Зоська Верас. Успаміны. Старое Гродна - harodnia.com - гісторыя і архітэктура Гродна\nЗоська Верас. Успаміны. Старое Гродна\nА езьдзіць у госьці пачала вельмі рана... Першы раз павезла мяне маці ў Гродна, каб паказаць татавым бацькам, калі мне было шэсьць месяцаў. Тады мяне першы раз сфатаграфавалі. Пасьля ўжо з году ў год летам, прыяжджаючы з далёкай Украіны, дзе мы з бацькам жылі,— тата быў вайскоўцам,— я гасьцявала ў дзядоў Сівіцкіх — Міхала і Міхаліны.\nПершыя чатыры гады сьлядоў у памяці не пакінулі. Але з пяці гадоў падарожа з Альхоўнікаў, маленькага фальварка маміных бацькоў Садоўскіх, дзе мы праводзілі два, а то і тры летнія месяцы, помніцца жыва і ясна.\nЕзьдзілі коньмі. 3 Альхоўнікаў вузкая конная дарога вяла да шашы, якая злучала форт Асавец з Гродна. Гладкая шаша праходзіла паміж палямі, а вялікі яе адрэзак ляжаў паміж старым густым яловым лесам. У адным месцы сярод лесу была палянка, якая выходзіла аж на шашу. Расказвалі, быццам калісь на гэтай палянцы стаяла вялікая карчма, а ў гэтай карчме начамі зьбіраліся разбойнікі і нападалі на падарожнікаў. Памятаю, калі мне было гадоў шэсьць, на гэтым месцы я са страхам ціхенька, шэптам спыталася:\n— А цяпер карчмы німа? А мо яе перанясьлі глыбей у лес? А разбойнікаў німа?\nКанчаўся лес — міналі страхі. Далей ізноў палі, сенажаці. Нарэшці здалёк відаць дамкі Фарштата — як з нямецкай называлі прадмесьце Гродна. Шаша зьлівалася з вуліцай, якая рабілася штораз больш стромкай, бо спускалася да Нёмана. Але перад самым спускам на правым баку вуліцы быў заезд. Заезд, якіх поўна было на Беларусі. Праўда, не было тут карчмы, як усюды, а невялічкі чысты драўляны дамок, у якім першы ад увахода пакойчык — сьветлы, з фіранкамі на вокнах і нядрэннай мэбляй,— быу месцам адпачынку для падарожных. Нават можна было заказаць шклянку гарбаты і ваду, каб змыць дарожны пыл.\nАле “заездам” называлі гэты дом таму, што да яго была прыбудавана вялікая будыніна: чатыры высокія сьцяны, страха, таксама высокая, з гонтаў; столі не было, а замест дзьвярэй — шырокія вароты, так што параконны воз ці брычка лёгка туды ўяжджалі ці на некалькігадзінны адпачынак, ці на ноч. Найчасьцей, адпачыўшы, пакарміўшы і папаіўшы коней, ехалі ў горад.\nI тут было самае страшнае. Стромкая вуліца спускалася да Нёмана на мост. Але мост быў пантонны. За кожным крокам каня, за кожным паваротам калёсаў пантоны калыхаліся, вада хвалявалася. Коні стрыглі вушамі, коса паглядалі на ваду. Таму праз мост фурманкі маглі ехаць толькі па адной, ня больш. Часам па некалькі фурманак стаяла пры ўезьдзе — чакалі сваёй чаргі. Каб утрымаць належны парадак, пры ўезьдзе на мост жыў стражнік. Для яго быў збудаваны дамок — нешта падобнае да марской ліхтарні. На высокіх чатырох слупах невялікі дамок — адзін пакой.\nУваходзілася па сходах. У адной пярэдняй сьцяне — дзьверы, тры вялікія, амаль на ўсю сьцяну, акны. Гэта каб відаць было ня толькі мост, але і Нёман з абодвух бакоў мосту. Стражнік пільнаваў парадку і разводзіў мост, калі з аднаго або другога боку зьяўляліся плытнікі. У гэтым дамку я была ў дзесяцігадовым узросьце. Маці тагачаснага стражніка Вішнеўскага шмат гадоў была хатняй памочніцай маёй бабулі Міхаліны Сівіцкай. Якраз улетку, калі я гасьцявала ў Гродне, гэты стражнік памёр. Бабка мая пайшла наведаць нябожчыка і ўзяла мяне з сабой.\nЕдзем далей... Мост шчасьліва пераехалі, паварочваем налева, на вуліцу Падольную, якая праходзіла па беразе Нёмана. Яна вывела нас на вуліцу Мастовую. Можа, яна ў той час называлася інакш, а Мастовай назвалі, як пабудавалі сталы мост? Гэтага ня помню. Ехалася гэтай шырокай вуліцай пад гару, побач Бэрнардынскага касьцёлу і далей аж да Фары. Гэта для мяне быў самы цэнтр гораду, дзе цяперашняя вуліца Карла Маркса, а тады Купецкая. Яна ня раз мяняла свой назоў, бо да Купецкай называлася Брыгіцкай. Гэты апошні назоў зноў ужывалі з 1908 году. За Фарным касьцёлам жылі мае дзяды Сівіцкія. Вялікія вароты амаль заўсёды зачынены, каля іх вузкая брамка.\nУваходзілася на брукаваны панадворак, уздоўж якога расьлі дрэвы, а ў іх цяньку стаялі лаўкі. Каля самай брамы — мураваны двухпавярховы дом. 3 правага боку — даўгі, праз цэлы панадворак, дом: ніз мураваны, верх драўляны. Наверх вялі вонкавыя сходкі. У мураванай частцы дома жылі мае дзяды. Кватэра вялікая, сьветлая, мела адзін недахоп — была напалавіну сутарэннай. Дзяды перабраліся ў гэтую кватэру пасьля апошняга вялікага пажару Гродна.\nНасупраць, за дрэвамі, стаялі гаспадарчыя будынкі — складзікі, скляпы, якія служылі ўсім жыхарам. Чацьвёрты бок панадворку займаў высокі мур, за якім віднеўся апошні паверх астрогу. Было непрыемна бачыць вокны з кратамі, за імі — часам змучаныя людзкія твары...\nДамы, пра якія толькі што расказала, усе разам мелі назву “Дом саборнага духавенства”. Захавалася паштоўка, адрасаваная дзеду ў 1905 годзе, з такім адрасам.\nМалой усё было цікава. Выйдзеш за браму — на супрацьлеглым баку вуліцы дом Аўтусевіча: унізе цукерня, на другім паверсе невялічкі гатэль. На рагу — будынак з чырвонай цэглы — дом Стэфана Баторыя. Паміж сьцяной Фарнага касьцёлу і невысокім мурам — вузкі будынак кнігарні Левандоўскага. Вокнаў у кнігарні не было, гарэлі лямпы. Апрача кніжак прадаваліся пісьмовыя прылады. Часта я там бывала са сваёй бабуляй. Пакуль ня ўмела чытаць, куплялі мы там паперу і каляровыя алавікі, фарбы.\nАле самае цікавае чакала перад уваходам у Фарны касьцёл. Там, дзе цяпер сквэр, быў пляц і, здаецца, некалькі дрэваў. Уздоўж пляца — вялікі драўляны будынак Ратушы. На другім паверсе магістрат ці гарадзкая ўправа, унізе — цэлы рад маленькіх крамак. Калі ў такую краму ўвойдуць адразу тры асобы, павярнуцца цяжка.\nУ першай краме была галянтарэя. Гаспадарыла там Гарбатая Бася. Чаго там ні было! Дзіцячыя вочы разьбягаліся, бо тут і касьнікі розных колераў, карункі, гузікі, іголкі, шпількі, шнуркі да боцікаў.\nНаступная крама — жалезныя тавары: сярпы, косы, сякеры, малаткі, а найцікавей на даўгім услоне скрыні з цьвікамі. Ад велізарных да такіх малюсенькіх, што цяжка было пальцамі захапіць.\nДалей крамка з мукой і крупамі. У апошняй краме стаяла аграмадная бочка з кранам. Праз кран налівалі газу. Тут былі жалезныя дзьверы, а усярэдзіне і сьцены, і падлога, і столь абабітыя бляхай.\nКаля Ратушы ў рынкавыя дні зьбіраліся сяляне. За пляцам і Ратушай узвышаўся Дамініканскі касьцёл. Пасьля паўстаньня 1863 году царскі ўрад касьцёл ператварыў у гарнізонны сабор. Пасьля Першай сусьветнай вайны ён зноў стаў касьцёлам. Направа ад яго ішла Дамініканская вуліца, назва якой зьмянялася разам з назвай касьцёлу — то Дамініканская, то Саборная. Гэта была галоўная вуліца ў горадзе. У суботу вечарам і ў нядзелю на ёй было месца спатканьняў і шпацыраў гродзенскай моладзі. Ходнік, асабліва з правага боку, быў так шчыльна запоўнены, немагчыма ні абмінуць, ні разьмінуцца. Так да позьняга вечару адны другім наступалі на пяткі...\nНа пачатку гэтай вуліцы, калі лічыць ад Дамініканскага касьцёлу, адзіны у Гродне ўнівэрсальны магазін рускага купца Мухіна. Прадаваліся тульскія самавары, дарагія футры, ільняное палатно і дарагія сукны, і ядвабы, і сярэбраныя лыжкі, лыжачкі, відэльцы, нават элегантны абутак. Прадаваў сам гаспадар. Кліентаў было мала, але магазін існавау доўга.\nУ 1898 годзе бацька мой, афіцэр пяхоты, атрымаў трохтыднёвы адпачынак, і мы ўсёй сям’ёй прыехалі ў Гродна. Тады я пабачыла ўвесь горад. Бацька любіў родны горад і яго ваколіцы. Перадусім павёў мяне на Каложу ды на Замак. Сьцежачкай каля Замку сышлі на бераг вольнага, не закаванага ў бэтон, Нёману...\nПроцілеглы бераг быў нізкі, пясчаны. Пад старымі, схіліўшыміся над вадой вербамі, рыбакі ў цяньку трымалі свае лодкі. Заўсёды нехта быу каля лодкаў. Даволі было паклікаць, як хто-небудзь сьпяшаўся павазіць жадаючых па Нёмане. Вось і вазіў мяне бацька да Крэйдавых гораў або ў процілеглы бок, аж за чыгуначны мост. У наступныя гады ня раз плавала я са сваім дзедам.\nТак ішлі гады. Мы ўжо жылі ў Кіеве. Я вучылася ў гандлёвай школе. У1907 годзе раптоўна памёр бацька. Не хацелася заставацца там, і мы з мамай пастанавілі ехаць да сваіх у Гродна. 1909 год застаў мяне ў Гродне вучаніцай шостае клясы прыватнай гімназіі Кацярыны Баркоўскай, якая мясьцілася ў камяніцы Стэфана Баторыя. Гзтай самай восеньню зарганізавалі Горадзенскі гурток беларускай моладзі. Мяне выбралі бібліятэкарам. Праца ў гуртку разьвівалася плённа. Сходы, лекцыі, арганізацыя хору. Жылі з мамай амаль насупраць Брыгіцкага касьцёлу. У кватэры было піяніна, рэпэтыцыі хору адбываліся ў нас. Так пражылі толькі адну зіму.\nЦяжка было праіснаваць на невялікую пэнсію па бацьку, таму мама атрымала дазвол у школьных уладаў арганізаваць у нас “вучнёўскую кватэру”. Трэба было шукаць адпаведнае памяшканьне. Знайшлі ў знаёмай бабулі Будрыкавай на Гараднічанскай вуліцы, нумар чатырнаццаць. Пяць пакояў, кухня, перадпакой, балькон. Праўда, у мансардзе. На панадворку стаялі дрэвы, расла трава. Балькон выходзіў на панадворак. Вучняў набралася восем чалавек — усе беларусы, сябры гуртка. Бібліятэку перанесьлі сюды. Наш дом стаў кватэрай гуртка. Тут адбываліся рэпэтыцыі хору, спэктакляў, лекцыі і вечарынкі для малодшай сэкцыі. Заўсёды былі ў нас сябры з гуртка.\nЯк толькі прыходзіла вясна, не сядзелася ў горадзе. У першую цёплую нядзелю ішлі ў поле спатыкаць вясну. Ішлі аж пад прыстанак Ласосна або і далей.\nВосеньню хадзілі на бераг ракі насупраць Францішканскага касьцёлу. Ціха стаялі цеснай групкай і чакалі, пакуль туман не падымецца настолькі, каб закрыць ніжнюю частку касьцёлу. Тады вежы, здавалася, плылі ў небе высока, нібы адарваныя ад зямлі. Як у казцы...\nАле не заўсёды былі ў такім рамантычным настроі. Прыходзілі ў галаву і вясёлыя выдумкі. Быў у нас у гуртку Казюк Калышка з-пад Ваўкавыска. Сярэдняга росту, твар круглы. Апранулі мы яго ў беларускі жаночы касьцюм, завязалі на галаву шаляноўку, дзьве дзяўчыны ўзялі яго пад рукі і павялі ў самую гушчу шпацыруючых па Саборнай вуліцы. Гаварылі паміж сабой, як заўсёды, па-беларуску, але на гэты раз спэцыяльна гучна, каб зьвярнуць на сябе ўвагу. Зразумела, пачалі на нас аглядацца, ісьці за намі. Так дайшлі амаль да самай мужчынскай гімназіі. Але тут спахапіліся, што можам трапіць каму на вочы з настаўнікаў гімназіі, якія час ад часу сачылі за паводзінамі гімназістаў на вуліцы. Хуценька павярнулі ў першы папаўшыся завулак і пайшлі дамоў.\nАпошняй падзеяй гуртка быў выдадзены на шапірографе ў 1913 годзе зборнічак “Колас беларускай нівы”. Ішоў апошні год майго жыцьця ў Гродне. Восеньню выехала ў Варшаву на курсы. Пажагнала Гродна назаўсёды.\nУ памяці захавалася яшчэ адна падзея. У1910 годзе цяжка захварэла Эліза Ажэшка. Вуліца перад яе домам была заслана тоўстым пластом саломы, каб грукат колаў фурманак не трывожыў хворай. Горад перажываў моцна штораз горшыя весткі аб стане здароўя пісьменьніцы. Паправы не было. Прыйшла сьмерць.\nАдчынены дзьверы. Чорныя заслоны ў вокнах. 