Burdinolaren historia/Euskalerriaren Adiskideen Elkartea — Wikibooks\nBurdinolaren historia/Euskalerriaren Adiskideen Elkartea\n1 Burdinolen aldeko bere ekarpena\n1.1 L’Encyclopédie-ko irudiak\n1.2 Ensayo (1768)\n1.2.1 EAEren jarduera hedatzailea\n1.2.2 Abian jarritako lanak\n1.3 Batzar Nagusien txostenak\n1.4 Akten laburpenak\n1.5 Bergarako Errege Mintegia\n1.5.2 Tungstenoa eta ferrowolframioa\n1.7 Zientzien eta Arte Erabilgarrien batzordea\n1.8 Muniberen ibilbide zientifikoa\n1.9.1 Antonio Maria Muniberen ekarpena\n1.9.2 Juan Dowlingen ikerketa\n1.9.3 Fausto Elhuyarren txostenak\n1.9.4 Pablo Areizagaren ekarpena\n1.9.5 Trino Antonio Porcel Agirreren ekarpena\n1.9.6 Jeronimo Tabernen ekarpena\n1.9.7 Simon Arragorriren ekarpena. Errenteriako fanderia\n1.9.8 Industriako eta Merkataritzako Batzordea\n1.10 Adiskideak manufakturaren aldeko\n2 Produktu manufakturatuak\nBurdinolen aldeko bere ekarpena[aldatu]\nGure burdinola edo burdingintzako lantegiak XVIII. mendearen amaieran zer-nolakoak ziren ohartzeko, garai hartako irudiak eta marrazkiak ekarri ditugu hona, gehienak L’Encyclopédie irarkola sonatuan eginak dira.\nAntz eta kidekotasun horretara nola iritsi garen? Bascongada elkarteko bazkide aurrelariek euren kideekin zituzten harremanak zirela-eta; batez ere, teknika eta kultura alorretan, Europako entziklopediagile zenbaitekin, kimikaren eta burdingintza saileko ezagunekin bereziki.\nGure iritzia sendotzeko, hona hemen beste aitorpen bat: Donostian eta Gipuzkoako itsas portuetan, Karlos III.aren Itsas Armadako ministroa zen Juan Antonio Enríquez zen eta Bascongada Elkarteko bazkideekin harreman estuak zituenak, Gipuzkoako lantegi metalurgikoei buruzko lan teknikoan, 1787. urtean Tolosako bi burdinola eta Errenteriako fanderia edo laminazioa izendatzen ditu, L’Encyclopédie ezaguneko zortzigarren liburukiko irudiak ipintzen dituelarik adierazgarri.\nEuskalerriaren Adiskideen Elkartea izeneko elkarteak garrantzi handia izan zuen, besteak beste, meategi eta burdingintzari zegozkien gauzetan. Lehenik lo-aldi luzean iraun ondoren, lanerako gogo eta trebetasunaren loraldian sartu ziren garaian, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen Sozietate Ekonomikoak etorkizunari begira jarri ziren, Europa mailan indarrean zetorren jakintza- eta zientzia-arloko mugimenduaz oharturik, betebetean XVIII. mendean, Euskal Herrirako sarrera eman nahirik.\nEAEren jarduera hedatzailea[aldatu]\nElkarte honen jarduera hedatzailea indartsu Bergaran egindako Batzar Nagusitik aurrera abiatu zen, 1765eko otsailaren 6tik aurrera, alegia.\nGasteizen egindako hirugarren Batzarraren ondoren, beste Batzarrak Markinan egin ziren 1767ko irailean eta 1768ko urtarrilean Bergaran, eta sortzaileen kemenak neurtzeko egokiak gertatu ziren.\nEnsayo izeneko idatzia argitaratzea erabaki zuten eta hantxe atera zuten Zuzendariaren sarrerako hitzaldia, Lehen Batzar Nagusian 1765.eko otsailaren 5ean Bergaran irakurri zena. Horrez gain, beste lan bat ere argitaratu zen: Industria y Comercio. Necesidad de juntar la Industria y la Agricultura para que se disfruten de las ventajas de esta última» zeritzana.\nEnsayo izeneko liburua oinarritzat harturik hasi zen Elkartea meatzaritza eta burdingintza era zehatz eta jarraituan aztertzen. 1768. urtean argitaratu zuten liburu hau, eta zabaldu beharrekoa da, bere azalpenak mami handi eta sakonekoak baitira.\nOrduantxe hasi ziren\nburdingintzari euskal probintzietan indar emateko ekintzak aztertzen, eta Aralarko burdingorri-meategiak eta Bizkaiko Arteaga eta Mañariko harrinabarren aipamenak egiten ditu.\nGipuzkoak Bergarako aizto-lantegia arduraz zaintzeko hitzarmena egin eta jaso zen, eta burdinoletan erabiltzen ziren hauspoetatik –larruzkoa, zurezkoa, ala haizearka– onena zein zen azaltzen zuenarentzat sari bat eskaintzen.\nAbian jarritako lanak[aldatu]\nBerrizko irudiak, Máquinas hidráulicas de molinos y herrrerías y gobierno de árboles y montes de Vizcaya liburuan. EAEak 1973an argitaraturiko facsimilea.\nAgeriko ekintzak hauek izan ziren:\nGipuzkoako burdinoletan labe eta sutegiei haizea injektatzeko erak aztertu ondoren, sistema berri bat abian jartzea, ikatz gutxiago erretzeko eta burdina hobea ateratzeko modua lortzeko;\ngabien hobekuntzarako hainbat aplikazio berri;\nmeategiak ikertzeko eta zulatzeko zunda berriak;\nelkarte honen eskumeneko zen Caracaseko Errege Konpainia Gipuzkoarraren esportazioak hazteko, burdinazko eta altzairuzko manufaktura-industria indartzea;\nEibar, Soraluze eta Tolosako arma-lantegietan hobekuntza teknikoak egitea;\nainguragintzari abantailak ematea Urumea eta Oria ibaiertzetako zeharroletan;\nburdingintzarako ikatza gehitzearren, baso eta mendietan birlandaketak agintzea;\nprobarako lantegiak ipintzea, Bergarakoaren antzera;\nburdin mea erre eta garbitzeko era berrien bilatzea;\nlabeetan elementu murriztaile gisa egurikatzaren ordez harrikatza erabiltzearen aldeko saioak egitea;\nKarintia eta Estiriako olagizonekin ezagupen-trukaketa egitea;\narragoan altzairua lortzeko kanpotik hartutako sistemak aplikatzea;\ngure herrian burdin mea desberdinak erabiltzeko jarraibideak;\ngaldaketan fingailuz forjaturiko altzairuzko barren egitura hobetzea, eta\nbarren tenplaketa eta etendurazko saioak egitea;\nBergarako eta Arrasateko altzairua lortzeko aholkularitza zientifikoa, batez ere Toledoko arma-lantegira bidaltzen zenarena, baina baita Euskal Herriko burdinola guztietara zabaltzen zenarena ere, burdinazko eta altzairuzko iltze, xafla, sarraila, tresna, guraize, aizto eta gainerakoen manufakturarako.\nDeigarria gertatzen dira benetan, langileen suspergarri aldian behin ematen zituzten sari baliotsuak, bestek beste, lanerako ezagupenak gehitzeko, olagizonen elkarte eta konpainietako egitasmoei ekiteko, olagizonek ofizialekin itunak egiteko, eta banaka aipatuko ditugun lantegiak zabaltzeko eta abarretako.\nBatzar Nagusien txostenak[aldatu]\nZazpigarren Batzarra Gasteizen egin zuten 1771n eta, hurrengo urtean, Extractos de las Juntas Generales izeneko txostena argitaratu zen.\nLan horretatik, mineralogia eta trebakuntzari buruzko argibideak baino ez ditugu hartuko, aldatu gabe erabilgarri irauten duten burdingintza eta Natur Zientziari buruzko azalpen orokor batzuekin: Antonio de Sancha-k 1771n Madrilen argitaraturikoa, honako gai hauetaz:\nburdin mea kiskaltzeaz, haize-arkaz eta hauspoez;\nEuskal Herriko burdinolak, gabiak eta burdinazko manufakturak zirela-eta estatistika orokor bat egiteko eskabidea; altzairugintzari buruz, Réamur-en metodo araberakoa.\nGasteizen Tomás de Roblesek, honako gai hauen berri emanaz, 1772an argitaratu zuena:\nburdin mea sutan kaltzinatzeko moduaz edo arragoaz;\nzeharrola bateko makinak eta uraz baliatzeko eraikuntzak;\nSuediako burdinoletan altzairua lortzeko era berriak, Ramon Maria Munibe jaunak idatzia;\nsutegiko hauspoak: zurezkoen arteko desberdintasunak;\nhaize-arkak direla-eta zehaztasun zenbait, Tolosako Amarotz zeharrolako arduradun Frantzisko Furundarena jaunari eskatu eta haren oharren araberakoak;\nAzkoitia eta Urrestillako ustezko harrikatza;\nzotal ikatza Urizaharran; burdinolak Euskal Herrian zenbat eta nolako burdinolak ziren jakiteko ikerketa aurrera eramateko ardura, azalpenak eta galderak.\nGasteizen 1773an argitaratu zen:\nberriro ere burdin mea garbitzea edo arragoa aipatzen dute; haize-arkak direla-eta, Pablo Areizagaren ikerlan bati buruzko informazioa ematen da, eta aldi berean egilearen eskumeneko zen gaiaz, sutegiari eta haren aplikazioei zegozkion aldaketei buruzkoa;\nGipuzkoan zehar zeuden hirurogei eta hamabost burdinola arrunten, hogei eta bi gabiren, eta sei altzairu-lantegien zerrenda zehatza, eta burdinoletako pisu eta neurriak;\nburdina altzairu bihurtzeko saioen berri, lehen aipatu dugun Réaumur-en aurkikuntzaren arabera;\nsuediar Cronsted-ek mineralogiari buruz idatzi zuenaren itzulpena, Erramon Maria Munibek egina, gero beste hizkuntzetara ere itzulia zena;\nCoriasko Monasterioko anaia Iñigo de Buenagak idatzitako txostena, Asturiasko amianto-meategiak zirela-eta;\nmeategien ustiapena Gipuzkoan;\nJoan Antonio Karasa Azkoitiko Larramendi iturriko metalurei buruz idatziaren laburpena.\nGasteizen argitaratua da 1774koa ere eta gai hauek lantzen ditu:\nErregek bere erreinuko lantegien arduradun zuen Joan Dowling ingeniariaren txostena, burdina eta altzairua eraldatzeari buruzkoa;\ngerra-komisarioa zen Gaspar Ignazio Romero altzairuari buruzko arazo beraren aztertzera bidali zutenekoa;\naipaturiko Réamurek izendatutako ikerketen laburpena;\nGipuzkoako burdinoletako pisu eta neurriak;\nEnsayos de Mineralogía liburuaren itzulpenean jarraitzeari buruzkoa;\nFreyber-ko meategietako egitasmo multzo bati buruz;\nIgnazio Antonio Zuazagoitia abokatuaren ikerketa, gatzagen onurei buruzko argibideak;\nGesalaga iturriko ur beroen alderdi onen azalpena, Azkoitiko Juan Antonio Karasa eta Donostiako Bizente Lardizabal sendagileek idatzirikoa.\nGasteizen argitaratu zuten 1775ekoa ere: burdingintzaren ekonomiari eta burdinolen gobernuari buruzko gogoetak;\nDowling ingeniariaren lan, burdinari eta altzairuari buruzkoa; burdina altzairu bihurtzea dela-eta,\nburdina altzairu bihurtzeari dagokionean, Réamur-en saioen ondoriozko lanekin aurrera jarraitzea;\nburdinurtua eta burdina forjatu erdibidekoa sortzeko esperientzia bereziak;\nArrasateko altzairuaz saio berriak egitea;\nmineralogiaz eta kimikaz eta Castillejosko markes adiskideak Perutik bidalitako platinaz;\nKimikari buruzko ikastaro-proiektua, Lausanne-ko Oth Guil Struve sendagileak eratu zuenaz;\nmeatze-biltzea, Cronsted-en arauak jarraituz;\nburdinolen eredu bat;\naiztogintza, errementaritza eta burdinurtua eta abarren ekoizpenak;\nHurrengoa, 1776koa, Gasteizen bertan atera zuten:\naltzairua naturalaren eta altzairu zementatuaren gorabeherei buruzkoa;\nburdinoletako pisu eta neurriak; Gipuzkoan zeharreko 94 burdinolen zerrenda eta beraietako lanbide emankorrak;\nUrnietako Migel Antonio Iriarte Belhandiak aurkeztu zuen txostena, burdina urgarri gisa kuartzoa erabiltzea dela-eta;\nburdinoletan koke ikatzaren erabileraz, Joan Franzisko Gilisagasti Aiako apaiza eta burdingintzari burukoetan eskarmentu handiko gizonak bidalitako txostena; Tolosako Aldabako mendian aurkitutako harrikristalari buruzko albistea;\nmanufakturazko botoi, aizto eta burdin hariak direla-eta, Arte de reducir el hierro en alambre Duhamel de Monceauk idatzitako liburuaren itzulpena.\nArabako hiriburuan atera zuten 1777koa ere, gai hauetan oinarriturik:\nMígel Antonio Iriarte Belhandiak erabiltzen zituen urgarrien xehetasunak;\nAntonio Intxaurregiren meatzaritzaz, eta berunaren eta harrikatzaren laginak;\nmanufakturazko metalezko botoigintzari buruzko txostenak.\nBerriz ere Gasteizera jo zuten 1778. urtekoa argitara emateko:\nmeak hobetzeko trebetasun bereziak; bazkidea zen Grignonen lanaren laburpena, aldi berean, Parisko «Reales Academias de Ciencias y de Inscripciones» delakoan ere bazkide zenarena;\naltzairua urtzeko trebetasuna, Jards-en «Viajes Metalúrgicos» liburuaren arabera; Hernaniko Fagollaga burdinolako arduraduna zen Jose Antonio Zabalak bidalitako gogorapenak; mineralogiako adituen erakutsietatik hartutako oharrak, kuartzoari buruz;\nezagupen praktikoak ikatzari dagokionean, Morand Sendagileak idatzirikoak;\nJuan Jose Aldamak, Alemaniara bidaiatu eta aztertu ondoren, Okendon egin zuen sutegi-hauspo berezi baten azalpena;\nkuartzoari buruz mintzatzen ziren liburuen zerrenda.\nArabako hiriburura jo zuten 1779. urtekoa argitaratzera ere:\nAlegiako labe batean lortutako altzairu zementatua; Arabako hemezortzi burdinolak, haien ekoizpenak eta proportzioak, Gipuzkoakoen antzera azterturik;\nmineralogiaz, lurreko ikatzaz;\nkareari buruzko eragozpen fisikoak;\nmeatzaritza eta mineralogiaz atzerrian ikasketak egiteko diru-laguntzak;\nProust irakasleak kimika-ikasketari lotu edo erantsi nahi zizkion printzipioak, Bergarako Seminarioan.\n1780. urteakoa, Gasteizen argitaraturiko:\nAntzuolako espatoari buruzko azterketa, Prouts-ek egina; eta kobaltoari buruzkoa, Gistan-ek idatzia;\nurre fulminantea eta zilar bizia erabiltzeko erak, Domingo Rusi bazkideak, erregeordearen sendagile eta Mexikoko artzapezpikua zenak idatzia.\nGasteizen argitaratu zuten 1781ekoa eta hona hemen haren edukia:\nArrasateko olagizonen Araudia, Don Juan Erregeak Medina del Campon 1473ko uztailaren 22an onartua; hurrena, Markinako olagizonei zegozkien arau batzuk, Errege horrek berak 1474ko uztailaren 4an Segovian onartuak.\naltzairu zementatua Bergarako labean.\nGregorio Marcos de Robles y Revilla jaunak argitaratu zuen Gasteizen bertan 1782ko alea:\nAlmadengo meategietako sendagile zen Joseph Pares y Franqués bazkideak, meategi haietako gaitzak aztertu, eta Domingo Rusik egindako idatziaren aurkako erantzuna argituz egindako txostena;\nFrancisco Chavaneau jaunak, Antonio Munibe eta Xabier Egiarekin batera burutu zuen azterketa, 1774an Zestoan aurkitu zituzten ur bereziei buruz egina;\nurte bereko Batzarretan Fausto Elhuyarrek aurkeztu zuen txostena, burdinazko xaflak eta latorriak lortzeari buruz idatzia, Breitembrunnen (Saxonia) egiten zutenaren arabera.\n1783koa ere Gasteizen argitaratua, garrantzizko gai berriz jantzia:\nWolfran izeneko metala, kimika-azterketaren argibideekin, eta Joan Jose eta Fausto de Elhuyar anaiei halako sona eman zien metal berriaren azterketa.\nFaustoren azalpenak, Somorrostroko meategien egoera adíeraziz, eta Euskal Herriko mea guztien bildumaren formalizazioa burutzeko egitasmo bat aurkeztuz.\nIgnazio Zabalo Zuazolaren altzairua urtua, moldearekin.\nGasteizen atera zuten hurrengoa, 1784koa, baina ez du burdingintzari buruzko txostenik.\n1785ekoa, Madrilgo Antonio de Sancharen moldiztegian egin zuten.\nBaigorriko meategien zuzendaria zen Chavaussiéreren frogantza; Orbaitzetako (Nafarroa) burdingorrimeategia delaeta.\nZurezko hauspoen albisteak;\nzurezko hauspoak hobetzeko egin zituzten saioen zerrenda edo bilduma egunez egun, Estiriakoen antzera.\nEta 1786an, berriro ere Gasteizen atera zuten, Baltasar Manteliren eskuz.\nBertan dator Chavaneuk egindako Zestoako uren azterketa;\nairea berriztatzeko tresna baten aurkezpena, Manuel de Gamarrak egina.\nGesaltzako Salmuera izeneko iturrien azalpena, gatza ateratzeko erak adierazi eta etekin gehiago ateratzeko bideak aurkezten dituena.\nGasteizen atera zuten 1787an,\nale horretan datoz Fausto Elhuyarrek burdina lantzeko era desberdinak azalduz egindako txostena eta burdingorrizko meategiak ekonomikoki defendatzeko modu positiboak.\nGasteizen argitaratua da 1788. urtekoa:\nTrino Antonio Porcel Agirre, farmaziako irakasle eta Bascongadatako bazkideak (Parisen bizi zen) egindako alderaketa bat, Somorrostro, Mutiloa eta Zeraingo burdinen arteko desberdintasunak aztertuz.\nGasteizen inprimatua da 1789koa:\nJeronimo Tabern, itsasontzitako tenienteak aurkeztutako oharrak datoz, egur-ikatza, burdin meatzeak eta euskaldunek egindako aingurak direla-eta; lehen aipatu dugun Trino Antonio Porcelek idatzitako azalpen batzuk, Instrucción sobre el mejor modo de analizar las aguas liburuxkari buruz idatziak.\nJarraian, 1790ean, Gasteizen egin zenak ez dakar ezer gure gaiari dagokionik.\nGasteiztik irten zen 1791koa, eta bereziki hauxe dakar:\nolagizon eta olajaunen arteko harremanak; olagizonen arteko Konpainia bat sortzeko egitasmo egokia, Jose Iturriaga irakasleak aurkeztu eta Elkarteak saritua, burdingintza aurreratzeko bidea eta lantegi berriak jasotzeko egokierak aurkeztu zituelako.\nGasteiz argitaratu zen 1792koa ere:\nbertan agertzen den gauzarik bereziena, euren ikerketak direla-eta, Chavaneu, Brisseau eta Manuel Bernardino Aranguren jaunek aurkeztutako txostenen aurkako idatzi anonimo bat.\nEta 1793koa, sortaren azken alea, Gasteizen argitaratua:\nPedro Díaz de Valdés gotzainak egindako txosten bat dakar, apaizak beren eliztarren artean nekazaritza eta industria sustatzen ahalegintzea zein probetxugarri izango litzakeen adieraziz egina.\nBazituzten Batzaragirien laburpenak ere, eta 1773ko Batzarretan argitaratzeko erabakia hartu zuten; eta bai argitaratu ere 1781. urtera arte, goian esandako Laburpenak aparte zirelarik.\nGure gai honi dagokionez, erakunde bi izan ziren garrantzizkoak:\nMetalurgiako Errege Eskola izenekoa bata, 1783.era arte autonomia osoz gobernatua, baina Elkarteko beste ikasgelekin elkartu zena, eta bestetik,\nBergarako Errege Mintegia izenekoa, 1776an Bergaran sortua.\nBergarako Errege Mintegia[aldatu]\nLehenaren hasiera, 1765ean izan zen, Bergarako «Errege mintegia» izenarekin. Ehun eta hogeita hamar ikasle zituen, eta bertan bizi ziren gau eta egun, eta beste laurogei egunez bakarrik; irakasle-talde bikain bat.\nErakunde Batzordearen esku zegoen eskolaren gobernua, hau da, bazkideen artetik aukeratuaren esku. Errege Karlos III.ak 1769an Errege Mintegia titulua eman zion, diru-laguntzarekin batera. Aldi berean, baimena ere eman zion Kimika, Mineralogia eta Metalurgia gaiak irakasteko, eta Luis Proust eta Fausto Elhuyar Irakasle bikainen esku egon zen zeregina.\nGarai hartako gertaera jakingarriak gogoratzean, atsegin zaigu Elhuyar anaiek wolfran delakoari buruz argitaratu zuten hamahiru ataleko idazlana berriro aipatzea; jende ikasiek benetan aintzakotzat hartu zuten, eta berehala itzuli zen frantsesera, alemanera eta ingelerara. Halako jakinduria handiz egina zenez, burdingintzari zegozkion langintza guztietan egundoko aldaketa edo iraultza eragin zuen, eta aldi berean zientzia kimikoaren historian sarturik gertatu zen betirako.\nHorretaz idatzi zen 1962ko Munibe aldizkarian. Eta behin XX. mendetik aurrera, gorputz arrotz solido hori, gauzarik beharrezko bilakatu zen zernahitarako, adibidez: altzairu lasterra eta metal gogorrak lortzeko, gero hauek sintetizaturik, ebaketarako, deformaziorako edo kolpaketarako lanabes eta tresna gogor zorrotzak egiteko, esaterako: tornurako erremintak, hariztatzeko ardatzak, fresak, barautsak, otxabuak, zerrak, trokelak, laztabinak edo daratuluak eta antzekoak.\nAldi berean, aleazio-egoeran, adibidez osagai modura jokatzen du lanpara elektrikoen hariak, balbula elektronikoak, gurpil-azal antiderrapanteak, kontaktoreak, soldaketarako elektrodoak, iman iraunkorrak, X izpientzako tutuak eta osagaiak erreaktoreentzat, aparatu espazialentzat nahiz, isotopo erradiaktibo moduan, ikerketa saioetan erabiltzeko.\nGipuzkoako ibar berde eta ikusgarri batean zegoen Bergarako Errege Mintegia eta bertako laborategian lortu zuten lehenengo aldiz wolfram izeneko metala; gerora, ordea, burdin eta beste hainbat metalekin aleaturik munduan barrena zabaldu zen metalurgiako lantegi berrienen bidez.\nTungstenoa eta ferrowolframioa[aldatu]\nElhuyar anaiek ekintza gogoangarri horren bidez, Bergaran lortu zuten ez Bergman jakintsuak Suedian eta ez Scheele-k gerora lortu ezin izan zutena: tungstenoa berezi eta haren berri ematea.\nDuela urte batzuk, Elhuyar anaiek aurkeztutako idatziaren XII. kapituluko 5. atalean aztertuz honela adierazi genuen Bernoulli jakintsuak 1870. urtean lortu zuela ferrowolframioa delakoa, eta burdingintzan adituak diren argitalpen eta testuek hari ematen badiote ere aurkikuntzaren meritua, askoz urte lehenagotik hartu ziotela aurrea Elhuyar anaiek.\nGaur ere ateratzen dute ferrowolframioa hori, baina tximist-labe handietan; ala ere, Elhuyar anaiek Bergaran lortu zuteneko erreakzio kimiko bera oinarritzat hartuta.\nBurdina aleazio hain ezagun hori behar-beharrezkoa da altzairu bereziak lortzeko, industrian nahitaezkoak diren ebakitzaileak egiteko bereziki.\nTxostenaren edo idatziaren XII. atalari dagokionez, aipaturiko aldizkarian idatzi nuena dakart berriz: Bascongadako kide ospetsu ziren bi anaiok lortu zutela lehenengoz, zilarra eta tungstenoa, burdingorria eta tungstenoa elkartuz, halako aleazio berezia egitea, gaur industria elektrikoan hain beharrezkoa dena.\nBehar bezala argitu gabe dago Fausto Elhuyar jaunari dagokiola –eta ez Chavaneauri– amerikar platina delakotik platino izeneko metala ateratzeko meritua, zati batean behintzat. Lorpen hori atsegin biziz hartu zuten Horne irakaslearekin Alemanian zilarbiziaz elkarketak ikasten ari ziren ikasle lagun mordo haiek; berehala izan zituen harrera ona eta eragin handia Ameriketako meatzaritzan, eta gerora, azkenean, Euskal Herrian eta abarretan.\nRouel-en ikasle aurreratua zen Luis Joseph Proust-ek Bergarara ekarri zituen ametsak, Kimikari buruzko bere txostenak argitaratzean burutu zituen. Hezitzaile jakitun ospetsu honen «Definituriko proportzioen legea» idatzia oso gogoan hartzekoa da.\nBide hezeko azterketa kimikoa ere aurkeztu zuen, Mintegiko bere katedran irakatsia; izan ere, berak aurkeztu zuen programa berezi bat, Kimikako Ikasturteari Hitzaurrea izenekoa.\nFrancisco Chavaneauri dagokionez, fisikako lanetan azaldu zuen bere trebetasuna Frantzian; hemen, berriz, kimikako ikerketara jo zuen bereziki Errege Mintegiko laborategian.\nTunborg. Mineralogia eta metalurgia gaiei zegozkien irakaskintzak, Elhuyar anhaien esku izan zirenak, gero suediar Tunborg irakasle ospetsuaren gain gertatu ziren; eta honek, Chavaneauren ikerketak jarraituz, platinozko tresna bat lortu zuen, bere garaian Stockholmeko Riksmuseum ikusgai egon zena, honako idazkun honekin: «Platino reducido a metal. Año 1788. Por Andrés Tunborg, profesor de Mineralogía y Metalurgia en Vergara, España».\nHarri eta zur eginik gelditu omen zen Tunborg irakaslea Bergarako laborategiak ikustean, harrigarriak eta Upsalakoak berak baino aurreratuagoak zirela aitortzeraino, eta hiriburu hura oso ospetsua zen gai horietan.\nGaiak aukera eskaintzen digunez, aipa dezagun baita Stockenstron jauna ere, Bascondako bazkidea eta Stockholmen bertan Suediako burdinoletako zuzendari orokorra zena, Bergarako bere kideekin harremanak izango zituena, zalantzarik gabe.\nIgnazio Zabalo Zuazolari dagokionez, bere labe berezian altzairua urtu eta irazteko era berria asmatu baitzuen. Eta hain altzairu ona ateratzen zuenez, Toledoko arma-lantegiak nahiago izan zuen honelakoa, Alemanian egindakoa baino.\nAipatu beharrekoen artean dugu Ignazio Luzuriaga, Edinburgoko Cullen ospetsuaren ikasle trebe hura, berunari buruzko ikerketa batzuen txostena argitaratu baitzuen, Frantzia eta Ingalaterrako kimikariek gauza handitzat hartzerainokoa.\nMineralogia eta Metalurgia gaietan irakasle ziren Juan Josef Elhuyar eta Juan Díaz jaunen jakinduria, beren lanak eta ikerketak benetan aintzat hartuak izan ziren Nueva Granadako meategietan. Bergarako beste jakitun batzuk ere goraipatuak izan ziren eta natur jakintzak indartzen lan asko egin zutenak. Hauek guztiek eginahal handiak egin zituzten beren jakituria eta lanen etekinak ondorengoei uzteko.\nZientzien eta Arte Erabilgarrien batzordea[aldatu]\nMeatzaritzari eta burdingintzari zegokíon industria aurreratu eta indartzea eta Zientzia eta arte erabilgarrien batzordearen esku ipini zuen Elkarteak.\nAipatu ditugun idatzietan ageri denez, Batzorde horrek eman zituen laguntza eta bultzada handiak honela laburbil genitzake: altzairua sortu eta lantzeko aurrerapenak edo bide berriak aurkitzea, batez ere burdingintza bere osoan emankorrago bihurtzeko asmoz.\nHala, 1776. urtean, Gasteizen egin zuten Batzar Nagusiaren hasieran erabaki zuten:\n«mila errealeko sari bat ematea, ezagunak diren hauspo desberdin horietatik, larruzkoak ala zurezkoak ala haizearkak, hiruetatik zein den onena, Kalkulu eta zehaztapen geometrikoz, esperientzian oinarriturik, zehaztasun guztiz adierazten duenari».\nBurdingintza babesteari dagokionez, Adiskideen elkarteak laguntza handia medio lortu zuten 1768an Erregearengandik agiri bat, Portugalera burdingintzara joateko hitz-emanik ziren olagizonak hemendik irtetea debekatuz; izan ere, honelakoen trebetasuna eta esku ona, garrantzi handikoak baitziren hemen bertako etekinari begira.\nBeste alor bat ere arduraz zaindu zuten, kastuak gutxitzea eta etekina handitzea. Horretarako, 1776ko Batzarrean, olagizon trebeenei beren kastuen berri galdetzea erabaki zuten, burdina ahalik merkeen edo gutxienik kostata ateratzeko.\nHauspoak egiteko, jakina denez, 1770. urtean Grignon jaunari –«Reales Academias de Ciencias y de Inscripciones de París» hartako bazkidea zen– saritu zioten ikerkuntzan erakutsitakoarengatik saria eman zioten, baina hauspoak egiteko garaian sortu ziren zenbait eztabaida eta diferentzia, batez ere Bizkaiko Intxaurragak eta Gipuzkoako Migel Etxabek egindakoak zirela-eta.\nArazoari bete-betean eta ezeren beldurrik gabe heldu zioten 1784an, eta saiaketa berezi batzuk egin zituzten Markinan, Arizmendiren burdinolan, irtenbide bila; baina orduan bertan behintzat ezin izan zuten arazoa garbitu. Markinako Benito Ansotegi eta Fausto Arriaga jaunei esker onezko agurra agertu zieten, aldi luzean saio handiak eginak zituztelako, eta hori oso mesedegarri izan zelako.\nMuniberen ibilbide zientifikoa[aldatu]\nLehenago, 1771. urtean, Ramon Maria Munibe jaunak, bere aitaren babes eta diru-laguntzaz baliaturik, ibilaldi handi bat egin zuen Europako burdin lantegirik aurreratuenak ikusi eta haietan ikasten; zenbaitetan, saiaketak eta aurrerapenak egiten ari ziren heinean ikasi zituen berri jakingarriak, gero Batzordearen bidez Euskal Herrian erabiltzen laguntzeko. Hain zuzen ere, arreta handiz zaindu zuten Adiskideen elkartekoek burdingintzari zegokíon guztia, eta batez ere laneko kastuak gutxitzea.\nEsan dezagun, Munibe jauna ez zela alperrik ibilia Frantzia, Belgika, Holanda, Danimarka, Suedia, Prusia, Austria eta Italian zehar: mineralogiari eta burdingintzari buruz asko ikusi eta ikasi baitzuen. Izan ere, Suedia, Saxonia, Estiria, Karintia, Lieja, Foix-eko konderria eta beste gehiagotan meategirik eta burdindegirik aurreratuenak ikusi eta aztertu ondoren, gauza jakingarriak ekarri zituen, burdina altzairu nola bihurtu, esaterako; aldi berean eskutitzak, tokian tokiko gauza berezi zenbait eta beste ekarri zituen, Bascongada elkartearen Bildumategia hornitzeko egoki izan zirenak. Ez da harritzekoa, Bazkide Zenbakidun eta Elkarteko idazkari izendatu izana, 1773tik aurrera.\nAurreko urtean, Cronsted-ek idatzitako Ensayo liburua, mineralogiari buruzkoa itzuli zen gaztelaniara suedieratik eta Adiskideak elkarteak argitaratu zuen, ondoren asko erabiltzeaz gain, gai desberdinak aztertu eta sailkatu ziren. Altzairua zuzen-zuzenean edo zehar-biderik gabe lortzeko asmoak ere zor zaizkio Munibe berarí: Stockholmdik idatziz bidali zituen bere asmo eta argibideak, eta berehala hasi ziren Diego Aranguren, zaldizkoen kapitaina, eta Pedro Rubio, artilleriako koronela, Arrasaten era berriko saioak egiten era zaharrekoen ordez.\nHiru urteren buruan itzuli zen bere sorterrira ibilaldian ikasketa eta ikerlan handiak egin ondoren. Harrerarik onena egin ziotela ikusteko, hor ditugu Stockholmeko «Real Academia de Ciencias» eta «Instituto Freiberg» elkarteek beren bazkide egin zuteneko agiriak. Hogei eta hiru urte zituela hil zen 1774an.\nAntonio Maria Muniberen ekarpena[aldatu]\nAntonio Maria Munibe, Ramon Mariaren anaia, 1775. urtean Parisera joan zen Xabier Maria Egiarekin batera, kimikako teknikak ikastera, Elkarteak diruz lagunduta; lagun eta gidari burutsua izan zuen han Eujenio Izquierdo, Karlos III.a erregek ordainduta Frantziako hiriburura, Historia Naturala ikastera bidalia, eta berehala egin zen Bascongada elkarteko bazkide.\nHandik Suediara jo zuen burdingintzan ikastera; handik bidali zituen ikasketei buruzko berriak eta bere iritziak idatzita, baina ez dute argirik ikusi; aztarna hau besterik ez da agertu, hau da, 1782ko Batzarretako Txostenetan aipatzen dute Xabier Egia eta Chavaneurekin batera Batzordeko izan zela esateko, Zestoan 1774an aurkitutako ur mineralen azterketa egiterakoan; haiek egindako lanaren aitorpen bat eginez, balio handiko lana zela-eta.\nBurdingintzari laguntzeko sail berezi hark egin zituen programa eta ekintza ugarien bidez lortu zuten, Orozkotik honako albiste pozgarri hau, «haber obtenido resultados más económicos en el modo de arrancar en campo libre para la calcinación de venas de hierro», burdina atarian bertan garbitzeko moduan ordura artean baino emaitza merkeagoak lortu zituztela, alegia. Hala ere, atzerrietan zituzten erak ongi ikasiak zeuzkatenez, eta Euskal Herriko burdinoletako zehaztasunak jaso ondoren, Orozkon eginari ez jarraitzea erabaki zuten. Legazpiko Bengolea eta Bergarako Iparragirre lantegietan saio bereziak egin zituzten bi eratako metalak elkartzen eta «saliendo un hierro muy tenso y bueno, así también como el que se obtenía en Somorrostro», hau da, burdin sendo eta ona lortu zutela, alegia.\nMota desberdineko zainak, ikatzak, toberak eta hauspoak erabiliz, eta galdatze eta forjaketa desberdinez baliatuta, zer-nolako aurrerapen eta onurak lortu ote zitezkean ikusteko, zentzuzko saioak egiteko erabakia hartu zuten.\nBenetan arrera ona izan zuen Urnietako Aranburu zeharrolako arduradunak bidalitako txostenak, galdatzea egitekoan kuartzo sartuta burdin hobea lortu zutela adierazten baitzuen. Berehala hasi ziren Hernaniko Ereñozu eta Fagollagako burdinoletan ere entseguak egiten, eta ondorio onak lortu zituzten; halaber, Markina, Arratia, Laudio, Galdakao eta Mungiakoetan, Bizkaiari zegokionez. Metal desberdinak erabiliz egin zituzten saioak, eta bi eratako onurak lortu zituzten: ikatz gutxiago erretzea eta zepa garbiagoa ateratzea.\nJuan Dowlingen ikerketa[aldatu]\nReal Sitio de San Ildefonson Meatze eta Fabriketako Altzairu eta Erreminten lantegiko zuzendaria zen JuanDowling jaunak 1774an Gasteizko Batzarretan aurkeztu zuen ikerlanak laudorioak lortu zituen, burdina altzairu bihurtzeko era berria kontzienteki frogatuz; aldi berean, jarraibide egokiak eman zituen Euskal Herrian eta penintsularen iparreko beste probintzietan lantegi bereziak egiteko, gaiak ugari zirenez, lanerako tokiak ere egokiak zirelako.\nBurdingintza aurreratu eta indartzeko ekinaldi hauen artean, garrantzizkoa izan zen bazkide batek Mutrikun bere trebetasunez lortu zuena ere, sutegia gai desberdinez beterik, astero lehen baino burdin gehiago ateratzea lortu baitzuen.\nFausto Elhuyarren txostenak[aldatu]\nBaina teknika eta ekonomiari dagokienez, gaur bertan ere harrigarri gertatzen zaigu, Gasteizko Batzar Orokorra elkarteak eskatuta, Fausto Elhuyar jaunak 1783. urtean aurkeztu zuen ikerlana: Somorrostroko meategiak, ingurumeneko xehetasunak, geruzak edo meatze mailak argi eta garbi adierazi baitzituen. Aldi hartako meatzaritza eta burdingintzari buruz egindako ikerketarik funtsezkoenetako bat da. Arreta handiz aztertu zituen meategien deskribapena, orografia, geologia eta bertan zeuden lau eratako meak; bestalde, lana egiteko era atzeratua eta burutsukiago egin beharrekotzat jo zuen. Horrez gain, han ikusitako baliabideak baztertu eta era berrikoak aurkeztu zituen xehetasun guztiz hornituta.\nTankera berean aztertu zituen Orbaitzetako meategiak ere Elhuyarrek eta ikerketaren txostena aurkeztu zuen.\nHungariara ordezkari gisa bidali zutenean, asmakizun berri bat amalgamazio prozesu bidez bere meatik burdingorria ateratzeko; han, Hungarian bertan, onartutako asmakizunen zerrendan ezartzea lortu ondoren, Euskal Herrira bidali zituen xehetasun guztiak, hemen ere aurrerapen hartaz baliatzen hasi ahal izateko; gainera, Aralar mendiko meak izendatu zituen horretarako, bere ustez egokienak zirelako.\nEuropan barrena zebilen bitartean, herrialde bakoitzeko burdinoletan burdina lantzeko zituzten arau eta modu berezien oharrak bidali zituen, non zer adieraziz; besteak beste, Bizkaiko langintzaren antzekoena, Hungariara iparraldean dagoen Stossekoa aurkitu zuen: bertako labea, agoa ateratzeko, mailukatzeko eta goritzeko erak eta beste zehazki izendatuz; era berean, Karintia eta Estiriako burdinoletako gauzarik berezienak ere azaldu zituen.\nGuretzat oso jakingarri den ondorio batera iritsi zen Elhuyar jauna bere ibilaldiaren buruan: lurralde haietako langintzak edo metodoak gure burdingintzakoak baino baxuagoak edo atzeratuagoak ziren, batez ere burdina geza edo burdina bera ateratzen, hau da, burdin barrak ateratzen.\nPablo Areizagaren ekarpena[aldatu]\nPaulo Areizagak, 1773. urtean, eta Elhuyarrek emandako argibideez baliaturik, Somorrostroko mea eta Mutilokoa elkartuta, ondorio onak lortu zituen; eta aldi berean, «Real Academia de Ciencias de París» zelakoak aipaturiko neurrietara egindako haize-arkak erabili zituen. Urte bereko Extractos edo Txostenetan ageri denez, Elhuyarrek aurkeztu zituen xehetasun hauek.\n(Bazkideak ugaritzeko ere egin zituen eginahalak, adibidez, olagizon guztiak elkarte batean biltzeko saioak, 1791ean Bergarako Batzar Nagusira aurkeztuz. Haren asmoa, Sozietate Anonimo bat egitea zen, zenbait lantegi bateratuz eta guztien artean hiru milioi errealeko dirutza ipiniz).\nAtera zezaketen irabazpidea alde batera utzita, beste hau zen egitasmoaren helburu nagusia: lan-metodoaren kastuak gutxitzea. Horretarako, bistakoa zen aurrez aterata zituztela kontuak bai ikatzari eta bai eskulanari zegozkienez.\nElhuyarrek bere lanean etenik gabe jarraitu zuen: batetik, burdinolen zerrendak eta haien nagusien izenak biltzen, bestetik pisu eta neurriak alde guztietan berdin erabiltzea lortu nahirik, gogotik saiatu baitzen luzaro. Eta zalantzarik gabe ekin zion Alegian burdinola berri bat egiteari, helburu berezi honen bila: arragoko altzairua lortzeko, Jard-ek asmatutako metodoak eta Scheffield-eko lantegietan erabiliak berak ere saioak eginez ondorioak ikustea. Izan ere, hemendik Toledora armagintzarako bidaltzen zutena baino hobea baitzen.\nTrino Antonio Porcel Agirreren ekarpena[aldatu]\nTrino Antonio Porcel Agirre bazkideak aurkeztu zuen txostena, luzea eta agiri ugariz hornitua zen. Bergmann eta Kirwanen metodoak oinarritzat hartuta, burdinkiak ikertzeko bideak izendatzen zituen, zehazki; baina berak asmatutako metodoaz bereizten zituen burdin meatako zink oxido eta magnesia, aldi berean Somorrostro, Mutiloa eta Zeraingo meategietan erabiltzeko erak izendatuz.\nJeronimo Tabernen ekarpena[aldatu]\nJeronimo Tabern donostiarraren izena ere tartean ageri da, txosten jakingarria aurkeztu baitzuen, besteak beste, gerora egur-ikatza urritzeko arrisku handia zetorrela eta Euskal Herriko mendietan behar adina egur ez izateak, burdina garestitzea zekarrela adieraziz; gainera, ondorioz, atzerrikoen aldetik elkarren leia sortuko zela, Ameriketara bidaltzen zituzten tresnen kaltean.\nArazoari egoki erantzuteko bídeak ere aurkeztu zituan, egurikatzaren ordez harrikatza erabiltzearen alderdiak azter zitzatela eskatuz; izan ere, Asturias aldean oso ugari baitzen harrikatza. Bere aldetik garbiro azaldu zuen, Bascongada elkartea arduratzen zela arazoaz, eta hala, Arabako norbait saritu zutela bere lurraldean harrikatza aurkitu zuelako; eta bazela beste aurkikuntza bat Hernanin aurkitu berria.\nSimon Arragorriren ekarpena. Errenteriako fanderia[aldatu]\nSimon Aragorri Irandako markesa dugu burdingintzari bide berriak zabaltzen ahalegindu zenetako bat eta 1769an Gipuzkoan Errenteriako fanderia eraiki zuena: lantegiaren bihotza balitz bezala, gurpil eragile bat, erreberberozko labea bi eta ijezketa-trena zeritzan tramankulu berezia.\nAstean berrogei eta hamabost mila libra mea eraldaturik, burdina xafla bihurtzen zituen eta hogei eta hamar mila zumitz edo burdina zerrenda egiten, probintziarentzat garrantzizkoa zen kontuan hartzen bada haren gainbehera. Lehen ere esana dugun bezala, hauxe zen Espainia osoan gisa honetako lehenengo lantegia; eta lanean ipintzeko, laurogei mila peso behar izan ziren.\nLantegi horren sortzaile eta jabe, Simon Aragorri izan zen, Irandako markes Nikolas Arragorry eta Joana Ohalderen semea, Endaian jaio eta urte luzez mugaz alde honetan bizi izana. Ekintzaile handia zenez, kementsu jokatu zuen, baina ez burdingintzari zegozkionetan bakarrik; bazuen bestelako arazoetarako ere joera sutsurik: honela, politika-gizon trebe eta burutsua zenez ospetsuago ageri da, hari esker burutu baitzuten 1795ean Frantzia eta Espainiaren artean Basileako bake-ituna.\nIndustriako eta Merkataritzako Batzordea[aldatu]\nHala, «Industria eta Merkataritzako Batzordeak burutu zituen lanak eta onurak asko izan ziren –erakundearen barruan bertan, arkitektura hidraulikoaren eta nekazaritzako gauzetan sumatu ziren arrazoiez aparte–, hona hemen aipagarrienak:\naiztogintzari eta kinkilagintza xumeari eman zioten bultzada; Bergarako lantegian lortu zuten hobekuntza handienak, Caracaseko Erret Konpainia Gipuzkoarrak haren manufakturetan aldi batez ematen zion babesa medio izan zen.\nIndustria txikia, eta berari zegozkion saiaketak eta langintzaren xehetasunei suspertzeko sariak ipini zituen Batzordeak.\nGasteizen burdina tresnen lantegi bat edo burdindegi bat ipintzeko eta sektore hura sustatzeko kudeaketak eta ahaleginak egin zituen.\nLantzeko burdina hobea ateratzearren\neta burdina forjagarriaren hobekuntza\nbertan ateratzeko lantegia jasotzeko ere asko saiatu ziren.\nAzkenik, aurrerapenean laguntzeko, burdinazko botoigintza ipintzea ere lortu zuten.\nHasieratik aditzera eman zutenez, Industria eta Nekazaritza biak elkartzea, oso onuragarria izan zen, baten aurrerapenak besteari mesede egiteko; bestalde, teknikaz aurreratzea hiru probintzientzat aberasgarritzat jo zuten, 1766an Gasteizko Batzar Nagusian aitortu zutenez: han azaldu zituzten, izan ere, Industria eta Merkataritza egoki aurreratzeko beharrezkoak ziren hamar funtsezko printzipio, Euskal Herri osoarentzat garrantzizkoak.\nAdiskideak manufakturaren aldeko[aldatu]\nBatzar hartan Adiskideek azaldu zutena hitzez hitz ekarri dugu hona, gaur egun ere eredugarri zaigulakoan:\n(Manufakturazko sorkariak ahalik gehien esportatzeko, eta ahal den landu gabeko gai gehiena ekartzeko hemen lantzeko).\nAitorpen hori oinarritzat hartuta ateratzen zituzten kontuak argi eta garbi: batetik, burdina, ateratzen zuten toki berean landurik, xafla, barra, laukitxo, sarraila eta antzekoak egitearen onurak; bestetik, dirutan ere kontuak ateratzen zituzten, burdin barrak izan, ala ferra iltzetarako eran mehetuak izan, aztertu ondoren. Azkenik, atzerritik ekarri eta hemen saltzen zituzten orratz, jostorratz, guraize, aizto eta kideko tresnak, gehien-gehienak hemengo burdinez eta altzairuz eginak zirela ere garbiro adierazten zuten.\nHorretatik ondorioztatzen zuten esportaturiko lehengaien errendimendua inportatzen zuten manufakturari zegokionarekin alderatuz gero, berrogei eta hamar aldiz garestiago gertatzen zela. Horregatik, alde izugarri hori kontuan hartuta, kasu hori orratz bihurtutako altzairu gordinaren proportzioari zifratan aplikatuz gero,ekonomia doitzea zen egokiena manufakturazko industria metalurgiko gehitzearen bidez; hala, onartuz enean arauak eman zituzten eta beharrezko aholkuak, atzerriko tresnak Euskal Herrian egin zitezen.\nnekazaritzan edo lurgintzan esku gehiegi ari zirela onartu zen; eta aldi berean, nekazaritza aurrerapenez hornituz gero, eskuragarria izan zitekeen industriarentzat.\nBestalde, bertako jendeak bazuela trebetasuna nahikoa zeregin hauetan, altzairuzko hainbeste tresna desberdin egiten zituztela ikusteak adierazten duenez;\nhorrela, Aiako Aristarrazu burdinolan Etxabe anaiek areto-erloju bat egin zutela, zuzen zebilena, eta hori beraiek arretaz eta begiratze beste merezimendurik gabe egin zutela, inolako ikasketarik gabeak baitziren.\nera bertsuan, Eibar, Soraluze eta inguruetan trebeziarik handienaz lantzen zituztela armak.\nEta Euskal Herriko geografiak bera ere lagungarria zela, gaiak batetik bestera erabiltzeko, batez ere Caracaseko Erret Konpainia Gipuzkoarrak lagundurik (...).\nGure Herriko burdinolek XVIII. mendea amaitzera zihoala, hainbat metalurgi- eta errementari-etxeak hornitzen zituzten beren produktuez edo materialez, burdinazko edo altzairuzko lingote, barra, pletina eta biribil, eraldatze edo manufakturarako.\nAipatutako produktu metalurgiko asko burdinoletan bertan egiten ziren, osoko fabrikazio modura, aingurekin gertatzen zen bezalaxe.\nProduktu manufakturatu metalurgiko hauek, besteak beste:\nitsasorako aingurak eta aingura txikiak; armadarako eta armategietarako burdin mailukatuzko edo altzairu urtuzko kanoiak, balak eta esku-hagak;\narma zuri, suzko armak eta armak orokorrean; ezpatak, sableak, baionetak, iskiluak, alfanjeak, fusilak, karabinak, eskopetak, trabukoak, pistolak, kasketak, ezkutarma biribilak, halabardak, azkonak, bular babesak, besokoak, ezkutuak.\nBurdinolako bertarako erremintak: mazoak, ingudeak, kateak, borrak, kurrikak edo suhatzak, mailuak eta taielak.\nEraikuntzarako osagaiak: balkoiak, burdin sareak, sarrailak, giltzak, ate burdineriak, iltzeria, bisagra, bernoak.\nNekazaritza eta meatzetarako erremintak: aizkorak, aitzurrak, palak, pikotxak eta ginbaletak;\nburdinazko sukaldeko ontziteria, kazolak, eltzeak, marmitak eta beste tresneriak:\nupelentzako uztaiak, orgentzako armazoi edo gurpil-hagunak, aiztoak, labanak, ferrak, erromatarren balantzak, poleak, zirgiloak, frenoak, ezproi-loreak eta hodiak.\nOrrialdearen azken aldaketa: 23 maiatza 2015, 08:50.


