Для тых, каго вабіць сельская гаспадарка — Поставы. Новости города Поставы. Погода в Поставах. Поставский край. Пастаўскі край. Районная газета.\n04.09.2018 postawy2550Комментариев нет\nУ Варапаеўскай сярэдняй школе створаны аграрны клас\nАмаль 260 вучняў прыйшлі 1 верасня ў Варапаеўскую сярэднюю школу. 23 з іх толькі пачынаюць знаёмства з краінай ведаў. Вучыць першакласнікаў чытаць, пісаць, лічыць, быць самастойнымі, адказнымі будзе настаўніца Святлана Касцючонак. 17 адзінаццацікласнікаў уступілі ў заключны этап, калі час вызначацца з выбарам будучай прафесіі. Для кожнага з іх момант першага званка — хвалюючы.\nПрава падняць дзяржаўны флаг на пачатку ўрачыстасці было прадастаўлена пераможцам раённай алімпіяды на другой ступені агульнай сярэдняй адукацыі Валерыі Германовіч і Дар’і Волк і пераможцу заключнага этапа рэспубліканскай алімпіяды па вучэбных прадметах Мікіту Залецкаму, які ўключаны ў банк даных адоранай моладзі Рэспублікі Беларусь.\n— З гэтага навучальнага года ў раёне створаны два профільныя аграрныя класы, — расказваў дырэктар Варапаеўскай школы Віктар Жук. — Адзін з іх у Дунілавіцкай СШ, другі — у нашай. На павышаным узроўні ў іх будуць вывучацца асобныя прадметы, на факультатыўных занятках — аграрная дзейнасць. Пры жаданні выпускнікі такіх класаў змогуць паступаць ва ўстановы вышэйшай адукацыі сельскагаспадарчага профілю без вынікаў цэнтралізаванага тэсціравання.\nУ школе ёсць неабходная матэрыяльна-тэхнічная база, высокакваліфікаваныя спецыялісты. Заняткі па праграме ўводзін у сельскагаспадарчыя прафесіі будзе весці настаўнік геаграфіі Аляксандр Гарны. Дагавор аб супрацоўніцтве заключаны з Беларускім дзяржаўным аграрным тэхнічным універсітэтам. З ім у кіраўніцтва школы даўняе цеснае супрацоўніцтва (раней у школе працаваў ліцэйскі клас, Варапаеўская СШ з’яўляецца пунктам правядзення рэпетыцыйнага тэсціравання). Базавай гаспадаркай для замацавання тэарэтычных ведаў выбрана адкрытае акцыянернае таварыства “Навасёлкі-Лучай”. Таму і настаўнікі, і вучні асабліва рады былі вітаць дэпутата абласнога Савета дэпутатаў, дырэктара таварыства Юрыя Шымчыка. Юрый Францішкавіч расказаў пра прэстыж сельскагаспадарчых прафесій, вытворчыя справы калектыву, які ўзначальвае, заработную плату работнікаў, перспектывы развіцця гаспадаркі.\nЗ1 верасня функцыі па арганізацыі харчавання школьнікаў ад Пастаўскага раённага спажывецкага таварыства перададзены аддзелу па адукацыі. У сувязі з гэтым вялікая адказнасць кладзецца на кіраўніцтва школ. Каб хоць крыху аблегчыць працэс прыгатавання абедаў, дэпутат абласнога Савета дэпутатаў падарыў школе электрамясарубку. Некаторыя прадметы школьнай мэблі для класа — Варапаеўскі дрэваапрацоўчы камбінат (дырэктар — Юрый Балай). За пастаянную падтрымку кіраўніцтва школы ўдзячна і калектыву Варапаеўскай дыстанцыі пуці на чале з Аляксандрам Кандыбіным.\nКранальным атрымалася прывітанне першакласнікаў. Хоць і хвалявалася, але не хавала гордасці першакласніца Сафія Гарная, якая разам з адзінаццацікласнікам Канстанцінам Адамовічам залівістым званком абвясціла пра пачатак адказнага перыяду ў жыцці вучняў. Краіна ведаў шырока расчыніла свае дзверы. У добры шлях!


Мерапрыемствы, прысвечаныя 90-гадоваму юбілею, пройдуць у Рэспубліканскім цэнтры экалогіі і краязнаўства | zviazda.by\nМерапрыемствы, прысвечаныя 90-гадоваму юбілею, пройдуць у Рэспубліканскім цэнтры экалогіі і краязнаўства\n21 кастрычніка адбудзецца Рэспубліканскі форум маладых даследчыкаў. Удзел у ім возьмуць навучэнцы — пераможцы і лаўрэаты рэспубліканскіх і міжнародных конкурсаў, акцый, алімпіяд і канферэнцый, маладыя навукоўцы. Цэнтральным мерапрыемствам стане правядзенне панэльнай дыскусіі «Шлях у даследаванні» з прадстаўнікамі Савета маладых вучоных і навукоўцаў з інстытутаў Нацыянальнай акадэміі навук, Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў, Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта, дзяржаўных музеяў.\nТаксама гасцей чакае прэзентацыя дзеючых лабараторый Цэнтра, кірмаш інавацыйных дасягненняў, выставы-прэзентацыі даследчых праектаў пераможцаў рэспубліканскіх і міжнародных конкурсаў.\nУ праграме форуму заяўлена правядзенне дзіцячай навукова-практычнай канферэнцыі «Дарога да адкрыццяў». Арганізавана работа трох секцый: «Экалогія без межаў», «Краязнаўчыя даследаванні — адзінства навукі і практыкі», «Моладзь і навука».\nУ рамках правядзення Форуму будуць дзейнічаць выстаўкі «Юнат года», «Метадычная шкатулка», выстава-кірмаш дасягненняў вучняў у галіне селекцыі, біятэхналогій, абароны водных экасістэм, агратэхналогій.\n22 кастрычніка пачне працу міжнародная навукова-практычная канферэнцыя «Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. Традыцыі і прыярытэтныя напрамкі развіцця». Сярод краін удзельніц — Беларусь, Расія, Казахстан, Азербайджан, Кыргызстан.\nУ рамках праграмы канферэнцыі запланавана пленарнае пасяджэнне і работа трох секцый: «Актуальныя аспекты арганізацыі грамадзянскага і патрыятычнага выхавання падрастаючага пакалення: вопыт, тэндэнцыі і перспектывы», «Эфектыўныя педагагічныя тэхналогіі працы з навучэнцамі: ад тэорыі да практыкі», «Экалагічная адукацыя: актуальныя пытанні, эфектыўныя адукацыйныя практыкі і інавацыі». Запрошаныя госці і спікеры будуць прысутнічаць у анлайн і афлайн-фарматах.\nА 22 кастрычніка адбудзецца рэспубліканскі семінар «Зялёная школа» як эфектыўная мадэль экалагічнай адукацыі«. У ім прымуць удзел прадстаўнікі Міністэрства адукацыі, ПРААН, рэспубліканскіх і абласных рэсурсных цэнтраў па рэалізацыі адукацыйнага праекту «Зялёныя школы».\nУ ходзе семінара адбудзецца ўрачыстае ўручэнне дыпломаў «Зялёная школа» установам, якія атрымалі ці пацвердзілі статус «Зялёнай школы» ў бягучым годзе.\nУ БДПУ адбылося ўрачыстае адкрыццё сучаснай арт-прасторы BSPU HALL\nУсё пра стыпендыі, гранты і меры сацыяльнай абароны для маладых талентаў\n4709 У Гродне жыхары кватэр адмовіліся падчас капітальнага рамонту здымаць аздабленне з балконаў. На іх падалі ў суд\n4395 У Кіеве Уладзімір Караткевіч цудам выратаваўся ад аварыі і двойчы закахаўся\n4318 Ён быў прарок, ён быў рамантык. У чым прыцягальнасць асобы Уладзiмiра Караткевiча\n4249 Якiя нашы звычкi шкодзяць здароўю i знiшчаюць iмунiтэт?\n3513 Прадукты для эфектыўнай энергіі: аксіяльны ветрагенератар, анодныя зазямляльнікі, керамзітапенабетон, паліўныя брыкеты\n3101 «Лепшы цюнінг для машын — правільны пратэктар шын»\n2752 Як абысціся без цукру і солі\n2347 Зімовы асартымент. Колькі каштуюць «вітаміны» на «Лебядзіным»\n2113 Iмплантацыя зубоў: цi ёсць падставы для страху i сумненняў?\n1790 «Мы схiляемся да таго, што, мабыць, не трэба выбiраць дэпутатаў сельскiх Саветаў»


Галоўная ➠ Як пабудаваць ➠ Акрылавыя ўкладышы ў ванну якасная рэстаўрацыя\nАпублікавана 21.02.2017 15:19\nЧытаць таксама:\tОфисные помещения в красногорске\nВаша ванная страціла былую прывабнасць, таму што эмаль пакрылася расколінамі, сколамі і плямамі? Перш чым шукаць, дзе lidervann.ru ці ж новую ёмістасць для купання, давайце разгледзім некалькі варыянтаў яе рэстаўрацыі.\nУсе метады вяртання ванны ў працоўны стан у цэлым можна падзяліць на тры, гэта:\nРэстаўрацыя з выкарыстаннем вадкага акрылу. Рамонт з дапамогай ўкладыша.\nШто сабой уяўляе рэстаўрацыя ванны?\nЗвычайная эмалировка мае на ўвазе пад сабой замену старога пласта эмалі новым.\nПрацэс ўключае ў сябе:\nПадрыхтоўку паверхні: зняцце верхняга пласта эмалі і абястлушчванне.\nУскрыццё эмаллю ўсёй паверхні ванны пэндзлікам або валікам (у два пласта).\nМетад эмалировки дае эфект на 6-8 гадоў у выпадку вельмі якасна выкананай працы. Знайсці эмаль, як і купіць вадкі акрыл для ванны, не складзе працы.\nДругім метадам з'яўляецца пакрыццё вадкім акрылам. Перавагай гэтага матэрыялу з'яўляецца яго глейкасць, цякучасць і досыць доўгі час полімерызацыі, што дазваляе выконваць працу не спяшаючыся.\nТэхналогія працы з вадкім акрылам ўключае такія дзеянні:\nДля пачатку неабходна падрыхтаваць паверхню, як і ў выпадку з эмалировкой.\nДалей – падрыхтаваць саму сумесь згодна інструкцыі.\nНепасрэдна нанясенне акрылу.\nСушка: у залежнасці ад выгляду матэрыялу можа займаць ад сутак да 4 дзён.\nНовы спосаб рэстаўрацыі – lidervann.ru. Такі метад з'яўляецца хоць і самым простым, але і найбольш затратным, таму што ўкладышы вырабляюцца выключна ў завадскіх умовах па пэўным стандартам. Калі акрылавыя ўкладышы ў ванну не будуць адпавядаць яе памерах, то ўкладку або немагчыма будзе ўсталяваць, ці яна хутка выйдзе з ладу.\nТэхналогія ўстаноўкі досыць простая:\nПадрыхтоўваюць паверхню шляхам ачышчэння і абястлушчвання.\nПравяраюць состыковку месцы зліву на ўкладышы і ваннай.\nПадразаюць акрылавы ўкладыш у ванну па лініі зрэзу пліткі.\nКлей наносяць на ўнутраную частку паверхні старой ванны і знешнюю – ўкладыша.\nМесцы стыкаў дадаткова апрацоўваюць сіліконам.\nДзе купіць вадкі акрыл або укладыш для рэстаўрацыі?\nБез працы купіць вадкі акрыл для ванны або ўкладыш можна, звярнуўшыся да нас у краму. Стаць кліентам нашай кампаніі лёгка, запоўніўшы прапанаваную форму замовы. Нашы мэнэджара ператэлефануюць вам для таго, каб узгадніць усе дэталі патрабаванай працы і разлічыць папярэднюю кошт.\nЗатым нашы спецыялісты прыедуць да вас для зняцця неабходных замераў, каб правільна падабраць акрылавы ўкладыш у ванну, а таксама для выбару колеру матэрыялу. З нашым спецыялістам вы зможаце ўдакладніць цану і запоўніць усе неабходныя дакументы.\nУ тым выпадку, калі вы вырашылі купіць вадкі акрыл для ванны, і вам неабходная кансультацыя або дапамога, вы таксама можаце звярнуцца да нашых менеджэрам.\nНе варта сумнявацца, з намі ваша ванна зноў стане акуратнай і прывабнай.\nШто б стварыць артыкул былі задзейнічаны думкі ад сайта:\thttp://www.rg.ru/\nКаляровыя рашэнні для сцен і столі


У чым розніца паміж зваротнымі і нішавымі зваротнымі спасылкамі ў аптымізацыі пошукавых сістэм? 2020\nУ чым розніца паміж зваротнымі і нішавымі зваротнымі спасылкамі ў аптымізацыі пошукавых сістэм?\nЗваротная спасылка азначае, што вы ўстаўляеце або згадваеце спасылку свайго сайта на любы вэб-сайт, каб атрымаць спасылку / спасылку на ваш сайт, які фактычна рэкламуе ваш сайт. Вы можаце зрабіць гэта, каментуючы альбо калі ў вас ёсць доступ адміністратара да гэтага сайта, то паглядзіце на сябе глыбока ў залатой шахце;)\nЗваротная спасылка, звязаная з нішай, азначае, што вы ствараеце зваротную спасылку на сайты, якія адносяцца да вашага сайта. Напрыклад, мой сайт падлучаны да пакупак у Інтэрнэце, наручных гадзін, парфумерыі, пакупак, моды, сумкі, сонечных акуляраў і г.д., і я шукаю іншыя сайты, якія ўяўляюць вышэй. Гэта дазволіць больш эфектыўна прасоўваць мой вэб-сайт і даваць мне лепшую рэйтынг.\nЗаўвага: Ваш уклад звязаны з абрадам SEO? Хтосьці, хто валодае сайтам для SEO-паслуг, прыйдзе сюды і паставіць спасылку тут, таму што Quora прапануе добрыя / вялікія зваротныя спасылкі.\nЦяпер, калі я згадваў шмат рэчаў пра пакупкі, моду і г.д. і г.д., гэта азначае, што я стварыў нішу для сябе ў сваім пасце, і я згадаю свой сайт ніжэй, каб Google Bots чытаў гэтую артыкул пазней і мой сайт можна падаць заяўку;)\nКалі вы пачатковец ці маеце праблемы з SEO, вы можаце адправіць мяне ў сваю паштовую скрыню альбо адправіць мне паведамленне на Facebook, каб я мог вам дапамагчы. Проста націсніце тут, каб перайсці да майго ўліковага запісу Facebook.\nДаступна.Пк | Інтэрнэт-крама Пакістан Мода, гадзіны, парфума,\nЗваротныя спасылкі гуляюць вельмі важную ролю ў аптымізацыі пошукавых сістэм. Таму добра зразумець розніцу паміж зваротнымі спасылкамі і нішавымі зваротнымі спасылкамі. Маючы дакладнае разуменне абодвух, мы можам дасягнуць нашай мэтавай групы і лёгка пераўтварыць наш трафік у вядучыя.\nПерш чым працягваць, вы таксама павінны зразумець, што такое ніша. Увогуле, ніша спалучае два элементы: "ХТО" і "ШТО". Ваш, хто ваш мэтавы рынак, і якое рашэнне вы прапануеце.\nЗваротныя спасылкі - гэта спасылкі, якія можна набыць з любога сайта, незалежна ад таго, адносяцца яны да вашай галіны ці не. І зваротныя спасылкі на нішы - гэта спасылкі, набытыя на сайтах, якія маюць такую ж катэгорыю, што і ваша, і належаць да той жа галіны.\nПрыклад зваротных спасылак: Як мы робім сацыяльныя закладкі, аб'явы і перадачу малюнкаў. Мы выкарыстоўваем усе тыпы вэб-сайтаў для стварэння зваротных спасылак.\nНішавыя зваротныя спасылкі: Мы выкарыстоўваем некаторыя канкрэтныя сайты, каб вярнуць спасылку на наш сайт. Гэты тып дзейнасці ўключае ў сябе паведамленні гасцей, інфаграфіку, пытанні / адказы і г.д. Гэта патрабуе больш часу, чым звычайны працэс стварэння зваротнай спасылкі, але ён таксама эфектыўны.


