Марказий Осиё Европадан улги оладими ва Европа унга кўмак берадими? - UzAnalytics\nЕвропа Иттифоқи доирасида ҳамкорлик қилиш интеграциянинг тараққиётга қай даражада ёрдам беришига энг яхши мисолдир. Марказий Осиё ҳар томонлама иқтисодий ва ижтимоий тараққиётга эришиши учун Европа интеграциясидан ибрат олиши мумкин ва шундай қилиши ҳам керак. Икки минтақа интеграцияси тарихидаги айрим ўхшашликлар бунга йўл очяптики, уларга таянган мамлакатлар яқин минтақавий ҳамкорлик стратегиясини ишлаб чиқиши мумкин. Бундан ташқари, ҳудудда минтақавий механизмларни ривожлантиришда Европанинг ўзи ҳам ёрдам бера олади. “ЕИ-Марказий Осиё” минтақалараро ҳамкорлик доирасидаги ташаббуслар ва тажриба алмашувлар Марказий Осиёда интеграция жараёнларини янгилашга ёрдам беради.\nБолонья шаҳрида италиялик аёл билан суҳбат, 2007 й.\n– Биз Марказий Осиёда бир мамлакатдан бошқасига эркин савдо қилиш, эркин ҳаракатлана олмаймиз.\n– 100 йил олдин Европа ҳам худди шундай аҳволда эди.\nЕвропа Иттифоқи доирасида ҳамкорлик қилиш интеграциянинг тараққиётга қай даражада ёрдам беришига энг яхши мисолдир. Марказий Осиё ҳар томонлама иқтисодий ва ижтимоий тараққиётга эришиши учун у Европа интеграциясидан ибрат олиши мумкин ва шундай қилиши ҳам керакдир. Икки минтақа интеграцияси тарихидаги айрим ўхшашликлар бунга йўл очяптики, уларга таянган мамлакатлар яқин минтақавий ҳамкорлик стратегиясини ишлаб чиқиши мумкин. Бундан ташқари, ҳудудда минтақавий механизмларни ривожлантиришда Европанинг ўзи ҳам ёрдам бера олади. “ЕИ-Марказий Осиё” минтақалараро ҳамкорлик доирасидаги ташаббуслар ва тажриба алмашувлар Марказий Осиёда интеграция жараёнларини янгилашга ёрдам беради.\nМарказий Осиё лойиҳаси деярли хомхаёлга айланди, уни тиклашга қаратилган уринишлар эса тўхтаб қолди.\nМарказий Осиё мероси\nСобиқ совет мамлакатлари – Қозоғистон, Қирғизистон, Ўзбекистон, Тожикистон ва Туркманистонни ўз ичига олган Марказий Осиё этник, тарихий, диний ва маданий илдизлари якдил минтақадир. 90-йилларнинг бошида Марказий Осиё мамлакатлари мустақиллигини эълон қилганида, минтақавий бирлашиш ғоясидан манфаатдорликларини билдиргани ҳам бежиз эмас. 1994 йил январида Тошкентда Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасида Марказий Осиё иқтисодий ҳамжамияти ташкил этиш тўғрисида келишув имзоланди. Сўнгра Қирғизистон ҳам бу келишувга қўшилди. Мамлакатлар Марказий Осиёда иқтисодий интеграцияни чуқурлаштиришга қаратилган лойиҳаларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишга киришди. Дастлабки йилларда мамлакатлар раҳбарлари минтақанинг ягона, аниқроғи, Марказий Осиё минтақаси эканини аниқ кўрсатувчи қатор асосий ҳужжатларни имзолаган эди.\nМарказий Осиёнинг янги тарихидан ўрин эгаллаган ташаббусларнинг эҳтиросли мақсадларга эришмоқчи бўлганини қайд этиш жоиз. Марказий Осиё иттифоқи ҳузурида Ҳукуматлараро кенгаш, Ташқи ишлар вазирлари кенгаши, Мудофаа вазирлари кенгаши ҳамда тинчлик ўрнатиш батальони таъсис этилди. Бундан ташқари, бошланғич капитали 9 млн. АҚШ доллари бўлган Марказий Осиё ҳамкорлик ва тараққиёт банкига ҳам асос солинди . Томонлар ҳатто Марказий Осиё парламентини ташкил этиш режалари борлигини ҳам айтган эди. 1995 йил апрелида Бишкекда Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон бош вазирлари иқтисодий интеграциянинг 5 йиллик режасини имзолади. 