Gerra Handiak, 1914-1918ko gerrari orduan deitu zitzaion moduan, mundu mailako nagusitasunaren borrokan aurrez aurre jarri zituen potentzia inperialista handiak, eta gerra gatazka handia bihurtu zen, suntsipen-indar izugarria izan zuen (20 milioi hildako) eta arma hilgarri berriak agertu ziren.\nBaina batez ere, Lehen Mundu Gerrak gertakari ugari gertatzea ahalbidetu zuen, besteak beste Errusiako Iraultza hastea, Estatu Batuak potentzia nagusi gisa Europako herrialdeen aurretik jartzea, langileen klaseko nazioarteko elkartasuna amaitzea, eta Austria-Hungariako, Errusiako eta Turkiako Inperioak desagerraraztea; horrekin batera, Europan estatu burujabe berri ugari ere jaio ziren.\nEstatu espainiarra neutrala izan zen arren, eta nahiz eta mundu mailako gatazkan ez sartu, Hego Euskal Herriak modu aktiboan hartu zuen parte guda hartan, herrialdea Alemaniaren aldekoen eta Aliatuen aldekoen artean bereizi zen; azken joera hori zen nagusi. Horrez gain, Aliatuekin (batez ere Ingalaterrarekin) izan zuen merkataritza harremanak ere eragin berezia izan zuen; horri esker, euskal itsas ontziolek gorakada ikaragarria izan zuten eta, era berean, horrek Bizkaiko ekonomia modu izugarrian haztea eragin zuen, baita euskal abertzaletasunaren politika zabaltzea ere, eta azkenik: Euskaldunek Aliatuen kausari egindako ekarpena, orduko Europa demokratikoari, Frantziako Legio Atzerritarrean sendotasunez borrokatu ziren ehunka euskal boluntarioen bitartez.\nGerra garaian Hegoaldeko Euskal Herriko ekonomiak hazkunde ikaragarria izan zuen, batez ere ontzi konpainien bitartez: Itsas garraioa eta ontziak eraikitzea, nazioarteko merkataritzarako zein burdinaren minerala Ingalaterrarantz esportatzeko garraioaren eskariak gora egin zuelako, gerraren beharrizanei erantzuteko.\nLortutako mozkinekin banku berriak sortu ziren, esaterako Banca Urquijo (1918) eta Banco Central (1919); horren ondorioz, euskal finantza kapitalak estatu espainiarrean lehentasun argia lortu zuen. Lehen Mundu Gerraren ohiz kanpoko mozkinek beste enpresa berri batzuk sortzea ere eragin zuen, esaterako Gipuzkoako enpresa metalurgikoak. Horrez gain, Bizkaiko Labe Garaien produkzioa ere izugarri aldatu zen; hiru txandatan egiten zuten lan eta gerrako azken bi urteetan 100-150 milioi pezeta arteko mozkinak lortu zituzten. Modu berean, paperaren industriak ere loraldi izugarria izan zuen, Papelera Española sortu baitzen (Aresti, Arteche, Gandarias, Urgoiti) eta azken horrek estatuko merkatua menderatu zuen; ehungintzaren ekoizpena ere asko hazi zen eta etxetresna elektrikoen enpresa garrantzitsuak sortu ziren.\nHegoaldean, Katalunian bezala, frantsesen eta alemaniarren aldeko indarren lerrokatzea lehengoen aldekoa izan zen alde handiarekin, eta horrek estatuarekin alderatuta aldaketa adierazten du, estatuan alemaniarren aldekoak baitziren nagusi. Hegoaldeak arrazoi onak izan zituen Aliatuen alde egiteko, Ingalaterrarekin zuen merkataritza harremanak mozkin izugarriak ematen baitzizkien Bizkaiko ontziolei. Horregatik, Aliatuen alde egon zen euskal burgesiaren gehiengoa eta ezker moderatuko erakundeak (sozialistak, errepublikanoak...); tradizionalistak eta monarkiaren aldekoak, ostera, alemaniarren aldekoak ziren. Klase ertainean ere alemaniarrak babesten zituzten jende asko zegoen, batez ere lanbide liberaletakoak: sendagileak, abokatuak eta notarioak, ingeniariak, merkatariak eta abadeak. Karlisten eta euskal abertzaleen artean, ostera, Aliatuen aldekoak ziren nagusi. Karlistak bi joeratan bereizi ziren: Vazquez de Mellak gidatutako joera, alemaniarren aldekoa, eta Don Jaimeren aldeko joera, Aliatuen aldekoa; azken hori nagusitu zen euskal karlisten artean.\nAlemaniarren aldeko Carmelo Echegaray jaun ospetsuaren eskutitza, 1918ko azaroaren 12koa. Orduan munduan gertatzen ari diren gauza guztiez hitz egingo dugu, buru sendoena ere aztoratzeko gauza baitira. Orain, mozorroak kendu ondoren, herrien independentzia eta askatasuna defendatu zutenek bilatzen zutena ikusiko dugu. Gure abertzaleak Abraham Lincolnen gorazarrea egiten eta Wilson miresten ikusteak mintzen nau ni gehien. Boteretsuaren eta garailearen paperak beti nazkatu izan nau, eta gero eta gehiago nazkatzen nau. Euskaldunaren berezko handikeria eta kaparetasunarekin lehiatu izan da. Inoiz baino gehiago, zorigaiztoaren zaldun sentitzen naiz eta Kaiserrarekin bat nator; Kaiserra da, gainera, kanpaina injustuen xede modu indartsuenean. Erref. Echegaray, C.: Cartas a D. Serapio Múgica, 1987, 520-521 or.\nEuskal abertzaletasunaren barruan ere bi joera izan ziren: Gehiengoarena, Engracio de Aranzadi ("Kiskitza"-k) zuzentzen zuen Euzkadi egunkaria adierazpen baliabide gisa erabiltzen zuena, eta gutxiengoarena, Luis Arana ordezkaritzat zuena; Aranak 1915ean Comunión Nacionalista Vasca (C.N.V.) delakoaren lehendakaritza galdu zuen, hain zuzen, alemaniarren aldekoa izateagatik. Hedabideetan, Aliatuen kausak argitalpen abertzaleen, sozialisten, errepublikanoen eta liberalen babesa jaso zuen.\nGerra hasi zenetik euskal intelektual gehienak Aliatuen aldekoak ziren, eta modu argian jakinarazi zuten. Izan ere, Aliatuen alde estatu espainiarreko intelektual batzuek emandako adierazpena (1915eko uztaila) zenbait euskal intelektualek ere sinatu zuten, tartean Ignacio Zuloaga margolaria (Parisen Euskal Herriko eta estatu espainiarreko beste nazio batzuetako boluntarioen omenezko afari batean ere parte hartu zuen), Ramiro de Maeztu idazlea (gerra garaian Aliatuen frontean korrespontsal gisa aritutakoa), Miguel de Unamuno, Juan Madinabeitia, Luis Urrutia, Perez de Ayala, etab. Aldiz, Ententearen aldeko adierazpenean (alemaniarren aldekoa) Andoni Goikoetxea baino ez dugu aurkitzen, baina jakin badakigu Carmelo Echegaray ere, besteak beste, alemaniarren aldekoa zela. Poo Baroja jaunak, bestalde, Kaiserren aldean militatu gabe, Aliatuen aldeko babesetik urruti zegoela adierazi zuen.\nEuskal artearen esparruan, margolari eta eskultore ugari Aliatuen aldekoak ziren, eta horren adierazpen argiena Hermes aldizkaria izan zen, Jesus de Sarnak zuzendutakoa, eta Ramon de Belaustegigoitia eta Pedro M. Michelenaren artikuluen kolaborazioarekin eta euskal artisten grabatuekin eta testuekin, besteak beste Zuloaga edo Jose Arruerenak. Boluntarioen aldeko zenbait erakusketa antolatu ziren, esaterako 1917ko azaroan "Espainiako legionarioen aldeko arte erakusketa katalogoa" izenarekin antolatutakoa, eta zenbait erakusketetan parte hartu zuten Aliatuen aldeko artisten artean, besteak beste, hauek daude: Alberto Arrue, Ignacio Zuloaga, Valentin de Zubiaurre, Juan de Echevarria, Jose Arrue, Anselmo de Guezala, Gonzalo Bilbao, Unturbe, Uria, Aurelio Arteta eta Gustavo de Maeztu. Beste alde batetik, boluntarioen aldeko diru-bilketak ere egin zituzten; horietan, besteak beste, hauek hartu zuten parte: Miguel de Unamuno, Ignacio Zuloaga, Luis Urrutia, Antonio de Guezala, Esteban de Aguinetxe, Feli Lascaray, Juan Perez de Ayala eta Pio Ibarra.\nDenbora tarte horretan, Bilboko ontzi konpainiek mozkin izugarriak lortu zituzten, Ingalaterrarekin zuten merkataritza harremanagatik eta Bilboko portuak zuen zirkulazio erraldoiagatik. Hortaz, 1917an, bi ontzi-konpainia berri sortu ziren. Merkataritzako euskal ontzidiak estatu mailakoaren % 70 hartzen zuen, eta ontzi gehienek Bilboko matrikula zeukaten. Ontzi jabe handi guztietatik, Ramon de la Sota abertzalea azpimarratu behar dugu, Aliatuen aldeko mugimenduan eta ontzien industrian erabakigarria. Berak eraman zituen itsas zirkulazioaren onura handienak (batez ere burdinaren minerala Britainia Handira garraiatzeagatik), eta Ingalaterrarekin harreman estua izan zuen. Alfontso XIII.arengandik noblezia-titulu bati uko egin ondoren, 1921ean Ingalaterrak Sir Knigh Commander of the order of the British Empire izendatu zuen, hau da, Britainiar Inperioko Ordenako Jaun Komandantea.\nBaina Alemaniako urpeko ontzien jazarpenaren erruz euskal ontzi eta marinel asko ere galdu ziren: 1914tik 1918ra 59 itsasontzi hondoratu zituzten, estatuan hondoratutako itsasontzien % 80. 125.000 tona baino gehiago itsasoaren hondora joan ziren, eta 68 euskal marinelen bizitza eraman zituen. Tona gehien zituzten hondoratutako merkataritza itsasontzien artean, hauek zeuden: Mendibil-Mendi, 4.719 tonakoa; Telesfora, 4.069 tonakoa; 2 de noviembre, 3.500 tonakoa, Mar Adriático, 3.410 tonakoa, eta Santanderino, 3.340 tonakoa.\nGerra urte horietan euskal abertzaletasunak hazkunde garrantzitsua izan zuen, eta gerra bukaeran asko hazi zen. Ontzien sektorearen mozkinek, De la Sota buru zela, erakunde abertzalean eragina izan zuten, eta alderdia egituratzen eta hobeto antolatzen lagundu zuten; 1916an izena aldatu zuen, C.N.V.(Comunión Nacionalista Vasca) izena jaso zuen EAJren ordez. Horrez gain, euskal abertzaletasunak bi programa aurkeztu zituen: Programa nagusiak, 1838an desagerrarazitako "lagi zarra" (lege zaharrak) berrezartzean zuen helburu; Lopez Mendizabal ordezkariak gai hori aurkeztu zuen Laussannen (Suitza) ospatutako Zapaldutako Nazioen Asanbladan, 1916an; programa txikienak Kataluniak 1913an lortutakoa Euskal Herrian lortzea zuen helburu: Kataluniako Mankomunitatea; hortaz, C.N.Veko Bizkai Buru Batzarrak katalanen antzeko proiektua osatu zuen.\n1916an euskal oligarkia dinastian eta Ramon de la Sotak ordezkatutako euskal abertzaletasunaren sektorean (gero eta eskuinerago zegoena) zenbait interes bat etorri ziren. Hala ere, eskuineko euskal abertzaleen eta monarkikoen arteko bat-etortze hori bat-batean bukatu egin zen 1917 eta 1918. urteetan, urte horietan estatu espainiarra astindu zuen krisialdi politiko larriaren ondorioz. Beste alde batetik, gerrako azken bi urte horietan euskal abertzaletasunak gora egin zuen AEBko presidente Woodrod Wilsonen 14 puntu ospetsuei esker, Wilson zapaldutako nazioentzako autodeterminazio nazionalaren programa baten aldekoa baitzen.\nHortaz, gerrako azken urtean euskal abertzaletasunak gorakada nabarmena izan zuen, eta hauteskundeetan islatu zen, zenbait hauteskunde irabazi baitzituzten, esaterako 1918ko otsailekoak, Bizkaiaren izenean seitik bost diputatu lortuz. Nazioarteko borrokaldia bukatu ondoren, eta estatu nazional berriak agertzearekin batera, euskal abertzaletasunak bultzada berriak lortu zituen, eta muturrerago kokatu zen.\nEhunka euskal boluntariok Gerra Handian Frantziako Legio Atzerritarrean izena emateko zenbait arrazoi egon ziren: hasteko, kontuan hartu behar da elkarte errepublikano, sozialista eta abertzaleetan Aliatuen aldeko giroa zela, alderdi horiek garatutako Aliatuen aldeko propagandarekin batera; guztia euskal herritarren gehiengoaren iritziarekin bat zetorren. Horrez gain, Frantziako nazioak zuen prestigioa ere aintzat hartu behar da, orduan indar progresistek benetako askatasunaren, independentziaren eta eskubide demokratikoen ordezkaritzat hartzen baitzuten, Alemania eta Austria-Hungariako Inperioen aurrean, azken horiek potentzia militar eta diktatorial gisa ikusten baitziren, herrien zapaltzaile gisa.\nHortaz, Alemaniak Belgika inbaditu eta Paris mehatxatuz Frantziako iparraldea okupatzea lortu zuenean, zenbait joera politikotako euskaldun ugari (baina joera nagusirik izan gabe) Frantziak ordezkatzen zituen ideal mehatxatuak defendatzeko borrokara abiatu ziren, Alemaniako inperioak mehatxatzen baitzituen. Beste faktore garrantzitsu bat: aliatuek besteek zapaldutako nazioak babesteak zenbait euskal abertzalek izena ematea ere eragin zuen, maila indibidualean, ezein erakunde abertzalek parte hartu gabe. Zenbat izan ziren? Zenbat atera ziren bizirik? Gerra bukatu zenean % 20- 25 bizirik zeudela badakigu, eta gehienak Frantzian bizi ziren. Kopuruari dagokionez, soilik ehun inguru aurkitu ditugun arren, berrehun edo hirurehun inguru izan ziren, edo agian pixka bat gehiago.\nEuskal boluntarioak gerra hasi zenetik gerturatu ziren izena ematera, besteak beste, toki hauetan: Euskal Herria, Frantzia, batez ere Paris eta Lyon, etorkinak eta erbesteratuak bizi ziren tokiak, baina baita Amerika eta Afrika iparraldea ere.\nAlemaniako armadak mehatxatutako Parisen euskaldunek, atzerriko beste kolonia batzuek bezala (katalanak, poloniarrak, italiarrak, etab.) antolatu eta Legio Atzerritarraren blokean izena eman zuten, hura baitzen atzerritarrak hartzen zituen Frantziako erakunde militar bakarra. Hala ere, euskal boluntario gehienak Hegoaldekoak ziren, eta gehienak Bilbon Frantziako Kontsulatuan, edo mugaz bestaldera, Baionan eman zuten izena.\nEuskal boluntario gehienek armak erabiltzen ikasi zuten, lehendabizi Baionako entrenamendu militarrerako esparruan, eta ondoren Valbonneko École d'Application de Tir del Camp delakoan. Legio Atzerritarrean bost kontinenteetako 60 herritartasun baino gehiagoko boluntarioek eman zuten izena. 