Geheimen fan de poezij.\nDit artikel, dat ik op forsyk fan 'e redaksje mei útsûnderlik nocht (as Fries fan heite kant hold ik jimmer in swak foar Fryslân en syn litteratuer) foar De Tsjerne skriuw, haw ik neamd ‘geheimen fan de poëzij’.\nGeheimen, en net ‘aspekten’ of ‘problemen’, omdat op it lêst de poëzij en it dichterskip net psychologysk tagonklik binne. Ja, men kin se fansels wol psychologysk binei bisykje to kommen, mar dan rint men der noch altyd omhinne, lyk as toeristen om in ‘forbeane’ stins of jagers om in proai, dy't net foar it ljocht komt. Ik wol neat direkt sizze yn it neidiel fan 'e psychology, dy't sûnder mis har ‘greate fortsjinsten’ hat lyk as men dat neamt, útsein ditte, dat hja wolris al to ûnbiskamsum omnoasket yn dingen dy't foar har sneupsin nou ienris taboe binne; dat hja trochkringe wol yn libbensgebieten, dy't nou ienris, as de religy en de poëzij, ‘hillige groun’ hjitte moatte.\nLao Tse, de bikende Chineeske tinker, hat oer it Taoïstyske heimnis sein: ‘Dy't der oer prate, kenne it net, en dy't it kenne, prate der net oer.’ (It bihertig'jen weardich foar de theology.). En sa leit it ek mei de poëzij: poëzij kin, likemin as leafde, analisearre, mar inkeld trochlibbe, net biredenearre, mar inkeld forbylde wurde. ‘Das Erlebnis und die Dichtung’, sa neamde Dilthey in great wurk oer Goethe, Novalis en Hölderlin, en sjochdêr de beide poalen fan it dichterskip: it ynderlik sielsbarren en de skeppende aksje fan 'e forbylding.\nLykwols fielt de dichter jimmer in driuw, yn yntime wurden oer de Muze to sprekken; hy mei dan it geheim sels net oanroere, mar likegoed rint syn tael oer fan har oannimlikens en har ynfierenheit, har bikoarlikens en har oankomsten, lyk de leaver net swije kin oer de biminde, noch de biminde oer de leaver. Oars soene ommers ek de ‘Mariënbader Elegie’ en de brieven van Marianne Alcoforado net skreaun wêze? It is inkeld op de wize fan in minner; it is inkeld as dichter, dat men yn wierheit oer de poëzij prate kin.\nUs tiid is û.m. it tiidrek fan 'e psychology en de significa: hja merkbite by útstek de perioade dêr't wy yn libje. Al-\nlinken binne hja fan nijsgjirrige saken erkende wittenskippen wurden. En it is dochs wichtich en needsaeklik dat men jin, sagoed as fan it natûrbarren, rekkenskip jowt fan it sielsbarren; dat men ek hjir oarder stelt en siket nei wetmjittigens. En men hat it geandewei as in eask sjen leard, omtinken to jaen oan 'e bigripen dy't men hantearret, oan de draechwiidte en de assosiaesjes fan de wurden dy't men brûkt, net inkeld yn 'e omgongstael en de wittenskiplike publikaesjes, mar likefolle yn 'e poëzij en hwat mei har anneks is. Men soe dit in eask fan de minske syn ethysk wêsten neame kinne. It is grif net tafallich dat de dichter Frederik van Eeden, binammen op it lêst fan syn libben, him sa ynmoedich ta de significa jown hat. Hja wie foar him in fynst, dy't de dichter sawol as de psycholooch yn him likefolle oangyng, syn ‘Signifische Gepeinzen’ tsjûgje dêr fan. De poëzij dochs is gjin skiere dizewrâld, noch kristallinen abstraksje; hja is omline getoel en, hoewol dûnker-romantysk fan komôf, ta stal formearre ynderlike bilibbing.\nIt is it ethyske elemint yn it dichterlik skeppen, dat de dichter de forantwurdlikens bybringt, foarst foar himsels oer, as suver fortolker fan hwat yn him libbet; en twad, fan dit foarste net los to meitsjen, ek foar syn meiminsken oer. Ik doel hjir net op morele scrupules yn 'e bikrompen sin fan it wurd, mar op de seedlike imperatyf fan 'e oprjochtens, it ynderlik gebot fan de integriteit, dêr't it wierhaftich dichterskip mei stiet of falt.\n‘Die Dichter lügen zuviel’, sei Zarathustra, ‘aber’, liet hy derop folg'je, ‘auch Zarathustra ist ein Dichter’. De dichters komme der licht ta, woe Nietzsche sizze, oan 'e moaije skyn to offerjen en harren ynderlike wierheit yn aesthetyske fantasijen en selsbigûchelingen to forflechtigjen of to forfalskjen. Mar ‘auch Zarathustra ist ein Dichter’; hy koe de Circe fan 'e foarm en har forliedingen en hy wist, likegoed as Ibsen, dat dichtsjen yn lêste ynstânsje in selsg'erjocht is.\nYndertiid hat immen (ik wit net mear hwa) yn 'e litteraire parse (ik wit net mear hwerre) de folgjende útspraek dien: ‘Dichters lige de wierheit’. Dúdlikerwize in paradoks en, lyk as alle paradoksen, pikant, it tinken opskerpjend, mar tagelyk nuodlik. Hwant it is sa forliedlik, mei dit soarte wakker útdaegjende spreuken to kokettearjen. Koketterij nammers is in spul dêr't ús, njirre yn it gers, in\nheimlik gefaer yn driget; en sûnt it Paradys moatte wy foar slangen op ús iepenst wêze.\nHwat mei dit ‘de wierheit ligen’ miend waerd, is by effen neitinken wol dúdlik. Mar forfalt men der net licht ta, al to bot de klam to lizzen op it ‘ligen’, en de wierheit as in prozayske bykomstichheit der op ta to nimmen? Lit ús yn elk gefal fêststelle, as hearrende ta de geheimen fan 'e poëtyske fiksje, dat dichterlike wierheit net gelyk stiet mei logyske wissens en saeklike wurklikheit. Saeklike poëzij is in tsjinspraek yn himsels, in ûnding. Dit nimt net wei dat de poëzij, krekt allyk as de moanne, dêr't hja bysûnder op bitrutsen is, binammen yn it wurk fan de romantyske dichters (in oantsjutting, dy't men, soe it goed wêze, as tautology opfetsje moast) ek har skynstalten hat.\nMen mei út de skynbere saeklikens*) yn foarm en sizwize fan in gedicht, sa't dat b.g'. it gefal is mei it forneamd wurden ‘Awater’ fan M. Nijhoff, dêr't folle mear in aparte, magyske ynfloed falt to fornimmen, net in naturalisme ôflêze, dat mei de moanne inkeld oerienkomt yn it ûntbrekken fan sfear. De wierheit yn poëtyske sin, om koart to gean, is in psychysk forskynsel; hja bliuwt, lyk as it leauwe, de profane eagen fan de saeklik ynstelden forhoalen, en wit har tsjin it lanset fan de rasionalistyske sneupsin to skutten, trochdat hja it formogen mist om harsels, as mei in momkape, ûnsichtber to meitsjen.\nMar, as immen it sa fielt, sa sjocht, leit de forlieding dan net op 'e loer, om syn foarstelling fan 'e poëzij, as in ûnoantastber Boeddhabyld, bûten de aksjeradius fan de profane krityk to skouwen? Lit ús dit lykwols gjin forlieding neame, hwant de poëzij is yndied, hwat in technyske ieu forgetten hat: esoterysk. Dat mei gjin reden wêze der in idoal fan to meitsjen. Hwa't dat mient, hat by my gjin krekte opfetting fan de geastlike hiërarchy. De Muze is wol godlik, mar hja is net God en men kin har dus net foar God yn it plak sette. Ovidius nimt sûnder mis syn ‘deus in nobis’ inkeld yn 'e mûle by wize fan sprekken; hy biseach de ‘deus’ lyk as Plato yn it Symposion de Eros. En de Muze en de Eros binne elkoar dan ek nei bisibbe.\nAs it nou sa stiet mei de poëzij, as hja feitlik bûten de minsklike waernimming falt, hat it dan wol doel en praet\nder fierder oer? Ik mien, wiswol. Der is in poëtica, in wittenskip fan 'e poëzij, dy't sa goed as de theology, de godleardens, rjocht fan bistean hat. De poëzij n.l. hat in twaliddich oansjoch, hja hat in godlike en in minsklike kant; hja is as de reinbôge, útspand yn 'e wolken: brêge oer it grounleaze, godlike symboal, dat himel en ierde forbynt. En hjir kom ik tobek op hwer't ik niis al mei in inkeld wurd oer spriek: de psychology en de significa. It liet op 'e wei, net fan it logysk yntellekt, mar fan de psychologyske yntuysje, gear to kommen oer it forskynsel fan 'e poëzij, foar safier it in barren is, dat him ôfspilet yn 'e minsklike siele. Mar hwat is der bard? De psychology en de significa beide binne yn 'e bisnijing rekke fan it natûrwittenskiplik tinken; hja hawwe op har wurkfjild de methoade fan 'e moderne physica oernommen en nou passe hja op 'e poëtyske forskynsels in wurkwize ta, dy't inkeld doeltreffend en talitber is foar it mjit- en weagbere. De technysk-materialistyske mentaliteit skôget, net allinne hwat yn 'e wrâld, mar ek hwat yn 'e siele omgiet, yn it ljocht fan de psychyske oarsaeklikens, hja wol har, sa't hja dat útdrukt, g'jin sânrapen foar sitroenen forkeapje litte, hwant hja ken allinne fan hearren en sizzen it mythyske lân, ‘wo die Zitronen blühn’ en hja sjocht trochstrings mei gekoanstekkerich meilijen op 'e earmen fan geast, de pylgers nei it absolute.\nDe greate dichters hawwe nea ôfwizend foar de wittenskip oerstien, wol foar de scholastyk oer; altyd hiene hja each foar har wearde en bitsjutting, dat leart ús de skiednis fan 'e geast. Mannen as Leonardo en Goethe wiene sels wittenskiplike ûndersikers; Goethe b.g. hie syn wittenskiplike theoryën jimmer op krekte neispeuringen en ekspeariminten foundearre. Mar, hoewol hja har folslein rekkenskip joegen fan de grinzen fan it minsklik kenformogen en dus fan de wittenskip, dochs lieten hja (alteast forskate fan harren) ek binnen dy grinzen de mooglikens fan supranaturele ynwurking jilde; hja sprieken út in djipper witten, in djipper wêsten wei as dat fan 'e kentheoretyske logika. Dêroan ek hawwe wy de folle bleatlizzende útspraken fan Goethe to tankjen (û.o. yn de ‘Gespräche mit Eckermann’) oer it wêzen fan 'e poëzij en it dichterlik skeppingsproses. Hwant de poëzij is, lyk as de relig'y, yn oarsprong mystike iepenbiering. En hwat de theology en de poëtica as systemen fan wittenskip ophoud hawwe is út oarspronklike iepenbieringsfeiten ôflaet. Dat mei nou\nallegearre plausibel lykje, yn 'e praktyk blykt it dat net to wêzen: foar party hat de poëzij de mystike nimbus allang forlern, is hja net mear de ‘heavenly Muse’ fan Milton en in faken (as by Novalis) mei de Madonna lykskôge himelske forskining, mar in jit wol oannimlike, hoewol min ofte mear frivole en fierders wakker gewoane ierdbiwenster wurden. En dat hoecht ek wer net sa'n nij to dwaen, as men bitinkt, hoe 't troch de fatale rin fan de kulturele ûntjowing it wêzen fan de nei Gods byld skepen minske sels ûntglânzge is ta in yn de mealstream fan 'e omstannichheden tafallich delsmiten yndividu, al bisiket men him dan hwat op to wriuwen mei it earmoedige poetsersguod dat it dogma fan 'e minsklike weardichheit is.\nHoe soe ek in generaesje, dy't alles wantrout, dy't efter it front fan elke tins in eftertins siket, ja, dy't fan it wantrouwen in sport makke hat; hwaens ûntmaskeringsdriuw in yntellektueel raffinemint, in ûnbidimbere many wurden is en dy't dat har ‘goede g'eiwsse’ neamt, noch oan de poëzij, d.w.s. de transcendinte, romantyske poëzij leauwe kinne? Ja, yn in djip forhoalen skûlherne fan it hert faeks, mar hja soene harsels leaver de sarkastyske tonge ôfbite, dizze saekliken, ekspressionnisten, abstracten, eksperimentelen en hoe't hja fierder hjitte meije, dizze spikerhurde en wisse, mar au fond dochs sa bikleilik ûntwoartele lju, dizze uterlik jimmer spande bôgen, mar ynderlik sloppe koarden, leaver as dat ta to jaen.\nMar hja, dy't de knibbels jit net bûgd hawwe foar de Baäl fan it ‘soune forstân’, de efficiency, de psychologyske yntrospeksje, it geastlik ekshibitionisme en hwat der fierder is, sille faeks noch wol harkje wolle nei in pleitrede, dat hja om myn part wol as in oratio pro domo opfetsje meije, hwant ik moat forklearje dat sûnder it romantysk dichterskip de poëzij en dus ek it libben, op it lêst foar my gjin sin hawwe soe. Dit romantysk elemint hinget op it deunst gear mei it iepenbieringskarakter fan 'e poëzij; ‘romantysk’ is in oantsjutting fan it irrationele, bûten de oerlizzingen fan it forstân en de sels-observaesje omgeande, dat fan trochslaende bitsjutting is yn 'e poëzij en dêr't binammen it wurk fan de romantici (en wol yn it bysûnder fan Novalis en Hölderlin) op ôfstimd wie. Mei dat iepenbieringskarakter hâldt forbân it mystike momint of de mystike mominten, dêr't sawol yn it libben fan dichters as yn dat fan mystiken en profeten sprake fan is. Ik leau net,\ndat men hjirút mei wissichheit eat oangeande de kwaliteit, de greatens fan it dichterskip ôfliede kin; earder eat oangeande syn aerd, syn kleur. Hwant ta de skeppende aksje fan it dichterskip binne jit oare eigenskippen fan bilang' as de bysûndere ûntfanklikens fan 'e siel foar de mystike ynfloed. Wol kin men sizze, dat de affiniteit foar dy mystike ynwurking yn dit dichterlik proses nea hielendal ôfwêzich wêze kin. Mar trochstrings is hja mear in net direkt to ûnderkennen mystyk fluïde as in hommelske, forheftige, soms sels suver Paulinyske ‘ynslach’. Yn de ynlieding ta syn Zarathustra-fortaling, sprekkend oer Nietzsche as dichter, woe Marsman der op út, dat de ynspiraesje foar de poëtyske útkomst net biskiedend is: ‘Spitigernôch seit de tastân, dêr't in wurk yn ûntfongen wurdt, oer de wearde derfan op himsels noch neat’; folslein mei rjocht, hwant it technysk foarmformogen is by de dichterlike skepping in foarname faktor (Stefan George seit yn ‘Tage und Taten’ mei oare wurden itselde); oan 'e oare kant lykwols moat der mei klam op wiisd wurde dat, as de ynspiraesje ûntbrekt, of om it platonysk út to drukken: ‘de dwylsin fan 'e Muzen’, in gedicht as poëzij sûnder bitsjutting is. Nietzsche sels hat yn 'e forneamde passaezje oer de ynspiraesje (yn ‘Ecce Homo’) it neije kontakt oantsjutten, dat der bistiet tusken de ynspiraesje en de paratens fan de taelskeppende funksje by in dichter.