3-за іх відаць запаленыя сьвечкі. Гродзенская інтэлігенцыя стварыла камітэт, які ўтрымліваў парадак і ладзіў хаўтуры. Нехта пісаў, што ўлады забаранілі моладзі з гімназій прымаць удзел у хаўтурах. Можа, мелася на ўвазе моладзь з дзяржаўных гімназій. Дзяўчаты з прыватных школ былі ўсе, пачынаючы ад пятае клясы. Мы ведалі творы пісьменьніцы, любілі іх. Узяўшыся моцна пад рукі, мы зрабілі ланцуг, які стрымліваў натоўп, што сабраўся на ходніках, каб не сыходзіў на вуліцу, сярэдзінай якой нясьлі на руках труну. Маса людзей розных нацыянальнасьцяў не зважала, што ў ланцугу пераважна дзяўчаты, націскалі моцна. Але мы неяк вытрымалі.\nНа трэці дзень пасьля хаўтур дом пісьменьніцы быў адчынены. Можна было ўвайсьці, агледзець кватэру, дзе столькі гадоў яна жыла, працавала. Мяне найбольш зьдзівілі прымацаваныя на сьценах кампазыцыі з засушанага лісьця і кветак, зробленыя рукамі Элізы Ажэшка.\nЯк жа я шкадавала, што мая нясьмеласьць не дазволіла зайсьці да яе. І магчымасьць была. Сваячка маёй бабулі была з Элізай Ажэшка ня толькі знаёмай, а і сталай спадарожніцай у шуканьні тыпаў, жыцьцёвых фактаў для творчасьці паміж горадзенскіх бедных рамесьнікаў.\nГОРАДЗЕНСКІ ГУРТОК БЕЛАРУСКАЙ МОЛАДЗІ\n1909 год. Восень. У маленькім памяшканьні ў Бэрнардынскіх мурах у ксяндза Францішка Грынкевіча сабралася невялікая грамадка моладзі. Гэта арганізацыйны сход беларускага гуртка. Былі там гімназісты апошніх клясаў: Адам Бычкоўскі (першастрэчны брат рэдактара “Беларуса” Антона Бычкоўскага), Ф. Эйсмант, П. Аляксюк, сёстры Салянкоўны — Анна і Марыя, Гэлена Шэгідзевічанка (ужо скончыўшыя школы) і я, Людвіка Сівіцкая, вуч(аніца) 6-ай клясы.\nГаварылі аб патрэбе сваёй арганізацыі, выбралі назоў — Горадзенскі гурток беларускай моладзі, у скарачэнні — ГГБМ, абдумалі, якую зрабіць пячатку і выбралі ўрад: старшыня — А. Бычкоўскі, віцэ-старшыня — П. Аляксюк, сакратар — 3. Абрамовіч, бібліятэкар — Л. Сівіцкая.\nСябры ўраду асталіся, каб запраектаваць працу на бліжэйшы час. Мэтай гуртка было аб’яднаньне горадзенскай беларускай моладзі, галоўным чынам школьнай, самаасьвета і, магчыма, найлепшая сувязь з вёскай. Кіраўніком гуртка быў кс(ёндз) Грынкевіч, што было вельмі важна, бо гурток нелегальны, мог бясьпечна зьбірацца ў свайго кіраўніка, які быў школьным капэлянам.\nУ бібліятэку на пачатак сябры ахвяравалі “Смык” “Дудку”, “Жалейку”, ды гадавік “Нашай нівы”, а кс(ёндз) Грынкевіч падараваў усе тамы М. Федароўскага “Люд беларускі”. Зараз жа было выпісана (за складковыя грошы) крыху кніжак з суполкі “Загляне сонца і ў наша ваконца”, а я сьпісалася з віленскай “Беларускай кнігарняй” (Завальная, 7), якая згадзілася прысылаць нам “Нашу ніву”, календарь і кніжкі на камісію з вялікай зьніжкай. Грошы, атрыманыя з прадажы, ішлі на патрэбы бібліятэкі, а часткова і канцылярыі гуртка.\nСябры гуртка былі абавязаны браць усю літаратуру, едучы дамоў на сьвяты і канікулы, і прадаваць яе на вёсках. Рахункі захаваліся ў мяне дагэтуль. Разьлічаліся за ўзятае акуратна. Некаторыя сябры прадавалі кніжкі, але большасьць раздавала дарма, а плацілі ў бібліятэку з уласнай кішэні.\nЗразумела, цікавілася кніжкамі найбольш моладзь. А як рэагавапі? Найлепшы прыклад: вершы з “Дудкі беларускай” Ф. Багушэвіча завучваліся на памяць. Я асабіста ведала двух такіх мападых хлапцоў. Адзін — Болек Бенеш — вывучыў некалькі вершаў, але ўлюбёным быў верш “Хрэсьбіны Мацюка”. Як жа часта яго паўтараў! Косіць — а верш гучыць на ўсю сенажаць! Другому — Хвэльку Рэпуху — больш падабаўся верш “Не цурайся мяне, панічок”. Трэба дадаць, што мы выпісывалі і “Нашу ніву”, і кожны год — 100 календароў-кніжак, якія расходзіліся ўсе да аднаго.\nУ хуткім часе пачаліся пэрыядычныя лекцыі. Так, напрыклад, на першай лекцыі (20 лютага 1910 г.) пазнаёміліся з граніцамі Беларусі: азначылі на мапе губэрні і паветы, дзе беларусы жылі ў даны час і г.д. На другой лекцыі (10 сакавіка) чыталі народнае апавяданьне “Хітры мужык”. Гаварылі аб Ф. Багушэвічу і чыталі яго творы. На трэцяй лекцыі (3 красавіка) заняліся суседзямі-славянамі, чацьвёртая лекцыя (1 мая) была прысьвечаная памяці С. Палуяна:1) нэкралёг “Памяці С. Палуяна” з “Нашай нівы” прачытаў П. Аляк¬сюк; “Беларусы і іх нацыянальнае адраджэньне” — выступ М. Салянка; “Ня рвіся к багатым” Я. Купалы — дэклямаваў А. Бычкоўскі; “Вясну” Каршуна10 — П. Аляксюк; “Гэй ты, вецер” — М. Салянко.\nХутка разьехаліся на летнія канікулы, набраўшы з сабой газэтаў і кніжак. Увосені пачалася работа э новай энэргіяй. Прыбывала штораз больш сяброў, пачалі арганізоўваць хор, а хлопцы — струнны аркестр. I надумаліся зрабіць спэктакль. Выбралі п’еску “Па рэвізіі”. Разабралі ролі, пачаліся рэпэтыцыі — у памяшканьні М. і А. Салянкаў на Паліцыйнай вуліцы (пад выглядам імянінаў — усё тая ж нелегальшчына!) зрабілі малую сцэну. Перад спэктаклем А. Бычкоўскі прачытаў рэфэрат аб адраджэньні Беларусі. Гасьцей сабралася поўна. Сядзелі і стаялі пры сьценах, не было дзе павярнуцца. На гэты спэктакль прыйшлі прадстаўнікі Роlskiego kola samoksztalczenia Сыльвэстар Ваяводзкі (у свой час пасол польскага Сойму) і Мар’ян Янкоўскі (пазьней — віленскі ваявода, з каторым я тут спатыкалася; ён хаця і не паказываў яўна прыхільнасьці да беларусаў, але і ворагам ня быў).\nСправа ў тым, што каб увайсьці ў кантакт з польскім гуртком, дзе згрупавалася лепшая паступовая польская моладзь, мы — А. Бычкоўскі і я — уступілі ў польскі гурток, бывалі там на лекцыях літаратуры, на вечарынах, карысталіся іх багатай бібліятэкай, а яны ўзаемна бывалі ў нас. Часам у памяшканьні маёй маткі рабілі сьпеўкі (у нас было піяніна) і вечарынкі.\nАдыгралі камэдыю добра. Я была Пантурчыхай, але, хоць першы раз выступала на сцэне, трэмы ня мела, бо была загрыміраваная так, што мяне родная маці не пазнала. Грыміраваў наш сябра — рэжысёр 3. Абрамовіч, які пазьней належаў да аб’язднога тэатру Ігната Буйніцкага.\nНа другі дзень, на жаданьне публікі, прыйшлося спэктакль цалкамі паўтарыць. Каб быць кансэквэнтнымі і прытрымлівацца мэтаў гуртка, мы на адным з паседжаньняў пастанавілі выехаць з нашым спэктаклем на вёску. Зрабіць гэта было нялёгка. Наступіла зіма. Наладзіць спэктакль у якой-небудзь адрыне (стадоле) немагчыма, а хаты вясковыя цесныя, на гэтакую імпрэзу не надаюцца. Думалі-думалі і нарэшці пастанавілі зьвярнуцца да ўласьнікау аднаго маёнтку (Крыштапарова пад Новым Дваром Сакольскага павету). I вось паехалі — кс(ёндз) Грынкевіч (каб было паважней), А. Бычкоўскі і я. Падарожа была не зусім прыемная: з Горадні цягніком да ст(анцыі) Бяляны, а там фурманкай вёрстаў 5. Сьнег, мяцеліца і мароз немалы. Наш старшыня ў вучнёўскім шэрым пальтэчку жартаваў: “Каб ня ўмеў дрыжэць, то б замёрз”. Але рэзультаты былі найлепшыя: нам ня толькі далі вялікі пакой, але і абяцалі зрабіць сцэну. I сапраўды, калі мы прыехалі ў назначаны дзень, сцэна была гатовая. Праграма спэктаклю тая самая, што ў Горадні.\nНа жаль, гледачоў было няшмат. Магчыма, таму, што вёскі Пагараны, Міланкоўцы і Вернікі былі мала знаёмыя, не было належнай агітацыі, ды і надвор’е мала спрыяла. Усё ж такі нейкі пачатак быў зроблены.\nАпрача лекцыяў і спэктакляў, ішлі рэпэтыцыі хору і струннага аркестра. Надыйшла вясна. У горадзе не сядзелася, і мы кожную вольную хвіліну праводзілі над Нёманам у Ласосьне, дзе пад шум вады і шчэбет птушак разьвіваўся наш хор.\nКарыстаўся хор 1-м спеўнікам А. Грыневіча, але найчасьцей пяялі песьні, прывезеныя сябрамі з роднык вёсак, і такім чынам вырабіўся зусім арыгінальны свой уласны рэпэртуар. Загадчыкам хору быў сябра Янка Ляўковіч з в(ёскі) Біты Камень Сакольскага павету; называлі мы яго мянушкай Капэльдудка.\nХутка, можна сказаць, работа ў гуртку спынілася: экзаміны, канец школьнага году не астаўлялі свабоднага часу. У канцы мая разьехаліся мы на лета.\nІ вось новы 1910-1911 школьны год. Пасьля адпаведнай агітацыі ў сябры гуртка запісалася шмат новых вучняў з малодшых клясаў — 4-й, 5-й, 6-й, а таксама прынялі ў гурток вучняў 1-й, 2-й і 3-й клясаў. Пры новым складзе гуртка неабходна было падзяліцца на сэкцыі. У старшай сэкцыі былі старыя сябры і крыху новых з апошніх клясаў, якія займаліся самаасьветай, кіраўніцтвам гуртка, а таксама вялі заняткі з сярэдняй сэкцыяй і малодшай. У малодшай дзеці вучыліся чытаць па-беларуску, пісалі дыктоўкі, вучыліся вершаў і г.д., раз у месяц рабіліся для іх вечарынкі з дэклямацыямі, сьпевамі і гульнямі.\nАдраэу з восені пачалі падгатаўляцца да вечарыны-спэктаклю. Выбралі “Модны шляхцюк” К. Каганца. Пачалі вучыцца роляў - і заварушыўся наш гурток. Рэпэтыцыі, сьпеўкі, рэпэтыцыі аркестру, маляваньне дэкарацыяў запаўнялі ўсе свабодныя ад навукі хвіліны... На гэты раз пастараліся зрабіць куртыну — з блакітнага паркалю з чырвонай аблямоўкай, угары намаляваныя I хмаркі, з-за якіх усходзіць залатое сонца. Купілі таксама крыху рэквізыту: бароды, вусы, фарбы. Галоўнай праблемай былі вопраткі.\nАле тут знайшоўся выхад зусім просты: якіх вёрстаў 17—18 ад Горадні I ў СакольскІм павеце была вёска Бяляны, дзе ў мяне было шмат знаёмых.\nІ вось паехала я туды, пагаварыла, і нам абяцалі пазычыць аўтэнтычныя вясковыя вопраткі — як мужчынскія, так і жаночыя. Апошнія на выбар: даматканыя спадніцы, андаракі, папярэчкі, што мне падабаецца, нават са старых бабуліных скрыняў. Зналі мяне бялянскія сяляне ад малога, так што ахвотна згадзіліся памагчы ў нашым клопаце. Апрача вопратак удалося мне завербаваць музыку-скрыпача Яна Шыдлоўскага, які іграў заўсёды на вясковых вясельлях, вечарынках і г.д.\nКалі вярнулася ў Гродна і расказала, як усё ўдалося наладзіць, радасьць сяброў была вялікая. Нарэшці ўсё было гатова. Памяшканьне дасталі добрае: вялікі пакой з сумежным малым на гардэроб. Нашы хлопцы зрабілі сцэну выгодную, нават з суфлёрскай будкай пад сцэнай.\nНа пару дзён перад спэктаклем я са сваім сцэнічным бацькам Язэпам Лявіцкім (я была Ганкай) паехалі ў Бяляны па вопраткі. Набралі два вялікія мяхі ўсяго-ўсякага, аж да ботаў уключна. Прыйшлося пераначаваць, але было не да сну: у Бялянах была тады тайная школа, у якой вучыла дзяцей сяброўка нашага гуртка Марыся Бобрык. Праўда, вучыла па-польску, бо сяляне-католікі ўважалі польскую мову неразлучнай з “польскай верай”, але Марыся ўмела паміж іншым прачытаць дзецям беларускую кніжку, верш, сьпяваць з дзецьмі беларускую песню. Вось мы з ёю цэлую ночку перагаварылі.\nРаніцай сяляне адвязьлі нас на станцыю, а ў Гродне спаткалі нас на вакэале нашы таварышы і сярод сьмеху, жартаў давалаклі мяшкі да нашага тэатру. У назначаны на спэктакль дзень — каля паловы лютага 1911 г.,— прыехаў і музыка.\nНасамперад быў прачытаны рэфэрат на тэму “Адгалосак душы беларускага народу ў яго песьнях, казках і легендах” А. Бычкоўскага. Далей пеў хор, было некалькі дэклямацый. Паміж іншымі дэклямавала мой верш “Што я люблю?” малая дзяўчынка Юзя Грынкевічанка. Тут выйшла сьмешная сцэнка. Я з-за сцэны шапчу ёй: “Юзя, не кажы чый верш", а наш старшыня грозна: “Юзя, скажы абавязкова!”, а яна павярнулася да нас і кажа ўголас: “То каго ж з вас я маю слухаць?” — аж публіка засьмяялася. “Модны шляхцюк” выйшаў вельмі добра.\nУ гэтым вечары прыймалі ўдзел: Л. Сівіцкая (Ганка), Язэп Лявіцкі (бацька), Казюк Калышка (шляхцюк), Вінцук Семяновіч (Ігнась), Янка Ляўковіч (сват), Адольф Зянюк (суфлёр), Адам Бычкоўскі (рэжысёр). Дэклямавалі і належалі да хору: Анна і Марыя Салянкоўны, Юзя Грынкевічанка, Стася Кундоўна, Юзя Касацкая, Марыся Бобрыкаўна, Фэлька Лабенец, Антон Сьпявак, Эдзюк Кунда і інш.