તારાં ચશ્માં પહેરીને જા તો…”\nચશ્માં પહેરીને ઃ\n“અલ્યા… આ તો મૂર્તિ છે.”\n“હે ? પણ મૂર્તિ કોની છે ?”\n“લાગે છો સિદ્ધાર્થની જ… કારણ કે મરચું લાગવાથી લાલ થઈ ગયેલી આંખો, અને આ કાંટાળી કેદ…પણ એની મૂર્તિને આ સજા થઈ કે શું ? પણ… બાવા… તને કેમ દેખાતું નહોતું….”\n“મને તો આંખમાં પાણીનો દાણો થયો છે.”\n“હેં ? પાણીનો દાણો કેવો ?”\n“મોતી જેવો પાણીનો દાણો”\n“હા, મોતિયો થયો છે એમ કહે ને… ? રાત્રે બહુ કવિતા લખતો હશે ?”\n“ના… પણ…” માથું ખંજવાળે છે… કંઈ બહાનું જડતું નથી…\n“મિ. બાવા એક સોનેરી ચાવી આપું… ?”\n“યસ …! યસ… ! વ્હાય નોટ ?”\n“કવિતા લખવાનું છોડી દઈ નાટકો લખ…”\nનાટક લખવા સહેલાં છે… વળી પ્રસિદ્ધિ વખતે તથા તે ભજવાય તે વખતે એમ બંને વખતે પૈસા મળે… શું સમજ્યો ?\n“તે તું નાટક લખે છે ?”\n“હા ! હું તો ચિત્રો પણ દોરું છું… એક વખત તો એટલું મોટું ચિત્ર દોર્યું હતું કે…”\n“તે ચિત્ર મેં પ્રદર્શનમાં મૂક્યું ત્યારે… ત્યારે…”\n“ત્યારે… ત્યારે… પણ શું થયું ?”\n“તે ચિત્ર જ્યારે મેં પ્રદર્શનમાં મૂક્યું… ને… ત્યારે વાદળો તેમાંથી કાળો રંગ ચોરી ગયાં… સૂર્ય કરગરીને રાતો રંગ લઈ ગયો… ચંદ્ર પણ એનો ભાઈ બની શ્વેત બની ગયો… અને આકાશે વાદળી રંગની તફડંચી કરી.”\nપણ … આદમ તેનું મોઢું દાબીને…\n“અને તે વખતે ધરતીએ આવીને મારી પાસે ફરિયાદ કરી.. હે… મહાન કલાકાર ! મેં… મારા વડે એવો તે કેવો ગુનો થઈ ગયો કે … હું તમારી કૃપાદૃષ્ટિ માટે ના… લાયક ઠરી…”\n“મોઢું છોડાવીને : બસ… બસ… હવે…”\nપેલો ફરીથી મોઢું દાબી દે છે.\n“સાંભળતો ખરો ! અને ધરતીનો એ યાચના સાંભળી મહારાજા ધિરાજ આદમે ચિત્રમાં બાકી વધેલા રંગો લીલો, પીળો, વગેરે ધરતીનાં અંગોને ભેટ આપી દીધાં.”\nકાનમાં હાથ નાખીને : “મિ. આદમ… હવે તો તમારા ગપ્પાનો અંત આવો…”\nભાઈ હું તો કંટાળી ગયો… ! બહુ ગપગોળા ફેંક્યા… આદમ ઝંખવાઈ જાય છે… છતાંય પોતાના કથનની સત્યતા માટે પ્રયત્નશીલ રહેતાં “જુઓ મિ. આદમ ! તમારે મારું કહ્યું માનવું જ પડશે…” “હું કહું છું મેં એવું ચિત્ર દોર્યું હતું.. હું કહું છું…”\n“ના… હું કહું છું… તમે એવું ચિત્ર દોર્યું હતું…”\n“ના… નહોતું દોર્યું.”\nકહું છું “ મેં એવું ચિત્ર દોર્યું તું”\nના, નહોતું દોર્યું બંને ઝઘડી પડે છે\nપેલી મૂર્તિ પાછળથી પેલો કોલેજિયન બહાર નીકળે છે.\nશાંતિથી ઝઘડતા બાવા અને આદમનો ફોટો ખેંચી લે છે. કેમેરાની … લાઈટનો ઝબકારો… થતા બંને જણા લડતા અટકી જાય છે અને….\n“બાવા ! જા તો કંઈક ચમત્કાર થયો હોય તેમ લાગે છે.”\n“હે ? આંખે છાજલી કરીને જુએ છે.”\n“કોણ હશે આ ?”\n“એઈ ! તું કોણ છે ? દેવ છો કે દાનવ ? ભૂત છે કે પ્રેત ?”\n“હું… હું… દેવોનું પ્રેત અને દાનવોનું ભૂત છું… એટલે કે હું હું છું…. મારી ગર્જના … ભલભલા ભૂપતિઓ ભૂ પીતા થઈ ગયો છે.”\n“પણ તું કોણ છે ? તારું નામ શું ?”\n“હા… ! હા… !”\n“કહ્યું ને ? હું હું છું.”\n“હા ભાઈ ! તું તું જ છે ! પણ તારું નામ, કામ કે ઠેકાણું શું ?”\n“બધા મને હું કહે છે. સમસ્ત વિશ્વમાં હું નિવસું છું… જ્યારે હું જાગું છું.. ત્યારે તેને… કાં તો ભિખારીને રાજાનો તાજ પહેરાવું છું, કાં તો રાજાનો તાજ ઉડાવી ભીખ મંગાવું છું એટલે કે હું છું.”\n“આદમ લાગે છે… આને મેંટલ ભેગો કરવા ૧૧૨ નંબરની બસમાં લાલદરવાજાથી બેસાડવો પડશે. ભલા આદમી ‘હું’ તે વળી કંઈ નામ છે ?”\nજાણે છોકરાને પટાવતો હોય તેવા અવાજમાં :\n“ચાલ, ભાઈ, તારું નામ હું ને ?”\n“અરે બાવા ! આપણા પ્રોબ્લેમનો નિકાલ આની પાસે કરાવીશું ?”\n“ક્યા પ્રોબ્લેમ ?”\n“અરે મિ. હું ! આ સ્થળ કયું છે હેં ?”\nઆભાર – હા. આ સ્થળ કયું છે ?”\nહું માનું છું… ત્યાં સુધી આ લેખકનો મનોપ્રદેશ છે. તેમાં સૌથી પહેલો હું ફૂટી નીકળ્યો…\n“હા” લેખક એક માણસ છે અને માણસનો મનોપ્રદેશ એ એક વિશ્વ મંડળની અજાયબી છે. હું તેમાં નબળી કડી શોધી અને મારો પગપેસારો કરવા માગતો હતો.\n“કારણ કે અજનબીઓને પોતાના કરી લેવાનો મારો ઈરાદો હોય છે.”\n“સારું ! સારું એક બીજા પ્રોબ્લેમ.. હું કહેતો હતો.. કે…”\n“ના હું જ કહીશ. જુઓ મિ. હું તમે તો જાણો કે આ સ્ટેચ્યુ પાછળ રહી અમારી વાતો સાંભળી છે ને ?”\n“મિ. આદમનો દાવો એવો છે કે તેમણે એક એવું ચિત્ર દોર્યું હતું કે… જ્યારે તિ ચિત્ર તેમણે પ્રદર્શનમાં મૂક્યું ત્યારે… આકાશ, વાદળ,… સૂર્ય વગેરે… તેમાંથી જુદા જુદા રંગો ચોરી ગયા… ”\n“હું કહું છું મિ. આદમ કાન્ટ ડ્રો સચ આ બીગ પીક્ચર… કારણ કે જા એવું ચિત્ર દોરવું જ હોય તો તે ક્યાં દોરે… ? એટલે કે મિ. આદમ… હેઝ બોસ્ટેડ ઓફ હીઝ આર્ટ… એકસેપ્ટ ગોડનો વન કેન ડ્રો સચ આ બીગ પીક્ચર…”\nખોટો પડતો જણાઈ ઝનૂનમાં ભરાઈને કહે છે :\n“મિ. બાવો એ ગોડ શું સવાશેર ઘી લાવ્યો… કે એ ચિત્ર દોરી શકે અને આપણે ના દોરી શકીએ હેં ? તે ? ચાળા પાડતાં : એકસેપ્ટ ગોડ નો વન કેન… અરે જાવ રે ! ધીસ ઈઝ એન એઈઝ ઓફ સાયન્સ … અન્ડરસ્ટેન્ડ મિ. બાવા ?”\n“હા… હા… હા… એઈજ ઓફ સાયન્સ… વિજ્ઞાનનો જમાનો… ” હા…હા… હા… ખડખડાટ હસે છે : અરે એ વિજ્ઞાનના જમાનાને જઈને પૂછો… કે કદી તે ટેસ્ટ ટ્યુબ અને માઈક્રોસ્કોપના દફકાયતની બહાર નીક્ળ્યો છે ખરો ? પદાર્થ સોલીડ છે ગરમ કરો – એટલે ઊર્ધ્વ પતન થયું – ના બાષ્પીભવન થયું – તેનં કારણ વળી ગાળણ અને …અને પાછું તેનું નીતારણ… આખું જીવન ટેસ્ટ ટ્યુબમાં જ વહી ગયું, કદાપી કાલ્પનિક દુનિયાનાં મુક્ત ઉડ્ડયનો જાયા છે… હા… હા.. હાસ્ય લંબાય તે પહેલા હું તેનું મોઢું દાબી દેં છે.\n“અરે યાર ! તમારો પ્રોબ્લેમ કહી દો ને… તમે તો ફરી પાછા વાગ્યુધ્ધેચડ્યાં ?”\n“હા, અલ્યા બાવા ! આપણો પ્રોબ્લેમ શું હતો ?”\nસારું મને ખબર નથી ઃ માથું ખંજવાળે છે : અરે ભાઈ હું અમારો પ્રોબ્લેમ શું હતો ?\n“ચાલો, તમે ભૂલી ગયા ને ? સરસ, ટુ ફરગેટ ઈઝ ઓલ્સો બ્લેસિંગ – પ્રોબ્લેમ એની જાતે જ સોલ્વ થઈ ગયો.”\n“પણ બાવા નવો પ્રોબ્લેમ”\n“શું ? … હું… શું… ?”\nબાવાને બાજુ પર લઈ જઈ આદમ કાનમાં કંઈક કહે છે :\n“હા… ! હા… ! પણ પ્રભુનો ખાસ હુકમ હતો.. એય હું ! તું અહીં શું કરતો હતો ? આ મૂર્તિની પાછળ અમારી વાતો સાંભળતો હતો ને…”\n“હા… પણ… દુષ્ટ… હવે તું નહીં છૂટી શકે.”\n“હા… ! હા…! નહીં છૂટી શકે.”\nહું તરફ ઘસે છે… બાવો પણ આદમને અનુસરે છે :\n“સબુર… અગડંબગડં જેવું કંઈક બબડીને… : બંને હાથ પહોળા કરી બાવા અને આદમ તરફ મંત્ર પેંકે છે : “તમે… પૂતળા છો !”\nબંને સ્થિર થઈ જાય છે :\n“હું તેની પેટીમાંથી અરીસો કાઢીને બાવાને બતાવે છે. બાવાનો અદ્ધર રહેલો હાથ નીચે આવે છે. ચક્કર આવતાં જ તે પડી જાય છે. … હું તેને ઊભો કરે છે. ફરીથી અરીસો બતાવે છે… મૂઢ જેવો બાવો… તેમાં તાકી રહે છે. ઃ”\n“આ શું છે ?”\n“તેમા તને શું દેખાય છે ?”\n“મારાં કાવ્યો… તેની કલ્પના… સ્વર્ગીય દૃશ્ય.. આનંદ”\n“બીજું તને શું દેખાય છે. એનાથી વધારે કશું દેખાય છે.”\n“હા… એકે મહેલ છે… તેમાં… તેમાં…”\n“તેમાં શું છે ?”\n“તેમાં એક સિંહાસન છે. સિંહાસન ખાલી છે. બાજુમાં રાજમુગટ છે. અને… અને….”\n“મિ. બાવાજી, એ સિંહાસન તારું છે. તું એક રાજા છે. એ મહેલ તારો છે. તું ધારે તો આ આદમ કરતાં વધુ મોટો થઈ શકે તેમ છે… તું મોટો કવિ છે. રાજા છે…અને રાજમુગુટ મળે તેમ છે… પણ આદમ…”\n“હા, હું એક મોટો કવિ છું, જોડે જોડે રાજા પણ છું, હું આદમને મીટાવી દઈશ.”\nબાવો એની ધૂનમાં જ એક તરફ બબડતો બબડતો ઊભો રહે છે. આદમને કઈ રીતે પછાડવો એનો પ્લાન કરે છે. આદમ સ્થિર ઊભો છે, હું આદમ પાસે જાય છે… અને આદમને અરીસો બતાવે છે. આદમ પણ ચક્કર ખાઈને પડી જાય છે… હું તેને ફરી ઊભો કરે છે.\n“તેમાં તને શું દેખાય છે ?”\n“મારાં ચિત્રો… તેની રેખાઓ… આહ ! સ્વર્ગીય દૃશ્ય… આનંદ.”\n“બીજું તને શું દેખાય છે … એનાથી વધારે કશું દેખાય છે ?”\n“હા, ધનધાન્યથી ભરપૂર નાનકડું ઘર.. કિલ્લોલતાં મારાં બાળકો… કુબેરનો ધન ભંડાર…”\n“આનંદિત થતાં : હજું કંઈક વધુ”\n“એ બધું મારું છે… હું એનો માલિક છું… અરે ! અરે… પણ આ કાળું કાળું કોણ આવ્યું ? મારા ઘરને તે સળગાવે છે. ઓહ ઓહ આંખો મીંચી દે છે…”\n“મિ. આદમ…એ ઘર, બે ભંડાર બધું તારું છે. પેલો બાવો તને સળગાવે છે. તું.. એના કરતા વધુ મજબૂત છે.”\n“હા. હું મારા ઘરને નહીં સળગવા દઉં… હું બાવાને મારી નાખીશ. હું એના કરતાં વધુ મજબૂત છું…”\n“હું તને મીટાવી દઈશ આદમ !”\n“હું તને મારી નાખીશ બાવા !”\n“હું તારા કરતાં મોટો છું, હું રાજા છું.”\n“હું તારા કરતાં મજબૂત છું, હું પિતા છું.”\n“હું તને મારી નાખીને મારું ઘર બચાવીશ જ.”\nએમ કરતાં બન્ને લડી પડે છે. હું વિચાર કરે છે… અને રિવોલ્વર કાઢીને બંનેને મારી નાખવા માટે તેમની તરફ રિવોલ્વર તાકે છે.\n“એ હું એ શું છે ?”\n“એ રિવોલ્વર છે. તેનાથી માણસને મારી શકાય છે.”\n“હે મહાન હું ! એ રિવોલ્વર મને આપો. હું તેના વડે આદમને મીટાવી શકીશ ! અનેહું રાજા બની શકીશ.”\n“ના હું ભાઈ ! એ રિવોલ્વર એને ન આપતા મને આપો. મારે મારું ઘર બચાવવું છે.”\nહું ખડખડાટ હસે છે… અને જારથી ગોળીબાર કરે છે :\nએ શું થયું – સિદ્ધાર્થ પાસે બળતું સ્વર્ણકોડિયું ઊભું પડી ગયું.\nહેં ! હે હવે મહાપ્રભુ પ્રલયને જગાવશે… ભાગ.\nપણ તારા રાજ્યનુ શું થશે ?\nપણ તારા ઘરનું શું થશે ?\nથશે… જે થવાનું હશે તે જાતો નથી પેલો કંટકોની બેડીમાં જકડાયેલ સિદ્ધાર્થ છૂટો થવા માંડ્યો…\nપેલી ડોશી યુવાન થવા માંડી.\nભાગો ભાગો… પ્રલય થશે… ભૂકંપ થશે…\nઠંડી–ગરમીના વિકરાળમાંની રૂધિરવાહીનીને તોડી નાખે તે પહેલાં… ભાગો… ભાગો…\nહું ખડખડાટ હસે છે… ખડખડાટ….ઃ\nબાવો અને આદમ ભાગતા એકમેકને અથડાઈ પડે છે – સિદ્ધાર્થની પ્રતિમા ઊભી થાય છે. પદ્માદભૂમાંથી ચિત્ર–વિચિત્ર અવાજા સાથે જવનિકા પડે છે. હું ખડખડાટ હસતો રહે છે …:\n૭. ન કિનારા ન મઝધાર\nઢળતી સંધ્યાના નિરવ એકાંતમાં બેઠી બેઠી ધરા વિચારતી હતી કે જિંદગી એને ક્યાંની ક્યાં લઈ જઈ રહી છે. કોલેજના દિવસોમાં ક્ષિતિજ સાથેનાં છૂપાં આંખમિંચામણા, બસની લાંબી સફરો, વળી રોગગ્રસ્ત દુઃખતા શરીર પરનાં ડોક્ટરના ચીરાં… વાઢકાપ.. લોહી… ગ્લુકોઝના બાટલાં… લાંબા લાંબા રોગનાં રણ જેવા દિવસોમાં મીઠી વીરડી જેવાં ઝરણાં…એની મીઠી વાતો… અને પાછી એકલતા…\nધરા જન્મથી જ કોઈક રોગ ઘરમાં લઈને આવી હતી તે રોગ ધરાની નસેનસમાં પ્રસરી ગયો. ત્યારે જ તેને ખ્યાલ આવ્યો અને ખ્યાલ એટલો મોટો હતો કે તેની જાણકારી તેને માટે… યમદૂત સમી બની ગઈ.\nડોક્ટરને મતે એનું હૃદય નબળું હતું.. શરીરમાં હૃદયની નબળાઈ એટલે સર્વેસર્વાની નબળાઈ… જ્યારે ડોક્ટરે કહ્યું કે ‘હૃદયનો વાલ્વ ખરાબ છે’ ત્યારે એ ચારે શબ્દો સિવાય ઘણા બધા બંધનો લદાઈ ગયા – જેવા કે જારથી ચાલવું નહીં.. બહુ શ્રમ પડે તેવું કામ કરવું નહીં…. નિયમિત ઊંઘવું… નિયમિત દવાલેવી… ફળફળાદિ ખાવા… તાજી હવા લેવા રોજ સાંજે બગીચામાં બેસવું… હરિયાળી જાવી…\nએ તો જાણે સમજ્યા… પણ એ ચાર શબ્દો એને માટે દવાની આખી ફોજ તાણી લાવ્યા. એન્ટિબાયોટિક, વિટામિન ટોનિક, કોલીસ્ટર ઘટાડવાની દવાઓ, બ્લડટેસ્ટ, ઈલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રામ, દર મહિને યોગ્ય તબીબી માવજત, પેથોલોજિકલ નિદાનો, ડોક્ટરના પરીક્ષણ, સંશોધન તથા વિશ્લેષણ અને ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની ગઈ. શું હતી… અને શું બની ગઈ ?\nધરા હતી તો મુક્ત ગગનની આઝાદ પંખીણી… પણ રોગે ધરબી લીધી તેની આઝાદી…અને તેનું મુક્ત ગગન બની ગયું. ભેંકાર એકલતા અને શૂન્યાવકાશનું અનંત પ્રતીક… ક્ષણેક્ષણ મૃત્યુ તરફ ઘસેડાતી જતી ધરાની જીવનનૌકાને ડોક્ટરો ડૂબતી રોકવા પ્રયત્નશીલ હતા. જ્યારે રોગ તેને ડુબાડવા મથતો. ધરા આ સંઘર્ષને શૂન્ય નજરે તાકી રહેતી.\nતે દિવસે નાની ક્ષિપુ તેને પૂછતી હતી કે… ‘દાદી’. બુલબુલ અને ગુલાબની વાર્તામાં એવું તે શું ગમી ગયું કે તમે તેની ઉપર લાંબું કાવ્ય લખી નાખ્યું ?\n‘શું કહું ક્ષિપ્રુ તને… યુવાનને પોતાની પ્રેમિકાને આપવા લાલ ગુલાબ જ જોઈતું હતું તે બુલબુલે હૃદય સાથે કાંટાને ચાંપી ગીત ગાઈ રાતું ગુલાબ બનાવી આપ્યું બસ એટલું જ….’\n‘દીદીના એથી પણ કંઈક વધારે છે…’ કાવ્યમાં આટલી નાની વાત જ નથી… કંઈક વધારે છે…\nકાંટો બન્યો સંધાન હૃદયનું\nને રોણિતવર્ણ ગુલ ખીલ્યું !\nહરખ્યો છેલો પ્રેમી જોઈ લાલ ગુલાબ.\nને પડી ગયું બુલબુલ જાઈ પ્રેમીનું હાસ્ય !\nઆ કડીની છેલ્લી લીટીમાં જે દર્દ છે તે અનન્ય છે. ને પડી ગયું બુલબુલ જાઈ પ્રેમીનું હાસ્ય. દીદી બોલોને… સાચું છે ને !\n‘ક્ષિપ્રુ બેટા દીદીને બહુ હેરાન ન કરીશ.’ પપ્પાનો ગંભીર અવાજ સાંભળીને ક્ષિપ્રા જતી રહી… સાચે જ ક્ષિપ્રા સાચી હતી…. ને પડી ગયું બુલબુલ જાઈ પ્રેમીનું હાસ્ય… વાળી લીટીમાં ધરાએ એનું સર્વેસર્વ નીચોવી નાખ્યું હતું.\nક્ષિતિજ સાથેની મુલાકાત તેને યાદ આવી ગઈ… એ કહેતી હતી… ક્ષિતિજ ! જિંદગીમાં વળાંકો પર બે અજાણ્યા રાહી મળે… થોડી ક્ષણ આનંદમાં ગુજરે ન ગુજરે ત્યાં ફરીથી કેડીઓ ફંટાય… બસ, તેમજ હું દૂર જાઉં છું… તારી દુનિયાથી ખૂબ દૂર શક્ય હોય તો મને ભૂલી જજે.\n‘ધરા… માન કે તારી પરિસ્થિતિમાં હું હોઉં…. તે મારી પરિસ્થિતિમાં તું… તો તું શું કરે ?’\n‘મારી વાતને ટાળવાનો પ્રયત્ન ન કર ક્ષિતિજ… ગમે તેટલા દૂર દૂર જ્યાં ક્ષિતિજ અને ધરા મળે છે ત્યાં શું ખરેખર… બંને મળે છે ખરાં ? આપણે બે નદીનાં કિનારા જેવા સમાંતર ચાલ્યા કરીશું… પણ મિલન ક્યાંય શક્ય નથી…’\n‘પણ કેમ… ? ધરા કેમ…?’\nએના પ્રશ્નનો જવાબ દૂર જતી ધરાનાં ઝળુંબતા આંસુઓએ આપ્યો. ‘ક્ષિતિજ તારી ધરાને રોગનું હાડપિંજર વળગ્યું છે… આજે નહીં ને કાલે એ હાડપિંજર મને ગળી જશે… ત્યારે… તું શું કરીશ હેં !!!’\nત્યાર પછી પણ ક્ષિતિજ આવતો… ધરાને હસાવતો… બેસતો … પણ ધરા ક્ષુબ્ધ યંત્રની જેમ ઉપમાહીન વર્તતી… ચાવી દીધેલ પૂતળાની જેમ વર્તતી…\nદુઃખ અનુભવતા ક્ષિતિજને સમયે પોતાની પાંખમાં લઈ ધરાથી દૂર કરી દીધો… અને રહી ગઈ એની સાથે માણેલ પળોની યાદ… એનો સ્નેહનીતરતો અવાજ… એનો પ્રેમાળ ચહેરો અને પ્રેમભીની આંખ…\nએકાંતોના પહાડ ઓળંગતી ઓળંગતી આવી પહોંચી હતી એ અવલ મંઝીલે … કે… જ્યાંથી ફક્ત નસીબ જ તેને પાછી વાળી શકે તેમ હતું અને નસીબને રોગના હાડપિંજર સાથે ગજગ્રાહ ચાલતો હતો અને ધરાએ ગજગ્રાહમાં ત્રિશંકુની જેમ ઝૂલતી હતી.\nએવામાં ક્યાંકથી ધરાને ઝરણા મળી હતી.. ખિલખિલાટ હસતી અને હસાવતી… સદાય બોલતી… મધુર અને મીઠું… ધરાની ખામોશી તોડવાના હેતુ સાથે જ જાણે એને મૈત્રી ના બાંધી હોય ? ધરાને અને તેના મૌનને જાણે ઝરણાનું વ્યસન પડી ગયું હતું… અને તેથી જ તો મૈત્રીની સીમા વટાવી ઝરણા ક્યારે આત્મિય બની ગઈ તેની પણ ધરાને ખબર ન પડી.\nગુમસુમ બાગને ઓટલે બેસી રહેતી ધરાને ઝરણા હેત, વાત્સલ્ય, અને મૈત્રીના વારીથી ભીંજવવા માંડી…. કઠોર રોગગ્રસ્ત અને મૃત્યાભિમુખ બનતી જતી ધરા ભીંજાવા માંડી હતી… તાજા જ વરસાદ પડી ગયા પછી ભીની જમીનની જે સોડમ હવામાં ફેલાય તેવી જ કોઈક સોડમ તેની જિંદગીમાં એ ફેલાવવા માંડી હતી… કૂણાકૂણા ઘાસની લીલી ચાદર ઓઢીને ધરતી જે વર્ષાગમને લીલુડા રૂપ ધરે તે જ રીતે ધરાને તેની ટૂંકી જિંદગી માણી લેવાનો ઓરતા થવા માંડ્યા.\n‘ઝરણાં… ઝરણાં…તું આ અભાગીને જિંદગી જીવવાની આશા કેમ દેખાડે છે ? એ ક્યારેક ઝરણાને પૂછી બેસતી… અને ઝરણા હસી ઊઠતી… ધરા જે હાસ્ય તું હસી નો’તી તે હાસ્ય આજે તારા હોઠ હસ્યા છે… જે સ્વપ્ન તેં જાયું નહોતું તે તને આજે લાદ્યું છે. તેથી જ કહું છું કે કસ્તુરી મૃગની વંચના છોડી હસી લે નિર્દોષ બાળકની જેમ…’\nઅને આત્મીય બનેલી ઝરણા શ્વાસ જેટલી વહાલી થઈ ગઈ. એવે સમયે સમયની આંગળી ઝાલી દૂર નીકળી ગયેલ ક્ષિતિજ મોટો વકીલ બનીને પાછો આવ્યો… સાથે સાથે ધરાના નામને પણ હૃદયમાં એ જ રીતે ધબકતું રાખીને આવ્યો હતો.\nધરાના મનમાં ચિત્કાર ઊડ્યો હતો… કાશ ! આ રોગનું હાડપિંજર એને ક્યાંક તાણી ગયું હોત ! ધરા પોતે એવા વળાંક પર ઊભી હતી કે જ્યાં ક્ષિતિજ અને ઝરણા બંને અજ્ઞાતપણે એની રાહ જાઈને ઊભા હતા… ધરા નસીબ અને રોગના હાડપિંડરની આખરી ખેંચતાણમાં ફંગોળાયા કરતી હતી. ડોક્ટર્સની દવા… ઈન્જેક્શનો ઓપરેશન… અત્યારે નસીબની તરફેણમાં હતા… ત્યારે એકાદ નાજુક ક્ષણે… ધરાએ ઝરણાને પૂછી લીધું… ‘ઝરણા ક્ષિતિજ તને ગમે છે ?’ અને એના મનની સુરખી ક્ષણમાં ખીલી ગઈ… નવપલ્લીત કળીની જેમ…. તે દિવસથી એણે રોગના હાડપિંજરને હૃદય સરસું ચાંપી દીધું અને કાવ્યનું પુષ્પ જન્મ્યું.\nપડી ગયું ને બુલબુલ જાઈને પ્રેમીનું હાસ્ય.\n૮. તને મેં ઝંખી છે…\nવરસાદ વરસી ગયો … અને ધરતીની પ્યાસ બુઝાવી ગયો… ઘણાં વખતથી વાદળા ઘેરાયા કરતાં હતાં… પરંતુ વરસાદ પડતો નહોતો અને બાફ વધાર્યા કરતો હતો… જવા દો ને અમદાવાદનાં વરસાદની વાત જ… પડે ત્યારે બરોબર ઓફિસ છૂટવાના અને જવાના સમયે જ કોણ જાણે એવું તે શું એને સૂઝતું હશે…\nપરંતુ આજે તો કંઈક ડાહ્યો થઈ ગયો હોય તેમ લાગતું હતું… સવારના પહોરમાં પડવાનો શરૂ થઈ ગયો… કે ઓફિસ જવાના સમયે તો વરસીને નવરો થઈ ગયો અને સવિતા નારાયણે દર્શન દીધાં… મનમાં પણ હાશ થઈ…કે ચાલો હવે રીક્ષાના પૈસા નહીં ખરચવા પડે… કારણ કે વરસતાં વરસાદમાં સાયકલ પર જવું ત્રણ બાજુની મુશ્કેલી… પલળતાં જવું પડે વળી બ્રીજ ચડાવતી વખતે સામો પવન અને સાંજે ઘરે આવ્યા પછી શરદી…\nસવા દસ વાગી ગયા… ચાલ જીવ સાયકલના પેંડલ સાથે કુસ્તી કરીએ. વિચારીને હું સાયકલ પર રવાના થયો…\n‘નચિકેત, તૃપ્તિને ત્યાં તું આવીશ ?’