2013/2014 "HAZPARNE XAHAR BERRI" LAPURDI IRRATI-ko EUSKARAZKO KRONIKA (4garren urtea)\nHazparne : jende eta gertakarietaz\nHazparneko tanerien historioa\nEliza, Frantziako Iraultza aintzin\nKontseilu nagusirako hauteskunde batzu\nHazparneko ikastegiak 1650-tik - 1940-rat (1/3)\nHazparneko ikastegiak 1650-tik - 1940-rat (2/3)\nHazparneko ikastegiak 1650-tik - 1940-rat (3/3)\nHazparneko Plaza Karkana\nHazpandarren emigrazioa Kubako ugarterat\n“Hazparneko herriaren izena”\n1993-ko urtean, « Ekaldia » argitalpenean irakur ditaike, Hazparneko ixtorioari buruz zenbeit argibide. Huna liburu horrek zer dion. Hala nola, behin, ixtorio hurbilean izan diren gizon eta emazte aipagarrienak .\n*JENDE EZAGUTUAK* : *Guillaume-Raymond de Sault, Lapurdiko Bikontea; 1193-an, bere eskubideak saldu zituen Engleterrako erregeari.\n*Pierre de Saint -Jean, « Jauregiko » semea, Baionako Apezpiku izan zen 1318-tik eta 1356-a arte. *Guillaume Vital de Saint- Jean, Baionako Apezpiku (1362–1369), Hazparne Jauregikoa hau ere . *Fernando Alvarez de Tolède, Albe-ko Dukea, hunek, Hazparne bahitu zuen 1512 an. *Jean-Pierre Garat, 1769-an sortua, Pikasarrian, Hazparneko misionest etxearen sortzailea. *Marie Etcheverry, 1738-an, erretretuen etxe bat eta eskola bat sortu zituena, Visitation deitu serora komentuaren gerizapean (Komentu zaharra). *Pierre Broussain, Hazparneko Auzapeza, 1920-an zendua, Euskal abertzale lehenetarik eta euskal zaindiaren sortzailetarik izan dena. *Clément- Joseph Mathieu (1882-1963), Akizeko Apezpiku izan zena.\n*Pierre d'Iharce de Bidassouet Apeza (1766-1830). *Pierre Haristoy Apeza (1833-1901), Hazparnen bikario izana, ixtorio idazlaria ; « Euskal Herriari buruz ixtorio ikerketak » idatzi zuen bai eta, "Euskal Herriko parropiak, Frantziako iraultza denboran". *Francis Jammes olerkaria, 1920eko urtean, Eihartzerat etorri zen eta 1938an zendu, toki hortan.\nBertze olerkari edo idazlari batzu aipatuak dira liburu hortan: *Joseph Choribit (1922)-an zendua; *Jean Hiriart-Urruty, José Mendiague, Pierre Espil eta Jean Louis Davant Euskalzaindikoa. Bertzalde : Léon Léon Apeza, (1896) mila zortzi ehun ta larogoita hamasei-an sortua, euskarazko antzerki idazlea. "Gure Chokoan" idatzi zuen 1926an eta "Jesu Kristo gure Jaunaren Ebengelio Saindua" 1947-an euskaraz itzuli.\n*Jean Erratxun, "Darritchon", Gaskoina. *Dominique Sabalo- Yats, *Jean Pierre Gorostiague "Esperantza" deitua. *Darritchon, «Behaxka» deitua, *Louis Madré. Erran behar da, ikerketa hau ez dela gaurkoa, eta bertze asko gizon eta emazte, bai eta pilotari aipagarriak izan direla geroztik.\n*Ixtorian barna Hazparneko gertakari aipatuenak*\n*Hazparneko ingurua, aintzinixtorioko zentro bat da. Ursuia mendia, arkeologiako gune bat da, hiru mailetan behesia, Abarratian bezala. Hazparne, herri gotorra zen jadanik Erromanoen denboran, Erromano harriak porogatzen duenaren arabera. Hau noizkoa den, ezin erran ditaike; batzuek diote; HADRIEN enperadorearen denborakoa dela, 117 eta 138 arte hortakoa; bertzek diote, SEVERE ALEXANDRE enperadorearen denborakoa litaikela, 222 ingurukoa.\n*Zalduko jaunak, hamar garren mendeko, Lavedan Bikontetik ateratzen ziren. Arnault de Sault, Hazparneko Barronia ardietsi zuen Lapurdiko bikontea ganik, eta gaztelu bat eraiki zuen, 1125 garren urtean, Labirin (Zaldu zahar). Jaun hori ezkondu zen, Marie Bertrand, Lapurdiko bikontearen alabarekin. Hauen semea,\n*Guillaume-Raymond laugarrena, Lapurdi eta Arberuako bikonte bilakatu zen. 1193-ko urtean, bere esku bide edo dretxoak, Angleterrako Erregeari utzi zituen.. 1289-ko maiatzaren 30 an, Guillaume Arnaud de Sault jauna hasi zen, Zaldu berria-ren eraikiarazten Zelaian. Hau, 1310-an bukatua izan zen.\n*Hixtorio puska bat orai*\n*1656-an, Hazparnek ukan zuen merkatu baten egiteko eskubidea, 15 egunetarik asteartarekin. *1784-eko urtean, gatzaren gainean zergak ezarriak izanen zirela entzunik, Hazparneko emazteak, segaz eta fuxinaz armaturik, oldartu ziren. (idatzia denaren arabera, 6 000 baziren eta Hazparnen, 5000 biztanle baizik ez ziren; erran nahi baitu, bertze nunbeitik ere bazirela etorriak). Oldartze hori azkarki gaiztigatua izan zen eta hunen ondorioz, elizako dorrea moztu zuten. *Frantziako iraultza denboran, errepublikano epelen eta suharren arteko tirabirak izan ziren Hazparnen. Erretorak eta bikarioek errefusatu zuten « sermentea » izenpetzea (errepublikako araudiak Apezek onartzea nahi baitzuten). Apez horiek kendu zituzten beraz, eta hauen orde, konstituzioa izenpetu zuten Apez batzu ezarri.\n*Liburu hortan, Apez bitxi bat aipatua da ere.*\n1766-an, *« Bidassouet » etxean sortu zen, Pierre D'Iharce Apeza. 1792-an ordenatua izan zen, Donostian, eta han egon zen 10 urtez. Hazparneko Bikario izendatua izan zen, 1825an. Idatzi zuen « Kantabren ixtorioa » eta « Euskaldunen eta aziatikoen hizkuntzaren berdintasunak ». Liburu hau, fantesiazko obra bat zela, ikerketa seriosik gabe egina, errana izan zen. 1830-eko urtean, Arbou, Baionako Apezpikuarekin eztabadan sartu zen. Huni kontseilatu zion, kasu egitea, Jesuisten fanatismo itsuari. Apezpikua mendekatu zitzaion, eta gaztigatuko zuela erran, gure Hazpandar Apezak gogo horietan bermatzen bazen. 1831 urteko abendoaren 20an, D'Iharce Apezak idatzi zuen Apezpikuari: ” Zure egiteko moldea ez da Eliza gizon haundi baten hainekoa. Nahi zinuke, nik onart dezatan, arroltzearen gainean biloak direla? Bortxatzen nauzu zure menpetik ateratzerat. Iduritzen zaut Jauna, zure krosoak bota dautzun elektrika kolpeak, gure libertate kultualaren nahi duen bezala, zure nagusitasuna oraindik sekulakotz ilusionezkoa bilakatua dela.” (Parachou zenak zionaz.) Apez hunek, geroztik, goiz guziz jeiki orduko, tiro egiten zuen Hazparnetik, Apezpikuteari buruz. Bertzalde, D'Iharce delako Apez hau, eskubiderik gabe medikuntzan ari zen. Medikuen Fakultatearekin ixtorioak sortu ziren ere. 1843ko urtean hil zen, elbarriturik, eta bere eztabada guzien gatik, Apezpikuteak artatu eta lagundu zuen azken oreneraino.\nTaneria eta zapataintzan ari diren hauek, 13 ziren Hazparnen . Orduko zapatainek, 8 edo 10 sos irabazten zituzten egunean. 19 garren mendean, taneriak desegiten hasi ziren. Larruen saltzeak, Herriko Etxearen sartzeko gelan egiten ziren, merkatu egunetan. 1857-ko urtean, lau taneria baizik ez ziren gelditzen Hazparnen: Branna, bi Broussain, eta Narcisse Choribit. Hauek, nekez heldu ziren 20 garren menderaino, eta gero, gelditu ziren. Mende hunen hastapenean, Elektrika eman zuten Hazparnen, eta huni esker, zapataintza goiti abiatu zen azkarki. 1902-ko urtean, sei lantegi kausitzen ditugu Hazparnen : Amespil eta semeak “Patrundean”, Amespil Xalbat “Fourkadenian”, Josep Daguerre “Ortesenian”, Landarretche “Bil Xokon” eta Hiriart-Urruty “Etchegorrian (Pattotean)” abere portuan. 14eko gerla bukatu zenetik, zapateria hauek azkartu ziren, eta denek lantegi berriak egin zituzten. 1967 urtetik aintzina, zapateriak ere desegiten hasi ziren. Gaur, ez da zapatainik zapataintzan ari denik Hazparnen.\n17 eta 18 garren mendean, Hazparneko paper zaharretan irakurtzen ahal ditaikenaren arabera, etxetako suteak ainitz ziren ordu heietan. Etxegintzan, zureria nasaiki baliatzen zen eta suak, gaurko etxetan baino aise gehiago hartze bazuen, gainerat, egoitzak barreatuak ziren ; hauetaz hurbiltzea luze zen sua lotzen zenean. Maiz, etxeak osoki erretzen ziren.\nDena den, nahiz Hazparnen bizi izan den, olerkari hau guti baizik ez da ezagutua izan herrian. 1868-eko abendoaren 2 an sortu zen, Tournay-en-Bigorre herrian. Bordalen, bere familia bizi izan zen hirian, 1880-etik 1888-raino, egin zituen beren lehen olerkiak. 1889-an, Orteseko notario baten etxean egin zuen lan, zenbeit denboraz. André Gide eta Alfred Valette-n sustenguekin, agertarazi zituen zonbait olerki, 1891-an. 1897-an, «Jammisme » mugimenduak bere fama zabaldu zuen.\n« Argi-zirrintako anjelus-etik,ilun-ezkilarat » olerkia agerrarazi zuen, 1898-an. Urte hortan, Claudel eta Charles Guérin kurutzazen ditu ; azken hunek, zonbait olerki egin zizkion. 1901-an agerrarazten zituen « Pazko-loreen dolumina » eta, bihotzpena baten ondorioz, « Beltzdurak ». 1905-etik aintzina, bere fedearen berpizteak bihurtzen ditu bere olerkien gaiak. Paristarrentzat, eskualdun bakartiarra zen, bere mendietan bizi. Bainan, Pariserat joaiten zelarik, xoratzen zituen, Belgikanoak berdin. Frantses zaindian sartzerat ez zuen lortu, nahiz entsegatu zen.\n"JAINKOA ETA ERREGEA", hau zen ordu heietan, hitz nagusi zena; hunek erran nahi baitu, boteredun zibilen eta elizako gizonen artean, gauzak ordoki zirela. Herriko biltzar nagusiek ordaintzen zituzten apezak, eta ere erabakitzen, nork zonbat meza erranen zuten, nun eta zoin orduetan. Bainan, hurbiletik behatuz, gauzak ez ziren iduri bezain ongi pasatzen denbora heietan ere ; bakotxak bere botereari lotzen baitziren, eta Herriko paper zaharretan irakur ditaike, 1730-etik , eta 1789 arte, Frantziako iraultza etorri arte, zenbeit kataska izan zirela Hazparneko apezen eta herriko arduradunen artean.\n1733garren urtean, seroratea (benoîterie) zen gaia. Erretorak, huni buruz nahi ukan zuen eskua hartu, bainan, herritarreri zoan, Serorategiari buruz erabakien hartzea. Eztabada luze baten ondorioz, populazioneko deputazioak trinkatu zuen auzia. Erretora, beren esku bidetan mugatu zuten, eta herriko populua, bere dretxoetan berme atxiki zuten! Hunek erran nahi baitzuen, populuak ukan zuela azken hitza!\n1736garren urtean, herritarren biltzar nagusiak, erabaki zuen, Dolhassary, Zelai auzoko apezak, benedikatuko zuela kartier hortako airea, ohi duen bezala. (Airea benedikatzen zen Rogazione egunetan.) Hemen ere, iduriz, Erretorak, bertzela izan zadin nahi ukan zuen.\nHerritarren biltzar nagusi horrek berak, 1737garren urtean, erabaki zuen, 20 sols (edo sos) emanak izanen zirela, goiz meza emaiten zuten Apezeri, eta 25 sols, hauek, meza hortan, gazteeri katixima egitekotan, predikuaren bidez, edo ondotikako erakaskuntza batean. 1738-an, Erretora manatua izan zen, konfrerien konduak, argi agertzea, Laurent Garat, Auzapez Abadeari ; bai, Jesusen konfreriakoak, Carmes eta Agoniako konfrerienak berdin. Diru gaineratekorik balitz, kondu horietan, hauek partikatuak izanen dira, Auzapezari iduritzen zaion molderik hoberenean. Urte hortan berean, Herritarren biltzar nagusiak erabaki zuen, 10 sols pagatuak izanen zirela, kartieretako kurutzetarat prosesionean juanen ziren Apezeri. Hemen ere, Rogazione egunetako prosesioneak ziren aipu.\n1745garren urtean, Klabelek (Sakristianoak) erran zuten, ez zirela bortxatuak, elizkizunetan, "Chaperona" (erminezko jauntzi ospetsu bat) eta Tortxak, herriko Auzapez eta Juratoeri beren tokietarat eremaitea. Orduan ere, Herriko biltzar nagusia bildu zen, eta hunek erabaki zuen, Klabelek beharko zutela segitu ohorezko egitate horiekin, ohidurak manatzen duen bezala. Beren errefusan jarraikitzen badute, beren karguetarik kenduak izanen direla erran zaioten.\n1766garren urtean, erabakia izan zen, elizako gastuak, Apezpikuteak, Erretorak, Zalduko Jaunak eta Amuko markisak hartu behar zituztela beren gain eta ez, ordu arte egiten zen bezala, Herritarrek. Hauek erabaki zuten ere, beren arteko norbeit hiltzen zenean, sobera denbora pasatzen zutela elizan, meza ainitz erranak baitziren hilarentzat zenbeit egunez. Erabaki zuten, meza bat bakarrik emana izanen zeal, ehortzketa eguneko hura eta hau, ofrendarik gabe, ezen, Erretorak, jadanik urteka, aski diru altxatzen baitu.\nEgun aipatuko ditugu, Hazparneko ostatuak. Lehengo denboretan, ausagailu guti zen denboran, ostatua zen jende biltzeko toki bakarra. Astearen artean, jende guti biltzen bazen ostatuetan, igandetan eta merkatu egunetan, mukurru betetzen ziren. Hor, jokoan ala birleta ari ziren gizonak ; ezen, ordu haietan, emazteek ez zuten eskubiderik ostatuetan sartzeko, nun ez zen, jatetxetan.