Іван Штэйнер Свет шчодры. Свет мяне паўторыць… - старонка 3\nТолькі з дапамогай біблейскіх міфалагем ці гістарычных экскурсаў можна вырашыць гэную анталагічную праблему. Так, у Пампеі сярод руінаў у 1962 годзе знайшлі, а ў 2006 годзе адкрылі для турыстаў дом цярпімасці (лупанарый), які цяпер карыстаецца выключным попытам падарожных. Усе захапляюцца роспісам, у аснове якога – выключная эротыка, што з’яўлялася стрыжнем культуры горада (нават згадваецца Дыяген, які з філасофскім спакоем назірае, як плынь віна нясе голую кабету – адно зло зносіць другое). Аднак многія паэты, яшчэ не ведаючы аб адкрыцці стагоддзяў, выкарыстоўвалі яго дзеля разваг аб сутнасці і сіле жарсці (Мажліва, што атмасфера смяротнай пагрозы значна ўзмацняе пачуццёвае памкненне, аб чым сведчаць і некаторыя дзеянні маладых людзей на «Тытаніку» у час гібелі). Так, самы дасканалы класічна-эратычны паэт Расіі В. Брусаў у баладным вершы Помпеянка (17 верасня 1907 год) палымяны маналог-заклік, жаданне ўкладвае ў вусны зусім не «casta et pudica» (чиста и целомудренна), а спела-вопытнай жанчыне, у якой для многих пояс мой был слишком слаб. Аднак якраз у гэты момант яна застаецца вернай і адданай толькі аднаму. Зведаўшы ласкі купца, консула, паэта, уладыкі імперыі, яна прагне любові і ласкі нікчэмнага раба:\nМатрона Лидия, как в смутном сне,\nЗабыв, что вас взволнована Помпея,\nКогда ж без сна любовники застыли\nИ двое тел,\nкак знак бессмертной страсти,\nМала хто можа адмовіцца ад закліку сапраўднай самкі, ну добра, «німфаманкі», не пайсці на яе голас. Адзін толькі Махатмаі Гандзі адмовіўся ад сексуальнага задавальнення, бо яно рэзка супярэчыла ягонай ідэі антыгвалту. Трыццацісямігадовы мужчына прымае дабраахвотна цэлібат, становіцца Божым еўнухам. Ён не можа знайсці месца ў сваёй ідэалогіі мужчынскаму гвалту, нават падсвядома ідэалізуе жаночую пасіўную сілу (гавораць, што нават марыў стаць жанчынай і быць маці нацыі). М.Гандзі лічыў, што мала падпарадкаваць велічнай справе галаву, трэба перамагчы цела, жарсці і памкненні. Гвалт – гэта ліха, і сексуальны гвалт – таксама і не ў меншай ступені. Але quod licet jovi, non liсet bovi. І дарэмна пісаў апостал Павел карынфянам: Или вы не знаете, что связывающийся с блудницей становится одним телом [с нею]. (Блудніца ў дадзеным выпадку – ненадзейная частка чалавека). Бо не чуецца ў такой сітуацыі і прамудры Саламон: Дабы спасти тебя от жены другого, от чужой, которая умягчает свои речи, и забыла заветы Бога своего. Ибо дом ее ведет к смерти и стези ее – в ад. Все, кто входит к ней, не возвращается и не овладевает путями жизни. Эпіграфам да верша «Я іду» У. Караткевіча становіцца як быццам надпіс на муры ў Пампеях – «Калі ты ведаеш, на што здатнае каханне, і калі ты мужчына, пашкадуй мяне, не кажы «не» і дай мне ўвайсці…»\nНадпіс моліць. Журба скамянелая,\nБыццам рана, гарыць на сцяне.\nДаў ён шчасце, якога хацела?\nЦі кахаў? Ці паспеў?.. Ці не?\nНевядома. Ўсё сцерлі крыкі,\nЗнішчыў полымем судны час.\nЗасталася крыўда вялікая,\nКрык аб літасці.\nЯк на смерць, гэты дзень вязу я:\nГорад марыў і мрэла гара…\nНа твае валасы залацістыя,\nНа клубы, на сцябліны рук.\nО, няўжо гэты воін ці мытар\nНе суцешыў цябе ў журбе?!\nЯ б цябе і з Везувія вытаргнуў,\nЯ б і з пекла вывеў цябе.\nПозна. Ў зыркіх маланках над ліўнямі,\nЎ гэтым д’ябальскім блісканні вей\nЎ поўдзень дваццаць дзевятага жніўня\nЎпала ноч на зямлю Пампей.\nНу, схлусіў бы!.. Хаця б перад лютай\nГэтай смерцю, халодная кроў,\nПерад ноччу на двое сутак,\nА пасля на дваццаць вякоў.\nКамні гэтыя сочацца болем\nГорай страшнай пякельнай смалы…\nДык чаму ж твой прызыў непатолены\nБольш за ўсё ў маім сэрцы баліць?\nВось агонь гуляе святынямі,\nГіне ў выбухах гор града…\nАсацыяцыі беларускага паэта – як бы працяг славутай прыпавесці Саламона:\n«И вот – на встречу к нему женщина, в наряде блудницы, с коварным сердцем, шумливая и необузданная; ноги ее не живут в доме ее: то на улице, то на площадях, и у каждого угла строит она ковы. Она схватила его, целовала его, и с бесстыдным лицом говорила ему: «мирная жертва у меня; сегодня я совершила обеты мои: поэтому и вышла навстречу тебе, чтобы отыскать тебя, и – нашла тебя; коврами я убрала постель мою, разноцветными тканями Египетскими; спальню мою надушила смирною, алоем и корицею, зайди, будем упиваться нежностями до утра, насладимся любовью, потому что мужа нет дома».\nІ В. Брусаў, і У. Караткевіч у дадзеным выпадку не сучаснікі ХХ ст., а язычнікі-паганцы, якія не баяцца кары нябеснай (вельмі ўражлівай у Караткевіча – «Калі рыгнуў з глоткі Везувія Божы гнеў, божы гром, божы град»; з’яўленне дэмана, чорнага, чырвонага, агністага; сам вулкан успрымаецца абезгалоўленым волатам) дзеля задавальнення страсці: мінулай і сучаснай. Невыпадкова беларускі паэт завяршае нязломным – «Я іду да цябе»:\nКалі нешта і зараз загіне,\nТо адной любові шкада.\nСпапялёны такімі ж мукамі\nІ патоплены ў той жа крыві,\nДа цябе я працягваю рукі,\nТвой двайнік па смерці й любві.\nПраз мільёны ўдараў і ранаў,\nЗаступаючы шлях журбе,\nМая даўняя, мая жаданая,\nНе крыўдуй, я іду да цябе.\nХаця фінал тут адзначны, прадказаны яшчэ Саламонам: Тотчас он пошёл за нею, как вол идет на убой, [и как лес – на тень], и как олень на выстрел, доколе стрела не пронзит печени его; как птичка кидается в силки, и не знает, что она – на погибель ее.\nАналізуючы спадчыну Эміліі Брантэ, якая, як лічаць вучоныя, ні разу не зведала кахання, а таму тое, што яна магла спасцігнуць аб жарсці, трывожыла яе: ва ўяўленні Эміліі любоў была звязана з жорсткасцю і смерцю, бо, як вядома, у смерці – ісціна кахання; як у каханні – ісціна смерці. Ж. Батай сцвярджаў: Эротизм есть утверждение жизни даже в смерти. Сексуальность подразумевает смерть, не только потому, что вновь прибывшие продолжают и замещают ушедших, но и поскольку сексуальность изменяет жизнь размножающегося существа. Размножаться – значит исчезать, и даже бесполые существа усложняются, размножаясь. Они не умирают – если под смертью иметь в виду переход от жизни к разложению, – просто тот, кто размножается, перестает быть самим собой (по-скольку он раздваивается). Индивидуальная смерть – одно из проявлений чрезмерного размножения живого существа. Также и половое размножение – одно из сложнейших проявлений бессмертия, заложенного в бесполом размножении, – бессмертия и в то же время индивидуальной смерти. Ни одно животное не может приступить к половому размножению, не растворившись в движении, конечная форма которого есть смерть. В любом случае, в основе сексуального порыва лежат отрицание обособленности «я», способного познать наслаждение, лишь доведя себя до исступления, переступив через себя, познав объятья, в которых растворяется одиночество отдельного существа. Идет ли речь о чистом эротизме (любви – страсти) или о плотской чувственности, накал возрастает, доходя до кульминации, по мере того как проступают разрушение и смерть. То, что называется грехом, вытекает из его причастности к смерти. И когда к тем, кто соединен чувством, близко подходит поражающая их смерть, муки любви развоплощенной становятся точным символом последней истины любви.\nЗразумела, што У. Караткевіч не стане апалагетам жарсці, песняром цела, якое імкнецца выключна да насалоды, бачачы ў гэтым адзіную вартасць быцця. Так, ягоная гераіня мае класічныя рысы славутай блудніцы – Яна часцей за ўсё настолькі прыўкрасная, што за ёю можна ісці ў пекла, прыпаўзці і здохнуць ля ног, забыць не толькі Радзіму, але і маці. Праўда, потым застанецца толькі «О гэты смех Прыгожай сукі ў раскошнай зале!.. («Самсон»), бо пацалункі – ката і яе – раўназначныя. Яна – эгаістычная, жорсткая, бессардэчная: «Вершы алмазныя з-пад пяра – Усё прамяняла яна на злодзея», «І не рука, што «Мцыры» стварала, А пяцярня, што рубін ўзяла, Пясціла рукі адзінай і мілай, Доўгія косы яе распляла»… («Фантазія»); «Прадала, прадала, прадала ты мяне, Прадала, галавой аддала» («Песня колаў»); «Ў міг апошні дрымоты, як толькі наяве ўпадзе, Не на грудзі твае, а на ложа пустое рука» («Імпрэсія»); «І подла здрадзіць бэзу і сабе» («Жанчыне з бэзам»).\nКліч плоці настолькі магутны, што нават ля безгаловай Венеры чуецца пяшчотны голас: «Прыйдзіце, мужчыны, ад зброі, – ўлонне маё сумуе». Магчыма, яна і страціла галаву ад сваёй празмернай пажадлівасці. Невыпадкова ў старажытнай Грэцыі sex і насілле лічыліся дзвюма іпастасямі адзінага велічнага і непадзельнага пачуцця, сімвалам чаго становіцца не купідон, не анёлак з крыльцамі і цацачным лукам, а Эрас з атручанымі стрэламі, ад якіх распадаецца цела. Жарсць, вожделение і прага крыві абазначаліся адзіным словам, яны былі роўнвялікія і роўназначныя ва ўспрыняцці старажытных грэкаў. Эрас валадарыць і ў ложку, і на полі бітвы. Яна роўнавялікая ў сваёй кабецкасці «Прохожей» В. Брусава, жадный хохот якой оплел меня змеями, теплота чужого тела Меня объяла и прожгла, я был опутан влагой черной Ее распущенных волос; гераіні верша «Пеплум», якая ноччу выходзіць на сапраўднае паляванне – пошук ахвяры: Я заслышу желаний зов Быть подругой минутной. Дзеля гэтага, дзеля задавальнення похоти яна гатова на ўсё:\nКто-то… где-то… чьих-то рук\nСлышу, знаю впечатленья.\nЯ хочу жестоких мук,\nЛаск и мук без промедленья.\nТакая гераіня не можа адпавядаць пантэону беларускага паэта (толькі адзін раз у яго вырвецца – «Я курва з Гжыбова», ды і то ў жартаўлівым творы); як і паэзіі нацыянальнай, у цэлым цнатлівай і высокамаральнай. Яна можа шукаць каханага, але так, як гэта робіць дзяўчына з «Найвышэйшай песні Саламонавай»: «Я начамі на ложку шукала каханага сэрца майго, я шукала яго, не знайшла. Устану, і горад увесь абыду, па вуліцах і па завулках, шукацьму таго, каго сэрцам кахаю, я шукала яго...», бо шукае адзінага і перш за ўсё для душы, а не цела. Ды і герою згаданыя жарсці не пад сілу – як фізічную, так і маральную. Ён зрэдку ўбачыць у сілуэце жанчыны абрысы Магдаліны («Чуфут-Кале»); тым болей не ўзнімецца да ўзроўню Мікеланджэла, які намаляваў свой партрэт з пенісам, які расце з вуха, што падразумевала муки плоти, хутчэй за ўсё будзе настойліва заклінаць:\nРазарваная лесвічка рытму, нібы выдых змучанай гартані, падкрэслівае немажлівасць споведзі, бо спазма роспачы абцугамі сціснула горла. Таму ён гатовы прыняць жанчыну любой, а што ж можна зрабіць на каленях, ці наогул, здыхаючы ля яе ног: «Вы… даруйце за подласць жанчыне дурной, Даруйце… Як я дараваў».\nЁн бліжэй да класічнага рамантызму, да славутага паэта-лорда («Наследаванне Байрану») ці Блока, у якіх таксама ўсё на свеце звязана з каханнем, але рэалізацыя больш адэкватная сусветнай традыцыі:\nТам, дзе каханая. Там святло, сонейка\nІ адышла зіма трывог,\nІ ўстаў з нябёс герояў строй…\nІ зноў ёсць май, і зноў ёсць бой,\nІ зноў ёсць свет, і ў свеце бог.\nІ свет – не пустка мне з табой.\nІ бог – не пастка мне з табой.\nЯ дзякую жыццю за цень кахання,\nЗа тое, што жывеш ты на зямлі…\nЯ дзякую табе. Няхай чужая,\nРукой закрыўшы вочы, усміхаюся…\nТы прыходзь, далёкая, любая,\nТы развей усмешкай тугу.\nПакладзі мне далонь на губы.\nНе магу без цябе. Не магу.\nДля Блока яна была святой, невыпадкова яе з’яўленне, ці, хутчэй, яе вобраза звязана са званочкамі, з анёламі, цэрквамі. (Толькі значна пазней з’явяцца радкі: Женщина блудница от ложа пьяного желания…; Пляшут огненные бедра проститутки площадной…). У Караткевіча Храм – гэта прырода, часцей за ўсё вячэрняя, асенняя, але, як і рускі паэт, ён чакае яе заўсёды і заклікае прыйсці, хоць і складваецца ўражанне, што ён баіцца гэтага прыходу і самае галоўнае для яго – менавіта працэс чакання ўсюды:\nДзе калісьці кранаўся каханых рук,\nДзе хаваўся з ёй ад дажджу,\nДзе сімфоніі слухаў улетку з ёй.\nСум па каханай запаўняе сусвет («Толькі я перапоўнены сумам», «І не прыкрыюць вачэй яе сонных цёплыя пальцы маёй рукі»; «Пад алмазнай Вялікай Мядзведзіцай Спіць туга мая па табе», «Сумны ў халодным ззянні нябёс; як смерць кахання майго»; «І тады я стану вечным небам, Сінім вечным небам над табой»; «Веі дрыжаць у салодкай журбе»; «Са стэпавымі вятрамі, З сухою спявучай травой – Пайшла. І сэрца начамі Нясцерпна плача крывёй»; «Кахала мяне ты, кахала… Не будзеш, не будзеш, не будзеш». Нават у растанні ён будзе актыўным, горыч ягоная невымерная. Рэцэпт І.