\nAs ik hjir nou in foarfal forhelje út myn eigen libben, dan hoopje ik net dat ik fan persoanlike idelens fortochl wurde sil. Sa net, nearne is idelens sa bispotlik as dêr't it om 'e poëzij giet; ommers foar de foarnaemste helte is hja klearebare genede, foar de oare, wol minder wichtige, mar likegoed ûnmisbere: arbeid, ynspanning', tucht, of, lyk as Verwey it sa prachtich formulearre hat ‘dream en tucht’. Ik weagje it der dus op, jim it foarfal to fortellen dêr't ik op doelde, dat yn my barde op in neisimmermiddei yn myn sawntsjinde libbensjier. Al fan myn trettsjinde jier ôf hie ik by riten gedichten skreaun, mar as immen my frege hie oft ik fan myn, ik wol net sizze dichterlik talint, mar dichterlike oanliz of foarornearre dichterskip oertsjûge wie, soe ik him gjin frijmoedich andert jaen doarst hawwe, frij fan twivel oan mysels. Allikemin soe ik, op myn herculysk krúspunt fan dy dagen, in oare wei ynslaen wollen hawwe as it stikelige paed fan 'e dichtkunst. Dyselde middei dan hie ik in loop makke troch it prachtige, doe jit folslein\nienlike, mei stikken bosk en beamtroppen dûnker trochkleure Twentske lânskip. Ik wie op 'e weromreis by de flau bochtsjende Regge lâns. Ik tochte net mei sin oan fersen en poëzij, al hie ik my, ik doelde der al op, fan to foaren mannich kear ôffrege, oft myn driuw ta de poëzij einliks mear wie as in platonyske tagedienens, mear ek as in jeugdopstiging, mar yndied út djippere grounen fuortkaem. Doe, ynienen en sûnder ien merkbere oanlieding, krige ik in wûnderbaerlike g'ewaerwurding, men soe it in antwurd neame kinne, ik fielde my op in stuit, om it ris modern to sizzen, net liker as elektrifisearre; in ûnttein biwustwêzen forfolle my fan to kinnen, hwat ik sa ynlik bigearde, in biskaet bisef fan macht (ik kin it net better sizze) en tagelyk wâlle in fers yn my op en skreau ik (yn myn holle tonearsten) sûnder drigen of stûkjen it folgjende sonnet:\nDe schilder herfst kleurt alle blaadren geel\nEn kleurt de bomen in een goudgewaad;\nNu is zo stil de avond, 't windje gaat\nOver het blaadrengoud met zacht gestreel.\nO, weemoed is 't te weten, dat straks heel\nDie stoet van bomen naakt en zwijgend staat\nEn droevig stemmend peinzen achterlaat\nAan 't door hun takken zingend windgespeel.\nHet is zo innig in de herfst, zo zacht\nVloeit herfstmuziek rondom me in loverklacht\nOm zomerbloei en zonneweelde en blijde dingen;\nDe zomerdagen wuiven uit de vert',\nAls mensen die gaan scheiden - langzaam werd 't\nWeer herfst, en 'k schrei om vreugden die vergingen.\nWylst ik dit fers, al geande by de beek lâns, troch it aloan yn mysels herheljen fan 'e rigels, yn myn ûnthâld fêstlei (jim sjogge, ik hie gjin notysjeboekje mei potlead yn 'e binnebûs, om de demon fan 'e poëzij op to roppen) streamde ûnwitten fielen fan blydskip troch my hinne: it wie my dy middeis, as hie ik de ridderslach fan 'e Muze ûntfongen. Nou koe my, om it populair to sizzen, neat mear oerkomme, of leaver, hwat my ek oerkomme mocht, ik bisiet nou foar\nmysels de ûnwrigbere oertsjûging, dat ik n'en déplaise de hiele wrâld, ek in forkarden wie, dat, lit it my ris bibelsk sizze, ek Saul ûnder 'e profeten wie.\nFaeks sille de lêzers fan bitinken wêze, dat boppesteand sonnet net lykweardich is oan dat greatske biwustwêzen. Dat is best mooglik, ik sil it net tsjinsprekke en dochs: it wie fan bigjin oant ein ynspirearre, it wie my as genedejefte jown; ik hie it sels net makke en dochs ek wer wol, en it soe my bisterkje as der, hwat sûnder mis barre soe, wer ris twivel opkomme soe yn myn hert. Sa fol wie ik fan dit alles, dat ik mei immen prate moast oer dit op sa'n wûndere wize ta stân kommen fers; ik hie der forlet fan to sjen hoe't oaren derop reägearje soene, oft it yn in oare siel wjerklank fine soe, Lit my hjir fansiden opmerke dat de poëzij ek in forskynsel fan wjerkearig'ens is, nammers yn djipste wêzen troch de Eros bisiele, erotysk (men soe as aphorisme skriuwe kinne, dat winliken alle poëzij erotyske poëzij is) dat hja yn stan holden wurdt troch de wikselwurking fan jaen en ûntfangen en fieden troch it langstme en it bigryp fan 'e neiste.*) Mar oan hwa soe ik it foarlêze? Myn doarpsfreonen hiene gjin niget oan dizze dingen, stiene der frjemd ûnder, op ien nei, dy't ik doe noch net yntym koe. Myn húsgenoaten dan? Us heit (hwant myn forhâlding ta ús mem wie hiel oars)? Mar ik hearde him, de biwûnderder fan rhetoaren en theologen, fan Kuyper binammen, al sizzen, sa't er al sa mannich kear dien hie: ‘och, dat dichtsjen, jow der dochs mei oer, it bringt dy út de koerts, it hat gjin doel!’, itselde, dat ik letter (ik koe him doe jit net) op dichterlike wize yn Tegnèr lêze soe. Myn broer en myn susters achte ik ek net it gaedlike auditorium, ik wit net mear út hokker bitinken en koe my der faeks ek gjin rekkenskip fan jaen. Mar ynienen foel it my yn: de ‘master’, him soe ik syn oardiel freegje. Hy wie in swijsum, skerpsinnich man, in kromke spotsk, mar minsklik, tige sympathyk. Mear as ienkear hie ik petearen mei him sa flechtich wei; hy seach my, sûnt ik op it gymnasium wie, leau ik min ofte mear as folwoechsen. Op in geleg'enheit wachtsje koe ik net; ik socht him deselde joune op. Mei in ynlieding oer ditten en datten kaem ik foar it ljocht mei hwat my op it herte barnde. Ik frege him, myn fers foarlêze to meijen. Hy harke mei ynmoed, woe it jitris\nhearre, stiek doe as fansels de hân út om it ek sels to lêzen, en nei in tiid fan stilswijen (foar my in ivichheit) frege er, wylst er my oanseach: ‘Siz my nou ris earlik, Jan, hast dat hielendal sels makke?’ mei in toan fan ‘it falt my swier dat to leauwen’. It wie, neffens modern ynsjoch, faeks net paedagogysk dat hy sa bidutsen utering joech oan in biskate twivel, mar it wie sa minsklik. Ik fielde my oan de iene kant in bytsje rekke oer hwat men jeugdige dichterlike ynfierenheit neame koe, mar oan 'e oare kant wie ik forgulde: hy foun it fers dochs blykber sa goed, dat hy syn jonge freon út de buorren, dy't er altyd op it skoalplein mei syn maten fuotbaljen seach, net ta it meitsjen derfan yn steat achte hie. Ik makke der út op, dat ik yndied hwat prestearre hie, dat ik boppe mysels útkommen wie. Net alle kritici, yn 'e rin fan 'e jierren, wiene sa harkré, sa nayf-oprjocht, yn lek jen sawol as yn priizgjen, lyk as dizze boppemaster fan ús doarp.\nOch, de litteraire krityk is, útsûnderingen net tonei sprutsen, stadichwei in funksje fan ûnpartidige, fan har forantwurdlikens oertsjûge arbiters, in besogne wurden fan foar in part great-ynkwisiteurs fan profesje, foar in oar part fan de clique hânlang'jende pleitbisoargers.\nEn dêrmei bin ik werom by hwat ik niis neamde it minst wichtige, mar ûnmisbere diel fan de poëtyske wurksumens: de technyske biarbeiding fan de poëtyske fynsten, de foarmjowing fan hwat yn it earstoan ynspiratyf ta de dichter kommen is. Dizze technyk, hoewol hja yn oanliz as in spesiale, hereditair formogen oanmurken wurde moat, stiet dochs funksjoneel net los fan 'e ynspiraesje. In fers wurdt net makke as in hoefizer of in segarekistke.\nKunst, ek yn har technyske perfeksionearring is hwat oars as kunstfeardigens. De technyske hân, de byldzjende aktiviteit fan de kunstner moat earst binnen it strielingsfjild fan de oarspronklike kearn komme, wol hja har wurk ôfmeitsje kinne: foarmjowing is foarmdriuw. Fan Leopardi is bikend, dat it technysk procédé foar him in soarte herhelle ynspiraesje, eat lyk as in twadde bloei wie en min ofte mear, yn forskate fariaesjes, is dat mei alle kunstners allyksa. Novalis, en yn syn fuotleast letter Van Deyssel, hat de mooglikheit openearre fan in biwust dirigearjen fan 'e ynspiraesje, in soarte foredele dressuer fan 'e poëzij sa to sizzen (anneks mei Van Eedens theory oer it stjûren fan 'e dreamen troch de wil) en ta in hichte komt it dwaen\nfan 'e foarmskeppende kunstner dêrmei oerien. As, oan 'e oare kant, Perk skriuwt dat hy tinzen siket foar syn rimen, dan is dat net, lyk as ûnkundigen trochstrings tinke, in ‘Spielerei’, mar it lit krekt it min ofte mear somnabulistysk karakter útkomme fan alle dichtsjen, dêr't dochs ek de dichter aktyf oan it barren mandélich is: Perk syn rimen binne sa to sizzen de antennen, dy't de wjerljocht fan 'e ynspiraesje oanlûke; men kin se ek forlykje mei de inkelde, ûnwis en taestend op 'e piano oansleine toanen, dy't de folle melodij út har ynderlike slom frijmeitsje. Mar net altyd lit de ynspiraesje har oproppe út it dûnkere nirwana fan 'e siel, of lit my leaver sizze: har deltroaije fan de hichten, dêr't de himelwolken as in wale foar hingje: soms sjocht it langstme as ‘zuster Anna’ om 'e nocht út oer de fiere heuvels. Dêrom is b.g. it forneamde gedicht ‘Kubla Khan’ fan Coleridge ûnfoltôg'e bleaun, en it is net it iennichste.\nInkelde opmerkings jit yn forbân mei de ‘tinzen’ dêr't Perk oer skreau, en it boartlik elemint yn 'e poëzij, dêr't ik effen op doelde. Hwat, foarst, dy tinzen oangiet, dy moat men, dêr't der praet is fan poëzij, net yn de logyske sin nimme. Dat wol net sizze dat hja dêrom ûnlogysk wêze moatte soene, mar dat hja net troch tinkend oerliz foarme binne, lans yntuïtive wei ûntstien, meitsje hja in gehiel út mei de rhytmyske, metryske en melodyske eleminten fan it fers en binne dêr net út wei to tillen (in tins, út it fers helle, is net mear de tins fan 'e dichter). As, sa soe men sizze kinne, de logyske tins in stien is, dan is de poëtyske tins in weach; de earste kin men yn 'e hân krije en bitaeste, de twadde torint ûnder ús gryp.\nEn nou it boartlik elemint. It is grif net tafallich, dat de dichtkunst faek by in douns forlike is, hwant hja jowt, oerienkomstich de douns, de yllúzje fan in swevend los fan de ierde wêzen; dêrom libbet in gedicht op de ynderlike spanning, dy't it yn swevend lykwicht hâldt. Lyk as douns en muzyk, de oer-biweging en oer-tael fan ús wêzen, is alle dichtsjen in yllúzje en in boartsjen, mar ik foegje der oan ta: in boartsjen mei earnst as ynset. Sa ryk is de scala fan 'e poëtyske forbylding, dat ik sprekke koe fan de poëzij as in selsgerjocht en de poëzij as in muzyske douns; en dy eleminten slute oaninoar, as de keaten fan in keatling, de krânsen fan in blommeslinger.\nLit ús de poëzij as libbensforskynsel earbiedigje; yn-\nkwisitive g'easten meije it hoeden binei komme, mar litte hja net bisykje, it mei kostje hwat it wol, it by middel fan har technysk-wittenskiplike methoade to ûntlidzjen, as gou it in akademyske seks je, en sûnder skrutenens yn syn geheimen troch to kringen. It is goed, en ynsafier is de titel fan dit opstel mear in oantsjutting en in warskôging as in ûnthjit, dat geheimen geheimen bliuwe, útsein faeks yn 'e bycht, en útsein de geheimen fan 'e diplomaty. Om it koart gear to fetsjen: dizze útiensetting birêst op 'e tsjinstelling fan, lit my it sa sizze: de mythologyske en de psychologyske opfetting fan 'e poëzij. De lêste is, globael sprutsen, dy fan dizze tiid, dy't it as in mearke biskôget dat de poëzij út 'e himel delkomme soe, en boppedat alle mearkes hâldt foar maskeraden fan it ûnderwêsten, om de psychiaters foar de kroade to riden. Oan de foarste leaut langer mar in inkeldenien. Der hawwe altyd knypeagjende auguren west, mar dit biwiist neat tsjin de wierhaftigens fan 'e vates. Der is in fers fan Hölderlin, út syn lêste tiid, mei dizze rigels:\nMen moat dit net forstean, to'n ûnrjochte, as idele selsforheffing, hwant it jin ôfhinklik witten fan in hegere macht hat krekt ta gefolch, dat men nammersto djipper eigen lytsens fielt (‘Ik ben maar een jongetje, door God geholpen’, sa drukte de dichter Kloos it út). Dêr komt by, dat yn 'e mythologyske skôging it godlike alderminst in deus ex machina is, mar op in ynliksten mei it minsklike forfrissele en forweve (‘die göttliche Einslag in die reinmenschliche Existenz’, nei in wurd fan Kierkegaard) dat it him wol tobeklûkt yn 'e tsjusternis fan syn heimenis, mar foar it ljocht komt yn it minsklik al to minsklike karakter fan 'e dichters.\nHjirmei bin ik oan 'e ein kommen fan myn skôging; der soe noch wol mear to sizzen wêze, mar neffens in âlde wiisheit moat men jins krûd net yn ienkear forsjitte en boppedat: oan dizze stoffe ûntdekt men aloan nije kanten. It is faeks, strikend mei syn titel, mear in losse causery wurden as in strang'e slútrede. Mar it is de Muze tige tsjin it sin, dat men oer har geheimen to swierwichtich, as fan in kânsel, redendielt; dat is, foar hwa't eat ken fan har spot en har graesje, gjin geheim.\nIt haget it dichterlike sin bytiden, himsels nei it uterlik folslein mei syn wêzen yn tsjinstriid kommende foarmen to maskearjen.\nIn dichter is sûnder syn folk in balling, mar in folk sûnder dichters is gjin folk, mar in massa.