\nOstatuetan kurritzen ziren berriak, gezurrak eta egiak. Orokorki, omore onean eta adixkidantza hoberenean iragaiten ziren ostatuetako denboraldi horiek ; bainan ez beti, eta urrunago ikusiko dugu, zenbeit kataskaren ondotik, 1755 urtetik goiti, ostatu horietako eskubideak aldatu zirela, igande eta merkatuentzat bereziki.\nOstaleren araudiak berriz moldatu zituzten, 1765 garren urtean. Idatzia zen : « Jokolarier sesitu diruaren hiruetarik bat, Erregearentzat izanen da ; hiruetarik bat sesitzailearentzat, eta hiruetarik bat, pobreentzat. » Horela, 1792-arte, urte oroz, zerbeit gaztigu gehiago emendatzen zuten jokolarien kontra, eta ostaleren kontra ; hauek, elizkizun denboretan edaterat emaiten zutelakotz, edo berantegi hesten et abar. Ots! Legearen errespetaraztea neke zen, eta gaztiguen gatik, bai ostalerek, bai jokolariek, berdin segitzen zuten beren ohiduretan.\nEgun kondatuko dautzuet, Kontseilu nagusiko bozak nola iragan ziren Hazparneko kantonamenduan, 1905 eta 1910-eko bi hauteskundeetan. Lehen ere, eta behar bada lehen, gaur baino gehiago, kataskak izaiten ziren boz denboretan. Ordu haietan, Xuri eta Gorrien artean ziren tira birak . 1905 ean, Pierre Broussain medikua (Xuria), Hazparneko Auzapez berria presentatu zen, Kontseilu nagusian, Harriague zenaren ordain. Larraidy medikua (Gorria) zuen kontrako bat, eta Ritou notarioa bertzea.\nLehen itzulian, Broussain-ek bildu zituen 888 boz, Larraidy-k 629 eta Ritou-k 501 boz. Bainan, Broussain, ez zen presentatu bigarren itzulian, nahiz eta, kasik segurra zuen bozak irabaztea. Urte hartan, Broussain-en koinata, Guichenet (Xuria), deputatu presentatzen zen eta hautatu berria zen; botere guziak ez zirela familia batean behar eman, errana izan baitzen, hortako zuen Broussain-ek, utzi tokia. Ondorioz, Larraidy izan zen Kontseilu nagusi. Bainan, 1910 urtean, Pierre Broussain (Xuria) presentatu zen berriz, Larraidy medikuaren kontra. Aldi huntan, Larraidy, jadanik Kontseilari nagusi izanez, nahiz gorria izan edo gorrien laguntzarekin hautatua izan, hunek zituen, berriz ere, kantonamenduko bozak irabazi ; 1052 boz ukan zituen eta Broussain-ek 966 boz. Hazparneko zenbakiak : Larraidy 708 boz, Broussain 473.\nTira bida haundiak izan ziren boz horietan, xuri gorrien artean. Bozen ondotik ere, Broussain-ek gauzak xuxendu nahi izan zituen, bere iduriko zernahi kondatu baitzuten harren gain. Huna zer zion « Eskualduna » kasetan: "Argitzalea kasetan agertu artikulueri nahi dut erantzun. Egia da bozak galdu dituztala, bainan hau, ez naizelakotz, Larraidy bezala, etxez etxe ibili boz galdaka, ustez eta Hazpandarrek estimatuko zutela ene diskrezioa. Presentatu naiz, Larraidy, gorria agertu delakotz, eta ez, ohore gose nintzelakotz, errana izan den bezala ! Deputatu bozetan, Larraidy, Ritou gorriaren alde agertu da, Guichenet xuriaren kontra. Errana da ere, bidentzat ez dutala gauza haundirik egin ; ene falta ote da, egin dituen uhartek bide guziak funditu badituzte ? Ene falta ote da ere, Landetako haitzek eritasuna bildu badute ? Badakizue ? 9 urtetarik egiten diren inkantetan, juanden urtekoan, 1000 liberaz emendatu direla oihan horietako mozkinak? Hunek erran nahi baitu, gure oihanak haundituz doala! Ezen, arbolak, milaka landatu baititugu 5 urte hauetan ».\n« Argitzalea », Gorrien kaseta zen, eta hunen aurka jasartu zen ere Broussain erranez : « Sortu denetik, kaseta hunek ez du bertzerik egiten Euskalduna kasetari ausikiak emaiteaz bertzerik. Azken hogoi urte hauetan, 4 edo 5 kaseta sortu dira Argitzalearen idurikoak, eta denak gelditu dira. Argitzalean, dena gezur eta xoxokeri irakurtzen ahal da, « Euskaldunaren » kontra. Ez ote da egia, Euskalduna kasetan idatziak ginintuenak ? hala nola, gure gobernamenduko nagusiak ohoin batzu baizik ez direla ? eta hauek laguntzen dituztenak ez direla hobeak ? Larresoroko Semenarioa ebatsi dutela erraitea, gezurra ote da ? Argitzale kaseta horrek ez du onartzen, euskaldun batzuek, euskaldun zinezko batzuek, hauteskundeak irabaz dezaten, nola : Guichenné, Pradet, Anxo, Elissague, Etcheverry, Errecat, Dourisboure, Franchisteguy, Beguere, Casemajor jaunak. Hazparnen eta Donapaleun baizik ez dira gorriak irabazdun atera ».\n« Euskalduna » kasetak segitzen zuen erranez : « Gure laguna, Broussain jaunak, ustez, bertzeak bera bezalakoak ziren, galdegin zaukun guri, « Euskalduneko » idazleri eta bertze bi kasetako buruzagieri, deus ez erraitea Larraidy medikuaren kontra. Hobeki eginen zuen ohartzea lehenago, nola jokatuko zen Larraidy, hunek ez baitu Broussain-en zuhurtzia bera, eta ez baita jenatu, Hazparneko Auzapezaren kontra mintzatzeko . Hazparnen ere, bertze tokietan bezala, boz emaileari gustatzen zaiote , hautetsi gaiek bozaren eske etortzea etxerat. Onestasuna gauza ederra da, bainan gaurko egoeran, hau ez da aski, eta agiantza dugu, Broussain jaunak hau ongi hartua duela gogoan ; bertzaldiko behartuko dako ! »\n1919 garren urtean, Broussain-ek, Hazparneko Auzapezgoa utzi zuen, Jean Pierre Larramendy-ri, eta berriz presentatu zen Kontseilu Nagusiko bozetan. Aldi huntan, Larraidy- ri irabazi zakon .\nOndoko urtean, kontseilu nagusiko biltzar batetarik gibelerat etortzen zenean, Ortese-ko herrian, hil zen supituki, 61 urtetan.\nHiru mintzaldiz aipatuko ditugu, Hazparneko eskolak, 1650-etik eta 1940-a arte hortan.\nIkastegien gaiean, irakurtzen ahal ditugun idatzi zaharretan ikusten dugu, 1658-an, herriko konduetan emanak direla, ikastegieri buruzko lehen ageriak, "Errejenten” soldata, eta ere, nun eta nola, erakasle horiek, eskola emaiten ari ziren Hazparneko kartier edo auzoetan. Errejenten paga, urterako, 40 libera zen, osoki Herriaren gain, nola herriaren gain zen ere, erakasle hauen izendatzea. Auzo bakotxak, bere erakaslea bazuen. Hunek, etxe batean ari zen eskolatzen, ez baitezpada eskola etxe egoki batean, bainan, ordainez, haur gehienari hurbil erretxa zen etxe batean. Paper zaharretan, eskola izan diren etxe zenbeiten izenak badira, hala nola: Arbaldea, Arcemisbeheria, Labia eta Bikaritea.\nIkastegi horien lehen denboretan, herriko jendea arranguratzen zen pondutik, errejenteak ardura aldatzen zituzten. Eskola pagatuz zen aberatsentzat, eta kitorik behartsuentzat. Ordu haietan, haurrak ez ziren eskola eguneri biziki segituak, hala nola, neguan, aro txarretan, bideak iztilduak eta fundituak zirelarik, haurrak aise etxetan atxikitzen zituzten; udan aldiz, kanpoko lanetan laguntzeko, etxen egoiten ziren ere.\n1700-etik eta 1789-a arte, Herriko etxeko kondu ageriak agertu direnetik, ohartzen gira, herriaren kondu haurrak eskolatzen zituzten errejenten aldean, bazirela, bertze erakasle batzu, "kartsuak" deitzen zituztenak, (hauetan apez batzu ere baitziren), “Kartsuak” deitzen ziren ikastegi horietan, katixima eta otoitzak ikasten zutelakotz. 1720-etik aintzina, errejenten soldata, 40 liberatik, 60 liberetarat hupatu zen. Ordutik, familia aberatsek, ilabete oroz ordaindu zuten : saltegietakoek 5 sol, idazlariek 10 sol, kondu egileek 15 sol. Herriak ez zezan ikastegi baten aloaitzerik ukan, karrikako eskola, Herriko Etxean zen, edo, zenbeit aldiz, eliza kalostre azpian.\nErrejenten hautatzeko baziren ohidura batzu, ongi segituak zirenak. Hala nola, Auzapezek eta Juratoek, Jaun Erretorarekin zituzten hautatzen. Errejenta horiek behar ziren plantakoak izan, eta nehundik ahal bazen, itzal gutikoak ; hauen jakitatea, hainbaitetakoa behar zen ere. Azken finean, Apezpikuari zoan, errejente hautatua zutenari baimenaren emaitea. Harana, Labiri, Zelai eta Minhots auzo bakotxak bazuen bere errejenta. Haltzketak aldiz, ez zuen, eta ondorioz, eskatu zuen ukaitea herriko Auzapezari. Galdea onartua izan zen; bainan, herriak, dirurik ez ukanez, edo ez xahutu nahiz, Zelaiko errejentari galdatu zion bi auzoetan eskola emaitea: goizetan Zelaian, eta aratsaldetan, Haltzketan.\n1750-ean, Haranako errejenta elizako xantrea ere zen. Kasua berezia baitzen, Errejent Xantreak eskubide ukan zuen, eskolaren hestea, elizkizun bat gertatzen zen aldi guziz.\nNoiztenka, dirua edo ondoriotasun batzu emanak ziren herriari, beharretan gertatzen ziren obra edo eraikitze batzuentzat. Hala nola 1767-an, Abere portuan, “Elizaleku”-ko Martin Bidegaray-ek, Peru hirialdean bizi zenak, 30 000 libera eman zituen, bertze gauza batzuen artetik, Labiriko eskolaren eraikitzeko. Handik eta bi urteren buruan ideki zen eskola hau, "Labia" etxean.\n“Kongregazione”-ko lehen eskola 1738-an ideki zen, "Komentu zaharra” deitzen zen lekuan, Ursuia karrikan goiti juaitean ezker, barnekaldean den oraiko Espildean. Dubarat Apezaren dokumentoetan irakur ditaikenaz, etxe hortan, komentu bat zen, eta eskola bat neskentzat. Etxe hunen eraikitzaleak, Urruñako Etcheverri anderea eta Daguerre Apeza ziren. Bellefond, Baionako Apezpikuaren baimena ukan zuten gainerat, erretreta etxe baten idekitzeko toki hortan berean. "Bisitazioneko" 5 serora baziren hor, neska gaztentzat pentsione bat eta eskola lekua, nun erakasten baitzen urririk. Neska gazte behartsuek ere, eskolatzeko ahala zuten hor, eta komentu hunen eraikitzea baliotsua izan zela gure herriarentzat, errana izan zen. Frantziako iraultzaren ondorioz, Komentu zahar huntako aktibitateek gelditu behar ukan zuten. Ordu hartan ziren 12 serorak, Hazparneko hiru etxetan aterbetuak izan ziren.\nIraultzaren gatik hetsi zuten aintzinetik, Prefetak galdatu zuen Hazparneko Auzapezari, Komentu zahar horren gainean zituen xehetasunak emaiteko : hala nola, 24 neska ikasle eta erakasle baziren, hauetarik 9 gazteriaren formakuntzari lotuak zirenak. Bertzalde, 40 ikasle eta hauetan behartsun ainitz. Hor erakasten zela erlisionea, irakurtzea, aritmetika, eta emazteri behartuko zaioten esku lan ainitz. Bertzalde, Iraultzaren ondorioz, ez zen aldaketa haundirik izan erakaskuntzari buruz.\n1801 urtean, Prefetak galdatu zuen, bigarren mailako eskola baten idekitzea. Orduan, Courtelarre Auzapezak eskaini zion, Komentu zaharrean egitea bigarren maileko eskola hori, Hazparne eta inguruetako herrietako ikasleentzat, bainan erran zion ere, gure euskaldean ikas-gai egokienak zirela : erlijioneari zoan morala, idaztea eta matematikak. Prefetak ez zuen segidarik eman Auzapezaren eskaintzari. Handik eta 30 urtez oraino, karrikan 2 erakasle ziren, bertze bat Urkoin, bat Labirin, bat Zelaian eta bat Elizaberrin. Erakaskuntzari zoan diru zenbakia, 300 franko-tarat heltzen zen doi doia.\nLouis-Philippe-en denbora arte, Hazparnek ez zuen eskola publikorik. 1833-ko urtean, publiko bilakatu ziren karrikako eskola eta auzoetakoak.\nEgun, hortan utziko dugu gai hau. Bertzaldian beretik segituko dugu eta aipatuko ditugu Kongregazioneko eskolak Hazparnen.\nEgun, juanden aldiko gaiaren segidarekin eginen dugu gure solasa: Kongreganizta ikastegiak Hazparnen.\nHuna egungo hitzaldia bukatua. Helduden aldian aipatuko dugu, 1878-ko urtetik, hunat, nola segitu zuen erakaskuntzak Hazparnen.\nEgun aipatuko ditugu Hazparneko eskolen garaipena, XIX eta XX garren mendean.\n1881 urtean, Jules Ferry legearen ondorioz, erakaskuntza urririk izanen zela erabakia izan zen. Handik goiti, herrietan, behar ziren zergak emendatu erakaskuntzaren dako. Hazparneko hautetsiek, hiruetan ukana zuten galdea zerga horien bozkatzeko, bainan, aldi bakotx,12 baizik ez ziren etorri bozkatzera, eta azkenean, guti izanik ere, bozkatu behar ukan zuten zerga hori xutik ezartzea.\nUrte hortan berean, Prefetak galdatu zuen eskola publiko bat idekitzea, Pegnan, eta gainerat, Zelaiko eta Elizaberriko eskola girixtinoak, publiko bilaka zadien ere galdatu zuen, eta oraino, bertze zenbeit eskola berri eraikitzea Hazparnen. Herriko Hautetsiek erantzun zakoten: "Gauza horiek gogoetatze bat galdatzen dute. Talde bat izendatuko dugu gai horien ikertzeko".