KAN BIAK MI KAN PA KAN PATHIAN LE IN TLENTU KAN LAL ZESU LE IN CENCILHTU THLARAU THIANGHLIMM HMIN IN HRUAITU IN CIBAI KAN LO BUUK ASI. - - A SUNGUM THU PAWL HI THINLUNG LE THLARAU ZALEN ZETIN SIAR HAI AW LA THURAWN, THU THEIHTER DUH MI NA NEI ASILE hruaitu@gmail.com ah thu in rak theihter sal aw. lungawi, -\nRAM HRUAITU KUTKAIH\nFounder @ Editor Thucah:\nDuhdawtmi Ram Hruaitu Kutkaih siartu, nan zate'n Bawi Khirh hmin in cibai ka lo buk. Hi RHK hi Bangalore, India, ih Chin Tlang Ttawng siarthiam pawl hrangih rak dinmi a si. Pathian in kan thlacammi in theihsak ih, kan dungkum 2007-2008 tlawngkai kum ahkhan thlakhat ah veikhat ti'n veiruk tiang kan rak suah thei zomi parah Pathian hmin ka thangtthat. Tuikum khal ah ka tantami Ram Hruaitu Kutkaih Kawmiti ih hnattuanpi pawl in hi Ram Hruaitu Kutkaih hi sunzawm ih suahthei an beiseinak ca ka dawn tikah an tlunah lungawi thu simcawk lo ka nei. Pathian hmin khal ka thangtthat. Hi Ram Hruaitu Kutkaih hmangin, Pathian duhdawttu pawlin Pathian ih sersiammi ram le miphun an thupit ter theiih, an duhdawt theinak dingah le theihkauhnak lamah hruaitu, khihhmuhtu tthabik si hramseh ti'n thlaza ka cam. Tuikum ihsin a cang thei asile Bangalore (Bgl) ah le Yangon (Ygn) ah thlakhat veikhat suah a si ringring thlang ding. Casiartu in mipi hnenih theihter duhmi thu le hla na neih asile hi Ram Hruaitu Kutkaih hmangin na thehlar thei a si timi upatnak thawn kan lo theihter. A sualnak le famkim lonak cu Kanmah hnattuantu pawlih mawh si hramseh, asinan, a tthatnak le hlawknak a um asile casiartu le cahran thawhtu cio ruangah si hramseh ti'n,\nSalai Zahau Caleb Laltinhrem\nMIPI HNAKIN HRUAITU AN THUPI SAWN : Mai Sim Deborah Hnemkim in, "Mipi hnakin hruaitu an thupi sawn. Pathian in hruaitu puithiam pawl a demnak Bible ah kan hmuh thei ruangah, hruaitu hi mipi vantlang hnakin an thupi sawn. Mipi an sual tikah mipi hnakin hruaitu pawl parah mawhphurhnak thupi sawnin a peksawn hai a si." tiah a ti. Democracy thu kan zoh a si ahcun, mipi thuneihnak hnuaiih ummi an si thu kan hmu thei. Asancu Democracy timi cu Gk words pahnih ihsin a rami a si. Demos = mipi, Cratia = thuneihnak ihsin a rami a si. Cumicu, mirang in democracy an tiih Mipi Thuneihnak ti'n kan Chin tlang ttong in kan let. Asinan, mipi pawl in ram an uk lo, an hruai cuang fawn lo. Anmah mipi aiawhtu dingah hruaitu ding hrilmi an nei thotho. Cumipawlcu, tulai ttong in President, Prime Minister, governor, chief minister tvp in kan kawhmi pawlkhi an si. Mipi cu anmah le anmah an hruai aw thei dah lo timi cu fiangte'n kan hmu thei. Hruaitu an rak um hlanah mipi pawl cu anmai' duhdan cio in an feh, an mit ih duhdan cio in an nung ih Pathian hmaiah thilsual tumpi an rak tuah timi Bible sungah kan hmu thei. Himi in a langtermi cu Hruaitu lo cun mipi pawl cu an hloral thei, Pathian hmaiah fihnung za in an nung thei, an duh dandan ih an nun ahcun laithat le lainawng (mi that) ah an cang thluh thei timi mithmuh tham theih in kan hmu thei. Hruaitu a um ding cun mipi um cu a ttul hmaisa. Cumicu ziangthawn a bangaw ti asile, bawhlung khi a sittu ding an um hlanah amah bawhlung a um hmaisat ta cu a ttul, asinan, bawhlung khi mipi in an buaipi mi a si lo ih, a sittu khi mipi in an buaipi mi a si vekin, mipi hi buaipimi a si lem lo ih hruaitu sawn hi buaipimi a rak si sawn ringring timi khal elrual a si lo. Mipi hnakin hruaitu ziangtlukin an thupi timi kan fiang sinsin theinak dingah, Hruaitu Sual ruangah ram le miphun asilole misenpi vantlang in siatnak, harsatnak zawnzaihnak an tawn zia le Hruaitu Ttha ruangah misenpi in hlawknak an co zia kan vun zohta hrih ding.\nHruaitu Sual : Hruaitu sual le hruaitu Pathian ttihzah lo ruangah mipi an tthentthek aw thluh timi Jer. 10:21 ah kan hmu thei. Eiruk hmang le dik lonak duhtu hruaitu tlun ah Pathian a thin a hengnak thu khal Jer. 22:13a nak ah kan hmu thei. Hlawhman le ttuanman pe duh lo hruaitu sual tlunah Pathian a thinhengzia Jer. 22:13b nak ah kan hmu thei. Mawhnei lo le sualnak nei lo thattu hruaitu sual tlun ah Pathian a thinheng zia Jer. 22:17-19 ah kan hmu thei. Zangfahnak nei lo hruaitu ralkap sual tlunah Pathian a thinheng timi thu khal Isai. 49:24-26. Judah hnam pawl khal kha hruaitu sual le hruaitu ttha lo anneih ruangah sal ah ttumthum (veithum) tan in an tangih cumicu mirang in First Deportation (BC 605), Second Deportation (BC 597) and Third Deportation and final deportation (BC 987-586) ti'n kan hmu thei. Judah mipi kha an hruaitu ttha lo ruangah sal ah an tang Ezra. 9:6-7, hruaitu sual neihcu Satan sal tannak a si Ezra. 6:10, tthansonak a kham 2 kings 9:22. Hruaitu sual Pharo ruangah Egypt ralkap pacang tthattha cu tipisen in a dolh that thluh hai timi khal eltheih loin Bible ah kan hmu thei. Hruaitu sual Nero in amai' meisa urmi kha Christian pawl a puh ruangah Rome ram ih Christian pawl in hremnak le thahnak tiangin an tuarphah kha. Israel siangpahrang hmaisabik Saul in Pathianmi Samuel ih thucahmi a ngaihsak loih ruangah siangpahrang sinak ihsin Pathian in a namthlak daih a si kha. Nebucchanazer in Pathian thu a ngai loih a porhawk uak-o ak-o ruangah hramlak ah hramhring piat le ei in kum sarih sung Pathian in ramsa men bangin nun a sim thu khal kan hmu thei. Kan ram khal hi mipi ruangah hiti vek dinhmun ih kan thlennak a si maw? Si lamlam hlah ee!! Pathian ngaihsak lo, Pathian ziangih siar lo, Pathian ttihzah lo, Pathian thu le hla siatsuahtu hruaitu sual ruangah ram mipi vantlang in kan tuarphah thluh a si lo maw. Hivek hruaitu sual ruangah lo ziang maw Malayttha (Malaysia), Singlepur (Singapore), le ram dangdang ih kan thlenthluhnak, kan fehthluhnak cu. Hruaitu sual ruangah kan rethei hnianghniang, kan tthangso thei lo, fimthiamnak sang le ttha kan nei thei lo. Ram dang kan bang thei lonak cu mipi lam ih mawh si loin hruaitu sual ruangah a si. Hruaitu Sual in in simfiangmi cu mipi hnakin hruaitu an thupi sawn timi hi a si.\nHruaitu Ttha : Hruaitu ttha in ram le miphun a damter, peng le tlang a damter, khua le insang a damter. Fimthiamnak awl-aite'n zir theih dingin a tuah. Hruaitu tha le fel Caleb le Joshua ruangah Israel mipi cu tiamkammi Canaan ram nuam lam pan in an khualtlawnnak lamzin an feh sunzawm. Hruaitu ttha le fel Moses ruangah Israel pawl cu Pathian thinhengnak in veikhat an luat. Siangpahrangnu Esther ruangah Jews miphun cu phil-hlo thluh ding an sinak ihsin an luat. Hruaitu ttha le fel cu Pathian hnattuan ttha te'n le fel te'n ttuantu an si (Jer. 23:1). Hruaitu ttha president hlun Abraham Lincoln ruangah US ram ah mirang le midum thleidan awknak a um nawn lo. Mipi ruangah a si loih, hruaitu pakhat A. Lincoln ruangah a si. Hruaitu ttha ruangah ramsungah daihnak a um, zalennak a um lawnghman siloin ram a tthangso a si.\nThunetnak : Rev. Dr. MacArthur in, "US President hi Pathian hnattuantu a si," tiah a ti. US ram in hruaitu ttha nei lo sehla, asilole hruaitu tla va nei hlahseh la atu bangin an tthangso in an hmin a thang ding tiah zumngamtu kan um ding maw si. Cumicu, a dikmi le a si taktakmi a si fawn. Hruaitu hi a ttul tuk ruangah Kawhhran sung khalah hruaitu dingah Pathian in Pastor, kawhhran upa pawl a umternak a si. Mipi um lo cun hruaitu cu a um thei lo, asinan, hruaitu locun mipi cu an hloral, hruaitu nei lo mipi cu hramlak ih a vakmi ramsa aa vekmen khi an si. An duhduhnak ah an feh ding, an duhduh an tuah ding, an duhduh dan in an nung ding, ziangvek khal an thinlung ummi cu an tuah thluh ding, an mit duhzawngin an nung ding. An tisa cak-hiarnak vekin an nung thluh ding, laithat an si thluh ding. Asinan, cutivek ih an um ding, an nun dingcu Pathian in a duh loih ruangah hruaitu a peknak san a si.\nCuruangah, mipi hnakin hruaitu cu an thupi sawn. Bible khalin hruaitu cun mipi hnakin a lethnih in thutthennak a tawngsawn ding tiah a ti. Himi in a simfiangmi cu hruaitu cu mipi hnakin an thupi sawn, an ropi sawn, an sunglawi sawn, an maksak sawn timihi a si. Hruaitu hnakin mipi an thupi sawn titu pawlcu Pathian dokalhtu an si dingih ruangah kan zate'n Mipi hnakin Hruaitu an thupi sawn timi hi kan thinlung cio in ciing ringring hram uhsi. Mipi hnakin hruaitu (hnattuantu) a thupi zia le a pawimawh zia Ezkiel ihsin zoh tlang uhsi. "Misualral hnenah 'Na thi tengteng ding; Ka ti-ih misualral cu a sualralnak ihsin nung dingih ralrinnak pe lole sim lo-in na umih, cuih misualral cu a dik lonak ah a thi asile, a thisen man cu na parah Ka hlam ding," Ezk. 3:18. "Misualral hnenah, 'Maw misualral, na thi hrimhrim ding Ka ti-ih, a zawhmi zin ihsin kir dingin ralrinnak na pek lo ruagnah cuih misualral cu a sualah a thi asile, a thisen man cu na kutah Ka hlam ding," Ezk. 33:8. Himi Ezekiel 3:18 le 33:8 in in simfiangmi cu mipi hnakin hruaitu an thupi sawn timi hi a si. By: Salai Zahau Caleb Laltinhrem\nKum 17-18, no lai can ttha,\nRam hrang nun thapin, tupi lak,\nNinu sa le ttoruah, cangvat lakah, lungto lungkham\nHling ihphah hmangin, Pathian pekmi miphun hrang,\nNo lai caan tawi, ttuan ttentto le nunnak thapin,\nRam hrang ttuan ee ka ti…\nKumli liamee, thlanhripi le thisen tla in,\nRak ttuan hmanseh, lungthin danglam,\nSinak duh le duhham pawl ruangah,\nTumtah thlenglo, cawlh a ttul ee,\nA pawi ka ti acuih ka thin,\nRamhrang ttuan ee ka ti…\nRamhrang ttuan pa, miih ziang siarlo,\nMi aa in ti a pawilo… milian neinung,\nNuncang mawilo, cawimawi an hlawh,\nZiangsan kan tleng, manglam bangin,\nThutak ttan ngam, nitin an mal, hmanseh kei cun\nMithmuh Pathian, sunghno nulepa,\nPathian pekmi, ka u duhtak,\nPialral an thleng, an duat an fapa hniang,\nRuak khal hmu lo, ruak vui theilo\nHi maw ka covo, a cuih ka thin…\nRamhrang ttuan ee ka ti….\nKum kul liamee, hmuh ni um lo suahpi unau,\nSemnak Chinram, mittlam ah le\nZanmang ah lawng….Kirsal theilo,\nKir ni hngakhlap, nithla siar in…..\nKiangkap rualpi hmuhsuam tawng maw,\nRamhrang ttuan ih ka covo…..\nHmanseh keicun, dungsip lo le,\nHuaisen nak thawn, thutak ttan in,\nHmuhsuamnak hmuah, ttan laknak ah,\nHmang tum sawnin, tumtah thleng tiang,\nTtuan ttento ding ti in …\nBy: Pu Vantuahpiang(USA)\nTtap Ruang Mang Ee,\n‘Semnak Ka Nu' : Kei an cing lobik ti fam cu ka pa in mual in liamsan hnu ah ka nau le pawl in , hi ti rori cun lai lam ih thingphur lo thlo ih kan te le fa cawm ding cu a cang thiam nawn lo ee. Ziangkhalsisehla an rel ttheu tipiral lam ah kannih kan feh dingih hlawhsuah thei kan nei tla le kan lo kuat ding. Nang ka nu hi na run um pi kei a dam sung a thin na run hnem ding ti ah in ti ih cu tin tipi ral ah feh suak dingin an pawk thluh hai. Ni nikhat cu kan thlawh lohma le kan suah zo si ti ah khawhnar pawnah Vok rawl Hnahcang vungpu keng tiin ka vung pawksuak. Ttausang hman ti hlan ah inn ka hung thleng sal lala . Cutawk ahcun Ka nu mitthli canghnap thawn ttap ruangro cu ka vun hmu. Kei khal um men thiam loin ka nu ziangah saw na ttah ciamco tiah ka vun sut? Kan inn phar le zial pawl, a ni ni in an rop vivo ih a zur vivo ka hmuh tik ah Na pai in tansan hnu ah zo tal in rem tum lo ih rop duahdo ka hmuh hin ka ninghang in ka ttap rero lo ziang in ti.\nKeikhal cun um men loin ka nu ka nau le tlan an rak rem leh ding a si si ka ti. Anih in a ziangha na rel tuisun ni tiang ram dang ah hnattuan in an um ih inn rem cu rel lo ka nu a thingpi man ah ti ih na duhdim zalnak ah tiah vawikhat te hman sumpai in kuat lo hi na thei lo maw in ti. Hi lam ih inn rak rem sal tla cu an tum nawn lo a si hi teh na thei lo maw? An va umnak ah inn tla an lei ih hmun hnget an khuar deuhdeuh ti’n an rel na thei lo maw? Na nau le pawl le sung khat dang hman an ko ih a feh hmaisa len ra tlun lam tum loin an ko aw deuhdeuh lam a si hi. Tlangval pawl khal le nu pi innsang ah nei ih lawm ding thinlung khal an nei lo ih an umnak hmun ah nupi in rak kuat uh mi an rak ti lai sapbai. Kan kuat hmunhma le an duhzawng a rak si lo cun awlawksawng in mi fanu thinhar mangbang in an um ter. Kan inn rop duahdo ih a ummi hi ka hmuh tik ah ka mit thli lawnglawng a suak, Kei hi lainattu khal ka nei nawn lo a si hi a ti . Kei khal in ka nu leh hnu len an sung kua te ten an ra tlung dingih an lo duh in an lo duat nasa leh ding hokhaw. Kan inn khal hi an ra rem leh ding, Lunginn pi khal hi kan khua rel lo Fa lam khawli pi ah an ra sak leh ding tiah ka vun ti. Ai ai ai, a rel in rel aw hla ziange na ttong keimah sungsuak fate hman in in duhlo ih ziang tin saw ramdang ih an hrinmi faate cun kei in duhdawt thei ding? Ziangtinsaw ka hrin lomi fa in hi na pa le kei mai' ro cu rem tthat an tum ding ka sungsuak ka fa le hman in rem tum in tuahtthat tum hlah hai ee. Ram dang ih suak fate in hi kan khua leh kan ram kan leilung cu ka pa ro ti khal ah an ruat thei dingsawm , ziangtinsaw kan thlawhlai lo teh an lainat thei ding. Kan thlawhlai lo ih cawmsuahmi rori na nau le hman in a cawm suaktu lo ram hman thei nawn loin an hngilh men a sisi, ti ah in ti.\nKa nu ziangtinsawm na ruahvek cun a si thei ding rei lo te cu an hlo lawk a ttul si maw, ti-ral lam eiin hawl dan leh umtlan dan tla an cawng dingih a cang theitawk cun ra kir sal cu an tum ding ho khaw ti lawng hi ka awkam hnem theitawk asi. Aw! na pai dam lai hmuah ah maw, kan inn zial le phar kan hruangkulh nak pawl malte a siat a rawp cun ka hmuh man hlan ah a rem ih ka thar a thleng lohli mei. Cumi thu pawl ka vun ruah hin ka ttah mitthli lawngte van rial- ruah bangin a rung luang zutzo fam teh tiah in ti ih hnem dan ding khal thiam nawn loin ka nau le pawl run hnem uh law ttap ruangmang ee semnak ka nu ti ah ca lai vairang cattial in bia ka hlan ta lo maw! By: Thir Palungso (Lalremthang)\nKhristian Hruaitu (2 Tim. 2:22) : Thuhmaihruai : Leitlun huap hruaitu cangan hminthang J Oswald Sanders in, “Hruaitu cun midang ihthah hluahhlolai ah casiar taima ding, midang lehpan rerelai ah nasatak in thlacam ding, le midang pawl an leenvah rerolai ah hnattuan taimak suah ding” (A leaders must read while others sleep; pray while others play; and work while others walk)” a ti. Ka lungkimzet, ka uar nasa. Leitlun pawlkom le khuatlang hruaitu siseh, biaknaklam Khristian Pawlkom le Kawhhran hruaitu siseh, miseenpi vantlang vualvo pawl hnak cun casiar deuh, hnattuan zuam deuh le thlacam taima deuh si ding cu a ttul rengreng ti’n ka ruat. Hruaitu cun hruaimi pawl hnak in a cehleinak cu a um rori ttul in ka thei. Paul hi mifim cathiam le mi khuaruah saangzet a si. Hruaitu kum note a simi Timote hnenih thapeknak le hruaitu ttha le hlawhtling riantu ttha si dingih a simzirhmi ah “Hruaitu ih sinak langternak (portraits) pasarih” hmangin a simmi kan hmu thei. Tuni hruaitu dinhmun ih ding vetu zate hrangah hih tahtthimnak (metaphor) pawl zoh in thazaang pek ka duh.\nHruaitu cu Zirhtu Saya (Teacher) kan si (2Tim.2:2) : “Theihpitu tampi hmai ih ka lo zirhmi thu tla cu midang a zirh sin theitu ding rinsan tlak pawl hnenah va ap aw” (c.2) a ti tikah hruaitu cu “zirmi thu midang va zirh sintu ding zirhtu saya” tican a si. Curuangah hruaitu sinak hi thuneihnak le lalnak menmen a si lo. Mipi pawl lamzin dik le tthansonak ih hruai theinak dingah mifim Solomon in Pathian hnenih fimnak a dil bangin fimnak dil ih hawltu ding kan si. Mipi hnakin casiar in thuhla tampi theih zuam ding a si. Culawng si loin theihmi thu midang hnenah simzirh le hlawm saal theitu si ding khal a thupizet. Hruaitu cu zir duhnak thinlung (learning spirit) neitu, zirhmi thlun theitu (teachable) le midang simzirh theitu ding a si hrimhrim a ttul.\nHruaitu cu Raalkap (Soldier) kan si (2Tim2:3,4) : “Khrih Jesuh ih rinsan tlak raalkap na si bangtuk in tuar ding na covo cu tuar ve aw. Raalkap a ttuantu cun amah hotu bawi ih duhnak kha a thlun ih raalkap a si lomi mi menmen ih thuhla sungah a cokkalh aw lo” (cc.3, 4). Paul in hruaitu cu raalkap thawn a tahtthim. Mipi humhualtu raalkap cun miseenpi vantlang pawl ih thuhla ziangkim terek sungah cokkalh aw ding a si lozia a tarlang. Tuni kawhhran hruaitu pawl cu Khrih raalkap kan si ruangah leitlun uknaklam (politics) le sumsaw thuhla ah paihhrolh aw ciamcotuk le cuvek thuhla ih buaipitu ding kan si lo. A cang thei tawkin raalvengtu ding le mipi humhimtu ding kan sisawn.\nHruaitu cu Lektu (Athlete) kan si (2Tim.2:5) : “Tlanzuamnak sungih a teltu in daan a thlun duh lo ahcun laksawng a ngah thei lo ding” (c.5). Hruaitu cu Olympic Game ih marathon tlanzuamnak ih tel lektu vekin Paul in a tahtthim. Hruaitu cu daan (discipline) neizet, harhdamnak a thupit ih ei-in a raalring thiamtu, zuuk le hmawm a hrial theitu, ihhmuh khop teih it thiamtu, le a tikcu dikzet ih a cangvai (exercises) thiamtu si a ttul. Hruaitu in a taksa ruangpi harhdamnak a tlaksam ahcun a hnattuan cakzet le hlawhtlingzet in a ttuan suak thei lo ding. Curuangah hruaitu cu mipi hnakin harhdamnak a thupit le a zuamtu a si a ttul. Culawngah harhdamzet in hna tampi hlawhtlingzet in a ttuan thei dingih a ttuanman laksawng a hmu thei ding.\nHruaitu cu Lothlotu (Farmer) kan si (2Tim.2:6,7) : “Hnattuan khung a ttuantu Lothlotu in rawl khawm caan a thlen tikah rawl thar ngahtu ding hmaisabik a si” (c.6). Paul in hruaitu cu Lothlotu thawn tla a tahtthim ih a tiduhsan cu lawzet le taimazet in rawl khawm ding ruahsannak tumpi thawih hnattuantu ding tinak a si. Cule cuti ih zuamzet ih hnattuantu cun a hnattuan man a lo sung ihsin a suakmi thlairawl laksawng khal cotu hmaisabik ding a sizia a simfiang. Curuangah hruaitu cu tomen le daithlang ih um ding hrimhrim kan si lo. Lothlotu in a lorawl a tthat lawngah a nung thei ding a si bangin kan hnattuannak kan Lohma fingfing ah rin umzet le thazaang suah in thuthangtha thlaici vorh, lothlo le ritkil ttangttha in thlai rawl kan dong thei ding a si.\nHruaitu cu Hnattuantu (Worker) kan si (2Tim.15-19) : “A hnattuan a zahpi lotu le Pathian thutak thuthangtha cu dikzet ih a simfiangtu si dingah Pathian lungkimnak ngah dingin zuam aw” (c.15). Paul in hruaitu cu hnattuantu thawn a tahtthimnak kan hmu. Hnattuantu ttha cun a hnattuanmi ziangvekte a va si hmanah a zahpi lo. Thungaithlak in a ttuan ttentto. Minung mit-hmai zohtu si loin, Pathian lung tong ding sawn kha thupi ah a ret ih thutak kha rakttha le huaisen takin a phuang. Thutak kha zirhnak phunzakip cokkalh le vaivuanter (compromised) loin thurin hngetkhoh (sound doctrine) a kaihnget ih a tlang aupi ngam. Paul in, “Pathian ttihzah lonak ttong le aatthlak thu el awknak cu hrial aw. Ziangahtile cubangtuk pawl cun Pathian hnen ihsin mi a hlatter sawn a si” a ti (c.16). Curuangah thlaraulam hruaitu pawl (spiritual leaders) cu companay boss (employer) vekin thuneih duhtuktu si loin hnattuantu (employee) vekin tangdor teih um in mah le ttuanvo kha nehzet in Bawipa in lung tongtu si dingin ttuan zuamtu ding kan sisawn.