1914-1915 tartean, kopurua 16.000 ingurukoa zen, eta horietatik % 1 baino pixka bat gehiago ziren euskaldunak; % 20 inguru, bestalde, katalanak ziren. Euskaldun gehienak Martxako Lehenengo Erregimentukoak ziren, eta makina bat lanbidetatik zetozen: meatzariak, metalurgia arloko langileak, marinelak, musikariak, irakasleak, eraikuntzako langile bat, baita Filosofia eta Letretan lizentziatutako bat ere. Horrez gain, gehienak euskaldunak ziren, asko Bilbotik eta neurri txikiagoan Gasteiztik eta Iruñetik etorri arren.\nFrantziako armadaren borroka-tropa onenetako batek osatzen zuen Legio Atzerritarra, eta borrokan sakrifikatu ziren, beti gudaren lehen lerroan borrokatu ziren, indarrez eta adorez, baja kopuru izanik ordainetan. Euskal boluntarioak fronterantz abiatu ziren 1914ko irailean Joffre mariskalaren agindupean; Marne ofentsiban hartu zuten parte, eta alemaniarrek Aise lerrorantz atzera botatzea lortu zuten.\nIzan ere, 1915eko udaberrian hasi ziren Legio Atzerritarraren gerra ekintza handiak: 1915eko maiatzeko La Targetteko aurrez aurreko liskarrak ospetsuak izan ziren, 140 kota estrategikoa lortu baitzuten, bost metroko sakontasuna irabaziz. Erasoan parte hartu zuten 2.800 legionarioetatik 1.200 hil egin ziren, tartean euskaldun asko ere bai, besteak beste: Larrañaga eta Casamajou kaboa. Belloyen-Santerre, uztailean lortutakoa, euskal borrokalari ugariren hilobia izan zen: Andres, Garcia, etab. Hurrengo urtean, otsailaren 12tik abenduaren 15era bitartean, Verdunen gudu luze eta odoltsua izan zen, eta milioi erdi hildako eragin zuen. Otsailean bertan Legio Atzerritarreko Martxako Lehenengo Erregimentua bidali zuten hara, eta Meuseren ezkerraldean alemaniarrek metatutako defentsa ikaragarriak apurtzea lortu zuten. Bajak, gudu guztietan bezala, asko izan ziren, eta euskaldunen artean, esaterako, Exposito eta Leon Perez aipatu behar.\n1917an Le Chemin des Dames ofentsiba odoltsuan ere parte hartu zuten, Oisean, Auberive irtengunea beregain hartuz; ordura arte horren kontrako Aliatuen eraso guztiek porrot egin zuten. Gudu guztietan bezala, horretan ere zenbait euskaldun lurperatu ziren, batzuk aipatzearren: Susperregui eta Chavarria. Gerrako azken urtean euskal boluntarioak indar biziz borrokatu ziren makina bat lekutan: Amiens, Soissons, Compiégne, Argonne, Saint-Baudry, Laffaux, Cachy, Montigny sur Marne, Arras... Eta berriz Verdun eta Chemin des Damesen, Frantzia iparraldeko fronte gogorragoetan eta zailagoetan. Euskal baja gehiago egon ziren: Zarandieta, Arteaga, Arrieta, Ibarra anaiak, Larrare, Alfredo Garcia. Hildako asko eragin ondoren, bizirik ateratzea lortu zuten boluntarioek erretiratzen ari zen Alemaniako armada erasotzen jarraitu zuten, Alsazia-Lorenan borrokatzen, Colmarren, Mulhousen... Ondoren Rhin ibaia zeharkatu, eta Alemaniako Palatinadoan sartu ziren; 1918ko azaroaren 11n gerra bukatu ondoren han gelditu ziren batzuk, Alemania okupatuko soldadu gisa.\n1915eko apirilean, Aliatuek, Konstantinopla (Istanbul) menderatu nahian, ondoren Dardaneloen itsasarte estrategikoa hartzeko asmoz, espedizio talde bat bidali zuten tropa ingelesekin, frantsesekin, australiarrekin eta zeelandaberritarrekin, Sir Hamiltonen agindupean; Gallipoliko Penintsulan lehorreratu ziren. Operazio horretan makina bat euskaldun boluntariok ere parte hartu zuten, Afrikako Legio Atzerritarreko Martxako Lehenengo Erregimentuan integratuta; horietako batzuek hilabeteak zeramatzaten Frantziako iparraldeko lubakietan borrokan. Apirilaren 25ean lehorreratu ziren, eta erabateko porrota izan zen, bi kokaleku txikiri baino ezin izan zietelako eutsi: Sedd el Bahr eta Suviako bahia, milaka gizonen bizitza sakrifikatuz: Aliatuen aldeko 180.000 soldadu eta 66.000 turkiar hil ziren apiriletik 1916ko urtarrilera arte, eta Aliatuen azken tropek Gallipoli penintsula ebakuatu zuten.\n1916tik 1918ra bizirik ateratzea lortu zuten tropek, Frantziatik zetozen beste tropa berri batzuekin batera, Ekialdeko Armada sortu zuten, eta Salonikako frontean borrokatu ziren; han hil zen Chavarria 1916an. 1918ko irailera arte ez zuten frontea apurtzea lortu, Mazedoniatik, Bulgariatik eta Serbiatik sartuz eta Nis eta Belgrad hiriak berreskuratuz. Boluntario batzuk, Danubioari jarraiki, Odessako portura arte iritsi ziren, Ukrainian. Euskal boluntario gehienek, berriz, Frantziara itzultzea erabaki zuten, Martxako Lehenengo Erregimentuan integratuta berriz ere; Soissonseko guduan parte hartzeko garaiz iritsi ziren.\nHasieratik, euskaldunak eta katalanak Baiona, Tolosa, Orléans, Lovoy eta Frantziako entrenamendu militarreko beste esparru batzuetan elkartu eta harremanetan jarri ziren, eta handik fronterantz abiatu ziren. Euskaldunen eta katalanen arteko laguntasunak lubakietako bizikidetzan eman zituen fruituak, baioneta bidezko erasoen berotasunean eta isiltasun luzeetan, eguneroko bizitzan. Borrokan zein atseden hartzeko tarteetan, elkarrengandik hurbil izaten ziren. Sarritan, aurrera egiten zutenean, baioneta kalatuta zegoela, "Vive la France!Gora Euskadi!" ohiukatzen zuten batzuek, eta besteek, aldiz, "Vive la France! Eta Visca Catalunya!". Boluntario euskaldun asko boluntario katalanekin laguntasun handia izatera iritsi ziren, eta elkarren ondoan, parez pare, erasoak egin eta elkar babesten ziren; horren isla da, esaterako Hernan Bengoetxea, Inocencio Andres, Betiri Otxoa, Chavarria, Fermin Estella, eta abarren kasua. Are gehiago, euskaldun batzuek, katalanekin batera bizitzearen ondorioz, katalana zuzen menderatzera iritsi ziren, Francisco Charralde, adibidez.\nKatalanek elkartasunerako erakunde bat zuten: Comité de Germanor amb els Voluntaris Catalans delakoa, eta erakunde horrek, sarritan arropaz, liburuz, egunkariz, tabakoz eta abarrez betetako paketeak bidaltzen zituen. Gainera, Madrinatge de guerra ere idatzi zuten, eta horren bitartez, boluntario katalan ugarik "ama besoetako" bati gutunak idazten zizkioten, eta honek, zenbait elementuz hornitzen zituen. Hortaz, euskaldun ugarik ere "ama besoetako" katalana izaten zuten eta urtean zenbait pakete jasotzen zituzten. Beste alde batetik, Batzorde horrek zenbait zentro zituen Frantzian, baimenak lortzen zituzten soldadu katalanak laguntzeko eta haiei ostatua emateko, eta boluntario euskaldunek ere izan zuten aukera zentro horietaz gozatzeko.\nEuskaldunek eta katalanek, bestalde, guda guztian egin zituzten zenbait ekintza elkarrekin, eta horrela jaso zuen Chavarriak Joan Sole i Pla medikuari bidalitako postalean ere (Sole i Pla Germanor Batzordearen presidente eta boluntario euskaldun batzuen laguna zen):\n"Egun hartan erakutsi zioten Alemaniari, katalanen eta pilotan onak ziren euskal boluntario batzuen eskutik, Frantziaren alde borrokatzen diren soldaduen artean bazeudela egiten ari zirenaren jabe zirenak ere. Levoyko eskolan zeuden ikasle ia guztiak boluntario euskaldunak eta katalanak ziren, eta guztiak irakasle bikainak ziren...".\nEuskal borrokalariek gerrari buruz idatzitako zenbait eskutitz eta dokumentuetatik Arrigorriagako Jose Peroneille Gorritxateguiren eskutitza daukagu:\n"Frontean, 1918ko maiatzaren 9a. Apirilaren 26an, goizeko bostetan, Legioa, gizon bakarra balitz bezala, Hangardeko basorantz abiatu zen, gure Erregimentua mundu guztitik etorritako norbanakoek osatzen dugunez, ideal bakar bat delako nagusi: "Justizia eta Zuzenbidea", arima bakarrak biziberritzen du. Martxa erregularra zen, gerrillak zabalik etsaiaren artilleriaren aurrean. Bost minutu geroago mundu osoa salbatzeko bizitza sakrifikatu zuten heroiak armekin egindako agurrak hartu zituen. Eta une horretatik aurrera, alemaniarren hirurogei metrailadore baino gehiagok legionarioen lerroa segatu zuten. Horrek ez zuen, hala ere, tropen aurrerapen metodiko eta azkarra une batez ere gelditu. Kopuruz handiagoa zen etsaia garaitzeko kemenak, indarra eta xedeak, soldadu bakoitzaren esfortzuarekin lotuta, saria lortzea ahalbidetu zuten. Kilometro batez egin genuen aurrera, dozenaka preso hartu genituen eta galera asko izan genituen. Gure garaipenarekin Amiens hartzeko balioko lukeen etsaiaren eraso berri bat oztopatu genuen...".\nHau eskutitzaren beste pasarte bat da, eta boluntarioek Turkia europarreko Gallipoliko penintsulan lehorreratu zirenekoa kontatzen du:\n"1915eko apirilaren 27an soldaduz, kanoiz eta bestelako materialez betetako garraio ugari, itsasartea urratzen saiatu ziren ontziekin batera, paso zailaren sarrera osatzen zuten puntetara hurbiltzen ziren, ingeniari turkiar eta alemaniarrek, bateria askorekin, gotorleku izugarriak eraikitzeko denbora izan zuten tokira. Gure kideak, gure arrazako anaiak zeuden Konpainiak lehorreratu zirenean, inurritegiak ziruditen gudaroste turkiar ugari aurkitu zituzten; kanoiek eta metrailadorek etengabe egiten zieten tiro soldaduak zekartzaten ontziei. Ontzi aliatuen artilleriatik ere, aldi berean, metraila iristen zen. Azkenean, uretara bota ginen, eta lur barrura sartuz, hondartzatik, baioneten puntekin gainetik kendu genituen eta kanoiak eta metrailadoreak jartzea lortu genuen, gure buruak babestea lortuz eta aurrera eginez...".\nEta azkenik, Bilbon hazitako Antonio Gonzalezen testigantzaren pasarte bat daukagu:\n(...hilaren lauan, arratsaldez, gure txanda da, eraso egin behar genuen. Amildegi batean geunden eta kilometro bateko lautada bat zeharkatu behar genuen. Etsaiak lur horiek erein zituen uzta jaso asmoz, baina ogi izatera bideratutako gariak K.K, erasotzaileak gordetzeko baliagarriak izan ziren, horrenbestez, etsaien metrailak ez ziren horren hilkorrak ez eta horren handiak aliatuen galerak).\nEuskal soldadu kopurua txikia izan arren, gorputza eta arima emateagatik eta izan zuten kemenarengatik nabarmendu ziren, eta horregatik, soldadu askok domina altuenak lortu zituzten, soldadu soila izatetik (atzerritarrak Legioan sartzerakoan izaten zuten mailatik, alegia) maila asko igotzea lortzen zuten, ofizialorde, kabo, sarjentu eta baita kapitain mailara arte ere, Gasteizko Jose Martínez bezala.\nJose Martinez gasteiztarrak soldadu soiletik kapitain izatera pasatzea lortu zuen oso denbora laburrean. Ohorezko Legioa, Frantziako domina altuena, 1917ko apirilaren 21ean lortu zuen "kolpe sendo" bat emateko asmoz, 17 soldaduk osatutako boluntario euskaldun eta katalanen talde batekin etsaien lerrora joateagatik. Bi aldiz zauritu zuten arren, erasoan jarraitu zuen eta bere Konpainiaren lerroetara itzuli zen 150 preso alemaniarrekin, tartean lau ofizial zirela.\nJosé Arambarrik, Donostiakoak, Gerrako Gurutze Palmaduna lortu zuen, Souchezen 1915eko ekainaren 16an egindako ekintza bategatik. Bere konpainiatik isolatuta zegoela, sarjentuarekin eta soldadu batzuekin egin zuen aurrera 123 kotarantz, lehen lerroko kokalekuetan. Han kemen eta adore handia zuela erakutsi zuen, 48 orduz alemaniarren kontrako guda bortitz bati eutsi baitzion, granadak jaurtiz, haiengandik 30 pausura zegoen lubaki bat okupatuz. Zaurituta egon arren, granadak jaurtitzen jarraitu zuen, hartutako lubakia bukaerara arte defendatuz, nekearen ondorioz gehiago iraun ezin izan zuen arte. Hanka batean eta begi batean zauri larriak izan zituen.\nEkintza eredugarri edo heroikoengatik mailaz igo edo dominak jaso dituzten beste batzuen artean hauek zeuden: 1. Alfredo Santalla Estrella tenientea, "guztiok miresten dugun energia, borrokarako garra eta arriskuaren aurrean kemena duen ofiziala" (aipamen ofiziala). 2.2. Hernan Bengoetxea sarjentua, euskaraz zuzen idazten zekiena, aginte militar frantsesek "heroi euskalduntzat" jo zuten. 3. Francisco Beascoechea, Saint Waasteko guduan lortu zuen Gerrako Gurutzea, 1915eko maiatzaren 5ean, heroien pareko jokabidea izan zuelako. Larri zauritu zuten eta ezkerreko hanka moztu behar izan zioten. 4. Inocencio Andres Santurtziko meatzaria, lagunen bizia salbatzeagatik berea arriskuan jarri zuen hainbat aldiz. Eta gerra garaian izan zuten jokabideagatik saritutako beste asko, esaterako Gerrako Gurutzea jaso zuten Rafael Eraso eta A. Aibar.\nArtxibategietan 123 boluntario euskaldunen izenak daude jasota, baina benetako kopurura gerturatzeko zifra hori bikoiztu edo hirukoiztu egin beharko genuke.\nBoluntario ezagunen baja kopurua\n123 soldadu euskaldun\n82 (% 66,66 datuekin)\n41 (% 33 daturik gabe)\n82ren datuak daude\nHilda eta desagertuta 40 (% 48,78)\nMutilatuak-larriki zaurituak 16 (% 19,51)\nZaurituak 6 (% 7,31)\nDesertoreak 4 (% 4,87)\nBizirik atera zirenak 16 (% 19,51)\nHortaz, izandako baja kopurua jakin dezakegu (% 75,60), hildako, desagertuen, zaurituen, larriki zaurituen eta mutilatuen artean; horri bizirik atera zirenetatik zauritutako 8 boluntario gehitzen badizkiegu, bajen ehunekoa % 85,35 izango litzateke, eta hori Legioak 1915eko abuztutik 1985era izan zituen bajen batez bestekoaren parekoa izango litzateke. Beste alde batetik, aipatu behar dugu zauritutako euskaldunen artean mutilatuen ehuneko altu batek gatazka oso latzak zirela azaldu zutela, eta arma hilgarri berrien erabilerak gora egin zuela.