\n1886 -eko urtarrilaren 26 an, Auzapezak abisatu zituen hautetsiak, Suprefetaren gutunaz, hala nola, hunek galdatzen zuen, frailen kongregazione eskolaren hestea. Ilabete berean, Herriak erran zuen, ez zuela ahalik eskola hortako haur guziak bertze eskoletan kokatzeko, eta fraileek, 34 urtez erakasten ari izan zirela, herriko eskola publiko bilakatua zen hortan, herri osoaren onetan, eta ez zela zuzen, eskola horren hestea. Prefetari eta ministroari erantzun zioten ere: " Nun zer dagon hobeki jakinean bazinezte, ez zinukete holakorik asma".\n1888-ko urtean aldiz, erakaskuntzako akademiak eskatu baitzuen errientsa bat gehiago hartzea, Elizaberriko eta Zelaiko nesken eskolarentzat, eta Pegnan eta Kostan eskola mixtoak eraiki behar zirela, erran baitzuen ere, Herriak, eza eman zuen haueri guzieri. Erran behar da, herriaren gain zirela ordu haietan gastu horier guzieri buru egitea. Ordainez, erabaki zuten, goi mailako ikaskuntza bat beharrezkoa zela, eta, delako, Bernard Broussain-ek bere testamentuan aipatzen zuen, "Institut Saint Bernard" delakoaren eraikitzeari lotu ziren. Handik eta lau urteren buruan, eskola publiko mixte bat ideki zuten Pegnan, "Magnotenia"etxean.\nEskola laiko horien aldean, Herriak erabaki zuen ere, Seroren eskolaren atxikitzea, hauek, legeari ihardokiak baitira, eta ez baitute sekulan herritarren artean arrangurarik sortu. 1903-ko urtean, Prefetak galdatzen du nesken eskola laiko baten sortzea karrikan. Orduan, Herriak erosi zuen "Esperantxaenia", Plaza berriaren ondoan den etxe bat, 39 500 franko gosta izan zena ; estadoak, 8 295 franko eman zuen herriaren laguntzeko.\nUrte bereko apirilaren 7an, Jaun Prefetaren gutun batek zion, katixima, Frantsesez erakatsi behar zela. Auzapezak erran zuen, Ministroak galdegin zuen ordutik, Jaun Erretorak katixima Frantseses egiten zuela, bainan gero, Euskaraz explikatzen zuela haurrer, hauek ongi olertzeko gisan, ez baitzakiten Frantsesa. Prefetak ongi hartu zuela erantzun hau, errana izan zen, ezen, jakinean baitzen, kongregazioneko ikastegiko 29 nesketarik 23 ez ziren gai, Frantsesez hitz bat ere konprenitzeko; bainan baliatu zen erraiteko, ordu zela, eskola girixtino edo kongregazionezko horiek, laikoak bilakatzearen alde bermatzea, Frantsesa nagusi zadin lehen bai lehen Euskal Herrian.\nJadanik aipatua dugun bezala 1905-eko urtetik goiti, Estadoa eta Eliza berexi ziren, eta Zelai eta Elizaberriko eskolak, laikoak bilakatu ziren. Karrikan, Serorek zaukaten nesken eskola hetsi zuten. Handik laster eraikia izan zen, Marandeko bisenbis, eskola berri bat hunen orde. Frailen eskola hetsi baitzuten ere, erakasle laikoek hartu zuten frailen tokia eta kolejioak berdin segitu zuen, eskola girixtino gisa.\n1914 urtean, gerla izanen zela entzunik, karrikako eskola publikoko errejenteak galdatu zuen Herriari, harma baten ukaitea, haurren usatzeko harma baten erabiltzen. Galde horri ardietsi zuten hautetsiek, eta karabina bat erosi zakoten 80 franko gosta izan zena. Bertzalde, eskolan ibiltzea legez bortxatua baitzen, Prefetak galdatu zuen herriari 6 hautetsi hautatzea, ikusteko legea errespetatua zenez. Hala ez balitz, Poliziari manatu behar zuten, eskolako adina duten haurrak eta han ez direnak, eskolarat eremaitea bortxaz.\n1920-eko urtean, Prefetak abisatu zuen Auzapeza, nola, Hazparne hautatua izan zela, Laborantxa ofiziorako eskola publiko baten jabe izaiteko, eta ondorioz, Departamenduko 10 zentroetarik bat bilakatu zen arlo hortan. 1924-an, hasi ziren eskola horietan, klasetako kopurua mendratzen, adibidez: bi klasa zituen eskolak, 50 haur gehienik; 3 klasarentzat 80 haur; lauentzat 120 eta 5 klasarentzat, 160 haur gehienik. 1934-an, Herriko hautetsieri galdegina izan baitzen Zelaiko eskola mixte izaitea, erran nahi baita, mutil eta nexkatxak elgarrekin eskolatzea. Hautetsiak oldartu ziren, eta erran zuten, lege berri horrek ohiduretan durduzatzen zuela Euskal Herriko jendea, eta ez zutela galde horri segidarik emanen.\nHuna beraz, berriki arte, zer izan den Hazparneko ikastetxen ixtorioa. Gaur, 2000 ikaslez goiti bada Hazparnen, lehen maila, kolejio eta lizeoetan. Publikoan haur gehixago bada, eskola eta kolegio girixtinoetan baino; lizeoak, girixtino eskolak dira Hazparnen.\nEgun aipatuko ditugu Hazparneko elkarteak, 1874-tik eta 1940-a arte.\n1901 izen bereko legearen ondorioz, elkarteak sortu ziren bazter guzietan, bainan, lege hori egin aintzin ere, baziren elkarteak Hazparnen.\nLehena, 1874-an, sortu zen, abendoaren 4an. Lehen elkarte hunen helburua zen : Hazpandarrentzat ausagailuen antolatzea. "Cercle Saint Julien" deitzen zen elkartea, eta, Julien Ihitz jauna izan zen talde hunen eraikitzailea. "Cavadeenea" Ursuia karrikan den etxe batean zuten beren gela -. Elkarte hunen araudietan idatzia zen: irakurtzeko gela bat bazutela, elgar hizkatzeko bertze gela bat, eta Billard jokoan artzeko gela bat gainerat. Azken gela huntan, bertze joko ainitzetan ari ziren, nola : kartetan, domino, damiers eta holako. Ordu heietan, diru joko gehienak debekatuak ziren, loteriak eta bertze. Irakurtzeko gelan, 4 egunkari edo aldizkari bazituzten beren menean: Le Monde illustré, La France, La Gironde eta Le Courrier de Bayonne. Urte saria, 9 franko zen, eta tokia idekia zen, egun guziez, goizeko 8 etarik, gauerdi arte.\n1885 urtean, bertze elkarte bat sortu zen "Cercle du Progrès" izenarekin. Lehendakari zuen, Emile Irigoyen Eyhartzekoa. Elkartearen etxea, ostatu bat zen "La Comète" deitzen zena, eta geroztik, Hôtel Kaskoina izana dena, edo gaur, Jastea. Hor ibiltzen zirenek, 25 eta 50 urte arte hortakoak ziren, eta orotarat, elkarteak, 40 kide bazituen. Elkarte hunek, 20 urte iraun zuen. Araudietan idatzia zenaren araberan, politika eta erlijioneaz mintzatzea debekatua zen, nola ere debekatua zen, diru jokoetan artzea, nola : baccarat, lansquenet, chemin de fer eta roulette jokoak.\n1901-eko legearen menpeko izan zen Hazparneko lehen elkartea, hau 1909-an sortu zen. "Amicale des Excursionnistes" deitzen zen, eta hunek, bere araudiak idatzi zituen liburuxka batean. Huntan irakurtzen zen : 40 urtez petik diren gizon karlosak zirela bakarrik elkartean sartzen ahal. Bertze araudi batek dio, aste saria, franko bat zela, eta hau, igandetan ordaindu behar zela. Errana zen ere, elkartearen helburu nagusia, diru biltzea zela promenada batzuen antolatzeko. Hau antolatua zen, kutxan gelditzen zen diru zenbakiaren lauetarik hirua baino gehiago ez bazen gosta.\nPierre Broussain, Hazparneko auzapezak, 1910-ean sortu zuen elkarte bat "Zaharra-Berri" izenekoa. Hunen helburua zen, pilota jokoen kontserbatzea eta zabaltzea, guziz eta bereziki, luzeko jokoa.\n1913-an, sortu zen «Kultur eta kirol» elkartea, Justin Mirande Apezaren nahikariz. Hau, behin, «Xerubino» elkartea deitua izan zen, eta gero, «Jeunes Basques». Hazpandar gazte gehienak hortik pasatuak dira, 1960-a arte. Hor ari ziren, pilotan, oinbaloian, gimnastikan, musikan, dantzan, teatroan ; hor egiten zen ere, zinema eta armadarat juan aintzineko preparazioa, etabar. Bere araudietan irakur ditaike, elkartearen helburu bat dela, gazte indartsu eta argituak moldatzea, Frantziari soldado azkar eta suhar batzuen emaiteko.\n1923 urtean, musika elkarte berri bat sortu zen. "Hazparneko Adixkiden Musika" deitzen zen. 25 musikari bazituen. Talde hunen helburu bakarra zen, musikaren zabaltzea gazten artean, elkartasunean, eta adixkidantza baketsuan. Zorigaitzez, zenbeitek, araudi hau ez errespetaturik, urte bat barne desegin ziren. Handik eta bi urteren buruan, Pierre Madré-k berriz muntatu zuen musika taldea, eta huni eman zion "Hazpandarrak" izena. Hau ere, laster desegin zen. Beti musika gaiean gelditzeko, 1926 urtean, bertze musikari formakuntza bat sortu zen "Estudiantina" izenarekin, Durencq jauna buru. Hunek ere gutti iraun zuen.\nAnartean, nesken elkarte bat, «Jeanne d'Arc» deitzen zena, 1925-ean sortua zen. Ordu haietan, nesken libertateari buruz arras bortitza zen elkartea. Handik eta 8 urte berantago eraiki zuten elkarte hunentzat, " Jeanne d'Arc" gela. Handik eta zenbeit urteren buruan, gerla denboran, toki hori, Alemanek bereganatu zuten, eta hauek juan zirelarik, zapaterietako kantina bilakatu zen. Geroztik, noiztenka baliatua izan zen nesken patronajea bezala, bainan, ez segidakorik. Ikastola, toki hortan sortu zen 1972-an.\n1935 urtean sortu zen bertze elkarte haundi bat, "Noizbait" deitzen zena, eta pilotari emana zena. Behin, Frantziako federazioarekin zenbeit denbora mutur egonik, Noizbaiteko kideak sartu ziren lerroan, eta hunen legeak segitu. Pilotako elkarte hunen sortzaileak ziren: Darmendrail, Mathieu , Bellecave, Etcheverry, Mendiague, Luro, Biados, Diharce, Haissaguerre eta Marquine jaunak. Pilotako elkarte hau, Euskal herriko lehenetarik izan zen, eta pilotari famatu ainitz pasatu dira Noizbait elkarte huntarik. Urte berean sortu zen, "Haïtz-Barneko Ihiztariak" elkartea.\n1960 garren urtetik haste, zernahi elkarte sortu dira Hazparnen. Gaur, 112 zenbakitzen dira, eta hauetan, 80 bat, herriak diruz laguntzen ditu.\nEgun aipatuko dugu, elektrikaren emaitea, Hazparneko herrian.\nElektrika egiteko lehen gunea izan zen, Elhiarreko Eihera. Huntan, turbina bat bazen hiru dinamorekin, eta 120 anpera fornitzen zuen. Zozietatearen zantrala, Hazparneko karrikako Fourkadenian zuten. Bi adarretan partikatua zen elektrika bidea: bat, Herriarentzat, eta bertzea, partikularrentzat. Elektrika hori ukaiteko, Herri zentrotik 800 metra inguruan behar zen izan, eta ez urrunago. Errana zen ere, karrikako argientzat, behar ziren lanpen indarrak zoin behar ziren : 5-10-16 eta 32 boujiakoak; orotarat, 1 600 boujia. Herriko etxean ezarri zuten tresna bat, -Voltmètre- deitua; hunek neurritzen zuen behar arau argiaren indarra. Karriken argitzea, iluntxian hasten zen, eta gauerditan hiltzen zituzten argiak, bainan, 12 lanpade gelditzen ziren bizirik gau guzian. Bertzalde, Herriko eta Eguberri pestetako gauetan, argiak pizturik ziren gau guzian eta elektrika kitorik .\nHazparneko plaza nagusia, duela aspaldi, “Plaza Karkana” deitzen zen. 1935- eko agorrilaren 4 an, "Place Verdun " bataiatu zuten, oraino usuenik deitzen dugun "eliza aintzineko Plaza » hori, edo erdaraz « Place de l'église ». 1950- a arte, nunbeit han, Plaza horri erraiten zen “ Plaza Karkana”! : Plaza karkanan gertatua da hori ! edo, Plaza karkanan ikusi ditugu kaxkarotak dantzan ihauterietan … Bainan, zertako "Plaza Karkana" izen bitxi hori?\n1950-eko urteaz geroztik, nehoren laguntzarik gabe, beren baitarik antzerki berri bat antolatu zuten gazte batzuek Hazparnen. Gertakari horrek oihartzun izigarria izan zuen hedabideetan.\nGalarrotsen ohidura biziki zaharra da Euskal Herrian. Lehen, alargun bat berriz ezkontzekotan zelarik, auzoko gaztek «zerga» baten iduriko tratu bat lotzen zioten. «Zerga» hura zen, gehienetan, hunenbertzeko pinta arno. Bertzenaz, galarrotsak jotzen zizaizkioten. Piarres Larzabal Apezak kondatzen du , haurra zelarik, ikusi zuela Azkainen, jandarmak, galarrotsa egilen ondotik lasterka, arrobotsa azkar egiten zutelakotz eta hunen gatik, nehork ez baitzezakeen begirik hets.\nBeraz, 1950-ean, holako zerbait gertatu zen, Hazparne Elizaberriko kartierean: alargun batek ez zion amore eman gazteriari, eta galarrotsak muntatu ziozkaten. Gau guziez elgarretaratzen ziren, haren etxe aitzinean, eta sekulako arramantza egiten zuten, edozein tresnarekin, atabal, untzi, kaxa, turruta eta bertze zernahi. Bainan, ixtorioa, gaizki bururatu zen aldi huntan: tiro egin zuen norbaitek arrabotsa egileeri buruz. Hil bat izan zen, eta kolpatu bat ere. Jandarmek, inkesta bat egin zuten, eta behin, galarrotsaren gaia zen gizona, gerokorik gabe libro utzi zuten, ez baitzen herrian gau hartan, eta ondorioz, ez baitzuen berak tiroa eman ahal izan.