Omrop Fryslân: FIDEO: Tsjerketsjinst en oargelkonsert by Omrop Fryslân\nLês mear oer: FIDEO: Tsjerketsjinst en oargelkonsert by Omrop Fryslân.\n"Oanblik havenstêden sil feroarje: lege kades of inkeld polyester jachten\nLês mear oer: "Oanblik havenstêden sil feroarje: lege kades of inkeld polyester jachten.\nDe Fytsalvestêdetocht is dit jier oars as oars fanwege de coronakrisis. Dielnimmers dogge thús mei op de hometrainer.\nLês mear oer: Lieuwe Westra oer firtuele alvestêdetocht: "Sa lang ha ik noch noait op de hometrainer sitten".\nOp de dyk De Meer kamen twa auto's mei mekoar yn botsing. It is net dúlik hoe't dat barre koe.\nLês mear oer: Brânwacht knipt slachtoffer út auto nei oanriding yn Drachten.\nNeffens de brânwacht soe der in motor yn de brân stien ha, dy't yn de loads stie.\nLês mear oer: Brânwacht Ljouwert hat brân yn bedriuwsloads gau ûnder kontrôle.\nFoar de twadde kear yn twa moannen in dolfyn yn de haven fan Harns: "Dit is unyk"\nLês mear oer: Foar de twadde kear yn twa moannen in dolfyn yn de haven fan Harns: "Dit is unyk".\nDe plysje siket tsjûgen. Yn it tumult fan de oanhâlding ha plysjes gjin gegevens opskreaun.\nLês mear oer: Mishanneling yn Prinsetún; plysje hâldt fertochte oan.


Friduwih Riemersma - Fers2 2.2, 31 jannewaris 2016\nPoliticians use statistics in the same way that a drunk uses lamp-posts—for support rather than for illumination.\n—taskreaun oan Andrew Lang, 1910 taspraak\nAs ien ding opfalt oan iepenbier belied is it dat it o sa foarsisber is. Earst moat de boarger derfan oertsjûge wurden dat him grut ûnheil boppe de holle hinget, dan dat de oerheid en syn ynstituten dat ûnk foar jo keare kinne, hoewol’t dat fansels wol strang yngripen ferget, en sadree’t it nije belied effektuearre is, noch foar’t jo josels ôffreegje kinne wat no eins de relevânsje fan it nije belied wie, leveret de oerheid de gerêststellende rjochtfeardiging fan syn eigen hanneljen: it soe holpen hawwe.\nDus doe’t in goed jier lyn de Provinsje de ynspraak fan de boarger redusearre ta in lestige mar oer te kommen formaliteit dy’t gjin inkeld effekt op de beslútfoarming hawwe koe en de Fryske Akademy, nettsjinsteande it frij grutte ferset dertsjin, in nije Fryske stavering en in taalstanderdisearring trochfierde, doe wist de boarger fan Fryslân dat er in jier letter it selsgloarifisearjende bewiis krije soe fan it súkses fan de nije stavering. Provinsje en Fryske Akademy kinne ommers min tajaan dat de tsjinstanners fan de staveringsfernijing en taalstandert gelyk hân ha soene, dat der neat feroare wie en dat it jildfergriemerij west hie; soks soe boargerlike ûnrêst kreëarje. Gewoanlik wurde surveys, oftewol enkêtes, brûkt om te sjen oft in feroaring súksesfol wie en dat hat de Fryske Akademy dan ek dien.\nMisbrûk fan statistyk kin lytse en ûnskuldige oarsaken hawwe. Bygelyks docht de parse inkeld wat mei bjusterbaarlike ûndersyksrisseltaten. As gefolch dêrfan binne de ûndersykskonklúzjes dêr’t wy fan hearre altyd prachtich. Minder wûnderlike konklúzjes soene yn in laad ferdwûn wêze. Tsjinoer it etalearjen fan it statistysk bewiisde bjusterbaarlike súkses fan de taalferoaringen stiet de iepenlike wanachting fan de Fryske parse foar de Fryske wittenskip. Unyk Frysksinnich is dat nammers net. Op in stuit hold de respektabele Rotterdamske krante NRC stadich op mei neamen fan boarnen yn syn wittenskipsbylage. De namme fan it ûndersyksynstitút en it fynplak fan it ûndersyksrapport waarden minder en minder neamd. Ik liet yn my omgean om de krante op te sizzen, mar Fokke & Sukke wiene wer sa aardich en ik koe de missende gegevens—dy’t dus it nijs krekt nijs meitsje: feiten ynstee fan geroften—faak wol yn The Guardian fine.\nIk hold de krante mar al gau waard it noch slimmer. As de NRC nammentlik ferslach die fan in wittenskiplik ûndersyk lieten hja dêr kommentaar op jaan fan ferkillende hoeken út, mar sûnder ferskil te meitsjen tusken it nivo fan dat kommentaar. De krante stelde, en stelt noch, de wearde fan de krityk fan de kollega yn de teoretyske natuerkunde gelyk oan de wurden fan immen dy’t de wikipediaside oer de snaarteory wol ris lêzen hat.\nDe NRC is in liberale krante; se binne net antywittenskip. Wat se wolle is de wittenskip tagonklik meitsje foar it brede publyk. Want feitlik is wittenskip krekt kennis as it út de ivoaren toer fan de akademys yn de wrâld by de minsken komt, dat sille wy mei de krante iens wêze. Krektsa pakt Omrop Fryslân it oan. In koart berjocht op de Omrop webside, “Skriuwen yn it Frysk wurdt hieltyd populêrder”‘Fryske Akademy: hieltyd mear Friezen skriuwe Frysk’, It Nijs (21 jannewaris 2016) <http://www.itnijs.frl/2016/01/fryske-akademy-hieltyd-mear-friezen-skriuwe-frysk/> [krigen 22 jannewaris 2016]., wurdt oernommen troch It Nijs as “Fryske Akademy: hieltyd mear Friezen skriuwe Frysk”‘Skriuwen yn it Frysk wurdt hieltyd populêrder’, Omrop Fryslân (21 jannewaris 2016) <http://www.omropfryslan.nl/nijs/skriuwen-yn-it-frysk-wurdt-hieltyd-populerder> [krigen 22 jannewaris 2016]. en beide media kundigje oan dat it barren yngeander besprutsen wurde sil yn in 24 minuten duorjende spesjale útstjoering oer de Fryske taal, opnommen yn de leechdromplige sfear fan it mediakafee.Omrop Fryslân, Bynt 21 jannewaris 2016 17:20 <http://www.omropfryslan.nl/utstjoering/bynt-fan-21-jannewaris-2016-1720> [krigen 22 jannewaris 2016]. Ferantwurdlik foar it ûndersyk is de Fryske Akademy, stiet derby, en de resultaten fan it ûndersyk binne beskikber yn desimber 2016. Dat is krekt oer alve moanne, mar wat kin dat Omrop Fryslân skele, of de Fryske Akademy—the show must go on.\nIt taalûndersyk rint noch. “Alle ynwenners fan Fryslân kinne no meidwaan oan ús ûndersyk nei taalbehearsking,” stiet op de homepage fan de Fryske Akademy. Klikke op de enkête ‘Taal yn Fryslân: de folgjende generaasje’ liedt nei in side dêr’t de domeineigner fan is... de Provinsje Fryslân. Minsken dy’t net yn Fryslân wenje kinne de enkête ek ynfolje (it ynternet ken gjin provinsjegrinzen), ik haw dat dien en ik haw mar twa lytse flaterkes en ien gruttere yn de fragelist fûn. Mar dat de fragen begryplik en relevant binne en net yn de rjochting fan in beskaat antwurd stjoere, makket de enkête noch gjin deugdlike ûndersyksmetoade.\nIn enkête jout allinne in byld fan it trochsneed hanneljen of tinken fan de ûndersyksgroep op in momint yn de tiid. It lit gjin ferrin fan de situaasje sjen en al hielendal gjin oarsaken. De Fryske Akademy seit dan ek net dat de moaie ûndersyksútkomst it gefolch is fan syn staveringsfernijing en standerdisearring, want men kin oarsaken en gefolgen inkeld sjen litte mei in eksperimint en net mei in enkête. Wy moatte ta it tinkbyld dat de Fryske Akademy it goed dien hat brocht wurde mei retoaryk. Dêr ha se it mediakafee fan Omrop Fryslân foar, dus dat komt wol goed. Wat net goed komt binne de problemen mei faliditeit fan sa’n ûndersyk. Faliditeit ferwiist nei hoe deeglik oft it ûndersyk fundearre is en hoe goed oft de fynsten oerienkomme mei de werklikheid; in net-falide ûndersyk is betsjuttingsleas. Yn desimber 2007 stie yn de Leeuwarder Courant:\nYn 1994 folge ûnder lieding fan Durk Gorter en Reitze Jonkman in tredde – it earste út 1967 wie fan Lieuwe Pietersen – grut opset ûndersyk nei de taal yn Fryslân. Wylst algemien ferwachte waard dat it Frysk hurd terrein ferlear, wie Gorter syn konklúzje dat noch noait safolle minsken Frysk praat hiene. Provinsjaal amtner Jelle Breuker soe letter sizze dat it ûndersyk yn tsjinst stien hie fan ‘de Fryske saak’.\nNeffens Gorter wie dat om’t de útkomst net oerienkaam mei de ferwachtingen. Dat de ûndersikers de sitewaasje moaier foarspegelen as [dat] dy wie, wol er neat fan witte. “Wy hawwe alles neffens de metodologyske regels fan it survey-ûndersyk dien. Dat is in foarm fan selsrapportaazje. Fregest oan de minsken hoe goed [oft] se Frysk skriuwe kinne op in skaal fan ‘hiel maklik’ oant ‘hielendal net”, nimst se gjin eksamen ôf.Sietse de Vries, ‘Freed’, Leeuwarder Courant, 07 desimber 2007, 2.\nAldamtner Breuker hat gelyk: de metodologyske regels meitsje it ûndersyk net minder tendinsjeus en dêrom is de útkomst net ûnferwacht mar foarsisber geunstich foar ‘de Fryske saak’. Surveys hawwe in stikmannich swaktes. Yn it allerearste plak is dat fansels dat partisipanten oan in survey sels oanjaan moatte hoe’t se hannelje en tinke, wat in heech nivo oan selsrefleksje ferûnderstelt. De antwurdopsjes binne gauris yngewikkeld, lykas ‘tusken de 3 en 5 kear yn de wike’, of, as foar lêsgemak keazen wurdt, subjektyf en tige multy-ynterpretabel; ‘faak’ hat net in gelikense betsjutting foar alle partisipanten, likefolle wat har eftergrûn is. Random sampling, oftewol de foar faliditeit needsaaklike bline stekproef, is net mooglik. It responsnivo is leech. It Nijs berjochtet dat de Fryske Akademy begjin 2015 30.000 enkêtes útset hat en dat it ûndersyk holden is ûnder “in lytse 3.800 Friezen.” Dat is in respons fan noch gjin 13 persint en soks is net ûngewoan.By de quickscan fan de Provinsje, De Fryske Taalatlas 2015: Fryske taal yn byld, wie it responspersintaazje 35, fan de 28.000 ferstjoerde enkêtes binne 9915 yn de analyse meinommen. In earnstiger effekt as nonrespons is dat dat meastal selektive respons is; in spesifike groep minsken is oerfertsjintwurdige yn de stekproef. Dêr doelt Breuker op: earst dogge minsken dy’t it Frysk wichtich fine earder mei oan in enkête oer Fryske taal, twad behearskje dy de taal better, tred ha dy in pro-Fryske taalhâlding wat bydrage kin oan de oerskatting fan de eigen taalbehearsking.Patrick Studer en Liana Konstantinidou, ‘Language attitudes and language proficiency of undergraduate students in English-medium instruction’, Bulletin suisse de linguistique appliquée, no. spécial (2015) 215-231, 226.\nBy online surveys komt dêr noch it obstakel by fan de net te kontrolearjen tagong. Minsken kinne de enkête mear as ien kear ynfolje, se kinne de link op in foarum ‘poste’ en se kinne it ynfoljen troch kompjûterprogramma’s dwaan litte. De tradisjonele beheining fan mear as ienris tagong, cookies pleatse of it IP-adres ûnthâlde, wurket net om’t IP-adressen feroarje en cookies wiske wurde kinne—dat slagget by de taalenkête fan de Fryske Akademy ek: wiskje jo cookies, start de browser op ’e nij op en jo kinne de enkête ynfolje sa faak as jo wolle—of omsile troch in oare laptop te brûken. Dêr komt by dat minsken net altyd betrouwe op anonimiteit, wat it responsnivo omleech drukt en liedt ta sosjaal winsklike antwurden.Wybo Wiersma, ‘The validity of surveys: Online and offline’ (2013) <http://papers.wybowiersma.net/abstracts/Wiersma,Wybo,The_validity_of_surveys_online_and_offline.pdf> [krigen 22 jannewaris 2016] 7. Dat betsjut dat de eksterne faliditeit, dus de generalisearberheid fan de útkomsten yn de stekproef nei de hiele Fryske befolking, al gau te leech wurdt: de ûndersyksútkomst jildt net foar hiel Fryslân. Koartsein, it frijwillich meidwaan fan partisipanten en dat dy sels in ynskatting meitsje fan har nivo fan taalbehearsking, makket dat de útkomst net represintatyf is foar de Fryske befolking.\nYnterne faliditeit by surveys slacht op it mjitten fan wat men feitlik mjitte woe en oft dat wol hielendal metten is. Dat is net it gefal en opnij hat âldamtner Breuker gelyk: de ôfwiking falt yn in foardiel út fan ‘de Fryske saak’. Want hoewol’t de enkête Taal yn Fryslân beslist gjin eksamen wêze soe, sa’t de dielnimmer geregeldwei op it hert drukt wurdt, it twadde part fan de enkête is wiswol in taalbehearskingstest. Dy test is benammen lestich om’t de fragen fan ‘Wat fine jo gjin geef Frysk?’ ôfwikselje mei ‘Hoe soene jo it sizze?’, sadat de dielnimmer djip neitinke moat oer wat der eigentlik fan him frege wurdt en ûnbedoeld it IQ hifke wurdt. Fariabelen dy’t ferantwurdlik binne foar yndividueel ferskil yn nivo’s fan taalbehearsking binne motivaasje, taalhâlding en yntelliginsje. De enkête mjit allinne de taalbehearsking sels en net de faktoaren dy’t derop fan ynfloed binne, mar, seit Jaike Dijkstra yn har dissertaasje oer taaloanbod en taalûntwikkeling: “Non-ferbale yntelliginsje wie, krekt as by oare stúdzjes, in wichtige fariabele yn ’e iere taalûntwikkeling fan it Frysk en it Nederlânsk. Testdata yn taalûndersyk soe dêrom altyd korrigearre wurde moatte foar yntelligensje.”Jaike E. Dijkstra, Growing up with Frisian and Dutch (dissertaasje Universiteit van Amsterdam, 2013) <http://dare.uva.nl/document/2/127941> [krigen 22 jannewaris 2016], 186.In lestige enkête makket al gau dat minsken har ûnwis fiele en him net ôfmeitsje. Dat de enkête befoardielet minsken mei in hegere yntelliginsje en in heger IQ betsjut in bettere taalbehearsking.\nEin dit jier sil der in taalûndersyk lizze dat net allinne wittenskiplik sjoen betsjuttingsleas is mar maatskiplik sjoen ek. Troch politisearring fan de wittenskip, sa’t men dat bygelyks yn it bedriuwslibben sjocht, komme gauris catch-22-prosessen op gong. De needsaak fan wittenskiplike bekrêftiging fan belied, benammen fan beliedsferoaringen, freget om in stream fan surveys. Mar in survey ropt by it publyk automatysk it idee op dat mei de útkomsten wat dien wurde sil, dat as de útkomst net ideaal is de autoriteit bystjoere sil. As de autoriteit dat net fan doel is, seit de bedriuwswittenskip, fier dan mar leaver gjin enkête út want dat frustearret de dielnimmers, óf der moat in ideale útkomst út rôlje. Yn it gefal fan it taalûndersyk fan de Fryske Akademy sil it selektive dielnimmen fan betûfte taalbehearskers beliedsoanpassing oerstallich lykje litte. Oan de oare kant miene húshâldens mei in minder goede taalbehearsking dat se har cookies wiskje kinne wat se wolle en har bern tsien kear de enkête dwaan litte, har twingend alle ferkearde antwurden yn te foljen—har midsmjittige gegevens sille gjin ynfloed hawwe op de útkomst; se kine likegoed net meidwaan. Dy húshâldens ha gelyk: surveys moatte it hawwe fan de ekstremen, midsmjittige ynput wurdt as 0 kodearre en ien of tûzen kear 0 makket gjin ferskil. Ynput ûnder de 0 is der net om’t foar minsken sûnder, of mei in tige basale Fryske taalbehearsking de survey te heechdrompelich is.Wat mooglik komt troch it idee fan hifkjen dat fan in survey útgiet; myn Nederlânsktalige bern kinne de Frysktalige boeken fan har pake mei wat muoite wol lêze, mar se kinne net oan in Fryske taalsurvey meidwaan.\nIt ûndersyk lit dan neat sjen útsein miskien dat der politisearring fan de wittenskip is. It hat gjin maatskiplik nut: der rôlet gjin advys út foar fatsoenlik Frysk ûnderwiisbelied foar de boarger dy’t dat winsket en seker net foar in maatskiplike struktuer dy’t ta Frysk taalûnderwiis needsaket.\nDe ûnfrijheid fan de Fryske wittenskip, it feit dat it taalûndersyk gjin publike kennis opsmyt dêr’t de boarger wat oan hat—yn jargon: de sosjale relevânsje derfan is leech—en de lege ambysje om sosjaalpolityk advys te jaan, ropt de fraach op wêrom’t de Fryske Akademy him überhaupt dwaande hâldt mei tellingen fan hoefolle Friezen Frysk prate en skriuwe. Wêrom net de fokus op fûnemintele linguistyk, fier fan de minskemaatskippij en de politike bemuoiïng mei de wittenskiplike output wei? De Provinsje kin ommers wol telle. Dy docht dat ek, mei in Taalatlas om de safolle jier. Dat dat mar quickscans binne makket neat út; fan quickies komme ek bern. Dêrneist is taalbehearsking, oars as abstrakte algebra, net in dissipline dy’t minsken fanalles wiis meitsje kin. Want it is evidint dat taalbehearsking ôfhinget fan de mooglikheden om de taal te learen. It is like dúdlik dat native speaker net synonym is mei ‘superieure taalbehearsking’, lit stean mei ‘superieure taalbehearsking & kompetinte learkrêft’. Dêrom ha jo gjin taalekspert of treende ûndersiker nedich om út te finen dat yn in regio dêr’t de oerheid de taalfeardichheid en de alfabetisearring yn de eigen taal foar it aldergrutste part ôfhingje lit fan âlden, sibben en buorlju, dy taalfeardichheid net optimaal wêze sil en dat yn in regio dêr’t boppedat in twadde taal de dominante taal is de taalfeardichheid yn de earste taal hieltyd lytser wurde sil. Jo sjogge dat alle dagen wer yn de empiry om jo hinne. De Fryske Akademy hoecht it net te ûntkennen, noch te befêstigjen.\nDus wêrom dy stream fan ûndersiken nei de effekten fan meartaligens, dêr’t de útkomsten sûnder útsûndering tige posityf fan binne, mar dy’t faak in like swakke ûndersyksopset ha as it taalûndersyk, yn it earste plak om’t se gjin ûnderskied meitsje tusken de nivo’s fan meartaligens.De definysje fan meartaligens yn it research project foar it ûnderstypjen fan bernesintra, Meartaligens yn it deistich libben, is: “(...) de meartalige sitewaasje yn de provinsje Fryslân. As liedster wurdsto alle dagen konfrontearre mei dy [sic!] meartaligens. Bern prate thús Frysk, Nederlânsk, in streektaal of in bûtenlânske taal. Guon bern leare yn de thússitewaasje al mear as ien taal.” It net definiearjen fan meartaligens per se, mar fan in “sitewaasje” dy’t der it effekt fan is, ien dy't de “liedsters” sûnder ynstruksje net hantearje kinne soene, liedt ta dizige, fier fan konkrete tips: “It útdragen fan de mearwaarde fan twa- en meartaligens. (…) It stimulearjen fan meartaligens by de bern troch yn de foar- en ierskoalske perioade goed omtinken te jaan oan de minderheidstaal, yn dit gefal it Frysk.” Meartaligens yn it deistich libben: Hânboek foar meiwurkers fan bernesintra, Fryske Akademy/Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen, 2012 <https://www.fryske-akademy.nl/fileadmin/mercator/research_projects_files/melt/Guide_frisian-dutch_final_version.pdf> [krigen 23 jannewaris 2016] 4 en 7. De âlde definysje fan meartaligens (út psychology en didaktyk; foar yndividuele tapassing) as floeiend wêze yn twa of mear talen wie te krap en wurd net mear brûkt, mar it hantearjen fan de brede definysje fan meartaligens as yn oanrekking komme mei mear talen as ien, makket gauris dat ûndersyk mear fragen opropt as dat it wat ferklearret. En wêrom dy geregelde befêstiging dat it poerbêst giet mei de Fryske taalbehearsking, ek al is de kar foar it Nederlânsk as offisjele taal al lang makke, net inkeld yn De Haach mar ek yn Ljouwert?De promoasje fan de Kulturele Haadstêd wie yn it Nederlânsk en krekt nei protest kaam der ek wat Frysktalige promoasje; de oanfraachformulieren fan de Provinsje Fryslân foar Fryske kultuersubsydzjes, dêr’t de oanfrager yn ferklearje moat dat it om Fryske kultuer giet, binne Nederlânsktalige formulieren.\nDy ynmoedige kar fan de Fryske Akademy foar Nederlânsk ûnderwiis docht bliken út syn online taalûndersyk. By de fraach oft de Fryske taal brûkt en ûnderwiisd waard eartiids op myn skoalle is der in antwurdkar fan ‘nea Frysk’ nei ‘in soad Frysk’, mar de opsje ‘inkeld/altyf Frysk’ mist. It giet hjir net om in efkes oer de holle sjen; ûndersikers witte, of hearre te witten, dat antwurdskalen symmetrysk wêze moatte en as dus de negative ekstreem ‘nea’ is, moat de positive ekstreem ‘altyd’ wêze. It effekt fan it opskowen fan de antwurdskaal nei de negative kant is dat de úkomst positiver is: de suggestje is dan dat minder Frysk ûnderwiis like goed resultearet yn in frij hege taalbehearsking. Mar it is misliedend; ik haw de earste skoaljierren allinne Fryske taalles hân en Frysk wie by ús de ûnderwiistaal. Nei dy earste skoaljierren ferhuze ik en de skoalle gie gewoan troch mei folslein-Frysk ûnderwiis. De Fryske Akademy hat dy mooglikheid net opnommen as antwurdopsje om’t se mienden dat it antwurd yn realiteit net foarkaam.\nHieltyd opnij wurdt de relaasje fan taalbehearsking mei akademyske prestaasjes befêstige. Ek yn my: ik haw myn earste taal goed leard te behearskjen en ik bin heech oplaat. Mar nuver genôch is de Fryske Akademy it mei dy riddenearring hielendal net iens, hoewol’t dy gjin gelegenheid oerslacht om de keppeling fan taalbehearsking en learprestaasjes te befêstigjen. Dat komt om’t Fryslân Latynske skoallen hân hat en fan de midsieuwen ôf ek wol wat doarpsskoaltsjes yn de lânstaal, mar yn de santjinde en achttjinde ieu wiene dat yn de regel skuorren dêr’t se de bern mei-inoar yn opsletten sûnder dat der les wie en begjin njoggentjinde ieu kaam der in ûnderwiiswet en Nederlânsktalich ûnderwiis. Ientalige bern waarden as se seis waarden ûnderdompele yn in taal dy’t se net begriepen. Guon waarden twatalich, oaren drop-outs avant la lettre, de measten der tusken yn. En dat is net alles. In foarstelling fan Fryslân as monolinguistysk berêst op in fersin. Troch de ieuwen hinne hat ien taalmienskip twa talen tagelyk brûkt, de iene foar offisjele, formele kommunikaasje en de oare foar de gewoane konversaasje. In monolinguistysk ûnderwiisstelsel beneidielt dêrtroch net alle bern gelikens, mar diskriminearret de bern dy’t minder mei de offisjele taal yn oanrekking kommen binne. In artikel oer de mannichte fan betsjuttingen fan ‘multilingualism’ fertelt:\nWhen newly arrived immigrant children entering U.S. schools, for example, are described as ‘bilingual children,’ the term is often used as a euphemism for ‘poor’ and ‘uneducated’. In this case, newly arrived immigrant children do not yet function in two languages. They are monolingual speakers of their first language and not bilingual at all. The term bilingual here is used to convey a very different set of meanings from what linguists intend.Guadalupe Valdés, ‘Multilingualism’, Linguistic Society of America <http://www.linguisticsociety.org/resource/multilingualism> [krigen 22 jannewaris 2016].\nOm de ‘ûnbeskaafde’ bern gelikense kânsen te jaan moast der efterstânsbelied komme. Fan 1974 oant 1995 hat it ûnderwiis yn eigen taal en kultuer mei klam op it taalaspekt (OET(C)) yn de Nederlânske wet ferankere west. Dat efterstânsbelied wie basearre op it idee dat it ûnderwiis yn de eigen taal in positive ynfloed ha soe op it ûnderwiis yn de Nederlânske taal en dus op de fierdere skoalprestaasjes. It behearskjen fan in taal ûnderstipet it eigen ferbale riddenearjen en de oerdracht fan ideeën en beide helpe it learen. It makket dêrby net út yn hokker taal as riddenearre en oerdroegen wurdt, gjin inkelde taal is ynherint better. Mar it makket fansels wol út dat de taal dêr’t yn oerdroegen wurdt, de ûnderwiistaal, net de taal is dy’t it bern al behearsket en dêr’t it bern al yn tinkt. Dat is wat Jim Cummins yn de jierren 1970 ûntduts doe’t er seach dat de taal fan Ingelse skoalbern yn ’e klasse ferskilde fan har taal op it skoalplein en dat dat ferskil fan ynfloed is op it learen. Om administrative redenen is de OET(C) al gau wer ôfskaft en krekt lang nei de OET(C) en besibbe eksperiminten om de bern gelikense kânsen te jaan troch de ûnderwiistaal te manipulearjen, kamen de fragen oer it ûnderwiis fan ‘twatalige’ bern yn de nasjonale of dominante taal. Cummins skriuwt yn 2009:\nIn a transitional bilingual program such as those implemented for minority students in the United States and parts of The Netherlands (e.g. Verhoeven, 1991), when should children be mainstreamed to classes taught predominantly or totally through their L2 [twadde taal]? If children experience academic difficulties (e.g. in reading) in a bilingual program, should they be transferred to a monolingual program where more intensive instruction can be given through just one language?Jim Cummins. ‘Putting Language Proficiency in Its Place: Responding to Critiques of the Conversational/Academic Language Distinction,’ 8 nov. 2009 <http://www.tolerance.org/tdsi/sites/tolerance.org.tdsi/files/assets/general/Putting_Language_Proficiency_in_Its_Place_Jim_Cummins.pdf> [krigen 22 jannewaris 2016] 1.