\n‘તૃપ્તિને ત્યાં ? તું જ કહે ને મારે શું કરવું ?’\n‘એને તારા માટે કંઈક પ્રીજ્યુડાઈસ માઈન્ડ છે એટલે હું તો તને શું કહું ?’\n‘પણ તૃપ્તિને ત્યાં જવાના છો તો પહેલા મારે ત્યાં થઈને જજેને… સહેલું પણ પડશે… પછી વિચારીશું… વેધર ટુ ગો ઓર નોટ ? એમ બંને બાજુના જવાબ આપીને નીકળી પડ્યો.’\nપેંડલ મારતાં મારતાં કાલે સાંજે થયેલી વાતચીત ચિત્ત તંત્રમાં ડહોળાઈ ગઈ…\n‘શું કરવું ? નો પ્રશ્ન હજુ મારા મનમાં ડહોળાતો હતો…કાલે અક્ષયને ત્યાંથી પાછા ફરતાં તો ખૂબ જ ગૂંચાવાયા કરતો હતો…’વાત ચાવી ચાવીને ચોળવાની તને બહુ ખરાબ ટેવ છે હં નચિકેત. રાજુની ટકોર અચાનક યાદ આવી ગઈ.\n‘ખેર; ટેવ છે તો છે જ – સારી કે ખરાબ !’\n‘પણ આવા સમયે તો નિર્ણયાત્મક વલણ જાઈએ… બહુ અસમતોલ અને તરંગી માનસને લીધે તું તને એકલાને જ નહીં તારા મિત્રો તેમજ ઘણા બધાને તકલીફમાં મૂકે છે… નચિકેત !’ રાજુ કંક કટુતાથી બોલ્યો. ‘હશે’ કહીને એણે વાતને વાળી લીધી.\nપરંતુ એ વાત અત્યારે સાચી લાગે છે… એક કેટલી નાની વાત ! તૃપ્તિને ત્યાં જવું કે નહીં ? તેને માટે નહીં, નહીં તો પચ્ચાસ વખત વિચાર કરી નાખ્યો… કેવી અસમતુલ માનસિક પરિસ્થિતિ છે મગજની ? ના પણ પ્રશ્ન પણ એવો જ મોટો છે ને ? કેમ ?\nતૃપ્તિને મારા નામ માત્રથી જ એલર્જી છે. મારું નામ આવતાં જ તે એકદમ કૃદ્ધ થઈ જાય છે… ચીડાઈ જાય છે…તો પછી હું જાતે જ જઈ પડું તો બિચારા અક્ષય અને તરુણનો પણ મુડ મરી જાય !\nતરત કાલ રાતનો પ્રસંગ ફરી યાદ આવ્યો… પેલા લારીમાં ફુગ્ગા લઈને સાયકલવાળો આવે છે ને ? તે બજારમાં ઊભો હતો અન નીતિન બોલી ઉઠ્યો… નચિકેત જે પેલો વચ્ચેનો ફુગ્ગો છે ને તે ઊડી જાય ને તો ?\n“એટલે જુગાર રમવાનું મન કરે છે ?”હા, તું ઉડાડી દે તો તૃપ્તિને ત્યાં જવું નહીંતર નહીં. “મને મારી નિશાનબાજી પર બહુ શ્રદ્ધા નથી પણ ચાલ જુગાર ખેલી નાંખીએ.”\nરાઈફલ હાથમાં લઈને બેક સાઈટ ફોર સાઈટ ને એક લાઈનમાં લઈને ઝીંકી દેવાનો વિચાર થઈ ગયો… પરંતુ રાઈફલ હાથમાં આવતાં અને ઘોડાને દબાવતાં મનમાં સહેજ થડકારો થઈ ગયો… જા ફુગ્ગો ન ફૂટ્યો તો તૃપ્તિને ત્યાં નહીં જવાય. પરંતુ મન મક્કમ કર્યું. .. ફુગ્ગો ફોર સાઈટ અને બેક સાઈટ ભેગી કરી ધડાકો કરી દીધો અને આંખો મીચી નીતીનના ‘હત તેરેકી !’ શબ્દો સાંભળવા હિંમત એકઠી કરવા લાગ્યો… પરંતુ ત્યાં તો ‘વાહ બાપુ ! નચિકેત રાજા જામ્યા ! કાલે જવાનાં… એમની… એ આગળ કશું બોલવા જાય તે પહેલાં તો મેં એને રોકી લીધો… પણ એ બોલવા જતો હતો… એમની મહેબુબાને ત્યાં…’\nકાશ, એ મારી મહેબુબા હોત… મારું મન વ્યથિત હતું. કોઈ પણ જાતના ગુનાની જાણ વિના મારું હૃદય તૃપ્તિની નફરતનો ભોગ બની ગયું હતું. ‘મારા મનમાં ગમે તેવા પ્રસંગે એના પ્રત્યે ઊઠતાં તરંગો આખરે એક જ વાક્ય સંભળાવી જતા… નચિકેત તું તૃપ્તિને ચાહે છે પણ તૃપ્તિ ?’\nઅને એ પ્રશ્નાર્થનો ભાર મારા માટે એટલો બધો અસહ્ય બની જતો કે હું એકદમ ક્ષુબ્ધ થઈ જતો…\nફુગ્ગો ફુટવાના માનમાં સત્કારમાં ચા પીવા ગયા ત્યારે નીતિને પૂછ્યું… ‘નચિકેત તું કેમ આટલો બધો હેઝીટેટ થાય છે તેને ત્યાં જવામાં હેં ?’ નીતિન તું જાણે છે કે એને મારા નામ માત્રથી ગુસ્સો ચઢે છે અને ત્યાં હું જાતે પહોંચી જાઉં તો કેવી શરમજનક પરિસ્થિતિમાં મારે મૂકાવું પડે ! એ તો જરા સમજ.\n‘પણ યાર ! કાલે નવમી જુલાઈ છે ને ? બરોબર એક વર્ષ વીતી ગયું એ હૃદયંગમ મૂર્તિ જુએ… મારા મનનો અફસોસ તે સમજી શકતો હતો… નીતિનની આંખમાં પણ મારી વ્યથા હતી અને એટલે તે બોલ્યો તો ય નચિ તારા મનમાં તેને માટે આટલી બધી લાગણી કેમ છે હેં ?’ ‘પેલું કહે છે ને કે અલભ્ય વસ્તુને મેળવવાની ઝંખના માનવમાત્રમાં રહ્યા કરે છે. બસ, બધી વસ્તુ મળી પણ એક તૃપ્તિ ન મળી અને ખરેખર એટલે જ અતૃપ્ત રહ્યો.’ ગુજરાત ટાઇમ્સ –ન્યુ યોર્ક\n૯. એ કાળી આંખો\nવસંતનાં વધામણાંની પૂર્વ તૈયારીરૂપે વૃક્ષોએ કુંપળોને જન્મ આપવા માંડ્યો હતો. થડને ટેકે રહેલ દરેકે દરેક ડાળીઓએ કુમળા પાનનાં વસ્ત્રોપહેરવા માંડ્યા હતા. યુનિવર્સિટીનાં ધમધમતા બસ સ્ટેન્ડ ઉપર લાગેલી લાઈનમાં હું ઊભો ઊભો રૂચિની રાહ જાતો હતો. લાઈન ટૂંકી થતી જતી હતી પણ રૂચિ દેખાતી નહોતી. સૂર્યનારાયણનાં છેલ્લા રાતા કિરણો ઝાડનાં પલ્લવ વસ્ત્રોમાંથી ગળાઈને સ્ટેન્ડ ઉપર પડતા હતા.\nબે બસ ઉપરાછાપરી આવીને ગઈ તોય હજી રૂચિ ન દેખાઈ. બોરીવલી સુધીનો રસ્તો એકલો કેમ કપાય ? ચાલ જીવ બહાર નીકળ લાઈનમાંથી – હમણાં આવશે અને ઠેઠ સુધીની કંપની રહેશે.\n‘કંપની ? કોની ?’ અળવીતરા મને સવાલ પૂછ્યો –\n‘કેમ રૂચિની જ સ્તો વળી ?’\n‘કયે દિવસે રૂચિએ તારી સાથે વાત કરી છે તે તું એની રાહ જુએ છે હેં ? અને એણે તારી ક્યારેય રાહ જાઈ છે ?’\nમનના તીક્ષ્ણ પ્રશ્નો સામે હું જલ્દી હાર માનવાનો નહોતો તેથી ફરી જવાબ આપ્યો.\n‘કેમ વાત ન કરી હોય તેથી શું થયું ? આજે નહીં ને કાલે – જ્યારે મન મળ્યા છે તો સૌ સારા વાના થશે.’\n‘મુરખ ! ખાલી ફીફા ખાંડવા છોડી દે – કંઈક નક્કર વાત કર – એમ ખાલી સમય બગાડ્યે ના પાલવે. મન મળ્યા છે તો હાથ પકડને વાત કર – ખોટી આશાના ઝાંઝવા ન જો.’\n‘પણ રૂચિ મારી સામે જાઈને હસે તો છે ને?.’\n‘હસી એટલે મન મળી ગયા. કમાલ છે તું પણ દોસ્ત !’\n‘તો શા માટે મારી સામે જાઈને હસે હેં ?’\n‘તું ઘુવડની જેમ ટીકી ટીકીને એને જાયા કરે એટલે તારો પીછો છોડાવવા હસી લે – જેમ કૂતરાને રોટલો ન ફેંકે ?’\nસણસણતો તમાચો જાણે ન પડી ગયો હોય તેમ હૃદયમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. અને મને વિચારોનો કબજા લઈ લીધો. પાછો વળી જા અભય. રૂચિ માટે સમય ન બગાડ – આ પાર કે પેલે પાર – અને અચાનક પાછા પગ ફરી ગયા – ફરી લાઈનમાં ઊભો રહેવા. લાઈનને છેડે રૂચિ ઊભી હતી.\nઆંખમાં અચાનક ઝબકાર થયો. પગમાં ખચકાટ લાગ્યો – વચ્ચે કોઈક આવી ગયું.\nરૂચિના વાળમાં ચીમળાયેલ બોગનવેલ ને જાઈ હૃદય કમકમી ગયું – ખરેખર શું એના મનમાં મારે માટે કશું જ નહીં હોય ? હું શું ઘુવડની જેમ ટીકી ટીકીને જાયા કરું છું. એને ખરેખર મારો વર્તાવ નહીં ગમતો હોય ?\nહૃદય મનની વાતોને માનવા તૈયાર થતું નહોતું.\nએના કાળા વાળમાં નજર સ્થિર થઈ ગઈ અને હૃદય સાત આઠ મહિના પાછું સરી ગયું. નવી નવી કોલેજમાં એક વિશ્વસનીય ચહેરો દેખાયો. બસમાં પણ ફરી ભટકાયો. વર્ગમાં પાછો ડોકાયો. લેબોરેટરીમાં પણ નજર સામે જ ભમતો રહ્યો. ખબર નથી પણ દરેક ઠેકાણે કાંતો મારી નજરો તેને શોધવા માંડી હતી.\nહું કાયમ તેની કાળી આંખોને પીતી હતો. થોડા સમયમાં તો તે કાળી આંખોને પણ ખબર પડી ગઈ કે મારી આંખો તેને જ શોધતી હતી. તેથી જ તો તે દિવસે એ કાળી આંખો મારી સામે જાઈ ને હસી. બસ તો એની ગતિએ જ જતી હતી. પણ કોણ જાણે કેમ તેની ગતિમાં તે દિવસે મને કોઈક લયબદ્ધ, તાલયુક્ત સંગીત સંભળાતું હોય તેમ લાગ્યું. પ્રસંગ કેટલો નાનો હતો. કાળી આંખો મારી સામે જાઈને હસી. છતાંય કેટલી મહત્તા લઈને આવેલ હતો.\nપછી તો પરોક્ષ રીતે અમે બંનેએ એક જ બસનો સમય નોંધી લીધો હતો – દસ વીસની એ બસમાં એ આવતી અને એ જ બસ હું પકડતો. ક્યારેક તો મને જાઈને હસતી તો ક્યારેક એને જાઈને મલકતો ક્યારેક તેની કાળી આંખો સ્મિત વેરી લેતી. તેથી જ હૃદય કહેતું કે તેની નજરમાં પણ તારું સ્થાન છે જેમ તારી નજરમાં એનું સ્થાન છે. લાઈન ટૂંકી થતી જતી હતી. કાળા વાળમાંનું બોગનવેલ મારી ટીકા કરતું હોય તેમ હસ્યું અને ખરી પડ્યું. એ કુલ લેવા હું નીચે વળું ત્યાં તો વચ્ચેના ‘કોઈકે તેને કચડી નાખ્યું હૃદયમાં એક ચીસ ઉઠી. મન ખડખડાટ હસી પડ્યું.\nલાઈન ખૂબ ઘટી ગઈ હતી – કંડકટર પાસે રૂચિએ એક જ ટિકિટ લીધી. અને મન ફરીથી અટ્ટહાસ્ય કરી ઉડ્યું – મન હૃદય ને કહેતું હતું – લે લેતો જા – બહુ મોટા ઉપાડે કહેતો હતો ને કે મન માની ગયા છે. આગળ એ હતી કેમ ટીકીટ ના લીધી ? હૃદય પછડાટ ખાઈ ગયું.\nરૂચિ તારી કોણ છે. તે તારી ટિકિટ લે હેં ?\nએક વખત તો થઈ ગયું કે હવે પછીની બસમાં જવાશે. પણ ફરીથી મન બોલી ઊઠ્યું કેમ આટલો સમય ઓછો બગડ્યો છે તે હજી વધુ બગાડવો છે – ટીકીટ લે અને બેસી જા ડબડબ કર્યા વીના – હમણાં જ મન જીત્યું હતું તેથી શરણાગતી સ્વીકારી લીધી અને ટિકિટ ફડાવી લીધી.\nબસમાં છેલ્લે તે બેઠી હતી. તેની બાજુમાં તથા સામેની બંને સીટ ખાલી હતી. કદાચ હું એની સાથે જઈને બેસીશ એવા ભ્રમમાં તે હતી. મનને વિજયનો નશો હતો તેથી છેક આગળની આડી સીટ ઉપર જઈને બેઠો. થોડી વારે આખી બસ ભરાઈ ગઈ અને બસ ઘંટડી સાથે આંચકો મારીને દોડવા માંડો. બે સ્ટેન્ડ છતાં સુધીમાં તો મારી અને રૂચિની આંખો વચ્ચે જિવંત અપારદર્શક પડદો રચાઈ ગયો.\nહૃદયની ઈચ્છાઓને વ્યવહારુ મન બહુ સમય સુધી ન રોકી શક્યું. મારી નજરો એ જ્યાં બેઠી હતી તે દિશામાં સતત રીતે જડાઈ ગઈ. અમારી વચ્ચે રચાયેલ આવરણ ક્યારેક વાંકુચૂંકું થઈને સીધી રેખામાં ગોઠવાઈ જતું અને રૂચિનાં મુખલાલીત્યની એકાદ આભા નજરે પડી હતી. ક્યારેક સીધું પાતળું લાંબુ ઘાટીલું નાક આગળ આવીને ગાલને રંઝાડતી લટને મારી આંખો જાઈ લેતી ચોરીછૂપીથી….\nનયન પ્રશ્નો પૂછીને મારા ધ્યાનને તોડતો હતો. ત્યાં ફરી એકવાર છિદ્રો સીધી રેખામાં આવી ગયા અને રૂચિની કાળી આંખોમાં મારી આંખો ડોકાઈ. સંપૂર્ણ ખૂલેલી કાળી આંખોએ મારી આંખોનું અભિવાદન કર્યું. એક સેકન્ડ… બે સેકન્ડ… ત્રણ સેકન્ડ… ચાર સેકન્ડ… અને પાછા છિદ્રો આડા અવળા થઈ ગયા.\nહર્ષાન્વીત હૃદય મન પર વિજય પામવાનો આનંદ મગરુરી પૂર્વક લેવા માંડ્યું. કાળી આંખોને પણ તેનો ઈન્તજાર હતો.\nઅચાનક તેને અગિયારમી જાન્યુઆરી યાદ આવી ગઈ.\nતે દિવસ પણ આવો જ હતો. બસ ખાલી હતી. કોઈક નેતાના મૃત્યુના માનમાં રજા પડી ગઈ હતી. તેથી બસમાં કોઈ જ નહોતું. ખાસ તો આવું જાડું આવરણ નહોતું. રૂચિ અને તેની આંખો મળતી, સ્થિર રહેતી અને નમી જતી હતી. હાસ્ય નહોતું સ્ફુરતું. મારી નજરનાં પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો એની નજરમાં પણ ડોકાયા હતા. પ્રશ્નાર્થ વડે અને એક બીજાની અસરમાં આવતા હતા અને પ્રેમની વ્યાખ્યા અપાઈ ગઈ કે પ્રેમમાં પડવું એટલે એકમેકની અસરમાં આવવું.\nનજરો એકમેકની અસરમાં હતી, પરંતુ હાસ્ય અસ્ફૂટ હતું. મારું ઉતરવાનું સ્ટેન્ડ નજીક આવતું હતું. એક વખત ફરી નજર મળી. સ્ટેન્ડ આવ્યું અને હું ઉતરી ગયો. ચાલતી બસની બારીમાંથી ફરી નજર મળી. હિંમત કરી આવજા કહેવા હાથ ઉંચો કરી દીધો. બારી પાછળથી પણ હાથ ઉંચો થયો ને કાળી આંખ હસી ઉઠી…\nપણ આજે શું કરીશ ! આજે હું આવજા કહીશ તો એ આંખો હસશે ખરી ?\n‘ના’ અળવીતરા મને તેના જ તોરમાં જવાબ આપ્યો. હૃદય પણ થોડું ધબક્યું. કદાચ ના પણ કરે.\nતેની સામે જાયા કરીશ. તેની ક્રિયાનાં પરાવર્તન રૂપે કંઈક કરીશ.\nસ્ટેન્ડ આવી ગયું. હું કાળી આંખોની અલગારી આભાને ઓળખવા પ્રયત્ન કરતો હતો. ત્યાં નયને ધબ્બો માર્યો ચાલ યાર સ્ટેન્ડ આવી ગયું.\nહું ઊતરી ગયો.\nબસ ચાલવા માંડી. કાળી આંખો કદાચ મને જાતી હતી, પરંતુ બસ નો જાડો કાચ મને તેની સામે જાવા નહોતો દેતો. બસ ચાલી ગઈ – રૂચિને તાણી ગઈ પાછળ ઉડતી ધૂળ રૂચિનાં ગયાનો અફસોસ કરતી હતી.\nત્યાં હૃદય ધબક્યું. રૂચિ તો મારી પાસે છે. મારા હૃદયમાં એની કાળી આંખોને માણતો હું ઝુમી ઊઠ્યો.\nએમ જી સાયન્સ કોલેજ અંક ૧૯૭૨\n૧૦. ભવ બગડ્યાનો ભાર\nસુધા હતી તો સુશીલ અને સમજુ… પરંતુ કોઈક નબળી ક્ષણે એના બાપુજીની વાતમાં આવી જઈને ના પાડી ન શકી. એની જીંદગીના સોદાને… એ સોદા એના બાપુજીને મન તે વખતે બે ભાર માથા પરથી ઉતારનાર નો સોદો હતો. જેવો કે છોકરીનો ભાર અને ઓછી કમાણીને લીધે વધતો જતો દેવાનો ભાર.\nકપડાં સિવવાના મશીન સાથે પોતાની જાતને જોડી મશીનની જેમ વર્તતી સુધા બાપની ટૂંકી આવકને પૂરી કરવા સોળ વર્ષથી જ લાગી ગઈ હતી. નાના ત્રણ ભાંડુરા, ગાંડીમાં અને સવારે સાત વાગ્યા સુધી મજૂરી કરતો બાપ એ બધાંને સમજણી થઈ ત્યારથી તે સાચજવવા લાગી હતી. .. જી.આઈ.ડી.સીમાં બે ઠેકાણે પાણી ભરતો બાપ… ગાંડી માના ગાંડપણથી ત્રાસી જઈ ક્યારેક આવીને લુસલુસ ખાઈને સૂઈ જતો. ગાંડપણે ચઢેલી કે વધુ પડતી બબડાટ કરતી સુધાની મા ને કાંતો ઝુડી પાડતો… અને બધા છોકરાને નસીબને હવાલે મૂકી દઈ એનાથી ત્રણ માઈલ દૂર નાના ગામડામાં એના મિત્ર હસમુખ ને ત્યાં જઈ સૂઈ જતો.\nગાંડી મા ઊઠે ત્યારથી જ… અલી સુધા ! ઊઠને… સવારનાં સાત વાગી ગયા ! તારા બાપા જતા રહ્યા… ચા મૂક. મારા દેવ ક્યાં ગયાં… અલી સુધા નાનો ભાઈ રડે છે… દૂધ પાને..વિગેરે ડાહી ડાહી સૂચનાઓથી દિવસ શરૂ કરતી. …અને જેમ જેમ સૂરજ ઉચે ચઢે તેમ તેમ તેના ગાંડપણના પોતને પ્રકાશતી.\nએક દિવસ શું ગાંડપણ સૂઝ્યું કે ઉઠતાંની સાથે જ કાતર લઈને તૈયાર સિવેલા દસ જાડ કપડાને કાપીને ઝીણા ઝીણા ટુકડા કરીને ચુલામાં નાખી દીધા. સ્ટીલનું કબાટ… તોડીફોડીને નવરું કરી નાંખ્યું… બિચારી સુધા ! તે દિવસે રાત્રે બે વાગ્યા સુધી જાગીને તૈયાર કરેલા કપડાં… તે વહેલી સવારે ઊઠી શકી નહીં ને તેથી કલ્યાણ થઈ ગયું.\nએની મા એની વસ્તુને અડે નહીં તેથી તો પૈસા ભેગા કરીને સ્ટીલની આલમારી લાવી હતી અને તે કાયમ લોકમાં મૂકી રાખતી… તે રાત્રે બહુ મોડી ઊંઘ આવી હતી અને ઉંઘમાં સ્વપ્ન પણ કેવા વિચિત્ર આવતા હતા. એનું માથું લોખંડના બખ્તરમાં વીંટળાયેલું હતું…. અને ભીમ જેવો તગડો સિપાહી માથામાં હથેલા મારતો હતો… ધમ… ધમ… ધમ અવાજ થતો હતો. પણ તેને વાગતું જ નહોતું. અચાનક ફરીથી ચમકતો ગોળો આવ્યો અને ભીમ જેવો સિપાહી એને જાઈને ભાગી ગયો… અને પછી શાંતિ…\nનવ વાગે જ્યારે ઊઠી ત્યારે ખબર પડી કે માથામાં વાગતા પ્રહારો કબાટ પરનાં ગાંડીમાંના પ્રહારો હતાં અને પછી શાંતિમાં એની સત્યનાશી… થઈ ગઈ હતી.\nઅરજંટ કપડા લેવા આવનાર ઘરાકે જીવ લઈ લીધો. કેટલાય શ્રાપ દઈ દીધા. ગામ ગજવ્યું અને પૈસા લઈ કલાકે ગયો ત્યારે સુધા ખરેખર ભાંગી જ પડી હતી. એવો તો કાળ ચડતો હતો. એની મા પર કે… જાણે એનો જીવ કાઢી લઉં… પણ… આખરે મા હતી… ને વળી ગાંડી…\nપટેલની નાત એટલે પોતાના જાગુ તો કરવું જ પડે ! એટલે થોડા થોડા પૈસા ભેગા કરીને આ કબાટ વસાવેલ… પણ ! આ માને શું કહેવું ? એના પેટે જન્મ્યાનો જ આ અભિશ્રાપ ! … જા કે નાણાકીય પાતળી પરિસ્થિતિ અને ગાંડીમાંના લાગેલા સિક્કા સાથે કોઈ રાજકુમાર મળશે તેવી તો એને આશા નહોતી જ… પણ છતાંય જા બચત કરી કરીને કંઈ આછું પાતળું લેતા જઈએ તો એટલી સાસરે રાહત રહે… એમ વિચારીને કરકસર અને મશીનની સાથે સાથે મશીનની જેમ જીવીને ભેગું કરતી હતી.\n‘સુધા બેટા !’ એના બાપુજીએ આટલા વહાલથી ક્યારેય નહોતી બોલાવી – હં બાપુજી ! ‘તારી માને સાજી કરવની હોય તો કેટલું ખર્ચ આવે તેની ખબર છે ?’ ‘ના’ ‘ઓછામાં ઓછા દસ હજાર.’ બાપુજી દસ હજાર ભેગા કરતાં મને દસ વર્ષ નીકળી જાય અને વળી આવી ધમાલ કરે તો દસને બદલે વીસ વર્ષ પણ નીકળી જાય.\n‘તારે એની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી, ,સુધા’ – એ તો હરસુખ વ્યવસ્થા કરી આપશે.\n‘હરસુખકાકા પાસેથી,’ પહેલાનું દેવું છે વળી વધારે કેટલું લેવું ?\n‘દીકરી ! લેણીદેણી તો વ્યવહાર છે. ચાલતું જ રહેવાનું – એનાથી વધુ ચિંતા તો તારી છે. દીકરી ! આ બાવીસમું ચાલવા માંડ્યું અને દહેજ સાથે નહીં નહીં તો ય દસ હજાર તો લગ્નમાં જોઈએ જ ને ! એ ક્યાંથી કાઢીશું ?’\nશું બોલવું તે ન સમજાતા સુધા ચૂપ રહી.\n‘હસમુખ આમ તો મારો જીગરી ભાઈબંધ અને સંકટમાં કામ ન આવે તો તે ભાઈબંધ શાનો. કેમ ? એણે એક વાત કહી. જા તારે ગળે ઉતરે તો !’\n‘હરસુખ આમ તો ઘરભંગ થયેલો છે અને મારું પણ એ એક જ ઠેકાણું છે. તે તું જાણે છે કે કંટાળીને હું એને ત્યાં જ જતો રહું છું. એ આપણી પાસેથી દહેજ પણ નહીં લે અને તારી માને સાજી કરવા પૈસા આપશે… અને વળી દેવું માફ… પણ, દીકરી તું રાજી હોય તો…’\n‘પણ.. બાપુજી ? હલસુખકાકા… મારા માટે…’\n‘જા દીકરી, તું માને તો…બાકી ઉંમર તો બહુ મોટી વસ્તુ નથી… ભરેલું ઘર છે… ધીકતી આવક છે.. અને હું વચન આપીને આવ્યો ુછું.. જા તું ના પાડીશ તો મારે ઝેર પીવું પડશે…તારી મા સારી થવાનો જશ પણ તને મળશે… જા તું હા પાડે તો.. અને ના પાડીશ તો બાપહત્યાનું પાપ !’\n‘બાપુજી’ એનું મન ચિત્કારી ઊઠ્યું… ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડતી સુધાને એના બાપજીએ ન શાંત રાખી કે ન ગાંડી માને એના આંસુને કોઈ મૂલ્ય સમજાયું…\nએના મૌનને ‘હા’ માની એના બાપુજીએ કોર્ટ સ્ટેમ્પ ઉપર ત્રણ જણાની હાજરીમાં પરણાવી દીધી હાશ.. કરીને મન ઉપરનાં બે ય બોજ ઉતારી નાખ્યાં….\nપછીની વાત બહુ ટુંકી હતી.\nબાપ જેટલી ઉંમરના ઘરભંગ થયેલા ધણી સાથે ઘર માંડવાની સુધા કોઈ માનસિક તૈયારી થાય તે પહેલા ગાંડી માને સારવાર માટે મેન્ટલ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરી. વધુ પડતાં ગાંડપણે ચઢેલી મા… ગાંડપણમાં પહેલા માળેથી નર્સના હાથ છોડાવીને કૂદી પડીને મરી ગઈ.\nહરસુખ સાથે દીકરીને વળાવવી કે નહીં તેની દ્વિધામાં સુધાનો બાપ ગુંચવાતો હતો.. હરસુખ કાયમ તેડા કરતો હતો..પણ દીકરીનો ભવ બગડતો હવે કેમ રોકવો તે વૃત્તિમાં હરસુખને કોઈ ને કોઈ બહાના બતાવતો રહેતો.