Eskualdeko norabidea marraztuko duten proiektuak - Tolosaldeko Ataria.\nEskualdeko norabidea marraztuko duten proiektuak\nJon Miranda Labaien 2017-02-16 08:02 ekonomia Tolosa\nBizi biziki enpresaren, Lur-lan baserritarren kooperatibaren eta Zumardia elkartearen proiektuak lagunduko dira diruz 2017an.\nTolosaldea Saretzen plataformak proiektu estrategikoetarako bigarren deialdia egin zuen iaz eta eskualdearen garapena bultzatzeko sortu diren hiru proiektu gauzatzen laguntzeko hiru eragile saritu ditu. 2017ko Aktibatu jardunaldiak prestatzeko laguntza jasoko du Bizi Biziki enpresak (28.056 euro); Tolosan duen denda eta jatetxea kultur jardueretarako handituko du Lur-lan kooperatibak (81.196 euro); eta Zumardia elkarteak eskualdeko pertsonen bizitza aktiboa sustatuko du, natur inguruko kirolen eskaintza berritzailea eginda (10.741 euro).\nEskualdeko parte hartze sistema iraunkor eta integrala diseinatzeko prozesua 2012an hasi zen lantzen. Eragile sozial eta ekonomikoek tokiko garapenean inplikatu eta parte hartzeko foro baten beharra sumatu zuten eta 2014ko azaroan sortu zuten Tolosaldea Saretzen kontseilua.\n«Eskualdeko eragile publiko eta pribatuz osatutako plataforma eta eztabaidagune parte hartzailea da Tolosaldea Saretzen», Olatz Peon Tolosaldea Garatzeneko lehendakariaren esanetan. «Tolosaldeko garapen iraunkorraren alde sortzen diren ideia eta proiektu estrategikoak gauzatzen laguntzeko eta eskualdeko garapenaren alde bisio partekatua eraikitzeko balio du».\n28 udalerriek hartzen dute parte egitasmoan eta diru funtsa bat sortzen dute egon daitezkeen proiektuak diruz laguntzeko. 120.000 euroko kapitala osatu dute 2017rako eta Peonek azpimarratu duenez, «aukeratu diren hiru proiektuen %50 finantzatuko da diru horrekin».\nGarbiñe Mendizabal, Tolosaldea Garatzeneko udal saileko teknikariaren ustez bost helburu nagusi ditu egitasmoak: «Proiektu estrategiko baten sentimendua sortzea eta elikatzea bilatzen dugu. Izaera anitzeko eragile ezberdinak lankidetzan jarriz, kultura berritu baten oinarriak ipintzen eta eskualdeko garapenaren lehentasun estrategikoak finkatzen joaten dira. Tolosaldea Saretzen trukerako gunea da eta erronka estrategikoen gainean proposizio emailea ere bai».\nSei proiektu aurkeztu dira 2016ko deialdira eta Mendizabalek zehaztu ditu zein irizpide erabili dituzten egitasmoak baloratzeko: «Erreferentzialtasuna, euskararen presentzia, ingurumenarekiko errespetua eta gizon eta emakumeen arteko parekidetasuna bezalako irizpideak hartu dira kontuan. Horrekin batera, eragile ezberdinen arteko proiektua izatea eta sektore berritzaile bat izatea edo ohiko sektorea modu berritzailean lantzea baloratu da. Amaitzeko ekonomikoki bideragarria izatea ere hartu da aintzat, guk emandako laguntza gabe ere martxan egon ahal izateko proiektua izatea nahi dugu».\nHIRU EGITASMO ESTRATEGIKO\nMartxoa bukaeran egingo ditu Bizi Biziki enpresak Aktibatu jardunaldiak. Bosgarren aldia izango da antolatzen dutena eta aurten Tolosaldea Saretzenetik jasotako laguntzarekin topaketa bi egunetara zabalduko dute eta sarea hobetzen saiatuko dira. Ekaitz Zubeltzu enpresako arduradunaren esanetan, «mundu osotik etorriko da jendea eta apustua egingo dugu enpresa publiko eta pribatuen arteko elkarlana bultzatzeko. Programa berezia prestatuko dugu harremana sustatzeko». Bigarren egunean berriz, ikastaro ezberdinak egingo dituzte lehen sektorea, turismo aktiboa eta iraunkortasuna lantzeko. Herritarrentzat jarduerak ere egingo dituzte jardunaldien amaieran.\nJoseba Beitia, Lur-lan baserritarren kooperatibako kideak aipatu du zertarako baliatuko duten aurten jasoko duten laguntza: «1997tik ari gara baserriko produktuak jende multzo berri bati helarazi nahian eta helburu horrekin zabaldu genuen 2011n denda Tolosan». Baserriko produktuen salmenta eta dastatzea izan dira gune horren ardatza orain arte, baina bide berri bat urratu nahi dute aurrerantzean. «Aisialdirako espazio hori, landa eremuko kultura arloko eskaintza egiteko egokituko dugu». Plaza Berrian duten denda zabaltzeko obrak hasiko dituzte aurki.\n2015ean hasi zen eratzen Zumardia natura, hezkuntza eta kirol elkartea. Bertan jarduten du Agurtzane Uzinek eta azpimarratu duenez Tolosaldea Saretzenetik jasotako laguntza falta zaizkien egiturak osatzeko erabiliko dute. «La Selva izenez ezaguna den eremua orain artean auzolanean egokitu eta berritu dugu. Orain, falta diren egiturak jarriko ditugu eta haurrek naturaz, kirola eginez goza dezaten gune aproposa osatuko dugu». Besteak beste, Oriaren ertzean ontziratokia prestatuko dute.\nBigarren deialdian lagunduko diren egitasmoak dira, baina Peonek azpimarratu duenez, «Tolosaldea Garatzeneko administrazio kontseiluak dagoeneko erabaki du edizio berri baterako diru funtsa osatzea». Aurreko bi edizioen balorazioa egingo dute aurrena, lagundu diren proiektuek eskualdeari zein bultzada eman dioten aztertzeko.