\nEuskal boluntarioen jatorri geografikoari dagokionez, mapan ikus daitekeen moduan, 61 boluntarioren tokiko edo probintziako jatorri geografikoko datuak ditugu, eta kopuru nabarmen bat Bizkaitik dator (24); horren barruan, Bilbo (16) eta Arrigorriaga (4) aipatu daitezke, baita Gernika, Durango eta Santurtzi ere (bana). Ondoren dator Gipuzkoa, 13 boluntariorekin; horietatik 3 Donostiakoak eta Bergarakoak ziren, 2 Irunekoa eta bana Zarautz eta Hernanikoak. Nafarroako 12 boluntarioetatik, biren jatorria baino ez dugu aurkitu: Bat Iruñekoa eta bestea Barasoainekoa. Paradoxa dirudien arren, Iparraldeko 10 boluntario aurkitu ditugu, eta horrek kontraesana ematen du Iparraldeko hiru probintzietako intsumisoen eta desertoreen ehuneko altua aintzat hartzen badugu. Beste 63 udalerriei buruzko daturik ez daukagu, baina baliteke Bilbo eta inguruko hirietatik etortzea, batez ere, itsasadarra itsasoratzen den lekutik gertukoak, industria hartzen zuen Bizkaikoak; horiekin batera, Bizkaitik, Gipuzkoatik eta Nafarroatik barreiatutako udalerri ertain edo udalerri berri batzuk ere egon zitezkeen, hiriburuen kopurua ere areagotuz. Eta ziur asko, Gasteizko eta Arabako beste herriren bateko baten bat ere egongo zen.\nEzin ditugu 110 boluntario euskaldunen datu guztiak hemen jaso, eta horregatik, jokabide nabarmenagoa izan zutenak aukeratu ditugu:\nBetiri Otxoa: Frantziara eraman zuten txikia zenean, eta 1914ko abuztuaren 26an eman zuen izena. Legio Atzerritarraren Martxako Lehenengo Erregimentua. Melcior Ferrer Kataluniako kazetari boluntarioaren lagun mina izan zen.\nJose Martinez: Gasteizkoa. Boluntario nabarmenenetako bat. Zenbait alditan zauritu zuten, baina neurrigabeko adoreagatik eta ausardiagatik, soldadu soil izatetik kapitain izatera pasa zen denbora gutxian. Aipamen nagusia eman zioten, Ohorezko Legioarena. Sole i Pla doktorearen lagun mina izan zen, eta azken hori izan zen boluntario katalanen arima eta gainera, Unió Catalanistako presidentea. Gerra bukatu eta gero turismo-bulego frantses batean egin zuen lan.\nAntonio Leon: 17.217 zenbakidun identifikazio domina. Iparraldekoa zen. Ausardia eta adoreagatik nabarmendu zen, eta kapitain maila lortu zuen horri esker. Dardaneloen eta Balkanetako espedizioetan parte hartu zuen.\nLeon Perez: Bilbokoa. 42.974 zenbakidun identifikazio domina. 1892ko abenduaren 8an jaio zen, eta 1914an eman zuen izena, Lyonen. Kabo izendatu zuten, zenbait alditan zauritu zuten eta zitazio ugari lortu zituen, gatazka-ekintzetan lortutakoak. Cumieresen hil zen, 1918ko urtarrilaren 20an. Burdin Gurutzea eta Palma.\nJose M. Aramberri: Donostiakoa. 24.651 zenbakidun identifikazio domina. Soldadu bikaina. Journal Officiel argitalpenean hainbat aldiz aipatu zuten. 1915eko ekainaren 16an larriki zauritu zuten. Gerrako Gurutze Palmaduna.\nHernan de Bengoetxea: Jatorriz bizkaitarra. Parisen eta Kolonbian ikasi zuen. Poeta eta idazlea izan zen. Gerrako hasierako egunetan eman zuen izena. "Euskal heroitzat" hartu zuten Frantziako aginte militarrek, eta borrokan kementsua eta suharra izateagatik nabarmendu zen. Arrasen hil zen 1915eko maiatzaren 9an. Gerrako Gurutzea eta Domina Militarra.\nAlfredo Santalla Estrella: nafarra: Legio Atzerritarraren Martxako Lehenengo Erregimentua. 10. Konpainia. Ausardia eta adore handiko soldadua. Makina bat aldiz aipatu zuten. Teniente izatera iritsi zen, eta aipamen nagusiena lortu zuen, Ohorezko Legioa.\nAntonio Gonzalez: Zamoran jaio zen 1880an eta Bilbon bizi zen 1900etik. Meatzaria. Baionan eman zuen izena 1914ko irailean. Soldadu bikaina. Hainbat borrokalditan nabarmendu zen. 1917an Estatu Batuetara joan zen Legioko beste ordezkari batzuekin batera, eta han Wilson presidentearekin bildu ziren. Gerrako Gurutzea eta Domina Militarra.\nFrancisco Beaskoetxea: Jaiotzez Arrigorriagakoa (Bizkaia). Jokabide heroikoa izan zuen 1915eko maiatzaren 9ko borrokaldian. Hanka bat eta beso bat moztu zioten. Gerrako Gurutzea eta Domina Militarra.\nRafael Eraso: Euskadin jaio zen 1886ko irailaren 11n. Izan zuen kemenagatik eta adoreagatik, hau ere hainbat aldiz aipatu zuten. Sarjentu izatera iritsi zen. 26.525 zenbakiko matrikula. Tilloyeko lubakietan hil zen, loriaz, 1915eko maiatzaren 14an. Gerrako Gurutzea eta Brontzezko Izarra.\nInocencio Andres: Santurtzikoa. Gerrako hasierako egunetan eman zuen izena. Meatzaria. Ohiz kanpoko adorea eta sakrifikatzeko espiritua zituen. Belloy-en-Santerren hil zen 1916ko abenduaren 11n. Gerrako Gurutzea.\nJose Peronelle Gorritxategi: Arrigorriagakoa (Bizkaia). Irakaslea. 27.686 zenbakiko matrikula. Andazaina, ausardia handiduna. Domina Militarra. Bizirik atera zen.\n1917an Frantziako armadan hainbat matxinada eta talde mailako indiziplina krisialdi gertatu ziren, batez ere Soissons eta Reims arteko inguruan, eta Soissonen mendebaldean eta Reimsen ekialdetik Lorenako frontera arte; han Legio Atzerritarreko batailoiak zeuden. Soldaduen arteko intsumisio hori gerraren nekeak eta Chemin des Dameseko ofentsibaren porrot handiak eragin zuen: 271.000 baja frantses. Matxinada horiek gerrako lehen lerrora itzultzeari uko egitean gauzatu ziren, nahiz eta soldaduen batailoi ugari kalera atera ziren, bandera gorriak eskuetan, Internazionala abesten eta bakearen aldeko aldarriak oihukatzen.\nEgoera horretan, gerra luzatzen ari zela eta soldadu asko hiltzea eragiten zituzten zentzugabeko ofentsiben garaian, ez da harritzekoa atzerriko legionarioak, lehen lerroan izaten zirenak, Frantziako armadan sortutako atsekabe eta matxinada giroaren eragina pairatu izana. Horregatik, soldadu euskaldunen artean ere matxinada jokabideak izan zituztenik ere egon zen, desertzio edo auto-lesioetan adierazi zirenak. Datuetan jasotako lau desertoreetatik hiruk protesta modu honi jarraitu zioten. Aginte militarrak legionarioen artean nagusi zen indiziplina egoera konpontzen saiatu ziren, Engagés Volontaires delakoei zuzendutako mezuak argitaratuz; mezu horietan, izena ematerakoan zuten xedea gogorarazten zieten, eta askapenaren eguna gertu zegoela ere azaltzen zuten.\nHala ere, euskaldun batzuek frontea utzi zuten, beste herritartasun batzuetako boluntario batzuen antzera. Iraunkorra ez zen infernu bilakatutako frontea zen hura. Hauek izan ziren desertore euskaldunak: Cruz-Taberna, marinela izandakoa, desertatu ondoren liburu saltzaile gisa lan egin zuena. Fermin Estella, nafarra, lehenago Espainiako armadako desertore ere izandakoa. Ausardiaz eta kementsu aritu zen erasoetako zenbait ekintzetan. Eta Urtuzu, meatzari indartsu eta segurua, desertore izan arte modu bizian borrokatu zena.\nBizirik atera ziren 16 soldadu euskaldunei (gure datuen arabera), kopuru guztiaren % 19,51, zalantzarik gabe desertoreak eta mutilatutako eta larriki zauritutako gehienak gehitu behar zaizkie; horren arabera, benetan 32 euskaldunek lortu zuten bizirik ateratzea (% 39,02), hau da, herena baino zerbait gehiago. Kopuru hori, ziur asko, bikoiztu edo hirukoiztu egin beharko da kopuru errealera hurbiltzeko. Bizirik atera ziren euskaldun gehienak Frantzian gelditu ziren bizitzen, baina beste asko, Euskal Herrira itzuli ziren.\nMikel Huertas Parisen gelditu zen, eta kafetegi-taberna bateko arduraduna izan zen. Hilario Sanmartin ere Parisen gelditu zen, postalak saltzen zituen denda bateko arduradun modura. Franzizko Beaskoetxea gerrako mutilatuak ere hiriburu bera hautatu zuen bizitzeko. Robi Parisko egoera ekonomiko ona zuen neska gazte batekin ezkondu zen. Eta, azkenik, Lekerikak ere Frantziako hiriburua aukeratu zuen.\nHauek, ordea, Euskal Herrira itzuli ziren: Jose Martinez kapitaina, Frantziako turismo bulego bateko zuzendari gisa hasi zen lanean. Juan Alonso, 1919ko martxoan lizentziatutakoa, Euskadira itzuli zen urte bereko udan. Jose Peroneille Gorritxateguik Bartzelonan egin zuen lan bolada batez Euskal Herrira itzuli baino lehen. Gerra bukatu zenean J. E. Saralegui Perpinyanen zegoen baimen batekin, eta ondoren bere herrialdera bueltatu zen, Bergarako Franzizko Charralde Agerrizabal bezala.\nBizirik ateratzea lortu zuten beste euskaldun batzuek hartutako bideei buruz, ostera, ez dakigu ezer, hori da, esaterako 1918an lizentziatutako Ildefonso Urangaren kasua, baita gerra erdi aldean zauri oso larri batzuen ondorioz lizentziatutako Cirilo Ortegaren kasua ere; gauza bera gertatzen da Angel Kortarekin, baita Carlos Díezekin ere, 1919an lizentziatutakoa; Eli Loroñok ez zuen legioa 1925era arte utzi. Egoera berean dugu Nafarroako teniente kementsu Alfredo Santalla Estrella ere, 1919an lizentziatutakoa.\n1916ko ekainaren 27an Lausannen hasi zen (Suitza) Nazioei buruzko Hirugarren Biltzarra, bertan estaturik gabeko zenbait nazio ere bildu zirela, besteak beste: Albania, Armenia, Katalunia, Euskadi, Finlandia, Georgia, Irlanda, Letonia, Lituania, Bielorrusia, Serbia, Tartaria, Ukrainia, etab. Biltzar horretan nazioek haien buruen jabe izateko duten eskubidearen aitorpena onartu zen, hau da, autodeterminaziorako eskubidea. Euskal ordezkaritzak, ostera, (C.N.V. eta Lopez Mendizabal buru zela) "euskal nazioaren berpizkundearen hasierari" eta euskarari buruzko sarrera egin ondoren, CNVren aldarrikapenak azaldu zituen, hau da, 1839an ezabatutako lege zaharrak, "legi zarrak" berriz ezartzeari buruzkoak. Hori zen, hain zuzen, orduko euskal abertzaletasunaren errealitatea; oraindik gaztea zen, politikoki heldu gabea eta Europako nazio askapeneko mugimenduen aldarrikapenekin bat etorri gabea.\nHorrez gain, 1917 bukaeran, CNVko beste ordezkaritza bat gutxieneko programarekin bat etorrita Versaillesera joan zen Ingalaterrako, Frantziako, Estatu Batuetako eta Italiako presidenteen aurrean Euskadirentzako autonomia eskaera aurkezteko; ez zuen emaitzarik jaso. 1918ko hasieran, ordea, Estatu Batuetako presidente Woodrod Wilsonen "14" puntuak agertzearekin batera eta zapaldutako herriak burujabe bihurtzeko testuinguru egoki batean, euskal abertzaletasunak nolabaiteko loraldia bizi zuen, eta handik gutxira, gerra bukatu zenean eta Europan estatu nazional berriak sortu zirenean, muturrean kokatu zen, Euskal Herriko lehen indar politiko gisa finkatuz eta nazio soberanotasunaren partzela berriak lortze aldera aldarrikapenak aktibatuz.\nOperazio militarren, diplomatikaren historiaren, ekonomia gerraren edo gerra teknikoaren, mutazio sozialen arabera, ezin da zehaztu 1914an hasitako gerrarekin zein garai amaitzen den, edo zein aro zabaldu zen. Historialari amerikar batek esan du besterik gabe nazio frantsesaren jaiotza baino ez zela izan. Eugen Weberen ustetan, Peasants into Frenchemen, 870-1914 (Standford 1976) lanean, Frantziako nazioaren kontzientzia batez ere 1870 eta 1914 artean landa eremuko mundua modu bizkortuan desegiteagatik sortu zen. Frantsesak hizkuntza ofizial gisa izan zituen aurrerapen motelak hurbiletik jarraitu ditu, batez ere mendebaldean, erdialdean eta hego-mendebaldean. Integratzeko faktoreak, eskola eta zerbitzu militarra aztertu ditu. 1872ko eta 1889ko erreklutamendurako lege berdintzaileek paper erabakigarria izan zuten: nahiz eta eskualdeen araberako erreklutamenduak nahastea mugatzen duen, errekluten inguruko folklore zabala eratu zen, berdin zuen nongoak ziren; itzuli zirenean, tabernako edo aberriari buruzko kantuak abesten zituzten frantsesez:\n[Turangdarrak, pikardoak eta Biarnokoak,\ndaukazuen izena edozein izanda ere,\nArmada da nagusi gorena,\nguztiak frantses gisa bataiatzen zaituztenak.\nEsan zion Déroulédeko kantaren kapitainak erreklutari. Eta soldadu euskaldunak hau erantzun zion:\n[Cuando volvimos, transcurrido el tiempo,\nhabíamos conocido mundo y aprendido francés].\nWeberren aburuz, eskualde askorentzat hori ez zen 1914an bukatu, eta gerrak berak aldarazi zituen eskualdeetako ohiturak eta bizimodu tradizionalak.\nZalantzarik gabe, ez dugu Weber bezain kategorikoak izan behar. Hexagonoan eta kolonietan frantsesa ez zen beste edozein hizkuntza jazarri zuten III. Errepublikako agintarien modura, Weberrek nazio kontzientziaren maila nazio hizkuntza bakarraren hedapenaren arabera neurtzen du modu zorrotzean, eta "patois" delakoak indar eta balazta atzerakoei egozten dizkie. Baina komunitate handiago baten parte izatearen sentimenduak, eta estatua onartzeak hizkuntza frantsesa jakin gabe bizitzea erraztu zuten.\nEgia da, halaber, Europa estatu-nazioetan banatzea gauza natural eta saihestezin gisa ikusten dugula, eta horrek erraz ahaztarazten dizkigu Frantzian nazio sentimendua garatzeko aurkitutako erresistentziak; Eugenio Weberren liburuak gogorarazi digu hexagonoa eskualde eta nazioen mosaiko berri bat baino ez dela, alfer-alferrik. Iraganari orainak ematen diola zentzua onartzen badugu, ez zaio inori askotan agindu beharko gure historiako orrialde batzuk berriz irakurri behar dituela, eta idatzita ez baldin badaude, idazten saia dadila.