\nПублікі было шмат, быў нават адзін вучыцель літаратуры з рэальнай гімназіі — разумны, паступовы чалавек. Але найбольшую радасьць адчувалі мы, бачачы дарагога госьця з Вільні: Іван Луцкевіч на нашы запросіны не адмовіўся прыехаць. Пасьля ў “Нашай ніве” (N0 8 за 1911 г.) зьмясціў карэспандэнцыю: “Я дзіваваўся, гледзячы на артыстаў, як яны ўмелі падгледзець, падсьцерагчы характар вясковых сватаньняў, умелі наладзіць усё так, як яно папраўдзе бывае ў хаце беларусаў”. У канцы карэспандэнцыі кажа: “Вынес я ў падзяку за прыемны вечар веру, што горадзенская беларуская моладзь родную справу пасуне ўперад”.\nНа другі дзень прыйшлося спэктакль паўтарыць для вучнёўскай моладзі (малодшай), для якой у першы дзень не хапіла месца.\nАддаючы вопраткі бялянскім сялянам, мы абяцалі, што прыедзем са спэктаклем да іх. У хуткім часе мы мелі тры дні свабодных ад навукі г.зв. “царскія дні”. Вось у гэты час мы пастанавілі паехаць. Недалёка ад вёскі Бяляны быў маёнтак горадзенскага архірэя — Дубніца, там мы дасталі ў арандатара менш-больш адпаведнае памяшканьне. Разумеецца, прыйшлося тром нашым сябрам паехаць раней, каб зрабіць сцэну. Я паехала з імі, бо ўся гэтая ваколіца была мне добра знаёмая. Сцэну зрабілі. Пакуль хлопцы працавалі, я абыйшла блізкія вёскі: Бяляны, Хварасьцяны і Стрэльчыкі ды паведаміла жыхарам, калі адбудзецца спэктакль.\nУ назначаны дзень мы прыехалі цягніком на станцыю Бяляны, а адтуль — пехатой у Дубніцу. На гэты раз была нас немалая грамада: артысты, хор, аркестр. Ізноў вопраткі прыгатавалі нам бялянскія жанчыны, і музыка той самы зьявіўся нават без просьбы. Праграма: рэфэрат асьведамляюча-агітацыйны А. Бычкоўскага, крыху дэклямацыяў (з “Дудкі беларускай”, “Смыка”), хор, аркестр і “Модны шляхцюк”.\nУсё ўдалося добра. Публікі было маса. Цесната такая, што адны другіх на сцэну выпіхалі, выходзячы, сходы паламалі... Ну, але нічога. Арандатар не злаваў, чалавек быў добры і з пачуцьцём гумару.\nПозна вечарам, шчыра пажагнаныя здаволенымі сялянамі, мы пайшлі на станцыю. Сьвяціў месяц, пагода была добрая; мы ішлі радасныя, з музыкай і песьнямі. Цягнік быу няхутка, і мы, чакаючы ў пустой у той позьні час пачакальні, пайшлі скакаць “Лявоніху”.\nАле такая прыемная і вясёлая (а крыху, можа, і карысная) імпрэза ледзь ня скончылася для некаторых з нас вельмі сумна... Справа вось у чым: у арандатара Дубніцы не было адпаведных на сцэну дошак, і ён парадзіў нам пайсьці ў фальварак Малая Дубніца да жыўшага там манаха і ўзяць дошкі адтуль. Дошкі манах даў, але ў хуткім часе, паехаўшы да архірэя, пахваліўся: “А ў нас быў спэктакль, прыяжджала моладзь”. Архірэй да губэрнатара: “Каму даваў дазвол?” Губэрнатар, разумеецца, нічога ня ведаў, паслаў у мястэчка Новы Двор паліцыю, тыя таксама нічога ня ведалі; зьвярнуліся на станцыю Бяляны да жандара і начальніка станцыі, і так па нітцы да клубка дайшлі, што прыяжджала моладзь з Гродні. А хто? Уся амаль моладзь не тутэйшая, а ведалі толькі мяне і яшчэ аднаго з так зв(анай) Пушкінскай школы, які паходзіў з в(ёскі) Хварасьцяны. I ён, і я былі ў апошніх клясах, і нас, разумеецца, у найлепшым выпадку выгналі б са школ. Але, на нашае шчасьце, у губэрнатарскай канцылярыі працаваў бацька адной з нашых сябровак. Баючыся, каб і яго дачку не пацягнулі да адказнасьці, пастараўся, каб наша “дзела” прапала...\nІзноў пачалося нармальнае жыцьцё гуртка. Бібліятэка ўсё пашыралася. Перапіска з I. Луцкевічам, В. Ластоўскім і А. Уласавым была сувязяй з віленскімі беларускімі справамі. Наш маленькі гурток чуўся часткай вялікага цэлага...\nУ гэтым самым школьный годзе ў траўні адбылася ў нас вечарынка, на каторай ГГБМ разьвітаўся з вялікім жалем са сваім арганізатарам і першым старшынём Адамам Бычкоўскім, каторы, скончыўшы гімназію, выяжджаў з Горадні.\nНядоўга пачакаўшы, усе сябры разьехаліся на летні адпачынак. Зьехаўшыся ўвосені, ГГБМ першым чынам мусіў выбраць сабе старшыню; у канцы быў выбраны Казюк Калышка — гімназіст VIII клясы.\nПачаліся, як і раней, сьпеўкі і вербаваньне новых сяброў. У кастрычніку, на імяніны кіраўніка, малодшая сэкцыя гуртка прыгатавала маленькі спэктакль. Дзіцячых сцэнічных твораў у нас не было. На маю просьбу прыслаць што-небудзь В. Ластоўскі прыслаў мне рукапіс “Снатворнага маку” К. Лейкі. Мы эараз перапісалі, а рукапіс адаслалі назад. На жаль, гэты твор нам не падыйшоў: шмат дзеючых асоб, касьцюмы вымагалі б і кошту, і вялікай работы. Тады я пералажыла з польскай мовы сцэнку “Пастушка”, і яе паставілі.\nІгралі ў нашым памяшканьні на Гараднічанскай вуліцы. Прывеэьлі поўны воз ёлак, кветак І зрабілі сцэну: лясную паляну. Апрача “Пастушкі” былі крыху дэклямацыяў і жывыя вобразы, асьветленыя каляровымі агнямі. Усё выйшла добра, эфэктыўна, дзеці, г.зн. самыя малодшыя нашы сябры, былі вельмі задаволеныя сваёй работай. Зараз пасля гэтага пачалі думаць аб спэктаклі, маючыся паставіць “У зімовы вечар” Э. Ажэшка. Пачалі нават рабіць рэпэтыцыі. Але ж, пераканаўшыся, што сілы заслабыя І добрага выкананьня цяжка спадзявацца, пакінулі думку аб спэктаклі і пастанавілі зрабіць Калядамі ёлку для дзяцей у якой-небудзь вёсцы.\nВыбралі вёску Серуцёўцы Сакольскага павету, бо ў той бок мы яшчз не дабіраліся. Грошай ў касе гуртка было мала, так што мы зрабілі складчыну. Купілі цукерак, пернікаў, арэхаў, яблыкаў. Зрабілі крыху цацак і, узяўшы з сабою вялікую колькасьць газэт, календароў і кніжак, каб раздаць сялянам, паехалі. Ізноў да станцыі Бяляны, а там пехатой. Трэба было ісьці вёрстаў 6 ці 7. Зіма, сьнег, добра, што мароз быў невялікі. Пакуль зайшлі, ужо сьцямнела. Зараз жа гаспадар хаты прынёс ёлку. Прыбралі, запалілі сьвечкі. Дзяцей і дарослых набралася поўная хата. Крыху пагулялі з дзяцьмі каля ёлкі, раздалі дзецям цукеркі І г.д., а дарослым — календарь і кніжкі і пачалі зьбірацца на цягнік. Цяпер ужо было лепш, бо запраглі каня і адвязьлі нас на станцыю.\nЕзьдзіла нас, здаецца, чалавек 6. А ў наступную нядзелю ў парафіяльным касьцёле (у мястэчку Новы Двор) з амбоны пробашч лаяў нас (завочна) за беларускую прапаганду. Толькі бацюшка маўчаў. Мусіць, ня ведаў, што там былі і яго “авечкі”\nХутка пасьля Новага году (1912) наш кіраўнік пад націскам вышэйшых духоўных уладаў адыйшоў ад гуртка і наогул ад беларускіх спраў. Старшыня К. Калышка быў старшынёй толькі з тытулу. Сакратаром у той час быў Ст. Більмін, які аказаўся здраднікам: зьнішчыў усе пратаколы паседжаньняў гуртка ад самага пачатку яго існаваньня.\nПрацаваць было штораз трудней. Капэлян мужчынскай гімнаэіі меў на ўвазе тых гімназістаў-католікаў, якія належалі да ГГБМ і гразіў ім, што будуць мець рэлігію па-расейску, а з захаваньня — паменшаныя ацэнкі. Некаторыя малодшыя на жаданьне бацькоў пакінулі гурток. Усё гэта адбілася цяжка на настроях нашай старшай моладзі. Хутка, аднак, скінулі з сябе гэтую прыбітасьць і няпэўнасьць і пад кіраўніцтвам сваіх лепшых сілаў з падвойнай энэргіяй узяліся за работу. Праектаў было шмат. Не прапускаючы лекцыяў з сярэдняй і малодшай сэкцыямі, папаўнялі бібліятэку і тэатральны рэквізыт, чыталі і разьбіралі новыя творы беларускіх пісьменьнікаў, ад часу да часу некаторыя з сяброў прыносілі на лекцыі і свае ўласныя творы. На запускі адбыўся I невялікі спэктакль, ставілі “Міхалку” і “Варажбу цыганкі” (пераробка з польскае — мая). Але цеснае памяшканьне і даволі нядбалая распрацоўка зрабілі дрэннае ўражаньне.\nПраектаваная выстаўка хатніх вырабаў не наладзілася, хоць гэта было абгаворана з Вільняй. 3 Вільні Іван Луцкевіч пісаў нам: “Праект добры. Рабіце выстаўку ў сябе (у Горадні), мы тым часам падрыхтуемся тут, і вы са сваімі экспанатамі таксама да нас прыедзеце”. Чаму гэта ня зьдзейснілася - ня памятаю.\nЗатое пачалася энэргічная праца дзеля падрыхтоўкі матэрыялаў для аднаднёўкі. Рэдакцыйная калегія, якая складалася з А. Зенюка, Язэпа Лявіцкага, Л. Сівіцкай, М. Бобрыкаўны і Ф. Лабенца, працавала шчыра і заўзята. Я. Лявіцкі (псэўд(анім) ЮркаСнапко) даў пару вершаў, А. Зянюк і М. Бобрык — апавяданьні, таксама з апавяданьнем выступіў Ф. Лабенец, я напісала перадавіцу. Пазычылі і шапірограф і позна ўвечары, пазавешываўшы вокны, узяліся за работу. А. Зянюк перапісываў (ён прыгожа пісаў), а Я. Лявіцкі адбіваў. Прасядзелі амаль да раніцы, адбілі 50 экз(эмпляраў). Назва аднаднёўкі — “Колас беларускай нівы”. На вокладцы — загаловак і рысунак каласоў...\nЯкая радасьць, можна сказаць, шчасьце запанавала ў сэрцах ініцыятараў і рэдактароў, калі ўгледзелі сваю працу. Зьдзейснены праект, вылітыя на паперу думкі ажыцьцявілі неяк і дадалі веры ў свае сілы. Крыху аднаднёўкі прадалі, параздавалі сябрам гуртка, паслалі тым, хто выехаў, і ў мяне астаўся адзін экзэмпляр, і то бракоўны. Вазіла яго з сабой у Варшаву і Менск, ды назад у Горадзеншчыну, аж тут, у Вільні, на мой вялікі жаль, прапаў...\nУ восені 1913 г. я выехалаў Варшаву на курсы. Гурток астаўся пад кіраўніцтвам Адольфа Зенюка. Як ён мне пісаў у Варшаву (лісты маю), прабавалі вясьці сякую-такую працу далей, але гэта нядоўга трывала. Гурток скончыў сваё існаваньне. Бібліятэка і тэатральны рэквізыт, астаўленыя ў Горадні падчас Першай сусьветнай вайны, прапалі.\nМушу ўспомніць незразумелы для мяне факт. Незразумелы, бо ня ведаю, каму і нашто было гісторыю ГГБМ выкрывіць і заблытаць. У часопісе “Крывіч” (№ 1/7, год 1924) на старонцы 64 пад загалоўкам Торадзенскі беларускі гур¬ток” (ужо сама назва няправільная) — успаміны, аўтар якіх, невядомы мне Ян з-пад Ласосны, піша рэчы, зусім нязгодныя з праўдай. Паміж іншым ён піша: “Адзіным вядомым дакумэнтам тагачаснай дзейнасьці Беларускага гуртка пад духоўным кіраўніцтвам кс(яндза) Грынкевіча, асталася аднаднёўка “Колас нашай нівы” (загаловак няправільны). Далей: “Прадмова, пісаная ру¬кой кіраўніка”... (Для мяне вялікі гонар, што мая прадмова прыпісывалася! кс(яндзу) Грынкевічу!)\nНічога падобнага. Кс(ёндз) Грынкевіч ад гуртка адышоў у пачатку 1912 г., значыцца, кіраўніком у час выхаду аднаднёўкі ня быў і аб ёй да часу яе паказаньня ў сьвет нічога ня ведаў. У гэтым самым артыкуле аўтар піша: “У 1913 г. у Горадні група вучняў сярэдніх школ залажыла Беларускі гурток...” У той час, калі ГГБМ быў зарганізаваны ўвосені 1909 г., а ў 1913-м, можна сказаць, дажываў свае апошнія дні. Далей: “Утварыўся гурток, у аснову якога паложана была веравызнаўчая азнака. Гэта адпавядала характару кіраўніка гуртка, які вызначаўся рэлігійным фанатызмам”. I тут аўтар, далікатна кажучы, вельмі памыляецца. Праз увесь час існаваньня ГГБМ ніякія рэлігійныя пытаньні не былі закрануты ні сябрамі, ні кіраўніком. Сябрамі былі як католікі,так і праваслаўныя (Пушкарэвіч, Дзядзевіч, Сасноўская і інш.), праўда, апошніх менш, чым першых, але ж гэта толькі таму, што яны былі больш зрусыфікаваныя (царкоўныя школы), чым католікі спалянізаваныя.\nПраўда, быў такі факт (з ліста А. Зенюка ад 19.10.1913 г): “Паклікаў нас да сябе кс(ёндз) Ф. Грынкевіч і радзіў нам зьмяніць крыху статут. Лепш сказаць, дапоўніць. Апрача напрамку самаасьветнага дадаць пункт аб самавыхаваньні. Мы згадзіліся. Адначасова пазнаем нашу мову, вывучаем гісторыю, геаграфію Беларусі, як і раней”. Дзе ж тут веравызнаўчая азнака?