\nHruaitu cu Bungbel (Vessel) kan si (2Tim.2:20-22) : “Zo khal a ttha lomi hmuahhmuah a hrial ih thiangte in a um a si ahcun hnattuan sunglawi hrangah hman a si ding” (c.21). Paul in hruaitu, ahleice in Khristian hruaitu cu nun ttha le thianghlim neitu ding a sizia nasatak in a zirh. Man olte zaanthing le tlak ih tuahmi, ni menmen ih hman tlangpi khokheng si loin a mankhung sui le ngun ih tuahmi bungbel le khokheng, ni sunglawi le caan hleice ih hmanmi si ding a duhsak. Hruaitu cu thlacam, Bible siar le khawm ah pumpe mi a si dingih hnattuan ttha ttuan dingah a tiar aw ttheptthep mi a si ruangah a Bawipa ih hman tlak a si. “Nolai taksa hiarnak cu tlansan awla dingfelnak, zumfeknak, duhdawtnak, le thlangam daihnak ngah dingin napi in zuam aw,” ti’n thapeknak kan hmu. Pathian ram kauhtertu le Bawipa ih hmin sunlawitertu si dingin thinlung thiang le nunzia mawi nei hruaitu maksak si thei zuam uhsi!\nHruaitu cu Riantu (Servant) kan si (2Tim.2:23-26) : “Bawipa a riantu cu midang thawn a to aw rerotu a si lo ding. Mikip hnenah zaangfah thiamtu, thinsau in mizirh thiamtu le amah a dodaltu pawl nun a sim tikah thinneem tein mi a sim theitu a si sawn ding” (cc.24, 25). Paul in Kawhhran hruaitu cu thunei duhzet mi uktu si loin tangdorzet le thinneem teih midang hrangah sal vekih riantu ding a si sawn, a ti. Tuni Khristian hruaitu pawl in kan theih le kan nunpi dingah a thupizet. Khristian hruaitu cun leitlun khua le ram uktu bawi pawl bangin lal duh le thuneih ttengtteng tum ding a si lo. Pakhat pa ih tidaan takah, “tulai kawhhran deacon (riantu) pawl cu sal vekin hnattuantu an si lo dragon (rulhreng) bangtuk in ttihnungza an si” a ti. Mark 15:45 ah Jesuh in, “Mi Fapa cu renmi si loin midang riantu dingah a ra” a ti. Kan Bawipa Jesuh in sal (Greek: doulos) vekin riantu a si ahcun a zumtu nang le kei cun sal lungput kan neih ding a si sinsin lo sawm?\nThunetnak: Pathian in mipi pawl kaihruaitu ding, cawmtu ding, humhimtu ding, zirhtu ding le riantu dingah a kawhmi, a hrilmi, hriak a culhmi le ttuanvo a pekmi ka si ti a thei awtu “Khristian Hruaitu” cun zirhtu ttha, rin-um raalkap ttha, lehpan thiam, thlaici khawmtu lothlo pa, hnattuantu, bungbel thianhlim le hnen-um bangin Khrih le A Kawhran, mipi hrangah rinsan tlak hnattuantu si thei dingin a zuam tengteng a ttul. Cuvek ih zuam duhnak thinlung nei hruaitu pawl cu an hnattuannak kip ah hmuingilnak le hlawhtlinnak an hmu tengteng ding. Pathian ih cohlan tlak le Bawipa ih thinlung tongtu riantu vek hruaitu (servant leader) ttha le Bawipa ih minung pawl a kilkip - taksa-thinlung-thlarau - tthanlen pitlinnak ih a kaihruai theitu si kan zuam pei. Ttuanvo nei hruaitu zate hrangih tthahnem ttangkai a si theinak dingah hih thu hi Pathian in thluasuah in pek sak hramseh! By: Rev. Runcungmang (LCF, Malaysia)\nChin Timi Khui Ihsin A Ra? : Chin miphun pawl cu Mongolia ihsin an ra a si tihi Chin thuanthu ngantu hmuahhmuah in an pawm tlangbik. Mongolia ihsin (Tibeto Chinese) Tuluk ramah an lut. Cuih hnuah an suk thla salih Kawlram (Tibeto Burma) sungah an lut.Tibeto Burmans pawl cu Saklam Shan State, Nisuahnak thlanglam Kachin State ah le Chindwin kiangkap hrawngah an rak um. Nisuahnak thlanglam Kachin State ih um pawl cu tthen hnih ah an tthen aw salih ni tlaknak lam (West) le ni suahnak lam (East) ah, ni suahnak lam ih um miphun pawl cu (1) Kachin (2) Chin (3) Naga (4) That miphun pawl tla an si.\nPu B. Lalthangliana cun Kawl ram sungah hin A.D 1200-1481 karlak sung hi an um a zum ‘Chin’ tiih kawhnak ttongkam khal hi A.D 1481 hrawngih suakin a ngan. Kachin ram ihsin an rung suk vivo ih Yangon le Zinanchaung karlak ahhin Chin yua ti khua um in a rel (Pu K.Zawla). Dr. Vumson khalin Chin yua a um thu a ngan ve. Sakaing khua kiang Irrawady tiva kap ral khat, Mandalay ihsin naih te ah um in a ngan.\nSakalm Shan state ih um pawl khal kha an rung suk vivo ih Mandalay ah Shan, Kachin, Chin, Manipur, Naga, Lusi, Karren pawl thawi umkhat in Pu K. Zawla cun a ngan. Yu lole zu tiva kiangkap ih an umnak ihsin hmailam samtom hrekkhat pawl cu khui hmanah cawllo ih Yaw ramah an fehih Arrakan tlangtluan ah an um. Cuih pawl cu Khummi, Asho, Mindat le Dai ti pawl hi an si. Asho pawl cu Irrawady tiva thlun in an suk thla sal.\nDr. Vumson khalin Chin miphun Khampat, Kalay, Kabaw, Yaw, Padaung tlangtluan lam le Homelin ram lamih kan um a zum ve nan a tikcu kumbi le an umtu khawsak dan pawl felfai zetih nganmi a um lo. Pu Zarum cun Yazagyo khua ah Shan sawbua a lal thu a ngan. Thenniwin (ACCTI) Coalmine Engineer ih rel dan ahcun Zo fate pawl hi Yozagyo ah hi cun AD 1800 hnu lam ahcun Shan pawl thawi um khawm nawn lo in a rel. Shan Sawbua cu Kalaymyo ah khua a vung to.\nHi CHIN timi miphun pawl ra suahnak cu Chinlung lungkawpi sungin a siih cuih lungkawpi cu siin (cover) neiih khar theih a si tiih reltu khal an um. Thadou pawl khalin (KHUL) lei kua sungih suak in an ngan ve. Chinlung cu Tuluk ramih run kulh (Great wall) ti tu na, Mandalay Siangpahrang inn kulh a ti na, Bhamo district ah a um ti na an si. Ziangkhal siseh la Chinlung suak kan si ruangah Chin kan si ko. Tulai ahhin Chinlung timi cu mi hrekkhat in an zingzoi tikah minung phun le hnam pumpi rori lungpi kua ihsi hungsuah mai ding cu thil um thei si dingin an zum thei lo. Mirang pawl khalin Chindwin kiangkap hrawngih an rak umlai hrawng ti bak lo, an ratnak hrampi ngaingai cu in zingzawi sak lo.\nA hlabik tiang zawihnittu cu CC Louis a siih hitin a ngan, “Since many centuries ago, The Tibeto Burman group has existed a distinct tribe in the east of central Assia high land from where they come down to Burma following two separate routes. The western route led the river sources of Nmaikha (mikha) Chindwin and the eastern routes led the river sources of Mekheng-selween (saluan) Nmailikha (malikha). The western Tibeto Burman group included Chins an Kachins. The eastern group includes Burmeses who settled in the valley of Nmekha (mekha), those Lisaws who settled in the valley of Salween and those Lahu and Kaw who settled in the valley of Mekhong. Of the wastern group the Kuki Chin are supposed to have entered first into Burma and spread into upper Chindwin, the Chin-Lushai Hill down to the Ralchine (Arakan) Hill to the south. (CC. Louis, “The tribe of Burma,” Ethnological Survey of India “Rangoon : Goverment Printing Press, 1945)\nCHIN an ratnak cu hi hnakih famkim deuh le fel deuhih zingzawi ding hi a beisei umzet Kabaw hmunrawm ram le Shan ram ih an rak um lai thuhla pawl hi Mirang Carrey and Tuck khalin tampi an ngan! The Chin Hill timi cauk ah hmuh theih a si.\nShan ram ihsin a rami hmailam samtawm pawlin thlanglamih an suh hnu Chindwin tiva kapih an um lai hrawng le Shan ram an ngainak hiti in hla in an phuah, “Shan khaw fiar tui tha var in dang hngak nun hnam chem ang an chawi” Chin timi an ratnak le Kawlram ih an rak um laiah hin phun le hnam tete pawl `hen aw an um lo, an zaten Chin an rak si thluh ticu a tlunlamih nganmi hin a sim fiang.\nMEI ALH BANG IH A CAKMI MINO : Kangthleh darkhuang (khawnglawng) awn cu ka thei ih, ka zan itthat lai cu ka thang dukdi, sangka te awngaw cia ahcun, ‘Ziang a cang si ding?’, tiin ka hliakhlai ve ih, ka hmai ih kangthleh mawtaw tlan vutvo cu ka hmu, hlazet ahcun meikhu suak hluahlo ka hmu ih, ka thinlungin, “Aw, inn a kang a si ding” tiah ruat phah cun, ka ihnak lam ah ka kirsal ih, ka lu in ka lukham a dai ciah ti cun, ka tum lozet in, MEISA thiltithei zia cu ka ruat ih, kan san thawn ka ruat kawp vivo. Mino hi MEISA cu kan si ko lo maw? tiah ruat, ka thluak cak lozet cu ka kawm ih, “MEISA LE MINO” hi bangawknak kan va nei tam so!!! Tiah ka ruat suak.\nKhuahlan kan pupa san ahcun, “Nannih nauhak men kha” tiah ttongkam hman a rak si tlangpi ih, curuangah mino tamsawn cun an ti theimi a si khallen, upa sawn an rak kian ih, upa khallen an fa le ti thei ding a rak si hmanah, an thei le thei loin an rak tuah ttentto. Hmansehla, santi a hung luang vivo ih, ram ukawknak le ram dang khal a hung danglam vivo ih, mino an rak cak zia le, mino in ram an rak lak neh zia khal a hung lang fiang vivo, mino caknak ram ah, um a nuam ih, hna a ngam ih, thaw khal a zaang. Cuti ka ti ruangah kan upa lam pawl ka mawh thluk in, an taw a rit ka tinak lam a si lo.\nMino in hna a ttuan ih, a pumpek awk tikah, meisa bangin a kang ih, a alh hin alh hluahhlo in ka hmu ttheu, cumi cu upa pawl in an rak kham ahcun, a kang dan le a alh dan in sullam dang ah a her ih, mihrang poi a suah ol zet, cumi ka rel duhnak san cu, nulepa hrekkhat in an fa le ramhrang le mipi hrang, miphun hrang an vun ttuan vutvo lai, an rak kham pang ahcun, kangthleh mawtaw in cakzet ih thelh a tum can ih, a ngah lo can a tam sawn ih, cucun mipi buainak tam sawn a pek bangin, mino ram hrangih meisa bang cak vutvo ih ttuantu, cu kham hlah uhsi. A kang sual pang ding.\nRalkap cak le, ram cak ih kan ruat le hmuhmi pawl ahhin, an mino an cak zia kan hmu ding, kawhhran khalah, veng khalah, mino caknak hmun ih piang hi a him in, ral a muang. Upa in thu khungkhaizet ih an ruahmi an tuah suah cun, mino cun karngan an rak tuah man tlangpi tihi ka hmuh faingzetmi pakhat a si. Ram hruaitu, miphun hrang ttuantu khalah, upa hin hruaitu lu sinak hleilo cuh lo sehla, thu khungkhai ngai le poimawh thupi ngai ahcun mino hin an rawn ko ding, hmansehla cangvaihnak lamah, upa khalin mino an kian thiam a ttul, cutiih kan cangvaih tlangih, kan ttuantlang lawngah kan ram a mawi ding.\nRam tthat a duhtu upa cun, a miphun mino a hmang thiam a ttul, upa pawl in in hruaiseh, mino cangvai kung, mino cangvaihnak hi a cak zia theithiamtu upa cu, thu ttha ruatsuak thei upa ttihzah tlak an si. Cutin, mino khal himi ca ruangah, kan kaingkap upa pawl an sinak lawngin kan cuh ding ka tinak a si cuang lo, upa pawl thuruahsuahmi le an tawlrelmi pawl cakzet ih feh pi suak theitu kha, mino rinsan tlan an si ti kan theih fiang ve a tul.\nCutin, mino pawl cu ramtthatnak duh ih tlan kan si ahcun, kan sinak thei fiang in, Reformation kan tuah tum a si ahcun, upa thawn tuan kawp in, upa pawl ih cangvaih hngak men lo in, kanmah hi mino kan si ti thei in, alh in alh tlangkhawm sehlak, kan ram kan miphun in damnak hnukhri thar a hmuh ka zum a si. By: Hniangsinpa\nMi Huat lo nun : Ka hmuh tawnmi sungih sin pakhat te “Mi huat lo nun” hi Ram Hruaitu Kutkaih (catlang) parah tarlang ka duhmi a um. Ziangahtile hi thu hi a theih lawng ka rak thei ttheu ih a takin ka rak nuncilh ngaingai dah lo. Chinmi pawlin kan ttul zetmi pakhat cu kan theihmi hi a takih nuncilh a si. Thuttha kan nuncilh le Pathian sunlawinak a lang ttheu. Hi capar, cahran a siartu pawlin “Mi huat lo nun” hi an nuncilh pi ve theinak dingah Pathian hnenah thlacamnak thawn hi cahran hi ka hlansal a si. Kum a cem ih kum thar a suak tikah Christian mi tampi cu kumthar ih kan nung dan ding hmuitin nei in Pathian hnenah kan dil ttheu. Kum a thar ih thlacamnak nei phah in kan hmuitin lamzin kan zawh. Ni le thla a hung liam ih a rei tikah kan hmuitinmi cu kan hngilh deuhdeuh ih kum hrek hlan ah kan theihhngilh thluh mai ttheu can a tampi. Kei khal 2007 kum cem, 2008 kumthar a thleng awk tikah ka nun thleng ding hmuitin nei in Pathian hnenah thla ka cam. Cuih ka thlacammi cu “Mi huat lo nun” (Mi huatmi neih nawn lo dingin) ti a si. A langin simaw, a thupten simaw, mi huatmi ka rak nei ttheu. Cumi cu keimah te ti hloral tum in ka rak zuam rero ttheu nan ka hlawhtling dah lo.\nMi ka huat dan phunhnih : Pakhatnak cu ka lungawi lo zawng, ka duh lo zawng a tuahtu cu mit hmuhhmai theih in ka hua mai. Ka huatmi nu/pa cu midang hnenah tikcu remcang a um tinte an siatnak rel ka hmangzet. A sidan cekci lo tla betmi ka nei ih mi in an rel can ka tawn tikah ka hun relve cu thaw ka ti, nuam ka ti, ka di a riam sutsi ko. Asinan ka relmi (ka mi huat) nu/pa ih rak theihsal ding cu ka duh lem lo. A hrek cu awkam tthazet in ka biak sal thei ko. A hrek cu ka biak remcang thei lomi an um.\nPahnihnak cu ka hnenih sualnak zianghman nei lo, a theih khal rak thei aw dah lo nan ka vawikhat ka hmuhnak ih ka huatmi an um dah. Ka va sual ve aw! ti in ka ruat aw ttheu. 2008 kumthar ih ka thlacammi cu Pathian in ka nunah a tak ih hmang dingin i run pek. Mi ka rak huat ttheumi nun cu a reh vuarvi. Asinan Satan ih hnattuannak cu a reh cuang lo. Vawi tampi cu ka huat tulmi a lang sal ttheu nan thlacamnak in nehnak ka lak cingcing. Ka ruah ttheumi cu Pathian thu tel lo cun himi “Mi huat lo nun” hi nuncilh theih rual a si lo men ding ka ti. Mi huatmi kan neih tikah an siatralnak tawlrel a awl te. Cuvek nun cu milai nun ih duhnung lozet, mi hawizawng lo nun a si ih khawtlang le rualpi lak khalah zapi huat an hlawh ttheu. Pathian zarah mi huatmi ka rak neih lai khalah an siatnak lam tawlrel cu ka rak tum dah lo. Kan Bibal khal in in sawmmi tampi a um. Matthai 5:9, 6:14 Rom 12: 14, 17, 18, 20, Luke 6:27,28 Efesa 4:31 a dang thawn. Keimah vek misual, mi huat nei nan um pang le bansan thei dingin Pathian hnenah thlacamnak thawn ap cio dingin ka lo sawm duh a si. Pathian zangfahnak cotu, Pu Lalneimang.\nZIANG CI KAN TUH? : Hmunkip ih Ram Hruaitu Kutkaih siartu unau zate'n nan kut ka lo kai.Thaw nei mi le rawl ei thei le tuan thei kan hun si in hi cu ruahmi le tumtahmi khal kan nei tengteng ding tinak a si. Atu kan ni Chin mino pawl hi ziangsi kan ruat ih kan tumtah cio ram le miphun hrang ah? Ziangkhal va si sehla kan thinlung cio in cu miphun hrangah ruah sanmi le sunmang pawl cu kan nei cio ko. Asinan umnak hmun le hma le sinak ih pek lo ruangah mah ruahmi le sunmang pawl hluhsuah thei lo Chin mino kan tampi si lo maw? Curuangah kan thinlung sungte ah ziangmi ci si kan tuh pei? Thilci hi zoh sehla an/kan tuh dingih kan tuh hnu ni rei hlanah an ra kheu sal ttheu.A siatmi thilci cu kho sal thei loin leilung sungah a siat ta ttheu. Cubang thotho in kan Chinmi mino pawl thinlung sungih kan tuhmi ci khal a siatmi ci a si pang ahcun a kho thei lo dingih a siat ta ding. Ziangmi thilci si ka ti sile cu, miphun duhdawtnak thilci a si. Aliamciami caan ah kan sinak ziangmaw zat kan sungzo tivekpawl ruat rero zotu Chin mino hrangah cu ci tuh hman a ttul nawn lo ding. Minung hi aliamcia zomi kan caan pawl zohsal cingcing in khami caan pawl sungih a ttha loih kan hmuhmi le rem a ttul tiih kan hmuhmi pawl hi atu caan ah rem in a ttha zawng ih ttanlak sal ding kan si. Aliamcia caan dang pawl ih in lawnsakmi le a hman lo zawngih an cangvaihnak pawl khal huatnak ah hmang loin ttan laknak ah kan hmang sawn pei uh ka Chin mino pi pawl. Ziangahtile mi hnen ih awl-ai-zet le a lak ih laksak ringringtu cun a lak ih laksal le mi lawn cu a nuam a ti zawng le a duh zawng hi a si. Curuangah Chin mino pakhat cio kan thinlung ah ziangmi ci kan tuh pei? Ttan laksalnak ci tuh cio uh si ti ka lo sawm duh.Ttan laksalnak kan nei ahcun kan khua le kan ram hi a tthangso sal dingih mi hnen ih ta khal kan nei thei sal ding ih a tum suk lam si loin a tthangsomi khua le ram kan si ding ti'n ka zum. Aliamcia caan zoh in "Ttanlaknak" ci kan Chin mino hnenah kheu hramseh. Salai Justin Thang,(USA)\nChin ttawng le Chin ca : Kum 2007 thawk hrawngah khan leilung tlunah ttawng nung (a living language) phun 6912 a um ih, cui ttawng nung 6912 cu minung 5.7 billions in an ttawmaw. International ISO 639-3 standard catalogue sungih ngankhum vek a si ahcun leilung tlunah ttawng phun 14000 a um ih, cuih lakah 497 cu a hlo cing ding. Mirang cun ttawng hi language le dialect tiin phunhnih in an then nan, a daidannak cu a fiang fukfi lo. ‘Ziangtik teu ihsin ttawng hi a ra piang thawk’ ti zohman in fiangzet in an thei thei hrih lo. Mihrek zumnak vek a si ahcun tuihlan kum million khat hnakin a rei zo; ruahdan hrekkhat cu n kum 40,000 hrawng a rei zo an ti ve. A ziang khal va si sehla, ‘milai ttawng’ cu ‘milaipawl pehtlaihawknak’ a si ti cu zohman in an el lo ding.Ttawng lam zirtupawl cun leilung tlunih ttawngpawl an zir tikah ttawng cu a hlawm a hlawmin (language group) an tthen. Ttawng hrekkhat cun bangawknak tampi an nei. Kawl ttawng le Lai ttawng hi vun zoh hnik sehla; kyaung (tlawng), ein (inn), khuay (ui), ti vekin bangawknak tampi an nei. Cun, catluan vun tuah tik khalah an bangaw phahpha lala. Subject kha verb in a thlun. tthimnak:- Nga tua mee=ka feh ding. Nga dii tua mii=Kei cu ka feh ding. Asinan, Transitive verb hman tik ahcun catluan cu object + subject + verb tiin a feh. tthimnak:- Ta-yet-ti sa(ca) ba=Theihai ei aw. Hi zawnah khal Kawl tawng le Chin ttawng cu a fehdan a bangaw thotho. Asinan, Kawl hminsakmi le Chin hminsakmi cu a bangaw lo a tampi. Ta-yet-ti=theihai, tit-pin=thingkung tvk. Chin ttawng le Lusei (Mizo) ttawng vun zoh hnik sehla. Lusei hlado (khuate hla) hmuahhmuah hi “Chin ttawng” an si thluh ti ding a si. Lusei in ‘kan ttawng khun’ an ti ih, Chinmi hrang ahcun ‘kan tulai ttawng’ a si lai. Chin ttawng le Lusei ttawng cu a fehdan a bangaw lawng a si lo, a tiduh san le hminsakmi khal a bangaw a tamsawn ti sehla a sual lo nasa ding. Ka nu=ka nu, ka pa=ka pa, ka nau=ka nau, ka ni=ka ni, Lo thlo=Lo thlo tvk. tiin. Culawng a si hrih lo. Kan grammar fehdan, kan aw thlukdan, kan aw a tawi le a sau dan tvk tla khal a bangaw thluh zikte. Lusei ttawng kan timi hi ‘Duhlian ttawng’ a si ih, ‘Duhlian’ cu Seipi khua ihsin thlang a tlami a si tiin thuanthu zingzawitupawl cun an sim ttheu. Curuangah, Chin ttawng kan zingzawi tikah siseh, Chinca kan zir tikah siseh, Chinca zirnak kan tawlrel le kan tuah tikah siseh Mirang ttawng le Mirang grammar thlunih tuah thluh ding a si lo vekin Lusei ttawng thlunih tuah thluh ding khal a si hlei lo. Chin ttawng duhdan thlunih tuah ding a sisawn. Mizo le Chinmi cu unau kan si vekin kan ttawng fehdan khal a lamdannak a um tam lo.\nTtawng (simmi ttawng=spoken language) hi ca (nganmi `awng=written language) ih an vun canter tikah duhdan bangaw lo tampi a ra suak. Cuih hleiah hminsinnak (symbol) hman duh mi a bangaw lo lala. Cun, ttawng pakhat le pakhat ‘a aw suahdan’ a bangaw lo lala ih, cui ‘aw’ hminsinak pekdan khal a bangaw lo lala. Leilung tlunih ttawng lam zirpawl in 1886 kum ah khan ‘International Phonetic Association (IPA)’ an din ih, International Phonetic Alphabet (IPA) an tuah. IPA Alphabet cu a ttuldan vekin an rem vivo ih, an remmi version netabik cu 2005 kum ah an suah. IPA pawl cu leilung tlun ttawng lam zirnak kaihruaitu a si deuhbik.