1997 йил декабрида Остона шаҳрида мамлакатлар раҳбарлари энергетика, сув ресурслари, озиқ-овқат, минерал ва ишлов берилмаган материаллар бўйича халқаро консорциум тузиш тўғрисидаги протоколга қўл қўйди. 1998 йилда Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон вазирлари сув тақсимоти, атроф муҳит, миграция сиёсати ва иқтисодий ривожланишга доир асосий масалаларни муҳокама қилди. Тожикистон ушбу гуруҳга 1998 йилда қўшилди – шундан сўнг мамлакатлар гидроэнергетика консорциумини тузиш тўғрисида битим имзолади ва ягона бозорни ташкил этиш бўйича умумий принципларни келишиб олди.\nАйрим тадқиқотчилар мамлакатлар раҳбарлари учрашувлари динамикасига қараб, Марказий Осиё МДҲ механизмларидан кўра анча самарали дунёвий мувофиқлаштириш тузилмаларини ривожлантириши ҳам мумкин эди, деган фикрни билдирган эди . Таъкидлаш жоизки, Туркманистон бетарафлик принципига кўра, ташаббусларга қўшилмади, бироқ мамлакат раҳбари С.Ниязов ҳам 90-йилларнинг ўрталарида Марказий Осиёнинг бешта республикаси конфедерациясини тузиш зарурлиги ҳақида гапирган эди .\nИнтеграция ижобий бошланганига қарамасдан, сўнгги йилларда эришиб бўлмас мақсадга айланди. Мамлакатлар ўртасидаги келишмовчиликлар оқибатида Марказий Осиё иттифоқи Марказий Осиё иқтисодий ҳамжамияти, сўнгра эса (2001 йил декабрда) Марказий Осиё ҳамкорлик ташкилоти дея қайта номланди. Ўзбекистон ташаббуси билан 2004 йил май ойида Россия Марказий Осиё ҳамкорлик ташкилотига таклиф этилди. Россияга мамлакатларнинг ўша пайтдаги интеграция ташаббусларига қўшилишдан кўра, кучсизроқ мамлакатлар ўртасидаги келишмовчиликларни ҳал этиш учун воситачи сифатида қаралаётган эди, деган фикр ҳам бор . Кейинчалик эса Марказий Осиё ҳамкорлик ташкилоти Евроосиё иқтисодий ҳамжамиятига қўшилиб кетди.\nҚайд этиш керакки, бир оз вақтдан сўнг, 2007 йилга келиб, Қозоғистон президенти Нурсултон Назарбоев минтақадаги бешта мамлакатни ўз ичига оладиган, мамлакатлар ўртасида товар, хизматлар, капитал ва инсонлар эркин ҳаракатланиши лозим бўлган Марказий Осиё иттифоқи тўғрисидаги ғояни жонлантиришга уриниб кўрди . Аммо у қўллаб-қувватланмагани боис, Марказий Осиё лойиҳаси қарийб хомхаёллигича қолиб кетди ва уни тиклашга бўлган интилишлар тўхтаб қолди.\nМарказий Осиё ҳолатида минтақа халқлари маданиятининг ўхшашлиги ва бир-бирига ўзаро боғлиқлиги туфайли ҳам бирлашиш табиийдир.\nАгар минтақанинг XXI асрда дунёда тутган ўрни иқтисодий интеграциясига боғлиқ бўлса, минтақа бирлашувини инкор этиш нечоғлик конструктив, деган савол туғилади. Айнан иқтисодий ҳамкорлик, сўнгра эса интеграция Европага уруш мусибатидан чиқиш ва дунёвий куч сифатида қайта тикланиш имконини берди. Марказий Осиёнинг геостратегик жойлашуви уни денгизга чиқишдан маҳрум қилади. Унинг қимматбаҳо табиий ресурслари ҳам абадий эмас. Шу сабабли Евроосиё материгининг қоқ марказида жойлашуви жаҳон тараққиётидан четда қолиб кетмаслик учун бирлашишни тақозо этади.\nЕвропа интеграцияси назарияси -неофункционализм асосчиси Эрнст Хаас ушбу қитъа тажрибасини сиртдан қўллаш масаласини ўрганган эди . Марказий Осиё Европанинг интеграциялашувига қадар бўлган даврдаги унга яқин ўзига хосликларга эга. Бунинг маъноси шуки, томонлар манфаатдор бўлган тақдирда Марказий Осиё Европа тажрибаси муаваффақиятли мослаштирилган ноёб минтақага айланиши мумкин.