\nXX. mende hasieran idatziz formulatzera iritsi ez zen guztiak, aztertu ezin zen edozein jarduerak estima gutxi jaso zuen, eta jakintza tradizionala oso gaizki baloratu zen erakundeen eta irakaskuntzaren jakintzaren aurrean; horren ondorioz, zehaztasun asko galdu eta gutxitu egin da. Gerra horretako alderdi asko ahaztu egin dira, batez ere EAEn, eta askoz errazagoa izan da, lotsarazle eta aitortu ezin diren kontuak bihurtu direlako; memoria kolektiboa ezabatzen saiatu da, eta ahozko tradizioak ia desagerrarazi ditu. Baina borrokalariek bizi zuten gerrak, herriak bizi izan duenak, horrek ere badu bere historia. Historia honek bere kronologia propioa du, dramak eta hildakoak, eta ez da Historia Handiak kontatzen duenaren berdina. Artikulu honetan Iparraldeko euskaldun gehienen istorioak aurkitzen saiatuko gara.\n"Egoerak hala eskatzen badu, zuen energia eta kemen guztiarekin altxatuko zarete nazioaren independentzia eta lurraldearen osotasuna gordetzeko, zuen etxeak, zuen askatasunak, Errepublika babesteko".\nHitz horiekin zuzendu zen Baionako alkate Joseph Garat bere herritarrei, 1914ko abuztuaren 1eko Courrier argitalpeneko zutabean. Deiak erantzun zabala jaso zuen Baionan; izan ere, Frantziako hiri handi guztiek bizi zuten eta makina bat aldiz deskribatu den giroa bizi zuen: nazio bizitasuna, gerra labur baten ondoren garaipenaren konfiantza, etab.\nHala ere, prefektuak adierazitakoari kontra eginez, gerraren aurka protestatzeko Lan Poltsak uztailaren 30ean antolatutako mitin bat baimendu zuen. Haren hitzetan, gerrak ez zuen garrantzirik, eta mitina ez baimentzea gerrari garrantzia ematea izango litzateke. Uztailaren 29an, arratsaldeko zazpiak aldera, Libertade enparantzan Elosu doktorea, Brion, Dupont eta Cazade paperak banatzen ari zirela orroka hartu zituen jende-multzo hotz batek inguratu zituen. Poliziak esku hartu zuen haiek askatzeko, eta horren trukean, mitinari uko egingo ziotela zin egin zuten. Hala ere, gaueko bederatzietan 400 pertsona inguru Elosu doktorearen etxebizitzan bildu ziren, egindakoa aurpegiratzeko. Lan Poltsako kide ugari "Gerrarik ez!" oihuak errepikatzera joan zen. Internazionala abestiak Marsellesari erantzun zion, eta liskar txiki batzuk izan ziren. Une hartan 49. Erregimenaren banda ohiko kontzertua jotzen ari zen Armen plazan. Alkateak hala eskatuta, Marsellesa eta Canto del Adiós doinuak jo zituzten, eta horren ondorioz poz handiko giroa egon zen; 200 gazte Marsellesa abestera joan ziren Ingalaterrako eta Errusiako kontsulatuen aurrera. Gaueko hamaikak aldera banatu ziren, bestelako liskarrik eragin gabe.\nEspirituak gerrarako prest zeuden. Ez zegoen arazorik. Egunek aurrera egin zuten, eta Brion, B txartelarekin izena eman zuena, modu normalean integratu zen zegokion taldean. (B txartelak mobilizazioen unean nazio defentsarentzako arriskutsutzat hartutako pertsona antimilitaristak eta nagusi sindikalistak prebentzioz atxilotzea aurreikusten zuen: 2.501 izen). Barne ministro Malvyk ez zuen atxiloketarik agindu. Aginte Nagusiak beldurra zien internazionalista eta antimilitarista guztiei, eta haiek lehen egunean desertzioen % 10 eta 15 bitartean izateko izua eragin zioten; guztiak bere unitatean zeuden orain.\nBestalde, populazioa ez zegoen hain berotuta landa eremuan, batez ere Euskal Herrian. Uztailaren 29an, Mauleko suprefetak prefetari hau helarazi zion:\n"mobilizaziora ihes egin nahi duten makina bat gazte Espainiako mugarantz zuzenduko den exodoaren prestaketa-lanak".\nMugako zainketa-lana indartzea eskatu zuen. Berriz ere uztailaren 31n idatzi zion bere beldurren berri emateko:\n"Euskal Autonomia Erkidegoko udalerri gehienen gaitasun ezaren aurrean, eta udalerrien aldartea eta, batez ere, agintzen duen klasearena, orokorrean, deitoragarria da... Bukatzeko, adierazi zuen begien aurrean adibide hobea izanez gero herria arrastaka eramaten bukatuko lukeen bultzada patriotikoa ez dago prest oraindik".\nAginte Nagusiak antimilitaristen gainean zuen beldurrak ez zuen oinarririk, eta esku-liburuek Parisko eta hiri handietako la fleur au fusil delakoa baino ez dute jaso; baina landa eremua pozik izatetik urrun zegoen. Hala ere, arazo gabe mobilizatu ziren, nahiz eta geografikoki posible izan zen lekuetan desertzioak egon. Barne Ministerioko goi funtzionario batek esan zuen:\n"desertzioak %2 izan dira, ia gehienak Hegoaldeko mugako departamenduetan".\nEz zen harritzekoa izan. Militarismoak hiriko produktu izaten jarraitzen zuen eta aginteek bazekiten. Zehazki Baionako erreklutamendu bulegoak Frantziako estatuko emigrazioaren lehen eskualdeko intsumisio-joera hori oso ondo ezagutzen zuen, eta aginteek euskal-biarnes emigrazio hori zerbitzu militarretik ihes egiteko nahi gisa salatu zuten etengabe. Intsumisio hori batez ere Pirinioetako fenomenoa da, (baita Biarno, Ariege, Roussillonen ere) eta batez ere euskal ukitua du.\nZehatzago esateko, 1818tik 1855era eta 1868tik 1872ra zerbitzu militarra derrigorrezkoa zen (hasieran sei urte, ondoren zazpi Armada aktiboan), baina ez pertsonala; aitzitik, ordezkapen eskubidetik sortutako zozketan oinarritu zen. Baina, alde guztietan agentzietan modu bikainean antolatutako ordezkapen-trukaketa garatu zen bitartean, eskualde pobreenetako gazteak drainatuz, harrigarria da Euskal Herriak ez zuela ia ordezkaririk eman. Bernard Schnapperek (Le remplacement militaire en France, Paris-Sevpen, 1968) berresten du:\n"emigrazioak Euskal Herriari eragin diola gehiago Biarnori baino, eta ordezkaritza militarraren, hain justu, alderantziz gertatzen da.\nNahiz eta 1889ko erreklutamendu legeak baldintzak samurtu zituen (dokumentu horretako 50. artikulu ospetsuak ezarri zuen Europatik kanpo ezarritako gazteak 19 urte bete baino lehen zerbitzu militarra egitetik libratu zitezkeela kanpoan zeuden bitartean, eta 30 bete ondoren itzuliz gero bere klasekoei zegozkien betebeharrak baino ez zituztela bete behar), intsumisioak eta horren ondorioek atzera egin zuten, nahiz eta mailak kezkagarria izaten jarraitu zuen.\n1905eko legearekin salbuespen guztiak ezabatu ziren, baita 50. artikuluak jasotzen zituenak ere, eta hortaz intsumisioak gora egin zuen modu nahasgarrian. 1913an, gerra hasi baino gutxi lehenago eta hiru urteko legea sinatu izanak eragindako abertzaletasun tentsioaren giroan, San Frantziskon zegoen Frantziako kontsulak Kalifornian finkatutako frantsesen bi herenak intsumisoak zirela uste zuen, eta bere informazioaren arabera, datu horiek askoz ere altuagoak ziren Mexikon bizi ziren frantsesen kasuan. Gizon gehiago izateko, kopurua berreskuratzeko aipatutako 50. artikulua berriz indarrean sartzea gomendatu zuen.\nGerra hasi zenetik, intsumisioa eta ondorengo desertzioa izan ziren Euskal Herriko aginteen etengabeko kezka eta elkarrizketa ugariko gai nagusia.\nIzena emateko epeak igaro zirenean, alkateek zerrenda izen-belztaile ugari bete zituzten izen eta abizenekin, eta eskualdeko intsumisoei zuzendutako deiak egin zituzten. Euskal Herrian zerrendak benetan luzeak dira. Asko eta asko, argi dago, Ameriketara joan ziren askoz lehenago; beste ugari intsumisoak ziren 1914 baino lehen eta gerra hasi zenean ere horri eutsi zioten, Lurraldeko Armadaren erreserban 1887ko kintakoak edo baita lehenagokoak ere deitu zituzten. Beste batzuk hilda zeuden, alkateek, hildako senideak zerrendetatik ezabatzeko aurkeztutako beste datu batzuek eta eguneraketek aitortu zuten bezala. Familia ugaritan aitzakiak eta ihesbideak aurkeztu zituzten izenak ezabatzeko, eta prefektuek alkateak bultzatu zituzten zerrendak egiazta zitzaten. Beste batzuk Ameriketara joanak ziren betebehar militarrak bete baino lehenago, baina azkenean ez zuten bidaia ordaindu.\nGerra hasi baino justu lehenago eta mobilizazioen lehenengo egunetan Espainiara ihes egindakoen mugimendu erraldoia egon zen. Askok muga zeharkatu zuten klase zehatz hori deitu baino lehen edo gero eta zorrotzagoak ziren errekluten berrikuspenekin; horren ondorioz, bost edo sei berrikuspen egin ondoren, izena eman zutenen % 94,4 txertatzera ere iritsi ziren, 1917ko kintarekin gertatu bezala. Baina etengabe ari ziren erreklutatzen, gerrak bizitza ugari kentzen baitzituen. 1915eko kinta 1914ko abenduan deitu zuten; 1916koa, aldiz, 1915eko apirilean, etab.\nAskok muga zeharkatzen zuten zerbitzutik libratzeko esperantza guztiak galtzean. Prefektuen txostenek kalkulatu zuten intsumiso guztien herenak, gutxi gorabehera, mobilizazioaren ondoren egin zuela ihes. Azpi prefektua eta prefektua aztoratu egin ziren, mugako zainketak indartzea eskatu zuten, eta Hegoaldeko Pueblo Vasco edo Euzkadi egunkariek argitaratzen zituzten zoritxarreko albisteek asaldatuta, alemaniarren aldekotzat hartzen zituztenak, Eiffel dorreko TSF irrati-kateak egunero Donostiara zuzendutako gaztelerazko mezu bat zabaltzea eskatu zuten. Denbora horretan zehar, Armadaren Aldizkariak Gure soldadu euskaldunak kolektiboari zuzendu zion artikulu bat (1914ko irailaren 3a); artikuluaren sarrerak hau jasotzen zuen: "Euskal frantsesa frantsesagoa da, euskal espainiarra espainiarra baino"; horren atzetik Cesar Augustoren goardiatik Harispeko euskal ehizatzaileetara, Royal Cantabre, Coursic eta Renaud de Elissagarayretik pasatuz, "etengabeko leialtasun eta kemenaren froga ezin argiagoak" zenbatu zituzten. 1915ean Rosalie Baionan jaio zela gogorarazi zuen, muniziorik gabeko euskaldunen karga heroiko bategatik, eta Chiquito de Camboren jokaera eraikigarria goraipatu zuen.\nLehenengo baimenekin lehen desertzioak ere agertu ziren. Armadako 18. taldeko kapitainek mugako borrokako erreklutamendu izugarriak gertatu zirenean iheslari asko errefusatu behar izan zituzten? Joffreren 11. agindua bete behar izan zuten, alegia, "iheslaririk aurkituz gero, harrapatu eta fusilatu egingo dira" zihoen agindua? 1914ko abuztuaren 10eko dekretu "konfidentzial" batek aginte militarrari akusatuak Gerra Kontseilura zuzenean eta instrukziorik gabe eramateko eta heriotza zigorrak horren berri eman gabe burutzeko eskubidea eman zion. Kapitainen Martxen eta Eragiketen egunerokoan behin eta berriz aipatzen du "iheslariak borrokara eramateko mugak osatzea". Baina ez du ezer gehiagorik esaten. 1914ko abenduan gizon bat fusilatu zuten "etsaiari keinu egiteagatik", eta 1915eko urtarrilean, Kapitaniak 30 gendarme gehiago izan zituen.\nArazoa beti borrokalarien kopuru zehatz batekoa zen, baimena bete ondoren ez ziren haien postuetara itzultzen, bereziki Pirinioetako muga inguruko kantoietakoak. Antza denez, horrela desertatu zuten euskaldunek. 1915. urtea latza izan zen, 450.000 hildako izan baitziren 1915eko martxoan prefektuak baimenak baliogabetzea eta euskaraz idatzita zeuden eta azalpen alarmistak zituzten eskutitzak kontrolatzea proposatu zuen. Beharrezkoa izanez gero, guztiak frantsesez idaztea eskatzea ere aipatu zuen. Armadaren 18. Taldean agintzen zuen Jeneralak euskaldunen baimenak baliogabetzea desegokia zela uste zuen uztailean, haiek aztoratzeko aukera zegoelako. Baina udan zehar desertoreak bilatzeko zailtasunen ondorioz, Estatu Nagusiko buruak, Graziani jeneralak Pirinioetako eskualdean etendura hori gauzatzea eskatu zuen, "edo gutxienez Behe Pirinioetan eta Ekialdeko Pirinioetan".\n1915eko urrian baimena zuten soldaduek, zaurituta edo gaixorik zeudenak, Behe Pirinioetako muga inguruko kantoietan ez joatea xedatu zuen, nahiz eta han jaioak izan edo familia eta ohiko egoitza han izan. Horrek Donibane Lohizune, Uztaritze, Ezpeleta, Baigorri, Donibane Garazi, Atharratze, Aramitze, Accous eta Larruneko inguruak hartzen ditu. Soldaduek beste kantoi batzuetara joan beharko ziren baimen haietaz gozatzeko. Neurri hori Italiako mugara hurrengo urtean hedatu zen, eta ondoren Suitzara. Gizon horiek Espainiako mugarantz ihes egitea gauza erraza zen, ez zen kontu ezezaguna. Mugaz gaineko sendi harremanak oso ohikoak ziren. Euskal Herri penintsularrean lana eta laguntza azkar aurkitu zituzten. Luzaideko alkatetza idazkariak, Marcos izenekoak, dokumentuak erraz ematen zituen, baita Elizondoko Leandro Goienechek ere, emigrazioko langile ohia; nahi eta aukera zutenei Ameriketara joateko paperak eta bidaia-txartelak ematen zizkien. Edonola ere, ihesaldi hori emigrazioko tradizio luze batean kokatzen da: Pirinioen beste aldean badakite anaia bat, koinatua, osaba, auzokide bat izango dutela.\n15 intsumiso bakoitzeko desertore bat dago, baina guztiak modu horretan izendatzen dira: desertoreak. 