\nChinmi hin ttawng kan neihnak a reipi zo nan, ca (spoken language) kan neihnak cu kum 100 hman a kim hrih lo. Chin ca a rak tuahtu Mirang ttawng hmang American mi a rak si. Lai ttawng hminsinak dingah Kawlte ttawng hminsinnak (Burmese character) a rak hmang lo, Tuluk ttawng hminsinnak (Chinese character) khal rak hmang loin, Mirang ttawng hminsinnak (Hunterian character) a rak hmang. Mirang ttawng hminsinnak a rak hman ruangah, ‘Chin ca cu Mirang ca (English written language) thlunin a rak tuah a si,’ ti a theih(ngah) lo. Cun, Mirang ca cu ‘a aw suah thlunin’ an rak tuah lo nan, Chin ca in rak tuahsaktu cun ‘a aw suah thlunin’ a rak tuahfawn. Mirang ca ih harsatnak theiin awldeuh dingin in rak tuahsak hi lungawinak ngaingai a si.\nKhristian pawl in thlarau rawl kan hawlnak hmunpibik cu Baibal Thiang (Holy Bible) hi a si. Baibal cu Hebrew ttawng, Greek ttawng le Latin ttawng pawl ih ngan mi a rak si nan, tu ah cun ttawng phun tampiin an let zo. Mirang ttawng ih an lehnak hi kum 400 luan hrawng cu a si thlang hmang. Asinan, tu ahcun ‘version’ timi, tampi a suak zo. Version hmuahmuah cun Pathian thu diktak phuansuah an tumtah thluhko. Version (`himnakah King James Version) pakhat cu a reideuh hnuah an namsal ttheu. An nam hmaisa hnakin an nam netadeuh kha a famkimdeuh, a tthadeuh, an ttawngleh thu ah a dikdeuh tiih ruah a si. Kum 1991 sungih an suahmi, Falam ttawng ih nganmi, Baibal hman a nam hnihnak a suak zo. An nam hmasakmi kha tthasawn si bang sehla, diksawn diksawn si bang hnik sehla version neta lole nam (edition) hi tuah a ttul dah lo dingih, namsal (reprint) lawnglawng an tuah ttheu men ding nan. (Version means a particular form or variant of something). Cuvek thotho in cabu hrekkhat cu nam khatnak (first edition), nam hnihnak (second edition) tiin an suah ttheu. Nam khatnak ih a famkimdeuh lo mi kha, a nam hnihnak ah an bet ttheu vekin, a sual mi le a ttha lo deuh mi kha an hlawn ttheu.\nMizoram (tuihlan The Lushai Hills) ih Presbyterian missionary a rak ttuantu J.H. Lorrain in ‘Dictionary of the Lushai Language’ a rak tuahsak. A dictionary nam khatnak (first edition) cu 1878 kum ah an rak suah ih, a nam hnihnak cu 1940 kum ah Asiatic Society in a rak suah. Nam khatnak ahcun /aw/ aw–suak, aw tawi hminsinnak ah [o] a rak hmang nan, a nam hnihnak ah cun, Lushei aw fehdan a kai ngah tuk thlang ih, /aw/ aw-suak, a tawi le a sau hrangah hminsinnak dangdang tuah a ttul lo, [aw] pakhat lawng hin a famkimter thei rori a si ti, a hmuhfeng ruangah [o] le [aw] cu cawhrawi hnuaihni duh nawn loin [aw] hlir a hmannak a sisawn. Hi thu hi a tlun lamih version le edition fehdan ihsin kan vun ceksal khal asile Dictionary of the Lushai Language nam khatnak ih dikfel deuh lomi kha a nam hnihnak ah dikfelsawnin a tuah ti cu a fiang nasa.\nTthansonak hrangih karbak hrampi le thupizet pakhat cu ‘thlengnak’ (change) hi a si. Asinan, thil ih miangmau-ah ‘thlengnak’ rak dawnsawn le cohlan hi thil harsabik a si. Company pakhat, pawl pakhat, kawwhhran pakhat, university pakhat, ram pakhat; thlengnak a duh lotu cu a tthangso lo ding. Kel kan awh a si ahcun kan ttumsuk tinak a si an ti. Pursum leilawn thu ahcun, ‘Either change or perish’ an rak ti ttheu hmang. Kan ttawng le kan ca thu khalah hin a ttulmi bet, a famkimdeuh lomi tuahtthat le remtthat, ttawngfang thar le mawi kan hawl vivo thei lawngah kan ca a tthangso ding. Chin ca kan neihnak kum 100 a kim zikte thlang. Chin calai cu a hram kan thawk zik fang a si lai. Maw … Chini Mino, Calai hi Hnam Hnuk le Meifar a si ti theiin zuam sinsin cio uh. By Dr.Thanbilluai\nMautam le Paampi : Santhar mino tam sawn cun Mautam hi kan thawng dah lo ding ih, tui kum Mautam hi rel ngan tlakzet a si. Mautam ruangah mi ziangmaw zat in ei ding an harsa zo ih, tuikum rawl a siat ruangah hmai kum ah mi tamzet in harnak nasazet in an tawng bet ding. Mautam ruan ih harnak tuar pawl hi Kawlte ralkap pawl cun an ttanpi lo ding ti cu zapi theih cia a si fawn. Curuawngah, Mautam hi kan theih a poimawh ih Mautam ruangih harnak a tawngtu pawl khal an harnak kan theih pi ve a thupi.\nMautam hlanthu thawi. Mau hi kum 50(48) ah an par ttheu. Northeast India (a hleice in Mizoram le Manipur), Chin ram le Bangladesh tlang tluan ah Mautam a thleng thu record a um. Mau pawl an par ih, rah an rah hnu ah an thi ttheu. Mau rah hi zinghnam in an duh in, an thatpi ngaingai ruangah fa an nei zutzo cih. Zinghnam an pung cak tuk ruangah loruawl pawl khal an ei fai thluh. Cu vek ih lorawl an siat ruangah taam (faminie) a thleng ttheu. Kum 1958-59 ah Mizoram ah Mautam a rak thleng dah. Cumi cu Mautam theih netabik a si. Mizoram buainak cu India central acozah in a ngaihven tthat lo ruangah Laldenga ih ho in Mizo Famine Front (MFF) timi an rak din. Can a hung rei deuh hnu ah MFF cu MNF (Mizo National Front) ti ah zalennak (independence) sual ding ah an thleng. MNF le India central acozah cu 1980s ah remnak an tuah. Hihmi hnu cun MNF khal political party pakhat ah a cang lan ta. Tulai Mizoram ih thuneitu hi MNF party a si ih, chief minister cu Pu. Zoramthanga a si. Kum 1958-59 Mautam ruangah mi 15000 zik an thi ti ah record a si.\nChinram Mautam. Kan theih cio vek in kan ram ah Mautam a thleng cu a si. Ram leng ummi ziang maw zat cun Mautam ruangih harnak tuar pawl cu tanpinak a n pe rero zo. Chin Human Rights Organization(CHRO), Khonuthung, Mizzima, Chinland Guardian le Irrawaddy thuthang pawl khal in ram dangdang ah an thlan darh zo. Ziangvek in kan ram Mautam in harnak in tlun ding ti cu theih a si lo. Khat lam ah ram leng um Chinmi, ram dang (NGO tel in) le Kawlte ralkap pawl in, ziangvek in kan ngaihven ding ti khal ruah thiam a harzet. Cyclone Nargis ruangih inn le lo nei nawn lo, ei ding le hruh ding hman nei lo pawl hman Kawlte ralkap in tha te’n an ngaihven duh lo ahcun Mautam ruang ih harnak tuar Chin mipi cu Kawlte ralkap in an bawm ding cu beisei ngam a si fawn lo. Ram dang acozah le NGO pawl in rak bawm duh hman hai sehla ralkap pawl in Chin ram ih feh an sen ding maw?ti khal suh an poimawh zet a si. Cuiruangah, thil fiangzetmi cu Kawlte ralkap le ram dang tanpinak cu beisei ngam a si lo. Thil um sun cu ram leng um Chinmi pawl ih hmalaknak lawng a si.\nTuikum mautam ruangah thi le hlo report cu a suak hrih lo. Ram dang in tanpitu sungkhat nei pawl hrangah malte cu a tizia deuh nan, ram dang um Chinmi pawl khal in an duh vek in sumpai an kuat thei fawn lo ruangah hi harsatnak hi thil awl te cu a si lo. Netabik ah tui kan tawn rero harnak hi siatnak lawng ah si loin can tha tak khal kan hmang thei. Kan karlak ih ttanrualnak tam ter vivotu a si sawn theinak dingah le dokalhnak ah hma kan sawnpi thei a si. By: Thangluai\nCasiar Cu Fimnak le Thiamnak : Leilung tlunih thil ttha timi zaten thuh an siih, hawlcawp an ttul. Lunghlu le daimond khal leilung khur thuk sungah an um. Milai thazang ticawk lo cem in an laisuak. Cuvek thotho in sui khal cu man ttha man thei a si bangin leilung ihsin laihsuak le harsa zetih ttuan le rethei zetih ngah theimi a si. Cuvek thotho in fimthiamnak (education) khal taimak suahih hawl rero a ttul. Thilttha ngah ding ahcun retheizet le thazang suahih bangzet ih ttuan le zawnzaih a ttul.\nCubangin, leilung tlunih mibangnak, midang cannak cu casiar tam hi a si. Khui miphun khal zohsehla, ca an siar cio asile mi tthangso an si ti a langter. Casiar paih lo cu mi hnufual, mibang lo, mican lo kan si ti a langtertu bik a si. Casiar cu fimnak thiamnak, thu theihnak, daan theihnak le mi hleihnak bik a si.\nMr. Ruskin cun "Cabu cu Lal pawlih hlawn thil an si" a ti. Siangpahrang pawl cun tangka, sui, ngun le lung mankhung tla cu inn sungah an ret. Cubangin cabu sungah lennak ti cawk lo a um, asinan, cabu sungih ummi lennak cu sui le ngun an si lo, fimnak le thiamnak an siih, tangka le sui le ngun hnakih mankhung deuh a si. Milian pawl le Lal pawl in an lennak cu kuang sungah an retih a tawh awnnak cabi cu anmah in a thup lakah fianhrial te'n an ret, an thup. Asinan, fimnak le thiamnak tawh awnnak cabi cu a duhtu pohpoh ih neih theih le awn theih an si. Arabia pawl ih thuanthu sungah "lennak ih a khatmi rukru pawlih lungkua tawh awnnak cabi cu awng thiamtu" ti a si. Cubangin, fimthiam theinak ih tawh awnnak cabi cu casiar hi a si. "Mi zokhal ca a siar theitu cun a duh zatzat fimthiamnak cu ca siarnak in a hmu suak ding a si" tiah India ram ih "Good English" cabu suahtu R.P.Ghast, M.A, in a ti.\nMifim taktak pawlin an thiammi le an theihmi thilttha kipin ca sungah an ngan. Thuttha an timi zate'n an ngan. Fimthiamnak, nuncan dan ttha, pumcawm awknak ttha le tthansonak ttha le thu dang tampi thucu cabu sungah a um. Leilung tlun ihsin thihhnu lam umdan ding tiang cabu sungah a um ruangah tulai san kan Chin mino pawlin casiar tumuh, casiar zuamuh, cazoh paihuh, fimnak lauh, thiamnak saruh, cabu sungah hawluh, cuihsin mican uhla, mihleih hramuh ti'n duhsaknak thawn Rev. Dr. Thanghup\nCabu Suahcing Dingmi A Um:\nSalai Zahau Caleb Laltinhrem ih nganmi (lehmi siloin) "Ram, Miphun le Insang Duhdawtnak" cabu, bung 31 ummi cu a rei hlanah a suakcing dingti'n Ramhruaitu Kutkaih in kan theiih kan hngakhlapzet a si.Ram le Miphun Duhdawtnak Cabu Hi-\n1.Zumtu diktak a simi cun siar tengtengseh\n2.Chin miphun a simi cun siar tengtengseh.\n3.Ram le miphun buaipi paih lo pawl in siar tengteng ding.\n4.Ram le miphun duhdawttu pawl in siar tengteng ding.\n5.Zirnak lam ih a feh thei lomi pawl in siar tengteng ding.\n6.Zirnak lam a feh theimi cun siar tengteng ding.\n7.Pathian hna`uantu zovek khal in siar tengteng ding.\n8.Nauhak upa ti loin siar tengteng ding.\n9.Nulepa in fa le siar ter uh, fa le in nulepa siarsak uh.\n1.Miih tthatnak malte kha hngilhaw hlah la,miih sualnak malte kha cing ringring fawnhlah.\n2.Kamawhdah lo atitu lole amawhdah lo micu hna atuan hrihlo tinakasi.(kasualdah lo ati tu),or kasual dah lo a titu cu hna atuan hrihlo tinak a si.\n3.Tumtahnak neih men lawng in atawk lo ih cuitumtahnak cu thlen suak atul(or hlensuak ding a si)\n4.Na tumtahnak afatet le thilfate lawng nangahding,tumtahnak tumpi neih le thil ropi tisuak .\n5.Mifim cun a ngahsuakmi nehnak pawl hnakin a sunmi pawl zoh in a zir sawn. by, Moe Myint Maung,\nby Mai Esther Sancer\nRam Hruaitu Kutkaih Thuanthu:\nRe.Est. Sept. 14, 2007\nMotto : In Hruaitu Cu Kan Miphun Mi Siseh (Jer. 30:21)\nPurpose : Nunphung, Biahla le Calai Khaisan, Pathian Hmin Sunlawih\nFounder & Editor: Salai Zahau Caleb\nDirector : Hremang (US)\nSecretary : Salai Taisun D. Lallianhre\nAst. Secretary : Salai Lalawmpui\nTreasurer : Salai Zanniat Tuaklianuk\nAst. Treasure : Salai Hualngo Isaac\nSuahtu : Ram Hruaitu Kutkaih Kawmiti\nSuahzat : 200 cps (Bgl), Ygn ahcun cahmi zat\nAman : Rs. 5 (Bgl), Ks. 200 (Ygn)\nContact : ramhruaitu@gmail.com (cahran kuat theih ringring)\nVisit us : http://hruaitu.blogspot.com\n(A sungih nganmi pawlhi RHKK ih pawmmi an si thluh lo. Lungawinak thawn, RHKK)\nPosted by FALAM CHRISTIAN CHURCH OF INDIANAPOLIS, IN , USA No comments: Links to this post\nRAMHRUAITU VOI 6\nRAM HRUAITU KUTKAIH AVEI RUKNAK\nBangalore March, 2008\nMIPA AA LE FEL LO KA TIMI CU!\n“Mipa Aa le Fel Lo” timi thuthawn pehparawin ngan dingin timlamnak ka neih tikah, a hmaisa bikah keimah le keimah thlacamnak thawn ka zohfel aw. Keimai’ Aatnak le Fel lonak khal ka thuphlo loih mah le mah nunsimawknak cahran a si. Ih, “Mipa Fim le Fel / Nunmawi Ka Timi Cu” thuthawn pehparawin cahran dangdang ka siar tikah “Mipa Aa le Fel Lo” ziaza cu simrel ttul loin mitthlam ah an hung lang cupco ko nan, kannih Chin hrin milesa cu indirect cu sim lo, direct ih sim awk hmanah a thluathlam lawng kan hmu ban fang. Tuittum ih hi “Mipa” timi hi’n nupi nei zomi le nei hrih lomi an pahnih te’n a khih hmuh.\n“Mipa Aa le Fel Lo Ka Timi Cu!” kumkhua nunnak ding hrang ruat thiam lomi khi a si. Piantharnak ngaihsak lo pa cu leitlun miaa bik le mifel lo bik, sihte hman bang lomi khi a si. Sihte cu tthal caan ah fur laiih an ei dingmi tilerawl khawlkhawm hna an thiam, an hmailam thu an ruat thiam. Zo ka si, ziang ka si, khuitawk in ka ra ih, khuitawk ah ka feh leh ding timi khal a ruat dah lo. Nauhak aa bangin khawlak ah a tlang mualmo men. Phungphai thlu lomi thurelin a cil a bet ter. Hnattuan hna khal a thiam lo. Insang phur zang tertu si loin phurrit tertu a si. Inn a um caan ah ziangte rori hman ttuan a tum lo. A duh tikah rawlei a tum, ei lo a tum. Mileng, mikhual neih caan khalah mithmai pann te’n le awkam zang te’n khawsak a thiam lo. A tlawkciar, a phunzai. Insang pa bik: nupi fate hmailam nunnak zalam tluan a ruat paih lo, a ngaihsak lo. “Keimah pa bik ka thih hnuah ka nupi faate, tesinfa ziangtin, khuiah an rung um ding, an rung nung ding. An hrangah beunak innlelo ngaihtuah sak keng khaw” tikhal a tum lo lawlaw. A att cu hngalnak in bet khaw pa zee, pa fel lo ah a suahter.\nRam le miphun duhdawt cu sim lo ram le miphun tthansonak ti’n mai’ tlintawk te’n hmarngaitu pawl a relsia, a dodal, a camsia. A rammi sinak le a miphun sinak khal mak ah a than lo. Amai’ calai a ngaina lo, a urhsun lo, a thupit lo, tthittha khalin a siar paih lo. Cuti’n, “Casiar lo cu aat zir rero a si” tiah Dr. Pa Sang simmi cu amah rori a si ta. Mai’ nulepa, unau suahpi, asilole miphun-pi hnenih cakuat a ngan tik khalah, asilole, ca pakhat khat a ngan tikah amai’ calai hman hna thiam loin miphun dang (kawlte, mirang, tvp) calai sawn hmangin ca a ngan, a kuat. Amai’ ttawng ih nganmi cabu, magazines, thuthang tvp thupi ah a neih loih ekhrutnak le thilsia funnak asilole cabuai khuhnak men ah a hmang. Amai’ hla sak a thiam lo. A sak paih lo. A zahpi. Amai’ Chin thuammawi vunhruh thlenthli cu sim lo, a neih hman a nei lo. A neiih hruhtu pawl sawn a sawisel. Chin Phunpi Ni (Chin National Day) ah maw nan neih. Keicu ka pianthar hlan lawngah laithuam ka rak hruh. Hi laithuam ahhin Pathian thinhengnak (the wrath of God) a um” ti’n sal thinlungput maksak thawn a cilbua a suakter. Cuti’n a aatnak le fel lonak cu a miphun nunphung, calai, biahla tvp zianghman ih a rel lonak in a langter. A faate khal mai’ ttawng, mai’ calai tvp thiam dingin le urhsun hna thiam dingin lamzin hruai hna a thiam hai lo.\nKiang le kap thlir thiam loin a duhduh in a tlawk buahbo men. Ttawngkam bawrhhlawh le ngaitu hna (ears) ih ngainuam lo le ngaimawi lo a kaa in a suakter ttheu. “Leitlun ah mifim an um lo, hitawk khal ah mifim pakhat hman an um lo” ti’n amah vek dingah mi a hmu thluh. Nunau pahnih khat a thlem aat theimi khal thil ttha lo a si ti’n phuhrung aw sawn loin pawrhawknak le uansuan awknak ah a hmang sawnih miaa a sinak cu a ngaitu pawlin an hmu fiang deuhdeuh. An mithmai cun an hnihsan vek nan “nang, miaa pa rori hi cu aw, zoso lo rinsan thei nawn ding, zoso lo upat thei nawn ding” ti’n an thinlung te’n an nautat, an hnihsan, an zohniam rero men. Amah hnakih upa le sinak sang tvp upat hna le ttihzah hna a thiam lo. An lakah a duhduh in a ttawng. A duhduh in hna a ttuan ih canghvaihnak a nei. Tohkham pek hna le kian hna a thiam lo. A aatnak cu hngalnak ih a vun bet thlang cun hringtu nulepa, suahpi unau, ram le miphun le rualpi ningzahnak hlir a si ko lo maw. Amah hnakih nauhak cu a duhduh in a kawk hai, nun a sim mai. Ziang hmanah a neih hai lo ruangah amah hnakih nauhakpawl khalin “Miaa pa” tiah hmin an pek. An thih tiang an upat thei lomi a si.\nInsang thu ah kirsal in: nupi faate duhdawt cang le caan pek hna a thiam lo. Awkam thlum le phahniam aw te’n pawl hna a thiam hai lo. An hrang harsatnak tuar cu sim lo anmah hnen sawn ihsin eibar ding a bawh ttiottio. Nulepa nei lo ngakttah zangfahnak le duhdawtnak a nei lo. Mi rethei zawnzai le lamzin kap kutdawh zangfahnak le bawmduhnak a nei remrem lo. Amai’ pumpuarnak ding lawng ruatin khua a sa. Sungkhat unau suahpi, tthianrual sawmdawl hna a thiam lo. A tlaitluan deuh thaw in zukhmawm thawn a ciah aw. Phe a lek, rit thei sii a tham. A hmin ah “Ri cinn” ah tiih, a hmailah zalam tluan cu a pit ko. A thinheng caan ah a kiangkap ummi khenglekho in an tuar phah thluh. Uihli bangin puaihmun ah a pet ttheu ko nan, khawhar (mithi) inn ahcun hmuh ding a um dah lo. Zuu le sa inn le vedio zung tvp cu a thleng ringring, asinan, biakinn fehnak lamzin a thei lo.\nAmai’ hrihruai pakhat khat in maksak deuh le cuanghlei deuhih kut thiamnak, thilti theinak, gifts le talents an neih tikah lungawipi sawn loin a iksik, a dodal, a relsai haiih siatsuah dingin (Lucifer bangin) lamttang a hawl. A lamttang pawl khal cu miaa le mifel lo ah a canter hai (miaa le mifel loih cantertu maw, cantermi so na si ve ding?). Eithup hmang lo pa cu eithup a puh, mittha pa cu mittha lo ah a can, mifel cu mifel lo ah a can, mifim cu amah vek miaa ah a can.\nAmai’ hnattuan theimi parlawng ah a aungaw ih amai’ ttuanmi hna ttuanve lotu cu “Miaa” a ti. Midang hnattuanmi cu zianghman a si lo a ti san men. A relsia hai. Aipi le aite a neiih a phur cancan ah zaan laipi khal ah siseh, zinglam khawfingcat hrawng ah siseh, sun laiah siseh, midang ihthah tthat laiah siseh, hramlak “SE-HAL” men bangin a kuu, hla a sak ciamco mai ttheu. Ring ngaingai in a ttawng ciamco mai. Amai’ duhnak lawng thupi bikah a retih meeting ah midang dinhmun, sinak, duhnak le ruahnak cu zianghman lo men ah a ret, miaa le mifel lo ti fam cu a duhduh in rorel a hmangta lo maw!\nNunau man (value) a thei loih mi fanu, mi farnu, mi tunu cu a duhduh in puahcawk a tum. Miaa le mifel lo a si bangin, “Midang nunau tlunih ka nunrawng (sual) vekin keimai’ fanu, farnu, tunu tlunah ka tuhmi ci ka at leh sal thei” timi cu a thluak rangte neihmi in a ruat ban ta si lo. Lamzin khual tlawn caan khalah nunau zangfah ih kilkhawi cu sim lo, nunau loin tlei thei (um thei) ngaipi bangin “nunau an um maw, an tel maw. An um / tel ahcun kei cu ka phur lo. Nunau cu mi an hnaihnawk. Phurrit men an si. Zianghman le mi an bawm thei si lo” ti’n a sim ttheu. Cuti’n, nunau hrial a tum. A fanu, farnu le tunu hrangah siatnak lamzin sialtu mipa (ttapa, rualpi, pa) aa a si ko lo maw!\nAmah hrangih thilttha tuahtu, bawm dahtu le lamzin sialsaktu hnenih lungawithu sim sal cu sim lo, dodaltu, iksiktu, relsiatu a si riangri. Mah hnakih upa, mifim le mithiam rualpi ih tuah hna a thiam lo. Mah hnakih upa khal phungphai thlu lo pi’n thuel a hmang. Ca a siar tikah midang hrangah a siar. Midang hrangah ca a ngan. Midang hrangah thusim a thiamzet.