Pakita Arregi - Wikipedia, entziklopedia askea.\nFrantziska "Pakita" Arregi Goenaga (Areso, Nafarroa Garaia, 1935eko irailaren 9a) Soziologia eta Politika Zientzietan Doktorea da eta erretiroa hartu arte Euskal Herriko Unibertsitatean katedraduna izan zen, Euskal Hizkuntza eta Hezkuntzaren Soziologia irakasten zituen.\nAreso, 1935eko irailaren 9a (85 urte)\n1964ean sortu zen Joannes Etcheberry Andereño Eskolan, ikastegiaren zuzendari izan zen. Bertako ikasleentzako euskarazko lehenengo gaitasun-proben antolaketa berak egin zuen, baita Ikastoletan lanean ari ziren eta Irakasleen Eskolan sartzeko titulua behar zuten andereño gaientzat Batxilergoko Ikastaroen antolaketa ere; EHUren Ohorezko irakaslea izan zen 2005ean eta EIRE, Euskal Irakasleen Elkartearen irakasle emeritu izendatu zuten 2007an.\n2008an, berriz, klandestinitatean lan egin zuten andereñoei emandako Sabino Arana saria hartu zuen. Horrez gain, Gipuzkoako Foru Aldundiaren saria ere jaso zuen, 1960ko hamarkadako andereñoei zuzendua.\nIrakaskuntzan ez ezik, ikerketan ere ibili da, eta lan ugari argitaratu ditu lanaren eta hezkuntzaren soziologia eta euskararen alfabetatze arloetan. Eta hori dena gutxi balitz, 2010ean Euskaltzaindiak ohorezko euskaltzain berri izendatu zuen.\n↑ Pakita Arregi eta Casilda Irazusta, omenaldia merezi duten bi emakume. 2010eko otsailaren 17a. Leitzaldea, Erran.eus\nAzken aldaketa 9 iraila 2019(e)an, 17:14(e)tan\nOrriaren azken aldaketa: 9 iraila 2019, 17:14.