Уладзімір Караткевіч і беларуская мастацкая культура — Аркадзь Русецкі — Уладзiмiр Караткевiч\nУладзiмiр Караткевiч » Крытыка » Аркадзь Русецкі «Уладзімір Караткевіч: праз гісторыю ў сучаснасць» » Уладзімір Караткевіч і беларуская мастацкая культура — Аркадзь Русецкі\nУладзімір Караткевіч і беларуская мастацкая культура — Аркадзь Русецкі\nРазгледзеўшы найбольш актуальныя праблемы творчасці У. Караткевіча, мэтазгодна выйсці на абагульняючую тэму, якая магла б адлюстраваць ролю i месца пісьменніка, паэта, драматурга ў нацыянальнай мастацкай культуры. Таму падагульняючы раздзел нашага даследавання мы i вызначылі гранічна канкрэтна — Kaраткевіч i мастацкая культура Беларусі. З аднаго боку, гэта i нейкі вынік даследавання; з другога — запрашэнне спецыялістаў i аматараў творчасці У. Караткевіча да пастаяннага i сістэмнага асэнсавання значэння яго творчасці для сучаснага культурна-творчага працэсу.\nУ кантэксце пастаўленай праблемы перш за ўсё адкажам на пытанне: «Што ёсць такое „мастацкая культура“? » – паняцце, якое ў нашым сучасным жыцці стала вельмі распаўсюджаным i якое, на жаль, не мае свайго адназначнага вызначэння. Па нашаму разуменню — а гэта вынік шматгадовых аналітычных пошукаў, — мастацкая культура — гэта, з аднаго боку, сукупны спосаб i прадукт мастацкай дзейнасці людзей у канкрэтную гістарычную эпоху i, з другога, поліфункцыянальная сістэма вытворчасці, захавання, размеркавання i спажывання духоўных каштоўнасцей, у якасці сутнаснай з’явы якой выступае мастацтва, яго ўзаемасувязь i ўзаемадзеянне з іншымі сацыяльнымі працэсамі i інстытутамі ў мэтах абнаўлення духоўнага жыцця грамадства i фарміравання па-мастацку развітой асобы.\nУ дадзеным выпадку для нас вызначальным выступае меркаванне «сукупны прадукт», якое паказвае, што мастацкая культура ахоплівае ўсе віды мастацкай дзейнасці — славесную, музычную, тэатральную, выяўленчую i г.д., i ўсе віды мастацтва, як прафесійнага, так i народнага, самадзейнага. Паняцце «сістэма», у сваю чаргу, уключае ўсе працэсы, звязаныя з функцыяніраваннем мастацтва (успрыняцце, адзнаку, вывучэнне), а таксама тое, што забяспечвае яго далейшае жыццё — выхаванне мастакоў, публікі, caцыялaгiчныя замеры існавання i спажывання мастацва i г.д. У выніку адбываецца зварот не да аднаго ці некалькіх відаў мастацтва, а да ўсяго свету мастацкай культуры — айчыннай i сусветнай, у неадрыўнай сувязі з той сацыяльна-духоўнай атмасферай, у якой адбываецца яе фарміраванне, існаванне i развіццё.\nМенавіта тлумачэнне мастацкай культуры як «сукупнасці сістэмы» — г.зн. як у вузкім, так i ў шырокім прачытанні, больш за ўсё зразумела i актуальна ў адносінах да творчасці У. Караткевіча, у якой, з аднаго боку, вельмі тонка адлюстраваны драматычныя абставіны гістарычнага лёсу беларусаў i, з другога, адчута i своеасабліва вызначана выключнасць геаграфічнага (ці, як кажуць цяпер, геапалітычнага) становішча Беларусі, якое ў розныя часы па-рознаму ўплывала на лёс i шляхі беларускай нацыі. Без сумнення, можна зазначыць, што творчасць У. Караткевіча прадстае перад сучасным чытачом як пэўная сукупнасць літаратурных жанраў (прозы, паэзіі, драматургіі, эсэ i г.д.), цесна ўзаемазвязаных, неадрыўных i дапаўняючых адзін аднаго. Але тая ж творчасць не замыкаецца толькі ў межах літаратурнай (хоць i шматпланавай, «сукупнай») дзейнасці. Яна стала сукупнай з’явай, часткай сістэмы нацыянальнай культуры, пры гэтым настолькі адметнай (па асэнсаванні прынцыпаў духоўна-маральнай самакаштоўнасці чалавека i вялікай гуманістычнай ідэі дабра як перадумовы існавання нашага грамадства не толькі ў мінулым, але і ў нашы дні), што мастацкая культура Беларусі як цэлае не магла не адчуць i не адрэагаваць на імпульсы яе актыўнага носьбіта. Як канцэнтраванае выражэнне, як мастацкі згустак, квінтэсенцыя агульначалавечых ідэй i каштоўнасцей, дыялектычная еднасць высокага рамантызму i непадробнай лірыкі i драматызму (а гэта адна з першых спроб у беларускім мастацтве паказаць у такім шырокім маштабе прыналежнасць беларускага народа да еўрапейскай цывілізацыі, якая па cвaix зыходных іпастасях арганічна ўключае арэалы свайго распаўсюджвання i тэрыторыю Беларусі), творчасць У. Караткевіча не проста прыцягнула да сябе ўвагу іншых відаў мастацтва, але абагаціла ix, зарыентавала, падштурхнула на пошук новых тэм i новых падыходаў да ix увасаблення.\nЯк аднойчы адзначыў В. Быкаў: «…Роўнага яму няма і наўрад ці ўжо будзе, замяніць яго ў нашай літаратуры не можа ніхто. Ужо хоць бы таму, што ніхто з такім бляскам не спалучаў у нас талент паэта з талентам празаіка, драматурга, кінасцэнарыста, эсэіста, гісторыка. Ён быў аднолькава таленавіты амаль ва ўсіх літаратурных жанрах, што, можа, натуральна для літаратуры мінулага, але рэдка сустракаецца ў сучаснай літаратуры з яе багатымі і дасканала развітымі літаратурнымі жанрамі».\nТалент У. Караткевіча быў такі ж шматгранны, як і яго веды і асабістыя інтарэсы. Па словах Адама Мальдзіса, цяжка знайсці той жанр, у якім не спрабаваў свае сілы У. Караткевіч. У яго творчым «арсенале» — раман, аповесць, апавяданне, казка для дзяцей, нарыс, рэцэнзія, навуковае даследаванне, паэма, балада, верш, п’еса, эсэ, кінасцэнарый, лібрэта оперы і балета… А яшчэ пераклады з розных моў, вострапубліцыстычныя артыкулы ў абарону нацыянальных традыцый, помнікаў гісторыі і культуры, роднай і блізкай з дзяцінства прыроды, дробныя нататкі, дзённікавыя запісы.\nДаследчыкі творчасці У. Караткевіча зусім справядліва адзначаюць, што шмат якія яго творы «выходзяць за межы чыста літаратурнага мастацтва. Яны напісаны па законах музыкі ці жывапісу, выклікаюць адпаведныя асацыяцыі і далучаюць да ўлады слова не менш адчувальную магію гука, колера, паху».\nШто датычыць іншых мастацтваў, то тут спашлёмся на такога аўтарытэта і знаўца жыццятворчасці У. Караткевіча, як мастак Пётр Драчоў (ён, дарэчы, быў тым, хто па-мастацку афармляў «Зямлю пад белымі крыламі», «Чорны замак Альшанскі», «Быў. Ёсць. Буду»). Ён успамінае: «Помню, з якім захапленнем мы, удзельнікі семінара творчай моладзі, слухалі Караткевіча ў Шчорсах, ля дуба Адама Міцкевіча, ці ў Любчы, на левым беразе Нёмана, ля руінаў старажытнага замка. Прычым з непрыхаванай цікавасцю яго слухала не толькі моладзь, але і гісторыкі, археолагі, этнографы. А ён казаў, казаў, нібыта асабіста быў знаёмы з Храптовічамі, Гаштольдамі, Кішкамі, Радзівіламі…\nА колькі ён ведаў старажытных народных песень, прыпевак, нацыянальных абрадаў! Памятаю, ён любіў напяваць прыпеўку, што пачынаецца са словаў: „Ад панядзелка да панядзелка смачна п’ецца тут гарэлка“…\n…Ён цудоўна ведаў мастакоў не толькі мінулага, але i сучасных, ніколі не падзяляючы ix на „cвaix“ i „чужых“. Яго пастаянна можна было бачыць на мастацкіх выставах, на канцэртах, на літаратурных вечарынах».\nА мастак Караткевіч, па сведчанні народнага паэта Беларусі Р. Барадуліна, мог бы спаборнічаць з пісьменнікам Караткевічам. Бездакорна валодаў лініяй, кампазіцыяй. Некалькімі штрыхамі мог перадаць характар, цi ўлюбёна-рамантычны, ці здзекліва-гратэскны. Вядома, што пушкінскія накіды на палях рукапісаў выдадзены неаднаразова. I нельга не пагадзіцца з Барадуліным, які лічыць, што пара i ў Беларусі пабагацець душой i выдаць малюнкі пяром, накіды, шаржы Уладзіміра Караткевіча. Скарбы гэтыя раскіданы па ўсёй Беларусі, па кpaiнax былога Саюза, i ёсць яны ў сяброў i прыхільнікаў творчасці знакамітага пісьменніка (яны, пэўна, адгукнуліся бы на такую выдавецкую ініцыятыву).\nТакое меркаванне Барадуліна пацвердзіла i выстава рукапісных i надрукаваных твораў У. Караткевіча, якая адбылася ў снежні 1995 г. у Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь. «Асаблівую адметнасць „чарнавікоў“ У. Караткевіча, — адзначала акадэмічная газета, — складаюць малюнкі, якія, відаць, дапамагалі аўтару ў пошуках мастацкіх вобразаў герояў. Дарэчы, малюнкі (ад малых да вялікіх) знаходзяцца як ля рукапісных радкоў, так i на асобных аркушах. Цікавая „геаграфічная“ распрацоўка прадстаўлена на аповесць „Чазенія“. Нягледзячы на абмежаванасць экспанатаў, можна зрабіць вывад аб тым, што У. Караткевіч з’яўляецца яшчэ i някепскім мастаком-графікам».\nСвае асабістыя адносіны да роднай мастацкай культуры, нацыянальнай культурнай спадчыны У. Караткевіч сфармуляваў у разважаннях галоўнага героя рамана «Нельга забыць» Андрэя Грыневіча. Вось яна, пісьменніцкая i грамадзянская праграма: «…мы напішам першую сапраўдную гісторыю беларускага мастацтва. Гэта цяжка. Нам давядзецца аб’ездзіць… усю Беларусь, адшукваць тое, што забыта, вывучаць, біць у набат, калі штосьці занядбалі або бураць. Гэта будзе сумленная гісторыя. Яна не будзе забываць ні добрага, ні дрэннага… Там будуць дарогі, людзі, запісы казак, песняў i сапраўдных апавяданняў аб жыцці, шмат фатаграфій ycix прыгожых i непрыгодных куткоў радзімы…»\nМенавіта ў гэтай сувязі адзначым поўную карэляцыю сутнаснай насычанасці творчасці У. Караткевіча з сутнасцю беларускай мастацкай культуры, асабліва ў той ix частцы, якая заключана ў гуманістычна-эстэтычнай праблематыцы.\nЦэментуючым, звязваючым разам творчасць У. Караткевіча i мастацкую культуру Беларусі выступаюць ix аднолькава зацікаўленыя, заклапочаныя адносіны да роднай мовы i нацыянальных традыцый, якія даволі часта штучна выключаліся з духоўнага жыцця, парушаючы культурную пераемнасць пакаленняў. Прывядзём толькі два, але дастаткова пераканальныя прыклады, якія сведчаць, што У. Караткевіч ужо напрыканцы 60-х гадоў бiў трывогу за лёс роднай мовы. Вось вытрымка з публіцыстычнага твора «Родная мова», напісанага яшчэ ў 1969 годзе для «Настаўніцкай газеты». Пытанне тут пастаўлена даволі абвострана: калі не будзе мовы, калі не будзе яе носьбітаў, то можна… убіць сабе ў галаву дурную думку, што ў нейкім далёкім будучым цябе не будзе. А калі так здарыцца, то нашто нам такая будучыня? «Мы (размова тут ідзе аб настаўніках. — А. Р.) ніколі не павінны забываць, наколькі годная наша праца i хто стаяў ля яе вытокаў. А стаялі ля гэтых вытокаў, самі настаўнічалі, самі складалі першыя буквары i чытанкі Цётка, Купала i Колас». А вось тыя думкі, але ўжо ў паэтычнай форме — радкі з малавядомага верша «Мова» (ён надрукаваны ў першым томе Збору твораў У. Караткевіча з заўвагай («паводле аўтографа, які знаходзіцца на адвароце фота Янкі Брыля»), датаванага канцом 50-х гадоў. Нягледзячы на біблейскую запаведзь аб тым, што «няўмольна сальюцца мовы зямлі», У. Караткевіч упэўнена сцвярджае:\nМне скажа: «Братка, здароў».\n… Ты мой ясны хлеб i каханы май,\nПесня продкаў, нашчадкаў палі.\n(I,363 — 364)\nПройдзе колькі часу, i крык Караткевічавай душы разбудзіць замерлае пачуццё нацыянальнай годнасці палітыкаў i пісьменнікаў, мастакоў i моваведаў. Гістарычны працэс прывядзе рэспубліку да суверэннасці, да з’яўлення i развіцця ў беларускай мастацкай культуры новых якасных рыс, асабліва ў моўнай творчасці.\nДалей. Калі мы падыходзім да разгляду мастацкай культуры не як да нейкай раз i назаўсёды вызначанай данасці, а як да жывога сацыяльнага арганізма, які жыве ў грамадстве, пастаянна развіваецца разам з ім, вырашаючы сваю галоўную задачу стварэння гісторыі чалавецтва мастацкімі сродкамі, то ўбачым, што творчасць У. Караткевіча поўнасцю карэліруецца з такім падыходам. Вызначальным пры гэтым з’яўляецца мастацкае асэнсаванне дыялектыкі адносін паміж гісторыяй i сучаснасцю, глыбокае разуменне гістарычнага працэсу i стварэнне на гэтай аснове мастацка-гістарычнага летапіcy Беларусі.