\nA kauzawng ih hnattuan tum loin a bizawng ih hnattuan a tum ttheumi in thuruat sau thei lo miaa a sinak a langter. A kuai zomi rem tthat cu sim lo, a rem aw cia a kuaiter, a buaiter sawn. Rem awk lonak le theihtheim awk lonak um dingin lamttang hawl ih tawlrel a thiamzet. Cumi cu, fim le fel ruangah a si loih aat le fel lo ruang sawn ah timi a thei thiam aw si lo. Rualpi ttha pahnih lakah feh tahratin thusual tuah a thiamzet. Mittha, mifel, midang hua tahratin lamtang hawltu le tuahtu lamah ttangin thudik cu a phum hlo ve mai. Thusau ruat loin le kaupi’n ruat loin le zingawinak tthate’n nei hnai lo pi’n thubawhcahnak a tuah ttheu.\nFimthiamnak hi thupi ah a ret loih sum le pai thupi sawn ah retin a sukso ah a nolai caan a hmang ral. Cuti cun, miaa ti fam cu, sumpai malte a vun neih leh ve te’n a puarthau, a hngal, a duhduh in a tawng. “Leitlun hlawnthliri hi mittthep kar ah an hloral thei, asinan, fimnak cu a hlo thei lo” timi khal a ruahnak in a ruat ban loih Malaysia, Singapore, Australia, Canada, India, Thailand, Sweden, Denmark, US le ram dangdang lam pann in a feh. Sal hmanih tlak lomi ih pakan (plate), ekinn, thuamhnaw sawptu le nau umtu fang men ah amah le mah a tuah aw. Ram dang feh hi miphun hlohralnak a si ti a thei ban si lo. Ram dang feh hi vanram kai hnak hmanin a duh sawn. Cutluk ih miaa cu leitlun ah an suak nawn pei maw? Mifim mithiam timi (ram le miphun ka duhdawt titu) pawl hman an tlan hlo thluh mai ahcun miaa pa hrang ahcun miphun hrangih rinumnak cun hmun le ram a nei thei nawn lo a si cu maw. A cuih ka thin!\nMaw-nang mipa aa le fel lo! Cu kel tete! Nangmah ruangah maw insang mawi le nuam, khawtlang mawi le nuam, Ram le miphun tthansonak a um thei lo. Leitlun ah rak suak lo lawlaw la Pathian, hringtu nulepa, suahpi unau, rualpi le miphun-pi lungawinak le tthansonak a si sawn ding nan. Tui na sinak cu zahpi na um tuk. Duh na nung lo tuk. Upat na tlak lo tuk. Rinsan na um lo tuk aw lawmmam. “Kei ih fapa neih le pulh tlung” an ti ttheu bangin na nu Chin in a lo ti ve pang pei. Ralring aw law, nang Mipa Aa le Fel Lo! By: Salai Zahau Caleb Laltinhrem\nSuncaw Heu le Cang pal Cim\n"Suncaw Heu le Cangpal Cim" timi cu Chinmi lo thlo kan pipu-nupa pawlih an hman ttheumi ttongtthimnak a si. Asancu hi tin a si: Lailam lo thlo nupa pawlin hnattuan thei hrih lomi an faate pawlcu loih an hruai tikah suncaw (rawl) ken sak cih a si ttheu. Nauhak pawl cu lo sungah cun an lek-an tawivak ih lo-cang-dawl cu an pal hmin (cim) ttheu. Curuangah an nu le pa pawlin - hnattuan bawm loih cang rak pal cimtu an faate pawl cu - "suncaw heu le cangpal cim", tiah an ko ttheu (Tthat hnemnak nei lotu tinak a si).\nNa nulepa hrangih, Na fimnak le na thiamnak, Natik cu le caan, Na sum le pai, le Na duhdawtnak, Na pek lo a si ahcun, na nulepa in, "Suncaw heu le cangpal cim", an lo ti pang ding.\nNa faa le hrangih, Na fimnak le na thiamnak, Na tik cu le caan, Na sum le pai, le\nNa duhdawtnak, Na pek lo a si ahcun, a ling le a let in, na fa le pawlin, "Suncaw heu le cangpal cim", an lo ti pang ding.\nNa pasal hrangih, Na fimnak le na thiamnak, Na tik cu le caan, Na sum le pai, le\nNa duhdawtnak, Na pek lo a si ahcun, na pasal in, "Suncaw heu le cangpal cim", a lo ti pang ding.\nNa nupi hrangih, Na fimnak le na thiamnak, Na tik cu le caan, Na sum le pai, le\nNa duhdawtnak, Na pek lo a si ahcun, na nupi in, "Suncaw heu le cangpal cim", a lo ti pang ding.\nNa fala mawi te hrangih, Na fimnak le na thiamnak, Na tikcu le caan, Na sum le pai, le Na duhdawtnak, Na pek lo a s iahcun, na fala in, "Ai haa!!! San tlai lo vaal le suncaw heu le cangpal cim", a lo ti pang ding.\nNa tlangval ttha hrangih, Na fimnak le na thiamnak, Na tikcu le caan, Na sum le pai, le Na duhdawtnak, Na pek lo a si ahcun, na tlangval pa in, "Ai haa!!! Ka paisa cemter mentu le suncaw heu le cangpal cim", a lo ti pang ding.\nBy: Salai Bosco Mang\nDUHDAWTMI MAI HNENIH CAKUAT\nDuhdawtmi Mai, Na hnenah kei na “U” santlailo bikin tu na fala pek ihsin na hrangah thil tthahnem a si ding ti beiseinak thawn hi ca hi na siar dingah ka rak ngan. Tulai cu fala, tlangval lawng hman silo suakthuan le nupinu pacangpa zo hnu tiangin leitlun nuamcennak ah an tlan ti cu na theih ve he. Kan rin lo mi pawlin nupi pasal an neiih a rei hlanah an tthenawsal ti thu theih ding a tam tuk. Curuangah Mai, nangcu hi pawl vekin na si lo ding duhsaknak thawn ruahnak malte ka rak lo seu a si.\nKa nau, Innsungsang ti mi cu “a thupi tuk,” ti mi ttawngfang hmanhin a daih lo. Ziangah ti le minung kan san sungah Innsungsang dinhmunin kan caan kan hmang rei bik ruangah a si. Mi ziang maw zat cu nupi le pasal an neih hlan tiangcu nuam zetin harsatnak le buainak hi ziangvek a si ti hman an rak thei dah lo nan, nupi pasal an vun neih hnu an Innsungsang buainak, harsatnak le nuamawklonak ruangah thinpit vansangin nunman nei lo ah an ruataw, culawngsiloin a hrek cu mah le mah thataw tiangin an nunnak an cem ter. Mi ziang maw zat ve lala cu nauhak tet lai ihsin harsa, rethei le nulepai’ duhdawtnak hman tep dahlo, nun hi an hrangah cun a pak ii pak le a khat ii kha in an thei. Cuih nun man nei lo ih ruataw pawl lakah a hrek cun Innsungsang nuam an rundin thei ruangah a liam zo mi ih harsarnak hmuahhmuah cu hngilh in nun man nei le suah man nei in an run theiaw sal. Curuangah nangkhal Innsungsang nuam dinding na duh a si le tui na um dan le na hrilmi parah a tthumaw aw a si.\nNa falat lai caanih na um dan ii zirin na Innsungsangah a rah na ei leh ding. Nupinu tampi cu an falat laiih fellonak in an ttih a hrut ter, an pasal hnenah an ttong duhmi a ttongngam ter lo, thik zet ttheu hmanhaisehla nun an sim ngam lo. A hrek cun hmai song cing ten an duhdawt zetmi an pasal cu zan vak lo dingin le siimtukih tlung nawn lo dingin an dil ttheu nan, daiten um men aw ka ra tlungsal hi… nangmah hman na fala hnahkhat sinak hman maw ii pek thei lo ti’n …, Innsungsang buainak hrampi ah cangin nupinu tampi cu mitthli thawn an caan an hmang a si. Sirawk in le man nei nawn ta lo, a va poi ve! Esau in rawl vawikhat einak men ah fapa upa sinak a zuar, mitthli thawn a pai hmaiah riahsiatnak langter hmanseh san a tlai nawn si lo. Curuangah tangka, sui le ngun ih lei theih lo mi na fala hnahkhat sinak kha vawikhat nuamnak hrang le na tlangval thinheng ding phang men ah a poi lo ti siang hram halh aw. Na hmai ahcun a thin a heng aw ter ding nan hmuh banlo a thinlung sungin cun “um…ka duh zawng nupi tlak rori” tin a lo ti rero a si. Hngilh aw hlah, a thinhengnak cu a rei hlanah a reh thei ding nan na fala hnah khat si nak cu thlanmual a thlen tiangin a lo ruk sak lan ta ding. Zum pang hlah, ka lo nei tengteng ding a lo ti khal le, nunau in nan ziaza ttha lo nan thuh thiam vekin mipa khalin nunau bum kan thiam ve. Mary tla kha fala thianghlim rak sihlahsehla cu”rundamtu Zisu’n” a pum a sang lo ding. “ Tlangval in fala thiang a tthit vekin,…Tlangval cu a fala par ih a lungawi vekin…”Isai.62:5.\nMai, mi lak na suakvak caanah na um daan, na ttongmi va ralring hramaw. Mipa hrek khatin hi ti’n an ti tthue mi cu, “fala in a lo hnihsan len biak ding a har lo, a lo biak hmai le capoh thungai ding a har lo, vawikhat feh tlang le lakphak dawr to tlang hnu cun a vawihnihnak cu a har nawn lo, a kut na kaih thei hnucun a liangih kuah a har nawn lo, a liangih na kuah thei hnu cun kheng sungsa,” tin an ti ttheu. Daithlang pangaw hlah, vawi khat te ti mi hi a thupi tuk lawmman. Na hnakih cak an tam tuk ruangah zanah nangmah lawngin lengsuak vak aw hlah. Vokpi suakin liamkuan ding mi a tlun, nunau suakin nau-pai thawn a ra tlung an ti ttheu mi kha hngilh hram hlah aw maw. Ca na ngan sual le correction pen a um, thil na ti bung pang hmanah hmunphiah le hmawmrutnak a um, a si-nan nuncan ziaza mawi lo ruangih hminsia le thangsia phiatnak tuahtu campani cu a um hrih lo. Curuangah na falat pek ihsin na sunlawi zia hi thei aw hram aw,”blank paper” vek so khaw na si. Na felnak in na pasal hmaiah mit hmaittha a lo pe ding. Mi zu va hmanin an nupi ding ah mifel an beisei ve a si.\nZin kapah par aw hlah, paparih mawinak le sunlawinak theilotu pawlin an lo pal kiak pang ding. Thingkung rop le phentu hnah nei lo par khalah fu hram aw hlah, zangfahnak neilotu saihlumin a lo ngah pang ding. Duhmi pakhat lawng nei aw hlah, pahnih khalin nei aw hlah, a lo duhtu kha duh aw, a lo duhsawntu kha duh aw, pahra neih hnakin a lo hngak taktak tu kha duh ve aw. Biaknak, rinnak, tumtahnak, miphun,le nunphung bangaw mi duh aw. Fimnak, thiamnak, lian le farah, le sinak tanaw tuk lo mi duh aw. Kum tanaw tuk mi khal a ttha lo. Na mit lawng khalin hawl aw hlah, na hna hmangaw. A cang thei a si le rualpi vekin kawm ta awla a ziaza, a tlinlonak(weaknesses), rawl a duh zawng, a ei thei lo mi le ziangvek dam lo nak(tt. Cancer, thithlum,tvp.) a nei ti pawl tla duh thu nan simawk hlanah nan theih cia aw thluh le a ttha sinsin. Nan sinak nan theih aw thluh veve hnu in kan tlinlonak pawl hi kan ngaithiam aw in kan thei aw thiam leh thei pei maw? Ti’n thutaw le thulu ruat fel ta in thu botsat aw maw.\nMipa ttongtam cu tilung nal vek an si. Mipa ttong rang cu an kut a rang ve. Mipa samsen cu pasal hrangih ttha an mal. Rit theih thamtu cun ziang dang hmuahhmuah(innsungsang ih thil ttul mi) hnakin a thinlung a duhdawt a si. Mah le mah kilkhawi aw thei lo tu cun a Innsungsang a kilkhawitheilo ding. Zan vak tammipa cu zinkap Uico in an baihat. Nunau in an ziaza tthalo an thuh thiam vekin mipa khalin nunau bum an thiam ve. Calngolh zaten thurawn an tlak thluh lo. Ca thiam zaten an fim thluh lo. Tlakrawh Innpi sungih itthat thei lo hnakin Di Innsungih mangman a ttha sawn.\nDuhdawtmi ka nau, na parmawinak le na hmuinak kha thothe, kawngsang le phengphe-help hrangah siangaw hlah maw. Thulu le thutaw ruat fel ta loin pasal neih cu siaraw an tam sal ruangah a lo duh lo tu le na duh lo mi cu na neih lo a ttha sawn. Alian le mawi ruangkhalah nei aw hlah. Rualpi forh ruang men khalah pasal nei pang aw hlah. thinnat ruangah le mi pakhat khat phirsit duh ruangkhalah pasal nei aw hlah.na rualpi pakhat khat pasal a neih mi daw in neihve mei tum cuang aw hlah. Awlsaam tukih ka lo duh ti tucun harsa loin ka lo duh nawn lo an ti ttheu. Cuvekin awlsaam tukih neihawk cu a reihlanah an tthenaw sal ve ttheu. Lovah sualin kumkhat daih, neihawk sualin sansung thawngtlak, biaknak sualin kumkhaw sirawk an ti ttheu vekin na sansung nuamawknak ding lo beisei saknak thawn hi ca hmangin kei na “U” in ruahnak ka rak lo pekmi hi zangfahten thupiah ii ngaisak hram aw maw…Damten aw…By: Salai Taisun D. Lallianhre Senpiang\nCHIN MI MAKSAK TTAWNGKAM\n1. Minung hmai le Pathian hmaiah rinumnak hi Pathian thlawsuah conak a si. Pu Suiluai.\n2. Sunmang nei lomi cu rinsan an tlak lo. An fumfe lo ding ruangah. Salai Zahau Caleb Laltinhrem\n3. Hlawhtlinnak kan duh ngaingai ahcun zohnen khalin kan zir thiam a thupi. Pu Suiluai.\n4. Fala tlangval duhdawtnak khal a thupi bik lo, khat le khat theihthiam awknak lungput hi a thupi bik sawn. Mai Daisy Thang\n5. Nupi pasal dingah thluak rori’n ruat fel ih hril ding a si. Salai Philip Mangoolian\n6. Kan nauhak tet lai ihsin kan paihmi kha taima zetin hlawhtling ding rori’n kan zuam a ttul. Pu Suiluai\n7. Mai’ tawntaihnak sung ihsin zamrang zetih a tho theitu mino cu mi tthangso an si ding. Rev. Mike Zungceu\n8. Mai’ thu lawnglawng ih na duhtawk men ttheu a si le, rual pawl ding na nei mal deuhdeuh ding. Salai Kawllian\n9. Raltthatnak cu thutik ttan ngam le mai’ ti ding le ttuanvo ttuan ruangih ziangkim tuar ngamnak hi a si. Salai Thanduailo\n10. Tuar ngamnak a neilotui’ hmaiah lamzin awng a um lo. Salai Sanglianthang\n11. Calai cu miphun hnuk (nunnak) a si. Salai Caleb Zahau Laltinhrem\n12. Na hnenih mi thusia simtu cu midang hnenah na thusia an va sim ve thotho ding. Rev. Runcungmang\nLawrkhawmtu: Salai Sawnset Malsawmsang\nLungrualnak le Thluasuah\nThuhmaihruai : Lungrualnak cu thluasuah ngahnak a si. Mirang ttongfim ah, "Lungrual cu cahnak" ti'n a um. A sim duhmi cu, kan lungrual asile kan hnattuannak ah kan cak dingih hlawhtlinnak kan ngah ding tinak a si. Culawng si loin, lungrualnak a um ahcun satan ih bumnak le thlemnak, hnaihnoknak le sualforhnak a phunphun sung ihsin luatnak le humhimnak kan ngah ding.\nLungrualnak ih sunlawizia: Saam ngantu in, "Pathian minung pawl unau bangin hmunkhat ih um tlang hi a ttha in a va nuam so" a ti (Saam 133:1). Tahtthimnak a langter: "Aaron ih lu ihsin a khahmul le a korfual hngawng tiang a luangmi olif hriak sunglawi bangtuk a si" a ti. Puithiam saang Aaron in hmun thianghlimbik ih a luhzik tinte'n olif siiti a burh awkta ringring a ttul. Culawngah Pathian hmai ah thianhlimnak a nei dingih a raithawinak tla cosaan a si ding. Cuvekin kan lakih lungrualnak a um lawngah kan hnattuannak thluasuah in pe ding.\nLei thluasuah le Van thluasuah donnak: Lungrualnak cu leitlun thluasuah le vanlam thluasuah kan conak ding a si. Saam ngantu in, lungrualnak cu Hermon tlangih daitla thawn a tahtthim. A sim duhmi cu Hermon tlang hi Palestine ram ih tlang saangbik a si. Kum tluan in tlangzim ah vur a tla. Cuih vur tikhal a zup ih a luan tikah, Israel ram ih tiva tumbik Jordan tivapi ih dawhhna ah a cangih, Galilee tili ih dawhhna khal a si fawn. Mipi pumcawmnak ah lo theih lo ih a ttulmi tidai khopkham ih petu leitlun thluasuah a phunphun an ngahnak a si. Cuvekin, lungrualnak cu kan miphun a kilkip: fimthiamnak, harhdamnak, le pursum leilawnnak ah tthansonak a suahpitu a si. Zion tlang tahtthimnak cun thlaraulam thluasuah a khihhmuh. Lungrualnak a um lawngah mipi sungah hnangamnak, remdaihnak le thlarau nun tthanlen pitlinnak taktak a um thei ding. Israel mi in, "Bawipa in Zion ihsin lo thluasuah seh" an ti ttheu.\nSaduhthah le Lungthlitum Tlinhsuah theinak: Lungrualnak cu miphunpi tthansonak hrangah tumtahmi hluhsuah theinak tawhfung a si. Mipakhat cu ziangvekin fimthiamnak nei in cak hmansehla amah lawng cun thil thupi a ti thei lo ding. Thil maksak vun ttuan ding ngaingai ahcun mi tampi ttanrual a ttul. Tumtahnak bangrep a neimi mibur in thinlung hmunkhat nei in an fimthiamnak, an neihsiah le an thazaang an bur khawm tikah pakhat lawng ih tithei lomi hnattuan tumpi an ttuan thei ih tthansonak a suahpi thei. Hruaitu maksak Nehemiah in Pathian rinsan in, "Khuapi kulhnak phardawl cu dinsaal uhsila kan thangsiatnak hi rehter uhsi!" ti'n mipi tha a peek tikah, mipi an lung a rual ih, "Tho uhsila din saal uhsi," an ti. A tim an tuah ih hnattuan cu an thok lohli [Neh. 2:17-18]. Cuticun an hnattuan cu caan tawite sungah an ttheh. Kan lung a rual ahcun ziangkim ah hlawhtlinnak kan ngah ding.\nLungrualnak cu Donehnak: Leitlun cu harsatnak ram a si bangin kan duh lo cingin dokalhnak kan tawng ttheu. Rinlopi in harsat buainak in in nuai ttheu. Cuvek tikcu caan ah lungrualnak a thupizet. Israel pawl Canaan ram pan ih an fehlai ah veikhat cu Amalek raal pawl thawn an tong aw. Cutikah, an hruaitu Moses in Josuah hnenah, 'Kanmah lakih mihrekkhat hril awla, Amalek pawl va do dingah feh aw. Kei cu tlang parah ka ding pei ih Pathian ih i peekmi kianghrol hi ka thlir ding," a ti. Moses ih fial bangtukin Josuah in a tuah ih Amalek pawl do dingah a feh. Cule Moses, Aaron le Hur cu tlang parah an kai. Moses in a baan a thlir sung pohpoh cu Israel mi pawl in an raal an neh vingvo. Asinan a baan a tthum tik ahcun Amalek mi pawl in an rak neh deuh ttheu. Cun Moses cu a baangzet, a baan tla a zawngih Aaron le Hur in lungto an laak ih an toter. Anih pahnih in Moses ih baan cu an thlir bawm. Zaanlam nitlak tiang a baan cu an thlir sak ringring. Curuangah Amalek pawl cu Josuah in a neh ttheh [Suah. 17:8-16]. Kannih tla kan lung a rual asile kan hnattuannak ah in hnaihnoktu dokalhnak cu Pathian huham in olte'n kan neh thei ve ding.