Буніна – «Что ж! Камин затоплю, буду пить… Хорошо бы собаку купить!» не для яго.\nА только всепрощающая даль\nКаханне, якое не адбылося, бо не хапіла смеласці, ён параўноўвае з качанём агідным, якое не захацела да лебедзя ляцець. Невыпадкова, женщина веками играла роль зеркала, наделенного волшебным и обманчивым свойством: отраженная в нем фигура мужчины была вдвое больше натуральной величины» (Вірджынія Вульф).\nУ антычнай Грэцыі Афрадыта выступала ў двух іпастасях – высакароднай і блудлівай. Жанчына ў Караткевіча мае рысы і першай, і другой. Але ён сцвярджае, што ягоны выбар не на баку апошняй. Вось чаму ўсхваляе рэальны подзвіг закаханага самага высокага ўзроўню («Раманс пра караля, што пакінуў трон»), які пайшоў не проста насустрач любові, а насустрач рэальнай смерці. Падчас ён нават хоча выступіць як прапаведнік, але хутка адмаўляецца ад неўласцівай яму позы:\nКолькі ж годных яна абсмяяла!\nКолькі чыстых на сметнік звяла!\nПіравала яна, гуляла,\nЎ божы рай па трупах ішла.\nГэта толькі пачатак гісторыі:\nБудзе ёй яшчэ на зямлі\nБезвыходней куды і горай…\nНіхто не вымаліць яму кахання, нават святары ўсёй паднябеснай: «Ты – ніколі – мяне не забудзеш, Ты мяне не пабачыш – ніколі», «Ты забыць мяне будзеш не ў сілах, І са мною… ніколі. Ніколі». (Так і чуюца ноткі са славутае рок-оперы «Юнона» і «Авось»)\nСімвалам планеты кахання становяцца «Крокі ў начы», бо усё патанае ў велічнай цішыні, у якой можа здарыцца самае неверагоднае:\nЦішыня. Над вадою туманныя вежы.\nДай мне гэту зямлю з табою абняць.\nТы – празрыстасць, ты ўся – нерухомая свежасць,\nЎся – глыбінная, аж да канца, цеплыня.\nТы не чуеш, як падаюць росы патокам,\nЯк гарлачыкам трызніцца новы дзень,\nЯк нячутнымі, як салаўінымі крокамі\nНад вялікай ракою каханне ідзе.\nІ ўсё затым паўтараецца. Таму паэт захоплены прыгажосцю малюпасенькага камячка, што ляжыць на зямным шары, які створаны толькі і іменна для яго, як ў вершы «Дзіця чалавечае» (1960), які ў збор твораў не ўвайшоў:\nМаленькая дзяўчына заснула ў лесе;\nРужовыя ручкі на мяккім зялёным імху.\nВакол салатныя крыжыкі заечай капусты\nІ глянцавіта зялёны, падкоўкамі,\n«Хай ёй будзе абаронай самая кволасць, самая безабароннасць чалавечага дзіцяці», – яшчэ раз усклікае паэт, паказваючы, што якраз тут цэнтр Сусвету. І.Бунін просіць анёлаў нябесных ціхенька калыхаць калыску, дзе спіць не проста дитя любимое с синими прелестными глазками, а цветок, свернувший лепестки. Лампадка, бережно хранимая Заботой божеской руки. У.Маякоўскі голасна сцвярджаў, што на мізінцы дзяўчынкі сонца болей, чым ва ўсім сусвеце. Беларускі паэт у кожнай дзяўчынцы бачыць паўтор долі яе прабабкі, вось чаму ў чарговы раз канстатуе – «Няма прыгажэй на свеце Дзяўчыны, якая спіць» (Хаця тут ён называе яе Ліліт, імем папярэдніцы Евы, выніку няўдалага боскага эксперыменту («Гляджу на тую, што спіць»). Падчас пачуццё лірычнага героя значна ўзмацняе экзотыка – «Расцвітаюць чорныя ружы саскоў. Пад дажджом пацалункаў шалёных маіх»; (згадаем бунінаўскія – две точки стоящих грудей; она лежала на спине, Нагие раздвоивши груди,)\nЯна заўсёды больш рашучая, мэтанакіраваная, упэўненая, бо добра ведае чаго хоча, у адрозненне ад не вельмі разумнага ў такіх сітуацыях мужчыны. Таму калі сыходзіць, то сыходзіць назаўсёды, забываючы пра мінулае, адкрыўшы грудзі свежаму ветру новага кахання, а рэфлексіраваць будзе ён: «Што мне дзюба грыфа, Джала змяі, Аднарога смяротны рог?! Я ў барса спытаю, Сцежкай якой Можна ўпасці да любых ног».\nІ што абдымаць цябе ззаду за грудзі,\nЛавіць нагою выгіб сцягна,\nКалі замест песні вясенняй будзе\nЗіма, забыццё і здрада сна?\nІ як мне не гладзіць цябе з трапятаннем,\nІ як мне не плакаць ад гора ў сне,\nКалі ты кожным сваім дыханнем\nНібы адрываешся без мяне.\nТолькі зрэдку ён кіне, што «сумны свой век няхай дажывае з іншым», а сам «Нават на самую лепшую ў свеце, Нават на цёплыя вусны яе Я не змяняю вільготны вецер, Што ў сітнягах над Дняпром пяе». У той жа час ён упершыню глядзіць на sex і ўсё з ім звязанае вачыма аб’екта кахання і адчувае выключную спагаду і сваю падсвядомую, не рэальную, не існуючую, але ўсё ж так балючую віну, асуджаючы нашчадкаў біблейскага прарока, што паўтараюць подзвіг вялікага папярэдніка:\nЁн памрэ і тады не ўбачыць прыгожага.\nСтрашна духу пакінуць цела-турму.\nІ прыгонных актрыс кладуць яму ў ложак,\nКаб халодныя ногі грэлі яму.\nХто ім верне мары дзявочыя, светлыя?\nХто ім верне кахання светлага час?\nЛепей гвалт, лепей жорсткасць –\nтолькі не гэта,\nНе бяссільны, старэчы холад пляча.\nУладзімір Караткевіч адрозны сярод паэтаў уласнай кропкай адліку ўсяго на свеце, ён глядзіць на жыццё выключна адметна і з выключна своеасаблівага пункту. Згадваючы пра адзіноцтва М. Багдановіча, які знаходзіцца далёка ад агульнага войска, як адзінокая зорка ад сузор’яў, ён падкрэслівае і сваё месцазнаходжанне, бо амаль на ўсё ён глядзіць не з зямлі, не з калектыву, не з асобнага чалавека, а выразна збоку і зверху. Выраз «зямля пад белымі крыламі» падкрэслівае, што ён не ляжыць на зямлі і глядзіць у паднябессе, а наадварот, глядзіць з неба. Асабліва яскрава гэта ўвасоблена ў «Беларускай песні».\nПадобны погляд (унутраны і знешні) станецца вызначальным. З боку ён глядзіць на хлопчыка (сябе?) у вершы «На пачатку дарог»; на свет у пакутах («Буслы вучаць дзяцей»); зверху на «Дзіва на Нерлі», «Балада аб арганаўтах». Нават у тых вершах, дзе гаворка ідзе аб самым інтымным, ён як быццам глядзіць на ўсё, у тым ліку і ўласныя перажыванні, як глядач у тэатры Брэхта, адчужджана, ён, усхваляваны, па-філасофску стаічна наглядае за сабою і ўсімі ўдзельнікамі эксперыменту.\nУсё гэта выразна абумовіла адметнасць адлюстравання навакольнага свету ў лірыцы У. Караткевіча. У многіх творах ён глядзіць вачыма мастака, чым абумоўлены і выбар месца, адкуль вядзецца назіранне, і ўсе ракурсы, і перспектыва, і колеравая палітра. (Út pictára poésis: erit, guae, si propius stes, Té capiat magis, et guuedam, si longius abstes. У дадзеным выпадку нельга дакладна разумець адэкватны пераклад славутай фразы Гарацыя: Поэзия – как живопись: иное произведение пленит тебя больше, если ты будешь рассматривать его вблизи, а иное – если отойдёшь подальше. Хутчэй чуецца іншы паэт, Сіманід, які называе живопись молчащей поэзией, а поэзию говорящей живописью.) Якраз карцінамі, яскравымі філасофскімі пейзажамі ўспрымаюцца вершы «…У векавечнай бацькаўшчыне клёны», «Лісце», «О мой цудоўны край», «Дзяўчына пад дажджом», «Імпрэсія», замалёўкі з цыклаў «Інга і Марыя», «Таўрыда».\nБольшасць з іх варта ўслед за аўтарам назваць імпрэсіямі. Згадваецца, што імпрэсіянізм як напрамак у мастацтве пачынаўся з карціны К. Моне «Уражанне. Усход сонца», на якой каляровыя плямы зліваліся ў размытыя сілуэты чаўноў па сіняй вадзе пад узыходзячым сонцам. Усе карціны імпрэсіяністаў зроблены як plein air, г.зн. пад чыстым небам. (Усе пейзажныя замалёўкі У. Караткевіча таксама). Імпрэсіяністы-мастакі імкнуліся паказаць толькі тое, што яны бачылі ў рэальным жыцці. Яны спрабавалі адлюстраваць натуральнае святло, малюючы ўсе колеры маленькімі мазкамі, якія зліваліся ў адзіны пры разглядзе карціны здалёк. У. Караткевіч выкарыстаў іхнюю тэхніку малявання, якую называюць пуантылізм (кропка) – кароткія каляровыя мазкі. Аднак ён бліжэй стаіць да Вінсента Ван Гога, які ў карціне «Зорная ноч» выкарыстоўвае самыя яскравыя ўражліва-імпрэсіяністычныя колеры ў пейзажы не з мэтай дакладнейшага ўзнаўлення дэталяў рэальнасці, а каб максімальна дакладна перадаць асабістае бачанне свету. Вось чаму тут энергічныя яркія мазкі ўтвараюць спіралі, звароты і хвалі, якіх няма на самой справе. Такой мастацкай тэхнікай імкнуліся выразіць эмоцыі, якія абуджалі ў душы мастака адлюстроўваемы сюжэт або відок прыроды. Плынь сонечнай лавы стварае для гледача плынь натоўпу і экіпажаў («Бульвар Капуцынаў» К. Манэ). Лава распаленага сонца праз падзі спаўзае з гор у імпрэсіі У. Караткевіча «Усход» Максіму Танку. Агульная карціна складаецца з блікаў граняў імглы і святла, дзе застылі арлы, з мільёнаў гайдукоў з дзідамі за спіной (промні?), бэзавага спеву сірэнаў, гульняў дэльфінаў, кропляў вечнай вясёлкі, што заганяе ў пячору (цемра!) жах заімшэлых стром. І ўсё патанае ў магутным яры нябёсаў. Як сказалі б пра імпрэсіяніста-мастака, ён піша саму раніцу, а не пра раніцу.\nПрынцып кантрасту, як на карціне «Жанчыны ў садзе» К. Манэ, дзе супрацьпастаўлены светлыя блікі на сукенках гераінь ценям лістоты, станецца вызначальным у імпрэсіях Караткевіча («Прысненне зімы», «…Закувала зязюля…», «Зімняя элегія», «Слова беларускай бярозы»). Выключна ўражлівая колеравая гама верша «У векавечнай бацькаўшчыне клёны»: рыжая трава, косы рыжай восені, жоўты сум лісцяў, мох зялёны, сінеча воч – азёраў і стаўка, чырвоная рабіна, рудыя асінкі, бачны холад – ствараюць агульную атмасферу мінорнасці сыходу асобы і веліч быцця чалавецтва, нацыі. Майстэрства У. Караткевіча настолькі ўражлівае, што бачым нават смех (ціхі званочкаў смех, смех у садзе пустым), як у імпрэсіі «О мой цудоўны край», і бег каня, што застыў у палёце. А вось яшчэ вербальная акварэль, у якой адчуваецца і прысутнасць Радэна:\nПералескі. Бярозы вісяць над старыцамі.\nНад ярамі, над парнай ракою імгла.\nЧырвань вечара на самотных званіцах,\nНа каменнях бялеючых мякка лягла.\nСпачывае зямля пад гусцеючым ценем,\nМірна нюхае горкі пах травяны,\nЯк аратай, што звесіў рукі з каленяў\nІ бяздумна сядзіць ў канцы баразны.\nУ карціне «Архангельскае» літаральна бачыцца, як цела мармуровых німфаў пакрываецца гусінай скурай; адчуваеш сусветную тугу дрэў («Нямыя дрэвы»); гук ажыўшай ці то ў сне, ці наяве струны («Імпрэсія»); крык ад шчасця апошняга сакавіцкага снегу пад нагамі («Шчасце»); відок кахання, што ідзе па зямлі («Крокі у начы»). Самая яскравая замалёўка – «Жаўранак – звонкая ніць», якая ілюструе словы П. Пікаса: Живопись – занятие для слепцов. Художник рисует не то, что видит, а то, что чувствует:\nХмары веснія цяжкія, як кентаўры,\nПесня шчасця пад імі ўзахлёб звініць.\nАх, гэта жаўранак,\nНад ракою, тваім зайздросцячы лаўрам,\nВадзяны бугай трубіць, як грубіць.\nНе звяртай увагі,\nНе парві сваю тонкую,\nЗноў дымеюць разоры і сытая пара\nНа курганы былога майго бяжыць.\nПрацягні з майго сэрца,\nАж да самага неба\nУ гэтым жа шэрагу вобраз самотнай гусі над туманным начным стаўком: яна адначасова ў небе і на люстры вады, якія разразае крылом – згадаем два месяцы на небе і ў возеры ў баладзе А. Міцкевіча «Свіцязь» («О любоў мая, Беларусь!»), «Тагасветнае», «Вёслы мае разрываюць ноч…», «І тады закахалася хмара». Водны сусвет паступова дамінуе, як у згаданага вялікага Адама, і згадваецца Ф. Цютчаў, ягонае несмяротна-вялікае – И Божий лик отобразится в них:\nЗ вытокаў да вусця ракі, што няспынна бяжыць,\nНяўхільна адносячы юных і сталых ладдзі,\nВада, бы аконнае шкло, за якім без мяжы\nГлыбока цемра і ў ёй залаты маладзік.\nКалі развітання апошняга прыйдзе пара,\nЛаддзі на апошні, світанкавы выплыве плёс,\nІ прыйме мяне валавокая цемра Дняпра,\nЯк месячны серп з залацістых дняпроўскіх нябёс.\nУ гэтым фрагменце ва ўсім, бы ў залатым дажджы «Данаі», бачыцца і адчуваецца прысутнасць крэатара. Падобнае спалучэнне ўласнага мастакоўскага і вербальнага (паэтычнага) вытокаў запачаткавалася з эпохі рамантызму. Менавіта Гойя з’яўляецца найбольш яскравым увасабленнем рамантычнай апрацоўкі бягучай гісторыі. Так, ён увасабляе рэальных людзей і падзеі («Расстрэл паўстанцаў у ноч на 3 мая 1808 года»), але сама калярыстыка палатна, як і ўся сістэма ўвасаблення і адлюстравання настолькі выключная, што робяць шэдэўр пазачасовым, не падуладным рэальным палітычна-сацыяльна-філасофскім зменам.