\nВясной 1914 г. сябры ГГБК разьехаліся па хатах, каб болей у Горадню не вярнуцца. Пачалася вайна і параскідала іх па сьвеце.\nНЕКАЛЬКІ БІЯГРАФІЙ СЯБРОЎ ГГБМ\nАДВАКАТ АДАМ БЫЧКОЎСКІ\nАдзін з арганізатараў і першы старшыня ГГБМ Адам Бычкоўскі паходзіў з фальварку Талочкі ў Сакольшчыне. Яшчэ будучы гімназістам, апрача працы ў гуртку, вёў работу асьведамляючую ў сваёй ваколіцы, што даводзіла да канфліктаў з мясцовымі ворагамі беларускай справы, а нават і з паліцыяй. Паступіўшы ў Пецярбурзе на юрыдычны факультэт, адразу ўзяўся разам з іншымі студэнтамі-беларусамі за арганізацыю гурткоў — і легальных, і нелегальных. Дзейны, энэргічны, шмат часу аддаваў працы грамадзкай. Пача-лася вайна. А. Бычкоўскі канчае права. Але дрэнныя матэр’яльныя варункі і справы сямейныя на нейкі час адрываюць яго ад гэтай працы. Пры першай магчымасьці выяжджае на бацькаўшчыну і працуе судзьдзёй у Саколцы. Пасьля ўжо на сталае жыцьцё едзе ў Варшаву. Аб першых гадах яго жыцьця ў Варшаве дакладных вестак німа. Вядома толькі, што стала выпісываў беларускую прэсу і спатыкаўся з беларусамі з Вільні.\nУ 1935 г. знаёміцца з адвакатам А. Бычкоўскім Пётр Ластаўка, які меў намер паклікаць да жыцьця ў Варшаве беларускую арганізацыю. Дзеліцца сваімі праектамі з адв(акатам) А. Бычкоўскім, паказвае яму ўжо гатовы праект статуту. А. Бычкоўскі горача падтрымлівае ініцыятыву. escortinticino.ch Бярэ на сябе дапрацаваньне статуту. Прымае ўдзел у арганізацыйным сходзе і, паміма працы ў судзе і ў сваім бюро, уваходзіць у арганізацыйны камітэт і ў статутовую камісію. Ён жа складае дакумэнты ў камісарыят ураду Варшавы дзеля зацьвярджэньня статуту Беларускага культурнага т(аварыст)ва. Камісарыят зацьвердзіць статут адмовіўся. Тады адв(акат) А. Бычкоўскі зьвярнуўся да Міністэрства ўнутраных справаў. Працавіты, ахвярны, энэргічны, жыў дзеля грамадзкай працы сярод беларусаў: даваў безінтэрэсоўна парады, выступаў у судах...\nЦешыла яго сувязь з беларусамі, якая нагадвала яму працу ў маладых школьных гадах у Горадзенскім гуртку беларускае моладзі. На жаль, не дадзена яму было далей працаваць і цешыцца плёнамі сваёй працы. Нават не дачакаўся зацьверджаньня Беларускага таварыства, аб што так ахвярна стараўся. Памёр раптоўна ў сваім бюро на сэрцавы атак 18 лістапада 1937 г., маючы ўсяго 48 гадоў.\nУсе гэтыя апошнія весткі маю ад гр(амадзяніна) П. Ластаўкі.\n3-пад Сухаволі Сакольскага павету. Мой сцэнічны бацька (з “Моднага шляхцюка”), не адразу знайшоў сваю дарогу. Насамперш пасьля гімназіі пайшоў на біялёгію, правучыўся адзін год, пасьля думаў ісьці ў Лясны інстытут, але зьмяніў намеры яшчэ раз і паступіў на мэдыцыну ў Вайсковую акадэмію ў Петраградзе. Цяжка яму было ўжыцца з горадам.\nПісаў мне: “Людзей тут шмат, але чалавека, то далібог, не знайшоў бы, хоць бы, як Дыёгенас, з лучынаю шукаў. Кожны сабой заняты, кожны думае, каб сабе дагадзіць... А пажыўшы паміж такімі “дабрадзеямі”, і сам з часам навучышся трымацца іх этыкі, а тады ўжо пішы прапала. Відзела ў вешчых, прарочых вобразах сэрца матулі, што чакае яе сына, і спарадзіла яна яго не магнатам-багачом, а мужыком, а гэтакае мяса нялёгка жуецца... Шмат яго салілі, сьлязамі мачылі, горам-перцам пасыпалі і тады складалі. Вось гэтак я злажыўся, і места мяне не зламала, а толькі яшчэ болей стаў я яго ненавідзець, а людзей яшчэ больш любіць...”\n“Бацька” рвецца на вёску. Не здавальняе яго праца ў студэнцкім гуртку. Ён лічыць, што робіцца ў гуртках — гэта для сябе, дзеля ўласнага здавольненьня... “Каму мы робім добра, што наладзім вечарыну? Каму ад гэтага лягчэй жыць будзе? Праўда, мы вучымся, працуем, каб пасьля сваю веду нясьці ў вёску, дзеля яе карысьці. Толькі маладому трудна чакаць, яму хочацца хутчэй быць там...” Нядоўга гэтак біўся з думкамі.\nТрэба заўважыць, што гэта былі настроі не штодзённыя, бо фактычна быў і вясёлы, поўны жыцьця. Акадэмію мабілізуюць, студэнтаў гоняць на фронт. Перад гэтым яшчэ піша: “Пытаешся, “дачка”, ці пішу? Пішу, толькі па-старому - веры многа, толку мала! Пачнеш штосьці, ды так на паўслове і змоўкнеш. Пасылаю верш, не хвалі, а крытыкуй”.\nУ 1916 г., калі я прыехала ў Петраград, спаткаў мяне на вакзале. Пагаварылі, паўспаміналі мінуўшчыну, Горадню, гурток. У хуткім часе пасьля гэтага быў ужо ў арміі пры лязарэце. Нядоўга там быу: прыйшла вестка — забіты...\n3 мястэчка Сухаволя Сакольскага павету, Прыйшоў у ГГБМ будучы ў 3-й клясе гімназіі. Нацыянальную сьвядомасць вынес з роднай хаты. У гуртку прыймаў актыўны ўдзел ва ўсіх яго працах. Раней, як сябра сярэдняй групы, пасьля - старшай, у канцы, калі ўсе старшыя сябры разьехаліся, скончыўшы гімназію, А. (Зянюк) астаўся як кіраўнік і старшыня гуртка. Паміма яго стараньняў гурток не ўтрымаўся. Скончыўшы гімназію, едзе ў Петраград, паступае на юрыдычны факультэт. Дбаючы аб агульным разьвіцьці, ходзіць на лекцыі хіміі і філязофіі. Прыймае сталы ўдзел у працах беларускіх студэнцкіх арганізацый, а таксама ў агульна-грамадзкім беларускім руху.\nЁн, як сталы сябра сабраньняў у праф(эсара) Б. Эпімах-Шыпілы, у курсе ўсіх петраградзкіх беларускіх падзей, і таму зьяўляецца як бы сувязьзю паміж Петраградам і Менскам. Яго лісты да мяне адбіваюць увесь беларускі рух у Петраградзе, і таму чыталі іх супольна з усімі менскімі беларусамі, якія зьбіраліся ў Беларускай хатцы (Захараўская, 18). I наадварот, мае лісты аб нашай працы ў Менску чыталі на сабраньнях у праф(эсара) Эпімах-Шыпілы.\n16.12.1914 г. А. Зянюк чытае рэфэрат “Стасунак беларусау да іх суседэяў”, які выклікаў дыскусіі, а Б. Тарашкевіч рэфэрат пахваліў, што іншыя сябры ГГБМ спаткалі з вялікім здаваленьнем: наш — з ГГБМ!\nУ 1916 г. А. Зенюка бяруць у войска, дакладней — у Ваеннае вучылішча ў Кіеве. Скончыўшы, юнкерам пападае ў Перм... Унівэрсітэт канчае ужо пасьля вайны — у Вільні. Належыць да Беларускага студэнцкага саюзу. У 1925 г. зьяўляецца рэдактарам “Студэнцкай думкі”. Скончыўшы, працуе судзьдзёй, здаецца, на Палесьсі. Памёр рана (у Вільні), у 1938 г., маючы ўсяго каля 44 гадоў.\n3 вёскі Біты Камень (Сакольшчына). Заўсёды ціхі, скромны, як бы крыху сонны, не зварочваў бы на сябе ўвагі, каб не яго добры голас і вельмі разьвіты слух. Дзеля іх ён зрабіўся кіраўніком нашага гуртковага хору і атрымаў мянушку Капэльдудка. На гэтым становішчы пратрымаўся ад пачатку да канца існаваньня гуртка. Які ён ні быў ціхі, усё ж яго пастанова — скончыўшы гімназію, ісьці ў духоўную каталіцкую сэмінарыю,— вельмі нас зьдзівіла. Але кожны выбірае дарогу, якая для яго найлепшай здаецца.\nУжо ў сэмінарыі цікавіўся дзейнасьцю ГГБМ, і мы з ім не перарывалі кантактаў. Пісаў мне, стараючыся пераслаць ліст праз рукі, абмінаючы цэнзуру. У першым лісьце з Вільні піша: “24 лютага (1913 г.) у нас у сэмінарыі будзе спэктакль. Можа, мне ўдасца дэклямаваць “Град” (беларускі верш). Беларускай камэдыі паставіць не пазволілі. Але ж Бог з імі. Можа, калі-небудзь больш даб’ёмся, а цяпер і з гэтага рады. Ці ведаеце, што выходзіць газэта “Беларус” — рэдактар Антон Бычкоўскі? Можа, гэта наш старшыня? Я выпісаў гэтую газэту для бацькоў”. Рэдактарам “Беларуса” быў Антон Бычкоўскі — першастрэчны брат нашага старшыні Адама.\nКалі гурток наладзіў ёлку ў в(ёсцы) Серуцёўцы, мы запрасілі клерыка Янку Ляўковіча і кс(яндза) Хлявінскага з Залесься, каб прыехалі. Але памылкова заадрасаваны ліст у пару не дайшоў, тады Я. Ляўковіч піша мне: “Хоць я з Вамі ня быў і хоць гэта ўжо даўно было, а мне ўсё здаецца, што я паміж сваімі, што чую свае песьні, што цешуся з сваім народам. Прыміце ад мяне і ад нас усіх (клерыкаў-беларусаў) шчырую падзяку за трудную працу для нашай сьвятой справы. Цяпер і мы тутака штось значым: маем свае кніжкі, падчас з намі лічацца, але толькі падчас, бо нядаўна за нашу якраз справу аднаго з нашых выкінулі. Ды гэта нічога. У сьвеце ён больш зробіць добрага, бо тутака цяпер штораз болей прыціскаюць, і мы нічога абсалютна для сваёй справы зрабіць ня можам. А цяпер, калі мы выстаўлены на крыжавы агонь паміж расейцаў і палякаў, праца патрэбная, праца жывым словам, а не на паперы. Ды, з другога боку гледзячы, цешыцца сэрца, калі сьвядомых з кожным днём лік павялічваецца. Я думаю, што калі так далей пойдзе, то нядоўга трэба будзе ждаць свай го часу, калі народ скажа: “Мы не палякі” Ды аб гэтым мо калі пагаворым”.\n3 іншых сяброў: Ул. Чаржынскі (увайшоў у самую малодшую сэкцыю) — літаратурны крытык; Янка Чарапук — адвакат; Хіркоўскі — лекар; Я. Жук — лекар; Марыся Бобрык — сястра міласэрдзя, у час Першай сусьветнай вайны адзначалася мэдалямі.\n/Зоська Верас. Успаміны. Старое Гродна\nВ память дома Георгия Моисеева


Навіны - Як абраць тканіну верхняй адзення?\nІснуе мноства відаў тканін для вонкавага адзення. Які з іх найбольш падыходзіць для вас?\nУ выбары вонкавых тканін ёсць шэсць асноўных функцый. Давайце паглядзім на шэсць асаблівасцей:\nУзровень паветрапранікальнасці залежыць ад складанасці цыркуляцыі паветра тканіны. Паветрапранікальнасць з'яўляецца важным фактарам пры любых відах актыўнага адпачынку. Сярод іх найбольш важным з'яўляецца чахол і сядзенне. У герметычных корпусах і вечках герметычныя тканіны могуць выклікаць цвіль. Для сядзення дыхае падушка будзе больш зручнай, не прыліпае да рукі, больш зручнай спякотным летам.\nУстойлівасць да вады ў асноўным залежыць ад таго, ці ператворыцца вада ў тканіны на кроплі вады. Але ёсць сэнс: воданепранікальнасць і паветрапранікальнасць адна за адной. Наогул кажучы, тканіны з дрэннай паветрапранікальнасцю больш устойлівыя да вады, напрыклад, непранікальныя, напрыклад, тканіны з вінілавым пакрыццём альбо ламінаваныя тканіны. Воданепранікальнасць вельмі важная для тэнтаў, воданепранікальнай адзення і аздаблення інтэр'ераў яхт.\nЗносаўстойлівасць адносіцца да здольнасці тканіны супрацьстаяць зносу пры нацяжэнні. Тканіны, якія выкарыстоўваюцца для суднаў і на адкрытым паветры, звычайна цяжкія, жорсткія і звычайна пакрытыя вінілам або іншымі смоламі. Гэта ў асноўным для дасягнення больш мяккага вонкавага выгляду і паляпшэння зносаўстойлівасці.\nУстойлівасць да ўльтрафіялету - гэта, напэўна, самы важны і просты фактар вонкавых тканін. Чым вышэй ўстойлівасць да ўльтрафіялету, тым больш тэрмін службы тканіны на сонечным святле. Многія тканіны для сонечнага святла важней, чым тканіны для цені.\nЧым вышэй устойлівасць колеру тканіны, тым менш верагоднасць выцвітання ўзору. Ўстойлівасць колеру тканіны залежыць ад яе здольнасці працяглы час падтрымліваць колер пры сонечным святле, дажджы і снезе. Ўстойлівасць колеру - гэта хутчэй эстэтычны фактар. Аднак, калі яркія колеры выкарыстоўваюцца для тэнтаў, чахлоў, кілімкоў і г.д., неабходна ўлічваць устойлівасць колеру. Калі тканіна будзе выкарыстоўвацца ў вялікіх колькасцях альбо надоўга трапляць на вуліцу, тканіна з нанесеным малюнкам можа з цягам часу пацьмянець.\nУ параўнанні з закрытымі тканінамі чысціня вонкавых тканін здаецца менш важнай. Але для вулічных тканін чысціня адаб'ецца на тэрміне службы. На самай справе чысціня заключаецца ў выдаленні бруду з тканіны.\nКалі яго не ачысціць, цвіль застанецца на тканіне і будзе расці на брудзе. Як і аднабаковая тканіна з пакрыццём, не вельмі чыстая, таму гэтым відам тканін варта надаць асаблівую ўвагу.