\nThunetnak: Hruaitu in a tumtah hlawhtling dingah "Lungrualnak cu a ttha, a nuam ih a rahsuah cu hlawhtlinnak thluasuah a si," timi a theih ih a nunpi a ttul. Lungrualnak a um lo ahcun buainak le sunralnak a suak ttheu. Lungrualnak a um ahcun lungawinak le thathawhnak a um ih hnattuan hlawhtlinnak a si. Hruaitu in miphun hrangah tumtahnak thar le ttha a nei thei dingih kut ong zom aw in hnattuan tlang theinak a um ding. Cuticun tumtahmi ah hlawhtlinnak a um dingih leithluasuah vanthluasuah dongin kan tthangso ding. By: Rev. Runcungmang\nChin Kum Thar Puai\nThuhmaihruai: Chin kum thar puai hi Chin-mi phun le hnam cio in mah le kawh daan cio kan nei. A hrek in Fangeer (Zahau, Sim, Hlawnceu,tvp), Tho (Thantlaang, Hakha, Khualsim lam …), Dawng Pui (Zanniat lam …), Khuado (Tedim …) tvp pawl in a phunphun in kan ko. Hi tawk ca sung ih ka taarlang duhmi cu kan Chin-mi huap in hi Chin kum thar puai kan tuah tikah ziang ti’n kan ko ding? Kan pupa pawl in ziangruangah hi puai hi an rak tuah timi an tuah duh sannak ngaingai kan theih asile ziangti in puai hmin kan ko ding tihi kan lung in fiangter ding ti ruahsannak ka nei. Hi ca sungah faangeer tiih a ko tu Phunhnam sungin ka si ruangah faangeer ti’n hmun tampi ah ka ngan ding ih a ruah zia in thiam sak hram uh. Faangeer timi cu ziang a si? Ziangruangah kan pupa pawl in an rak tuah? Khui tik ah an rak tuah ih ziang ti’n an tuah? Tui' san ah teh ziangah kan pehzawm a ttul? Chin kum thar puai kan ti le teh a sual maw? timi pawl hi hi ca sungah ruat tlang ding ah ka nganmi a si. 1. Ziangti in Puai hmin kan ko ding?: Tulai ih kan buai bik theumi cu Chin-mi zate huap in hi puai hi kan tuah ding kan ti tik ah zo miphun ih kawh daan in puai kan tuah ding tiah kan buai. Buai ding mawi zet khal a si ko. Thuthimnak ah Falam ka um lai ah faangeer puai miphun zate huap in townhall ah kan tuah ding kan ti tin te’n cozah zunglam in thu a rami cu "Khua Do Puai" tiah ca nan tar pei ti a si ringring. Cuih catlaang taarmi ka vun ruah sal tin te’n, ka lung sung ih a hung suakmi cu Chinmi kan sungah new colonialism timi midang miphun va control, mai’ kuttang ih va ret duhnak kaih hruai awknak in kan upa pawl in in fehpi silo sawm ti ka hmu. Ziangruangah Falam le Hakha lam hrang ih sullam a nei lomi hmin cu hi puai hmin ah kan taar ciamco a ttul? Midang sal ih tuah a tha lo kan ti ih ziangah kan mah le mah zunglam ah thu neihnak kan nei pam tiah kan unau miphun dang ih ttawng cu kan mai ttawng in kan va neh tum? A hmangtu pawl in teh ziangruangah hman ding ah kan lung a rak kim ve thiam? Kan Chinmi miphun zate hrangih sullam neimi ttawng a um lo maw? Mah le hnam cio ih hi puai kan tuah ding ahcun mah le kawh daan cio ih hman a ttha ko. Asinan, miphun tam deuh huap ih puai kan tuah ding a si ahcun mah le kawh daan cio hmin hi thupit ter loin pumkhat in si tertu hmin kan hril sawn a ttul. Faangeer puai cu Chinmi kan pupa pawl ih an kum caang relnak a si. A tanglam ih nambat palinak ah fiang deuh in ka tar lang bet ding. Curuangah kan Chinmi miphun zapi huap ih puai kan tuah ding a si a cun, "Chin Kum Thar Puai" tiah kan ti a si ahcun kan pupa pawl ih tuah duh sannak khal a huap ih Chinmi kan zate hrang khal ah a huap biktu hmin a si ding tihi ka taarlang duh. 2. "Faangeer" timi cu ziang a si?: "Faangeer" timi cu "Faang" le "Eer" timi ttawngfang pahnih kawm awmi a si ih kan pilepu pawl in "laifaang" a tlor mikhi "laisang" ah an tuah ih cu cu faang kan eer tiah an ti. Mi hrekkhat cun laifaang si loin faangcang tlor khal in an tuah. Asinan laifaang tlor hi an hmang tam bik. An tuah daan phunhnih in a um. Pakhat cu killi nei in an fun ih cucu sangpi an ti. A dang pakhat cu a pum sawl te khap khat can lai in an tuah ih zawlrit tiah an ti. Laisaang cu laifaang tlor lawng in tuahmi le bante thawn sum sungah nel aw zet ding in phom ih tuahmi tin a um. Cu ti in lailam ah laifaang tlormi, saang ih an tuah tikah faang kan eer tiah an ti ih cucu a tawi zawng in faangeer tiah an ti. 3. Faangeer puai cu khuitikah an tuah?: Faangeer Puai cu lo rawl an laak ttheh hnu September thlalai hnu ih thlathul (fullmoon) hmaisa bik ah an tuah. Curuangah September thlalai in October thlalai tiang khi kan pupa pawl in faanger thla tiah an ko. Lorawl laak ti tikah thlairawl si loin fur ih ciinmi laifang, faangcang le vainim laak thehnu ah an tuahmi a si. Cuih rawllak khawm cu kan pupa ttawng cun rawllu pet (harvest) tiah an ti. Rawllu pet lak ttheh hnu September thla lai in October thla lai hrawng ah faangeer puai cu rak tuah a si. 4. Ziangruangah faanger puai an tuah?:Kan pupa pawl in faanger puai an tuah duh sannak thu paruk in tarlang ka duh. 4.1 Kum caang relnak: Faangeer puai hi kan pupa pawl ih an kum caang relnak a si. Kum caang rel timi cu kum khat a kim tiih kum an siarnak a si. Curuangah kan pupa pawl cun an faate khi faanger puai hlaan ih ni ziat, thlaziat suak khal asile faanger puai an thlen cun an faate ih kum khi kum khat a kim tiah an siar cih mei. 4.2 Lungawi thusimnak: Faanger puai hi kan pupa pawl in an biakmi khuazing Pathian hnen ah lungawi thu an simnak caan a si. Kan Chin thuhla tthazet in in zingzawi saktu Rev. Thangtinsum in Keimah Khawte Fa (1999) timi a cauk sungah faangeer ih "a ni hmaisa bik ah pacang pawl in mual rawn ah vok an that ih mual tlang sun tiah an ti (p. 85)," tiah a ngan. Cu theh in thla an cam ih khawzing Pathian hnenah kum pi kum khat sung lam a hruainak le an lo rawl a thlawsuahnak parah lungawi thu an sim. 4.3 Thluasuah dilnak: Faanger puai an tuah tikah a ra lai dingmi kum hrang khal ah an thlacamnak a si. Kan pipu pawl in cui kum ih naute suakmi hmuahhmuah kha khua bawi inn ah an feh pi ih khua bawipa in thlacamnak a rak neih sak. Cucu nau lam coih tiah an ti. A tlun ih ka ngan zo bang in kan pupa pawl in mual tang ih thla an cam tikah kum hlun par ih lungawi thu an sim lawng si loin kum thar khal ah Khuazing Pathian ih lamhruainak le thuasuah dil in thla an cam. 4.4. Khuasia pawl an dawinak: Faanger a kim cun kan pupa pawl in kum hlun a cem zo, kum thar a thok zo an tiih khuasia khuavang pawl an dawi. Ziangti'n an dawi ti le Rev. Thangtinsum cun hi ti’n a ngan: Faanger puai ih a ni hnihnak cu Nipi ni an ti ih mithi thlarau pawl khal an hung leeng ve ti in an ruat ih an hrangah laizuu tla an rak ret sak. Cun pacang pawl in mithi hla an rak sak. Zaan ah Lente Belrua (hlamphei) sungah faar an vang. Cun an kut in far an vaang ih inn sung, inn leeng le inn tang pawl ah khuasia pawl an um ding tiih an ruahnak pohpoh kha an nawk ciamco ih "Tlangrai, rirai e, suak uh law, kum thar ah nan um thei nawn lo" ti in an au ih mithal tla an kap ih an dawi (TTS, 199:85). 4.5. Rawl thar tawmawknak: Faanger puai cu milian le farah thleidannak um lo in rawl thar an ttawmawknak a si. Kan pupa pawl in puai a phunphun an tuah tikah a tam sawn ahcun milian le mifarah thleidaan awknak a rak tamzet. Mifarah pawl le khuangcawi thei lo pawl tla cu zuu an in hman ah inn sungah tonak an ngah lo ih inn leeng ah zuu an rak zawh. Asinan faanger puai ahcun milian ee, mifarah ee, khuangcawi thei ee thei lo ee ti um loin an zate in bangraan theh in rawl an tawm aw ih zuu thaw thaw khal an in tlang. Cumi in an thinlung hmun khat ah a tawn hngai ih dudawtnak le pum khat sinak a suah ter sin. 4.6 Leen khawm awknak: Faanger puai ih a nawm hleicetnak cu suunah sang heh tiah an deng ih zaan a kim cun tlangval hmuahhmuah cu fala umnak inn ah zaan vaar leen khawm awknak an nei. Cucu kan pupa pawl in cawitawm kai tiah an ti. Cui cawitawm kai cu inn khat lawng ah si cuang loin fala umnak inn tinah a burbur in zaan vaar te in nawmnak a phunphun an tuah. Khuang le tipmawng an tum in hla tthattha an seh aw. Cumi in nelawknak, duhdawtawknak le tanrualnak an kar lak ah a suah ter sinsin. 5. Kan pupa pawl ih faanger tuah daan in ziang kan zir thei? 5.1. Khuazing Pathian tel lo in puai an tuah lo: A tlunlam ih ka tar lang zo bang in Khuazing an Pathian hnen ah lungawi thu an sim ih a ra lai dingmi caan hrang khal thlawsuah an dil a si. Tui san ih faangeer puai kan tuah tikah Pathian biaknak tel loin nawmnak lawnglawng ruat in kan tuah pang sahcun kan pupa pawl ih faanger puai tuah duhsannak kan tthelh ding a si. 5.2. Nelawknak letanrualnak ah an hmang: Kan pupa pawl in faanger an tuah tikah pakhat le khat nelawknak le thuttha hla ttha ruah awknak an nei ih ttanrualnak ah an hmang. Cu bang in tuisan khal ah faangeer puai kan tuah tik ah phun le hnam, milian le mifarah thleidanawknak um loin Chinmi kan sinak ah le Jesuh Khrih ruangpum ih taksa tthen kan sinak sawn hi thupi ah re in pawlkawm aw ding kan si. Pumkhat sakhat kan si ruangah kan thinlung cu midang zawnruahnak le miphun tthansonak hrang ruat in faangeer puai kan tuah tlaang ding kan si. 5.3. Chin nunphung sim zirh awknak ah an hmang: Kan pupa pawl cu ca an thiam lo nan an nunphung hlo lo ding ah a kilkhawi daan an thiamzet. An kilkhawidaan cu zaan an lennak fala inn ah an mah rori in lai hla mawimawi an sak ih nun caan ziaza tthattha khal upa thu theitu pawl in an sim an zirh. Cun, lehnak nawmnak phunphun khal an tuah tikah mino pawl in an cawng cihmei ih cu ti’n an nunphung an kilkhawi vivo. Cuvek tthiamthiam in tuisan ah faangeer kan tuah tikah kan laihla mawi pawl, kan lam pawl le kan laithil phunphun hi kan langh ter sinsin a ttul. Cu ti’n Pathian in nunphung neimi le, thu le hla a neimi miphun pakhat ih in sersiamnak cu sankhat hnu sankhat a hmun vivo ding a si. Thunetnak: Faanger puai hi Chinmi kan sinak langhtertu nun phung tthazetmi a si. Kan pupa pawl ih kum caang relnak a si ih rawl thar an lawmnak le kum thar an hmuahnak puai a si tiah a tawizawng cun kan ti thei. Cu tiih faangeer puai an tuah tikah Khuazing Pathian hnen ah kum hlun sungih a thluasuah zomi par ah lungawi thu an sim ih kum thar hrang khal ah thluasuah an dil. Cuih tlunah faangeer puai an tuahnak thawng in khuapi vaangpi ti in duhdawtawknak le ttanrualnak a suah ter sinsin. Kan tawng le hi kan pupa nunphung tthazetmi hi ttha te in kan kil lo ih kan thih ter ah cun a rei hlan ah nunphung nei lomi miphun hlo kan si ding. Curuangah, kan nunphung tha zetmi pawl hlo lo ding ah kan Chin Kum Thar puai ah hi’n kan Chin hla, kan Chin lam le kan nunphung pawl a cang thei tawk ih langhter kan zuam bet ding a thupi ngaingai. Cuti’n kan nunphung ttha te ih kan kil khawi theinak dingah le pumkhat te ih kan ttanrual sinsin theinak dingah "Chin Kum Thar puai" hi tuah zuam sin uh si. By: Sannothuan\nZiang ruangah in Kawk\nZingkhat cu ka venghnen pawl pal dingin ka suak ih, innsang pakhat tei sangka ka king zik zawngah “Ziang ruangah in kawk, na ning a zak lo maw, mi zee ah maw in neih, maimai. Na sa ka lo thek sak theh ding so khaw, hnattuan cu ka hawl ko si, ka hmu thei lo a si hi” tiah inn tekpa bik ttawng cu ka theiih, an nu khal a duai ce lo, “Bek a si cu, na ning hman zak lo, kan neihawk ihsin hna ttha ten na tuan khal ka thei lo. Ka sungkhat pawl bawmnak in a si kan nun, na ninghman zak lo, cu tiih in ti ve cu, lo tthen sehla maw, an tam tuk, nang lawng an um lo” a rak ti ve, “Ka ttuan paih zawng ka hmu lo a si hi, hmu sehla, nangih fial rero ka ttul lo ding, na duh le suak” ti phah in phar ring zetih a cum ih, kei khal leng lo in, ka tlun san hai.\nMinung kan nunnak ah, hnatuan cuu kan hung si cun, nulepa, ulenau, nupi nei le phei cu kan hnattuan ding hi in duh sakin, ttuanlo ih kan um hi an phang. A hleice in kan Chin-mi lakih ka hmuhmi tamzet cu, mi zee cu kan um lo nan, ramleng um kan unau pawl hnenah sumpai kan cahih, ramleng suak lo pawl cun hnattuanih mi hnuaiih kuun hnakin, ramleng um unau pawl hnenih mitthli tlakawk ter ih um kan hmang zet. Refugee siauhin kan can kan hmang ih, a hrek Bible tlawng ah an ti, a hrek Malaysia, India ah an ti. Hmansehla kan thlennak ah a tam sawn cu hlawhtlinnak hnakin, kel hman awhlo ih um kan tamzet. Curuangah, “Hnattuanaw, tuan aw..” tiin kan kawk aw tam zet ttheu.\nHmansehla, a parih innsangpa bik ttawngkam khi kei cun ka ruat, a ttawngkam khi a diknak a um ko, ziangah tile, a pakhatnak ah a zee lo, a pahnihnak ah a duhmi a hmu lo. Ziangah, minung cu kan duhzawng lo ttuan a har si, a dikzet nan, khatlam ih a theih lomi cu, a duhzawng ttuan dingin a sinak a thei awk lo, thiamnak ngaingai a neih khal ka zum lo ih, a phu lomi hna a hawl in ka thei.\nKan Chin-mi tamzet cu, kan faa le tlawng an awng takah, tiin tlawng kan kai awk ter ciamcoih, a ziangziang buaih simaw cu an ngah ko nan, anmah ah thiamnak (Skills) a um lo, cumi cu kan theihpi loih, anmah khalin theih an tum lo, Buaihngah pakhat cun hnasang a beisei mai, cumi cu thil ttha lo lawlaw a si. Thiamnak nei fawn lo, tangdawrh nun nei lo cun, ziangtin maw hnatuan duhmi a neih thiam ngaingai ding. Mi khalin an ttuan thei si ti men in a ngah lo. Anmah ah thiamnak hleice an neih a tulih, cuih an thiamnak hmangin an duhmi an ttuan thei sawn ding. Sunmang an neih tengteng a ttul.\nBuaih a thupi lo ka ti lo, hmansehla anmah in an phulo cingin buaih ngahter cu a dikbik in ka hmu fawn lo. Cumi hnakin, anmai paih zawng ttuan thei dingin an paih zawng lamzinah fehter lohli hi miphun le hnam cangkang pawl tuah dan a si sawn. Mah ah zianghman um lo ko tuahtu cu nulepa, ulenau hi an si ttheu. Ka hmuh cin, hnam cangkang pawl cu, ka hnakih fim lo an tamzet nan, an thiam sunah ziang ti zawng hman in ka tluk lo. Ziangah tile, an paih zawng kha thiam ko an tuah, ttuan hmaisa sawn ih, cumi cun hna hmu lo a um ter dah lo.\nKhuitawl ram le hmun kan va thlen khalah, mithiam (skill person) in hnattuan a duhzawng a hmu lo timi a um dah lo, hna in a hawl sawn. Cuih hna in mi a hawl sawnnak ding ahcun kan paih zawng le duhzawng cu a tikcu laiih kan zir thiam hmaisak a thupi zet. Kum cang zet fawn siih, thiamnak ngaingai nei lotu si khi ningzah ah neih ding a si. Cumi ningzah ih kan neih thei lo ahcun minung tiih kawhtlak kan si kem maw?\nCuruangah, Ziang ruangah in kawk? Kawk ka ttul lo, Kawk khal ka cuu lo, ka paih zawng hna ka hmu hrih lo a si hi, kan ti sung ahcun, kan paih zawng hna in in hawl dah fawn lo ding. Curuangah, kan Chinmi in hmailam kan caan hrangih thupi zet cu, “Ziangmi ha maw, ka fahniangin a paih zawng, ziangmi ha a duh zawng” timi ruat phahin um sehla cu, ziangtik hmanah, “Ziang hna hawl lo tiih in kawk, ziang ruangah in kawk” timi ttawngkam a mal vivo ding nan. By: Hniangsinpa\nCHIN MINO HRANG KA RUAH VE MI\nHmunkip ramkip ih um Chin mil sa pawl hi Ram Hruaitu Kutkaih hmangin nan kut ka lo kai hai. Nan umnak hmuncio le nan ttuan nan thamnak ah hlawhtling hram uh.Hi cahran hi kannih Chin mipi pawl hrangah a tha ding ti ruahnak thawn ka run ngan.\nUnau Chin miphun pawl,Kan nih Chin ti mi miphun hi atu ahcun leilung tlun piin in thei zo ih curuangah kanmah in kan miphun hrangah ziangtin hna kan ttuan thei pei. Midang pawl in Chin timi cu miphun pakhat a si ti lawng si loin Chinmi pawl cun nunphung tthattha an nei Lamm (Traditional Dance), hnipuan pawl le zoh thimtlak an si ti tiang ih in thei bet hai seh la a ttha sinsin ding tiah ka zum.Chinmi hi mi vanttha kan si. Ziangahtile a liamcia kum100 hrawng hrang ahcun khawzing biak in Pathian kan rak thei lo. Sihmansehla, atu ahcun Pathian lamhruainak ruangah a tam sawn cu Khrihfa kan si. Pathian kan zumnak tla kum 100 a lan curco zo. Pathian kan theih hlan ah khaw khat le khaw khat ral cai aw ciam co in kan rak um. Atu sun ahcun Unau za kan sinak hi kan thei aw vivo.A hleice in kan nih Chinmi pawl cu Thuamhnaw mawi zetzet neimi kan si. Kan tak sa khal miphun dang pawl hnak in niam ciamco le dum ciam co tla kan si lo. Pathian in zaraan zet in in sersiam in ka hmu. Cu tluk ih midang hnak ih niam cuang lomi kan nih Chinmi pawl in teh mi an si zatmi an neih zatmi an thlen zat le mi an ti thei zat pawl cu kan ti thei ve lo ding maw. Curuangah Chinmi pawl, Chinram le kan miphun a tthanso theinak dingah tthangthar mino pawl in ttuan vo tam pi kan nei. Atu nai te ih Myanmarram sung (San daah piah) Kawl Pathian pawl ziin an zawh ciam co lai ah khan U. S. A. Washington DC, White House hmai ah kan Chinmi pawl San daah an piah ve ih cu nah ah mirang pawl tam pi in an ra din pi ve ih a hrek mirang pawl ih mithmai tla cu an mitthli a hal thluh. Chin mino te te pawl cahnah rang per te te kai in ni sa lak ih an ding rero a hmutu hrang ahcun thinnat lo ngaihnak a um lo. Cu tiih an Sandaahpiahnak ah cu ttuanvo nei mirang pakhat a ra ih "Zangfah te’n nan hnen ah thu ka lo sim thei pei maw " tiah a ti. A simmi cu "Atu nan nih Burmese pawl ih hmailam cu nanmah mino pawl ih kut sungah a um,Ttang hrih uh tha thum hlah uh" ti lawng a ttawng, a dang a ttawng thei lo. Mino tete a zoh ih a mitthli hal phahin a ttum. Himi hi kannih Chin mino pawlin na pin kan ruat a ttul tiah nan ruat cio lo maw? A pakhatnak ah kan nih Chin mino pawl in ziangtin kan Ram le miphun hrangah hna kan ttuan ding? Kan Chin miphun hlo lo dingin kan kilkhawi a ttul. Kan miphun a hloh lonak ding ahcun kan nunphung kan theih a ttul, Kan nungphun kan theihnak ding ah kan ttawng thiam a tt ul, Kan ttawng thiamnak ding ah kan miphun duhdawt ih kan ttawng zahpi loin kan ttawng kan hman a ttul. Cuti lo cun Chinmi kan tthangso thei lo ding tiah ka ruat. Chin ttawng thiam loin Chin lungput neih ding cu a harzetmi thil a si. Pupa ttawng tthim ah " A hmul a bang awmi va pawl hmun khat ah an to" an ti bang in Chin ttawng kan thiam ahcun Chinmi lak ah kan tel thei ringring ding. Cuvek in Chinmi nih leitlun sinak kan tluk thei venak dingah miphun dang pawl hnenih fimnak hi kan zir kan thiam ve a ttul ti’n ka hmu. Atu ah Chinram ah a tamsawn kan nulepa kkan pilepu pawl cu tuhmui le naamtawng hmangin pum an cawm. Ramdang ahcun aircon tangah cafung le catlaap le computer thawn an pum cawmnak an hawl. Atu san tiang hmanah Chinram ah cu mei lo in caan kan hmang hrih. Curuangah Chin mino pawl in Miphun dang pawl ih fimnak kan zir ih cuih fimnak cu kan miphun tthansonak hrangah kan hmanthiam a ttul.\nThunet nak: A tlunlam ih ka ngan vek in miphun hi "CHIN" tiah in thei ttheh zo. Curuangah Chin mino pawlin a tthami kan nunphung kilkhawi phah in le midang pawl ih fimnak lak thiam in hmailam ah ke kan kar ahcun miphun hlo lo in le tthansonak kan pan ko ding tiah Chin mino pawl le Ram Hruaitu Kutkaih siartu hnenah ka lo sim / forh / sawm duh a si. By: Justin Sang H Thang (US)\nKAN NUN THLALANG HRANGAH\nThli cu kan mit in kan hmu thei lo nan kan thawthawtmi le thil a ti cangmi tvp hmangin thil a um rori ti cu ralttha zetin kan sim ngam cio. Cu vek thotho in Satan khal zohman in kan hmu dah lo nan a hnattuannak le Bible ca hmangin aum rori ti cu el theih lo Pathian thu a si. Satan ih hmin san tampi um lakah a hrek cu, " mi huatu, mi zuar thlaitu, mi dodaltu" tvp tla an si. Satan cu van ihsin dawi a si hlan ahcun Lucifer tiih kawh a rak si. Lusifer ih san cu "Deirel Arsi" ti khalin a theih. Satan hi sualnak ziangkipih thawknak khal a si. Zumtui' kan niti'n nun khalah Satan ih ziaza le cangvaih dan vekih kan rak nun caan a tampi thei. A hnuailamih Satan ziaza hrekkhat hi kan nitin nunah hmuh ding a um maw ti kan cekawk tlang dingah ka duh.\nMi a dodal : Keimah ti thinlung neitu umnak hmun ii kipah buainak le remawk lonak a um ringring. Hi thinlung cun lungrual lonak ah mi a thlen lawng si lo'n tthekdarhnak lam zinah mi a hruai lut ttheu. Lungrualnak hi hruai mi'n hruaitui' thu ngai lo'n a dokalh sung cu, "ttanrual cu cahnak" timi hi an hmang thei dah lo ding. Dodaltu le relsiatu an tam tikah hruaitu in phurtakin pawlkawm sungah hna an ttuan thei ttheu lo. Hruaitu dik le ttha dodaltu cu aat raltthat a si. Feipi zum na sit ngah le Feipi in na ke a lo sawh ngah tikah a ziang ti zawng khalin Feipi hnakin na ke a na sawn ringring ding. Hruaitu ttha le dik dodaltu pawl cu an tlaknak khal a sang lawng si lo'n an nun khal an cann phah ttheu. Lucifer khal mai’ dinhmun ah duhtawk aw niakno men loin a tlunih um sinak sangsawnmi, Pathian ih dinhmun le sinak a dawt ruangah kan pi le pu in, " tthahnem ngai ih pam sinn tawng" an rak ti ttheu bangin van ihsin dawi suak a si. Lucifer vek si loin David vekin Pathian ih cawisannak hngaktu si kan duh sawn pei uh.\nLamttang a hawl : Mi pitling hrihlo le thilung tthalo neitu pawl cun an beiseimi dinhmun an ngah lo tikah hruaitu tlingmi ih ral ah an cang. Adokalh zawngin an um. Hruaitu an doneh thei lo le hruaimi pawl lakah lamttang hawlin a phunphun in hna an ttuan ttheu. Hruaitu ttha cu a tawi zawngin kan theihtheinak dingah kan sim asile a hruaimi a mipi tamsawn ih mithmai ttha le upatnak a cotu a si ttheu. Hruaitu ttha le dik relsia hmangtu le a dokalh zawngih hnattuantu rengreng mi ttha le hruaitu ttha hmuh ding an um dah lo. Hi vek thinlung ttha lo neitu pawl cun mi tlawn an thiam tuk ruangah an lamih in kuaikur thei lonak dingah ralrin kan thiam a thupizet. Fallen Angels pawl khalin a thawk ahcun Pathian nahsiktu ah an rak tello nan Lucifer ih fimhrawkhrawl hnattuannak cu an rak pawm ve ruangah Lucifer thawn bangaw repin an thu tthen ve an si. Kevin J. Conner in, " Vancungmi hi tthenthumih tthen an si ih tthen khat ciar in hotu pakhat ciar an nei, Falllen Angels hi an zaten Lucifer ih homi an si thluh," ti’n a ngan. Dik lo ih hnattuan pawl in lamttang an hawl ttheu, nan diknak duhtu cu mipi sawn in an pan ve thung.