\nAuzoko gazte bat, akusatua izan zen. Jandarmek altxatu zuten, Baionara ereman ; han, zafraldi bat eman ondoan, mehatxatu erranez, joanen zitzaizkiola berriz galdezkatzera, eta bere krima aitorraraztera, erran zioten. Karlos gazte hunek, jadanik ukanak zituen galarrotsak bertze aldi batez, eta behar bada, ustez, berentzat ziren aldi hortan ere, harrek zuela tiro egin pentsatu zuten Jandarmek. Bainan, frogarik gabe, libro utzi zuten behingotz. Biziki gaizki jasan zuen Baionako jandarmeriatik iragaite hori, eta galdezketa bortiz horiek. Zenbeit adixkidek entzun zuten erraiten : “Jandarmeak berriz eni galdatzketak egitea baino, nahiago diat, ene buruaz bertze egin”. Zorigaitzez, hala gertatu zen. Karlos gazteak, goiz batez, beren etxetik ikusi zituen jandarmeak, Labiri Ahotzia ostatuaren parean heldu ; pentsatuz bere xeka heldu zirela, etxe aldeko haizperat juan zen, eta arbola branka batean soka loturik, beren burua urkatu zuen.\nGalarrotsen ondorioz, ixtorio huntako bigarren hila izan zen hau. Berri lazgarri horietaz jabeturik, Pariseko kazetari batzu etorri ziren Hazparnerat, eta orrialde osoka gai huntaz mintzatu. Euskal Herriko jendea, nunbeitetako populu basa bat baten iduriko jendeak agertarazi nahiz, egiak eta gezurrak nahas mahas kondatu zituzten, gauzen erdiak berek pentsaturikako zozokeriez apaindurik. Errana izan zen, kasetalariak, mutil gaizo batzuen edan-arazten ari izan zirela, hauek, hilarrietarat ereman zituztela eta han, argazkitan hartu ; ixtorio hilkor huni, sorginkeriaren lotzeko asmuarekin, hots, beren zinema egin zuten. Bainan, herriko gazte batzu elkartu ziren, eta erabaki zuten, kazetari horietarik bat behar zutela bahitu, oihan beltzera ereman, eta, minik egin gabe, larrugorritan utzi. Hazpandarrek, beren xedea bete aitzin ordea, Paristar guziak, menturaz norbaitek abisaturik, itzuli ziren Parisera.\nGalarrotsen ondorioak ez ziren hortan gelditu. Ordu heietan, bere buruaz bertze egiten zuenak, ez zuen elizatik pasatzeko eskubiderik, eta Hazparneko erretorak, ez zuen onartu ehortzketako mezaren emaitea. Karlos gazte hura, Espeletakoa izanez sortzez, han izan ziren ehortzketak, azken finean. Nehork ez zuen gehiago galarrotsik antolatu; hauek deitzen ziren ere “Tuta jotzeak”. Hau azkena izan bazen, izan zen soberakin, hura. Gazteria ez zen gehiago menturatu, holako gertakari latzgarri baten irriskuan berriz abiatzerat.\nElizaberriko gainetan gertatu ixtorio ilun horrek orroitaraz zezakeen, kartier berean izan zen bertze gertakari trixte bat: Plumagaineko premu galerianoaren ixtorioa. Hunek ez zuen nehor hil, bakarrik auzo bat doi bat kolpatu, bainan horren gatik, Rochefort-eko galeretan ezarria izan zen, eta han zendu zen, 5 urte egon ondoan. Berak, amaren ondoriotasuna eskuratu nahiz, galerak ukan zituen ondaretzat; aldiz, bertsu eder eta hunkigarri batzu utzi dauzkigu guri, galerianoak, ondaretzat.\n“Hazpandarren emigrazioa Kubako ugarterat” aipatuko dugu egun.\nEtxe bat bada, orok ezagutzen duguna, Herriko etxea da, denek, noizbeit, zerbeiten beharretan izanez, herriko administrazio gune huntarik. Erdaraz erraiten dugu "la Mairie", bainan lehen, Herriko Etxeari erraiten zen: "la mairerie ". Lehen, Herriko hautetsiak eta etxetako nagusi eta etxekoandereak, beren erabakien hartzeko, igande goizetan, mezaren ondotik, eliza kalostre azpian elgarretaratzen ziren, salbu, zerbeit larri zelarik, iraultza aroan edo bertze ; orduan, herrikoetxean biltzen ziren.\nHazparneko Herriko etxea, paper zaharretan ikusten ahal daikenaz, oraiko toki berean zen jadanik, 1650ean. Herriko etxeak berak, bulego ttipi bat baizik ez zuen, eta biltzarren egiteko, gela haundi bat. Frantziako iraultza aintzin, Herriko etxean baziren bertzalde : bihi saltzeak, haragi saltzeak, larru saltzeak ; Frantziako eta Espainiako arnoen saltzeak ere hor egiten ziren. Gainerat, errientaren egoitza hor zen, presondegia ere, eta, Herriko etxearen parte bat, ostaler bati aloiatua zen.\n1855-eko abendoaren 18an, Baionako Su-Prefetak, Harriague Hazparneko Auzapezari onartu zion, herriko etxearen berritzea ; erranez haatik, Herriko etxe aintzinak, bertze etxeen lerro bera atxiki beharko zuela. Debisak egin zituzten eta hauek, 25 221,40 franko-tarat heltzen ziren. Erabakia izan zen, aro ederraren beha egoitea obren hasteko, eta, negua aintzin beharko zirela lan guziak bukatuak. 1856an, ekainaren 19an, hasi ziren Herriko etxe xaharraren aurdikitzen, eta, urte undarrean baizik ez ziren lotu berriaren eraikitzen. Ondoko urteko larrazkenean bukatu zuten.\nOrdutik, eta bi urtez oraino, eztabada izan zen Herriko hautetsi eta arxitektoen artean, baizik eta, hauek sobera jornal galdatzen zutela bere lanaren egiteko. 1859an trinkatu zen afera, eta, azken zorrak pagatu zituen, Hazparneko herriak, arxitektoeri. Horren gatik, Herriko etxe berriaren keskak ez ziren itzaldu : teilatua, arbelaz estalia baitzuen, orotarik itatxurak agertzen ziren, eta, Kontseiluak erabaki berri bat hartu behar ukan zuen, 1864ean. Ondorioz, arbela kendurik, teilak ezarriko zituztela erabaki zuten.\nObren egiteko moldean, zernahi xehetasun badira idatziak: teilatuko zureriak ez du zureko koropilik behar, eta, ez ere, parte ilunik, eta, urte osoa behar du, segatua izana dela. Marluseriek, hiru urte hartan segatuak behar dira izan, aski xukatuak izaiteko gisan. Itziak nola sartu behar diren ere ezarria da idatzirik. Leiho inguruetan, Bidaxuneko harria. Eskailerak, haitzez eta 4 zentimetroko taula azkar batzuekin. Plastra grisa baliatu beharko da, eta azken pasaialdiarentzat, Rouen hiriko plastra xuria. Debisak ofizioka : hargintza, 11 327, 38 franko; teilatua, eskailera eta zureriak, 6 483, 20 franko; plasturgoa 14 440,32 franko; marluseria, 1 936,38 franko; kinkalleria eta burdineria, 1 566,80 franko; berinak eta tindua, 852,40 franko, eta bertzalde, 600 bat franko atxikitzen zituzten, obra xehe batzuen ordaintzeko. Orokorki : 24 258, 48 franko, gosta zen, Herriko etxe berria.\nGeroztik Herriko etxea haundiagoa zen oraino, eta, hiru partetan zatikatu zuten : erdian Meria zen, eta bi sahetsak aloiatu zituzten ; bat, 250 franko urteka, eta bertzea, 170 urtean. Geroxago oraino, gela bat baliatu zuten, justiziaren epai tokia egiteko, 1940 a arte. 1868an, poliziako komiserio bat ere izan zen Herriko Etxean. Hunek zenbeit urte baizik ez zuen iraun.\nGaur, Herriko etxeak berak baliatzen du toki osoa, eta gainerat, Mañarenia etxe osoa ere baliatzen da Herriko etxe gisa. Bertzalde oraino, Jauregiko barrokietan egin dituzte gela berriak, ur eta ur higatueri buruzko idazlaritzaren eta Kadaztra tokiaren aterbetzeko. “La Mairerie” deitzen zen denboran, nahiz, 5 000 biztanle izan Hazparnen, Herriko etxean, bi langile baizik ez ziren: idazlari bat eta herriko mutila. Biziki urrun gira gaurko, kasik ehun bat enplegatuetaz, 6 300 biztanlerentzat.\nGaur, euskaraz, Hazparne, deitzen dugu gure herria, frantseses, Hasparren; erdaraz, usu baliatzen dugu ere hitz lerro hau : «La cité des chênes», erran nahi baitu: “Haitzen herria”. Izen ospetsua, gutiz gehieneri gustatzen zaiona, ezen Haitza baita arboletan errege, eta, hazpandarrek, egokia kausitu dugu izen hori gaur gureganatua daukaguna.\nDenboran erraiten zen, urtxintxa bat, Hazparnetik Baionarat juaiten ahal zela, haitz batetik bertzerat jautzinez. Hori, erran bat da bixtan dena, nola ere, erran bat baizik ez den, Haitz Barne deitzen zela Hazparne. Dakiguna da ere, Hazparnen, Ametzak eta Haltzak zirela gehienik, eta ez, baitezpada, Haitzak, nahiz Ametza haitz mota bat den. Ametza, larru pilatzeko baliatzen zen tanerietan, eta Haltza, ur erreka bazterretan nasaiki heldu da. Hazparnen, erreka ainitz bada, eta ondorioz, Haltzak ere. Ainitzeri iduritzen zaiote Haitz barrene, edo Haritz-Barne dela Hazparneren izen xuxena, bainan, ikertzale bat ere ez da kausitzen, teoria hunen alde agertzen denik; denek bertze ikusmolde bat eskaintzen daukute. Nehork ez badu ere porogatzen ahal, argi ta garbi, nundik helduden gure herriaren izen hori, badakiguna da, ez dela nehundik ere, Haitz barne-tik heldu; puntu huntan ikerle guziak ados dira.\n(1349)-an, Hazparne, HESPERRENE deitzen zen eta idazten; geroztik, oraino berriki arte, AHETSBARRENE eta AHAZPARNE, idatzi askotan irakurtzen ahal den bezala, eta izenaren etimologiari hurbilago ditaiken bezala. Izenaren hastapenean, “ahets” erran nahi bailuke “gaina” eta bukaeran “barren” gaur “parren” bilakatua den hitza, erran nahi baitu –mugan-. Beraz, “ahetz” oronimoa lotua da “barren” hitzari , erran nahi baitu: “barnekalde muga gaina”, erdaraz: « hauteur la plus intérieure ».\nIkusmolde hau zabaldua izan da, ikusis, Hazparne, Ahetsbarrene deitzen zela, gure ixtorioa idatzia izan denetik. Badakigu, herri hunek zer inportantzia zuen gure aroaren lehen mendetan, ikertzaleek diotenaz, eta, ohargarri da denentzat, mendeetan barna, izen hori, ez dela guti baizik aldatua izan, bertze herri ttipiagokoen izenak aldatu izan diren molde berean. Ondorioz, betidanik izen bera atxiki du Hazparnek, edo Ahetsbarrenek; bi izenek, erro berak baitituzte.\nBertze ikusmolde bat bada ere izenaren gai huntan, lehenari hurbil litaikena. Ikertzale batzuek diote, “aitz” edo “aritz” izenetik ateratzen dela, erran nahi bailuke “arroka”, eta orduan erran nahia litaike ( barnekalde mugako arroka). Ikusmolde hunek ere bere funtsezko arrazoiak baditu: Ursuia mendi arrokatsuaren altzoan da, Hazparne. Hemen ere, barnekaldearen buruan den herri arrokatsu (menditsu), beraz gora den bat aipatua da, eta orokorki, denak erran nahi bertsurat erortzen dira.\nDudarik gabe, barnago ikertu beharko ginuke sail hau, bainan, gaurdanik erran ditaikena da, ez ginukela gehiago Hazparnerentzat, Haitz-Barne erran nahi duela oihukatu behar, lau haizetarat.\nDuela zenbeit urte, Zelaiko Parachou jaunak aipatzen zuen, Hazparne, Haltza arbolatik heldu zela, eta eztabada luze bat ukan zuen denboran, Idieder Hazparneko bikariarekin, geroztik erretor egon zenarekin. Apezak zion Hazparne “Haitzen erdian” erran nahi zuela, eta Parachouk “Haltzbarne” zela “Haltzen erdian” tematzen zen, ezen, goraxago erran dugun bezala, ur errekak ainitz baiziren; hainbertze erreka nun, 30 bat eihera baziren Hazparnen. Ur erreka hauen bazterretan, Haltzak baziren nonbre haundian. Hunek erranarazten zaion, Parachou jaunari, Haltz barne zela eta ez Haitzbarne. Nahiz kaseten bidez eztabada zabaldu zuten, arrazoinik ez zuten atera, batek ez bertzeak, eta azken finean, trinkatu gabe gelditu ziren bizkar; bakotxak beren ikusmoldea beretzat atxikiz.\nOrdainez, Hazketako auzoak, lehen, Harana deituak, iduri luke, Haltzetik atera duela bere izena, haltz (arbola) eta keta (tokia). Beraz, hemen erran behar ginuke, Haltzketa eta ez Hazketa edo, are gutiago, Hasketa, gaur idatzia den bezala. Bainan, hemen ere, oraindik makurra egina da, eta erraiten dugun moldean segituko dugu: Hazparne eta Hazketa deitzen. Huna gaurko gaia bukatua.\n**HAZPARNEKO HISTORIOAZ 3**