1914ko abenduan, intsumisio fenomenoaren neurri handien aurrean, prefektuak Gerra eta Barne ministroei proposatu zien fenomeno hori mugatzeko euskal soldaduak Marokora bidaltzea:\n"Izan daiteke mugaren bestaldean oso ondo antolatutako desertzio agentzia batek horrenbeste soldadu erakarri izana. Baina egoera deitoragarria are hobeto azaldu daiteke aintzat hartuz euskaldun askok jaio diren lur txoko hori baino beste aberririk ez dutela sinesteko duten mentalitate hori... Marokon dugun egoera eusteari bideratutako elementuak Euskal Herriko gizonen artean oso modu zehatzean, edo esklusiboan, hautatzea komeni da... . Onak izango lirateke, zalantzarik gabe, eta erresistentzia eta burugogortasun gaitasunek oso irudi ona emango lukete... Bigarrenik, misio militarra bukatu ondoren gehienak kolonia berrian finkatzea ez litzateke arraroa izango... eta euskaldunak Ameriketara eramaten dituen joera sendo hori geldituko genuke, zehazki Hego Ameriketara, urtero gero eta intsumiso gehiago lege militarrari esleitzea eragiten duen joera hori... "\nGerra ministroak abenduaren 25ean erantzun zuen, esanez ideia interesgarria iruditu zitzaiola, baia defentsaren aginduek ez dutela horrelakorik baimentzen, eta:\n"herritar frantses guztiek haien lurraldea defendatzen burutzen dituzten eginbeharrekin bateragarria ez den jokamolde desberdina eragingo luke, euskaldunen aldekoa".\nMugak itxi arren, baimena duten soldaduak etxera iristen saiatu ziren. Eskaera guztiei uko egiteko agindua izan arren, soldaduak modu klandestinoan itzuli ziren. Horietako bat, Bordelera bidali behar zutena, mugan atxilotu zuten. Beste asko egoera irregularrean zeuden eta baimendutako kantoietara eraman zituzten; horrek ez zuen galarazi, hala ere, hurrengo gauean berriz saiatzea. Jendarmeen txostenak horri buruzko kezkaz beteta zeuden, eta hala ere, "familiak ikuspuntu nazionaletik duten jokabideaz" jakinarazteko eskakizunak ez zituzten erantzuten.\n1914-1918ko gerrako iritzi publikoaz hitz egin dezakegu? Zentsura hasierako egunetatik ezarri zuten. Hala ere, 1915eko otsailaren 6an Le Temps Parisko egunkariak izenburua zuen artikulua argitaratu zuen. Mugako intsumisioen eta desertzioen berri izan zuten eta Espainian finkatutako espioi alemaniarren sarearen jarduerari egotzi zioten; sare horrek sarritan gazteak muga zeharkatzen lagundu eta mobilizaziotik ihes egitera animatzen omen zituen, arriskurik ez zegoela sinestaraziz eta edozein modutan, gerra bukaeran amnistia izango zela azalduz. Gerra osoan zehar ustezko "desertzio agentziei" buruzko hausnarketak egin ziren, baina ezin izan zuten ezer zehatzik aurkitu. Belgikako iheslariak ere laguntzen omen zituzten. Edozein modutan, Le Tempsek ondorioztatu zuen Alemaniako propaganda hori alferrikakoa zela, "eremu oso patriotiko batean egin zelako eta ez zuelako arrakasta berezirik".\n1915eko martxoaren 26an Euskaldunak Ez uko egin izenburuko artikulua argitaratu zuen, eta gazte euskaldunak eta haien eginbeharrak nahasten dituen espioitza alemaniarraren ideiari jarraitu zion; espioiek esaten omen zieten Euskal Herri kontinentaletik penintsularrera pasatzea ez zela desertatzea eta amnistia egongo zela, 1870eko gerran bezala. Artikuluak desertoreak zituzten zorigaiztoak gogorarazi zituen, eta horrelako amnistiarik ez zela egongo adierazi zuen, besteak beste frontean zeudenak ez zutelako horrelakorik baimenduko.\nIzenburua eman zion artikulu bati Joseph Garatek Baionako Gazetten 1915eko ekainaren 28an. Alemaniarrek antolatutako desertzio agentziari buruz ere hitz egin zuen, "Errepublikako Frantzia gorrotatzen zuten karlisten elementu guztien" laguntzarekin, zenbait betebeharrak betetzetik aldendu zirela adieraziz. Gutxi dira, desertore alemaniarrak baino askoz gutxiago, baina badira; jakin dezatela "gerra ondoko amnistia ezinezkoa dela, aberriaren aurkako krimena izango litzateke". Absoluzioa proposatzeko edo bozkatzeko parlamentaririk ez da egongo".\nLe Temps artikuluak eragindako ikerketaren ondoren, Hendaiako komisario bereziak horri buruzko txostena aurkeztu zion prefektuari. Agentzia hori existitzea ezinezkoa dela uste zuen, eta desertzioa azaltzeko beste arrazoi batzuk eman zituen:\n"...frontean dauden kideen eskutitzak irakurtzeak eragindako emozioa. Herrialde horretako bizilagunek baino ulertu ezin dituzten eskutitz horiek, badakit, etxez etxe pasatu eta komentatzen dituzte... Herrialdearen ezaugarri etnografikoak dira. Guztiek dakite euskal familiek hizkuntza bera hitz egiten dutela eta etengabeko harremanei eusten dieten elementuek integratzen dituztela, eta mugaren alde batean zein bestean bizi direla; 1913tik gertatzen da hori, ezin da ezbaian jarri, Grondeur komandante frantsesak Frantziako uretara arrantzatzera etorri ziren marinel espainiar batzuk atxilotzea agindu zuenean esaterako: Hondarribiko, Pasaiako edo Donostiako marinelak ziren, Hendaiako edo Ziburuko haien sendien etxeetan ongi-etorri beroa jaso zutenak. Gaur egun desertatu eta mugaz bestaldeko senide espainiarren ongi-etorri beroa jaso ez dutenak gutxi dira. Ez daukat arazorik esateko euskaldunak, gehienak, abertzale bikainak eta soldadu onak direla, dena den, gerra aurretik ere zerbitzu militarra ez egiteko Ameriketara hainbat eta hainbat joan ziren, baina horrek ez du esan nahi bere aberria lotsagabetzen dutenik.\nKonpontzeko, bide bat baino ez zegoen: Espainiako gobernuari eskatzea desertoreak Ebroz bestaldera bidaltzea, eta .. "Hondarribian edo Behobian ostatu hartu duen Hendaiako marinel errefuxiatuak ezin badu bere herrikideekin hitz egin, arazoa errotik ezabatuko da". Polizia funtzionario baten iritzia zen; hau da, iritzi publikoa izan beharko litzatekeenaren aurkakoa. Beraz, txosten ofizialetan oso hedatuta zegoen. Adibidez, desertore baten aita zen zinegotzi batek horri eustea eta udalerriko lankideen artean hori esan ahal izatea eskandalua iruditzen zitzaien askori. Beste batek, desertoreen bi familiekin hitz egiten, modu berean balioesten zirela adierazi zuen, "horrek eskualde horren sentimendu nazionalaren maila islatzen du". Beste batek adierazi zuen "Euskal Herriko familia askorentzat desertzioa ez zela krimena". Beste txosten batek familiaren jokabidea azaltzen du, "euskaldun askok zuten jokabidea da, hau da, arduragabea". Hala ere, ez da salbuespen bat, beste motibazioei jarraiki jokatzen duten euskaldunak ere badira, eta aitaren batek ere bere seme desertorea salatu ere egin zuen. Eskutitz ugari daude, anonimoak zein ez, zirkunstantzia nahasi guztietan bezala, eta horrek poliziaren bilaketa errazten zuen.\nIntsumisioaren eta desertzioaren aurkako gertaera bat izan zen, txikiagoa eta pasadizozkoa izango litzateke balio sinbolikorik izango ez balu: Arnegiko pasabideak kentzea.\nArnegiren eta beste aldeko "benten" artean zortzi pasabide zeuden, lau publikoak eta lau pribatuak. Etxeberrirenak (alkatea) Frantzian zuen etxea Espainian zuen lursail batekin lotzen zuen. Politeko igarobidea espainiar batena zen, Hegoaldean txokolategi baten jabe zena eta harenak ziren bi higiezin lotzen zituen, bakoitza mugaren alde banatan. Mendibururen pasaguneak, "pasagune zaharra" deiturikoak, Frantziako lurretan zuen etxea Espainian zuenarekin lotzen zuen. Azkenik, Ondarolen, Marboten Errota izeneko lekuan, pasagune batek errota eta Luzaide lotzen zituen.\n1916ko azaroan prefetak igarobide pribatu guztiak hondatzeko agindu zuen eta pasagune publiko bat bakarrik gordetzea eta arreta handiz zaintzea proposatu zen. Udalak adorez egin zuen protesta tradiziozko pribilegioak eta eskuratutako eskubideak eskatuz eta neurriaren hutsaltasuna azpimarratuz, Errobi ibaia pasatzeko modukoa baita ia ibilbide guztian. Eskatzen zuena lortzeko tokiko ahalduna zen Ibarnegarayrengana joko zuela jakinarazi zion prefetari. Ez dakigu nola amaitu zen afera, baina seguruenik Arnegik ez zuen lortu Administrazioak neurria bertan behera uztea. Nolanahi ere, prefektuen aginteak muga arreta handiz zaindu zuen. Pertsona ezagunei pasaporteak eskatzen ez zizkieten agente ikuskatzaileei errieta gogorrak egiten zizkieten. 1917an ministroak berak azalpenak eskatu zizkion prefektuari... "Muga edozein nortasun agirirekin pasa zitekeen!"\nPasaporteak kenduta zituzten iheslarien edo intsumisoen familiek muga arazorik gabe pasatzen jarraitzen zuten. Pentsioa ere kendu zieten bi edo hiru anaia frontean izan arren. Horrek, gerrak jadanik banandutako familia bereko kideen harremana narriatzea eragin zuen. Muga berrantolatzeko hainbat proiektu egin ziren, eta 1918ko martxoan funts berezi bat sortu zen mugako kontroleko agente ahalegintsuenei eskersariak biltzeko.\nMuga itxi egin zen baina korrespondentzia, ostera, zabaldu egin zuten. 1916an posta kontrolatzeko batzordeak antolatu ziren, herritarren iritzia zaintzeko ardura zutenak. Mauleko Azpi Prefekturari iheslarien familien gutunak zuzenean zaintzeko eskatu zioten (Bordeleko kontrol batzordearen ordez). Gutunak beti euskaraz zeuden idatzita, hortaz, Euskal Herrian kontrolatu behar ziren. 1917ko azaroan arrondizamenduko postako langileekin zailtasunak izaten hasi ziren, langileek "administrazioko aginteak zabalduta" zioten zigilu bat jartzea eskatzen baitzuten, data jarrita eta sinatuta. Kontrol zerbitzuak hala egitea ukatu zuen, horrek zentsura gauzaez bihurtuko lukeelako. Gizabanakoen askatasunaren borroka interesgarria izan zen, baina erabiltzaileek ia beti zekiten haien gutunak zabaldu egingo zituztela.\n"Azkenekoan kosta egin zitzaizun irakurtzea eta oraingoan ere gauza bera gertatuko zaizu, baina baliteke norbaitek zuk baino lehenago irakurtzea", trufatzen ziren haietako batean.\nHala ere, hainbat kontrabandistek beste aldetik gutunak eta posta pasatzen zituzten. Iheslari batek bere familiari ezkontzeko eta bost urteren buruan Espainiako nazionalitatea hartzeko asmoa zuela azaldu zion:\n"Hala eginez gero Frantziara itzuli ninteke eta inork ere ezingo lidake ezer esan. Baina, iheslaria naizenez, ezin izango dut zuengandik oinordetzan ezer hartu. Gobernuak duzuen guztia hartuko dizue. Bidal iezadazue, nire emaztea izango denaren izenean, bost edo sei mila frankoren ezkonsaria".\nAgiri horietan guztietan amnistia lortzeko itxaropen irmoa zutela antzematen da. 1917ko apiriletik hasita Amerikatik zetorren korrespondentziak intsumiso frantsesen egonezinen berri eman zuen Estatu Batuak gerrak sartu zirenetik. Atzematen zituztenak armada amerikarrean indarrez sartzen zituzten. Horri loturiko hitzarmenak ere egin ziren. "Frantses guztiak beren bila etorriko diren beldur dira...\n1917ko urtarrilean Joseph Garatek prefetari idatzi zion esateko:\n"Ekialdeko Pirinioetako Brousserekin eta Ybarnegarayrekin gerrako ministroa ikustera joan zela iheslarien kontu kezkagarriari buruz hitz egiteko". Baionan zaintzeko komisario berezi bat eskatu zuen "iheslariak eta batez ere Euskal Herrikoak zaintzeko". Ondoren bere adiskideekin eta ministroarekin "ihes egin dutenen ondasunei, epe jakinean itzuli ezean, eraso egiteko erabili beharreko zorroztasun eta leuntasun neurriak aztertu zituen".\nElizarekin zituzten tentsioak nabarmen desagertzen hasi ziren. 1914ko azaroan kleroa hildako soldaduentzat zerbitzu erlijiosoak antolatzen hasi zenean, Joseph Garatek adierazi zuen "une honetan ez dagoela arrazoirik abstentzioa justifikatzeko". Prefeturaren administrazioa zuhurragoa izan zen eta hartan soldaduen memoria dela eta ahobatezko omenaldiaren interprete egiteko gehiegizko borondatea ikusteko tentazioa izan zuen. 1914ko urriaren 18an Emile Juanchuto apaizak, Baionako katedralean pulpitutik soldadu baten (Mendiondo apaizaren) gutun bat irakurri zuen; gutunean Charleroiko batailari buruzko xehetasunak azaltzen ziren, "gizonak euliak bezala erortzen ziren" esanez, eta hori, komunikatuaren bertsiotik desberdina zen. Kleroak gerra zigor jainkotiarra bailitzan azaldu zuen, baina berriki gertatutako auzi bat zegoen. 1917ko apirilaren 27an Eskualdunak hauxe adierazi zuen: "Ezin gara garaile atera Gobernuak apaizei hilen mezetako dirua ez dielako itzuli, elizaren eta estatuaren arteko banaketaren unean lapurtutakoa". Prefektuak zera zioen bere txostenean: "Gogo-aldarte horrek desertzioak justifikatzen ditu; Errepublika errudun izango litzateke kleroari lapurtu diolako" eta erantzutea ahalbidetzen zioten euskal egunkarien gabezia deitoratzen zuen. Baigorriko, Sarako eta Hazparneko gerran zehar gatazka batzuk izan ziren kleroarekin, baina inoiz ere ez zen kargurik mantendu. Lekunberriko apaiza, Gombault, 1916an desertzio bati ere mesede egin izanagatik salatu zuten, baina berehala askatu zuten. 1915eko irailean Euskal soldaduari buruzko R.P. Lhanderen mintzaldia debekatu zuenean eskualdean agintzen zuen jeneralak, zalantzarik gabe, gai tabu bat ukitu zuelako izan zen. Hitzaldia "antimilitarismo" bezala sailkatu zen.\nEkaitzaren ondoren, 1919an auzitegien eskumendean jarri ziren lehenengoak borondatez. 18 Erregioko gerra kontseiluak hiru eta bost urtera arteko espetxe zigor irmoak ezarri zituen. Jazarpenak berehala leundu egin ziren, nahiz eta soldadu ohien elkarteak erne egon. Sarakoa 1922an atzerrian zegoen eta barruan zegoen iheslaritzat hartzea nahi zuen iheslari bat salatu zuen aginteen aurrean, eta:\n"mozio hau ahalik eta gehien zabaltzea erabaki dute, iritzi publikoak, arrisku unean Frantzia utzi duten koldarren harrokeriaren eta fede txarraren eta soldadu ohien nazkaren berri izanik, jakituria osoz justizia ordezkatu behar izango duten eguna epaitu ahal izan dezan, ahuldurik egonez gero, eta bitarteko guztiekin eta duten boterearekin Frantziaren alde hildako adiskideen memoria eta soldadu ohiak izateagatiko ohorea errespetaraztea".