\nMi a relsia : Minung kan zaten tlinlonak (weak point) hi a mal le a tam in kan nei thluh ti cu el theih lo a si. "Zawngin ka taw cak hmu aw lo'n a dang tawcak a sawisel" ti vekin mi tampi cun mai’ tlinlonak cu hmu aw thei riai lo'n mi tlinlonak kut zungih rak siar hman duh tawk lo'n mi hnenah thlarau fialmi lai bangin mi tthatlonak relsia le zuarthlai a paih zettu tla kan kawhhran, kan pawlkam, kan kiangkap sungah hmuh ding kan um pang maw. Dungthluntu Thomas cun mi relsiatnak hman sim lo, a Bawipai’ thawhsalnak thu an sim tik ah ka hmu lawngah ka zum ding a ti. Pathian-minung, in rundamtu kan Bawipa Zisuh Khrih hman miih relsiatnak, miih sawiselnak, miih zuarthlainak le miih huatnak in a luat ve lo. Mi in na thu an lo ralsiat lo na duh asile nang khalin mi va relsia ve aw hlah. Paul in Galatians pawl hnenah, " na tuhmi vekin na aat sal ding a ti kha". Satan in Job mifel kha Pathian hnenih a hek vekin kan nitin nunah Pathian hnenih hektu kan nei ve ringring. Cupa cu kan ralpa Satan a si. Mi pakhat in thil a ti sualmi na hmuh tikah ruahnak ttha (counseling) va pe sawn lo'n nunau ka taammi le G-3 kahmi bangin mi na va rel dutdo le mi na thangsiat mei ahcun mi thinnatnak tuahtu na si lawng si lo'n nangmah le nangmah na thlaniam aw rero khi a si. Thuthup thei tak le fim takah ruataw in mi na va relnak kha mi cun an thinlung te'n "hi pa cuh!" tin an rak lo ti rero khi a si.\nUpatmi casiartu, dungthluntu Peter in Satan ih keneh thlun dingin in forhfial lo, Khrih bang ding le a keneh thlun thei dingin in forhfial sawn. By: Salai Taisun D. Lallianhre Senpiang\nMikhual pawl ih Tthatnak\nFilippi 2:1-“Nan inn ah mikhual tlunter uhla duhdaw uh.” “Cubangtuk a tuahtu pawl an theih loin an inn ah vancungmi an tlunter ttheu.”-Hebru 13:2\nIndonesia ram Surabaya ih Bible conference feh dingin vanzam ka tolai ah ei ding rawl in rak peek. Singapore Airport ah ka ei zo ih ka ei nawn lo, in ding malte lawng ka dil. Ka kiangih totu Indonesia misipi cu a `hatzia hmuh theih in a um.\nCupa cun na dam ko maw ti'n i sut, ih ka dam ttha ko sokhaw ka ti. An rawl peekmi hi na ei thei lomi a si maw ti'n i sut. Cutikah a si lo, ka rilrawng hrih lo ruangah a si ti'n ka sawn. Ka mang i bangtermi cu a ei dingmi a rawl i peek, ei ningla a lungawizet ding a bang. Cumi cu a tthami le a mawimi ka hrangih zawnruahnak a langtermi a si.\nMai' zawn lawng ruah duhnak hih leitlun khawvel nun ahhin kanmai'`ulsamnak leengah midang zawnruahnak le an hrangih khua va khan timi tthatnak cu ruahsan ding zianghman a um thei lo. Himi pa ih cangvaih daan duhnungmi cun a danglammi thinlung le man neihnak a phuanglang a si. Khrih dungthluntu pawl cu nunphung tampi sungih kan tlanleennak ah zohtthimtlak in mi zawnruattu si dingah a hrante ih kawhmi kan si (Filipi 2:1-8).\nHeb.13:2 ah, "Nan inn ah mikhual tlunter uhla duhdaw uh. Cubangtuk a tuahtu pawl an theih loin an inn ah vancungmi an tlunter ttheu" ti'n a um. Khual`hatnak in Khrih langter ding a si.\nTuni ah mi pakhatkhat ih nunnak sungah Pathian ih duhdawtnak le tthatnak ken zuam aw; Zawnruahnak timi tetal hi, Rundamtu ih duhdawtnak langter dingin.Tthatnak cu zokhal in mi an peek theimi laksawng a si. By: Rev. Runcungmang\n1) Pathian a pakhatnak ah, Insungsang a pahnihnak ah, hnattuan a pathumnak ah. 2)Pathian a pakhatnak ah, Hnattuan a pahnihnak ah, Insungsang a pathumnak ah. 3) Hnattuan a pakhatnak ah, Pathian a pahnihnak ah, Inn sungsang a pathumnak ah.\nKannih Chin sungkua the, Kan nitin nun ah a pakhatnak ah zo? ziangsi? thupi bik ih kan ret le kan thupit bik? PATHIAN a pakhatnak lu bik ah re in, kan insungsang hi a pahnihnak ah le a pathumnak ah kan hnattuan hawl hi si cio hram seh. Casiartu nan zate hnenah Pathian thlasuahnak thleng hram seh. By: Pastor France\nRam Hruaitu Ih Thuanthu Tawite:\nRe.Estb. Sept, 14, 2007\nMotto: In Hruaitu Cu Kan Miphun Mi Siseh. (Jer. 30:21)\nPurpose: Nunphung, Biahla le Calai Khaisan, Pathian Hmin Sunlawih\nDirector : Hre Mang (USA)\nFounder : Salai Zahau Caleb Laltinhrem\nGen. Secretary: Salai Taisun D. Lallianhre Senling\nAssist. Secretary: Salai Lalawmpui Khawlianpum\nTreasurer: Salai Zanniat Tuaklianuk Kaphlawn\nAssist. Treasurer: Salai Isaac Hualngo Lalpekhlu\nRam Hruaitu Kutkaih:\nEditor : Salai Zahau Caleb Laltinhrem\nSuahtu: Ram Hruaitu Kawmiti\nSuahzat: 200 cps\nAman: Rs. 4\nContact us: ramhruaitu@gmail.com\nVisit us: http://hruaitu.blogspot.com\nRAM HRUAITU VOI 5\nRAM HRUAITU KUTKAIH AVEI NGANAK\nBangalore Feb. 2008\nFounder Thucah & Calai Thupitnak\nRam Hruaitu Kutkaih Avei Nganak tiang suah thei dingin lam in hruaitu Pathiam hmin ka thangtthat. Hmuntin ram tin ihsin cahran in kuattu le sumpai thawm in bawmtu nan zate tlun ah Kawmiti aiawhin lungawithu ka lo sim. America ram ih um U Hremang (Director) tlun ah le ka hnattuanpi Kawmiti zate tlun khal ah lungawithu sim cawk lo ka nei.\nLeitlun ah ttong 600 lenglo a um. Thlathum dan ah ttong pakhat a thi rero ti a si. Ttong a thihnak san cu, (1) Mino pawlin an ttong le an calai an zahpi, (2) Ca siar ding an nei lo, (3) Cangan thei le thiam mifim an um lo. An um hmanah an ngan loih an nganmi umsun khal a siartu in an siar paih lo ruangah ti a si. Cubangin, kan Chinca hi mino in kan zahpi ve ahcun, cangan thiam le thei mifim tla kan neih lo ahcun, casiar ding tla kan neih lo ahcun, cabu siar ding kan neihmi hnihkhat khal a siar kan paih lo ahcun caan rei lote ah kan calai, kan ttong, kan nunphung pawl hi an thi thei ve. Rev. Runcungmang in, “Kan ca le kan ttong a thih a si le kan nunphung a hlo vivo pei ih kan miphun tiang a hlo thla ding,” tiah a ti. Cutiih kan calai, kan ttong, kan nunphung thi lo dingih bawmtu le kilkhawitu ttha bik cu Chin Calai hnattuan ih cabu, magazine asilole Chinca thawn casiar ding neih hi a si. Dr. Stephen Hrekio cun, “Mino khal in siar uhla mino in nan nu le nan pa cathiam lo hrangah siar sak hai uh. Cuti’n kan ttong hi nung hramseh. Kan ttong a nun ahcun kan miphun a nung ve ding,” atimi hi a dik ka ti tuk lawmmam. Dr. Nothankap khalin, “Calai a dam cun miphun khal kan dam ding” a ti.\nChin nauhak le mino tampi cu nulepa ih zir / zirh lo ruangah mai’ Chinca le Chin ttong thei cuca lo an tamtuk zo. Nehemiah in Jews miphun an mai’ ttong an thiam nawn lo ruangah Pathian hminih a camsiat bangin nulepa fel lo le fim lo ruangah kan tesin fahniang san ah camsiatmi miphun tla an rung sileh pang ahcun a pawizet ding (Nehemiah 13:23-25). Cutivek ih kan hlohral lonak dingah ti’n hi Ram Hruaitu Kutkaih hi tihal rilrawn tuar caan tampi tawngin tlinglo tlaklo cing te’n a sukso ah a vak hnelhno thei zo ih Pathian hmin ka thangtthat. Chin Calai ngainatnak, urhsunnak, sunlawhnak, upatnak le duhdawtnak thawn a rak siartu nan zate tlunah RHK in a lo fak, a lo upat a si. Salai Zahau Caleb Laltinhrem\nMipa Fel le Fim Ka Timi Cu\nMipa fel le fim timi hi pianpi mizia t'hat nak men in a famkim thei lo. Ziangahtile Bible in " Mifim" a timi hi kan zoh a si le Pathian theitu le t'ihzahtu (born-again ngah tu) hi a si. Pathian a t'ihzah thiamtu cu Pathian hmai le minung hmaiah mifim an si. Atawi zawng in cu Mipa Fel Le Fim timi cu Pathian theitu , t'ihzahtu asi dingih innsang hoha theitu, a ram le a miphun duhdawttu a si ding.\nCuvek mipa cun a nunnak ah Pathian t'ihzahnak a neih ruangah a tuah mi kipah Pathian hnenah thlacamnak in a rawn. Cutiih a um ruangah innsang din a tum tikah thinlung duh zulh le lenglam mawinak hnakin Pathian theitu fala hi ngainat hna a thiamih a lenglam mawinak le zeinak hlir a thlir lo. Pathian ngaihsak lo fala a hmuh tikah innsang nu dingah tlingin a hmu thei hrimhrim lo. Pathian t'ihzahtu fala a upatih khawvelmi khal a nautat cuang fawn lo. Zovek fala khal thlei dang lo in mit hmai pan ten a bia thiamih amah duhtu fala a duh lo tik khalah hmaisawng loin ral t'ha tak le awkaa nemten a duh lonak a lang ter ngam. A duh lomi fala ih t'hatlonak le tlinlonak khal a thang siat cuang lo. Asinan khatlamah ziangtluk ih a duh mi fala asi hman ah amah siatsuahtu ding ti a theih veten a hrial mei ( a thinlung duhnak ah fehpi men a tum lo tinak asi). Awkaa thlum zet le mi thlimthluai thiam fala ler hnakin fala thianghlim (virgin) te hi a hrangah sunglawi a ti sawn. Amah hnakih sinak sang deuh a duh tikah ka phu lo tiih dungsip hnakin ka zuam ding ih "A cang thei" tiin a thinlung ah pacang zetin tumtahnak a nei . Nunau neinung hi ka nei a si le ka hlawk ding tiin a thilri iitnak men le asinak iit menin innsang nu dingah a hril loih cuhnakin amai thazang ih t'uansuak duhnak thinlung nei in mahte dinsuah thei a tum sawn. Mah miphun fala hi hnamdang fala hnakin a ngaina ih mai phunhnampi te cu innsang nu dingah a tumtah. Hivek mipa hi nunau tam sawn ih upatmi le uar zawng an si.\nA mizia ziangvek a si ti cu a insungsang lawngih theihmi si loin a kiang le kap um pawl in an thei fiang ve . Rittheih thil ah a thianghlimih a rualpi ih rittheih thil an tham tik khalah a cang thei tawk in a hrial ih a rualpi zint'ha khih hmuhtu ah a cang sawn . Atlinnak ah a pawrh aw lo ih atuahmi parah a uang aw fawn lo. Thudik le diklonak a khingkhai thiamih diknak ah ralt'ha takin a ding ngamih thudik cu a t'anpi ngam. Cun a tuahmi kipah a rinumih zokhalih zumtlak le rinsanmi a si . Thinlung nem le mi tangdawr te asinan zokhalih thlem theih, bum theih, hmuhsuam theih a si fawn lo. Thil pakhat a tuah hlanah ngunngaih takin a ruatih a dik, a t'ha tiih a hmu fiang hnu ahcun a thinlung a t'hawn dual do lo. A tirh a fak tuk loih a sawkphaak fawn lo, a t'uldanih zirin a neihmi sumpai hman dan a thiam. Mah hnakih sinak sang, upa a t'ihzah thiam ih zokhal anmah kum le sinak zir in a kawm thiam thluh. A phunhnam, a innsang, a ttong (Asinak dik) zahpi loin a phuangsuak ngamih , in duh lo pang ding or in hua pang ding ti phang in thuphan a per fawn lo. Hivek mipa hi Pathian a theihnak in a mizia khalah a tak in a lang tinak a si.\nFimthiamnak lam khalah mi lakah nau a duh lo ruangah tlin tawk in a zuamih mi hmaiah mithmai a ngah . A nolai ihsin a innsang dinnak ding , tefasin (new generations) le nuntu khawsak ding hrangah fimthiamnak a hawl ih sumpai a khawl cia. A ram le a miphun hrang khalah a thiamtawk in a fimthiamnak a hmang suakih ram le miphun hrangah ruahnak t'ha pe theitu si ding in a zuam, calai in ram miphun a tungding ti a theih ruangah calai lam khalin ruahnak t'ha, fawrhfial awknak t'ha in ram, miphun hrangah hnat'uan duhnak thinlung a nei. A thuruah thiamnak cun a Sersiamtu Cung Pathian, a hringtu nulepa, a suahnak khua le ram, a tawng le a miphun a cawi sang. A unau sungkhat (a miphun) lakah a fimnak uang loin le a thiamnak cu hngalnak, mi nautatnak ah hmang loin mi tungdingtu, mi thazang petu a si sawn. Thiamnak lam khalah a tawk tin ruat loin zir peh vivo a tumih a fimnak khal mi dodalnak, mi siatsuahnak ah a hmang lo. A zirsannak cu leilehnak ah hmang loin thlanhriput lo ih puarkhawp ngah theinak ah a hmang thiamih a to hmunin rawlpuar zet eidan a thiam. A tumtahnak hlensuah loih dungsip tum loin a teimak ruangah nehnak cun ahmai in an ra hmuak. Ziang theithiam lo puarthou ih milian si hnak cun thuruat thiam, mi zawnruat thiamih farah si a duh sawn, ziangahtile lennak hnakin hmint'hat nak a thupi sawn ti a thei fiang. Hivekih fimthiamnak hawlthiamtu , teimak thiamtu le a hmandan theitu mipa hi zokhalih rinsan mi le kan ram cawisangtu an si\nMaw ! Nang Mipa Fel le Fim !! ziangtluk ngaisan tlak le uar tlak na si zia hi hngilh hrimhrim hlah awla na Chin miphun nunau pawl in kan lo uang in kan lo fak tuk ding !! Hivek mipa fim le fel hi kan ram ah pakhat te an um hmanah kan miphun, kan ram cawisangtu an si tengteng. Kan Chin miphun in kan t'ul zet mi " Mipa Fel Le Fim Ka Timi " hi an um ding ti ruahsan nak thawn. By : Mai Deborah Hnemkim\nDOCTOR PAI' THI\nWorld Radio Missionary nupa Dennis le Vicki Gast cun Dr. Welraart in naute a nei ding ti a hun sim cun an lung a awi, an phur zet. Doctor pa in thla 4 rei hnuah a cek sal ih, naute le a nui' harhdamnak khal cu a ttha ko. Thla 5 ah a cekfel sal ih, a nui' harhdamnak a ttha tuk nawn lo.\nZingkhat an pa Dennis zung hna ttuanih a feh hnuah Vicki Gost cun naute a run nei. A besia tuk ih, thi tamtuk a suak fawn. Thi lang 3 tal thun lo ahcun a nung lo ding ti Dr. Welvaart cun a thei. Cui ni fangah thi an ngah thei lo. Cu mi niih thun lole thi mai ding a si. Doctor pa cun a zangfah-duhdawtnak maksak ruangah cun amai thi rori lang 3 a pe suak. Cu tin Vicki Gast cu damcak zetin a nungdam. Doctor pa cu a thi lang 3 rori lak a si ruangah a tuar loih a thi.\nKum 2000 lai rei zo -ah khan Doctor pain leitlun mi hmuahhmnuah hrangah a thisen lawng siloin, a nunnak rori tiangin a pe. Cu tin a zumtu hmuahhmuah in kumkhaw nunnak an neihnak ding hrangah a si. Lanta puai ih tuufano thisen cun Jesui' thi a hmuhsak (IKor.5:7). Thuthlung Hlun ih thawiawknak rannung thisen pawl khan sual ngaithiamnak cu a pe thei nan, kumkhua a daih lo (Heb.9:6-14). Jesu in nang le kei hrangah a thisen a hlu. Kumkhua daih in a pe zo.\nSual ngaithiamnak Khrih thisen ruangah kan co mi hi na nunah a taktak in na co zo maw? Kan van Doctor Jesu ring awla, kumkhaw nunnak na ngah ding. Kan hrangah a thi a hlu zo. By: Dr. Timothy Suilianmang\nLungmankhung hnak in Maw duhdawtmi na nolai ah fimnak ziraw Fimzir theihmi hawl vakvak aw Na tlai hnuah na siir aw ding Sirawk vanban ti a si khaa Sir ko hman la caanliam hnucun Tisun zomi laksal theih lo bang na luan pang ding Tui na umnak hmun fim nazirnak Hmun ttha lo tihlah sumpaicem men tihlah Aheumen tihlah Tuih na umnak hmun thupibik ti hngilhhlah Mai umnak hmun in fimzir uhsi Rualduh unau zirmen tawklo Hmangsuaktu si ding Mairam miphun hrang zuamcio uhsi Mah umnak hmunin Mah le fimzirnmi fimthiamnak thawn Ka tuahthei lo ka thiam lo pi timen hlah Tuihna neihmi na fimthiamnak LUNGMANKHUNG HNAK IN KHUNG SI!\nBy: Mai Esther Sancer\nBawmnak diltu na neih asile Pathian thangtthat aw\nTthenawknak: Kan Chinmi pawl hi, mi zonzai le mi rethei mi kan si ko nan "Fimnak le Thiamnak" lamah cun ramsung lawngah si loin ram leng khal ah kan duai lo lawlaw ticu ral ttha zet in ka rel ngam. Asinan, kan Chinram ih sui mankhung le lung mankhung tivek a suah lo ruangah siseh peh tlaih awknak (communications) a simi, motor zin ttha, tlangleng zin le vanzam ttumnak tivek pawl siseh kan neih thei hrih lo ruangah sumpai lam ah cun mi zawnzai le mi farah te kan si. Curuangah mi tampi cun nitin in kan Chinland, nulepa, u le nau, sungkhat le rualpi pawl cu sianglo le pam hmai cing te cu, "Ziangkhal len, kan nun a har tuk si, Pathian zarah tawn awknak can ttha kan nei leh hram kei cu" tiin hmun ti’n ramti’n ah mitthli thawn kan tthen darh hlo aw thluh. Ruah rero asile riahsiatnak le lunglen mithli tlaknak in a khat.\nZawnzaih harsatnak: Kan nun har le kan zawnziah tuk ih ruangah cun kan Chin pacang le Chin nupi tthattha pawl in, an tar man hlan ah, a tu le a tu kum no tete in thlanmual in liam san ttheu. Farah le mi zawnzai kan Chinmi pawl cu, ka damlo, natnak ka neih, timi an thei aw ko nan stibawi le zata inn (sizung) an pan thei lo. Hni le puan tthattha an duh zet ve ko nan an lei thei lo; Ei in tthattha a ei an duh zet ve ko nan ei ding an nei lo; Nulepa in faate pawl ro tthattha a roh an duh zet nan ziang hman ro ding an nei thei lo; Faate pawl in mithli thawn ttap phah te cun, "Ka nu, ka pa, kei khal tlawngkai ka duh ve nan" tiah, an dil nan tlawng an kai ter thei lo. Culawng siloin, farah ruangah hin innsungsang khal ah buainak a phunphun a suak ih nulepa tthen awknak tiangin a suak ttheu. Apawibikmi cu mihrak khat tampi in Sersiamtu Pathian rori hman (farah tuk ruangah cun) kan camsiat, kan theih hngilh, kan phat san, kan dungtun ih Satan duh zawng hi kan ttuan ngah pang ttheu.\nDuhsaknak: A hlei ce in ram sungih a ummi, minei nung deuh pawl le ramleng ih a ummi pawl nan zaten, milai sive ko nan milai dinhmun vek ih a um thei ngaingai hrih lotu farah zonzai kan Chinmi pawl in bulpak hrangah siseh, biaknak hrangah siseh, khua le ram tthansonak ding hrangah siseh, bawmnak an lo dil pang asile lungawi in Pathian thangtthat uh. A diltu si lo ih a petu nan si thei sawn mihi ziangthluk ih mivan ttha so nan si. Miih an lo dil mi famkim tei nan pek thei lo hman ah miih rinsanmi nan sihi Pathian ih thlawsuah tumpi a si. Pathian in i duhdawt ih mifarah pawl bawmtu dingah i hmang a si, timi hi ziangtik hman ah thei hngilh pang hlah uh. Milian tampi pawl cun mi ih bawmnak an dil dinghi an lung a phangzet. An ttih zet. Asinan, nannih cu ttih hlah uh. Nan lungphang hrimhrim hlah uh. Jesuh in, "Ril rawngih ka um lai ah ei ding rawl in pe; tihal ih ka um laiah in ding ti in pe; hni le puan ka neih lo can ah hruh ding in pe; curuangah nan hrangih remciami, kumkhua nunnuamnak, van ih ka Pa ih inn pi ah feh uh" a ti dingmi si zuam uh.\nThlaza cam saknak:\n(a)Myanmar ih (sumpai lam ih) rinsan mi pawl le ramleng ih a ummi, upatmi le ttihzah mi nan zaten, a diltu si loin a petu le a bawmtu nan si sawn thei ringringnak dingih Pathian in thlawsuah lo pe caamcin hramseh!\n(b) Chinram le Myanmar ih a ummi, mi zawnzai le miharsa pawl, hmailam ah mi tlasam le mizawnzai pawl bawmtheitu sive dingin ziangkim neitu cung Pathian in thlawsuahnak lo pe hramseh! Duhsaknak le thinlung thianghlim te thawi ka nganmi le thlaza ka cammi a si. Casiartu nan zate parah ka lung a awi. By: Bosco Mang\nSUNMANG A THUPITNAK\nSunmang a thupitnak cu (the importance of vision is), “Sunmang a um lonak (hmun, ram le miphun) ah mipi an hlo ral….” ti a si ruangah (Thufim 29:18a). Mang (dream) le Sunmang (vision) hi a bang aw vek an bang, asinan, dannlam awknak te a um. Mang cu ihthah lai lawngih manmi (dreamed) a si. Sunmang cu ihthah lai khalah siseh, men keukeu lai khalah siseh neih theimi a si (I Sam. 3:3; Saam 89:19; Dan. 2:19). Sunmang co / nei thei pawl cu an lenglam ih zoh tikah kanmah vek, kanmah hman tluk lo vek in an lang men thei, kan hmu men thei. Asinan, Sunmang nei thei pawl cu mi menmen le mi dawngdah an um dah lo. Midang hnakin thilthiam hleicenak le ruahnak sang le kau sawn neitu an si ringring (Nun. 12:6; Amos 3:7). Sunmang um lonak hmun le ram le miphun ah mifim, mithiam taktak an um lo. Mifim, mithiam um tamnak ahcun Sunmang nei theitu an tam ve thung. Bible sungih Sunmang nei theitu pawl cu Pathian ih thilti theinak thawn thuammi an si. Cangantu pakhat cun, “Jeremiah cu Sunmang neimi a si lo ruangah a kiangkap a zoh tikah a beidawngih a ttap, asinan, Ezra, Ezekiel le Danial pawl cu Sunmang neimi an siih ruahsannak tumpithawm an khat” tiah a ti.