Inguruneak haurren obesitatearen garapena baldintzatzen du. Pobrezia eta osasun-baliabideen gabezia estu lotuta daude patologia horren prebalentziarekin.\nEgilea: Manuela García Llanos 2022-ko urtarrilak 3\nBizi garen ingurunea erabakigarria da haurren obesitatea garatzeko. Administrazio publikoek, beren politiken bidez, desberdintasunak ezartzen dituzte. Osasun-gastu handiagoa, arreta pediatriko hobea, non baliabideak inportatu egiten baitira, eta, batez ere, baliabide ekonomiko gutxien dituzten biztanleen bolumenak mapa bat marrazten du Espainian, non gizentasuna eta haurren gehiegizko pisua iparretik hegora areagotzen baitira.\nErakundeek, osasun publikoko arazo baten aurrean gaudela jabetuta, urteak daramatzate lanean. 2005ean, Espainiako Gobernuak NAOS (Elikadura, Jarduera Fisikoa eta Obesitatearen Prebentzioa) estrategia jarri zuen abian, ekintza edo esku-hartzeak garatzeko, ebidentzia zientifikoaren arabera eta gizartearen eremu guztietan, espainiarren gehiegizko pisuaren goranzko joera alderantzikatzeko.\nKontsumoko ministroak, Alberto Garzón-ek, EROSKI Consumer-en haurren obesitateari buruzko saio berezi honetarako emandako elkarrizketan aitortu zuenez, estrategia ez dabil, eta oraindik “hutsuneak” daude, zifrak geldiaraztea galarazten dutenak.\nDatuek bakarrik hitz egiten dute. Osasun Ministerioaren arabera, 2017an, 2 eta 17 urte bitarteko haurren batez besteko obesitatea (gorputz-masaren indizea 30etik gorakoa) %10,3koa zen. Are gehiago, Espainiako Populazioaren Nutrizio Azterketak (ENPE), EROSKI Fundazioak sustatuak, adierazten du XXI. mendean Espainian gizentasunaren prebalentzia %3 eta %5 bitartean hazi dela, adin-taldearen arabera.\nEta gehiegizko pisu horrek osasun-arazo ugari eragingo ditu helduaroan, hala nola diabetesa eta kardiopatiak, eta, lehen aldiz, bizi-itxaropen txikiagoa, Idoia Labayen Nafarroako Unibertsitate Publikoko Osasun Zientzietako irakasleak aitortzen duenez.\nHaurren obesitatea: iparraldearen eta hegoaldearen arteko desberdintasunak\nErkidegoen arabera, “pandemia” horrek gehien zigortzen duena Murtzia da, 10 adingabetik 4k gehiegizko pisua eta obesitatea baitute. Kanariar Uharteak (% 35,5) eta Andaluzia (% 33,4). Espainiako pobrezia-tasa handiena duten bost erkidegoen artean daude hirurak.\nTxirotasun deritzon fenomenoaz ari gara. Horren arabera, haurren obesitate-tasa bikoitza da errenta baxuagoak dituzten familien artean errenta altuagoak dituztenen artean, Kontsumo Ministerioaren eta Elikagaien Segurtasunerako Espainiako Agentziaren (AESAN) ALADINO 2019 txostenaren arabera. Azterlan honek berretsi egiten du lotura -pobrezia.\nErrentarik apalenak dituzten familiak maizago joaten dira janari lasterreko establezimenduetara, prezio apalak dituztelako: %18,5ek jatetxeetan jaten dute gutxienez astean behin, eta %10,7k, berriz,. Gainera, baliabide gutxien dituzten haurrek gozoki gehiago kontsumitzen dituzte abenturazaleek baino (%11,5 egunean hainbat aldiz kontsumitzen dute, eta %3,9 egunean). Askotan, produktu horiekin bakarrik saritzen dituzte familiek haurrak.\nErrealitate horretaz jabeturik, orain dela gutxi kontsumo-egoera ahulenean dauden pertsonak babesteko errege lege-dekretu bat onartu zen. Halaber, kontsumitzaile zaurgarriaren figura zehaztu zen, haurrak eta adineko pertsonak barne hartzen dituena.\nMurtzia gaizki gelditzen bada ranking horretan, beste muturrean Nafarroa dago, Espainiako errentarik altuenarekin eta patologia horri buruzko daturik onenekin: Nafarroako adingabeen % 1,4k bakarrik du obesitatea eta % 15ek du gehiegizko pisuren bat. Horren atzetik Aragoi eta Galizia daude, bost adingabetik batek gehiegizko pisuaren muga gainditzen baitu.\nTaularen erdian daude Euskal Herria eta Katalunia. Bi erkidegoetan hainbat estrategia hartu dira obesitatearen aurkako borrokan eraginkorragoak izateko, eta arrakastaz hartu dira neurri aitzindariak; esaterako, Katalunian edari azukretsuen gaineko zergak igotzea. Urrian iragarri zenez, Kontsumo Ministerioak bere egingo zuen, herrialde osoan aplikatzeko.\nBestalde, Euskal Autonomia Erkidegoak ‘1.000 eguneko plana’ garatu du, eta horren ondorioak laster argitaratuko dira. Komunitate horrek epe oso luzerako planak baztertzen ditu, eta, horregatik, 1.000 egun finkatzen ditu helburu osasungarriak betetzeko, hala nola fruta eta barazkiak kontsumitzen dituzten adingabeen kopurua %20 handitzea, gatz-kontsumoa %20 murriztea, dietako azukre libreak %20 murriztea eta elikadura osasungarriaren alde lan egiten duten eragileen eta ekimenen %50 modu lerrokatuan egitea. Helburu errealak arrazoizko denboran.\nErrentaren, osasun gastuaren eta haurren gehiegizko pisuaren arteko erlazioa\nHaurren obesitatea eta osasunaren gabeziak\nEgia esan, Espainiako obesitate-datuak ez dira hobetzen, eta oraindik asko dago egiteko. Are gehiago, Osasunaren Mundu Erakundearen (OME) datuen arabera, prebalentzia hori Europako altuenetakoa denean, Grezia eta Italiaren atzetik soilik.\nEz dago dietikagile nutrizionistarik osasun publikoan\nOsasunari dagokionez, Osasun Sistema Nazionalean diet-nutrizionistak sartzeak aldea ekar lezake. Harrigarria badirudi ere, profesional horiek ez daude osasun publikoaren barruan autonomia-erkidego gehienetan, baina bai Europako beste herrialde batzuetan, hala nola Frantzian. Sektore horrek aspalditik eskatzen du gizentasuna sartzea: behin eta berriz esaten bada haurren obesitatea kausa anitzekoa dela eta diziplina anitzetan landu behar dela, bistan da profesional tituludun hori, elikaduran aditua, oso eraginkorra izan daitekeela horri aurre egiteko.\nDietista-Nutrizionisten Elkargo Ofizialen Kontseilu Nagusiak (CGCODN) 2015. urtean argitaratu zuen berrikuspen sistematikoaren arabera, profesional horiek Lehen Mailako Arretan sartzeak 105 euro aurrez litzake osasun-sisteman inbertitutako euro bakoitzeko, ospitaleko onarpenak eta tratamendu medikoa murriztuta. Kopuru horiek gaiari buruzko nazioarteko hainbat ikerketaren datuetan oinarrituta daude.\nAzken urteotan asko aurreratu den arren, Espainian oraindik ere ez da nahikoa kolegiatu-elikaduragile kopurua 1.000 biztanleko. CGCODNren azken datuen arabera, gaur egun 5.715 espezialista daude. Nahikoa da pisu gehiegi duten gazteen % 40 horri erantzuteko?\nEsanguratsua da gehiegizko pisu-tasa txikiena duen komunitatea dela dietikagogizionista gehien dituena. Nafarroaz ari gara, non lau profesional baitaude 1.000 biztanleko. Ondoren Katalunia dago, espezialitate horretako goi-mailako ikasketak eskaintzen dituen lehen erkidegoa, bi ikaslerekin. Atzean, Extremadura eta Kanariak, 1.000 biztanleko bi profesional baino gutxiagorekin.\nPediatrak falta dira\nEspainiako Pediatria Elkarteko (AEP) kide den José Serrano medikuarentzat, osasunpediatrekin “atez ateko” kontsultak izan beharko lituzkete, modu koordinatuan lan egiteko. Hala ere, haurren obesitatearen ondoriozko arazoen tratamendua Oinarrizko Laguntzarena da oraindik. Baliabide faltari dagokionez arazo bera duen sektorea: Espainiako batezbestekoa pediatra bat da 1.000 adingabeko bakoitzeko.\nAutonomia-erkidegoen arteko aldea ez da ia aldatzen. Valentziar, Asturias eta Kanariar Uharteak dira nagusi, 1,27 eta 0,87 pediatra artean 1.000 adingabe bakoitzeko. Beste muturrean, Katalunia eta Madril, ez baitira batera iristen. Per capita BPG handiena duten lau eskualdeetatik bi dira. Hala ere, bi erkidego daude taularen beheko erdian, biztanleko osasun-gastuari dagokionez.\n500 euro baino gehiago pertsona bakoitzeko, Nafarroak (inbertsio horren buruan dago 1.843 euro) eta Madrilek (taulako azken-aurrekoa, 1.320 euro), Andaluziak baino 78 euro gehiago ematen baitute. Katalunia estatuko batez bestekoa baino pixka bat beherago dago, hau da, 1.574 euro biztanleko.\nBaliabide-eskasia horren aurrean, badira zenbait ekimen berezi haurren obesitatearen aurkako borrokan aurrera egiteko. Horren adibide da Bizkaiko Medikuen Elkargoak 2013. urtean egindakoa; izan ere, adingabeak eta gurasoak elikadura onaren garrantziaz hezteko prestakuntza-kanpaina jarri zuen abian.\nSerranok, Haurtzaroa eta Dieta Mediterranearra (Infadimed) programaren laguntzaileak, esaterako, hiru eta bederatzi urte bitarteko ikasleen artean dieta mediterraneoa sustatzen du, baina baremo horiek ez dira nahikoak. “Lehen Mailako Arretak denbora gehiago eskaini ahal izango balu, dietista-nutrizionistek kontsultetan parte hartu ahal izango balute, elikagai-industria bere zabalerara aldatu eta azukredun produktuei zergak jarri ahal izango balitzaizkie, dena eramango luke bide askoz logikoago bat”, zioen pediatra honek EROSKI Consumer-i 2021eko ekaineko elkarrizketa berezian.\nHaurren obesitatea: aurrezteko inbertitzea\nGaixotasun kroniko hori eramateak ondorio nabarmenak izango lituzke ekonomian. Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundearen (ELGA) datuen arabera, obesitateak lan-merkatuaren ekoizpena murrizten du gure herrialdean, 479.000 langilek lanaldi osoan lan egiten duten bitartean. Horren guztiaren ondorioz, gehiegizko pisuak Espainiako BPGa %2,9 murrizten du. Kostu horiek estaltzeko, Espainiako herritar bakoitzak 265 euro gehiago ordaintzen ditu urtean.\nOro har, gaixotasun hori eta horri lotutako patologiak tratatzeko gastu publikoa 2.500 milioi eurokoa da, herrialdeko osasun-gastu osoaren % 9,7, ‘Obesitatearen eta patologien kostu sozialak eta ekonomikoak’ liburu zuriaren arabera. Eta gero eta handiagoa da: Obesitatea Aztertzeko Europako Elkartearen (EASO) arabera, 2030ean, obesitateak 3.081 milioi euroko gastua eragingo du urtean espainiarrentzat.\nHala ere, bizimodu osasungarriak sustatzeko osasun publikoko jarduerek eragin positiboa dute herritarren osasunean, eta inbertsio bikaina dira. ELGAk pandemia baino lehen argitaratutako ‘Loditasunaren zama astuna’ txostenean azaltzen duenez, urtean 41 milioi euro aurreztuko lituzke Espainian publizitate, janarien etiketatze eta komunikazio masiboko kanpainak dituen komunikazio-pakete batek.\nHorrez gain, azukre, gatz, kaloria eta koipe saturatu asko duten elikagaietan %20ko kaloria-murrizketa lortzeak 472.000 gaixotasun ez-kutsakor prebenitzea ekar lezake hemendik 2050era, urtean 169 milioi euro aurreztea osasun-kostuetan, eta urteko lanaldi osoko 13.000 langileren enplegua eta produktibitatea handitzea.\nNafarroa da haurren gehiegizko pisuaren eta obesitatearen tasarik txikiena duen autonomia-erkidegoa (% 14,95). Atzetik, Aragoi dator, %20,71rekin. Faktore horrekin batera, pobrezia-tasa txikiagoa eta osasunean inbertsio handia egin behar dira: 1.694 euro biztanleko; atal honetarako hirugarren erkidegoa da. Eta 1.000 adingabeko bakoitzeko pediatra bat baino ez duen arren, Espainian biztanle bakoitzeko dietagitikitagile gehien dituen eskualdea da. Andaluziak Andaluzia, Kanariak eta Gaztela-Mantxa amildegiko furgoian kokatzen ditu. Andaluzia da Espainiako haurren artean obesitateari eta gehiegizko pisuari buruzko datu okerrenak dituen hirugarren eskualdea; % 33,4k du lehentasuna, Murtziaren eta Kanarien atzetik. Extremaduraren eta Kanarien atzetik, pobrezia-tasa handiena duen hirugarren erkidegoa da (% 28,5). Gainera, osasunean gutxien inbertitzen duena da.\nIkerketan eta garapenean egindako inbertsioa: Espainia, isats-bagoian


Lan-indar - Wikipedia, entziklopedia askea.\n(«Lan indar» orritik birbideratua)\nLan-indarra, Karl Marxek landu zuen terminoa da, bere obrarik ezagunena den Das Kapitalen garatzen duena. Gizaki orok lan bat egiteko duen gaitasun fisiko eta mentalari egiten dio erreferentzia.\nKarl Marxen Das Kapital.\n1 Lan-indarraren balioa\n2 Lan-indarraren eta lanaren arteko desberdintasuna\nLan-indarra eta balioaren arteko Marxen teoriak dionez, lan-indarraren balioa, beste edozein merkantziarena bezala, hau ekoizteko behar izan den lan denboraren araberakoa da. Kasu honetan, bere balioa langilearen eta bere ingurukoenak determinatuko lukete. Lan-indarraren balioak ezaugarri sozial, historiko eta kulturalak barneratzen ditu.\nLan-indarraren eta lanaren arteko desberdintasunaAldatu\nTeoria marxistaren arabera, "lan-indar" eta "lan" kontzeptuak ez dira sinonimoak. Azkn hau materializazioa da, lehenak errepresentatzen duen potentzialaren zehaztasuna.\nEngelsek Ekonomia Politikoan desberdintze hau egitearen garrantzia azpimarratzen du eta Marxek egiten dion kritikarako garrantzitsua da, ezinbestekoa baita gainbalioa eta irabazien funtzionamendua azaltzeko. Marxek termino hau ezagutarazi arte, lana merkantzia bat bezala tratatzen zen, kontraesanak eta akats teorikoak eraginez.\nLangileak kapitalistari saltzen diona ez da bere lana, bere lan-indarra baizik. Langilea, kontratu baten bidez, lan bat egitera konprometitzen da bere lan-indarraren berdina den soldata baten truke; hau da, bere biziraupenerako beharrezko ondasunen balioaren berdina.