\nIt ûnderlizzende idee is nea oanfochten: it behearksjen fan in taal ûnderstipet de ûnderwiisprestaasjes. Nederlân kin der wol ris wat lytsbernich oer dwaan as dy taal net de Nederlânske taal is. Sa koe in kollega fan my, dy’t Nederlânks ferstiet, lêst en skriuwt en de Nederlânske, Amerikaanske en ynternasjonale gebeartetaal behearsket, gjin Nederlânske stúdzjefinansiering krije foar de filmakademy om’t er gjin Nederlânsk sprekt, wylst Amearika him wol in grant foar de filmskoalle yn New York joech. Mar it is in bekend feit dat de Nederlânske taal gjin hegere garânsje jout op moaie skoalprestaasjes as de behearsking fan hokker oare taal dan ek. Behalven dus as wy bern al it ûnderwiis oanbiede en eksamens ôfnimme yn it Nederlânsk. In bern dat dan syn twadde taal net behearsket kin net meikomme en syn prestaasjes bliuwe efter. De oplossing foar de legere sifers by ‘twatalige’ bern wie lykwols simpel: se noch mear Nederlânske taal oanbiede. De oanhâldende brain drain út Fryslân wei, mei as gefolch mear sosjaalekonomyske efterstân, needsake ta it oanbieden fan noch mear Nederlânsk,Onderwijsraad, Kennis moet stromen (Den Haag 2002) 11, 19-22, et passim. ommers thús in dialekt prate foarme dan in ekstra risiko. En de problemen yn it ûnderwiis sels, lykas besettingsproblemen, kombinaasjeklassen en oare saken dy’t efterstannen feroarsaken,Lucas Harms, ‘Mobiliteit’, yn: Anja Steenbekkers, Carola Simon en Vic Veldheer (red.), Thuis op het platteland: De leefsituatie van platteland en stad vergeleken (Den Haag 2016) 213-242, 129. makke dat der noch mar ekstra Nederlânsk jûn wurde moest.Albert Walsweer, ‘Ruimte voor leren: Kennisconstructie en samenhangend taalonderwijs op kleine Friese plattelandsscholen’, yn: Ad Backus, Merel Keijzer, Ineke Vedder en Bert Weltens (red.), Zesde Anéla-conferentie (Delft 2009) 396-406.\nEk al wie der dêrtroch al yn 1995 hielendal gjin plak mear foar Frysk ûnderwiis, dochs wie it taalûndersyk dat yn dat jier publisearre waard optimistysk: de Fryske taalsituaasje soe stabyl wêze. In ûnferwacht prachtige útkomst. Sa’n pronkstik noeget hielendal net út om jin yn de ivoaren toer werom te lûken. Is it krekt oarsom net logysk dat de wittenskip graach wer sa’n fertsjinste leverje woe? Is net in taal fan in etnyske of regionale minderheid krekt yn it lêste plak in middel foar it doelberet kommunisearjen fan feiten út de realiteit, of foar it fuortsterkjen fan de kognitive feardichheden en yn it earste plak in krêftige yndikator fan de sosjale karakteristiken fan in minske en in folk? Lit ús taal net sjen wa’t wy binne? Yn alle gefallen werhelle de Fryske Akademy dat ûndersyk.\nAs it no komt ta de fraach of de Fryske Akademy net wit fan de swakte fan syn taalûndersyk dat noch rint, dan is it antwurd ja, wierskynlik wol. Yndividueel hifkjen, oftewol eksaminearjen, is de iennichste manier om immen syn taalbehearsking te mjitten, dat is eksakt de reden dat it Ministearje fan Underwiis om ferplichte eineksamens freget en net om in fakultatyf ôfslutend survey oer ‘wat miene jo sels dat jo leard ha op skoalle’.\nWa’t werklik wat witte wol fan de Fryske taalbehearsking yn Fryslân selektearret in stekproef dy’t represintatyf is foar de Fryske befolking. Dus dy stekproef moat in IQ-, leeftyds- en sekseferdieling hawwe en in ferdieling nei oplieding, ynkommen, beropsgroep, dôvens, blinens en alle oare faktoaren dêr’t út de wittenskiplike literatuer fan blykt dat se fan ynfloed binne op taalbehearsking, dy’t sekuer gelikens is oan de ferdieling dêrfan yn de hiele Fryske befolking. Dy stekproef motivearret men dan om in Frysk taaleksamen earlik te dwaan (dat bart by surveys meastal mei in finansjele fergoeding). De útkomst fan sa’n ûndersyk is net te generalisearjen nei bygelyks de Fryske befolking yn Amsterdam en likemin is de útkomst de generalisearjen yn de tiid. In survey is in momentopname; times they are a changin. Mar sa’n ûndersyk kin men in pear jier letter werhelje mei in farske stekproef. Fan it ferlykjen fan de beide útkomsten kin men in soad leare—as learen de bedoeling is. Ut de pseudowittenskip fan de Fryske Akademy blykt in lakonike attitude foar learen en kennis oer dy’t him min ferhâldt ta de ynteresse yn de akademyske prestaasjes fan skoalbern en harren en ús taalbehearsking.\nMar situaasjes binne faak gjin útkomst fan rasjonele planning. Se binne organysk sa groeid. Nei de oarloch rjochte de nije dissipline fan de taalsosjology him yn de Fryske minderheidstalige situaasje hast fansels op de rol fan de taal yn de mienskip. Grutskalige surveys oer it taalgebrûk karakterisearje de Fryske taalsosjology. In earste sosjologysk survey, noch lyts fan opset, oer taalgebrûk ûnder legere skoalbern, komt yn 1956. Dêrnei folgje de surveys inoar op; de twadde, breder fan opset, komt yn 1967 (publikaasje 1969), in oarenien yn 1976, oer taal en taalgebrûk (publisearre 1980), yn 1980 is der al wer in survey, fan Gorter et al. (publikaasje 1984) en yn 1994 ien fan Gorter en Jonkman (foarriedige publikaasje fan de risseltaten 1995).Germen J. de Haan, ‘Sociology of language’, yn: Jarich Hoekstra, Willem Visser, Goffe Jensma (red.), Studies in West Frisian grammar: Selected papers by Germen J. de Haan (Amsterdam 2010) 19-22, 20. Gorter et al. woene fan har 1984-survey foar in part in werhelling meitsje fan dy út 1969 om de risseltaten ferlykje te kinnen, hoewol’t hja yn it ûndersyksferslach tajouwe dat guon analysemetoaden fan de taalhâlding yn 1969 net de meast gaadlike binne; mar foar in part werhelje betsjut dat deselde analysemetoaden brûkt wurde.Durk Gorter en Jehannes Ytsma, ‘Social factors and language attitudes in Friesland’, yn: Roeland van Hout en Uus Knops (red.), Language Attitudes in the Dutch Language Area (Dordrecht, NL/Providence, RI, USA 1988) 59-72, 63. It giet om de surveys: Lieuwe Pietersen, De Friezen en hun taal (Drachten 1969) en Durk Gorter, Gjalt Jelsma, Pieter van der Plank en Klaas de Vos (red.), Taal yn Fryslân (Ljouwert 1984) / Language in Friesland (Ingelske gearfetting; Ljouwert 1988). Yn 1994 keazen Gorter en Jonkman opnij foar ferlykberheid fan de risseltaten, sadat hja har survey wer safolle mooglik gelikens holden oan dy fan de foargeande desennia, om krekt te wêzen stribben hja ûnder it bewâld fan de Fryske Akademy nei in replikaasje fan it ûndersyk fan 1980. Har konklúzje fan it 1994-survey wie, lykas no, hiel posityf. De posysje fan de Fryske taal soe stabyl wêze dêr’t it taalbehearsking, taalgebrûk en taalhâlding oangie.De Haan, ‘Sociology of language’, 20. It giet om de survey: Durk Gorter en Reitze J. Jonkman (red.), Taal yn Fryslân: Op 'e nij besjoen (Ljouwert 1995).\nYn 1996 kaam der hurde krityk op dy konklúzje. Germen de Haan hold út dat empirysk bewiis miste en de ûndersyksrisseltaten fan Gorter en Jonkman stridich wiene mei har konklúzje.Germen J. de Haan, Over de (in-)stabiliteit van het Fries, Nederlandse Taalkunde 1 (1996) 306-319. Ingelske ferzje, ‘On the (in-)stability of Frisian’, yn: Jarich Hoekstra, Willem Visser, Goffe Jensma (red.), Studies in West Frisian grammar: Selected papers by Germen J. de Haan (Amsterdam 2010) 301-316. De Haan suggerearret dat de ideology fan de ûndersikers liedt ta in optimistyske skatting fan it tal Friezen dat it Fryskbrûken as deagewoan beskôge:\naccording tot Gorter and Jonkman there were many of such people. Notably missing from the list of interested parties are scientists. Or maybe this really is not so notable at all, and the publication has no scientific pretence whatsoever. This would explain why Gorter and Jonkman fail to put their study’s results in a broader scientific context. There is no comparison with studies done by others (except for Pietersen (1969)), and there is no scientific debate. The bibliography contains a mere three publications. Also, the fact that Frisian is the language of choice of the study is not a surprise then, not even when it is claimed that the study is of international significance. One of the authors, however, does consider TYF94 to be a scientific publication (see Gorter (1996)). Moreover, the work was published as number 12 of the Social-scientific series (Sosjaal-wittenskiplike rige) of the Fryske Akademy.De Haan, ‘On the (in-)stability of Frisian’, 315.\nDe Fryske Akademy, dy’t de stúdzje yn syn Sosjaal-wittenskiplike rige opnaam, hat op syn webside wol in synopsis fan de publikaasje mar ferwiist net nei ynternasjonale wittenskiplike resinsjes. De katalogus fan de Universiteit fan Amsterdam lit sjen dat der wol in resinsje yn in peer-reviewed bûtenlânsk tydskrift is fan de 1984-survey, mar net fan de 1995-survey. Dat kin yndie wize op wat De Haan as mooglikheid neamt: dat de 1995-survey nea wittenskiplike pretinsjes hie. Dy oanname wurdt fierder befêstige troch it feit dat de 1976-80-survey in priizgjende ynternasjonale resinsje krige yn in peer-reviewed tydskriftSheila M. Embleton, resinsje fan of Language & language attitudes in a bilingual community: Terherne (Friesland), fan James Floyd Smith, Language in Society 14:2 (1985) 279. en dat de 1995-survey benammen sitearre wurdt yn Fryske oerheidsdokuminten en mar amper yn de wittenskip. Yn 2013 konstatearre Arjen IJsbrand van den Berg op syn weblog Boekblog: “ En dan blijkt dat in officiële stukken nog altijd terugverwezen wordt naar de enquête Taal yn Fryslân; Op ’e nij besjoen van Gorter en Jonkman uit 1995.”Arjen IJsbrand van den Berg, ‘Taal yn Fryslân; Op ’e nij besjoen ~ Durk Gorter & Reitze J. Jonkman’, 15 maaie 2013 <http://boeklog.info/2013/05/15/taal-yn-frysln-op-e-nij-besjoen/> [krigen op 22 jannewaris 2016]. De ‘offisjele stikken’ binne de beliedsstikken om de foarnommen staveringswiziging, dy’t it splinternije Frysk hânwurdboek ûnbrûkber meitsje sil, te rjochtfeardigjen, neffens Van den Berg op basis fan sifers dy’t net doge, dy fan Gorter en Jonkman.\nEn mij viel vooral die 17% [Friezen dy’t de taal aardich skriuwe kinne] op omdat dit zo veel hoger is dan in eerdere onderzoeken. Bij een enquête uit 1967 lag dit percentage op 11,5% — met een foutenmarge van zeker plus of min drie procent zo schat ik in. Tijdens de eerste ronde van Taal yn Fryslân was het 10,6%, plus of min circa 2% gezien het aantal ondervraagden.\nAnderen noemen een aantal van 10.000.Ibid.; Daam de Vries, ‘Nûging fan de iuw’, Ensafh, 30 april 2013 <http://www.ensafh.nl/?p=31342> [krigen 22 jannewaris 2016].\nDat de útkomst fan in 18 jier âld survey al lang net mear jilde koe, ek as it ûndersyk doogd hie, komt net iens op it aljemint. It misbrûk fan statistyk is dúdlik genôch en Van den Berg wol ha dat dat de polityk fan syn meast twingende kant sjen lit. Mar it kommentaar op de blog relativearret: “leuk naslagwerk,maar volgens mij zijn er niet zo veel friezen die zich hier echt druk om maken.”Id., Taal Cursus, reaksje 26 juni 2013, by Arjen IJsbrand van den Berg, ‘Taal yn Fryslân’.\nSa is it no wer. Krekt twa moanne lyn hat de Provinsje syn quickscan taalgebrûk, De Fryske taalatlas 2015 , presintearre, mei in skikken en ploaien fan statistyske gegevens sa’t alle burokrasyen dogge om te funksjonearjen. Der binne wol oanwizingen foar dat oerheden troch de skiednis hinne ek oer de wiere sifers bekikten, sadat har ferdieling fan middelen net op ’e kop ferkeard kaam.Sjoch bygelyks Herbert Spirer, Louise Spirer, en A.J. Jaffe, Misused statistics (2e oanp. útwr. pr.; New York/Basel/Hong Kong 1998) 228. Mar op watfoar katastrofe soe it útrinne as Fryslân net yn Frysk ûnderwiis ynvestearret en net makket dat dat ûnderwiis relevant is troch fan Frysk de offisjele taal te meitsjen en sadwaande ferlet fan Frysk te kweekjen? Op gjin inkelde katastrofe, sjoch mar om jo hinne; dêrom hoecht de Provinsje Fryslân gjin earlike sifers. Dalik dêrefteroan komt dan de Fryske Akademy en dy hoege hielendal gjin sifers. Dy ha genôch oan heal analisearre, noch net ynterpretearre rauwe data: “Spesjaal foar Bynt jout de Fryske Akademy nammentlik in foarpriuwke fan de resultaten fan harren grutte taalûndersyk.”