John Fitzgerald Kennedy - Wikipedia, entziklopedia askea.\n(«Kennedy» orritik birbideratua)\nJohn Fitzgerald Kennedy (Brookline, Masachusets, 1917ko maiatzaren 29a - Dallas, Texas, 1963ko azaroaren 22a) Estatu Batuetako 35. presidentea izan zen eta karguan zela atentatu batean hil zuten. John F. Kennedy, Jack Kennedy edo JFK ere deitu izan zaio.\n35. Ameriketako Estatu Batuetako presidentea\n1961eko urtarrilaren 20a - 1963ko azaroaren 22a\n← Dwight David Eisenhower - Lyndon Baines Johnson →\nHautetsia: 1960 United States presidential election\n1953ko urtarrilaren 3a - 1960ko abenduaren 22a\n← Henry Cabot Lodge - Benjamin A. Smith II →\nHautetsia: 1952 United States Senate elections\nAmeriketako Estatu Batuetako Ordezkarien Ganbarako kidea\n1947ko urtarrilaren 3a - 1953ko urtarrilaren 3a\nHautetsia: 1946 United States House of Representatives elections\nBrookline , 1917ko maiatzaren 29a\nParkland Memorial Hospital , 1963ko azaroaren 22a (46 urte)\nJacqueline Bouvier Kennedy (1953ko irailaren 12a - 1963ko azaroaren 22a)\nDexter School 1927)\n(1930eko iraila - 1931ko apirila)\n(1931ko iraila - 1935eko ekaina)\n(1936ko iraila - 1940) Zientziatan graduatua : nazioarteko harremanak\npolitikaria, estatu-politikaria, armadako ofiziala, kazetaria eta idazlea\nBihotz Purpura (1945)\nGrand Officer of the Order of Merit of the Italian Republic (1957ko abuztuaren 3a)\nAskatasunaren Domina Presidentziala (1963)\nPulitzer Prize for Biography or Autobiography (1957) : Profiles in Courage\nGrand Officer of the Order of the Star of Italian Solidarity (1951ko urriaren 20a)\n(1957) : Profiles in Courage\nnm0448123 eta ch0027408\nVietnameko gerra eta Kubako misilen krisia izan ziren haren presidentziako gai larrienak. Nazioaren barnean, arraza beltzeko estatubatuarren eskubideak zabaltzen saiatu zen.\n1960ko hauteskundeetan aukeratua izan zen, Richard Nixoni irabazita eta Dwight D. Eisenhowerri erreleboa hartzeko. Gazte garaian, Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen, AEBetako soldadu gisan. Politikan sartu zenean, Masachusetseko senatari izendatu zuten eta, ondoren, AEBetako presidente.\n1963ko azaroaren 22an, Dallasen bidaia ofizial batean zebilela hil zuten atentatu batean. Lee Harvey Oswald atxilotu zuten, baina gaur egun estatubatuar gehienek magnizidioaren atzean konspirazioa izan zela uste dute.\n1.3 Bizitza politikoaren hastapenak\n2 1960ko presidentziarako hauteskundeak\n3 Lehendakaritza (1961-1963)\n4 Atzerriko politika\n4.1 Kuba eta Kotxinos Badiako inbasioa\n4.2 Kubako Misilen krisia\n4.4 Mendebaldeko Berlinen eginiko hitzaldia\n4.5 Proba nuklearrak debekatzeko ituna\n5 Barne politika\n5.1 Eskubide zibilak\n6 Programa espaziala\n7 Bitzitza pribatua\nJohnen gurasoak Joseph P. Kennedy, Sr. eta Rose Fitzgerald izan ziren. Aita arrakasta handiko enpresaburua zen eta AEBetako komunitate irlandarraren liderra. Enbaxadore izan zen Erresuma Batuan. Ama Bostoneko politikari ezaguna, kongresista eta hiriko alkatea zen John "Honey Fitz" Fitzgeralden alaba gazteena zen.\nSenar-emazteek bederatzi seme-alaba izan zituzten eta John haietako bigarrena izan zen. Masachusetseko Brooklineko Beals kaleko 83 zenbakian jaio zen, 1917ko maiatzaren 29an.\nHamar urte arte, Brooklinen bizi izan zen eta Edward Devotion Schoolen ikasi zuen. Laugarren maila, berriz, Noble and Greenough eskolan egin zuen, gero Dexter School izan zen hartan, alegia.\n1927ko irailean, familiarekin joan zen 20 gela zituen Riverdaleko alokatutako etxaleku batera, Bronxen, New Yorken. Handik bi urtera, berriro aldatu ziren etxez, oraingoan 21 gela zituen, 1929an New Yorkeko Bronxvillen erosi zuen etxeak. 1929tik 1931ra arte, eskauta izan zen, Scout Troop 2ko kide. AEBetako presidentziara iritsiko zen lehen eskauta izan zen.\nFamiliak 1929an Massachusettseko Hyannis Porten erosi zuen etxean pasatzen zituen udak; aldiz, Eguberriak eta Bazkoa, 1933an Floridako Palm Beachen erosi zuten etxean.\nBosgarren mailatik zazpigarrenera, Johnek Riverdale Country School ikastetxe pribatuan ikasi zuen, Riverdale gizonezkoentzako eskola esklusiboan, hain zuzen ere.\n1930ean, Canterbury Schoolera bidali zuten 8. maila egitea; 50 miliara zegoen New Milforden bizi ziren etxetik (Connecticut). 1931 bukaeran, apendizitisak heldu zion eta operatu beharrean izan zen. Etxera joan behar izan zuen, suspertzen ari zen bitartean.\n1931ko irailean, John eta Joe anaia zaharrena (bera baino bi urte zaharragoa) Connecticuteko Wallingfordeko etxetik 60 miliara zegoen The Choate School bidali zituzten, unibertsitatera joateko prestatzeko xedean.\n1934ko urtarrilean, berriz ere gaixotu zen eta Yale-New Haven Hospitalean egon zen Bazko arte. 1934ko ekainaren gehiena Minnesotako Rochesterreko Mayo klinikan geratu zen, sufritzen zuen kolitisa aztertzeko.\n1935ean, Choaten graduatu zen. Presidente izateko aukera gehien zuela esaten zioten.\n1935eko irailean, Londresera bidaiatu zuen, atzerrirako lehen bidaian, aita eta arreba Kathleenekin batera, Joe anaia zaharrenak egin zuen bezalaxe, Harold Laski irakasle ospetsuarekin London School of Economics (LSE) eskolan urtebetez ikasi ahal izateko. Bi aste besterik ez zeraman LSEn ospitalera joan beharrean izan zenean, ikteriziak harrapatu zuelako. Hurrengo astean, AEBetara itzuli zen arrazoi horregatik.\n1935eko urrian, Princetonenko unibertsitatean matrikulatu zen eta 6 astez egon zen han, 1936ko urtarrila eta otsaila ospitalean pasatu beharrean izan baitzen berriro. Bostoneko Peter Bent Brigham Hospitalean leuzemiaren bat izan ote zitekeen aztertzen aritu zitzaizkion. Martxoa eta apirila Palm Beacheko etxean egon zen errekuperatzen zen bitartean eta maiatza eta ekaina, berriz, Arizonako arrantxo batean. Uztaila eta abuztuan Hyannis Porten zuten etxean egon zen belaontzi lehiaketetan parte hartzen zuelarik.\n1936ko irailean, Harvardeko unibertsitatean matrikulatu zen, bimurte lehenago anaia Joek egin zuen bezala. 1937an, Frantziara bidaiatu zuen, bere kotxe deskapotagarria eta guzti. Hamar bat aste pasatu zituen Europa ezagutzen, Italia, Alemania, Herbehereak eta Erresuma Batuan.\n1938ko ekaina bukaeran, aita eta anaia Joerekin batera, Londresera bidaiatu zuen hango enbaxadan uztailean lan egiteko asmoz; Franklin D. Roosevelt presidenteak aita AEBetako enbaxadore izendatu zuela esan behar da.\nAbuztuan, Cannes inguruko herrixka batean izan ziren eta 1939ko otsailetik iraila arte, Europan zehar ibili zen, Sobietar Batasuna, Balkanak edo Ekialde Hurbila bisitatuz, Harvarderako tesiarentzako informazioa bilatzen ari zela-eta.\nAbuztuko azken hamar egunak Txekoslovakian eta Alemanian eman zituen eta, 1939ko irailaren 1ean, Londresera itzuli zen. Egun hartan bertan, Alemaniak Polonia inbaditu zuen. Irailaren 3an, gurasoekin eta Joe eta Kathleenekin Behe Ganberan izan zen, Erresuma Batuak Alemaniari gerra deklarazioa egitearen aldeko diskurtsoak entzuten eta, azkenean, New Yorkera itzuli zen.\n1940an, Appeasement in Munich Erresuma Batuak Municheko Biltzarrean izan zuen partaidetza aztertzen zuen tesia bukatu zuen. Hasieran, ez zuen tesi hori jendaurrean azaldu nahi, baina aitak liburu batean argitara zezan konbentzitu zuen. Nazioarteko Harremanetan Cum laude graduatu zen Harvarden 1940ko ekainean eta uztailean tesia argitaratuta zegoen jada. Why England Slept liburuak sekulako arrakasta izan zuen.\n1940ko iraila eta abendua bitartean, Stanford Graduate School of Businesseko klaseetara joan zen eta 1941eko hasieran, aitari enbaxadore izan zeneko 3 urte haien memoriak osatzen lagundu zion. Urte hartako maiatza eta ekainean, Hego Ameriketan bidaitzen ibili zen.\nJohn F. Kennedy 1943an\n1941eko udaberrian, boluntario aurkeztu zen AEBetako armadara, baina atzera bota zuten, bizkarrezurreko arazoak zituelako. Hala ere, aita Erresuma Batuan enbaxadore izan zeneko kontakto batek baiezkoa lortu zion irailerako. Alferez lanetan ari zen bulegoan, Pearl Harborri eraso egin zioten garaian. Zenbait entrenamendu egin ondoren, Panamara bidali zuten eta, azkenean, Ozeano Barera. Misio batzuetan hartu zuen parte eta teniente egin zuten.\n1943ko abuztuaren 2an, Kennedyren lantxak arazoak izan zituen Salomon uharteetan eta itsasora erori zen, berriro ere bizkarrezurrean min hartu zuen. Hala ere, beste hamar kideei lurrera iritsi ahal izateko laguntzen aritu zitzaien, bereziki larri zaurituta zegoen bati. Ekintza horregatik, Itsas Armadaren Domina eman zioten eta esker on itzela izan zuen.\nKondekorazio gehiago ere jaso zituen II. Mundu Gerran: Bihotz Purpura, Asia-Barea Kanpainaren Domina eta II. Mundu Gerrako Garaipen Domina. Presidente egin zutenean, behin baino gehiagotan aitortu zien lagunei ez zituela domina haiek guztiak merezi, hildakoak ere izan zirelako operazio haietan.\nBizitza politikoaren hastapenakAldatu\nBigarren Mundu Gerra amaitu zenean, kazetari izatea pentsatu zuen. Gerraren aurreko urteetan ez zuen politikan erreparatu, bere familiak Joseph P. Kennedy, Jr. anaia zaharrena ikusten baitzuen lan horretan.Tamalez, Joseph hil egin zen II. Mundu Gerran eta gauzak aldatu egin ziren. 1946an, James Michael Curleyk hutsik utzi zuen gehiengo demokrata agertzen zen distrito bateko ordezkaritza, Bostoneko alkatetzara aurkezteko. Kennedyk ordezkaritzarako aurkeztu zen eta aurkari errepublikarrari gehiengo handi batez irabazi zion. Sei urtez izan zen Kongresuko kide eta askotan agertu zen Harry S. Truman presidentearekin eta gainontzeko Alderdi Demokratarekin desadostasunean. 1952an, Henry Cabot Lodge, Jr errepublikarra garaitu zuen AEBetako senatari hautaketan.\nUrteak pasatu ziren 1947ko irailean, 30 urte zituenean eta kongresista garaiko hasieran, Addisonen gaixotasuna diagnostikatu ziotela. Hori eta beste hainbat osasun arazo erabat ezkutatuak izan ziren Kennedy bizi izan zen artean.\nKennedy Jacqueline Lee Bouvierrekin ezkondu zen 1953ko irailaren 12an. Hurrengo bi urteeetan, bizkarrezurreko ebakuntza batzuk izan zituen eta ia hilean ere egon zen. Lau oleazio eman zizkioten bere bizitzan zehar eta une horretantxe izan zen bat. Suspertzen ari zen bitartean, Profiles in Courage idatzi zuen, AEBetako senatariek norbanakoaren sineskeragatik beraien karrera politikoak arriskuan jarri zituzten zozrti kasu aztertuz. 1957an, Pulitzer saria lortu zuen liburu horregatik.\n1956an, Kennedy bigarren izan AEBetako lehendakariordetzarako hautaketan eta, galtzaile suertatu bazen ere, ospe handia hartu zuen, etorkizunerako mesedegarri izan zitzaiona.\nJoseph McCarthy, Wisconsineko senatari errepublikarra eta 1950 inguruan komunisten aurka egin zen sorgin ehizaren arduradun nagusia Kennedy familiaren oso laguna zen. Joe Kennedyk beti eman zion bere laguntza, Robert F. Kennedyk beti egin zuen McCarthyren azpikomiterako lan eta McCarthy Patricia Kennedyrekin harreman sentimentaletan nahasia ibili zen. 1954an, Senatua Wisconsineko senataria kondenatzekotan zebilen eta John Kennedyk McCarthy zentsuratzen zuen diskurtsoa idatzi zuen, baina ez zuen sekula eman. 1954ko abenduaren 2an, Kennedy senataria ospitalean zegoen Senatuak berriro ere McCarthy zentsuratzeko erabakia komunikatu zuenean. Sekula ez zuen aitortu zer bozkatuko zukeen Senatuan izan balitz, baina Kennedyk lagunak galdu zituen progresisten artean, Eleanor Roosevelt tarteko.\n1960ko presidentziarako hauteskundeakAldatu\n1960ko urtarrilaren 2an, Kennedyk urte horretako hauteskundeetara aurkezteko asmoa adierazi zuen.\nIraila eta urrian, 3 debate presidentziak izan ziren Kennedy eta, garai horretan AEBetako presidenteorde zen Richard Nixonen artean.\nIrailaren 26ko debatea AEBetako historian lehena zen telebistan eta 70 milioi ikusle izan zituen. Horren aurretik, aste pare batez Nixonek ospitalean egon behar izan zuen hankako lesio baten ondorioz. Ordu askoko bizarra aurpegian eta makilatu gabe, erabat ezeroso agertu zen Kennedy ziur baten aurrean. Bukaeran, entzulegoen gehiengoak Kennedy ikusi zuen garaile, baina irratiz entzun zutenak, berriz, Nixon ikusi zuten hobeto.\nUrriaren 7an izan zen bigarren debatea eta 13an hirugarrena. Gaur egun, debate horiek oinarrizkoak kontsideratzen dira estatubatuar politikan, baina 1960ko Kennedy-Nixon debateak egin zuen telebista politikarako erabakiorra izan zen aldarria.\nDebatearen ondoren, Kennedyren kanpaina gorantz joan zen eta Nixoni aurrea hartzen: horrela, azaroaren 8an, Kennedyk Nixon garaitu zuen, bozketan % 49,7 - % 49,5 lortuta. Hauteskunde kolegioan, berriz, 303 boto 219ren kontra (269 behar ziren irabazi ahal izateko). Misisipi eta Alabamako 14 hauteslek ez zioten Kennedyri botoa eman, eskubide zibilen mugimendua laguntzen zuela leporatu ziotelako.\nHala ere, Kennedy, bere 43 urterekin, AEBetako lehendakaritzan aukeratutako pertsona gazteena izan zen. Hori bai, ez zen karguan gazteena izan, 1901ean, lehendakariorde Theodore Roosevelt presidente egin baitzuten, William McKinley lehendakariaren hilketaren ondorioz.\nJohn F. Kennedyren sinadura\nJohn F. Kennedyk 1961eko urtarrilaren 20an zin egin zuen AEBetako 35. presidente kargua. Bere diskurtsoan, hiritar estatubatuarra ekintzailegoa izatea nahi zuela esan zuen eta bere esaldi ospetsuenetakoa bota zuen:\nEz ezazu zure herriak zugatik zer egin dezakeen galde; galde ezazu zer egin dezakezun zuk zure herriarengatik.