\nSunmang Nei Lo Rinsantlak Lo: Tuisun ih Sunmang na neihmi in hmailam ah zovek, ziangvek na si leh / lai ding timi a fiangter. Tuisun ih tumtahnak na neih lo a si le na hmailam ah tthansonak le mibangih mi hleih theinak lamzin a awng aw lo. Atu ih leitlun mi ropi, mi hminthang kan ti reromi pawl hi mi hminthang an si theinak cu an hminthan hlan le mi ropi an si hlan ih an Sunmang ruangah a si. Sunmang um lonak ahcun tairial suahin zuamnak, ttanlaknak a um thei ttheu lo. Kapkhatlam in, Sunmang a um lo ahcun mibang a har tuk. Sunmang a um lo ahcun tthanso a theih lo. Sunmang cu kanmah le tawkcio te’n kan neih ttul hrimhrim a si. Sunmang kan neih lo ahcun hramlak ih thlahmi caw le naa le vok tluk fang kan si ko. Annih pawl cu Sunmang an nei lo ih a remremnak ah an it, an cawl, an hmuhhmuh an ei, an duhnak le a rem an tinak lamzin ah an pial dualdo. Hmun pakhat ah kum cu sim lo, thla cu sim lo, zarh cu sim lo, ni cu sim lo, nazi cu sim lo, minutes dan ah an tthawn aw dualdo, an tawi an vak lunnlo men. An fumfe lo. Rinsantlak an si lo tinak a si. Ziangahtile, Sunmang an neih lo ruangah. Sunmang na neih lo ahcun rinsanmi le rinsantlak na si ve thei dah lo ding. Na tthawn aw dualdo ve ding.\nZohtthimtlak Jesuh : Leitlun Rundamtu Bawi Jesuh khal Sunmang maktara thawn leitlun ah a rungttum. Cuih a Sunmang a hlensuah hlanlo ziangvek dinhmun khalah thleng hmanseh a beidawng lo, a pial lo, a thawn lo. Sunmang (misual hrang thi dingin) a neihmi cun Hruaitu / Rundamtu maksak ah a canter timi kan hmu thei. Leitlun ah Sunmang nei theitu za ah mi malte lawng an siih a pawi zet.\nSunmang Hrangah Timlamnak Neih : Sunmang na neih rualrual in cuih na Sunmang hrangah timlamnak (preparedness) nei tengteng aw. Sunmang nei na’n timtuah awknak na neih lo ahcun lo (field) nei ko na’n thlawhnak tuhmui nei lo vek na si. Timlamnak na neih thei a si ahcun a hmun na thlen tikah mi hnakin hnattuan dan na thiam ding, kaihhruai dan na thiam ding, na hlawhtling ding, nasa takin Pathian in a lo hmang thei ding. Tahtthiamnak ah: Bawhlung sit na tum taktak ahcun kawlkiltu, hmainawrtu asilole hmun pakhat pkhat hrangah a hleice in na zirih timlamnak na neih a ttul. In zirhtu (coach) nih in hril tikah le in sitter tikah a remnak nak ah ka um peiih ka sit leh mei ding ti aw hlah. Timlamnak na neih lo a si le thiamcemi na nei lo ding. A thiam hleice pawlin hmun an luah khat thluh ding. A lo hril ih a lo sitter hmanah nangmah ruangah nan sung peiih ram le miphun hmin na siater ding, a lo zirhtu mithmai nei lo ko na tuah ding. ‘Keimah’ timi thinlung kan neih thieve ahcun kan hmailam zalamtluan ding hrangah tumtahnak Sunmang kan neih tengteng a ttul.\nThazangpeknak le Sawmnak : Duhdawtmi casiartu, na hmailam hrangah Sunmang na nei zo maw? Na Sunmang cu mi namthlaknak a si pang pei maw? Na Sunmang cu a rem aw ciami kuaiternak ah a cang sual pang pei maw? Na Sunmang cu ram le miphun le kawhhran hrangah tur si loin thazang cahnak ding si hramseh. Na Sunmang kha tthate’n vun ruat sal hman aw la hmailam ah zovek, ziangvek na si lai ding timi na hmu aw cia thei ding. Pathian ih remti dandan in na ti men thei, asinan, cuih hna hrangah phurrit (burden) le duhdawtnak, cun, nangmahlam ih ttuah duhnak, paihnak le phurnak tla na neih lo ahcun Corin sungih duhdawtnak tel lo cun kan thiltitheinak, kan hnattuannak tvp hi pakpalawng men ah an cang thluh pang ding (1 Cor. 13:1-3). A cem thei lomi thil pathum a um, cupawl cu, zumnak (faith), ruahsannak (hope) le duhdawtnak (love) an si. Cumi lakah duhdawtnak hi a tumbik, a thupibik, a sangbik, a ttul bik ( 1 Cor. 13:13). A dikmi, a thanghlimmi le a ropimi Sunmang kan neih theinak dingah seherhnak, duhsaknak le thlacamsaknak kawmkhawm aw tawnin, Salai Zahau Caleb Laltinhrem\n“Church”le “Politics”tongfang retkhawm mi hin tulai kawhhran tampi buainak a lailang zet. Hmun le can tampi ahcun satan hmanrua thazet asi dingih a cancan ahcun Pathian hmanrua tla asi thei. Laimi pawl mibur mizia (group behaviour) le mimal mizia thawn khaikhin in, Bibile in a simmi kawhhran kaihhruai awk dan thawn ziangtiang a mil aw aw ih ziangvek tiang satan hmanrua ah cangin zumtu pawl a siatsuah timi tawiten zoh hnik uhsi. Politics timi tongfangin hitawkah san a neih mi cu cozah lam kaihruai awknakah lal le sinak cuh awknak si loin kawhhran sung thuthluknak, tuanvo nei tu le kaihruai awknak tuanvo zem awknak, thuthen dan pawl a sim duh mi sawn asi. Church politics hin kawhhran tampi a siatsuah ih, zumtu pawl hliamhma put tahratin Thuthangthat karhzai ding le Pathian thlarau hnatuannak lamzin a dal theu ruangah kawhhran ngainatu le zumtu pawlin ti takzetin an ruat cio mi asi ding ti ruahnak thawn thuthaw darling duhmi a si.Israel pawl cun Jerusalem ah biak inn tumpi nei in sabath tinte Messiah hngak in thla an rak cam ringring, thawi awknak an rak pe ringring, Bible an rak siar ringringih an sakhua nak in a phutmi hmuahhmuah rin um zetin an rak tuah ringring. Asinan, Messiah cu leitlunah a rat taktak tikah an rak thei nawn lo. An thinlung cu sakhua biaknak rikham in a cawtter ih an ruahnak cu sakhua mi sinak lawngin khua a luah theh. Biak in sungah Bible siarnak, peknak, thawinak, sabath ulhnak, rawl ulh thlacamnak, sakhua mitha mifel sinak, tvp pawl thu in an thinlung cu a luahkhat theh. Cutikah Mesiah a rat tikah an thei nawn lo. Cuvek thotho in leitlun ah Zesu a rat sal tikah mi tampi, kawhhran hruaitu, pastors, kawhhran upa, zumtu, sakhua mitha, Zesu in a theih lomi, Zesu taktak thei lo tu an um ding cu Zesu amah rori in leitlun a um laiah a simcia mi asi.\nThuthlunghlun san laiah Israel pawl kha Kanan ram an lut pek te ahcun Theocracy uk awknakin, Biaknak in ziangkim cozah, senpi vangtlang kaihruai awknak khal a rak kai theh. Israel pawlin siangpahrang kan duh an ti ih anmai duhthlannak vekin siangpahrang an neih hnu khalah BIaknak lam upa hruaitu pawl cu vengsung senpi vangtlang kaihruai awknak le cozah lam khalah thu tampi an rak nei. Zesu’I dungthluntu hleihnih pawl khalin tuanvo zem awknak thu ah, “Bawipa, na keh le forh ah zosi to ding” “kan lakah zosi a tumbik”, “nangmah sang tu zo asi ding”, timi thusutnak pawl hi an rak buaipi bik mi a rak si. Sim duhmi cu Biaknak thuanthu kan zohsal thei tikah “Zoin ziangtin biaknak thawn a pehpar mi thuthluknak a tuahding, zo in ziangvek tuanvo a kai in thu a rel in thuthluknak a tuah ding ih ziangtin ziangvek thuneihnak a nei ding” timi cu an rak buaipi ringring mi asi.Tuisan milai zumtu pawlin an buaipi rero khal hi an sual hleice ruangah asilem lo. Leitlun milai thuanthu a cem hlan lo, leitlun tisa in a buaipi ringring ding mi asi. Abiktakin rampi uknak a zalen lonak ramah Church politics a luar duh sinsin. Ziangah tile khawsung upa le mifim pawlin rampi uk awknak thu rorelnakah zalen zetin an tel, cangvai ve thei lo tikah mi tampi thuneihnak, hminlang duhnak, le midang parah hotu tuan duhnak ruangah biaknak sungah phur zetin an cangvai theu. Cutin Biaknak lamah an telmi cu a tha ko, Pathian in a hmang thei thotho. Vawi tampi cu Pathian mi hmanmi pawl hi anmai duhthlannak ruangah, eltheihlo dinhmun ruangah, lole Pathian hmin sunlawinak ruat ruangah si loin thildang duhmi, thimnakah thuneihnak le lennak, an duh ruangah rawngbawlnak sungah a lutmi tla an um. Cupawl khal Pathian in a hmang thei thotho. Asinan a dunglamah rahtha lo a rahter theutu, Satan hmanrua ah a cang theu mi pawl hi fimkhur tul zet an si.Church politics in kawhhran a siahsuat dan pawl:#1. Kawhhran cu Pathian hmin sunlawihnak si loin milai pawlkom pakhat vekin a fehpi; Kawhhran timi cu Khrih ih Ruangpi (the body of Christ) asi. Asinan kawhhran pawl pakhatkhat cu Church politics in a cimneh tikah Khrih ih ruangpi alang nawn lo ih milai pawlkom awknak men vekin a feh. Khrih hmin hmang tahratin milai pawlkom pakhat dinmi vekah a cang. Khrih ih Thlarau a lal nawn loih milai a lal sawn theu. Kawhhran hruaitu le pastor pawl khalin anmai pawl lenglam misa cu Khrih ah unau vekin an hmu thei nawn lo. An duhdawt thei nawn lo. Kawhhran pakhat sung lala ah lamtang an tuah tikah Khrih ah pumkhat sinak hnakin ‘mai lamtang’ duhdawtnak le duhsak awknak in khua a luah kaui sawn theu. Bible cu an hmang ko, Khrih hmin cu an sal ringring nan an nun cipciar zoh tikah Gal 5: 22 ah a simmi thlarau rah pawl hmuh ding a um nawn lo. Khristian sakhuanak cu leitlun sakhua dang pawl vek fangin biaknak lam milai pawlkom pakhat vekah a cang. Asinan cuvek kawhhran sung khalah zumtu diktak an um lo tiah sim theinak zohman in kan nei lo, thuthlangpi thu sawn simmi asi. Cutin kawhhran in a fehpi mi rorelnak le thuthluknak tuah tikah Pathian Thlarau a lal nawn loih kawhhran sungah politics in lai a rel ih, tuanvo nei tu pawl duhthusam kha thupisawn ah ret asi theu. Umzia cu thlacamnak thawn Pathian tongkam hngak sawn loin tisa takin kaihruai awknak in kawhhran thuthluknak pawl cu a khuh theh theu. Thuthluknak tuah tikah midang ruahnak le duhnak sawn kha ngai pawimawh sawn loin lamtang cakcak thu in a feh theu. Cutikah kawhhran member lakah pawl an sawm aw ciamco ih anmai lamtang lo pohpoh cu, a cancan ahcun, satan lamtang vekah an ruat. Eltai, iksik awknak, dodal awknak a suak. Cutikah kawhhran cu a naa, a hngawr zumtu member tampi cu an thlarau a cawr, an thihphah lo hmanah. Cuvek kawhhran lakah nan rak tel (dah) pang asile mangbang ding a um lo. Hivek kawhhran pawl hi biaknak lam thurin thu ah a fel aw ter bik (extreme) pawl tla an si thei, pawmkau aw ter (liberal) tla an si thei. Anmai kawhhran “pawl” lo pohpoh cu helram ah tla theh ding ah a ruat tu tla an si thei. Kawhhran thuthlung (Church Doctrine) hi, Bible in a sim vekin, thlarau mi diktak sinak cuaithlainak ah hman theih asi lo. Cutikah, Kawhhran dangah pastor le rawngbawl tu pawl khal Khrih ih ralbawi, an raldo pi, ralkap pawl an sisawn nan kawhhran pawl rikham in a kham hai tikah anmahle anmah doral vekin an hmu aw, an eltai awaw, an hngir hngo aw theu. A pawi zet. Cutikah kawhhran sung lawng siloin vengsung (society), sengpi vangtlang pawlkom awknak tiagnah huat awknak, rem awk lonak, relsiat awknak, thangsiat awknak, thleidan awknak le hnatuan tlang thei lonak a suak theu. Khrihfa zapi ten Khrih ah pumkhat sinak cu a hlo ih pawl le lamtang rikham in zumtu ti aw pawl lakah bahbal theih lo rikham cun milai pehtlaih awknak lawng si loin Pathian Thlarau hnatuannak a dal theu asi. Riahsiat thlak zet asi. #2. Pathian thlarau hnatuan a dal; Cutin kawhhran cun Pathian Thlarau rawngbawlnak hnakin milai canpual, thuneihnak, lalnak, thinlung diriamnak, sakhua mi sinak le lenglam milai tuahnak sawn cu thupi sawn ah ret asi tikah Pathian Thlarau hnatuannak a dal. Biaknak thuthlung, pawl thleidan awknak, lamtang duhsak awknak, mai lamtang lo ih ruahmi pawl huatnak le eltainak, namthlak duhnak, mithmai tha lo ko dungtun awknak pawl a suak tikah Pathian thlarau in kawhhran sungah hna a tuan dingmi a dal. Cuticun Thlarau Thianghlim ci ti riahsiat in a um theu asi. Cuvekin lamtang an tuah awk tikah an lamtang misa an duhsak tuk nakah Pathian thu in ziang a sim, Thlarau in ziang a sim duh timi kha hawlin an ngai thei nawn lo ih milai duhnak cun an thlarau mit a cawtter theu. Zumtu lamtang nei pawl cun anmai lamtang tu pai thu lo pohpoh cu dodal ding ah an ruat, an lamtang pai thu pohpoh cu dinpi ding thutak ah an ruat. Cuticun thiltha kan tuah sihmang an ti lai ah mah le mah bum awknak sungah an tla lut theu. Cuticun an lamtang pai sual cu an thuhsak ih an lamtang lo mi ah an ruah mi cu satan dungthlun vekah an ruat theu. Cutikah Paul in Philippine pawl hnenah zumtu unau dang duhnak kha ngaipawimawh sawn ding thu asimmi cu umzia nei lo ah a cang. Mai hmakhua sial in ningzah khal an nei nawn lo. An siatha theihnak, thinlung muril khal, thlei dan awknak, huat awknak, mai hma khua sialnak, mah le mah cu midang hnakin thasawn in theih awknak in an thinlung sung a luah khat sawn tikah thutak theihtheinak an nei nawn lo. Cuticun Pathian Thlarau cu tiriahsiat ter asi theu. An thinlung sangka cu sakhua mi sinak thawn khar pit asi theu. Cuticun, kawhhran sungah zumtu diktak pawl an naa, an cawr ih kawhhran cu a ngawr.\nSangvut hmuan kan zoh tikah, Bawi Zesu in a rak sim mi, sangvut lem pawl kha hmum tampi ahcun sangvut diktak hnakin tthan thasawn tla an si theu ih sangvut diktak tla an khuh in an zap theh theu. Cuvek in kawhhran sung khalah, Khrih ih Thlarau nei si loin sakhua mi sinak ah phurzet, hngal zet, duh aw zet, puarthau zetin thlarau porh awknak thinlungput thawn mah le mah cu midang hnakih thasawn in thei aw aw in, mai hma khua sialnak ah thutuah, thutlan, huat awknak, relsiat awknak hleidan awknak karhzai ter tu pawl hi kawhhran sungah an um ve ringring ih sangvut lem in sangvut diktak pawl a khuh/zap theu vekin Pathian fa diktak pawl thanlennak daltu le hliahkhuh tu dinhmunah an ding sawn theu asi.\n#3 Thudik, thutak, dingnak le diknak palzuut in sualpawl thuhruk asi theu; Cutin kawhhran sungah lamtang, duhsakbik, huatbik, thleidan awknak a suak ih kawhhran thuneihnak, kawhhran sungah dinhmun umsun pawl cu mai kutsungah, mai lamtang in kaihtheh tum asi tikah mimal ruahnak khalin thudik, dingnak, le thutak ziang asi ti a thei thei nawn lo, thudik le thu phuahcawp khal a thleidang thei nan lo. Cianghnia rilrawng cun a thihnak ding hman sisehla milai vulh mi cawpi cu a deh rumro theu vek hi an si theu. Duhnak, phurnak, huatnak, caaknak pawl hin milai mit a cawt ter tikah dingnak, diknak le thutak khal milai thinlung in a theithei nawn lo ih midang hmaiah ningzah khal a thei nawn lo tikah mit in hmuh thei lomi Pathian tihzahnak cu sim tul nawn lo asi. Milai in amai hmakhua a sialih, a mitih a hmuh thei mi milai hmai hman zahnak a thiam nawn lo tikah amit in a hmuh thei lomi Pathian zah ding cu ruat hman a ruat tel nawn lo theu asi. Cuticun Bible in a simmi “Dingnak tel loin nan sakhua raithawinak pawl cu ka fih/ten tuk“ a ti vek khi kawhhran tampi dinhmun asi theu.Thlarau mit meng tapoh cun ka simmi hi an thei thiam ding. Cutivek hi mi tampi in nan tawng theu ding ruangah cuvek lak ihsin mai mimal thlarau nun cau phah lo dingah siseh mah lala khal cuvek church politics, thuneihnak le dinhmun, le canpual cuh awknak lakah thiarfihlim aw thei dingin duhsaknak thawn himi ca hi ngan asi. Cutin sim tikah mai duhzawng in kawhhran lairelnakah thuthluknak feh dingin tisa thinlungput thawn caingvaih nak hmuahhmuah khal a tel asi. Casiar tu zapi ka lo duhsak mi cu: ziangtik lai khalah Pathian hmin sunlawinak hrangah kawhhran lairelnak ah nan tel tikah, mai hmuakhua sialnak ruangah siseh, duhbik le huat bul neihnak ruangah siseh thu pakhatkhat tanbik neih ruangah siseh huatnak le mi eltai mi neihnak ruangah siseh nan thinlung hi Pathian Thlarau luahkhat thei lo ding khawp in tisa khawruahnak in lo luahkhat lo hram seh. Thlarau in ziang a lo theihter duh timi thei thei nawn lo ding khawp in tisa duhnak, duhlonak, huatnak le thu kenkawh mi pawlin nan thinlung sung lo luahkhat hram hlah seh. Cutin tisa mi sinak thu, ruahnak le khawruah nak pawlin na thinlung a lo luahkhat lai asi ahcun Pathian Thlarau in na sunglam ah hna a tuan thei lo ih Pathian duhnak khal theihtheinak na nei lo asi ti theih a tha. Cuticun nan tongkam ruahnak, sumpai thawh khawmnak, le tuahnak telnak nan neih mi hmuahhmuah in Pathian hmin a sunlawih thei nak dingah fimkhur aw. Cuticun, nineta bikah na ruahsan mi linglet zawng ningzahnak si loin cawimawinak sawn cu nan co thei ding asi ti duhsaknak in hi thu tawite hi ngan asi.Cutin kawhhran zapi ten kawhhran sung le leng thu thuthluknak kan tuah mi pawl hin Pathian hmin a sunlawih asi ahcun zumtu pawl thlarau khal a dam dingih kan ram le miphun parah Pathian Thlarau alung a hmui tikah kan ram le miphun khal amai tikcu te ah amai hmin sunlawinak ding hrangah in cawimawi vivo ding asi. By: Hremang\nSelf Determination & Chin Revolution (Human Rights Perspective)\nSelf Determination: Mirang ttong ih self determination hi kan Chin ttong ih kan leh ahcun ‘mahte sawngbawl awknak’ ti ah let sehla a awmmawi zet ding. Leh dan dang khal a tam pi ding ka zum. ‘Mahte sawngbawl awknak’ hi a thupi zet. A ra suaknak hmaisa bik cu UN in a si. UNO a hung din le ve te’n Universal Declaration of Human Rights timi mi zakip ih neih tengteng ding covo cu phuansuah a si. Universal Declaration of Human Rights hi December 10, 1948 ih an rak tuahmi a si. Kum 60 cu a liam zo. Universal Declaration of Human Rights cun, tarlan zo vek in, mikip ih neih tengteng ding covo a tarlang. Biaknak dangdang, ttong dangdang, miphun hmuahhmuah hrangih covo a si. Hihmi Universal Declaration of Human Rights ih tarlanmi covo pawl cu mikip in an neih theinak ding ahcun miphun kip in ‘mahte sawngbawl aw theinak’ covo an nei hmai sak khal a ttul ve.\nTthimnak ah Universal Declaration of Human Rights Article 3 ah ‘zo khal in nunnak covo, zalennak le taksa himnak an nei a si’ (Everyone has the right to life, liberty and security of person) ti ah ngan a si. Asinan, himi san lai ah Europe ram pawl in Asia le Africa ah colony kau pi an nei ih, an kut tang um pawl cu an duhduh in an thawi, an hrem, an that, thawng an thla tvp a si. Cun, Universal Declaration of Human Rights ih Article 4 cun ‘midang sal ih va tuah lole sal vek in um ter’ a kham fawn. Asinan, Asia le Africa ah len mi tampi sal dinhmun ah an um lai ruangah UN cun tan la in miphun dang kut tang um pawl in zalennak an ngah theinak ding ah ‘Right to Self Determination’ timi thusuah a tuah bet. UN resolution 421 D(V),4 December 1950 khal in Right to Self Determination hi fundamental right pakhat ah a pawm. Charter of the United Nations khal in ‘mahte sawngbawl awknak covo’ cu Article 2 ah a tarlang.\nColony san lai ahcun ‘mahte sawngbawl awknak covo’ hi miphun dang, alien, kut tang um pawl hrang a si ti ah an rak ti. Asinan, can a hung liam vivo ih colony san a hung cem cun miphun dang kut ih um miphun an um nawn lo. Cutikah, ‘mahte sawngbawl awkna covo’ hi interpret an tuah dan a dang lam. Interpret an tuah dan hi hmun khat le hmun khat a bang aw lo. Mi pakhat le pakhat ih interpret dan khal a bang aw fawn lo. Ziangruangah hivek in interpret an tuah dan a bang lo kan ti ahcun, UN Charter hrimhrim in ‘mahte sawngbawl awknak covo’ a simfiang lo. A tlangpi ih an leh dan cu ‘non interference’ deuh a si. Mi ram sung thil ih ram dang va tel lo ding kha a si bik.