‘Skriuwen yn it Frysk wurdt hieltyd populêrder’ Omrop Fryslân.\nDat foarpriuwke is in iepen doar. “De taal wurdt net minder praat, ferstien en lêzen as 22 jier lyn, mar benammen it skreaune Frysk is dwaande mei in opmars. It lêste falt benammen te ferklearjen trochdat in soad minsken it Frysk brûke op sosjale media lykas Facebook, Twitter en Whatsapp.”‘Skriuwen yn it Frysk wurdt hieltyd populêrder’ Omrop Fryslân. Fansels slacht it blame it on the social media Fryslân net oer. Jawis komme fan oer de hiele wrâld berjochten dat troch de nije technology de skriftlike kommunikaasje terrein wûn hat op de mûnlinge.Kirsten Purcell, Judy Buchanan en Linda Friedrich, ‘The impact of digital tools on student writing and how writing is taught in schools’, PewResearchCenter, 16 july 2013, <http://www.pewinternet.org/files/old-media/Files/Reports/2013/PIP_NWP%20Writing%20and%20Tech.pdf> [krigen op 22 jannewaris 2016] 59, et passim. Yndie is de foaroanname ûnder alle taalbehearskingsramten dat skriuwen op in hegere behearsking tsjut as praten.Sjoch bygelyks ‘Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment (CEFR)’, Council of Europe <http://www.coe.int/t/dg4/linguistic/Cadre1_en.asp> [krigen 22 jannewaris 2016]. Mar as wy oannime dat de hoemannichte ynterminsklike kommunikaasje likernôch gelyk bliuwt, dan hâldt it mear stjoeren fan skriftlike berjochten yn dat der minder skille en ‘reëel’ praat wurdt; der is dus in ferskowing fan medium, net fan behearskingsnivo. It skriuwen op social media is in alfabetsop, mei akronimen, ôfkoartingen en neologismen, dat is oeral op ’e wrâld sa. Hoewol’t dat neat seit oer de feardichheden yn it akademysk skriuwenPurcell, Buchanan en Friedrich, ‘The impact of digital tools’, 53, passim. wurdt der dochs faak klage oer de lege taalbehearsking op Facebook en Twitter. Wat no sa aardich is yn Fryslân is dat nei de withoefolle troch de Provinsje opkrongen staveringswizigingen nimmen mear geef Frysk skriuwt. En noch moaier is dat de Fryske Akademy gewoan tajout dat it inisjatyf om Frysk te skriuwen folslein yn de priveesfear leit, gewoan by ús, sa’t it altyd west hat.\n‘Fryske Akademy: hieltyd mear Friezen skriuwe Frysk’, It Nijs (21 jannewaris 2016) <http://www.itnijs.frl/2016/01/fryske-akademy-hieltyd-mear-friezen-skriuwe-frysk/> [krigen 22 jannewaris 2016].\n‘Skriuwen yn it Frysk wurdt hieltyd populêrder’, Omrop Fryslân (21 jannewaris 2016) <http://www.omropfryslan.nl/nijs/skriuwen-yn-it-frysk-wurdt-hieltyd-populerder> [krigen 22 jannewaris 2016].\nOmrop Fryslân, Bynt 21 jannewaris 2016 17:20 <http://www.omropfryslan.nl/utstjoering/bynt-fan-21-jannewaris-2016-1720> [krigen 22 jannewaris 2016].\nSietse de Vries, ‘Freed’, Leeuwarder Courant, 07 desimber 2007, 2.\nBy de quickscan fan de Provinsje, De Fryske Taalatlas 2015: Fryske taal yn byld, wie it responspersintaazje 35, fan de 28.000 ferstjoerde enkêtes binne 9915 yn de analyse meinommen.\nPatrick Studer en Liana Konstantinidou, ‘Language attitudes and language proficiency of undergraduate students in English-medium instruction’, Bulletin suisse de linguistique appliquée, no. spécial (2015) 215-231, 226.\nWybo Wiersma, ‘The validity of surveys: Online and offline’ (2013) <http://papers.wybowiersma.net/abstracts/Wiersma,Wybo,The_validity_of_surveys_online_and_offline.pdf> [krigen 22 jannewaris 2016] 7.\nJaike E. Dijkstra, Growing up with Frisian and Dutch (dissertaasje Universiteit van Amsterdam, 2013) <http://dare.uva.nl/document/2/127941> [krigen 22 jannewaris 2016], 186.\nWat mooglik komt troch it idee fan hifkjen dat fan in survey útgiet; myn Nederlânsktalige bern kinne de Frysktalige boeken fan har pake mei wat muoite wol lêze, mar se kinne net oan in Fryske taalsurvey meidwaan.\nDe definysje fan meartaligens yn it research project foar it ûnderstypjen fan bernesintra, Meartaligens yn it deistich libben, is: “(...) de meartalige sitewaasje yn de provinsje Fryslân. As liedster wurdsto alle dagen konfrontearre mei dy [sic!] meartaligens. Bern prate thús Frysk, Nederlânsk, in streektaal of in bûtenlânske taal. Guon bern leare yn de thússitewaasje al mear as ien taal.” It net definiearjen fan meartaligens per se, mar fan in “sitewaasje” dy’t der it effekt fan is, ien dy't de “liedsters” sûnder ynstruksje net hantearje kinne soene, liedt ta dizige, fier fan konkrete tips: “It útdragen fan de mearwaarde fan twa- en meartaligens. (…) It stimulearjen fan meartaligens by de bern troch yn de foar- en ierskoalske perioade goed omtinken te jaan oan de minderheidstaal, yn dit gefal it Frysk.” Meartaligens yn it deistich libben: Hânboek foar meiwurkers fan bernesintra, Fryske Akademy/Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen, 2012 <https://www.fryske-akademy.nl/fileadmin/mercator/research_projects_files/melt/Guide_frisian-dutch_final_version.pdf> [krigen 23 jannewaris 2016] 4 en 7. De âlde definysje fan meartaligens (út psychology en didaktyk; foar yndividuele tapassing) as floeiend wêze yn twa of mear talen wie te krap en wurd net mear brûkt, mar it hantearjen fan de brede definysje fan meartaligens as yn oanrekking komme mei mear talen as ien, makket gauris dat ûndersyk mear fragen opropt as dat it wat ferklearret.\nDe promoasje fan de Kulturele Haadstêd wie yn it Nederlânsk en krekt nei protest kaam der ek wat Frysktalige promoasje; de oanfraachformulieren fan de Provinsje Fryslân foar Fryske kultuersubsydzjes, dêr’t de oanfrager yn ferklearje moat dat it om Fryske kultuer giet, binne Nederlânsktalige formulieren.\nGuadalupe Valdés, ‘Multilingualism’, Linguistic Society of America <http://www.linguisticsociety.org/resource/multilingualism> [krigen 22 jannewaris 2016].\nJim Cummins. ‘Putting Language Proficiency in Its Place: Responding to Critiques of the Conversational/Academic Language Distinction,’ 8 nov. 2009 <http://www.tolerance.org/tdsi/sites/tolerance.org.tdsi/files/assets/general/Putting_Language_Proficiency_in_Its_Place_Jim_Cummins.pdf> [krigen 22 jannewaris 2016] 1.\nOnderwijsraad, Kennis moet stromen (Den Haag 2002) 11, 19-22, et passim.\nLucas Harms, ‘Mobiliteit’, yn: Anja Steenbekkers, Carola Simon en Vic Veldheer (red.), Thuis op het platteland: De leefsituatie van platteland en stad vergeleken (Den Haag 2016) 213-242, 129.\nAlbert Walsweer, ‘Ruimte voor leren: Kennisconstructie en samenhangend taalonderwijs op kleine Friese plattelandsscholen’, yn: Ad Backus, Merel Keijzer, Ineke Vedder en Bert Weltens (red.), Zesde Anéla-conferentie (Delft 2009) 396-406.\nGermen J. de Haan, ‘Sociology of language’, yn: Jarich Hoekstra, Willem Visser, Goffe Jensma (red.), Studies in West Frisian grammar: Selected papers by Germen J. de Haan (Amsterdam 2010) 19-22, 20.\nDurk Gorter en Jehannes Ytsma, ‘Social factors and language attitudes in Friesland’, yn: Roeland van Hout en Uus Knops (red.), Language Attitudes in the Dutch Language Area (Dordrecht, NL/Providence, RI, USA 1988) 59-72, 63. It giet om de surveys: Lieuwe Pietersen, De Friezen en hun taal (Drachten 1969) en Durk Gorter, Gjalt Jelsma, Pieter van der Plank en Klaas de Vos (red.), Taal yn Fryslân (Ljouwert 1984) / Language in Friesland (Ingelske gearfetting; Ljouwert 1988).\nDe Haan, ‘Sociology of language’, 20. It giet om de survey: Durk Gorter en Reitze J. Jonkman (red.), Taal yn Fryslân: Op 'e nij besjoen (Ljouwert 1995).\nGermen J. de Haan, Over de (in-)stabiliteit van het Fries, Nederlandse Taalkunde 1 (1996) 306-319. Ingelske ferzje, ‘On the (in-)stability of Frisian’, yn: Jarich Hoekstra, Willem Visser, Goffe Jensma (red.), Studies in West Frisian grammar: Selected papers by Germen J. de Haan (Amsterdam 2010) 301-316.\nDe Haan, ‘On the (in-)stability of Frisian’, 315.\nSheila M. Embleton, resinsje fan of Language & language attitudes in a bilingual community: Terherne (Friesland), fan James Floyd Smith, Language in Society 14:2 (1985) 279.\nArjen IJsbrand van den Berg, ‘Taal yn Fryslân; Op ’e nij besjoen ~ Durk Gorter & Reitze J. Jonkman’, 15 maaie 2013 <http://boeklog.info/2013/05/15/taal-yn-frysln-op-e-nij-besjoen/> [krigen op 22 jannewaris 2016].\nIbid.; Daam de Vries, ‘Nûging fan de iuw’, Ensafh, 30 april 2013 <http://www.ensafh.nl/?p=31342> [krigen 22 jannewaris 2016].\nId., Taal Cursus, reaksje 26 juni 2013, by Arjen IJsbrand van den Berg, ‘Taal yn Fryslân’.\nSjoch bygelyks Herbert Spirer, Louise Spirer, en A.J. Jaffe, Misused statistics (2e oanp. útwr. pr.; New York/Basel/Hong Kong 1998) 228.\n‘Skriuwen yn it Frysk wurdt hieltyd populêrder’ Omrop Fryslân.\nKirsten Purcell, Judy Buchanan en Linda Friedrich, ‘The impact of digital tools on student writing and how writing is taught in schools’, PewResearchCenter, 16 july 2013, <http://www.pewinternet.org/files/old-media/Files/Reports/2013/PIP_NWP%20Writing%20and%20Tech.pdf> [krigen op 22 jannewaris 2016] 59, et passim.\nSjoch bygelyks ‘Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment (CEFR)’, Council of Europe <http://www.coe.int/t/dg4/linguistic/Cadre1_en.asp> [krigen 22 jannewaris 2016].\nPurcell, Buchanan en Friedrich, ‘The impact of digital tools’, 53, passim.\nUt dit essee sitearje kin sa: Riemersma, Friduwih. “Us taalbehearksing.” Fers2. Abe de Vries & Friduwih Riemersma, 31 jannewaris 2016. Web. Dei moanne jier dat it essee krigen is.\nSjoch ek: De Provinsje liicht mei de Taalatlas 2015 himsels en oaren foar\nGuido Wolff & Friduwih Riemersma, 14 febrewaris 2016


Twadde Poiesz yn Frjentsjer | Omrop Fryslân\nTwadde Poiesz yn Frjentsjer\nIt gebou yn Frjentsjer dêr't de Poiesz yn komt. - Foto: Omrop Fryslân\nDe Poiesz iepenet definityf in twadde festiging yn it sintrum fan Frjentsjer. It giet om in fertutearze gebou oan de Sjaardemastrjitte, dêr't earder ek al in supermerk yn siet. It gebou wie oarspronklik it gasfabryk fan de stêd.\nIt gebou is fan Klaver Vastgoed yn Harns. Yn juny like it der ek al op dat Poiesz yn dit gebou komme soe, mar doe gie de deal net troch. Tongersdei is bekend makke dat de saak beklonken is. Poiesz hiert it gebou foar 10 jier fan Klaver en knapt it sels hielenal op. De winkel moat foar de Kryst iepen.\nDe gemeente is bliid mei de oplossing, want it gebou stie al jierren leech en rekke hieltyd suteriger. Oan de oare kant fan de strjitte binne krekt ek in rige âlde gebouwen opknapt en mei de komst fan de Poiesz is de hiele Sjaerdemastrjitte wer kreas.\nYnbrekker pakt yn Ljouwert\nVVD-fragen oer sponsor Omrin


Grutte 59.1 MB\nSkriuwer: Milton Shupe, gauges fan Scott Thomas, tekstueren fan André Folkers, Urs Burkhardt, Damian Radice, Manfred [Mani] D.Saliger, Sounds by Nigel Richards, pontons modeleare troch Bill Ortis, Water Effect en start gauge fix troch Roman Stoviak\nUpdated op 16 / 02 / 2018: Nij FSX lânseigen 3D-model en 100% kompatibel Prepar3D v4 +. Tafoegjen fan twa nije liveries, bult- en spec-kaarttexturen, in folsleine dokumintaasje. Gjin paniel 2d dizze tafoeging is allinich flyable fan VC.\nDizze pakket biedt twa modellen (fracht en passazjiers), oanpaste panielen en megingen, persoanlike en autentike klanken, fluchmodel tichtby realiteit, wêrûnder fjouwer libbeneiten.\nIen fan 'e realistyske freeware seaplanes foar jo fleanersimulators. Prachtige model mei firtuele cockpit en motor klinkt fan tige goede kwaliteit dy't jo folslein yn 'e simulaasje dûkt.