\nУ вершы «Глухі геній» (Гойя) У. Караткевіч, адштурхоўваючыся ад капрычос («Сон розуму пачвар параджае, І панствуюць яны над ім, Паветра крыкам запаўняюць, Вішчаць і кідаюцца ў дым») стварае страшэнную карціну звар’яцелай зямлі, якая ўспрымаецца не шарам, а мячом, якім гуляе нейкі смяшлівы д’ябал. Тут і ведзьма, у якой «на грудзях звісае Дух цемры, злосны і тупы, Свет забівае і ўмірае. Хто не асёл – той нетапыр». Геніяльны мастак аглух свядома, бо ён не можа гэта бачыць і чуць родную Іспанію, ахутаную ў «сан-беніта З дурацкім вострым каўпаком, задушаную шнурком у турме». Ісціна памёрла – і мы бачым, нібы на карціне, гібель маці ў полі, цень дзіцёнка, які ідзе за яе целам:\nГлухім жыву і паміраю,\nГлухім крычу пад градам куль,\nГлухім, бо слухаць не жадаю\nХлусню, што панствуе паўсюль.\nПакуль пад гукі новай песні,\nХаралу, што залье палі,\nСвятая праўда не ўваскрэсне,\nЎсё ж уваскрэсне на зямлі.\nУплыў жывапісу на паэтычную спадчыну У. Караткевіча –працэс пастаянны: у вершы «Снягір» ён паказвае выключную ролю маляўнічага вобраза і адзінага мазка (згадаем пуантылізм) для стварэння завершанай карціны:\nІ для шчасця, для сонечнай вечнай кароны\nНе хапіла мазка адзінага мне:\nНе хапіла радзімы, іскры чырвонай,\nНельга ўявіць без жывапісных сродкаў вобразы: «мароз ступае адубелым садам»; «самотным дрэвам сняцца май і радасці»; «да грудзей-сумётаў прыпадаю»; «начным воўкам гляджу ў тваё ваконца»; «над лютаўскім горадам такое грувасткае неба, што яно насядае на дым і гне яго да зямлі», «нямыя дрэвы, нямыя, як мёртвыя рыбы»; «безнадзейныя крокі, адбіваючыся ў завулках, Безнадзейна і нема лямантуюць супраць немага неба»; «плач дрыядай, рагачы сатанінскай няшчыраю ўсмешкай»; «лес нахмураны, хвоя, лябяжы іней»; «месяц састарэлы памірае». Асабліва гэта ўвасоблена ў вершы «Сірын – птушка радасці»:\nСірын на досвітку ў лесе спявае,\nДрэвы ў празрыстым вэлюме зялёным,\nСінія хмаркі, як дым, праплываюць\nНа візантыйскім небе чырвоным.\nЎ лесе азёры вясеннія, сінія,\nДзеткі-бярозкі выйшлі на бераг…\nКрылы жар-птушкі, воблік дзяўчыны,\nВочы смяюцца, вялікія, шэрыя.\nРадасць вясенняя, дальняя песня,\nЦіха фіялка з зямлі выглядае:\nЎ мокрых лясах, на блакітным прадвесні\nСірын, закрыўшы вочы, спявае.\nПесня ўзлятае ў імклівым палёце,\nПесня лікуе майскім світаннем\nЎ гэтай пранізліва-страснай пяшчоце,\nЎ гэтай любові, ў першым каханні.\nАдразу ж згадваецца «Гамаюн, птица вещая», верш А. Блока, навеяны картиной В. Васнецова, цэлы шэраг вербальных палотнаў рамантыкаў:\nНе менш фантастычнай і жахліва-прыгожай уяўляецца загадкавая птушка «Вирь» І.Буніна, якая не столькі прадказвае будучыню, колькі суперажывае чалавеку, з'яўляючыся метафарычным увасабленнем душы чалавечай, таямнічым люстэркам ягоных жарсцяў і памкненняў:\nСлучайно путник одинокий.\nВсё, что зарёй ещё печальней:\nИ нет её больней и слаще!\nВ испуге бьётся средь ветвей,\nА ўзыходзяць усе гэтыя птушкі не толькі да агульнаславянскага архетыпу (ва ўсіх гэтых істот чароўнае жаночае аблічча), але і славутай сумнай прародзічкі з песні-балады з драмы “Карл VII” П. Шэлі.\nВобраз, глыбока сімвалічны і маляўнічы, шматпланавы і шматузроўневы, адуванчыка над акіянам жыцця, які, у сваю чаргу, затаіўшы подых, вартуе яго, дазваляе паэту ўбачыць крохкасць, няўстойлівасць самой Зямлі, адуванчыка над сусветам, якую так добра заўважыў вялікі літоўскі мастак («Чурлёніс»). Асацыятыўнасць з бадай што самай безабароннай раслінай нашага штодзённага побыту вядзе па законах кантрасту да ўвасаблення чарговага канца свету, бо і зямля абляціць ад атаму, успышак рэкламы, прадажнага ляску друкарскіх станкоў. У канчатковым сконе прасторы і часу наступіць вечны змрок і сон, а яе, нібы ахвяру сонцу памерламу, засунуць у затухлую грубку. І толькі хаўтурных паходняў перлы будуць асвятляць народы, што праплываюць, як азійная лава, абмінаючы ногі абыякавых багоў. Самым страшэнным з’яўляецца адсутнасць гукаў і колераў. І толькі пасля таго як паэт, нібы дэміург, уздымае далоні над светам без свету і «ўзглашае» яму: «Светаносны, паўстань!», «ўздымаюцца колеры ніцыя», бачацца сінія стронгавыя замкі, сонца і зоры ў вачах жанчын. Беларускі паэт – аптыміст, бо амаль у падобных варунках: Что впереди? Обрыв, провал, пучина Кровавый след зари герой Буніна ўскліквае: Стой, солнце! Стой, замри!\nПраблема апакаліпсісу заўсёды хвалявала У. Караткевіча сваім выразным бачаннем усёй трагедыі і яе выключнай дэталізацыі. Біблейнае апісанне настолькі відавочнае і осязаемое, што тут, зразумела, нельга абыйсціся без практыкі і вопыту жывапісцаў. Ужо зварот да капрычос Гойі падказваў яму безвыходнасць быцця, бяссэнсавасць чалавечага існавання. Гульні фантазіі, памрачэнне розуму – не проста хвароба чалавецтва, гэта наканаванасць homo sapiens, які празмерна спадзяваўся на рай на зямлі, будуючы міжволі сабе пекла. Сярод тых, хто прадказваў гэта, У. Караткевіч згадвае «Прарока Героніма Босха», да верша пра якога дае спасылку: «Геронім Босх – славуты нідэрландскі мастак канца ХV – пач. XVI ст. У такой яго карціне, як «Страшны суд», народная сатыра спалучаецца са змрочнай, кашмарнай фантазіяй. Дзіўнае супадзенне: на яго карцінах намаляваны машыны, якія падобныя на танкі і сучасныя гарматы». Славуты галандскі жывапісец належаў да рэлігійнага брацтва Дзевы Марыі, якое спавядала новое благочестие, заклікала жыць так, як жыў Хрыстос. Менавіта з такога пункту гледжання і паказваў Г. Босх сусвет, які ўяўляецца арэнай барацьбы дабра і зла; людзі страцілі розум, а таму імі завалодалі шатаны са слугамі. Свет падзелены на маленькія аскепкі, у якіх адлюстраваны і высакародства, і пракуды д’ябла, і яго памагатыя. Карціны Г. Босха выключна сімвалічныя, што цалкам абумоўлена алегарычнасцю культуры сярэднявечча. Адштурхоўваючыся ад народнай дыдактычнай прозы, прыпавесці, апокрыфаў і жыційнай літаратуры, ён паказвае, што род чалавечы прасякнуты грахом, а таму канец свету вельмі блізкі. У. Караткевіча прыцягвае выключнае майстэрства Г. Босха ў паказе дробязнай, здавалася б, дэталі, выкананай на самым высокім узроўні, з сотняў і тысячаў якіх і ўтвараецца затым карціна з агульнай задумай і канцэпцыяй, якую, аднак, нельга спазнаць і зразумець адэкватна. І кожны век, і кожны чалавек бачыць нешта сваё, індывідуальнае, што адпавядае ягоным пошукам на дадзеным этапе. Ні да Босха, ні пасля яго (толькі ў ХХ ст. сюррэалісты наблізяцца да такога ўспрыняцця бачання свету) не будзе такога сімвалічнага прачытання быцця і свету.\nТрыпціх «Сад зямной насалоды» паказвае Эдэм, стварэнне Адама і Евы (левая створка); на цэнтральнай увасоблены працэс грэхападзення чалавецтва, нашчадкаў прашчураў; правая – вечныя пакуты ў пекле. Пачуццё нерэальнасці ўзнікае не толькі ад яскравасці фарбаў, фантастычных істот, але і ад рэальных архетыпаў, якія выконваюць зусім не традыцыйную ролю:\nСваёй неўтаймоўнай фантазіяй\nВыклікаў ён пачварныя здані…\nПраз трэшчыны на палотнах\nЧуюцца гукі рыданняў.\nЛётаюць мёртвыя птушкі,\nПалаюць жывыя кусты,\nПачвары з галовамі грыфаў\nРэжуць сабе жываты.\nУ адных галовы без ног,\nУ другіх пад задам калені.\nКідаюцца ў пажарах\nМаўклівыя голыя цені.\nПраз дымнае і чырвонае,\nПраз попельнае святло\nТанкі ідуць магутныя,\nЯкіх тады не было,\nЦі мог ён тады прадбачыць,\nШто пройдзе сто пакаленняў\nІ ажывуць наяве\nПачвары яго ўяўленняў?\nУладзімір Караткевіч у многім будзе імкнуцца пераймаць падобную традыцыю адлюстравання, дзе спалучацца самыя разнастайныя крыніцы натхнення, алегарычнасць, сімволіка выкладання, спалучэнне ў адзінае розных тыпаў мыслення, іранічна-сатырычная зніжанасць узнёсласці, некалькі ўзроўняў прачытання. Тое ж самае ўласціва і маналогу «Трызненне мужыцкага Брэйгеля». У традыцыйнай спасылцы – аўтар яшчэ не мае даверу да эрудыцыі свайго патэнцыяльнага чытача – паэт падае наступную інфармацыю: «Пітэр Брэйгель Старэйшы, празваны «Мужыцкім» (памёр у 1569 г.), – славуты нідэрландскі мастак ХVI ст., аўтар карціны «Падзенне Ікара», «Сляпыя», «Сялянскі танец», «Краіна гультаёў» і інш. Беларускі паэт звяртаецца да вобраза славутага галандскага мастака менавіта ў той час, калі той, хаваючыся ад рэпрэсій захопнікаў, пакідае родную зямлю. І вось чалавек з вачыма мудраца са з’едлівай сумнай усмешкай трызніць, і не дай божа глянуць у гэты час у ягоныя вочы, бо там мільгане нешта такое, чаго і ворагу не пажадаеш. У нечым працягваючы традыцыі Рубенса, У. Караткевіч піша нацюрморт, не, абрус-самабранку, завалены харчамі да такой ступені, што Гарганцюа пазайздросціць. Ён увасабляе сюжэты карцін «Сялянскі танец», «Паляўнічыя на снезе», дзе яскрава, на ўвесь размах паказвае танок, што нагадвае залёты сланоў: пот, што сцякае з іх целаў, залівае не толькі вочы і сусвет поруч з тукам цялят, парасят, індычак у папяровых панталонах, але і робіць край цяжка сытым, як пастуха на Юр’я, і гэта дазваляе яму назваць радзіму «Краінай гультаёў». Сытасць не дазваляе людзям заўважыць, як шашаль есць іх дом, як іх абкрадваюць, і нават самую назву «Край Нідэрландаў» забудуць спячыя: «Пракляты край! Ніхто не хоча думаць пра свабоду, Пра пошукі, гарэнне і мастацтва». Бо нішто не зможа вывесці людзей з гэтага стану:\nІкар загіне – і ніхто не кіне\nМільгнула паламанае крыло.\nГэта, па сутнасці, алюзіі да карціны «Падзенне Ікара», дзе трагедыю вялікага крылана ніхто не заўважыў, усе, як і раней, заняты сваёй справай. Араты арэ, рыбак ловіць рыбу, пастух глядзіць стада, і толькі смешныя дзве нагі хутка накрыюць хвалі, кругі якіх ужо супыняюцца. Сляпыя, як ён скажа крыху ніжэй, нічога не бачыць, нібы скот у ярме. Вось чаму перад самой смерцю Брэйгель стварыў карціну-запавет, карціну-прытчу «Сляпыя», якая сведчыць аб глыбокім песімізме аўтара, што так і не знайшоў шлях чалавецтва да раю. Если слепой поведет слепого – не упадут ли они оба в яму? Прарочыя біблейскія словы Брэйгель увасабляе амаль літаральна: гуж калекаў, якіх вядзе такі ж самы павадыр, наблізіўся да яру, і сам галоўны сляпы ўжо ляжыць на дне, а астатнія няўхільна коцяцца ўслед. І нішто не можа іх затрымаць, а кіі толькі падкрэсліваюць незваротнасць працэсу і марнасць надзеі. Паколькі прыпавесць заўсёды мае некалькі прачытанняў, то тут можна ўбачыць і ілюстрацыю да выслоўя вечнай кнігі, і развагі мастака аб долі свайго народу, які пакутуе і шукае сваю дарогу, а можа гэта алегорыя чалавечага шляху ў дарэмных пошуках сэнсу быцця, а таму яе можна з поспехам прыкласці да падзей сучаснасці:\nПад тлустым дрэвам,\nЯкое замест яблык, поўных сокам,\nЎзрасціла на галінах каўбасу,\nШто капае з канцоў празрыстым тлушчам,\nЎзрасціла з трыбухою піражкі, –\nСпяць людзі мёртвым сном і ў вус не дуюць.\nСпіць воін, галаву на меч паклаўшы,\nЧыноўнік спіць, адкрыўшы рот слінявы,\nСпіць селянін, забыўшы пра цапільна.\nАднекуль з-пад хмызоў да гультаёў\nІдзе яешня на танюткіх ножках.\nАд чорнай і распаленай патэльні\nДобранамерны курыцца парок,\nІ застаецца толькі ротам чамкаць.\nА што ж яшчэ рабіць?\nЗакон нікому не забараняе,\nЯк грошы ёсць.\nМужыцкі Брэйгель трызніць.\nХто вы такія? Як назваць вас, людзі?\nКуды краіна з вамі забрыдзе?\nСляпыя! Мёртвыя! Яны ідуць,\nПаклаўшы рукі на плячо пярэдніх,\nІ іх вядзе сляпы. І проста ў яму\nА заднія не бачаць,\nІ, як раней, застыў на іхніх тварах\nСамаздаволены па-свінску гонар.\nШто ж ты пракінуўся, мужыцкі Брэйгель?\nШпурляй у твар ім горкія палотны,\nДражні, як бугая чырвонай хусткай,\nПаказвай ім, сляпым, канец Ікара, –\nЯны ж усё адно не зразумеюць.\nХіба нашчадкі, можа?\nПраўда, трэба адзначыць, што светапогляд У. Караткевіча больш аптымістычны, ён не згадвае карціны Брэйгеля («Вар’ятка Грэта», «Избиение младенцев»), хаця ў некаторых творах будуць паказаны страшэнныя трагедыі знішчэння чалавецтва. (У пэўнай ступені У. Караткевіч не змог перайсці на біблейны светапогляд, бо пэўны ўплыў ідэй сацрэалізму і асабліва яшчэ ружовых уяўленняў аб перспектыве чалавецтва дамінавалі ў яго свядомасці, тым болей, што як на жыццёвым, так на творчым шляху ў яго былі выразныя непрыемнасці з нагоды даволі частага звароту да біблейнай сімволікі).