Ягор Шаранговіч: 17-ы нумар на спіне трэба апраўдваць | zviazda.by\nХатняя старонка » Спорт » Ягор Шаранговіч: 17-ы нумар на спіне трэба апраўдваць\nЯк сустрэў беларускую каманду Парыж, пра перспектывы працягу сваёй кар'еры і пра тое, чаму ў НХЛ пакуль няма беларусаў.\nЯгор Шаранговіч пагуляў у зборных розных узростаў. З ім у складзе ў элітны дывізіён прабілася юніёрская зборная, а неўзабаве і маладзёжная. Сёлетняй вясной 18-гадовы (праз два тыдні Ягору споўніцца 19) гулец выступаў на чэмпіянаце свету ўжо ў складзе нацыянальнай каманды краіны і стаў адным з самых яркіх членаў зборнай на гэтым турніры. Дэбют маладога нападніка дакладна можна назваць удалым, нягледзячы на больш чым сціплае выступленне зборнай у цэлым. На яго рахунку дзве закінутыя шайбы ў важных матчах з фінамі і французамі.\n— Мінуў усяго тыдзень пасля завяршэння турніру, цяпер адпачываю, збіраю дакументы для паступлення ва ўніверсітэт, — расказвае Ягор. — Планую вучыцца ва ўніверсітэце фізічнай культуры. Вядома, думкі пра хакей, пра сусветнае першынства ўсё роўна праскокваюць, успамінаю яркія моманты чэмпіянату.\n— Паўфіналы і фінал глядзеў ужо дома, як табе развязка сёлетняга чэмпіянату свету?\n— Так, глядзеў гэтыя гульні ўжо па тэлевізары. Разумееш, што сам там гуляў, і нават не верыцца. Фінал, вядома, быў вельмі цікавы, цудоўныя хуткасці. Сутыкнуліся па моцы прыкладна аднолькавыя сапернікі. Тое, што Канада будзе ў фінале, не сумняваўся, а вось наконт шведаў не думаў. Тое, што за «золата» не змагалася Расія, для мяне асабіста не стала сюрпрызам, усё ж у паўфінале канадцы рэальна былі мацнейшыя.\n— Як табе наогул атмасфера чэмпіянату? Шмат хто казаў пра тое, што ў Парыжы нічога не нагадвала пра хакей.\n— Гэта праўда, мне здаецца, і самі парыжане не ведалі, што прымаюць чэмпіянат свету па хакеі. Адзіны банер, які я заўважыў у горадзе, размяшчаўся каля самога лядовага палаца, дзе праходзілі гульні, больш ніякай рэкламы, ды і фан-зоны ў Парыжы я таксама не ўбачыў. У прынцыпе, асабіста для мяне гэта не іграла ніякай ролі, таму што думкі ў тыя дні былі толькі пра хакей. Хтосьці скардзіўся на лёд, на пляцоўцы сапраўды было вельмі горача, а так, умовы для камандаў былі створаны добрыя. Хоць мне няма з чым параўноўваць, на турніры такога ўзроўню я ўпершыню.\n— Адразу пасля прыезду ў Парыж з камандай адбыўся інцыдэнт...\n— Так, гэты надгляд паліцыяй... Мне здаецца, сітуацыя больш раздутая прэсай, нічога страшнага не адбылося. Па-мойму, ніхто з гульцоў не быў асабліва абураны, усе спакойна да гэтага паставіліся.\n— Ці задаволены ты сваім дэбютам?\n— Напэўна, усё ж такі занёс бы гэты турнір сабе ў актыў. Вядома, хацелася б выйграць больш гульняў, прабіцца ў плэй-оф. Са старту для нашай каманды склалася няпростая сітуацыя, можа быць крыху не пашанцавала з раскладам. Бліжэй да канца групавога этапу пачалі выпраўляць свае памылкі, пачынаючы з матча з французамі сталі гуляць добра і скончылі на мажорнай ноце. Хто ведае, як склалася б сітуацыя, калі б сустракаліся з роўнымі нам сапернікамі ў стартавых гульнях чэмпіянату.\nУ першую чаргу псіхалагічна перанесці гэты момант было цяжка, пастаянна думаеш пра паражэнні, пра памылкі, пра тое, што іх трэба выпраўляць. Потым загналі сябе ў сітуацыю, калі былі на грані вылету з элітнага дывізіёна, гэта ціснула яшчэ больш, таму што для нас вельмі важна заставацца ў эліце, хто б там што ні казаў. Наогул, настрой быў не вельмі, а я прыхільнік таго, што выходзіць на пляцоўку заўсёды трэба з настроем і на пазітыве.\n— Усё ж, напэўна, менавіта гэты турнір застанецца ў памяці надоўга?\n— Вядома, асабліва першая шайба, якую я забіў у першым жа матчы, ды яшчэ і фінам. Я ўжо казаў з нагоды гэтага гола, што там, можа быць, не столькі мая заслуга, колькі Мішы Стэфановіча, ён пазмагаўся за варотамі, забраў шайбу, аддаў мне на «пятак». Вялікі яму за гэта дзякуй. Спачатку наогул нават не верылася, што забіў. Шайбу на памяць, вядома, забраў, дакладней, забраў яе Вова Дзянісаў адмыслова для мяне. Калекцыі пакуль асаблівай у мяне няма, усяго два экспанаты — акрамя шайбы з Парыжа, яшчэ адна з маладзёжнага чэмпіянату свету.\n— Як адчуваў сябе ўпершыню ў нацыянальнай зборнай? Калектыў дастаткова дарослы.\n— Добра, хлопцы заўсёды падбадзёрвалі, дапамагалі, ніякага негатыву не было. Дзедаўшчыны — таксама, толькі што маладыя шайбы збіраюць. Складана, шчыра кажучы, нават уявіць, як яна магла б выглядаць.\nДы і ў паразуменні з трэнерскім штабам праблем не было, таму што ў юніёрскай і маладзёжнай зборных мы гулялі па такой жа схеме, як у Льюіса. У гэтым сэнсе нашмат лягчэй улівацца ў каманду. Да таго ж у трэнерскім штабе на чэмпіянаце свету быў і Юрый Файкоў (трэнер маладзёжнай зборнай), ён увесь час падказваў мне, дзе і як лепш згуляць, гэта дадало ўпэўненасці.\n— У зборнай, напэўна, ёсць хакеісты, якія ўжо гулялі, калі ты толькі рабіў першыя крокі ў хакеі.\n— Так, заўсёды з асаблівай цікавасцю сачыў за братамі Касціцынымі, асабліва калі яны гулялі ў НХЛ. Нават браў аўтографы, а цяпер у адной камандзе гуляем, раней толькі марыў пра гэта. Дарэчы, зараз вось расказваў пра гэта Андрэю, ён смяецца, кажа, што не памятае мяне. Цяпер у камандзе ў добрых адносінах з братамі, яны шмат падказваюць, бывала, нават пасля гульняў сядзелі, яны раілі, дзе, як лепш зрабіць. А наогул, калі браць сусветных зорак, марыў бы згуляць з Ярамірам Яграм, лічу, што ён вялікі хакеіст.\n— У адным са сваіх каментарыяў Аляксей Калюжны адзначаў, што вектар ад'езду гульцоў з Беларусі мяняецца. Моладзь ужо не так імкнецца ў Расію, як у Паўночную Амерыку.\n— Я таксама прытрымліваюся гэтага пункту гледжання, хацелася б з'ехаць гуляць у Канаду. Паспрабаваць сябе ў іншым хакеі — больш хуткасным, з вялікай колькасцю кідкоў. Варыянт працягнуць маю кар'еру там ёсць, але пакуль не хацелася б агучваць яго. Усё вырашыцца ў хуткім часе.\nРазмаўляў з братамі Касціцынымі з гэтай нагоды, пытаўся, што самае складанае ў паўночнаамерыканскім хакеі. Кажуць, галоўнае — добрасумленна працаваць.\n— Нягледзячы на яшчэ непрацяглую кар'еру, у цябе ўжо была сур'ёзная траўма.\n— Пералом сцягна. На паўгода застаўся без хакея, але думак пра тое, каб кінуць гуляць, у той няпросты момант не ўзнікала. Наадварот, хацелася як мага хутчэй вярнуцца на лёд. Самае складанае тады было не столькі перажыць гэта псіхалагічна, як аднавіцца фізічна. Складана было вярнуцца да ранейшай формы. Выйшаў на лёд, сезон адыграў і трэба было рабіць яшчэ адну аперацыю, даставаць пласціну.\n— У Раўбічах ты прабыў 6 гадоў. Як маладому гарадскому хлопцу такі працяглы час заставацца на спартыўнай базе?\n— Вельмі рады, што я гуляў гэтыя гады ў «Дынама-Раўбічы», Андрэю Уладзіміравічу Асташэвічу вялікі дзякуй увогуле за тое, што быў створаны такі клуб. Там нас забяспечылі вельмі добрымі ўмовамі для развіцця, зрабілі спецклас, ніколі не было праблем з формай. Першыя 4 гады я жыў дома, заўсёды забіралі, вазілі ў школу, на трэніроўку, так камфортна не было нідзе. Потым ужо цалкам перабраліся ў Раўбічы, дадому ездзілі толькі на выхадныя, але не магу сказаць, што сумаваў па сталічным жыцці.\n— У хакей прывялі бацькі?\n— Так, у чатыры з паловай гады. Далі паспрабаваць, адразу, вядома, не атрымлівалася, але потым спадабалася, стала атрымлівацца ўсё лепш і лепш. Мне здаецца, ужо праз пару гадоў я вырашыў, што буду займацца гэтым прафесійна (смяецца). Шмат у каго бываюць такія моманты, калі хочацца кінуць, але ў мяне не, толькі пра трэніроўкі і думаў. Хоць у школе былі праблемы з-за хакея, але ўсё неяк вырашалася.\n— На спіне носіш 17-ы нумар...\n— З самага дзяцінства пад ім гуляў, гэта мая любімая лічба. Калі заняты 17-ы, бяру іншы. Галоўнае, каб там прысутнічала сямёрка. Выбраў яго не з-за Харламава, у тым узросце яшчэ не ведаў, хто гэта. Прыйшоў у зборную, калі Аляксей Калюжны ўжо завяршыў сваю кар'еру, таму нумар аказаўся свабодным. Спачатку масажысты падколвалі, што гэта вельмі сур'ёзны выбар, 17-ы нумар на спіне трэба апраўдваць.\n— Якога максімуму хацелася б дасягнуць у кар'еры?\n— Вядома, мару трапіць у НХЛ, яшчэ з дзяцінства вельмі падабаецца «Вашынгтон», падабаецца, як там гуляе Авечкін, ды і стыль самой каманды. Але паколькі яны ўжо вылецелі з розыгрышу Кубка Стэнлі, хварэю цяпер за «Нэшвіл», сімпатызуе каманда, якая выйшла ў плэй-оф з 8-га месца і прайшла да фіналу.\n— Як думаеш, з чым звязана тое, што сёння ў НХЛ няма беларусаў?\n— Можа быць, скаўты сталі менш увагі звяртаць на беларускую лігу. Але цяпер падрастае наша пакаленне, якое, спадзяюся, зможа змяніць гэтую тэндэнцыю. Усё ж мы дамагліся, каб усе ўзросты ў нас гулялі ў сусветнай эліце, гэта вельмі вялікі плюс.\nХто глядзеў хакей на ТБ?\nСёлета Белтэлерадыёкампанія паказала ўсе 64 матчы чэмпіянату свету па хакеі, які прайшоў у Германіі і Францыі. Большасць гульняў гледачы маглі ўбачыць у прамым эфіры. Асабліва папулярнымі, вядома, былі трансляцыі матчаў з удзелам нацыянальнай зборнай Беларусі.\nНа трох тэлеканалах медыяхолдынга — «Беларусь 1», «Беларусь 2» і «Беларусь 5» — чэмпіянат свету паглядзелі 3 млн 911 тысяч чалавек (56% гарадскога насельніцтва Беларусі ва ўзросце старэйшым за 4 гады). Найбольшую цікавасць у балельшчыкаў хакея выклікаў матч паміж зборнымі Беларусі і Францыі, які быў згуляны 12 мая. Ён трансліраваўся ў прамым эфіры тэлеканала «Беларусь 1» у 21.10, аўдыторыя гледачоў падчас гульні беларусаў з гаспадарамі турніру склала 991 тысячу чалавек (30% гарадскога насельніцтва Беларусі).\n2968 Вядомыя спартсмены заклікаюць падтрымаць мір і стабільнасць у Беларусі


> Свяціць дзецям\nУ маі гэтага года ў Нацыянальнай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь адбылася знакавая падзея: Цэнтр дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі “Светач” Мінска адзначыў сваё 45-годдзе. Калектыў цэнтра на чале з дырэктарам Н.В.Баравік прымаў віншаванні ад ганаровых гасцей: прадстаўнікоў адміністрацыі Савецкага раёна Мінска, дырэктароў школ і гімназій, устаноў дадатковай адукацыі, а таксама сацыяльных партнёраў.\nСустрэліся некалькі пакаленняў выхаванцаў і педагогаў цэнтра. Радасная, шчырая атмасфера свята падарыла ўсім гасцям, якія прыйшлі на юбілей, добры настрой. Навучэнцы і педагогі розных гадоў знаходзілі сябе ў архіўным фотаальбоме цэнтра, успаміналі гісторыі з жыцця “Светача”. Многія цікавыя факты, пра якія расказвалі госці святочнага вечара, былі занесены ў летапіс Цэнтра дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі.\nГосці свята паўдзельнічалі ў інтэрактыўных пляцоўках, сфатаграфаваліся ў стылізаванай фотазоне, зрабілі сувеніры на майстар-класах. Вялікі святочны канцэрт, які ўключыў найлепшыя нумары творчых калектываў цэнтра, стаў заключным акордам святочнай праграмы. Ва ўрачыстай атмасферы былі ўручаны ганаровыя граматы, падзякі і памятныя прызы педагогам цэнтра, якія ўнеслі ўклад у яго развіццё і росквіт.\n“Тут нараджаюцца геніі!” — дэвіз Цэнтра дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі “Светач” Мінска, з якім ён смела ідзе ў будучыню: раскрывае новыя таленты, стварае цікавыя і запатрабаваныя кірункі дзейнасці, выхоўвае юных грамадзян сваёй краіны яркімі і крэатыўнымі асобамі.\nХай 45 гадоў —не так і шмат, але гэта ўжо цэлая гісторыя, эпоха!\nШмат пройдзена, пераадолена, дасягнута, і мы ведаем, што наперадзе нас чакаюць новыя вяршыні і творчыя дасягненні!\nметадыст Цэнтра дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі “Светач” Мінска.