\nПранікненне ў тыя далёкія часы (XVI — XІX стст.), кaлi спачатку ішоў пошук, а потым паступова афармляліся i атрымалі паскоранае развіццё розныя сферы нацыянальнай духоўнай творчасці — летапісанне, ананімная літаратура, школьны тэатр, архітэктура i жывапіc, а потым нацыянальная літаратура i мова, дазволіла пісьменніку адчуць i зразумець вытокі палітычнай i духоўнай свядомасці беларусаў. Хоць пытанням Адраджэння ў беларускай мастацкай культуры У. Караткевіч i не прысвяціў спецыяльных твораў (xiбa што ўспомнім вершы «Скарына пакідае радзіму», «Багдановічу», «Кнігі», «Шляхі Ігната Буйніцкага», «Домік Багдановіча», паэму «Зямля дзядоў» i інш.), аднак агульная маральна-эстэтычная напоўненасць твораў, якія закранаюць даволі працяглую i значную для развіцця беларускай культуры гістарычна-мастацкую плынь, даюць сучаснаму чытачу шырокую панараму культурнага i мастацкага развіцця беларусаў, знаёмяць з вобразамі тых нацыянальных асветнікаў, якія муравалі падмуркі i ўзводзілі сцены беларускай духоўнасці. Пры гэтым У. Караткевіч пераканаўча сцвярджае адметнасць уласнага гістарычнага шляху беларусаў i ix нацыянальнай мастацкай культуры, якія неадрыўныя, але ў той жа час не зводзяцца да лёсу i культур іншых славянскіх народаў.\nПадкрэслім, што сродкаў, якімі карыстаецца У. Караткевіч пры вырашэнні такой звышзадачы, мноства. Гэта тонкі лipызм i глыбокі псіхалагізм у стварэнні характараў герояў, здольнасць бачыць жыццё ў маштабных вымярэннях i ўменне адслаіць заканамернае ад выпадковага, вечнае ад часовага, шырокае выкарыстанне нечаканых асацыяцый, ідэйна-эстэтычнага багацця фальклору, этнаграфіі i гістарычных дакументаў i моўнае багацце твораў i г.д. I ўсе яны скіраваны i на тое, каб паспяхова рэалізаваць стваральныя патэнцыі паэта ў яго разуменні нацыянальнай грамадскай свядомасці, садзейнічаць яе развіццю, сцвярджаць каштоўнасць чалавека як важнейшай мэты нацыянальна-культурнага будаўніцтва. У якасці прыкладу яшчэ раз звернемся да кнігi «Зямля пад белымі крыламі», праца над першым варыянтам якой была завершана 12 ліпеня 1971 г. (такая паметка ёсць на рукапісе твора, які захоўваецца ў бібліятэцы Нацыянальнай Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь). Як цяпер нярэдка лічаць, гэта быў час застою ў развіцці нацыянальнай культуры, час падаўлення ўсякага іншамыслення, дыктату адной ідэалогіі i г.д. Мабыць, некаторая доля ісціны ў такіх меркаваннях i ёсць. Але, на наш погляд, яна больш за ўсе тычыцца тых твораў i аўтараў, якія спрабавалі за ўсім гэтым схаваць сваё ўсярэдненае майстэрства, тую шэрасць, што прэтэндавала на ролю шэдэўра. Калі ж мастацкі твор вылучаўся глыбокім зместам, арыгінальнымі думкамі, новымі падыходамі да асэнсавання жыцця (як у далёкія, так i ў больш блізкія гады), тады выхад яго на чытацкую ці глядацкую аўдыторыю не магла стрымаць ніякая «аглабельная» крытыка i ніякая цэнзура (успомнім хоць бы з’яўленне першых аповесцей В. Быкава). Так адбылося i з «Зямлёй пад белымі крыламі». Ужо ў 1972 годзе кніга была выдадзена ў Кіеве, а потым з’явілася i ў беларускіх кнігарнях. Дакладнасць фактаў, аб’ектыўны (з нейкім, зусім лёгкім, эмацыянальным налётам) падыход да айчыннай гісторыіі ў спалучэнні з вобразнай беларускай мовай робяць гэту кнігу (на жаль, i сёння прыдбаць яе ў кніжнай краме немагчыма!) сродкам далучэння сучаснага чытача да спасціжэння i разумення складанасцей гістарычнага лёсу беларусаў, бачання таго, што гісторыя нашых продкаў была i застаецца натуральнай асновай існавання адзінай беларускай нацыі на мяжы XX стагоддзя.\nСёння можна разважаць над тым, каму з беларускіх пісьменнікаў, паэтаў, драматургаў удавалася так трапна i пераканаўча мовай літаратуры прыпаднесці сучаснаму чытачу характарыстыкі аб’ектаў старажытнамастацкай культуры беларусаў, як гэта paбіў У. Караткевіч. Па сутнасці, у сучаснай літаратуры мы не знойдзем таго багацця ведаў аб помніках беларускага мастацтва, якое блішчыць непадробным дыяментам у Караткевічавых творах. Але звернемся да фактаў.\nВось звесткі аб Віцебшчыне: «Яшчэ i зараз па глухіх мясіцнах Віцебскай зямлі можна бачыць цудоўнай старой работы абразы i статуі. Менавіта тут зарадзілася сярод усходніх славян майстэрства рэльефнай, шматкаляровай кафлі (так званая „цанінная справа“). Беларускія даўнія майстры неслі яе i да суседзяў. Так, майстра Ігнат, сын Максімаў з Копысі, разам з сябрам Сцяпанам, сынам Іванавым з Мсціслаўля, прынеслі гэтую тонкую штуку нават у Маскву, дзе яны i пабудавалі, упрыгожыўшы цанінаю, такія шэдэўры, як нябесна-сіні Круіцкі церамок, некаторыя крамлёўскія палацы, будынкі ў Тройца-Сергіеўскай лаўры i сабор Нова-Ерусалiмcкaгa манастыра» (VІІІ, ч.І, 467 — 468).\nЯшчэ — аб традыцыйных духоўнасцях Магілёўшчыны: «Гэтыя мясціны, былыя ўрочышчы, забудаваныя новымі гмахамі, носяць назвы „Машакоўка“, „Дзебры“. …Легенда… кажа, што жыў у гэтых нетрах вялікі разбойнік Машэка. Стаў ён гразой наваколля пасля таго, як, жадаючы зарабіць на вяселле, пагнаў на Украіну плыты, а тым часам князь сілай узяў у замак яго нявесту. Уварвацца ў замак нават такі асілак не мог. Машэка зpaбіў сабе ў пушчы, пад каранямі, логава, адзеўся ў воўчыя шкуры, якія так i прысохлі на ім, i хутка ўсе перад ім трапяталі. Аднойчы яму ўдалося перастрэць вазок князя, разагнаць варту, у адзінаборстве забіць уладара, а жанчыну, што ехала з ім, прынесці да сябе. Тая, аднак, за гэты час прывыкла да раскошы i золата, збэсцілася i, калі Машэка заснуў, забіла яго нажом» (VIII, ч.І, 469). (Паданне, мабыць, i далёкае. Але было яно настолькі ўражлівым для Караткевічавай паэтычнай душы, што стала высновай для яго першага літаратурнага твора.)\nПра адметнасць i трапнасць характарыстык пісьменніка можа сведчыць, напрыклад, апісанне горада мяча i волі i свабоды — Гродна.\nГэты горад «далёка не апошні па старажытнасці, па прыгажосці, па тым, што ён з тых гарадоў, якія маюць сваё адметнае аблічча, якое не зблытаеш ні з якім другім» (VIII, ч.І, 477).\nПісьменніка цікавіў гістарычны і культурны лёс не толькі вялікіх гарадоў. Ён вывучаў шляхі развіцця і «вялікіх» малых гарадкоў і мястэчкаў, цікавых і рамантычных, такіх, як Навагрудак з сусветна вядомымі гарадзішчамі і «Курганом Міцкевіча», Нясвіж, на вуліцах якога не рэдкасць барачныя дамы XVII — XVIII стст., Пінск з яго велічным сярэдневяковым гмахам калегіума, Мазыр (гэты «міні-Кіеў»), Орша з яе легендамі, Рагачаў з шыпшынай на курганах. Без увагі У. Караткевіча не засталіся Гальшаны, што на Ашмяншчыне, Вараняны з Астравецкага раёна, цудоўны і непаўторны Мір з яго цыганскімі «каралямі», Давыд-Гарадок над Гарынню. На жаль, пісьменнік не паспеў данесці да чытача і тысячнай часткі таго дзіўнага, што бачылі яго вочы на беларускіх дарогах і ў беларускіх гарадах. Зямля Беларусі — гэта зямля, якая «спрадвеку ўсыпана магіламі, курганамі, згубленай у баі зброяй. Каго тут толькі не было?! Нават готы ў другім стагоддзі ішлі тут са сваёй туманнай поўначы да Чорнага мора, а потым калі паўдзённыя плямёны турнулі іх, — зноў каціліся на поўнач. Археолагі выкапалі ў скарбе другога стагоддзя наканечнік дзіды з рунічным надпісам «Наперад!». А на такім жа наканечніку чацвёртага стагоддзя тыя ж вуглаватыя суровыя руны: «Назад!» (VIII, ч.І, 474).\nАсабліва адметныя адносіны пісьменніка да вальналюбства нашых продкаў, іх самаадданасці і адвагі ў барацьбе за незалежнасць. «І ледзь адбіліся (ад татар. — А.Р.), звалілася новая вялікая бяда. У 1230 годзе Конрад Мазавецкі запрасіў на межы сваіх граніц з прусамі (адным з славянскіх плямён. — А.Р.) Тэўтонскі ордэн. Меч пагражаў цяпер з другога боку. Яшчэ больш жудасны, без літасці і сумнення. У гродзенскім музеі захоўваецца двухручны меч з надпісам па-старанямецку „Drink blut“ — „Пі кроў“. Прусы паступова гінулі пад ударамі ордэнцаў… Такі самы лёс пагражаў і нам — беларусам» (VIII, ч.І, 478).\nАле ўсё ж у тыя гады выстаялі, не толькі цярпелі паразы (напрыклад, у 1284 г.), але адбівалі нападкі крыжакоў (1296, 1306, 1311 гг.), білі іх. І ў рэшце рэшт войска пад кіраўніцтвам Давіда Гродзенскага разбіла ўшчэнт. Канчатковую кропку ў процістаянні з ордэнам паставіла Грунвальдская бітва, дзе гродзенцы разам з віцяблянамі, магілёўцамі, мсціслаўцамі, смалячанамі і іншымі славянскімі ваярамі нанеслі ордэну сакрушальнае паражэнне. «…Грунвальд не можа не здзіўляць. Перавага нямецкіх сіл… не памагла ім. 15 000 узялі ў палон, больш 40 000 разам з вялікім магістрам Юнгінгенам забілі» (VIII, ч.І, 479).\nУ. Караткевіч адным з першых аўтараў у беларускай мастацкай культуры паспрабаваў спасцігнуць i праз асаблівасць свайго літаратурнага метаду выразіць сутнасць i вынікі рэлігійнага (каталіцкага i праваслаўнага, уніяцкага i праваслаўнага) процістаяння на Белаpyci. Ствараючы вобразы езуітаў i ix прыслужнікаў, пісьменнік стварае ўражлівыя карціны духоўнага жыцця (ці, можа, духоўнай затхласці) i ў сярэднявеччы, i ў больш познія часы. Дарэчы, новыя гістарычныя даследаванні даюць нам пераканаўчыя сведчанні пастаяннай жорсткай, наступальнай дзейнасці езуіцкіх ордэнаў у ix авалоданні светапогляднай прасторай Беларусі. I гэты працэс У. Караткевіч адлюстраваў вельмі трапна: «I трыста год існуe твой дамініканскі ордэн. Ён грызе ворагаў Бога, як пёс. Пачынаючы ад вальдэнсаў i катараў вы знішчаеце epaci, вы кіруеце інквізіцыяй, але вы таксама на вачах. Натуральна было б стварыць братэрства, якое жыло б сярод ycix, як мінарыты, i ведала б людзей, як яны, але адначасова рвала б ерэтыкоў, як псы Гасподні. Не грубай сякерай, вядома, — пакінем яе вашаму… гм… цяперашняму ордэну, — а больш тонкай зброяй. — Пагайдаў медальёнам: — Хаця б вось такой. I гэты ордэн павінен быць нябачным i ўсёпранікальным. Як смерць, ведаць усё i ўся, нават тое, што вораг пабаяўся падумадь. Тайны, магутны, розны па вопратцы, з магнатам — магнат i з хлопам — хлоп, з вальнадумцам — вальнадумец, з праваслаўным — праваслаўны, але заўсёды — атрута самога Бога ў целе ворага. Нябачнае войска ў кожнай краіне, якое вядзе войны, рыхтуе вайну забойствам моцных i выхаваннем малых дзяцей і ўсім, што стварыў д’ябал i што мы павінны зрабіць зброяй у абарону Госпада. Нашто грэбаваць нечым? A гpaxi нашы — замоляць» (VI, 19).\nТэма гэта, як нам падаецца, ніколі не пакідала ўвагі пісьменніка. Яе адбіткі, яе сляды, нават прамое адлюстраванне мы знойдзем у шмат якіх творах. У першую чаргу ў «Званах Віцебска». Сёння цяжка вызначыць, што падштурхнула У. Караткевіча звярнуцца да тэмы рэлігійнага процістаяння, але напісанае застаецца фактам: народная трагедыя, апісаная ў творы, вельмі пераканальна паказвае, як трагічна заканчваецца процістаянне на светапогляднай аснове.\nУ. Караткевіч быў адным з першых літаратараў, хто звярнуўся да трагічнага лёсу захавальніцы народнай мудрасці, непадробных, унікальных сведкаў роднай гісторыі, сучасніцы непаўторнай Ефрасінні Полацкай, першапачынальніцы бібліятэчнай справы на Беларусі старажытнай Полацкай бібліятэкі. «У склепах ягоных (храма Сафіі Полацкай. — А.Р.) была ў свой час адна з найлепшых нашых старажытных бібліятэк. Яе спалілі ў свой час езуіты» (VIII, ч.