\nEra berean, beste munduko gainontzeko herrialdeei arerio komunaren aurka elkartu beharra azpimarratu zien:\nGizakiaren arerio komunak hauexek dira: tirania, pobrezia, gaixotasunak eta gerra bera.\nNazioarteari ere zuzendu zitzaion:\nBerdin zaio estatubatuarra izan edo munduko hiritar izan; guk eskatzen dizuegun indarra eta sakrifizio bera erreklamatu behar diguzue zuek.\nKuba eta Kotxinos Badiako inbasioaAldatu\nKennedy presidente izan aurretik, Eisenhowerrek Fidel Castroren erregimena erorarazteko plana egina zuen. Horren muina CIAk antolatu zuen, Estatu Departamenduaren nolabaiteko oniritziaz; kubatar antikastristek egingo zuten altxamendu kontrairaultzaile bat armatzean zetzan. Kubatar altxatuek AEBetan entrenatuak ziren eta Kuba inbaditu behar zuten, Castro eraisteko xedeaz, herri kubatarra altxarazten saiatuz.\n1961eko apirilaren 17an, Kennedyk plan hura aurrera eramateko agindu zuen eta, CIAk lagunduta, Kotxinos Badiako inbasioa hasi zen eta 2.506 Brigada, AEBetan entrenatuta zeuden 1.500 erbesteratu kubatarrez osatutako taldea, uhartera itzuli zen, erregimen kastrista botatzeko asmoz. Hala ere, inbasioa AEBetako airetiko laguntzarik gabe egingo zela erabaki zuen Kennedyk.\nApirilaren 19an, Kubako gobernuak antikastristak harrapatuta edo exekutatuta zeuzkan jada, eta bizirik iraun zuten 1.189 borrokalarien irteera negoziatu behar izan zuen Kennedyk. Porrotaren arrazoien artean, lider militarren arteko komunikazio falta azpimarratu zuten eta uhartean aurkitu zuten artileriari aurre egingo zion itsas armadarik eza. Handik hogei hilera, Kubak harrapatu zituen inbaditzaileak askatu zituen, janari eta botiketan ordaindu ziren 53 milioi dolarren truke.\nKennedyrentzat emaitza deserosoa izan zen, baina bere gain hartu zuen porrotaren erantzukizun osoa.\nKubako Misilen krisiaAldatu\nKubako Misilen Krisia 1962ko urriaren 14an hasi zen, U-2 hegazkin espioiak Kuban argazkiak hartu zituenean, sobietar irispen handiko misilentzako siloak eraikitzen ari zirenean. 1962ko urriaren 16an, argazkiak Kennedyri aurkeztu zitzaizkion eta mehatxu nuklearra gertu ikusi zuten AEBetan.\nBi aukera zituzten:\nAEBek asentamenduei eraso eginez gero, SESBekin gerra nuklearra piztea, edo\nAEBek ez bazuen ezer esaten, arma nuklearrak oso gertu izango zituen eta, gatazkaren bat sortuz gero, berehalakoan erantzuteko arazoak izango zituen. Gainera, AEBek ahultasun itxura har zezakeen munduaren aurrean.\nMilitar askok Kennedy presionatu zuten, airez eraso egi zezan, baina presidenteak Kubara zihoazen ontzi guztientzako itsas blokeoa agindu zuen. Sobietarrekin harremanetan hasi zen, Kuban instalatzen ari ziren "defentsa" material oro ken zezaten, bestela, blokeoa betirakoa izango baitzen. Tentsioa goreneko unera iritsi zen estatubatuarren flota misilak zeramatzaten sobietar ontziak geldiarazten hasi zenean.\nHandik astebetera, Kennedy eta Nikita Jrushchov akordio batera iritsi ziren: sobietarrek misilak kendu behar zituzten, beti ere AEBek deklarazio publikoa egiten bazuten, ez zutela sekula Kuba inbadituko prometitu. Kennedy, bestetik, Turkian zituen misil nuklearrak kentzen hasi zen.\nElkarren artean komunikatzeko bide egonkorrak ireki ziren, esate baterako, Kremlinen eta Etxe Zuriaren arteko “telefono gorria”.\n1968an, Arma Nuklearrak Ez Ugaritzeko Ituna onetsi zen, eta, 1973an, armamentu nuklearra murrizteko elkarrizketak hasi ziren.\nAsiako hego-ekialdean, Kennedyk Eisenhowerrek hasitako lanari jarraitu zion eta indar militarra erabili zuen Ho Chi Minhen indar komunisten aurka. Komunismoaren aurka ari zelako arrazoiaren izenean, Kennedyk Hegoaldeko Vietnami laguntzak eman zizkion.\nEra berean, napalm edo agente laranja botatzeko guneak eta abioiak ere adostu zituen. Pixkanaka sartuz joan zen gerran eta, hurrengo administrazioan, Johnsonen agintzaritzan, tropak zuzenean bidali zituzten Vietnameko gerrara.\nKennedy tropak ateratzekotan bazebilen ere, hil zuten eta Lyndon B. Johnson presidente berriak bertan behera utzi zuen mila militar erretiratzeko agindua 1963an.\nMendebaldeko Berlinen eginiko hitzaldiaAldatu\nJohn F. Kennedyren apuntea, Ich bin ein Berliner\nII. Mundu Gerra amaitu zenean, mendebaldeko demokrazia aliatuek eta sobietarrek presio handia egin zioten elkarri. 1961eko abuztuaren 13an, Berlingo Harresia eraiki zuen Ekialdeko Alemaniako gobernuak eta, horrenbestez, Berlin bi zatitan banatuta geratu zen: bata, Mendebaldeko Berlin, Alemaniako Errepublika Federalaren eskuetan zegoen eta bestea, Ekialdeko Berlin, Alemaniako Errepublika Demokratikoaren kontrolpean.\nKennedy Berlin Mendebaldean izan zen 1963ko ekainaren 26an eta hitzaldi politikoa egin zuen, 15 urtez SESBek mantentzen zuen blokeoa eta komunismoa kritikatuz. Rathaus Schöneberg eraikuntzako balkoitik ari zen hizketan eta Berlingo Harresia seinalatu zuen, komunisten porrotaren adibide gisan:\nAskatasunak zailtasun handiak ditu eta demokrazioa ez da perfektua, baina guk ez dugu harresi bat jarri beharrik izan jendea bertan itxita mantendu ahal izateko.\nHitzaldia Historiara pasatu zen; Ich bin ein Berliner esaldia ("Berlindar bat naiz") balkoira igotzen ari zenean otu omen zitzaion Kennedyri, erromatarren Civis romanus sum esaldi zaharraren antzera. Robert H. Lochner itzultzailearengana hurbildu, eta I am a Berliner esaldia itzultzeko eskatu zion eta idazteko orri batean nola ahoskatzen zen. Berlindarren % 83 kaleetan omen zen Kennedyk esaldia esan zuenean eta arrakasta itzela izan zuen jendaurrean.\nProba nuklearrak debekatzeko itunaAldatu\nErradiazio-kutsaduraren arriskuak eta arma nuklearren proliferazioak alamatu zuen erabat eta Kennedy saiatu zen Arma Nuklearrak Ez Ugaritzeko Ituna gauzatzen. Hartan, lur azpiko probak ez ziren debekatzen, baina bai lur gainekoak, edo atmosferakoak edo ur azpikoak.\nAEB eta SESB izan ziren ituna izanpetu zuten lehen estatuak.\nArazo nazional sutsua izan zen autoritateak toleratu eta onartzen zuen arraza diskriminazioaren bukaera.\n1954an, AEBetako Gorte Gorenak arraza segregazioa eskola publikoetan inkonstituzionala zela erabaki zuen, baina eskola askotan, hegoaldekoetan bereziki, ez zuten araua obeditu. Autobusetan, jatetxeetan, antzoki eta beste espazio publikoetan, segregazioak aurrera jarraitu zuen.\nKennedy arraza integrazioaren eta eskubide zibilen alde agertu zen eta, 1960ko kanpaina presidentzialean, Coretta Scott Kingi deitu zion telefonoz, kartzelan zegoen Martin Luther Kingen emazteari eta horrek beltzen laguntza erakarri zion. John eta Robert Kennedyk lortu zuten King kartzelatik ateratzea.\n1962an, arraza beltzeko James Meredith ikaslea Misisipiko unibertsitatean matrikulatzen saiatu zen, baina, manifestazio bortitzen ondoren, arraza zuriko ikasleek, eta gobernadorearen tolerantzia osoaz, ez zioten utzi. Kennedyk 400 federal eta 3.000 soldadu bidali zituen Meredithen matrikulazioa ahalbidetzeko eta Freedom Riders-en babesa ere ziurtatu zuen.\nHasieran, segregazioaren aurkako herri mugimenduek hegoaldeko zurien haserrea besterik ez zutela lortuko pentsatu zuen Kennedyk eta, Kongresuan hegoaldeko demokrata ugari zeudenez gero, eskubide zibilen onarpena zaildu egingo zuela. Horregatik aldendu zen eskubide zibilak lortzeko eratu ziren mugimenduetatik eta haien liderrek Kennedyren falta nabaritu zuten.\nEpe laburrera, estatubatuar orok, arraza edo kolorea edozein izanda ere, estatubatuar izateko hobariak eskuratu behar ditu. Epe laburrera, estatubatuar orok bera edo bere seme-alabak tratatzea nahiko lukeen bezala tratatua izateko eskubidea izango du.\nJohn F. Kennedy, 1963ko ekainaren 11n Eskubide zibilez emandako diskurtsoan\n1963ko irailaren 9an, Kennedyk berriro hitz egin zion herriari Alabaman oraindik zirauen segregazioaz eta Wallace gobernadoreari bera horrela eskatzen bazuen bakarrik mantenduko zela ordena esan zion.\nGobernua tribunalen ordenak betearazteko behar den guztia egiteko prest dago, baina nik Wallace gobernadoreak bertako funtzionarioei eta komunitateei ardurak hartzeko eskatuko dien itxaropenean nago.\nEkainaren 11 hartan, Kennedy presidentea sartu zen George Wallacek, Alabamako gobernadoreak, Alabamako unibertsitateko ateak blokeatu zituenean bi ikasle afroestatubatuarrak, Vivian Malone eta James Hood, matrikulatzeko ahaleginak bertan behera uzteko.\nGeorge Wallacek onartu zuen eta apartatu zen Nicholas Katzenbach fiskal orokorra, alguazilak eta Alabamako Goardia Nazionalak deitu ziotenean. Arratsalde hartan izan zen irrati eta telebistan Kennedyk eskubide zibilez eman zuen diskurtso ospetsua. Hitzaldi hartan kongresistei deitu zien behar zen bezala zaintzeko legedia eta, orain 100 urte, Lincolnek proposatutako helburuak. Proposamen hura izan zen 1964an Eskubide Zibilen Legea.\nKennedy saiatu zen inmigrazioari buruzko politika aldatzen. Berdintasunaren alde zegoen eta, AEBetan jaio ala gero lortu estatubatuar izatea, hiritarren eskubideak babestu nahi zituen.\nIdeiak hauek osatu zuten bere anaia Edward Kennedy senadoreak bultzatutako The Immigration and Nationality Act of 1965.\nLegeak erabat aldatu zuen inmigrazioaren nondik norakoa eta, lehen Europa iparraldetik edo ekialdetik etortzen baziren, orain Latinoameriketatik edo Asiatik etorritako etorkinak zeuden eta familiak batzeari ekin zioten.\nKennedyk AEB Lehia espazialean lider izatea nahi zuen. Sergei Khrushchevek dioenez, Kennedy bi alditan gerturatu zitzaion bere aita Nikitari espazioa esploratzeko enpresari elkarrekin ekiteko. Lehena 1961eko ekainean izan zen; garai hartan, SESBen teknologia espaziala AEBrena baino azkarrago zihoan. Kennedyk gizakia Ilargira eramateko proiektuaz Kongresua eta Senatua batera ari zireneko batean izan zen, 1961eko maiatzaren 25ean. Horrela esan zuen:\nHamarkada hau bukatu baino lehen, gizakia Ilargira joan eta Lurrera itzuliko da eta nazio honek ekin behar dio helburu horri. Ez dago gizateriarentzat hain arrakastatsua izan daitekeen proiekturik.\n1962ko irailean, Riceko unibertsitatean hitz egin zuen:\nBeste nazio batzuen lider izan nahi duen estatu batek ezin du lehia espazialean atzeratu.\nEta hurrengo hitzak ere hitzaldi hartakoak dira:\nGure aukera da Ilargira joatea eta ez dugu erraza delako hartu; alderantziz, zaila delako.\nKhrushchevi bigarren aldi batez gerturatu zitzaion eta agintari sobietarrari ondo iruditu zitzaion gastuak konpartitzea, garai honetarako AEBren teknologia aurreratuagoa baitzegoen. AEBk satelitea jaurti zuten orbita geoestazionariara eta Kennedyk Apollo programarako 25 mila milioi dolar baino gehiagoko aurrekontuak aurkeztu zizkion Kongresuari.\nKhrushchev ados egon zen 1963ko udazkenean, baina Kennedy erail zuten akordioa formalizatu aurretik. 1969ko uztailaren 20ra arte, JFK hil eta handik 6 urtera, gauzatuko zuten Apolo Programaren helburua eta gizakia Ilargira iritsiko zen orduan.\nJackie Kennedyrekin ezkondu zen eta lau haur izan zituzten:\n1956: Arabella Kennedy, baina jaio aurretik hil zen.\n1957: Caroline Kennedy.\n1960: John F. Kennedy, Jr.. 1999an izandako hegazkin istripu batean hil zen.\n1963: Patrick Bouvier Kennedy, baina jaio eta bi egunetara hil zen.\nKennedy eta Jackie senar-emazte gazteak ziren, ospetsuak, mirestuak, modakoak. Pop abeslariak edo zine izarrak bezala tratatzen zituzten eta Jacquelinek arte objektuak eta altzariak erosi zituen Etxe Zurirako: beren gustura aldatu zuten, haurtzandegia jarriz, igerilekua eta etxetxoa eraiki, zuhaitz baten gainean. Badirudi ama Jackiek ez zuela bere seme-alabak argazkietan agertzerik nahi, baina bera ez zegoenean, aita John ez zen hain zuhurra eta argazki ederrak atera zizkien Cecil Stoughtonek, Etxe Zuriko argazkilari ofizialak. Horrela ezagutzen dugu John Jr. gaztetxoaren irudia, aitaren bulego presidentzialean jolasean.\nJohn F. Kennedy eta Jackye 1962ko eguberrietan\n1962ko maiatzaren 19an, Marilyn Monroek presidentearentzat abestu zuen bere urtemugan Madison Square Gardenen.\nGlamourra ikusten zen nonahi, baina Kennedytarrek trajedia pertsonal ugari izan zuten. 1955ean, Jacquelinek abortua izan zuen eta 1956an, Arabella Kennedy hilda jaio zen. 1963ko abuztuan, esan dugu Patrick Bouvier Kennedy seme jaio berria hil zitzaiela eta hori dena garai zaila izan zen.\nJohn F. Kennedy eta Marilyn Monroe, 1962an\nKennedyren heriotzaren ondoren, haren gonazale ospea eta ezkontzatik at izandako harremanak argitara atera ziren, Marilyn Monroe edo Mary Pinchot Meyerrekin, adibidez.\n1951ko urrian, Kennedyk 34 urte zituen eta Asiara egin zuen bidaia zazpi astez, Israel, India, Vietnam edo Japonia bisitatuz, 25 urteko anaia Robertekin eta 27ko Patricia arrebarekin. John eta Robertek zortzi urteko aldea zuten eta gutxi tratatu zuten elkar. Bidaia hura izan zen bi senideen gerturatzeko unea eta elkarrenganako konfiantza handia piztu zitzaien.\nGallupek eginiko inkesta batek XX. mendean gehien mirestu diren pertsonen zerrenda egin zuen eta Kennedy hirugarrena atera zen, Martin Luther King eta Teresa Kalkutakoaren ondoren.\nSakontzeko, irakurri: «John F. Kennedyren hilketa»\nJohn F. Kennedy eta Jackie, hilketaren aurretik\nDallasen, Texas, hil zuten, 1963ko azaroaren 22an.\nBadirudi Lee Harvey Oswald izan zela hiltzailea eta tiroak entzun eta 80 bat minutara hartu zuten atxilo. Ez zen gauza garbirik izan eta berak beti adierazi zuen errugabea zela.\nAzaroaren 29an, Lyndon B. Johnsonek, AEBetako presidente berriak, Warren Komisioa eratu zuen, hilketa ikertzeko xedearekin. Azkenean, hiltzaile bakarra Oswald izan zela erabaki zuten, baina oraindik ere erabaki hori ez dute denek ontzat ematen.\nJohn F. Kennedyren hiletak 1963an\nHilketaren ondoren, Kennedy Washington, D.C.ra eraman zuten eta igandera arte Etxe Zuriko ekialdeko aldean egon zen.\nAzaroaren 24ko igandean, Kapitolioraino eraman zuten zaldiz tiratutako karroza batean eta jendaurrean agertu zen.\nAstelehenean izan ziren hiletak, azaroaren 25ean: estatu hileta egin zitzaion eta 90 estatu-ordezkari baino gehiago bertaratu ziren. Goizean, meza egin zioten San Mateoren Katedralean eta Arlingtoneko Hilerri Nazionalean eman zioten lur.\nAstelehen hartarako, luto nazionala dekretatu zuen presidente berriak.\n1967ko martxoaren 14an, Kennedyren gorpua betirako geratu zen emaztea eta seme-alaba gazteenekin batera. Anaia Robert ere gertu lurperatu zuten.\nWikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: John Fitzgerald Kennedy\nMultimedia: John F. Kennedy\nAzken aldaketa 31 urria 2019(e)an, 12:47(e)tan


