Przewalski zaldi - Wikipedia, entziklopedia askea.\n6.2Przewalskii zaldiak Euskal Herrian\n6.3Paleolitikotik gaur egun arte\n6.4Przewalskien populazioak Bigarren Mundu Gerraren ondoren\n7Przewalski zaldia babesteko eta berreskuratzeko azken egitasmoak\nErakutsi/ezkutatu Przewalski zaldia babesteko eta berreskuratzeko azken egitasmoak azpiatal\n7.1Naturzaleen zein zoologikoen ikerketa eta ahaleginak\n7.2 Okzitaniako Causse Mejan parkearen esperientzia\n7.3 Mongoliako berreskurapen lanak zaldiaren azken habitatetan\n7.4 Txinako saiakerak\n7.5 Ukrainako Askania Nova\n7.5.1Txernobylgo esklusio guneko przewalski zaldiaren populaio basatia\n7.6 Errusiako Orenburgoko Natura Babeslekuko saiakerak\n8Berreskuperapen ekintzen emaitzak\n9Etxekotutako przewalskiiak eta nahasiak\n10Przewalski zaldia kulturan\nErakutsi/ezkutatu Erreferentziak azpiatal\n(«Equus ferus przewalski» orritik birbideratua)\nGalzorian (IUCN 3.1)\nEspeziea Equus ferus\nAzpiespeziea Equus ferus przewalskii\nPrzewalski motako zaldia Okzitaniako Lascaux harpeko labar-margoetan\nPrzewalski zaldia, (izen zientifikoa: Equus przewalskii), erdialdeko Asiako estepetako zaldi arraza berezia da. Gaur egun arte iraun duen benetako azken basazaldia da, hau da, inoiz etxekoturiko zaldietatik sortu ez dena. Eurasian historiaurrean hedatutako eta Eurasiako hainbat harpetako labar-artean (Euskal Herria barne) agertzen den Equus ferus przewalski galdutako zaldi arrazaren ondorengo zuzena da.\nDena den hainbat teoria berriek ezbaian jartzen dute gaur egungo przewalski zaldia jatorrizko basazaldia bezala. Hainbat analisi filogenetikoek zera adierazten dute; przewalskiak basatiak bilakatutako Kazakhstango iparraldeko antzinako Botai herriko etxeko zaldien ondorengoak direla.\nIpar Ameriketako mustang zein Australiako Brumby zaldien kasuetan, nahiz eta egun basatiak izan, ihes joandako edo askatutako etxeko zaldien ondorengoak dira, esate baterako, egoera basatienetan egon diren edo egon litezkeen euskal pottokak bezala. Przewalski zaldiak, ordea, sekula ez dira etxekoturik izan: horrexetan datza ezberdintasuna.\nPrzewalski zaldia, bere tamainagatik, ponien sailkapen taldean sartu liteke, nahiz eta hainbat adituk dioten sailkapen horretatik kanpo kokatu behar dela. Dena den, argi dago bera, edo haren arbaso zuzena, munduko zenbait poni arrazaren jatorrian daudela. Edo behintzat poni arraza hauek sortzeko prozezuan izandako nahasketetetan..\nZalantzarik gabe, Equus przewalskii munduko zaldirik bakanena da. 1960. urtean desagertutzat jo zen egoera basatian dagoen espezietzat, baina azken bi hamarkadetan munduko zenbait zootan gordetako aberekin hainbat populazio basati berreskuratzea lortu da.\nPrzewalski zaldia Equus ferus azpiespezieetako bat da, ia gaur egun iraun zuen bestea, tarpana edo (Equus ferus ferus) izenekoa, XIX. mendearen bukaera aldean galdu egin zen. Dena den adituen artean zaldi honen taxonomia ezbaian dago oraindik, eta zenbait taxonomialarirentzat przewalski zaldia aparteko espeziea da, Equus przewalskii izenekoa.\nLehen esan bezala antza espezie hau, labar-artean (haren artean Euskal Herriko hainbat harpetan, (Ekain, Santimamiñe, Altxerri, ...) marraztuta agertzen den Equus przewalskii edo antzinako Przewalski zaldiaren aparteko espeziea da, edo hobeto esanda, berengantik datorren eboluzio modernoa. Hau dela eta, ikuspegi ezberdin hauek kontutan hartzen dituzten bi izenak (Equus przewalskii eta Equus ferus przewalski) jasotzen dira artikulu honetan. Baita animali hauen taxonomiari buruzko oraindik dauden eztabaida eta ikuspegi ezberdinak.\nPrzewalskiren antzeko zaldiak, arraza berberekoak edo agian eskualdez eskualdeko ekotipoak, Asiako mendebaldeko zein Kirgiziako estepetan bizi ziren garai historikoetan, baina desagertu omen ziren.\nXX. mendearen erdi aldera arraza ia iraungi zen, baina zenbait naturazaleren eta parke zoologikoen lanaren esker gorde zen.\nBere egoera taxonomikoa ezbaian dago. Hainbat adituek uste dute egungo Przewalski zaldia Przewalski arraza zaharraren (labar-artean marraztuta azaltzen dena) aparteko espezie bat dela, eta Equus przewalskii deitzen dute.\nPrzewalskii zaldia da ezaguturiko Equus ferus espeziearen bi azpiespezieetako bat. Bestea desagertutako tarpana da, (Equus ferus ferus). Arraza bezala Przewalski oso gertu dago etxeko zalditik, Equus caballus espezietik. Badaude beste ekido basatiak munduan, zebraren hiru mota, eta zenbait basa-asto afrikarren azpiespezieak, onagroak eta Asiako kiang-ak.\nPrzewalski zaldia beste zaldi arrazekin hibridatu daiteke eta sortutako abereek arazorik gabe kumatzen dute .\nPrzewalski zaldia AEBetako zoologiko batean\nZaldi arraza honi Nikolai Przewalski poloniar geografoa eta esploratzaileak eman zion izena.\nEgun arte, zaldi hauek libre mantendu diren Mongolian, bertakoek Mongolieraz Тахь edo Takhi deitzen dute, eta "izpiritua" esan nahi du.\nTxineraz 野马 Yehmah/Yěmǎ edo "Dzungariako zaldia" deitzen dute.\n"Mongoliako zaldi basatia" (Equus caballus przewalskii) da beste adiera bat.\nBaita "Asiako zaldi basatia" ere.\nBeste izen historikoak, baina gaur egun bazterturik geratu direnak, "Mongoliako tarpana" eta "Benetako tarpana" dira.\nKirgizistanen kirtag deitzen dute.\nUigurreraz arrazaren izena, پرژىۋالسكى ياۋا ئات, idazten dute.\nPrzewalski zaldia L.S. Poliakovek deskribitu zuen lehen aldiz 1881. urtean, Nikolai Przewalski koronel tsartarrak hegoaldeko Altaira antolatutako espedizio batean. Abere honi buruzko zurrumurruak jarraituz ailegatu ziren paraje haietara. Saiatu arren, beraiek urrutitik eta ez oso era egokian ikusi zituzten abereak. Dena den, zaldi haien burezur eta larrua bertako jendearengatik lortu, eta San Petersburgoko museora eraman zituzten hango adituekin batera aztertzeko.\nPrzewalski zaldiaren kokapen taxonomikoa beti izan da gorabeheratsua, horregatik adituen artean ez dago horren buruzko adostasunik. Iritzi ezberdinak honakoak dira:\nBatzuentzat etxeko zaldien, (Equus caballus), aspiespeziea izanik, Equus caballus przewalskii deitzen dute.\nBeste batzuentzat ordea, zaldi basatiaren azpiespeziea da, eta horregatik Equus ferus przewalskii deitzen dute. Equus ferus edo basazaldiaren beste azpiespeziea tarpana litzateke.\nAzkenean, beste batzuen iritziz, egungo Przewalski zaldia aparteko espeziea da, eta horregatik Equus przewalskii izena ematen diote.\nGarai batean oro har Equus caballus przewalski deitzen zuten, eta etxeko zaldiaren azpiespezietzat jotzen zuten, beste batzuek ordea Equus ferus przewalskii, deitzen dute eta tarpanaren azpiespezietzat jotzen dute. Hau da gaur egun zabalduen dagoen irizpidea. Beste hainbat ikerketen arabera, tarpana eta przewalski zaldia duela 160.000 mila urte bereiztu ziren.\n2003. urtean Nazioarteko Nomenklatura Zoologikoaren Batzordea delako erakundeak, alde batetik tarpanak eta etxeko zaldiak espezie berbereko bi azpiespezietzat jo zituen eta bestetik, salbuespena eginez, barietate basatien izena lehenetsi zuten zaldien kasuan etxekotuen barietateen aurretik, eta ondorioz "2027.2" izeneko ebazpenaren bidez Equus ferus przewalskii izena finkatu zuen.\nNahiz eta posiblea izan Przewalski zaldiek etxeko zaldiekin gurutzaturik kumeak egin, eta gainera kume hauek ugalkorrak izan, bien arteko gertutasunaren adierazgarri, Przewalski zaldiek dauzkaten 66 kromosomek arraza bereizten dute, eta 64 kromosoma dauzkaten etxeko zaldietatik aldenduagoak daudela etxeko zaldien edozein bi arraza beraien artean baino, S. Frechpkopen ikerketek agerian utzi zutenez. Esan dezakegu Przewalski zaldiek agerian uzten dutela espezie bat egoera basatian izan duen garapena eta nola bereizten joan den gizakien eragina izan duten gainontzeko zaldien arrazengandik.\nZaldiak eta astoak berriz gurutzatu daitezke eta kumeak egin, mandoak, baina hauek antzuak dira. Hau horrela da zeren eta bi espezie gehiago banandu direlako genetikoki Przewalski eta gainontzeko zaldi arrazak baino.\nMitokondrien ADNak berriz, zera utzi du agerian, iraun duen Przewalski zaldia ez dela egungo etxeko zaldien arbasoa, aipatutako Asiako zenbait arrazen kasu ezik.\nAsturiasko La Pasiega Harpeko labar-pinturetan agertzen den Przewalski motako zaldia\nBeste kontu bat da Europako mendebaldean bizi zen Equus ferus przewalski espeziearen kasua, adituek uste baitute zaldi hauen odola egungo zenbait ponien arrazetan dagoela.\nDuela gutxi, aztarnategi arkeologikoetan aurkitutako Przewalski zaldi zaharren ADNa erabili da ikerketa molekular bat egiteko, eta haren arabera arraza etxekotutako zaldien erdibidean kokatzen dute, baina ondorioak ez dira behin betikoak, ez daude oraindik erabat erantzun segururik arrazaren kokapenari buruz.\nItxuran ere, Przewalski zaldiak oso ezberdinak dira etxeko zaldi arrazekin konparatuz. Zurda motz eta tente daukate. Etxeko zaldietan kopeta gainean geratzen den ohiko ile sorta, ez da Przewalski zaldietan agertzen. Isatsaren goiko aldeak ile motzak dauzka, eta lerro ilun bat bizkarrean zehar hedatzen da buztaneraino zurdan hasita. Batzuetan zebra-marrak izeneko marra ilunak azaltzen dira hanken beheko aldetan.\nEtologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nMoxal jaio-berria Askania Novako Biosfera Erreserban\nArrazari buruz egindako etologia ikerketan ageri da abere hauek, gainontzeko zaldien legez, animali sozialak direla. Egoera basatian, Przewalski zaldiak hierarkizatutako talde sozialetan bizi dira. Bertan eme nagusi bat dago eta beste emeak beraien bi urte azpiko moxalekin. Gainera samalda bakoitzean zaldi nagusi bat dago.\nEguneroko ohiturak gainontzeko basa zaldien samalden antzekoak dira: Talde bakoitza badauka lurralde zehatz bat; egunean zehar zaldi samaldak 5 eta 10 kilometro artean mugitzen da. Tarte hartan zaldiak larretzen dira, edaten dute, gatzezko harriak milizkatu eta lo kuluxkak egiten dituzte.\nGauean samalda biltzen dira eta lau ordu inguruko loa egiten dute. Zenbait samalden lurraldeak elkarrekin gainjarri daitezke, eta orduan liskarrak sortzen dira. Araldian zaldiak babeslegoak azaltzen dira bere behorrekin samaldaren lurraldearekin baino. Zaldiek borroka egiten dute beraien behor taldeak defenditzeko. Przewalski zaldiek askotan beraiekin larreak partekatzen duten etxekotutako zaldiekin borroka egin behar izaten dute. Halakoetan basa zaldien tamaina txikia eta gorputz trinkoa abantaila da.\nZaldiek haien artean bata besteari parasitoak kentzen dizkiote hortzekin.\nZaldi behorrak biribil bat osatzen dute elkarri defendatzeko, ipurtaldeak kanpora begira ostikoak emateko. Moxalak biribilaren barnean gordetzen dira eta zaldi nagusiak biribiletik ateratzen da etsaiak erasotzeko.\nZaldikoek bi urtetatik gorako adinera heltzerakoan, taldea uzten dute. Zaldiak beraien behorren taldea osatzen edota eskuratzen saiatuko dira, eta behorrak beste samalda ezberdinetara joango dira elkartruke genetikoa bermatuz horrela.\nGainontzeko zaldien legez, beraien elikagai nagusia belarra da, beste zenbait landarekin batera.\nPrzewalski zaldien harrapatzailerik handienak otsoak dira.\nPrzewalski zaldietan ohikoa den mando marra iluna, zurdatik isatseraino. Marra hau amankomuna da antzinako beste zenbait poni arrazekin\nZaldia hankako zebradura nabarmenekin. Dena den, przewalski arrazako abere guztiek ez dauzkate zebra marra hauek, baina nahiko ohikoak dira.\nItxura orokorra: Przewalski zaldia etxeko zaldi arraza gehienak baino txikiagoa da, baita gorpuzkera trinkoagoa ere, hanka motzagoekin. Tamainagatik ponien sailkapen taldean kokatzen da. Lepoa nabarmen mardula da, eta motza. Soslai ganbilako abereak dira.\nBurua: burua handia dauka gorputzaren tamainarekin konparatuz.\nHortzak: tarpanarenak baina apur bat handiagoak.\nAltuera: altuera ohikoa 1.32 metro ingurukoa da soin gurutzera.\nLuzera: 2.1 metro, 0.90 isatsarekin.\nGorpuzkera motz eta gihartsua.\nHankak: motzak baina nahiko meheak.\nApatxak: txikiak eta gogorrak.\nPisua: Askania Novako populazioan eta bost urtetik gorako behorretan neurtutako batez besteko pisua 244-280 kilotara heltzen zen behorretan eta 278-300 artean 5 eta zortzi urteko zaldietan.Hiru urteko ar batek 260 kiloko pisua zeukan.\nKolorea: kolore horitik ("hondar" kolorea) arrera izaten du, tonu arre ilunetik argira, argiago alboetan eta horiago sabelean. Muturra zurizka eta hankak ilunagoak dira, zurda bezala. Bizkarraldean zehar marra beltza dauka isatseraino, mando marra delakoa. Hainbat kasuetan, ez guztietan, zebradura izeneko marrak dauzkate hanketan. Marra hauek garai bateko labar pinturetan agertzen diren antzekoak dira, eta antzineko gaur egungo zenbait zaldi arrazetan agertzen dira, Sorraia zaldiak edota Konick zaldietan esate baterako. Antza galdutako tarpanek ere halako zebradurak zeuzkaten.