\nઅને સુધા… દહેજના ખપ્પરમાં હોમાયેલી દિવસો ગણતી હતી એક ને એક દિવસ એવો આવશે કે જ્યારે હરસુખ કોર્ટને પગલે પગલે એને લઈ જશે…એ કેવી રીતે બાપ જેવા માણસનું ઘર માંડશે ? જ્યારે એના બાપુજી… બે ભાર ઉતારતા ઉતારતા એથી પણ મોટો ભાર માથે ચઢાવી બેઠા… દીકરીનો ભવ બગડ્યાનો ભાર…\n૧૧. એક દિવસ\nકાયમ આઠ વાગ્યા કરતાં અડધો પોણો કલાક મોડો આવનાર ખેલાડી અચાનક જ સમયસર વોલીબોલ કોચ પર હાજર થઈ જાય તે નવાઈ જેવું લાગે જ… મને જાઈને નીકુંજ તરત બોલી ઊઠ્યો – “વાહ રે વાહ ! સૂરજ પશ્ચિમમાં ઊગ્યો લાગે છે. અનુપ બાબુ એકદમ સમયસર આવ્યા છે ને કંઈ…”\nએની સામે ફિક્કું હસું છું – “યાર, આજે જરા વહેલી આંખ ઊઘડી ગઈ…”\nરમત ચાલુ થઈ… વન લવ… ટુ લવ… થ્રી લવ… કેમ સર્વિસ બરોબર ઉપડતી નથી… બાજુમાંથી અવાજ આવે છે… મીડલમેન લોચા મારે છે…હું સમસી ઊઠું છું. મીડલમાં તો હું છું… ત્યાં તો એ ટીકા કરનાર નીખીલ જ સર્વિસ ઝીલી નથી શકતો અને તરત જ પરાવર્તી ક્રિયા થાયછે. હું બબડી ઊઠું છું – ભાઈને ભાઈ કો પહેચાના… બધા હસવા માંડે છે… રેફ્રી બૂમ પાડે છે સિક્સ લવ…\nમાય ગોડ… લવ સેટ મળશે કે શું… ત્યાં તો સામેની ટીમનો નબળો ખેલાડી દડો છોડી દે છે…અને એક પોઈન્ટ મળી જાય છે.. હાશ ! આખી રમત રમાશે… રેફી બૂમ પાડે છે. વન સિક્સ… સર્વિસ ચેન્જ. અનુપ તું સર્વિસ કર અવાજના સમર્થનમાં દડો મારા હાથમાં આવ્યો. નીચો વળું છું અને બીજા હાથથી શોટ મારું ચું… સરસ સર્વિસ થઈ છે… અને ફરી પાછો એ જ નબળો ખેલાડી ઝડપાય છે. તે સર્વિસ ઉપાડી નથી શકતો… અને રેફ્રી બૂમ પાડે છે… ટુ સિક્સ… સર્વિસ કંટીન્યુ.\nજાડે ઉભેલી નાનકડી વહીદા કાલાઘેલા શબ્દોમાં રેફ્રીની નકલ કરે છે. તું સિક્સ સર્વિસ કંતીનું. હું એની સામે હસું છું અને ભૂલ સુધારું છું… તું નહીં ટુ સિક્સ અને સર્વિસ કંતીનું નહીં પણ સર્વિસ કંટીન્યુ… ન…ઈ…ન્યુ….ઉ… બોલ જાઉં… એ મારી સામે નિખાલસ રીતે હસતી હસતી ભૂલ સુધારે છે. ટુ સીક્સ… સર્વિસ કં તીનું….બધા હસવા માંડે છે. હું ધીમું હસી તેના ગાલપર ટપલી મારી ફરી સર્વિસ શરૂ કરું છું… બહુ નિર્દોષ છોકરી છે. મનમાં તરંગ પડ્યો… હશે.\nધ…બ…ધબ…ધબ… વોલીબોલ આ બાજુથી પેલીબાજુ ઊછળ્યા કરતો હતો. વચ્ચે… વચ્ચે… ફાઈન… વેલટેકન… લોચો માર્યો… જેવા શબ્દો ઘુમરાયા કરતા હતા. રેફ્રી બૂમો પાડ્યા કરતો હતો… રમત ખૂબ ચાલી. મઝા પડી, સાડા નવે પૂરી થઈ. કોણ જાણે કગેમ આજે ડાબી આંખ બહુ ફરક્યા કરે છે.. છટ… કશું નથી થવાનું… અશુભ થવાના વિચારને મનમાંથી ખંખેરી કાઢું છું.\nજમી કરીને વિવેક સાથે અનિમેષને ત્યાં ગયો. અનિમેષના ઘરની પાછળ જ અનીતા રહે છે… તે બંને વચ્ચે કંઈ ક કં ટીન્યુઈટી જેવું છે. જતાની સાથે જ તેણે ધડાકો કર્યો “યાર આજે તો ગજબ થઈ ગયો !”\n“કેમ શું થયું ?” વિવેકે પ્રશ્ન કર્યો – તેને પ્રશ્ન કરવાની આદત છે.\nવાતની પૂર્વભૂમિકા કઈ રીતે બાંધવી તે વિચારતો માથુ ખંજવાળતો અનિમેષ બોલ્યો ઃ ‘યાર ! આજે અનુએ મને કલીન બોલ્ડ કરી નાખ્યો…’\n“તું આડોઅવળો થયા વિના સીધી વાત કર” વિવેક.\nરોજ પાછળ દાતણ કરવા જઉં છું તે તો તને ખબર છે ને… રોજ વરંડામાં સવારની સલામ… આઈ મીન ગુડ મોર્નિંગ… દાતણ કરતા કરતા અનિમેષ અનીતા જાડે આંખમીચોલી કરતો કહેતો હતો. તેની મને અને વિવેકને ખબર હતી.\n“પણ તેનું શું ? વિવેક ગુમાવ્યો.”\n“આજે ગયો જ નહીં.”\nપછી શુ…. બપોરે ધમાલ થઈ ચાર રસ્તા પર તે વખતે અચાનક મળી ગઈ. ‘હં’ હું એની સામે જાઈને હસ્યો – પણ એ ન હસી… હું તો ભોઠો પડી ગયો યાર ! પણ તરત જ તેણે ગુગલી બોલ ફેંક્યો… આજે દાતણ કેમ ન કર્યું ? અને હું તો ક્લીન બોલ્ડ જ થઈ ગયો. કશું કહુંતે પહેલાંતો એ જતી રહી.\n“આઈ મસ્ટ જેલસ ઓફ યુ… તું તો પાકે પાયે કં ટીન્યુ… થઈ ગયો.” વિવેકે ધબ્બો મારતા અનિમેષને કહ્યું.\nહું અનિમેષનો આનંદ માણી શકતો હતો… વહીદાનું કંતીનું…યાદ આવ્યું… મલકી પડ્યો… મને હસતો જાઈ અનિમેષ બોલ્યો… ‘દોસ્ત થઈ ગયો ને પાકે પાયે કં ટીન્યુ… એમ ત્યારે…’ પૂર્ણ આનંદથી તે ફરી હસ્યો… કોલર ઊંચા કરતાં કરતાં ફરીથી તે મલક્યો. તેનું હાસ્ય માણતા હું બોલ્યો… “લકી દોસ્ત…લકી…”\nશુષ્ક બપોર… કોલોનીના લીમડા પાસે બેસીને ગપ્પા મારીએ છીએ… ગુજરાતના રાજકારણમાં નવનિર્માણની સાફસૂફી… સોનલ દેસાઈથી ડિમ્પલ કાપડિયા સુધીની વાતો થાય છે. યુવાશક્તિ વિશે જાત જાતની નરમગરમ ટીકાઓ થાય છે… વાતોના પરપોટા ફુટતા જાય છે. ચર્ચાના વિષયો બદલાયા કરે છે. બધાનો આખરી ધ્યેય સમય પસાર કરવાનો છે. આ ધમાલ પત્યા પછી વેકેશન મળવાનું નથી તેથી માણી લઈએ છીએ.\nગઈ કાલનો પપ્પાજીનો ગુસ્સો યાદ આવે છે. ધમાલીયા વિસ્તારમાં સીનેમા જાવા ગયો હતો… તેથી ગુસ્સે થયા હતા. ટોળાને વિખેરવા છોડેલી ગોળી અચાનક રસ્તે ચાલતા રાહદારી કે નિર્દોષ માણસને જ વાગતી હોય છે. આવી એકાદ ગોળી મને વાગી જાય તો… કલ્પના માત્રથી હું ધ્રૂજી ઊઠું છું. કદાચ આજન્મ પંગુતા કે પછી મોતનો મને ડર લાગે છે. વિવેક બાજુમાં વાત કરતો હતો… એના કોઈ દૂરનાં સગાં આ રીતે જ મરી ગયાં હતાં…બહેનને ત્યાં લગ્નપ્રસંગે આવ્યાં હતાં. અને ગોળી વાગી… હું ધૂર્જી ઊઠું છું. ઉફ ફરી પાછી ડાબી આંખ ફરકકી. વહેમી માનસ અમંગળ આશંકા કરવા લાગે છે. તરત ફરી સ્વસ્થ થવા પ્રયત્ન કરું છું. બધા કંઈ એ રીતે મરી નથી જતા. આ તો હજારે એકાદ.\nપાછળ દેકારો સંભળાય છે. કોઈક સભા ગોઠવાઈ હશે. જાર જારથી વક્તા માઈક ઉપર ભાષણ કરતો હોય તેમ લાગે છે. ઈન્દિરા ગાંધી વગોવાય છે. શહીદોનાં લોહીની કિંમત વસૂલ કરવાની કસમો ખવાય છે. શુદ્ધ શબ્દોનાં લોહીની કિંમત વૂસલ કરવાની કસમો ખવાય છે. શુદ્ધ શબ્દોમાં ગાલી પ્રદાન થાય છે. એમ બધા કંઈક નવું જાવા મળશે. સાંભળવા મળશે. એમ વિચારીને ઉપડીએ છીએ. શ્લીલ અને શિષ્ટ શબ્દોમાં અભદ્ર અને લોકોત્તેજક શબ્દોનો વરસાદ વરસે છે. વાક્યે વાક્યે તાળીઓ પડે છે. વક્તા બેથી ત્રણ વાર બહેનોની માફી માગી શુદ્ધ તળપદીમાં બોલે છે –રાંડ આડી જાય તો બધું જ પાંસરી થાય.. અને ગુજરાતના વિદ્યાર્થીએ કામ કરી રહ્યા છે.\nએ બધામાં મને બહુ રસ નથી. વિધાનસભાનું વિસર્જન કંઈ ભાષણોથી નથી આવવાનું. અમે સભામાંથી નીકળી રોડ પર આવીએ છીએ. વિવેક સાંજનો વધારો ખરીદે છે. હોટેલ ચંદ્રવિલાસ બાળી, ખાડિયામાં બીચકેલો મામલો… હજી વાંચવાની શરૂઆત કરે છે ત્યાં ‘મફતિયાઓ’ વધારો વાંચવા ઘેરાઈ વળે છે. વિવેકને તેની સખત ચીઢ છે. તેથી ગીર્દીમાંથી વધુ દૂર નીકળી ઊભા રહીએ છીએ.\nઅચાનક અનિમેય મારો હાથ દાબે છે – અનુપ – અંજુ આવે છે. તેણે ચીંધેલ દિશામાં જાઉં છું – ખરેખર અંજુ જ બસમાં હતી… હેલ !મારે કેટલાટકા ….હતું ત્યારે ખૂબ હતું, પરંતુ હવે તો એક બે ને સાડાત્રણ. હું બબડું છું… બસ જતી રહી, અનિમેષ મારો બબડાટ સાંભળે છે.\n“ખરેખર ! અનુપ અંજુ માટે તને કશું જ નથી ? હું મૌન બની જઉં છું તે મર્મીલું મલકે છે. હજુ મારા મનમાં થોડીક તો લાગણી છે. તેવું તેસમજી જાય છે.”\nઅચાનક લોકોમાં દોડધામ વધી જાય છે. ચારેક પોલીસવાન પણ બાજુથી આવીને ઊભી રહી જાય છે. સભાની અંદર ટીયર ગેંસના સેલ ઊડતા દેખાય છે. રાખોડીયા દુધિયા રંગનો ગેસ, વાતાવરણમાં ફેલાવા માંડે છે. વાતાવરણમાં ઉશ્કેરાટ વધવા માંડ્યો. તંગદિલી વધવા માંડી… ભીરુ જનસમુદાય આમથી તેમ દોડધામ કરવા માંડ્યો. પરંતુ કેટલાક અસામાજિક ઝનૂની તત્વોએ સામો પથ્થરમારો, એસિડના બલ્બ તથા પેટ્રોલ બોંબ જેવી વસ્તુઓ ફેંકવા માંડી. અમે બંને બાજુથી ઘેરાઈ ગયા હતા. આગળ પોલીસ અને પાછળ આવા ગંડા તત્વો. મિનિટના છઠ્ઠા ભાગમાં ગોળીબાર શરૂ થઈ ગયો અને એક ગોળી અનિમેષને વાગી. તે મને વળગી પડ્યો. ‘અનુપ, અનુ..’ એક આંચકો અને ખેલ ખલાશ… મારામાં ઝનૂન ભરાતું જતું હતું ત્યાં તો ધડાધડ પોલીસે દંડાબાજી કરી દીધી. અને હું પણ ગબડી પડ્યો. મારા માથામાંથી પણ લોહી નીકળતું હતું. મેં કે અનિમેષે કોઈએ પથ્થર ઉપાડ્યો નહોતો. છતાંય અને ભોગ બની ગયા. વિવેક દૂરથી બૂમો પાડતો રહ્યો. બનવા કાળ બની ગયું હતું.\nસામાન્ય પાટાપીંડી પછી ઘેર આવ્યો. ઓળખીતાની ઘરે લાઈનો લાગી. મને આશ્વાસન દેવા ! ના હાંસી ઉડાડવા. જા મુરખને દંડા પડ્યા. .. પરંતુ મને બહુ પડી નહોતી. મન હીજરાયા કરતું હતું. વિવેક બાજુમાં બેઠો હતો. વારંવાર નીતા યાદ આવતી હતી. અનિમેષનાં કં ટીન્યુ અને લકી જેવા શબ્દો મનમાં ઘુમરાયા કરતા હતા. મનમાં થતું કે ‘શહીદ’ના ભારેખમ બખ્તરમાં અનિમેષનો જીવ ગૂંગળાતો હશે. સાથે સાથે ખૂબ ગુસ્સો ચઢતો હતો. આ લોહિયાળ ક્રાંતિ પર મનમાં થતું કાશ… શંકરની જેમ ત્રીજી આંખ હોત તો અત્યારના રાજકારણમાંના દરેકને બાળી મૂકું કે જેથી નિર્દોષતા ન રેડાય.\nવિચારોનું લોલક બંને બાજુ ફંગોળાયા કરતું હતું. મોડી સાંજે અનિમેષને ત્યાં જઈ આવ્યો. અનીતાને મળ્યા. ખૂબ રડ્યા. પોલીસદમનને, રાજકારણીઓને…ચળવળને …ખૂબ ગાળો દીધી. પણ આખરે એનું એ જ અકળાવનારું મૌન, ઘેરો અજંપો મનમાં ઉગાડવો પડ્યો. લોકશાહીમાં આવું બધું પણ થઈ શકે.\nરાત્રે રેડિયા પર એનાઉન્સ થયું – રાજપાલ શ્રી વિશ્વનાથને ગુજરાત વિધાનસભા બરખાસ્ત થયેલી જાહેર કરી છે. ચારેબાજુથી થાળીઓ પીટાય છે. બેસતા વર્ષે ફૂટે તેટલું બધું…બહુ વધારે દારુખાનું ફૂટે છે. મદોન્મત ઝૂમતાં હાથીના ટોળાની માફક લોકોના ટોળા અહીંતહીં ઝૂમતા હતા. ઘડીભર તો શરીરની પીડા હું પણ ભૂલી જઈ… બહાર નીકળી પડ્યો. કેટલા બધા યુવાનોનાં લોહીની હોળી રમ્યા બાદનો આ વિજય હતો. હું તટસ્થતાથી લોકોના આવેશને જાઈ રહ્યો હતો. નહોતો હસતો કે નહોતો રડતો. કારણ ? કારણ કે ગાંડીતૂર પ્રજાનો આનંદ ખાળવા.. ના.. આંતરિક કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા પોલીસે ફરી ગોળીબાર કર્યો હતો. અને લોહીના ખાબોચીયામાં મારો એક દિવસ… અંતિમ પૂરો થયો.\n૧૨. રણને તરસ ગુલાબની\nએના ખડખડાટ હાસ્યથી હું ચોકી ગયો… એ અવિરત હસતી હતી… એ હાસ્યમાં રૂદનનો રણકો નહોતો…. નહોતી એમાં બેફીકરાઈ… નહોતી આનંદનો કોઈ ઓછાયો… બસ એ હસ્યા જ કરતી હતી…. ખળખળ વહેતા ઝરણાંની માફક…અતૂટ.\nએ હસ્યા જ કરતી હતી.\nજા કે પાગલોના ડોક્ટરને દર્દી હસે તેમાં નવાઈ તો ન જ લાગે પણ આ હાસ્ય…\nકોણ જાણે કેમ આ હાસ્ય પાગલ નહોતું…\nહા, પાગલનું નથી જ.\nતો પછી એ અહીંયા શા માટે ?\nભૂપેન્દ્ર નવોનવો પાગલખાનમાં ડોક્ટર તરીકે દાખલ થયો હતો. દરેકેદરેક પેશન્ટની હિસ્ટ્રી એ ચાર્જ સંભાળતાં પહેલાં જ વાંચી ગયો હતો.\nપરંતુ ઝૂલેખાના કેસમાં એને શંકા હતી…\nતે ખરેખર પાગલ છે ખરી ?\nપ્રશ્ન ફરી ઊઠ્યો અને એ ફરી કેસોની ફાઈલ ફેંદવા લાગ્યો.\nઝુલેખા બીબી સમસુદ્દીન કાદરી\nઉંમર ૨૩ વર્ષ\nદાખલ તારીખ ૨૬ જૂન, ૧૯૭૫\nશાદીની આગલી રાતે અચાનક તોફાન… ખડખડાટ હાસ્ય… કાઝીની સામે થવું… તેને લાફો મારવો…હસતાં હસતાં બેભાન થઈ જવું…\nશાદી ફોક… ગાંડપણ વધતું ગયું.\n“કશું અસાધારણ કે શોક પહોંચે તેવી પરિસ્થિતિ નથી.”\nમનોમન ભૂપેન્દ્ર બબડ્યો…\n“ઝુલેખા તું હસે છે કેમ ?”\n“ તો રડું ?”\n“તને રડતાં આવડે છે ?”\nએ ખડખડાટ હસે છે.\n“તારે તો રડવાનું છે ને તું તો હસે છે.”\n“તો મને શીખવાડ ને !”\nએ ધીમું મલકે છે અને પછી હસવા માંડે છે.\n“આ તો તું હસી.”\n“હસવા સિવાય તને બીજું આવડે છે ?”\n“રડતી તો તું નથી, એમ કર તું ગા.”\n“તને જે આવડે તે.”\nતે ફરી હસે છે… મર્મીલું … મારી શંકા ફરી દૃઢ બને છે.\n“ઝુલેખા ઢોંગ કરે છે. તે પાગલ નથી.”\nમારા ચહેરા પરના ફેરવાત રંગો જોતા ફરી પાછી તે હસવા માંડે છે. બેફામ… ટેબલ ઉપરનું પેપર વેઈટ ઉપાડીને ઉપર ઉછાળે છે. .. ધડામ દઈને પેપર વેઈટ ઉપર ફરતા પંખા સાથે અથડાઈને ખૂણામાં પડે છે. બે નર્સ દોડીને ઝુલેખાને પકડે છે.\n“લઈ જાઓ એને” હું ગુસ્સામાં બરાડું છું…\nજ્યારે શાંત પડું છું ત્યારે વિચારુંમ છું.જા ખરેખર મેં તેના મગજને ઠેસ પહોંચાડી હોય તો પેપર વેઈટ મારા માથામાં જ મારે, ઉપર ન ફેંકે… પણ તે પાગલ નથી જ… નથી જ… મારે આ કેસનો નિકાલ લાવવો જ પડશે.\nહું પ્રસંગ શોધતો રહ્યો… ઝુલેખા હતી તો નમણી અને દેખાવડી… એનાં મા–બાપને જઈને મળ્યો… તે તેમને જઈને ઓળખ આપીને કહ્યું.\n“ઝુલેખાના કેસમાં મને રસ છે, પરંતુ એ ગાંડી થતાં પહેલાં કંઈક એવું બન્યું હતું કે જે એના મનને ઠેસ પહોંચાડે ?”\n“સાહેબ, તમે તો ચોથા છો. જે આવ્યા તે બધાને કહ્યું હવે તમને પણ કહીએ, પરંતુ જે કેસમાં લખેલું છે તેટલું જ સાચું છે. અનવર સાથે શાદી નક્કી થઈ ત્યારે એ બહુ રાજી થઈ હતી. એને અનવર ગમતો હતો અને ગમતા દુલ્હાની દુલ્હન થઈને સાસરે જવાનું જેટલું આનંદપ્રદ હોય ?”\n“તમને વાંધો ન હોય તો હું જાણી શકું કે અનવર કોણ છે ? આ ઊભો અનવર, એ પચ્ચીસેક વર્ષનો સોહામણો છોકરો હતો… ઝુલેખા અનવરની જાડી ખરેખર જામે તેવી જ હતી” અમારા મોટાભાઈનો છોકરો બી.એ. થઈને એના અબ્બા સાથે લોખંડના ધંધામાં જાડાયો છે.\nએણે મને ‘નમસ્તે’કહીને શિષ્ટાચાર દાખવ્યો.\n“અનવરભાઈ ! હું તમને થોડું ક અંગત પૂછવા માંગું છું. તમે કાલે દવાખાને આવી શકો ?”\nબીજે દિવસે ઔપચારિક વાતચીત અને વિવિધ પતાવ્યા પછી મેં પૂછ્યું : “અનવરભાઈ ! ઝુલેખા અને તમે ક્યારે બહાર ક્યાંય મળ્યા હતા ?” ‘ના.’ અમારામાં એ રિવાજ નથી. પણ ઈકબાલને ત્યાં ઘણી વખત ભેગા થઈ જતાં. ઈકબાલની બહેન તેની બહેનપણી છે.\n“લગ્ન પહેલાં ક્યારેય તમને એની વર્ણતૂક બદલાતી લાગેલી ?” હું ધીમે ધીમે મારા મુદ્દા પર આવતો જતો હતો.\n‘ના, આમ તો ખાસ એવું કશું લાગતું નહીં. હા પણ એક દિવસ મને જાઈને તે ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડેલી.’\nમારી વિચારધારા તરત જ સચેત થઈ ગઈ.\n‘કેમ ?’ ‘ખબર નહીં.’\n‘તમે કારણ નહોતું પૂછ્યું.’\n‘હા, પૂછ્યું હતું પણ તે કશું જ બોલી નહોતી. મોં છૂપાવીને જતી રહી.’\nઅંદાજે કેટલા દિવસ પહેલા ?\n“પચ્ચીસેક દિવસક પહેલા.”\n“અંદાજે તારીખ કહી શકો ?”\nએકવીસમી મે. બીજી એ મારા દોસ્તની શાદી હતી તેનું આમંત્રણ આપવા હું આવ્યો હતો.\n“ધન્યવાદ” હું હાથ મિલાવતા બોલ્યો.\nઝુલેખા એક ખૂણામાં શાંતિથી ઊભી હતી. ડૂબતા સૂરજને જાઈ રહી હતી… અપલક… વેદનાની સાક્ષાત મૂર્તિ સમ… હું એને જાયા કરતો હતો… અચાનક એની આંખો છલકાઈગઈ… એક ડૂસકું… હું એની બાજુમાં જઈને ઊભો રહ્યો…\n“ડૂબતા સૂરજ જેવી જિંદગી છે નહીં ?”\n“મારી હાજરી જાણીને સહેજ ચમકી – પછી પાછું હસવા માંડી -”\nબસ કર ઝુલેખા, નાટક બંધ કર. હું જાણું છું…તું ગાંડી નથી.\nએ હસતી જ રહી… પરંતુ એ હાસ્ય વેદનાસભર હતું.\nઝુલેખા એવી કઈ પરિસ્થિતિ હતી ? તું અનવરને દુભાવે છે. ઝુલેખા તારું ગાંડપણ જાઈને તે પણ ગાંડો થઈ ગયો છે. અનવર તારો છે. ઝુલેખા સાજી થઈને એની સાથે શાદી કરી લે.\nક્ષણભર ચૂપ રહી એ ફરી રડી પડે.\n“ડોક્ટર સાહેબ, મને ખબર છે. તમે મારું નાટક પારખી ગયા છો. પણ હું એને કાબેલ નથી. એ મને ભૂલી જાય તે માટે જ હું નાટક કરું છું.”\n“પણ એવી શી મજબૂરી છે જેથી તું…”\nજવા દો એ ફફડતા બળતા ડામ જેવો ભૂતકાળ, ડોક્ટર સાહેબ, અનવરને કહી દો તું પણ જા, ઝુલેખા ગાંડી જ છે અને ગાંડી જ રહેવાની.\nતું કાયદેસર રીતે ગુનેગાર ઠરે છે. ઝુલેખા તને ખબર છે તું ગાંડી નથી એવું સાબિત થાય તો તને જેલ થાય. ‘થવા દો.’ પણ હું અનવરના સ્ફટીક જેવા શુદ્ધ પ્રેમને દગો નહીં દઉં, અને પેલા ડામ ઉપર મીઠું છંટાઈ જાય છે. વેદના તો એવી થઈ જાય છે કે શું નું શું કરી નાખું. પરંતુ હાય મજબૂરી.\nકેવી મજબૂરી, કોને જુએ છે.\n“અનવરનો મિત્ર ઈકબાલ”\n“કેમ શું કર્યું એણે ?”\n“એણે શું નથી કર્યું ?” મારો સુખી સંસાર પળવારમાં ભસ્મીભૂત કરી દીધો. હું અને અનવર કાયમ ઈકબાલને ત્યાં મળતા…ખાસ વાતચીત થતી નહીં. પણ ક્ષણવાર માટે મળી લેતા. અનવર એ મુલાકાત ઉપર શાયરીઓ લખતો અને ઈકબાલની બહેન મને કહેતી.\nએક રાત્રે ઈકબાલ આવ્યો, અમ્મીજાનને કહે, “ફરીદા બિમાર છે તને યાદ કરે છે.”\n“હું એને ત્યાં ગઈ. એ રાક્ષસે મને ક્યાંયની ન રાખી. તેનું ઘર ગામબહાર છે. અને તે દિવસે ઘરમાં કોઈ નહોતું. ડોક્ટર સાહેબ એણે મને અબળાને લૂંટી લીધી. હું બહુ રડી. છેલ્લે એણે મને ધમકી આપી. જા તે કોઈને વાત કરશે તો અનવરને ખેદાનમેદાન કરી નાખશે. અનવરના અબ્બાનો ધંધામાં ઈકબાલ સાથે ભાગ છે. હું ડરી ગઈ. ૩૧મી એ હું અનવરને જાઈને રડી પડી હતી ? ડોક્ટર હું ભ્રષ્ટ છું.”\nઅને મારા કલ્પેલા સુખી સંસાર અનવરને જાઈને યાદ આવી ગયો. હું મારી અભડાયેલી કાયા એને કેવી રીતે આપું ?\n“અનવરને નહીં તો ઈકબાલને તો આપી શકે ને ?”\nએની સાથે જીવવાનો શો અર્થ ? જ્યાં મન ન મળેલા હોય. ખાલી ચામડા ચૂંથાવવા… બે બટકા રોટલા માટે… ના… ના… હું કોઈને કાબેલ નથી. ડોક્ટર હું અહીં જ સારી છું… જા અહીં ન હોત તો ઉપર હોત… શાદીની આગલી રાતે મરવાની જ દવા લીધી હતી. પણ ન મરાયું. એટલે વિધિની વક્રતા પર હસી અને હસતા હસતા જ પાગલ થઈ ગઈ. મારા અનવરને હું મારી લીધે દુઃખી ન જ કરું અને આ સારો રસ્તો અચાનક જ મળી ગયો.\nતું ભૂલે છે ઝુલેખા. સાચો પ્રેમ કદી આવી મિથ્યા વાતોને વિચારતો નથી.\n“ભૂલો છો તમે. કોઈ પણ પુરુષને મન તેની પ્રેયસી સંપૂર્ણ પણે સ્વચ્છ અને નિષ્કલંકિત હોય છે. એને ખબર પડે કે એ મૂર્તિ ખંડિત છે. એને ખબર પડે કે એ કલંકિત છે તો તે ભલે તેને ગમે તેટલો ચાહતો હોય તો પણ તે અપનાવી ન શકે.”\n“ના એવું નથી. અનવર તને અપનાવશે.”\n“હું એક પ્રશ્ન પૂછું છું ?”\n“તમે મને અપનાવી શકો ?”\n“હા, અનવરની જ્ગ્યાએ હું તમને વિચારું. શું તમે એક ભ્રષ્ટ કલંકિતને અપનાવો ?”\n“ઝુલેખા … ? મારા શબ્દો હવામાં ટીંગાઈ રહ્યા….”\n“ડોક્ટર સાહેબ ઉપદેશ આપવો સહેલો છે પરંતુ આચરણ અશક્ય છે. અનવર અને મારી વચ્ચે ઈકબાલ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે ઊભો રહેવાનો જ. ભલે ને અનવર ચાહે તેનું ખૂન ન કરી નાખે.”\n“ઝુલેખા મને વિચારવાનો સમય આપ.”\n“તમને મારે માટે પહેલાં કરુણા હતી પછી લાગણી થઈ. અને એ લાગણીમાં એક કલંકિતાને જિંદગી બક્ષો તો જ સફળ થાય.”