\nБунда, энг аввало, Марказий Осиё халқларининг этник-маданий яқинлигига эътибор қаратиш керак. Марказий Осиё аҳолиси таркибига келиб чиқиши турк-мўғул ва эронлик бўлган аҳоли киради. Минтақадаги асосий гуруҳлар умумий тарзда қозоқлар, қорақалпоқлар, қирғизлар, туркманлар, тожиклар, уйғурлар ва ўзбеклар деб аталади. Турклар асрлар оша форслар билан бирга яшаган, ҳукмдорлар саройларида форс ва турк тиллари қўлланган, минтақа аҳолиси ҳам қоришиб кетган (буни пайқаш қийин эмас). Минтақадаги барча халқларининг, либоси ва ташқи кўринишидаги айрим тафовутларга қарамай, нафақат исломий, балки исломгача бўлган илдизларга эга умумий маданияти бор. Туркистон инқилобигача бўлган зиёлилар вакиллари ҳисобланмиш жадидлар ўзини ягона Туркистон ҳаракати тарафдорлари деб атагани ва минтақа аҳолисини ўзига хос уюшма деб кўрсатгани ҳам бежиз эмас . Европа халқлари уюшмасига ўхшаш умумий цивилизация ибтидоси инсонларни бирлаштирувчи омил ҳисобланади. Масалан, Европа ғояси ҳам ЕИ пайдо бўлишидан анча олдин XVIII асрда Австрия князи Ричард Куденхов-Калергининг Пан-Европа ҳақидаги таклифида, сўнгра эса, ўтган асрнинг 20-йилларида француз сиёсатчиси Аристид Брианнинг памфлетида пайдо бўлган эди. Европа уни керакли тарзда расмийлашириб олиши учун вақт керак бўлди (иккита жаҳон уруши). Марказий Осиё ҳолатида минтақа халқлари маданиятининг ўхшашлиги ва ўзаро боғлиқлиги туфайли ҳам бирлашиш табиийдир. Бу эса, мустақил республикаларнинг интеграция ташаббусларида ўз аксини топди. Марказий Осиёнинг устунлиги шундаки, можаро келтириб чиқариши мумкин бўлган муаммоларни ҳал этишда икки томонлама манфаатдорлик ҳамда мамлакатлар ўртасида ҳанузгача сақланиб қолган хўжалик муносабатлари, яъни ўзаро алоқалар урушлар билан пароканда бўлган Европадан фарқли ўлароқ, интеграция учун анча қулай шароит яратади.\nИккинчидан, Марказий Осиёда ҳам худди Европанинг интеграциялашувига қадар бўлган давридагидек, ҳаёт учун муҳим тармоқлар ва иқтисодиёт қарам бўлган ресурслар етишмовчилиги мавжуд. Ўтган асрда Европада пўлат ва кўмир ишлаб чиқариш унинг интеграцияси локомотивлари – Франция ва Германия ўртасидаги кескинликни камайтириш учун минтақадаги мувофиқлаштириш марказига ҳисобот берадиган бўлиши керак эди. Европа пўлат ва кўмир масаласини ҳал этгач, транспорт секторини интеграциялашга киришди, сўнгра савдо, қишлоқ хўжалиги ва ҳк. тармоқлар интеграцияси билан шуғулланди. Э.Хааснинг «spillover” концепциясига (“тарқалиш” ёки “оқиб ўтиш”) кўра, иқтисодиётнинг бир тармоғидаги муваффақият бевосита бошқа тармоқнинг ҳам муваффақиятини таъминлайди. Марказий Осиёда сувдан фойдаланиш ва энергия таъминоти қийин масала бўлиб, минтақавий ҳамкорлик доирасидаги ташаббуслар ҳам айнан шу масалага бағишланди. Масалан, мамлакатлар сув – умумий ресурс эканини тан олса ва сувдан фойдаланиш муаммосини ҳал этишга эришса, улар энергия таъминоти бўйича автоматик тарзда келишиб олиши мумкин бўлади. Агар транспорт сектори интеграциялашса, бу уларни савдо ва божхона сиёсати бўйича ҳамкорликка мажбур қилади.