\nIlaia: Zurda tentea dauka, eta gorputzeko ilea motz baina trinkoa. Maiz Przewalski zaldien hankak arinki zebra-marraturik, hau da, marraturik daude.\nEtxekotzeko zailtasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nGizakiarekiko harremana: Asko hitz egin da Przewalski zaldiaren basatasunaz eta izaera hezikaitzari buruz, eta zaldunak ez zituela inolaz ere onartzen. Hala ere esan behar da hau ez dela guztiz horrela, zailtasunaz zailtasun zaldi hau trebatua izan baita zalduna eramateko, hori bai, oso kasu gutxitan.\n"Vaska" izeneko zaldia izan zen aurrenekoa Europara heltzen, eta zalduna onartu zuen bakarra ere. Argazkia Askanaia Novan aterata dago. Zaldia 1899. urtean harrapatu zuten Mongoliako Kobdon. 1900. urtean Askania Novara heldu zen eta urte bete pasata Errusiako tzarri oparitu zioten. Tsarskoye Selo jarri zuten aberea eta azkenean F. E. Falz-Fein baroiari itzuli zioten eta honek berriro atzera Askania Novara eraman zuen.\n"Vaska", zalduna onartu duen salbuespenetako przewalskia. Askania Nova 1904. urtean\nPopulazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPrzewalski zaldi talde bat Okzitaniako Causse Mejeango eskualdeko babesleku batean. Antzeko lekuetan gordetako samalden esker, arraza ez da galdu.\nMunduko populazio osoa, 1945en urtean zoologikoetan bizirik irauten zuten 31 zalditik dator. Bigarren Mundu Gerrak ondorio larriak ekarri zituen Europako zoologikoetan irauten zuten Przewalski zaldientzat. Abere hauek 1900en harrapatutako buruen ondorengoak ziren, eta soilik 9 abereengandik zetozen. Beraz, beraien arteko odolkidetasuna handia zen..\nPrzewalski zaldietan bi odol lerro ezberdin ezagutzen dira, A eta B izendatutakoak. B-lerroan, Pragakoa, zoritxarrez jakina da zaldien arbasoen artean mongoliar arrazako zaldi bat dagoela. A-lerroa, Munichekoa, zantzu guztien arabera Przewalski arraza garbiko zaldiez osatuta dago.\nBeste aldetik, eta kontutan hartuz azken Przewalski basatiak etxekotutako zaldiekin elkarbizi izan direla beraien habitatetan, ezin daiteke baztertu halako nahasketa gehiago jakin gabe ematea.\nLondoneko Elkarte Zoologikoaren zein Mongoliako zientifikoen lankidetzaren ondorioz, zoologikoetako zenbait zaldi Mongoliako habitat naturaletan askatuak izan dira. Haren ondorioz, 2005en urtean, 248 Przewalski zaldi libre bizi dira beraien jatorrizko lurraldean.\nDena den, arrazaren egungo egoera oso larria da oraindik. Aipatutako Mongoliako Khustain Nuruu Parke Nazionalean irauten duten zenbait samalda txiki eta munduko hainbat zoologikoetan sakabanaturik dauden aleak besterik ez dira geratzen.\n1994.urtean Przewalski's horse: the history and biology of an endangered species liburuko egileen arabera, eta beraiek zoologikoz zoologiko egindako galdekeraren arabera, munduko populazio osoa 1.000 abere ingurukoa zen.\n2005 urtean egindako zentso orokorraraen arabera, denetara munduko populazioa 1.435 buru ingurukoa zen. Beraz, ematen du populazioa pizkanaka emendatzen dihoala. Zoritxarrez beste zenbait abere beste zaldi arrazekin nahastutako przewalskiak dira. Erresuma Batuan gutxi gorabehera arraza garbiko 100 animalia daude.\nAmeriketako Estatu Batuetako zoologikoetan berriz 150 abere inguru daude.\nSakontzeko, irakurri: «Equus ferus przewalski» eta «Tarpan»\nGordetzen den tarpanaren argazki urrietako bat, Moskuko zoologikoan eginda, 1868. urtean. Ezagutzen den azken tarpana.\nPleistozeno garaiko Equus ferus przewalski zaldi baten bi hanken hezur puzkak. Alemaniako Wormsen aurkiturik). Zaldi mota hau egungo Przewalskien arbaso zuzena izan zen\nPrzewalski zaldien eta gainontzeko egungo ekido guztiek arbaso berberak dauzkate. Equidae (batzuetan zaldien familia gisa izendatua) zaldiak, astoak, zebrak, kiangak, onagroak eta antzeko aberek biltzen dituen ugaztun perisodaktilo eta solipedo familia da. Familia honetan genero bakarra dago, Equus izenekoa. Bere kideak gorputadarraen muturretako behatzetarik bakar baten gainean dabiltza, hirugarrena hain zuzen. Espezie guztiek antzeko hortz kopurua daukate: gutxienez 34 hortz eta gehienez 42.\nFamiliaren espezie fosil asko ezagutzen dira, genero eta azpifamilia batzuetan sailkaturik. Ekido terminoa erabiltzen denean familia honi dagokio, nahiz eta bizirik dagoen Equinae azpifamiliako animalien inguruan hitz egiteko erabiltzen den.\nLaugarren aroan Equus ferus generoa sendotu ondoren, Eurasian antzinako hiru basazaldi mota geratu ziren. Hiru hauetatik sortu ziren egungo zaldi arraza guztiak.\nEqus ferus przewalski, soslai ganbilekoa; beratik sortu zen egungo Przewalski zaldia. Hau da, munduan geratzen den benetako basa zaldi bakarra.\nEquus ferus gmelini, soslai artezekoa. Zaldi hau tarpan izeneko basa zaldiaren aurrekoa izan zen. Tarpan zaldiak Europako Iparraldea eta erdialdean libre bizi omen ziren, baina azkenak Ukrainan desagertu ziren 1879 urtean. Bi tarpan mota nagusi ziren, estepetakoa eta basokoa.\nEquus stenonis, soslai zapalekoa eta 170 zentimetro gorakoa. Zaldi hau oso desproportzionatua zen eta Tundran bizi omen zen.\nEgungo taxonomian Przewalski zaldiak tarpanaren espezie berberan kokatzen dira, azpiarraza bat bezala. Antza zenbait tarpanek Przewalskien antz handia zuten. Jakina, tarteko barietate ugari galdu egin dira tarpanaren eta Przewalski zaldiaren populazio askoren galerarekin, esate baterako Iberiar Penintsulako Equus caballus antunensis izeneko zaldi mota, tarpanarekiko zenbait bereiztasuna zeukana eta hainbat adituek egungo Sorraia zaldiaren arbosotzat jotzen dutena.\nPrzewalskii zaldiak Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nZaldien marrazkiak Ekainberrin, przewalski zein beste zaldi mota (tarpan) edo tarteko ezaugarri dituzten zaldien marrazkiak\nJesus Altunaren aburuz, Altxerri eta Ekainen margotutako zaldiek egungo Przewalskien antz handia daukate. Berak espezie berberatzat jotzen du. Aditu guztiak ez datoz bat ordea iritzi horrekin, eta beste zenbait zaldi mota ikusten dute marrazki hoietan. Baita ezaugarri nahastutako zaldiak ere. Przewalskiaren arbasoa (egungo basa zaldien oso antzekoa) izan daiteken zaldiak sarritan margotuta azaltzen da Europako labar-artean. Bereziki Euskal Herria hartzen duen zonalde franko-kantauriarreko harpetan. Lehen aipatutako zaldi mota ezberdinen nahasketa sarritan agertzen da baita ere.\nJose Maria Gomez Tabernak aipatzen du Equus ferus gmeneliren hainbat mota eta Equus ferus przewalskiren tipoko zaldien arteko hibridazioa egungo Iberiar Penintsulako iparraldeko zelta poni motako zaldien sorreran. Ordunteko behorra, garranoa, asturkoia...\nLaugarren aroko zaldi hauen nahasketak argituko luke, esate baterako, zergatik euskal pottokek daukate zenbait ezaugarri soslai ganbilekoak (begi orbita irtenak, soin gurutze nabarmena, dortsolunbarra zeladuna, zutasunak ezkerrekoak, eta ile joria) eta soslai artazeko beste hainbat (Musua ertaina eta Lepo piramidala). Hala ere pottokek badaukate lerro zeltako ponien (tarpan arbasoa) soslai zapalekoen ezaugarri gehien, hala nola, muturra zabalduta, gibelaldea ojibala, buztana baxua, eta geruza beltza edo gaztainkara. Jakina, egungo Przewalski zaldia ez da Europako poni arraza zaharren arbaso zuzena, baina ezin daiteke berbera esan bere arbasoa izan zen zaldiaren kasuan. Honek segurien bere eragina utzi zuen Europako zenbait poni arrazetan. .\nSakontzeko, irakurri: «Pottoka#Pottoka eta zaldia labar-artean, aztarnategi arkeologikoetan eta garai zaharretan. Euskal Herria eta bere ingurua»\nJose Maria Gomez Tabernak, beste hainbaten artean, Tito Bustillo eta Candamoko Harpe asturiarren labar margoetan ikusten du zaldi mota hau, edo bere arbaso hurbilena islatuta, hau da, Ferus caballus przewaski edo Equus ferus przewalski espeziea.\nEuskal Herrian berrriz Santimamiñeko hainbat zaldi marrazki eta Ekaingo leizearen bat edo beste aipatu ditzakegu egungo Przewalskien antza gehien duten marrazkien artean.\nEgun ez dago przwalski zaldirik Euskal Herriko animali parke ezberdinetan. Hurbilenak Kantabriako Santillanako Parke zoologikoan zein Cabarcenoko Animali Parkean daude.\nPaleolitikotik gaur egun arte[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPrzewalski zaldien pintura, arraza zaharraren idealizazioa\nZaldi hauek ehizaturik izateaz gain neolitotik aurrera beraien habitaten inbasioa jasan zuten gizakien zein etxekotutako bere abereen aldetik. Haren ondorioz Przewalskiak estepetara bultzatuak izan ziren, eta kopurua eta beraien banaketa eremua murrizten joan ziren handik aurrera.\nArrazaren historia jarraitzea zaila da, bereziki zaldia etxekotua izan eta gero.\nBorgoinan kokatutako Solutréko leizean delako aztarnategi arkeologikoan, garai paleolitoan ehizatutako ehunka zaldien hondakinak agertu dira. Antza garai batean gizakiek suaren laguntzaz zaldi samaldak bertako amildegitik behera amiltzen zituzten horrela ehizatzeko. Dirudienez zaldi hauek egungo bertako hainbat poni arrazen ezaugarriak zituzten jada, tarpan eta Equus ferus przewalskii espeziearen nahasketa.\nLehen esan bezala, ofizialki Nikolai Przewalskik aurkitu zuen arraza zientziarako Altaira egindako bidaian, nahiz eta zaldia bertako biztanleek ederki ezagutzen zuten betidanik. Hala ere Przewalski Zaldiaren Fundazioaren datu berrien arabera, XV.en mendean, beste bi europearrek ezagutu zuten zaldi mota hau Przewalski baino ia lau mende lehenago.\nJohann Schiltberger bidaiari eta aitonseme bavariarrak, turkiarrek harrapatu eta "Urrezko Horda"ren buruzagi bati salduz gero, honek Schiltberger Egedi izeneko Mongoliako printze bai eskaini zion, eta berekin urte dezente gatibu egon zen. Haietako asko Tien Shan mendietan egon zen Europan ezaguturiko zaldi hauen aurrenetariko berri eman zuen. "Bidaia Leku kiskalgarrietan" bere oroimen liburuan bertan ikusitako basa-zaldiez mintzo da, przwalski zaldiak, zaltantzarik gabe. Argitaratu gabeko Eskuizkribua 1427.en urtean idatzia izan zen, eta Municheko Stadtbibliotek Udal Liburutegian gordeta dago.\nBeste aldetik, Petri I.a Errusiakoa tsarrak eskoziar bat bidali zuen Txinara enbajadore gisa XVIII.en mendeko bigarren hamarkadan. Eskoziarrak bere esperientziez idatzi zuen, San Petersburgotik Pekinera egindako bidaiaren berri emanez "Journey from St. Petersburg to Pekin, 1719 - 1723" izeneko liburuan. Testu honetan "Asiako Zaldi Basatien" deskribapen zehatza dago.\n1900 eta 1901 artean, Carl Hagenbeckek expedizio handi bat burutu zuen zenbait zaldi bizirik harrapatu eta Europako zoologiko ezberdinetara eramatekoasmoz. Danera 31 inguru zaldi atzeman zituzten, eta egungo zoologikoen aleak handik datoz.\nLascaux, zaldia uro artean\n1945.en urteaz gero, bi populaziok soilik irauten zuten zoologikoetan, Munich eta Pragan hain zuzen. Etorkizun handiena zuen taldeak, Ukrainako Askania Novan, soldadu germaniarrek akabatu zuten Bigarren Mundu Gerran, eta Ameriketako Estatu Batuetan zegoena, iraungi zen.\nPrzewalskien populazioak Bigarren Mundu Gerraren ondoren[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nMongoliako populazio basatiek beherakada latza jasan zuten Bigarren Mundu Gerra eta geroko urtetan. Bitartean, 1950. hamarkadaren amaieran munduan soilik 12 Przewalski zaldi zeuden munduko zoologikoetan, besteak beste Bigarren Mundu Gerraren ondorioz (orduan, esate baterako, Askania Novako populazio osoa galdu egin zen).\nGarai hartan hainbat samaldak irauten zuen oraindik Kazajstango ekialdean, Mongolian eta Txinako Ipar-mendebaldean. Hurrengo hamarkadetan ordea kopurua murriztuz joan zen giza eraginaren ondorioz eta Prewalskiaren habitat etxeko abereek inbaditzearen ondorioz. 1967en urtean, artzain mongoliar batzuek azken samalda basatia ikusi zuten, 12 edo 15 Przewalski, besterik ez, eta 1969ean azken aldiz zaldi libre bat ikusi omen zuten Mongoliako Tachiin Shaar Nuruunean, Dzungarianean, Gobiko basamortuaren iparreko estepetan Txinako mugatik gertu. 12 abere inguruko samalda zen.\nKontutan hartu behar da, hala ere, urrutitik Przewalski zaldiak bertako kiang edo basa-astoarekin nahastu daitekela. Jakina, bi arrazen arteko identifikazio nahasketak posibleak lirateke.\nEuropako zenbait kasuetan, Okzitaniako Causse Mejan parkean zein Ukrainako Askania Novan, Przewalskien talde erdi basatiak daude egun. Txernobylgo hondamendiaren gertatu eta bi urtera, 1988an, hango agintariek Askania Novatik Txernobyl inguruko eremu debekatura Przewalski zaldi batzuk eraman zituzten, hogei bat, zaharrak eta gaixoak bereziki, haiengan kutsadura erradioaktiboak zuen efektua aztertzeko. 2010eko hamarkadan, zaldi horiek ugaldu eta berrogeitamar bat dira egun, itxuraz osasuntsuak. Gainera, frogatu denez, zaldi horiek ingurko zaldi etxekotuek baino hiru bider erradiaktibitate gutxiago dute, egindako ikerketen arabera digestio azkarragoa dutelako Przewalski zaldiek, partikula erradioaktiboak hesteetatik barneratzeko denborarik eman gabe.