\nBaionako barrutiko iheslariak guztiak euskaldunak ez zirela jakin arren -Baiona trenbidearen mugan dago; zalantzarik gabe Frantziako eta aliatuen armadako beste iheslari batzuk egon ziren- iheslarien eta intsumisoen kopurua gainerako euskal barrutietan handiagoa zen. Mugako Gobernuaren komisarioaren 1918ko azaroaren 30eko estatistika bat dago. Ezer baino lehen esan beharra dago gutxi zirela mugitu ziren 8.500.000 pertsonarekin eta hildakoen multzoarekin alderatuz gero. Esan behar da, baita ere, ia-ia aurkitu ahal izan dugun kopuru bat ere ez dela izan fidatzeko modukoa. 1915ean, desertzio ugari egin ziren unean, Estatu Nagusiak txosten zehatza eskatu zuen (armada, departamendua, udala) eta Justizia Militarrak erantzun zion horretarako hilabeteak eta horretara lan egingo zuten beharginak beharko zirela .\nGerraren ondoren, Louis Marinen txostenak gerra kontseilura pasa ziren kasuak baino ez zituen kontuan hartu. Estatistikak egiteke dauden arren, Jendarmerietako txostenek ideia bat ematen digute:\nPirinio atlantikoetako departamenduko iheslariak eta intsumisoak (1916/XI/25)\nIturria: Pirinio Atlantikoak Departamenduko artxiboak.\nIkus daitekeen bezala, Baigorri inguruan, iheslarien eta intsumisoen kopurua mobilizatuen bikoitza baino gehiago da; Donibane Garazi kantonamenduan, iheslarien eta intsumisoen kopurua mobilizatuen kopurua baino handiago da (1916ko azaroak 30):\nBehe Pirinioen barruan ihes egin zuten gehienak euskaldunak zirela ikus daiteke. Auzia mugako beste arazo bat bezala tratatu zen arren, Graziani jeneralak 1915ean Pirinio Atlantikoei eta Ekialdeko Pirinioei ikaragarrizko arreta eman ziela ikus daiteke. Alderatzeko datuak izan gabe ere, fenomeno hau euskalduntzat jotzeko tentazioa dugu.


50 urte atzera begira. Frontoiak aurten mende erdia beteko du\nAgurne eta Ixiar\n1957ko abenduaren 15a zen, neguaren atarian. Eguraldi makurra zen, goibela, euritsua. Zerua egun osoz lainoz estalia egon zen. Baina Alkizan ospakizun handia izan zen, egun hartan frontoia, kanposantura doan errepidea, eskolako eta maixuetxeko obrak… inauguratu zituzten. Garai hartan urtero herri bat izendatzen zuen Diputazioak “pueblo adoptado” eta Alkizak horregatik izan zuen Diputazioaren diru laguntza berezia eskatutako obrak egiteko. Garai hartan herriko alkatea Etxabeko Rufino zen eta zinegotziak Garaikoetxeko Juan C. Urruzola eta Altzorbeko Anastasio Alberdi.\nHerria bezperan bereziki dotoretu omen zuten hurrengo eguneko ospakizunerako; ongi-etorria emateko bi arku; bata kanposantura doan bidean eta bestea plazako sarreran. Azken honetan “Bienvenidos” hitzarekin ongi-etorria adierazi nahi zioten etorriko zen kanpotar andanari. Badakigu garai hartan “Errejimenak” euskara nola baztertzen zuen eta Alkizan hain herri euskalduna izanik , gazteleraz idatzi zuten “pankarta”.\nGoizean etengabeko suzirien tiroek iragarri zuten festaren hasiera, ondoren ongi-etorria egin zitzaien bertaratu ziren agintariei: Gobernadore Zibila, Diputazioko Lehendakaria, Apezpikua, Tolosaldeko alkateak, guztira 39, eta garai hartako beste hainbat kargu eta teknikari publiko. Gero Parrokian meza herriko seme D.Julian Legarrak eman zuen. Mezaren ondoren “sequito” guztia garai hartan sakristian zegoen Bengoetxearen erretaula ikustera joan zen.\nEgindako obrak inauguratzeko unea iritsi zen; Apezpikuak lehenik kanposantuko errepidea bedeinkatu zuen, ondoren, maisu-maistren etxe-bizitzak, eskola, plaza eta azkenik frontoia.\nOrdu batean pilota partidu ikusgarria izan zen: Atano III.a eta Atano VII.a, Atano X.a eta IX.ren aurka. Azken hauek irabazi omen zuten 22-17. Partidu hartan Atano txapeldun ezagunak, eta bere ondorengoak; hau da ilobak jokatu zuten. Ondoren, agintariek Udaletxeara joan ziren; Diputazioko Lehendakariak egindako obrak herriari eman zizkion. Ondoren, herriko alkateak erantzun zion udaletxe eta herriko egoera azalduz eta eskerrak emanaz.\nGero agintariak Alkizako ostatuan nahiko lekurik ez, eta Asteasuko Albino jatetxera bazkaltzera joan ziren. Otordua Diputazioaren kontura izan omen zen. Herritarrei herriko tabernetan hamaiketakoa eman zieten. Horrez gain, eguna girotzeko, Lazkaoko txistulariek eta soinujoleek etengabe bere tresnak joaz herritarren belarriak gozatu zituzten.\nHerritar asko gogoratuko dira egun hartaz, hona hemen Maitegiko Martin eta Lurdesen oroitzapenak.\nZer gogoratzen duzu frontoiaren inaugurazioaz?\nJende ugari izan zen ospakizunean, pilotariak ere agertu ziren, festa handia izan zen, txistulariak, dantzariak… Garai hartako pilotaririk onenak ere inguratu ziren: Atano III... Frontoia eta errepide berria batera inauguratu ziren.\nNoiz hasi ziren frontoia egiten?\nHasi eta jarraian egin zuten. Hasieran atzeko aldea irekia zuen, pilotak atzeko sorora alde egiten zutenez, gerora itxi egin zuten, atzeko zati hori erantsiz.\nZuek frontoia egin aurretik non ibiltzen zineten pilotan?\nFrontoi zaharra elizaren ondoan zegoen, eliza eta Katalandegi tartean. Herritarren artean “afizio” handia zegoen eta asko jokatzen zuten bertan. Herrian baziren pilotari ezagunak: Arregik erremontean jokatzen zuen, Kasto, Eusebio, Jabier eta Joan Joxek, berriz, esku-pilotan. Arazoa igande goizetan sortzen zen, elizan meza izaten zelako debekatu egin zuten jokatzea. Pilota, askotan, apaizaren sorora joaten zen, eta komerietan ibiltzen ginen jasotzeko garaian, apaiza zorrotza baitzen! Neskak eta mutilak elkarrekin jokoan ikusiz gero haserretu egiten zen, garai hartako apaiza zen!\nZer suposatu zuen frontoi berriak?\nInguruko herrietan ez zen frontoi estalirik, horregatik beste herrietatik jende asko etortzen zen frontoian jokatzera. Jokatzeko txanda itxaron behar izaten zuten, gauez ere jendea izaten zenez argia piztu ahal izateko ostatuan ordaintzen zuten. Herrian zaletasun handia zen, etengabe ibiltzen ziren; Arritzako Juan Joxe, Intxaur Handiko Manuel Mª, Pantaleon…elkarren arteko partiduak jokatuz, eta beste batzuetan Tolosako ospetsua zen Trabasana ere etortzen zen. Askotan euren artean afaria jokatzen zuten. Frontoiaren pareta markatzen hasi zenean, pala, zesto, erremonte edo fuerte jotzen zuten pilotaz jokatzea debekatu egin zuten, eta bazen hori adierazten zuen txartel bat. Herrirako ere toki estali bat izatea oso aprobetxagarria gertatu zen; euria egiten zuenean, festak eta ospakizunak bertan izaten ziren.\nInguruko herriak nolako frontoiak zituzten?\nEstalirik gabeko frontoiak ziren, inguruko frontoi estalia Tolosan zegoen. Hori dela eta, gu herritarrok harro geunden gure frontoiarekin! Gure ustez ederra eta dotorea zen! Hala ere, eskailerak edadekoentzat egokiak ez zirela eta kexak entzuten ziren.\nFrontoi dotore hura zaharkituta gelditu ote da?\nBai, argia motel xamarra, paretak estropeatuta; pilota ikusteko garaian hauek asko oztopatzen dute; tetxo zatia ere ia erorian dauka, zorua ere irristatzen dela; ura sartzen baita…\nGaur egungo frontoiaren egoera\nUrteak ez dira alperrik pasatzen!! Eta 50 nabarmen!!\nOrduko frontoi berri eta estimatuaren egoera gaur zertan den ikusirik, frontoia erabiltzen duten herriko erakundeetara eta udaletxera jo dugu haien iritzia jakiteko asmoz.\nHona hemen hauekin izan ditugun elkarrizketak:\nLuis Mari Sorarrain (Erniope Pilota Elkarteko arduraduna)\nZer erabilera ematen diozue gaur egun frontoiari?\nFrontoia erabiltzen dugu entrenamenduetarako eta herri arteko txapelketetarako. Gure klubak Gipuzkoako txapelketetan parte hartzen baitu. Eguraldi txarra egiten duenean Adunara joaten gara jokatzera, hemen busti egiten baita frontoia. Entrenamenduak asteazkenetan egiten ditugu, eta gero aste bukaeretan partiduak.\nGaur egun zein hutsune edo gabeziekin aurkitzen zarete?\nFrontoiaren baldintzak oso txarrak dira; oso zaharkiturik dago. Aldagelarik gabe ere gelditu gara eta jokalariak, ba, ahal duten bezala ibiltzen dira aldatzen, modu txarrean.\nNeurrikoa izatea garrantzitsua al da?\nBai, gure frontoia bai luzeran eta baita ere zabaleran neurri ofizialak dioen baino motzagoa da; luzeran gutxi gora behera lau metro falta ditu, erremontean aritzeko bost eta zabaleran metro erdi, kantxa eta kontrakantxa. Txapa ere horrexegatik beherago gelditzen da, metroko altuera hartuz. Txapelketetarako prestatzen aritzen diren pilotariak, neurriko frontoietara joaten direnean jokatzera, ohitu egin behar izaten dute, honek desabantaila ekarriz. Handian ohituta dagoenarentzat, berriz,hau kategorikoa egiten zaio, erreza! Honek duen gauzarik ederrena frontisa da, dena berdin-berdina, oraingoak ez dute hori lortzen. Hau bota gabe gelditzea onena, zabaldu, eta ez du ematen ezinezkoa denik.\nZein hobekuntza proposatzen duzu?\nNik aspaldi frontoi honi portxe bat egingo nion, orain dauden kristal motekin, argia ondo sartzen den bat jarri eta alde handia egingo lioke.\nBerritzekotan, dena bota eta bertan behar den bezalakoa egitea proposatuko nuke. Neurritan zabaltzeko, ezkerraldera pareta karretera aldera eramatea posible dirudi, baina hori arkitektoen lana da!\nFrontoia beste alde batean egitekotan, ez egitea hobe dela iruditzen zait, plazatik kanpo zein joango litzake? Hor bertan elegante geldituko litzake, gorde gordean, ezkutuan, pixka behera sartu eta hor dagoenik ere antz ematen ez dela, erabat estetikoa, bertara joan arte ez zara konturatzen frontoia dagoenik. Oraingo berri gehientsuenak, lau pareta zuzen trakets besterik ez dira, nahiz batzuk badira txukunak gelditu direnak, Albizturkoa adibidez itxuraz polita ikusten da eta sakoneran gelditzen da, hala ere neurritan motxa egin zuten.\nFrontoi berrietan gradan azpian gelditzen den lekua aprobetxatzen dute bulegoak, aldagelak, dutxak, materiala jasotzeko…\nZein erabilera ematen diozue gaur egun frontoiari?\nFrontoia guretzat, euria egiten duenean aterpetzat hartzen dugu, bertan jolas garaietan ibiltzen gara. Soinketa arloa lantzeko, zenbait joko egin eta dantzak ikasteko ere erabiltzen dugu. Gu frontoirik gabe motz geldituko ginateke.\nGaur egun zein hutsune edo gabezi aurkitzen diozue?\nFrontoia busti egiten da, irristakora geldituz. Kanaletak bete egiten dira eta ez dute bere egin beharra betetzen, alderantziz, errekatxoak bihurtzen dira eta putzuak sortzen dituzte. Sabaia puskatuta dago eta erortzeko arriskua ikusten diogu. Eskailerak ere puskatuta daude eta ume txikiekin jaisterakoan beldurrez ibiltzen gara.\nBere egoera ikusirik zein hobekuntza proposatuko zenukete?\nGuretzat nahikoa izango litzateke sabaia, eskailerak eta kanaletak konpontzea eta nolabait urik ez sartzeko aurreko aldean zerbait jarri edo ixtea. Pintatuz gero alaitasun handia hartuko luke!\nJoxe Mari Aranzabe (Udaleko zinegotzia)\nIraungo al ditu frontoiak beste 50 urte?\nHonek behintzat ez. Gure asmoa hau bota eta bertan berria egitekoa da. Neurriz luzatu eta zabaltzeko asmoa dugu, pilotarako legezko neurriak izan ditzan.\nBertako tokiak ematen al du neurrikoa egiteko?\nZirriborro batzuk egiten aritu gara, baina oraindik proiektua osatzeko dago, horretan ari gara. Dirudienez ematen du, Repsoleko bonbona hortik kendu beharko genuke zabaltzeko eta atzeko aldera ere badago tokia.\nDutxen arazoei aurre egiteko asmorik ba al da ?\nLehen aipatu bezala oraindik proiektua egiteko dago, baina intentzioa badugu bertan dutxak eta aldagelak kokatzeko, dudarik gabe honi emango diogu lehentasuna. Gimnasioa ere bertan egiteko aukera aztertuko dugu. Ahal den frontoirik osatuena egiten saiatuko gara.\nNolako itxura izango du?\nPlazatik begira saiatuko gara antzeko zerbait egiten, dagoen arkua mantentzen, baina frontisa ziurrenik bota eta berria eraiki beharko dugula uste dugu, hau bai altueran eta bai zabaleran motz geratzen baita, hala ere, baloratzen dugu duen marmol gorria, eta mantentzea aztertuko dugu. Oraindik ez dakigu, zirriborrotan baikabiltza, hasi besterik ez gara egin eta!. Baina ziur ez dela orain bezala bustiko!! Dakiguna da, atzetik atea izango duela, frontoian egin daitezkeen ekintzetarako behar diren tresnak eskura izateko.\nFrontoi hau 500.000 pezeta kostatu omen zen, garai hartan asko izango zen, gaur ere asko beharko da ezta?\nGarai hartan dirutza zen, gaur egun gutxi gora behera 100.000.000 pezeta beharko direla pentsatzen dugu. Hori lortzeko, lehenik jo behar dugun atea Gipuzkoako Aldundiarena izango da, orain dela 12 urte ere jo genuen, Arritxu Marañon arduradun zegoenean, Fernando Tapiarekin ere bilduta egon ginen, baina garai hartan ezezkoa eman ziguten. Aldundia osatu bezain azkar asmoa dugu berriro jarduteko. Hemen ez badugu lortzen Eusko Jaurlaritzara edo Europako laguntzetara bideratuko dugu eskaera. Nonbaitetik zirrikituren bat bilatzen saiatuko gara, espero dugu batetik edo bestetik lortzea.