\nУчинчидан, реал ва тахмин қилинаётган ташқи таҳдидларнинг мавжудлиги бўйича ҳам ўхшашлик кузатилади. Етакчи давлатларнинг энергия ресурсларига бой ушбу минтақада ҳукмронлик қилиш учун геосиёсий рақобатга киришгани бундан манфаатдор эканини кўрсатади. Яна трансмиллий таҳдидлар ҳам мавжуд. Европа коммунизмга қарши бирлашганидек, марказий осиёликлар ҳам гиёҳванд моддалар савдоси, терроризм сингари таҳдидларни якдил қабул қилади. Айнан хавфсизлик мамлакатлар бирлашган муҳим соҳалардан бўлди. Таҳлилчиларга кўра, Марказий Осиё иқтисодий ҳамжамияти даврида терроризм, сиёсий ва диний экстремизм, трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши бирга курашиш ва хавфсизлик масалалари тўғрисидаги келишув эришилган самарали натижалар бўлган эди . Шунингдек, бугунги кунда Марказий Осиёда ядро қуролидан холи бўлган зонанинг ташкил этилишини ҳам минтақавий ҳамкорлик бўйича салмоқли ютуқлардан бири дейиш мумкин.\nТўртинчидан, кўпинча миллатчилик мамлакатларнинг интеграцияга бўлган интилишларига қарши бўлган ҳоллар ҳам кузатилди. Европа интеграцияси назариясининг айрим жиҳатлари ушбу минтақада ҳам ўз аксини топди. Масалан, мамлакатларнинг дастлабки ижобий интилишлари уларнинг мустақиллик билан боғлик такаббурлигидан воз кечишни истамагани сабаб юзага келган низолар оқибатида тўхтаб қолди. Бу борада неофункционализм вакилларидан бири Леон Линдбергнинг, интеграция жараёни акс натижани келтириб чиқариши ҳам мумкин, чунки интеграция давлатларга “стресс” беради, деган фикрини эслаш кифоя . Линдберг “стресс” акс жараёнга, аниқроғи spill-back (тескари юриш) ҳолатига олиб келиши мумкин, деб ҳисоблар эди. Масалан, у ХХ асрнинг 60-йилларида Европа лойиҳасида рўй берган муваффақиятсизликларга эътибор қаратади- ўша пайтлар 1958 йили қабул қилинган Европанинг “Кўмир ва пўлат бўйича ҳамжамият тузиш тўғрисида”ги келишувига қарамай, Европа мамлакатлари кўмир билан боғлиқ муаммоларни икки томонлама ҳал этишни маъқул кўрар эди. Бундан ташқари, бирлик ҳақидаги гап-сўзларга қарамасдан, ЕИ мамлакатлари иқтисодиётини рақобатдан ҳимоя қилиш мақсадида тарифлар билан боғлиқ бўлмаган тўсиқларни жорий этган ҳолатлар ҳам кузатилган. Бундай жараён Марказий Осиёда ҳам рўй берди: масалан, Қозоғистон 2000 йилда Марказий Осиёда савдони тариф бўйича ва тариф билан боғлиқ бўлмаган тарзда тартибга солиш бўйича бир томонлама тартибни жорий қилди . Ўз навбатида, Ўзбекистоннинг валютани тартибга солиш сиёсати ҳам интеграция учун жиддий тўсиқлардан бўлди.\nБешинчидан, Европанинг оёққа туриши минтақада унинг тарафдорлари ва евроскептиклар ўртасидаги мунозаралар билан бирга кечди. Кўпчилик бирлашган Европа ғоясини хомхаёл ва эришиб бўлмас мақсад деб атади. Шундай бўлса-да, Европа евроскептиклар таъсири остида барпо бўлди. Буюк Британия европессимистларининг кучли таъсири билан 2016 йилда ўтказилган референдумлар натижасига кўра, унинг ҳукумати 2018 йилда Европа Иттифоқини тарк этишга қарор қилди . Буюк Британиянинг аввалбошдан ЕИ билан муносабатлари мураккаб бўлгани учун иттифоқдан чиқиб кетиши ҳам Европа лойиҳаси барҳам топишини англатмайди. Интеграция ғоясига бундай муносабат ягона ҳамжамият қуриш йўлида тушкунлик устун бўлган Марказий Осиёда ҳам кузатилмоқда. Умуман олганда, масалага шубҳа билан қараш асосли ва мавзуга оид баҳслар давом этишининг ёмон жойи йўқ, чунки бу ерда асосий масала Марказий Осиё ва минтақанинг 2017 йилдан сўнг жаҳонда оёққа туриши учун мақбул ечим топиш ҳисобланади.