\nChin Revolution : Santhar kan Chin Revolution hi sim thiam a har zet in ka thei. Kawl uknak ihsin zalennak ngah kan duh tuk thlang ruangah ‘zalennak’ hi zo cio khal in kan sunlawih zet in a lang. Kawl ralkap dokalhtu lak ah CNF pakhat lawng in (ka thei sual lo le) ‘Right to Self Determination’ a au pi lai. Ram leng um Chin Revolution pawlkawm dang pawl cun cu tluk in ‘mahte songbawl awknak covo’ hi an au pi ciamco lo. Asinan, Chin mi tam sawn ih thinlung ah Kawl ralkap pawl hnen in zalennak lawng hmang si nawn lo in Kawl hnen in zalennak kan duh thlang in a lang.\nCuruangah, tlang par mi pawl in ‘mahte sawngbawl awknak covo’ tumpi kan neih lo ah cun democracy hman ngah sehla Union of Burma cu a hnget thei lo ding. Democracy lawng hi a tawk lo ti ah tlangparmi pawl cun an aupi rero zo. Tlangparmi pawl in ‘democracy’ aupi loin ‘federation’ an aupi hi thil awm zet a si. Ziang ah tile British hnen in zalennak kan rak ngah hlan ah Kawl pawl cun ‘zalennak a thupi. No.1 zalennak, No.2 zalennak, No. 3 zalennak’ an rak ti. Asinan, British hnen in zalennak kan ngah ve te’n Burma ram cu tualsung do awknak in a khat cih. Cu vek thotho in tu khal ah Kawl pawl cun democracy lawng an aupi rero. Ram dang pawl khal in democracy hi tha an pe bik fawn. Asinan, Myanmar ram sung dinhmun kan zoh ahcun democracy lawng hi a rak thupi lo. Miphun kip in ‘mahte sawngbawl awknak covo’ an neih ding a thupi sawn. US le Canada vek in Federation kan din ih, state kip in ‘mahte sawngbawl awknak covo’ kan neih thei lawnglawng ah democracy khal in umzia a nei thei ding.\nCuruangah, kan Chin revolution khal hi ‘mahte sawngbawl awknak covo’ kan ngah theinak ding a si a thupi ngaingai. Independence a duhtu khal tampi kan rak um ding nan, a tui kan dinhmun ahcun kan revolution hi ‘self determination’ hrang a si ah a thupi hrih in a lang.\nCutiih ‘mahte sawngbawl awknak covo’ cu rak ngah ta bang sehla, tu ih kan beisei vek in covo dang pawl teh kan nei thei ngaingai pei maw? ‘Mahte sawngbawl awknak covo’ hi kan collective rights a si. Khatlam ah individual right a um hrih ruangah himi ‘Mahte sawngbawl awknak covo’ pakhat lawng ah kan duh a kim hrih lo ding. ‘Mahte sawngbawl awknak covo’ le ‘Fundamental Rights dang pawl khal kan neih theinak ding ahcun ‘peace’ daihnak kan neih hmaisak a ttul. Ziangvek in kan ram kumpinu in mipi hrangah covo tuahsak hmansehla mipi lak ih daihnak a um lo ahcun cuih covo pawl cun umzia an nei thei lo ding.\nCuruangah, netabik ah uarzet ih ka sim duhmi cu ziangvek covo khal hi daihnak a um lo cun hman theih a si lo. Do awknak le thah awknak hmun ah ‘mikip in nunnak covo’ an nei ti ah au ciamco hman sehla umzia a nei lo ding. Curuang ah ‘Mahte sawngbawl awknak covo’ le Fundamental Rights dang pawl khal kan hman theinak dingah Chin mipi lakah daihnak kan tuah hmaisak a ttul ding. By: Salai Thangluai\nCHIN MIPHUN DUHDAWTU AU-AW\n1) Ttawng hi tampi thiamcu a ttha. Asinan, ttawng phuhphun kan thiammi in kan Chin ttongte hi hloter hlahseh, Salai S. Hrindailo\n2) Kannih Chin mi cu kanmah le kanmah kan zahpiaw ih miphundang kan upat sawn, a mawi lonak mawitertu dingah kanmah rori’n zuam cio ding. Pu Tlangcungnung\n3) Miphun dang va uartu le nupi pasal ih va neitu mi tamsawn hi, thilti sual tiih siraw lo an um lo. An tuar cuahco rero men ho khaw. Rev. Dr. Michael Chongluai\n4) Kan zatei kan ttanrual thiam a ttul. Mino pawl kutkaiaw in kan nun ttha lo pawl tuah ttha in hmai kan nawr khawm thar a cu thlang. Salai Peter Laldinthar\n5) Mifim, mithiam siding cun casiarmi le ca duhmi si hmaisat a ttul. Mai Daisy Thang\n6) Mino pawlih fimzir dan le ka zoh rero tikah fimnak ngah rori dingih zir hnakin dikari hahio men ruangih zir kan tam sawn. Dr. Thanbilluai\n7) Ziangah ha nang le kei in Chinmi sinak cu kan zahpi rero! Zahpi hlah aw, a lo cawisangtu le Sersiamtui’ tthenthiamnak lo hmuhtertu ho khaw a si. Chin in a lo zahpi pang kei. Salai S. Cungnawl\n8) Kan Chinmi pawl khalin thlalang ttha zet kan nei. Cumi cu kan CALAI hi a si. Salai Durbun\n9) Thaisun a neitu cu tuisunih mino, nangmah rori na si. Salai Zahau Caleb Laltinhrem\n10) Kan calai tthansonak ding ahcun cangantu lawng si loin casiar duhtu tampi kan um a ttul. Salai Ramlinghmung\n11) Pathian le miphun a duhdawt zettu pastor a si ti’n mipi’n in theih dinghi ka duh bik. Rev. Mike Zungceu\n12) Kannih Chinmi pawlhi ttah cu kan ttahpiaw thei nan lungawipi ding cu kan thiam hrih lo a si hi maw. Salai Vanlalthawng\n13) Kan paih zawng zirnakah tikcu le pum peaw in zir cio uhsi. Salai Jeremiah\n14) Miphun hrangih thih cu a awl men ding, asinan, miphun hrangih nuncu a harzetmi a si. Salai Zahau Caleb Laltinhrem\nLawrkhawmtu: Salai Sawnset Sang\nPawlkom Dinsuah cu Tangdor a ttul : Mah le mah thupizet ih ruat awknak, duh awzet le porh awknak in thil dang hnakin pawlkom a siatsuah rangce. Porh awknak in mi karlak ah phar (wall) a umter, asinan tangdornak cun mi lakkar ah lilawn (bridge) a don. Tangdornak cu pehzomnak tluangtertu le ngiltertu siti (oil) a si. Curuangah Bible in, "Nan zate'n tangdornak thawn thuam aw uhla pakhat le pakhat bawm aw uh," in ti.11 Pawlkom hrangih a tthabikmi thuamhnaw (dress) cu tangdornak lungput hi a si.\nBible in ziangti'n a simbet tile, "Ziangahtile Ca Thianghlim in, mi hngal pawl cu Pathian in a dodal ih tangdormi cu mithmai ttha a pek a si," tiah a ti.12 Tangdor kan `ulnak sanhudang pakhat cu: porh awknak in kan nunnak ah Pathian zaangfahnak, kan tthanlennak ding, thleng awknak, kan damnak le midang kan bom theinak ding thazaang nei thei nawn lo ding tiangin a dawnkham. Pathian ih zaangfahnak kan ttul a si tiih tangdornak thawn kan diil lawngah kan ngah thei. Bible in, kan porh awk tinte Pathian raalsan in kan um a si ti in sim. Cumi cu aat thlak le ttihnungza nunzia siavabik a si.\nTangdornak cu atak in na nuncih thei: Na ttonttaihnak thei aw in, midang ih ttonttaihnak ngaithiam in, nunsimnak ngaisang thei in, le midang parih thinlung bunnak tivek in tangdor nun tthansoter theih a si. Paul in, "Nanmai' zawn nan ruah vekin midang zawn khal ruat ve uh. Keimah ka sibik ti'n ruat aw hlah uh. ~uk`ak tete hnattuan duhnak thinlung nei uh. Ka fim a si tiah ruat aw hlah uh," in ti.13 Filipi khua ih zumtu pawl hnenah Paul in hiti'n ca a ngan, "Pakhat le pakhat tangdor tonnak thinlung nei uhla midang hnakin ka ttha deuh tiah ziangtik hmanah ruat aw hlah uh. Nanmah duhnak lawng si loin, midang in an hrangah a thupibik tiih an ruahmi kha a hmuh zia thiam ve uh," a ti.14\nTangdornak cu nangmah le nangmah na sinak hnakin niam deuh ih na hmuh awknak a si lo, na ruah awk ding hnakin niam deuh ih na ruah awk kha a si sawn. Tangdornak cu midang pawl ih zawn sawn thupi deuh ih ruahnak hi a si. Mi tangdor pawl cu midang hrangih riantu si ding lawng an hmuitin ih anmai' zawn lawnglawng an ruat dah lo.\nPawlkom Dinsuah cu Nunzia mawi neih a ttul : Nunzia mawi nei timi cu pakhat le pakhart karlak ih kan danglamnak pawl theithiam ih upat awk, khat le khat thinglunghurnak theihthiam awk saknak, le kan parih thinhennak a neitu thawn thinsaute ih remte'n um thei hi a si. Bible in, "Zumnak sungih kan unau pawl nunnomnak, ziangtin so an zumnak kan `hansoter thei ding ih kan hngetkhohter thei ding timi kha ruat sawn ding kan si," a ti.15 Paul in Titus hnenah, "Zo khal nan relsia lo pei. Daite le rualrem te'n nan pawlkom aw niakno men pei ih mi hmuahhmuah parah lungnemnak thinlung le hmurka nan langter ringring pei, tiah sim aw," a ti.16\nKawhhran tinkim le Burte kip ah a malbik mi harsa pakhat, culole pakhat hnak ih tam sawn an um thei ringring. Cuvek pawl in thinlung phurnak hleice an ttul thei, hnangam lozetnak tla an nei thei, an thin tla a heng thei, culole mi pawlkom ding tla thiam loin an um thei. Cuvek pawl cu "Zaangfahnak hleice a ttulmi ZHT ti'n hmin pe aw.\nPathian in cuvek milai pawl kan lakih a retmi hi anmah hrangah le kan hrangah `hathnemnak umter a duh ruangah a si. Annih cu Pawlkom tthansonak ding le hniksaknak: anmah pawl hi unau suakkhat vek rori in kan duhdaw thei maw? rem le dai in kan pawlkom thei maw? tinak dingah a si.\nInnsang ah cosan na sinak hi na felnak, na mawinak, le na thiltitheinak ruangah a si lo. Innsang mi na sinak parah a hmun awmi a si. Innsang cu kan kham ih kan humhim. Innsang sungtel cu ziangvekte a va si hmanah kan lakah mi pakhat a si ve. Cuvek in, Bible in, "Khristian unau nan si ruangah pakhat le pakhat sunsak awzette in duhdaw awton uh. Pakhat le pakhat hmaizah awknak thiam uh," in ti. 17\nThudik cu, kan zate in ziaza phundang le thintawiza mizia danglam kan nei thluh. Asinan pawlkomnak in kan zate remcang thluh dingin zianghman tuah ding a nei lo. Kan pawlkomnak ih hramthlaknak cu bulpak ih Pathian kan pehtlaihnak in a si. Kannihcu innsang pakhat kan si.\nNunzia mawi nei dingin theih fiang tulmi tawhfung pakhat cu minung hi khuitawk in kan ra suak timi thu hi a si. An thuanthu thei aw. Khui in an ra timi na theih tikah tam deuh na theihthiam sak ding. Ziangtluk lamhlapi fehlai ding an si timi hnakin an ratnak hmun ihsin ziangtluk an thleng zo timi ruat sawn aw.\nNunzia mawi ih sinak dang pakhat cu midang pawl ih rinhlelhnak kha ziang siar lo ih umsan men lo hi a si. Thil pakhat nangmah ih tih lo ruangah a tihtu pawl ih thinlung kha zianghman lo ah va ret sak mai hlah aw.Pawlkom ngaingai cu mi in an rinhlelhnak le an ttihmi ah soisel tong loin hnangam te'n ziangkim an hlawm awk theinak hmun kha a si.\nPawlkom dinsuah cu thuthup kilhim thei a ttul: Hlawptlozet ih cosan awk le mai' sung thu hnangamzet ih hlawm awk theinak hmun lawngah mi pawl in an tuarnatnak, an ttulsamnak le an palhnak pawl an simphuang ngam. Thuthup phuang lo ding timi cu na unau ih sualnak an tuahmi ah daite'n umsan men ding tinak cu a si lo. Pawlkomnak sungih an simphuanmi thuhla pawl kha a leenglam ah suahter lo ding tinak sawn a si. Pawlkom in a harsatnak remter ding a si ih midang hnen ih va simrel sin ding cu a si hrimhrim lo.\nPathian in mi ih thusia reel a hua, ahleice in mi pakhatkhat hrangah "thlacam sak ding dil sak vekih" simphuan khi a hua a si. Pathian in, "Mi tha lo pawl in mi relsiatnak an karhter, harnak an suahter ih rualpi ttha hman an them awkter," a ti.18 Mi relsiatnak in tthendarhnak le siatnak a suahter ringring ih Pawlkom a siatsuah. Pathian Thu in cuvek ih tthenttheknak a suahtertu cu ralrinnak peek ih dawi hlo dingah fiangte'n in sim.19 Hmaton ih nun na sim tikah ngol tahrat in an lo tlansan hlo thei men, asinan mi pakhat pumpak thu hnakin Pawlkom le Kawhhran harhdamnak cu a thupisawn ringring. By Rev. Runcungmang\nMIPA NUNAU SINAK LANGTERTU\nThuhmaihruai : Himi cahran cu thlunding ziaza umtu dan (ethics) thawn a pehpar awmi a si. Ethics kan timi cu moral principles asilole value a ti. Bible tlawngkai pawl cun Christian Ethics ti’n nan zir cio ding ka zum. Biaknak thu le Pathian thu zirnak in ‘ziangha Pathian ih theihter in duhmi le zumter in duhmi’ a thupitter laiah, thlunding ziaza umtu dan cun, ‘kan niti’n nun ah ziangtivek in ziaza nei dingin le tlanleng ding in duhsak’ timi a si (Theology emphasizes on what God wants us to know and believe. Ethics emphasizes on what God wants us to do and what attitude God wants us to have in practical situation). Biaknak le Pathian thu zirnak in, ‘ideas a thupitter’ lai ah, tlunding ziaza umtu dan cun, ‘nunnak kiang le kapih thilum dan a thupitter’ (Theology focuses on ideas, while ethics focuses on situations in life). Biaknak thu le Pathian thu zirnak in ‘ziangtin kan ruat a ttul tiah in zirh’. Thlunding ziaza umtu dan cun, ‘ziangtin kan nung ding, kan tlangleng ding tiin zirh’ (Theology tells us how we should think. Ethics tells us how we should live). Hite pahnih hi hrekhat hrang ahcun theology a thupi sawn an ti men thei, asinan, Bible a takih nunpi duhtu le tumtu pawl hrang ahcun ethics hi a thupi sawn ding.\n“Sinak” timi hi’n man (value), ziaza (character), thinlung duhmi, ziangvek mipa le nunau a si timi pawl a sawh duh. Mipa / nunau pakhat cu zovek, ziangvek a si? Upat tlak a si le si lo, a pitlingmi a si maw si lo timi theihnak pawl cu a hnuailam bang hi’n an si.\nCasiarmi : Mipa / nunau pakhat khat ih duhzawng le dinhmun le thinlung duhmi theihawlnak pakhat cu a cabu siarmi hmangin a si. Ramkhelhtu (politician) pakhat cun ramkhelhnak (politics) thuthawn pehpar awmi cabu a siar paih ding. Kaihhruainak lam a paih taktaktu cun culam a siar ve thung ding. Awnmawi (music) lam a paihtu khalin awnmawi lam cabu a siar duh zet ding. Milai pawl cun kan thinlng ih duhmi le uar zawng cabu kan siar paih hleice ih ruangah kan cabu siarmi pawlin kan sinak, zo ka si, ziangvek ka si (laiding) timi a langter.\nDuhtu : In duhtu in zovek, Ziangvek kan si timi kan sinak a langter. Ttihzah tlak zetmi mipa le nunau pakhat khatin in duh tikah kan sinak in khaisang ttheu. Miih upatnak le hnihsan men lonak tla a co aw ttheu. Tt: ram pakhat ih cathiam zet le mifim zet le mifel zet pakha, asilole, uktu bawi upa pakhat khat ih duhmi mipa / nunau (fala / tlangval ) cu mipi’n kan daw ttheu, kan ngai sang mei. Kan upat zet ttheu. Curuangah, a lo duhtu in mipi hmaiah a lo khaisan lo le a lo namthla tengteng ding. A lo duhtu in na sinak a langter timihi eltheih lomi a si.\nDuhmi : Kan duhmi, kan ngainatmi, kan uarmi, a thuhla kan simrel reromi, a hrangah caan kan pekmi tvp in upattlak le ttihzahtlak le ngaisantlak kan si maw si lo, kapkhat lamah, kan sinak a langter rori. Himi thuah, a hleice in, fala tlangval pawlin kan theih dingmi cu kan duhmi, kan ngaisanmi, kan uarmi, caan kan pekmi tvp in kan sinak an langter timi hi a si. Na duhmi fala le tlangval i sim aw la na fimthiamnak, na felnak na dinhmun (level) ka lo sim thei ding.\nTtongkam : A pitlingmi, a fimmi, a ralringmi, thuruat saumi kan si le si lo cu kan ttongkam in a sim fiang. Fala tlangval, nupa sualnak le midang tthatlonak tvp rel leuhleuhtu cu sut ttul loin a sinak a phuang aw rero khi a si. Mah hnakih upa hmai ih ti hluakhlo ih ttong ciamco pawl khi mifim an si lem lo ding (ca cu an thiam mei thei, phunsang tla an zir men thei).\nSinfen : Mifimpawl ih an sim ttheumi cu, “Na hnipuan kha na hmel pahnihnak a si,” Kan hnipuan hruh dan le hruhmi in kan dinhmun / sinak a langter. Cuti’n ti tikah lofehnak khal iah zarhpi sunih hruhmi sinfen hruh ding tinak a si hrimhrim lo. Asinan, a tlaitluan deuh thaw ih kan hruhmi sinlefen in kan sinak a langter, nei thei lo cu thukhat.\nKhawtlangnun : Milak ih kan tlan len dan, hawi kan pawl dan, kan hawiher dan, mah hnakih upa lakah siseh, naunak lakah siseh kan tlanlen dan, kan cangvaih dan tvp in kan sinak a langter ih ruangah fimkhur takih tuallen thiamhi a thupi zetmi ziaza mawi a si.\nRualpi : “Na rualpi i hmuh aw la zovek na si timi ka lo sim thei ding” tiah mifim pawl in an sim ttheumi hi a dikzet. Hrekkhat cu an rualpi tthatnak lam ah hruai thei an um laiah rualpi pawlmi in sualnak lam ih hruai theimi khal an bo lo. Tthatnak lam le tthansonak lam ih hruai thei dingin tumtahnak le hmuitinnak neih ceng lo ahcun kan rualpi pawlmi hi’n zo ka si, na si timi cu za ah sawmnga a langter. Mi relsia hmang na pawl le na si ve ding. Na iksik / nahsik hmang na pawl le na si ve mei ding. Hawizawng lo na pawl le na si ve mei ding. Curuangah, mittha pawl aw. Mifim pawl aw. Thiam hleice pawl pawl aw la an hnenin fimthiamnak tampi na zir suak thei ding. Thufim in, mifim kiangih umcu fimnak a ti kha. A ttha lam ih hruaitu na si thei lo hmanah, a ttha lam ih hruai theimi si hram aw.\nThunetnak : Thuhmaihruai ih kan simrel zo bangin zumtu diktak pawl cun hi Ethics pasarih hmangin Pathian riahsiatertu si loin Ahmin sunglawitertu le zumtu kan sinak langtertu si hram uhsi. Pathian thu hi a duh pohpoh ih zum thei le phuan thei a si ti’n man nei lo tuk ah le zahtlak lo tukah hmang / tuah pang aw hlah. Pathian hnattuantu ding na si ahcun cozah kumpi hnattuantu ding hnakin na ralrin a ttul, na fimkhur a ttul, na fel a ttul, zohthim na tlak a ttul, zoh na mawi a ttul, ransan tlakmi na si sawn a ttul, na ttong / sim vekih na thlunthei a ttul. Ziangkim na tuahttuannak ah duhdawtnak na neih tengteng a ttul fawn. Duhdawtnak neihnek lopi’n zianghna khal ttuan aw hlah. Culole, nangmah ruangah Jesuh khrih upat ko, duhko nan Christian si duh lo an tam sinsin pang ding.\nDuhdawtmi casiartu, kan nitin nunnak ah Pathian a sunlawi sinsin theinak dingah le lamdangmi (peculiar) kan sinak langter dingah kan casiarmi, in duhtu, kan duhmi, kan ttongkam, kan sinfen, kan khawtlang nun, le kan rualpi ralring cio uhsi. Himi pawlhi an thupi lo kan ti lai ah kanmah le kanmah kan mualphoh aw rero, kan nam thla aw rero, kan relsia aw rero, nulepa hmaiah belmang kan culh rero timi hi ciing ringring hram uhsi ti’n casiartu upatnak thawn, Salai Zahau Caleb Laltinhrem\nKa pa, RCP le Humhual upa pawlin Pathian hna an ttuan maw?\nUpat mi nan zaten,\nJesuh hmin in nan kut ka lo kai.\nKap te ........ Ka pa, thu pakhat te’n ka lo sut ding.\nPu Tthio ...... Ziangha, Kapte, ih sut hnik aw hen.\nKap te ..........Ka pa, tu lai in RCP le Humhual upa pawl khi Pathian hna an ttuan maw?\nPu Tthio .......Ttuan e kafa.\nKap te .........Kei cu ka zum lo ka pa. Pathian hnattuan timi cu Pastor pawl le thutthang ttha simtu pawl khi an si lo sawm?\nPu Tthio .......Ziangah saw, kafa, i sim fianghnik e.\nKap te .........Pastor le thutthang ttha simtu pawl cu Biakinn ah Bible thawn thu an sim, thlacam le hla mi an zirh. Asinan, RCP le Humhual upa pawl cu khua le ram hranglawng ah si si hna an ttuan.\nPu Tthio ......... Ka fa, ka kiangah ruungto, ka lo sim fiang ding. Na simmi cu a hman zet ko. Asinan, Biakinn ah feh tahrat ih Bible thawi Pathian thuthang ttha sim lawngkhi Pathian hnattuan a si lo. Mi hrangih hna ttha kan ttuan mi pohpoh cu Pathian hrangih hnattuan kan si. Cumi khi ziangtik hman ah theih hngilh dah hlah. Curuangah RCP le Humhual upa pawl khal, mi hrangih hna ttha ttuantu an si ve ruangah, Pathian hna ttuan an sive thotho.\nKap te ....... Ka pa, ka lungawi.\nNu Tlem (Putthio ih nupi) .... Kha, kha, nan nih pa fa kha be aw nawn hlah uh, khawm a cu zo, nazi pa hra le khuai a kim zikte khi.\nKap te.........Ai, nazi a va kim ol ve, ti ka nu.\nPu Tthio .......Kha, si len, Tlem te, ka Bible le ka hla cauk kha i rak lak aw hen, khawm thlang kung khaw. Ka lungawi, By: Bosco Mang\nDirector : Hremang (USA)\nLAI MINO LE LAITHUAM MAWI\nBANGALORE LAI MINO PAWL\nRamhruaitu tuanvo nei tu pawl