\nУладзімір Караткевіч можа стварыць не менш жахлівыя вобразы, чым капрычос: Velut aegri somnia vanae (Верьте, Пизоны: точь-в-точь на такую похожа картину книга, где образы все бессвязны, как бред у больного, И от макушки до пят ничто не сливается в цельный облик), або іншыя трызненні мастакоў. Прычым рэальныя жахі саступаюць віртуальным, хаця апошнія, як гэта відаць і ў Гойі, і ў Босха, і ў Караткевіча, вырастаюць з першых. Згадаем верш «Смяротная страта», прысвечаны «Ігнату Грынявіцкаму, які сваім выбухам адпомсціў Аляксандру ІІ за 1863 год». Паказваючы адрэзаную галаву паўстанца, якую схавалі ў сасуд са спіртам, каб потым апазнаць, ён уздымаецца да ўвасаблення страты саўдзельнікаў тэрактаў, як сказалі б цяпер, у выключных традыцыях фавізму – «У сінім небе начным, Сінім, як спірт празрысты, Усплыла чырвонага месяца Адсечаная галава».\nУ ідэолага фавізму, Анры Маціса, на ягонай самай дасканалай карціне «Танец» наймацнейшы мастацкі эфект дасягаецца самымі простымі, самымі эканомнымі выяўленчымі сродкамі – спалучэннем ліній і колераў. Надзвычай уражвае сінтэз cіняга і цёмнага – ружовага, амаль чырвонага; спалучэнне неспалучальнага не толькі ўзмацняе сілу кожнага, але і падвойвае сілу экспрэсіі. Тое ж самае зрокава бачыцца ў вербальнай карціне Караткевіча (згадаем чорнае сонца ў М. Шолахава, якое бачыць Грыгорый пасля смерці Аксінні, і бачанне свету маці пасля смерці сына: «і здалося – чорным цветам цвітуць над Волгаю сады» (А. Вялюгін). З гэтага ж вынікае і каляровая несумяшчальнасць белага на зялёным («гусі-лебедзі ў лугах зялёных»), якая, аднак, у Караткевіча жыве і радуе вока не менш, чым белае ў сінім («гладзяць крылы белыя блакіт»), чым «ружовыя коні Месяца іскры з травою скубуць», «І ветразі зялёных вербалозаў На сініх водах».\nСхільнасць У. Караткевіча да выкарыстання важнейшых вобразна-выяўленчых элементаў паэтыкі сумежных відаў мастацтва, свайго роду браконьерство в чужих угодьях можна тлумачыць па-рознаму: і выключна адметным бачаннем і ўспрыняццем рэчаіснасці, і адносінамі да прыроды, і спецыфічнасцю развіцця нацыянальнай паэзіі, і зменамі ў духоўным жыцці чалавецтва апошніх імгненняў другога тысячагоддзя.\nУ гэтым плане ён не адзінокі. Як сведчыць Ян Парандоўскі, «немало литературных произведений зарождалось под впечатлением увиденной картины: гравюра на меди подсказала Клейсту тему «Разбитого кувшина», Геббель обрел свою «Юдифь» в картине Джулио Ромаю, Флоберу картина Брейгеля подсказала «Искушение святого Антония», Малларме стихотворением «Послеполуденный отдых Фавна» был обязан фантазии Буше». Згадаем верш «Львица среди развалин», які В. Брусаў называе гравюра. Трэба ўспомніць, што менавіта У. Караткевічу належыць літаратурная апрацоўка кнігі Дробава, прысвечанай беларускім мастакам ХІХ стагоддзя, якая ўпершыню паказала выключнае майстэрства нашых славутых папярэднікаў, што так доўга ішло да нас. Літаральна на днях выдадзена кніга ўласных малюнкаў паэта.\nВідаць таму У. Караткевіч не проста апісваў прыроду. Ягоны лірычны герой, менавіта герой, а не сам паэт, падкрэслім яшчэ раз, не проста жыве на фоне прыроды, ён – яе састаўная частка. А сам паэт глядзіць на сусвет выразна збоку, згадаем яшчэ раз Зеўса ў час спакушэння Данаі. Гэтым і тлумачцца той факт, што многія вербальныя карціны Караткевіча здаюцца на першы погляд статычнымі, унутраная дынаміка выразна прыхаваная, яна выражаецца толькі тым ударам кінетычнай энергіі па пачуццях гледача, якім яны валодаюць.\nПаэзія У. Караткевіча адметная, як і спадчына кожнай таленавітай асобы, да яе трэба звычаіцца, у яе ўваходзіш, як у свет казачны, незямны, не традыцыйны, а спецыфічны, таму патрэбна ўжыцца, спазнаць законы, аддыхацца ад знешніх уражанняў, і толькі тады спрабаваць спасцігнуць яго. Працэс уваходжання ў паэтычны сусвет У. Караткевіча можна праілюстраваць аналізам ягонага верша «Надзея лістапада».\nАпошні месяц восені забіў сэрца лірычнага героя, які страціў усё, акрамя веры ў яе. Не так істотна, што ён і яе згубіў, галоўнае, што каханне існуе, няхай сабе ці ў чужынскіх снягах, ці ў родных лугах. Да сваёй заранкі, рабіны, ветру надзеі, росаў слёз, да свайго ідэалу ён пойдзе праз зімовую бель, насустрач вясне і ільду. Як і ва ўсім вербальным жывапісе, герой паказаны з розных пунктаў гледжання, што значна ўзмацняе яго экспрэсію. Карціны не гладкія, гэта не гламур, а нешта накшталт Воздух криками изрыт Л. Пастэрнака, рванасць якіх служыць агульнаму ўзмацненню аднаго праз другое. Гэтаму дапамагае майстэрскае, дасканалае выкарыстанне маленькіх шкельцаў-метафар, якія падчас разгортваюцца на цэлы вобраз-сінтагму.\nДля Караткевіча-лірыка галоўнае – злавіць і перадаць сапраўднасць настрою, рэальнасць атмасферы альбо стану. Прырода можа дасканала перадаць стан чалавека, чаму спрыяе музычнасць паэзіі, гукавыя алітэрацыі, перадача гаворак птушак, незвычайныя алітэрацыі. Асабліва заўважна ва ўсіх вершах пра каханне. Хаця тут дарэчы словы Маці Тэрэзы: Господь – друг тишины. Деревья, цветы, трава растут в тишине. Посмотрите на звезды, луну и солнце – в какой тишине они движутся.\nВыключную непаўторнасць паэзіі У. Караткевіча надае музыка, гукавая гармонія, незвычайная алітэрацыя. Гэта традыцыйная інструментоўка радка і сінтагмы, пра што гаворка пойдзе ніжэй. Сусвет Караткевіча напоўнены сімфоніяй гучання, дзе можна вылучыць самыя разнастайныя музычныя інструменты, мелодыі, гукі. Ужо ў першым вершы («На пачатку дарог») «вуха у дзіцёнка ўпершыню жадобна ловіць гукі, упершыню ў жыцці…». У. Караткевіч услухоўваецца ў гоман зямлі, ён па-майстэрску перадае, «Як размаўляюць звяры і птушкі»:\n– галубы вуркочуць:\n– «Пр-роста вар-рвар, варвар, страшэнны варвар,\nКрыл не мае, а кр-рочыць, крочыць, дзівак».\n– певень падбіты: –«Не па-паў! Не па-паў! Міма ног! Мі-ма ног!»\n– жабы ля соннай ракі: – Ку-ума, кума, а што ты вячэраць варыла?»\n– Боршч, боршч, буракі, бура-кі-кі-кі-кі…»\nабо песня шпака – Ці-і-іпак, Ці-і-інак («Развітальная песня»)\nСінічым галаском непадалёку: «Цы-віць, цы-віць».\nУ паэзіі У. Караткевіча ўсё спявае, нават заяц з зайчыхай («Заяц варыць піва»), не гаворачы пра жаваронка, снегіра, нават балотнага бугая, спявае сама зямля («Кастальская крыніца»). Крычаць птушкі спрасоння; чарот з прыходам восені шуміць тужліва; нават каровы хрыпла рыкаюць днём спякотным; «цягнікі заспявалі, заплакалі, па мастах над вадою адтакалі…»; песня колаў нябачных вазоў; з песняй бароў; «зусім нябачны жаўранак крыламі Ў цымбалы сонечных праменняў б’е»; песня шчасця пад імі ўзахлёб звініць; «плача гітара Ненадзейнай, пакінутай, Цалкам адрынутай, Цалкам жаночай Тугою»; снег крычыць пад нагамі ад шчасця; «Трывожны варанячы грай»; Бусліны клёкат як ліпеньскі гром. Але самае галоўнае – усёабдымная, усё перамагаючая цішыня, што ўзнікае як рэакцыя ад здзіўлення-захаплення красою быцця. Цішыня настолькі магутная, што адчуваеш не толькі стук сэрца, але чуеш, «як пялёсткі гучаць трывожна», «смех у садзе пустым», «сум, як песня, з галін злятае», і крокі маманта і дыназаўра, і нават як па зямлі ступае Каханне (параўнайце са славутым чуць, як расце трава). Для полной согласованности душ нужна согласованность дыхания, ибо, что – дыхание, как не ритм души? Итак, чтобы люди друг друга понимали, надо чтобы они шли или лежали рядом (М. Цвятаева). У. Караткевіч надаваў выключнае значэнне гукавой афарбоўцы: «Гучанню рэчы дае штуршок, нешта звонку. Зноў такі гук, пах, пейзаж, сцэнка. Я сам не ведаю, што гэта, тое, якое штурхае, у чым яго адпаведнасць твайму настрою, які толькі й чакаў, каб прарвацца… Пачынаецца гэта па-рознаму і заўсёды нечакана. Ад погляду на нешта, ад ценю, паху, ад выпадковага слова. Раптам устае гатовы, заўсёды адкрышталізаваны радок. Ён можа быць нават гукам, таксама адзіна патрэбным».\nРазважанні маладога паэта (пісаў ён іх у 1959 годзе) уражваюць сваёй эрудыцыяй. Ён сцвярджае, што «вершы павінны перш за ўсё гучаць. Яны – пераходная ступень да музыкі… З даўніх часоў змагаюцца між сабой дзве тэндэнцыі чытання вершаў: 1) акцёрская (на сцэне) – ОПОЯЗаўцы калісьці называлі яе фразуючай, і 2) паэтычная (напеўная, на рытме) – яе называлі тактуючай». Сам Караткевіч сцвярджае, што барацьба гукавога і сэнсавага фактараў не павінна быць, рашэнне пасярэдзіне між музыкай і сэнсам, бо і тое і другое яснае толькі ў іх адзінстве. Сэнс фразы часта з рытмам яе не супадае, бо апошні здаецца непатрэбнымі ланцугамі. Вершы ўсё ж не музыка, і калі ў музыцы часта гук замяняецца паўзаю, то ў паэзіі гэта можна дазволіць толькі ў вынятковых выпадках, а знішчыць сучасны рытм можна толькі шырока ўжываючы паўзы. Верш – гэта не зацямненне сэнса слова рытмам, а падпарадкаванне слова рытму, частковая дэфармацыя яго ў рытмізаваннам сказе. І робіцца гэта дзеля таго, каб даць сэнсу яснасць, надаць слову значнасць. Словы ад частага ўжывання «абтрапаліся на языку, загубілі свой водар». У. Караткевіч сцвярджае, што «верш адраджае гэты водар, і словы, змешчаныя ў ясныя радкі, звязаныя звінячай рыфмай, паўстаюць перад намі ў першапачатковай форме…» Менавіта ў вершы тонка спалучаюцца рытм і сінтаксіс, утвараючы гармонію з яе меладычнасцю, паўнатою гукаў, якія дапамагаюць найбольш яснаму выказванню думкі чалавека, яго пачуцця.\nМенавіта такой высокай мастацкай задачай і абумоўлены стыль ягонай паэзіі, якую можна, як і ўсю рамантычную спадчыну, назваць «паэзіяй метафар» (В. Жырмунскі). Адмаўляючы дакладны лагічны сэнс кожнага асобнага слова і дакладнасці сінтаксічнай будовы фразы, паэт арыентуецца на эмацыянальнае руханне, лірычна-лагічную напружанасць усяго апавядання. Перш за ўсё неабходна адзначыць выключную ролю паўтораў, г.зн. прыёму, які з’яўляецца характэрнейшай прыкметай узнёслага стылю. Паўторы бываюць самыя разнастайныя. Даволі часта яны складваюцца ў анафары, падкрэсліваючы граніцы метрычнага падзелу:\n«Каб не шкода было мне дзетак, І бязмежнага шчасця, і сноў, І дрыжачых спрасонку кветак, І вільготных бэзу кустоў, І садоў, цеплынёю настоеных, І вясёлкавых хваль на рацэ, І праменьчыка, што спакойна…»; «За яе жалобу, за яе слязу, За тваю красу, за маю любоў»; «На зямлю тваю чыстую, на зямлю залатую, На паляны лясныя, на іх небагаты ўбор, на забытыя белыя храмы…»; «Ад вясёлай Друці да нетраў Падлясша, Ад палескіх імхоў да асвейскіх крыніц…»; «Магчыма сярод чужынскіх снягоў, Магчыма ў родных лугах, Магчыма ў доме сябра майго».\nПадчас яны разам з тым і спалучаюць між сабой суседнія радкі. Аднак у колькасных адносінах вядучае месца належыць шматстайнаму і выключна нязвыкламу паўтору апорных у сэнсавых адносінах слоў. І гэта не дзіўна, падобны прыём вызначальны ў рамантычнай паэзіі Янкі Купалы, спадчыне еўрапейскіх паэтаў не толькі ХІХ ст., але і перыяду неарамантызму. Аднак яны ў асноўным выкарыстоўвалі толькі традыцыйны падвойны паўтор. У Караткевіча ён таксама займае значнае месца – «Бліжэй! Бліжэй! Як слёзы цёплыя»; з галін злятае лісце, лісце»; «журавінамі, журавінамі Кроў мая на куп’і гарыць»; «давай, давай адпусцім яго».\nАднак у яго спадчыне дамінуе трайны, а то чацвяртны паўтор самага сэнсава-эмацыйнага слова, што практычна не сустракаецца ў еўрапейскай традыцыі і з’яўляецца выключнай адметнасцю беларускага паэта: «Так мне радасна, радасна, радасна»; «Але ж інстынкт і прага, прага, прага»; «Па-мя-тай! Па-мя-тай! Па-мя-тай!»; «Камяні, камяні, камяні, камяні»; «Капаюць слёзы, слёзы, слёзы, слёзы; Слёзы зусім як калісь, калісь, калісь».\nПаўторы кораня апорнага слова з варыяцыяй формы або падзел паўтораў іншымі словамі:\n«Кахаю, кахаю, безнадзейна кахаю, Па-вар’яцку»; «Недзе далёка, далёка, далёка, Так далёка, што лень ісці», «Казкі новыя, казкі грозныя, небывалыя казкі жыцця», «Перыйкі, Перыйкі, Перыйкі рве»;\nПаўтор завяршаючага слова (прыём «падхвату»):\n«Неба ў маю… Неба ў маю…»; «Прадала, прадала, прадала ты мяне, Прадала, галавой аддала»; «Не любоў для любові тваёй»; «Перад простай ісцінай смерці, Перад вечнай спякотай магіл?!»; «Непатрэбная чэрапу ўлада, Непатрэбнае золата тло»; «Чоўн, у якім уцякла твая любая, Вельмі далёка, ля чоўніка месяца»; «На граніце любові, На граніце світанку, На граніце велічы нашай»; «Ветрык весні, ветрык гарэза»; «Свет шчодры, Свет мяне паўторыць»; «На нашай любай і чыстай, на нашай сіняй зямлі».