Di Maiok M5Sren buruzagitza utziko du | Mundua | Berria\nNoiz sortua: 2020-01-22 14:32:23\nDi Maiok M5Sren buruzagitza utziko du\n5 Izar Mugimenduaren lidergotik dimisioa eman arren, agintariak Atzerri ministro karguan jarraitzeko asmoa du. Italiako lehen ministroak dio gobernuak «aurrera» jarraituko duela.\nDi Maio Italiako Senatuan, iragan astean. EFE Tamaina handiagoan ikusi\nLuigi di Maio Italiako Atzerri ministroak 5 Izar Mugimendua (M5S) alderdiaren buruzagitza uzteko asmoa du, urteotan izandako barne tentsioen eta hauteskundeetako emaitza eskasen ondorioz. Alderdiak goia jo zuen 2018ko martxoko bozetan, boto gehien jaso zuen indar politikoa izan baitzen (%33), eta harrez geroztik beherantz egin du hauteskunde bakoitzean; gobernuan izandako aldaketek eta alderdikideen dimisioek ere eragina izan dute Di Maioren erabakian.\nAgintaria bere alderdiko ministroekin eta ministrordeekin batzartu da eguerdian, eta bilera horretan eman die erabakiaren berri. 17:00etan agerraldi bat egitekoa da, eta orduan egingo du jakinarazpen ofiziala; orduan ere adieraziko du Atzerri ministro karguan jarraituko duela.\nDimisioaz galdetuta, Giuseppe Conte lehen ministroak adierazi du erabakia errespetatuko duela, eta horrek ez duela eraginik izango koalizio gobernuan: «Aurrera jarraituko dugu». M5S eta Alderdi Demokrata (PD) koalizioan ari dira gobernatzen iazko abuztutik, Matteo Renzi gobernuburu ohiaren Italia Vivarekin eta Askeak eta Libreak-en (LeU) kanpo babesarekin; aurrez, Di Maioren alderdiak koalizio bat osatu zuen Lega ultraeskuindarrarekin, baina Matteo Salvinik iazko udan hautsi zuen, hauteskundeetara joateko helburuarekin. Jokaldia, ordea, ez zitzaion ondo atera, M5S eta PD ados jarri baitziren gobernatzeko.\nDi Maiok hauteskunde erabakigarri batzuen atarian eman du dimisioa: igandean Italia erdialdean dagoen Emilia-Romagna eskualdean bozak egingo dituzte, ezkerraren gotorleku historikoan, eta inkestek lehia estua iragarri dute ezkerreko eta eskuineko zerrenden artean. Salviniren alderdia buru duen zerrenda gailenduko balitz, agintari ultraeskuindarrak garaipen hori baliatuko luke Erromako gobernuaren dimisioa eskatzeko; hortaz, ultimatum itxurako hauteskundeak izango dira igandekoak.\nContek, ordea, ez die garrantzi handia eman boz horiei: «Gobernuari buruzko bozketa bat dela esatea oker dago. Bere erabakia errespetatuko dut; ardura handiz jardungo dugu». Adierazpen horrekin, gobernuburuak esan du Di Maioren erabakiak ez duela eraginik izango Italiako Gobernuan.\nBaina lehen ministroaren gehiengo osoak gero eta tarte txikiagoa du bi ganberetan —batez ere Senatuan— asteotan 30 bat diputatuk eta senatarik utzi baitute M5S. Iragan abenduan, hiru senatari Legara pasatu ziren; Lorenzo Fioramontik Hezkuntza ministroaren kargua utzi zuen hil horren amaieran, eta Gianluigi Paragone senataria alderditik bota behar izan zuten, boto diziplina ez errespetatzeagatik. Iragan asteartean bertan, bi diputatuk M5S utzi zuten.\nDi Maiok alderdiko militanteen esku utzi zuen bere kargua iazko maiatzean, Europako Parlamenturako bozetan botoen %17 baino ez zituztelako lortu; haren alde agertu ziren bozketan parte hartu zutenen %80, eta karguan jarraitu zuen. Orain, ordea, buruzagitza uzteko erabakia hartu du. Inkestek %15eko babesa iragartzen diote M5Sri balizko hauteskunde orokorretan.