\nHerbehereetako Goudplaat babeslekuan ere eremu handia batean libre dabiltzan samalda dago, AEBetako Virginiako Smithsonian National Zoologic Park delako zoologikoan bezala..\nPrzewalski zaldia babesteko eta berreskuratzeko azken egitasmoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nNaturzaleen zein zoologikoen ikerketa eta ahaleginak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nZaldia Kantabriako Santillana del Mar-ko zoologikoan. Antzeko zoologikoen ezkerrez mantendu da espeziea\n1959. urtean Erna Mohr ikerleak arrazari buruz ordura arte zegoen informazio guztia bildu eta liburu batean bilduta argitaratu zuen. Data hartatik hainbat hamarkada iragan direnean asko aurreratu da arrazari buruzko ezagueran. Zientziaren aurrerakuntzak ere przewalskia ikertzeko teknologia berriak eskaintzen ditu, teknika genetikoak esate baterako. Denboraldi honetan ere, basa zaldi hauen inguruko hainbat nazioarteko ihardunaldiak egin dira arrazari buruzko ezaguera hobetuz.\nKontutan hartuz lehen aipatutako mongoliar zaldiaren nahasketaren ondoriei buelta emateko eta hurrengo belaunaldiak Przewalski zaharraren ahal den antz gehien izateko, joan den mendearen azken hamarkadetan arraza berreskuratzeko lanean ibili ziren Mazak eta Dobroruka (1967) adituek, beharrezkotzat jo zuten zaldi honen benetako ezaugarrien azterketa sakona egitea, geroztik Pragako "B" odol lerroarekin egoki aritzeko. Beraien iturriak deskribapenak, argazkiak eta naturalistek egindako neurketak izan ziren. Ehizatutako abere zein naturan harrapoatutakoak izanik. Arreneko deskribapena erabili zutena, Poliakobek 1881. urtean egindakoa izan zen.\nBeste aukerarik ez zegoenez, beraiek zoologikoan zegoen eta Hagenbeck-ek ekarritako lehenengo belaunaldiaren ondorengo zaldiaren datuak erabili zituzten, baita kontserbatutako material ezberdinen dutuak zein bere habitat naturalean atzemandako azken zaldiaren itxura, Orlitsa III. izenekoa eta 1947. urtean harrapatuta.\nLydekker (1912) eta beste hainbat adituek adierazitako kritika eta beldurren aurrean, beraiek zaldi mota homogeneoa eta bere ezaugarrietan konstantea aurkitu zuten, basazaldien ezaugarriekin bat zetorrela. Aditu hauen dautuak Municheko zoologikoaren "A" odol lerroko (Aline), eta Orlitsaren ondorengoa ziren beste abereen "ezaugarrien taulako" neurketekin egiaztaturik geratu ziren (Mazak, 1966).\nJoan den mendeko 80. hamarkadan zehar Przewalski zaldiak zeuzkaten zoologikoen kopurua % 50 handitu zen, eta abereen kopurua milara hurbildu zen 120 inguru erakunde ezberdinetan banaturik. Jakina, hau alde batetik baikorra izanik, beste aldetik zailtzen zuen arrazari buruzko eta hautaketan mantendu beharreko gutxienezko ezaugarrien inguruko kriterioen batasunerako zailtasun handiagoa ekarri zuen.\n1990. urtean Leipzig hirian burututako bileran elkarlanerako hainbat oinarri jarri ziren arrazaren berreskurapena burutzeko prest zeuden hainbat eragileen artean.\nGerra hotzaren ondoko munduko giro politikoak ere halako ekimenak bultzatzen lagundu zuen. Hainbat hamarkada lehenago pentsaezina baitzen munduko bi bloke ezberdinetan zeuden gobernu eta gizarte eragileen arteko halako elkarlana. Ordurako ere, munduko hainbat babesleku zein zoologikoetan barreiaturik zeuden Przewalski zaldien kopuruak arraza berriro egoera naturalean berreskuratzeko beharrezkoak ziren abereen soberakina eskaintzen zuen.\nDena den, kontutan hartu behar da arraza hainbeste denboran itxita mantentzearen ondorioz, egorea librean irauteko hainbat ezaugarri galdu egin duela. Azken urtetan askatu diren abereak beraien habitataren gogortasunara moldatu beharra daukate. Esat baterako kumatze tasa zoologikoetan edo parketan zeudenean baino txikiagoa dute, eta haren ondorioz populazio basatien hazkundea txikia da. Zaila da jakitea hau horrela jarraituko duela izaten edo hainbat belaunaldi pasatuz gero hazkundea emendatuko den.\nOkzitaniako Causse Mejan parkearen esperientzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPrzewalski zaldiak Causse Mejango babeslekuan\nOkzitaniako Causse Mejan delako natura parkean, Le Villaret izeneko herrian, oso esperientzi interesgarria abiatu zuten joan den mendearen amaieran zaldi arraza hau babesteko.\n1990. hamarkadaren hasieran, Claudia Feh (1951ko irailaren 19a) suitzar zaldizale eta etologoak, 30 urte baino gehiago zaldien konportamendua ikertzen eman duena. Claudia Feh Camargako zaldiekin hasi zen bere etologia lanak. Gaztetan Lascauxeko harpera egindako bisitaldi batean bertan marraztutako przewalski motako zaldiekiko jakingura piztu zitzaion.\nEuropako hainbat zoologikotan 11 Przewalskii zaldi erosi zituen, beraien artean aniztasun genetiko nahikoa zuten abereak geroztik arazoak ez izateko odolkidetasuna dela eta. Paraje hauetan 400 hektareako itxidura batean zaldiak askatu zituen bertan libre bizitzeko. Goi ordoki hauek Mongoliako esteparekiko antzeko baldintzk ditu, eguraldian zein landaretzan, edo behintzat hurbiltzen zaio.\nLibreki utzi zuen ere samaldak antolatzen eta zaldi behorrak beraien artean gurutzatzen. Hainbatentzat hau oso erabaki arriskutsua izan zen, aspalditik zoologikoetan bizi izandako abereak zirelako. Horrela mantendutako ekidoetan ikusi da zaldiak beraien artean borrokatu dezaketela akabatu arte eta baita zenbait kasuetan zaldiek moxalak hiltzen dituztela. Hala ere, hainbat gora-behera eta gero, abereak ondo egokitu ziren baldintza berrietara eta egoki berreraiki zituzten samalda basatien harreman sozialak lehen aipatutako portaera ez naturalak errepikatu gabe.\nAldi berean Claudia Fehk 1992. urtean sortutako Thakh elkartearen bidez, hainbat ekimen bultzatu zuen Mongolian zoologikoetan jaiotako przewalski zaldiak bertan askatzeko, eta bereziki Okzitanian libreki hazitako przewalskiak Mongoliako beraien habitat naturalean askatzea espeziea bertan berreskuratzeko, Komiin Tal eskualdean hain zuzen, Mongoliako mendebaldean. Ekimen hau Ekimenari Rolex Sariarekin saritu zuten 2004. urtean. Ekimena "Zaldi Basatia Sarea" izenarekin baiatu du Claudia Fehk.\nDena den, Causse Mejango ordoki karetsuek ezberdintasun funtsezkoa daukate Gobiko basamortuarekiko: oro har, bertako lurra askoz gogorragoa da Gobikoa baino, eta baldintza honek adaptazio arazoak sortu zizkien Przewalskiei. Hasieran Mongolian askatutako hainbat zaldik arazoak izan zituzten apatxetan, eta honek defentsarik gabe utzi zituen otsoen erasoen aurrean. Dena den, denborarekin, arazoa konpondu zitzaien.\nEkimena arrastakaz burutzeko Fehk garrantzitsua jotzen du bertako artzain mongoliar nomaden inplikazioa, baina baita nazioarteko eta mongoliar zientifikoen zein bertako biztanleen arteko lankidetza. Horretarako foroa sortu zuen Mongoliako herri batean artzain nomadak eta zientifikoak batera lan giteko eta elkarrengandik ikasteko. Zaldi Basatia Sareak ez du bakarrik przewalski zaldien alde lan egiten. alde batetik Gobi basamortuko beste animali eta landareen babespena bultzatzen du, azken finean horiek ere baitira zaldiaren habitata. Beste aldetik hainbat ekimen bultzatzen du bertako jendearen bizimodua hobetzeko, bereziki osasungintzaren aldetik begira eta haurrei zuzendurik.\n2010. urtean Causse Mejango samalden abaere kopurua 55 aberekoa zen, eta Mongoliako Komiin Talen abere kopurua 33. Causse Mejanen bertako zaldien hirugarren belaunaldia jaiotzen ari da jada.\nMongoliako berreskurapen lanak zaldiaren azken habitatetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nZaldiak Mongoliako Khustaingo babeslekuan\nPrzewalski zaldia legalki babestuta dago Mongolian. Arraza berezi hau zaintzeko, Gobiko ekosistema ere zaindu beharra dago. Hori edozein espeziearen berreskuperapenean oinarrian dago. Ezinezkoa baita espezieak berreskuratzea beraien habitatak zaindu gabe. Bestela, Przewalski zaldiak berriro beherantz egin dezake desagertu arte.\nUne batez, Przewalski zaldia galdua egon zen naturan, baina berriro sartu zen bere jatorrizko habitatean 50 urte pasa eta gero, Mongolian lehen aipatutako Khomiin Talean zein Khustain Nuruu Parke Nazionalean eta Takhin Tal Babesleku Naturalean.\nFase desberdinak aurrikusiak izan dira zaldia berriz han ezartzeko, baina arriskugarriena hasierakoa izan zen; ordura arte zoologikoetan egondako zaldien egokitze-ahalmena ikuskete baitzegoen. Fase hau igaro ondoren zaldiaren ugalaldia etorri zen. Bere iruapena hamar urtekoa izan daiteke eta denboraldi hori igaro ondoren zaldi-kopurua handitzea aurreikusten zen.\nZaldia oso txertatuta dago mongoliar kulturan, lehen esan bezala beraien abere totemikoa da. Hau dela eta zaldi basati hauen berreskurapena bultzada handia jaso du Mongoliako gobernuaren aldetik. Askatu beharreko przewalski zaldien etorrera ospakizun bat da mongoliarrentzat. Hainbat nomadek egunetako txangoak egiten dituzte kanpotik ekarritako abere hauek ikusteko eta beraien habitat naturalean askatu baino lehen "ongi etorria" egiteko.\nEgindako lanaren esker, 2005. urtean Mongolian 300 zaldi inguru bizi ziren libre jada. Khustain Nuruu Parke Nazionalean 170 zaldi inguru bizi ziren. Parke hau Ulan Batortik, Mongoliako hiriburutik, 60 milletara ekialdera dago. Gainontzeko Przewalski basatiak Gobi inguruko bi parketan zeuden.\nTxinako saiakerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPrzewalski zaldiak Xinjiangeko babesgune batean\nTxinako Herri Errepublikan Przewalski zaldia bere inguru naturalean berreskuratzeko egitasmoa 1985en urtean hasi zen, Zaldi Basatiak Hazteko Xinjiangeko Zentroaren sorrerarekin. Txinako Herri Errepublikaren mende dagoen Xinjiang edo Ekialdeko Turkestan eskualde autonomoan bizi den Uigur herriak betidanik harreman berezia izan du zaldiekin.\nKanpoko zoologiko eta parketatik ekarritako zaldiak laster moldatu ziren inguru berrira. 1988. urtean sei eme jaio ziren eta aurrera atera. Honek adierazten du abere hauek egoki moldatu zirela erdi-basamortukoa duten inguru latz hauetan bizitzera.\nAurreneko zaldiak ekarri eta bi hamarkada eta gero, Gymsar hiritik 60 kilometroetara kokatzen den Xinjiangeko Basa Zaldien Zentroak 55 abere baino gehiago aurrera ateratzea lortu zituen Kalamely mendi multzoan askatzeko. Mendi hauek arrazaren aspaldiko habitata izan ziren.\n2001. urtean, aurreneko zaldiak askatzea erabaki zenean, 100 abere zeuden jada zentroan. Munduko Przewalskien jaiotze tasarik handiena lortu da bertan.\nZentroan 2007. urtean 117 abere inguru zeuden jada. Zentroan 12 ukuilu ezberdin daude basazaldien famili talde bakoitzarentzat. Alboan 200 hektareako larreak daude, itxita. Zaldiak askatu baino lehen itxidura handian egoten dira moldatzen joateko. Zentro guztiak 600 hektarea inguru hartzen ditu. Zoritxarrez hektarea asko oso lur txarrak dira, alkalinoak eta belar eskasarekin. Hau dela eta, batzuetan arduradunek zaldiak artifizialki elikatu behar izaten dituzte.\nHala ere denak ez dira zailtasunak abere hauentzat beraien aspaldiko habitatean, esate baterako kanpoko zoologikoetan ugari diren zenbait parasito ez dira eremu hauetan existitzen.\nTxina eta Mongoliak metodo ezberdinak erabiltzen dituzte przewalski zaldiak beraien inguru naturalean sartzeko orduan. Mongolian kanpoko zoologikoetatik ekarritako zaldiak segituan askatzen dituzte estepan. Abere bat akabatzen bada, beste berri bat lortzen saiatzen dira hildakoa ordezkatzeko. Txinan berriz programaren helburua gutxienez 80 abere kopuru bat lortzea izan zen kontrolatutako gunean (Xinjiang-eko gunean), eta gero talde honetatik abereak askatuz joan dira.\nTxinar adituen arabera, oso beharrezkoa da samalda basatietan gutxienezko kopuru bat ziurtatzea edozein moduan ere, zeren eta zaldi basatien taldek kopuru batetik behera joz gero, talde guztia superbizitzea zailtzen da.\nKalamely mendia izan zen askatutako aurreneko zaldi taldearen kokapena. Paraje hau izan zen bertako Przewalskien azken hedapen gunean. Lekua Charcurt hiritik 40 kilometro inguru dago, 216. errepide nazionaletik 310 kilometro hegoaldera. Przewalski Zentroaren adituek etxetxo zuri bat eraiki zuten zaldiek jasan beharreko baldintzak une oro monitorizatzeko. Etxetxotik gertu lau kilometro karratuko eta itxitako larre artifiziala sortu zuten baita ere.\n2001ko abuztuaren 8an, 27 abereen taldea heldu zen parajera eta 20 eguneko girotze epe motz bat eta gero askatu zituzten. Abereen arteko harremanen hainbat gorabehera eta gero, ondo moldatu ziren, nahiz eta adituek famili talde bat bereiztu behar izan zuten samaldaren oreka soziala mantentzeko eta borroka arriskutsuak sahiesteko. 21 zaldi behor geratu ziren bertan libre beraz.\nEgitasmoaren arduranak harritu ziren zaldi basatien mugikortasunarekin, hasiera hasieratik kapazak izan baitziren gau bakar batean 50 kilometro egiteko. Azkotan gertuko autobidearen hesiaren alboan. Bertako ur alkalinak edatera ere moldatu behar izan zuten.