\nНадзвычай адметнай з’явай паэтыкі Караткевіча з’яўляецца выкарыстанне кантэкстуальных сінонімаў:\n«Святлом няпэўным, алым, чыстым, і пакорлівы, добры, святы»; «Зацкаваны… Магутны… Дзікі…»; «Загарэлая, кемная, злая»; «І сарамлівасць мілая, дзявочая, І светлая была»; «Ён пахмуры, ён ціхі, ён вечна маўклівы»; «Крык аб помсце. Пагроза. Прызыў…»; «Сівець, чакаць, кахаць, расціць сады, Не быць ніколі вербным херувімам»; «За любоў, за веру, за адвагу сціплых песняў»; «Дай сустрэць цябе ротам раскрытым, грудзьмі і рукамі»; «Ён Лукул, Петроній, Цэзар і Крэз»; «З неймавернай, ружовай, ззяючай далі»; «Калыска, труна і дом»… (Ложак); «І замэкаў, застагнаў, заплакаў»; «Свет сэрцаў, песень і бароў»; «Са скалаў, тугі і журботы»; «На вуголле, на попел, на тло»; «За прыбой начны ў марской журбе, За пяшчоту, здраду і адданасць»; «У жыццё, ў каханне і ў вясны піры»; «І вымаліў людзям і каням Дараванне, світанне, любоў і спакой»; «Адзінае ёсць на свеце: Сумленне, братэрства, каханне»; «Цемра, хаос і шал»; «Да загнанай, забітай, задушанай мовы»; «Не вішчаць, не дрыжаць, не крывіць»; «Бяздумныя, падшыя, светлыя»; «Дэман чорны, чырвоны, агністы»; «Волаты змагаліся лясныя, зрушылі, пасеклі, паляглі»; «Мой далёкі, мой смелы, мой добры, мой мілы».\nУладзімір Караткевіч імкнуўся ўстанавіць непасрэдны кантакт з чытачом, прымусіць яго прасякнуцца аўтарскай ідэяй, захапіць – запаліць уласнай філасофскай ідэяй, пераканаць, натхніць, даказаць, паказаць тую прыгажосць быцця і веру ў перспектыву, якая валодала ім у гэтую хвіліну. А ён заўсёды быў шчырым, і гэтая шчырасць дамінавала настолькі, што кожнага неафіта рабіла сваім адэптам. Вось чаму ён не баяўся прамой непасрэднай дыдактыкі і нават дэкларацыйнасці. Толькі гэтым можна растлумачыць з’яўленне параўнальна малой колькасці твораў у дамінуючым тады стылі патрыятычнага афіцыёзу (нават спадарожнік Зямлі згарыць у нябёсах дзеля славы Радзімы сваёй). Часцей за ўсё выклічнікі будуць выкарыстаны з нагоды захаплення прыродай і яе галоўным тварэннем – чалавекам: «О вясна! Таполі! Свеце мілы! Сонца німб! Аблокі! Сад! Рака!»; «О Зімні шлях»; «О вы, што будзеце ісці з дзяўчынай»; «О, як добра, як прыгожа жыць»; «Суайчыннік, стань! Тут знішчалі людзей. Суайчыннік! Запомні навек…»; «О, якое грознае гора! Ах, якая журба ў світанні».\nУ іншых аўтараў, асабліва ў жанчын, гэта здалося б найграным, штучным, дэкарацыйным: Умиляться к лицу только бабам, у мужчин музыка должна высекать огонь из души (Бетховен). У Караткевіча падобныя воклічы захаплення надзвычай арганічныя і шматфункцыянальныя. Ён у свой час адзначаў, што ў нашых вершах пачуцці часта падмяняюцца вытанчанай нюансіроўкай бліскучым, але халодным, як крышталь, агнём. Болю, ад якога, як нажом па сэрцу, у нашых вершах амаль няма. Ён заклікае вярнуць першапачатковую яркасць і магутны накал смутку, радасці, лікавання, згадваючы пры гэтым вытанчаных рымлянаў, якіх здзіўляла здольнасць дакаў ад гора качацца па зямлі, а рагатаць ад радасці так, што лісце падала з дрэў. У. Караткевіч лічыць, што мы прывыклі бараніцца ад гора ўсмешачкай. (уплыў Байрана) Ён адчувае, як шмат страцілі людзі ў гэтым непасрэдным выяўленні пачуццяў. Уся будова верша рамантыка служыла адзінай мэце – ускалыхнуць увагу чытача, зацікавіць яго, дзеля чаго і служыць наўмысная акцэнтацыя падзей, вобразаў, нечаканая інструментоўка, змена рытму, інтанацыі, сюжэта, наданне аўтэнтычнага значэння нават знакам прыпынку – выклічнікам, пытальнікам, што групіруюцца, як у нікога, шматкроп’ем. І, асабліва, выкарыстанне незвычайных слоў і вобразаў, дагэтуль не ўласцівых нацыянальнай паэзіі. Яны ўжо не толькі ўвасаблялі і адлюстроўвалі сэнс і эмоцыі, але і самі станавіліся паняццямі і сімваламі, што і прыводзіла да незвычайнай метафорыкі і афарыстыкі.\nЗгадаем некалькі яскравых узораў метафары:\n«Сад плачацца на горкую нядолю»; «Халоднае ад кропляў дажджавых Сумуе яблыка на голым дрэве»; «На горам засеяных нівах расце небывалы гнеў»; «Павуцінне, «пража маткі боскай»; «І вочы Радзімы гаротнай Над радкамі яго пачалі сумаваць»; «У сініх стронгавых замках – літоўскіх азёрах – І ў бяздонных зяніцах літоўскіх жанчын»; «Лугі зарэчныя спявалі нешта»; «Курчыць зрынутыя дрэвы страх».\nЗ вершаў Караткевіча можна сабраць анталогію афарызмаў:\n– Ўсе шляхі прыводзяць не да Рыма,\nА да родных вербаў і бяроз;\n– Але ў кожнага ёсць родны кут;\n– Векавечны толькі край, і далеч,\nІ жоўты ліст на зелені травы;\n– Ты ёсць на свеце. Досыць для мяне;\n– Што вы варты без гэтай магілы,\nБез каліны на роднай мяжы?\n– Я з табой да крыві апошняй, Мужны мой, адвечны\n– Я памру не героем – рабом памру;\n– Бо скупая зямля маёй Беларусі. Не раз мела\nрабоў і не мела рабоў;\n– Не ад стомы буслы гінуць над морам;\n– Настальгія ім сэрца няшчаснае рве;\n– Попел сэрца ў нашых ракоча ў зямлі: Памятай;\n– О зямля, святая калодніца, Гора, мужнасці, смерці юдоль;\n– Калі ёсць на зямлі гэтай вера, Калі варта жыць –\nто для вас;\n– Нельга верыць у бога, калі ён такое дазволіў.\nЦяжка верыць у люд свой, Калі ён такое сцярпеў;\n– О, як добра, як прыгожа жыць!\n– Каб вешацца – трэба таксама сумленне займець;\n– Толькі здрадзе не здрадзіў і тым, хто за здраду заплаціць;\n– Я вас пакіну ў вашых чорных хмарах. Вам хмару, нам зямля.\nЯе – не рушце;\n– Калі вы сябе завеце – Радзіма, – не дарую Радзіме такой;\n– Чым настрашыце вы чалавека, што вярнуўся з апошняй мяжы?\n– Што ж цяпер ты мне, дзік, падорыш? Мне, забітаму, ты, жывы?\n– Людзі ваду да сябе ўздымаюць, Быдла – схіляецца да вады;\n– І сонца ёсць. І ёсць мая радзіма. Я сын яе. І я ў крыві ўстаю;\n– Страціў не я Афіны. Хутчэй Афіны – мяне;\n– Бо жанчыны панствуюць і ў мане, А мужчыны і ў праўдзе – рабы;\n– Тыя, што варты стакрот кахання, – Тыя не маюць яго на зямлі;\n– І тады я стану вечным небам, Сінім вечным небам над табой;\n– Што мне ў сонцы – без яго пяшчоты?\n– «Не вымай без вялікай патрэбы; Не хавай без вялікай крыві»\n(Надпіс на ножнах)\n– Што мне гэты клінок без ножнаў?\n– Калі мы не ўстанем самі – Не падыме нас ніхто;\n– Не схаваеш – то трэба сячы;\n– Нашто мне вочы есць айчыны дым?\n– Як мне далей любіць такі народ?\nНяшчасны мой… Ўлюблёны… Ненавідны;\n– Гэта дзіўна, што мёртвым часамі зайздорсцяць жывыя;\n– Лістоты мала, але трэба верыць Ў жыццё, ў каханне і ў вясны піры;\n– Ёсць і ў вас, як у іншых, святыя;\nНе давайце святыні псам;\n(праўда, гэта перыфраз з «Евангелля»)\n– І таму сэрцам плачу, ўстаю на калені\nПерад ранняй, святою магілай тваёй;\n– Справядлівасці няма, калі гнецца Хоць адна ад крыўды спіна;\n– Не пагарджаць святым сваім мінулым,\nА заслужыць яшчэ і вартым быць яго;\n– Нам з гадамі ўжо не сняцца зоры;\n– Верас будзе стагоддзі З разбітага сэрца расці;\n– Юнацтва шкода, сэрца хоча жыць;\n– І ёсць дзясяткі, з кім можна спаць, Прасынацца – ніводнай няма;\n– Гуманізм, што суседзяў не вельмі любіць,\nНе такая ўжо рэдкая з’ява ў жыцці;\n– Цяжка мур разбіць, лёгка гонар прадаць;\n– Край мой светлы, што выпіў мора пакут!\nДа апошняй бярозы благаслаўляю;\n– Жанчыны варты кахання, павер.\nПаэзія Уладзіміра Караткевіча – арыгінальнейшае спалучэнне неспалучальнага, сведчанне знешняе чаму і даволі частае ў параўнанні з іншымі выкарыстанне хіязму, што найбольш яскрава ўвасоблена ў радках з верша «Вадаспад Учан-су»: «У імгненне найвышэйшага ўзлёту У лікаванні раптам стрэнуць смерць». Адметнасцю паэтавага светаразумення і светаўспрымання абумоўлена з’яўленне падобных вобразаў і словазлучэнняў: «Лебедзь чорны ў дрэме плача аб Аўстраліі далёкай»; «Што ты зробіш: быў богам, а стаў швейцарам»; «Я люблю людзей, мне не трэба людзей»; «Я люблю ўзычыць бліжнім двухногім, Кол з асіны ад сэрца падарваць»; «Ці на тое раджалі вас і расцілі (кнігі –


Бо тры сведчаць на небе: Айцец, Слова і Святы Дух, і гэтыя Тры — адно.\nІ Яна 5:7\n— Праваслаўная?.. Усе мы праваслаўныя, правільна славім Бога, — кажа бацюшку шляхетнага выгляду каталічка, што вянчае сына з тутэйшай прыхаджанкай.\n— Ну дык царква ж кафалічная, усяленская, — узаемна ўсміхаецца малады бацюшка, — значыць, каталікі мы ўсё-такі!..\n— Ды баптысты мы ўсе, баптысты, — далучаецца сам сын, які ходзіць у дом малітвы, — усе ж хрышчаныя, а «баптызо» і значыць «хрышчэнне».\nУ беларускай глыбіні, паспаліты люд часцяком дзеліць уцаркоўленых на «нашых», «хрысціянаў» і «веруючых». «Нашы» — гэта праваслаўныя, «хрысціяне» — адпаведна, каталікі, ну а «веруючыя», вядома, — пратэстанты.\nІ як не пагадзіцца з пружанскімі суразмоўцамі — усе яны, хто верыць у Хрыста, нашы. Усе яны хрысціяне. Усе яны веруючыя.\nВа ўнутраным беларускім моры, заліваным то царкоўнаславянскімі, то лацінскімі, то рэфармацкімі хвалямі, распушчаюцца і пераліваюцца адно ў адно ўсе адрозненні і вострыя грані, спароджаныя сусветнымі раздзяленнямі. І праблісквае, прасвечвае і калышацца ў беларускіх з’явах — глыбока, прамяніста — найвышэйшая любоў, з якой калісьці ствараў гэты свет Госпад.\nНа цэнтральнай плошчы ў беларускім горадзе ці мястэчку спрадвеку праваслаўная царква, каталіцкі касцёл і евангельскі збор прыязна глядзелі ў вокны адно аднаму: нарэшце сустрэліся!\nРазыходзіліся, расколваліся, раздзяляліся шмат дзе — у Рыме, Канстанцінопалі, Маскве, Аўсбургу, Трыдэнцы… Але вярнуліся адзін да аднаго ў Беларусь.\nМістыка і ўзвышанасць праваслаўя, выкшталцоная логіка і рацыя каталіцтва, пратэстанцкая простасць і прага аднаўлення — у трыадзіным беларускім хрысціянстве наноў сышлася ўся поўня вучэння Ісуса Хрыста, рассеяная за дзве тысячы гадоў па ўсім свеце.\n«Дзе двое ці трое сабраліся ў Імя маё, там і Я сярод іх» — найвышэйшы сэнс беларускага сінтэзу, сфармуляваны ў Евангеллі. Талеранцыя, унія, унікальны іканапіс, віленскае барока касцёлаў, цэркваў і збораў — вынік хрысціянскага трыадзінства па-беларуску.\n«Беларусь — краіна найперш хрысціянская, а затым ужо праваслаўная, каталіцкая, уніяцкая… Нас аб’ядноўвае крыж», — піша Адам Мальдзіс.\nБог-Айцец, Бог-Сын і Бог-Дух. Неспасціжна, нязлітна і непадзельна з’яднаныя любоўю — бо Бог ёсць любоў.\nІ трыадзінства як уласцівасць Бога скразіць ува ўсім тварэнні, праблісквае ў сутнасці чалавечай асобы ды будове народаў, праменіць у духовых феноменах.\nНябёсныя іерархіі, паводле айцоў Царквы, траістыя — і, не забудземся, менавіта траціна анёлаў на чале з сатаной адпала ад Бога. Чалавек — трыадзінства цела, душы і духа. Ідэальная ўлада — трыадзінства заканадаўчай, выканаўчай і судовай галінаў. Нацыянальныя ідэі фармулююцца ў трыядах… Пасля гэтага не варта здзіўляцца таму, што мы існуём у трохмернай прасторы.\nТым больш — сусветная царква, тая самая, «адзіная, саборная, апостальская». Бачная царква падзеленая — гэта факт. Але… Праваслаўныя найбольш ушаноўваюць Бога-Айца (згадайма, што ў Сімвале веры крыніцай паходжання святога Духа ўважаецца Бог-Айцец, тым часам як у каталікоў — «філіёквэ» — Айцец і Сын); каталікі з іх Хрыстацэнтрызмам, згаданым філіёквэ і асаблівым ушанаваннем Панны Марыі найперш засяроджваюць увагу на Богу-Сыне, а пратэстанты, што святкуюць на Пяцідзясятніцу дзень спаслання Святога Духа, Дзень царквы і шмат увагі надаюць дарам Духа, наймацней у вучэнні пра Бога-Духа.\nТаму, хто хоча адчуць усю поўню беларускага хрысціянства, найлепш адзначыць Раство ў Касцёле, Вялікдзень — усяночнай у праваслаўных, а Тройцу — (яна ж Пяцідзясятніца) — у пратэстантаў.\nГістарычна менавіта хрысціянскае трыадзінства было кропкай кіпення і пунктам грамадскага росту ў ВКЛ і Беларусі. Узаемапранікненне, канкурэнцыя і сумоўе трох канфесіяй далі нам абуджэнне Залатога веку — час найвышэйшых дасягненняў. Праваслаўная Расея, каталіцкая Польшча, пратэстанцкія Нямеччына ды Швецыя ў розныя часы расцягвалі Беларусь на кавалачкі.\nАле для краіны, што тысячу гадоў жыве на геапалітычным крыжы, увесь сэнс цэласці не ў выбары якой-небудзь адной канфесіі, а якраз ва ўсведамленні ўласнага трыадзінства.