"Abenduan beteko dira hamar urte zendu zenetik eta momentu aproposa izan daiteke elkarrekin Lete gogoratzeko" - Noticias de Gipuzkoa\n"Abenduan beteko dira hamar urte zendu zenetik eta momentu aproposa izan daiteke elkarrekin Lete gogoratzeko"\nharri fernández 09.05.2020 | 01:17\nAlexander Gurrutxaga ikertzaile zarauztarrak eta Joana Otxoa de Alaiza pianista astigartarrak Eusko Ikaskuntzaren Gazte Saria irabazi dute, Xabier Leteren obraren berrirakurketa baten proposamenarekin\ndonostia – Zuen proiektuak irabazi du Eusko Ikaskuntza Gazte Saria. Espero zenuten?\n–Ez genuen espero, poz-pozik hartu dugu. Desira bai, beti desira duzu, baina benetan ez duzu espero. Horrelakoetara maila handiko jende asko aurkezten da. Oso pozik gaude.\nXabier Leteren obraren berrirakurketa bat proposatzen duzue, bai ikuspuntu dibulgatzailetik eta baita artistikotik ere. Errezitaldi musikatu bat, disko-liburu bat egitea da zuen helburua.\n–Proiektu honek, alde batetik, sorkuntzazko lan bat izan nahi du, zerbait artistikoa, estetikoki landua izan, eta, bestetik, dibulgaziozkoa, Xabier Leteren obra zabaldu nahi dugulako. Denok ezagutzen dugu Lete eta denok ezagutzen dugu bere obratik zerbait, Xalbadorren heriotzean edo Nafarroa arragoa. Baina maila horretako egileekin gertatu ohi da maiz, bere mundu poetikoak eta ibilbideak ihes egiten digula. Ez da bakarrik Leterekin gertatzen, noski, joan berri den Zumetarekin ere gertatzen da, edo Artze bezalako poeta batekin, edo Lurdes Iriondorekin...\nZure doktorego tesia Xabier Leteren obraren inguruan egin zenuen.\n–Aurten defendatu nuen. Joanak ere ongi ezagutzen du Leteren obra. Nik zortea izan dut bere artxibo pertsonala ezagutzeko. Agian ez da polita guk esatea, baina horrek leku pribilegiatu bat ematen digu Leteren obran sartzerako orduan. Hortik, jendeari zerbait eskaini nahi diogu, ibilbidea eta zenbait detaile aurkeztuz; nioen bezala, modu atseginean, baina sakontasunari uko egin gabe. Abenduan beteko dira hamar urte zendu zenetik eta momentu aproposa izan daiteke elkarrekin Lete gogoratzeko.\n–Ohituagoak gaude omenaldietara ikasketara baino (barreak). Omenaldia egin bai, baina dakiguna baino pixka bat gehiago ikasteko balio diezagula.\nZer iruditzen zaizu erakargarria Xabier Leteren figura edo obratik?\n–Doktoregaiei esan ohi zaie ea Leteren obrarekin maiteminduta ote dauden. Leteren obrarengana beti itzularazten nauena, bere lanak duen interesa da. Baditu kontraesanak, badu bilakabide konplexu bat, baina Leteren bilakabide hori beti izan da herri honek izan duenaren parekoa. Letek 1960. hamarkadaren erditik 2008ra egin zuen ibilbidea ezagutzeak, aukera ematen dizu herri honen 40 urteko ibilbidea ezagutzeko. Hori oso autore gutxirekin gertatzen da.\n–Bere garaian herri honetan gertatu ziren gauza askori jarri zizkien hitzak, eta oso modu esanguratsuan jarri ere. Horregatik uste dut bere letra eta abesti asko ezagunak direla, oso gure sentitzen ditugula, gure sentipenekin oso lortuta daudelako. Bere indar-guneetako bat horixe dela uste dut.\nKonplexua ere bazen.\n–Oso. Musika klasikoa maite zuen eta baita Euskal Herriko musika tradizionala ere; bertsolaritza maite zuen, eta baita poesia kriptiko eta jasoena ere. Mundu oso konplexuak uztartzen ditu eta horrek oso pertsona interesantea bihurtzen du.\nProiektuari 'Aberriaren Poeta kantaria' izenburua jarri diozue. Zer garrantzia du aberriak bere obran?\n–Lete ikertu eta gero garbi esan dezakegun zerbait da. Poeta batek eta kantari batek beti lantzen ditu gai asko. Kasu honetan aberriaren gaia, seguruenik, bere gai guztien artean zentraletako bat izan daiteke. Are gehiago, pentsatuko bagenu ea Leteren kantetatik zeintzuk ezagutzen ditugun, asko dira gai horren ingurukoak, Nafarroa arragoa edo Euskal Herri nerea, esaterako. Aberria bere kezka nagusietako bat zen, nola eraiki, nola bizi... Azpimarratu nahi genuena zen, ezinbestean, Lete gure sentitzen dugula. Batzuetan oihuka ari zaigu eta besteetan goxo jartzen da; bere lagunek diote oso hunkibera zela bera, baita erretorikoki oso gizon potentea ere. Baina Lete, bai oihuka ari zaigunean, bai goxo ari zaigunean ere, ezin dugu saihestu gure sentitzea, eta gertutasun hori nabarmendu nahi genuen.\nLetek oso ezagutza zabala zuen, asko irakurtzen zuen eta diozun bezala kultur adierazpen herrikoiak goi-mailako kulturarekin uztar-tzeko ahalmena zuen. Zer eragin izan zuen horrek bere poetikan?\n–Badago faktore bat Leteren obrara iristea zaildu egiten duena: autodidakta zela. Bide akademiko jakin bat duen autore bat hartzen baduzu, nondik nora doan tankera zuzenago har-tzen diozu. Guk Lete oso hurbilekoa antzematen dugu, baina XX. mendeko egilea da, autodidakta, ikasketa handiegirik gabekoa. Gauza batzuetan oso zaila da bera jarraitzea. Kultura popularra deitzen den horren eta kultura elitistaren arteko zubi lan hori beti eduki zuen. Haurtzarotik herri kulturaren ezaugarri inportanteenak bereganatu zituen, familia euskaldun abertzale batean hazi zen, Oiartzungo Lekuonatarrenean. Tradizio hori beti eraman zuen berarekin. Halere, munduko beste musika iturri batzuetatik ere edan eta ikasi zuen.\nNoiz etorri zitzaion musika klasikorako afizioa?\n–Azken urteetan asko hurbildu zen musika klasikora. Hor Joanaren jakintzak asko laguntzen digu, mundu hori eta bere zaletasunak ulertzerako orduan. Bere espiritualtasun horretan beste ahots baten bila hasten denean, agertzen da musika klasikorako zaletasuna, Bach bezalako autoreekin. Lekuonataz hitz egiten zuenean, askotan esaten zuen, partikulartasunean dagoela unibertsal izateko modua, eta gaineratzen zuen, jatorriz bizi izan zuen euskalduntasun horretan izan zitekeela bat unibertsala; onartu egin behar genuela, inolaz ere, euskaldun gisa bizitzeak berarekin dakarrela mundua habita-tzeko modu berezi bat, ez beste kulturekin lehiatuz, baizik eta gure kultura besteekin batera uztartuz.\nZeintzuk esango zenuke zirela Leteren poesiaren oinarriak?\n–Leterengan interesgarria da, ibilbide bat egiten duela. Pentsa dezagun 1960ko hamarkadaren erdian argitaratzen hasten dela, bai kantagintzan, bai poesian, bai prentsan, bai an-tzerkian, eta ibilbide horrek 2008ra arte iraun zuela. Errezitaldiei dagokienez, 2010ean eman zituen azkenekoak, jendetza izugarriak bilduz; horrek erakusten du zenbateraino kokatu zen Lete herriaren sentsibilitatetik gertu. Ez da inoiz ezagutu poesia errezitaldi batean hainbeste jende bildu duen inor, ez Euskal Herrian ezta Europa mailan ere. Esan bezala, ibilbide horretan Euskal Herriaren pareko prozesu bat darama.\n–Oso gaztaro potentea bizi izan zuen, protesta kantuarena eta poesia sozialarena. Garai horretako kantuak ezagunak ditugu, gitarra joaz eta erdi oihuka. Poesia ere horrelakoa zen, oso indartsua, oso asertiboa eta oso borrokalaria. 1970. hamarkadaren hasieran kokatuz gero, asaldura garaiak ziren eta horrek adierazpen mota desberdin bat dauka bere musikan eta poesian. Tamalez, belaunaldi hori, eta Lete ere tartean, gainbehera etorri zen trantsizioa deitzen den horretan. Letek ere krisi horren lekukotza jaso zuen bere poesian; kantagintzan ez, urte horietan kantagintza utzi egin baitzuen. Horrek erakusten du zer nolako krisia ekarri zien Ez Dok Amairuko kideei eta baita beste kultur esparru batzuetako intelektualei ere.\n–1970. hamarkadaren amaierako eta 1980koaren testuinguruan pentsatu. Gaizki egindako trantsizio halako hori, Gerra Zikinaren kontua, hamarkada horretako ETAren indarkeria oso modu gogorrean bizi izan zuen belaunaldi horrek; eta hori Letek jaso egin zuen, baita hortik ateratzeko saiakerak egin ere. Pentsa dezagun, Laboak, Letek, Artzek –Ez Dok Amairuko jendea aipatzearren–, nola egin zioten aurre 80. hamarkadako egoera horri beste adierazpide batzuekin, beste kantagintza mota batekin, beste poesia batekin... Batzuk ez ziren kantagintzara bueltatu. Itzuli zirenek beste modu batzuk bilatu zituzten, orekatuagoak, nobleagoak; nolabait, argitara bueltatzeko. Letek ere prozesu hori bizi izan zuen krisi horren ondoren. Nola gauzatzen du poetikoki eta musikalki? Sakonera jo beharko genuke horri erantzun bat emateko, baina ibilbide hori oso interesgarria dela uste dut.\nNolakoa izaten ari da Joana Otxoa de Alaizarekin kolaborazioa?\n–Plazer hutsa, asko daki eta pasio handiarekin lan egiten du. Aspaldi ari gara Leteri buruz hizketan. Orain, beka honek aukera ematen digu proiektua gorpuzteko. Joana musikari profesionala da eta sentsibilitate poetiko handia du. Musikari bezala, niri ihes egiten zaizkidan klabeak ematen dizkit. Nik Leteren artxiboa ezagutzen dut, zer musika entzuten zuen, zer poeta irakurtzen zituen... Hori badakigu, baina musikariaren perspektiba ezberdina da; entzuteak erakutsi egiten dizu, eta, nolabait, Leteren belarrira iristeko aukera ere badaukagu; Joanaren jakintza lagun, haren sentsibilitate musikalean sar gaitezke. Proiektua Leteren obraren gure interpretazioa izatea nahi dugu, baina beste interpretazio bat ere eman nahiko genioke: ea Letek mundua nola ikusten zuen eta zeintzuk ziren bere interesak. Leteren begirada eta belarria jaso nahiko genituzke gure proiektuan.\nOrain proiektua hezurmamitzen hasiko zarete. Abesti edo poesiarik aukeratu duzue jada?\n–Ari gara eta denbora badaramagu horretan. Ikasketa prozesu guztietan bezala, bi pauso aurrera ematen dituzunean, bat atzera egin behar. Helburua jakina da: jendeak entzutea, haiek hunkitzea eta zerbait ikas dezatela. Oinarri minimo batzuk baditugu, baina gorpuztu gabe daukagu; hori bai, lanerako gogotsu gaude.\n"Xabier Lete, bai oihuka ari zaigunean, bai goxo ari zaigunean ere, ezin dugu saihestu gure sentitzea"


Bisfenolik gabeko plastikoak, seguruagoak al dira? | Consumer\nBisfenolik gabeko plastikoak, seguruagoak al dira?\nPlastikoetan A bisfenola ordezkatzen duen konposatuetako batek ondorio kaltegarriak eragiten ditu animalietan, ikerketa berri baten arabera\nEgilea: Argitaratze-dataren MARTA CHAVARRÍAS\narabera: Osteguna, 2017ko martxoaren 30a\nA bisfenola (BPA) ohiko osagaia da erabilera komuneko plastikozko ontzietan, eta horietako asko elikagaien arlokoak dira. Disruptore endokrinoen kategorian sartzen dira produktu kimikoak, estrogeno naturalen eragina mimetizatzen dutenak eta ziklo hormonal naturalaren eragina oztopatzen dutenak. Substantzia hori etengabe ebaluatzen ari da, kalterik eragiten ez duelako, eta Espainian debekatuta dago biberoiak egiteko. Beste substantzia batzuekin ordezkatzea alternatiba logikoa dirudi, baina orain dela gutxi egindako ikerketek zalantzan jartzen dute orain arte erabili direnak guztiz kaltegabeak direla. Artikuluak azaltzen du zein diren BPAren alternatiba batzuk eta zergatik sortzen dituen arazoak konposatu horrek.\nA bisfenola gero eta gehiago arduratzen da giza osasunean izan ditzakeen ondorioengatik, eta, ondorioz, substantzia hori ezabatu egin da kontsumo-produktu batzuetan. Izan ere, 60ko hamarkadaz geroztik, ikerketa ugarik agerian utzi dute konposatu horren erlazioa: hormona-zikloaren alterazioak, prostatako eta bularreko minbizia eta ugalketa-malformazioak animalia- eta gizaki-espezieetan. 2011ko ekainetik aurrera, debekatuta dago Espainian biberoietarako, haur eta bularreko haurrentzat. Beste herrialde batzuk, Frantzia esaterako, urrunago joan dira, eta 2015ean debekatu egin zuten elikagaien ontzietarako. Zalantzak argitu arren, BPA ez da konposatu toxikoenen zerrendan sartzen. Baina horrek ez du esan nahi etengabe ebaluatzen ari ez denik.\nEgiten diren azterketez gain, balizko ordezkoak ere agertu dira arriskua murrizteko, presio publikoa handitu egin baita, bai eta aldaketa endokrinoaren propietateei buruzko kezkek eragindako debeku partzialak ere. Hala ere, hori ere ezin da hain erraza izan, izan ere, Pekineko Unibertsitateko eta Txinako Shenzhen-eko Unibertsitateko (Txinako biak) eta Japoniako Gifu Unibertsitateko eta Japoniako Suzukako Zientzia Medikoko Unibertsitateko adituek egindako ikerketei erantzuten bazaie, behintzat.\nA bisfenolaren alternatibak ez hain seguruak\nBisfenola A erabiltzeari buruzko kezka orokorra dela eta, industriak produktu kimiko alternatiboak bilatu ditu. Fabrikatzaileek beren produktuen BPA ezabatzen hasi ahala, ordezkoen enplegura pixkanaka aldatu da.\nHorietako bat fluorine-9-bisfenola (BHPF) da, polikarbonatozko plastikoetan (BPA, epoxi erretxinak, poliuteranoak, poliesterrak, polialilatoak eta poliesterrak) erabiltzen dena. Asiako zientzialarien ikerketak, hala ere, agerian utzi du substantzia horrek estrenogeno-efektua izan duela in vitro saiakuntzetan eta saguetan, eta BParen kontrako efektua, estrogenikoa dena. Produktu antiestrogenikoek ez dituzte jarduera estrogenikoa duten kontrol berberak. Gainera, txosten honek adierazten du substantzia hori ere ur berotan hautematen dela, merkataritza-plastikozko ontziak betetzeko.\nA bisfenolaren ordezko batzuek aldaketa endokrinoaren antzeko ondorioak izan ditzakete\nOrdezko horretaz gain, beste batzuek ere aldaketa endokrinorako antzeko ondorioak izan dituzte. Bisfenol-a (BS) eta bisfenola F (BF). Lehenengoa aplikazio industrial askotarako erabiltzen da, garbiketa-produktuak garbitzeko edo paper termikoa errebelatzeko agente gisa, “BPA libre” gisa merkaturatzen diren produktuak barne. Bestalde, frenfenola (FPF) epoxi erretxinak eta estaldurak egiteko erabiltzen da, baita kontsumo-produktuak ere, hala nola lakak, bernizak, itsasgarriak, ur-hodiak edo elikagaientzako ontziak. Bi substantzia horiek hainbat produktutan eta elikagaietan hauteman dira, hala nola esnekietan, haragietan eta haragi produktuetan edo latako elikagaietan. Azaleko uretan, sedimentuetan eta hondakin-uretan ere aurkitu dira, kasurik gehienetan BPAk baino kontzentrazio baxuagoak izan arren, baina magnitude-ordena berean.\nKontsumitzaile gehienentzat “BPA libre” jartzen duen etiketa bat aurkitu nahi badugu, lasaitasunaren sinonimoa da, baina hori egia den galdetu beharko genuke. Gero eta ikerketa gehiagok frogatzen dute ordezkoak BPA hain handiaren antzeko molekulak direla, gutxienez, animalien nerbio-sistemari buruzko in vitro ikerketetan.\nA bisfenolaren arazoak\nA bisfenola inguratzen duen eztabaidak urteak daramatza zirkulatzen. Kanada izan zen, oro har, elikagaien ontzietan debekatu zuen lehen herrialdea, eta gero AEBek erabaki zuten. Danimarkan; 2011n, Europako Batasunak ere biberoien bidez egin zuen. Frantziak ere debekatu egin zuen 2013an erabiltzea. Zehaztapen horrek eragin handia izan zuen, eta polemika handia sortu zuen Erkidegoan, neurria beste herrialde batzuetara zabaltzeko arriskua zegoelako, epe luzera. Orduan, agerian geratu zen A bisfenola debekatzeak gastu ekonomiko izugarria eragingo zuela, eta, gainera, substantzia bat arautzeko edo debekatzeko araudiak 20 urte ere iraun dezakeela.\nArazoa da A bisfenola endokrino disruptore bat dela, organismoak sortu ez duen substantzia naturala, pertsonen ekintzak (prozesu industrialak) sortua, sistema endokrinoaren funtzioa aldatzen duena. Txikienak eta haurdun dauden emakumeak dira ondorio kezkagarrienak.\nEztabaida da organismoak ondorioak nabaritzen hasten den benetako dosian. Iturri batzuek diote dosia oso txikia dela, eta beste batzuek, berriz, dosi handiagoak behar dituztela. 2015eko urtarrilean Elikagaien Segurtasunerako Europako Agintaritzak (EFSA) honakoa zioen: “ez dago kontsumitzaileen osasunerako arriskurik A bisfenolaren eraginpean”. Hilabete lehenago, EFSaren adituek eguneko kontsumo onargarria (IDT) 50 mikrogramokoa izaten zuten egunean, gorputz-pisuaren kilo bakoitzeko (4 mg/kg). ITT hori aldi baterako eratzen zen; izan ere, orduan, ebidentzia zientifikoak ez zuen aukera eman EFSaren adituek ondorio kaltegarriak ekar baditzakete. Hori dela eta, EFSak egoera berriro ebaluatzeko konpromisoa hartu zuen. Lan hori oraindik ere murgilduta dago, eta Batzorde Zientifikoaren irizpena 2018 osatzeko programatuta dago.\nA bisfenola ez da organismoaren sistema endokrinoa aldatzeko gai den substantzia bakarra. Produktu plastikoak, plastifikatzaileak, detergente batzuk edo ingurumen-kutsadurak antzeko aldaketak eragin ditzakete. Hormonen ekintza disruptiboa duten kutsatzaileak ez dira talde uniformea, ez kimikaren ikuspegitik, ez jatorriaren aldetik. Ingurumenaren bidez irits daitezke, hala nola dioxinak, PCBak eta metal astunak (kadmioa, merkurioa edo beruna) eta prozesuetatik eratorritako produktuak (adibidez, bisfenola A eta ftalatoak).\nA bisfenola plástico-eu\nElikaduran ebidentzia zientifikoak ezartzeko arazoak: nola konpontzen dira?\nCOVID-19 garaian ateratzea: nola saihestu kutsadurak taberna eta jatetxeetan?\nNolakoak izango dira hemendik aurrera taberna eta jatetxeak?