Berdintasunaren aldeko konpromisoa hartzen duten ikasleak – Lauaxeta Ikastola\n•Bestelako ekintzak, GIH eta Agenda 21, Hezkuntza eta guraso eskola, Hitzaldiak eta partekatzeak, Hobekuntza eta berrikuntza\nDatorren martxoaren 16an, “Berdintasunaren aldeko herrialde-itun baterako ibilbide-orria” izeneko ekitaldia egingo da, hainbat belaunaldi bilduz, euskal gizarteak berdintasunarekin duen konpromisoa indartzeko.\nBertan Lauaxetako ikasle batek parte hartuko du, ikastolan berdintasunaren alde egin dugun lana azalduz.\nEkitaldia online izango da eta 17: 00etatik 18: 15etara egingo da eta ekimen hau Emakunde, Eusko Jaurlaritza eta Generation Equality erakundeen eskutik eskaintzen da.\nIzena eman nahi baduzu, esteka honen bidez egin dezakezu.\nAurreko albistea50 liburu berdintasunean heztekoHurrengo albisteaIdazteko eta kontzientziatzeko moduagatik saria jasotzen duten ikasleak\n50 liburu berdintasunean hezteko


Udan ere ez da giro osasungintzan | UEMA - Udalerri Euskaldunen Mankomunitatea\nHasiera » iritzia » Udan ere ez da giro osasungintzan\n2014(e)ko uztailak 29 iritzia Erantzunak desaktibatuta daude Udan ere ez da giro osasungintzan sarreran\nAspaldikoa da osasungintzan euskarak bizi duen osasun kaxkarraren, euskaldunok bizi dugun bazterkeriaren, diagnostikoa. Garaiz diagnostikatu arren, arazoari ez zitzaion garaiz heldu. Kasurik onenean (Osakidetzan) euskararen legea onartzetik 22 urtera heldu zitzaion eritasunaren zaintza lanei. Ordura arte euskara-planik ez, eta hortik aurrera, zaintza aringarriak, eritasuna sendatzen saiatu ordez.\nOrain, zaintza lan horiek gauzatzeko ondorengo sei urteetarako plangintza argitaratu eta sei hilabete eskas pasatu diren honetan, Osakidetzako arduradunen jarrera ikusten ari gara, praktikan. Praktika horren erakusle dira, hain zuzen ere, uda garaiko oporraldiei begira ohikoak izan ohi diren medikuen ordezkapenak. Praktika horiek, beste behin, ez dira batere osasungarriak euskararen normalizazioarentzat, ez eta euskaldunon hizkuntza-eskubideen bermerako ere. Izan ere, jakin dugu Tolosan, Zumaian, Lezan, Muxikan, Azpeitian… mediku euskaldunen lekura, eskakizun elebiduna ezarria zuten lanpostuetara, mediku erdaldunak bidaltzen ari direla. Horiek jakin ditugun kasuak, seguru gaude gehiago ere izan badirela. Zorionez, herri horietako batzuetan euskaltzaleek nahikoa dela esan dute. Badela garaia euskaldunokin begirunez joka dezan Osakidetzak, badela garaia gure seme-alabek euskaraz egin ahal izatekoa medikuari, eta badela garaia euskaldunon osasunerako eskubidea, euskaldun gisa, errespetatua izan dadin gure herrietan. Mediku euskalduna nahi zuela adierazten zuen herritar batek zioen bezala, euskaldunok ere zergak ordaintzen ditugu osasun sistema publikoaz gozatu ahal izateko, euskaraz. Hemen, mediku elebakarrek batzuen hizkuntza-eskubideak bermatzeko gaitasunik ez duten bitartean, mediku elebidunak kontratatzeak guztion hizkuntza-eskubideak bermatzea ahalbidetzen baitu.\nHerritarrek eskaera hori kaleratu dute, eta mediku euskalduna nahi dutela ozen adierazi. Eskaera horri entzungor ezin zaiola egin, eta aldaketak egitea ere posible dela erakutsi dute zenbait kasutan. Administrazioak, ordea, asmatua du erantzuna beste batzuetarako: mediku eta pediatra elebidunak falta zaizkiela, hain zuzen ere.\nIzan ere, medikuntza sektorean arituta, gezurra dirudi arloko ez den norbaitek esan behar izatea prebentzio-lana beti dela egokiagoa, zaintza aringarriena baino. Ba, bai, hala da. Osakidetzako II. Plangintzaldiak ere zaintza aringarrietatik gehiago du prebentzio-lanetik baino. Eritasunaren sintomak (mediku elebidun falta) eurak aitortu arren, ez dute hori konpontzeko neurri egokirik mahai gaineratu. Plangintza onartu aurretik Osakidetzako arduradunekin eginiko bileran jakinarazi genien bezala, Osakidetza euskalduntzeko lanak unibertsitatetik bertatik hasi behar du. Unibertsitatetik, behar ditugun mediku euskaldunak aterako direla ziurtatuz. Ondotik, prebentzio-lanari eutsiz, kontratazio politikek epe onargarri batean, herritar guztion (euskaldun nahiz erdaldun) eskubideak bermatuko dituzten medikuak kontratatzea bermatu behar dute, eskubide urraketaren iturria itxiz. Neurri horiekin hasten da prebentzio lana, eta ondotik langile erdaldunak euskalduntzeko inbertsioak egitea baino eraginkorragoa da. Mediku-lanean aritu nahi dutenei euskaldun elebiduna izatea hobe letorkiekeela erakutsiko liekeen limurtze kanpainarik onena.\nUdan ere ez da giro izango osasungintzan euskaldunontzat. Iazko negutik, Osakidetzako arduradunei lankidetzarako luzatu zitzaien eskuak airean jarraitzen du. Udazkenak aire berriak ekarriko ahal ditu euskaldunontzat! Bitartean, ez etsi euskaldunon duintasunaren aldeko jardunean; maitasuna eta osasuna.\nIker Salaberria (Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseilua)\nEtiketak: Iker Salaberria osasungintza\nAurreko albistea Azpeitiko anbulatorioan familia mediku erdalduna jarri dutela salatu du Natul euskara taldeak\nHurrengo albisteaUEMAk jaso du 2014ko Hau Pittu Hau Euskara Saria