Formari dagokionez, orde izenean (izenondoa ere izan daiteke) oinarritzen da ordea.\nGaldu nizun liburuaren ordea emango dizut.\nZure ordez beste batek egingo du hori.\nHoriek horrela, aita orde neronek egin beharko dut bataioan.\nDiskurtso markatzaile honen forma erabiliena ordea da baina ordean ere aurkituko dugu, lapurteraz batez ere.\nEzen nitaz, Silbanoz eta Timotheoz zuen erdian erantzuna izan den Jesu-Kristo Jainkoaren Semea, etzen bai eta ez; baia da ordean haren baithan. (Biblia Saindua III, Duvoisin)\nBainan esklaboak ezinbertzez daude beren nausien gathean; nik ordean, Jauna, amodiozko lokharrik nahi dut izan zuri lothua. (Liburu ederra, Duvoisin)\nJainkoak ordean ez zion Jan Batista gazteari denbora luzaz utzi bere ama maitearen onduan egoiteko atseginik. (Janpierre Arbelbide, Arbelbide, X.)\n-Ni potokoaz ari ninduan ordean. (Hitza azti, Iñaki Arranz)\norde-k, “beharrean” esan nahi du, beste zerbaiten edo norbaiten ordain. Horrenbestez, perpausen edo perpausetako osagaien arteko aurkaritza edo kontrastea adierazteko guztiz aproposa da diskurtso markatzaile hau:\nNi mendira joango naiz, Mikel ordea hondartzan geldituko da.\nAdibide horretan bi perpaus ditugu. ordea diskurtso markatzaileak bi perpaus horien arteko aurkaritza edo kontrakotasuna adierazten du: 'nik zerbait egingo dut' eta 'aitak beste zerbait egingo du'. Hain zuzen ere, horixe aurkituko dugu aurkaritzako diskurtso markatzaile eta juntagailuetan. Alde horretatik, baina juntagailuaren baliokide hurbila da ordea:\nNi mendira joango naiz, baina Mikel hondartzan geldituko da.\nbaina juntagailua bigarren perpausaren hasieran joaten da normalean, ordea, berriz, bigarren perpausaren barnean, perpaus horren osagairen baten ondoren. Diskurtso markatzaile honek bi osagairen arteko oposizioa edo kontrakotasuna adierazten du, eta osagai horiek, nolabait esateko, hanpatuta geratzen dira. Normalean, lotura estuagoa dauka ezkerreko osagaiarekin:\nSemea, eztakizula gaitzi ikusten baditutzu bertzeak ohoraturik eta goititurik, zu ordea mesprezaturik eta beheititurik. (Iesusen Imitacionea, Pouvreau, S.)\nIzan ere, laranja gozoa da eta limoia garratza: laranja-adaxkak, ordea, ederki txertatzen dira limoiondoetan… (Arma, tiro, bammm!, Irigoien, J. M.)\nHala ere, kontuan hartu behar da diskurtso markatzaile hauek askatasun handia daukatela perpausaren barnean, baina hala ere mintzagai-galdegai egituraren arabera joaten da gehienetan:\nMikelek krabelinak erosi ditu, Maddik, ordea, nahiago zituen arrosak.\nMikelek krabelinak erosi ditu, Maddik nahiago zituen, ordea, arrosak.\nMikelek krabelinak erosi ditu, Maddik nahiago zituen arrosak, ordea.\nLehenik eta behin, esan behar dugu ordea-k ez duela derrigorrez mintzagaia markatzen. Perpaus honetan, esaterako, bi ordenak dira zilegi:\nLasterketan izena eman dutenak asko dira; amaitu dutenak, ordea, gutxi.\nLasterketan izena ematen dutenak asko dira; gutxi, ordea, amaitu dutenak.\nBeste adibide honetan ere ikusten da hori:\nAiek etzuten; guk, bai, ordea, bi mutillen ezagutza; jakiñaz gaindi jokatu ginun, ta atzeman diru-mordoska. ("Euskaldunak", "Orixe")\nNormalean ez da galdegaiaren eta aditzaren artean agertzen baina galde hitzen ostean ere ager liteke:\nNola ordea ezaundu alakoak? Badio bere Majestadeak: Beren fruituetaik ezaundukotuzie. (Sermoiak, Lizarraga)\nDena den, horrexek eragin du Rio berpiztea eta atzera indartzea, nola ordea? (Garapen iraunkorra, Itziar Eizagirre / Amaia Lizarralde)\nPerpausaren azken muturrean ere joan daiteke, eta honelakoetan, aurkakotasuna bi perpausen artean gertatzen da:\nEzt' igeltsu, ezta zilar,\nbana kristal, ordea. (O-ten gaztaroa neurtitzetan, Oihenart)\nEgun artan Amezketan egin genuen guzia len ere esanda daukat. Ementxe berriz ipintzea, bearrezkoa da ordea. (Pernando Amezketarra, Mujika, G.)\nZer oiñaze ordea! (Augustiñ Gurenaren aitorkizunak, "Orixe")\nZer dezu, ordea, seme? (Damuba... garaiz, edo Bertuteric gabeco aberastasuna iñoiz ez da eguizco zoriontasuna., Mokoroa, J.)\nAzken aurreko adibide horretan ez dago aditzik; azkeneko adibidean, aldiz, aditza badago, baina hor ere ordea azken muturrean doala esaten dugu, seme bokatiboa delako hor.\nPerpausaren buruan ere ager liteke:\nEz orixe, dio San Agustiñ-ek; ken ditzadala zugandik nere begiak? Ordea, noratuko ditut? Irauli ditzadala beste aldera? Ordea, zu izan nere alde guzi, zu nere aurre ta atze, zu nere goi eta be, zu nere eskui ta ezker. (Euskal testuak, Larramendi, M.)\nOrdea nork aurkituko du adiskide hura? zuhurrak ihardetsten du, Iainkoaren beldur direnek, erran nahi da, bere aitzinamendu espirituala hagitz desiratzen duten humillek hura aurkituko dutela. (Philotea, Pouvreau, S.)\nOrdea, Lynnek ez badu laster Estatu Batuetara itzultzeko erabakia hartzen, buru eman beharko dio horri. (Martutene, Saizarbitoria, R.)\nPerpausaren hasieran doanean, baina, kontrakotasun balioa galdu samar geratzen dela dirudi.\nGehienetan inolako lagunik gabe agertzen da ordea, baina ager liteke baina juntagailuarekin:\n[…] ta akabatu bearra zala, bere adiskide Pedro Contariniri orduan eskribatu zion eskuzkribu edo karta baten azaldu zituen onako arrazoi bidezko ta egoki oiekgatik, modu onetan esanik: “ Nik ondo dakit ez dirala ez onenbestez mututuko guri gaizki-esaka jardungo diran mingañak; ez naiz zenzugabea, orrenbeste uste izateko aiña; baña ordea dotriña garbi ta erakutsi fede-osokoa dana utsegiñez zikindua balego bezela agertzen, ez degu iñolaz utzi bear, ez eta ere bizitza-modu errugabea errudun, edo kulpazkotzat eukitzen. (San Ignazio Loiolakoaren bizitza laburtua, Arana, J. I.)\nbaina eta ordea hitzen artean beste hitz bat ere ager daiteke:\n-Bai, baina…, baina zer ordea? (jokoa.com, Gemma Lluch / Antton Olano)\nHorrelakoetan, bainak dakarren aurkaritza indartzen du ordeak. hala ere, diskurtso markatzailearekin batera ere erabil daiteke, aurkaritzaren indargarri hemen ere:\nAlaere, ordea, etzuan egundo indarrik burugabe erabilliko; etzion sekula iñori bidegabekeririk egingo. (Uztaro, "Barrensoro")\nIkaratu egin nintzen: isildu zen; ez nuen beste ezer entzun, eta pixka bat pipatzea deliberatu nuen, arreta bestetaratzeko; hala ere ordea, ni pipa erretzaile ezagutua izanagatik, ezin izan nuen, bigarren pipaldirako zorabioak eman zidan, eta utzi egin nuen. (Fantasiazko ipuinak, Guy de Maupassant / Josu Zabaleta)\netarekin ez da horren ohikoa baina adibideren bat aurkitu dugu, egungo idazleetan:\n”… Zorionak, beraz, akusatzaileari, eta zorionak lekuko guztiei, zeren beren lekukotasunarekin eta beren testimonioarekin erakutsi baitute zein handia den beren karitatea, zeren ardi galdua are galtzenagorat uzten duenak ez baitu ardi galdua maite, eta bai ordea salatzen duenak eta bide bidezkorat ekartzen laguntzen duenak… “ (Lur bat haratago, Irigoien, J. M.)\nLanean hasteko gogorik ez nuen batere, eta bai ordea, ikusi eta ikastekoa. (Zortzi unibertso, zortzi idazle, Urkiza, A.)\nInoiz ez nuen baserriko lanetarako den mendreneko interesik agertu, eta bai ordea liburu eta fantasietarako; euskararen zoroak hartu ez banindu ere erdaraz sortuko nituen seguru asko maitasunaren gaineko istorio haiek edo antzekoak. (Errekarteko koadernoa, Mendiguren Elizegi, X.)\nSoil-soilik nahi izan dinat eztabaidatu, eta ez ordea hi seduzitu; arrazoiak baizik ez ditinat eman, sinesten ere dinat arrenka ariz gero indar gehiago nukeela. (Harreman arriskutsuak, Choderlos de L./ Muñoz, J.)\nBeste lokailu batzuekin ere erabiltzen da ordea:\nOndo ezagutzen nuela uste dut; […] neure burua bezainbat ezagutzen nuen, eta badakit ardura osoz saiatzen zela gizonekiko erakarmen hura modu egokian bideratzen; dena den, ordea, iruditzen zitzaidan gizaseme basatienak zituela gogoko, ematen baitzuen bere izaera adeitsu eztia kontrako energia basaz behar zuela elikatu. (Hauts bihurtu zineten, Igerabide, J. K.)\nEzin naiz behar bezala poztu hala ere, ordea, hiri honetara, hotel honetara erakarri nauen lanaren amaiera gertu susmatuta. (Sakoneta, Sakoneta)\nHalere ordea bat-bateko beste garrasi zoli haiek ez ziren isiltzen gauean honela: “Uuu uuu! ” Belarrietan ordu luzetan grabatu eta gordetzeko moduko garrasi bitxiak. (Guizzardiren abenturak, Gianni Celatti / Rey, F.)\nEuskara Institutua, EHU, "ordea", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg


Ainhoa Aranburu: 'Euskaldun barriei doinua ikastea da gehien kostetan jakena' - bizkaie.biz\nNagore Ferreira Zamalloa\t2012-06-18 12:21 Barriketan\nEuskaldun barrientzako bertso-udalekua antolatu dabe lehenengo aldiz Bertsozale alkarteak, AEK-k etaIruñeko Hizkuntza Eskola Ofizialeko Bertso-eskoleak. Udalekua Foruko barnetegian egingo dabe, abuztuaren 1etik 7ra bitartean. Izena emoteko epea edegita dago. Astebete gitxi bada be, bertsoaren mundura hurreratze interesgarria eskainiko dabe Ainhoa Aranburu, Xabi Paya, Onintza Enbeita eta Esti Alberdi irakasleek. Bestelako sorpresarik be izango ei da...\n1-. Euskalduntzeari zuzendatutako I. Bertso-udalekua antolatu dozue Forun. Zelan sortu zan ideia?\nBertsozale alkarteak, AEK-k eta Iruñeko Hizkuntza Eskola Ofizialeko Bertso-eskoleak, bakotxak bere aldetik, euskalduntzea eta bertsoak buztartzeko asmoa dauka. Berbetan hasi ginan, interes bera genduala ikusita, hartu-emonetan hasi ginan eta barnetegia antolatzeko aukerea agertu zan. Holan abiatu zan bertso-udalekua.\n2.- Eta zein da zuen asmoa, euskerea erakustea ala bertsotan ikastea?\nBiak ikastea da gure helburua. Bertsoak gozetako heldulekuak erakutsiko doguz, estrategiak eta trikimailuak. Bertsoak hobeto ulertu ezkero, errazagoa da bertsoagaz gozetea. Goizetan, batez be, eskola formalak egingo doguz; arratsalde eta iluntzetan, barriz, bertsoagaz zerikusia daben eskolaz kanpoko jarduerak.\n3.- Ikasle gehienak, beraz, bertsozaleak izango dira, ezta?\nEgia esan ez dakigu zer profil izango daben, ez dakigu nork emon dauen izena eta. Bertsozalea bada, ederto, baina ez bada be, ondo. Izan leike zalea ez izatea bildurra daukalako, bertsoak ez ulertzeko bildurra, eta horregaitik ez hurreratzea bertsoaren mundura. Atetxu bat edegiko dogu eurentzat. Inongo zaletasunik ez badabe, ez harremonik, baina gogoa badabe, barnetegia guztiz aproposa da eurentzako.\n4.- Bertsoak ulertzen eta bertsoak egiten, bitzuak erakutsiko dozuez?\nLehenengo eta behin, bertsoaren atzean dagoan teknikea erakutsiko dogu. Goizeko jarduerek hiru helburu nagusi izango ditue; batetik, bertso eta doinu zaharrak, tradizinoak dagoana ezagutzea, mundu horretara hurreratzea; bestetik, bertsoa ulertzeko estrategia eta trikimailuak emotea; eta, azkenik, teknikea apliketan hastea, jolastea. Badakigu, hori danori tajuz egiteko astebete gitxi dala. Hurreratze bat egingo dogu, eta jakin-min berezia daben ikasleei bertsoaren mundua hobeto ezagutzeko aukerea emongo jake.\n5.- Zein da udalekuaren helburu nagusia, bertsoaren ganeko jakin-mina biztea?\nHiru erakundeon kezka nagusia euskaldun barriak bertsoaren mundura hurreratzea da. Euskaldun barriak uste dau ez dala gai bertsoagaz gozetako, gatxegia ikusten dau, urrunegi. Horregaitik, gure asmoa da helduleku batzuk emotea: eskutik hartu eta hemendik edo handik joan behar dauela esan, ze hemendik etorrita errazago egingo jatzu, leunagoa, ikusiko dozu... Bertsoagaz ondo pasetan lagunduko deutsegu.\n6.- Trikimailuak, heldulekuak... Zein da ba bertsoa ulertzeko sekretua?\nGatxa da esatea. Bertsolariak bertsoa egiten dauenean, teknika bat apliketan dau. Teknika hori hainbat fasetan banatuta dago, eta hainbat elementu hartzen ditu kontuan, bertsoaren egiturea, bertsoaren gitxieneko unidadea, puntua eta abar. Horri guztiorri buruzko inongo informazinorik ez daukanarentzat bertsolariak magia egiten dau.\n7.- Bueno, euskeraz dakigunontzat be nahiko magia egiten dabe bertsolariak...\nEta ederra da magia lez ikusten jarraitzea... Bertsolariaren teknikea ezagutzeak bidea emoten deutsu hobeto ulertzeko zer eta zelan dabilen egiten bertsoa. Euskera maila altua ez daukanari asko laguntzen deutso teknikea ulertzeak, faseak jakiteak. Koadro bat ikustea modukoa da: arteari buruz ezer ez badakizu, eta aurrez aurre pintura bat ipinten badeutsue, ez dozu ezer ulertuko. Artea ikusten ikasi beharko dozu. Bertsoa ulertu ezkero, gozetan hasiko zara; zenbat eta gehiago jakin gehiago gustauko jaku. Bertsoari buruz lau pista emon gura doguz, ulertzen eta gozetan hasteko.