\n“ઝુલેખા હું તને થોડા સમય પછી કહું…”\n“ક્યાંય આશાનું તરણું દેખાડીને નિરાશ તો નથી કરવા માંગતા ને ? ડોક્ટર મને ખબર છે તમારી લાગણી પ્રેમમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. છેલ્લા ચાર માસથી લગન અને ધગશથી તમે મને સાજી કરવા પ્રયત્ન કર્યા છે. તેથી જ સમજી શકું છું. મને પણ તમારે માટે એ જ લાગણી છે જેની તમને કદાચ ખબર નથી.”\n“હા – ભૂપેન હું તમને ચાહવા લાગી છું. તમે મને અપનાવશો ? તમે કલંકિતાને સૌભાગ્ય બક્ષસો ?”\nઝુલેખાનો પ્રશ્ન કિડિયારાનીહારની જેમ મારા મગજમાં સતત અફળાયા કરતો હતો… ઝુલેખા ? મારી પત્ની ? જવાબો પણ લોલકની જેમ હા ના ની વચ્ચે ટીંગાયા કરતા હતા.\nઅવ્યવહારું હૈયું તેને અપનાવવાની ઈચ્છા કરતું.\nપણ વ્યવહારું હૈયું તેને ડારતુંહતું… મારું ભવિષ્ય? ઝુલેખાનું આગમન સામાજિક મોભો ? માતાપિતાના કટુવચનો, મિત્રોની ઉપેક્ષા…\nહૈયાની એક ‘હા’ ની સામે ઈજારો વિધ્નો હતા. ઈચ્છાનો અશ્વ દોડી દોડીને હાંફતો હતો. વિધ્નો વધતાં જ જતાં હતાં આખરે અશ્વ ટળી પડ્યો… ગબડી પડ્યો…\nઅને ઝુલેખા ખરેખર હસી પડી… ખડખડાટ…એ અવિરત પણે હસતી હતી… જાણે તેનું હાસ્ય મારાથી સંભળાતું નહોતું… કારણ કે મારી ઝુલેખા ખરેખર પાગલ થઈ ગઈ હતી.\nએના હાસ્યમાં દીધેલ ખોટી આશાનો ભગ્ન રણકાર હતો… ઈકબાલનો વિશ્વાસઘાત હતો… અને અનવર પ્રત્યેનો પ્રેમ હતો.. એ હસતી હતી… ખડખડાટ અવિરત અને અતૂટ… ઝરણાંની જેમ…\n૧૩. નાનકડા જુઠે સર્જ્યુ મહાભારત…\nઆ રેલવેવાળા હડતાળ પર ઊતર્યા ત્યાર પછી તો બસમાં મુસાફરી કરવી એટલે જાણે જંગમાં જ ઊતરવું. જાતજાતના લોકો સાથે વાક્‌યુદ્ધમાં ઉતરવું પડે. પ્રત્યક્ષ–પરોક્ષ રીતે અનુભવવી પડતી જાતજાતની મુશ્કેલીઓ અને એમાંય જ્યારે બસનો સેનાપતિ… ભૂલ્યો કંડકટર વંકાય કે પછી અધવચ્ચે બસ બગડે તો તો આવી જ બન્યું.\nગઈ કાલે કોલેજના કામસર વડોદરા જવું પડ્યું. પ્રો. પરીખના અતિઆગ્રહથી રાત ત્યાં જ રોકાઈ જવું પડ્યું. પણ વહેલી સવારની બસ તો પકડવી જ પડે નહીંતર આખો તાપ માથે લેવો પડે અને આ બેસુમાર ગીર્દીમાં માંદી તબિયત સાથે બપોરની બસમાં મુસાફરી કરવી એટલે મહાત્રાસ. વહેલી સવારે સ્ટેન્ડ બહાર એક બસ ઊભી હતી. (પાટણ એક્સપ્રેસ). પેલા ગોળના કાંકરા પર કીડા ખદબદે તેમ બસનાં દ્વાર પર મુસાફરો સળવળતા હતા. આવી ભરચક બસમાં વાગે તો તીર નહીં તો તુક્કો… વિચારીને મેં પણ ‘દ્વાર પ્રવેશ’ના જંગમાં ઝૂકાવી દીધું. પાછળથી ધક્કા એટલા બધા આવતાં હતાં ને કે મારે કોઈ પણ જાતની ચાલવાની તકલીફ શરીરને આપવી પડતી જ નહીં. સ્વયં સ્ફુરીત ગતિ એ જ મંઝિલ તરફ બસના દ્વારા તરફ હું ધકેલાતો જતો હતો. કદાચ પાતળા અને ઓછા વજનવાળા માટે આ એક ફાયદો હશે. અંતે તેનસીંગ ને એવરેસ્ટારોહણ વખતે જેટલો આનંદ થયો હશે તેટલો આનંદ મને થયો કારણ કે બસનાં દ્વારનો ડંડો હાથમાં આવી ગયો હતો. હવે તો બંદા રાજા… જખ મારે છે દુનિયા…\nપણ ત્યાં તો સેનાપતિજી આડા ફાટ્યા… ‘બસ, ભાઈ હવે તમે છોડી દો… ગાડી ઓવરલોડ થઈ ગઈ છે.’ મનમાં થઈગયું મારું વજન ખૂબ ઓછું છે – માત્ર ૪૭ કિલો… અને હમણા જ ટાઈફોઈડ થયો તો તેમાં સાત કીલો ઘટી ગયું હતું… તેથી મારા બે મણીયા શરીરનો ભાર બસ ઝીલી શકશે. પરંતુ હું બોલ્યો નહીં તેથી તેમણે મારા હાથમાં આવેલો વિજય… એટલે કે દ્વારનો ડંડો છોડાવવા પ્રયત્ન શરુ કર્યો… પરંતુ ત્યાં તો સેનાપતિનો પતિ… (ટી.ટી) આવીને કહે, ‘મોહન… આ બહેનને લઈ લે છેક પાટણ સુધીનાં છે.’\nસેનાપતિ આગળ હું ધીમે ધીમે હારતો જતો હતો, પરંતુ અચાનક શુરાતન ચઢ્યું… પાટણ તો અમારે પણ જવું છે. સ્ત્રી–સન્માનની ભાવનાથી પ્રેરાઈને હું સહેજ નીચે ઊતર્યો… ત્યાં તો પેલા નાપાક કંડકટરે ઘંટડી મારી દીધી અને બસ તો ઊપડી. હું અને બીજા ચાર પાંચ જણ… કે જેમના ધક્કાથી બસના અર્ધ ખુલ્લા બારણામાંથી ડોકાતો ડંડો મારા હાથમાં આવી ગયો. પેલી કોઈ મા તેના જિદ્દી છોકરાને તેનું કહ્યું ના માને પછી જેમ ઘસડી જાય તેમ હું હવામાં ફંગોળાયો.\nહવે સેનાપતિ વીફર્યાં… ટીન… કરતી એક ઘંટડી મારી… અને મને કંઈક સંભળાવવા જાય તે પહેલાં તેઓશ્રીની નજર બસને ઊભેલી જાઈ પાછળ દોડતાં પેલા ચારપાંચ જણ પર પડી અને જલદીથી બારણું ઉઘાડી અને મને અંદર ખેંચી લીધો…કે જેથી વધુ કચકચ ન થાય અને સ્પીડમાં જોરથી બારણું બંધ કરવા ગયો… પરંતુ આગળ ઊભેલા સ્થૂળકાય સહપ્રવાસો અને પાછળ બારણાનું દબાણ, બારણું બંધ કરવાના મરણીયા પ્રયાસોમાં હું સેન્ડવીચ બની ગયો. છાતી પરનું પ્રેસર પચાસ–સાઠ પાઉન્ડ જેટલું વધી ગયું અને એ પ્રેસરથી જાણે પાંસળીઓના ભુક્કા ન બોલી જવાના હોય તેમ લાગવા માંડ્યું. જારથી ઘાંટો પાડ્યો… એ ભાઈ, જરા ખસો તો ખરા, પણ તેમના પર કોઈ જ અસર ન થતાં… મેં જારથી તેમને ધક્કો માર્ય…પણ ડબલ વેગથી હું જ પાછો પડ્યો…બારણું ઊઘડી ગયું… ફરીથી પડતાં પડતાં બચ્યો… કંડકટરે ઘંટડી મારી દીધી તેથી બસ તો ફુલ સ્પીડમાં ચાલુ થઈ ગઈ હતી. પેલા સ્થૂળકાય સહપ્રવાસી બધીર હશે… પરંતુ બારણું ખૂલતાં અને મને હવામાં ફંગોળાતો જાતાં જલદીથી મારો હાથ ખેંચ્યો અને હું જેટ પ્લેનની જેમ સીધો અંદર બસમાં પેલા પાટણવાળા બહેનના નાના બાબા પર પડ્યો… વાક્‌યુદ્ધનાં રણ શીંગડાં ફૂંકાય તે પહેલાં સેનાપતિએ લગામ સંભાળી લીધી અને બારણું બંધ કરી દીધું.\nહાશ ! જાન બચી તો લાખો પાયે… પહેલાં કંડકટરને થેંક્યુ કહ્યું. તો મોં બગાડીને ‘શું યાર’ તમે આવા ભણેલા ગણેલા જ આવું કરશો તો પછી કેમ ચાલશે ? પણ પાટણની આ એક જ બસ હતી… અને પાટણ જવાનું હોય તો… અમદાવાદથી બદલીને આવવું જાઈએ. ‘પણ આવું રિસ્ક તો લેવાતું હશે. ભલા આદમી !’ પેલા સ્થૂળકાય પ્રવાસીને થેંક્યું કહ્યું તો પ્રત્યુત્તર મળ્યો… ‘શું કહ્યું ? કેમ ખેંચ્યો ? અરે ભાઈ ખેંચ્યો ન હોત તો મરી ન જાત… ?’ ખરેખર તો બધીર જ હતા તેથી મોટા અવાજે … ‘થેંક્યુ’ ફોર યોર હેલ્પ – બોલ્યો – તો શ્રીમાનજી સહેજ મલકાયા ‘હોય યાર, ચાલ્યા કરે !’\nબસ ફુલ સ્પીડમાં જતી હતી… ધીમે રહીને બાજુના ભાઈને પૂછ્યું, ‘પાટણનું કેટલું ક ભાડું હશે આશરે ?’ ‘સાડા દસ’ ‘માર્યા ઠાર’ ‘ગજવામાં તો સાત જ રૂપિયા છે. અને મોટે ઉપાડે પાટણ જવું છે. પાટણ જવું છે તે વાક્યશાશાસ્ત્રનો ઉપયોગ કંડકટર સાથેના વાક્‌યુદ્ધમાં કર્યો છે. પરસેવો વળવા માંડ્યો…. હિંમત ઓસરવા માંડી… મગજ કસવા પ્રયત્ન કર્યો પણ વ્યર્થ અને સેનાપતિજી પંચ ખખડાવતા આવતા દેખાય… મારી બાજુ જ આવતા હતા.\nમેં પેન્ટના ગજવામાંથી પાકીટ ધીમે રહીને હેન્ડબેગમાં સેરવી દીધું અને જેવો કંડકટર નજીક આવ્યો ત્યા રૂઆબથી ‘એફ ત્રીજું, ચોથું, શર્ટનું ગજવું…. બાઘો બની જવાનો અભિનય શરૂ કર્યો… મારું પાકીટ… બાજુમાં ઊભેલા કાકા બોલ્યા.. ચ્યંમભાઈ શું થયું ? પાકિટ ગયું ?’ ‘હા કાકા ! શક્ય એટલી નિર્દોષતા ચહેરા પર લાવી સીરિયસ અભિનય કર્યો અને ઉમેર્યું, સીત્તેર રૂપિયા હતા.’\n‘તીં ઠેકાણે મૂકીએ ને ભઈ !’ કંડકટરનો રૂક્ષ ચહેરો પીગળી ગયો. આવું આવું બહુ બને છે હમણાં… કયા ગજવામાં રાખ્યું હતું… આગલા કે પાછલા ? ‘ના, ના યાર… આગલા માંજ રાખ્યું હતું….’ ‘ફૂલેલું હતું’ ના ખાસ તો નહીં પણ વીસેક રૂપિયાની નોટો છૂટી હતી તેથી કદાચ ઊપસેલું હતું…. બાકી પેલી ડાયરીના કવરને જ પાકિટ તરીકે વાપરુ છું કોઈને ખબર ન પડે.\n“આજકાલનાં ગઠિયા બહ પાકા થઈ ગયા છે. ખબર તો તમને ન પડે… એમને તો પડી જાય…”\n‘બસમાં વાયુ વેગે વાત ફેલાઈ ગઈ… ફલાણા ભાઈનું પાકિટ ગયું… ચારે બાજુથી દયામણી નજરો વડે હું જાવાતો હતો.. એક ભાઈ દસની નોટ આપી અમદાવાદની ટિકિટ કઢાવતા હતા તેમને રીક્વેસ્ટ કરી ‘દોસ્ત’ ઈફ યુ ડોન્ટ માઈન્ડ, મારી ટિકિટ લઈ લેશો ? અમદાવાદ ઊતરીને તરત અપાવી દઈશ… મારા ભાઈની દુકાન એસ.ટી.સ્ટેન્ડ પર જ છે.’\nઅરે યાર ! એમાં શું ? અને અમદાવાદની આપણી ટિકિટ ફાટી ગઈ. બહાર ઊતરીને દેખા જાયેગા… વિચારી મનોમન હાશ કરી. પરંતુ ટિકિટ ગયાનો શોક તથા મરતાં બચ્ચાની હાશનું લીંપણ મારા મોઢા પર અમદાવાદ સુધી લગાવી રાખવાનું હતું – નાટક સહીસલામત રીતે ભજવાઈ ગયું.\nજે ભાઈ એ ટિકિટ લીધી તેમની સાથે વાતની શરૂઆત કરી… રોદણાં રડવાની એ વેપારીને ના પાડી તોય કરગરીને વળગાડી ગયો – પચાસ રૂપિયા – સાહેબ ! ફલાણા વેપારીને પુગાડી આવજાને પા’ડ તમારો – હવે અત્યારે તો મને જ ચોંટીને પચાસ રૂપિયાની… ન લેવા ન દેવા… વીસની નોટ મારી હતી અને એ બધું કચુંબર આપી ગયો હતો… દસની બે નોટ, પાંચની બે નોટ અને એક એક રૂપિયાની વીસ નોટો… પેલાને કહ્યું, “ભાઈ, આ કચુંબર હું ક્યાં સાચવીશ ?”\n“હશે ભાઈ, બનવા કાળ બની ગયું.” સહાનુભૂતિથી તેમણે મારા ખભે હાથ મૂક્યો અને પછી કહે “કેવું હતું પાકીટ ?” “યાર ભૂરા રંગની ડાયરીનું પાતળું કવરહતું પરંતુ આ ચીલ્લર ભરાયુંને તેથી પહોળું થઈ ગયું હશે અને કોઈ ગઠિયો તફડાવી ગયો.”\nધીમે ધીમે બસના પ્રેક્ષકોનું કેન્દ્ર હું ઘટવા માંડ્યો હતો – એકલી ટ્રેજડી સારી ન લાગે – આખરે નડિયાદ આવી ગયું – પેલા કાકાથી બહુ ઊભા રહેવાયું નહીં તેથી સીટના અઢેલવાના ભાગના સળિયા પર તેમણે ધીમે રહીને જમાવી દીધું – બેચાર જુવાનીયાઓએ કાકાને પક્ડયા, માથે મોટો પાઘડો અને કાઠિયાવાડી લીબાસ તેથી કહ્યું “કાકા, ક્યાંના ?” રાજકોટના ? ના રે ભાઈ અહીં નડિયાદ પોંહે એક ગામડું સે “કયું ?” પેલાએ વાત લંબાવી “નાર” … આ ગામડું ગાળો બોલવા માટે બહુ પ્રખ્યાત છે તેવું યાદ આવતાં પેલાએ ટીખળ કરી… “નારના લાગતા નથી” એટલે કાકાએ “સા… કહીને અડધો મણની અશ્લીલ ગાળ જોખી – એટલે બધા હસી પડ્યા.” “ના, ના હવે ખરા તમે નારનાં… ” “પણ આ પાઘડો ચ્યંમ બાંÎયો સે ?” પેલાએ શુદ્ધ ચરોત્તરીમાં જમાવી – “ભઈલા, પહેલેની આદત સે”… “ચ્યોં જવાના ?” “અમદાવાદ ગીતા મંદિર જવું સે…” કાકા, બીજા મંદિર પણ જાવાહોય તો ત્યાં “ગીતા મેરા નામ” પીક્ચર જાઈ આવજા…ગીતામંદિર, વેદમંદિર, બધાં જ મંદિર જોવા મળશે… પેલાએ મર્મીલું સૂચન કર્યું… બધા આ ટીખળથી હસતાં હતાં… પણ કાકાય ગાંજ્યા જાય તેવા નહોતાં. હા, ભઈલા જાઈ આવીશ હો… એવા ટ્યુનમાં બોલ્યા ને કે હસ્યા વિના ન રહેવાય.\nકાકા રંગમાં આવતા જતા હતા અને પેલા નટખટ જુવાનીયાઓ તેમને ચઢાવતા જતા હતા – મારો શોકમગ્ન ચહેરો પણ આ ટીખળોથી મલકી ઊઠ્યો… પેલા સ્થૂળકાય પ્રવાસી પણ ગમ્મતમાં જાડાયા… કાકા તમે એકેય પાટો – બાટો ઉખેડ્યો તો કે નઈ ? – “અરે શું વતા કરો સો ! પેલો નડિયાદ પાંહેનો પાટો મેં ઉખેડ્યો તો… એટલે તો હડતાળ પડી. બીજે દા’ડે આખા ભારતભરમાં. કાકા ફર્નાન્ડીઝની અદામાં બોલતાં હતાં… પરંતુ પેલા બધીર સ્થૂળકાય પ્રવાસીને સમજ ન પડી… પણ બધાંને હસતાં જાઈ હસવામાં ભળ્યા.”\n“અમદાવાદથી સીધા દિલ્હી જાવું સે – કેમ ? ઈન્દિરા ગાંધીને મળવા” – કાકા ચગ્યા – “આ રેલવેવાળાને પગાર અપાવવા.” કાકાની અતિશ્યોક્તિની હદ થતી હતી… “કાકા તમે અમનો ઓળખો ઈન્દિરા ગાંધીને ? અરે આપણા સરદાર વલ્લભભાઈ નહીં ? એ મારો ખાસ લંગોટીયો ભાઈબંધ … અમે બધા બધુંય હાથે કરતા રમતા, જમતા ને લોટે પણ જતા અને જવાહરલાલ નહેરુ પણ આપણા ખાસ ભાઈબંધ – કાકાએ એમની ફેંકને ટર્ન આપ્યો, અરે અમે બધાં ૧૯૪૦માં સાબરમતી જેલમાં પણ ત્રણ મહિના સાથે રહેલા.”\n“એમ ?” એટલે કાકા તમે જેલમાં ય ગયેલા – કહીને કાકાએ અઢેલવાની સળિયા પર પૂરેપૂરી બેઠક જમાવી દીધી – બધા માટે સારું મનોરંજન હતું કાકાનું. ખેડા ગયું અને અસલાલીનું તળાવ દેખાયું તેની તો ખબરેય ન પડી.\n“તી હવે ઈન્દિરાને જઈને કેશ – આલી દેને બુન આ લોકોને જે આપવું હોય તે નકામી પ્રજાને શીદ હેરાન કરેસ” વાત પૂર બહારમા હતી અને અચાનક ભંગ પડ્યો –તેમની નીચે સીટ પર બેઠેલા છોકરાએ કાકાનો હાથ ઝાલ્યો. એ બાજુવાળા ઊંઘતા ભાઈના ગજવામાંથી પાકિટ કાઢતા હતા.\nપછી તો ધમા ચકડી… ને મારા મારી શરૂ થઈ. કાકા ઉપર ચારે બાજુથી ગાલીપ્રદાન – ગડદાપાટુ – ઠોંસાનો વરસાદ વરસ્યો – એ પાકિટમાર પકડાયો – રસપ્રચુર વાતો સંભળાવતા કાકા માર ખાઈ ખાઈને અધમુવા થઈ ગયા. કંડકટરે એક જ મુક્કે કાકાનો પાઘડો હવામાં ઊછાળ્યો… અને ટપ દઈને એક પાકીટ નીચે પડ્યું ભૂરા રંગનું ડાયરીનું કવર – અને મેં કહેલા એટલા જ રૂપિયા એ જ રીતે નીકળ્યા – પેલા ટિકિટ લેનાર ભાઈ હવે રંગમાં આવ્યા “સા… ભલાભોળા માણસોના આ ઊંમરે પાકિટો મારે છે. મારો સાલાને…” કાકા બૂમો પાડતા હતા… “મી. એ ભઈનું પાકિટ નથી માર્યું… ઈ તો મારું સે ભગવાનના સોગંદ.. કાકા ખરેખર કગરતા હતા.”\nઅને મારા હાથમાં કાકાનું જ પાકિટ હતું. કાકા પર ગડદા પાટુનો વરસાદ વરસતો હતો. પરંતુ એ ગડદાપાટુને જાઈને મારી સાચું કહેવાની નૈતિક હિંમત ચાલતી નહોતી. કાકાનો કરગરાટ જાઈ ભલભલાનું દિલ પીગળી જાય – મારા નાનકડા જૂઠથી આટલું મોટું મહાભારત સર્જાશે તેની તો મને મુદલે ય કલપ્ના નહોતી. આખરે પોલીસચોકી પરથી કાકાને નિર્દોષ છોડાવી લાવ્યો અને પાકિટ પરત કર્યું – તેમની ગુસ્તાખીની સજા તો તેમને પહેલેથી જ મળી ગઈ હતી.\nનાનકડું ખોબલા જેવું રામપર ગામ. હજારેકની વસ્તી એમાં ત્રીજા ભાગ ગરાસિયાનો, ત્રીજા ભાગ પાટીદારનો અને ત્રીજા ભાગની ભીલ અને કોળી જેવી ખેતમજૂરની વસ્તી…!\nસુંદર મઝાનું ગામ… સવાર પડે ને ભેંસો અને ગાયો નીકળે ચરવા… બે ચાર ઘરે વલોણું હોય જેમાંથી ઘમર.. ઘમ…ઘમર ઘમ અવાજા આવતા હોય.. ગામનો ચોતરે રામજી મોટા શીવના મંદિરમાં પૂજા કરતા હોય… અને એય બળદના ગળે બાંધેલા ઘુઘરાનો મધુર ધ્વનિ ગામના પાદરને રણકાવતો હોય…\nતે વેળા તો ગામના પાદરે આવેલા તળાવે કપડાં ધોવા કે કુવાને પાણીયારે પાણી ભરવા પનિહારીઓ જતી… એટલે સવાર પડે અને નિંદ્રામાં પડેલું ગામ જાગૃત થાય… હવે તો જાણે લાઈટો આવી, નળ આવ્યા… ગામમાં ટ્રેક્ટરો આવ્યાં… ઘણું બધું આવ્યું… ગામમાં ડેરીનું મથક આવ્યું….સહકારી સોસાયટી થઈ… કૂવામાં મોટરો નંખાઈ…\nપણ એ બધું આવતાં ગામડાના સુંદર સવારની જે મઝા માણવા મળતી તેમાં ઓટ આવી ગઈ… જા કે આ બધી પ્રગતિને જાનારો હું નજરોનજર સાક્ષી છું.\nગામના માણસોએ પ્રગતિ સામે ઘણુંબધું ભૂલી ગયા… ઘણુંબધું નવું શીખ્યા.. પરંતુ એ કાળઝાળ જેવું દુઃસ્વપ્ન હજુ કોઈ ભૂલી શક્યું નથી…\nરામજી મોટાના શબ્દો હજુ મને યાદ આવે છે… અને શરીરમાં ધ્રૂજારી થવા લાગે છે… આખી દુનિયાથી બળેલાઝળેલા માણસ જયારે ઘેર આવે અને ત્યાં જા શાંતિ ન મળે તો કાં તો એ ગાંડો થઈ જાય અથવા તો ઝેર પી લે…\nસોમાનું કંઈક એવું જ થયું હતું…\nમણી – એની પત્ની. ભારે કર્કશા. આખો દિવસ કટકટ કર્યા જ કરે… નાની નાની વાતમાં ઝઘડો કરે… ટોકે… ભોળો સોમો આંખ આડા કાન કરીને જીવ્યા કરે.\nપણ તે દિવસે…\nએનાથી રહ્યું ન ગયું…\nએના હાથ ખેંચાતા હતા…\nએના પગ ખેંચાતા હતા…\nમોંમાથી ફીણ નીકળતું હતું….\nઆકુળ – વ્યાકુળ એનું શરીર આમથી તેમ અમળાતું હતું જીવ ભરાતો હતો.\nઅચાનક ધડાકો થયો. એ ખાટલા પરથી જમીન પર પછડાયો. ઉપરથી ક્રોધિત થયેલી મણીનો આ અવાજ સંભળાયો.\n“મુઓ પીટ્યો પાછો ઢેંચીને આવ્યો લાગે છે…”\nદુઃખતા દેહને ઊભો કરી એ ઉપર ચઢી…\n“તમે, વાંટામાં કંઈ પીને આયા કે શું ?”\n“તંઈ આમ આખલાની જેમ જમીન પર કાં આમરડાવ છો ?”\n“મેં તો ઝેર પીધું છે.”\nફરીથી એનો દેહ આમરડાયો… આંખો ઊંચે ચઢી ગઈ… મોંમાંથી ફીણ નીકળવા માંડ્યું…\n“એ સવજીભાઈ ! રામજી મોટા ! વિનુભાઈ… દોડો… કંઈક કરો મરણપોક જેવી મણીની ચીસથી અડધું ગામ તેને ફળીયે એકઠું થઈ ગયું.”\nસોમો –મણી દુનિયાના રીતરિવાજના ફંદાનું એક કજાડું હતા. કર્કશા મણી અને સરળ સોમા વચ્ચે કાયમ કંઈકને કંઈક ટકટકારો થયા કરતો. દર વખતે તો સોમો આવું કંઈક બને એટલે ઊભો થઈને બબડતો બબડતો ઘર છોડીને બહાર નીકળી જાય… ગામલોક પણ જાણે કે આજે પછી કંઈ નવાજૂની થઈ… બહુ નવાઈ હવે સમય વીતતા લોકોને લાગતી નહીં….\nપણ… આજે કંઈક નવું જ હતું…\nબપોરના ૧૨ વાગે અચાનક મણીની મરણપોક – કાયમ બબડીને જતાં રહેતાં સોમાએ એને મારી કે શું થયું ? લોક બેગું થવા માંડ્યું.\n“લ્યા સોમલાએ ઝેર પીધું -”\n“ઝેર ?” હા, શું કરે બિચારો !… આ કર્કશા ? મારા જેવો હોય તો તો ક્યારનીયે પોટલું પકડાવીને પોબારા ગણાવી દીધા હોય… પણ આ ભોળિયાએ એને અત્યાર સુધી સાચવી અને અંતે કમોતે !!!\nવાત વાયરા વેગે વહેતી થઈ… નાનું ખોબલા જેવું રામપર ગામ, આવું તો કેટલાંય વર્ષો બાદ એકાદ વખત બંને… અને કોઈક કંઈક જાવા… સાંભળવા.. કોઈક કરુણાથી …સહાનુભૂતિથી… મદદરૂપ થવાના હેતુથી આવવા લાગ્યું…\nરામજી મોટા કહેતા હતા … “અલ્યા શેરેક ઘી પાઈ દો હમણાં. અમળાતા જીવને રાહત થશે…”\nવિનીયો કહે – “ઘી સાથે મીઠું પીવડાવીને ઊલટી કરાવો… ઝેર પેટમાંથી નીકળતાં તરત જ સોમલાને આરામ થઈ જશે.”\nભઈ લો બોલ્યો – “મારા આતાએ ઝેર પીધું હતું ત્યારે મોરથુથુ પાયેલું. ઝેરનું મારણ ઝેર.”\nકોઈક કહે – “અલ્યા, બોડકા જઈ ડોક્ટર તેડી આવો – સૌથી સારો ઉપાય. આ સાડાબારની બસ આવી.”\nકોઈ ઘી લેવા દોડ્યું, કોઈ મીઠાને પાણીમાં ઓગાળવા લાગ્યું કોઈ મોરથુથુ ભાંગવા બેઠું, કોઈ ડોક્ટરને તેડવા ગયું પણ સોમલાનો અમળાતો દેહ ન અટક્યો .- જીવ નીકળતા પહેલાં બહું મુંઝાતો હતો… વાટકી ભરીને કપાસના જીવડાને મારવાની દવા પી ગયો હતો.\nબહાર ઓટલા પર ઘરડેરા જુવાનીયા વ્યાકુળ હૈયે બેઠા હતા. અંદર બૈરામંડળ બેઠું હતું… મણી રડતી હતી… એનું સાડા છ મહિનાનું ધાવણું છોકરું પણ દૂધ ન મળવાથી રડતું હતું… મણીને કોઈક છાનું રાખતું તો કોઈક છૂપો ટોણો પણ મારી લેતું જીવ્યો ત્યાં લગી તો દુભવ્યો. હવે મરવા ટાણે તો શાંતિ રાખ – કર્કશા, છપ્પરપગી.\n“રાંડ ! કોને છપ્પરપગી કહે છે ? એ તો મારા નસીબ ફૂટલા કે આવો બાંયલો ધણી મળ્યો… કોઈ હોય તો પથ્થરમાંથી લાત – મારીને પૈસા પેદા કરે… આતો મારા પિયરના પૈસે લહેર કરતો હતો.. રડતી મણી અચાનક લડવા માંડી, કોઈકે એને સલાહ આધી ગમે તેમ તોય તારો ધણી છે એ જીવતો રેશે તો તું ઊજળી રહીશ સમજી ?”