Uler ezazu zer gertatzen den zure azterketa egunean | British Council\nZure IELTS azterketari buruzko informazioa eta aholkuak\nBaliteke urdiri sentitzea zure IELTS azterketa eguna iristen denean. Gauzak ahalik eta hobekien joan daitezen, informazio apur bat prestatu dugu egun horretan gertatuko dena ulertzeko.\nGarai heldu beharko zara zure IELTS azterketa egunean. Posta elektroniko bat jasoko duzu proba aurretik, gutxienez hiru egun lehenago, zure azterketaren ordua jakiteko. Posta elektroniko honetan prozedurak eta atal bakoitzaren iraupena esango zaizu. Berandu agertzen bazara baliteke azterketa gelan sartzen ez uztea.\nBaldintza bereziak eskatu badituzu ezintasun baten edo beste arrazoi baten ondorioz, azterketa egunean beharrezkoak diren moldaketak egingo dira zuretzat. Mesedez jar zaitez harremanetan zentro aztertzailearen langileekin sei aste lehenago.\nPrest zaudela ziurtatu eta zerbait jan eta edan azterketa hasi baino lehen. Ezin izango duzu janaririk sartu azterketa gelan eta ura soilik sartu ahal izango duzu plastikozko botila garden batean.\nZenbat denbora iraungo du azterketak?\nEntzumena, Irakurmena eta Idazmenak 2 ordu eta 40 minutu iraungo dute eta ez da etenaldirik egongo atalen artean.\nZure Ahozko azterketa azterketaren egun berean egitea eskainiko zaizu edo aste bat azterketa baino lehen edo geroago. Ahozkoa ez bada azterketaren egun berean egingo lehenago jakinaraziko zaizu.\nZer eraman behar dut azterketa gelara?\nHurrengoa eraman beharko duzu:\nZure NA/ nortasun agiria\narkatz eta boligrafo bat (arkatza entzumenerako eta irakurmenerako beharko dituzu)\nGomendatzen dizugu hurrengoa eramatea:\nplastikozko ur botila gardena\nEzin izango duzu ezer gehiago azterketa gelan sartu.\nZure telefono mugikorra eta beste gailuak itzali. Zure gauzak azterketa gela kanpoan utzi beharko dituzu.\nZer egingo dut nire gauzekin azterketa egunean?\nZure gauza guztiak uzteko eremu seguru bat egongo da. British Council ez da galeren edo kaltetzen diren gauza pertsonalen arduraduna izango. Beraz, telefono mugikorra eta bestelako gailuak etxean uztea gomendatzen dugu.\nNoiz konprobatzen da nire nortasuna?\nIELTS azterketa guneko langileek zure nortasuna konprobatuko dute heltzen zarenean.\nMesedez azterketa erreserban erabili zenuen NA/ nortasun agiri berdina ekarri.\nBaliogabe edo iraungitako NA/ nortasun agiriak ez dira onartuko. Ez baduzu baliozko NA bat aurkezten ezin izango zara azterketa gelan sartu.\nNoiz egingo didate azterketa eguneko argazkia?\nZure argazkia azterketa egunean egingo zaizu segurtasun neurri estra bezala eta zure Azterketa Txosten Orrian (TFR) agertuko da.\nZer gertatzen da azterketa amaieran?\nZure lekuan itxaron zaintzaileak gelatik ateratzeko baimena eman arte.\nZure errendimenduari eragin diezaioken ezer gertatu bada, ezan iezaiozu zaintzaileari lehenbailehen.\nKonturen bat planteatu edo kexa bat jarri nahi baduzu, mesedez zaintzaileari Azterketa Eguneko gertaera orria eskatu betetzeko. Orri hau azterketa dataren eta aste bat pasa ostean aurkeztu beharko da gehienez.\nLaguntza behar badut azterketan zehar, zer?\nGalderarik badaukazu azterketan zehar, eskua altxatu laguntza eskatzeko.\nEntzumena egiten duzunean, konproba ezazu soinua ondo entzuten duzula. Altxa eskua lehenbailehen eta esan iezaiozu zaintzaileari grabazioa ez duzula ondo entzuten.\nMesedez gogora ezazu entzumena egin ostean 10 minutu izango dituzula erantzun-orria betetzeko. Ez dituzu 10 minutu hauek izango Irakurmen atalaren ostean, beraz ziurtatu atal honen erantzun guztiak jarri dituzula erantzun orrian.\nKomunera joan behar baduzu azterketan zehar, altxatu zure eskua zaintzailearen arreta izateko. Ez itzazu beste azterketariak eragotzi.\nBritish Councilek zure segurtasun oso serio hartzen du\nBritish Council-en IELTS azterketetan segurtasuna oso garrantzitsua da. Neurri osagarri bezala, hautagai guztiek IELTS langileek ateratako argazki bat atera beharko dute azterketa egunean bertan. Mesedez ziurtatu zure azterketa erreserbatzerakoan eskainitako argibideak berrikusten dituzula.\nEzin dira erlojuak, berdin dio zein motakoak, azterketa-gelan sartu. Zure erlojua, zure ondasunekin batera utzi beharko dituzu horretarako prestatuko den beste gela batean. Azterketa-gelan erloju bat izango da.


Europako Parlamentuak argi berdea eman die animalia-jatorriko elikagaien higieneari buruzko bi erregelamenduri | Consumer\nEuropako Parlamentuak argi berdea eman die animalia-jatorriko elikagaien higieneari buruzko bi erregelamenduri\nGanbarak egindako zuzenketen barruan sartzen dira hiltegien, biltegien eta hotz-ganberen baldintzak kontrolatzea, aurrez abisatu gabeko ikuskapenak eginez. Onarpenaren oinarrizko printzipioetako bat ekoizleek merkaturatzen dituzten elikagaien segurtasunari dagokionez duten erantzukizuna da. Hori dela eta, programa horiek arinduko dituzten arriskuak eta teknika berriagoak kontrolatzeko programak aplikatu behar dira.\nAnalisi- eta Puntu Kritikoen Sistema (HACCP, ingelesezko siglak) elikatze-katearen edozein puntutan parte hartzen duten operadore guztientzat nahitaezkoa izango da. Arrautzak prozesatzeari dagozkionak dira kontrol horiek aplikatuko zaizkien sektoreetako bat. Hori dela eta, bakterioen kutsadurei buruzko kontrolak areagotzea aurreikusten da, adibidez, salmonella, hotza mantentzearen bidez, elaborazio- eta garraio-prozesu osoan.\nOnartutako araudien beste funtsezko puntu bat elikagaien ekoizpenarekin zerikusia duten enpresa guztiak erregistratu beharra da. Neurri honen helburua da enpresa guztien erregistro osoa izatea, agintari eskudunek haien gaineko kontrol handiagoa izan dezaten.\nOnartutako printzipio guztiek bermatu behar dute, Europako Batzordeak jakinarazi bezala, elikagaien bilagarritasuna, kontsumitzaileei merkatuan erositako produktuen segurtasun handiagoa emateko.\nazterketa haccp-eu higiene alimentos-eu origen animal-eu parlamento europeo-eu productos alimenticios-eu Salmonella salmonelosi


Matar siempre estuvo mal\nMatar siempre estuvo mal –\nAbuztuan izan zen, 29an edo 30ean, ez dut oroitzen. Cáceresen nengoen, orduan hantxe zegoen euskal preso emakumezko bakarra bisitatzen. Afaltzen nuen bitartean, Bilbon tiroketa bat izen zela entzun nuen. Handik eta gutxira albisteak zehazten hasi ziren. Bi hildako, horietako bat Juan Mari Ormazabal, Tturko, hernaniarra eta ETAko kidea, eta bestea Mentxaka abizeneko ertzaina, Iñaki zuen grazia, oker ez banago (hildako guztiak ez zaizkigu berdinak, berdinak diren arren). Etxebarria parkean izan zen tiroketa. Tturkoren taldekidea, Poixtiña arbizuarra, zangoan zauritua (tiroa gibeletik sartua). Gero jakin ahal izan genuen arabera, eguerdi horretan Mentxaka etxean zegoen, bazkaltzen, Txorierri bizkaitarrean, eta abisatu ei zioten gauzak prestatzeko, dispositibo bat zegoela arratsalde horretarako. Bizkaia taldeko kideek, nonbait, hitzordu bat zuten hiru laguntzailerekin, eta hara joan ziren ertzainok, hitzordua jagotera, ETAkideak atxilo hartzera, hortik aurrera segimenduak egitera, auskalo. Ondorioa, aipaturikoa. Eta orain sortzen zait niri galdera: heriotza biak izan ziren bidegabeak? Inork izan al zuen gertaturikoan ardura handiagorik besteak baino? Tturkorena zoritxarreko heriotza izan zen eta Mentxakarena erailketa? Edo alderantziz? Nork disparatu zuen lehenago? Indar (armatuen) koerlazioa euskal polizien aldekoa hain handia izaki, zergatik ez zituzten gauzak bestela egin? Zergatik ez utzi taldea etxeratzen eta, gero, laguntzaileak batetik eta taldekideak bestetik, lasai asko atxilotu? Tturko eta Poixtiña ohiko segurtasun-neurriak harturik aterako ziren etxetik. Hitzordu batera zihoazen eta, badaezpada ere, armak eramaten zituzten. Baina euskal poliziek hori baino gehiago zekiten. Bazekiten egun horretan ehizanzihoazela. Berriro diot, bestela egin zitezkeen gauzak, eta gaur familia bik ez zuten izanen duten mina. Beno, bestela egin izan balituzte, baina asmo onez! Izan ere, gauzak bestela egiteak ez baitu ezertarako balio baldin eta, gero, ETAkideak pisuan setiaturik, arma guztiekin sartzea (oroitzen Cabacas?) erabakitzen baduzu. Ina Zeberiori “Aterako al haiz!” esan izan baliote, agian beste familia batek min gutxiago izanen luke egun. Jeltzale lagun horiek, Ina akabatu zenutenean, hori ere bidegabea izan zen, erailketa izan zen, siempre estuvo mal?\nAzken 50 urteotan gertaturikoa azaltzeko errelato bakarra ezinezkoa da egun. Denbora beharko da, eta hala ere. Bitartean, historialariek euren lana egingo dute. Eta bitartean gutariko batzuek gure seme-alabei eta bilobei, etxeko supazterrean, gurea kontatuko diegu. Aurreko astean Eusko Legebiltzarreko harmailetan gonbidatu gisan zeuden ordezkari sindikal horiek nola ziren Euskal Herrira etorri, armaz oparo hornituak, soldata berezi batez, ezer galdurik ez zuten paraje arrotz batera, ezagutzen ez zuten eta, are, gorrotatzen zuten hizkuntza bat mintzo zen tokira, edozein gauza egiteko prest, hiltzeko prest, bai, eta hilik suertatzeko prest ere, … Ordezkari sindikalak, hay que joderse.\n(Idatzondokoa: pasa den astean Korrika iritsi zen Gasteiza. Haria berreskuratzen dut. Euskal nortasunaren defentsa ezin daitekeela izan estrategia eraldatzaile/iraultzailearen ardatza? Euskal independentismoak beste iturrietatik edan behar duela? Dudarik ez baina, nik ikusten dudalarik, bi mugimenduk baino ez dute horrelako freskotasunik: emakumeen eskubideen aldekoak eta euskararen mugimendu honek. Gogoratu Euskaraldia. Espabila gaitezen.)\nErtzaintza, Estatu terrorismoa, ETA, euskadi ta askatasuna, Gatazka armatua, gudariak, indar okupatzaileak, jusapol, Matar siempre estuvo mal, polizia\n5 pentsamendu ““Matar siempre estuvo mal””-ri buruz\nBentazar 2019-04-23 09:44\nGure azken 35 urtetako historiaren kasu bat edo biren kasuistika kiribildua egitea, kontuan izan gabe (Matanzas-ek egin bezala) hemen ehunka pertsona erahila izan dela bonba bat jarri diotelako, tiro bat eman diotelako buruan edo zuzenki ametrallatua izan delako talde terrorista baten kideengatik, iruditzen zait errelatoa faltsutzea eta horrelako ekintzen aurrean eduki behar den epaiketa etikoa kamustea, ETA erakunde terroristaren hobe beharrez.\nIkuspegi etiko baten aldetik, horrenbeste erahilketa astakeri itzela izan da eta gainera (ondorioz) ez du ezer onik ekarri. Horrelako gauzen aurrean beharrezkoa da ekintzei begiratzea eta niri oso garrantzitsua iruditzen zait ikustea ETA suizidatu egiten dela ezker abertzaleari zama ikaragarria zaiolako, ETAren ekarpena, euskal gizartearen aurrean, lotsagarri delako saltzen ezinezkoa delako eta beraz enbarazu egiten diolako. NIk benetan dirua emango nuke ikusteko zer esango dion bere bilobari Txemak ETAren suizidioari buruz (“erakunde armatua desagertu zen herriak horrela esan ziolako” edo horrelakoren bat botako ote du?)\nBeñat Castorene 2019-04-23 18:47\nPiskabat kanpotik ikusiz, iduritzen zait sarraski horren deskripzioan falta dela hirugarren parte hartzaile bat, etikaren aldetik zuek biok baino hobendunagoa dena, zeren eta haren existentzia atzean ez balego, bi euskaldun horiek ez baitzuten elgar kalituko.\nAzken 35 urte hauek ez ote dizute erakutsi, batetik Espaniarekin kolaboratzea ez gintuela salbatuko eta bestetik haren kontrako erresistentzia armatu klasikoak ez eta ere.\nGelditu behar duzue zuen burua elgarren kontra huiatzetik bestenaz egunen batean zuen bilobek ez dituzte espainiolez baizik ulertuko. zuen argumentuak.\nBainan, aise sumatzen dut ez dela erraz izango zuentzat.\nBentazar 2019-04-23 20:28\nEne Castorene, ETA ez zen inolako erresistentzia armatua, baizik eta diktadura armatu bat, kale borroka komandoen laguntza zuena hego aldeko Euskal Herri askoretan bere odolezko eta zartakozko ordenua ezarririk.\nEuskal enpresariei egin zien gerra ez zen nolanahikoa izan, adibidez, beren abertzale maskara kitatzeko moduko ekintza, gainera. Abertzaletasuna aitzakia izan da ETArentzat bere egitasmo sozialista-iraultzailea inposatzeko. Bai, noski, estatua hartzen zuen etsai bezala eta estatuko poliziak erahil ere, eta era berean ertzainak, kargu politikoak eta bestelako jendea. Estatuaren kontrako borroka heriotza eta biziaren kudeatzaile bihurtzeko aitzaki bat besterik ez zuen izan.\nEta etika eta politika bata bestearekin datoz, zeren eta hainbeste urtez horrela jarraitu eta gero derrota, heriotza eta gartzela besterik ez du lortu eta gainera suizidatu egin behar izan du ezker abertzaleak eskatuta, ezker abertzaleko mandatariak ez baitira kapazak ETAren ildoa defenditzeko herriaren aurrean (defendiezina delako egindakoa, bai etikoki eta bai politikoki).\nEspainolei indar morala ematea, hori izan da ETAren borrokaren beste emaitzetako bat (eta abertzaleak bere zakuan sartzen gaituzte, gure kausa horrela itsusituko dutelakoan).\nOso zaila da anaiartea aurkitzea beren odolezko ekintzak eta gure herritan ziren milaka kargu abertzaleei egindako eraso eta markaje bortxazkoa ontzat hartzen dutenekin. Gizalegearen kontrako balioak ezker abertzalearen ideologian txertatu dira eta horiek errefusatu gabe konponbiderik ez dago.\nBenat Castorene 2019-04-23 22:30\nBeti piskat kanpotik arituz :\nEz zait iduritzen ETA hasieratik diktadura armatu bat izan zenik, geroztik, dudarik gabe, piskanaka logika horretara joan baldinbazen ere denbora pasa arau.\nNik ezagutu dtudan lehen etarrak ez ziren denak deskribatzen ditutzun munstro odoltsu horiek eta entseiatzen ziren ixilean gure herrietan integratzen. Gero bai etorri zien beste kategoria bat, arrotz zitzaidana, Baionako tabernetan dena espantu metatzen zena.\nBainan berriz errepikatzen dut hiru parte hartzaile izan zirela tragedia horretan eta beti hirugarrena ahanzten duzu pasioak eremanda zure ETA kontrako amorru ulergarrian\nBegira, iraganean Elizak eta katolikoek beste horrenbeste egin zuten Erreforma eta hugenoten kontra eta orai biek kolaboratzen dute mundu guzian barna.\nNahiz ez dudan deus ulertu « ordezkari sindikal » bere historio horretan , ez zait iduritzen Txema basatienetarik den. Erreklamatzen du bi errelatoen beharra ez eta berea bakarrik.\nErantzun nahi badidazu oraindik mileskerbaian eginazu pertsutan otoi, askoz moderatuagoa baitzira bertsutan prosian baino.\nBentazar 2019-04-24 00:12\nEne Castorene, ETAk berehala galdu zuen norabide etikoa (bere lehen erahildakoa trafiko goardia zibil huts bat zen, adibidez). Gogoan izan zazu ETAk 1974an Rolando kafetegian 13 pertsona erahil eta 70 zauritu eragin zituela. Eta berehala hasiko zela euskal enpresariak bahitzen (eta hiltzen, Berazadiren kasua 1976an). Lehen hauteskunde demokratikoak gertatuta (eta argi zenean ezker abertzaleko aukera politikoak gehiengorik ez zuela) oraindik modu odoltsuagoan hiltzen jarraitu zuen. Kontatuko dizut gauza bat: behin joan nintzen nire Tolosako izebaren etxera bazkaltzera nire gurasoekin: ba bazkaltzen ari ginela bere etxe aurrean bonba batek lertu egin zuen eta polizia nazionala bat eta bere hamabost urteko alaba hilak gelditu ziren (balkoitik ikusi genuen nola jeisten zen poliziaren alarguna, gogoan dut bere sukalde mantala, eta han hasi zen oju eta negarrez, mututurik eta espantaturik zegoen jendetzaren aurrean). Ene Castorene, estatu espainolak torturatu era erahil egin du, bai, hori horrela da, eta nire familian dozena erdi batek jasan behar zuen hori. Baina ETAren papeleta (eta ezker abertzalearen lotsagabekeria atentatu bakoitzaren ondorioz) hamarkadetan luzatu da, hiru negoziazio prozesu puskatu dira, total azkenean abantailarik gabe ez inorentzat eta ez beraientzat, beren presoek kondenak osoki jan behar izan baidituzte. Eta aukera izan zuten hori bideratzeko. Baina trena joan zitzaien. Orain Arnaldo Otegi ikusten dudanean enpresarien bilkura batean (berak euskal enpresari bat, Luis Abaitua, bahitutakoa da) patetikoa iruditzen zait: bera zen ezker abertzalearen buru 1999an. Eta 2006an. Eta bi prozesu horiek puskatu ziren eta dozenaka jende larrutik pagatu behar izan zuen eta bera oraindik pasiatzen du bere granitozko aurpegi hori? Zer da hau? Barkatuko didazu Castorene, baina bizitakoak bizita Matanzas eta Otegiren antzekoen esanak irakurri eta nazka eta pena ematen didate. Beharrezkoa dugu euskaldunok onartu ditzagula balio judeo-kristau ala etiko minimo batzuk eta gainean erori zaigun (eta bota diguten) odol zama hori garbitu behar da. Baina horretarako gauzak gaizki egin zirela onartu behar da eta horretarako ez dago gogorik, hori da pena eta hori da anaiarte baten oztoporik handiena. Bijoa zure ohorez bertso hau:\nprestu ta zentzuna\nentzun beza hemendik\ngizalegea behar da