\n8.- Bertso-udalekuan parte hartzeko beharrezkoa da euskera maila bat izatea, ezta?\nHasieran, B2 hizkuntza perfila gainditu beharra ipini genduan, baina maila hori baino bajutxuagoa daukanik animauko balitz, jakin-min handia badauka, ba duda barik, izena emon daiala. Hizkuntza Eskolan talde bi daukaguz, mailearen arabera banatuta: alde batetik, B1 maila dabenak, eta bestetik, B2 eta C1 mailadunak. Beraz, badaukagu esperientzia maila txikia edo handitxuagoa daben ikasleekaz.\n9.- Lau irakasle izango zarie, Forun, ezta?\nBai, Xabi Paya, Onintza Enbeita, Esti Alberdi eta ni neu. Bertso-barnetegia ondo urteteko hainbat arlotan esperientzia daukan jentea behar zala ikusi genduan hasiera-hasieratik. Euskaldun barriekaz bertsoa lantzeko, bertsoa guztiz kontrolau behar da, eta taldeen dinamikan ondo konpontzea. Alkarlanean eta alkarrengandik ikasteko programazinoa antolatzeko gaitasunak be garrantzi handia dauka.\n10.- Lau irakasleoz aparte, izango ete da bestelako ekarpenik?\nBai, jakina. Hainbat bersolarigaz hartu-emonetan ipini gara, eta batzuk bisitan etorriko jakuz. Maialen Lujanbio, Unai Iturriaga eta Jon Lopategi etorriko dira Forura, eta beste sorpresaren bat be izango da, baina dana ezin da kontau...\n11.- Iruñean be bazabiz euskaldun barriei bertsoaren mundua hurreratzen, ezta?\nAurten laugarren ikasturtea da. Urte osoko ikastaroa da, Hizkuntza Eskolearen barruan, modu ofizialean eskaintzen dana. Bederatzi laguneko talde koskorragaz hasi ginan; urterik urte ikasle kopurua handitzen joan da, aurten 15 laguneko talde bi daukaguz. Euskera mailearen arabera banatzen doguz. Maila bajuko taldean ez dogu bat-batekotasuna lantzen, horren ordez, bertso zaharrak kantau, soinuak ikasi eta bertsolaritzearen ingurukoak ikasten doguz. Teknikea be jorratzen dogu, faseak eta kodifikazinoa, baina ez dogu bat-batean kantetan. Boligrafoa eta papelegaz idatzen dogu bertsoren bat, baina bat-batekorik ez. Maila altutxugoa dabenek, B2 eta C1-ekoek, doinu zaharrak eta tradizinoa ikasteaz aparte, bat-batean zelan kantetan dan ikasten dabe.\n12.- Gero eta ikasle gahiago daukazue, badago gogoa, beraz, Iruñean.\nBai, bai. Nire ustez, kontua da euskaldun barriari oso gatxa egiten jakola bertsora hurreratzea, urrunegi dago berarentzat. Baina, ezagutzen dabenean gustetan jake. Gure lanketea eta metodologia oso kate motzekoa da. Ikaslearen gaitasuna zein dan asmetan ahalegintzen gara eten barik; helburu zehatzak ipini behar doguz, helburu txiki asko, eten barik baina lortzeko modukoak. Ikasleak kopla txiki bat egiteko kapaz dala ikusten dau, gai dala puntukako saio bat egiteko, eta apurka-apurka aurrera egiten dagoala ikusten dau.\n13.- Zer da gatxena ikasleentzat?\nNik garrantzi handia emoten deutsat norbere buruan konfiantzea izateari. Alde hori ondo landu ezkero, ikasturtea ondo joango da. Deskonfiantza puntu bategaz etorten dira, pentsetan dabe ez dirala kapaz izango; horri bueltea emotea oso gatxa da. Kontua ez da ondo egitea, kontua da egitea, gero ikasiko dogu-eta ondo egiten. Lanketa hori oso garrantzitsua da. Bertsotan egiten ikasten dogu, ez bertso onak, bertsoak beste barik. Oinarriz-oinarrizkoa ikasten dogu. Beste kontu bat da hizkuntzea ez dabela guztiz zorroztuta, ezin dabe esan gura daben guztia. Euskerea ikasteko helburu erreala sortzen dau horrek, euskerea ikasteko gogoa.\n14.- Eta, irakasleentzat?\nBertsotan egiteko, bat-batean egiteko, doinua menperatu behar da, ondo jakin behar da. Doinuak ez deutsu trabarik ipini behar. Eskoletara datorren euskaldun barriak ez dau doinurik ezagutzen, ez dau hartu-emonik izan. Doinurik ezagunena ipinita be, arrotza da berarentzat. Doinua ikasten dogu, ikasi dogula pentsetan dogu, hasten dira bertsotan, eta konturatzen gara ez dabela menperatzen. Doinua barru-barruan sartuta euki behar da, bertsoaren mapea da doinua. Euskaldun barriei doinua ikastea da gehien kostetan jakena. Ez dira konturatzen zenbateko garrantzia daukan, doinua mapea da, eta mapea ondo ezagutu behar da.\n15.- Azkenaldian bertsolaritzea protagonista da hainbat arlotan, bertsolaritzea modan dago?\nNik zazpi-zortzi urte daroadaz Iruñean, lehenago Bartzelonan egon nintzan euskera eskolak eta bertso eskolak emoten. Zazpi urtean aldea igarri dot, eta bertan egon dan jenteak aldea kristorena dala dinoe. Sasoi batean Iruñeak apenas eukan loturarik bertsoagaz, eta gaur egun asko dagoz, saio asko... Iruñerrian helduentzako 4 bertso-eskola dagoz, euskaldun zaharrentzako, eta beste bat, geurea, euskaldun barrientzako. Hori asko da Iruñea baterako. Umeek eskoletan lantzen dabe... Kontxo, hori asko da.\nBertsoa gora eta gora doa. Orain hamar urte egindako lana igarten da orain, garai bateko lanaren uztea jasoten gabilz. Ganera, helduek bertso-eskolekaz hartu-emonak izatea oso garrantzitsua da, bertsoaren mundua nabarmen dinamizetan dalako: eskolan dabilena saioak antolatzen hasten da, saioak proponiduten... Begiratu, Araban oraingo egoerea eta orain 15 urtekoa gauza guztiz desbardin bi dira.\n16.- Bartzelonan euskera erakusten ibili zinan, eta bertsotan be bai... Han be bertsozaletu zendun baten bat, beraz.\nBetsozale amorratua naz, eta euskera irakaslea bere bai. Nire ustez, arlo biak oso buztargarriak dira, osogarriak. Bertsoaren bidez hizkuntzeagaz hartzen dozun kontzientzia ikaragarria da, euskaldun barri batentzako tresna ezin hobea da. Hipotesi hori buruan neukala hasi nintzan bertso eskolak emoten Bartzelonan, nire ordutegitik kanpo. Jenteari asko gustau jakon.


IKTak aztertzen...: Debekatutako hezkuntza\nDebekatutako hezkuntza film-dokumental bat da eta konbentzionalak ez diren esperientzia hezigarriak ematen ditu argitara. Honen guztiaren berri izatea ezinbestekoa da, gaur egungo hezkuntza hobeto ezagutzeko eta mundu osoko hezkuntza-sistema ezberdinak ezagutzeko. Hona hemen nabarmen daitezkeen idea nagusiak:\n1. Hezkuntzak gizakiaren garapen osoa bultzatu behar du.\n2. Ezagutzak edota edukiak ez dira absolutuak, informazioa ez da beti zuzena izaten, denbora aurrera joan ahala eta zientzia garatu ahala, aldatu egiten da. Ideala, beraz, ikasten ikastea, bereizten jakitea, interpretatzea eta kritikoki baloratzea da.\n3. Garrantzitsuena ez dira emaitzak, bidea baizik. Emaitzak baloratzean, pertsona bakoitzaren gaitasunak baztertzen ditugu.\n4. Geletan ez da hierarkiarik egon behar, gurasoek eta irakasleek demokrazia sustatu behar dute, autonomia eta dibertsitatearekin batera, modu honetan irakaskuntza orientatzen dutelarik.\n5. Irakasleak umearen gaitasunetara eta ahalmenetara egokitu behar da eta ez alderantziz. Horretarako, beharrezkoa da estrategia didaktikoak flexibleak eta adaptagarriak izatea, umearen hazkuntza eta interesei egokitzeko.\n6. Irakaskuntza prozesua ez da mailakatua izan behar, hau da, umeak interesen, trebetasunen eta esperientzien arabera sailkatu behar dira. Modu honetan, ez dago maila altuago edo baxuagorik eta lehiakortasuna saihestu egiten da.\n7. Irakaskuntzak umeen testuinguru eta bizipenekin harremana izan behar du. Teoria kantitatea baxua izan behar da, haurrek euren ondorioak ateratzeko eta pixkanaka-pixkanaka eraikitzen dituen ezagutzak gero eta konplexuagoak izateko.\n8. Eskolan irakasleak, familiak eta komunitateak elkarlanean aritu behar dira.\n9. Gaur egun, eskolaren helburua ez da umeak formatzea, ezta balioak nahiz ohitura sozialak transmititzea, hau adoktrinamendu hutsa baita. Eskolak, hortaz, haurrek euren balio eta ohitura propioak sortzeko eta osatzeko lekua izan behar du.\n10. Hezkuntza prozesua amaigabea da, bizitzan zehar beti gaitasunak garatuz goaz eta.\n11. Irakasleak ikasleetatik ere ikas dezake eta orientatzaile den heinean, aldez aurretik bere burua ezagutu beharra dauka (beldurrak, intereseak, sentimenduak, gaitasunak…), ikasleen irakaskuntza eta hezkuntza prozesu biei laguntzeko.\n12. Hezkuntza ume bakoitzari egokitzeko, irakasleak umeak ezagutu behar dituzte. Ezagutza hau holistikoa izan behar da, hots, gizakiaren area guztiak kontuan hartu behar dira (fisikoa, emozionala, mentala eta espirituala).\n13. Ikasleen dibertsitatea kontuan hartu behar den bezala, garrantzitsua da pentsamendu dibergenetea ere kontuan edukitzea, konponbide ugari egon daitezke eta. Horretarako, funtsezkoa da sormena sustatzea.\n14. Boterarengatiko borrokak eta eihakortsunak umeak kaltetzen dituzte. Horiek horrela, eskolak demoktratizatu egin behar dira, sortzen diren liskarrak gainditzeko eta hauek aldaketa modu bat bezala ikusteko.\n15. Irakasleriak umeen hazkuntza emozionaletan ere parte hartu behar du, adoktrinatu gabe, hau da, umeak, hauen ideiak, gogo aldarteak, iritziak… kontrolatzen laguntzeko.\n16. Hezkuntza-sistema eta gaur egungo gizartea ez datoz bat. Ondorioz, ez du ondo funtzionatzen eta sarritan ez ditu helburuak lortzen. Beraz, hezkuntza momentu bakoitzeko testuingurura moldatu behar da.\nPublicado por Ziortza Sagasti en 5:24


Bidasoa bizirik elkarteko presidenteak, Miguel Angel Paezek, eskualdeko azpiegiturak indartzea premiazkoa dela adierazi du Gipuzkoako eredu turistikoa hobetu ahal izateko\nGipuzkoako Batzar Nagusietan egin ohi den batzordean parte hartu zuen Agentziako arduradunak\nBidasoa bizirik elkarteak eskura dauzkan baliabideak aurkezteaz gain, turismo alorrean eskualdeak dauzkan erronkak zehaztu ditu\nMiguel Angel Paezek, Bidasoa bizirik elkarteko presidenteak, Gipuzkoako Batzar Nagusiak turismoaren inguruan antolatutako batzar batean parte hartu du. Urtarriletik Gipuzkoarentzako eredu turistiko jasangarria topatzeko lanean ari den batzarrean parte hartu zuen presidenteak.\n“Gipuzkoako turismoaren egoera, lortutako bisitarien errekorren ondorioz, arduraz landu beharreko gai batean bihurtu da. Erakargarritasun handiko lurralde bat gara eta eskura dauzkagun baliabide anitzak era jasangarri eta neurridunean kudeatzen baditugu, Gipuzkoa helmuga turistiko erakargarria izaten jarraitzea lortu dezakegu, garai berrietara egokiturik dagoen eredu turistiko baten bitartez”, azaldu du Miguel Angel Paezek.\nPaezek Bidasoako ekonomia dinamizatzeko eskura dauzkan zerbitzuak banan-banan zerrendatu zituen, zerbitzuak eskualdeko baliabide turistiko nagusien gestioarekin era zuzenean lotuta daude eta. Era berean, gure eskualdearen ikuspuntutik, Bidasoa biziri elkarteko presidenteak lurraldeak bere eredu turistikoa bultzatzeko aurretik dauzkan erronkak azaldu zituen eta azpiegiturak indartzeko beharra azpimarratu zuen, “errepideen alorrean, batez ere, duela denbora asko Gipuzkoako Foru Aldundiak eskualdearekin duen zorrarengatik”.\nMiguel Angel Paezek adierazi zuen Gipuzkoak bere errepide azpiegiturak hobetu behar dituela “gure eskaintza turistikoan aurrea egin nahi badugu, ezinezkoa da gaur egun oraindik Europako sarbidearen mugako ordainlekuetan auto-pilaketak behin eta berriro gertatzea. Irun eta Hondarribiak mugan sortzen diren auto-pilaketa amaigabeen ondorioak jasaten dituzte zuzenean, beraz, eskualdeak arazo honi aurre egiteko irtenbide bat behar du”.\nBidasoa bizirik elkarteko arduradunak gaineratu zuen, “eskualdearen inguruan sortzen diren auto-pilaketen arazoari aurre egiteko irtenbideak, garraio publikoa bultzatzeko apustuarekin bat egin behar du, hala nola, mugikortasun elektrikoa bultzatuz, adibidez, garraio zerbitzu publikoaren barruan Irunek erabiliko dituen autobus elektrikoen bitartez. Izan ere, garraio zerbitzu publikoan autobus elektrikoak erabiltzen lehena izango da Irun. Era berean, tren zerbitzua hobetzea beharrezkoa izango da ere, eskualdeak azken urteetan alor honetan izandako gabeziengatik eta, gainera, Europarekin lotura egiten duen lurralde eremua garelako”.\nAireportuaren egoera eta hotelen gaiaren inguruan izandako lankidetza instituzionala ere aipatu zituen Paezek bere hitzaldian zehar. “Azken finean, Bidasoatik Gipuzkoa bisitarientzat toki erakargarri batean bihurtzeko lanean ari gara, bai aisialdi eta entretenimendu planen bitartez, zein negozio turismoaren bidez edo gure ondare kultural, natural eta gastronomiakoa ezagutzeko eskaintza interesgarri baten bidez. Lurralde eremu txikia gara, baina gure txikitasun horrek eskaintzen dizkigun abantailak aprobetxatzen ditugu, elkarketaren bitartez, gure indarrak batzeko”, adierazi zuen Bidaso bizirik elkarteko presidenteak.\nEra berean, Bidasoa bizirik elkarteko presidenteak azpimarratu zuen, “baliabideen osagarritasuna bilatuko duten neurriak aplikatzeko beharrezkoa izango da, eskualde eta hirien arteko lehiak sortzea saihesteko. Hau da, eskualdean eskura dauzkagun azpiegituren oreka eta osagarritasuna lehenesten baditugu, gauza gehiago sortzeko aukera izango dugu”.\nPaezek Ficoba adibide moduan erabili zuen galdetzeko, “zergatik izan daiteke Ficoba, Gipuzkoako erakustazoka, eskualdean azokak antolatzeko erreferentzia? Bidasoan azpiegitura sare bat, merkataritza, zerbitzuen sektore indartsu bat eta abar eskura dauzkagu, ekitaldi kopuru handiagoa gestionatzeko gai dena eta, era horretan, gure erakarmen ahalmena era orekatuago batean banatzea ahalbidetuko diguna”.