\nТак трыяда сімвалаў — герб, гімн і сцяг — у Беларусі адпаведная Боскім іпастасям: «Магутны Божа» ад Бога-Айца, бел-чырвона-белы сцяг Хрыста ад Бога-Сына і імклівая «Пагоня», што перадае палымяную моц Духа Святога.\nСкразіць, пераламляецца гранямі хрысціянскае трыадзінства і ў беларускай глыбіні, на Пружаншчыне, вазьмі хаця ж апошняе стагоддзе: тут і заснавальнік евангельскай царквы на Берасцейшчыне пратэстант Лукаш Дзёкуць-Малей, і найсвядомейшы перакладчык Бібліі на беларускую мову праваслаўны Васіль Сёмуха, і першы з часоў падзелу Рэчы Паспалітай беларускі кардынал Казімір Свёнтак — усе ўтрох сведчылі пра Бога і аддалі жыццё Беларусі.\nПерад крыжовымі пакутамі, у страшную ноч Таемнай вячэры Ісус маліўся за адзінства вучняў, якое мае захаваць чалавецтва любоўю: «Хай будуць усе адзіна, як Ты, Ойча, ува Мне, і Я ў Табе, так і яны хай будуць у Нас адзіна — хай паверыць свет, што Ты паслаў Мяне. І славу, якую Ты даў Мне, Я даў ім: хай будуць адзіна, як Мы адзіна. Я ў іх, і Ты ўва Мне: хай будуць паяднаныя ў адно, і спазнае свет, што Ты паслаў Мяне і палюбіў іх як палюбіў Мяне»... Палічыце, колькі разоў у гэтых трох біблійных вершах сказана пра адзінства!\nПакуль у нацыянальным маштабе не будзе ўсвядомлена хрысціянскае трыадзінства, пакуль любоў паміж вернікамі розных вызнанняў не сталася сутнасцю дачыненняў — шматканфесійнасць Беларусі будзе яе слабасцю.\nІ, наадварот, дасягнутае яднанне ў справе адраджэння народа і ацалення грамадства сфармуе капітальную маральную платформу для пераменаў ды шматкроць павялічыць жыццяздольнасць і моц беларускасці.\nГэта наш народ, складзены з вобразаў і падабенстваў Божых. І гэта не з Лукашэнкі, і не з ягоных дзяцей ці чыноўнікаў, а з нас будзе спытана там — ці адпалі мы следам за трацінай анёлаў, ці ўтрая мацней высільваліся, каб быць хоць трошкі бліжэй да белай-белай, ззяючай чысцінёй і святасцю краіны Айца і Сына і Святога Духа.\nЗ кнігі "Беларуская глыбіня"\nБеларусь народ Тройца Трыадзінства хрысціянства


Знайшлі маці, якая падкінула нованароджаную дачку ў туалет гомельскай бальніцы\n13.09.2019 / 20:50\nСупрацоўнікі крымінальнага вышуку знайшлі біялагічную маці дзяўчынкі, якую знайшлі 15 ліпеня ў Гомельскай абласной клінічнай бальніцы, паведамляе МУС.\nПравяраліся жаночыя кансультацыі, парадзіхі вобласці, аж да таго, ці ёсць нованароджаны дома, альбо не. На асаблівым кантролі былі сем'і, якія знаходзяцца ў сацыяльна небяспечным становішчы.\nПа арыентыроўцы сышчыкі Кармянскага РАУС знайшлі маці ў Рагачоўскім раёне і перадалі калегам Савецкага РАУС Гомеля. Жанчыну даставілі ў абласны цэнтр.\nВядома, што 27-гадовая ўраджэнка Кармянскага раёна 9 ліпеня нарадзіла дзяўчынку на здымнай кватэры ў Гомелі. Дзяўчынка знаходзілася з мамай да 15 ліпеня. У гэты дзень жанчына прыйшла ў абласную клінічную бальніцу і пакінула дзіця ў прыбіральні. Побач паставіла пакет з рэчамі і запіскай.\n13.09.2019 / 22:18\nАле, ня забіла ж дзіця, і аборт не зрабіла. І пакінула немаўля там, дзе яму бяспечна. Так што асуджаць яе практычна няма за што.\n14.09.2019 / 00:49\n14.09.2019 / 08:36\nugo, так они и не для того ее искали, чтобы обсудить. Просто теперь будут деньги с нее трясти 18 лет.


Андрасюк Міхал, Пра беларускую літаратуру на Kamunikat.org - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org\nКатэгорыя: Культура; Мастацкая літаратура; Радыёперадачы\nМіхал Андрасюк — пісьменьнік, журналіст, дзяяч беларускай меншасьці ў Польшчы, сябра Беларускага літаратурнага аб’яднання “Белавежа” і ганаровы сябра Саюзу беларускіх пісьменнікаў. Нарадзіўся пры самай польска беларускай мяжы ў вёсцы Войнаўка. Дэбютаваў як пэўна і большасць беларускіх літаратараў на Беласточчыне на старонках тыднёвіка беларусаў у Польшчы Ніва. Піша па-польску і па-беларуску. У размове са Зьмітром Косьціным адкажа між іншым на пытаньне ці больш лічыць сябе польскім ці беларускім пісьменьнікам? Будзе таксама і пра іншае...\nKamunikat.org · Міхал Андрасюк пра беларускую літаратуру\nБеларускія аўтары: Андрасюк Міхал


Яшчэ адна незагойная рана вайны... | zviazda.by\nХатняя старонка » Грамадства » Яшчэ адна незагойная рана вайны...\nЯшчэ адна незагойная рана вайны...\nЖоўтыя палі рапсу ўздоўж аўтамагістралі Лагойск — Жодзіна. У рапсе красуецца самотная бяроза, побач — помнікі. Колькі разоў праязджаў я па гэтай дарозе, быў тут і ў іншыя поры года, калі шукаў памятныя месцы нашага песняра Янкі Купалы.\nСправа ў тым, што ў 1883 годзе, калі будучаму класіку Івану Дамінікавічу Луцэвічу быў адзін год, яго бацькі пераехалі з Вязынкі ў гэтае месца і арандавалі тут зямлю да 1887 года. Толькі цяпер упершыню заўважыў невялікія могілкі. Мною авалодала туга, і я вырашыў падысці бліжэй да маладога дрэўца. Убачыў купку мармуровых абеліскаў, прачытаў надпісы на камянях, і сэрца ажно скаланулася.\nЯшчэ адна жудасная памятка вайны, незагойная рана лагойскай зямлі. Калісьці тут быў хутар Юзэфова, жыхароў якога жывымі спалілі ў агні: старых, жанчын, дзяцей — іх імёны выбіты на чорным мармуры. Старэйшаму было 70 гадоў, малодшаму — Паўлу Раткевічу — адзін гадочак... Гэта было ў верасні 1943-га.\nНа незасеяным лапіку зямлі ўсталяваныя восем помнікаў, а гэта азначае, што ў хутарскім пасёлку жылі восем сем'яў — не вінаватых у такой нялюдскай расправе, якую ўчынілі нямецкія акупанты на нашай зямлі. Ціхановічы, Голубы, Баравікі, Нікалаевы, Ванзонкі, Грыбоўскія...\nВечная ім памяць.\nЛукашэнка: Беларусь і Расія адзіныя ў імкненні абараніць праўду аб Вялікай Перамозе\nСшытак са звесткамі пра 200 ваеннапалонных знойдзены на тэрыторыі былога канцлагера\n3065 Настаўніца беларускай мовы і літаратуры: Жыць, каб... не бурыць!


Амбасадар Расеі “тлумачыцца” ў польскім МЗС - БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ\nАмбасадар Расеі “тлумачыцца” ў польскім МЗС\nСяргей Андрэеў, амбасадар Расеі ў Польшчы, з’явіўся сёння, а 10 00, у польскім МЗС, куды быў выкліканы з нагоды сваіх заяваў у інтэрвію польскаму тэлеканалу TVN. Дыпламат будзе даваць тлумачэнні адносна такіх сваіх выказванняў як:\n— «Польска-расейскія дачыненні цяпер найгоршыя з 1945 г. і гэта не наша віна. Гэта выбар польскага боку, які замарозіў нашы палітычныя кантакты, а нават, культурныя».\n— «Палітыка Польшчы прывяла да катастрофы ў верасні 1939 года, бо ў 30-я гады ХХ стагоддзя Польшча сваёй палітыкай неаднойчы блакавала стварэнне антыгітлераўскай кааліцыі. А значыць, Польшча часткова адказная за гэтую катастрофу, якая адбылася ў верасні 1939 г.»\n— «Расейскія войскі ўвайшлі на тэрыторыю Заходняй Беларусі і Ўкраіны 17 верасня 1939 г., калі лёс вайны паміж Нямеччынай і Беларуссю быў прадвызначаны. Ужо было вядома, што Вялікабрытанія і Францыя не дапамогуць Польшчы. У тых умовах трэба было гарантаваць бяспеку СССР».\n— «Мы ніколі не забудзем таго, што зрабілі з помнікам ген. Івану Чэрняхоўскаму. Асабіста я, ніколі гэтага не забуду. У цывілізаваным грамадстве так не робіцца: вайна помнікаў — гэта непрыстойна. Сімвалы сярпа і молата не павінны знікаць з помнікаў, а ў Польшчы — знікалі. Гэта гісторыя. Пад гэтымі сімваламі жаўнеры Савецкай Арміі вызвалілі Польшчу».\nВыказванні амбасадара выклікалі абурэнне ў Польшчы. Прэс-сакратар Ураду Польшчы каментуючы словы Андрэева прыгадаў, што ў польскай дыпламатыі ёсць вельмі ясныя магчымасці ў гэтай сітуацыі: пачынаючы ад ноты пратэсту заканчваючы выдаленнем амбасадара з краіны.\nУ Гародні гісторыкі абмеркавалі падзеі верасня 1939-га года


“Я зразумела, што ўвесь свет адкрыты”. Студэнтка філфака БДУ пра стажыроўку ў Славакіі — Унiверсiтэт\n“Я зразумела, што ўвесь свет адкрыты”. Студэнтка філфака БДУ пра стажыроўку ў Славакіі\n30 Mar, 2017.\nНевялікая Славакія мае багатую і насычаную падзеямі гісторыю, з’яўляецца радзімай многіх знакамітых людзей і можа прапанаваць сваім гасцям поўны турыстычны набор з багатай экскурсійнай праграмай, гарналыжным і экстрэмальным спортам, а таксама аздараўленнем на шматлікіх тэрмальных крыніцах. Акрамя таго, ў гэтай краіне існуе велізарная колькасць адукацыйных магчымасцяў. Адной з іх скарысталася студэнтка трэцяга курса славянскай (руская і славацкая мовы) філалогіі Вікторыя Шчаглова.\nВіка ўдзельнічала ў стажыроўцы, якая праводзілася на базе ўніверсітэта Яна Амаса Коменскага ў горадзе Браціслава. Па словах дзяўчыны, стыпендыю яна атрымала ад Міністэрства адукацыі, навукі, даследаванняў і спорту Славацкай Рэспублікі. “Кожны год на факультэт дасылаюць запрашэнні на стажыроўку, як правіла, для трох чалавек, – распавядае Віка, – і выкладчыкі спачатку пытаюць, хто хоча паехаць, а потым з ахвотнікаў выбіраюць шчасліўчыкаў. Звычайна акадэмічная паспяховасць грае вырашальную ролю пры адборы стыпендыятаў. Стажыроўка доўжылася тры тыдні, з 31 ліпеня па 20 жніўня 2016 года”.\nДні, праведзеныя ў Славакіі, былі для Вікі вельмі насычанымі. “Дзень праходзіў такім чынам: у 9 раніцы пачыналіся заняткі, спачатку на працягу дзвюх пар мы займаліся славацкай мовай. Дарэчы, у першы дзень стажыроўкі выкладчыкі правялі для нас тэст і сумоўе, каб даведацца наш узровень валодання мовай, таму моўныя групы былі рознаўзроўневыя, да таго ж улічваліся нашы пажаданні па кірунках заняткаў – я, да прыкладу, рабіла ўпор на размоўную практыку. Пасля гэтых урокаў мы сыходзілі на перапынак на абед, а потым спяшаліся яшчэ на дзве пары, – дзеліцца Віка. – Потым нас чакала насычаная культурная праграма, кожны вечар праходзіў абсалютна па-рознаму: былі ў нас і вечар нацыянальных кухняў краін-удзельніц, славацкай народнай і сучаснай музыкі, паходы ў кіно і тэатр – усяго не пералічыць. За некалькі дзён да заканчэння стажыроўкі лекцыі змяніліся гурткамі па інтарэсах: музыка, кіно, літаратура, тэатр і г. д. А яшчэ мы нацешыліся ўсімі прыгажосцямі Славакіі падчас трохдзённай экскурсіі па краіне!”\nШто да непасрэдна навучальнага працэсу і выкладчыкаў, Віка запэўнівае, што займацца было неверагодна цікава, лектары праводзілі заняткі з выкарыстаннем сучасных методык, больш за тое, з імі было лёгка і прыемна камунікаваць, абсалютна не адчувалася розніца ва ўзросце і статусе, і наогул, арганізатары праграмы заўсёды лёгка ішлі на кантакт і як маглі дапамагалі юным славакістам.\n“Самы вялікі плюс стажыроўкі, – падагульняе Віка, – гэта магчымасць пазнаёміцца з людзьмі з 33 іншых краін. Мы ўсе такія розныя, але славацкая мова нас аб’ядноўвае. Гэта неверагодна! Пасля паездкі ў Славакію я зразумела, што для нас няма нічога немагчымага, увесь свет адкрыты, галоўнае – умець гэтым скарыстацца”.\nНаступны Я падобная на… кветку. Экзотыка і тэмперамент панавалі на конкурсе прыгажосці ФДА\nРанейшы Велікодная выстава працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце\nМагчымасці з БДУ. У Германіі самаадукацыя вышэй за ўсё