Nazionalismoa eta kultura entseguak eta iruzkinak - Pruden Gartzia\n> Liburuak>Saiakera>Nazionalismoa eta Kultura. Entseguak eta iruzkinak Euskal Herriaren alde\nLau ataletan banatu dut liburua, testuen gaien arabera. Laurak daude estuki lotuak elkarren artean, zeren era berean gai beraren sail desberdinak dira. Gai nagusi hori, jakina, nazionalismoa da, edo abertzaletasuna beste batzuk esango luketen bezala.\nGauza bera ote da hitz bien bidez adierazten dena? Bai eta ez. Zalantzak izan ditut liburu honen izenburuan bata ala bestea paratzeko orduan; azkenean, edonorakoena jarri dut, hots, gure artean (hemendik kanpo ez bezala) adierarik zabalena eta ez-markatuena duena.\nLiburu honetan ez naiz batere arduratzen esplikatzen zer den nazionalismoa; bestelakoa da nire asmoa, ordea: nazionalismo zehatz hau, hori edo hura nolakoa den zehaztea.\nBideoa: "Nazionalismoa eta kultura. Entseguak eta iruzkinak" liburua.\nBai, jauna, ...


Anne Landa eta David Antich, Aste Nagusiko musika klasiko kontzertuen protagonistak - Deia\nAKORDEOIAREKIN ETA TXIRULA EZTIAREKIN\nAnne Landa eta David Antich, Aste Nagusiko musika klasiko kontzertuen protagonistak\nSan Petersburgoko Miller hirukotea, Easo Gazte Abesbatza eta Bernaola hirukotea, beste askoren artean, emanaldiak eskainiko dituzte\nAnne Landak eta David Antichek osatutako “Airea” BIKOTE irekiko du 2019ko Aste Nagusiko musika klasiko kontzertu zikloa.\nBILBO. Asko eta ospetsuak dira Aste Nagusiaren 41. edizioan musika klasikoaren programaziora gonbidatutakoak. San Petersburgoko Miller hirukotea izango da Bilboko Aste Nagusiko karteleko hitzordu garrantzitsuenetakoa, eta bere ondoren Londreseko Royal Academy of Music-en sortutako Bernaola Hirukotea etorriko da; Ensamble Huberman ospetsua; Arteus Orquesta & Gabriel Ureña; eta emakumeek osatutako DeMúsica Ensemble ahots taldea.\nZaleek, generoan hasiberriek edo jakinmina dutenek larunbatean, abuztuaren 17an, 20:30ean izango dute lehenengo hitzordu "klasikoa", Anne Landak eta David Antichek osatutako "Airea" bikotearekin. Anne Landak Grenobleko (Frantzia) Kontserbatorio Nazionalean amaitu zituen akordeoi ikasketak, aho batez emandako Urrezko Domina lortuz. David Antichen diskografiari dagokionez, Erdi Aroko, Errenazimenduko eta Barrokoko musikaz osatutako 50 disko biltzen ditu, Capella de Ministrers taldearekin eta beste talde batzuekin. Erregistro horietako batzuk prentsa espezializatutako nazioarteko kritikaren aintzatespenak eta sariak jaso dituzte.\nHurrengo egunean, igandean, abuztuaren 18an, San Petersburgoko Miller hirukotearen txanda izango da, goi mailako hitzordua, hain zuzen ere, Ekaterina Savatskaya San Petersburgoko Capellako soprano bakarlariaren eta Vladimir Miller, kantuko ahots arraroena omen den baxu sakonaren eskutik. Pianoan, Mikhail Buzin.\nOndoren Easo Gazte Abesbatza etorriko da, astelehenean, abuztuaren 19an. Hasieratik Gorka Mirandak zuzendu duen taldea 2004an sortu zen, eta EASO Abesbatzaren barruan dagoen bosgarren taldea da. 14 eta 19 urte arteko neskek eratzen dute, eta abesbatzan dauden bitartean musika prestakuntza prozesua osatzen dute.\nAsteartean, abuztuaren 20an, Bernaola Hirukotearen txanda izango da. 1996an Londreseko Royal Academy of Music-eko ikasgeletan sortutako taldea da, musika garaikidea eta, batez ere, Euskadin idatzitakoa ezagutarazteko xedez. Izena Carmelo Bernaola euskal konposatzailearengandik hartu dute. Gaur egun, errepertorio modernoa eta klasikoa ezagutarazteko lana uztartzen dute, eta osaketa aldatu egiten da, proposatutako programazioaren arabera.\nAsteazkeneko, abuztuaren 21eko, arratsaldeko txanda Ensemble Huberman taldearena izango da. Julia Siciliano, sorkuntzarako gaitasun bikaina duen piano jotzailea, Darling Dyle, Rumen Cvetkov eta David Apellaniz. Ondoren, ostegunean, abuztuaren 22an, Arteus Orquesta & Gabriel Ureña izango dugu, musika barrokotik musika garaikidera luzatzen den errepertorio zabaleko taldea.\n2019ko Aste Nagusiko musika klasikoko kontzertuen programako azken aurreko arratsaldeko, ostiraleko, abuztuaren 23ko, protagonista Iyoko Brass Quintet taldea izango da. 2018an sortu zen Donostian, taldeari izena ematen dion irakaslearen kamera musika ikasgelan. Kideak hauek dira: Álvaro García (tronpeta), Juan Carlos Gualda (tronpeta), Juan Cancer (tronboi tenorea), Óscar Cuartero (tronboi baxua) eta Pablo Neva (tronpa). Lan bikainari esker, Iyoko Brass Quintet-ek izen handiko gonbidapen asko jaso ditu, estatu mailako kanpoko proiekzioaren aldeko apustua eginez.\nAzken kontzertua, larunbatekoa, abuztuaren 24koa, emakumeek emango dute, DeMúsica Ensemble taldeak, hain zuen ere. 2009an sortu zuen bere zuzendariak, María Ángeles Zapata musikologia doktoreak. Antzinako musika lantzen duen emakumeen ahots taldea da, eta bere helburuetako bat emakumeek idatzitako edo/eta interpretatutako musika ikertzea, interpretatzea, hedatzea eta sustatzea da.


Garoa, zutabeak, oroitzapenak eta oroigarriak • ZUZEU\nGaroan bada zutabe zuri bat, azalean polaroid erretratu andana itsatsita dituena. Argazkietako irakurleek, liburu bana gomendatzen dute irrifarrez, literatur zaleen mosaiko antzerako bat osatuz. Pasa den larunbatean, Donostiako liburu-dendaren azken minutuetan, zutabeari eta berau osatzen zuten pertsonei arretaz begira egon nintzen. Zeinen metafora aproposa, pentsatu nuen, Garoa ulertzeko. Garoa azaltzeko. Literaturak, kulturak eta sorkuntzak batutako lagunak, proiektu bat altxatzen. Zutik mantentzen. Halaxe igaro baititugu azken bi urte t’erdiak.\nPertsona horiei esker egin dira liburu aurkezpenak, hitzaldiak eta Paperezko Kontzertuak. Euren laguntzaz osatu dugu musikari, zein, artisten ordainsari duina. Eurak izan dira erosleak eta sortzaileak, elkarrizketatuak eta elkarrizketatzaileak, solaskideak, musikariak eta entzuleak. Ekimenak proposatu eta aulkiak jarri eta jaso dituztenak. Eurak izan zira giharra. Ruth Pérez De Anucitak eraman du irakurle kluba, Natxo, Iker, Xabi, Mattin, Yerobi eta Debolexi esker ditugu kontzertuetako bideo ederrak, eta zerrenda oso luzea da. Berauekin eta berauei esker izan da horren tristea pertsiana ixtea. Aitzitik, era berean, berauei esker izan da errazagoa, eramangarria, azken txanpa hau.\nLarunbatean, lagun artean azken unblenblea egin eta atea krixketaz ixten genuen bitartean, Mikel Iturria eta Juan G. Andresek azken argazki bat atera zioten Garoari. Espaloian zizelkatua “Hemen ospatu zen Donostia 2016” leloa irakurri zitekeen eta parean zetzan Garoa itxi berriak. Horra beste metafora bat. Hemen datza Kultura, hemen legatua. Nabarmen uzten du erakundeen eta kulturgintzaren artean dagoen arrakala sakona eta elkar ulertu ezina. Akitu da 2016a eta Iturriak arrazoi du, aurrera begiratu behar dugu. Baina honetatik leziorik ikastekotan, ikas dezagun balioesten elkarlanaren kultura, antolakuntzarena. Balioetsi ditzagun Bukowski, Daba Daba, Altxerri, Hizki, Kaxilda eta sortuko diren proiektuak. Bizi-bizirik daudenak. Parte hartu dezagun proiektuotan, letra larriz idazten den Kultura horri eusteko.\nGaroa itxi da, eta nork daki zer zabalduko duten Zabaleta kaleko 34. zenbakian. Banku bat? Kafetegia edo erropa denda? Ehorztetxea? Dena dela, zutabeko nire polaroid erretratua kendu dut, Zarauzko Garoan itsasteko. Han ez da ezer geratuko, gure oroitzapenak baino. Izan daitezela Grosen bizitako momentu ederrak hango oroigarri bat eta bakarra! Tira, eta pareko espaloian DSS2016 ekimenak jarritako hilarria.\nDonostia, garoña, Kultura, oroitzapenak eta oroigarriak, zutabea, zutabeak