\nUkrainako Askania Nova[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPrzewalski zaldien samalda Askania Novako Erreserban\nAskania Nobako Biosferaren Erreserbaren txanpona. Bertan nabarmen Przewalski zaldia\nUkrainako Askania Novako Biosferaren Erreserban Przewalski zaldien populazioa aurkitu daiteke 30 kilometro karratuko itxidura batean, egoera erdi basatian. Askania Novako parkea Przewalski zaldiaren aspaldiko babeslekua izan zen. Aurreneko Przewalski zaldiak bertara eraman zituzten Mongolian harrapatuz gero joan den mendeko hasierako urtetan. Zoritxarrez, bertan kokatu ziren soldadu nazi okupatzaileek bertako Przewalski zaldiak sarraskitu zituzten Bigarren Mundu Gerran.\nTxernobylgo hondamendi nuklearra eta gero, Askania Novako Erreserba ere hodei erradioaktiboaren eraginpean geratu zen, eta honek ere bertako Przewalski zaldien etorkizuna baldintzatu dezake.\nTxernobylgo esklusio guneko przewalski zaldiaren populaio basatia[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n1998. urtean, Askania Novako Biosferaren Erreserbak egitasmo bat abian jarri zuen. Txernobylgo zentral nuklearraren hondamendiak sortutako esklusio gunean Przewalski zaldiaren populazio basatia sortzea, era horretan ekosistema haien aberastasun ekologikoa berrezarriz eta handituz.\n1998. eta 1999, urtean Erreserbak Estatuaren Ohian Bulego Naionalaren laguntatz 31 abere bertaratu zituen. 10 zaldi eta 18 behor Askania Novatik eta 3 zaldi zoologiko batetik. Haietatik zortzi akabatu ziren ia segituan, zoologikoaren bi abere barne. Besteek bi zaldi-behor talde eta zaldien samaldak osatu zituzten.\nAbereak askatasunera egokitzeko itxiduretan ezarri zituzten hainbat astetik 8 hilabeteko eperen artean girotzen joateko. Zoritxarrez zoologikotik ekarritako azken zaldia denboraldi honetan akabatu zen, libre bizitzera moldatu ezinik.\nErrusiako Orenburgoko Natura Babeslekuko saiakerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nOrenburgoko Natura Babeslekuan berriki hasita dago przewalski zaldiak berreskuratzeko programa, 2016. urteko udaberrian. 15 urtetan zehar garatuko da eta helburua 2.030. urterako bertan 100-150 aberen populazioa ezarztea da Preduralskaya estepan.\nBerreskuperapen ekintzen emaitzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPrzewalski zaldiak askatutako eremuak Mongolian, non populazio basatiak berreskuratu diren.\nBurututako babespen ekintza guzti hauen ondorioz, 2008. urtean animalia honen estatusa "Naturan desagertua" egoeratik "Arrisku kritikoan" dagoen espeziera pasatu zen IUNCko zerrenda gorrian. Zehatzago, 2007. urtean oraindik Przewalski zaldien kopurua munduan ez ziren 2.000 burura heltzen guztira.\nBeste alde batetik, Przewalski zaldia zoologikoetan gordetako hainbat aberetik hasita bere habitat naturalean arrakastaz berreskuratzea, eredu bilakatu da beste zenbait espezie berreskuratzeko orduan.\nEtxekotutako przewalskiiak eta nahasiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPrzewalskii zaldiaren antz handia dute mongoliar arrazako zaldiek. Beraien arbasoak izateaz gain, zenbait kasuetan gainera, haiekin nahastu dira.\nPrzewalskii zaldia edo bere arbaso zuzena etxekotua izan zen Asiako Erdialdean eta Txinan, eta hango hainbat zaldi arraza bere ondorengo zuzentzat jotzen dira, esate baterako mongoliar zaldiak.\nTibeten, zaldi txiki eta arkaikoen arraza ezezagun bat topatu zuten 1995.en urtean, haran isolatu batean. Zaldi horrek kolore arre-grisaxka dauka, eta oso gutxi etxekotua dago. Antzinako zaldi arrazetatik oso gutxi garatutako zaldia da. Bere ezaugarriek Przewalski zaldiarenak zein labar artean agertzen diren zaldi marrazkienak gogora ekartzen dituzte.\nMongoliatik Europako zoologikoetara ekarritako zenbait Przewalski, hainbat zaldi arrazarekin nahasi zituzten, esperimentuak egitearren.\nNaturan Przewalski zaldiak oso izuak agertzen dira gizakiaren aurrean. Ehunka metrotara sumatzen dute gizakiaren presentzia eta ihesera jotzen dute. Etxekotutako abereak berriz, beraien zaintzaileen eskutik jaten dute beste edozein etxeko zaldia bezala.\nPrzewalski zaldia kulturan[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPrzewalski itxurako zaldiak Ekaingo Ekain Berrin. Zaldi mota honek Euskal Herriko zein inguruko labar artean izan duen garrantziaren adibidea\nAsturiasko Candamu herriko bandera.\nEgungo Przewalski zaldiaren antzeko irudiak Euskal Herriko zein Europako hainbat leizeen labar-artean agertzen dira. Zestoako Ekaingo leize ospetsuan, 34 zaldi inguru marraztuta agertzen dira, haietako hainbat Przewalski itxurakoak. Adituen ustez, leizea zaldiari eskainitako santutegia izan zitekeen. Aipagarriak dira era berean Kortezubiko Santimamiñen aurkitzen diren Przewalski motako zaldi marrazkiak.\nMongoliarren zaldi hau Takhi deitzen dute, eta "izpiritua" esan nahi du. Zaldiak mongoliarren kulturaren erdi-erdian kokatzen dira, eta thakia beraien kultur nazionalaren ondarea da. Mongoliarrentzat takhia gizaki eta jainkoen arteko mezularia da, eta beraien totem garrantzitsu bat, mongoliar familia baten ondare eta harrotasuna izateaz gainera. Egun Przewalski zaldia Mongoliako ikur-nazionaltzat hartzen da.\nAsturiasko Candamoko herrian, bertan kokatzen diren labar-margoak direla eta, Przewalski motako zaldiaren marrazkia agertzen da herriko banderan. Candamoko leizea 2008an UNESCOk Gizateriaren Ondaretzat izendatu zuten labar-artean aberatsak diren Euskal Herriko Santimamiñe, Ekain eta Altxerrirekin zein Kantabria eta Asturiasko beste zenbait kobekin batera.\nJean Marie Auel idazlea zaldi arraza honetan oinarritu zen Lurraren seme-alabak liburu sorta famatuan agertzen den Whinney pertsonaia sortzeko. Liburuen protagonista den Ayla emakumeak zelatutako basazaldia da Whinney. Jean Mari Auel-ek Ekaingo leizea bisitatu zuen sagaren azken liburua idazten ari zenean bertako zaldi margoekin inspiratzeko.\nFrechkop. S., La specifité du cheval de Prejewsalsky. Bull. Inst.roy.Sci.nat. Belgika, 1965.\nL. Harrison Matthews, The life of mammals. Bretaña Handia, 1971.\nJose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.\nJose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.\nZeuner, F. E. A history of domesticated animals. Londres, 1963.\n(Ingelesez) Przewalski's horse: the history and biology of an endangered species. Egilea, Lee Boyd eta Katherine A. Houpt. Argitaletxea, State University of New York Press, Albany. 1994.\nPrzewalski zaldiari buruzko liburu berberaren argitalpen elektronikoa\nMazak, V. 1966. "Bars" - hrebec kone Przevalskeho, Equus przewaksii Poliakov, 1881, v zoologicke zahrade v Praze.\n↑ Zeuner, F. E. A history of domesticated animals. Londres, 1963.\n↑ a b Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.\n↑ ^ lau, Allison; Lei Peng, Hiroki Goto, Leona Chemnick, Oliver A. Ryder, Kateryna D. Makova (2009). "Horse Domestication and Conservation Genetics of Przewalski’s Horse Inferred from Sex Chromosomal and Autosomal Sequences". Mol. Biol. Evol. 26 (1): 199–208. doi:10.1093/molbev/msn239.\n↑ Kavar, Tatjana; Peter Dovč (2008). "Domestication of the horse: Genetic relationships between domestic and wild horses". Livestock Science 116: 1–14. doi:10.1016/j.livsci.2008.03.002.\n↑ a b Cai, Dawei; Zhuowei Tang, Lu Han, Camilla F. Speller, Dongya Y. Yang, Xiaolin Ma, Jian’en Cao, Hong Zhu, Hui Zhou (2009). "Ancient DNA provides new insights into the origin of the Chinese domestic horse". Journal of Archaeological Science 36: 835–842. doi:10.1016/j.jas.2008.11.006.\n↑ ose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.\n↑ Mazak, V. 1966. "Bars" - hrebec kone Przevalskeho, Equus przewaksii Poliakov, 1881, v zoologicke zahrade v Praze.\n↑ a b http://nationalzoo.si.edu/Animals/AsiaTrail/fact-phorse.cfm\n↑ a b http://www.noanswersingenesis.org.au/cg_przewalski_horse.htm\n↑ (Volf, 1970.)\n↑ Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980\n↑ a b https://web.archive.org/web/20120205164619/http://www.treemail.nl/takh/about/history.htm\n↑ a b http://books.google.es/books?id=Bvg99Qq54nUC&pg=PA1&dq=Horses+in+World+War+II&lr=&client=firefox-a&redir_esc=y#v=onepage&q=Horses%20in%20World%20War%20II&f=false\n↑ (Frantsesez) Science et Vie. (2015). «Tchernobyl-Une histoire naturelle?» youtube.com.\n↑ a b c d http://www.china.org.cn/english/environment/237442.htm\n↑ a b http://www.takh.org/\n(Ingelesez) Przewalski zaldiak berreskuratzeko programaren zehaztapenak.\n(Ingelesez) Mongolian przewalski zaldia berreskuratzeko programan parte hartzen duten erakundeen antolaketa\n(Ingelesez) Przewalski zaldiaren ikas-liburu orokorra\n(Ingelesez) przewalski berreskuratzeko programaren inguruko informazioa\n(Ingelesez) IUCN-ko zerrenda gorriaren aipamena przewalskiiei buruz\n(Ingelesez) Przewalskii zaldiari buruzko liburu digitala\n(Ingelesez) Przewalski zaldiari buruzko artikulua\nMunduko zaldi tamainako arrazak\nAurizko zaldia · Euskal Herriko mendiko zaldia · † Nafar zaldia\nAlemania: Aegidienberger • Altmärkisches Kaltblut · Altwurttemberg zaldi · Oihan Beltzako zaldi\nAustria: Abtenauer · Austriar odol beroko zaldi ·\nErrusia: Kabarda zaldi· Anglo Karatxai zaldi ·\nEspainia: Andaluziar zaldi · Aralusian · Hispano-Bretoi Zaldi · Paduretako zaldi\nBelgika: Ardennes zaldi · Belgiar Draft · Belgiar Kirol Zaldi · Belgiar Odol Beroko Zaldi ·\nBretainia: Bretainiar zaldi ·\nBulgaria: Bulgariako bertako zaldi · Ekialdeko Bulgariako zaldi ·\nFrantzia: Anglo-arabiar · Anglo-normandiarra · Arabiar-Boulonnais Zaldi · Auxois · Odol Garbiko Autre Que · Pertxeroi\nGrezia: Andravida zaldi ·\nHungaria: Dahoman zaldi ·\nIngalaterra: Ingalaterrako odol garbiko zaldi · Thorough zaldi\nIrlanda: Irish draught ·\nItalia: Calabriar zaldi · Murgear zaldi ·\nKatalan Herriak: Menorcako zaldi · Hispano-Bretoi zaldi • Katalan zaldi\nKorsika: Korsikar zaldi\nPortugal: Alter real · Anglo-luso · Lusitano zaldia ·\nSardinia: Sardiniar Anglo-arabiar\nAmeriketako Estatu Batuak: Abstang zaldi · Ameriketako zaldi albino · Ameriketako Bashkir zaldi · Ameriketako indiar zaldi · Appaloosa · Appaloosa kirol zaldi · Ameriketako Cream Draft zaldi · Ameriketako Drum zaldi · Ameriketako Quarter zaldi · Ameriketako Paint zaldia · Ameriketako Saddlebred zaldi · Ameriketako Spotted paso zaldi · Ameriketako Standardbred zaldi · Ameriketako Thoroughbred zaldi · Ameriketako Warmblood· Appendix Quarter Zaldi · Arabiar Appaloosa · Montana Travler · Morab zaldi · Virginia Highlander zaldi\nArgentina: Argentinar anglo zaldi · Argentinar kreolo · Baguales zaldi ·\nBolivia: Andetako zaldi ·\nMexiko: Azteka zaldi ·\nArabiar Emirerri Batuak: Arabiar zaldi\nAzerbaijan: Azerbaijandar zaldi\nBahrain: Arabiar zaldi\nIndia: Kathiawari zaldi\nJaponia: Kandatxime zaldi\nKazakhstan: Adaev zaldi\nKuwait: Arabiar zaldi\nMongolia: Astrakhan zaldi\nOman: Arabiar zaldi\nQatar: Arabiar zaldi\nSaudi Arabia: Arabiar zaldi\nTurkia: Ardahan · Karakakan zaldia\nTurkmenistan: Akhal-Teke ·\nYemen: Arabiar zaldi\nAustralia: Australiar Stock zaldi · Australiar Draught · Australiar Warmblood ·\nAljeria: Berberiar zaldi\nEritrea: Dongola zaldi\nLibia: Berberiar zaldi\nKamerun: Dongola zaldi\nTxad: Bhar El Ghazal zaldi\nMaroco: Berberiar zaldi · Arabiar-berberiar zaldi\nMendebaldeko Sahara: Berberiar zaldi\nSudan: Dongola zaldi · Bhar El Ghazal zaldi\nTunisia: Berberiar zaldi\nKatalan Herriak: † Kataluniako zaldi\nEuskal Herria: † Nafar zaldi\nOkzitania: † Limousin zaldi · † Nafar zaldi\nEquus caballus arrazak eta motak: †Equus caballus antunensis · †Equus caballus germanicus · †Equus caballus torralbae · †Equus caballus gallicus · †Equus caballus arcelini · Equus ferus arraza eta motak: †Equus ferus gmelini · †Equus ferus solutrensis · †Equus ferus przewalski · Antzinako Equus espezieak: †Equus hydruntinus · †Equus fossilis · †Equus complicatus · †Equus conversidens · †Equus crinidens · †Equus francisci · †Equus lambei · †Equus namadicus · †Equus sivalensis · †Equus stenonis · †Equus cumminsii · †Equus excelsus · †Equus fraternus · †Equus giganteus · †Equus lambei · †Equus namadicus · †Equus niobrarensis · †Equus occidentalis · †Equus pacificus · †Equus parastylidens · †Equus pectinatus · †Equus scotti · †Equus sivalensis · †Equus yunnanensis · †Equus simplicidens · †Equus andium\nArrazari buruzko bideoa\n(Ingelesez) Przewalski zaldiak neguan. Bideoa\n(Ingelesez) Przewalski zaldiak korrika. Bideoa\nArrazari buruzko National Geographic-en bideoa\nMultimedia: Equus przewalskii\nEspezieak: Equus ferus przewalskii\nEuskal Herritik desagertutako fauna\nEuskal Herriko bertako zaldi arrazak\nBerbasatzerako erabilitako zaldi arrazak\nOrriaren azken aldaketa: 12 ekaina 2022, 17:31.