\nТомонлар учун интеграциянинг кўп босқичларда фойдали экани ҳам унинг Марказий Осиё учун зарурат эканини кўрсатади. Икки минтақа интеграцияси тарихидаги маълум ўхшашликлар ҳам Марказий Осиё келажакда ҳудудий ҳамкорлик стратегиясини қандай қуриши кераклиги хусусида ўйлашга имкон беради. Европанинг интеграциялашув давридан олдин бўлгани каби, Марказий Осиёда ҳам ягона ғоявий мерос бор, мамлакатларнинг ривожланиш даражаси турфа хил, минтақада ташқи таҳдидлар ҳамда баҳсли масалалар юзасидан ҳамкорлик қилиш зарурияти мавжуд. Минтақа ҳозирча ташқаридан йирик тарзда молиялаштирилаётгани йўқ, бусиз Европанинг интеграцияси юз бермаган бўлур эди (“Европа учун Маршалл режаси”ни эсга олайлик). Бироқ шуниси ҳам муҳимки, ЕИ Марказий Осиёда минтақавий ҳамкорлик зарур эканини қайд этмоқда, сабаби минтақадаги ҳамкорликни икки томонлама асосда олиб бормоқда, лекин минтақавий лойиҳаларга ҳам эътибор қаратмоқда. Европа жаҳондаги муҳим иқтисодий ва сиёсий куч маркази сифатида минтақага ҳам тажрибасини ёймоқда.\nЕвропа қайси соҳаларда Марказий Осиёдаги интеграция механизмларга ёрдам бериши мумкин?\nЕИ – Марказий Осиё\nМарказий Осиё мамлакатларининг мустақиллиги даврида ЕИ ташқи сиёсат стратегиясида рўй берган жиддий ўзгаришни алоҳида таъкидлаш мумкин ҳамда бу ЕИ минтақани постсовет мамлакатлари тузилмаси деб эмас, балки алоҳида бирлик сифатида ажратиб олган эди, деб гапиришга имкон беради. Дастлаб Марказий Осиё алоҳида минтақа сифатида олиб қаралмаган ҳамда ЕИнинг техник ёрдами ва ҳамкорлиги фақат ТАСИС (TACIS – Technical Assistance for the Commonwealth of Independent States) лойиҳаси доирасида белгиланган ва гап барча постсовет мамлакатларига ёрдам бериш ҳақида кетган бўлса, кейинчалик бу қараш ўзгарди . Ғарб, айниқса, Европа ушбу қитъадаги урушдан сўнгги таъсир соҳаларини бўлиш жараёнини эслатган ҳолда пировардида Марказий Осиё минтақасини, Россияга қарма-қарши ўлароқ, сиёсий жиҳатдан ажратиш ҳақида бош қотирмоқда.\nАйнан Марказий Осиё ҳамкорлик ташкилоти Евроосиё иқтисодий ҳамжамияти билан бирлашгандан сўнг 2007 йилга келиб, ЕИнинг минтақадаги янада фаол сиёсат юритиш даври бошланди. 2000 йил декабрида Германия ташқи ишлар вазири Ф. Штайнмайер Марказий Осиё минтақаси Россия ва Хитой билан тарихий алоқаларига қарамай, қандайдир монополиялардан эркинлигича қолиши лозим, деб баёнот берди . 2007 йил 22 июнда ЕИ Марказий Осиёга оид ҳамкорлик стартегиясини қабул қилди. Шу тариқа, ЕИ минтақа билан яқинлашиш ҳамда Марказий Осиё республикалари билан муносабатларини фақат шерикчилик ва ҳамкорлик тўғрисидаги икки томонлама келишув асосида қуришдан четга чиқадиган режасини эълон қилди.\nЕвропа Кенгашининг 2015 йилги хулосаларида ЕИнинг Марказий Осиё билан 2014-2020 йиллар мобайнида икки томонлама ва минтақалараро ҳамкорлиги учун ёрдам пакетини кўпайтириши натижасида иттифоқнинг минтақадаги бундан буёнги сиёсати учун қулай шароит юзага келгани қайд этилди. Бунда 1,068 миллиард евро, аниқроғи, 2007-2013 йиллар дастури ҳажмига қараганда, 56 фоиз ўсиш бўлгани назарда тутилади . Айнан шу ҳужжатда Марказий Осиёда минтақавий ташаббусларни ривожлантириш мақсадга мувофиқлиги муҳим масала сифатида белгилаб қўйилди. ЕИ, шунингдек, минтақада махсус вакил лавозимини ҳам жорий қилди.