Zoritxarrez, hemen, torturatu egin da\nTortura diktadura frankistaren herentzia maltzurra izan da eta euskal herritarrok etengabe pairatu dugu, edozein izan delarik ere Estatuko gobernuaren kolorea. Diktaduran zehar, trantsizio deitu zioten horretan zehar eta baita demokrazia deritzon honetan ere. 3 milioi eskas biztanleko herri batean, gutxienez 5657 tortura kasu egiaztatu dira.\nEzin esan horiek kasu solteak izan direnik. Datuek aditzera ematen duten errealitatea zehatza da: tortura praktika sistematikoa izan da komisaldegietan, eta behar bezala diseinatutako egitura bat izan du sostengu, torturatzeko, baina baita tortura iraunarazi eta zigorrik gabeko krimen izan zedin ere.\nAztertzekoa da zergatik urratu diren, gutxienez 70 urtetan zehar, giza eskubideak komisaldegietan, inpunitate osoz. Tortura posible izan den egoeraren inguruan hausnartu beharrean gaude. Izan ere, alde batetik, inkomunikazioak eta, bestetik, forentse, epaile, komunikabide eta klase politikoaren jarrerak, inpunitatea ez ezik, tortura bera ere ahalbidetu dute. Hortaz... giza eskubideak urratzearen truke, norbaitek irabazi politikorik jaso al du? Hori da gure buruari egiten diogun galdera.\nTorturagatik hildako gizon-emakumeen kasuek ere ez dute inflexio punturik eragin. Heriotza horiek ez dute ezer aldatu eta, are gehiago, ukatu ere egin dira.\nTorturaren biktimek egin dituzten salaketa publikoak, heriotzak, gorputz kolpatuen argazkiak... ez dira proba nahikoa izan basakeria horri sinesgarritasuna kendu nahi izan diotenentzat.\nAnkerkeria itzelak esan dira: “bere buruari egin zion min”, “polizia demokratikoa da”, “zuzenbide estatuan bizi gara”, “terroristen gidaliburua ari dira jarraitzen”... Horrelakoak etengabe entzun behar izan ditugu. Beste aldera begiratu da hainbat eta hainbatetan. Giza eskubideen urraketa larri horiek justifikatu egin dira.\nTorturaren kasuan, biktima da kriminalizatu dena. Biktima da iraindu dena, gezurretan ari zenaren akusazioak entzun behar izan dituena.\nPraktika horrek izan duen egiazko eragina argitzeko eta, hortaz, gertatutako guztia ezagutu eta ezagutzera emateko abian jarri diren ekimen guztiak txalotzen ditugu. Egia behingoz jakiteko ordua da. Indarkeria horren jatorria, ardurak... zein izan diren ezagutzeko ordua da.\nEuskal Herriko erakundeei deia luzatzen diegu, jarraipena eman diezaieten berandu baino lehen torturak Euskal Herrian izan dituen ondorioen inguruko ikerketa prozesuei. Eskubide urraketa larri hori bere osotasunean aztertu behar da: urraketak, heriotzak, torturapean egindako autoinkulpazioak, etab.\nNeurri zehatzak hartzea exigitzen diegu, bortizkeria horren biktima izan garelako: egia, aitortza, erreparazioa eta berriro errepikatuko ez denaren bermeak behar ditugu.\nEzinbestekoa da torturen ondorio izan diren heriotzak argitzeko ikerketak abian jartzea, Mikel Zabalzarena, esaterako. Izan ere, hil ez ezik, desagerrarazi ere egin zuten, delituaren frogak ezabatzen saiatzeko.\nBeharrezkoa da loturak ikertzea, politikoak, polizialak, mediku forentseenak, judizialak eta mediatikoak, tortura tresna legitimo bihurtu zutenak eta egitura kriminal bat eraiki eta mantentdu zutenak.\nHorregatik, beste behin ere, kasuak ikertzen eta argitzen jarraitu beharra dagoela aldarrikatzen dugu, erantzukizun politikoak argitzeko beharra. Egia argitara ateratzea justizia kontua da.\nGai horiei aurre egiteko borondate politikorik eza kultura demokratiko pobre baten egiaztapena besterik ez da. Iraganak espainiar estatuaren eta Euskal Herriaren sinesgarritasun demokratikoa baldintzatzen jarraitu ez dezan, ezinbestekoa da egia, aitortza, erreparazioa eta justizia.\n35 urte luze joan dira. Egia jakiteko ordua da, behingoz.


Celosamente gordetako agur bat | Hitzen uberan\n← Koldo Izagirreri elkarrizketa\nXabier Lete Nazioarteko III. Poesia deialdiaren oinarriak →\nCelosamente gordetako agur bat\nUhinak utziko ditu Hala Bedi Irratiko saio beteranoak\nZortzi urtez, igandero, sintonia luze bat entzuten zuen irratira itsatsita zegoenak, musika barea eta hitzak tartekatuta: hau atzo ere gertatu zen. Gaizka Amondarain eta Manex Agirreren Celosamente Gordea irratsaioa zen, musika eta literatura uztartzeko eta mundutik apur bat aparte tarte bat eskaintzeko asmoarekin sortu irratasaioa. Tarteka izaten zituzten laguntzaileak ere, Nor dugun guarda atalean, eta aurtengo Literaturian ikuskizuna aurkeztu dute hainbat kolaboratzailerekin batera: Wino i Krew.\nMotorrak topera amaituko dute ibilbidea Gaizka Amondarain eta Manex Agirre Celosamente Gordea irratsaioko sustatzaileek. Behar den moduko agur bat egiteko, bost saio aukeratu eta aldatu dizkizuegu hona. Gozatu!\nEduardo Galeanori buruzko saioa.\n“Bera ahotsa gehiegi altxa gabe joan da, baina eragin du harrabotsa Eduardo Galeano uruguayarraren heriotzak. Lotsaren muga bera gainditzeraino, eragin ere: Galeanoren esaldi hanpatuz bete dira sare sozialak, XXI. Mendeko erlijio ezkertiar usaineko baten mezu terapeutiko itxuran. Hiltzearen truke ordaindu beharreko prezioa, edo.\nArnas luzeagokoak irratiratu ditugu guk, bi iturritatik: Xabier Alegriak itzulitako “Ispiluak. Mundu ia ororen historia” eta Gerardo Markuletak itzulitako hainbat, Milabidai sailean argitaratutako “Historio hiperlaburrak” bildumakoak eta “Hitz ibiltariak” liburutik atereak”.\nSophia de Mellori buruzko saioa.\n“Eta beti sukarrez esaniko ele\nArgiak liluratutako eleen biluztasunagatik”\nGarazi Arrula Ruizen kolaborazioa\n“Ikasitako begiekin ikusten dugu mundua. Ikasitako hitzez eraikitzen dugu inguru bat, itsutasunetik libratuko gaituen koartada miopea, deblauki eroriko den arrazoiaren mendetako pisu astun hori. Iluntasunak argitasun eza suposatzen duelako gutako gehienontzat. Murrizte bat, ezintasun bat, itsutasunaren aurreko espantua. Beste bat da, zer den benetan ikusi nahi duguna eta zer erakusten digutena. Zergatik sortzen duen gutako gehienongan beldurra argitasun ezak, erabateko iluntasunak. Kontuan hartuta, iluntasun horretatik sortu direla gure burmuinak gobernatzen dituzten kondaira interesgarrienak.Eskaparate erraldoi baten aurrean eseriz egin dezakezu froga. Begiak itxi eta entzuten duzunari jarriz arreta osoa ordu batez. Begiak itzalita, zaratatik ihes. Saiatu handik gurera, eta bidean ezer galdu gabe, itzultzen. Gaurkoan, celosamente gordean, Garazi Arrula, iluntasunaren eta argitasunaren guarda lanetan”.\nNor dugun guarda: Nagore Tolosa\n“Itzultzen duenak, ez du ezer itzultzerik espero. Ez bada hizkuntza arteko zubi bat, bere egin duena, denontzat itzultzea baino. Itzulitako zubi baten itzulpena egin.\nZerbait itzultzen denean, ez dator, badoa. Eta badator aldi berean. Itzutzerakoan itzuli egiten da, buelta ematen zaio, gorantz doa ibaia”.\nArdoa eta odola\nLiteraturiarako prestatutako ikuskizuna irrati-saioa.\n“Pantaila zurian dago orain. Ez da ezer ikusten. Itsutu egin zaitzake luzaroan begira egonez gero. Begiak ixtea komeni da. Dolare zaharraren mugimenduak sortzen duen zarata entzun daiteke horrela. Orban beltz bat behe lainotan bezain argi. Sei litro ardo. Pantaila zuria. Eta barruan, ontzi bat irakiten”.


Adineko pertsonen beharrak aztertuko ditu udalak : Bidasoko Hitza\nAdineko pertsonen beharrak aztertuko ditu udalak\nHondarribiko adineko pertsonak zer-nolako egoeran bizi dira, zein baliabide dituzten, eta bestelako esparru batzuk aztertzeko txostena agindu du udalak.\nAdineko pertsonen egoera zein den jakin nahi du udalak.\nHondarribiko PSE-EEren udal taldeak jakinarazi duenez, adineko pertsonen egoera aztertuko du udalak. Zein behar eta baliabide dituzten, jasotako arreta, mugikortasuna, menpekotasuna… bilduko dituzte txostenean.\nSozialistek zabaldu dutenez, 2019ko udal aurrekontuen osoko bilkuran PSE-EEren eskariz onartutako zuzenketa bati erantzuten dio txostenak. Ikerketa abiatzea ezinbestekotzat jo du, era berean, sozialisten udal taldeak adineko pertsonen inguruko azken diagnostikoa 2007koa baita.\nIkei enpresari esleitu diote txostena egiteko ardura, 17.874 euroren truke.


Denboraldi bikaina Bizkaiko hondartzetan ~ Blog de Petronor\nDenboraldi bikaina Bizkaiko hondartzetan\n6.10.16 Joseba Arruti No hay comentarios\nHondartza denboraldia amaitu da jada Bizkaian, eta momentu ezin aproposagoa da horren balorazioa egiteko. Erabiltzaileek 10etik 7,76ko nota eman diete hondartzei, eta dauden 28etatik 23k jaso dute hori baino nota altuagoa. Ez da, beraz, ahuntzaren gauerdiko eztula. Baloraziorik handiena lortu dutenak honakoak izan dira: Aritzatxu (9,09), Plentzia (9,03), Gorliz (9), Karraspio (8,35) eta Laga (8,15). Txarrenen artean geratu direnak, aldiz, Ereaga, Arrigunaga, La Arena, Arrietara-Atxabiribil eta Ogella izan dira, hurrenkera horretan. Dena den, Bizkaiko hondartza guztiek jaso dute 6tik gorako nota erabiltzaileen aldetik.\nAipatutako inkesta Iraunkortasuna eta Ingurune Naturala Zaintzeko Sailak eskatu du, eta horren arabera hondartzei dagokienez gehien baloratu dena segurtasuna izan da. Hala, 8,68ko nota jarri diote arlo horri, eta ez da egon 8tik behera geratu den hondartzarik. Kalifikaziorik baxuena Arrietara-Atxabiribilek jaso du, baina hala eta guztiz ere 8,38 jarri diote erabiltzaileek. Alde honetatik, Gorliz izan da baloratuena, 10etik 9,26 puntu bereganatuta. Honekin lotuta, nabarmentzekoa da Salbamendu eta Sorospen Zerbitzuari hondartzetan ibili direnek emandako puntuazioa, 9,72koa hain zuzen. Hala, hori da Bizkaiko Foru Aldundiak hondartzetan ematen dituen zerbitzu guztien artetik aintzat hartuena. Hondartzainen eraginkortasuna ere oso kontuan hartzen dute erabiltzaileek, eta 8,30 ematen diote.\nBestelakoen artean, garbitasuna da hondartzetara joaten direnek gehien estimatzen dutenetako aspektua. Batazbestekoan, 7,49 puntu lortu dituzte hondartzek arlo horretan, eta ez dago 6tik behera geratu denik. Multzo honetan, bi dira erabiltzaileen ustez gauzarik garrantzitsuenak: freskagarri eta hondakin artifizialen ontzirik ez egotea (8,37) eta kontserbazioa (7,91).\nErabiltzaileen ohitura aztertzeko balio izan du inkestak, beste alde batetik. Emaitzek erakutsi dutenez, horietako gehienak bizpahiru aldiz joaten dira gutxienez hondartzara astero. Eta joaten direnen artean hamarretik sei 18-45 urte artekoak dira. Laida eta Arrigorri dira adinik handieneko erabiltzaileak dituztenak, eta Aritzatxu, Ogella eta Ea, aldiz, 18-29 urte bitarteko gazte gehien biltzen dituztenak. Hondartzetara doazen gehienak autoz (%57,5) edo oinez (%20,5) joan ohi dira. Izan ere, gertutasuna da hondartza aukeratzeko irizpide nagusietakoa, bestelakoen gainetik. %10,8 baino ez doa gustuko duen hondartzara, dagoen distantzia aintzat hartu gabe.\nEkainaren 1etik irailaren 30era bitartean, 3.111.126 lagun egon dira Bizkaiko hondartzetan. Aurreko denboraldiarekiko %16,24ko igoera islatzen du horrek, ordukoan 2.676.475 lagun bertaratu baitziren guztira. Ondorioz, 2016. urtea azken hiruretako onena izan da hondartzetara joan direnei dagokionez. Horretarako badagoi arrazoi bat baino gehiago, besteak beste aurtengoa aurrekoa baino uda beroagoa izan dela eta egun nahasietan ere tenperaturak gozoak izan direla.\nUda hilabeteetan aletuz gero, abuztua izan da bisitari gehienekoa (1.297.778). Hori ez da aparteko datua, urtero berdin gertatzen delako. Baina, aurreko urtearekin konparatuta, iraila izan da bisita igoera handiena izan duen hilabetea. 2015ean 164.175 izan ziren hondartzetara gerturatu zirenak eta aurtengo denboraldian, aldiz, 522.953. Bisitari gehien izan dituzten hondartzak Arrietara-Atxabiribil (385.580 erabiltzaile), La Arena (319.660), Ereaga (290.154), Laga (256.660) eta Bakio (227.905) izan dira. Nabarmentzekoa da, azkenik, hiru hondartzatan izandako bisitari igoera nabarmena iazkoarekin konparatuta: Arrigorri (%106,23), Laida (%83,04) eta Barinatxe (%68,55).