І, 465).\nАб шматбаковасці мастацкіх інтарэсаў i захапленняў У. Караткевіча сведчыць i яго пастаянная ўвага да мастацкай спадчыны народа, яе сучаснага супярэчлівага лёсу.\nЗапісы ў дзённіках сведчаць аб вастрыні эстэтычнага ўспрымання, тонкасці сацыяльна-эстэтычных ацэнак мастацкай спадчыны мінулага, заклапочанасці аб яе захаванасці для нашчадкаў. Колькі прыкладаў з «Запісных кніжак» У. Караткевіча:\nЦарква ў Бярозавічах. …Могілкі, зарослыя бярвенападобнымі старымі вішнямі, ліпамі. Бярозы звесілі косы. Ажына запляла старыя крыжы. Добра, што ёсць яшчэ такія куткі. Анёлападобныя стогны пеўчых. …Маці Божая. Яшчэ ўніяц[кая] рыса твару азызла-журботная. Прабоіна ад шведскай кулі.\n…Каплічка на могілках пры ўездзе, каляровыя шкельцы. Магутныя прысады. …Зламаная ў пятніцу царква. Разбіты купал.\n…Кашавічы. Драўляная, сціплая цэркаўка. Спераду бярозы, з астатніх 3 бакоў — ліпы. Асуджаная. Не сёння-заўтра знясуць.\n…Пакроў Маці Божай.\nУ алтары адна ікона — яшчэ уніяцкая. Mixaіл з крыжам i сцягам. Шлем з султанскіх пер’яў. І другая, мабыць, таксама XVIII ст. — (Суздаль?). Скурчаныя пальцы трохперсція.\nI, урэшце, шэдэўр, жамчужына царквы: прабітая асколкам у 1939 г. (батарэя выпусіціла па саборы некалькі снарадаў) Маці Божая.\nЛілова-карычневая накідка з апельсінавай падкладкай. Цёмна-зялёны, высакародных таноў хітон. Зялёны, ледзь святлейшы хітон младзенца. Ды не, ужо й падлетка нібы. I зялёная яго накідка. I звернутая да яго з невымоўнаю пяшчотай рука маці. I другая, якая трымала яго без напругі, як трымаюць паветра.\nВялікія журботныя вочы. Нос не кратак. I далонь дзіцяці ў двухперсці. I за ўсім гэтым залацістае ззянне згасаючага — i ніколі нязгаснага — візантыйскага, беларускага неба… ».\nРозны лёс прыпаў на долю помнікаў нацыянальнай мастацкай культуры. Адны з іх захаваліся да нашага часу i пераканаўча сведчаць нам аб высокім узроўні эстэтычнага развіцця нашых продкаў; другія — не вытрымалі выпрабаваняў гістарычнага часу, згубіліся ці разбурыліся пад уздзеяннем акаляючага асяроддзя; трэція — былі вынішчаны рознага роду «змагарамі за чысціню» народнага светаўспрымання (маўляў, не тую ідэалогію выражалі). Усё гэта старонкі гісторыі нашага мастацкага развіцця. Таму i шкадаваць аб згубленым, i радавацца захаваным, на жаль, прыходзіцца адначасова.\nАле У. Караткевіч быў далёкі ад такога «замілавання». Яго пастаянна трывожыла становішча, калі па жаданні палітыкаў мастацкая культура нацыі магла стаць у цуглях, падпарадкоўвацца волі «злоснай задуме, злому капрызу чалавека (людзей) i па ix волі магла чыніцца бязглуздая, вар’яцкая, злачынная жорсткасць як у адносінах да гісторыі нашага народа (да гэтага мы ўжо так-сяк прызвычаліся), так i да культуры нашай.\n«Тое, што не вывезена (якое права маюць музеі суседзяў н а н а ш ы я (выдзелена У. Караткевічам. — А. Р.) каштоўнасці), тое, што нельга вывезці (ратуша ў Мінску i Магілёве, Мірскі замак), тое знішчаецца, каб мы засталіся голыя на зямлі, каб нам нават ганарыцца не было чым. Гэта нішчаць усе: абазнаныя — з прынцыпу, народ па неадукаванасці, apxiтэктары, каб на месцы старай жамчужыны збудаваць буйнаблочную каробку з дзвюма гарыламі i трыма каровамі на фасадзе i такім чынам уславіць сваё імя ў стагоддзях (раней толькі жонка ведала, што ён дурань i імпатэнт, прабачце, творчы імпатэнт), а цяпер слава аб гэтым — на ўвесь свет, цяпер пра гэта будуць ведаць усе добрыя людзі).\nДзякуючы турызму ў нас, i ў Смаленску, i ў Маскве гандлююць з-пад крыса беларускай іконай, унікальнай беларускай скульптурай. Бізнес укараняецца нават у тых месцах, дзе не ведалі й дагэтуль, што такое крадзеж, паклёп, падман. Скарбы нашы — у прыватных калекцыях, што асуджаныя на маўчанне. А тое, што на месцы, асуджана на разбурэнне, паталоку, разрабаванне.\nБог наш у рашучую хвіліну здрадзіў нам, стаў богам моцных суседзяў, даў сябе разрабаваць. Стаў саўдзельнікам нашай бяды, нашай агульнай трагедыі. Ён бараніў нас, пакуль непахісныя былі нашы ўладары, а калі яны пахіснуліся — выдаў нас з галавою драпежнікам».\nЗaпіc гэты зроблены У. Караткевічам яшчэ 5 красавіка 1982 г. Гэта значыць, ужо тады, у часы застойныя, пісьменнік душой сваёй адчуваў усю небяспеку, якую нясе бескантрольнасць дзяржавы за захаваннем нацыянальнага мастацкага багацця, як бы падказваў кіраўніцтву рэспублікі неабходнасць прыняцця заканадаўчых актаў, якія б рэгулявалі ў Беларусі прынцыпы развіцця, функцыяніравання, спажывання i захавання мастацкай культуры.\nА. Асіпенка, які ў 80-я гады працаваў у часопісе «Маладосць», потым успамінаў: «Неяк Уладзімір Караткевіч папрасіўся ў камандзіроўку на Палессе. Тыдні праз два ён сядзеў у рэдакцыі i абурана расказваў, як знішчаюцца старажытныя, можа, адзіныя ў свеце, помнікі культуры i архітэктуры, захапляўся палескай прыродай, сівымі легендамі i сказаннямі.\nЯ пажартаваў: „Выгаварышся i не захочаш пісаць… “ Ён адказаў з болем у голасе: „Не пісаць — крычаць хочацца… “ Нарыс быў надрукаваны. Называўся ён „Званы ў прадонні азёр“. Адзін з лепшых нарысаў Уладзіміра Караткевіча, актуальнасць якога відавочна і сёння.\nТо быў сапраўдны крык збалелай душы».\nБеларускае мастацтва яшчэ да прыходу ў яго У. Караткевіча назапасіла пэўны арсенал сродкаў фарміравання ў грамадства і асобы гістарычнай самасвядомасці. Аднак не было той стрыжнявой лініі, якая б праз яго спецыфічныя падыходы асэнсоўвала розныя сацыяльныя пласты, асаблівасці нацыянальнага менталітэту, вызначала ролю і месца беларусаў у культурна-гістарычным працэсе як з’яву аб’ектыўную і заканамерную. Менавіта творчасць У. Караткевіча (а ён, як нам падаецца, быў першым у нашай літаратуры, хто задачай творчасці вызначыў і рэалізаваў на справе паказ жыцця і гераічнай барацьбы беларусаў за сваю долю і волю) дазволіла ліквідаваць гэты прабел. Доказы?\nПа-першае, пісьменнік валодаў вялізнымі ведамі ў галіне тэарытычных праблем гістарычнай навукі (стварыў сваю філасофію гісторыі. Успомнім, да прыкладу, яго вызначэнне эпохі Рэнесансу на Беларусі. Ці размову Алеся Загорскага з прафесарам Сразнеўскім у «Каласах пад сярпом тваім»: «Вы адкрылі новы нязнаны свет. Адкрылі, магчыма, цэлы народ. Няўжо яны былі такія?\n— Якія, пан прафесар?\n— Усе ж кажуць аб крайняй забітасці, затурканасці, выраджэнні нашага краю.\n— Гэта ёсць, але ў гэтых выказваннях больш палітыкі, чым праўды… Прыгнёт нараджае не толькі рабоў. Са слабых — магчыма. Але з моцных ён нараджае волатаў» (V, 147 — 148).\nПа-другое, Караткевіч разумеў гісторыю як працэс, што дазваляе звязаць разам мінулае і будучае (гістарычны сюжэт, на яго думку, гэта матрыца будучага) і ў якім кожнаму народу адведзены свае роля і месца. «А для нас жа беларуская гісторыя — у многім нязведанае, — адзначыў неяк У. Караткевіч. — Мы пакуль што мала ведаем аб жыцці, звычаях, побыце нашых продкаў. Кожны, хто ведае, хто можа ведаць, павінен збіраць гэтыя падрабязнасці і перадаваць іншым. Па меры магчымасці я і рабіў гэта ў „Каласах“. У выніку шматлікія апісанні, вялікі аб’ём рамана. Для тоненькіх гістарычных раманаў, такіх, як у Друона, у Беларусі яшчэ прыйдзе свая чарга».\nПа-трэцяе, у спасціжэнні беларускай гісторыі ў Караткевіча было сваё бачанне. Ён знаходзіў і адбіраў тыя факты, якія сілай мастацкага абагульнення (сінтэз легендарна-фальклорнага з канкрэтнымі гістарычнымі падзеямі) знітоўваліся ў сістэму, у якой спалучаюцца выпадковае i заканамернае, нацыянальнае i агульначалавечае, маральнае i эстэтычнае. Па сутнасці, гістарычныя творы У. Караткевіча — гэта літаратурна-эстэтычная матэрыялізацыя гістарычнай памяці народа.\nАдбывалася гэта (як нам падаецца) таму, што ў творчасці У. Караткевіча ўдала спалучаліся паэтызацыя i ўвага да простага, звычайнага, чалавечая мудрасць з непасрэднасцю дзіцяці (В. Быкаў), гістарычная праўдападобнасць з народнай легендай ці паданнем. I, вядома ж, асабісты ўдзел у пошуках i даследаваннях помнікаў старога дойлідства, этнаграфіі i фальклору, «рэстаўрацыі» мастацкай культуры народа.\nМабыць, яшчэ можна адзначыць пісьменніцкую цягу да спасціжэння незвычайнага, незалежна ад таго, дзе яно мела месца — у гісторыі цi сучаснасці. Гэта незвычайнае, як лічыць В. Быкаў, пісьменнік умеў бачыць скрозь і ўсюды, падмячаць cваім вострым мастакоўскім вокам, узбагачаць сілай свайго ўяўлення да пераканальных уражліва-эмацыянальных карцін. Сведчаннем таму, што У. Караткевіч, асабліва ў спасціжэнні гісторыі народа, шмат фактаў, асоб i падзей успрымаў па-свойму, як можа бачыць вялікі мастак, майстар прыгожай думкі i слова, з’яўляецца палемічнасць яго твораў. Вядомы даследчык беларускай літаратуры В. Каваленка, аналізуючы аповесць «Сівая легенда», назваў яе творам палемічным «да цэлага перыяду літаратурнага жыцця, калі страх перад „ідэалізацыяй мінулага“ амаль што паралізаваў жывую цікавасць прозы да гістарычнай даўнасці беларускага народа».\nНа наш погляд, пры асэнсаванні азначанай праблемы нельга абысці ўвагай адносіны У. Караткевіча да вуснай народнай творчасці, якая адыгрывала важную ролю як у развіцці яго прозы i драматургіі, так i праз караткевічаўскае прачытанне, у абагачэнні нацыянальнай мастацкай культуры. Пісьменнік быў цвёрда перакананы, што толькі спасціжэнне вытокаў жыццёвасці народа, пранікненне ў сутнасць народнага мастацтва, i ў першую чаргу фальклору, дазваляе ствараць сапраўды, мастацкія творы, вартыя той зямлі, на якой ён жыве.\nРаней (гл. частку VII) мы аналізавалі месца вуснай народнай творчасці ў паэзіі У. Караткевіча. Але таксама ж багатай народнай мудрасцю насычаны яго і проза, і драматургія. У «Дзікім паляванні караля Стаха», напрыклад, цесна пераплецены рыцарская авантурная фабула з казачнымі элементамі, аўтарскія лірычныя і публіцыстычныя адступленні з мудрасцю і трапнасцю народных выразаў, прымаўкамі і прыказкамі, сакавітасцю народнага гумару. Дарэчы, і галоўны герой аповесці Андрэй Беларэцкі — вучоны, фалькларыст, які «абышоў і праехаў Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, частку Віленскай губерні» — рашае сваю галоўную задачу — веданне беларускага народа. Паклаўшы ў канву аповесці вечную духоўную каштоўнасць народнай легенды, пісьменнік паказаў, як людзі ў пагоні за грашыма топчуць і нішчаць народнае багацце — сваю спадчыну, нородную мудрасць, звычаі, дзякуючы якім народ уласна і існуе як народ. «Дзікае паляванне…» вядзе да дзікунства, распусты, згубы еднасці са сваёй Радзімай і нацыяй. Аб пільнай увазе Андрэя Беларэцкага (а значыць, і самога Карткевіча!) да сівой мінуўшчыны сведчаць у аповесці шматлікія ўрыўкі і вытрымкі з гістарычных хронік, паданняў, народныя песні, калыханкі, хаўтурныя галашэнні, легенды і г.д. І выкарыстоўваецца ўсё гэта з адзінай мэтай — апаэтызаваць беларуса, чалавека «тутэйшага», дзяліўшага з роднай зямелькай і шчасце, і горыч.