Xan, trenean, lau lagunentzako konpartimentu batean jarri zen, bakarrik. Bertatik bagoiaren parte handi bat ikusi zezakeen. Jende gutxi zegoen, guztiak isilik. Ondoko, pasiloaz bestaldeko konpartimentuan gizon-andre zahar bi zeuden, luze-mehatxa gizona, sendo-bulartsua emakumea. Parekoan berriz, gizon txiki-lodi bat jarri zen; berehala egunkaria leitzeari ekin zion hark.\nHurrengo geralekuan igota, Xanen aldamenean emakume gazte bat: argala, zurbila, soineko beltz zimurtu batez jantzia, magalean haurtxo bat zuela jarri zen. Beroki gorri marrazkiekiko batez jantzita, haurra makila arrunt bat zupatzen, murtxikatzen ari zen. Bere begi kuriosoez Xani begira zegoela, Xanek moflete potoloan atximurka txiki bat egin, eskutxoa heldu zion; bide batez eta zenbait segundoz, bere umetxoari ama-harrotasunez begiratzen zion emakume argalari soinekoa, bularren aldean, pixka bat ukituz. Ez zen detaile hartaz agian emakume argala ohartu, alabaina pasiloaz bestaldetik emakume sendoa berari, edo haurrari, bederen eszenari begira zegoen; txeraz, baiki, errezelo pixka batekin ere bai, menturaz, ordea. Xanek eskua erretiratu, kanpora begiratu zuen. Fabrika zahar baten ondotik ari ziren igarotzen; haren kanpo-horma luzeetan pintada koloretsuak zeuden: letra ulergaitzak, su bat, zenbait aurpegi misforme. Trena, orain, oso poliki zihoan. Halako batean, kirrinka luze bat egin eta, erabat gelditu zen. Argiak itzali ziren. Ez zen, ordea, apeaderorik hantxe. Euren parean, bietatik hara, lan-kabina prefabrikatu baten ondoan, bi langile, borra bana erabiliz, iltze antzeko burdina erraldoi bat lurrean sartzen ari ziren.\n“Zer da hau?”, galdetu zuen emakume gazteak. “Ez dakit”, esan zuen Xanek, “bia muerta bat dirudi”. “Huelga izango da”, esan zuen pasiloaz bestaldetik emakume sendoak. “Huelga?”, esan zuen emakume gazteak; “ez dut ezer aditu”. Xanek, haraxeago zeozer ikusten ote zuen, musua kristalaren kontra paratu zuelarik: “Zerbait ikusten al da?”, galdetu zuen emakume sendoak. “Ez”, esan zuen Xanek. Bizkitartean gizon txiki-lodia plataformara joan zen, atea zabaldu eta, borradun langileekin solas pixka bat egin zuen. Laster berria ahoz aho hedatu zen bagoian: bonba abisu bat izan zen, zibilak trenbidea miatzen ari ziren. Hala ere, ez zirudien inor hartaz oso arranguratu zenik. Marmar batzuk aditu ziren; ahoak zabaldu, jarrerak lasatu ziren. Minutu batzuk igaro ziren. Komuneko atea blokatuta zegoela-ta, tipo batek protesta egin zuen. Amaren magalean begiak itxi zituen haurrak. Lo ote zegoen? Alta, hatzen eta zapataxken puntak mugitu egiten zituen. Haur hark, sudurra, begiak eta ahoa aurpegiaren erdi-erdian, mofleteen artean ezkutatuxe zituena, ez oso polita inondik ere, aurki emakume sendoa xoratu egiten zuen. “Ikusten duzu?”, esaten zion berarekin zen gizon mehatxari, miresmenez; “potolo-potoloa da-ta”; gero, bere poltsatik karamelo batzuk ateraz, ama gazteari eta Xani eskaini zien; eta, bere eskuturreko erlojuari begira: “berandu iritsiko gara”, esan zuen. Gizon mehatxak begiak itxi zituen. Xani ere betazalak ixten ari zitzaizkion. Ez ote zuen lo-kuluxka bat egin. Trenak klan-klan egin zuenean begiak ireki zituen. Borrako langileak tren azpietara begira zeuden. Han ote zen bonba? asaldatu zen Xan. Ez noski, bidai-lagunak trankil asko zeuden. Trenak pixka batez gibelera jo zuen, nonbait bia ona hartu, aurreraka egin zuen, estreina poliki, gero arinago.\nBi geltoki haratago jaitsi zen Xan. Zerua oso goibel, gozo-gozo ari zuen euria. Xanek Elik laga zion aterkia zabaldu eta, trenbideak zeharkatu zituen. Hormigoizko trabiesa batzuk ebitatu zituen. Torloju larri batzuk lurrean barreiatuta zeuden. Tren-makina zahar bat geldituta zegoen.\nXanek aurrean ezaguna zuen bide bat, ezagunak zituen etxe batzuk ikusi zituen. Hala ere, etxe haiek beren tokian ez zirela, lekuz aldatu zituztela zirudien. Haien atzean autobia bat zegoen. Eta beste autobia bat ezkerrean, eta beste bat egiten ari zirela, zirudien, haraxeago. Puxka batean industria pabiloien artean ibili zen. Hankan min pixka bat zuen.\nAlde Zaharra toki malkartsuan, hiru-lau mendixken gainean eraikita zegoen; sigi-sagakoak ziren harako karrikak; mendixka batetik bestera joateko berriz, hainbat zubi, hainbat tunel, hainbat eskailera elkargainka ipinita zeuden. Egitura, bide haietako batzuk Xanek ezagutzen zituenak ziren, bere baitan atxiki zituenak, ezabatuxe, deformatuxe baldin bada ere. Beste batzuk aldiz, azken denboretan eginak izango ziren. Xanek kale zahar, luze bati ekin zion gora. Gazteluko bidea izan behar zuen hark. Pentsioa auzo hartan, aski goian zegoela esan zion Elik.\nJa kale hari ekindakoan ikusi zuen bere atzetik treneko gizon txiki-lodi hura zebilela: buruan egunkaria zuela, blai-blai jartzen ari zen. Xan, jaramonik egiteke hari, buru-makur, espaloira begira zihoan. Alta, kalexka batean eskuin, gero ezker berriz ere gora egindakoan, gizon ñarroak bere atzetik segitzen zuela ikusiz, Xanek pausoa mantsotu zuen. Ñarroa baina, apur bat inguratu bazitzaion ere, ez zen behinik-behin aurreratzera iritsi. Osterantzean, Xanek pausoa atzera bizitu zuenean, hark ere bizitu egin zuen, bien artean beti tarte bertsua zela. Horrenbestez, Xan ernegatzen hasita zegoen. Puxka batean halaxe jarraitu zuten. Gero bat-batean Xan gelditu egin zen: etxe-barru batera begira, han zeozer, han nonor ikusi izan balu bezala. Ñarroa berriz, bera ere gelditu zen. Xanek disimulorik gabe begiratu zion. Ñarroak egunkaria bota egin zuen eta, begiak erreskinaturik, oinaze espresio batekin euritara begira zegoen. Agian, isilka, Xani laguntza eskatzen ari zitzaion. Hartara Xanek: “Gora al zoaz?”, galdetu zion. Ñarroak esku-seinale bat egin zuen: Xani, gora al zihoan, galdetuz bezala. “Zatoz, zatoz”, esan zion Xanek.\nElkarrekin, isilik jarraitu zuten: kalean gora, laster gizon ñarroa arnas-estuka, Xan berriz, apur bat herrenka, biak pausoa bateratu ezinik, erabat elkarrengana gabe, eta haren ondorioz buruak apur bat okerka. Etxeetako leihoetan argiak pizten hasi ziren. Euria gogotik ari zuen: hark batzen zituen, haren hotsarekin entretenituta zihoazen. Halako batean, ñarroak Xani ukondotik heldu eta: “Hemendik”, esan zuen; kale estu batean sarrarazi nahi zuen. Xan gelditu egin zen; agian ñarroak bere etxera eraman nahi zuen; agian, hala ere, inspektore bat zen; zena zela ere: “Bueno”, esan zuen, “ni hemendik noa”. Ñarroak duda pixka bat egin zuen; gero-berehala: “Hortik? Bale”, esan zuen.\nHainbesterekin garbi zegoen jarraitu egiten ziola; edo, atertu bitartean, aterkiaren babesean segitu nahi zuen. Xan apuratuta zegoen; jakin zuen, baiki, une batez ñarroari kontra egiten; ez zekien, ordea, orain nola harengandik aldendu. Bat-batean, airoski: “Goian bizi zara?”, galdetu zion. “Harago, harago”, esan zuen ñarroak. Eroxka al zen? Nora joan, berdin zitzaion? Bere ezkerrean eskailera batzuk ikusiz: “Bien”, esan zuen Xanek, “ailegatu egin naiz”. Euria bestalde, gutxixeago ari zuen orain. Gizonak konprenitu zuen. “Bien, bien”, esan zuen. Xan eskaileretan gora zihoala bera han, kale erdian gelditu zen.\nEskailera luze eta pikoak ziren. Xan, aski nekez, goraino heldu zelarik, bueltatu eta, ñarroa ere gorantza hasi zela ikusi zuen. Arin-arin pasabide estu batean sartu zen; kale-kantoian emakume bat lurrera ia-ia bota zuen. Jende pixka bat zebilen kale adokinatu batera iritsi zen. Korri-korri gora egin eta, parke batean sartuta, bere burua zuhaixka batzuen atzean gorde zuen. Handik pixka batera, kale adokinatu hartan ñarroa eta beste gizon bat ikusi zituen; rubioa, zurpaila, perilla txiki bat zuena zen beste gizon hura. Beraz, bai; jarraitu egiten zioten. Pare hartan elkarrekin hizketa pixka bat egin, gero biek kalean aurrera egin zuten, poliki-poliki. Haiek bistatik galdu bezain pronto, Xanek salto egin, etxe bateko patioan ezkutatu zen. Bazen patio hartan txabola bat, haren atzean aterpe txiki bat, bertan zen harri mokor batean eseri zen Xan. Ilun-iluna zegoen. Begi zorrotzekin gaueko itzalak miatzen ari zela, kaleaz beste aldean, etxe handi bateko ate gainean: Etxart, irakurri zuen.\nEmakume argal, ez oso gazte, ez oso zahar batek ireki zion atea. Ile beltz motza, orrazkera zaindua, beso-hezur handiak, esku luzeak zituen. Apenas saludatzekoak egin eta: “Ba al duzue gelarik?”, galdetu zuen Xanek. “Gelarik? Ai”, esan zuen etxekoandreak, esku-txalo bat eginez, “sentitzen dut, denak beteta daude”; Xanek mihiarekin txask! eginez bere kontrariedadea, bere desolazioa azaldu zuenez: “sasoi honetan”, esplikatu zuen etxekoandreak, “kanpoko jende asko izaten da”; bazirudien berak ere deploratu egiten zuela; Xanek, larrixko, begirada bazterkatu zuelarik: “zenbat denborako behar zenuen?”, galdetu zuen etxekoandreak. “Gau baterako zen”. “A, gau baterako?”, esan zuen etxekoandreak; “hemen behean badugu gela txiki bat...”. Xani galdezka bezala begira gelditu zitzaiolarik: “Txikia...?”, esan zuen Xanek. “Zatoz”, esan zuen etxekoandreak. Korridorean, pareta-argi motel baten azpian, gizon heldu tripati bat, mahonezko galtzak, mahuka-hutsik, lurrean lanen bat egiten ari zen.\nGela txiki, txukun bat zen, ohea beste mueblerik ez zuena; ohe-buru gainean berriz, kristal lodiko, lore-formako lanparatxo dekadente bat. Etxekoandrea, bazter batean, Xani begira, nonbait bere onespenaren zain gelditu zen. “Ondo dago”, esan zuen Xanek. “Ondo dago?”, esan zuen etxekoandreak; leihora joan, leihatilak ireki zituen; “nire alabaren ustez, etxeko gelarik onena da hauxe: beroa da, tximinia paretaz bestaldean duenez... eta eguzkitsua ere”. “Eguzkia”, esan zuen Xanek, leihora gehiegi arrimatu gabe, “handik aterako da”. “Ez, handik ateratzen da”: besoarekin beste norabide batera seinalatuz; “hura (Xanek adierazitako hura) hegoaldea da”; etxekoandreak leihoa ixtearekin, Xan fijatu zen gelako zorua nahikoa okertuta zegoela; ohol batzuk oso deterioratuta, kra-kra egiten zutela zeuden; “oraintxe esango diot alabari ohea egiteko; nahi izanez gero, silla bat ekarriko dizugu”. “Ez da beharrezkoa”, esan zuen Xanek. “Gero, nahi baduzu afaldu...”, ja zango bat korridorean zuen etxekoandreak. “Zerbait jango nuke, aukera bada”. “Horixe; lo único, komedorea beteta dagoenez, sukaldean gurekin egin beharko duzu”. “Ez dago problemarik”. “Ederki”; hura bazihoala, Xanek atzetik: “Beste gauza bat”, esan zuen; etxekoandreak eskua ahora eraman, izutuxe begiratu zion: Xanek ez-beharkeriaren bat esan beharko balio bezala; “dutxa bat hartuko nuke”. “Dutxa bat? Bai noski”; ate bat erakutsi zion: “hori duzu dutxa. Zaude, toaila bat ekarriko dizut”. Xan ate alboan zela, korridorean beharrean ari zen gizon tripatiak: “Pst!”, egin zion; “eutsiok mesedez zintari hortxe”; korridorea neurtzen ari zela, metro-zintari eusteko eskatzen zion; “aber... hortxe... bale”. Zinta bildu, ez zion eskerrik esan. Zer ari ote zen-edo, hitzen bat esango zion Xanek. Gizonak, ordea, berari bizkar emanda makurtu zen eta, galtzak apur bat bajatuta zeuzkala, ipurdiko erretena erakutsi zion. Etxekoandrea itzuli eta, Xani toaila emanik: “Gero nahi duzunean...”, esan zuen, Xanen gelaren ondoko atea zabalduz, “hemen da sukaldea”; bera hara sartu zen. Korridorearen fondoan, neska bat oihal batzuk zeramatzala gela batetik irten, beste gela batera sartu zen.\nDutxatik irtenda, korridorearen puntan hiru-lau gizon ikusiz, eta bere gelatik berriz, atea pixka bat irekita zegoela, kantari ari zen ahots eme bat zetorrela adituz (dudagabe, etxekoandrearen alaba bere ohea egiten ari zen), zuzenean sukaldera sartu zen Xan.