Незвычайныя прафесіі, якія засвоілі знакамітыя беларусы - Политика на N1.BY\nНезвычайныя прафесіі, якія засвоілі знакамітыя беларусы\nНезвычайныя прафесіі, якія засвоілі знакамітыя беларусы Янка Купала\nПра такія цікавосткі нам не расказвалі ў рамках школьнай праграмы.\nПра такія цікавосткі нам не расказвалі ў рамках школьнай праграмы, але гэта была сапраўдная рэчаіснасць. Нашы зоркі літаратуры і мастацтва не заўжды пісалі вершы, паэмы ці стваралі партрэты. Многія з іх не паходзілі з заможных сем'яў, і патрэба ў грошах у пэўны момант прымушала іх абіраць самую розную працу (часам вельмі нечаканую), каб хоць неяк зарабіць і пракарміцца.\nРазам з музеязнаўцам, вядучым тэлеграм-канала «Куфар старажытнасцяў» Паўлам Каралёвым onliner.by вырашыў разабрацца ў незвычайных прафесіях нашых славутых творцаў і вось аб чым даведаліся.\nЧым запомніўся? Дзіўнае пытанне! Проста топавы беларускі паэт і аўтар неўміручай п'есы «Тутэйшыя»\nЯкую нетыповую прафесію засвоіў? Працаваў звычайным рабочым на спіртзаводзе\nГэта ў канцы 1930-х наш класік, напрыклад, мог пахваліцца шыкоўным амерыканскім аўтамабілем «Шэўрале», а ў маладосці ён быў даволі сціплым хлопцам, якому прыходзілася працаваць звычайным чорнарабочым на спіртзаводзе. На той момант яму было больш за 20 гадоў.\n— Як так здарылася? Рэч у тым, што пасля смерці бацькі ён застаўся фактычна адзіным мужчынам у сям'і, але не надта хацеў працаваць на зямлі — марыў пісаць вершы, — расказвае Павел Каралёў. — І ў нейкі момант Купала нават сышоў з дома: маці не дала яму грошай, ежы. Яна разлічвала, што Янка пабоўтаецца дзесьці і вернецца. Але ён у выніку пайшоў працаваць на панскі спіртзавод. Прычым паспеў папрацаваць не на адным, а як мінімум на трох! У Сёмкаве пад Мінскам, Яхімоўшчыне недалёка ад Маладзечна і ў Дольным Снове, што пад Нясвіжам. Купала мусіў быць памочнікам вінакура, але, як пасля сам узгадваў, прыходзілася выконваць абавязкі звычайнага чорнарабочага: сыпаць зерне і сёе-тое на сабе цягаць. Паэт прыгадваў, што зазнаў там такое пекла, якое нідзе дагэтуль не бачыў. Ён сутыкнуўся там з вельмі цяжкай фізічнай працай.\nПры гэтым на спіртзаводах Купала паспяваў пісаць вершы. У прыватнасці, знакаміты твор «Ворагам беларушчыны», які пачынаецца з моцных і мужных радкоў «Чаго вам хочацца, панове? Які вас выклікаў прымус. Забіць трывогу аб той мове, Якой азваўся беларус?», дакладна быў створаны на вінакурні.\nПаэт перастаў рабіць на спіртзаводах у 1908 годзе і пасля пераехаў на працу ў Вільню — у рэдакцыю газеты «Наша Ніва». Праўда, заробак там таксама быў даволі сціплы, і паэту прыходзілася падпрацоўваць бібліятэкарам. Забяспечаным чалавекам ён стаў нашмат пазней.\nЧым запомнілася? Паэтка, актывістка, стварыла першы буквар на беларускай мове\nЯкую нетыповую прафесію засвоіла? Масажыстка\nАлаізу Пашкевіч, якую ўсе са школьных часоў ведаюць пад псеўданімам Цётка, мы прызвычаіліся бачыць сур'ёзнай і вельмі актыўнай жанчынай у чорным капелюшы, якая займалася дужа важнымі справамі. У першай чвэрці мінулага стагоддзя яна арганізоўвала рэвалюцыйныя гурткі, змагалася за правы жанчын, выступала на мітынгах, пісала вершы, стварыла першы беларускамоўны буквар, а падчас Першай сусветнай вайны была сястрой міласэрнасці і даглядала хворых у Вільні... Карацей, сапраўдны згустак энергіі. Пры гэтым, як расказвае Павел Каралёў, некаторым відавочцам яна запомнілася кволай жанчынай-гімназісткай, якая часам нават страчвала прытомнасць ад недаядання.\n— Аднак прайшлі годы і замест малагаваркой і спакойнай асобы нечакана пабачылі жанчыну на мітынгах, дзе яна вяла рэй. Прамаўляла дужа красамоўна, з вялікай сілай, чым здзіўляла прысутных.\nАле гэта яшчэ не ўсё. У маладосці, калі Цётка вучылася на адукацыйных курсах Лесгафта пры санкт-пецярбургскай біялагічнай лабараторыі, яна скончыла курсы масажу. І ёсць звесткі, што пасля пераезду ў Львоў у 1905-м Алаіза Пашкевіч была вольнай слухачкай мясцовага ўніверсітэта і зарабляла на жыццё працай масажысткі. Хто ведае, магчыма, за атрыманыя з гэтых практык грошы яна і выдала пад Львовам свае зборнікі вершаў — «Скрыпка беларуская» і «Хрэст на свабоду».\nЧым запомніўся? Стаў знакамітым мастаком, сябраваў з Амадэа Мадзільяні\nЯкую нетыповую прафесію засвоіў? Грузчык на рынку і рабочы завода «Рэно»\nХаім Суцін, яўрэй па паходжанні, беларусам сябе не лічыў, але разам з Маркам Шагалам стаў самым знакамітым мастаком у свеце, які нарадзіўся на тэрыторыі сучаснай Беларусі.\nТак склалася, што жыццё Хаіма знітавана з нястачай. Нарадзіўся ў беднай шматдзетнай сям'і, жаданне маляваць бацька не падтрымліваў: хацеў, каб сын стаў краўцом, але ўсё ў выніку выйшла іначай. Суцін спачатку пераехаў у Мінск, потым у Вільню, а пасля з другімі мастакамі наогул апынуўся ў Парыжы, дзе з часам стаў вельмі папулярным. Аднак перад гэтым Хаім жыў у суцэльнай галечы.\nСярод мастакоў, якія кватаравалі ў знакамітай творчай рэзідэнцыі «Вулей», Суцін быў адным з самых гаротных. Выглядаў вельмі неахайна, паводзіў сябе дзіўнавата, з-за чаго многія бачылі ў ім вар'ята. Ежа, як піша французскі пісьменнік Дэн Франк, была для яго галоўным падарункам, які вы маглі для яго зрабіць.\n— Безграшоўе і цяжкі стан вымусілі яго пайсці працаваць грузчыкам на парыжскі рынак і рабочым на аўтамабільным заводзе «Рэно», — сцвярджае Павел Каралёў. — Суцін быў незаможным чалавекам. Ён даволі часта сядзеў у кавярні «Ратонда», папулярнай сярод мастакоў, і спадзяваўся на тое, што яго нехта пачастуе кубачкам кавы ці яшчэ нечым. Тая беднасць, на маю думку, добра паказана на ягонай карціне «Нацюрморт з селядцамі». На ёй бачна, як каля рыбы ляжаць відэльцы, што нагадваюць рукі паўгалоднага чалавека.\nПалепшыць свой стан Хаіму ўдалося толькі праз 10 гадоў пасля пераезду ў Францыю, калі ягоныя працы актыўна пачаў набываць амерыканскі лекар і калекцыянер Альберт Кумс Барнс. Праўда, грошы ў мастака надоўга не затрымліваліся.\nШто цікава, таварыш Суціна Шрага Царфін — яшчэ адзін мастак са Смілавічаў, які пераехаў у Парыж, — сваё французскае жыццё таксама пачынаў з даволі дробнага занятку. Як кажа Павел Каралёў, пэўны час ён зарабляў працай на фабрыцы, дзе размалёўваў ёлачныя цацкі.\nЧым запомніўся? Каталіцкі святар, гісторык, грамадскі дзеяч, які актыўна выступаў за ўвод беларускай мовы ў касцельны асяродак\nЯкую нетыповую прафесію засвоіў? Работнік пошты\nГэта сёння пачуць беларускую мову можна ў многіх беларускіх касцёлах, а на пачатку мінулага стагоддзя падобная ініцыятыва, што цалкам лагічна, асуджалася і каралася ўладамі. Нягледзячы на гэта, ксёндз Станкевіч, які жыў і працаваў на гістарычнай Віленшчыне, прынцыпова прамаўляў да вернікаў у храмах па-беларуску, праз што спазнаў ганенні з боку польскай касцельнай улады. За нязломную пазіцыю вядомы беларускі філосаф Уладзімір Конан пазней назваў яго «рыцарам беларускага Адраджэння».\nАле ж Станкевіч мог і не стаць тым, кім яго ведаюць цяпер. Па словах Паўла Каралёва, пасля вучобы ў Ашмянскай гарадской вучэльні ён паспрабаваў уладкавацца на пошту, але гэтая служба была яму не даспадобы. У выніку ксёндз Адам Лісоўскі пераканаў маладога чалавека паступіць у семінарыю і ўсе іншыя развагі адпалі.\nСтанкевіч — не адзіны прыклад, калі царкоўны дзеяч адзначыўся і ў цалкам свецкай прафесіі. Праваслаўны святар Аляксандр Коўш, напрыклад, перад тым як пачаў служыць у царкве, працаваў у банках Брэста і польскага Любліна. На жаль, лёс айца Аляксандра, як і ягонага паплечніка Станкевіча, з якім ён разам працаваў у Чырвоным крыжы, склаўся трагічна. Калі ксёндз Адам памёр у Тайшэтлазе пад Іркуцкам пасля вайны, дзе адбываў зняволенне, то Аляксандра Каўша забілі фашысты. Па словах Паўла Каралёва, здарылася гэта праз тое, што ён у Плешчаніцах ратаваў яўрэяў.\nВось яшчэ адна гісторыя. Пры Савецкім Саюзе ў Мінску да 1980-х гадоў усе касцёлы былі зачыненыя. Нягледзячы на гэта, ксёндз Альберт Масальскі таемна выконваў святарскія абавязкі. Пэўны час ён афіцыйна працаваў прадаўцом у газетным кіёску і нават спавядаў там вернікаў.\nЧым запомніўся? На думку Змітрака Бядулі, адзін з самых таленавітых беларускіх паэтаў пачатку мінулага стагоддзя\nЯкую нетыповую прафесію засвоіў? Кур'ер\nАлесь Гарун (сапраўднае прозвішча Прушынскі) пражыў усяго 33 гады, але яны змясцілі ў сабе проста невымерную колькасць падзей. Ён займаўся палітычнай дзейнасцю, быў сябрам партыі эсэраў, знаходзіўся ў высылцы, пісаў неверагодныя вершы, а калі б развіў свой празаічны талент, дык, як лічыць літаратурны крытык Людміла Рублеўская, мы б мелі цудоўнага празаіка еўрапейскага ўзроўню.\nПраявіў сябе Гарун не толькі ў творчасці і палітыцы. Жыццё вымусіла яго спазнаць даволі нетыповыя для творцы заняткі.\n— Ён нарадзіўся ў даволі небагатай сям'і. Маці працавала на сябе прачкай, а Алесь дапамагаў ёй: разносіў заказчыкам чыстую бялізну, — расказвае Павел Каралёў. — Так яшчэ ў дзяцінстве ён засвоіў прафесію, якую сёння называюць кур'ерам. Як пасля расказвалі ягоныя сябры, для Алеся гэтая праца была траўмай. Бо людзі, якія прымалі бялізну, круцілі насамі і выказвалі сваё незадавальненне наўпрост хлопчыку. І ў будучыні ён пачаў выпраўляць гэты прыгнёт простага чалавека і несправядлівасць праз удзел у рэвалюцыі.\nУ 1908 годзе Гаруна за антыдзяржаўную дзейнасць адправілі ў высылку ў Сібір. Там ён засвоіў шэраг новых прафесій. Спачатку быў сталяром, пасля — вадалівам, а потым — капальнікам золата на рацэ Лена. Але гэта яшчэ не ўсё.\n— На маю думку, з Алеся мог бы атрымацца вельмі добры шахматыст, — падкрэслівае суразмоўца. — Ёсць успаміны, што ў высылцы ён гуляў супраць другіх зняволеных з заплюшчанымі вачыма і нават перамагаў іх.\nПамёр Гарун у 1920-м пасля лячэння ў Кракаве. Доўгі час ягоныя творы былі пад забаронай у савецкай Беларусі, а магілу паэта на кракаўскіх могілках знайшлі толькі ў 1980-х.\nЧым запомніўся? Адзін з пачынальнікаў беларускага тэатра\nЯкую нетыповую прафесію засвоіў? Чыгуначнік\nСлавуты тэатральны дзеяч і драматург Уладзіслаў Галубок нарадзіўся ў 1888-м у Баранавічах. Горад паступова ператвараўся ў буйны чыгуначны вузел, і гэта ў некаторай ступені прадвызначыла лёс сям'і Уладзіслава. На чыгунцы працаваў ягоны бацька Іосіф, а потым там апынуўся і будучы тэатрал.\n— Спачатку працаваў грузчыкам на дрывотні, а пасля разгружаў вагоны, — апавядае Павел Каралёў. — Галубок з дзяцінства цікавіўся творчасцю. Аднойчы на апошнія заробленыя грошы ён набыў квіток на бельетаж у Мінскі гарадскі тэатр. Невядома, што там паказвалі, але спектакль так уразіў Уладзіслава, што ён вырашыў пачаць тэатральную дзейнасць.\nЗ 1917-га Галубок, які дагэтуль пісаў прозу і вершы, пачынае актыўна супрацоўнічаць з Першым беларускім таварыствам драмы і камедыі, для якога ў тым жа годзе напісаў шэраг п'ес. З часам арганізаваў свой вандроўны тэатр, які ў 1933-м перарабілі ў Беларускі трэці дзяржаўны тэатр. Уладзіслаў быў там і рэжысёрам, і драматургам, і акцёрам.\nУ 1937-м Галубка арыштавалі, і на волю ён ужо не выйшаў. Па адной з версій, быў расстраляны, па другой — памёр ад гіпертаніі ў 1942-м.\nМіж іншым чыгунка была ў працоўнай біяграфіі не толькі ў Галубка, але, напрыклад, і ў паэта Янкі Лучыны. Пэўны час ён узначальваў чыгуначныя майстэрні ў Тыфлісе. А пасля таго, як захварэў на параліч ног, працягнуў працу ў тэхнічным бюро Лібава-Роменскай чыгункі ў Мінску.\nЧым запомніўся? Яшчэ адзін топ, без якога наша літаратура была б іншай\nЯкую нетыповую прафесію засвоіў? Бухгалтар\nКоласа, як і Купалу, па працы таксама заносіла ў Сёмкава. Праўда, не на спіртзавод, а на мясцовую ферму, і адбылося гэта ўжо пры савецкай уладзе — у 1922-м.\n— Якуб Колас мусіў бы на адпачынак паехаць у родную Мікалаеўшчыну, але яна трапіла пад Польшчу, і пісьменнік выбраўся ў Сёмкава, — расказвае Павел Каралёў. — Там ён уладкаваўся бухгалтарам на вучэбную ферму Інстытута сельскай гаспадаркі, дзе давялося займацца ў тым ліку даволі непрыемнай справай. Рэч у тым, што мясцовыя жыхары нярэдка высякалі лес, які знаходзіўся на тэрыторыі фермы, і пасвілі там сваю жывёлу, што рабіць забаранялася.\nІ Коласу, як граматнаму чалавеку, прыходзілася складаць для кіраўніцтва лісты з прозвішчамі парушальнікаў, пасля чаго інфармацыя накіроўвалася ў суд.\nРабіць гэта пісьменніку вельмі не падабалася. І ў пэўны момант ён патэлефанаваў начальству, паведаміў, што звальняецца, і вярнуўся ў Мінск. Так скончылася амаль 6-месячная бухгалтарская кар'ера Коласа. Аднак без працы ён не застаўся і неўзабаве ўладкаваўся выкладчыкам у педагагічны тэхнікум, які месціўся ў Мінску ў раёне сённяшняга цырка.\nЧас, праведзены ў Сёмкаве, пладавіта адбіўся на творчасці пісьменніка. Тут ён напісаў апавяданне «Салавей» і верш «Ноч», завяршаў вядомую паэму «Новая зямля».\nЯўстах Севярын Сапега\nЧым запомніўся? Выдаў ёмістую кнігу пра гісторыю рода Сапегаў і шанаваў сваё беларускае паходжанне\nЯкую нетыповую прафесію засвоіў? Арганізаваў сафары ў Кеніі\nУ якасці бонуса — нечаканая гісторыя далёкага нашчадка знакамітага канцлера ВКЛ Льва Сапегі. Адметна, што пад канец жыцця гэты чалавек, які жыў у Афрыцы, асаблівым чынам падкрэсліваў сваё беларускае паходжанне.\nЯўстах нарадзіўся ў 1916 годзе ў вёсцы Спуша непадалёк ад Скідзеля, у сям'і тагачаснага міністра замежных спраў Польшчы. Пасля пераехаў са сваякамі ў гарадок Пшчына. Рабіў кар'еру ў войску, падчас Другой сусветнай вайны патрапіў у нямецкі лагер для ваеннапалонных... Згубіўшы ўсё, князь апынуўся ў Афрыцы. У Кеніі ён гандляваў драўнінай і металаломам. Хваліўся неяк, што нават разрэзаў цэлы мост праз Ніл і прадаў яго ў Японію. Акрамя таго, разам з кампаньёнам меў шахту па здабычы рубінаў і арганізаваў у Кеніі сафары. А яшчэ выдаў ёмістую кнігу, у якой распавёў пра свой знакаміты род.\nЗдавалася б, дзе Яўстах, а дзе тая Беларусь. Аднак у 1990-х літаратуразнаўца Міхась Скобла разам з сябрамі даведаўся, што стары Сапега яшчэ жывы, і напісаў яму ліст у далёкую Афрыку.\n— І неўзабаве ён адказаў, маўляў, чакайце — еду, — усміхаецца Павел Каралёў. — І сапраўды прыехаў. У выніку ён некалькі разоў наведаў Беларусь і, як кажуць, нават паспеў вывучыць беларускую мову.\nХадзілі чуткі, што Яўстах тут хацеў набыць адзін з замкаў Сапегаў дзеля аднаўлення, але гэта так і не атрымалася.\nУ адным з інтэрв'ю ў Польшчы ён прызнаўся, што адчувае сябе беларусам, і прынцыпова размаўляў з журналістам па-беларуску. У 2004-м Яўстах Севярын памёр у Найробі, пахаваны ў Польшчы. У памяць аб ім у Беларусі выдалі ягоную «Гісторыю Сапегаў».