Расліны бесперапынна пераўтвораць сонечнае святло ў энергію і, тым самым, з'яўляюцца важным звяном у жыццёвым ланцужку, якая ахоплівае ўсю планету.\nРасліны - гэта жывыя "хімічныя заводы", дзе бесперапынна адбываюцца складаныя рэакцыі. Суправаджалы гэтыя рэакцыі газаабмен робіць нашу планету прыдатнай для жыцця. Большасць раслін - ад драбка-пралескі да дрэва-волата - вельмі падобныя па ўнутраным будынку, нягледзячы на ашаламляльныя вонкавыя адрозненні. Якая праводзіць сістэма, па якой цыркулююць пажыўныя рэчывы і рэчывы-пасярэднікі, уяўляе сабой сетка што праводзяць пучкоў, якая ахоплівае карані, сцеблы і лісце.\nУ якія праводзяць пучках маюцца два асноўных тыпу клетак. Па клетках ксилемы, як па каналах, уверх ад каранёў паднімаецца вада і мінеральныя солі. А клеткі флаэмы служаць для транспартоўкі прадуктаў фотасінтэзу ў месцы, дзе ў іх узнікае запатрабаванне. Гэтыя два тыпу якія праводзяць каналаў падзеленыя найтонкім пластом клетак камбия, адзін бок якога выпрацоўвае першы тып клетак, а іншая - другі. У драўнянай расліны ўвесь рост у таўшчыню адбываецца за рахунак камбия, які вырабляе адразу тры розных тыпу клетак - новыя клеткі ксилемы з унутранага боку, клеткі флаэмы - з вонкавай і клеткі самога камбия, забяспечвальныя павелічэнне гэтага пласта разам з ростам дрэва. У раслінах адбываюцца тры найважных працэсу - фотасінтэз, дыханне і транспірацыя, або выпарэнне.\nХоць расліна і берэт з глебы пажыўныя рэчывы, аднак самі па сабе яны не больш за цаглінкі, для кладкі якіх у новыя малекулы неабходны працэс фотасінтэзу.\nХларафіл - гэта малекула, якая выконвае ўсю працу па расшчапленні вуглякіслага газу і воды на кісларод і цукры (вугляводы). Яго "працоўны цэх" - хларапласту, у вялікіх колькасцях змешчаныя ў адмысловых клетках лісця. Менавіта яны афарбоўваюць большасць раслін у знаёмы нам зялёны колер. Нават бурае, чырвонае або шараватае лісце ўтрымоўваюць хларафіл, проста акрамя яго тут прысутнічаюць і іншыя пігменты. Толькі расліны-паразіты, накшталт повилики або грыбоў, не ўтрымоўваюць хларафіла і змушаныя існаваць за рахунак энергіі, выпрацаванай іншымі раслінамі.\nХімічнае раўнанне пераўтварэння вады (з глебы) і вуглякіслага газу (з паветра) у кісларод і цукар даволі проста; а ўсю карпатлівую працу па расшчапленні і сінтэзу новых малекул выконвае хларафіл. Выпрацаваны пры гэтым цукар з'яўляецца, па ісце, формай патэнцыйнай хімічнай энергіі.\nСонечнае святло - стымулятар хімічнай рэакцыі ў малекулах хларафіла, таму без дастатковага запасу вады, вуглякіслага газу і асвятленні рост расліны запавольваецца.\nКалі фотасінтэз у цемры немагчымы, то працэс дыхання і расшчапленні цукру ў прысутнасці кіслароду, які суправаджаецца вызваленнем энергіі, адбываецца ў любы час сутак. Пры гэтым расліна вылучае вуглякіслы газ і выпарае вільгаць. Калі з прыходам цемры фотасінтэз спыняецца, аб'ём вылучаемага раслінай вуглякіслага газу перавышае аб'ём спажытага кіслароду.\nАднак у глабальных маштабах гэты працэс гуляе найважную ролю ў фармаванні хімічнага складу атмасферы, і з прыходам новага дня паветра зноў падвяргаецца перапрацоўцы фотасінтэзам.\nТранспірацыя - працэс, пры якім вільгаць выпараецца з паверхні лісця праз драбнюткія сітавіны, або вусцейкі. Сумесна з каранёвым ціскам яна падтрымлівае ўсмоктванне вады з глебы і яе пад'ем да лісця.\nПры высокай вільготнасці паветра выпарэнне запавольваецца, і запатрабаванне расліны ў вадзе зніжаецца. Затое ў гарачае легкадумнае надвор'е расліна выпарае больш вільгаці і, каб не звяць, патрабуецца ў дадатковым поливе. Расліны, прыстасаваныя да жыцця ў смажанінах засушлівых баках, альбо наогул не маюць лістоты (як большасць кактусаў), альбо ў іх перайначаным лісці менш вусцеек, здольных да таго ж шчыльна зачыняцца, каб захаваць каштоўную вільгаць.\nУ большасці раслін паверхня ліста досыць вялікая, каб эфектыўна выкарыстаць сонечнае святло, а самі яны размешчаныя на сцябле альбо парамі сябар наадварот сябра, альбо калатоўкамі (опоясывают сцябло вакол) такім чынам, каб кожны лісток мінімальна зацяняў сваіх ніжніх суседзяў. Расліны, якія звыкнуліся жыць у цені, адрозніваюцца неадпаведна шырокім лісцем, здольнымі ўлоўліваць максімум сонечнага святла. Акрамя таго, расліны ўмеюць звяртаць лістоту і нават накіроўваць рост да сонца. Такая змена росту пад дзеяннем сонечнага святла завецца фотатрапізмам.\nДалёка не ў усіх раслін лісце прыстасаваныя да хуткага паглынання газаў і газаабмену. У лістоце шматлікіх ценялюбных выглядаў працэс дыфузіі працякае запаволена. Зрэшты, самім раслінам гэта ніколькі не шкодзіць, бо іх рост залежыць не гэтулькі ад сонечнага святла, колькі ад вуглякіслага газу. Яны звычайна скарачаюць выпарэнне вільгаці і, адпаведна, менш патрабуюцца ў фотасінтэзе. Ад залішняга выпарэння лісце абароненыя эпідэрмісам, якія вылучаюць воскоподобное рэчыва - кутин. Па паверхні эпідэрмісу раскінутыя шматлікія дробныя сітавіны вусцеек, дзякуючы якім расліна рэгулюе працэс паглынання газаў і выпарэнні вільгаці.\nФотасінтэз адбываецца галоўнай выявай у палисадных клетках. Яны размешчаныя непасрэдна пад эпідэрмісам і запоўненыя хларапластамі. Сярэдні пласт ліставай пласцінкі - гэта губчаты мезофилл, у якім, як на часавым складзе, захоўваюцца прадукты фотасінтэзу перад адпраўкай у іншыя часткі расліны.\nВада ўсмоктваецца каранямі падчас асматычнай дыфузіі. Яна распаўсюджваецца па расліне збольшага шляхам асматычных працэсаў, а збольшага па капілярах, пранікаючы ва ўсе клетачкі аж да самой верхавіны высокага дрэва.\nАкрамя атрымоўванага з паветра вуглярода і якія паступаюць з вадой вадароду і кіслароду, раслінам патрэбныя для росту шматлікія іншыя хімічныя элементы - азот, фосфар, магній, жалеза, кальцый і калій, а таксама доўгі спіс іншых элементаў у мікраскапічных дозах. Расліны выяўляюць вызначаную выбіральнасць, убіраючы з глебы чагосьці больш, а чагосьці менш па меры патрэбы, нават калі ўсе пажыўныя рэчывы знаходзяцца ў глебе з лішкам.\nВыпрацоўваемы падчас фотасінтэзу цукар (вугляводы), мінуючы ланцужок хімічных рэакцый, пераўтворыцца ва ўсё іншыя неабходныя расліне рэчыва. Наступны іх шлях ляжыць праз флаэму якія праводзяць пучкоў ва ўсе тканіны і органы расліны.\nЭнергія часта захоўваецца ў выглядзе зярняткаў крухмалу (калі капнуць ёдам на лустачку волкай бульбіны, які змяшчаецца ў ёй крухмал, счарнее - значыць, у гэтай расліны запасы энергіі назапашваюцца ў клубнях).\nУ адрозненне ад жывёл, у раслін адсутнічае складаная нервовая сістэма, таму іх рэакцыі стымулююцца гармонамі, т. е. рэчывамі, якія выпрацоўваюцца ў адной частцы расліны, а дзейнічаюць - у іншы. Адны - напрыклад, гиббереллины - садзейнічаюць іх росту, іншыя, накшталт абсцизовой кіслоты, душаць яго. Гэтая кіслата стымулюе адукацыю отделительного пласта танкасценных, друзла размешчаных клетак у тронках лісця і саспелага плёну, і тыя пад дзеяннем ветра і сілы цяжару падаюць на зямлю.\nГибберелловая кіслата - гэта гармон, здольны змяняць характар росту. Да прыкладу, можна прымусіць карлікавую расліну падрасці ў вышыню, уздзейнічаючы на яго гиббереллином. Іншыя рэчывы, наадварот, ствараюць эфект карликовости у звычайна высокіх выглядаў. Гэтыя гармоны нярэдка выкарыстоўваюцца для атрымання высокіх або нізкарослых і кампактных раслін.\nФотатрапізм - гэтае натуральнае імкненне расліны ўверх, да сонечнага святла. Геатрапізм - рэакцыя расліны на зямную гравітацыю, т. е. рост каранёў уніз. Хемотропизмом завуць рэакцыю на хімічныя стымулы, напрыклад, аўксін. Гармон аўксін гуляе важную ролю ў рэгуляцыі тэмпаў росту розных органаў расліны. У залежнасці ад становішча расліны, крухмал адкладаецца ў той або іншага яго часткі, прымушаючы аўксін назапашвацца ў каранях або ўцёках.\nКанцэнтрацыя аўксіна памяншаецца ад верхавіны да кораня, і хоць, у цэлым, ён стымулюе рост, аднак запатрабаванне розных органаў у аўксіне далёка не аднолькавая. Пры лішку аўксіна ў тым або іншым органе яго рост нават замарудзіцца. Калі змясціць расліну гарызантальна, то аўксін будзе запасіцца ўнізе. Дзякуючы гэтаму паскорыцца рост верхавіны ўцёкаў - т. е. месцы, дзе аўксіна больш за ўсё (і расліна выгнется ўверх). Затое ў самім нізу, у кораня, рост замарудзіцца, і сцябло зноў унурыцца.\nПры ўмове раўнамернага размеркавання аўксіна па ўсіх тканінах, уцёкі будзе расці вертыкальна ўверх, але пры гэтым сам гармон пачне запасіцца на зацененым боку. Дзякуючы гэтаму тут паскорыцца рост клетак, і ўцёкі звернецца да святла. У дадзенай з'яве фотатрапізму (імкненні да святла) можна разглядзець дзеянне гармона, мудра кіраўніка рухам расліны ўслед за сонцам.\nТой жа аўксін спрыяе расчыненню бутонаў пад уздзеяннем святла або тэмпературы. Цеплыня паскарае рост кожнага пялёстка з аднаго боку, і ў выніку кветка распускаецца. У некаторых раслін пад уздзеяннем холаду той жа працэс адбываецца ў зваротным парадку.\nЗдольнасць шматлікіх раслін віцца або чапляцца за апоры таксама залежыць ад размеркавання гармонаў. Ледзь вусік духмянага гарошку дакранаецца апоры, гармоны адразу перамяшчаюцца на процілеглы бок расліны, стымулюючы яе рост, а вусік тэм часам увінаецца вакол апоры.\nРэчывы-пасярэднікі рэгулююць таксама форму і кусцістасць расліны. Выпрацоўваемы якія растуць верхавінамі аўксін разносіцца сокамі ва ўсе астатнія органы расліны, дзе можа прыгнятаць рост бакавых уцёкаў. Чым далей ад верхавіны, тым слабей дзеянне аўксіна, і кожнаму органу дастаецца аптымальнае для росту колькасць. Паколькі пры высокай канцэнтрацыі гэты гармон можа прыгнятаць развіццё ўцёкаў, размешчаных ззаду галоўнай кропкі росту, яны не будуць супернічаць з асноўным сцяблом. Але калі гэтае сцябло зламаецца або будзе пашкоджаны (або садоўнік прищепит яго для стымуляцыі росту бакавых галін), узровень аўксіна знізіцца і перастане прыгнятаць развіццё нырак, размешчаных ніжэй старой кропкі росту. Пасля гэтага новыя ўцёкі пачнуць выпрацоўваць больш аўксіна і, у сваю чаргу, усталююць свой кантроль, прыгнятаючы развіццё размешчаных ззаду ўцёкаў. Гэтая з'ява завуць апікальным (верхавінным) дамінаваннем.\nСвятло не толькі гуляе ключавую ролю падчас фотасінтэзу, але і кіруе красаваннем. Працягласць дня і ночы аказвае таксама вызначаны ўплыў на рост. Адны садовыя і пакаёвыя кветкі дашлі да нас з смажанін экватарыяльных краін (дзе дзень роўны ночы), іншыя - з высокіх шырот з доўгімі летнімі днямі і зімовымі начамі. Расліны высокіх шырот, якія звыкнуліся да працяглага светлавога дня, завуць раслінамі доўгага дня.\nКалі іх перасяліць ва ўмераныя шыроты, то гэта абавязкова мовіцца на красаванні. Да прыкладу, дельфиниум - расліна доўгага дня, і таму квітнее ў пачатку лета (калі працягласць светлавога дня павялічваецца), каб насенне паспелі выспець да наступу халадоў. Затое госця з гарачай Мексікі вяргіні - расліна кароткага дня, якое пачынае квітнець з набліжэннем восені.


Валоданне прыватнай уласнасцю - відавочнае і натуральнае права - Гродзенская дыяцэзія\nВалоданне прыватнай уласнасцю - відавочнае і натуральнае права\nЗайздрасць і хцівасць часта прыводзілі да таго, што людзі непрыязна глядзелі на права ўласнасці. Сацыялістычная ідэалогія з дапамогай прапаганды яшчэ больш узмацніла гэтае пачуццё. У сацыялістычных краінах дзяржава сама забірала ўласнасць у людзей, як багатых, так і бедных. З цягам часу людзі прызвычаіліся да гэтага і пачалі лічыць гэта нормай.\nТаму варта нагадаць, што валоданне матэрыяльным багаццем з'яўляецца фундаментальным правам чалавека. Доказ гэтага знаходзіцца не толькі ў чалавечай натуры, але і ў хрысціянскім вучэнні, хоць ўласнасць і не з’яўляецца найвышэйшай каштоўнасцю, а яе набыццё і выкарыстанне можа суправаджацца злоўжываннямі.\nГаворка ідзе аб уласнасці ў шырокім значэнні, усёй маёмасці, даходах з працы і магчымасцю свабодна імі разпараджацца. Тое, чым чалавек валодае без права, не можна назваць уласнасцю.\nШматлікія тэксты Святога Пісання гавораць пра існаванне прыватнай уласнасці як нармальнай і распаўсюджанай з'яве. Людзі ў Бібліі валодаюць палямі і дамамі, атрымлiваюць іх у спадчыну, прадаюць і купляюць. Права на ўласнасць з’яўляецца відавочным і натуральным.\nСёмая запаведзь, “не крадзі”, мае на ўвазе існаванне і прызнанне права ўласнасці. Таму з’яўляецца доказам таго, што Божай воляй, выражанай ў натхнёным слове Бібліі, з'яўляецца наяўнасць у людзей зямных багаццяў. Іх крыніцай з’яўляецца Бог, і Ён даручыў іх чалавеку. Сустракаюцца ў Святым Пісанні і фрагменты, якія непасрэдна гавораць пра права на ўласнасць.\nУ прыпавесці пра работнікаў у вінаградніку гаспадар кажа чалавеку, які спадзяваўся атрымаць больш чым дынар за працу: “Дружа, я не крыўджу цябе. Хіба не аб дынары ты дамаўляўся са мною? Вазьмі сваё і ідзі. Я ж хачу даць гэтаму апошняму так, як і табе. Ці ж не дазволена мне рабіць са сваім тое, што хачу? Ці вока тваё зайздросціць, што я добры?”(Мц 20,13-15). Чалавек мае права свабодна распараджацца тым, чым валодае. Больш таго, Езус зрабіў такога яго вобразам самога Бога.\nУ прыпавесці пра таленты (Мц 25, 14-30) ставяцца у прыклад людзі, якія даволі вялікую суму, даручаную ім, з поспехам інвестуюць і зарабляюць яшчэ столькі ж. У Дзеях Апосталаў св. Пётр дакарае Ананія за тое, што ён утаіў частку грошай, атрыманых пасля продажу поля, сказаўшы, што перадаў усё на патрэбы супольнасці. Аднак падкрэслівае, што ён мог свабодна распараджацца гэтымі сродкамі. “Хіба тое, што ты меў, не было тваім, а прададзенае ці не было ў тваёй уладзе?”(Дз 5, 4).