\nSukalde handi, ilun samarra zen. Bertan, ezkerrean, beheko sua, sofa bat; fondoan, fogoien aldean, sodiozko lanpara bat sabaian; handik eskumara, erdi-erdian kristal opako bat zuela, ate zarratu bat. Eskuman ere, ate hura baino bere alderaxeago, beheko suaz beste aldean, mahai sendo, luze bat zegoen; haren izkina batean, paretaren kontra, emakume zahar bat eserita zegoen; Xani begira baina, Xanek: “Gabon”, esan zionean, hark ez zuen enteratu zen seinalerik eman. Fogoien aldean, etxekoandrea eltzekoari eragiten ari zitzaiola, beste emakume bat: emakume sendo bat, Xanek bizkarrez baizik ez zezakeena ikusi, entsalada bat atontzen ari zen. Sofan berriz, Xanek sartzean ez baitzituen bete-betean ikusi, bi mutil jarrita zeuden, haietako batek hanken gainean kuaderno bat zuela. Haiek berriz, xalo antzean, zain bide zeuden, Xanek begira ziezaien, egiteko kasu; begiratzean burua lañoki makurtu zuten, irribarre sinpatikoak eginez. Berehala beren kuadernora bildu, siuska-miuska mintzatzen hasi zirenez, Xanek egokitzat jo zuen haiengandik ez urruti zegoen aulki batean jartzea. Bista sutan pausatu zuen.\nPentsio diskretu bat zen, alde guztiz Henrirentzat egokia, bere semi-klandestinitateko aldi hartan behinik-behin. Geroztik han izan ote zen, esan zion Elik; noski, orain ez zen izango baina, emakume haiek, dudagabe gogoratuko ziren...\nHalako batean, haranzko atea ireki (komedorekoa behar zuen ate hark; hain zuzen, kubiertoen zarata, boz batzuk aditu ziren), neska bi sartu ziren sukaldean. Batek entsalada fuentekada bi zeramatzalarik hara, beste neska, gazteagoa zena, ile gaztain kolorekoa, gaixto aurpegia zuena, etxekoandreari kontu batzuk esanda, suaren aurrean ziren bi mutilengana heldu, sofako besoan jarri, haien kuadernoan zer zen ikusi nahian bezala barrezka hasi zen. Xan pixka bat harritu zen, bi mutilek euskaraz egin zutelako: lehen, ikusi batera, atzerrikoak zirela begitandu zitzaion; ez zielako ondo aditzen, alde batetik, eta baita, beren izaera nolabait diferente, lotsakoiagatik, eta beren ile oso rubioak ikusirik ere. Mutilak enbarazatuta zeuden: ezkutatzen zioten neskari kuadernoa, defenditzen ziren; halako kuxkuxeroa, halako burlatia. Etxekoandreak hari: “Lagundu zure ahizpari”, agindu zion; eta, neska biek komedorea atenditzen zutela, bera plater txorkon batekin emakume zaharraren ondoan jarri, hari koilaratxo batekin jana ematen hasi zitzaion. Ama-alabak behar zuten, nahiz fisikoan antz handirik ez izan: emakume zaharra, bibotea eta sudurrean garatxo handi bat izateaz aparte, buru-karratu eta begi-txirtxila zen, etxekoandrea berriz musu-mehar eta begi-irtena. Ama espantakoia, alaba kartsua. Eta hala ere, suma zitekeenez, ama ez zen beti halakoxea izan: halako kikildua, halako resignatua; eta oraindik ere, bere inpotentzian, bere paralisi partzialean, saiatzen zen ez erabat amiltzen, eta hala zion alabari behatzen: buruzut; bere ziztrintze hura aldi batekoa eta oso funtzio konkretuei mugatua balitz bezala. Zenbat denbora egin zuen bertan Henrik, zein izan zen haren harremana emakume haiekin? Fidatzekoak al ziren? Seguru aski bai, seguru aski estalkirik gabe hitz egiteko modukoak izango ziren.\nEtxekoandreak bere ama zaharrari jaten ematen bukatu zuenean, berak plater txorkona sukaldera zeramala, alaba burlatiak amona jaikiarazi, korridorera ematen zuen atetik hara, salatik ateratzen lagundu zion. “Esan osabari etortzeko”, esan zuen etxekoandreak. Geroxeago beste neskak: morenoa, langidoa, erikara, serioxka, eltzea mahaira zekarrela: “Bele, Lupo!”, deitu zuen. Lupo eta Bele salto batean jaiki, mahaiaren erdian, parez pare jarri ziren. Neskak Xani eskuaz, leialki, non jarri behar zuen adierazi zion: amona izan zen aldean ez, ezpada bestean, bi mutilen ondoan, bakantxo hala ere. Hirurak zopa hartzen ari zirela, amona nonon lagata itzuli zen neska burlatia aurrena, gero etxekoandrea, azkenik neska morenoa, amak June deitu zuena ere eseri ziren; handik aurrera beste emakumeak, emakume sendoak, familiakoa izan behar ez zuenak egin zituen komedoreko beharrak.\nAma-alabak beren mahai izkinan, hitz eten eta iheskorrak erabiliz, solasean ari zirela, mutilek berriz, isil-antza jaten zuten, eta elkarri esaten zizkioten hitz bakanak, beragandik gertu izan arren, ahoa ertitxian eta erdibetean esaten zituztenez, Xanek ez zituen ulertzen. Azentuagatik hala ere, baina bai zuten jateko era basa samarragatik ere, mendiko mutilak zirela atera zuen; segurrenik, eguzkiaren aldeko erreka haietako batekoak. Lupo, Xanen ondoan, paretaren kontra zena, luzea zen, bizar motza zeukan eta, betazalak ia arras itxita zeuzkala, noiznahi lo jausi behar zuela zirudien. Bele berriz, suspertuago zegoen; bera izan zen, esate baterako, Xani, behar izan zuelarik, eskatu gabe ogi zati bat eskaini ziona. Bazuen Bele hark buru apepinatuaren tontorrean ile-muilo bihurri bat, eta aldian aldian, itxurazko motiborik ez zela, irri egiten zuen: ustez irri gaixto bat, beti azio txarren bat barrundatzen ariko balitz bezala; zeinerako, bestalde, guztiz inkapablea zirudien. Biak ere herri koskorra atzean utzi duten mutilen legean, garbi, sinple, galtza bakeroez, koadroekiko alkandorez jantzita zeuden. Handia zen bien arteko konplizitatea, erraza tratua etxeko emakumeekiko. “Gatza falta zaio”, erremarkatu zuen Belek, haurride baten atsekabe-doinuaz. Eta etxekoandreak: “Beti ari zara kejaka”, errieta egin zion, laztantsuki, familiaritatez. Gero Belek berak, albotik saihetsak kitzikatzen ari zitzaizkion alaba burlatiari: “Zaude, ziraun hori!”, egotzi zion. Guztiek egin zuten barre, Junek ezik, barre-irudi egin zuena. Bazirudien bi mutilek June halako begirunez, edo lotsaz, behinik-behin halako distantziaz zerabilkitela; bazirudien Junek, apika bere gaixoberaz, bere melankolikotasunaz, bi mutilak apaldu, apur bat kuxkurtu egiten zituela. Detaile hark pentsarazi zion Xani ez zirela etxekoak izango; baita, inoiz bizkarrak zelan tentetu, begiak zelan alboratzen zituzten, halaber eta guztiz gain, elkarri ahapeka zeukaten hitz egiteko moduak, horrek guzti horrek behintzat erakusten zuen beren eremu propioa, beren interes partikularrak zituztela, emakume-saldotik aparte. Gaineratikoan, familiakoak zirela pentsa zitekeen: postura haiek, konfiantza hura, janzkera bera ere: Belek, Xanek lehenago ikusi ahal izan zuenez, bragetako botoiak aske, Lupo berriz, etxeko zapatillekin; dudagabe bazeramaten pentsioan denbora puxka bat, nahiz egonaldi luzeak ez zituen arraski zabartu. Bestenaz, etxekoandreak naturalki, halako samurtasunez ere erabiltzen zituen; bigarren plateretik, sukaldetik berak ekarri baitzuen, beraiei eskaini zizkien xingar puxkarik onenak. Gero, afal ostean berriz, Xani yogur bat eskaintzean, gainerakoek ez baitzuten halakorik nahi, etxekoandreak nork-zer gura zuen: kafea, kolakaoa... Beleri, bere gibelean zela, bere esku luzeaz laztandu egin zion buru apepinatua; orduan Lupok atsekabetsu begiratu zion: noski berak ere nahi zuen etxekoandreak burua fereka ziezaion. Handik laster, etxekoandreak esne-kazo handia ekarri zuelarik, Belek bere atzaparrak bertan sano-sano sartu eta, esne-gaina jasoz, halako gurmandisaz zupatu zituen. Alaba burlatiak barre-algaraka hartu zuen egintzak Juneren aldetik irribarre soil bat merezi izan zuen; halako sotila, halako ernea... hari egingo zion Henriren galde Xanek. Etxekoandreak beretik, hura zela-ta erreprotxezko hitz batzuk izan zituen Belerentzat: egin zuen haserre figura, esan zuen hitz xakarren bat; ez ziren, alegia, haiek jende aurrean erabiltzeko manerak. Bele, ez baitzuen halakorik espero, alaba burlatiaren barreek, etxekoandrearen hitzek, baina, batez ere agian, Juneren begirada lausoak, pixka bat aztoratu zuten, pixka bat gorritu zen, eta Xani istant batez, zeharka, lotsamenez begiratu zion.\nHartan ari zirela, korridoreko behargina sartu zen sukaldera: beso-hutsik, lan arropak aldatu gabe. Bera zen, beraz, osaba. Denentzat edo, zehazkiago, inorentzat ez zen saludo bat marmarkatu eta, mahaiaren buruan jarri bezain laster, Junek zopa platera ekarri zion. Bera zatekeen etxekojauna, edo behinik-behin etxeko gizona; kondizio hura berehalaxe erakutsi zuen, baso ardoa kolpe batez hustu eta, hatz potoloaren keinu batekin, Juneri gehiago zerbitzeko adierazi zionean. Uzkur jaten zuen, ezker besoa bere bularra eta plateraren artean mahaian apoiatua, lepoa oker, zurezko koilara bastoki erabiliz, bere legea eginez. Ez zen, handik aurrera, etxekoandrea eta alaba bien eta mutil bien artean detaile intimo gehiagorik izan; bazen, hala ere, moral suerte bat etxean.\nEtxekoandreak eta Junek komedorea jaso (bazen han oraindik afaltiarren bat, adi zitekeenez), emakume sendoa berriz baxerakoak egiten hasi zen. Ama-alabek elkarri hitz praktiko batzuk esan zizkioten; urrun hala ere, lehenagoko laztan-girotik. Oro bat-batean zenbait urtez zahartu balira bezala zen; hain juxtu oraintxe, Xanen begi-bistan zahartzen ariko balira bezala. Bi mutilek ere beste atitude bat hartu zuten: biak ere serioago, Lupok zigarro bat piztu zuen, Belek berriz, bere irria moderatuz, gizon portatzen ahalegindu zen; ez zuen hura, hala ere, bere berezko modua; ez zegoen oso eroso. Bederen-bederen, giroan tentsio punta bat zegoen. Etxekoandrea sukaldean gelditu zen: ordena berrian hura izanik bere tokia, inondik ere. Alaba gaztea beretik, orain hegabera, tximiniaren aldean, sofan jarri zen, liburu bat zabalduz, haatik hari begiratu gabe, hankak laxoki zabalduak, pose erromantiko, meditatibo bat hartuta. Junek, osabak zopa bukatu zuen ber, zenbait jaki, zenbait gaziki zerbitu zion; osabak guztiak deboratzen zituen apetitu onarekin. Lupok, molde onean, zerbait aipatu ziolarik, osabak: “Bistan da”, esan zuen, eta ahoa bete jaki zuela esplikazio nahasi bat eman zuen, Belek eta Lupok hala ere, arreta handiz aditu zutena; lan kontuak ziratekeen, kontu tekniko samarrak, ezin konprenituzkoak Xanentzat.\nJunek kopa bat ekarri ziolarik, okasioa profitatuz, neska sotilki geldiarazi zuen. “Zaude”, xuxurlatu zion, “gauza bat galdetu nahi dizut”; Junek, apur bat makurtuz, pixka bat izuturik begiratu zion; “zuk Henri ezagutuko duzu”; Juneren begietan distira bat izan zen; bai, ezaguna zukeen; ez zuen hala ere baiezkorik esan; aurpegia luzatuz, zuhurki, suspizione apur batez begiratu zion; “haren laguna naiz”, esan zuen Xanek; Junek ahoa pixka bat ireki zuen; ez zuen hala ere deus esan; oharturik-eta osabak eta bi mutilek ez ziotela aditzen: “Motatik heldu berri naiz”, erantsi zuen Xanek. Junek dardar txiki bat egin zuen. “Motatik?”, esan zuen, ezinegonez, susmo txarra erabat kendu gabe. Xanek patrikatik paper bat atera zuen: bestalde, aldean zeukan dokumentu bakarra. Ez zen hartan bere fotorik; hartan bazen, aldiz, bere izena, letra larriz idatzia. Junek arretaz irakurri zuen. “Paper hau ez duzu Motakoa”, esan zuen. Xanek hotzikara bat sumatu zuen. “Ez”, esan zuen, “papera... ospitalekoa da”; alabaina Junek orain halako uste-onez, halako errukiz begiratzen zion; “badakit hemen izan zela”, esan zuen Xanek; “inportantea da”; June jarri egin zen; hala ere, hanka ipurdipean zuela, jarrera prekario samarrean; estututa zegoen; “soil-soilik, orain non den ote dakizun, galdetu nahi nizun”; Junek bekainak oso goititu zituen: hura jakin ezina zela, garbi adieraziz; “hemen azkenekoz, noiz izan zen?”, saiatu zen Xan. “Hmm”, esan zuen Junek, “aspaldi da oso”. “Bolada bat egin zuen hemen”, lagundu zion Xanek. “Hiru bat aste egin zuen”, esan zuen Junek, “gero aldegin zuen”. “Bakarrik egon al zen?”, galdetu zuen Xanek. “Orduan bai; lehenago, pare bat alditan, beste mutil batekin etorri izan zen. Henri... gure aitaren laguna zen-eta”. “Aita... ez da etxean?”, galdetu zuen Xanek. “Hil zen”. “Sentitzen dut”. June lepotik eskegita zeukan zilarrezko gurutzetxoa ferekatzen ari zen; Kristo txiki-txiki bat zegoen bertan iltzatua. “Gogoratzen naiz behin”, esan zuen Junek, “nik Henri orduan ezagutu bainuen, berak eta beste mutil hark aitarekin mahai honetan bazkaldu zutela”; orain lasai, sekretu gabe ari zen, hartara bere hitzak, osabak ez noski baina, Lupok eta Belek hain segur adi zitzaketela; ez ote zeuden hain zuzen ere adiketan orduantxe; eta, Xanek begiratu zielarik, ez adituarena egin ote zuten. Lupok zerbait esan zion Beleri; edo, mintzatzen ariko bailitzango aho-keinu batzuk egin zituen, haren bozaren hotsa ez baitzen bederen Xanengana heldu. Beharbada harrituta zeuden Xan, etorri berritan, beraientzat apika hain heltzen gaitza zen Junerekin hala-hala ari zela ikusiz. “Mutil hura”, esan zuen Xanek, “hitz egidazu beste mutil hartaz”. “Hura?”, esan zuen Junek; “Henri baino gazteagoa, ustez berarekin lan egiten zuena zen: mutil txiki bat... Gari; Gari esaten zioten”. “Zertaz aritu ziren?”, galdetu zuen Xanek. “Zertaz?”; Junek zalantzaz begiratu zion; “...igual ez da esatekoa izango”; Xanek zintzo begiratu zion; “ustez”, esan zuen Junek, “gizon bati: enpresarioa, gure aitaren ezaguna zena, haiek diru kopuru bat eskatu zioten eta, hartaz aritu ote ziren”. “Gero zer egin zuten?”