\nІ зусім ужо ў традыцыях вуснай народнай творчасці напісана «Легенда аб бедным д’ябле і аб адвакатах сатаны», з якой чытач змог пазнаёміцца толькі ў 1996 г. (напісаная ў 1961 г., легенда пры жыцці пісьменніка не друкавалася). Твор гэты нават не легенда (у традыцыйным разуменні), гэта нейкая фантасмагорыя, у якой знітаваны ў адно рэальнасць і фантазія, гісторыя і вымысел, вусная творчасць і яе літаратурная апрацоўка. Як адзначыў сам Караткевіч, яго твор «… аб людзях і духах, злых і прыстойных, і аб іхніх здзіўляючых, мудрых, смеху вартых і ўсякіх іншых прыгодах, якія адбыліся на Беларусі і ў іншых мясцінах, што ляжаць не бліжэй Месяца і не далей Сонца». Андрэй Рогач, выгнаны з пекла за праяўленую дабрачыннасць, па загаду Сатаны адпраўляецца на Беларусь, «у самы паршывы закуток», каб, вынішчаючы ўсё жывое, зноў атрымаць месца ў сатанінскіх палацах. Голад і пакуты, каханне і смерць, шчырасць і подласць — праз усе выпрабаванні пройдзе Рогач, каб адчуць сябе Чалавекам! «Але пекла пад зямлёй не будзе. А зямное пекла мы таксама знішчым, — кажа ён сваёй каханай Дубраўцы, калі яны пасля ўcix прыгод Рогача зноў сустрэліся на палявой дарозе. — …Мы дачакаемся. Вечна жывы чалавек. I вечна будзем жыць ты i я. Пакуты мужчын i каханне жанчын… »\nДабро павінна перамагчы зло. I яно перамагае яго. Чалавек зноў адчувае сябе Чалавекам, які ў імя абароны Дабра i Прыгажосці (як гэтага патрабуюць правілы i прынцыпы створаных народам легенд, казак, паданняў) гатовы на барацьбу з Д’яблам, Сатаной i яшчэ хто ведае з кім i чым, каб толькі на гэтай грэшнай зямлі ўладарылі Праўда, Ісціна i Справядлівасць.\nНе абыходзіць пісьменнік i вусную творчасць, традыцыі i звычаі народаў, якія суседнічаюць з Беларуссю ці жывуць на яе зямлі («Зямля пад белымі крыламі», «Казкі янтарнай краіны», «Каласы пад сярпом тваім»). У аповесці «Цыганскі кароль» каларытна выпісана, у прыватнасці, сцэна пахавання цыганскага старэйшыны. За шматлікімі рытуаламі (пахавальныя песні, рытуальнае вогнішча, спальванне цыганскага шатра з памерлым і інш.), якімі суправаджалася пахаванне, за знаёмствам героя аповесці з цыганскімі звычаямі У. Караткевіч убачыў вернасць народа традыцыям продкаў, беражлівыя да ix адносіны.\nАсаблівым багаццем, сапраўдным россыпам народнай мудрасці, гумару, алегорый вызначаюцца раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», драма «Маці ўрагану» i некаторыя іншыя творы. Тут i класічныя выразы фальклорнай спадчыны, i тыя простанародныя выказванні, якія з цягам часу ператвараюцца ў народную «класіку», i, наогул, трапныя выразы, якія, як правіла, раскрываюць сутнасць народнага погляду на тыя ці іншыя рэчы i з’явы. Іх проста нельга не прывесці ў якасці пацвярджэння: «Каб цябе бацькі на тым свеце сустрэлі, як ты мяне на гэтым», «А быці таму палацу княскаму багату, як касцёл», «Хоць саву аб пень, хоць пнём аб саву — саве ўсё адно», «Гарэлкі не піў, піва не любіў, таму i кар’еры не зрабіў», «Цалуй прабой ды гамуй дамой», «Я здатны быў біць нагамі, як жарабя пасля зімовай спячкі», «Духоўны смурод горшы», «I сабака хвастом віляе, калі кінеш яму кавалак», «Татка падалом, мамка рукавом, а я сам — сохну», «бручкай па мордзе», «вільнуў языком, як сабака хвастом», «паненкі, як кветкі ў крапіве», «Лупіш ты па краі, як конь на градах», «а дом твой карчма — пасярод дзярма», «напнуўся, як жаба на купіне», «казаў табе Бог, каб сам сабе памог», «язык мой — звонам у роце», «памяць каціная», «голы чалавек на зямлі без чалавека», «у гарэлку ўткнуўшы лыч, задрамаў Фама-шляхціч»…\nВыкарыстанне трапных народных выразаў — гэта не толькі абагачэнне мовы герояў, веданне імі бацькоўскіх наказаў, мудрасці i запаветаў. Гэта яшчэ i даніна таму магутнаму народна-мастацкаму пласту культуры, які, па сутнасці, з’яўляецца i калыскай, i нянькай усякага сапраўднага мастацтва.\nУ творах Караткевіча (бадай, як ні ў кога з белаpycкix аўтараў) даецца шматпланавая характарыстыка майстэрства народных умельцаў, помнікаў мастацтва, народных традыцый. Вось, напрыклад, раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні». Сярод герояў — народныя майстры — разьбяры («Чакай, вось толькі задніцу святой Інэсе дараблю, — сказаў разьбяр. Дзіўнай прыгажосці была гэтая спіна, схопленая мастаком у лёгкім, амаль непрыкметным, але поўным грацыі выгіне») (VI, 44), ювеліры («Пярсцёнак залаты з хрызапразам зpaбіў ягонай… Няўжо такая праца паловы збожжа бязмена не вартая? ») (VI, 45), збройнікі, кавалі, скамарохі-ліцэдзеі. Тут шырока адлюстраваны i утылітарныя, i эстэтычныя якасці шмат якіх прадметаў народнага ўжытку, дадзена мэтавае ix прызначэнне i мастацкае апісанне. Трапнымі, нават з нейкай доляй іроніі, вызначэннямі вылучаюцца характарыстыкі жаночых аксесуараў: «…за спінамі сядзелі кабеты. Размаляваныя, беленыя, з падплоенымі валасамі пад залатымі з алмазамі сеткамі, з аголенымі амаль да саскоў грудзьмі, на якіх прыслужніцы майстэрска вывелі танюткімі пэндзлікамі сетку блакітных жылак» (VI, 14).\nА вось апісанне Гародзенскага, Вітаўтавага замка: «Замкавы палац быў пабудаваны ў выглядзе базілікі, як царква, i меў шэсць нефаў, з якіх сярэдні быў толькі трохі вышэйшы за астатнія. Да яго прылягала па два бакавых нефы з кожнага боку i адзін папярочны, трансэпт. Сярэдні неф быў ва ўсю вышыню будынка i служыў залай для тронных прыёмаў. У трансэпце былі пакоі вялікага князя, а потым караля i іхніх двароў, цяпер даволі запушчаныя. Бакавыя i папярочны нефы былі пасля паходу Вітаўта на Пскоў падзелены на два паверхі. У ніжнім паверсе заходняга нефа жыла варта, у другім — прывілеяваныя воіны. Другі заході неф служыў жыллём для замкавых жыхароў, i там былі скарбніца i падземны ход за Гароднічанку. У першым, усходнім нефе, на абодвух паверхах, былі жытло для шаноўных гасцей i вялізная дварцовая капліца. I ўрэшце, у першым паверсе крайняга ўсходняга нефа былі цямніцы для радавітых i склады зброі.\nНа другім паверсе большую частку памяшкання займала вялікая судная зала (малая была ў трансэпце, пад бокам у караля), а меншую, аддзеленую ад яе пры Вітаўце ж мурам у тры цагліны, — катоўня. З катоўні скрыты ход у сцяне вёў праз усе паверхі пад зямлю, дзе былі сутарэнні для вязняў, а яшчэ глыбей — каменныя мяхі, у якіх губляўся назаўсёды след чалавека i адкуль за стагоддзе з лішнім не выйшаў, здаецца, ніхто, нават на могілкі» (VI, 30). Яскравы прыклад, калі мастацтва выконвае i эстэтычную, i сацыяльную ролі. Хочаш — лаві, адчувай асалоду ад уражанняў вонкавага архітэктурнага ансамбля, а хочаш… пазнаёмся з тым варварствам i жорсткасцю, з якой знаходкі архітэктараў i майстроў-будаўнікоў выкарыстоўваліся ўладамі для падаўлення вальнадумства i іншамыслення.\nЗyciм узнёслымі выглядаюць характарыстыкі У. Караткевіча, дадзеныя ім невядомаму майстру, які стварыў вобраз Маці Божай у Куцеінскім Аршанскім манастыры: «Гэтая ікона з Куцейны (пад Оршай) лічылася раней узорам для тых, хто пісаў іконы: «Прыгажосць невыказная! »\nЯк нам здаецца, У. Караткевіч ад асэнсавання старабеларускай культуры з яе універсальнымі набыткамі язычніцтва i юнага хрысіцянства (у кантэксце з заходнееўрапейскім гістарычна-культурным працэсам) прыходзіць сам i падводзіць (праз мастацкі аналіз мноства гістарычных асоб i падзей) чытача да разумення гуманістычных каштоўнасцей новай нацыянальнай мастацкай культуры, яе новых носьбітаў у асобах народных i прафесійных творцаў i, галоўным чынам, народа, які ці прымае, ці адрыньвае пошукі i знаходкі новага мастацтва. Таму ў мностве твораў такім адчувальным з’яўляецца імкненне пісьменніка спасцігнуць шматвяковы эстэтычны, псіхалагічны, эмацыянальны вопыт народа, перадаць яго насычанасць новым духоўным адчуваннем i светаўспрыманнем ідэй свабоды i сацыяльнай роўнасці, народніцкім нацыянальна-вызваленчым гуманізмам.\nI яшчэ адна праблема. Гэта ўплыў творчасці У. Караткевіча на іншыя віды i жанры беларускага мастацтва. Дадзеная ім гістарычная, культурная i этнатэрытарыяльная панарама развіцця беларускай нацыі, прасякнутая глыбокім пранікненнем у духоўную скарбонку народа, стала арганічным кампанентам сучаснай нацыянальнай самасвядомасці беларусаў. I ў гэтай якасці творчасць У. Караткевіча не магла не падштурхнуць дзеячаў нацыянальнага мастацтва да асабістага знаёмства, прачытання i выкарыстання раманаў, аповесцей, драматычных твораў у якасці зыходнага матэрыялу для cвaix твораў (успомнім мастацкія кінастужкі «Чорны замак Альшанскі» (1984), «Дзікае паляванне караля Стаха» (1974), «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» (1967), «Маці ўрагану» (1991), сумесны беларуска-польскі кінафільм «Сівая легенда» (1990), тэлефільм «Ладдзя роспачы» (1980) i тэлеспектакль «Лісце каштанаў» (1982); драматычныя спектаклі «Званы Віцебска», «Кастусь Каліноўскі», «Ладдзя роспачы», оперу «Дзікае паляванне караля Стаха», радыёспектакль «Паром на бурнай рацэ»…).\nВысокую ацэнку беларускай i замежнай музычнай грамадскасці, рэцэнзентаў, музыказнаўцаў атрымала опера беларускага кампазітара У. Солтана «Дзікае паляванне караля Стаха», створаная па матывах аднайменнай аповесці У. Караткевіча (опера пастаўлена на сцэне Беларускага опернага тэатра ў 1991 годзе).\nПачатак сваёй кінакар’еры У. Караткевіч датуе вераснем 1959 года, калі быў закончаны «сцэнарый мастацкага фільма «Дзеці ракі». (Не быў пастаўлены. Як адзначае Е. Бондарава, на «Беларусьфільме» лічылі чамусьці Караткевіча «некінематаграфічным».) Потым будуць напоўненыя глыбокім філасофскім роздумам кінасцэнарый «Сведкі вечнасці» (1964), «Памяць каменя» (1966), «Будзь шчаслівая, рака» (1967), «Адам i Марыля» (1968).\nУ час здымак гэтых фільмаў У. Караткевіч зноў прайшоў пад белымі крыламі Беларусі, праплыў шляхамі яе рэк, пасядзеў пад шатамі яе велічных дрэў, імкнучыся праз слова, праз кінавобраз перадаць любоў да Радзімы. Таму i атрымаліся фільмы ўражліва-эмацыянальнымі, зaпaмiнaльнымi. Заўважым, што, як i для cвaix літаратурных твораў, для сцэнарыяў У. Караткевіч часцей за ўсе выбіраў незвычайных герояў у незвычайных абставінах.\nЗа час вучобы ў Маскве на Вышэйшых сцэнарных курсах У. Караткевіч напісаў два сцэнарыі для поўнаметражных фільмаў — «Легенда аб бедным д’ябле i адвакатах сатаны» і «Гнеўнае сонца пякучае». На жаль, не ўсе кінанамеры ўдалося ажыццявіць — ніводны з гэтых сцэнарыяў не рэалізаваны, хаця спробы такія былі. У лістападзе 1963 г. У. Караткевіч пicaў: «Набор майго рамана (кнігі «Леаніды не вернуцца да Зямлі») рассыпаны: абвінавацілі ў абстрактным гуманізме i іншых смяротных грахах… П’еса («Кастусь Каліноўскі») ляжыць у ЦК ужо шмат тыдняў… I адтуль зноў жа «ни ответа ни привета». Сцэнар («Гнеўнае сонца пякучае») усё яшчэ «катуюць» i, магчыма, таксама «зарежут это дело». Прадчуванні, на жаль, спраўдзіліся, i сцэнарый да сённяшняга часу чакае свайго рэжысёра (на думку Е. Бондаравай, «мог бы атрымацца кінатвор, як кажуць, „з тэкстам i падтэкстам“ у арыгінальным жанры».\nДарэчы, пісьменнік i сам, адчуваючы, што значыць кіно для літаратурнага твора («…Кіно зацягвае, як чароўны вір…»), пісаў арыгінальныя кінасцэнарыі (накшталт двухсерыйнага фільма пра славутую бітву на Нямізе, які атрымаў станоўчыя водгукі і які, на жаль, у тагачаснага кіраўніцтва «Беларусьфільма» і Дзяржкіно БССР выклікаў боязь. «Як жа, даўніна, гісторыя, — пісаў У. Караткевіч. — Можа быць перакос, калі патрабуецца рабіць фільмы на сучасныя тэмы».\nКараткевіч добра разумеў, што мастацтва кіно — з’ява сінкрэтычная. I яго аўтарства тут вельмі ўмоўнае: аўтараў шмат — сцэнарыст, рэжысёр, аператар, мастак, кампазітар, а яшчэ i акцёры (нярэдка са сваім поглядам i адносінамі да ролі) i г.