Mexin Color Solar Powered Auto Darkening Welding Helmet with flame stickers-LYG-9-Jiangsu Meixin Optoelectronics Technology Co., Ltd.\nAuto fertsjustering welding helm\nAir Fed Welding Helm\nDo bist hjir : Thús>Product>Auto fertsjustering welding helm>LYG-9\nHugang yndustryterrein, Xindian Town Rudong, Jiangsu\nMexin Color Solar Powered Auto Darkening Welding Helmet mei flamme stickers\nFlüssich kristal fan hege kwaliteit, optyske coating, en beskerming foar beskerming fan ultraviolette en ynfrareadstralen wurde oannaam om weldingoperator te beskermjen tsjin ferwûnen troch harmfu-stralen, lykas ultraviolette stralen, ynfrareadstralen.\nFlüssich kristal ljochtklep oannimt de nije technology foar automatysk feroarjen fan it ljocht regele troch ljocht. Multilayer LCD en coated glês stopje ultraviolette en ynfrareare stralen effektyf en litte it sichtbere ljocht maklik trochlitte om de eagen fan 'e operator te beskermjen, en him ynskeakelje weldingobjekt dúdlik observearje, dus werhelle welding ferminderje, en effisjinsje ferbetterje.\nIt orizjinele ûntwerp fan automatyske transformtechnology dy't brûkt wurdt yn it kontrolearjen fan sirkwy makket it mooglik foar bril sterk ljocht te feroarjen nei tsjuster ljocht. As resultaat kin it ús eagen beskermje as ferwûne rekke troch hommelse bôge.\nIt orizjinele ûntwerp foar skeakel tsjin anty-ynterferinsje foarkomt it welding fan objekt net dúdlik fanwegen komplekse omjouwing yn 'e buert.\nDûbele filters foarkomme skealike UV / IR en sterke ljocht searende eagen yn gefal fan elektryske oftalmia.\nPP-shell beskermet ús gesicht tsjin spatten en skealike materialen by it lassen, wêrtroch de mooglikheid fan blessuere fermindert.\nFrisse lucht streamt, effektyf yn it ferminderjen fan de frijlitting fan skealik gas en laskjen fan stof en oare skea oan it lichem om it foarkommen fan beropspneumokoniose te foarkommen.\nPolymer materiaal, hege sterkte, ljochte lekkage is geskikter foar hjoeddeistige trend en ferskaat oanpast oan in ferskaat oan wurkomjouwing.\n1） de helm en syn\n2, Pakke de helm mei plestik tas 3） Lizze plat 20 kleurenfakjes oan 'e ûnderkant fan' e kartonnen 4） Set yn 20 ynstruksjes 5） Set 20 weldinghelmen en kopbannen yn 'e ferpakking 6） Ferpakking: （725mm × 485mm × 430mm）\nOpmerking ： Folume reduksje en oantal tanimme yn ferliking mei Packing one (âld)\n2） Pak de helm mei\n3） Set 16 ynstruksjes yn 'e ferpakking 4） Set 16 weldinghelmen en kopbannen yn 'e ferpakking\n5, Ferpakking: （540mm × 540mm × 310mm）\nOpmerking ： Dizze manier fan ynpakken hat gjin kleurfak.\n1） Pak it welding\nhelm mei plestik tas\n2） Set de ynstruksjes yn\n3） Set de weldinghelm goed ynpakt mei plestik tas yn 'e kleurekast 4） Set de Seis goed ynpakt weldinghelmen yn 'e bûtenferpakking 5） Ferpakking: （740mm × 345mm × 490mm）\nOpmerking: Folume reduksje en oantal tanimme yn ferliking mei Packing trije (âld)\nauteursrjocht © Jiangsu Meixin Optoelectronics Technology Co., Ltd. Stipe troch Meeall


hurdegaryp.nl - QR Wenwurkhûs ir. Abe Bonnema Rijksstrjitwei 24\nArsjitekt: ir. Abe Bonnema (1926-2001)\nTúnûntwerp: W.J. (Mien) Ruys (1904-1999)\nTsjintwurdige eigener: Vereniging Hendrick de Keyser\nOp in part fan it perseel dêr't yn 1961 oant 1963 it wen-wurkhûs fan ir. Abe Bonnema boud waard, wie foarhinne de buorkerij fan de famylje Reitsma. Fan 1706 oant 1902 wenne en buorke dizze famylje fan kwizekwânsje op het Galeslot. De lêste bewenners fan de pleats oan de Ryksstrjitwei wiene Anne Boonstra en syn húshâlding. Boonstra buorke dêr fan 1945 oant 1961.\nIt eigen hûs mei kantoar (wen-wurkhûs) dat Bonnema oan it begjin fan syn karriêre as arsjitekt bouwe liet yn Hurdegaryp, jildt as in monumint fan de nei- oarlochske wenningarsjitektuer yn Nederlân. It wen-wurkhûs is bestimpele as ryksmonumint.\nBonnema naam resolút ôfstân fan de âlderwetske opfetting oer arsjitektuer en wenjen dêr't er yn syn jonge praktyk mei konfrontearre waard en gie fierder yn de fuotleasten fan modernistyske grutheden as Le Corbusier, Mies van der Rohe en Charles Eames. Harren baanbrekkende wenhûsûntwerpen hiene al goed sjen litten dat mei moderne konstruksjemetoaden en materialen prachtige huzen boud wurde koene, dêr't eigentiidsk yn wenne wurde koe.\nBonnema liet mei dit radikale ûntwerp hiel dúdlik sjen wêr't er as arsjitekt foar stie. It hûs is in toanbyld fan it nei-oarlochsk modernisme en in foarbyld fan it pragmatysk funksjonalisme dêr't er foar stie: it gebou as gebrûksartikel.\nYn de kearn is it gebou in rjochthoekige doaze mei flierren en in dak fan beton. In hiele rige fan stielen portaalspanten hâldt alles oerein, mei help fan in mitsele kearn foar de fereaske stivens. De gevels steane los fan dizze konstruksje en drage gjin lêst. Fan de frijheid dy't dat biedt makket Bonnema gebrûk troch ûnder it dak en de ferdjippingsflier bânfinsters oan te bringen. Fierder is it in boartsjen mei iepen en tichte flakken, mei oan de westkant foaral glês en oan de mear sletten eastkant in soad net behannele hout.\nIt hûs is in toanbyld fan it nije tinken oer it brûken fan romte. De splitsing tusken dragende en net-dragende dielen binne dúdlik te sjen. De stielen konstruksje fan it hûs jout it ynterieur in grut romtlik effekt. De romten binne frij yn te dielen en dêrtroch hat in funksjewiziging gjin grutte gefolgen foar it ûntwerp. Fierder binne de tapassing fan swevende flierren, frije plattegrûnen, fisuele oergong tusken binnen en bûten en de kombinaasje fan glês, hout en stien (sawol natuerstien as in bakstien) bysûnder. It hûs is in foarbyld fan it duorsum brûken fan ienfâldige en natuerlike materialen en in foarbyld fan de technyske ynnovaasjes dy't yn it ûntwerp tapast binne lykas in ferlege plafond en termyske isolaasje.\nYn it ek frij yn te dielen ynterieur binne mei tinne muorren en romte skiedende eleminten domeinen ôfbeakene foar de ûnderskate funksjes. Bonnema hâlde wenjen en wurkjen net hiel sekuer útinoar. Op de boppeferdjipping wie útsein de tekenkeamer foar de arsjitekten, ek de iennichste sliepkeamer fan it hûs. Under wiene, njonken de represintative wenkeamer dy't Bonnema 'ûntfangstkeamer' neamde, ek in gearkomsteseal en in wurkromte te finen.\nIt gebou is oan it begjin fan de sechstiger jierren ûntwurpen as it kantoar fan it Architectenbureau Bonnema. Der koe ek yn oernachte wurde. Oant de santiger jierren fan 'e tweintichste iuw wie it gebou yn gebrûk as atelier fan it arsjitekteburo. Op de ferdjipping wiene in pear wenromten dêr't de arsjitekt (en yn de wykeinen syn frou) taholden.\nDe omlizzende tún, in ûntwerp fan Mien Ruys, mei de grutte fan in lyts park, is troch de transparante gevels altyd tichteby. By de oanlis is rekken hâlden mei in tal oanwêzige âlde beammen op it terrein. Lykas de âlde kastanje dy't Gerrit Vlaskamp*) dêr yn 1867 nei alle gedachten plantsje litten hat.\nDe beam is op sneon 25 july 2015 troch de simmerstoarm sneuvele en foar in part op it hûs fan de buorlju fallen. De famylje Collicchia wie dêr altyd al bang foar. De famylje wennet al 40 jier njonken de beam en hat altyd sein dat it net fertroud wie dat de beam der noch stie. Der hawwe rjochtsaken oer de âlde beam west tusken Abe Bonnema en de famylje Collicchia. Bonnema moast dêrnei meastal wer oerhingjende tûken fan de beam ôfseagje litte.\nMien Ruys hat yn it ûntwerp gebrûk makke fan de faak yn har wurk weromkommende eleminten lykas de oansluting tusken hûs en tún, hagen, hichteferskillen, tegels, pealtsjes as begrinzging, skerpe hoeken en in fiver.\nHûs en tún foarmje in gearwurking tusken it tige ûnregelmjittich foarme natuerlike en it rjochte artifsjele ûntwerp. It hûs en tún foarmje in ienheid troch de fisuele oergong fan binnen en bûten.\nYn it begjin fan de santiger jierren ferhuze it arsjitekteburo nei Villa Nova oan 'e Pôllesingel 2.\nDoe setten de arsjitekt en syn frou Marcella harren permanint nei wenjen yn it eardere wen-wurkhûs oan de Ryksstrjitwei.\nAbe Bonnema is op 9 augustus 2001 ferstoarn. It hûs hat dêrnei ferskate oare bewenners hân. De hjoeddeistige eigener - de Vereniging Hendrick de Keyser - ferhiert it.\n*) Gerrit Lambertus Vlaskamp berne te Dokkum op 1 jannewaris 1834 as soan fan kweker fan beammen en oanlizzer fan tunen Lambertus Vlaskamp (1807-1854) en Antje Eilderts Klaver (1807-1869).\nDe Vlaskampen wiene al generaasjes lang hovenier, se komme fan oarsprong út Varsseveld by Doetinchem. Twa bruorren, Lambart, berne yn 1746 en Arent, berne yn 1751, sochten harren lok yn it Westland. Dêr stiene mear as 100 bûtens fan begoedige lju, dy't tunen nei de nijste moade hawwe woene.\nDoe't Lambart, de oerpake fan Gerrit, 26 jier âld wie, ferfear er fan Rijswijk nei Waaksens yn Noardeast-Fryslân. Dêr stie de state Tjessens, dêr't de famylje Van Harinxma thoe Slooten wenne.\nYn Rijswijk wennen ek Van Harinxma thoe Slootens. Der wurdt oannommen dat Lambart troch famyljebannen yn Waaksens telâne kaam. Broer Arent is yn Delft belâne en hy is ek 26, as er syn broer yn 1777 efternei reizget nei Waaksens. It wie nei alle gedachten de bedoeling dat Arent syn broer opfolgje soe, want se hawwe tegearre ien jier op state Tjessens wurke.\n(Op 31 oktober 2019 binne der twa hameiepealllen set dy't de eardere opreed fan de state Tjessens oanjouwe. It hiele terrein fan de terp en eardere state is in archeologysk ryksmonumint.)\nYn 1778 ferhuzet Lambart nei it tichteby lizzende Harsta State yn Hegebeintum, in âlde state, dy't al yn 1511 neamd wurdt. Arent is ambisjeus, hy hat mar twa jier op state Tjessens wurke. Yn novimber 1779 giet er as túnbaas nei Kingma State yn Sweins by Frjentsjer. Hast trije jier letter, op 5 juny 1782, wurdt er beneamd ta hortulanus fan de Universiteit fan Frjentsjer. De hortulanus is de behearder fan de wittenskiplike plantetún. Hy sil dêr bliuwe oant yn 1811. Doe waard de universiteit op befel fan Napoleon opheft. Lambart bliuwt yn it noarden fan Fryslân, yn 1782 begjint er in hoveniersbedriuw yn Holwert.\nSyn pakesizzer Lambertus (1807-1854) stichtet in beamkwekerij yn Rinsumageast.\nDêneist leit er tunen oan. As de rûnom bekende túnûntwerper Lucas Pieters Roodbaard (Rolde 20-01-1782 - Ljouwert 23-05-1851) âlder wurdt, nimt Lambertus syn wurk oer. Sa is it grutste part fan Fogelsangh State yn Feankleaster fan 'e hân fan Lambertus. Roodbaard wurke yn Fryslân, Grinslân en Drinte. Hy makke mear as 50 ûntwerpen foar bygelyks parken en tunen by bûtens. Bekende wurken fan syn hân yn de neiste omkriten fan Hurdegaryp binne: de Prinsetún te Ljouwert, de tún fan it Poptaslot yn Marsum, Vijversburg yn Swarteweisein/Tytsjerk, Stania State yn Oentsjerk, de Klinze yn Aldtsjerk en Fogelsangh State yn Feankleaster. Roodbaard is begroeven op de troch him sels ûntwurpen Stadsbegraafplaats fan Ljouwert.\nNei it ferstjerren fan Roodbaard yn 1851, set Lambertus Vlaskamp in advertinsje om him "oan te rekommandearjen ta it oanlizzen fan bûtens en tunen, en ek ta it meitsjen fan plannen of teekeningen. Kin bewizen fan saakkundichheid leverje en seit in goede betsjinning ta." It giet lykwols by de berch del mei Lambertus. Yn 1854 gong it op 'e kop ferkeard, hy kaam as swalker yn Feanhuzen telâne en is dêr al nei trije moannen op 46-jierrige leeftiid ferstoarn troch de goalera epidemy. Yn dat jier 444 stoaren minsken yn Feanhuzen.\nSyn frou Antje wie flak foar de opname fan Lambertus yn Feanhuzen, ferhuze nei Hurdegaryp. Se bleau oer mei acht bern.\nDe âldste soan Gerrit, wie 20 doe't syn heit kaam te ferstjerren. Hy stie foar de taak om de kost te fertsjinjen foar syn mem en syn sân bruorren en susters. Hy wurke al gear mei syn heit, hy naam de tried op en sette fuortdaliks in advertinsje. It gie winliken daliks goed, want dêrnei hat er net wer in advertinsje sette litten.\nAdvertinsje Groninger Courant, (1 augustus 1854), boarne: Koninklijke Bibliotheek\nFan it tiidrek 1854-1861 is amper wat oer Gerrit bekend. Ut de 'Grootboeken' fan beamkwekerij Bosgra út Burgum, dy't fan 1861 ôf bewarre binne, docht bliken dat er mear as 350 tunen en parken yn it noarden fan Nederlân oanlein hat.\nDe earste tunen, dy't Gerrit Vlaskamp makke, binne fan ûngefear 160 jier lyn.\nIYn de 19de iuw kaam ek yn Fryslân de lânskipsstyl yn 'e moade. Al yn 1804 hat hortulanus Arent Vlaskamp in Ingelske tún oanlein by Schatzenburg yn Dronryp. De bruorren Arent en Lambart wiene yn 'e kunde kommen mei de nije túnstyl doe't se op 'e grutte bûtens yn it Westland wurken dêr't de Ingelske lânskipsstyl yntrodusearre waard.\nGerrit Vlaskamp wie de smaakbepalende hovenier en túnûntwerper fan de twadde helte fan de njoggentjinde iuw. Syn kliïntêle wie breder as dy fan Roodbaard. De grutte fraach nei suvelprodukten en yn it bysûnder nei Fryske bûter, liet de Fryske ekonomy opbloeie. Foar de boeren brutsen gouden tiden oan en dat lieten se graach sjen. De tsjerken wiene troch de hege hieren ek ryk. Rintenierjende boeren, tsjerkfâden, begoedige boargers yn doarp en stêd lieten grutte neoklassisistyske huzen bouwe. Dêr moast fansels in moaie tún by oanlein wurde. De tunen wiene fansels net sa grut as dy by de aadlike bûtens mar se waarden dochs ôflaat fan de ûntwerpen fan de Ingelske lânskipsstyl, de saneamde gardeneske styl. It wiene romantyske tunen mei slingerjende paden en ferspraat yn it gers blomperken, fivers, in heuveltsje mei in prieel of beam, fierder bysûndere beammen en moaie iepeningen.