\nબહાર ઘરડેરાઓ કપાસની નવી જાતોને ગાળો દેતા હતા. આ કપાસને બીજા પાકોની નવી નવી જાતો આવી અને લોકોને ઝેરી દવાઓ જાડે કામ કરતા થવું પડ્યું, પહેલાના સમયમાં નહોતી આ દવાઓ અને નહોતી આ જીવાતો…\n“અને જુવાનીયાઓ પણ આછકલા ! કંઈક થયું ને લાગે ઝટકો અને પી લે ઝેર ! હું તો કહું છું કે ઝેર તો ઘરમાં રાખવું જ નહીં. સહેજ ચણભણ થઈ અને બૈરી ધમકી આપે કે હું ઝેર ખાઈ લઈશ… ઘરમાં ઝેર હોય તો યાદ આવે ને… ન હોય તો શું ખાય ? ચૂલાની રાખ ?”\n“અરે અમારા શનીયાનો ટબુડો… એક દિવસે એ બાટલી જાડે રમવા માંડ્યો એ તો સારું થયું કે શનીયાની નજર પડી ગઈ. તે લઈ લીધી નહીંતર નાના છોકરાને શું ખબર… શીશી ખોલીને પી જાય તો !”\nઅંદરથી… ઓ… ઓ! અવાજ આવ્યો… કદાચ સોમલાએ ઊલટી કરી હતી. .. રામજી મોટાનું ઘી અને વિનીયાનું મીઠું એક સામટા બહાર આવ્યા હતા. બેભાન સોમલો હાથપગ પછાડતો રહ્યો. ઝેર ધીમે ધીમે આખા શરીરમાં પ્રસરી રહ્યું હતું.\nરામજી મોટા બોલ્યા, અલ્યા કોઈ સોમલાના મોટાભાઈને તો બોલાવો – ભરૂચ હોÂસ્પટલમાં લઈ જઈએ.\n“મણી કહે, મારા પિયરથી મારા ભાઈઓ તથા બાપાને બોલાવો. છેલ્લે છેલ્લે મળી તો લે.”\nરામજી મોટાએ છણકો કર્યો – અલી ! હજી એ મર્યો નથી, જીવે છે. બેશરમ, હમણાં ડોક્ટર આવશે અને એ બચી જશે. સમજી. છેલ્લે છેલ્લે એટલે શું ?\nસાડા બારની બસ આવવાનો ખખડાટ થયો.\nપેલો ડોક્ટરને તેડવા ગયેલો જુવાનીયો વિલે મોઢે પાછો ફર્યો ડોક્ટરે ના પાડી. ઝેર પીધાને બે કલાક થઈ ગયા એટલે ના જીવે તો પોલીસ કેસ થાય.\nસોમલાનો ભાઈ આકસ્મીક રીતે જ આવી ગયો.\n“કુન ! ભરુચ લઈ જશે !”\n“પણ – પૈસા…”\nવાસ્તવિકતા નગ્ન સ્વરૂપે દૈત્ય બની નાચવા લાગી… પૈસા ક્યાં હતા ? ટેક્ષીમાં નાખીને ભરૂચમાં લઈ જવાના ઓછામાં ઓછા પચાસ રૂપિયા જાઈએ. હોસ્પિટલમાં ડોક્ટરને ખવડાવવા ૧૦૦ની નોટ જાઈએ – દવાદારૂ વગેરેનો ખર્ચ ઓછામાં ઓછો અઢીસો – ત્રણસોનો તો ખરો જ.\nભલભલા ભૂપતિઓના પાણી રૂઠેલી કુદરતે છેલ્લી ત્રણ સિઝનમાં ઉતારી નાંખેલા. ઉપરાઉપરી પડતો દુકાળ.. વધતા જતા દવા–ખાતરોના ભાવ, અને સામે આવક નહિવત… લોકો દેવામાં ડૂબી ગયેલા… કોઈની હિંમત ન ચાલી…ગામના માણસને બચાવવા અઢીસો રૂપિયા કાઢે .. ફક્ત અઢીસો… અઢીસો… શું અઢી રૂપિયા પણ ખેડૂત પાસે નહોતા…\nમણીને પૂછ્યું – “પૈસા છે?”\nએની તો આ મોંકાણ થઈ છે.\nઅને હજી તો લોક કંઈક નક્કી કરે તે પહેલા તો.. સોમલો ખેંચાયો.. જારથી ડચકું ખાધું. છાતીમાં બને તેટલી હવા ખેંચવા પ્રયત્ન કર્યો… મોંમા ફીણ ઊભરાઈ આવ્યું અને શાંત થઈ ગયો.\nમણી માથે હાથ દઈને રોવા વળગી, “તમે આ શું કર્યું ? લોકોના મેણાટોણા ખાવા મને જીવતી રાખી… ઉં..હું…હું…ઉં…હું…હું…હું… ”\nકનુ એક ખૂણામાં ઊભો ઊભો સોમલાના દેહને જાતો હતો. એક આંખ ખેંચાઈ ગયેલી અને મોં ઉપર ફીણ ફીણ… અને કાળું પડી ગયેલું શરીર…\nઅચાનક શું થયું કે ઊભા થઈને મણીને એક લપડાક લગાવી દીધી… રાંડ કર્કશા ! તારા લીધે જ મારા ભાઈએ ઝેર પીધું. છપ્પરપગી….\nલોકોએ કનુને પકડ્યો… મણી તો બરાડા જ પાડવા માંડી… ! હાય હાય ! હજુ તો એમનો દેહ ઘરમાં છે ને, મને મારે છે. નખ્ખોદીયો… ન જાણે કે પછી શું યે કરશે… નીચા વરણની બાઈઓ બોલતાં શરમાય તેવી ગંદી અને બિભત્સ ગાળો બોલવાનું ચાલું કરી દીધું… એના નસીબને…સોમલાને… કનિયાને… એના ઘરવાળાને… બધાંને … છેલ્લે કશું ન ચાલ્યું તો દૂધ માટે ટળવળતા એના છોકરાને ટીપી નાખ્યો… બેચાર બૈરા એને ઢસડીને બહાર લઈ ગયા…\nએક પ્રકારનો ખળભળાટ મચી ગયો.\nમાથે વાદળ ઘેરાતાં હતાં….\nકનુ પોક દઈને રડતો હતો… રામજી મોટાએ એને છાનો રાખીને ઝટપટ સ્મશાન ભેગા કરવા કહ્યું – “કનુ ! આપઘાતનો કેસ છે. પોલીસ આવી પહોંચે અને ચીરફાડ થાય તે પહેલાં એને જલદીથી અગ્નિદાહ દઈ દેવડાવ. વળી માથે વાદળા ઘેરાય છે…”\n“પણ મારો ભઈ લો ! કનુ વળી હિબકે ચડ્યો… એનો તો મા જણ્યો ભાઈ હતો ને… ગમે તેમ તો પણ એક લોહી હતું ને…”\nએને રડતો મૂકીને સોમલાના દેહને બાંધવા માંડ્યા…\nબહાર ચણભણ થતી હતી.\n“સોમલાને પેલો ગામનો તલાટી વારંવાર તેડતો હતો. હજી મહેસૂલ અને પંચાયતવેરો ભર્યો ન હતો….” તલાટી જ મૂઓ વારં વાર તેડ્યા કરે. પચાસ રૂપિયા તો ભરવાના… પણ તોય રોજ તવાઈ…. પણ જાણે ભાગી ન જવાના હોય… એ બિચારો કરે પણ શું ? ઉપરથી રોજ એની ઝાટકણી થતી હોય તે પચાસ રૂપિયા પણ ન ભરી શક્યો. બિચારો રાતદિવસ વૈતરું કૂટતો હતો. પણ કુદરત જ રૂઠી હોય ત્યાં શું ? પહેલાં તો એના સાળા પાસેથી ઉછીના લાવતો હતો, પણ આ વખતે તો એણે પણ હડધૂત કરી નાખ્યો… પછી… પછી શું આ વખતે તો એની મોટીબેનને ત્યાં ગયો તો… ગઈ કાલે જ મણી બબડતી હતી. દાડો ઊગ્યો નથી ને દોડતા હતા મારા ભઈ પાસે – આ વખતે એની દસા સારી નહોતી તો ધીર્યું કોઈએ ? તમારી બેને પણ ખાલી હાથે પાછા વાળ્યા ને ? મણીની આ ટકટકથી સોમલો કંટાળી ગયો હતો. તે જમ્યો પણ નહોતો.\nપણ આજે અચાનક શું થયું ?\n“થાય શું ? આજે સવારે સીમમાં ચાર લેવા ગયેલો. પાછો આવ્યો ત્યારે ચૂલામાં હડતાળ.”\n“હં ! કોઈ કે હોકારો પૂર્યો.”\n“મૂરખ બૈરી ! જાણે છે કે ગઈ કાલનો જમ્યો નથી તો થોડી ખીચડી ન બાફી દઈએ… એ ભૂખ્યો બિચારો આવ્યો હશે અને ચૂલો ટાઢો જાઈ ગુસ્સે થઈ ગયો હશે. પાછી બૈરાની કટકટ – બળતામાં ઘી હોમાયું હશે અને ગુસ્સાનો માર્યો પી ગયો હશે… તર્કમાં વાસ્તવિકતા ભળી હતી.”\nસોમલાને ગામમાંથી કાંધે ચઢાવીને ઝટપટ કાઢ્યો. ગામને પાદર તળાવના કિનારે લાકડા ખડકીને સોમલાને ચિતા પર ચડાવ્યો… ચિતા સળગી ન સળગી ત્યાં તો આકાશમાં વાદળો ઘેરાવા માંડ્યા અને એક કડાકો થયો.\nરામજી મોટા પ્રાર્થના કરવા માંડ્યા… ક્યાંક વીજળી પડી. થોડી વારમાં દેકારો મચી ગયો.. સોમાના ઘર પર વીજળી પડી હતી.. મણી અને તેનો છોકરો બળીને ભડથું થઈ ગયા… અર…ર….ર….ર…\nઅમંગળના એંધાણ સમો કમોસમી વરસાદ પણ વરસવા માંડ્યો અને અડધી બળેલી લાશવાળી ચિતા ઠરવા માંડી…\nગામમાં એક જ દિવસે ત્રણ મોત… !\nકાચાપોચાનાં હાડ બેસી જાય તેવી વિકૃત થઈ ગયેલી મણીની લાશ… અડધી બળેલી સોમાની લાશ અને એનું છોકરું ત્રણે ત્રણને વરસતા વરસાદમાં આખરે મીઠું નાખીને દાટવા પડ્યા.\n“કેનારા કહે છે કે… સોમલો જ વીજળી થઈને પડ્યો અને મણીને ભરખી ગયો.. અનો અવગતીયો જીવ મણીને આમેય ન જીવવા દેત !”\nકોઈ કહે છે… હશે, ગતભવના ઋણાનુબંધ… ગમે તે હોય.. રામપર ગામ હજીએ દુઃસ્વપ્ન જેવા અવગતીયા મોતને ભૂલી નથી શક્યું !\n૧૫. અંક ત્રીજો\nલગ્ન ચાલુ હતા. સાત માટલાનું એક એવા ચાર સ્ટેન્ડની બનેલી ચોરીમાં જીવ ગૂંગળાતો હતા. છતાંય તેમનો હસતા રહેવાનો ડોળ ચાલુ હતો. પાંચમો જીવ મોટે મોટેથી અસ્પષ્ટ શબ્દોમાં બબડી બબડીને ગૂંગળામણ વધારતો હતો. હા, એ ગોર હતો. જે પેલા ચાર જીવોમાંથી બેને કહેવાતા લગ્નની બેડીઓમાં ગિરફતાર કરતો હતો અને બાકીના બે જીવન એ ગિરફતારીને ફૂલ અને ચોખાથી વધાવતાં હતાં.. કન્યાદાનનું પુણ્ય કમાતાં હતાં.\nથોડા સમય બાદ ગોર મહારાજ ઊભા થયા. તેમના અસ્પષ્ટ અને કુશ્રાવ્ય બબડાટની ગતિ વધી અને ટ્યુન મોટો થયો. સાથે પેલા બે જીવોને પણ ઊભા કર્યા, ને હવનકુંડમાં પ્રગટેલા અગ્નિમાં કશુંક નંખાવ્યું. લોકો કહે છે જવતલ હોમાવ્યા. એનો શો અર્થ હશે એ તો ખુદ ગોર પણ નહીં જાણતો હોય. પછી રાઉન્ડ પરેડ. એક ફાઈલમાં ચાર વખત… ચાર ફેરા એક જીવને ચાર નાખવા આવું કરવું પડે. કંકોત્રી લખવી પડે. નજીકનાં સગાંઓને જુદા કાગળ લખવા પડે. જાન તેડાવવી પડે : કે કાઢવી પણ પડે, બધાને જમાડવા પડે, માન–અપમાન સાચવવા પડે અને છેલ્લે ચોરીનાં ચાર સ્ટેન્ડમાં એકથી દોઢ કલાક ગૂંગળાવું પડે. કહોને કે જિંદગીભરની બચાવેલી મૂડીનો મોટો હિસ્સો ખરચવો પડે ત્યાર પછી જ લગ્નનું નાટક થાય.\nલગ્ન ચાલુ છે. ના દંભ, દેખાડ, ઢોંગ ચાલુ છે. મારા પપ્પાને પણ તેમણે બચાવેલી મૂડી ખરચવાના કોડ જાગ્યા છે તેથી તો મને અહીં બોલાવ્યો છે. છોકરી જોવા, છોકરી જોઈ લઉં પછી.. આ મોટું નાટક કરવાની સ્ટેજ પ્રેક્ટિસ શરૂ કરે. એમની ઈચ્છા નહીં હોય તો પણ સમાજમાં માન ને મોભો સાચવવા કહોને કે તમાચો મારીને ગાલ રાતો રાખવા એમને આ બધું કરવું પડશે. કારણ કે હવે હું ઊંમરલાયક થઈ ગયો છું.\nઅચાનક મારી બહેન દોડતી આવે છે અને મને કહે છે, જુઓ પેલી બદામી રંગની સાડી પહેરીને બેઠી છે ને…તે છોકરી… ગમી ? સાવ કચરો છે નહીં ? મારી નજર લગ્નની ગડભાંજમાં પડેલા વરઘોડિયામાંથી છટકીને જાનૈયા તરફ ગઈ. તેમાં કઈ ? “પેલું રાણી કલરનું બેલબોટમ પહેરીને જાડી છોકરી બેઠી છે ને તેની સાથે વાત કરે છે તે. રાણી કલર એટલે કયો કલર અને આવી નજર જ્યારે જ્યારે મારી આંખો સાથે અથડાય છે ત્યારે ત્યારે મને કોણ જાણે કેમ અંદરથી ભયની ઘંટડી સંભળાયા કરે છે અને હું સમજી જાઉં છું. આપણો શિકારી આ છે.”\nપેલો ગોર મહારાજ મોટા અવાજે કશુંક બોલે છે અને એ બડબડાટ ચાલુ હોય છે, તે સમયે મારા હાથમાં બે–પાંચ ફૂલો બે નાના છોકરા આપી જાય છે. ગોરનો બડબડાટ શમતાની સાથે જ વરઘોડિયા ઉપર ફૂલોનો વરસાદ વરસે છે. હું સમજી જાઉં છું. ધરપકડ થઈ ચૂકી. મારા હાથમાં જે થોડાંક ફૂલ હતાં તે હું નીચે ફેંકું છું. કમબખ્ત પંખો ફૂલની દિશા બદલી નાખે છે, અને તે ગોર મહારાજની ચકચકતી તાલ ઉપર પડે છે. બે એક ફૂલ એ તાલના મધ્યબિંદુ ઉપર સચવાઈ જાય છે. ગોર મહારાજે જાણે તાલ ઉપર ફૂલના ખોસ્યા હોય ? હું સહેજ મલકું છું. તાલમાં ગુલાબ કઈ રીતે ખોસાય હેં ?\nમારી નજર ગોર મહારાજની તાલ પરથી સહેજ હટીને દૂર જાય છે તો આપણો શિકારી હસતો જણાય છે. મારા મલકાટના પ્રત્યાઘાતરૂપે. રોંગ નંબર મેડમ ! યે હસી આપકે લીયે નહીં થી ક્યા સમજી ? હું દાંત કચકચાવું છું. ખોટો ભાવ ખાઈ જાય તે કંઈ ચાલે ?\nલગ્ન પૂરા થયા. નાટકનો પ્રથમ અંક સમાપ્ત. હવે દસ મિનિટના વિરામ પછી દ્વિતીય અંક શરૂ થશે. ભૂલ્ય – બે કલાક પછી દ્વિતીય અંક શરૂ થસે… આઈ મીન રીસેપ્શન…\nહું અને મારા બે મારી જેટલી ઉંમરના કાકાઓ એ બે કલાકમાં થોડું ક ફરવા બહાર નીકળીએ છીએ. ડબલડેકર આવતી જાઈને દોટ મૂકીએ છીએ અને ઘૂસી જઈએ છીએ. ભીડ ખૂબ હતી. બસ ચાલુ થયા પછી ઉપરથી અવાજ આવે છે – “એઈ ! તમે ક્યાં જવાના ?” – હું ઉપર જાઉં છું – અરે… બાપરે ! ફસા ! યે તો અપના શિકારી ! હું અગડંબગડં સ્ટેન્ડનું નામ આપી દઉં છું. એ અમારી ત્રણ ટિકિટ કઢાવીને મને આપે છે. મેં અચાનક કડવી બદામ ચવાઈ જતા કેવો ભાવ થાય તેવા મોં સાથે એક થેંક યુ ફેંક્યુ અને શિકારી હસી ઊઠ્ય, જાણે મેવા ન મળ્યા હોય !\nહું સ્વસ્થતા જાળવવાની કોશિશ કરતો હતો, અને એ મારી સ્વસ્થતા ભાંગવાની. જાણે હું એનો શિકાર હોઉં તેમ મને જાઈ રહી હતી. મને કોણ જાણે કેમ પેલું નાસમજ ગરીબ છોકરું મોટી દુકાનમાંથી મોંઘી ઢીંગલી સામે તાકી રહે તેવું વારંવાર લાગ્યા કરતું હતું. ખરેખર તો મારે છોકરી જોવાની હતી. એની જેમ જોયા કરવાનો વારો મારો હતો પણ…વીસમી સદીમાં. .. બધું બદલાઈ ગયું હોય તેમ લાગતું હતું… એની બિચારા જેવી તરસી નજર મને અનુકંપા પ્રેરતી હતી. અરે ! આખરે મારું અગડંબગડં સ્ટેન્ડ આવ્યું અને અમે ઊતરી પડ્યા. મને હાશ થઈ. પેલી કોઈ છોકરીને એકાંતમાં કોઈ ગુંડો છેડતો હોય અને કોઈ આવી ચઢે ને કેવી હાશ થાય તેવી. જાન છૂટી, પેલા મારા બે કાકાઓ મારી ફિરકી ઉતારતા હતા. “ભાવ ખાય છે. ખાઈ લો ભાઈ ખાઈ લો. આજકાલ તમારી ડિમાન્ડ છે.” અને હું ગુસ્સામાં પગ પછાડું છું, ગાળો દઉં છું એ છોકરીને – ડફોળ છે. બુદ્ધિ જેવી ચીજ એના મગજમાં હશે ખરી ? પછી થાય છે ગરજવાનને અક્કલ હોય ખરી ?\nનાટકનો બીજા અંક –\nરીસેપ્શન શરૂ થવાને હજુ અડધા એક કલાકની વાર હતી. હું ઘરે જવાની ગડભાંજમાં હતો. પેલાકાકાઓને શોધતો હતો. ત્યાં મારી ઉપર પાછળથી ત્રિપક્ષી હુમલો થયો. હું બિચારો એકલો અટૂલો ! નિઃશસ્ત્ર ! શિકારી અને તેના મમ્મી–પપ્પાએ મને એમનો જમાઈ જ માની લીધો લાગે છે – “શું તમે તો ખરા છો… કુમાર ! અમારી ઓળખાણ જ નથી રાખતા, હું તમારા ફલાણા ભાઈનો સાઢુ થાઉં અને તમને કદાચ ખબર ન હોય તો તમારા મોટા કાકી ખરાને તેમને અને અમારા ફોઈને બહુ સારાસારી. વળી તમારી ફલાણી બહેન મારી દૂરની સાળાવેલી થાય. હવે ઓળખાણ પડી ? હું પરાવર્તી ક્રિયાવશ ઓળખાણ ન પડી હોવા છતાં માથું હલાવું છું. ખરેખર ન તો હું ફલાણા ભાઈને ઓળખતો હતો ન તો એ ફલાણી બહેનને. હશે કોઈક ચોથી પાંચમી પેઢીના સંબંધો.”\nહુમલો અટક્યો નહોતો…બીજી પાંખ ઉપરથી ફાયરિંગ ચાલુ થાય છે – “તમારે તો સંબંધ રાખવા જ ક્યાં છે. નહિતર અમે ક્યાં અહીંથી દૂર રહીએ છીએ. અહીં કેટલીયે વખત આવ્યા છો, પણ અમારે ત્યાં આવ્યા છો? આજે હાથમાં આવ્યા છો. ચાલો, આજે તો તમારે આવવું જ પડશે. નહીંતર અમે તમારા ફલાણા બહેનને કહી દઈશું કે તમારા ભાઈ તો અમારે ત્યાં આવ્યા જ નહોતા.” એમનું ફાયરિંગ અટક્યું નહોતું ત્યાં તો શિકાર – ભૂલ્યો એમની નજરોનો શિકાર તો હું છું. એટલે એ તો શિકાર થયા. તે બોલ્યા – ભલે હજુ સુધી તમે અમારે ત્યાં ન આવ્યા હો પણ તમે આજે તો ચાલો જ ચાલો…\nહું ધીમેથી કહું છું. પણ તમે મને કશું બોલવા દેશો કે પછી – મારે મૌન જ રહેવાનું છે. એ ત્રણેય હસી પડ્યા – ખોટું ખોટું.\nમનમાં થતું હતું કે સંભળાવી દઉં – તમે મારા કોણ છો ? તે મારે તમારે ત્યાં આવવું પડે હેં ! ન જાન ન પેહચાન ઔર મેં તેરા મહેમાન. પણ પછી મન વાળી લીધું કે જવા દો યાર ! આપણે તો કૂતરું કરડવા આવે એટલે કરડવા ન જવાય. એમ વિચારીને કહું છું. “પણ કંઈ કારણકે કામ વિના કોઈને ત્યાં થોડું જવાય છે ? જુઓ બહાના નહીં કાઢવાના આજે તો તમારે આવવું જ પડશે. શિકારી વદયા.”\nએમના અતિઆગ્રહ પર ઠંડુ પાણી રેડવાના ઈરાદે હસતાં હસતાં કહું છું – શિકારીને – એમ કર તું પરણી જા – એટલે તારા લગ્નમાં હું જરૂર આવીશ – પછી ખમચાઈ જાઉં છું. ક્યાંક સીધી ઓફર ન મૂકી દે કે – તમે જાન લઈને આવો એટલે હું તમને – એટલે અધૂરું વાક્ય ફરી પાછું ફેરવીને તોળું છું. જો જે વહેલી પરણ જે કારણ હું તો બે–એક મહિનામાં અમેરિકા જતો રહેવાનો છું, તેથી મોડી પરણીશ તો મારા આશીર્વાદ નહીં મળે… ધાર્યા કરતાં નિશાન સચોટ નિકળ્યું. ત્રણે પાંખોનો ફ્યુઝ ઊડી ગયો. એમને થયેલ પક્ષાઘાતની અસર દૂર થાય તે પહેલા હું છટકી ગયો. જો કે બીજા અંક શરૂ થવાની શરૂઆત હતી. પરંતુ મને લાગતું હતું કે બીજા અંક પૂરો થઈ ગયો હતો.\nપ્રથમ અંકમાં ગૂંગળાતા બે જીવો હવે સ્ટેજ ઉપર ઊભા રહીને ખુલ્લી હવા લેવાની કોશિશ કરતાં હતાં, પરંતુ તેમણે પહેરેલાં ભારેખમ ફૂલોના હારની સુગંધ અને જાતજાતુનાં સેન્ટરસ્પ્રે અત્તરની સુગંધના ખીચડામાં ખુલ્લી હવા તેમને મેળવવાના ફાંફાં પડતાં હતાં. બીજા અંક શરૂ થઈ ગયો હતો. આઈસ્ક્રીમની પ્લેટો વહેંચાતી હતી. પેલી શિકારી મારી દરેક હલનચલનની નોંધ રાખ્યા કરતી હતી. હું ગૂંચવાયા કરતો હતો. અચાનક મારા પેટમાં તેલ રેડાયું, કારણ કે એનાં મમ્મી પપ્પા ઉપર લઈ ગયા હતા. જમાનાના ખાધેલ હોય છે. આ મમ્મી પપ્પાએ જાણે છે થડ હાલશે તો ડાળ–પાંદડા આપોઆપ હાલશે જ ને ? અને હું પણ એક ડાળું જ છું ને ?\nમને લાગતું હતું કે અંક ત્રીજા શરૂ થઈ ગયો છે.આખરે આ લોકો મને ચોરીમાં ફેરા ફેરવાવીને જ રહેશે. એમની બુડથલ છોકરી સાથે હું ગૂંચવાયા કરતો હતો. કંઈક કરવું પડશે, જો થડીયું હાલ્યું તો ખેલ ખલાસ. મનમાં વિચાર આવ્યો કે આ લોકો જેને માટે મારી પાછળ પડ્યા છે એ પાંદડું જ તોડી નાખું તો ? તેથી એક કાગળ લઈ લખવા બેઠો.\nતારો અને તારા મમ્મી–પપ્પાનો મારા આશીર્વાદ મેળવવાનો આટલો બધો આગ્રહ જાઈને હું ખરેખર ગળગળો થઈ ગયો છું. ચાલ, હું અહીં હોઉં કે અમેરિકા, પણ એડવાન્સમાં તને આશીર્વાદ આપી દઉં. “અખંડ સૌભાગ્યવતી ભવ” બસ, હવે બહુ આગ્રહ ન કરીશ. મારા પપ્પાને એકની એક વાત બહુ સાંભળવાથી માથું દુઃખે છે.\nએ જ તારા ભાઈના\nચિઠ્ઠી હાથમાં લઈને હું ઈશારો કરીને તેને બોલાવું છું. રીસેપ્શન પૂરું થવાની તૈયારીમાં છે. એ ખુશખુશાલ ચહેરે મારી પાસે આવે છે. કદાચ એનાં મમ્મી–પપ્પા આવવાનાં છે. હું એના હાથમાં ચિઠ્ઠી મૂકું છું – કહું છું ઘરે જઈને વાંચજે, એ મારી સામે અદમ્ય આનંદથી મલકે છે. કદાચ ચિઠ્ઠીને લવ લેટર માની બેઠી છે.\nઘરે જઈને પહેલો અક્ષર વાંચતા જ ફરી જશે. હું મૂંછમાં હસું છું. કાગળ વાંચ્યા પછી તો જરૂર ત્રીજા અંક પૂરો થઈ જશે.\n૧૬. તમે કહો તો જીત્યાં વાલમ\nગરબો હિલોળે ચઢ્યો હતો. ચિત્રની નાયિકા નાયકના ઈજનને ઈન્કારતી ગાતી હતી.. નહી મેલુ તાર ફળિયામાં પગ નહીં મેલું છોને લાગ્યું છબીલા મને તારું ઘેલું …નહીં મેલું.\nનિખિલ ભૂતકાળમાં સરતો જતો હતો. સુમિ… ! સુમિત્રાએ પણ આમ જ કહ્યું હતું. જાણું છું ચિતડાને લાગ્યો તારો ચટકો… કંઠ તારો સાકરનો કટકો…\nભૂતકાળનાં વમળો ઘેરાતાં જતાં હતાં. કોલેજના ટેલેન્ટેડ પ્રોગ્રમ ની સૂર સંધ્યા… વાર્ષિકોત્સવ રાસ – ગરબાની રમઝટ … અને એવે સમયે એક નવોસૂર સાંભળવા મળ્યો.\nસુમિત્રા બહાડકર. પ્રોગ્રામના પ્રારંભમાં સરસ્વતી પૂજનનો શ્લોક “યા કુન્દેન્તુષાર હાર ધવલા…” કેવો રસમધુર એ કર્ણપ્રિય અવાજ… જાણે સાંભળ્યા જ કરીએ… અરે નિખિલ ! આવો ને.\nઅચાનક સુરસમાધિનો ભંગ થતાં હું ચમક્યો. મહેતા સાહેબ મને ઓળખાણ કરાવી રહ્યા હતા. નિખિલ, આ બહેન સુમિત્રા બહાડકર. સરસ્વતી પૂજન કરશે. નવો જ પ્રયાસ છે તેથી સહેજ ગભરાય છે. પરંતુ અવાજ તો ખૂબ જ મધુર છે. ખરેખર આવો કર્ણપ્રિય અને લયબદ્ધ અવાજ મેં ઘણાબધા સમય બાદ સાંભળ્યો. હું સહેજ મલકીને એમને અભિનંદું છું.