'Gurasoak' aldizkariaren laugarren zenbakia banatu dute - Debagoiena - Goiena.eus\n'Gurasoak' aldizkariaren laugarren zenbakia banatu dute\nMaider Arregi 2009-12-11 10:05\nMankomunitateak gurasoendako aldizkari bateratuaren laugarren zenbakia kaleratu du Debagoienean. Bergaran, Arrasaten, Aretxabaletan, Eskoriatzan, Antzuolan, Elgetan, Leintz Gatzagan eta Aramaion banatuko da aldizkaria. Jarraian duzue laugarren zenbakia irakurri eta jaisteko aukera:\nHemen duzue Gurasoak aldizkariko laugarren zenbakia. (pdf, 1,37mb)\nUrtean apirilean, ekainean, urrian eta abenduan kaleratu da Gurasoak aldizkaria. 0 eta 18 urte bitarteko umeen gurasoen etxeetan banatuko da eta doakoa da. Guztira, 5.500 ale banatuko dira.\nGurasoak izeneko aldizkaria eskualdeko udalek bultzatutako proiektu berria da. Aurrez Arrasaten eta Bergaran argitaratu izan diren Gertutik eta Aurrera Begira aldizkariak osatzera dator, eta eskualde osora zabalduko da.\nProiektu honekin prebentzioaren arloan pauso bat gehiago eman nahi da. Gurasoak aldizkariak seme-alaben heziketan lagungarria izan daitekeen informazioa helarazi nahi die gurasoei, besteak beste, garapen pertsonala sustatzeko gaiak, edo gurasoen hezitzaile lanean eraginkorrak izateko baliagarriak izan daitezkeen hainbat estrategia. Aldi berean, gurasoen partaidetzari ateak ireki nahi zaizkie. Seme-alaben heziketaren gainean izan ditzaketen zalantzak eta kezkak argitzeko tresna erabilgarria izatea da helburua. Gurasoak aldizkaria 0-18 urte bitarteko seme-alabak dituzuen gurasoei zuzenduta dago. Informazioa hiru adin-tartetan banatuta dago: 0-5 urte, 6-11 urte eta 12-18 urte. Horretaz aparte, honako atalak ditu: prebentziorako materialari buruzko aipamenak, gurasoen galderak (horretarako posta elektronikoa dago), adituei egindako elkarrizketak, bailarako udaletan gurasoentzat antolatuta dauden ekintzak eta, bukatzeko, gogoetarako gai orokor bat.\nGurasoak aldizkaria bultzatu duten udalak dira: Antzuola, Aretxabaleta, Arrasate, Bergara, Elgeta, Eskoriatza, Leintz Gatzaga eta Aramaio.


GUTUNA. Algorriko bide berrien harira - Zumaia - Baleike.eus\nGUTUNA. Algorriko bide berrien harira\nZumaiako Natur Taldea 2019-02-06 08:26\nOrain dela 10 urte Zumaia eta Deba arteko ingurua babestu zen. Turismo xumea zegoen garai haietan, baina turismoaren hazkuntzak orain herritarrengan kezka sortu du.\nZumaiako balore geologikoa ezagutzera etortzen den jende kopurua oso handia da eta Ocho apellidos vascos eta Juego de tronos fenomenoek, areagotu egin dute turismoaren presioa. Behin eta berriz entzuten ari gara turismo jasangarriaren alde egiten ari dela, baina guk zalantzak ditugu.\nHonek guztiak, Algorri inguruan bide berri asko sortzea ekarri du, higadura zenbait puntuetan areagotuz, lurra zegoen lekuetan harria ikusi arte. Arazo honi irtenbide bat eman behar zitzaion. Aldundia herritarrei zer egin behar zuen erakustera etorri zen. Hori oso ondo iruditu zitzaigun, baina gero ez du esandakoa bete.\nGaldera bat egin beharko genuke natura ingurune bat babesten denean: Ingurua babesteak zein helburu du? Ingurumena babestea edo turismoa bultzatzea?\nMendiko bidexkak egokitu dira turistak errazago ibiltzeko, bide berriak finkatu eta leku batzuetan eskailerak jarriz. Inon naturgune batean ez da horrelako obrarik egiten. Zergatik hemen orduan?\nGure ustez egokiena litzateke Udalarekin eta herritarrekin hitz egin, denon artean erabakiz herria nola nahi dugun. Hau horrela egiten ez bada, jendea haserretu egiten da, manifestazioak eginez.\nArazo honen erru handiena Gestio Planaren atzerapena da. Gezurra badirudi ere hamar urte eta gero ez dago Gestio Planik. Gestio Planak argitzen du zer bide izan behar diren, zer erakutsi behar den eta zer ez, zer ahal den egin eta zer ez, beti ere idatzitako arauen arabera. Gaur egun ez dago halakorik. Hau ez dagoen bitartean Aldundiak nahi duena egin dezake eta, babestutako eremua araututa ez dagoenez, herritarrak nahi duten lekuetatik ibiltzeko aukera dute.\nOraindik eta larriagoa da denentzako ez direla arau berdinak. Udal baimenik gabe egin dituzte gauza batzuk eta kezka sortu denean baloratu dute ez dela beharrezkoa obra baimena. Obra txikiagotan udal baimena eskatu behar dugu herritarrok. Zergatik ez dute administrazioen artean idatziz uzten egin behar dutena eta obra baimena lortzen? Erreflexio batzuk ekartzen dizkigu honek: guztion onuraren aldeko lanetan administrazioek ez badute beraien lege eta prozedurak eskatzen dutena betetzen, nork egin behar du? Eta, ingurumen departamentukoek ez badute izadiaren alde egiten, mugak jarriz turismoari, mendiak urbanizatzeari, etab., nork egin behar du? Orain arte turismo kopuruaren arabera bideak egokitu dituzte agian mugak jarri behar direla planteatu beharrean.\nZumaiako Natur Taldearen iritziz :\nGarrantzi handia duen proiektu batek beste trataera bat beharko luke.\nProiektu zehatza aurkeztea bere aurrekontuarekin eta herritarrok alegazioak eta ekarpenak egiteko aukerarekin.\nUdaleko teknikariekin elkarlanean aritzea.\nUdalaren baimenak eta beharrezkoak diren pausoak ematea. Obra baimena, kontsulta publikoa, alegazioak… Edozein obra edo lan egiteko herritarrek horiek denak ederki bete behar ditugun bezalaxe.\nGardentasuna, herritarren parte hartzea, eta legea betetzea eskatzen dugu, orain arte egindakoak betetzen ez duena.


Datu pertsonaletan sartzeko, ezeztatzeko, aldatzeko eta aurka egiteko eskubidea erabili\nIzapide honen bidez, interesdunak bere datu pertsonalak (eskura dezakeenak) eskuratzeko eskubidea gauza dezake, baita datu horiek zuzendu, ezeztatzeko edo aurka egiteko eskubideak ere.\nDatuak eskuratzeko eskubidearen bitartez, interesdunak tratamenduren bat jasotzen duten bere datu pertsonalei buruzko informazioa, jasotzen ari diren tratamenduaren helburua, datuen iturriari buruzko informazioa eta datuei buruz egin diren edo egingo diren jakinarazpenei buruzko informazioa eskuratuko du.\nDatuak zuzendu eta ezeztatzeko eskubideak udaleko datu-baseetan dagoen informazioa aldatzean edo ezeztatzean, hurrenez hurren, egokia denean, burututako eskubideak dira.\nDatuen ezabatzea/deusteztatzea datuak udaleko kudeaketarako beharrezkoak diren funtsezko datuekin gatazkan ez direnean bakarrik burutuko da.\nAurka egiteko eskubidearen bitartez titularrak jakinarazten du ez duela bere datu pertsonalak tratamendu zehatz baterako erabiliak izan nahi.


Mangiennes - Wikipedia, entziklopedia askea.\n49°21′18″N 5°31′40″E / 49.355°N 5.5278°E / 49.355; 5.527849°21′18″N 5°31′40″E / 49.355°N 5.5278°E / 49.355; 5.5278\nAzannes-et-Soumazannes, Billy-sous-Mangiennes, Pillon, Romagne-sous-les-Côtes, Saint-Laurent-sur-Othain eta Villers-lès-Mangiennes\n198 (%49.5) 197 (%49.3)\nMangiennes Frantziako udalerria da, Meuse departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 389 biztanle zituen.\n2007an Mangiennes udalerrian erroldatutako biztanleak 389 ziren. Familiak 152 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 68 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.\n2007an 182 etxebizitza zeuden, 152 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 168 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 152 etxebizitza nagusietatik 122 bere jabearen bizilekua ziren, 26 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 5 etxek bi zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 35 etxek lau zituzten eta 96 etxek bost zituzten. 128 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 58 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 72 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nMangiennes udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 237 ziren, horien artean 166 aktiboak ziren eta 71 inaktiboak ziren. 166 pertsona aktiboetatik 147 lanean zeuden (90 gizon eta 57 emakume) eta 19 langabezian zeuden (9 gizon eta 10 emakume). 71 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 39 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Mangiennes udalerrian 157 unitate fiskal zeuden, 396 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.487 euro zen.\n2007an zeuden 11 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 3 zerbitzu enpresak ziren.\n2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 iturgina eta 1 albaitaria.\n2000. urtean Mangiennes udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.134 hektarea erabiltzen.\nBNF: 15264981q (data)\nOrriaren azken aldaketa: 19 abendua 2021, 08:57.


Imanol Rodriguez [ESK]: «Osakidetzaren kontratazio araudia xenofoboa da» | IRRATIA\n2021 ABU. 31 - 14:53h\nAinara Rodriguez-Miren Mujika\nImanol Rodriguez [ESK]: «Osakidetzaren kontratazio araudia xenofoboa da»\nESK sindikatuak Osakidetzaren jarrera xenofoboa salatu berri du. Izan ere, diotenez, instrukzioa jaso dute migrantea den pertsonala kanporatzeko, eta antza, Osakidetzatik bertatik dator agindua. Salaketaren funtsean sakontzeko, Imanol Rodriguez izan dugu gurean, ESK sindikatuko kidea.\nOsakidetzako langileen manifestazioa Bilbon, pasa den urtarrilean, greba orokorraren baitan. (Marisol RAMÍREZ/FOKU)\nOsakidetzak langile migranteak kanporatzea eta hauek ez kontratatzeko agindua salatu du ESK sindikatuak. Imanol Rodriguezek azaldu du Arabako Osasun Mentalen Saretik jaso zuten berria. ESK sindikatuak argi du: kontratazio araudi xenofoboa darabil Osakidetzak: «Gure ustetan, Osakidetzaren kontratazio araudia xenofoboa da; komunitatetik kanpokoak ez baitituzte kontratatzen», azaldu du. Gehitu du gainera, pandemia hasi zenetik langile beharrean dagoela Osakidetza, eta bi urtez langile hauek «esplotatu» ostean, kalera bidali dituztela.\nAre gehiago, Rodriguezek nabarmendu nahi izan du, Osakidetzak langile beharra izanagatik ere, ez duela inongo asmorik komunitatetik kanpoko pertsonak kontratatzeko: «Esan diete, araudiak dioenez, ez dituztela inoiz kontratatuko». Jakinarazi du, egoera honetan dauden langileen hiru kasu iritsi zaizkiela, baina ziur daude gehiago ere izango direla: «Osakidetza hain handia izanik, ziur gaude langile gehiago egongo direla egoera horretan».\nBaieztatu du, halaber, langile bat Osakidetzan sartzen denean, gainontzeko langileen baldintza beretsuak izaten dituela. Baina haserre mintzo da esanez ez dela bidezkoa langile horiek bi urtez esplotatu ondoren kaleratzea: «Haien lanaz aprobetxatu da Osakidetza, eta bi urteren buruan kaleratu dituzte; hori ez da bidezkoa».\nRodriguezek amaitu du esanez, ESK sindikatuak Osakidetzari eskatzen diola kontratazio irizpideak alda ditzala, komunitatetik kanpoko pertsonak ezin baitira kalean gelditu: «Osakidetzari exijitzen diogu kontratazio irizpideei beste buelta bat eman diezaiela, komunitatetik kanpoko langileek ere eskubidea dutelako bertan lan egiteko».