. “Afalondoan, ba, haiek joan egin ziren. Gero beste behin mutil harekin berarekin etorri zen. Komedorean, eztabaidan aritu ziren; ematen zuen zerbait zela-ta ez zeudela ados. Nik ez nuen ulertzen. Ni orduan neskatila bat nintzen”. Xanek irribarre mikaitz bat egin zuen; Juneren betertz eta ezpain-xokoetan zenbait zimur ikusi zituen.\nBitartean osaba, afarikoa eginda jaiki, tximiniara bi egur ale bota, suari burdin-makoarekin eragiten ari zitzaion. Bele eta Lupo ere altxatu ziren: agian konbertsazio hartatik baztertuta sentitu, eta hala ere beren autonomia erakutsiz, ate aldera zihoazela, Belek Xani begi-ñika bat egin ote zion; agian Henriren izena aditu, berek ere ezagutu zuten; agian baina, bi neskekin gelditzen zelako zen: zuntzunkeria bat.\nAlaba burlatiak sutondoa utzi zuen; berriz ere mahaira heldu, haren gainean liburua zabaldu, ikasi-itxura egin zuen; zinez noski, June eta kanpotar hura zertaz ari ziren, jakinminez arrimatu zitzaien. Alabaina Xanek: “Zuk ba al zenekien hura zertan ari zen?”, galdetu zion Juneri. “Orduan ez nekien”, esan zuen Junek; “etxean gauza horiek ez ziren aitatzen. Noski zerbait nabari duzu baina... Joan zenean enteratu nintzen ihesi zebilela. Gero, atentatu bat izaten zen bakoitzean, ni harekin gogoratzen nintzen. Azkenean, armak isildu zirenean, haren izena entzun nuen irratian”. “Zer zela-ta?”, galdetu zuen Xanek. “Oraindik hirian zela esaten zuten”. “Eta”, esan zuen Xanek, “hemen egin zituen azken egun haietan, zer egiten zuen?”. “Bueno, normal... Denbora gehiena bere gelan ematen zuen”. “Kalera ez al zen ateratzen?”. “Ez; gero aitak esan zuen, Henrik bazuela susmoa, jarraitu egiten ziotela eta... horregatik joan zela”. “Joan zen egunaz... gogoratzen al zara?”, galdetu zuen Xanek. “Goizean goiz izan zen; gizon bat bere bila etorri zen; nik leihotik ikusi nituen; kotxean joan ziren”. “Gizon hura lehenago ikusita al zeunden?”. “Ez... Tipo fuerte bat, bibotea zuena... Ez nuke ezagutuko oraintxe”.\nAhizpa, burua eskuan apoiatuta zeukala, beraiei begira zegoen: erdi dibertiturik, erdi zapuztuta, bolalumarekin paper batean garabatoak eginez. “Gero”, esan zuen Junek, “haren gutun bat hartu genuen. Ez zigun noski non zen esaten. Gutun hori hor nonbait egongo da; nahi baduzu... Agur, osaba”. Izan ere osaba, eskuan zabor-poltsa handi bat zeramala, irten egin zen sukaldetik. “Ez, utzi”, esan zuen Xanek; “nahikoa esan didazu”.\nArtean etxekoandreak leka mordo bat ekarri zuen mahaira, alaba gaztea eta biak haiei hariak labanarekin kentzen hasita zeuden. June ezti-eztia jaiki, fregaderaraino joan, han zeozer egin, gero amaren ondoan jarri zen, lekak zatikatzeari ekinez. Etxekoandreak ez zuen oso kara onik egiten; alde batera, aurpegia zimeldu eta ilundu zitzaion: petraldurik, abereturik, oraintxe bere ama zaharra bezalaxe zurrunduta zegoen; beste alde batera berriz, Xanekin muturtuta, etsaituta zegoela zirudien: ez zion, hitzez edo begiradaz bederen, jaramon izpirik egiten. Agian oker juzgatu zuen Junerekin hitz egin izana; agian zertaz aritu ziren sumatu zuen eta beldur zen, handik konplikazioren bat etor zitekeela. Alta, Junek eta bere ahizpak ere ez zioten Xani begiratzen. Xanek zerbait esango zuen; ez zioten, ordea, aukerarik eman; bestalde, sobran ziren seguru aski esplikazioak. “Bueno”, esan zuen, zutitu zen. Baina, hartan ere, etxekoandreak ez zion irribarreño bat eskaini, ez zion begiratu ere egin. Junek berriz, begi garbiez begiratu zion, halako mirespenez agian, nahiz halako beldurrez ere, sinpatia poxi batekin bederen. Haren ahizpak ere begiratu zion; unetxo batez, ordea, bera ere beldurrez; berak ere helduagoa zirudien oraintxe. Guztiaz ere, inork ez zion esan: “Ba al zoaz?”. Hori ere ez zioten esan. Espero zuten agian, Xanek hitz jator batzuk esango zituela. Xanek berriz ere dezepzionatu zituen. Laxotasunez, zorigabez: “Gabon”, esan zuen. “Gabon”, marmarkatu zuen etxekoandreak. “Ondo lo egin”, esan zion Junek: mindu egiten zuen Xanen nahigabeak, bere zauria arindu nahi zion; begiradarekin ateraino lagundu zion; Xanek irribarre sotil batez eskertu zion.\nXanek bere gelako argitxoa piztu zuenean, bere ohean Bele eta Lupo zeudela ikusi zuen. Biak ahoz gora, Lupo lo, Bele lotsaz, berari begira. Gelaz konfunditu zelakoan, atzera egitera zihoala, Belek berriz, eskuarekin sartzeko, atea ixteko adierazi zion; eta bera altxa, hankak lurrean ipini zituen. Xanek keinu batekin zer gertatzen ari zen galdetu zion. Belek, apuratuxe, eta hala ere lañoki: “Atea irekita zegoen”, esan zuen; Xanek, harrituta, ateari begiratu zion, bertan bi mutilak bere gelan sartu izanaren arrazoia atzematen ote zuen; gero Lupogana hurreratu zen, gaixorik ote zegoen, zerbait ote zuen; “lo gelditu da”, esan zuen Belek. “Lo?”, esan zuen Xanek, berak ere isilka: nahigabean ere, lo zegoenaren begirunez; “oraintxe sukaldean zineten-eta”. “Ikaragarria da”, konfirmatu zuen Belek, “ezin da sinetsi”; Xanek leihoko kristala zabaldu, leihatilak zuen ziloxka batetik kanpora begiratu zuen; hega-biraka zebilen saguzar bat antzematea iruditu zitzaion; bestalde gela barruan, lehenago ez bezala, mesanotxe bat zegoen; haren gainean, tarrotxo batean, lore-erramilleta bat zegoen; lore horiak, arantza zorrotzak, Xanek hatzarekin ukitu zuen haietako bat; “otea”, esan zuen Belek. Xanek harri eta zur begiratu zion. Beleri kara emanez: “Zer egiten duzue hemen?”, galdetu zion. Belek Lupori begiratu zion: beldur nonbait, hitz altuxko haiek ez ote zuten esnatuko laguna. Izan ere Lupok begiak pixka bat ireki zituen. Ez zirudien biziki estonatua Xan han zelako; buelta erdia egin, lo segitu zuen. Belek hitz batzuk xuxurlatu zizkion belarrira: kontu intimoak, bederen Xanek ez entzutekoak. Xan betosko zegoen. Dudagabe betoskeria hura Belek ere sumatu zuen, orain txepelduta zegoen. “Barka zure gelan hola sartu izana”, esan zuen apalki. Haren buru apepinatuaren erdian, bi begiño beltzek diz-diz egiten zuten; alta, ez zen mintzatzera deziditzen. Xanek pauso batzuk eman zituen gelan. Gero, bat-batean geldituz: “Hemen zarete”, esan zuen, eta bere boza, ez oso ozena, bazen aski bigorosoa; “hemen, nire ohean, lasai asko zarete. Zer pasatzen ari da?”; Belek burua makurtu zuen; agian zerbait esatera zihoan; hala ere, Xanek: “ez dut zuek bezala jokatuko”, segitu zuen, “ez dut nahi dudana egingo, ez zaituztet di-da bidaliko hemendik; hala ere... hi, kendu zangoak ohetik!”. Hori esanik, Lupori bultza egin, eseri egin zen bera ere ohean. Lupo kiribildu zen, agian hotzak, pilotatxo bat eginda gelditu zen izkinan. Bele ere kikilduta zegoen. Guztiarekin, ez zuen Xanek erabat izutu nahi, azken batean, seinale handirik ez eman arren, bistan baitzen mutilak zerbait esan gura zuela; izan ere, azkenean, urdurixko: “Zu... zerbaiten bila etorri zara, ala?”, galdetu zion Belek. “Zerbait?”, galdetu zuen Xanek; ez zuen badaezpada erabat ukatu nahi. “Ez al zara... gauza baten bila etorri?”, galdetu zuen Belek; Xanek galde-aurpegia jarri zuen; “barkatu”, esan zuen Belek; “noski gaizki-aditze bat izan da. Kontua da gu... oraintxe, sukaldean Junerekin ari zinela, ba... ez ginen entzuten ari baina, aditzea iruditu zaigu... gure ezagun bat aipatu duzula”; Xan isilik zegoen, Belek zer besterik esango; “Henri”, esan zuen Belek, eta Xani so gelditu zen. “Bai”, onartu zuen Xanek, “Henriz aritu gara”. “Noski zuk...”, esan zuen Belek, “baduzu harremana harekin”. “Orain ez”, esan zuen Xanek. “Behintzat zu... haren laguna zara”. “Mmm”, erantzun zuen Xanek; komentario laburra, ez oso klaroa, eta halaz ere Bele, antza denez, pixka bat lasaitu zuena; bestalde, Belek norabait heldu gura zuela ikusiz: “denbora franko du”, esan zuen, “ez dudala ikusi. Atzo heldu nintzen hirira. Bart bere auzoan, hemen izan zitekeela esan zidaten”. “Hemen?”, harritu zen Bele; “aspaldi da ordea, hemendik aldegin baitzuen”. “Aspaldi?”, galdetu zuen Xanek. “Aspaldi”, esan zuen Belek; “gu hirira heldu eta handik denbora gutxira; guk ere ezagutu genuen”; ez zen, beraz, hain aspaldi izango; edo agian bi mutilak euren bakuntasunagatik zirudiena baino zaharragoak ziren; “bestalde...”, esan zuen Belek, “hauxe zen Henriren gela”. “Hauxe?”, asaldatu zen Xan. Bele pozik zen, informazio hark Xanengan izan zuen efektuagatik. “Egun haietan”, esan zuen Belek, “harekin tratu pixka bat izan genuen. Hemen, egunero elkarrekin otorduak eta, gauez sukaldean gelditzen baginen edo... pixka bat lagun egin ginen. Gau batean gure gelan izan zen: zigarro batzuk erre-ta, ron pixka bat edan-eta... Gu ere erdi familiakoak eta, aise lotu ginen. Gainerako pentsiolariekin ez zuen ezer jakin nahi. Baina, etxekoekin ongi moldatzen zen. Batez ere aitarekin. June eta Goretirekin ere, lagun ona zen. Hau (Lupogatik) pixka bat zeloso zegoen...”; irribarreti begiratu zion lagunari; hura berriz, lo-korrokan zen; haren ezpain meheetatik barna hortz txiki, belzkara, xorroxkak ageri ziren; “June bere nobia baita”, esan zuen Belek apalxko; “hala ere”, segitu zuen, “Henri oso kontuz zebilen. Bere posizioa ez baitzen... ebidentea, esaten baita. Baina hori guk jakin, azkeneko egunean jakin genuen. Gu harrituta geunden, inoiz ez zelako hemendik ateratzen; Goretiri egiten zizkion kaleko mandatuak, egun batean tabakoa ekartzea zela, beste batean gutun bat eramatea zela... baina guk ez genuen susmatu ere egiten... hala zebilenik. Beharrik ere ez, noski. Berak guri esan zigun: halako enpresan lanean ari zela, gero egia zela jakin baikenuen, eta negozio inportante baten zain zegoela. Eta, telefonoz sarritan hitz egiten zuen. Gu hemen ginela behinik-behin, afalondoan hortxe, beti dei bat edo bi izaten zituen; beti kanpotik hots egiten zioten. Bistan da, norekin eta zertaz ari zen guk ez genekien fitsik”; Belek Xani begiratu, gero bista jaitsi, begiak bere eskuetan tinkatu zituen; Xanek zerbait esatea espero zukeen; Xan berriz, oraindik Belek nora heldu nahi zuen ez zekiela zegoen; hartaz, Belek, burua jaso eta: “orduan, Henri ikusiko duzu?”, galdetu zion. “Hori espero dut”, esan zuen Xanek. “Bien. Dena dela... bada gauza bat...”; ezpainak listuaz hezetu eta jarraitu zuen: “hemen egin zuen azkeneko gauean, hau da, joateko bezperan, Henrik hona, bere gelara ekarri gintuen. Orduan esan zigun: joatekotan zela eta... erakutsi zigun”; hori esan eta, Bele jaiki, gibeleko patrikatik nabala bat eta burdinazko palanka bat ateraz, lurrean belauniko jarri, nabalarekin bi oholen arteko juntan arraspatzen hasi zen; Xan isilik, Lupo lo, Bele enpeinu handiz, mihia kanpoan zuela aritu zen hantxe; azkenean, kontuz-kontuz ohol bat altxatu zuen; barrura begiratu zuen; hobeto ikustearren etzan egin zen; besoa zuloan sartuta, bazterrak haztakatu zituen; “ostias”, esan zuen; jaiki egin zen, Lupogana joan, astindu egin zuen; “hi”, esan zuen; aurpegia arrunt txurituta zeukan. “Zer??”, galdetu zuen Lupok, lomoker. “Ez zagok”, esan zuen Belek larri-larri. “Nola ez dagoela?”