\nસ્ટેજ ઉપર નૃત્ય સહિત કંઠ ખૂબ જ સફળ રહ્યો અને કોલેજના સંગીતપ્રેમી જુવાનીયાઓના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની રહી. બેચાર આશિકોએ વન્સમોરની બૂમ પાડી દીધી. હું કશું જાણતો નહોતો. પરંતુ મારા હાથ તાળીઓ પાડીને રાતાચોળ થઈ ગયા હતા. ખરેખર સૂરસંધ્યાના પ્રોગ્રામમાં ખોટ પડતાં કંઠની શોધ મારે માટે ખૂબ જ આનંદજનક હતી.\nસુમિત્રા ત્યાર પછી ઘણી બધી વખત મળી. મારા વ્યાકુળ લયને સંગીતનો તેનો સૂર ખૂબ જ જચી ગયો. હું કોઈ નવી ધૂન શોધતો અને એના સૂર એ ધૂનને મૂર્ત કરી દેતા… સિતાર, સારંગી, કલેયોનેટ, ગીટાર બધાં જ વાજિંત્રોના જમેલાથી લદાયેલ લોકપ્રિય ધૂનોનો એનો સ્વર એટલો સલુકાઈથી ઉપાડી લેતો કે હું આનંદથી ગાંડો ગાંડો થઈ જતો.\nતે દિવસે સુમિત્રા કોલેજના પ્રોગ્રામ પત્યા પછી મને એના ઘરે લઈ ગઈ. માનથી તે મને પંડિતબાબુ કહેતી, “પંડિતબાબુ ! એક વાત પૂછું !”\n“મને ઘણી વાર થઈ જાય છે કે હું જન્મજન્માંતરની તમારી શિષ્યા બની જાઉં.. તમે જે નવી ધૂન વગાડો છો જે બનાવો છો તે ઉપર ખરેખર હું ઝૂમી ઊઠી છું. વારી જાઉં છું.”\n“બસ, ગાંડી ! આટલી વાત કરવા માટે આટલો મોડો મને ધક્કો ખવડાવ્યો… મારે પાછું લીટર પેટ્રોલ બાળીને ઘરે જવું પડશે.”\n“ના આટલું જ નહીં. કંઈક બીજું પણ કહેવું છે પણ જીભ ઊપડતી નથી.”\n“હું ભાઈ છું.”\n“કંઈ નહીં, જાવ નથી કહેવું.”\nબીજે દિવસે સુમિત્રાની ચિઠ્ઠી મળી ત્યારે જ મારી આંખ ઊઘડી.\n“પંડિતબાબુ, સૂર અને સંગીતનો તો વર્ષોપુરાણો સંબંધ છે. આપણે એ સંબંધ તાજા ન કરી શકીએ. ” તમારી સુમી.\nહું અર્થઘટન કરતાં કરતાં જ આનંદતી ઝૂમી ઊઠ્યો. મારા સંગીતને સુમીનો ટેકો (જિંદગીભર). સુમીને પત્ની તરીકે હું આજે પહેલી વખત વિચારતો હતો. કેટલો સુમેળભર્યો સુઝાવ.\nસંગીતની સાધનામાં કદમ વધતાં ગયાં. સુમીનો કંઠ મારા સંગીતના સહારે સ્ટેજ પરથી રેડિયો પર અને રેડિયો પરથી ટી.વી. પર ગૂંજવા માંડ્યો. સાથે સાથે અમારો પ્રણય પર પાંગરવા માંડ્યો. ખીલતું પ્રણયપુષ્ય અને પગનું ઝાંઝર બહુ લાંબો સમય છુપાય નહીં. બસ એમ જ વર્તમાનપત્રોમાં પ્રસિદ્ધ અમારા પ્રણયને જે દિવસે મળે તે દિવસે મારા ઘરમાં હોળી સળગી.\nઘરમાં હું એકનો એક છોકરો. પિતાજીનો ખૂબ લાડકો. તે દિવસે મને તેમણે બોલાવીને પૂછ્યું, “બેટા, છાપામાં આ બધું આવે છે તે શું યોગ્ય છે?”\nપણ પિતાજી છાપાવાળા નવરા હોય છે. કંઈક પબ્લિસિટી સ્ટંટ જાઈએ તેથી –\n“તો પણ આગ દેખા દેતા પહેલાં ધુમાડો તો જોવાની તેમનામાં આવડત હોય છે.”\nજા એક વાત કહી દઉં.. સુમિત્રા ગમે તેટલી ઉચ્ચ કલાકાર હોય, પરંતુ તેનું સ્થાન ત્યાંથી આ ઘરમાં ન જ આવવું જાઈએ. તે મહારાષ્ટ્રિયન અને આપણું કુટુંબ ઉચ્ચ વડનગરા બ્રાહ્મણનું –\n“પિતાજી એ નાતજાતનાં બંધનો તો આપણે સર્જેલાં છે. ભગાવનને ત્યાંથી તો કોઈ લેબલ લગાવીને આવતું નથી.”\n“તું દલીલ કરે છે તે જ બતાવે છે કે છાપાની હકીકત સત્ય છે. અને હું તને કહી ચૂક્યો છું કે તારા વિવાહ નક્કી થઈ ગયા છ અને તું એને કદાપિ વહુ તરીકે આ ઘરમાં નહીં લાવી શકે.”\n“પણ પિતાજી એના વિના હું સાવ ઊણો અને અધૂરો છું. એ તો મારા સંગીતનો પ્રાણ છે.”\n“તારા સંગીતને એની જરૂર હશે, પરંતુ આ ઘરને એની જરૂર નથી. આ ઘરને તો ઘરનો મોભો જાળવે, ધર્મ જાળવે અને કુટુંબ સાચવે તેવી છોકરીની જરૂર છે. બેટા તારા ઉપર તારા એકલાનો નહીં સમગ્ર વડનગરા કોમનો અધિકાર છે. તેથી સાનમાં સમજી જા.. એ જ રૂડું છે”.\nકુટુંબ અને સુમી વચ્ચે પેલા લોલકની જેમ મન હિંચોળ્યા કર્યું. અને આ સ્થતિની ગંધ સુમી પારખે નહીં તેવી નાસમજ તો હતી નહીં. તેથી જ તો તે દિવસે મને કહી દીધું… નહીં મેલું રે તારા ફળિયામાં પગ નહીં મેલું… છોને લાગ્યું છબીલા મને તારું ઘેલું…\nગીત તો પૂરું થઈ ગયું. ચિત્રમાં કોઈક મારામારીનું દૃશ્ય ચાલતું હતું. હું દૃશ્ય જોવાનાં કે માણવામાં મૂડમાં નહોતો તેથી બહાર આવી ગયો. ઘરે આવીને મારા સાધનાખંડમાં જઈને બેઠો. સિતારનાં તાર સજાવીને રાગરાગીણીઓના આલાપમાં ખોવાઈ જઈને સુમીને ભૂલવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો.\nપણ આ શું ? જે રાગ છેડું તેરાગ મને અધૂરો ભાસતો હતો. કદાચ સુમીનો કંઠ તેમાં સાથ પુરાવતો નહોતો. કદાચ મારી કલાને સમજતી એની આંખોનો મૂક સથવારો નહોતો.\nહું મારી હાર સ્વીકારવા હરગીઝ તૈયાર નહોતો. એક પ્રકારના ઝનૂનથી એક પછી એક રાગ છેડવા માંડ્યો. તાર ઝણઝણતા હતાં. પરંતુ તેમાંથી સંગીત નહોતું જનમતું… એકલું રુદન જ મને સંભળાતું હતું. અચાનક તાર તૂટી ગયો.\nજિંદગીનો મોટો જુગાર રચવાનું મેં નક્કી કરી નાખ્યું. પિતાજીએ નક્કી કરેલ છોકરી સાથે વિવાહની સત્તાવાર જાહેરાત કરી દીધી. સુમીના આઘાતને હું સમજી શકતો હતો. પરંતુ મારી કલા પંગુ બને તે પણ મને ગમતું નહોતું. સુમિત્રા વિના પણ નિખિલ પંડિત જીવી શકે છે એનું સંગીત જન્મી શકે છે.\nવરસોના વહાણા વીતી ગયા. એ કોઈક ઈજનેરને પરણીને યુરોપ જતી રહી. હું પણ મારી દુનિયામાં સમાઈ ગયો. પિતાજીને તેમનો ધર્મ સાચવે તેવી કુળવધૂ મળી ગઈ. પણ મારા સંગીતને… ભલે એનો પ્રવાહ ચાલુ છે પણ પહેલા જેવી મીઠાશ નથી, પહેલા જેટલી એકસૂત્રતા નહોતી. એ પણ ઘણા સંગીતપ્રેમી એ સુમિત્રા બહાડકરને યાદ કરે છે. નિખિલ પંડિતના સંગીતને પણ યાદ કરે છે અને સાથે અફસોસ પણ કરે છે. સંગીતમાં એ એકસૂત્રતા સાંભળવા નથી મળતી તેનો…\nમહાલક્ષ્મીના ધૂધવતા દરિયાની પછાડતી લહેરોમાં હું શાંત ઊભો ઊભો કોઈક રવ, કોઈક લય શોધું છું. આજે વીસ વીસ વર્ષના વહાણા વાઈ ચૂક્યા હોવા છતાં અનેક નવા કલાકારોને અજમાવી ચૂક્યો હોવા છતાં હું સુમિત્રાની સ્વરની મીઠાશને ભૂલી શક્યો નથી. એ જ મીઠાશ આ દરિયાનાં એક પછી એક દોડી આવતાં મોજામાં છે. આ ધૂધવતા પવનમાં છે. આ ફરકતી ધજામાં છે. કિનારાને ભેટતા મોજામાં છે. શીળી ચાંદનીના પ્રકાશમાં છે.\n“પંડિત બાબુ !” મને કશોક ભ્રમ થાય છે. ફરીથી અવાજ આવે છે. “પંડિત બાબુ,” હું ઝબકીને પાછળ જાઉં છું અને નજર મને દગો દેતી હોય તેમ લાગે છે ‘સુમિત્રા.’\nએક ખડક પાછળથી બીજી સુમિત્રા ઊભી થાય છે. સાચે જ પંડિત બાબુ ! હું તો તમારી શિષ્યા ન બની શકી પણ મિતા જરૂતર એ ખોટ પૂરી પાડશે.\nહું સ્તબ્ધતાથી એની સામે તાકી રહું છું.\nએની આંખમાં ઝળહળીયા છે. નાતજાતના નિષ્ઠુર વાડાએ પહેલાં તો એક કલાકારનો ભોગ લીધો. પંડિત બાબુ ! માનો છો ને કલા વિના કલાકાર અધૂરો અને કલાકાર વિના કલા.\nમારું તૂટી ગયેલું સ્વપ્ન તમારા વડે સાકાર કરવું છે. પંડિત બાબુ ! મારી મિતાને તમારી કલાની જરૂર છે. એની પાસે મારો અવાજ છે. પંડિત બાબુ ના ન કહેશો… તમારી કલાને પડતી ખોટ પૂરી પાડવા હું આવી છું. હું ભલે અધૂરેથી મંઝિલ છોડી ગઈ પણ મિતાને મંઝિલ પર પહોંચાડજા.\nપરંતુ સુમી અને મારી શક્તિઓમાં વિશ્વાસ નથી. હું ભાંગી ચૂક્યો છું. તારા વિના સાવ ભાંગી ચૂક્યો છું.\nપરંતુ ફરીથી એક વખત સૂર સમાધિમાં બેસી જાવ. હવે એવું કોઈ વિધ્ન નથી જે તમારી કલાને રૂંધી શકે છે.\nમારા આશ્ચર્યની વચ્ચે બીજી દિવસે સાંજની સુર સમાધી અદ્‌ભૂત નીવડી. મિતા એની મા કરતાં સવાઈ નીવડી અને સુમી દૂર એની આંખની કોરે બાજેલા અશ્રુબિંદુને છુપાવવા વ્યર્થ પ્રયત્ન કરતી હતી. કદાચ ખુશીનાં આંસુ.\n૧૭.. સૂરજ કો ધરતી તરસે\nબળતી અગરબત્તીના ધુમાડા ધીમે ધીમે ઓગળતા જતા હતાં. વાતાવરણ પ્રસન્ન હતું. પરંતુ શરદ વારંવાર સિલોન મેળવવાનાં જીવલેણ પ્રયત્નોથી વાતાવરણની શાંતિને ખંડિત કરી નાખતો હતો. રેડિયો જાણે પણ જંગે ચઢ્યો હોય તેમ વારંવાર ચિત્રવિચિત્ર, તીણા, ટૂંકા, જાડા, લાંબા અને કર્ણકટુ અવાજો કરી કરી શરદને હંફાવતો હતો. શરદ અને રેડિયાનું યુદ્ધ જાતો જાતો વિચારોનાં વમળોમાં હું ક્યારે ઘેરાઈ ગયો તેની ખબર શુદ્ધાં ન પડી.\nટેબલ ઉપર પગ લંબાવી, ખુરશીપર માથું ઢાળી હું અતિતને ડહોળતો હતો… નચિ ! તું પણ એક જિંદગી જીવતો હતો… જેમાં એક રવ હતો… એક લય હતો… જિદંગી એક કિલ્લોલતા ઝરણાંની જેમ વહેતી હતી.. મુક્ત પંખીની પાંખોમાં સમાઈને મન ઊડતું તો કદીક ગુલાબની પરાગમાં છુપાયેલી મહેંકની જેમ મહેંકતું… પરંતુ આવી મસ્તી શાસ્વત હોતી નથી.. ઝરણું પણ કદીક શાંતિ નદીનું રૂપ ધારણ કરે છે. બસ તેમજ જિંદગીનો એક વળાંક એવો આવી ગયો જ્યાં… ખામોશી જ સર્વસ્વ હતી.. રવ…ગુંજન ઉડયન કશું જ નહીં અને ત્યાર પછી….\nનચિ, ત્યાર પછી તું નવી જ જિંદગી જીવે છે, તદ્દન નવી જ જિંદતગી, જેમાં નથી કોઈ નવીનતા..કોઈ ઉત્સાહ… બસ જીવીએ છીએ જીવવું પડે છે તેથી…\nશરદઅચાનક કૂદ્યો. રેડિયો સાથેના યુદ્ધમાં એ જીત્યો હતો ‘હેં ! સિલોન પકડાયું…, સાડા આઠ… પૂરા અડધા કલાકની જહેમત બાદ “બીનાકા” પકડાઈ હતી… એક પછી એક મિત્રો રૂમ પર આવવા માંડ્યા… હોસ્ટેલમાં ગણીને એક રેડિયો …અને વળી બિનાકા જેવો પ્રોગ્રામ… નાનકડું કુંડાળું રેડિયોની આસપાસ થઈ ગયું… હવે હર્ષદરાય ફોર્મમાં આવ્યા હર્ષદ, મારો રૂમ પાર્ટનર હતો. દરેક નવાગંતુકને કહેતો હતો…’ “જુઓ, ચુપચાપ ગરબડ કર્યા વગર બેસજા. નહિતર હમણાં રેડિયો બંધ કરીને પેટીમાં મૂકી દઈશ.” લુખ્ખી ધમકીને વધુ જલદ બનાવવા તે ઉમેરતો અને હા, નવ વાગે એટલે રૂમમાં હું અને નચિ સિવાય કોઈ ન જાઈએ, સમજ્યા !\n“અતિથિ દેવો ભવ” – વાળા દેશમાં હર્ષદ અતિથિનું અપમાન કરી રહ્યો હતો. પરંતુ અતિથિ પણ માથે પડેલા હતા ને ? વળી હું હર્ષદના રૂઆબ પર હસી રહ્યો હતો. “રેડિયો ક્યાં તારો છે ?” કહીને તેના ભ્રામક રૂબને મારે ભાંગવો નહોતો. આખરે તો તે મારો રૂમ – પાર્ટનર હતો ને. થોડાક મ્લાન હાસ્ય સાથે ફરી પાછો મારા ખ્યાલોની દુનિયામાં હું ખોવાઈ ગયો. અર્ચનાથી છૂટા પડ્યે તો વરસ કહોને દોઢેક વરસ થઈ ગયું પણ કોણ જાણે કેમ હૈયામાં તેની યાદ કદીક હાસ્યથી તો કદીક આંસુથી જીવંત રાખી મૂકવાની ઘેલછા હજુ સુધી હું ત્યજી નથી શક્યો. મારા હૃદયના દરેક સ્પંદનની આસપાસ મેં એક પથ્થરનો ગઢ જાણે કેમ ન ચણી દીધો હોય !” અને એના દરેકેદરેક ડુંગરા પર અર્ચનાની યાદો… વાતો અને હાસ્યો જડાઈને ચમક્યા કરતાં હતાં. એ વજ્જર ગઢમાં હું જીવતો હતો.\nરેડિયોનો વારંવારનો ટકટકારો ગમતો નહોતો. અચાનક ‘હસ્તે જખ્મ’નું પેલું ગીત રેડિયામાં વહેવા લાગ્યું ઃ\nહું પણ ગીત ગાતો જતો હતો… ગીત પૂરું થયું અને હૈયામાં પડેલો એ જખ્મ ફરી દૂઝવા માંડ્યો. કારણ ખબર છે ? હા, એ જ ગીત જ્યારે શરૂ થયું ત્યારે જાણે ખરેખર જ મને અર્ચના મળી ગઈ હોય ને તેમ તેટલા જ ભાવ અને આનંદમાં ગાતો હતો. પરંતુ ગીત પૂરું થતા જ વાસ્તવિકતા કડવી દવા પીધા પછીના ઓડકારની જેમ નજર સમક્ષ આવી ગઈ અને હૃદયનો જખ્મ ફરીથી વહેવા માંડ્યો. “ન મળેલી વસ્તુને મળેલી માની જીવવું. કેટલી ભયંકર વયના… આત્મઘાતક વંચના… છતાંય જિંદગીની નાની નાની પળોને પણ પોતાની રીતે માણી લેવાની ક્ષુલ્લક તક જવા ન દીધી અને ક્ષણિક આનંદ માણી લીધો. પરંતુ વાસ્તવિકતાથીએમ કંઈ થોડું છૂટી શકાય છે ? આનંદની પેલી પળ ગઈ ન ગઈ અને તરત જ દુઃખવા માંડે છે પેલી અતુપ્ત પ્યાસ…. કઈ પ્યાસ ? અર્ચનાને મેળવવાની ? મન થોડુંક હિચકિચાયું… ના મારે કશુંક બીજું મેળવવું હતું એના નિમિત્તે. અર્ચનાને મેળવી મારે જિંદગી જીવવી હતી. હું ઈચ્છતો હતો તે રીતે કોઈક અનોખા આનંદથી…પણ અર્ચનાની પોતાની પણ જિંદગી હોય ને એની અને તારી જિંદગી કદાચ એક જેવી ન પણ હોઈ શકે.” મને હૃદયને ટકોર્યું.\nમનની વાત સાચી હતી. હૃદય સમજતું હતું છતાં પણ તેની અંદરના ઊંડાણમાં અર્ચનાં એટલી ઊંડી ઊતરી ગઈ હતી કે રહી રહીને પણ પેલું હઠીલું અને લાડલું બાળક પોતાને ગમતી વસ્તુ માટે જીદ કરે તેમ.. ઘડી ઘડી હૃદય અર્ચનાની ખેવના કર્યા કરતું હતું.. ખેર, નિશ્વાસ સાથે વિચારધારાને તોડવા પ્રયત્ન કર્યો અને હર્ષદનો અવાજ સંભળાયો.\n“ચાલો હવે. બધાં પોતપોતાની રૂમ પર જાવ. નવ વાગી ગયા શું સમજ્યા ? – ” મોઢું કટાણું કરી શરદ સહિત બધા બહાર નીકળી ગયા અને પછી હર્ષદને થોડુંક સમજાવાનું મન થયું પણ પછી માંડી વાળ્યું. એ છે જ તડ અને ફડ કરનારો… બધા ગયા પછી તેણે મને પૂછ્યું –\n“અલ્યા નચિકેત ! આજે દિપ્તી કેમ ન દેખાઈ ?”\n“હા,કદાચ તબિયત સારી નહીં હોય. પણ એની ચિંતા તને કેમ થઈ હેં બ્રહ્મચારીજી” મેં વ્યંગ્ય કર્યો.\nહર્ષદ ચૂપ થઈ ગયો. થોડી નવાઈ લાગી. થોડોક ગંભીર થઈ પાંચેક મિનિટ પછી કહે – “નચી” તું અર્ચનાને ખૂબ ચાહે છે ?\n“હા, કેમ પણ અચાનક, અર્ચના, કશી સમજ ન પડી. તું શું કહેવા માગે છે” – હર્ષદ થોડુંક ઠાવકું મલક્યો અને કહે “દોસ્ત દિપ્તી પણ મને ખૂબ ગમે છે” –\n“હેં ! હું આશ્ચર્યચક્તિ થઈ અને તાકી રહ્યો. અચાનક બે દિવસ પહેલાનો પ્રસંગ દૃષ્ટિ સમક્ષ ઊભરાઈ ગયો. લાઈબ્રેરીમાંથી રૂમ પર આવતાં અચાનક દિપ્તી સાથે થઈ ગઈ.”\n“નચિકેત આજે ચાલને ઘેર” “કેમ ? અચાનક જ ?” “તું ઘરે આવે તો કામ કહું…”\n“આજે થોડું કામ બાકી છે… અને…”\n“ જા બહાના નહીં. આજે મારી બર્થડે છે અને તેથી જ ખાસ તને ઈન્વાઈટ કર્યો છે કે તે બહાને તું મારે ઘેર આવે.”\n“ઓહ ! આઈ સી ! મેની મેની હેપી રીટર્નસ ઓફ ધ ડે એન્ડ વીશીંગ યુ હેપી બર્થડે”\n“…” એમ લુખ્ખા લુખ્ખા નહીં – તારે ઘરે તો આવવું જ પડશે.”\n“ઓહ સ્યોર ! વીથ ઓલ પ્લેઝર”\nરસ્તામાં મને બહુ પ્રશ્નો પૂછતી રહી…” નચિકેત, તું સાવ કેમ એકલો ગુમસુમ રહે છે ? અને કેમ કશું કરતો નથી… તને હૃદયનાં સ્પંદનો તરંગો જેવી કશીક વસ્તુનો અનુભવ જ નથી કે શું ? સીધા યા આડકરતરા અનેક પ્રશ્નો કરી મારા વજ્જર ગઢમાં ગાબડા પાડવાના પ્રયત્ન તે કરતી હતી, પરંતુ પથ્થર પર પડતા પાણીની જેમ હું અચળરહ્યો.” એ છંછેડાઈ ગઈ.\n“નચિ, હું તને માણસ બનાવીને જ રહીશ. આજના સારા દિવસે નિશ્ચય કરું છું. તને હું જ સમજીશ… મારો બનાવીશ.. હા, જરૂર… સાચી લગન હશે તો તારા પથ્થર હૃદયમાંથી પણ પ્રેમનું ઝરણું હું વહેવડાવીશ.”\nદિપ્તીના ઘરે પહોંચ્યા… રસ્તામાં હર્ષદ મળી ગયો. એને પણ સાથે લઈ લીધો. પાંચસાત મિત્રો અને દિપ્તીની થોડીક સખીઓ… સરસ મજાનું ગ્રુપ જામ્યું હતું. જાતજાતની અને ભાતભાતની વાતો ચાલતી હતી અને અચાનક દિપ્તીએ ગીત ગાવાની પ્રપોઝલ મૂકી. આજે ખરેખર દિપ્તી મારા માટે દ્વિધા રૂપ બની ગઈ હતી. તેના મનમાં મારે માટે આટલી લાગણી છે તે જાણી હું દુઃખી થતો હતો કારણ કે તે માટે હું લાયક નહોતો. અને તે વિચારોમાં ગીત ગાવાનું… ત્રાસદાયક હતું… મેં હર્ષદ પર વાત ઢોળી દીધી અને હર્ષદે શરૂ કર્યું… ગીતમાં હર્ષદે એની લાગણી અને દિપ્તીએ એની લાગણી વ્યક્ત કરી… દિપ્તીથી છૂટા પડ્યા પછી પણ હું વિચારોમાં ઘેરાયેલો રહ્યો…હર્ષદ આનંદમાં હતો… પરંતુ હું વ્યથિત હતો. હર્ષદને ક્યાં કશી ખબર હતી. મારું હૃદય પથ્થરનું જ હતું… જેમાં ઊર્મિ, ભાવના, સ્પંદનોને સ્થાન જ નહોતું.. દિપ્તીના સ્નેહનું સિંચન અર્થહીન થઈ જતું હતું… ખરેખર અર્થહીન જ હતું… કાશ.. તે કોઈક ફળદ્રુપ જમીન પર પોતાના સ્નેહ વારી સીંચે તો…”\nદિપ્તી ખરેખર પાગલ છોકરી છે. આજે હર્ષદની વાત પરથી જણાયું.પણ અત્યારે તો હું બિચારો બનીને જ રહી ગયો હતો… હર્ષદને કેમ કરીને કહું કે તને ગમતી દિપ્તી ખરેખર ગાંડી છે જે તને ચાહવાને બદલે મારા જેવા પથ્થરને પીગળાવવા પ્રયત્ન કરે છે. જે મળે છે તે માણવું નથી અને નથી મળતું તેનાં ફાંફાં મારે છે. ક્ષણભર માટે તો હું પણ કંપી ગયો.. મને થયું… નચિ તું પણ તેમાં ક્યાં બાકાત છે ? દિપ્તી તને ચાહે છે તેની તારા પર અસર નથી અને પેલી ઝાંઝવાના જળ જેવી અર્ચનાની ઝંખના કર્યા કરે છે.\nપણ…વિચાર અટકી જાય છે. કોઈક નવું બહાનું શોધવાનો પ્રયત્ન કરું છું….મળતું નથી. સ્વીચ ઓફ કરી સૂઈ જાઉં છું.\nબરાબર ત્રીજે દિવસે દિપ્તી ફરી દેખાઈ. મારી સામે આંખ મિલાવી થોડુંક હસી પરંતુ થોડીક ગંભીરતા હતા. અચાનક હર્ષદની વાત યાદ આવી ગઈ તેથી તેનું વલણ હર્ષદ તરફ વાળવાની ઈચ્છા હું ન રોકી શક્યો.\n“દિપ્તી કેમ હમણાં કોલેજ નહોતી આવતી ?”\n“બસ, એમ જ.”\n“હર્ષદે કાલે એક મઝાની વાત કહી.”\n“એમ ! હં” એને જાણે હર્ષદની વાતમાં રસ નહોતો.\n“એણે કહ્યું કે…” વાત જાણી જાઈને લંબાવી.\n“…” મૌન દિપ્તીના ચહેરા પર કોઈ જ અસર નહોતી.\nતેથી ધડાકો કર્યો… યુ નો ! વુમન શુડ મેરી એ મેન હુ લવ્ઝ હર એન્ડ નોટ હીમ વ્હુમ શી લવ્ઝ…”\n“એટલે તું શું કહેવા માગે છે ?”\n“ના ખાસ કશું નહીં… પણ હર્ષદ.”\nમારું વાક્ય પૂરું થાય તે પહેલાં જ ‘બસ… બસ… રહેવા દે એમ હું તારે ગળેથી છૂટવાની નથી… યાદ રાખજે હું તો તને જ ચાહતી રહેવાની.’\n“ઉફ કેવી છોકરી છે” …માથું પકડીને હું બેંચ પર બેસી પડ્યો.\n“ચાલ કેન્ટીનમાં બેસીશું ?” ‘ચાલ’ એને સમજાવાશે એ ઈરાદે હું ઊપડ્યો.\n“નચિકેત હું કેવી છોકરી છું ?”\n“તો પછી તું મને કેમ ચાહતો નથી ?”\n“દરેક સારી છોકરીને ચાહવી જ પડે ?” મેં વ્યંગ્ય કર્યો. દિપ્તી થોડીક ગંભીર બની. વેઈટરને ચાનો ઓર્ડર આપ્યો અને મારી સામે જાઈ કશુંક બોલવાનો પ્રયત્ન કરતી હતી ત્યાં જ મેં કહ્યું –\n“દિપ્તી, જુવારનો દાણો પહેલી વખત આગમાં ભુંજાય છે ને તો મધુર ધાણી બને છે… પણ જો ધાણીને ફરી વખત ભુંજીએ તો… રાખ થઈ જાય ખબર છે ને ?”\n“મને કશું સમજાયું નહીં.”\n“મારું હૃદય પણ એક વખત આ આગમાં ભૂંજાઈ ચૂકેલું છે હવે તેમાંથી તું ફરી કશું જ નહીં મેળવી શકે સિવાય કે રાખ.”\nહું દિપ્તીની કાળી મોટી આંખમાં અર્ચનાને શોધી રહ્યો હતો… દિપ્તી અપલક મને તાકી રહી હતી.\n“દિપ્તી, કાશ ! અર્ચના પહેલાં તું મારા જીવનમાં આવી હોત તો ? ”\n“અર્ચના ?” કોણ અર્ચના ? સ્વભાવગત આશ્ચર્ય એના અવાજમાં હતું… ઈર્ષા નહીં.\nઅર્ચનાને હું બેહુદ ચાહતો હતો. એ મારું સ્વપ્ન હતું. હું ખીલતાં પુષ્પની પાંદડીઓની જેમ પાંગરતો હતો. પેલી કુમળી વેલ આધાર મળતાં જેમ આધારને વળગી પડે, તેમ અને પછી ચારેબાજુ ફાલે તેમ જ હૃદયની ઊર્મિઓ અર્ચનાના નામથી મ્હોર્યા કરતી હતી.