д. Такое разуменне часта давала свой плён, але часцей вяло ўсе ж да прыніжэння ролі аўтара літаратурнага твора на карысць кінематаграфічнай вepcii. (Пасля кінапрэм’еры «Дзікага палявання караля Стаха», напрыклад, У. Караткевіч прызнаўся, што стужка атрымалася болей па В. Рубінчыку, чым па Караткевічу.) Адчуванне падаўлення цэласнага духоўнага працэсу адной асобы (пісьменніка) калектыўнай творчасцю над фільмам давала сябе знаць. Не заўсёды рэжысёры, якія працавалі з творамі Караткевіча, разумелі асаблівасці караткевічаўскага рамантычнага светаўспрыняцця, яго мастацкае прачытанне беларускай гісторыі, шматпланавасць i своеасаблівасць яго літаратурных вобразаў. A. Aciпенка, напрыклад, лічыў, што згубілася сутнасць Караткевіча ў кінафільмах «Дзікае паляванне караля Стаха», «Чорны замак Альшанскі». А кінафільм «Жыццё i ўзнясенне Юрася Братчыка» («Хрыстос прызямліўся ў Гародні»), нягледзячы на скарачэнні, перапрацоўкі i рэдакцыі, атрымаў, наогул, нізкую катэгорыю.\nПасля некалькіх месяцаў прагляду ён быў наогул адпраўлены на паліцу i праляжаў там больш за дваццаць гадоў (за гэты час яго бачылі ў Рыме i Парыжы, Маскве i на Мальце). I толькі ў эпоху перабудовы — у 1989 г., фільм «Жыццё i ўзнясенне Юрася Братчыка» («Хрыстос прызямліўся ў Гародні») быў вернуты з нябыту. Калі фільм-«гаротнік» праз 22 гады пасля стварэння выйшаў на экран, адносіны да яго аказаліся неадназначнымі. «З аднаго боку, — піша В. Нячай, — гледачы i крытыка радаваліся, што нарэшце яны бачаць гэтую экранізацыю рамана Караткевіча. З другога — зразумела было, наколькі розняцца паэтыка Караткевіча i стылістыка рэжысёра Уладзіміра Бычкова. Замест народнай трагедыі i сакавітага, смелага народнага гумару на экране была вясёлая казка, знятая амаль у аперэтачным ці лубачным стылі».\n«Калі я спыталася ў рэжысёра, — піша Е. Бондарава, — што было ў фільме адрэзана цэнзурай, ён адказаў: «Ды нічога, xiбa толькі паменшала планаў лірыка, эпізадычную ролю якога выконваў сам Караткевіч».\nПа сутнасці ж, галоўнай думцы рамана «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» — абуджэнню нацыянальнай самасвядомасці — у фільме проста не знайшлося месца.\nРэальны ў дэталях эпохі i разам з тым легендарна-фантастычны свет аповесці «Дзікае паляванне караля Стаха» абнавіў i стварыў у аднайменным кінафільме рэжысёр Валерый Рубінчык (фільм быў прэміраваны на X Парыжскім кінафестывалі фантастычных i навукова-фантастычных фільмаў). Захапленне, з якім успрымалі фільм гледачы (асабліва маладыя, дзякуючы рапіднай здымцы i музычна-шумавому афармленню ў сцэнах дзікага палявання), разыходзілася з думкай мастацкай крытыкі, якая адзначыла няўдалае спалучэнне ў экранным варыянце твора фантастыкі, легенды i гістарычных рэалій у пачатку XX стагоддзя.\nШырокую дыскусію ў беларускім друку выклікаў фільм М. Пташука «Чорны замак Альшанскі» (па аднайменнаму раману У. Караткевіча). З аднаго боку, адзначаліся яго пластычная выразнасць, добрая аператарская работа Т. Логінавай, акцёрскае майстэрства Генадзя Гарбука (ён сыграў ролю Лапатухі, нямога сведкі фашысцкіх злачынстваў); з другога ж, карціну называлі «фантазіяй на тэму У. Караткевіча», гаварылі пра гістарычныя недакладнасці, не зусім аўтарскую філасофскую i псіхалагічную канцэпцыі.\nНяроўным аказаўся i фільм-фрэска «Маці ўрагану» (рэжысёр Д. Марухін): найбольш выразнымі аказаліся буйныя масавыя сцэны i найменш тыя, дзе на экране паўставалі асобныя гepoi.\nУ манеры тыповага «баевіка» з героямі i мастакамі ў гістарычнах касцюмах атрымаўся польска-беларускі фільм «Сівая легенда». На экране — усё (ці амаль усё), як у Караткевіча, ды, на жаль, няма ў фільме Караткевічавага духу.\nУ мастацтве бываюць i здабыткі, і паразы. У адносінах да твораў У. Караткевіча гэта дылема павінна чытацца так: яшчэ з’явіцца той майстар экрана, які зробіць твор, роўны па сіле таленту і сугучны светаўспрыманню У. Караткевіча. Але ўсё ж і тое, што зроблена кінатворцамі, зроблена для таго, каб лепш данесці да людзей думы і пачуцці У. Караткевіча, накіраваныя на паглыбленне нашай гістарычнай памяці, узвышэнне нашых дум і сэрцаў.\nЁсць яшчэ адна праблема, якая, на першы погляд, не мае прамога дачынення да азначанай тэмы. Гэта тое, што творчасць У. Караткевіча (магчыма, дзякуючы таму, што ён выдатна ведаў польскую, сербскую — спашлёмся на А. Мальдзіса: «За „кавалерскім“ сталом знаходзіўся таксама прафесар Бялградскага універсітэта — выкладчык славянскіх літаратур, былы партызан Стаян Субоцін… Гаворка зайшла пра паэзію — сербскую, славенскую, чарнагорскую. I тут Караткевіч раптам пачаў па памяці чытаць вершы Радуле Сціенскага, якія ягоны зямляк чуў… упершыню. У чым тут жа збянтэжана прызнаўся» — харвацкую, украінскую i іншыя славянскія літаратуры) выконвае звязваючую ролю ў еднасці славянскіх мастацкіх культур, як бы цэментуючы іх (з аднаго боку) i падштурхоўваючы да стварэння ўсёабдымнай мастацкай гісторыі ўсходнеславянсіх народаў (сведчанне — пераклад твораў У. Караткевіча на польскую, украінскую, латышскую, чэшскую i іншыя мовы). Канечне, культура Pacii тут не выключэнне. Менавіта дзякуючы выдавецтву «Советский писатель» ужо ў 1974 г. рускамоўныя чытачы змаглі пазнаёміцца з раманам «Каласы пад сярпом тваім» у перакладзе В. Шчадрыной на рускую мову. Дарэчы, гэта перакладчыца падрыхтавала да друку «Сівую легенду», «Дзікае паляванне караля Стаха», «Цыганскага караля», «Чорны замак Альшанскі» i іншыя творы.\nАдзначым, дзеля справядлівасці, што шлях «Калаcoў… » да рускамоўнага чытача не быў адназначна лёгкім i простым. На навуковай канферэнцыі ў Оршы, прысвечанай 65-годдзю з дня нараджэння У. Караткевіча, перакладчыца з Масквы Валянціна Шчадрына апавядала пра тыя драматычныя калізіі, якія прыйшлося пераадолець раману «Каласы пад сярпом тваім», каб атрымаць рускамоўны чытацкі рэгіён. Аказваецца, што першапачаткова на раман У. Караткевіча (а ён знаходзіўся ў выдавецтве «Советский писатель» з 1969 г.) было арганізавана некалькі адмоўных рэцэнзій, былі прыдзіркі рэдактара рукапісу А. Часнаковай, былі іншыя зачэпкі. Але ж было i заступніцтва народнага пісьменніка Белаpyci Івана Мележа, па парадзе якога ацэнку раману даў знакаміты савецкі гісторык прафесар Мікалай Улашчык, які ў той час працаваў у Інстытуце славяназнаўства i балканістыкі АН СССР (мяркую, што менавіта гэты станоўчы водклік адыграў рашучую ролю ў з’яўленні кнігі ў друку). I ўсе ж, нягледзячы на ўсе перашкоды, «Каласы пад сярпом тваім» з 1974 г. пачалі сваё пераможнае шэсце ў асяроддзі рускамоўных чытачоў.\nБеларуская мастацкая культура ніколі не была замкнутай, ізаляванай ад іншых славянскіх (i не толькі) культур cicтэмай. Яна падтрымлівала сувязі з культурамі як блізкіх суседзяў, так i больш аддаленых народаў, абагачалася ix дасягненнямі, дзялілася з імі сваімі набыткамі. Адным з накірункаў такой міжнацыянальнай культурнай дзейнасці былі пастаянныя i моцныя кантакты паміж літаратарамі, мастакамі, музыкантамі, творцамі іншых відаў i жанраў мастацтва. Не здрадзіў гэтай традыцыі i У. Караткевіч. Паміма азначаных ужо фактаў дружбы, знаёмства, творчых сувязей У. Караткевіча з мноствам вядомых дзеячаў мастацкай культуры, у яго «Запісных кніжках» знаходзіш новыя i новыя пацвярджэнні цягі пісьменніка да пазнання i вывучэння мастацкага развіцця розных народаў. Пісьменніка, напрыклад, цікавяць праблемы расійскай публіцыстыкі, жыццё i дзейнасць рускага пісьменніка XІX ст. Юрыя Тынянава, творчасць армянскага літаратара Арташэса Пагасяна, «моднага» калумбійскага пісьменніка Габрыэля Гapcia Маркеса («А Маркес усё ж застаецца для мяне тым, выдуманым. А для сябе пакіну, што ў яго добрыя вочы i злом броваў i смяецца белазуба. I яшчэ, што ён падобен на Шата Нішніянідзе, дужа харошага чалавека на маім шляху»).\nПрыцягваюць увагу разважанні У. Караткевіча пра творчасць савецкага пісьменніка Канстанціна Паўстоўскага: «…Сорак шосты год. Ведаючы абставіны эпохі і жыцця — страшна. Бо гэта і мой час. Не мог (выдзелена У. К. — А. Р.) чалавек пісаць аб тым, аб чым фанфарылі. А не пісаць пісьменніку нельга. І як ён пакутна выкручваўся ў той жа „Калхідзе“ і „Кара-Бугазе“ (і ўсё ж выкруціўся, бо гэта магчыма (выдзелена У. К. — А. Р.) чытаць і зараз, а тысячы кніг балбатыя, горш чым утыль, сённяшнія ваніты, да якіх заўтра нікому не будзе справы, хіба што падцерці за імі), таленавіта выкручваўся, хаця і цаной кровападцёкаў, калі абзывае дачнікам чалавека шырокага і цікавага і вешае Сталіна і Калумба на адну сценку. …А ён і яшчэ пара такіх толькі і былі людзьмі.\n43 — 44 гг. памечаны „Стары човен“, „Снег“, „Дажджлівы світанак“, „Тэлеграмма“. Пісаць пра вайну ён не ўмеў, ды так, як піша В. Быкаў, яму б і не далі. Але ён ужо тады разумеў, што самы час пачынаць ратаваць людзей ад азвярэння, нагадваць ім, што свет не толькі рукапашная, што яна толькі непажаданы, брыдкі спосаб абараніць сады і лясы нашы. Адзін ён нагадаў, што паміраць збірайся, а жыта сей».\nУ спалучэнні са шматлікімі рэцэнзіямі, прыкладамі, заметкамі, заўвагамі У. Караткевіча да твораў беларускіх аўтараў літаратуразнаўчая дзейнасць пісьменніка з’яўляецца значным укладам у развіццё той часткі мастацкай культуры Беларусі, якая сваімі накірункамі скіравана на развіццё міжнацыянальных культуратворчых сувязей, умацаванне кантактаў беларускага мастацтва з іншанацыянальнымі мастацкімі культурамі.\nІ яшчэ адна заўвага. На наш погляд, менавіта такая, як у Караткевіча, грамадская актыўнасць у адстойванні каштоўнасцей нацыянальнай мастацкай культуры дазваляе развеяць усё яшчэ бытуючы на Захадзе міф аб другаснасці ўсходнеславянскіх культур i непаўнацэннасці народаў як ix носьбітаў (адсутнасць традыцый — адна з галоўных адзнак непаўнацэннасці). Мастацкае асэнсаванне часоў Адраджэння, Рэфармацыі, Асветніцтва, пачатае У. Караткевічам, як нельга больш пераканальна сведчыць, што беларуская культура мае глыбокія карані і паўнацэнныя культурныя традыцыі. Гэта тое гістарычнае дрэва, якое, з аднаго боку, жывіла сокамі культуру агульнаеўрапейскую і з другога, было той жыватворнай крыніцай, якая стала вытокам сучаснай мастацкай культуры беларусаў.\nАбагульняючы, адзначым, што творчасць У. Караткевіча і беларуская мастацкая культура — гэта такая дыялектычная еднасць і гармонія, у якой згуба ці ігнараванне аднаго з бакоў можа парушыць цэлае, прывесці да разбурэння яго існуючай сутнасці.