Naranja | Imanol Lasa Zeberioren bloga\nELKARREKIN ETA SENDO\nIñigo Urkullu lehendakaria zarauzko malekoian. 2014-02-03\nEsan ohi da gaitz guztietatik atera daitekeela alderdi onik. Denboralak ondorio larriak utzi ditu Zarautzen, Gipuzkoako kostaldean, eta Euskal Herri osokoan ere. Kalteak zenbatzeko lanak bukatu ez diren honetan, oraindik ere erne eta alerta ibili beharko dugu, iragarpenak ez baitira onak: gaurko olatu gogorrak espero dira, eta ondorengo egunetan ere aurreikuspenak ez omen dira onegiak. Hemendik nire babes eta elkartasuna adierazi nahiko nieke kalteak sufritu dituzten guztiei. Ezbehar pertsonalik ez da izan, zorionez, baina materialak bai, asko eta larriak gainera. Igandean, malekoian ikusitakoa latza izan zen. Txikizio handia izan da eta ezin asmatu zer esan Edu edo Geronimori. Zenbatetan ez duten pairatu olatuen indarra…\nGertatu ez balitz hobe, jakina, baina bada hondamenditik irakaspen positiboak ateratzerik. Oro har, erakundeen eta gizarte zibilaren jarrera itsasaldiari aurre egiterakoan eredugarria izan dela esango nuke. Bi izan dira lan horren gakoak: prebentzioa, hau da, ezbeharrari aurre hartzea ahal den neurrian; eta, batez ere, elkarlana eta talde lana. Zarauzko Udaleko aurtengo aurrekontuen definizio fase honetan, lehentasunak olatuen indarrak jarri digu eta denon elkarlana ere beharrezkoa izango da.


Euskal Autonomia Erkidegoko landa- eta hiri-inguruneetako emakumeei laguntzeko programa garatzeko laguntzen deialdia,Europar batasunaren Nextgenerationeu funtsak finantzatutako suspertze, transformazio eta erresilientzia planaren esparruan - Eusko Jaurlaritza\nEuskal Autonomia Erkidegoko landa- eta hiri-inguruneetako emakumeei laguntzeko programa garatzeko laguntzen deialdia,Europar batasunaren Nextgenerationeu funtsak finantzatutako suspertze, transformazio eta erresilientzia planaren esparruan\nDeialdi honen helburua «Landa- eta hiri-inguruneetako emakumeei laguntzeko programako» dirulaguntzak ematea da; programa urriaren 11ko TES/1121/2021 Aginduaren bidez arautu da, Europar Batasunaren NextGenerationEU funtsak finantzatutako Suspertze, Transformazio eta Erresilientzia Planaren markoan.\nLanda- eta hiri-inguruneetan bizi diren eta askotariko jarduerak nahasten dituzten eta, bestetik, 3.7 artikuluan ezartzen diren arloetan gaitzea eta laneratzea helburu duten bana-banako ibilbideetan parte hartzen duten emakumeei emateko laguntza pertsonalizatua izango da, bide batez, enplegua lortzean benetako berdintasuna eta bereizkeriarik eza bultzatuz.\nDirulaguntzak emateko prozedura lehiarik gabekoa izango da, eta emakida-ebazpenak eskaerak aurkezteko hurrenkeran emango dira, diruz laguntzeko moduko jardueraren konkurrentzia dagoela eta eskatzen diren gainerako baldintzak betetzen direla egiaztatu ondoren, deialdian esleitutako aurrekontuko kreditua agortu arte.\nHasierako aurrekontu-zuzkidura –1.2 artikuluan aurreikusitakoa edo 2022ko ekitaldiko igoeraren ondoriozkoa– agortzen bada, laguntza berrien emakidak geldituko dira; prozesuari berriro ekingo zaio, dirulaguntzak finantzatzeko aurrekontu-kreditua areagotzea ahalbidetuko duten funts berriak jaso ondoren. Baliabide ekonomikoak guztiz agortzen badira, geratzen diren eskaerei ez zaie dirulaguntzarik emango./\nLanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuko Enplegurako Lanbide Heziketaren zuzendariaren ebazpenaren bidez, EHAAn aditzera emango da prozesua gelditu eta, hala badagokio, dirulaguntzak berriz ematen hasi izana, aurrekontuko kredituaren zenbatekoa adierazita; era berean, jakinaraziko da dirulaguntza horiek finantzatzeko baliabide ekonomikoak erabat agortu izana.\nLanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuko Enplegurako Lanbide Heziketaren zuzendariak laguntzak emateko edo ukatzeko ebazpena emango du, eta banan-banan jakinaraziko du, bitarteko telematikoen bidez.\nEmandako dirulaguntza bi ordainketatan ordainduko da, horiek eskatu eta gero, honela:\na) Lehen ordainketa (proiektuari dagokion dirulaguntza osoaren % 60), lehen jarduera hasi dela jakinarazi ostean. Ez da bermerik eratu beharko Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuaren alde.\nb) Bigarren ordainketa, emandako dirulaguntzaren gainerakoari dagokiona, diruz lagundutako jarduerak amaitu eta justifikatu ondoren.\nEAEko tokiko edo eskualdeko garapenerako agentziak eta horiekin lotutako entitateak.\nHezkuntza Sailaren edo Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumen Sailaren mendeko prestakuntza-entitateak.\nIrabazteko asmorik gabeko entitate juridikoak\nIrabazteko asmorik gabeko entitate juridikoak, EAEn diruz lagundutako jarduera burutzeko baliabide egokiak dituztenak eta langabetuei beren enplegagarritasun-profilaren araberako laguntza emateko ekintzetan ?besteren edo norberaren konturako laneratze prozesuetan? esperientzia dutela egiaztatzen dutenak.\nEskatzaileak ez izatea zigor- edo administrazio-zehapenik, dirulaguntzak edo laguntza publikoak eskuratzeko aukerarik gabe uzten duenik, eta ez izatea horretarako ezgaitzen duen lege debekurik, honako hauengatik gertatutakoak barnean direla: ? Sexua dela-eta diskriminatzeagatik zigorren bat jaso izana, Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerako otsailaren 18ko 4/2005 Legeak edo Emakumeen eta Gizonen Berdintasun Eraginkorrerako martxoaren 22ko 3/2007 Lege Organikoak ezarritakoaren arabera\nIngurumeneko sei helburuei «KALTE ESANGURATSURIK EZ ERAGITEKO» printzipioa betetzeari buruzko erantzukizunpeko adierazpena.\nDatuen lagapenari eta tratamenduari buruzko adierazpena.\nSuspertze, transformazio eta erresilientzia planean (STEP) ezarritako zeharkako printzipioak betetzeari buruzko erantzukizunpeko adierazpena.\nAgintari eskudunek kontrol-eskumenak baliatuko dituztela bermatzeko beharrezkoak diren eskubideak eta sarbideak emateko konpromisoa\nUdalerri bakar batean garatzea aurreikusten duten proiektuetarako, eraginpeko udalerriak ezingo du 5.000 biztanle baino gehiago izan, eta udalerri bat baino gehiagotan egitea aurreikusten duten proiektuetarako, 5.000 biztanletik beherako udalerrien % 35 izan beharko du gutxienez.\nParte-hartzaileen % 35ek gaitasunen eta enplegu berdeen garapenera bideratutako banakako ibilbidea egingo dute.\nPrograma hori gauzatzen den banakako ibilbidean parte hartzen duten emakumeen % 20k, gutxienez, laneratzea lortzea, norberaren edo besteren kontura.\nInterneterako banda zabaleko sarbide eraginkorra edukitzea, Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuaren informazio-sistemarekin konektatzeko.\nAutomatikoki egiaztatuko du Organo kudeatzailea, orientatzaileei alta ematean.\nTableta grafikoko periferiko bat edukitzea, sinadura digitala jasotzeko euskarri modura. Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuko informazio-sistemara. Konektaturik egon behar du, eta, horrez gain, STU 430 modeloari edo baliokideari dagokion WACOM gailuarekin bateragarria izan beharko du, eta haren zehaztapen teknikoak bete behar ditu.\nTelefono-linea finkoa, lokal espezifiko bakoitzarekin harremanetan jartzeko.\nUnibertsitateko titulazioa eta lan-kontratuaren edo lan-bizitzaren kopia aurkeztea orientatzaileei alta emateko unean.\nAraudia 694/2017 Errege Dekretua, uztailaren 3koa, aurreko Legea garatzen duena\nDeialdiaren araudia Diru-laguntzei buruzko 38/2003 Lege Orokorra eta hura garatzeko Erregelamendua\nEstatuaren araudia TMS/368/2019 Agindua, martxoaren 28koa, uztailaren 3ko 694/2017 Errege Dekretua garatzen duena.\nEstatuaren araudia 2021/241 (EB) Erregelamendua, Europako Parlamentuarena eta Kontseiluarena, 2021eko otsailaren 12koa, Berreskuratze eta Erresilientzia Mekanismoa (MRR) ezartzen duena.\nEstatuaren araudia Abuztuaren 19ko TES/897/2021 Agindua, 2021eko ekitaldi ekonomikorako lurraldeka banatzen dituena, lan-arloan eskumenak dituzten autonomia-erkidegoek kudea ditzaten, Berreskuratze eta Erresilientzia Mekanismoarekin finantzatutako kredituak.\nDeialdiaren araudia TES/1121/2021 Agindua, urriaren 11koa, «Landa-eremuetan eta hiri-eremuetan emakumeei laguntzeko programa» finantzatzeko diru-laguntza publikoak emateko oinarri arautzaileak ezartzen dituena.TAS 718/2008 Agindua, martxoaren 7koa, eskaintzaren prestakuntzaren arloan 395/2007 Errege Dekretua garatzen duena.\nDeialdiaren araudia EBAZPENA, 2021eko abenduaren 21ekoa, Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuko zuzendari nagusiarena, zeinaren bidez argitaratzen baita Euskal Autonomia Erkidegoko landa- eta hiri-inguruneetako emakumeei laguntzeko programa garatzeko laguntzen deialdia, Europar Batasunaren NextGenerationEU funtsak finantzatutako Suspertze, Transformazio eta Erresilientzia Planaren esparruan\nErakundeak diru-laguntza eskuratzeko baldintzak betetzen dituela dioen erantzukizunpeko adierazpena.\n(EB) 2020/852 erregelamenduaren 17. Artikuluari dagokionez, ingurumeneko sei helburuei «kalte esanguratsurik ez eragiteko» printzipioa betetzeari buruzko erantzukizunpeko adierazpena.\nAdministrazio publikoen arteko datu-lagapena onartzea.\nPRTRn ezarritako zeharkako printzipioak betetzeari buruzko erantzukizunpeko adierazpena.\nBatzordeak, Iruzurraren aurka Borrokatzeko Europako Bulegoak, Europako Kontuen Auzitegiak, Europako Fiskaltzak eta agintari nazional eskudunek kontrol-eskumenak baliatuko dituztela bermatzeko beharrezkoak diren eskubideak eta sarbideak emateko konpromisoa.\nDeialdi honetan aipatzen diren dirulaguntzak jasotzeko eskabideak, Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuaren zuzendari nagusiari zuzenduko zaizkionak, bide elektronikoz izapidetuko dira, hain zuzen, Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuaren prestakuntzarako aplikazio informatikoaren bidez (LanF); entitatearen legezko ordezkariak sinadura elektronikoa jarri beharko du eskaeran.\nAplikaziora sartzeko aukerarik ez duten entitateek Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuaren web-orriaren bidez eskatu ahal izango dute: https://www.lanbide.euskadi.eus/prestakuntza/-/informazioa/erakundeen-erregistroa/.\nAdministrazio-prozeduraren informazio-fitxa (izapidetze elektronikorako jarraibideak ematen dituena) helbide honetan egongo da eskuragarri: https://www.euskadi.eus/servicios/1209501


Iratzoki Lizaso, Euskal Herrian sorturiko industri diseinu estudioa da. Elkarrekin zenbait urtez lan egin ostean Jean Louis Iratzoki eta Ander Lizasok 2016-an partzuergoa sortzea erabaki dute. Euren inguruan duten lan taldearekin bat, enpresa industrial haundi zein txikientzat egiten dute lan.\nDiseinu esparru ezberdinak jorratzen dituzte: etxe edota bulegotarako altzariak, ehungintza, argiak, osagarriak, arkitektura efimeroa etab.\nEstudioa sortzaile talde txiki batek osatzen du. Hona hemen egungo kolaboratzaileen zerrenda.\nDiseinatzaile Industriala & Bazkidea\nDiseinatzaile Industriala & Barne Arkitektura\nKomunikazioa & Prentsa\nPrototipo eta Maketa Egilea\nEstudioa zurezko etxola bat da, Azkaine herri lapurtarrean kokatzen dena. Zuhaitzez inguratua, mendi borda baten itxura haundiagoa du bulego batena baino.\nEraikuntza ttiki honen aldeetako bat erabat irekia da, argi izpiak eta naturaren lasaitasuna lan eremuan sartzen uzten duelarik. Handik metro gutxitara kokatzen da protipo eta maketak lantzeko erabiltzen duten tailerra.\n64310 Azkaine, Lapurdi\nLanka plataforma kreatiboa\nIratzoki Lizaso eta Tolosako (Gipuzkoa) Mito komunikazio agentziaren arteko lankidetzatik sortu da Lanka. Elkarrekin burututako proiektu ezberdinek, gure harremanak formalizatzeko gogoa eman digute. Lan talde bat sortuz, enpresak beren markaren eraldaketan laguntzen ditu Lankak.\nElkarlanean enpresaren nortasuna zehazten da, markaren berezitasunean sakonduz. Gogoeta horren ondorioz mezu eta ekintza guziak koherenteagoak bilakatzen dira. Izan produktua, enpresaren identitatea, marka, argazkia, bideoa, katalogoa, web gunea edo ferietako standa. Iratzoki Lizaso-ren identitatea eta webgunea, Lanka-k egin ditu.