\n“ચા પીવા માંડ, ઠંડી પડશે” દિપ્તીએ ટકોર કરી.\n“૧૩મી જાન્યુઆરીની રાત… મેં બહુ અજંપામાં કાઢી હતી.”\nમેં અર્ચનાને પૂછ્યું – “અર્ચુ ! હું તને ખૂબ ચાહું છું – શું આપણે એક ન બની શકીએ ?”\nદિપ્તીની આંખોમાં સળવળાટ હતો… ચાનો ઘૂંટડો ગળામાં જ અટવાઈ ગયો. પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન તેની નજરમાં ડોકાયા કરતાં હતાં. પછી ?\n“કાલે સવારે કહું તો નચિ ?” એણે રાતની મુદત માંગી. હું આશ્ચર્યચકિત થઈને રહી ગયો. રાત ભારે અજંપામાં જેમ તેમ કરીને વિતાવી. બીજે દિવસે અર્ચનાની ચિઠ્ઠી મળી.\nમન અને હૃદય તને ચાહે છે. પરંતુ આત્મા ડંખે છે. હું પરાઈ છું – તારી હોવા છતાં … શક્ય હોય તો મને ભૂલાવી દેજે – હું તો તને નહીં ભૂલું.\n૧૪મી જાન્યુઆરી વીતી ગઈ. તે પછીની બીજી ૧૪મી જાન્યુઆરી પણ ગઈ. આજે ૧૪મી જુલાઈ… પૂરું દોઢ વર્ષ…ત્યાર પછી કદી પ્રણયની આગમાં મારું હૃદય નથી ભુંજાયું દિપ્તી, અને ત્યારથી પથ્થર બી.., પાછલા શબ્દો હું ગળી ગયો… દિપ્તી અને ત્યારથી જ પથ્થર બી…, પાછલા શબ્દો હું ગળી ગયો… દિપ્તી મને જાઈ રહી હતી અને મનમાં શબ્દો ગૂંજતા હતા :\n“સૂરજ કો ધરતી તરસે, ધરતી કો ચંદ્રમા\nપાની મેં છીપ જૈસી પ્યાસી હર આત્મા.”\n૧૮. ચાલુ મહારાજ\nએનું નામ ચારુદત્ત – પણ અમે એને કાયમ ‘ચાલુ મહારાજ’ કહેતા… જબરો ‘ચાલુ’ હતો. ઘુસણીઓ તોએવો કે જેની વાત નહીં. ખાસ કરીને છોકરીઓના મામલામાં તો જબરો ‘ચાલુ’ – એણે જ્યારથી જાણ્યું કે પેલી બાબુલાલની આશા એના પર ફિદા છે ત્યાર પછી તો એનો રૂઆબ કંઈ ઓર વધી ગયો. જાકે વો તો પહેલા પહેલા પ્યાર થા.. એટલે થોડીક ગૂંચવણ થોડીક હિંમત.. થોડોક ખચકાટ… નાના નાના પ્રસંગો પરથી મોટા મોટા સંદર્ભો અને ભવ્ય લીમડા પરિષદ ગોઠવીને કાઢતા.\nઅમે ચાર-પાંચ જણા… અને કાયમનો અમારો અડ્ડો કોલોનીનો લીમડો. લીમડા નીચે બેઠા બેઠા આખા ગામની પંચાત અમે કોલેજથી માંડીને આજ સુધી કરતાં આવ્યાં હતા… થોડોક આમેય રોમેન્ટીક અને રમૂજી આદમી… પાવલીગીરી કરીને હસાવી જાણે… અને છોકરી જો સહેજ હસી તો તો આવી જ બન્યું.\nઆ બાબુલાલની આશાનું પણ કંઈક એવું જ હતું. એ ચારુની કોમેન્ટ પર હસે. અરે સાવ ફેંકી દેવા જેવી કે ન હસવા જેવી વાત ઉપર પણ હસે અને પછી ચાલુ મહારાજ… ના, ચારુ મહારાજ ફોર્મમાં આવી જાય. આખી બસની સફર ક્યાં પૂરી થઈ જાય ખબર ન પડે. કોઈકની ‘ફિલમ’ ઉતારે કોઈકની ટીખળ કરે. રસ્તે જતાં કાકાની ટોપી ઉછાળે. હવે ચાલુ બસે ટોપી ઉછાળે એટલે કાકો કંઈ જ ન કરી શકે.\nપણ એક વખત કંઈ ચારુ મહારાજના સ્ટાર ફેવરમાં નહીં. તે એમની ઝપટમાં પોલીસ ઝડપાઈ ગયો. ટોપી તો જાણે ઉછાળી પણ કમબખ્ત ક્રોસિંગ આડુ આવી ગયું અને ચારુના હોશહવાસ ઊઠી ગયા. પેલો પોલીસ તો જમડાની જેમ આવી પહોચ્યો. અને પાછું પહેરેલું ભભકદાર લાલચટક શર્ટ… તેથી દૂરથી પણ બારીમાંથી પાછો જતો ચારુ મહારાજનો હાથ તે જાઈ ગયો હતો. અને ભીડ પણ એવી જબ્બર કે જલદી બહાર પણ ન નીકળાય.\nપોલીસ તો ધુંઆપુંવા થતો આવી પહોંચ્યો અને ચારુનું બાવડું ખેંચી ધોલધપાટ કરતો પોલીસ સ્ટેશને લઈ ગયો. નસીબની બલિહારી તો જુઓ કે ગમે તેમ આશા પણ તે જ બસમાં હતી. તરત તેની પાછળ પાછળ ઊતરીને હું ઠેઠ પોલીસ સ્ટેશન સુધી ગયો. મેં પેલાની રીક્વેસ્ટ કરી, માફી માગી પણ પેલા જમરાજાનો ગુસ્સો કંઈ એમ ઊતરે ?\nબે–ચાર કલાક ચારુ મહારાજ પોલીસચોકીની અંદર અને હું અને આશા બહાર આંટાફેરા મારતા રહ્યા. છેવટે ૨૫ રુપિયા આપીને કામ તો પતાવ્યું. પણ ચાલુ મહારાજ બહાર આવ્યા ત્યારે એમના બંને ગાલ સૂજેલા હતા. અને આંખે ઘેરા કથ્થઈ રંગનો મોટો ફોલ્લો ઊપસી આવ્યો હતો. વિના યુદ્ધ લડે પણ હેવી વેઈટ બોક્સીંગ ચેમ્પીયનશીપ જાણે જીતીને ના આવતા હોય તેમ શ્રીમાન હસતા હસતા સૂજેલા મોંઢે બહાર આવ્યા.\nઆશા તો રડવા જ માંડી – હાય ! હાય ! કેટલું બધું માર્યું તમને ! એમની સૂઝ્યા વિનાની આંખ મિચકારતા ચારુ મહારાજ હસ્યા. અરે ગાંડી ! તું જા આ રીતે મારી પાછળ આવવાની હોય તો તો બંદા પોલીસની તો શું પોલીસ કમિશનરની પાઘડી ઉછાળવા તૈયાર છે સમજી ? ચાલ, છાની રહી જા તો !\nઆ એમની પહેલી મુલાકાતનો પહેલો અને મધુર ડાયલોગ….\nખેર ! ત્યાર પછી તો એમનું ગાડું જારદાર ગબડવા માંડ્યો. આશા જાડે ગાડું ગબડતું હતું. એ દરમિયાન અચાનક તેને જ્ઞાન થયુ કે કોલોનીમાં પાછળના ઘરમાં રહેતી દામીની પણ રિસ્પોન્સ આપે છે. એટલે કોલેજમાં આશા અને ઘરે દામીની. એમ બે ઘોડા પર ભાઈએ સવારી કરવા માંડી.\nઅમારી લીમડા પરિષદમાં હવે દામીની પણ ચર્ચાવા માંડી. અધૂરામાં પૂરી આવી નવરાત્રીની સીઝન. ચારુ મહારાજને ગરબા જાકે આવડતા નહોતા… પણ દામીનીના મૌન આંખના ઈજનને ઈન્કાર કરાય થોડું ? ભાઈ સાહેબે બે દાંડિયા લઈને રમવાનું શરુ કર્યું. એક રાઉન્ડમાં નહીં નહીં ને પચાસ માણસો સાથે અથડાયા છતાં પણ જ્યારે દામીની સામે આવે ત્યારે એક દાંડિયો અથડાવતા પાણી પાણી થઈ જતા – ખરું કહું તો ફક્ત એક દાંડિયા માટે એ પચાસ જણની ગાળો ખાતા અને દરેક જાનારા માટે સારું મનોરંજનનું સાધન બની રહેતા. પરંતુ ‘ચાલુ મહારાજ’ને એની ચિંતા ક્યાં હતી ?\nઅમે ચારુની કાયમ ઈર્ષા કરીએ. એકસાથે બબ્બે છોકરીઓ ફેરવતો અને સોલ્જર સલીમ નિસાસો નાંખે. સાલી અપની તકદીર હી કુછ એસી હૈ ! અપને જૈસે સ્માર્ટ કો સાલી એક ભી લડકી નહીં ઔર ઈસ બુધ્ધુ કો દો દો મીલી હૈ.\nપણ બે ઘોડા પરની સવારી કદી સફળ થઈ છે ખરી ? એક દિવસ દામીની, આશા અને ચારુ મહારાજ ભેગા થઈ ગયા…મહાયુદ્ધની નોબતો ગડબડી. બંને પક્ષો તરફથી ફાયરિંગ થયું… ચારુને આશા પૂછે… ‘કોણ છે આ ચીબાવલી તારી સામે જાઈને મલકાયા કરે છે ?’ અને દામીની કહે, એઈ ! જીભ સંભાળ, કોને ચીબાવલી કહે છે. અંતે ભાંડો ફૂટી ગયો અને દામીની મોઢું ચડાવીને પૂર્વમાં ગઈ ને આશા પશ્ચિમમાં ગઈ. બંને ઘોડીઓએ ભેગા થઈને ચારુ મહારાજને ભોંય ઉપર પછાડ્યો.\nખેર… એ દિવસે સાંજે અમારી લીમડા પરિષદમાં શોકસભા ભરાઈ. અમારો એકનો એક મુરતીયો બે વખત એકસામટો વાંઢો થઈ ગયો. સાયરાના મિજાજના સલીમે એક ગઝલ આ માઠા પ્રસંગ ઉપર ફટકારી દીધી. હું, સુરીયો અને પદીયો શોગીયું મોઢું કરીને પ્રસંગને દીપાવવા ગંભીર પ્રયત્નો કરતા હતા. ત્યાં ચાલુ મહારાજે એમની ફિલોસોફી ફરમાવી ‘એઈ દોસ્તો ! તૂટ્યું મારું ને તમે કેમ દુઃખી થાવ છો હેં ? ચાલુ થવું હોય તો એક નિયમ રાખો. જતી કોઈપણ સ્ત્રી જાતિની વસ્તુઓ પાછળ દોડવું નહીં… દા.ત., બસ, ટ્રેન, બૈરી, કારણ કે એમની પાછળ બીજી બસ કે ટ્રેન આવતી જ હોય છે.’\nઅમે બધા ચારુની આ એબનોર્મલ કોમેન્ટ પર હસી પડ્યા અને હાસ્યના વાતાવરણમાં ચારુએ ધડાકો કર્યો. દોસ્તો ! મારા શાંત પડેલા હૃદયના ટ્રાન્સમીટન્રમાં ધ્રુજારીઓ આવે છે… યાર.. ક્યાંકથી વાઈબ્રેશન આવે છે. અમે ચારે બાજુ નજર ફેરવીએ છીએ. પરંતુ ચારુ જેટલી પાવરફુલ અમારી નજર નહોતી. સુરીયાની બાજુમાં રહેતી યામીની જાણે તકની રાહ ન જાતી હોય તેમ ચારુની સામે મલકે છે. કદાચ એને ખબર પડી ગઈ છે કે ચારુ મહારાજ બંને બાજુથી લબડ્યા. નબળા શરીર પર બીજા રોગ હુમલો કરે તેમ યામીની ચારુ મહારાજના ખાલી પડેલા હૃદય ઉપર કબજા જમાવવા મંડી પડે છે.\nતે દિવસે રાત્રે હોટલમાં અડધી અડધી ચા અને બે ડીશ ફાફડાનો ફટાકેદાર પ્રોગ્રામ ચારુ તરફથી થઈ ગયો. આશા–દામીનીને અને એ રીતે ભવ્ય સેન્ડ ઓફ આપી અને યામીનીને વેલકમ… સુરેશ કમ્પ્લેઈન કરે છે યાર ! મારી બાજુમાં જ એ રહે છે. એની મને તો આજે જ ખબર પડી.. ચારુ મલકે છે – ‘પણ બહુ મોડી પડી નહીં ?’\nનાનીમાંથી મોટી છોકરી થઈ જાય તેની ખબર દુનિયાને જલદી પડે છે. બુધ્ધુરામ તેં આપની મુર્ગી દાલ બરોબરની જેમ રાખ્યું. અને ચારુ ફાવી ગયો. મેં મમરો મૂક્યો. ‘વાત તો સાચી જ છે. ખેર, કાલે હું ફરી દાણો ચાંપી જાઈશ.’ ખીચડી કાચી તો નથી રંધાતી ને. સુરેશ બોલ્યો. બીજે દિવસે લીમડા પરિષદમાં સુરેશ ચારુને અભિનંદન આપે છે. ‘યાર તું જીત્યો ખીચડી બરોબર રંધાય છે. ત્યાર પછી સુરેશને ઘેર ચારુ આવતો જતો થઈ જાય છે. વાતોના તડાકાઓમાં એના ઘર પાસેના લીમડાનાં ઝાડનો પડછાયો ક્યારે ટૂકો થઈને લાંબો થઈ જતો તે ખબર ન પડતી.’\nએક દિવસ અમને ખબર પડી. યામીની તો પરણેલી છે. બાળ લગ્ન થઈ ગયા છે અને પાછું ચારુ મહારાજની પોઝીશનમા પંક્ચર પડ્યું. પરંતુ એમને એ શોક કરવાનું તો આવડતું જ નહોતું. કોલોનીમાં ખૂબ વગોવાઈ ગયેલી નંદિતા સાથે વાતચીતનો વ્યવહાર તો હતો જ. એક દિવસે ચારુ એ ધડાકો કર્યો. આજે નંદિતાને કોલેજ પરથી પીક અપ કરીને પિક્ચર જાયું અને અમારી લીમડા પરિષદ સત્બ્ધ થઈ ગઈ. ‘યાર, આટલી બધી હિંમત તારી ક્યાંથી વધી ગઈ હેં ?’ તો ચારુ કહે, ‘બહેતી ગંગામાં હાથ ધોઈ લીધા. પાંચ–સાત દિવસ પછી અચાનક પડેલું મોઢું જાઈને મેં ચારુને પૂછ્યું, ભાઈ કેમ આજે ઉદાસ છે ?’ તો ચારુ કહે, ‘યાર નંદિતા જબરી નીકળી મારે ઘેર માંગુ નંખાવ્યું. એવી ગામમાં ઉતાર જેવી છોકરીને હું લેવાનો હતો હટ !’\nત્યાર પછી તો ઘણા લંગસીયા ઊછળ્યા. પણ લગ્ને લગ્ને કુંવારાલાલ જેવા ચારુ મહારાજ ઠેરના ઠેર રહ્યા. મોહિની પૈસા ખર્ચાવી સનતની સાથે પરણી ગઈ. સુશીલાનું નામ ફક્ત સુશીલા હતું – ચારુ મહારાજને કોઈની જાડે બન્યું નહીં. આ બધો સમય દરમ્યાન, સલીમ ફરીદા સાથે ગોઠવાઈ ગયો. પદીયાના વિવાહ થઈ ગયા. સુરીયો તો બે છોકરાનો બાપ થઈ ગયો. અને ચારુ પણ મારા છોકરાનો કાકો હતો. છતાં અમારી લીમડા પરિષદ અટકી નહોતી. અને ચારુ એનો રેગ્યુલર સભ્ય હતો. છેલ્લા દસ દિવસથી કંઈક બેચેન લાગતાં ચારુની ત્રણ દિવસની સળંગ ગેરહાજરીએ અમને વિચારતા કરી મૂક્યા. ચોથે દિવસે ચારુ પેંડા લઈને આવ્યો. એણે શામળી શિલ્પા સાથે લગ્ન કરી દીધા. એ હવે થાક્યો હતો. એના શબ્દોએ અમને દંગ કરી દીધા.\nયાર ! પહેલાં મજાકમાં સાચા પ્રેમને ઠુકરાવી દીધો. પછી છોકરીઓએ મજાકમાં મને ઠુકરાવવા માંડ્યો. પછી તો મજાક પણ ન રહી અને ઠોકર પણ ન રહી. અને જે જાઈતુ હતું તે પણ ન રહ્યું. અચાનક શિલ્પા મળી ગઈ. ન એણે એની મજાક ઉડાવી. અને અચાનક એને જે જાઈતું હતું તે મળી ગયું. અને તે પરણી ગયો. તમને પ્રશ્ન થશે કે એને શું જાઈતું હતું ? સ્પર્ધારહિતનો મુક્ત નિખાલસ પ્રેમ. અને તે શિલ્પા પાસેથી મળી ગયો. આમ ચાલુ મહારાજની સ્વીચ શિલ્પાએ ઓફ કરી નાખી.\n૧૯. ‘કશુંક’ કશુંક છે\nહું ૬૦ વોલ્ટના બલ્બ નીચે બેઠો કશુંક લખવા પ્રેરાઉ છું. કોના વિશે હું શું લખીશ એ કશું મારા મગજમાં નક્કી નથી. પરંતુ કશુંક લખવું ચે એ નક્કી છે. પેન પણ સડસડાટ ઉપડે છે. નાનકડા ૮”X ૪”ની સાઈજમાં પાતળા કાગળવાળા પેડ પર એ કશુંક લખવાની શરૂઆત થાય છે. પાન ઘણાં ઓછા છે પણ આજે એટલા પૂરા કરવા છે. એમાં કશુંક લખવું છે. એ કશુંક શું હોઈ શકે તે વિચારું છું અને રોડ પરથી પસાર થતી ટ્રકનો અવાજ સંભળાય છે. ટ્રક ડ્રાઈવર કદાચ રતનસિંહ હશે કે પછી મિલ્ખાસિંહ, કદાચ મોહન હોય કે કાળું પણ હોય. એણે કદાચ પીધો હોય…અને નશામાં ઝૂમતો હોય… કદાચ નશામાં જ એની સુરજીત કે કુલજીતને યાદ કરતો હશે.. કે પછી મસ્તીમાં કોઈક ગીત લલકારતો કે ગણગણતો જતો હશે… ટૂંકમાં એ કશુંક કરતો હશે… ઝૂમતો હશે… યાદ કરતો હશે… લલકારતો હશે… ગણગણતો હશે.. એ ‘કશુંક’ કરતો હશે…\nએ કશુંક ગુલાબસિંહની વાંકડી મૂછોના મરકાટ જેવું લાગે છે… ફાંફડી મહેજબીનનાં ઘૂઘરુંના ઝણકાર જેવું લાગે છે. સાંકડી શેરીના સોમચંદની સાકર જેવું મીઠ્ઠું લાગે છે…કપડાં સૂકવતી કલ્પનાની કમરના થડકાર જેવું લાગે છે… ક્ષિતિજને ઘરે તળાતા બટાકાવડા જેવું એ કશુંક…\nહા, એ કશુંક પેલી ચૌદ વર્ષની મુગ્ધાની ભૂખી નજર છે. એનું નામ સુનિતા. એની માનું નામ એકલી નીતા… અને એની દાદીનું નામ…કદાચ એકલું ‘તા’ હસે એ સતત ‘સ્ટેર’ કરતી હતી… કદાચ ઉંમરનો દોષ… તેના શરીરમાં જાગતા વિકારાત્મક કામુક ભાવનાનો દોષ… બાકી માસમાં કશું ‘સ્ટેર’ કરવા જેવું નથી. હા, હું એના કરતાં વિજાતિય લિંગ ધરાવું ચું… તેના કરતાં દસેક વર્ષ મોટો છું… સુઘટીત બાંધો ધરાવતો ગોરો યુવાન છું….બાકી બીજું કશુંય વધારે મારા મન નથી જે એને કામુક કરે… પરંતુ એની ભૂખી નજરો એ મારામાં કશુંક વધુ…\nપેલી ફ્રેમમાં ગૂંગળાવતા ભગવાન તો ‘કશુંક નથી ને ?’ ભગવાન હું માનતો નથી પણ કદીક નાહીને હું બેચાર માળા કરી લઉં છું. અને સારેમાઠે પ્રસંગે બેચાર ગાળો ચોપડાવી દઉં છું… કદીક ખૂબ હતાશ થયેલી વ્યÂક્તને ભગવાનના બ્હાને છેતરી લઉં છું… એને એમ લાગે છે કે ભગવાન જા હોત તો તે આટલો ભાંગી ન પડત. (ભગવાન) તેની મદદ કરત ત્યારે એને હું પટાવું છું. વહાં દેર હે અંધેર નહીં… બાકી ભગવાન જેવું છે કે નહીં તેની મને ખબર નથી પણ તેના જેવું કશુંક…\nમારા ઘરે સ્કૂટર બંધાય છે…જાણે પહેલાના જમાનામાં હાથી બંધાતા ન હોય… પરંતુ હવે જમાનો બદલાઈ ગયો… બધું ઘટવા માંડ્યું. ડેલીમાંથી બે રૂમની ખોલી થઈ અને હાથમાંથી સ્કૂટર.. એ સ્કૂટરની નીચે કૂતરાનું ગલુડીયું ભરાઈ રહે છે… એ ગલુડીયું કાયમ કશુંક સૂંÎયા કરે છે… કદીક ધીમે ધીમે ધીરુ ધીરુ ભસ્યા કરે છે… કદાચ ભૂખ્યું થયું હશે. એની મા પાસે માગતું હશે… કશુંક મારી જેમ…\n‘બા મને દસ રૂપિયા આપને.’\n‘કેમ ? હજી ગયા શનિવારે તો આપ્યા હતા.’\n‘તે તો વપરાઈ ગયા’ ‘શેમાં ?’\n‘આવું બધું નહીં પૂછવાનું… કંઈ હું પાન–બીડીમાં નથી વાપરતો… તમે તો જુઓ… ખિસ્શાખર્ચી તો જાઈએ ને ?’\n‘ભાઈ સાહેબે બે ચાર પિક્ચર જાઈ નાંખ્યા હશે….’ નાનકી ટહુકી :\n‘બેસને હવે ચાંપલી જ્યારે ને ત્યારે ફાયર જ મારે છે…’\nહું બબડું છું… ધીમું ધીમું ગલુડીયા જેવું… કશુંક… કશુંક…\nએ કશુંક શું છે ? ફરી પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન આળસ મરડી ગયું… વહેલી સવારે સપનું તૂટી જતી ઊડી ગયેલ નિંદરની જેમ… ભરચક બસ સ્ટેન્ડ પર ઊભી ન રહેતા તેની પીઠને નિરાશ નજરે તાકી રહેતા મુસાફરની જેમ… અચાનક બહાર જવાને સમયે ટપકી પડેલા તિથિ વિનાના અતિથિની જેમ…\nએ કશુંક મારી પેન છે.. મારી ડાયરી છે…મારી વાર્તા છે… મારી લાગણી છે… મારી ભાવના છે…મારી સંવેદના છે… મારી કવિતા છે… મારી ચોપડી છે… મારી ઊર્મિ છે.. મારી સ્પંદના છે… મારી ક્ષુધા છે… મારી… મા… રી… !\nમારી ક્ષુધા મરી ગઈ છે… ત્યારે મને ભૂખ બહુ લાગતી હતી કેમ કે ત્યારે હું નીતાને બહુ ચાહતો હતો… નીતા એટલે ગમે તે હોઈ શકે જેમકે રીટા, મીતા, સ્મિતા, અ સ્મિતા, વિનિતા, તિનિતા, સુજાતા, સુનિતા, કવિતા, અંશીતા… હું થોડોક દીર્ઘદૃષ્ટા છું…સાચું નામ નથી આપતો. હું એને ઓળખું છું… તમને ઓળખાણ નથી કરાવતો પણ એ મારી સામે જાઈને કામય હસતી.. તે મને બહું ગમતું… પેલી મુગ્ધા મને ઘણી વખત સ્ટેર કરતી… તે પણ મને ગમતું… હું જ્યારે જ્યારે તેને માટે કશુંક વિચારતો, લખતો કે કહેતો ત્યારે મને તેના હાસ્યની ખૂબ ભૂખ લાગતી. એના હોઠ જ્યારે મરડાતા ત્યારે મને એના ગાલ ચાવવાનું મન થતું.. પણ જવાદો, એ નીતા નામની ક્ષુધા મારી અત્યારે મરી ગઈ છે… ખરેખર ? ફરી પેલો પ્રશ્નાર્થ મારી સામે મરક્યો. મારી ભૂખ મૃતઃપ્રાય છે મરી નથી. હું શરમાઈ જાઉં છું.. પેલી મુગ્ધતાની જેમ… એ મુગ્ધાની સામે જાતો ત્યારે તે આમ જ શરમાઈ જતી.\nમુગ્ધા કાલે ઊઠીને યૌવના થશે. પછી એ એની મુગ્ધતા પર વિચારશે. થોડુંક મલકાશે… મને એ છોકરા માટે કેવું થી ગયું હતું. નહીં ? કોઈક ભિરુતા એનામાં હશે.. તો પ્રશ્નનો જવાબ મનમાં જ દોહરાવશે. નહીં તો એની સુખીને કહેશે…\n“હું પેલાથી એટ્રેક્ટ થતી હતી” … “કોના થી ?”\n“… થી” – તે મારું નામ દેશે\n“તો તું સદ્‌નામ થઈશ ?”\n“તો બદનામ ?”\n“તો ?” જવા દો ને યાર એ પ્રશ્નાર્થ ફરી ક્યાં ઊભો કરો છો…\nઊઠ ! હજુ પાંચ પાનાં બાકી છે લખવાના… હું માથું ખંજવાળું છું… વાળ વધી ગયા છે. એટલે થોડોક ચહેરો ભરાવદાર દેખાય ચે. કોલેજ ચાલુ થઈ ગઈ છે. એટલે વટ પડશે… બે ચાર છોકરી આપણા ઉપર મરશે… આપણી ઉપર નહીં તો કંઈ નહીં… વાળ ઉપર વિચારાશે ખરી ! સાલાના વાળ સરસ છે ! એટલે પૈસા વસૂલ…\nપાંચને પાંચ દસ ને ત્રણ તેર ને સાત વીસ ને નવ ઓગણત્રીસ.. ઓગણત્રીસ કેટલી ‘ઓડ’ ફીગર છે.. ઓગણત્રીસ ઈંટો ઉપર અઢી ગેલનની પાઈપ ઊભી છે.. ભૂલ્યો ટાંકી છે.. ટાંકીમાં છલ્લોછલ પાણી ભર્યું છે. એક સે.મી. વ્યાસના નળમાંથી એ પાણી વહી જતાં વાર લાગે એવું લાઈટમાં ઊડતું જીવડું મને પૂછે છે…\n“હેં એ જીવડાને કંઈ જીભ હોય … તારે છે ?” ‘હા.’ તો તું જીવડું છે, કારણ કે જીવડાને જીભ હોય છે… સમજ્યો ?\n“ક્ષિતિજ, જ્યારે હું કંઈક ગાતો હોઉં છું… જાકે હું કોઈ દિવસ ગાતો જ નથી…પણ કોઈક દિવસ ઓવર મૂડમાં કે નાહતા નાહતા કોઈક ગીત લલકારી બેસું છું. ત્યારે મને કહેતો હોય છે…યાર, તું ત્રીજા સપ્તકમાં મુકેશનું ગીત ગાય તો કમલ બારોટ જેવું લાગે છે… ‘સાલા, મને ગાળ દે છે ?’ ” હું તાડુકું છું, ના પણ તું સૂર, લય, તાલ બધાનું એકદમ ખૂન કરી પેલી ૪૫ની સ્પીડ ઉપર ફરતી રેકોર્ડ જેવું ગાય તે સારુ ં ન જ લાગે… “એટલે એમ જ કહી દે ને કે હું ભેંસાસુર જેવું ગાઉં છું.” “ના રે ના, યાર મારાથી એવું કહેવાય ?” તું તો મારો ફાસ્ટ પરમેન્ટ અને રેકગ્નાઈઝડ ફ્રેન્ડ છે ! યાર, તુમ તો હમારી જાન હો… હમારા પ્યાર હો… હમારા… “બસ… બસ…બસ… મને પ્યાર કહીશ તો તારી નિલમને શું કહીશ ?” “અરે ચલ હટ ! તારી આગળ બધી નિલમો, હિરીઓ પણ પાણી ભરે…” પછી એ કાંઈક ન સમજાય તેવી ચેસ્ટા કરે છે ? તેની આંખમાં કશુંક હતું… એ કશુંક પ્રેમ હતું… ઈર્ષા હતી, વાસના હતી, ઝંખના હતી.. શ્રદ્ધા હતી, ભÂક્ત હતી, ઝનૂન હતું, ખુન્નસ હતું, મશ્કરી હતી કે પછી મજાક….\nક્ષિતિજ મજાક બહુ કરે છે…એ મારા જેવો શાંત પણ છે…પરંતુ એ એના કરતાં વધુ શાંત વ્યક્તિ પાસે બહુ બોલકો હોય છે… દા.