Маладзечна - ДСК-2 (Гомель) – 7:0! – Рэгіянальная газета\n13.10.2010 17:32 , AЎТАР(Ы): Сяргей ЗЯНЬКО\nМаладзечна — ДСК-2 (Гомель) – 7:0!\nМаладзечанскія балельшчыкі на сваім стадыёне ў нядзелю, 10 кастрычніка, шкадавалі футбалістаў з Гомеля. Госці, па словах трэнера “Маладзечна” Віталя Казяка, усю гульню не ведалі, куды ім бегчы.\nУ выніку – разгром гамяльчан з больш чым непрыстойным лікам 7:0.\n“Вось цікава, гэта мы такія моцныя ці сапернікі такія слабыя? – сказаў у інтэрв’ю “РГ”, каментуючы вынік сустрэчы, Віталь Казяк. – Я не магу ўспомніць ніводнага больш-менш небяспечнага моманту каля нашых варот. Было там пару ўдараў, але ніякай небяспекі яны не ўяўлялі”.\nКвартэт мячоў 10 кастрычніка забіў у вароты гомельскага ДСК-2 ветэран “Маладзечна” Дзмітры Вышынскі.\nПа словах трэнера, камандзе кіраўніцтва стадыёна нарэшце дазволіла правесці перадгульнявую трэніроўку на стадыёне, на якасным газоне. У тым ліку і гэта натхніла нашых футбалістаў. Ну, а перад пачаткам матча – добрае поле, добрае надвор’е, падтрымка балельшчыкаў.\nНашы выйшлі на поле без траўмаў і ў баявым настроі. Усё ішло да таго, што хлопцы атрымаюць задавальненне ад гульні. Так яно і атрымалася.\nТрэнераў Аляксандра Гармазу і Віталя Казяка непакоіла толькі тое, што іх падапечныя могуць недаацаніць саперніка і выйсці на поле з шапказакідальніцкім настроем. Такое ў гэтым туры здарылася з лідарам чэмпіянату “Гарадзеяй”, якая нечакана з буйным лікам 2:5 у гасцях саступіла “Жлобіну”.\nНа шчасце, у нашым выпадку недаацэнкі не адбылося. Мы забілі аўтсайдару два хуткія галы, і ўсё пайшло роўна і на высокім узроўні. На 11 хвіліне Дзмітры Вышынскі атрымаў перадачу справа ад Віталя Макрыцкага, апрацаваў мяч і прабіў у далёкі вугал варот – 1:0.\nМакрыцкі на сваім правым флангу паўабароны вырабляў усё, што хацеў. Праз дзве хвіліны Віталь зноў аддаў пас Вышынскаму. Дзіма прыняў мяч спіной да варот, развярнуўся і другі раз прабіў дакладна – 2:0.\nНа 23 хвіліне наш правы паўабаронца асісціраваў ужо Аляксандру Грыхуціку. Пасля паса Віталя, Саша застаўся сам-насам з варатаром, і трэці гол забіваў практычна ў пустыя вароты – 3:0.\nЧацвёртую выніковую перадачу Макрыцкі зноў зрабіў на Вышынскага на 40 хвіліне – 4:0. Перапынак.\nУ другой палове сустрэчы нашы прадоўжылі разгром. Але спачатку на 49 хвіліне Вышынскі не рэалізаваў пенальці, прызначаны за знос у штрафной пляцоўцы Макрыцкага. Дзмітры прабіў з кропкі і трапіў у перакладзіну.\nПяты раз мяч апынуўся ў сетцы гамяльчан на 58 хвіліне. Гол на рахунку Міхаіла Лужынскага. Сяргей Дараховіч з Вышынскім разыгралі вуглавы ўдар, пайшла перадача на Дзмітрыя Касцюка, той прапусціў мяч на Лужынскага, і Міша далёкім ударам праз рыкашэт ад абаронцы паслаў прадмет гульні ў вароты – 5:0.\nНа 68 хвіліне Вышынскі разлічыўся з Макрыцкім за тры галявыя перадачы. На гэты раз у контратацы ўжо Дзмітры дапамог забіць Віталю – 6:0. А на 87 хвіліне Дзмітры Вышынскі аформіў квартэт сваіх галоў у гэтай сустрэчы.\nПасля паса Радзівона Брадніцкага ён абыграў абаронцу гамяльчан і зняў мячом павуціну з дзявяткі гомельскіх варот – 7:0. Цяпер на рахунку нашага вопытнага футбаліста ў гэтым сезоне 20 забітых галоў, і ён займае другое месца ў спрэчцы бамбардзіраў. Першае месца пакуль ў нападаючага з “Клечаска” Віскушэнкі – 24 дакладныя ўдары.\nУ другім тайме маладзечанскія трэнеры правялі сем замен. Далі пагуляць маладым хлопцам.\n“Мы хацелі, каб усе нашы футбалісты паўдзельнічалі ў гэтым футбольным свяце і мелі да яго непасрэднае дачыненне, – кажа Віталь Казяк. – Хацелі, каб наша моладзь адчула смак перамогі, атрымала гульнявую практыку. Парадавала таксама тое, што шэсць галоў з сямі ў гульні забілі нашы ветэраны. І, у адрозненне ад папярэдняй сустрэчы з “Асіповічамі”, у нас усё ў парадку было з рэалізацыяй створаных момантаў. Плюс татальны кантроль мяча і мінімум браку ў перадачах. Нікога з каманды не буду выдзяляць. Усе згулялі здорава”.\nТрэнер адзначае: цяпер галоўнае не “злавіць” эйфарыю, не палічыць сябе мацнейшымі за ўсіх. Самаўпэўненасць можа вельмі нашкодзіць.\nАкрамя “Гарадзеі”, у гэтым туры аступіўся “Слуцкцукар”, згуляўшы дома ўнічыю 0:0 са шклоўскім “Спартаком”. Астатнія прадстаўнікі верхняй часткі турнірнай табліцы дабіліся перамог. “Клечаск” на сваім стадыёне разграміў “Бярозу-2010” з лікам 7:2, “Нёман” таксама з буйным лікам 4:1 перамог “Оршу”, а “Гомельчыгунтранс” мінімальна, 1:0, выйграў у “Вертыкалі” з Калінкавічаў.\nНаступную сустрэчу праводзім 17 кастрычніка ў Шклове супраць мясцовага “Спартака”.\nТурнірная табліца пасля 29 тураў:\n1. Гарадзея 72\n2. Клечаск 66\n3. Слуцкцукар 66\n4. Маладзечна 50\n5. Нёман 47\n6. Гомельчыгунтранс 45\n7. Бяроза-2010 45\n8. Асіповічы 43\n9. Зорка-БДУ 40\n10. Спартак 38\n11. Белтрансгаз 34\n12. Гомель-2 33\n13. Орша 32\n14. Вертыкаль 29\n15. Жлобін 28\n16. Вігвам 28\n17. Лівадзія 21\n18. ДСК-2 15


В Испанию с нашим сайтом — третий рассказ от нашего читателя | Волковыск.BY\nВ Испанию с нашим сайтом — третий рассказ от нашего читателя\nА хочаце цудоўную кампанію і сабе, і сваім дзецям, пазнавальны і цікавы маршрут, цалкавітае пераключэнне са звычайнага ладу жыцця, што дазволіць вам нармальна адпачыць пасля напружаных месяцаў?\nБеларускі педагог не з’яўляецца фігурай беларускага грамадства, якой б плацілі настолькі шмат грошай, каб хапала на замежны якасны курорт. Часцей за ўсё яго могуць прымусіць альбо начальства, альбо фінансавыя абставіны забяспечваць летам адпачынак чужым дзецям. Мне вельмі пашанцавала сябраваць з супрацоўнікамі ваўкавыскай станцыі юных турыстаў. Таксама дзякую Краснасельскаму ЦТДіМ і персанальна Канавалавай Святлане Аляксандраўне за адпачынак 2009. Маёй сям’і некалі атрымалася вельмі танна, але насычана правесці цудоўныя дні, калі мы паспрабавалі вандраваць па Беларусі. Упершыню гэта зрабілі з дапамогай Курловіча Уладзіміра Аляксандравіча (зямля яму пухам).\nМожна аб’ехаць Беларусь аднаму, альбо з сям’ёй. Можна паспрабаваць назбіраць кампанію сяброў. Але можна спланаваць свой маршрут з улікам плану талковых, вопытных педагогаў, што вязуць сваіх лепшых гадаванцаў на адпачынак. Патрабуецца толькі падтрымка і ахвота сям’і, аўтамабіль, палатка з матрасам, харч і пазітыў. Выязджаеш за аўтобусам з турыстамі, і не маючы аніякай адказнасці (галоўны мінус працы ў аздараўленчых праектах), забіраеш усе плюсы знаходжання і самога сябе, і сваіх дзяцей у кампаніі талковай спартыўнай моладзі.\nАб’ехаць усе найбольш цікавыя аб’екты Заходняй Беларусі з экскурсіямі, навучыцца варыць ежу на вогнішчы, с задавальненнем бачыць, як сын з дачкой знаходзяць сабе новых сяброў і засвойваюць спартыўныя і турысцкія навыкі! А вечар, што паступова пераўтвараецца ў ноч каля вогнішча з гітарай!! Паступова сям’я падзялілася на групы па інтарэсах: дачка з дзяўчынкамі засвойвала новыя прычоскі, сын гуляў у футбол, жонка дапамагала па гаспадарчай частцы і загарала з кнігай. Мне ж шанцавала ў кожнай вандроўцы “сбіваць” групку аднадумцаў, што не сядзелі на месцы і абыходзілі ўсё навокал. Так аднойчы і абыйшлі возера Свіцязь (ўсяго толькі за некалькі гадзін). Так што праблемы рабіць тое, што хочуць іншыя, а не ты, наогул не існавала. У вялікай суполцы заўсёды знойдзеш сабе аднадумцаў.\nАдразу параю сярод галоўных рэчаў не забыць фатаапарат. Спыняйцеся і фоткайцеся на кожным адметным аб’екце, што трапіцца на вашым шляху. У прыемнай кампаніі ўсё будзе цікава. Таксама трэба ўмець атрымліваць асалоду ад цудоўнага заходу сонца, арыгінальнай царквы ці незвычайнага графіці. І малым дзецям частыя прыпынкі, новыя аб’екты зробяць падарожжа больш лёгкім… Часта раблю фотаздымкі “на хаду”, праз шкло аўто…\nПерабіраю старыя фота і бачу стомленасць на твары пяцігадовага сына. Зразумела, што сапраўды ўспамінаюцца толькі добрыя моманты, аднак не ўсё гладка бывае ў вандроўцы. Раптоўны лівень, не нацягнутая належным чынам палатка, партызаны, якія прабраліся ў валасы твайго дзіця праз чужы грэбень, нейкі іншы форс-мажор. Але ўсё перакрываюць добрыя ўспаміны: ежа ля вогнішча, гітара, шчука на спінінгу і шок дзяцей у лодцы, першы пяціхвілінны футбольны матч, які сын не пабаяўся згуляць з іншымі дзецьмі.\nШто датычыцца маршруту, то ён быў вельмі насычаны: палац Радзівілаў у Нясвіжы — Мірскі замак – Свіцязь – Навагрудак – Лідскі замак. І заклікаю, ПРЫ КОЖНАЙ МАГЧЫМАСЦІ НАВЕДВАЙЦЕ НАШЫ МУЗЕІ, нават самыя невялічкія. Ведаеце, магчыма НЯМА БОЛЬШ ПАТРЫЯТЫЧНЫХ, ЦІКАВЫХ, ЭМАЦЫЯНАЛЬНЫХ АСОБАЎ ЧЫМ ЭКСКУРСАВОДЫ МАЛЕНЬКІХ ПРАВІНЦЫЯЛЬНЫХ МУЗЕЯЎ… Яны так імкнуцца паказаць, апавядаць, пераканаць, што ад’язжаючы з Ружан, Веткі, Навагрудку, Міру, Гомеля (горад вялікі, але экскурсаводы таксама сапраўдныя фанаты) ты больш памятаеш апантанага аматара свайго краю, чым сам музей… І сам хочаш стаць хоць крыху лепшым, хаця б даведацца што-небудзь пра сваю мясцоваць, каб пасля было што прадставіць гасцям свайго рэгіёна.\nЗразумела, трапляюцца выключэнні… І сёння мне здаецца, што трэба проста пайсці і папрасіць памяняць “шляхаводцу” ў таямніцы чарговай малой Беларусі… Каб не страціць нешта каштоўнае, асаблівае… І яшчэ, я вельмі злосны на сучасных беларускіх гісторыкаў, якія не ўпісалі ў падручнікі для дзяцей лёс яскравых дзеячаў, абмежаваўшыся толькі “нарадзіўся, напісаў, стварыў, арыштаваны, памёр”… У кожнага талковага неабыякавага музеязнаўцы ёсць у скарбонцы найцікавейшы аповед пра постаць, якую вы дакладна ўбачыце зусім па іншаму. Напрыклад, паслухайце, што вам у Навагрудку скажуць пра Адама Міцкевіча. А калі пасля экскурсіі проста падзякуеце спецыялісту асабіста і нешта запытаецеся, то вам могуць выкласць такое!!!\nЯ лічу, што нам пашанцавала жыць на цудоўным Ваўкавыскім узвышшы, і сам атрымаў эмацыяны катарсіс, убачыўшы прыгажосці рэльефу Навагрудку. І на кожным пагорку стаіць цікавы будынак, які робіць усё выключна дасканалым, нават калі гэта руіны нашай былой крэпасці-сталіцы.\nЛіда была адметна выступленнем рыцараў, аднак усіх, мне здаецца, больш уразіла магчымаць адзець узбраенне, патрымаць сапраўдны меч, стрэліць з лука.\nНясвіжскі палац пакінуў пасля сябе непрыемнае ўражанне па прычыне экскурсавода, што была ў дрэнным настроі і больш прад’яўляла прэтэнзіі да нас, чым знаёміла з сапраўды цікавым. Калі ў наступны раз я зноў наведаў дадзены горад, дык адыйшоў ад групы і пагуляў па самому гораду… І на будучае ўсім раю не абмінуць цудоўную ратушу, дзе супрацоўнікі, не спешчаныя ўвагай, табе сапраўды вельмі рады… Толькі, на жаль, не пусцілі на верх вежы, бо яшчэ ішоў рамонт. Манастыр, цікавыя будынкі і шыльды, драўляныя скульптуры – вынік плэнэру мастакоў… Калі ж вярнуліся мае з палаца, то таксама былі задаволены, але гэта не перашкаджае мне рэкамендаваць вам, шаноўны чытач, адыходзіць ад звыклага маршруту, асабліва калі вы тут не ўпершы раз. І сам сабе зараз пасупярэчу, прызнаўшы, што двойчы запар наведаўшы Палац Румянцавых-Паскевічаў у Гомелі ад новага экскурсавода атрымаў і новыя веды, і больш пазітыўных эмоцый чым у мінулым годзе.\nІ гарадскі пасёлак Мір мяне прывабіў не толькі славутым замкам (які быў вельмі запамінальны). Аматары прыгожага могуць пазнаёміцца з вялізным выбарам прыгожых рэчаў-сувеніраў, што вырабілі мясцовыя творцы і вучні вучылішча мастацтваў… Пасля царквы святога Мікалая я заўсёды пытаюся, заходзячы ў незнаёмую царкву, што ў вас ёсць адметнага… На жаль, часта ў нашых храмах сустракаюцца абыякавыя парафіяне, якія і самі не ведаюць, а не тое, што могуць з нечым пазнаёміць. А як было прыемна і цікава, калі прыхажане-міране мне з гонарам самі паказалі арыгінальны шоўкавы абраз, які ўдзячныя кітайцы даслалі ў храм… Там яшчэ цікавы касцёл, але яго наведаю ў іншы раз…\nТакое цудоўнае возера Свіцязь, на якім не толькі празрыстая вада, але і мала водарасцяў, што сёння з’яўляюцца крыніцай скураных раздражненняў. Але тут толькі адна невялічкая палянка, дзе ў цеплыя святочныя дні не пераступіць. А ў 20 метрах дагніваюць руіны будоўлі, якая павінна была стаць цудоўнай базай адпачынку. Успомніўся сын, якога трасло ад холаду, але ён ну ніяк не жадаў вылазіць з вады апетага Міцкевічам возера.\nСамае цікавае, што на простым беларускім вадаёме, у такім жа лесе, што і побач з роднымі Плябанаўцамі, сапраўды “перазагрузаешся” і адчуваеш сябе зусім па іншаму. Ёсць у мяне знаёмыя, што аб’ехалі Турцыі-Егіпты-Ізраілі… І цалкам з імі згодны, што дзе б не адпачываць, галоўнае – адпачываць.