"Min bat besteekin partekatzeko modu bat da zinema" - Nafarroako Hitza “Min bat besteekin partekatzeko modu bat da zinema” – Nafarroako Hitza\n“Min bat besteekin partekatzeko modu bat da zinema”\n2018, apirilak 13 Elkarrizketak 622\nZer duzu gogoan Itoizko borrokari buruz?\nBorroka hori ezagutu nuen, baina txikia nintzela. Gogoan ditut manifestazioak, eta itsasgarriak saltzen nituela. Gurasoak Itoitzekiko Elkartasuna taldeko kide ziren, gainera, eta ni neu Lakaben jaio nintzen. Beraz, bailara nola itxuraldatu den ikusi dut. Auziak zuzenean eragiten dit, nire oroitzapen asko urperatuta baitaude, nolabait esanda.\nMaiz itzultzen zara?\nBai. Ama Zaraguetan bizi da, eta asteburuetan joaten gara, bai eta udan ere. Gogorra da ingurua nola aldatu den ikustea, eta filma egiteko ideia, hain zuzen, hortik sortu zen. Itoizko urtegia egin zuten, borroka galdu genuen; eta, orain, zer? Galdera hori jarri nahi nuen mahai gainean. Ea nola bizi gaitezken hemen bizi garenok, egun, ingurua hainbeste aldatu eta gero. Finean, egunero etxetik ateratzen garenean jabetzen gara errealitate horretaz, bizi garen tokia ez dela jada ezagutu genuena. Hori da abiapuntua.\nGaldera jarri duzu mahai gainean. Zein da zure erantzuna?\nDolua egin behar dugula, horren beharra dugula. Eta dolu horrek, gainera, kolektiboa izan behar duela. Agian, zaila da hori egitea, baina iruditzen zait ezer gertatu izan ez balitz bezala jokatu dugula, neurri handi batean, eta ezer gertatu izan ez balitz bezala segitu dugula aurrera; horrek ez du balio, ordea, ez du funtzionatzen. Horrela jokatzen badugu onartzen ari garelako bailararen erdia galdu dugula.\nKontua da saiatzen garela urpean galdu dugun hori ez ikusten. Ez gara lehengo tokietara joatean ez dugulako ikusi nahi zer gertatu den. Bizkarra ematen diogu, nolabait. Agoitzen ere hori gertatzen da. Atzean dute urtegiko presa, eta atzean duten horretaz ahazten saiatzen dira; egondako borroka guztiaz ahazten saiatzen dira. Nire ustez, ordea, inportantea da aurpegira begiratzea errealitateari. Urtegiaren kontrako borroka kolektibo bat gertatu zen, eta gizarteak erantzun indartsua eman zion. Orain, ordea, bakardadean bizi dugu egungo errealitatea.\nDolu kolektibo hori egitera deitu nahi du zure lanak, beraz?\nUste dut horretarako baliagarria izan daitekeela, bai. Bakardadean bizi dugun hori kolektibizatzeko, hain zuzen.\nDokumentalean agertzen den Lakabeko emakume batek aipatzen du galdu duela, azkenean, herriak berreraikitzeko esperantza. Itxaropen hori zegoen eskualdeko jendearen artean, zure ustez?\nUste dut baietz. Eta egungo gobernuak agintea hartu zuenean ere gauzak aldatuko zirela pentsatu zuten askok, nire ustez. Itxaropena ez da galtzen, eta jaio zaren lekua berreskuratu nahi duzu beti. Deserrotu zaituztelako. Oraingoa uste dut erabaki bat hartzeko momentua dugula. Atzera begira jarraitu edo aurrera segitu. Argi dut egoera hori bizitzeko mila modu daudela, eta nork bere dolua egin behar duela. Baina iruditzen zait zinema dela, adibidez, min bat besteekin partekatzeko modu bat. Horregatik, Itoitzi buruz orain prestatzen ari naizen bigarren lanak doluaren gaiari modu zuzenago batean eutsi nahi dio.\nUrpean, lurra izenburua jarri diozu. Urpean gelditu denari egin nahi diozu so?\nBai. Lehen lanaren izenburua Itoizko urtegiko uraren mailari buruzkoa da; 592 metroko maila hori da, nolabait esanda, bi lanen arteko muga ezartzen duena. Lehendabizikoan, maila horretatik goitiko egungo pasaiari egin diot so. Bigarrenean, berriz, maila horren azpitik gelditu dena berreskuratu nahi dut.\nLehendabiziko lan horretan, animaliak dira protagonista; batetik, naturan bizi diren hegaztiak, eta, bertzetik, gizakien mende bizi diren behiak. Zergatik?\nBatetik, nire aita abeltzaina zen, eta beti izan dut animaliekin harreman berezia. Maitasunezko harreman bat izan da, gertutasunak emana, baina, aldi berean, animalion heriotza egon da tartean beti. Antropologiako masterra egiten hasi nintzenean, gainera, hasi nintzen asko irakurtzen antiespezismoari buruz, bai eta gizartean beste animaliekin dugun harremanaz ere. Bestetik, gertatu zitzaidan Itoitzera grabatzera joan nintzenean bizpahiru aldiz behiak baino ez nituela ikusi. Gizakirik ez, bakarrik behiak. Baina behiak han baziren, argi nuen gizakiek inguruan egon behar zutela. Gizakien eta animalien arteko harremanak estuak dira eskualdean, eta horri buruz hitz egin nahi nuen.\nIgandean, Suitzako Visions du Réel jaialdian aurkeztuko duzu dokumentala. Kontent?\nBai. Beste hogei lan ingururekin lehiatuko da nire dokumentala. Oso jaialdi garrantzitsua da, eta oso kontent nago.\nItoitzekin lotutako bigarren lanari ekinen diozu gero?\nBai. Lehena amaitu nuenean, konturatu nintzen gai asko ez nituela ukitu. Eta banuen gogoa memoriaren gaia lantzeko. Itoitzekin Elkartasuna taldekoek utzi dizkidate haiek grabatutako irudi guztiak. 80 ordu baino gehiago dira, eta denak ikusten ari naiz. Indar handiko irudiak dira, galdu zen borroka batenak. 592 metroko mailak erabaki zuen zer geldituko zen urpean eta zer ez, eta orain urpean dagoen hori jorratu nahi dut. Memoria, ametsak, eta orainaren eta iraganaren arteko talka landu nahi ditut film berri horretan.\nGaldutako borroka bat izan dela erran duzu. Uste duzu, halere, zer irakatsi baduela Itoizko urtegiaren aurka egindako lanak?\nBai. Eta iruditzen zait nire lana izan daitekeela borrokan jarraitzeko beste modu bat ere. Garrantzitsua iruditzen zait belaunaldi berriei horren berri ematea. Eta argi uztea uraren azpian lurra dagoela. Herriak hor daudela.\nIruditzen zaizu jendeak ahaztu duela Itoitzen gertatu zena, neurri batean?\nBai. Uste dut baietz, ahaztu dugula. Egia da urtegiaren aurkako borrokak energia asko eraman zuela. Baina bada jendea borrokan, oraindik ere, bailaran. Hainbatek oraindik ez dute jaso gobernuak zor zien guztia.\nZuk nola bizi duzu gaur egungo egoera?\nNik sentitzen dut berriz ere gozatu nahi dudala bailaraz. Ur horietan bainua hartu, adibidez. Kontraesanak badira, ur horrek estali dituelako gure herriak. Baina kontraesan horiekin bizi behar dugu. Ezin diegu ihes egin.\n« Genitalen mutilazioaren osteko loraldia


Bandera Gorriak eta Froga Neuromuskulueskeletikoak Lehen Arretan. :: ikasi :: Udako Euskal Unibertsitatea\nBandera Gorriak eta Froga Neuromuskulueskeletikoak Lehen Arretan.\nUdako Ikastaroak :: Fisioterapia\nData: 2017(e)ko uztailaren 12a\nOrdutegia: Asteazkena. 9:00-19:00\nLehen Arretan lanean diharduen osasun profesionalak diagnostiko egoki bat egitea ezinbestekoa da. Fisioterapeutek, medikuek eta erizainek arrazonamendu klinikoa eta froga neuromuskulueskeletikoak erabiltzen dituzte diagnostiko fidagarri bat lortzeko oinarri bezala eta ikerketa zientifikoek gero eta informazio zehatzagoa eskaintzen digute diagnostikoa burutzeko tresnei buruz.\nIkastaro honek gaitz muskulueskeletikoen arrazonamendu kliniko eta diagnostikorako tresnak eskaintzen dizkigu. Bandera Gorriek gaitz larriagoen presentzia susmatzeko arrazoiak dauden jakiten lagunduko digute eta froga neuromuskuluesketikoak erabiliz diagnostiko fidagarriago batera helduko gara.\nLoitzun Izaola Azcona\nFisioterapeuta eta EHUko irakaslea, Fisioterapia Graduan. 15 urteko lan-esperientzia fisioterapeuta bezala Mugi fisioterapia zentruan. UEUkidea.\nFisioterapeuta eta EHUko irakaslea, . 11 urteko lan-esperientzia fisioterapeuta bezala Sasoian fisioterapia zentruan. UEUkidea.\nGaitz neuromuskulueskeletikoen diagnostikoan froga zientifikoetan oinarrituriko tresnen erabilpena bultzatzea.\nGaitz neuromuskulueskeletikoen diagnostikoan eguneroko praktikan erabiltzeko gida baten oinarriak finkatzea.\nLehen arretan Bandera Gorrien ezagupena eta erabilpena sustatzea.\nBandera gorri ohikoenak\nBeste bandera mota batzuk\nFroga Neuromuskulueskeletikoen ezaugarriak\nFroga Neuromuskulueskeletikoak (teoria eta praktika)\nIkastaroan oinarri gisa Neuromuskulueskeletikoen proba diagnostikoen eskuliburua erabiliko da.\nIkastaroa hasi aurretik, inkesta bat bidaliko zaie ikasleei. Bertan, ikastaroan jorratuko ditugun giltzadurak aukeratuko dituzte. Gai zabalegia denez, giltzadura zehatz bat landuko da.\nAtal bakoitzaren hasieran azalpen teorikoa egingo da, ahozko azalpenak eta multimedia-baliabideak erabiliz. Ondoren, ohatillan praktikak egingo dira.\nLehen Arretan lan egiten duten osasun-profesionalak: fisioterapeutak, medikuak, erizainak...\nikastaroak, Eibar, fisioterapia, diagnostikoa, lehen arreta


Adur Larrea, 2021eko "EKE-Elkar literatura beka"-ren irabazle handia — Euskal kultur erakundea\nEuskal kultur erakundeak eta Elkar fundazioak bultzatu berri duten "EKE-Elkar literatura beka"-ren irabazlea izendatua izan da: literatura sorkuntza lagundu nahi duen beka horren irabazlea Adur Larrea ziburutarra da, Lurbinttoko ohoinak komiki egitasmoarentzat.\nIpar Euskal Herriko euskarazko literatura sorkuntza sostengatzeko asmoz, Euskal kultur erakundeak eta Elkar Fundazioak "EKE-Elkar literatura beka" izeneko beka berria bultzatu dute. 2000. urtean sortu Gazteluma saria ordezkatzen du eta euskaraz idazten duten ipar Euskal Herriko idazle guziei zuzendua da. Gazteluma bezala, hau ere bi urtetarik behin iraganen da ipar Euskal Herriko sorkuntza literarioa sustatzeko asmoarekin, hala nola talendu berriak eta sorkuntzaren aniztasuna nahiz aberastasuna argitan emanez. 6000 euroko beka hori euskaraz sortzen duten Ipar Euskal Herriko autoreei zuzendua da. Diru zama honen bidez, egileei beren sorkuntza prozesua baldintza onetan eramateko aukera eskaini nahi zaie, ondotik argitaratua izanen den lan baten sortzeko gisan. Aurten, literatura generotzat eleberri grafikoa eta komikia hautatuak izan dira (edizio bakoitzean aldatuko da).\nLehen edizio honentzat, kalitate handiko sei proposamen eskuratuak izan dira, hauetarik zonbaitek beka eskuratzea merezi zutelarik. Katixa Dolharé-Çaldumbide-k eta Joseba Larratxe-k osatu epaimahaiarentzat hautu baten egitea konplexua izan da. Haien hautaketa egiteko, irizpide zehatz batzuetan oinarritu dira: aurkeztu lanaren kalitatea, proposamenak euskal literaturaren alorrean ukan lezakeen ekarpena, gaiaren berritasuna, edota euskara maila. Delibero luze baten ondotik, Adur Larrea-ren proposamena atxikia izan da. Ziburutarrak Lurbinttoko ohoinak izeneko komiki historiko baten egitea aurreikusia du, zuri eta beltzez. Gertakariak, 1789ko Frantses Iraultzaren ondotik iragaiten dira eta ohoin banda baten abenturak deskubrituko ditugu. Egileak, 2022ko martxoa arte badu bere lana bururatzeko eta ondotik, Elkar-ek argitaratuko du.\n1795ean, bi urtez iraun zuen Konbentzio Gerla bukatu zelarik, gudu-zelaian, deportazio eremuetan edo exilioan egonak zirenek etxerako bidea hartu zuten. Herrira heltzean, haietarik anitzek, beren etxea edota lurrak okupatuak, kixkaliak edo barreatuak atzeman zituzten. Ezpeleta, Itsasu, Larresoro edo Kanbo inguruetako soldatu ohi zonbait, gerlak emana zien esperientziaz (eta armez) baliaturik, mendeku gosez zeuden deportatu eta exiliatu ohi batzuekin elkartu ziren, eta ohoin banda bat osatu zuten. Bi urtez, Lapurdi ekialde horretan, deportaziora, exiliora edo gerlara igorriak zituztenak jazarri zituzten, haien etxeetan ebatsiz eta egitate bortitzak burutuz. Lurbinttoko eremuan zuten beren gordelekua. Azkenean harrapatuak izan ziren eta Frantziako epaileen aitzinera eramanak.\nEKE-k eta Elkar Fundazioak literatura sorkuntza laguntzeko beka berri bat abiarazi dute artikulua


Kirmen Uribe idazlearekin solasaldia\nBerriak Kirmen Uribe idazlearekin solasaldia\n2017/05/03, Asteazkena - 13:23\nBihar, maiatzak 4, Kirmen Uribe idazle ondarroarra Azkoitian, Elkargunean, izango da 18:30ean. Berriki kaleratu du “Elkarrekin esnatzeko ordua”, Espainiako Narratiba Saria eta euskarazko bertsioan Kritika Saria jaso dituen nobela. Argitalpena abiapuntutzat hartuta solasean arituko da bertaratzen direnekin, memoria historikoa berreskuratze aldera. Izan ere, saioa Azkoitian Gerra Zibilean kanporatuak izan ziren emakumeak oroitzeko antolaturiko egitarau barruan sartzen da.\nUriberen liburuan Karmele Urrestiren historia kontatzen du. Gerrak jaioterrian, Ondarroan, harrapatzen du eta herritarrak erbestera ihes egiten duten bitartean, berak herrian geratzea erabakitzen du zaurituak zaintzeko eta espetxeratutako aita askatzeko.\nXabier Euzkitze arituko da aurkezle lanetan.\nUdalak herritarrak parte hartzera gonbidatzen ditu.