Сачыненне на тэму што такое дабро\nШто такое дабро? Гэта паняцце аб’ядноўвае ў сабе вельмі многае: імкненне быць добрым і не здзяйсняць дрэнных учынкаў, дапамагаць бескарысліва тым, хто мае патрэбу ў цяпле, клопаце і любові. Перавесці праз дарогу пажылога чалавека ці данесці яму цяжкія сумкі. Дапамагчы занесці калыску ў тралейбус маме з малым. Заступіцца за тых, каго крыўдзяць. Зрабіць падарунак дзеткам у дзіцячы дом. Пералічваць усё гэта можна бясконца. Бо добрых спраў, учыненых проста па нейкім унутранаму жаданні спантанна, вельмі шмат, але ўсе яны азначаюць адно паняцце — дабро.\nАд нараджэння чалавек па сваёй сутнасці з’яўляецца добрай натурай. Але год за годам акалічнасці жыцця складваюцца ва ўсіх па-рознаму. Хтосьці расце ў шчаслівай, добрай і добрай сям’і, акружаны клопатам, увагай, добрымі рэчамі і масай станоўчых эмоцый. Тады і вырастае дзіця з імкненнем рабіць добрыя справы і несці толькі добрае ў гэты свет.\nАле бывае і па-іншаму. З самага нараджэння дзіця адчувае пачуццё непатрэбнасці нікому. Вакол адно зло, гвалт, адсутнасць нават мамінай ласкі. Тады дзіцяці складана зразумець, што дабро, а дзе зло. Бо ён не навучылі адрозніваць такія паняцці. З’яўляецца зло, якое разбурае чалавека і ўсё вакол яго. Толькі і ў гэтым дзіцяці ёсць часціцы дабра, якія дадзены чалавеку ад прыроды. І калі ў патрэбны момант яму дапамагчы, то добрыя якасці і ўчынкі выявяцца ў ім з большай сілай.\nБо без ліха існаваць не можа. Гэтыя паняцці заўсёды супрацьпастаўляюцца адзін аднаму. Любая хвароба з’яўляецца злом для чалавека, а лекар, які дапамагае справіцца з гэтым, здзяйсняе дабро. Колькі ў свеце людзей, якія займаюцца міласэрнасцю бескарысліва, толькі па клічы свайго сэрца.\nСардэчна для кожнага чалавека выяўляецца па-рознаму, але яно нясе ў сабе толькі адно — імкненне зрабіць добрае не таму, што гэта прапісана законам, а толькі па ўнутраным адчуванню. Нельга прымусіць зрабіць чалавека дабро. Яно адбываецца неўсвядомлена, а проста па загадзе сэрца. Наш сучасны розум часам блакуе такая праява пачуццяў. Многія людзі становяцца чёрствыми і чужыя праблемы ім нецікавыя. Мы праходзім міма чалавека, валяецца на зямлі, думаючы пра тое, што гэта алкаш напіўся і не можа ўстаць. Мы асуджаем яго, бок. А можа варта падысці да чалавека і паглядзець на яго? Бо яму можа быць проста стала дрэнна з сэрцам? А наша абыякавасць і перакруціў розум дазволяць памерці для кагосьці блізкага чалавека. Спыніцеся і дапамажыце незнаёмцу. Гэта і будзе дабром.\nСачыненне-разважанне на тэму: "Добро9quot;\nАпісанне тэмы: Ёсць паняцце добрую справу, ёсць паняцце узаемадапамога, а ёсць проста дабро і, як гаворыцца ў нейкі песеньцы, там пра шчасце, а тут скажам пра дабро — "Яго не можа не быць".\nНаогул, вось Вам невялікая заметочка — сачыненне — яно ж разважанне на тэму:\nДабро — светлае і прыемнае пачуццё, якое дорыць усмешку, прыносіць радасць. Часам яно выклікае заміранне сэрца. Сардэчна параўнальна з кавалачкам шчасця.\nВа ўсіх маіх сяброў сваё вызначэнне дабра. Хтосьці лічыць, што быць добрым — значыць, не крыўдзіць слабых, не падманваць і дапамагаць людзям. Іншыя лічаць, калі ты выканаў абавязак перад сям’ёй, перад роднымі, нікога не падвёў — гэта дабрыня.\nСардэчна ў маім разуменні — гэта наўмысна і бескарысліва дапамагчы іншаму, ці не чакаючы чагосьці ўзамен. Калі я проста падказаў незнаёмаму мне чалавеку, як прайсці ў яго цікавіць месца — гэта ўжо дабро. Дабро, зробленае без высілкаў і спантанна — самы прыемны ўчынак для мяне.\nЯ стараюся быць добрым і рабіць дабро для ўсіх. Для знаёмых і незнаёмых людзей, для жывёл. Дабро — гэта вышэйшая праява маральнасці ў любым чалавеку.\nСардэчна тварыць не зусім проста. Бо цяпер многія людзі думаюць у большасці выпадкаў пра сябе і сваіх інтарэсах, бягуць па справах і не жадаюць заўважаць, хто мае патрэбу ў дапамозе. А шмат каму дастаткова цёплага слова, ўсмешкі або падбадзёрвае поціску рукі.\nВучыцца рабіць дабро, быць добрым — цяжкі, але годную працу. І дабро, зробленае бязвыплатна, ад чыстага сэрца, вернецца вам сто разоў.


павялічыць іх патэнцыял праз Xtrazex? Чаму купля выгадная? З першых рук вопыт\n8.8/10 0:19 Younes Wright\nКалі вы верыце ў тое, што шматлікія паведамленні, якія праходзяць прама зараз, многія энтузіясты, якія выкарыстоўваюць Xtrazex змогуць палепшыць сваю здольнасць і Erektion здольнасць. Нядзіўна, што Xtrazex папулярным. Вы хочаце больш жорсткай, больш стабільнай і большай Erektion? Вы незадаволеныя сваёй віртуальнасцю?\nЗ-за мноства Xtrazex можна чакаць, што Xtrazex патэнцыю і здольнасць да Erektion але гэта гучыць занадта добра, каб быць праўдай. Таму мы старанна пратэставалі сродак і яго прымяненне, вынік, а таксама дазоўку. Усе канчатковыя вынікі можна знайсці ў гэтым кіраўніцтве.\nВы хочаце, каб жанчыны ў поўнай меры прывялі да кульмінацыі?\nВы хочаце працяглага Erektion які можна спадзявацца ў любы час? Для каго заўсёды гатовыя? Вы хочаце жорсткай, пастаяннай Erektion? і нават пасля кульмінацыі вы хочаце працягваць? Ёсць шмат асноўных момантаў?\nХоць гэта можа здацца абуральным, у рэшце рэшт, праблемы з патэнцыяй і Erektion непазбежна прыводзяць да дэпрэсіі, а таксама да адносін ці нават да шлюбных праблем.\nДля большасці мужчын гэта вялікая праблема, што такія прэпараты, як Сиалис, Віягра і г.д.\n, даступныя толькі па рэцэпце і па адносна высокіх коштах. Яны даюць некалькі лекаў, не атрымліваюць жаданага эфекту, і, нарэшце, дазваляюць ёй быць поўным.\nГэта не абавязкова, таму што, як вы даведаецеся, ёсць сапраўды перспектыўныя метады, якія могуць быць выкарыстаны для дасягнення добрых і стабільных вынікаў павышэння патэнцыі. Xtrazex адзін з іх? Чытайце далей, і мы скажам вам.\nXtrazex не заснаваны на прыкметных рэчывах і быў правераны многімі людзьмі. Лячэнне не дарагое і не мае істотных пабочных эфектаў\nАкрамя таго, пастаўшчык з'яўляецца надзейным. Закупка магчыма без медыцынскага абслугоўвання і можа быць праведзена праз злучэнне, зашыфраваны SSL.\nТое, што робіць Xtrazex вельмі захапляльным:\nВыратаваная і рызыкоўная і складаная хірургічная працэдура\nСто адсоткаў натуральных матэрыялаў або інгрэдыентаў забяспечваюць беспрэцэдэнтную сумяшчальнасць і карыснае выкарыстанне\nВам не трэба звяртацца да лекара і фармацэўта, які ўсміхаецца табе праблемай\nПакет і каналы стрыманыя і бессэнсоўныя - таму вы купляеце ў Інтэрнэце і захоўваеце для сябе тое, што вы там купляеце\nЯк карыстальнікі рэагуюць на Xtrazex?\nЯк Xtrazex дапамагчы вам, вельмі лёгка ўбачыць, калі вы паглядзіце на некаторыя вынікі даследаванняў і ўважліва паглядзіце на атрыбуты прадукту. У адрозненне ад Super 8, ён можа быць значна больш пругкім.\nМы зрабілі гэтую працу загадзя. Давайце паглядзім на інфармацыю вытворцы, перш чым дбайна перагледзець карыстацкі досвед.\nПрадукт выклікае большую колькасць крыві, каб напампоўвацца ў мужчынскі член\nАкрамя таго, узрастае ўзровень тэстастэрону, што значна паляпшае мужнасць - Muckis, «Карціна сябе», уплыў на жанчын - і, акрамя таго, прыносіць больш энергіі\nУнікальным з'яўляецца тое, што эфект працягваецца не толькі праз некалькі гадзін пасля прыёму лекаў, але і захоўваецца, так што пакупнік заўсёды гатовы да палавога акту.\nРужанасць павінна зрабіць гэта адразу, цвёрдым і яшчэ больш магутным\nТакім чынам, вены больш цвёрдыя, хутка і павялічваюцца даўжэй\nАкрамя таго, павышаецца захаванне палавога акту, сэксуальнае жаданне і задавальненне аргазмам\nТаму акцэнт робіцца на пазітыўным развіцці агульных паказчыкаў і, акрамя таго, асабліва важна, каб Xtrazex моцную, трывалую і надзейную падтрымку.\nУ дадатак да паляпшэння кіравальнасці ў цэлым, больш шырокі пеніс, здаецца, магчыма з прадуктам.\nПрынамсі, гэта водгукі гэтых надзейных Xtrazex\nЦі з'яўляецца Xtrazex лепшым сродкам для вас?\nДля Xtrazex менавіта Xtrazex менш падыходзіць?\nТаму што праўдападобна, што кожны Xtrazex з павелічэннем патэнцыі, уносіць станоўчыя змены з набыццём Xtrazex.\nНіколі не Xtrazex з сабой, вы можаце проста Xtrazex і адразу ж вы будзеце ў паветры. У сувязі з гэтым вы павінны заставацца рэалістычнымі.\nПавелічэнне патэнцыі - гэта працяглы працэс развіцця. Для гэтага патрабуецца больш працяглы перыяд часу.\nXtrazex падтрымлівае вас у рэалізацыі Xtrazex індывідуальных сноў. Тым не менш, вам усё роўна трэба адважвацца на першыя крокі.\nКалі вы хочаце павялічыць іх патэнцыял, вы можаце стварыць прадукт, мэтанакіравана выкарыстаць Xtrazex і з нецярпеннем чакае Xtrazex праблемы.\nВы павінны Xtrazex спадарожныя абставіны з Xtrazex?\nПрадукт грунтуецца на біялагічных механізмах, якія падтрымліваюцца прэпаратамі.\nУ адрозненне ад многіх канкуруючых прадуктаў, прадукт узаемадзейнічае з вашым арганізмам. Гэта таксама тлумачыць від пабочных эфектаў.\nКалі вам спатрэбіцца некаторы час, перш чым выкарыстанне адчувае сябе фантастычна, вас спытаюць.\nАбсалютна! Цела, нарэшце, перажывае змены, і гэта, магчыма, можа быць зніжэннем тэндэнцыі, з другога боку, толькі новым пачуццём - гэта распаўсюджана і спыняецца пасля кароткага перыяду часу.\nБыло б бессэнсоўна прааналізаваць кожнае злучэнне для павышэння патэнцыі, таму мы робім стаўку на найбольш цікавыя.\nТаму спажыўцам вельмі карысна кіраваць што-небудзь з гэтым эфектыўным інгрэдыентам, але гэта крыху дозы. Разгледзім водгук ACE.\nУ выпадку з прадуктам вытворца выгадна разлічвае на эфектыўную дазоўку кожнага які змяшчаецца інгрэдыента, які, паводле даследаванняў, абяцае значныя вынікі ў павышэнні патэнцыі.\nЗразумела, няма ніякіх сумненняў у праяўленай прастаты выкарыстання, альбо пра любую заклапочанасць, якая, як правіла, варта задумацца ці нават абмеркаваць.\nПрадукт заўсёды мабільны, і ніхто не заўважыў. Гледзячы на даступныя дадзеныя, вы разумееце ўсё важнае для выкарыстання сродкаў і атрымання станоўчага вопыту.