CIC biomaGUNEko talde batek nanomaterial funtzionalak garatu ditu proteinak erabiliz - Deia\nERC Consolidator Grant Pronano europar proiektuan\nCIC biomaGUNEko talde batek nanomaterial funtzionalak garatu ditu proteinak erabiliz\nAitziber Lopez Cortajarenak, ikerketaren burua, estrategia sinplea eta aldakorra egin du metalak koordinatzeko guneak txertatuz\nAitziber Lopez Cortajarena, kerketaren buruak, estrategia sinplea eta aldakorra egin du metalak koordinatzeko guneak txertatuz\nBILBO. CIC biomaGUNEko talde batek nanomaterial funtzionalak garatu ditu proteinak erabiliz ERC Consolidator Grant Pronano europar proiektuan. Aitziber Lopez Cortajarenak, ikerketaren burua, estrategia sinplea eta aldakorra egin du metalak koordinatzeko guneak txertatuz konposizio desberdineko metalen nanokluurgien sintesi iraunkorrerako.\nBiomaterialen Ikerketa Zentroak komunikatu batean azaldu duenez, nanokluester metalikoak 5 eta 50 atomo metaliko bitarteko nanomaterialak dira.\nAngwandte Chemie aldizkarian argitaratutako lanean, urre-, zilarr- eta kobre-emaitzako nanokluurgiek, proteinek egonkortuta, propietate fluoreszente, fotoegonkortasun eta biobateragarritasun bikainak dituztela jasotzen da.\nNanomaterialak gai dira zelularen bideragarritasunari eragin gabe zelula bizietan sartzeko, Aitziber Lopez Kortajarenak adierazi duenez.\nGainera, ikerlariak zehaztu duenez, "hurbilketa hori hain da orokorra, ezen beste proteina batzuei aplika dakiekeela, hainbat aplikazio biomedikotan, proteina-nanokluester hibridoak lortzeko, adibidez, irudia edo zelulen markatzea".\nIkerketa horrek tresna eta teknologia berrien diseinuari ateak irekitzen dizkio, proteinetan soilik oinarrituta, hainbat eremutan aplikatzeko propietate jakin batzuk dituzten nanomaterialen sintesi bide kontrolatuak sortzeko.\nCIC bioMagUnek nabarmendu duenez, "biomolekulak erabiltzen dira lehengai eta disolbatzaile nagusi gisa, eta sintesi-bide biobateragarriagoak eta iraunkorragoak garatu daitezke nanomaterialen sintesian erabiltzen direnak baino".\nIkerketa honetan garatutako sistemek hainbat aplikaziotarako atea irekitzen dute, hala nola, gaixotasunekin lotutako ibilbideen inhibizioa eta fluoreszentzia-propietateak konbinatzen dituzten tresna teragnostikoak (terapia eta diagnostikoa), molekula aktiboen jarraipena ahalbidetzen duten fluoreszentzia-ezaugarriekin. Tresna teragnostikoak (terapia eta diagnostikokoak) eta tresna teragnostikoak (terapia eta diagnostikoa).\nAitziber Lopez Kortajarenak adierazi duenez, "proiektu honetan aurkitu diren zailtasun nagusiak nanokluester metalikoak dituzten proteina-sistema hibrido berri horien ezaugarriak dira, izaera hibridoa eta izaera hetereogneoa dutelako".\n2016. urtean hasitako lan hori, batez ere, Cortajarena irakasleak eta Antonio Aires doktoreak koordinatzen duten CIC biomaGUNEko nanoteknologia biomolekularraren taldean egin da, doktoratu ondorengo ikertzaile eta lanaren lehen sinatzaile gisa. CIC bioMagUNE plataformetako kideek ere parte hartu dute, hala nola Irantzu Llarena (mikroskopia optikoa) eta Marco Moller (mikroskopia elektronikoa) doktoreek. Halaber, IMDEA Nanozientziako (Madril) kolaboratzaileak ere parte hartu dute, sistemen karakterizazio fotofisikorako.


Berri Txarraken Ikusi Arte biran grabautako 'Dardara' filmaren trailerra estreinau dabe - bizkaie.biz\nBizkaie! 2020-11-30 10:23 Musikea\nMarina Lameiroren film dokumentala 2021eko lehen hiruhilekoan estreinauko dabe.\nDagoeneko eskugarri dago Marina Lameiro zinemagile nafarraren Dardara bigarren film luzearen trailerra, izan be, aurrerapena Gaztea Sariak emoteko ekitaldian izan zan. Durangoko Azokearen 55. edizinoan be ikusi ahal izango da, on-line, abenduaren 4tik 8ra.\n2019an, 25 urteko ibilbidearen momentu bikainean, Berri Txarrakek behin betiko etenaldia iragarri eban, baita Ikusi Arte birearena be. Marina Lameiro zinemagileak bertatik bertara jarraitu eban birea eta bertan jasotakoak ekarri ditu Dardara film luzera.\nMunduko hainbat tokitan bizi diran zaleen istorioetatik abiatuta, Lameirok erretratu koral bat egin dau. Zale guzti horreek hari komun batek lotzen ditu: Berri Txarrak taldearen musikeak. Filmean BTXek itxitako arrastoa ikusiko dogu, zelan lortu daben estilo bat —rocka—, hizkuntza bat —euskerea— eta belaunaldi bat —bere kideena— gaindituz, fenomeno unibersal bihurtzea.\n25 urtean taldeko konposatzaile, gitarrista eta ahotsa izan ondoren, etorkizun ezezagun bati aurre egin behar deutson Gorka Urbizuren letren eta gogoeten bidez egiten dau aurrera dokumentalak. Pasinoari buruzko filma da, bai Gorkak sortzaile lez, baita Berri Txarrakeko zaleek taldearen aurrean erakusten daben pasinoari buruzkoa be.\nMarina Lameirorenak dira gidoia, zuzendaritzea eta argazkia. Produkzinoaren diseinua Itziar García Zubirirena da. Muntaia, barriz, Diana Toucedok. Produkzino ejekutiboa Pablo Iraburu eta Igor Otxoaren ardurapekoa izan da. Nuria Pérez Martínezek koordinau dau Miguel García Irabururen posprodukzinoa. Álvaro García Echeverría arduratu da diseinu grafikoaz. Iosu Gonzálezek soinua editau eta nahastau dau. Mikel Santosek taldearen zuzenekoen soinuen nahasketak egin ditu.\nDardara Arena Comunicación eta Txalap.art-en lana da, Only in Dreams-egaz lankidetzan. EiTB Media partaide lez agiri da. Filmak Nafarroako Gobernuaren Genera zinemearen, Caja Navarra Fundazinoaren eta La Caixa Fundazinoaren Innova-Cultural programaren eta Etxepare Institutuaren laguntzak jaso ditu. Atera Films arduratuko da banaketaz.\nMarina Lameiro (Iruñea, 1986)\nIkus-entzunezko Komunikazinoan lizentziaduna da Juan Carlos Erregea Unibersidadean (2004-2009). Hainbat dokumentalen produktorea, errealizadorea eta gidoilaria da, horreen artean nabarmentzekoa Young & Beautiful. Film luze horrengaitik 2018an Punto de Vista Jaialdian Publikoaren Sari Berezia, Alcances Jaialdian epaimahaiaren aitamen berezia, Númaxsaria Margenesjaialdian, Rizoma saria izen bereko zinemaldian, Latexossaria Novos Cinemas zinemaldian, D`A Film Festivalen epaimahaiaren aipamen berezia edota ECAM saria jaso ditu. Horrezaz gan, Tania Hernández Velasco artista mexikarragaz dauen film-korrespondentziatik abiatutako “Volando pero no” film laburra zuzendu eban. Film labur horrengaitik Nafarroako Arte Gaztearen Topaketetako ikus-entzunezko sorkuntzako bigarren saria irabazi eban 2016. urtean. 300 Nassau (2016) filmari esker Nafarroako Foru Arte Jaialdiko finalistea izan zan eta Fordhameko zein New Yorkeko unibersidadeetan eta Bartzelonako L`Alternativa Jaialdian erakutsi ahal izan eban. Azken film labur hau 2014ko irailetik 2015eko bagilera bitartean sortu eban New Yorken, UnionDocs-eko artista egoiliar lez, Collaborative Studioko (CoLab) kide zalarik.\nLekunberrin sortu zan 1994an. Ordutik bederatzi disko, bilduma-lan bat eta dokumental bat argitaratuak ditu, ale bakotxean jarrera eta garapen geldiezina erakutsiz. Taldea kapaz izan da hamarkada bitan entzulego zabala ezustean atrapau eta etenbarik bide berriak edegiteko, erosotasun artistikotik igesi. Mila kontzertutik gorako eskarmentuari esker, hirukoak nazinoartean leku bat egitea lortu dau euskera hutsean.\nMusikeari jagokonez, gatxa da Berri Txarrak estilo bakarrean sailkatzea, jakinmin musikal ase ezin batek bultzatuta kapaz izan baitira denporan zehar euren rocka modu harrigarrian aberasteko, edozein etiketa txiki itxi arte. Taldearen ezaugarri behinena da melodia gogoangarrietarako daben abilezia, musikea edozeren gainetik hunkitzea dala sinistuta. Kantuetako berben bidez gogoeta eta emozino sakonak sorrarazoteko trebezia erakusten dabe eta, beharbada horrexegaitik, jarrera edegiko talde aktibo honek Steve Albini, Ross Robinson, Bill Stevenson, Jason Livermoreedo Ed Rose-en mundu mailako produktoreakaz lan egin izan dau. Ahaztu barik Ricky Falkner, Karlos Osinaga ‘Txap’, Kaki Arkarazo edo Santi Garcíaren alboan egindako grabaketak. Akaso, horregaitik euren diskoetan Tim McIlrath (Rise Against) edo Matt Sharp (The Rentals, Weezer) lako musikarien kolaborazinoak dagoz.\nTaldeak bost kontinenteetan jo dau, besteak beste, Europa eta Hegoamerikan bira osoak egin ditu Rise Against taldeagaz batera, Deftones edo Sick Of It All taldeentzako atarikoetan ibili dira, musika jaialdi erraldoietan jo dabe (Hellfest -Frantzia-, Fuji Rock -Japonia-, South By Southwest -USA-, Canadian Music Fest -Kanada-, Wilwarin -Alemania-, Resurrection -Galiza-, Viña Rock, Sonorama Ribera -Espainia-, EHZ, Azkena Rock Festival, Bilbao BBK Live -EH-… Erresuma Batuan, AEBetan, Australian eta Asian egindako hainbat bira ahaztu barik.\nTaldeak jentea batzeko izan dauen gaitasuna be azpimarratzekoa da, gaurdaino inork ez baitu antzekorik bardindu: Ikusi Artebirearen barruan, 20.000 lagun baino gehiago batu zituen Bilboko Kobetamendin, Madrileko WiZink Centerren lehen aldiz jo eta 7.000 persona baino gehiago batzea lortu dauen lehen talde euskalduna da eta birako azken kontzertu bitarako 20.000 sarrerak 24 ordutan saldu zituen.