\nFryslân hat noch in pear doarpen dêr't in tal Vlaskamptunen 'klustere' yn foarkomt. Mantgum is dêr faaks wol it moaiste foarbyld fan. Yn 1871 krige de herfoarme pastorij in Vlaskamptún. It jier dêrop bestelden trije fan de seis tsjerkfâden út it doarp ek in 'Vlaskamp'. Uteinlik hat er yn it doarp mar leafst 12 tunen oanlein. Dizze 'klustering' fan tunen mei deselde foarmen, waard dêrmei byldbepalend foar it hiele doarp. Parkeftige tunen mei solitêre beammen, groepkes strûken en blomperken yn it gers, al of net mei fruchtbeammen. Dat de measte tunen it net oant hjoed-de-dei úthâlden hawwe sil dúdlik wêze, mar dochs is der yn it doarp noch altyd de sfear fan 'âld grien'.\nYn it Wilhelminapark yn Snits steane noch in soad aparte beammen út de tiid fan Vlaskamp. Yn 1897 waard Vlaskamp troch de fâden fan it Old Burger Weeshuis frege in ûntwerp te meitsjen foar in nij oan te lizzen Volkspark. It tal wezen sakke oan de ein fan de iuw en de fâden besleaten jild beskikber te stellen oan doelen dy’t in bydrage leverje soene oan it wolwêzen fan de hiele Snitser mienskip. Nei it plantsjen fan in linebeam yn 1898 ta gelegenheid fan de ynhuldiging fan keninginne Wilhelmina, waard de namme Wilhelminapark. Krekt in iuw letter, yn 1998, krige it park de status fan ryksmonumint. Nei it Vondelpark yn Amsterdam, it 2de publike park yn Nederlân wat dizze status krige.\nVlaskamp liet syn parken en tunen oanlizze troch hoveniers, mar begelate it proses aktyf. Hy wenne sels faak tydlik op lokaasje.\nAly van der Mark begjint mei har ûndersyk\nYn 2009 begjint âld-doarpsgenoate Aly van der Mark in ûndersyk nei it libben fan Gerrit Lambertus Vlaskamp. Har man, Ids Westra, is in soan fan Wijbe Gabes Westra. Hy hie in kwekerij oan de Stasjonswei 30. Dy kwekerij is yn 1896 stichte troch Gabe Wijbes Westra, de pake fan Ids. Gabe's mem wie Jitske Vlaskamp, de jongste suster fan Gerrit. Hy wie dus in âldomke fan Ids. Aly en Ids wennen oant foar in pear jier yn it âlderlik hûs fan Ids.\nDoe't Aly begûn mei har ûndersyk wie der amper wat oer Gerrit Vlaskamp bekend. Wol wie yn de famylje bekend dat er de Wilhelminaparken yn Grou en Snits en it Westerpark (Vosseparkje) yn Ljouwert ûntwurpen hat. Oant Aly in tal jierren ferlyn tipt waard troch Philippus Breuker.\nIn bysûndere fynst\nBreuker is âld-heechlearaar Fryske taal en letterkunde, mar boppe-al kenner fan de Fryske skiednis. Hy fertelde Aly oer de administraasje fan Boomkwekerij Bosgra ("Boomkweekerij Iephof"). Yn 'e dagen fan Vlaskamp fêstige yn Burgum. De kwekerij wie op it terrein tusken it adres Skoalstrjitte 99 en "Singelland Burgum". Hjir stiet no it appartemintekompleks "Iephof". Fanwegen it útdrûgjen fan 'e grûn waard de kwekerij yn de jierren tachtich fan de foarige iuw ferpleatst nei Twizel/ Bûtenpost.\nYn de boeken fan Bosgra fûn Aly bestellingen fan Vlaskamp. Meast foar tunen fan minsken fan kwizekwânsje. Al gau waard dúdlik dat de âldomke fan Ids folle mear ûntwurpen en oanlizze litten hie as tocht.\nFoar safier't oant no ta bekend binne der mar 11 tekeningen fan Vlaskamps hân bewarre bleaun. Ien dêrfan leit yn it gemeente-argyf fan de gemeente Tytsjerksteradiel yn Burgum. It giet om it ûntwerp fan de tún fan it eardere gemeentehûs fan Tytsjerksteradiel.\nOp it plak dêr't oant 2017 de ABN AMRO Bank oan de Noordersingel 5 stie, is no in plein. It Jonkheer Hobbe Baerdt van Sminiaplein. Hjir stie ienris de Sminia State. Hobbe Baerdt van Sminia liet noch foar't er grytman fan Tytsjerksteradiel waard, dizze state yn 1770 bouwe. Hy wie grytman yn in drege tiid. Oant de komst fan de Frânske besetters yn 1795 bleau er grytman, mar dêrnei waard er ôfset. Letter waard er opfolge troch syn soan Willem Livius en dêrnei troch syn pakesizzer jonker Hobbe Baerdt van Sminia. Dy wie grytman fan 1823 oant 1851 en dêrnei oant syn dea yn 1858, de earste boargemaster fan Tytsjerksteradiel.\nIt lettere Van Sminiahuis die fan 1892 ôf tsjinst as gemeentehûs. Yn 1935 waard it ôfbrutsen om plak te meitsjen foar it trochlûken fan de Noordersingel.\nDe tún fan it Van Sminiahuis wie in ûntwerp fan Gerrit Vlaskamp. It iennichste wat dêr no noch oan tinken docht is de mânske reade bûkebeam, dy't noch altyd oan de Noordersingel stiet.\nTekening: gemeente-argyf Tytsjerksteradiel\nOan it plein sil yn 2021 úteinset wurde mei de bou fan twa appartemintekompleksen mei ûnderoan hoareka- of detailhannel. It tredde kompleks komt oan de Tsjibbe Geartsstrjitte. Der komme mei-inoar 30 oant 35 apparteminten ferdield oer de trije gebouwen mei de namme De Drie van Sminia: De Edelman, De Koopman en De Werkman.\nDe firma Bosgra hat de administraasje fan 1860 ôf bewarre. Ut de fraai ynbûne boeken op folioformaat docht bliken dat Gerrit Vlaskamp goed 350 tunen en parken yn it noarden fan ús lân ûntwurpen hat. Sa'n 320 tunen yn Fryslân, 32 yn Grinslân en 2 yn Drinte.\nYn de boeken stiet altyd de opdrachtjouwer en dejinge dy't de tún oanlein hat, folge troch de plantlist. Hy hat foar de elite fan Fryslân en Grinslân tunen ûntwurpen. Foar de adel, notabelen en grutte boeren. In soad is ferdwûn, mar der is ek in soad bewarre bleaun. En alles wat der noch stiet, is monumint. Dat fariearret fan folsleine doarpsgesichten, lykas yn Mantgum en Warffum, oant monumintale beammen. Faak in reade bûkebeam, in plataan, bysûndere kastanjes , treurwylgen en treuresken.\nDe administraasje fan de firma Bosgra is tige wiidweidich, alle beammen dy't ferkocht binne, steane opskreaun. Fan alle tunen binne de plantlisten bewarre bleaun.\nDe boeken fan de firma Bosgra, binne skonken oan Tresoar yn Ljouwert. 'It bewarplak fan de skiednis fan Fryslân'. De boeken kinne dêr bestudearre wurde.\nYn de hjerst fan 2011 wurdt it Kenniscentrum Landschap fan de Ryksuniversiteit Grins troch Landschapsbeheer Friesland frege om de Fryske en Grinslanner tunen fan Vlaskamp te ynventarisearjen op basis fan de weromfûne bestellisten yn 'e kasboeken fan de beamkwekerij De Iephof fan Bosgra en it tariedende ûndersyk fan Aly. Net allinnich wurdt harren frege om in ynventarisaasje te dwaan, mar ek oft der op basis fan dy ynventarisaasje wat te sizzen falt oer de spesifike skaaimerken fan in Vlaskamptûn.\nSeptimber 2013 bringt Anne Wolf fan de RUG mei bydragen fan Stieneke van der Wal en Ietse-Jan Stokroos ferslach út:\nVlaskamptuinen in Friesland en Groningen.\nIt Kenniscentrum Landschap fan de Ryksuniversiteit Grins stelt dat noch 34% fan de Vlaskamptunen as sadanich werkenber is.\nVlaskamp hold tige fan kleurtsjinstellingen en nije, eksoatyske planten. Hy hat yn 79 doarpen en stêden yn Fryslân en yn 16 doarpen en stêden yn Grinslân syn spoaren neilitten. Yn Hurdegaryp steane oan de Ryksstrjitwei noch ferskate monumintale (bûke)beammen dy't allegearre tusken 1860 en 1880 op advys fan Vlaskamp plante binne.\nGerrit Vlaskamp bleau frijfeint. Hy wenne oan de Ryksstrjitwei wat no nûmere is as 145. Vlaskamp ferstoar op 12 juny 1906 op 72-jierrige leeftiid yn Hurdegaryp.\nWenhûs Gerrit Vlaskamp, Ryksstrjitwei 145 - foto: kolleksje Ids Westra\nRenovaasje histoaryske tún Bennema State\nFoar't de Sintrale As en de Noarder Omwei yn 2016 iepene waarden, wie it tige drok yn 'e buorren fan Hurdegaryp. Troch de iepening fan dy nije diken sakke it tal ferkearsbewegingen lykwols grandioas. Fan 20.000 nei om ende by 2000 yn in tiidrek fan 24 oeren. It is dêr dus no tige rêstich. Foar wen-soarchkompleks Bennema State, ûnderdiel fan Noorderbreedte, betsjutte dat de wei stil wurde soe en dêr seach men kânsen om it kompleks fan bûten in nije útstrieling te jaan. Om't de tún yn de ôfrûne jierren fertutearze wie, waard besletten om de tún te renovearjen en dêrby de âlde histoarje fan Gerrit Vlaskamp yn werom te bringen.\nYn gearwurking mei studinten fan it Nordwin College, Niemand aan de Zijlijn, Vrienden van Bennema State, en de ynbring fan lânskipsarsjitekte Els van der Weijde en Aly van der Mark is der in kreatyf ûntwerp ûntstien en ta útfiering brocht. It ferline fan dizze tún bliuwt yn in nij jaske fuortbestean.\nKânsen yn Kearnen (KIK)\nYn it ramt fan Kânsen yn Kearnen, in mienskiplik programma fan de provinsje Fryslân en de gemeenten Dantumadiel en Tytsjerksteradiel foar de werynrjochting fan de seis doarpen nei oanlis fan de Sintrale As, kriget it Stationskwartier Hurdegaryp in griene en eigentiidske útstrieling ynspirearre op de ideeën fan Gerrit Vlaskamp.\nVlaskamptunnel Hurdegaryp iepen\nDe spoarûndertrochgong yn de Ryksstrjitwei yn Hurdegaryp is op tiisdei 5 novimber 2019 offisjeel iepene. Yn it ramt fan dy plechtichheid binne de lêste 2 tegeltsjes mei respektyflik de tekst: IEPENING en 5-11-19 op 'e wand fan 'e tunnel set. De tunnel wie in winsk fan it doarp om't der in soad foar it spoar wachte wurde moast. ProRail woe ek wol fan de drokke spoaroergong ôf. Njonken de ûndertrochgong is in fyts- anneks kuierbrêge oanlein, wêrtroch't de skoaljeugd fan it nije Tjalling Koopmans College (SvPO) en oare reizgers fan it stasjon ôf de ferkearsdyk net hoege oer te stekken. Fan 14 desimber 2020 ôf rydt der in ekstra sneltrein tusken Ljouwert en Grins. Dat betsjut dat der 4 stoptreinen en 4 sneltreinen yn 'e oere boppe de Ryksstrjitwei del ride.\nDeputearre Avine Fokkens sette ien fan de lêste tegeltsjes. Ik bin tige grutsk. It is in hiele moaie tunnel en ik bin ek bliid dat er neamd is nei in ferneamd túnarsjitekt; Gerrit Vlaskamp. Syn ideeën, in soad grien en in soad slingers, sjochst ek hiel goed werom yn it tegelwurk yn 'e tunnel, sei hja by de iepening.\nDe keramyske tegels binne bakt troch de Keninklike Tichelaar B.V. yn Makkum. De tunnel is alhiel yn Vlaskamps styl makke. Dêr is syn Ingelske lânskipsstyl dúdlik yn te werkennen. Syn orizjinele hantekening is op de beide sydkanten fan it spoarfiadukt set.\nFloeiende, rûne linen\nGerrit Vlaskamp waard bekend om de floeiende, rûne linen yn syn park- en túnûntwerpen. Next Architects út Amsterdam hat dy styl goed weromkomme litten yn it tunnelûntwerp. It stelt in grien mingd lânskip foar, ôfwiksele mei krêmkleurige kuierpaden en blauwe fivers.\nDe Gerrit Vlaskamptunnel betsjutte technysk in pittige útdaging foar Maciej en syn mannen leit Maciej Truszkowski út. Mei syn Poalske lânsman en kompanjon Dawid Maksymow is er eigener fan DMT Group. "Sjoch mar ris om dy hinne: allinne mar skeane en rûne tunnelwanden, dy't ek noch ris efteroerhingje. Dêrtroch moasten wy de stegers op fiif meter hichte ek oanpasse om boppe-oan de tegels sette en foegje te kinnen. De iennichste rjochte line yn it wurk is de boppekant fan de tunnelwanden. Wy hawwe op dit projekt de tegels dan ek set fan boppen nei ûnderen yn stee fan oarsom, wat gebrûklik is. En ûnder hiene we in soad snijwurk troch de ôfrinnende tunnelwanden."\nDe ûndertrochgong is 150 meter lang. Yn trije moanne tiid ferlime DMT Group hjir 570 m² spesjaal foar dit projekt bakte en mei de hân foarme Tichelaar-tegels yn. De goed 40.000 glazuere tegels fan 21,5 x 6,5 sm kreas yn kisten útstald op it wurk, fergen gâns fan it fakmanskip fan de tegelsetters. Om it ûntwerp goed yn te foljen, kwa maatfiering en op mingde kleurnuânses, wie ien man by de kisten oan ien tried wei dwaande mei it selektearjen fan 'e tegels ta sets fan 300. Dy brocht er dêrnei nei de fiif tegelsetters yn de tunnel, dy't dêrtroch sels gjin wurk mear hiene fan it útsykjen.\nDe ûndertrochgong en it spoarfiadukt waarden boud troch Heijmans Civiel Projekten, yn opdracht fan ProRail en de provinsje Fryslân en hat 15,5 miljoen euro koste.\nIn lytse greep út de neislachwurken en documintêres oer Gerrit Vlaskamp\nDoe't wy yn 1976 op de kwekerij fan de famylje fan myn man yn Hurdegaryp kamen te wenjen, hie ik net tinke kinnen dat ik 33 jier letter folslein yn 'e besnijing komme soe fan de skiednis fan dizze túnkersfamylje, dy't yn it noarden fan Nederlân in protte spoaren neilitten hat, net allinne yn Fryslân, mar ek yn Grinslân. De kwekerij is yn 1896 stichte troch Gabe Westra, de pake fan myn man Ids Westra. Gabe's mem wie Jitske Vlaskamp. Jitske's âldste broer wie Gerrit Vlaskamp, hy wie túnarsjitekt."\n14 juny 2013 - Aly van der Mark presintearret har boek "Het prieel op de heuvel", oer seis generaasjes Vlaskamp.\n5 en 6 april 2014 - Het Fries Museum iepenet de útstalling: De vergeten tuinen van Gerrit Vlaskamp.\nYn de útstalling wiene twa projeksjes te sjen dêr't tunen en parken fan Vlaskamp sjen litten waarden. Dy waarden ôfwiksele mei ôfbyldingen fan beammen, strûken en planten, túnsieraden en portretten fan opdrachtjouwers.\nIt boek mei deselde namme is op 5 april by de offisjele iepening fan de útstalling presintearre.\nAuteurs: Alice Booij, Jan Holwerda, Nico Kloppenborg, Kees Kuiken, Yme Kuiper, Frans Leenders, Aly van der Mark, Rita Mulder-Radetzky, Carla S. Oldenburger-Ebbers, Willemieke Ottens, Trudy van Riemsdijk-Zandee, Willem van Riemsdijk en Landschapsbeheer Friesland. Utjouwer: Ernst Bruinsma / Afûk - 2014.\nTwadielige dokumintêre Omrop Fryslân oer Gerrit Vlaskamp\nApril 2014. Fryslân Dok stjoert de dokumintêres: "De Vergeten tuinen van Gerrit Vlaskamp", út.\nFia ûndersteande links binne dizze dokumintêres te besjen op YouTube:\ndiel 1 - 6 april 2014\ndiel 2 - 13 april 2014