5 твораў выяўленчага мастацтва, якія павінен пабачыць кожны беларус\n2 ноября 2011 в 09:24\nВізуальны вобраз заўжды пакідае моцнае ўражанне і вельмі добра запамінаецца. Часта нейкі дробны малюнак, маленькая рэпрадукцыя ў кнізе, фотаздымак ці нават этыкетка ад цукеркі запамінаюцца на ўсё жыццё. Выяўленчы вобраз уздзейнічае, выклікае нейкія асацыяцыі ці ўспаміны з мінулага. Ён жыве разам з намі, побач з намі, у кожным з нас. І, напэўна, выяўленчае мастацтва, якое мае безліч відаў ад графікі да скульптуры, у свой арсенал уключае найбольшую колькасць менавіта значных запамінальных вобразаў.\nНехта ўсё жыццё будзе памятаць партрэт Льва Сапегі з падручніка па гісторыі, у памяці іншага адаб'ецца карціна Веласкеса, а яшчэ ў кагосьці — выява Маці Божай Вастрабрамскай. Ніколі не ведаеш, дзе і калі напаткае цябе тое нешта, што прымусіць запомніць візуальны вобраз на ўсё жыццё. Кожны выяўленчы вобраз — гэта знак, і кожны народ мае свае знакі. Нешта важнае менавіта для гэтага народа. Крыж Еўфрасінні Полацкай? Сармацкія партрэты Радзівілаў? Кранальны віцебскі жывапіс Марка Шагала? Якія выяўленчыя знакі маюць беларусы і якія знакі яны абавязкова павінны пабачыць?\nЁсць такія вобразы-знакі, якія варта не толькі запамінаць па волі лёсу, але і проста ведаць кожнаму адукаванаму чалавеку, схільнаму да разважанняў і ўдумлівасці. "Звязда" вырашыла пацікавіцца ў людзей культуры, якія ж творы выяўленчага мастацтва няблага было б пабачыць кожнаму нашаму суайчынніку. І чаму. Заданне гэтае сапраўды складанае, таму што выбар не быў абсалютна ніяк абмежаваны: ні храналагічна, ні стылістычна, ні геаграфічна. Некаторыя нават адмовіліся ад удзелу, назваўшы "заданне" прафанацыяй. Маўляў, як можна выбраць усяго толькі пяць твораў з усяго бяскрайняга мноства твораў выяўленчага мастацтва! Але — у кожнай апытанкі заўжды ёсць свае рамкі і свае ўмовы. Акрамя таго, выбраць — гэта свайго роду і адказнасць. Таму — асобная падзяка ўдзельнікам. У кожнага з іх сваё суб'ектыўнае ўяўленне пра тое, якія пяць твораў выяўленчага мастацтва павінен пабачыць кожны беларус. Самі па сабе яны — людзі цікавыя. Думаю, іх меркаванне будзе цікава і вам. У любым выпадку ў вас заўжды ёсць магчымасць скласці сваю пяцёрку.\nАлена Масла, пісьменніца-казачніца:\n1. "Біблія" Францыска Скарыны. Варта прачытаць хоць бы адну вытрымку з мастацтвазнаўчага тэксту: "Кнігі Скарыны вылучаюцца высокімі выдавецкімі і друкарскімі якасцямі. Беларускае кнігадрукаванне адразу пачалося з высокага еўрапейскага ўзроўню. Рэнесансныя выданні Скарыны адметныя мастацкім, гравюрным, арнаментальным упрыгожваннем, шрыфтам і іншымі кампанентамі выдавецкай эстэтыкі і майстэрства... Кнігі Скарыны зрабілі вялікі ўплыў на развіццё духоўнай культуры Беларусі і Украіны, стымулявалі ўзнікненне кнігадрукавання ў Маскоўскай Русі..."\n2. Абраз "Нараджэнне Маці Боскай" (1649) Пятра Яўсеевіча з Галынца. Знаёмства з абразамі Беларусі 15-18 стагоддзяў, роздум над асаблівасцямі беларускай іканапіснай школы, апроч уласна эстэтычнай асалоды і духоўнага ўздыму, дае найбагацейшую глебу для разваг пра характар і менталітэт беларусаў. Суцэльнае парушэнне канонаў іканапісу! Цытую мастацтвазнаўцаў: "Рэалістычныя выявы людзей, прадметаў побыту, краявіду; постаці малююцца аб'ёмна — а павінны быць падкрэслена бесцялесыя, выцягнутыя і апранутыя ў кананічную грэка-візантыйскую вопратку...". Названы абраз — адзін з яскравых таму прыкладаў. Гэта не толькі вынік уплыву на беларускія абразы ўсходняй і заходняй іканапісных школ. І не бунтарства. Нейкае звышразуменне чалавечай годнасці і свабоды, калі Чалавек-Творца размаўляе з Творцам Усявышнім, выяўляючы свой светапогляд, светаадчуванне і прызнаючы над сабой толькі Яго ўладу і волю. У сістэме такіх каштоўнасцяў цярплівасць, апранутая ў простыя світку і лапці, — прыкметы высокай духоўнасці, роднаснай манаству. Лапцюжнасць тут ні пры чым.\n3. Партрэт Януша Радзівіла (каля 1652) Даніэля Шульца. Беларускі народны строй — неверагодна каштоўная і прыўкрасная з'ява. Гэта скарб, подых вечнасці, улоўлены майстрыцамі з народа. Беларусы ў ільняных вышыванках — гэта толькі частка нашай гісторыі. Беларусь сармацкая, шляхетная, збройная — пазірае на нас, нашчадкаў, з гэтага партрэта.\n4. "Зямля" Фердынанда Рушчыца. Рай на Зямлі — гэта калі людзі навучацца жыць проста. Без хітрыкаў, ілжы, падману. Бо Зямля і Неба — гэта проста. І высока ў сваёй прастаце. Чалавек павінен спасцігаць гэтую ісціну штодзень. Сярод разваг і роздумаў, народжаных пад уздзеяннем "Зямлі" Фердынанда Рушчыца, гэтая выснова для мяне — галоўная.\n5. "Беларус" Ільі Рэпіна. Вобраз беларуса, створаны Рэпіным, у свой час змяніў уяўленне сучаснікаў пра беларусаў як істот пакорлівых, забітых, з каўтуном у валасах. Жыццярадасны, дапытлівы позірк з гарэзлівым агеньчыкам і прагай жыцця нагадвае пра неабходнасць часцей адрывацца ад папер і экранаў камп'ютара, каб зазіраць у вочы людзей і шукаць у іх адвагу, рашучасць, прагу "людзьмі звацца" — тое, што насуперак пануючым стэрэатыпам некалі ўбачыў і паказаў свету мастак.\nБарыс Лазука, мастацтвазнавец, загадчык аддзела старажытнабеларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі:\n1. Сабор Св. Пятра ў Рыме. Гэты твор архітэктуры і выяўленчага мастацтва важны і цікавы для чалавека нашага грамадства, для разумення сябе як верніка. Тут увасобіўся талент і мастака Мікеланджэла, і архітэктара Карла Мадэрнэ, і скульптара Джавані Берніні. Гэта, як кажуць, квінтэсэнцыя ўсяго лепшага, што было створана і ў часы Адраджэння, і ў эпоху барока.\n2. "Асунта" Тыцыяна. Гэта магутны мастак і чалавек. Мяне захапляе яго вобразнае бачанне свету. "Асунта" — вельмі радасная карціна, яна нясе і зямное, і боскае святло.\n3. "Паляўнічыя на снезе" Пітэра Брэйгеля Старэйшага. Гэта вельмі важны для мяне мастак, і я б хацеў, каб ён быў важны для беларусаў. Яго жанравыя палотны паказваюць нам свет простых людзей. Але пры дапамозе вельмі багатай сімволікі. Асабліва ён блізкі мне знакамітымі "Паляўнічымі на снезе", якія быццам перагукваюцца з настроямі любавання радзімай. Калі я гляджу на пейзажы Гаўрылы Вашчанкі, я адчуваю нешта падобнае...\n4. Архітэктура Фёдара Шэхтэля. Гэта славуты расійскі архітэктар, яскравы прадстаўнік мадэрну. Яго творчасць варта пабачыць. Чаму? Часам прыватная архітэктура, мякка кажучы, мае не зусім добрыя рысы ў сэнсе разумення багацця, становішча ў грамадстве і г. д. А вось шэхтэлеўскія асабнякі нясуць у сабе тонкае адчуванне гармоніі, унутранага свету чалавека і яго знаходжання ў рэальным свеце. Гэтыя будынкі (напрыклад, асабняк Марозава) узводзіліся для вельмі заможных асоб. Але тут важны прынцып, адносіны і архітэктара, і заказчыка да таго прыватнага асяроддзя, якое яны ствараюць.\n5. Палацавы комплекс Цвінгер (Дрэздэн) Маціуса Пёпельмана. У Беларусі апошнім часам з'явілася вельмі добрая дзяржаўная тэндэнцыя адраджэння даўніх беларускіх сядзіб, палацаў і замкаў. Але адраджэнне гэтае часам адбываецца не зусім, з майго пункту гледжання, правільна, з грубымі памылкамі. Кёпельман са сваім Цвінгерам мог бы быць тым увасабленнем нават не ідэалу, а яго варыянту, да якога трэба было б нам імкнуцца. Тым больш, што наш знакаміты новы палац у Гродне быў узведзены па праекце гэтага архітэктара.\nСвятлана Бень, аўтар песень гурта "Сярэбранае вяселле", тэатральны рэжысёр:\n1. Маляваныя дываны Алёны Кіш. У выпадку з мастачкай Аленай Кіш важна бачыць не столькі яе творы, колькі ведаць яе біяграфію. Яе гісторыя — вельмі тыповая гісторыя жанчыны-мастачкі ў Беларусі. У яе такая трагічная біяграфія: срэбраніцтва і самагубства. Наогул, беларускія мастакі, якіх я называю, ствараюць нейкі метафізічны вобраз Беларусі. Для мяне прынамсі. Гэтых мастакоў трэба ведаць, каб хоць нешта разумець пра Беларусь.\n2. "Спадчына" Язэпа Драздовіча. Драздовіч — містык, падарожнік, бадзяга... Тонкі, інтуітыўны, душэўны мастак, які вельмі любіў сваю радзіму.\n3. Творчасць Марка Шагала. І, наогул, уся творчасць віцебскіх мастакоў шагалаўскай пары. І яго выкладчык Іегуда Пэн. І Эль Лісіцкі. Таксама творчасць Малевіча і аб'яднання авангарднага мастацтва УНАВІС. Усё гэта — эпоха дарэвалюцыйная, у Віцебску віравала нейкае неверагоднае мастацкае жыццё. Гэта вельмі важна ведаць.\n4. Скульптуры Нікі дэ Сан-Фаль. Гэтая мастачка не мае ніякага дачынення да Беларусі, але мне здаецца, што калі б такі мастак у Беларусі быў, то мы б жылі крыху па-іншаму. Мне хочацца, каб пра творчасць гэтай мастачкі ведалі ўсе і каб рана ці позна такі чалавек у Беларусі з'явіўся. Гэта італьянская мастачка поп-арту, якая рабіла гіганцкія, памерам з высокія дрэвы, прыгожыя скульптуры. Вельмі сакавітыя, сонечныя. Чаго абсалютна не хапае беларускай скульптуры, архітэктуры і, наогул, беларускай рэчаіснасці.\n5. Драўляныя скульптуры Міколы Тарасюка. У мяне ёсць кніжка "Сялянская энцыклапедыя". Яна выйшла нядаўна, невялікім накладам і была імгненна раскуплена. Кніжка прысвечана наіўнаму мастацтву Міколы Тарасюка. Ён выразае драўляныя скульптуры. Гэта вельмі пажылы дзядуля, які жыве адзін у вёсцы ў Брэсцкай вобласці, дзе засталося ўсяго два двары. У сябе дома ён зрабіў музей "Успаміны спадчыны". Там яго фігуркі выбудаваны адмысловым чынам. Яны ўзнаўляюць цыкл сялянскіх работ і сямейных абрадаў, падрабязна распавядаюць пра сялянскае жыццё беларусаў ХХ стагоддзя. Яшчэ ён робіць скульптуры на розныя тэмы: супраць ядзернай вайны, супраць прыгнёту мужычка злымі чыноўнікамі. І заўжды ў яго вельмі дасціпныя філасофскія каментарыі да скульптур. Ён чароўны чалавек, такі, пра якога б, напэўна, толькі Кустурыца змог бы зняць кіно. Таму што ён парадаксальны і вельмі традыцыйны адначасова. Мне здаецца, што ён такі "беларус-беларус", чароўны-чароўны.\nУладзімір Пракапцоў, мастак, дырэктар Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі:\n1. "Джаконда" Леанарда да Вінчы. Гэта вялікая таямніца, з-за якой дыскутуюць на працягу некалькіх стагоддзяў. Хто гэта? Ці гэта вобраз каханай жанчыны? Ці гэта аўтапартрэт ? Гэтую карціну патрэбна пабачыць, каб паспрабаваць разгадаць вечную таямніцу. Магчыма, разгадаўшы яе, беларусы разгадаюць і нейкія іншыя.\n2. "Герніка" Пабла Пікасо. На гэтай карціне мы назіраем унутраны працэс мастака супраць навалы таталітарызму, экспансіі... Маецца на ўвазе, супраць фашызму... Але не толькі фашызму... Калі сёння асэнсоўваць "Герніку", то гэта своеасаблівы маніфест пратэсту супраць усіх катаклізмаў, асабліва, звязаных з войнамі, таталітарнымі з'явамі...\n3. "Навальніца над Таледа" Эль Грэка. Гэтую карціну варта пабачыць, каб ведаць, што ёсць мастакі-празорцы, якія некалькі стагоддзяў таму пісалі так, што сёння гэта выглядае абсалютна сучасна.\n4. Ікона "Параскева Пятніца" са Случчыны, сярэдзіна ХVІ ст. Гэта абраз беларускай школы, які сімвалізуе сабой Маці не толькі Боскую, але і маці як архетып. Яна выпраменьвае такое хараство, радасць, чысціню! У "Параскевы" можна гэтаму вучыцца.\n5. "Зімні сон" Вітольда Бялыніцкага-Бірулі. Мне асабіста гэты мастак вельмі блізкі, ён такі беларускі імпрэсіяніст. Дарэчы, 28 лютага будзе адзначацца 140-годдзе з дня яго нараджэння. На гэтай карціне вельмі добра перададзена атмасфера беларускай зімы. На нюансах, тонка, на паўтанах. Тут мы бачым і каплічку. Гэта нейкім чынам прымушае задумацца пра духоўнае.\nАлесь Матафонаў, тэлевядучы, аўтар перадачы "Лабірынты" на тэлеканале "ЛАД":\n1. Фрэскі ў Полацкай Спаса-Праабражэнскай царкве. Яны датуюцца ХІІ і ХІХ стагоддзямі. Фрэскі пачалі вывучаць і даследаваць яшчэ ў 60-я гады. Шмат старажытных фрэсак было раскрыта беларускім рэстаўратарам і мастаком Уладзімірам Ракіцкім. У апошнія гады ў храме працуюць беларускія і расійскія спецыялісты, якія нядаўна зрабілі сенсацыю — адкрылі выявы першых рускіх святых пакутнікаў Барыса і Глеба. У гэтым не было б нічога незвычайнага, калі б не час іх выканання — ХІІ стагоддзе, трохі больш за сто гадоў пасля кананізацыі. Да гэтага часу самыя раннія выявы святых братоў датаваліся ХІІІ стагоддзем. Ёсць верагоднасць таго, што выявы Барыса і Глеба ў полацкім храме маюць партрэтнае падабенства. Акрамя таго, што фрэскі маюць велізарнае гістарычные і мастацкае значэнне, яны з'яўляюцца сведчаннем таго, якую важную ролю адыгрываў Полацак у першыя гады Хрысціянства ва Усходняй Еўропе.\n2. Сармацкі партрэт. Наогул, раю пабачыць хоць адзін твор "жывапіснага натуралізму" ХVІІ стагоддзя. Сармацкі партрэт быў прадстаўлены ў магнацкіх зборах мастацтва. Найбольш шырока — у Радзівілаўскай галерэі ў Нясвіжы. Перад мастаком ставілася задача стварыць маляўнічы двайнік мадэлі, упрыгожаны дадатковай інфармацыяй — атрыбутамі, гербамі, подпісамі. Элементы выяўленчай сістэмы еўрапейскіх мастакоў былі добра ўспрыняты і пераасэнсаваны ў Беларусі. Дзякуючы гэтаму тут паўсталі выдатныя сармацкія партрэты, сярод якіх мне асабіста найбольш падабаюцца "Партрэт Грызельды Сапегі", "Партрэт Яна Сабескага" (мастака Аляксандра Тарасевіча з Глуска).\n3. Пейзажы Напалеона Орды. Цяжка сабе ўявіць мастацтва Беларусі без творчасці гэтага славутага мастака-пейзажыста. Ён стварыў поўнае і праўдзівае аблічча Беларусі пачатку і сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Акварэлі і малюнкі Орды пераводзіліся ў літаграфіі і выдаваліся альбомамі, графічнымі серыямі. Мяркую, кожны беларус павінен мець у сябе дома альбом з творамі Напалеона Орды. Асабіста мне вельмі падабаюцца яго літаграфія "Камянец-Падольскі" (Украіна) і малюнак "Палац Цеханавецкіх" (Магілёўшчына).\n4. "Карагод" (Ляльнік) (1921—1922) Міхася Філіповіча. Гэты беларускі мастак захапляўся імпрэсіянізмам. Багацце фарбаў, што зліваюцца ў адвечным карагодзе, набліжаюць нас да першасных уяўленняў беларусаў пра хараство.\n5. "Жніво" (1937) Міхася Сеўрука. Гэта карціна Свету, сімвал Веры. Тут ёсць і Прычасце — там стары, як святы, рэжа Хлеб — і Мадона — маці з дзіцем, і касцы, нібы анёлы. Гэта карціна пра ўсё, што ёсць у Беларусі. Яна была напісана па замове Віленскага беларускага музея Луцкевіча, знаходзілася там нейкі час і сёння захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі.\nЛиу Болин - человек, который сливается с пространством