ત., હું અને તેના કરતાં વધુ બોલકા છોકરા પાસે તે મારો રોલ અદા કરતો હોય છે… એટલે કે શાંત, શ્રોતા હોય છે… દા.ત. પ્રભાકર…પ્રભાકર ખૂબ બોલે છે… આ ખૂબ શબ્દને બેફામ… અનહદ… અતિશય… બેહદ…શબ્દો વડે શણગારીએ તો નવાઈ નહીં. સાલો પાંચ વર્ષ વહેલો મરશે… પ્રોફેસરો અને વકીલો એમની ઉંમર કરતાં વહેલાં જ મરતા હોય છે… પણ એમની ખપત કળાથી હું અને ક્ષિતિજ બંને મુગ્ધ છીએ. ‘સાલા દરેક વિષય ઉપર બોલવું એ કાંઈ નાનીસૂની વાત નથી… તે જાયું નહીં વાડેકરથી ઠેઠ વડોદરા સુધી એ કેટલી આસાનીથી ઊતરી આવ્યો. એણે તને ક્યાં ક્યાં ફેરવ્યો છે ખબર છે. ક્ષિતિજ ? વાડેકર પરથી દુરાનીનો છગ્ગો. તેના પરથી બી.આર.ઈશાર… ત્યાંથી પરવીનબાબી.. ત્યાંથી સેન્ટ ઝેવીયર્સ કોલેજ… તેમાંથી સ્મિતા… અને સુરસાગર જ્યાં તે લોકો ચોરીછૂપીથી મળ્યા કરતાં.. બોલ આ બધી વાત તમને ખબર ન પડે તે રીતે કહી દીધી ! તું સારો શ્રોતા પણ છે…એ આ પરથી સાબિત થાય કે નહીં ?’\nહાશ ! બે જ પાનાં બાકી છે… કશુંક મેં લખ્યું તો છે જ, હવે એ કશુંકને શેષનાગના દોરડાથી બાંધેલા ચાંદ અને સૂરજના ત્રાજવા વડે તોળીશ… વચ્ચે મેરુપર્વતની ધરી હશે… એ કશુંક શંકરની જટામાં ગૂંગળાવેલ ગંગાની ધાર હશે તો ચાંદવાળું પલ્લું નમી જશે અને જા ક્રોસ પર ખીલાથી જડાયેલ ઈસુનું લોહી હશે તો સૂરજવાળું પલ્લું નમી જશે… અને હા, જા બંને પલ્લાં સાથે જ નમી જાય તો ? “એ શક્ય નથી.” “કેમ ?” ધરી બનેલો મેરુ પર્વત સખત છે.\n‘પણ ધારી લો કે ધરી વળી જાય. તો.. ’ તો.. તો.. હું માથું ખંજવાળું છું… કન્ફરમેટીવ ટેસ્ટમાં ઈન્ટરમીડીએટ રીઝલ્ટ ન હોય…પણ… તાર્કિક રીતે એવું કશુંક થાય તો ?… તો… તો… તે મારી પેનમાંથી ઢોળાયેલી સહીમાંથી સર્જાયેલી કોઈક કૃતિ હશે… (હું પ્રશ્નાર્થચિહ્નના ત્રિશૂળથી બચવા બકી મારું છું… પેલા ઈન્ટરવ્યૂમાં પ્રશ્ન ન આવડતાં ગપ્પું ગગડાવું તેમ)…હા, એવું જરૂર કશુંક હશે.\nચંદ્ર અને સૂરજના ત્રાજવાને અનંત વ્યોમના અવકાશમાં ખસેડી હું “કશુંક” ને તોલવા જાઉં છું… ત્યાં છેલ્લું પાનું પૂરું થઈ જાય છે… સહી ખૂટી જાય છે. મેં કશુંક લખ્યું છે… પણ કશુંક શું છે ? … એ કશુંક પેલી મુગ્ધાની નજર… ભગવાન… ગલુડીયું… મા…પેન… નીતા… ટાંકી… ક્ષિતિજની નિલમ… પ્રભાકરની ખપત… થોડા કાગળનું પેડ… નથી ? “નના” “તો ?” ફરી પેલું પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નનું ત્રિશૂળ ઊડ્યું… કશુંક…ક…શું….ક… કશુંક જરૂર છે…પણ એ બધું નથી.. તો ? તો શું છે ?\n“કશુંક” કશુંક છે.\n૨૦. કહ્યાગરા કંથની જેમ\nઅમારી વચ્ચે મનમેળ નથી. પરણ્યાની પહેલી રાતથી જ અમારો ઝઘડો શરૂ થઈ ગયેલ. પહેલાં ઝઘડો થયો એ મીઠો ઝઘડો હતો. પરંતુ ધીમે ધીમે ઝઘડાની મીઠાશ ઓછી થતી ગઈ અને કડવાશ વધતી ગઈ. હું એની પાસેથી મારું ગૌરવ ઝંખું છું. હું એનું સર્વસ્વ છું એવી ભાવના એની દરેકેદરેક વર્તણૂકમાં મને જાવા મળે તેવી મારી ઈચ્છા છે – જ્યારે એ એનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ઝંખે. જાતે ભણીને નોકરીએ લાગી છે તેથી તે મારા મય રહેવાને બદલે એના મય જ રહે છે. જા તે નોકરી ન કરતી હોત તો.. જરૂર મારા મય થઈ શકી હોત. પરંતુ ન એ નોકરી છોડી શકવાની છે ન એ મારા મય થવાની છે… અને એ જ કારણે અમારી વચ્ચે તિરાડ પડેલી છે જે વધતી જ જાય છે. કોઈ પણ પક્ષ નમતું જાખે તો ઘટે ને…\nહું લાગણી ભૂખ્યો અને એ સ્વમાનભૂખી. લગ્ન જાણે એના માટે બંધન બની ગયું છે. મારી રીસને ઓળખવાનો સમય જ નથી. મારાં અસત્યોને ખૂબ સ્વાભાવિકતાથી સ્વીકારી લઈને મને વધુ ચીઢવે છે. અને કમનસીબી તો એ છે કે આખો દિવસ લોકોના પ્રશ્નોનું નિરાકરણ કરીને રાત્રે જ બે–ચાર કલાક ભેગા થવાનું હોય ત્યારે… ત્યારે જ હું ઝગડો કરીને બેસી જાઉં છું.\nએ કલબ–સંઘ–મંડળ જેવા કંઈ કેટલાય ઝંઝાવાતોનો ઠેકો લઈને બેઠી છે. જેને સાચવવાનો છે તેને નથી સાચવતી ને ‘ફલાણી ક્લબમાં નહીં જઉં તો એમને માઠું લાગશે અને આમને દુઃખ થશે’ની પોકળ વાતો મારા ગુસ્સાનાં બળતણમાં ઘી હોમે. એના સ્વતંત્ર વિકાસમાં સૌ સગાંવહાલાં અને મિત્રો મારી ઈર્ષા કરે–કેવી સરસ અને ઈન્ટેલીજન્ટ ઘર ગૃહિણી છે – અને હું મનમાં વિચારું કે મહાદેવના ગુણ તો પોઠીયો જ જાણે ને…\nતે દિવસે રોજની જેમ ઘરે આવ્યો ત્યારે કાયમની માફક જ તાળું લટકતું હતું. … તાળું ખોલીને ટેબલ પરની ચિઠ્ઠી વાંચવાની જરૂર જ ન લાગી. તેમા ંપણ કાયમની જેમ જ લખેલ હશે.. કે હું ફલાણી સભામાં જાઉં છું. ખાવાનું ઢાક્યું છે. જમી લેજા વગેરે… વગેરે…હું મનમાં ને મનમાં ગુસ્સે થઈ જઉં છું. સાલુ લગ્ન કર્યા પછી પણ ઠંડું અને હાથે ખાવાનું હોય તો આ લગ્નની ધૂસરી શીદ નાખી ? નોકરી પરથી થાકીને આવ્યાં હોઈએ અને એ મારે માટે રાહ જાતી ઊભી હોય.. મને જાઈને એના હોઠ ખીલી ઊઠતા હોય… પાણી આપીને ટહુકો કરે… ગરમ પાણી મૂક્યું છે…જરાં નાહી લો… ચા ઠંડી પડશે… બસ, આખા દિવસનો થાક ગૂમ… પરંતુ એ દિવસ ક્યારે આવશે… આવશે કે કેમ તે વિશે હજી હું દ્વિધામાં છું.\nતપેલી સ્ટવ પર મૂકવા જતાં સ્ટવની જાળ લાગી ગઈ – પાણી ઊકળતું હતું ત્યાં જ હરેન આવ્યો. ઘણા સમયે ઘરે આવ્યો. અને કહે, “અલ્યા ! જયુ પરણ્યો છતાં વાંઢાવિલાસ ચાલુ છે ?”\n“બસ ! ભાભીને જાવાને મળવા આવ્યો છું – ક્યા છે તમારા રાણી જનાબ.”\n“છોડ યાર ! મશ્કરી ન કર. ચાલ ક્યાંક ચા પી આવીએ.”\n“અરે યાર ! મારે તો એમના હાથની જ ચા પીવી હતી.”\n“ફરીથી ક્યારેક ” કહી મેં ઊકળતા પાણીની જેમ મારો ઊકળતો ગુસ્સો સ્ટવની સ્વીચ ઉપર કાઢ્યો. ઊકળતા પાણીની છાલક હાથ ઉપર પડતાં સીસકારો બોલાઈ ગયો અને સાથે એક ગાળ પણ નીકળી ગઈ. એ ગોર મહારાજ પર જેમણે અમારી જિંદગીને લગ્નની બેડી પહેરાવી.\nરામભરોસે હોટેલ પર જઈને બેઠા. ચાનો ઓર્ડર આપ્યો. હિરેનની વાતો ન ખૂટી. એ બોલતો જતો હતો અને હું હા–હં ના જેવા ટૂંકાક્ષરી પ્રત્યુત્તર આપતો જતો હતો. એના પીળા સડેલા દાંત જાઈ મને ગોર મહારાજ યાદ આવ્યા. એ છે મારા મોટા સાલેરામ… શ્રીમતીજીનો કઝીન. ખબર નથી કે આવા કઝીનો ચોકઠા બેસાડવામાં એક્ષપર્ટ ક્યાંથી થઈ જતા હોય છે – પીળા સડેલા દાંત, બીડીની ગંધાતી વાસ, અનેક સમયે વહી જતું તેમનું અટ્ટહાસ્ય ભલભલાને બેસાડવા પૂરતું છે. એમણે ગોઠવેલા ચોકઠાનો એક ખૂણો તો હું જ છું. બીજાની તો ક્યાં વાત કરવી ?\nઆખરે હીરેનની વાતો ખૂટી. ઘણા વર્ષે મળ્યા એટલે આટલું બેઠા. નહીંતર ચા પીને જ ચાલવા માંડનારો હું છું. આજે આટલું બેઠેલો જાઈને વેઈટરને પણ નવાઈ લાગી. હીરેન ભાભીને ન મળ્યાનો અફસોસ કરતો છૂટો પડ્યો. મેં કહ્યું, “જવા દે ને યાર ફોર્માલિટી ન કર.” પણ મનમાં તો હતું કે મળ્યા ન મળ્યામાં કાંઈ જ ફેર નથી પડવાનો. દોસ્ત, બેચલર રહીશ તો સુખી થઈશ. અને સુખી માણસોની બહુ લોકો ઈર્ષા કરે છે. સંભાળજે કોઈ દુઃખી ન કરી જાય મારી જેમ…પણ એ બધું બોલ્યો હોત તો એ ગૂંચવાત. એટલે ન બોલ્યો.\nપાછા ફરતી વખતે સાલેરામ સામે મળી જાય છે. “જુઓ જયકુમાર ! આ વખતે મારી બેનને થોડાક દિવસ માટે મારા ઘરે મોકલો. એની ભાભીની તબિયત એક તો સારી રહેતી નથી તેથી તેને રાહત રહેશે. અને એને પણ થોડોક સમય પિયરમાં રહેવા મળશે.” મનમાં તો થઈ ગયું. લઈ જાઓને કાયમ માટે જેથી મને નિરાંત. એ જ કઝીન બ્રધરે મારા શ્રીમતીજીને નાનપણથી સ્વાભિમાનીનું મહોરું પહેરાવેલું છે. કમબખ્ત એ મહોરાએ તો મારું દાંપત્યજીવન રોળી નાખ્યું છે. ઘરે આવું છું – પેલું એકાંત મને ખાવા ઘસે છે. મારી પાસે મારી પોતાની પત્નીની કલ્પના છે. લગ્નની વ્યાખ્યા છે. લગ્ન પછીના દાંપત્યજીવનના મોહક વિચારો છે. પરંતુ અત્યારે એ ‘છે.’ ક્રિયાપદ ભૂતકાળમાં ફેરવાઈને “હતા” થઈ ગયું છે. મારી અપેક્ષા સમજી શકે તેવી પત્ની મારે તો જાઈતી હતી. એકમેકમાં સર્વેસર્વો ખોવાઈ જઈને એક નાનકડી દુનિયા ખડી કરવી હતી, પરંતુ અત્યારે તો ફક્ત સ્વાભિમાની પૂતળું મારા કરમે ભટકાઈ છે. જે પહેલી રાતથી પોતાના હક્કો વિશે પોતાની ફરજા કરતાં વધુ સજાગ છે અને આધિપત્ય માટેના દાવપેચ લગાવતી રહી છે. એના ઈશારા પર નચાવવા મને ઈચ્છતી રહી હતી અને આજે ઈચ્છે પણ છે.\nએને પત્નીના હક્કો એટલે પતિની ફરજા એ સત્યનું જ્ઞાન લાધેલ હતું. પરંતુ પતિના હક્કો એટલે પત્નીની ફરજા વિશે અજ્ઞાન હતી – અને જ્યારે તે મારા હક્કો વિશે લાપરવાહ બને તો હું શું કામ તેના હક્કો વિશે ચિંતિંત રહું ?\nરાત કયારે પડી અને ક્યારે આંખ મીંચાઈ ગઈ તેની ખબર ન પડી. પણ જ્યારે ઝબકીને જાગી ગયો ત્યારે જાયું તો એ મારી બાજુમાં સૂતી છે. હું તેના શરીર ઉપર મારો કામાતુર હાથ નાખું છું. એકાદ ક્ષણ કશું જ થતું નથી.. અચાનક જારથી તે મારા હાથને ઝંઝોટી જાય છે. હું ફરીથી તેના શરીર ઉપર હાથ ફેરવું છું – એ જારથી પડખું ફરી જાય છે. જાણે મારા ગાલ ઉપર કોઈએ તમતમતો તમાચો ન મારી દીધો હોય…\nહું પશું બની જઉં છું. અમારી વચ્ચેની તિરાડ મોટી અને મોટી થતી જાય છે. મન થાય છે એ મારી પત્ની છે. હું એનો પતિ છું. એ લાગણી મારા તન અને મનમાં તીવ્રતાથી ફરી વળે છે. જારથી ઝાટકો મારીને હું તેને મારી તરફ ખેંચું છું અને ધડ દઈને એ મને લાફો મારે છે.\nઅમારી વચ્ચે પડેલ તિરાડ મોટી મોટી બનીને જાજનો ઊંડી ખીણ બની ગઈ. એના લાફાતી મારામાંનો સ્વાભિમાનનો નાગ છંછેડાઈ જાય છે.\nછંછેડાયેલો નાગ ઝનૂની બનીને મારા મગજ પર ચઢી બેસે છે. તારી આ હિંમત.. મને તમાચો મારે છે… નાલાયક… હું સટાસટ… સટાસટ… ઉપરાછાપરી ચાર તમાચા એના ગાલ ઉપર રસીદ કરી દઉં છું. સ્વાભિમાનની પૂતળીનું અભિમાન વંકાયું – એની આંખમાં પણ ગુસ્સો છે. પણ મારું આ રૂપ જાઈ તે ડઘાઈ ગયેલી લાગી. એ બેઠી થવા જાય છે ત્યાં હું કામુક પશુ બનીને હુમલો કરુ છું. એ મારો વિકરાળ દેખાવ જાઈ બી જાય છે. ક્ષણો એમ જ મૌન તથા સંચારહીન પસાર થાય છે.\nએના ધીમા ડુસકા અને હીબકાથી મૌનનું સામ્રાજ્ય ધીમે ધીમે તૂટે છે. હું પણ પશુમાંથી માનવ બનું છું. ડૂસકાનો વેગ ધીમેધીમે વધે છે અને મારો ગુસ્સો પણ ધીમે ધીમે ઓગળે છે. પ્રશ્ચાતાપનો ભાર વધે તે સહ્ય બનાવવા હું પડખું ફરીને સૂઈ જઉં છું. એ સ્વાભિમાનની પૂતળીના ગર્વ તોડ્યાના મિથ્યાડંબરને ઓઢીને.\nથોડાક સમય બાદ એ રડતાં રડતાં થંભી ગઈ. એનો હાથ મારા શરીર પર પડ્યો. ઝંઝોટવાની ઈચ્છા થઈ અને દાબી દીધી. એણે મને ફેરવ્યો અને હું તેની તરફ ફરી ગયો. કહ્યાગરા કંથની જેમ…\n૨૧. વહાલાં ઉરો ચીરતાં\n૨૨. મનડું રડે છાનું છાનું\nવિધવા માનું પડખું બનીને એ બેઠી હતી… ને હવે એણે નક્કી જ કર્યું હતું. કૂતરા – બાલાડાને મોતે મરીશ પણ ગરીબ દીકરી બનીને હવે એ ઘરમાં કદી પગ નહીં મૂકું… માનવીય મૂલ્યો અને માનવીની જેને કિંમત ન હોય. જેને ખાનદાનીની તમા કે ફિકર ન હોય એવા માનવીઓને માનવી શેના કહેવાય ?\nએવું જીવન તો ગમે ત્યારે અને ગમે તેની સાથે પસાર થાય. થાત જ ને… પણ પેલા ભાંજગડિયા આવ્યા… જામીનો આવ્યા…જવાબદારીઓ લેનારા આવ્યા… અને એમણે મારી માને ભલી… ભલી.. મીઠી મીઠી વાતો સમજાવી.\nએ દલાલો બધા ક્યાં ગયા ?\nકોર્ટમાં પણ એણે કહી દીધેલું… સાહેબ… તમે મને જ્યારે અને જે સજા કરશો ત્યારે અને તે સઝા ભોગવવા તૈયાર છું પણ પણ…\nને એ ફફડી ઊઠી.\nવર્ષાના પહેલા વંટોળિયામાં હોલી જેમ ફફડી ઊઠે છે એને હોલાના કોઈ અમંગળની એંઘાણી વરતાય એમ એના જીવન વિશે એને અમંગળની એંધાણી વરતાતી હતી… હવે એને જીવન ખારું ઝેર લાગતું હતું… એને સમજાતું નહોતું શા માટે એ જીવતી હતી ? આમેય હવે એના જીવનમાં જીવવા જેવું શું હતું ? એણે તો કોર્ટમાં પણ કહી દીધેલું સાહેબ. મને જેલમાં મોકલી આપો તો પણ અદાલતની આંખોએ તો પાટા હોય છે. એને કોણ નાનો, કોણ મોટો… ધનિક, શ્રીમંત એવા ભેદા દેખાતા નથી…\nઅવલંબન તૂટી ગયું… અરે..અવલંબન હતું જ ક્યાં ?\nદુનિયાની નજરે જાયું કે એ પરણેલી હતી. બાકી તો પતિને ઘરે જઈ એણે એક રૂમમાં શયન પણ લીધું નહોતું.\nહા… બ્રિજેશ જુદો હતો.. શ્રીમંતાઈ ને વારસાગત રીતે જે અપલક્ષણો ભેટમાં મળતાં હોય છે એવાં જ મળ્યાં હતાં.\nભારતીને આજે સમજાઈ ગયું હતું કે જીવતરના માપ આમ ફેરાફેરી કરી નાખવાથી નીકળતા નથી… કરુણતા એ હતી કે ભારતીને મન જે જીવન હતું એ બ્રિજેશને મન ગંજીપાની રમતનું એક પાનું હતું.. એણે તો ભારતીનો ઉપયોગ માત્ર હાથમાંથી જતી રહેલી બાજીથી દુનિયાની નજરે હાર્યા ન દેખાય એટલા માટે જ કર્યો હતો. બાજી રમવા કરતાં એણે અંચઈ વધારે કરી હતી… ને જીતનાર ભિલ્લુને અંચઈથી હરાવ્યો હતો.\nપણ આજે ભારતી જુદી હતી.\nએના માણીગર રૂપ આજે જુદાં હતાં… શૂન્યમનસ્ક બની ગયેલી એ ભારતી આજે જર્જરિત વસ્ત્રોમાં બેઠી હતી.. દાદરનું પહેલું પગથિયું એને જોઈને અનુકંપાથી જીવતું હતું…\nબધા પ્રશ્નોનો જવાબ એક જ શબ્દથી શમી જતો હતો અને તે હતો “ગરીબી”.\nવિધવા માએ પેટે પાટા બાંધ્યા.\nએને મા અને બાપ બંનેનો પ્રેમ આપ્યો.\nએને મોટી કરી. મા દીકરી એકમેકને સહારે પોતાનું પેટિયું કૂટી ખાતા’તા.\nવિધવા મા પહેલાં તો દીકરીનું સુખ જાઈ રાડીની રેડ થઈ ગઈ. હું કહેતી નો’તી મારી ભારતુડી બહુ મોટું નસીબ લઈને આવી છે. જુઓ, મનસુખલાલાના ઘરનું માંગું આવ્યું – રાજ કરશે મારી દીકરી !\nઅને ભારતુડી પણ આમ તો હતી પૂરેપૂરી ઠરેલ.. ઘરના કામકાજથી પણ સંપૂર્ણપણે કેળવાયેલી – વળી માનો નમણો ચહેરો અને બાપનો ગૌરવર્ણ લઈ જન્મેલી આ છોકરી આમ તો ઉકરડાના રતન જેવી જ હતી. મોટા ઘરનાં માન મોભા સાચવે તેવું રૂપ અને ઠસ્સો હતો. રૂઆબ તો પૈસા આવતાં ગમે તે વ્યક્તિને કરતાં આવડી જાય…\nજે દિવસે બ્રિજેસ અને મનસુખલાલ ભારતીને જાવા આવવાના હતા તે દિવસે ભારતીની માએ તેના પુરાણા જર્જરિત ઘરને વાળીઝૂડીને ચોખ્ખું બનાવવાના પ્રયત્નો કરવા માંડ્યા.. બાજુના ઘરમાંથી બે ગદેલા, ચાદર, ખાટલો, ખુરશી આણી બેઠક ખંડને સજાવ્યા.\nછેલ્લા બે પાંચ મહિનાથી સાચવેલી મૂડીનો મોટો હિસ્સો તેમની આગતા–સ્વાગતા માટેની તૈયારીમાં ખર્ચ્યો … રખેને… વેવાઈને ઓછું આવી જાય… અને આવી સોનેરી તક ચૂકી જવાય… ભારતી પણ કાકાના ઘરેથી સારી સાડી લઈ આવી અને સહેજ બનીઠનીને તૈયાર થઈ.\nવેવાઈ આવ્યા. ઈન્ટરવ્યૂ લેવાયો… આગતા–સ્વાગતા થઈ અને બધું નક્કી થયું. બ્રિજેશને ભારતી ગમી. વિવાહ થવાની તૈયાર થવા લાગી ત્યાં તો વાતો ઊડતી ઊડતી આવવા માંડી. બ્રિજેશને તો બે–એક વર્ષ પહેલાં લોહીની ઊલ્ટી થઈ હતી તેથી જ તો નાતમાંથી કોઈ છોકરી આપતું નહોતું. નહિતર આવા પૈસાદાર અને મોભાદાર કુટુંબનો છોકરો બેસી રહે ખરો.”\nપહેલાં પહેલાં તો આ વાતને ભારતીની મા બહુ ધ્યાન પર નહોતી લેતી કારણ કે ઘણા વિધ્નસંતોષીઓ હોય તે આવા વિધ્ન નાખતા જ હોય છે.\nપરંતુ એક દિવસ મનનો કીડો સળવળ્યો.. એ તો પહોંચી વેવાઈના ઘરે… ત્યાં રાત રહી.. જમાઈરાજ રાતના બે વાગે પધાર્યા… અને એના ઉપરથી બધી અફવાઓમાં કંઈક તથ્ય હોય તેવું લાગ્યું. જાકે એ સમજતી તો હતી જ કે ધુમાડો કંઈ એમ ને એમ ન નીકળે. કંઈક તો બળતું હોય જ…\nબીજે દિવસે સવારે વેવાઈને પૂછ્યું : “મનસુખલાલ શેઠ બ્રિજેશકુમાર રાત્રે મોડા કેમ આવ્યા ?” અને એમના મોં પરનું નૂર ઊડી ગયું. જાણે કોઈ ગુનેગારને ચોરી કરતા જ ન પકડી લીધો હોય ! ભારતીની માએ એની નોંધ લીધી.\n“કાલે એના મિત્રને ત્યાં પાર્ટી હતી.” પોકળ બહાનું પકડતાં વાર ન લાગી છતાં ભારતીની મા ઠાવકું હસી.\nપછી તબિયતની વાત કાઢી. વાતમાં ને વાતમાં લોહીની ઊલટીનું પણ પૂછી લીધું. તે વખતે પણ ફરીથી પકડાઈ ગયાનો ભાવ છુપાયો નહીં.\nબે–એક વર્ષ પહેલાં કશુંક ખાવામાં આવી ગયું’તું તે ઊલટી થઈ અને મરચા જેવું કંઈક દેખાતું હતું અને લોકો લોહીની ઊલટી, લોહીની ઊલટી એવું માનવા માંડ્યા. બાકી ખરેખર એવું કશું નથી.\nભારતીની મા ઢીલે પગે ઘેર આવી અને દીકરી કંઈ ઊકરડે નહોતી ફેંકવાની – એણે મનોમન નક્કી કરી નાખ્યું. છો છોકરી કુવારી રહે પણ એવા કેન્સર થયેલા છોકરા જાડે પરણાવીને એની જિંદગી નથી બગાડવી. હું તો ખર્યું પાન કહેવાઉં… કાલે ન હોઉં તો એનું કોણ ?\nવાત જ્યારે વહેતી થાય ત્યારે વાયરાની ઝડપે વહેતી થાય. મનસુખલાલને જ્યારે ખબર પડી ત્યારે ઊંચાનીચા થઈ ગયા. વિવાહ થવાની તૈયારી પર વાત આવીને તૂટી જાય એટલે એમને તો નીચા જાયું થાય.\nવેવાણને ત્યાં આવીને વાત કરી. એમને સમજાવ્યા. એવું કશું નથી. એમ નાતના બે–ત્રણ મોભીએ પણ કહ્યું… અને સાથે સાથે છોકરી સુખી થતી હોય તો એમણે વચ્ચે ન આવવુંમ જાઈએ તેવું સમજાવ્યું. એક મોભીએ તો તેમ પણ કહ્યું, “અરે છોકરી દુઃખી થસે તો અમે જવાબદાર છીએ. એના સુખને તમે આગ ન ચાંપો આવી શંકા કરીને.”\nભોળી અભણ મા વળી ગઈ અને વિવાહ થયા. પેલા બે–ચાર મોભીની આંખની શરમથી. બહુ ખર્ચો થઈ શકે તેમ ન હતો. અને સાથે સાથે વધુ બફાય નહીં તે માટે બહુ સાદાઈથી અને ઝડપથી મનસુખલાલે પતાવી દીધું.\nગરીબ ઘરમાંથી આવેલી છોકરી એકદમ પૈસાદારના ઘરમાં અનુકૂળ તો કઈ રીતે થઈ શકે. ટેબલ–ખુરશી પર ચમચીથી ખાતા ન આવડ્યું તો સાસુએ ટોકી. તેને પ્રેમથી શીખવાડવાને બદલે એ તમારી માનું ઘર નથી. અહીંયા જરા રીતભાતથી રહેવું પડશે. ટાપટીપ કરતાં આવડવું જાઈશે.\nકોઈ પણ સ્ત્રી પિયરિયાની રોજ રોજ થતી મશ્કરી તો ન જ સાંખી લે. સાથે સાથે ગરીબીનાં સંભારણાં, મેણાં અને ટોણા રૂપે દિવસ ઊગે ત્યારથી એ ગભરુ સસલીને એની સાસુ–વડસાસુ અને નણંદી ત્રણે જણા પેલા જંગલી કૂતરાની જેમ પીંખી નાકથા. ચિત્રવિચિત્ર પ્રાણીપ્રહાર, વ્યંગ, કટાક્ષ ઉપાલંભ અને ઉપેક્ષાથી ભારતી ઉભાઈ ગઈ.\nએ બધું તો જાણે સહી લેવાય પણ… પતિનો સંગાથ જ ન હોય તો… એ ક્યાં સુધી ચાલે ? રાત્રે દોઢ–બે વાગ્યે બ્રિજેશ આવીને એના રૂમમાં સૂઈ જાય અને દિવસભર ટોણા અને મેણાનાં પ્રહાર ખમી ખમીને