Erakusketa ibiltaria Lurraldean zehar ibiliko da Batzar Nagusien 40. urteurrena ospatzeko - www.jjggalava.eus\nnull Erakusketa ibiltaria Lurraldean zehar ibiliko da Batzar Nagusien 40. urteurrena ospatzeko\nErakusketa ibiltaria Lurraldean zehar ibiliko da Batzar Nagusien 40. urteurrena ospatzeko\nAro demokratikoan berrezarri ondoren, Arabako Batzar Nagusien 40. urteurrena ospatzeko, Arabako Legebiltzarreko arduradunek erakusketa bat inauguratu dute gaur Gasteizen, Arabako geografian barrena datozen hilabeteetan lurralde historikoan historia gehien duen erakundea Arabako herritarrei hurbiltzeko.\nArabako legegileak abian jarritako ekintzen artean, gaur goizean, 'Batzar Nagusiak, Arabako ahotsa' erakusketa inauguratu dute Foru Parlamentuaren egoitzaren aurrean, Gasteizko Katedral Berriko plazan. Erakusketa honek Arabako Lurralde Historikoaren historian hain errotuta dagoen baina herritarrek hain ezezaguna duten erakunde hau Batzar Nagusien benetako izateko arrazoia diren arabarrei hurbildu nahi die: arabarrei.\nAmaitzeko, Arabako hiriburuko Prado eta Vicente Goikoetxea kaleek bat egiten duten lekuan dagoen egoitzari buruzko aipamen espliziturik ez da faltako. Eraikin horiek, 1868an eta 1881ean eraikiak, hiriaren ondarearen parte dira, eta, gaur egun, modu birtualean bisita daitezke ere, legegilearen web orrian (www.jjggalava.eus) herritarren eskura jarritako online bisita berriaren bidez. Bere perimetro-hesian, erakusketa dela eta, panel batzuk jarri dira hainbat hamarkadatan erakundearen bulegoak dauden eraikinei buruz, eta bertan egongo dira datozen hilabeteetan.\nAzken horiek ez bezala, 'Batzar Nagusiak, Arabako ahotsa' erakusketak Arabako kuadrilla guztietan dauden hamar bat herritako ibilbidea hasiko du urtarrilean, arabarrei 550 urte baino gehiagoz lagundu dien eta gaur egun ere Arabako herritarren ahotsa duen erakunde baten garrantzia zabaltzeko. Arabako geografiaren ibilbide hori urtarrilaren 4an hasiko da Langraiz Okan, eta ondoren Ribabellosa, Bastida, Guardia, Santikurutze Kanpezu, Maestu, Dulantzi, Agurain, Legutio, Murgia, Laudio, Amurrio edo Trebiñuko Konderria bisitatuko ditu.\n40 urte demokrazian\nArabako Batzar Nagusiak bere 40. urteurrenaren ospakizunean murgilduta daude, 1980an demokraziaren berrezarpenaren babesean itzuli ondoren. Efemeride hori 2020an zehar egitea aurreikusita zegoen, baina Arabako legegileak ekintza horiek atzeratzea erabaki zuen, Covid-19k eragindako pandemia iritsi ondoren. 1876an ezeztatuak izan ondoren, arabar eta arabarren alde etenik gabeko lau mendeko existentziaren ondoren, mende bat geroago, demokrazia iritsi zenean, Europako parlamenturik zaharrenetako bat itzuli zen. Duela 40 urtetik esan daiteke Arabak benetako parlamentu moderno, demokratiko eta ordezkatzailea duela Arabako Batzar Nagusietan.


Allende Ikastetxea | 8 orria\nApirilaren 22tik 25era, ONDO PASA GOROZIKAN!\nBI AUKERAKO ORDUTEGIA:\nLau egun horietan autobusa irtengo da Allendetik 9:30etan eta 17:30 itzuliko da edo Autobusa irtengo da Allendetik 22an 9:30etan eta 25ean itzuliko da 17:30etan. LAU EGUN GOROZIKAN (Udaleku itxia)\n6 urtetatik 9tara\n10 urtetatik 12tara\n> Gure emozioekin konektatzea\n> Gainontzeko pertsonen emozioekin enpatizatzea\n> Autoestima eta autokonfiantza irabaztea\n> Gure giza gaitasunak hobetzea\n> Dibertitzea, ondo pasatzea\nInskripzio orria bete, dirua KUTXABANK 2095 0315 82 9013780000 kontuan sartu (umearen izen abizenak esaten) eta frogagiria eta inskripzio orria tutoreari eman.\nGehinezko ume kopurua 60 izango da; gehiago apuntatuz gero bankuaren ordain frogaririaren data eta orduaren arabera egingo da.\nPartaidetza minimoa 20 ume.\nInformazio gehiago behar baduzu datorren ostegunean (martxoaren 13an) 19:00etan bilera bat egingo da liburutegian.\nUdaleku irekiak (9:30etatik 17:00etara)\n22 € egunbakoitzeko. IGEk 15 eta 25 € tarteko dirulaguntza itzuliko du jardunaldi hauetara apuntatuko den ume kopuruaren arabera.\nPrezio barnean sartzen da:\n> Aktibitate guztiak monitoreekin\n> 4 bazkari eta 4 askari\n> Gernika-Gorozika-Gernika autobus zerbitzua egunero\nUdaleku itxiak (22tik 25era)\n115 €. IGEk 15 eta 25 € tarteko dirulaguntza itzuliko du jardunaldi hauetara apuntatuko den ume kopuruaren arabera.\n> 24 orduz begirale zerbitzua\n> 3 gosari, 4 bazkari, 4 askari eta 3 afari\n> Gernika-Gorozika-Gernika autobus zerbitzua\nZe kexka, zalantza edota proposamena daukazu hezkidetza/berdintasuna-ri buruz gure eskola eremuan?


Umeak lokartutakoan, Karmele eta Txomin kamarote aurreko karelean liho zurizko eserleku tolesgarri banatan eseri ziren. Txominek zigarro bat isiotu zuen eta Karmeleri eskatu zion, ea berriz irakurriko zion anaia Josuren gutuna, bost urte lehenago Ezkabako kartzelan igarotakoak kontatzen zituena, hango ihesaldiari buruzkoak, non ia berrehun preso hil ziren 1938ko maiatzaren 22 beltz hartan; 795 presok ihes egin zuten, baina hiruk soilik lortu zuten muga zeharkatzea, gainontzekoak atzitu edo hil egin baitzituzten.\nJosu Urrestik, Ezkaban zegoela, beroki barruko oihalean idatzi zituen oharrok arkatzez, eta gatibu aldia bukatu ondoren paperera pasatu zituen zirrimarra haiek, forma eman eta oroitzapenak erantsirik. Karmeleri Caracasera bidalitako kontakizunaren hasieran, honela zioen, zetorrenaren gaztigu egin eta irakurlea prestatu nahi balu bezala: “Ez neban erraz pentsatuko gizonak baldintza hareitan euki leikezanik”.\nKarmele ahoz goran irakurtzen hasi zitzaion Txomini.\n“Hemen egozanak gehienak Extremadura, Galizia, Leon eta abarretakoak ziran, baina zazpigarren bobedakoak gehienak euskaldunak.\n“Guk gazteluko tunela ezagutu gendun. Egun guztian elektra indarra behar zan, 25 kwko argi makala. Tokia zelakoa zan jakiteko, kontu egin, kontaketa ordua helduten zanean bertako zaindariak sudur eta ahoa estalduta sartzen zirala, bertako usai txarrak nazkatuta. Bustitasun handia geunkan barruan eta koltxoiak bustita agertzen ziran.\n“Egunean ordubetez urteten ginan patiora, baina egun argitara urtetean begiak ezin zabalduta ibilten ginan. Jateko ez gendun jesarlekurik, ez mahairik. Gure taldean arrantxoa honela banatzen eben: bakoitza bere petatean jesarri eta preso arrunt bik ekarten eben janaria. Ur beroa. Hemen ez egoan besterik. Gosea, benetan gosea.\n“Kutsadura asko egoan, eta preso batzuk posporo kutxa eta egurrezko orrazi bategaz erre egiten euskuen ulea, eta bizarra ezkutuan ebagi, ez zalako bizarra kentzeko orririk eukitea lagaten. Gure garbiketarako egunean litro bat ur emoten euskuen eta beragaz balio behar arpegia garbitu, platerak eta abar. Azkazalak posporo kutxaren lixagaz apaintzen genduzan. Oinik ez gendun inoiz be garbitu”.\n— Urtebete luzean oinik garbitu gabe... Hori lubakietan ere ez zen gertatzen —esan zuen Txominek.\nKarmelek irakurtzen segitu zuen.\n“Egun baten Pico izeneko preso bilbotar bat hurreratu jatan. Gauza ezkutukoa zala, baina ba eukala konfiantza nigan. Hasi zan esaten ihesaldia gertuten ebiltzala eta ondo urtengo ebala. Gerran ibili nitzan lez, ekitea eskatzen eustan. Banekiala armak erabilten eta... Nik erantzun neutsan erasoan ez nintzala sartuko, baina gauzak ondo urteten ebela ikustean, pentsatuko nebala urten edo geratu zer egin. Berak erantzun eustan ados egoala, baina inoiz jakiten baeban norbaiteri zerbait agertu neutsala, erantzuna azkena izango zala”.\nKarmelek kontakizuna itzultzen zion bitartean, Txomini bere batailoiko gizonen aurpegiak etortzen zitzaizkion oroimenera, bizia galdu zutenak batzuk, gerraren izugarrikeria ezagutu zutenak denak.\n“1938ko maiatzak 22. Igandea zan. Afariko ordura arte ez zan ezer igarri.\n“Hamar bobedatan bananduta gengozan. Guretik hasten ziran janaria banatzen, eta halaxe egin ondoren, hurrengo bobedara banakariak aldatu ziranean, gurean berba emonda euken guztiak guardiei eraso, giltzean itxi eta patiora urteten hasi ziran.\n“Baina oraindik kanpoan egozan soldaduak menperatzeko egozan.\n“Gotorlekua mendiz inguratuta dago eta presondegia lapiko bat lez mendi artean. Soldadu zaindariak mendian egoten dira, bizilekuen atzean, hain zuzen be kapilara joaten ginan bidean.\n“Hemen egoan lehenengo zaindaria. Soldaduak ezagutzen eben presoetako bat hurreratu jakon eta, itxuraz, nahiz eta bere guraria kalterik ez egitea izan, hurreratu jakonak eroian burdin zati bategaz gogorregi jo eta uste barik hilda laga eban. Orduan bere kapote, buruko eta fusila kendu eutsazan eta bera geratu zan bertan zaindari lez, eta bere lagunak zainketa-aldaketa egin behar ebenen zain egozan. Horrela, erreleboa egiten hasi ziranean, hareik urten eta soldaduei iskiluak kentzea lortu eben.\n“Itxuraz, soldaduen batek zerbait igarrita tiroa jaurti eban, baina berandu zan”.\nKarmelek mutiko txikia esnatu zela sentitu zuen. Gutuna utzi eta kamarotera itzuli zen. Kantari hasi zitzaion umeari.\nZeinek ure edan dau,\nJesus mila bider.\nBeste zigarro bat erretzeko astia amaitu baino lehen itzuli zen Karmele karelera.\n— Gehiegi erretzen duzu, Txomin.\n— Ez dut uste tronpeta jotzeko garaiak berriz itzuliko direnik niretzat, ez behintzat urte batzuetan.\n— Josuren oroitzapenak beste une baterako lagako ditugu...\n— Ez, maitea, jarraitu mesedez.\n“Brigadetako ate guztiak zabaldu ebazen. Batzuk kanpora urteten hasi ziran. Besteak geldi bertan. Une haretan zabaldu ziran esamesetan bat hau zan: frantsestarrak Espainian sartu zirala eta jaubetzen hasi zirala.\n“Dana guzurra, nahastea.\n“Eta bitartean, presondegiko kornetina, preso arrunta zan bera, iheska joan zan. Baten bat konturatu eta bere atzetik jarraitu eutsan. Ez eban lortu menderatzerik eta Artika deitutako herritxoan salatu eban ze gertatzen zan.\n“Nik, Julio eta Sabin lagunak barruan lagata, ihes egiteko gogoa igarri neban. Daniel Elorza Basauriko lagunak esan eustalako berak baekiala nundik ibili, Telefonikako hariak zabaltzen lurralde honetan ibilia zalako.\n“Horrela kanpora urten neban. Lehenengoz ikusi neban Iruña eta inguruko hegala. Ibili eta ibili konturatu nintzan batzuk barriro etozala gaztelura. Itxuraz, inora joatea ezina zala, bideak zarratuta egozala igarrita. Nik be bira egin neban. Ikusi eta konturatu nintzan Iruñetik jendea linterna argitan etorten hasia zala. Horrela gaztelura heldu nintzan.\n“Oraindik ateak zabalik egozan eta gure lehengo tokira sartu nintzan. Han egozan nire adiskide Julio eta Sabin”.\n— Ihes egitea lortu eta, norarik ezean, buelta egin behar izan zuen kartzelara —esan zuen Karmelek.\n— Marka da gero!\n“Halako baten heldu ziran kaleko zaindariak. Inguratu eben gaztelua eta agindu eben barruan gengozan guztiok patiora urteteko. Ez ginan urten. Hala egin bagendu, gaur ez genduan holakorik kontatu ahal izango, hilko ginduezelako.\n“Presondegietako zuzendari nagusiak, ahoa neurri, ahora etorkiona esaten eban gure aurka. Eta egia gehienbat hau da: gosea gendula, miseria be bai, urik ez edateko eta garbitzeko, komunak benetan zikin eta nazkagarri. Gure miserian, zorriz beteta, egon ezinean gengozan.\n“Erabagi gendun besoak gora jasota patiora urtetea.\n“Laster hasi ziran mendi eta bidetan ebiltzanak edo ezkutatu ziranak batu eta gaztelura ekarten. Ni adi egon nintzan adiskide on neban Daniel Elorza basauritarra ekarten ete eben. Eta ikusi be egin neban ekarten. Elizondon atxilotu eben, mugarako bidea noiz hartuko ebilala, arrabete bidera.\n“Negargura sartu jatan bera ikustean. Dana galdu eban. Adiskide baten bidez arrantxoa jan ahal izateko goilara bialdu neutsan. Berak, ordez, gerrikoa bialdu eustan bere oroigarri lez.\n“Elorza hau urkara zigortu eben. Baina berak gizonki eta adorez beterik berba eskatu eban epaiketan, urkatu ordez fusilatuta hiltea nahi ebala. Eta halaxe egin eben.\n“Beste igeslariak eta atxilotuak izan ziranak goizeko diana jo aurretik jaiki eragin, patiora atara eta arin-arinka ibiltera behartuten zituen, etenda jausi eragin arte. Guk ezin ezetan eurei lagundu, ez eta leihotik begiratu ere”.\nGerran ibilia bazen ere, Txominek sekula ez zuen kartzelarik ezagutu. Arreta handiz entzun zituen Josuren kontakizuneko zertzelada guztiak, ezer esateko kemenik gabe.\n— 1940ko ekainaren 24an askatu zuten Josu. Ondarroara itzuli zenean San Juan jaiak ziren. Jendea eskutik helduta eta dantzari zetorren Gorozikako auzotik Antsosolo atzeko mendi bide estuetan zehar.