. Lupori, ohean buelta erdia egin zuela, altzoan zuen laranja bat lurrera erori zitzaion. Laranja, pirika-pirika, Xanen zangoen artetik igaro eta gelaren beste alderaino joan zen. “Oholaren juntan zur-hauts pixka bat zegoan”, esan zuen Belek; “norbaitek hartu dik”. Lurrean zabar eseri zen. Dudagabe inpresio handi bat hartu zuten biek. Lupo, ohean jarrita, zigarro bat piztu, begi gorrituak zabal-zabal eginda zegoen. Haatik, ez zutenez misterio hura argitzen: “Zer zegoen ba?”, galdetu zuen Xanek. “Holakoxe pakete bat”, esan zuen Belek; “gaileta-kaja bat, agian; paper zakarrarekin estalia, listarekin itxia”. “Eta”, esan zuen Xanek, “zer zen ba barruan?”. “Hori guk ez dakigu”, esan zuen Belek; “baina, ateratzeko garaian, kontu handiz ibiltzeko esan zigun. Esan baitzigun: lagun bat etorriko da bila. Gu pixka bat larritu ginen; gu ez baikinen... gu ez baikara erakundekoak, noski”. “Bera ere bazela... edo bazitekeela, orduan enteratu ginen”, esan zuen Lupok. “Eta”, esan zuen Xanek, “denbora honetan, ez al duzue behin ere begiratu...?”. “Ez; zain geunden”, esan zuen Belek, “lagun hori noiz etorriko; eta, orain sukaldean Junerekin hartaz ari zinela, ba, seguru pentsatu dugu: bera izango da... M’kabuen...! Nork hartuko zuen? Guk ez baitiogu deus esan inori...”. “Berak hartuko zuen”, esan zuen Xanek. “Guri esan gabe?”, esan zuen Belek: bazitekeela, are probableena ere bazela, baina bazela, gutxienez, harritzekoa. “Handik hona”, esan zuen Lupok, “beste tipo batzuk izan dira gelan, baina haiek... haiek ez ziren izango”. “Labana saltzaile hura...?”, galdetu zuen Belek. “Zera!”. “Txiki makal hura, nola zen...?”. “Ahmed? Zera, zera!”. “Eta etxekoak? Osabak?”, galdetu zuen Xanek. “Etxekoek ez zekiten. Berak esan zigun”; pentsakor gelditu ziren; handik pixka batera: “denbora nahasiak izan dira”, segitu zuen Belek; “berak aldegin eta gero borroka handiak izan ziren: alde batean eta bestean hildakoak, egunero eztandak... gu geure larruan kabitzen ez ginela geunden. Gero, azken honetan, jaleo gutxiago zela-ta, lasaixeago geunden. Orain berriz ere zalantza dago, berriz ere kezkatzen hasita gaude; lehengoan horretaz aritu ginen: baten batek salatuta edo ezbeharren batengatik paketea aurkitzen badute, kulpak etxekoentzat izango dira; haiek deus ez dakitela gainera”. “Alferrik duk”, esan zuen Lupok; “orain tapa ezak hori”. Bele ohola bere tokian jartzen ari zela, Lupo jaiki, hautsontzirik ez zela-ta, zigarrokina mesanotxe gainean tentexko paratu zuen. “Zuek”, esan zuen Xanek, “Henri hemendik joan zenez geroztik ez duzue beraz haren beste berririk izan?”. “Ezta kutsurik ere”, esan zuen Belek; burua ari zenetik jasoz: “dena dela”, esan zuen, “gu ez gara hemen izan”. “Noski”, esan zuen Xanek, “ez zarete izan”; Bele jaiki zela, ikusiz-eta bi lagunak joatekoak zirela: “Enpresa bat aipatu duzue”, esan zuen Xanek. “Olabe”, esan zuen Lupok. “Olabe”, esan zuen Xanek; bere baitako bezala: “Garik han segitzen ote du...”. “Gari?”, esan zuen Belek; Lupori begiratu eta: “guk ez dugu hori ezagutu”. “Urruti al dago?”. “Joan nahi al duzu hara?”, galdetu zion Belek; “bihar alde hartara joan beharrak gara. Kamionetan eramango zaitugu, nahi izanez gero”.\n...Kamionetan, Lupo bolantean zela, hura eta Beleren artean jarri zen Xan. Belek kaset bat jarri zuen. Rock musika zen, Xanek ez zuen hitzik ere aditzen. Isilik joan ziren, autobian sartu ziren arte. Orduan Belek: “Ikusten etxe haiek?”, galdetu zion Xani; “iaz ez zeuden”; zeharka begiratzen zion, Xanen estonamenduaz amusaturik; “orain etxeak di-da egiten dituzte”; euria ari zuela, errepidean ur-balsak bazeuden ere, Lupok belozidade handian gidatzen zuen, Xan apur bat ikaratuta zihoan; “gu hor eta hor aritu izan gara”, esaten zuen Belek; “txatarrak biltzen, hori da gurea. Hirian burdina zahar asko dago. Ez dugu, alajaina, lan faltarik oraingoz”; Xani bere kuadernoa erakutsi zion; hura zifrez beteta zegoen; antza, horrek erakusten zuen negozio prosperoa zutela; gero Belek obra batzuk erakutsi zizkion: “hor nire lehengusuak lan egiten du”; harroxko zegoen. “Gogoratzen al haiz”, galdetu zion bere lagunari Lupok, “Henrik zer esan zigun? Denek lana izateko, guk gurean ordu gutxiago sartu behar genuela”. “Bai”, esan zuen Belek, “hori nik lehendabizikoz berari aditu nion. Ordu gutxiago? Guk barre egin genion. Ez zitzaigun buruan sartu ere egiten. Guri esate baterako erakutsi digute: lan eta lan! Guk ez dakigu besterik. Kasu egin, kontrola zagok”; hori aditzean, Xan makurtu, Beleren hanken artean kukurrukatu zen; geroxeago: “lasai, istripu bat da”, esan zion Belek. Xan atzera jarri, bide ertzean buelta emanda, zeharo matxakatuta zegoen auto bat ikusi zuen, haren inguruan pertsona batzuk kusketan. Autobian kilometro batzuk egin eta gero, bertatik irtenda, autoz beteriko bide makurgunetsu batean sartu ziren. Mendiaren beste aldean ziren ja. Errebueltetan Xan Beleren gainean, edo Bele Xanen gainean, eta hau Luporen gainean baskulatzen ziren. Xan alditxartzen ari zen. Eta, rock musika hura; eta kanpoan, ezer ikusten ez zuela; une hartan, bere nahikeria bakarra Olabera lehenbailehen iristea zuen. Ernegatuta zegoen, ikusten baitzuen bidea luzatu egiten zela. Momentu batean, arestian izandako toki berean zirela iruditu zitzaion; bueltaka ote zebiltzan; eta hala ere Lupo, bideak ederki ezagutuko balitu bezala, abailan zihoan. Xan oso zorabiatuta zegoen, ez zuen deus esateko kemenik. Hori ordea, bera gaizki egon zitekeela, ez zitzaien bi mutilei gogoratzen. Bele kaseteko kanta marmarkatzen ari zen. Lupok berriz, erretzeko eskaini zion; Xanek eskuaz errefusatu zuen. “Nik ere utzi egin beharko nioke”, esan zuen Lupok. “Txarra da tabakoa”, esan zuen Belek. “Rubioa txarragoa da”, esan zuen Lupok, ke-bafada batez betez kamionetako kabina. Eta, bero egiten zuen. Xanek zeuzkan indar apurrak bilduta lortu egin zuen txamarraren eraztea. Larri-larri zegoen. Bide-gurutzeetako paneletan izen ezezagunak ikusten zituen. Hasperen handi bat egin zuen. Lupok begiratu zion. “Gaizki al zaude?”; leihatila ireki zuen eta: “Bertan dago, bertan”, animatu zuen. Xan ordea, geroz eta okerrago zihoan. “Hemen nonbait da...”, esan zuen Lupok, enborra aurrera, bolanteari esku biez helduta, hartara bide egokia errazago antzeman ahal izango balu bezala. Auzo estrainio batean ziren. Auto gutxi, faroletik farolera ikurrina txikiak, kuadrila batzuk, gaupasa egindakoak bezala. Jai nagusiren bat izan behar zuen; Xanek ordea hilak zenbat zituen, zein jai zitekeen ideiarik ez zuen; negua zen, noski; aurkixeago udaberria etorriko zen. “Segi, segi”, esaten zuen Belek, kuadernoaz Xani haize pixka bat emanez; bat-batean: “hi, hi!”, esan zuen; plaza batean ziren, etxe bat goitik beheraino plastiko berdeez, aldamioz inguratuta zegoen; etxearen aurrean, zakarren artean tuberia zaharrak, egitura metalikoak pilatuta zeuden; “aparka ezak hor”, esan zuen Belek, eta Xani: “segundo bat da. Zer den ikusi eta bagoaz”. Biak kamionetatik jaitsi, burdina pila hartan begiraketan ibili ziren. Tutu luze batzuk zekartzatela itzuli, berriz ere abiatu ziren. Xan ere jaitsi zen, aterkiaren babesean, koska batean jarri zen, apur bat bere onera etorriz. Gero berriz, Belek obretako hesia azpitik igaro, obra barrenetik kable batzuk atera zituen. Orobat egin zuen Lupok, kapazo batean lan-erreminta batzuk ekarri, kamionetan kargatu zituen: erreja batzuk, grifo andana bat, zenbait aulki txiki... Azkar lan egiten zuten: dudagabe komeni ez zenen bat etortzeko beldur; eta hartara, Xan ere kezkatan, alde batera eta bestera begira. Paseo-emaile batzuk begira gelditu ziren. Xanek, inguratu zen mutil zirtzil, gaupasazale bati, hots egin zion, ez zezan Belek ekarritako foko bat hartu. Situazioa hala ere, gazte zirtzil haren lagun batzuk, kamiseta zikinekin, kuriosidade ez sanoarekin hurbildu zirenez, laster Xanentzat oso inkomodoa izan zen.\n“Horrela zabiltzate”, esan zuen Xanek, kamionetaren atzea plen-plen eginda abiatu zirela. Mutilek ukatu egin zuten hura lapurreta zenik. “Inor ez zen-eta”, esan zuen Belek. Orain bazirudien Lupo orientatu egiten zela; bistan da, obra haren bila ibili ziren.


30 Seconds to Mars Jared Letoren taldeak BECen joko du 2018ko apirilean | EiTB Kultura\n30 Seconds to Mars Jared Letoren taldeak BECen joko du 2018ko apirilean\nLeto, haren anaia Shannon eta Tomo Milicevic hirukoteak kontzertua eskainiko du Barakaldoko CUBEC! aretoan, apirilaren 14an. Sarrerak urriaren 13an jarriko dituzte salgai.\nJared Leto 2014ko Urrezko Globoetan. Artxiboko irudia: EFE\n30 Seconds to Mars Jared Leto aktorearen musika talde arrakastatsuak hiru kontzertu eskainiko ditu Estatuan, horietako bat Barakaldoko BECen, 2018ko udaberrian.\nKontzertuen bultzatzaileak gaur iragarri duenez, Leto, haren anaia Shannon eta Tomo Milicevic hirukoteak kontzertuak eskainiko ditu Madrilgo WiZink Centerren, apirilaren 12an; egun bat geroago Bartzelonako San Jordi Cluben, eta Barakaldoko CUBEC! aretoan, apirilaren 14an.\nSarrerak urriaren 13an jarriko dituzte salgai www.thirtysecondstomars.com webgunean eta banaketa plataforma ofizialetan, 09:00etatik aurrera. Aldez aurretik Live Nation webgune ofizialak sarrera berezi gutxi batzuk salgai jarriko ditu urriaren 11an, 10:00etatik aurrera.\nLove, Lust, Faith And Dreams 2013an argitaratu ondoren, 30 Seconds to Mars lau disko ditu merkatuan. Taldea 1998an sortu zen.\nBosgarren diskoaren zain, izenbururik eta data ofizialik gabe oraindik, Walk on water abestia saltzen ari da.\nGainera, datorren urtean A Day In The Life Of America dokumentala estreinatzea espero da. Uztailaren 4an grabatu zuten eta AEBko 50 estatuetako 90 istorio biltzen ditu.\nMusika taldeak 15 miloi disko baino gehiago saldu ditu dagoeneko. Gainera, sari ugari jaso ditu orain arte, Guinnes bat barne, historiako bira luzeena.\nKontzertuak Euskal Herria 2018


Gernika ez da bakarrik 1937ko bonbardaketa, Zortzi urte geroago zutik dagoen herri baten sinboloa da askatasunaren alde borrokatzeko Euskadin eta munduko edozein tokitan. "Gernika Batailoia, askatasun itxaropena (1945-2015)" dokumentalak faxismoaren kontra eta aliatuen alde borroka egin zuen euskal talde militarraren historia gogoratzen du. Kontakizuna 2015eko apirilean hasten da Pointe de Grave aldean gudariei egin zitzaien omenaldiarekin. 70 urte lehenago naziengandik askatzen lagundu zuten Frantziako Medoc eskualdea.Gernika batailoia osatu zuten gizonek Errepublikatik hona Euskal Herriaren bizi ibilbidea berreraiki zuten.\nFaxismoari militarki buru egin zion Gernika Batailoiaren jokaera ez zen ekintza isolatua izan. Jose Antonio Agirre Lehendakaria buru zuen erbesteko gobernuak hainbat ekimenei egin zien aurre: diplomazia, espioitza, pertsonen laguntzea... Aliatuen babesa zen helburua, Francoren erorketa eta etxerat itzultzea.\nGaualdiak, 120 pertsona inguru bildu zituen. Franck Dolosorrek aurkeztu zuen, dokumental horren sorkuntzan parte hartu zuelako eta informazio gehigarria eman zuen.