25 сакавік 2018, 06:00\nУжо сто гадоў беларусы на радзіме і на эміграцыі не забываюць пра 25 Сакавіка 1918 году. Ужо больш за 30 гадоў адзначаю гэтую дату і я. У дзень 100-гадовага юбілею аднаўленьня нашай дзяржаўнасьці думкі пра БНР асабліва хвалююць і асабліва натхняюць. Вось дзесяць маіх галоўных юбілейных высноваў.\nВыхад беларусаў на гістарычную арэну ў пачатку ХХ стагодзьдзя інакш як цудам не назавеш. Наш народ у нацыянальным самаўсьведамленьні і арганізацыйным афармленьні нацыянальнага руху адставаў ад усіх суседніх народаў. Ад моманту выданьня першай легальнай беларускай газэты «Наша доля» ў 1906 годзе да Першага Ўсебеларускага зьезду прайшло ўсяго 11 гадоў.\nГэты цуд адбыўся дзякуючы ахвярнай працы беларускіх асьветнікаў — літаратараў, выдаўцоў, журналістаў, настаўнікаў, сьвятароў і грамадзкіх дзеячоў. Дапамагла яму і па-сапраўднаму не ацэненая яшчэ трагедыя бежанства, калі больш за мільён беларусаў апынуліся ў этнічнай Расеі і ўбачылі сваю глыбокую адрознасьць ад карэннага народу імпэрыі.\nРоўныя сярод роўных\nЦуд зьяўленьня на гістарычнай арэне беларусаў сьведчыць пра глыбокія гістарычныя карані нашага народу, яго вялікую гістарычную энэргію і жыцьцёвую сілу. Закладзены ў Х-XVI ст. этнічна-культурны патэнцыял як спружына выпрастаўся ў другой палове ХІХ-пачатку ХХ ст. і даў свой магутны плён.\nМы зрабілі гэта пасьля ўкраінцаў, малдаван, літоўцаў, эстонцаў і раней за грузін, армян, азэрбайджанцаў, чэхаў, палякаў, латышоў і сэрбаў\nУ выніку беларусы пасьпелі стварыць дзяржаву і абвясьціць незалежнасьць у адным і тым жа 1918 годзе разам з астатнімі народамі свайго рэгіёну Эўропы.\nМы зрабілі гэта адразу пасьля ўкраінцаў, малдаван, літоўцаў, эстонцаў і раней за грузін, армян, азэрбайджанцаў, чэхаў, палякаў, латышоў і сэрбаў. Ня ўсе з гэтых народаў незалежнасьць утрымалі, але свае дзяржавы стварылі ўсе.\nЧасткова сплачаны доўг шляхты\nУ выніку неспрыяльнага ходу гісторыі беларускі народ амаль цалкам страціў сваю арыстакратыю. Тым ня менш найлепшая частка шляхты, асабліва ўдзельнікі паўстаньня 1863-64 гг. і іх нашчадкі часткова сплацілі саслоўны доўг перад калісьці пакінутым і здраджаным народам.\nМногія прадстаўнікі беларускага руху, у тым ліку самыя першыя, былі шляхецкага і нават магнацкага паходжаньня. Фактычна, беларускі рух пачала шляхта — Кастусь Каліноўскі, Францішак Багушэвіч, Вацлаў Іваноўскі, браты Іван і Антон Луцкевічы, Карусь Каганец і многія іншыя.\nПаступова да іх далучылася і арыстакратыя. Створаны ў Менску празь месяц пасьля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году першы орган палітычнага прадстаўніцтва беларускага народу — Беларускі Нацыянальны камітэт — узначаліў самы багаты чалавек краю, магнат і будучы прэм'ер-міністар БНР Раман Скірмунт, а спонсарамі Камітэту сталі Эдвард Вайніловіч, Станіслаў Радзівіл, Марыя Магдалена Радзівіл з дому Завіша і іншыя.\nДзесяцігодзьдзі замоўчваньня савецкай прапаганды не змаглі адмяніць той факт, што Першы Ўсебеларускі зьезд, які адкрыўся ў Менску ў сьнежні 1917 году, быў самым прадстаўнічым органам беларускага народу, які толькі мог быць на той час. І скліканы ён быў з санкцыі тагачасных уладаў Расеі. Я проста пералічу органы мясцовай улады, установы, арганізацыі і партыі, ад якіх выбіраліся прадстаўнікі на зьезд.\nПершы Ўсебеларускі зьезд, які адкрыўся ў Менску ў сьнежні 1917 году, быў самым прадстаўнічым органам беларускага народу, які толькі мог быць на той час\nГэта дэлегаты з рашаючым голасам ад губэрнскіх, павятовых і валасных земстваў, губэрнскіх і павятовых самакіраваньняў, губэрнскіх і павятовых зямельных камітэтаў, губэрнскіх арганізацый паштовых і тэлеграфных служачых, дарожных камітэтаў, губэрнскіх і павятовых настаўніцкіх арганізацый, Саюзу земскіх служачых, бежанскіх камітэтаў, ад беларускіх нацыянальных арганізацый, вайскоўцаў-беларусаў арміі, флёту і тылу, ад Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, ад Беларускага абласнога камітэту Савету сялянскіх дэпутатаў, ад Вялікай беларускай Рады, Цэнтральнай Вайсковай беларускай Рады і многіх іншых.\nЗ дарадчым голасам у зьезьдзе бралі ўдзел прадстаўнікі палітычных партый, у тым ліку партый нацыянальных мяншыняў — расейскай, габрэйскай, польскай і літоўскай.\nУ лютым-сакавіку 1918 году выканкам Рады Ўсебеларускага зьезду стварыў урад Беларусі і абвясьціў аб стварэньні Беларускай Народнай Рэспублікі. Гэта была прадстаўнічая воля ўсяго беларускага народу.\nЛегітымнасьць Устаўных грамат\nУ ноч з 24 на 25 сакавіка 1918 году за абвяшчэньне незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі прагаласавала большасьць Рады БНР. Нягледзячы на тое, што былі і праціўнікі гэтага рашэньня, яно было прынятае легітымна і легітымным органам.\nУ наступны месяц некаторыя праціўнікі незалежнасьці выйшлі са складу Рады і Ўраду БНР. Тым ня менш, юрыдычную сілу і гістарычнае значэньне трох Устаўных (канстытуцыйных) грамат БНР аспрэчыць немагчыма.\nМенавіта легітымнасьць рады БНР і Ўстаўных грамат змусіла бальшавікоў пайсьці на стварэньне БССР. Гэта прызнаюць і афіцыйныя беларускія гісторыі.\nЛегітымнасьць Рады БНР пасьля 1925 году\nНа Бэрлінскай канфэрэнцыі Рады і Ўраду БНР у кастрычніку 1925 году пастанову аб самаліквідацыі і прызнаньні Менску адзіным цэнтрам нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва прыняў толькі ўрад на чале з Аляксандрам Цьвікевічам.\nГістарычная і юрыдычная праўда, аднак, заключаецца ў тым, што ведаючы пра намер Цьвікевіча выехаць у Менск, старшыня Рады БНР Пётра Крэчаўскі яшчэ да пачатку Бэрлінскай канфэрэнцыі змусіў членаў ураду Васіля Захарку, Лявона Зайца і Ўладзімера Пракулевіча пайсьці ў адстаўку. Заявы яны напісалі 4 кастрычніка, адстаўку Крэчаўскі прыняў 10-га, а канфэрэнцыя пачалася 12-га.\nЦьвікевіч перадаў бальшавікам у Менску абодва варыянты юрыдычна нікчэмнага дакумэнту\nТакім чынам рашэньне ўраду аб самаліквідацыі 15 кастрычніка Заяц і Пракулевіч падпісалі ўжо як прыватныя асобы. Трэцім падпісантам быў кіраўнік ураду Аляксандар Цьвікевіч. Прыватная асоба Васіль Захарка падпісаў другі варыянт пастановы аб самароспуску ўраду, дзе не было прызнаньня Менску як адзінага цэнтру нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва.\nБез зацьвярджэньня старшынём Прэзыдыюму Рады БНР рашэньне аб самаліквідацыі ўраду ня мела сілы. Выканаўчая ўлада перайшла да Прэзыдыюму Рады БНР.\nЦьвікевіч перадаў бальшавікам у Менску абодва варыянты юрыдычна нікчэмнага дакумэнту.\nУ наш час Рада БНР выконвае функцыі парлямэнту, а яе Прэзыдыюм ураду — на выгнаньні.\nРэпрэсіі як доказ гістарычнай рацыі БНР\nКарны орган бальшавікоў ЧК-НКВД-ГПУ-МГБ многія дзесяцігодзьдзі перасьледаваў і зьнішчаў заснавальнікаў БНР. Мала хто зь іх здолеў памерці сваёй сьмерцю. Менавіта гэта зьяўляецца страшным, вусьцішным доказам гістарычнай рацыі тварцоў і ўдзельнікаў беларускай нацыянальнай рэвалюцыі.\nВось толькі адзін факт. У 1945 годзе ў Празе супрацоўнікі дзяржаўнай бясьпекі СССР затрымалі ўдзельніка Слуцкага збройнага чыну Васіля Русака. У пастанове пра затрыманьне была пазначана і віна, якая яму інкрымінавалася. Уявіце сабе, праз 28 гадоў Русаку ставілі ў віну «участие в антисоветском всебелорусском съезде 1917 года...»\nУ тым, што праўда пра Першы Ўсебеларускі зьезд і пра Беларускую Народную Рэспубліку ў наш час усё ж прабіла сабе дарогу ў энцыкляпэдыі, падручнікі і акадэмічныя выданьні, ёсьць вялікая заслуга сучасных гісторыкаў.\nЯкім бы моцным ня быў ціск дзяржаўнай ідэалягічнай машыны, якой бы моцнай не была інэрцыя старой ідэалёгіі, менавіта гісторыкі прабілі дарогу гэтай праўдзе. І тое, што ў Беларусі ў дні 100-гадовага юбілею адбываецца вакол БНР — устаноўка шыльдаў, памятных знакаў, адкрыцьцё выставаў, выданьне навуковых і папулярных кніг — гэта непасрэдная заслуга беларускіх гісторыкаў і плён іх высокага патрыятычнага пачуцьця.\nМенавіта з працай беларускіх гісторыкаў зьвязаны новы этап навуковага і грамадзкага асэнсаваньня падзеяў 1917-18 гг.\nПраціўнікі БНР заўсёды зьвярталі ўвагу на той факт, што яна так і ня стала паўнавартаснай дзяржавай: не кантралявала ўсю тэрыторыю краіны, не стварыла адзінага нацыянальнага войска, не захавала незалежнасьці.\nБеларуская Народная Рэспубліка была адноўленай дзяржаўнасьцю беларускага народу\nІх апанэнты наадварот сьцьвярджалі, што і сталіцу нейкі час кантралявалі, і Случчына была абвешчана тэрыторыяй БНР, і некаторыя міністэрствы плённа працавалі, напрыклад, міністэрства замежных спраў. Былі адкрыты дыпляматычныя прадстаўніцтвы ў некалькіх краінах, некалькі суседніх дзяржаў прызналі БНР фактычна, а Фінляндыя ў сьнежні 1919 году — афіцыйна.\nІ вось сучасныя беларускія гісторыкі знайшлі фармулёўку. Паводле іх, Беларуская Народная Рэспубліка была адноўленай дзяржаўнасьцю беларускага народу. Адпаведна акты 9 і 25 сакавіка 1918 году былі аднаўленьнем нашай дзяржаўнасьці.\nМэта Рады БНР і яе Прэзыдыюму — самаліквідацыя\nРада БНР дамагаецца стану, калі незалежнасьць, статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай і беларускі характар Рэспублікі Беларусь ня будуць пад пагрозай. Менавіта тады ўзьнікне глеба і падставы для перадачы дзяржаўных атрыбутаў БНР ураду Беларусі, а значыць і легітымнасьці ад Першага Ўсебеларускага зьезду.\nУ свой час польскі і літоўскі ўрады на выгнаньні перадалі свае паўнамоцтвы нацыянальным урадам сваіх дзяржаў.\nВельмі спадзяюся, што да перадачы дзяржаўных пячатак ня трэба будзе чакаць наступныя 100 гадоў. Магчыма, за гэта прагаласуе яшчэ цяперашні склад Рады БНР.


«Апошні кароль Беларусі-Літвы» і ягоныя паўстанцы - Хартия'97 :: Новости Беларуси - Белорусские новости - Новости Белоруссии - Республика Беларусь - Минск\n«Апошні кароль Беларусі-Літвы» і ягоныя паўстанцы\nКім былі паплечнікі Кастуся Каліноўскага?\nНа старонцы belsat.eu з’явіўся медыяпраект, прысвечаны паўстанцам, якіх 22 лістапада ўрачыста пахаваюць у Вільні.\nПра яго распавёў журналіст belsat.eu і стваральнік інтэрактыўнай мапы Юрый Высоцкі.\n«Я не адмысловец у пытаннях паўстання, але скажу, што падчас працы над гэтай мапай я даведаўся значна больш, чым падчас навучання ў школе. Паўстанне звязанае звычайна з Каліноўскім, і ўсё вакол Каліноўскага круціцца. А хто гэтыя людзі? Хто гэтыя паўстанцы? Таму мы ў рэдакцыі вырашылі, што трэба зрабіць такі кропкавы інфармацыйны праекцік, каб людзі разумелі, што Каліноўскі – не адна асоба. Вакол яго былі сотні, тысячы людзей, якія яго падтрымлівалі, ахвяравалі сваё жыццё. […]\nЯ быў моцна здзіўлены, калі пачытаў біяграфіі гэтых людзей, таму што там ёсць і студэнты, і вучань аптэкара, фельчар, і былыя вайскоўцы, людзі шляхетныя і не вельмі, людзі з паходжаннем або з бізес-асяроддзя таго часу. Узрост большасці гэтых людзей – ад 19 да 36 гадоў. Толькі дзве асобы сярэдняга ўзросту: 40 і 53 гады…», — кажа Юрый Высоцкі.\n22 лістапада «Белсат» рыхтуе вялікую трансляцыю з урачыстасцяў у Вільні, дзе адбудзецца пахаванне паўстанцаў 1863-1864 гадоў, у тым ліку Кастуся Каліноўскага. Урачыстасці адбудуцца на найвышэйшым узроўні, удзел возьмуць прэзідэнты Літвы і Польшчы.\n27.11 Узурпатору действительно пришел конец 72,037