\nItsasontziko saloitik ere musika iristen zitzaien Txomin eta Karmeleri, han ere dantzan ariko ziren bidaiariak, beste leku batzuetan britainiarrek eta amerikarrek hegazkinak prestatzen ziharduten bitartean Alemania, Holanda eta Italia bonbardatzeko.\n— Irudi ederra da hori, herritarrak, zahar eta gazte, eskutik oratuta aldapan behera txistu soinuaren atzetik —amaitu zuen Karmelek—. Baina Josuri arraroa iruditu zitzaion egoera hura. Pentsatuko zuen, azken batean, jendea ahaztu egiten dela kartzelan dagoenaz edo ihesi dabilenaz, bizitzak aurrera egiten duela erremediorik gabe. Eta horregatik idatzi zituen berari gertatutakoak, ahanzturari hesia jartzeko. Herrira iritsi eta jendea festan, ezer gertatu ez balitz bezala; atzean utzitako infernu luze hura, badoan momentu bat baino ez.\nJosu izan zen Frantziskok eta Karmenek Larresoroko erbestea uzteko izan zuten arrazoi nagusia. Semea herrira itzuli orduko, berarekin batu nahi izan zuten eta, zailtasunak zailtasun, bizimodu berri bat hasi elkarrekin, ondo jakin arren senperrenak pasa beharko zituztela.\nEspero bezala, itzulera ez zen batere xamurra izan, hondamendia eta destaina baino ez zituzten aurkitu herrian. Etxea, Antsosolo, hankaz gora aurkitu zuten. Gerra garaian ofizialak izan ziren bertan bizitzen, eta alde egindakoan erabat hutsik eta biluzik laga zuten. Altzari, tresna eta apaingarririk gabe, arrantzarako behar zituzten sareak ere desagertu egin ziren biltegitik. Era berean, Ardura Politikoen Tribunalak ebatzi zuen Frantzisko Urrestiren ondasunak oro bahitzea eta haietariko asko erregimenaren alde zeuden familiartekoen esku utzi zituzten, eta beste zenbait salgai jarri.\nAntzo-solo eta Jontxu baporeak Armada frankistak hiru urtez gerrako kostazain gisa erabili eta gero, bata kaian lotuta zegoen lurrun-makina izorratu egin baitzitzaion, eta bestea ondarrutar batzuei saldu zitzaien. Orobat, etxepean zuten lantegiko makineria osoa.\nDeigarria da, bestalde, Karmen Iturriotz emazteak are zigor gogorragoa jaso zuela; senarrarekin baino zitalagoak izan ziren berarekin. Karmen maistra zen gerra aurretik Ondarroako eskola publikoan, eta horixe izan zen zigorraren arrazoi nagusia: irakasleak arriskutsuak ziren diktadurarentzat. Eta 1940ko uztailaren 26an, Tribunal Regional de Responsabilidades Políticas izenekoak, Karmen Iturriotz zigortu egin zuen Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabatik landa hamabost urtez deserrian bizitzera; horrez gain, hamabost urtez irakasle izateko gaitasungabetzea ezarri zioten, eta 75.000 pezetako isuna. Emakumeari jarritako isuna benaz handia izan zen, kontuan izanik, Frantziskorena 25.000 pezetakoa zela, haren herena.\n1941ean, herritik alde egiteko aginduari erantzun nahian, hauxe argudiatu zion Tribunalari Karmenek: “Deserrian bizitzeko baliabide ekonomikorik ez izanik, eskatzen dut, behinik behin, jateko pentsio bat, izan ere, bestela eskean aritu beharko baitut ala gosez hil; maistra izateko gaitasungabetuta nagoenez, badiot, deserria zigor okerragoa dela kartzela baino, han behintzat jateko zer edo zer emango bailidakete”. Baina erantzuna ezezkoa izan zen. Familia berriz ere banandu zen horrela. Aita-semeak Ondarroan geratu ziren, etxea atondu eta lapurtutako ondasun guztiak berreskuratze aldera. Karmenek eta Anitak Burgosera joan behar izan zuten, hiriko komentu batera bizitzera.\nHala ere Karmenek ez zuen amore ematen; herrira itzultzea eta irakasle gisa zuen lana berreskuratzea eskatzen zuen, behin eta berriz. Tribunalaren eskariz txostenak egin zituzten herriko alkateak, parrokoak, Falangeko buruak eta Guardia Zibilaren komandanteak. Denetan ageri da nola, portaera bikaina izan arren, ez zioten barkatzen pentsaera.\n1942ko martxoko txostenei kasu eginez gero, hauxe zioen alkateak:\nDeberes católicos: cumplió como buena católica.\nConducta privada: buena.\nActuación política: Expulsada por las fuerzas nacionales, separatista vasca, afiliada a las “emakumes”, antiespañola, propagandista.\nActuación profesional: buena.\nActuación durante el movimiento: No tuvo actuación alguna.\nJuicio personal: separatista vasca, antiespañola sancionada por el Tribunal de Responsabilidades Políticas a 15 años de destierro de las provincias vascongadas en un radio de 150 kilómetros.\nFalangeko buruak txosten bera idatzi zuen; beraz, pentsatzekoa da azken honek esango ziola alkateari zer idatzi.\nEta Pedro Mari Arakama bikarioaren txostena da Karmenekin bihozberena. Nabari da elkar ongi ezagutzen zutela eta begirunea ziotela:\nDeberes religiosos: siempre de comunión diaria.\nConducta privada: excelente.\nActuación profesional: Muy satisfactoria.\nActuación política: perteneció al Partido Nacionalista.\nActuación durante el movimiento: En vista de la actitud que toma el Partido Nacionalista se abstiene de toda intervención a él favorable.\nJucio personal: Aunque perteneció al Partido Nacionalista, en vista de su comportamiento religioso y caritativo con los menesterosos es digna de toda consideración y respeto.\nAmaitzeko, Guardia Zibilaren komandantearen informea da guztietan latzena. Exaltación Frutosi “Aitte totu” esaten zioten herrian, hots, aita lodia.\nJuicio personal: bueno como persona y maestra, pero completamente malo en lo tocante a la causa nacional de la que es enemiga fanática por sus ideales separatistas vascos y antiespañola.\nKarmeni ez zioten Burgostik Ondarroara itzultzea baimendu, bere senarra larriki gaixotu zen arte. Orduan errukitu ziren, nahiz eta irakasle lana ez zuen berreskuratzerik inoiz lortuko.\nFrantzisko eta Josu aita-semeak, bien bitartean, etxeko ondasunak berreskuratzen ahalegindu ziren, Bilboko Auzitegian errekurtsoak aurkeztuz. Ez zuten gauza handirik lortu. Antzo-solo ontziaren auzia Madrileraino iritsi zen, baina, haien erabakiaren zain zeudela eta trikimailu juridiko baten ondorioz, Auzitegi Gorenaren behin betiko sententzia iritsi aurretik enkantean jarri zuen Bilboko Auzitegiak, agidanean, Ondarroako interesatuen presioaren eraginez. Eta halaxe, herritar batzuei adjudikatu zitzaien 700 pezetatan. Beste itsasontzia, Jontxu, gerran frankistek erabili eta gero herriko familia batek hartu zuen beretzat lau urtez. Hainbat bider legea bete zedin eskatu ostean, Frantziskok eta Josuk lortu zuten haren jabetza onartzea eta itsasoratu ere egin ziren aldi baterako. Dena den, arrantzan irabazitako diru guztiarekin geratzen zen Bizkaiko Auzitegi politikoa, izan ere, Frantziskok eta Karmenek isunak ordaindu behar zituzten eta familiaren diru sarrera guztiak horretarako erauzten zitzaizkien.\nEtsipenak hartua, Frantziskok deliberatu zuen berak ez zuela lan egingo Gobernu frankistari ordaintzeko. Lotu egin zuen txalupa lehorrean, ontziolako arlanpa batean. Huraxe izan zen berarentzat zigorrik handiena. Egunero ikusten zuen etxeko leihotik, ez atzera ez aurrera baporea, zura usteltzen zitzaiola, ezinbestean.\nGeroztik, urte batzuk lehenago bere ontziak portura nola iristen ziren ikustera joaten zen bezala, Arrigorriko begiralekura joaten zen Frantzisko, eta itsasoari beha egoten zen, erbestean zituen seme-alaba eta emaztea gomutan harturik, beraiek noiz itzuliko.\nGau euritsu batean haur negarrak aditu zituen Antsosolon. Ez ziren, bada, bere biloba txikiak izango? Ziezko arropa jantzi eta kalera irten zen, zaparradatan. Errepide ondoko gurdi batetik zetozen oihuak. Kriseiluaren argia bertara bideratu eta emakume bat eta ume batzuk aurkitu zituen gurdi haren azpian. Mela-mela eginda zeuden. Tratu txarrak jasotzen zituen emakume bat zen ihesi zebilena. Frantziskok bere kapotea soinetik kendu eta, harekin babestuz, etxera sarrarazi zituen. Egunsentian, etxe atzeko patiotxoan zeukan oilategi zaharrean atondu zuen familia harentzako bizilekua.\nOhera sartu zenean, Frantziskori mundu guztiko nekea bildu zitzaion bihotzean.\nKarmele eta Txomin Atlantiko erdian zeuden, aitari bihotzekoak eman ziola jakin gabe, itsasontziko musika taldea entzuten. Sangroniz enbaxadoreaz eta haren alabez gain, ofizial alemanak ere saloian zeuden elkarrekin berbetan.\nManu Sotak gutun batean kontatutakoa gomutatu zitzaion Txomini. Manuren lehengusua, Pinotxo Aburto esaten ziotena, erbesteraturik zegoen Etcheferdian, Miarritzen. Pinotxo ezaguna zen gerra aurreko Bilboko gau giroan, hiriko egunkarietako kronika sozialetan behin baino gehiagotan agertu zen bere izena, handikien festa guztietako gatz eta piperra baitzen, azkena etxeratzen zen gautxoria. Gauza guztien gainetik, mozorrotzea zuen gustuko. Gizon tatarra zen, txikia eta zabala. Antonio Gezalaren Ibaiganeko margoan erdi-erdian dantzan ari dena Pinotxo zen, lumazko makilari bira eta bira eragiten.\n— Badakizu azkena, Karmele?\n— Miarritze okupatuan Hotel du Palais luxuzko horretara joan ohi da Pinotxo. Nazien jaietara agertzea du gustuko, ofizial aleman bezala mozorroturik. Han, monokuloa begian duela, bata eta bestea agurtzen ibiltzen da, naziei trufa egiten.\n— Harrapatuz gero txikitu egingo dute!\n— Ez da erraza hura harrapatzea.\nTxominek agiri faltsuak zeramatzan Espainian barrena mugitzeko, Nik Kintana tolosarrak zehaztasun osoz eginak. “Dario Landa” izango zen bere nortasun berria klandestinitatean, Domingo Letamendiren inizial berberekin baina deiturak aldaturik, Agirre lehendakaria Alvarez Lastra izan zen antzera.\nKarmeleren neba nagusiak, Josebak, Angelun jarraitzen zuen alemanak 1940ko ekainaren hondarrean Hendaiako mugaraino sartu zirenean. Laster egin zuen bat Erresistentziako kideekin. Angelun bizi ziren orduan Fernand de Greef eta Elvire Berlemont senar-emazteak (“Tante Go”, gerrako izenez anderea). Paraxutista britainiarrak babestu eta nazien mende zeuden lurraldeetatik ateratzeko sare bat atondua zuten: Comète. Nahiz eta Bruselakoak izan, Angelun zeuden Frantziatik Espainiara ezkutuan igarotzeko soldadu aliatuak. Horretarako, mugaz bi aldeetako euskaldunekin kontaktuan jarri ziren, gerra zibilean ibilitako gudariak gehienak, mugalari lana egin zezaten.\nJoseba Urrestiren egoera ezin hobea zen Comète sarean laguntzeko. Apaiza izanik, alemanek emandako baimen berezi bat baliatuz, etxerik etxe ibiltzen zen gaixoak eta ezinduak eta hilurrenak bisitatzen. Bizikleta gainean kilometroak egiten zituen auzoz auzo. Naziek ez zuten apaiz baten susmorik hartuko.\nJosebak, “Jacques” goitizenez, postontzi lana egiten zuen Comète sarean, harreman estua zuen De Greefekin, noizean behin iheslariak hartzen zituen apezetxean. Eta aldi berean, Hegoaldean zeuzkan senitartekoen bitartez —Frantzisko ez zebilen geldirik eta Bilbora egiten zituen osterak ez ziren Epaitegian ontzien jabetza eskatzeko bakarrik—, lotura zuzena zuen Bilboko Kontsulatu britainiarrarekin. Datu hau berebizikoa da, iheslariak Kontsulatura helarazi ezean, bizkor samar harrapatzen baitzituzten guardia zibilek, eta nazien esku utzi.\nGisa honetan, Comète sareak ehunka abiadore libratu ahal izan zuen heriotza ziurretik. Mugalarien laguntzaz Donostiara eta Bilbora igaro ostean, gordean eramaten zituzten Madrilera, eta gero Gibraltarrera. Libre ziren han.\nBaina Gestapokoek Joseba Urrestiren etxeko atean jo zuten eguerdi batean, bazkalorduan.\n— Norbait hartu al duzu zure etxean?\n— Ba al dakizu nor zen?\n— Ez, jauna. Ez zidan axola eta ez nion galdetu.\n— Ez al zenekien gizon hura gure etsaia zela?\n— Ni apaiza naiz eta niretzat ez dago etsairik. Denak ditut lagunak. Gerran zein aldekoa den ez dit axola. Ez da nire ardura. Gerra hau lehenbailehen bukatzea, horixe da nik nahi dudana.\n— Poliziari jakinarazi behar zenion etxean inor hartu baino lehen.\n— Barkatu, jauna. Nik ez dut behar agintarien baimenik karitatea egiteko.\n— Zein herritartasun zuen?\n— Ez dakit. Frantsesez egiten zuen.\n— Gaizki egin duzu etxean arerio bat harturik.\n— Nik gizona hartu nuen. Ohea eta jana eman nizkion. Zurekin ere gauza bera egingo nuke. Hori da apaizaren betebeharra.\n— Noiz alde egin zen?\n— Biharamunean. Goizean goiz.