\nНельга выключаць, што наступствы Xtrazex праз некалькі тыдняў ці будуць Xtrazex прыкметнымі.\nЯк доўга гэта зойме цябе? У ідэале вы можаце даведацца гэта сваімі рукамі! Вы таксама можаце быць адным з карыстальнікаў Xtrazex на месцы.\nВашы знаёмыя ў любым выпадку заўважаюць больш высокі ўзровень бадзёрасці. У большасці выпадкаў гэта ваша ўласная сям'я, якая спачатку сведчыць пра вынікі.\nШто Xtrazex людзі, якія маюць досвед працы з Xtrazex?\nЛічбы даказваюць, што большасць спажыўцоў вельмі задаволены Xtrazex. Акрамя таго, час ад часу прадукт крытыкуюць, але ў асноўным ён карыстаецца добрай рэпутацыяй.\nКалі вы ўсё яшчэ скептычна ставіцеся да Xtrazex, вам, магчыма, не хапае Xtrazex змагацца з клопатамі.\nТаму дзякуючы фантастычным дасягненням карыстальнікі Xtrazex :\nЯк і чакалася, гаворка ідзе пра ізаляваную зваротную сувязь, і прадукт можа мець розныя эфекты для ўсіх. Аднак у цэлым вынікі значныя, і я мяркую, што гэта будзе з вамі.\nМы можам сказаць, што, як карыстальнік, вы абавязкова з нецярпеннем чакаем наступных фактаў:\nЦвёрды, надзейны і прыгожы цвёрды пеніс дазваляе лепш гадзіны на дваіх\nВсегда помните, як змянілася ваша стан да лепшага, паспяхова вырашаючы праблемы з патэнцыяй. У выніку спрабуючы розныя сродкі прававой абароны ў мінулым, я магу з Xtrazex што Xtrazex вельмі Xtrazex.\nХоць здаецца, што ў паўсядзённым жыцці ёсць істотныя рэчы, чым тыя, што адбываюцца ў ложку, гэта той факт, што людзі, якія моцныя і маюць моцнае палавое жыццё, заўсёды ў лепшым настроі. Чым менш праблем у чалавека з любоўнай пачуццём, тым большы ўплыў на супрацьлеглы пол і чым больш сэксуальны і больш збалансаваны. Цяпер, без усялякіх сумненняў і сумненняў у сабе - гэта робіць не менш важную ролю для галавы. Зірніце на параўнанне Miracle.\nНіхто не павінен прапусціць магчымасць пратэставаць прадукт, гэта дакладна!\nАдпаведна, вам рэкамендуецца не чакаць вечна, што можа паставіць вас на рызыку недаступнасці прадукту. На жаль, у натуральна эфектыўных прадуктах здараецца неаднаразова, што яны ўжо апынуліся ў аптэцы ці нават спынілі вытворчасць.\nВыключэнне - магчымасць замовы такога эфектыўнага прадукту праз даверанага дылера і па справядлівай цане пакупкі. У цяперашні час ён усё яшчэ будзе даступны для пакупкі праз названы магазін. Такім чынам, вы не рызыкуеце набыць бескарысную імітацыю.\nКалі вы сумняваецеся ў вашым патэнцыяле на працягу доўгага часу, зэканомце намаганні. У канчатковым рахунку, гэта самы важны аспект: не палова мер. Тым не менш, існуе высокая верагоднасць таго, што вы будзеце забяспечваць дастатковую колькасць стымулаў для вашага турботы, што прывядзе да выкарыстання сродкаў для дасягнення трывалых змен.\nУ любым выпадку, перш чым шукаць параметры замовы для гэтага агента, прачытайце\nПамылка можа быць, напрыклад, падчас пошуку здзелак з нядбайнымі прадаўцамі ў Інтэрнэце на заказ.\nЗ гэтымі пастаўшчыкамі вы можаце не проста купіць неэфектыўны прэпарат, але і заплаціць з добрай формай!\nТаму наступнае заўвага: Калі вы вырашылі набыць Xtrazex, зрабіце гэта толькі ў рэкамендаваным інтэрнэт- Xtrazex вытворцы.\nЗыходзячы з майго грунтоўнага даследавання альтэрнатыўных прадаўцоў, стала ясна, што толькі з інтэрнэт-правайдэрам, пералічаным тут, вы можаце быць упэўнены, што не будзеце купляць падробкі.\nЗ дапамогай гэтых саветаў вы можаце бяспечна і хутка замовіць прэпарат:\nПазбягайце безадказнага націску на Інтэрнэт і спасылкі, якія мы праверылі. Мы прыкладаем усе намаганні, каб заўсёды правяраць прапановы, каб вы маглі быць упэўнены, што вы заказваеце па найлепшай цане і пры ідэальных умовах дастаўкі.\nУ адрозненне ад Biomanix гэта прыкметна больш паспяхова.


Кепскае надвор‘е не перашкодзіла адбыцца дабрачыннаму распродажу рэчаў дыпламатаў. Сукенку, да прыкладу, аддала амбасадарка Швецыі Крыстына Юганнэсан. Яна яе набыла адмыслова да шатландскага вечара, але так ніколі і не апранула. Каштуе сукенка 25 рублёў.\n«Некалькі амбасадаў адгукнуліся, яны разам з намі тут, таксама і міжнародныя арганізацыі, і кампаніі, і проста прыватныя асобы. Я думаю, што гэта нашая першая спроба, але не апошняя», – кажа амбасадарка Швецыі Крыстына Юганнэсан.\n«Для нас упершыню экалагічны парадак, то бок мы даём рэчы другое жыццё. І плюс увесь прыбытак, які мы атрымліваем, ідзе на дабрачыннасць», – кажа Аляксандр Бялоў з дабрачыннага праекту «Калі ласка».\n«На гэты момант ёсць дызайнеры, якія перарабляюць вопратку, якую мы купляем у сэканд-хэндзе. Таму гэта можа быць нешта крэатыўнае, нешта новае, але сфармаванае з вопраткі, якая была 5 гадоў ці 10 гадоў таму зробленая», – кажа Дар’я Радчыкава з Беларускай палаты моды.\nПаштоўкі з парадамі аб устойлівым спажыванні можна было даслаць сваім знаёмым і сябрам ля стэнду «Зялёнай сеткі». «Набывайце менш, дзяліцеся больш», – раяць экаактывісты.\nТэгі: вопратка дабрачыннасць дыпламаты Крыстына Юганнэсан Наста Кахановіч Швецыя\nЕўропа кажа спыніць забойствы. Лукашэнка бярэ іх на кантроль\nЖурналісты ў Беларусі: суткі, штрафы і раненні


Лукашэнка шукае грошы нават у Душанбэ\n15 верасень 2015, 16:37\nТаджыкістан - (зьлева направа) прэзыдэнты Беларусі - Аляксандар Лукашэнка, Таджыкістана - Эмамалі Рахмон, Расеі - Уладзімер Пуцін і Кыргызстана - Алмазбек Атамбаеў напярэдадні сэсіі АДКБ у Душанбэ, 15 верасьня 2015 году\nСёньня ў Душанбэ праходзіць сэсія АДКБ — Арганізацыі Дамовы аб калектыўнай бясьпецы. У гэтую арганізацыю ўваходзяць шэсьць краін — Армэнія, Беларусь, Казахстан, Кіргізстан, Расея і Таджыкістан. Экспэрты прагназуюць, што АДКБ, якая стваралася як інструмэнт супрацьдзеяньня зьнешнім пагрозам, можа стаць мэханізмам здушэньня ўнутраных канфліктаў.\nАляксандар Лукашэнка прыляцеў у Душанбэ ўвечары 14 верасьня. Сустракалі яго тут па-ўсходняму пышна — пад ногі Лукашэнку кідалі пялёсткі ружаў, а вянок з кветак быў такой велічыні і формы, што цяжка было ўтрымаць нават аберуч.\nПаездку ў Душанбэ Лукашэнка спачатку скарыстаў дзеля асабістай сустрэчы з прэзыдэнтам Таджыкістану Эмамалі Рахмонам. Дагэтуль Лукашэнка некалькі разоў наведваў Таджыкістан, гэтаксама як Рахмон — Беларусь. У траўні 2014 году кіраўнікі дзьвюх дзяржаў з помпай падпісалі дамовы аб стварэньні ў Таджыкістане некалькіх сумесных прадпрыемстваў. Тады было шмат абяцанак, гаварылася пра вялікія пэрспэктывы гэтага супрацоўніцтва.\nВынік усяго гэтага наступны: таваразварот паміж Беларусьсю і Таджыкістанам летась склаў усяго 35 мільёнаў даляраў. Так кажа кіраўнік цэнтру Мізэса Яраслаў Раманчук:\n«Дзе Таджыкістан, а дзе Беларусь? Гэтыя 35 мільёнаў — прыкладна ўсяго 0,05% ад таго, што Беларусь прадае за мяжу. Мы спадзяёмся, што праз сыстэму дзяржзаказу, якая дзейнічае ў таджыкаў, можна будзе дамовіцца зь мясцовымі чыноўнікамі аб продажы найперш трактароў. Ну, прададзім на 2–3 трактары болей, нават няхай на 10, але з умовай, што таджыкі аплацяць куплю праз два-тры гады. Але ж гэта ня продаж, гэта не стымуляваньне попыту на беларускую тэхніку.\nТак што ня трэба тут нічога прыдумляць. Таджыкістан для Беларусі — гэта краіна так званай „дальняй дугі“. Калісьці мы разам былі ў адной савецкай імпэрыі. Ну і што з гэтага? Калі няма канкрэтных падставаў для супольнай супрацы, асабліва бізнэсу і інвэстараў, то тады хай хоць на галаву стане прэзыдэнт ці прэм’ер-міністар, нічога з гэтага не атрымаецца. Акрамя нейкіх намэнклятурных кантрактаў. Апошнія могуць мець месца, але яны, як паказала супраца з Вэнэсуэлай, заканчваюцца, як толькі скончыцца інтарэс канкрэтных чыноўнікаў».\nНа думку кандыдата гістарычных навук Яўгена Красуліна, паездка ў Таджыкістан для Аляксандра Лукашэнкі найперш важная дзеля таго, каб атрымаць грошы. Пра гэта можна паспрабаваць дамовіцца з Уладзімерам Пуціным і Нурсултанам Назарбаевым:\n«Задача тут адна — дзе знайсьці грошы? Гэта ёсьць і спроба прасунуць беларускія тавары хоць бы на рынак гэтай арганізацыі — АДКБ. Дэ-факта гэта самы даступны рынак для нашай прадукцыі. Паколькі кіраўніцтва Беларусі хапаецца за любую магчымасьць, каб хоць неяк разгрузіць склады, то і тут будзе такая спроба».\nУвага да сёньняшняга саміту АДКБ падаграецца тым, што ў Таджыкістане нядаўна адбыўся ўнутраны канфлікт — супраць афіцыйных уладаў выступілі прыхільнікі былога намесьніка міністра абароны Абдухаліма Назарзады. Пакуль сілы хуткага рэагаваньня АДКБ ня ўдзельнічалі ў гэтым канфлікце, як і раней падчас падзеяў у Кіргізстане. Аднак экспэрты непакояцца, што АДКБ, якая стваралася як інструмэнт супрацьдзеяньня зьнешнім пагрозам, стане мэханізмам здушэньня ўнутраных канфліктаў на тэрыторыі любой зь дзяржаў-удзельніц Дамовы.\nБеларускі экспэрт Вячаслаў Пазьняк, які шмат гадоў вывучае міжнародныя вайсковыя структуры, падазрае, што такі мэханізм ужо існуе:\n«АДКБ пасьля кіргіскіх падзеяў, уласна кажучы, выбудавала працэдуры, калі хочаце, пратакол, паводле якіх можна аказваць экстраную дапамогу любой краіне Дамовы. Яна патрэбная для „разрульваньня“ ўнутраных крызісаў, якія зьвязаныя з экстрэмізмам, тэрарызмам і гэтак далей. І выключыць такі сцэнар ня толькі нельга, а наадварот, ён магчымы. То бок АДКБ на сёньня ў стане праводзіць такія мерапрыемствы і акцыі. Іншая справа, што дакумэнты пра гэта ў адкрыты доступ ня выкладзеныя.\nЯ думаю, што ў самым агульным выглядзе, гэтаксама як і ў сыстэме НАТО, патрабуецца кансэнсус дзяржаў, якія ўваходзяць у АДКБ. Але зразумела, што ў гэтай структуры вядучая дзяржава — Расея. І нават калі кансэнсусу ня будзе, Расея можа пайсьці на аднабаковыя дзеяньні па-за рамкамі АДКБ, калі яна палічыць, што просьба нейкай краіны мае пад сабой абгрунтаваньне і што такім чынам будзе не дазволена разгарнуцца крызісным падзеям».\nБеларусі прапануюць рыхтаваць міратворцаў