"Mediku robot" batek sexuari eta alkohol-kontsumoari buruzko informazioa ematen die gazteei "messenger"aren bidez. | Consumer\n"Robin" kontaktu-zerrendan sar daiteke, gai horiei buruzko galderak egiteko\nEgilea: mediatrader 2008-ko urtarrilak 11\nOsasun eta Kontsumo Ministerioaren (MSC) eta Microsoften arteko lankidetzari esker, “Robin” izeneko tresna informatiko berri bat sortu da. Windows Live Messenger-en kontaktu gisa gehitu daitekeen robot laguntzailea da, eta gazteei sexuarekin eta alkohol-kontsumoarekin lotutako gaien berri ematea du helburu.\n“Osasuna eta prebentzioa sustatzeari dagokionez, bitarteko horrek (“messenger”-ak) balio dezake gazteenei mezu argiak eta zuzenak bidaltzeko, beren hizkuntzan, zalantzak hurbilago eta errazago argitzeko”, dio Ministerioak jakinarazpen batean.\nTresna hau 12 eta 17 urte bitarteko gazteentzat da, eta oso berritzailea da. “Robin” erabiltzailearekin elkarreragiten duen software-aplikazioa da, eta Windows Live Messenger-en beste kontaktu bat da. Zure helbide elektronikoa robin@msc.es da. Nerabeek adin horietan garrantzi handia duten bi gairi buruz (sexualitatea, alkohol-kontsumoa eta horien ondoriozko arazoak) egiten dituzten galderei erantzuten die “mediku robot” honek. Bigarren fasean, Robinek drogei eta tabakismoari buruzko galderak ere erantzungo ditu.\nRobin Messenger-eko kontaktu bat da, beste edozein bezala, beti konektatuta eta erantzuteko prest dagoena\nBernat Soria ministroaren aburuz, tresna horri esker, “gazteentzako informazio-bide berri bat ireki daiteke, hizkuntza berean”. Gainera, robotak abantaila handi bat du: “gazteek gai horiei buruzko galderak egin ahal izango dizkiote intimitatean, inolako lotsarik gabe”.\nOsasuna eta teknologia berriak\nOsasun Ministerioak prentsa-oharrean dio Espainia Europako batezbestekoaren gainetik dagoela Interneten erabilerari dagokionez. “Duela gutxi egindako azterketen arabera, 15 eta 24 urte bitarteko 2,6 milioi gaztek, adin-tarte horretako biztanleen %45ek, Internet erabiltzen dute. Astean batez beste 12,7 ordu ematen dituzte gazteek sarean nabigatzen. Denbora horren %21 Windows Live Messenger-era konektatuta dago”, zehaztu du.\nHain zuzen ere, Internetek gazteenei “osasun-hezkuntzako tresna” hau garatzeko Osasun eta Kontsumo Ministerioaren eta Microsoft-en artean lortutako akordioaren ernamuina helarazteko eskaintzen dituen aukerak aprobetxatzeko grina izan da.\nBenetako pertsona gisa\nMicrosoft Iberiako lehendakari Rosa Garcíak jakinarazi zuen Windows Live Messenger Espainian gehien erabiltzen den zerbitzuetako bat dela, 13 milioi erabiltzailetik gora baititu. Bertan integratutako robotak software-programa berritzaileak dira, aurrez definitutako edozein gairi buruzko informazioa denbora errealean ematen dutenak, hala nola, Encarta, informazio turistikoa, kirol-emaitzak edo hezkuntza, lana, osasuna eta antzeko gai interesgarriei buruzko aholkularitza.\nAurrez definitutako gaiei buruzko informazioa denbora errealean ematen duen software-programa berritzailea da.\nRosa Garcíaren arabera, 12 eta 17 urte bitarteko Espainiako 1.700.000 gazte ingururi zuzenduta dago tresna, Espainian Interneten nabigatzen duten nerabeen %85i, eta Messenger Microsoften berehalako mezularitza-zerbitzua erabiltzen du egunero.\nKasu honetan, Microsoften On line zerbitzuen dibisioak MSCrekin lan egin du Robinen ezaugarri zehatzak zehazteko. Messenger robotak kontaktuen zerrendetan agertzen dira, hala nola lagunak, lankideak edo familiakoak. Erabiltzaileak pertsona errealak balira bezala jokatzen du haiekin.\nAplikazioak “hizkuntza naturalean” egindako 300 bat zalantza erantzun ditzake (hau da, eguneroko hizkuntzako esamoldeak eta hitzak ezagutzen ditu) eta galdera alternatiboak eskaintzen ditu kontsulta bat ulertzen ez duenean. Erantzunek, elkarrizketaren leihoan testu-lerroalde bat izateaz gain, grafikoak eta beste baliabide batzuk ere izan ditzakete, Osasun eta Kontsumo Ministerioak eta Andaluziako Osasun Publikoko Eskolak emandakoak.\njóvenes-eu messenger-eu ministerio de sanidad-eu robin robot\nFacebook Messenger mundu osoko erabiltzaileei ireki zaie\nYahoo! Messenger merkeena da, Skypek prestazio gehiago eskaintzen ditu eta Jajah da ordenagailurik behar ez duen bakarra.\nPsikologoen ustez, teknologia berrien aurreko alarmismoa ez dago justifikatuta


TIMON proiektuak irabazi du XIV. DU-Banco Santander Ikerketa Saria, garraio seguruago, jasangarriago eta eraginkorragorakoak\n2019ko otsailak 28Bilboko Campusa\nDeustuko Unibertsitateak Ikerketako XIV. DU-Banco Santander Saria emateko ekitaldia ospatu zen, otsailak 28. Lehenengo saria, 7.500 eurokoa, “TIMON: la hoja de ruta hacia una movilidad flexible, eficiente, sostenible y segura” proiektuak jaso du; accesita, berriz, “ex aequo” bi lani eman zaie, “Influencia de la publicidad en la conducta de riesgo de los adolescentes en las apuestas deportivas: guía para reguladores, operadores, instituciones” eta “Cambios cerebrales estructurales y funcionales asociados a la rehabilitación cognitiva en enfermedades neurodegenerativas” lanei, hain zuzen.\nSariak Banco Santanderren babesa du, Santander Universidades-en bitartez. 2004tik du Deustuko Unibertsitatearekin lankidetza egonkorra era askotako ekimen akademikoak sustatzeko eta unibertsitateko ikasleen aurrerakuntzan laguntzeko, nazioarteko mugikortasuneko beka programen bidez, ikerketan laguntzeko eta unibertsitateko ekintzailetza sustatzeko, beste jarduera batzuen artean.\nDeustuko Unibertsitateko errektore José María Guibert-ek aipatu du “sari honetan funtsezko papera betetzen duela diziplina artekotasunak, eragileen arteko lankidetzak, ikerketak berrikuntzan, gizarte garapenean edo herritarren bizi kalitatearen hobekuntzan egiten duen ekarpenak. Horregatik, sariaren azken edizioetan aitortu da, ikerketa proiektuen kalitate zientifikoaz gain, gizarte mailan duten eragina”. Horrez gain adierazi du une honetan gizarte eragina aipatzea gure imajinario akademiko eta ikerketakoan agertzen hasita dagoela. Duela urte batzuk, ordea, terminoa oraindik ezezagun zenean, Deustuko Unibertsitateak sari hori sortzea erabaki zuen, aitzindari eta berritzaile bihurturik, dimentsio horri balioa eman eta aitortzean.\nSantanderren lurraldeko zuzendari Patricia Ariasek, bere aldetik, azpimarratu du sari horiek “talentuari eta merezimendu akademikoari egiten zaizkion aitormenak” direla eta aukera ematen digutela “ikerketari, jakintzaren transferentziari eta berrikuntzari eta goi mailako hezkuntzarekin dugun konpromisoari gure babesa adierazteko, bereziki gaur Deustuko Unibertsitateari, bikaintasunean eta lidergoan, irakaskuntzan, berrikuntzan eta nazioarteratzean, gizartearekiko konpromisoan eta pertsonen goitik beherako prestakuntzako konpromisoan erreferente den unibertsitateari”.\nGarraio sistema berri adimendun, ekologiko eta integratu bat garatzea Europako Batzordeak Horizon 2020 ikerketa programaren barruan identifikatu zituen zazpi erronka sozialetako bat da. TIMON proiektua, DeustoTech Mobility ikertaldeak lideratua, 2015ean sortu zen erronkari ekarpena egiteko. Helburua da, informazioaren teknologiak eta telekomunikazioak erabiliz, errepideetako erabiltzaileen mugikortasuna hobetzea, denbora errealeko eta etorkizuneko informazioa eta gidatzeko alerta zerbitzuak eskura jarriz.\nProiektuaren azpian dagoen kontzeptua berritzailea da: garraioaz sortu daitekeen datu kopuru handiari balioa ematea, bideko azpiegituretako sentsoreetako, ibilgailuetako eta gidariek eta oinezkoek eurek osatzen dituzten sare kooperatibo hibridoen bitartez. Datu horiek erraztu egingo dute punta-puntako informazio zerbitzuak ematea garraioen erabiltzaileei, datuak behar den bezala aztertu eta adimen artifizialeko eta Big Datako tekniken bidez prozesatu ondoren. Hartara, bideko segurtasuna eta garraioaren eraginkortasuna hobetu egingo da.\nEnrique Onievaren zuzendaritzapean, lan-talde hau bildu da: Leire Serrano, Antonio Masegosa, Hugo Landaluce, Pedro López, Asier Moreno, Pablo Fernández, Eneko Osaba eta Ignacio Angulo.\nBi arrazoi nagusi daude joko patologikoaren arloko ikertzaileen artean kezka iturri direnak: apustu egileak inoiz baino gazteagoak izatea, batetik; eta, apustu egiten duten adingabeek zorizko beste joko batzuetan ez bezala jokatzea apustuetan. Are gehiago, batzuek uste dute apustuen iragarkiek erakutsi egiten dietela, behar adina prestakuntza eta ezagutza izanez gero, partiduen emaitza eta beren apustuak kontrolatzen.\nEspainian, Europako gainerako herrialdeetan bezala, kirol apustuen inguruko publizitatea helduen espazio eta ordutegira mugatuta badago ere, arauko salbuespen bati esker, iragarki horiek ordutegi babestuan agertzen dira, kirol programen barruan ematen badira edo kirol ekitaldietan zehar emititzen badira. Salbuespen horrek praktikan onartu egiten du halako iragarki ugari zabaltzea askotariko ordutegi eta plataformatan.\nKirol profesionaletako ligekin eta jokalari izarrekin dagoen lotura sentimentala estuki estekaturik dago haur eta gazteen imaginarioan. Alkoholarekin edo diruzko beste joko batzuekin (helduen mundua birsortu eta adingabeentzat debekaturik daudenekin) gertatzen ez den bezala, kirol apustuen imaginarioak mundu irisgarriak eta ezagunak dira adingabe horientzat.\nAna Isabel Estévezek zuzendu eta Hibai López-Gonzálezek eta Paula Jáureguik osatzen duten ikertaldeak ohartarazten digu kirol apustuetako operadoreak saiatzen ari direla talde batekin identifikatze, lurralde batekoa izate edo leialtasun lotura sentimental hori kapitalizatzen; eta lagun taldeak egiten duen presio soziala aprobetxatzen dutela denek joko arloan jokabide bera izan dezaten.\nGaixotasun neurodegeneratiboek, bereziki Parkinsonak eta esklerosi anizkoitzak, narriadura kognitiboa ekarri ohi dute, buruko narriadura progresiboari (substantzia grisaren eta zuriaren galerari) eta funtzionalari (jarduera zerebrala murrizteari) loturik. Funtzio kognitiboak murriztea zuzenean gaixoen bizi kalitatea murrizteari loturik dagoenez, narriadura (kognitibo eta zerebrala) arintzeko edo gelditzeko estrategiak bilatzeak garrantzi zientifiko eta sozial handia du. Horri erantzuteko, errehabilitazio kognitiboko programa integral baten eraginkortasuna aztertu zuen proiektuak, aldaketa zerebralak eta kognizioan eta gaixotasun degeneratiboak zituzten gaixoen desgaitasun funtzionaleko sintoma klinikoetan hobekuntzak eragiteko.\nNaroa Ibarretxek zuzendu eta Natalia Ojedak, Javier Peñak, María Díezek, Oihane Rilok, Ainara Gómezek, Olaia Lucasek eta beste gizarte erakunde batzuek osatutako taldeak egindako ikerketaren emaitzek erakutsi zuten bi patologiak zituzten gaixoetan aldaketa zerebralak gertatu zirela errehabilitazio kognitiboari esker. Zehazki, Parkinson gaixotasuna zutenen artean, areagotu egin zen konektibitatea eta jarduera zerebrala bekoki eta loki inguruetan.\nEsklerosi anizkoitza zuten gaixoek mantendu egin zuten konektibitate funtzionala bekoki eta loki inguruetan. Gainera, buruko aldaketa horiek desgaitasun funtzionala gutxitzea ekarri zuten. Era berean, luzetarako jarraipenak frogatu zuen hobekuntza kognitiboa, desgaitasun funtzionalaren murrizketa eta buruko aldaketak mantendu egin zirela esku hartzea amaitu eta 18 hilabete geroago ere.


'Zahartzaroaz solasean' hitzaldiarekin hasiko dira Gazte Geroak antolatutako solasaldiak - Azkoitia - Maxixatzen.eus\n'Zahartzaroaz solasean' hitzaldiarekin hasiko dira Gazte Geroak antolatutako solasaldiak\nMaxixatzen.eus 2019-10-21 12:13\nGazte Geroa taldeak hiru hitzaldi antolatu ditu datozen hilabeteetarako. Lehenengo solasaldia ostegunean, hilak 24, izango da, 18:30ean, Elkargunean. Zahartzaroaz solasean lelopean Matia Fundazioko Mari Karmen Garmendiak eta Gerardo Amunarrizek eskainiko dute solasaldia, eta zahartzaroaren erronkez arituko dira hizketan.\nHiru solasaldi antolatu ditu Azkoitiko Gazte Geroa taldeak datozen hilabeteetarako. Lehenengo hitzaldia ostegunean, hilak 24, izango da, eta Matia Fundazioko Mari Karmen Garmendia presidentea eta Gerardo Amunarriz zuendaria izango dira hizlariak. Elkargunean izango da solasaldia, 18:30ean hasita, eta bertan, zahartzaroaren erronkak izango dituzte hizpide Matia Fundazioko kideek. Ekitaldia irekia izango da eta edonork izango du hara joateko aukera.\nIbilbide profesional oparoa duten pertsonak dira Garmendia eta Amunarriz; Garmendia Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikako idazkaria izan zen 1985ean, eta urte batzuk beranduago, Kultura sailburua izan zen. Amunarriz, berriz, hainbat enpresa pribatutan aritu da lanean Matia Fundazioko zuzendari izan aurretik.\nBeste bi hitzaldiak azaroaren 14an eta abenduaren 12an izango dira. Andu Lertxundi idazleak Euskaraz idazten duen idazle baten bizipenak hitzaldia eskainiko du azaroan; bestetik, Mikel Landa txirrindulariak Kirola eta herriaren inguruko gogoetak hitzaldia emango du abenduan. Bi solasaldiak Elkargunean izango dira, 18:30ean hasita.