\nTxomin Letamendik ez du aukera txikiena galtzen Sangroniz enbaxadorearekin egon eta informazioa lortzeko. Jose Antonio Sangroniz konfiantzaz mintzo zaio eta denetik esaten dio, baita estatu sekretuak ere. Letamendik, ordea, zalantza egiten du, gizon inozoa ote den enbaxadorea edo benetan ba ote dakien Euskal Erresistentziako kidea dela eta horrexegatik kontatzen dizkiola gauzak, filtratu ditzan behar den lekura.\n— Agirrek zine izarra ematen zuen Caracasera iritsi zenean. Paper askotan atera zen Ameriketan barrena egindako bira. Errepublikaren Erbesteko Gobernuko kideak ere deseroso zeudela entzun dut.\n— Ez neukan horren berri —erantzun dio Txominek—. Bakoitzak atera ditzala bere kontuak.\n— Badakit egungo Estatu Batuetako Madrilgo enbaxadorearen laguna ere badela Agirre, Carlton Hayesena. Nonbait, hark eman zion plaza Columbia Unibertsitatean.\n— Bai, gizatasun keinu bat izan zuen Hayes jaunak.\nTxominek ez du gehiegi busti nahi eta tentuz hautatzen ditu hitzak, ez gehiegi ez gutxiegi esateko. Gutxiegi esateak solasa etenaraziko luke, gehiegi esateak bien arteko konfiantza desegin.\n— Roosevelten adiskidea da Hayes, eta horrexegatik bidali du Madrilera, asaldurak baretzera. Hispanista da eta oso elizkoia.\n— Halaxe entzun dut...\n— Gizon argia da. Estatu Batuek ordaindutako Agirreren biraren garai bertsuan, Hayes eta Franco negoziaketetan hasiak ziren. Egia esan, Madrilera iritsi zenetik ari dira negoziatzen.\nLetamendik harridura keinua ezkutatu behar izan du informazio horren aurrean. Badaki Hayes Agirreren haurren argazkiekin joan zela Madrilera eta harreman estua zuela Lehendakariarekin. Baina gauza guztien gainetik Washingtongo Administrazioaren guraria zegoen: ez zuten Espainia gerran sartzerik nahi, ez zuten etsai gehiago nahi; aski lan bazuten ardatzeko potentziei kontra egiten, eta Afrika iparraldean indarrez sartzeko trabarik ere ez zen komeni.\nSangronizek arin adierazi dio bere aburua, paternalismo apur batekin:\n— Adostuta dago dena, Txomin adiskidea. Franco neutrala izango da gerran eta aliatuak ez dira gurekin sartuko.\nCabo de Buena Esperanza ontzia Bartzelonara arribatu eta Ramblako Oriente Hotelean hartu zuten ostatu Karmelek, Txominek eta bi umeek. Egun batzuk igaro zituzten hirian, Poliziaren aurrean susmo arrarorik ez sortzearren. Piztiak ikusi zituzten Zooan, Auzo Gotikoan barrena paseatu ziren, ipuin fantastikoak asmatu zituzten Güell Parkean, funikularrean igo ziren Tibidabora... Artxandara balihoaz bezala. Eta azkenik, Bilbora etorri ziren trenez; eta handik Ondarroara, familiarengana.\nAntsosolo aurrera iritsi zenean, Karmeleri arreta eman zion etxearen itxura zaharkituak, atzean lagatako Caracas berriarekin alderatuta. Bizilekura eraikinaren ertz batean zeuden harrizko eskailera batzuetatik sartzen zen. Anitak haurren ahotsak entzun eta, leihora agerturik, aldarri egin zuen:\n— Hau poza! Hemen dira!\nBesarkada batean urtu dira denak, atalasean.\n— Zenbat gauza, Karmele, zenbat zoritxar! —xuxurlatu dio belarrira Anitak.\nEta umeengana makurtu da gero.\n— Zein handi zauden, Ikerne! —esan dio neskatilari.\nHonek kontentu eman dio musu gozo bat.\n— Zu al zara Churchill txikia? —esan dio mutikoari.\nBaina hau muturtu egin da; izebari jaramonik egin gabe, eskaileretan eseri da jostailuzko automobilarekin jolastera.\nAnita ez da berandutu notiziak ematen:\n— Aita oso ahul dago.\n— Ez esan.\nKarmelek korrika igo ditu eskailerak, arin joan da korridorean beste puntara aitarengana, eta gizon zurbil bat besarkatu du.\n— Etorri naiz, aita! Haurrak ekarri ditut. Ez naiz gehiago zuen ondotik urrunduko. Anitak esan dit bihotzekoa izan duzula, baina hurrengo hilabeteetan etxean bertan edukiko duzu zure erizain kutuna. Ondo jarriko zara segituan, laster dator uda, paseatzera joango gara elkarrekin. Gauza asko ditut zuri kontatzeko.\nAitak esku biak estutu dizkio alabari.\n— Argaldu egin zara —ez dio besterik esan.\nJean-François Nothomb 1943ko urtarrilean iritsi zen Angelura. Comète sareko buru berria izango zen. Behar zuten “euskaldun” itxurako norbait, susmorik eragingo ez zuena, eta nahiz eta Belgikan heriotzara kondenatua izan eta naziek uste Londresen errefuxiatuta zegoela, Iparraldean zebilen hara eta hona, herritar bat gehiago balitz bezala.\nEta Nothombek jakin zuen arriskuan zegoela Joseba. Eskuko atzamar txikia falta zitzaion agente alemaniar bat omen zebilen Urresti apaizaren atzetik.\nHalatan, Ondarroan, Frantzisko ohiko legez Arrigorriko begiralekuan itsasoari begira zegoen batean, atzetik norbaitek eskua jarri zion bizkarrean.\n— Nor da ba gizon lodi hau?\nJoseba zen! Aitak ezin zuen sinetsi. Estutu luze bat eman zioten elkarri.\nNothomben aginduz, Josebak muga zeharkatu behar izan zuen, agente alemaniarrarengandik libratzearren. Madrilera zihoan ihesean, baina hara gidatzen ari zen kontaktua konbentzitu egin zuen sorterrian lipar batez geratzeko. Aita agurtu nahi zuen eta ezagutzen ez zituen iloba berriak ikusi: Ikerne eta Txomin, Karmeleren seme-alabak; eta Edurne, Josuren txikia.\nUne hori izan zen familia osoa elkarrekin egon ziren bakarretako bat.\nGero, Josebak egun batzuk igaro zituen Madrilen; eta azkenik, Gibraltarren hegazkina hartu zuen Londresera. Han biziko zen gerra bukatu arte.\nJoseba Urrestik Angelutik ihes egin eta gutxira erori zen Angeluko sare osoa. Ia denak atxilotu eta Alemaniara eraman zituzten deuseztatze esparruetara. Flossenbürgera bidali zuten Jean-François Nothomb.\nAliatuek esparrua askatu zutenean, berrogei kiloko gizona baino ez zen.


OrreagaTaldea, Egilea hemen ZUZEU\nAbuztuaren 15ean izango da ekitaldia, Askatasunaren Egunean, 12:00etan, Santiago Plazan. Aurrez, Bizkaia plazan bilduko gara, 11:30ean.Altxa burua: Euskal estatua gara! izango da aurtengo leloa.Eu...\nABERRI EGUNA 2021. Orreagaren agiria. Funtsean, nazio subiranoetako festa nazionalek boterea dute ospakizun, hau da, nazioaren borondate kolektiboa edonoren gain gauzatzeko gaitasuna. Borondatearen...\nAskatasunaren eguna 2020 - ASKATASUNAREN EGUNA 2020 Abuztuak 15, Pasai Donibane Euskal Herria Batu Nafar Estatua Indartu Euskaldunon Lurraldea Askatu! Lema honen pean ospatuko da Donibanen urt...\nEuskal Herria burujabe izatea nahi dut - COVID-19 birusak mundu osoa astindu du. Alarma egoera deklaratu du Espainiako Erresumak. Larrialdi egoera Frantziako Errepublikak. Zer deklaratu dugu euskaldu...\nEz da gaitzik, onik ez dakarrenik - Nork igarriko zukeen monarkiaren eta errepublikaren menpeko lorategi zelatatuenetan landatutako hosto iraunkorreko zuhaitz preziatuenak, hasi berri udaberriak host...\nBoterea eta dirua, dirua eta boterea. Oso preziatuak biak. Eta, preziatuak diren ia gauza guztiak bezala, geureganatzeko nahi baino nekezagoak ere bai gehienetan. Bada, baina, biak ala biak eskuratzek...\nOkupatuak baina ez garaituak - Okupatuak baina ez garaituak. Hala ikusten dugu geure burua datorren abuztuaren 15ean Pasaian egingo den ekitaldian bilduko garenok. Ez baitira gauza bera okupazioa e...\nAskatasunaren aldeko VI. mendi martxa - Aurten ere, eta 6. urtez jarraian, askatasunaren aldeko mendi martxa antolatu dugu Abuztuaren 13, 14 eta 15erako. Lehenengo etapak Arantzan izango du hasier...\nORREAGAk ekitaldi politiko batera deitzen ditu abertzaleak - Abuztuaren 15ean izango da ekitaldia, Askatasunaren Egunean, 12:00etan, Pasai Donibanen, eta Herriak bizi behar du: egin dezagun aberri bi...\nOrreaga Taldearen prentsa oharra - ORREAGAK ABERTZALE GUZTIAK GONBIDATU DITU ABUZTUAREN 15ERAKO Ekitaldi politikoa Pasai Donibanen izango da, Askatasunaren Eguna lelopean. Euskal Herriaren inde...\n(Zapaldutako) herri baten (a)normaltasunaz Joan den astean, gure herriaren normaltasunaz hitz egin zen, EH Bilduren eta PSEren arteko bilkuraren harira. Bi alderdi horiek biltzeak normaltasuna ematen...\nPolitikaldia Nazio Estrategian\nPolitikaldia Nazio Estrategian Munduaren gorabeherei begiratu besterik ez dago politikak duen garrantziaz eta zentraltasunaz ohartzeko. Nazioen bizitzaren norabidearen gidari ukaezin izanik, politika...\nOrreagak ekitaldi politiko bat iragarri du\nOrreagak ekitaldi politiko bat iragarri du Abuztuaren 15ean egingo dute, Pasai Donibanen, Nafarroa gara, herri bat, lurralde bat, gobernu bat lelopean. Santutxoan, erreferentzia historiko-politiko l...\nZergatik hitz egin Subjektu Politikoaz? Ba al da Subjektu Politikorik? Zein da Subjektu Politikoa? Bat eta bakarra da? Zein eskubide ditu? Kolektibo baten eskubideez / norbanakoen eskub...\nAskatasunaren Eguna: Abuztuak 15\nBeste behin ere, heldu da abuztuaren 15a, eta urte askotako usadioari jarraituz, aurten ere, Orreaga taldeak Askatasunaren Eguna ospatuko du, Pasai Donibanen Askatasuna ez da bozkatzen lelopean ekital...


Usurbilek Oria ibaiaren diagnostikoa idazteko lehen pausoak eman ditu. Noticias de Gipuzkoa\nUsurbilek Oria ibaiaren diagnostikoa idazteko lehen pausoak eman ditu\nMitxel Pérez gaztea errekarekin lotura zuzena duten herritarrei elkarrizketak egiten ari da\nUsurbil- Usurbilgo Udalak Oria ibaiaren paisaiaren ekintza plana landu behar du eta horretarako lehendabizi gaur egungo egoeraren diagnosia egin behar du.\nHorretarako, Eusko Jaurlaritzaren diru laguntza bat lortu du eta Euskal Herriko Unibertsitateko laguntza du. Ibaiaren argazki hori lortzeko, Peio Lozano irakasleak atzo azaldu zuenez, diagnosia hiru fasetan burutuko dute eta herritarren parte hartzea ezinbestekoa izango delarik.\nMomentu honetan, lehenengo fasean kokatzen da ikerketa, ibaiarekin lotura zuzena duten biztanle eta eragileekin elkarrizketak landuz. Lan honetaz Mitxel Pérez Geografiako ikaslea arduratzen ari da. Usurbilgo Udalak herritarrak elkarrizketa hauetan parte hartzera animatu ditu, diagnosia aberatsagoa izan dadin.\nBehin hogei bat elkarrizketa dituztenean hauek aztertuko dituzte eta inkesta labur bat jarriko dute herritarren eskura. Azkeneko urratsa txostenaren aurkezpen publikoa izango da. - A.M.


Arzelus Imaz Ignacio Maria\nDoktore espezializatua da Kirurgian; Patologia eta Klinika kirurgikoetan katedraduna Cadizko Medikuntza Fakultatean 1966 eta 1970 bitartean, eta Granadakoan 1987an erretiratu zen arte. Gaur egun Granadako Unibertsitateko Kirurgia Saileko katedradun emeritua da.\nIkerketa lan asko argitaratu ditu estatuko nahiz atzerriko aldizkarietan. Bere lanetan aipagarriena beste egile batekin burutu zuen Duran Sacristan irakasleak zuzendutako Cirugía: Tratado de Patología y Clínica Quirúrgicas liburuan1. Obra horretako hiru liburukietan azaltzen diren Kirurgia Orokorrari eta hainbat espezialitate kirurgikori dagozkien 43 gai berak landuak dira.\nKargu akademiko garrantzitsuak izan ditu baita mediku-zirujautzan ere. Besteak beste, Espainiako Zirujauen Elkarteko Zuzendaritza Batzordeko kide izan zen eta, ondoren, ohorezko kide, eta lehendakariordea da Granadako Medikuntza eta Kirurgiako Errege Akademian, 1988tik gaurdaino. Gaur egun, Espainiako Zirujauen Elkarteko organo ofiziala den “Cirugía Española” aldizkariko Batzorde Aholku-emailean dago.


Finantzazioa (finantzaketa) – Gizapedia\nFinantzazioa edo finantzaketa enpresa, inbertsio edo proiektu bat abiarazi eta garatzeko behar diren baliabideak (dirua, bereziki) jarri edo lortzea da. Finantzazioa ordea ez da zeregin isolatua, eta enpresako finantza-sailaren barruan dauden beste zeregin batzuekin batera garatu eta koordinatu behar da: finantzazioaren aurretik enpresak bere proiektuak garatzeko zenbat diru behar duen eta noiz eskuratu behar duen erabaki behar du, finantza-plangintza garatuz, aurrekontu baten bitartez adibidez; finantzazioa bigarren pausoa litzateke, finantzatzeko behar duen diru hori eskuratzea; azkenik, enpresak eskuraturiko diru edo finantza-baliabide horien kontrola eta administrazio egokiak beharko lituzke. Hiru pauso, funtzio edo zeregin horien multzoak enpresaren finantza-funtzioa osatzen du. Finantzazioa beraz, baliabideak eskuratzea alegia, finantza-funtzioaren atal bat baino ez da, aurretik planifikazioa, eta ondoren kontrola ere behar dituena.\nBeste hizkuntzetan: ingelesez, financing.


Accueil / Articles / Solidarités / Presoak / Bakeari aukera guziak eman!\nPar Enbata | Publié : 08/07/2019\nBakegileen « Bakeari aukera guziak eman! Frédéric « Xistor » Haramboure askatu! Petizioak jada 4400 izenpedura gainditu ditu. Lagundu izenpedura gehiago lortzen. Izenpetu eta izenpearazi.