\nЕвропа Марказий Осиёдаги интеграция механизмларига қайси соҳаларда ёрдам кўрсатиши мумкин? Европа Кенгаши ҳужжатларида Марказий Осиё мамлакатларининг интеграциялашуви учун асосий тўсиқлардан бири ҳисобланган транспортни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилади. Масалан, ҳужжатнинг 15-бандида шундай дейилади: “ЕИ ва Марказий Осиё ўртасидаги ҳамкорликда энергия ва транспорт соҳаларида минтақанинг ўзаро ва халқаро бозорларга интеграциялашувига устувор аҳамият қаратиш лозим”, “ЕИ Марказий Осиёда Жанубий энергетик йўлакни кенгайтириш ва энергетика соҳасида кўп томонлама ташаббусларни ривожлантиришни давом эттиради” . Худди шу ўринда “Европа-Кавказ-Марказий Осиё” транспорт йўлаги бўйича боғловчи занжирларни енгиллаштириш учун ўз тажрибаси ва know-how технологияларини таклиф этишга тайёр экани ҳам қайд этилади .\nСтратегия самарали савдо муносабатларини йўлга қўйиш учун мустаҳкам асос яратишга қаратилган. Масалан, ЕИ Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистонда рақобатбардош кичик ва ўрта корхоналар сонини ошириш ҳисобига қашшоқликни камайтиришга йўналтирилган CAIP – Central Asia Invest Programme дастури доирасида Марказий Осиёда хусусий секторни қўллаб-қувватлайди. Ушбу дастур Марказий Осиёдаги воситачилик ташкилотлари (яъни савдо палаталари, бизнес уюшмалар) даражасида ва ишбилармонлик муҳитини яхшилаш учун сиёсий даражада иш олиб боради . Шу ва бошқа дастурлар кўрсатишича, Европа Марказий Осиёда прагматик манфаатлар билан бирга меъёрий роль ўйнашга ҳам ҳаракат қилмоқда. Тадқиқотчиларга кўра, ЕИнинг вазифаси минтақада яхши бизнес ва қулай инвестиция муҳитини яратиш учун янги тартибга солувчи ва институционал меъёрларни илгари суришдан иборат . Айнан шу сабабли Европа иқтисодий ранг-баранглик ва эркинлаштиришнинг муҳим шартлари сифатида демократлаштириш ва инсон ҳуқуқига риоя этилишига муҳим аҳамият бермоқда. Бунга жавобан, Марказий Осиё иқтисодиётининг маълум соҳаларини эркинлаштиришга ҳаракат қилмоқда. Минтақа мамлакатларининг қарама-қарши сиёсатига қарамай, иқтисодий кўрсаткичлар, хусусан, инсон тараққиёти индексини ривожлантириш кун тартибидаги асосий масалалигича қолмоқда. Шу масалада Европа Марказий Осиё халқлари учун қадрият улгиси бўла олади, бу минтақалар ўртасидаги келгуси муносабатлар учун муҳим аҳамият касб этади. Шунингдек, хавфсизлик масалалари бўйича минтақалараро ҳамкорлик ҳам алоҳида эътиборга лойиқ. ЕИ муайян дастурлар орқали минтақа мамлакатларининг ўзаро ҳамкорлик қилишига ёрдамлашмоқда. Масалан, ЕИ тўла молиялаштирадиган энг йирик минтақавий дастур BOMCA – Border Management Programme in Central Asia лойиҳасидир. 2003 – 2014 йилларда айнан мазкур дастурни амалга ошириш қарийб 33 миллион АҚШ доллари ажратилди . Лойиҳанинг асосий мақсади Афғонистондан “Шимолий йўл” орқали келаётган гиёҳванд моддалар оқимини камайтиришдир. Яна бир дастур – CADAP – Central Asia Drug Action Programme бўлиб, опий (таряк) ва турли гиёҳванд моддаларга бўлган талабни камайтиришга қаратилган. Чегараларни ҳимоя қилиш ҳамда наркотрафикнинг трансмиллий таҳдидига қарши кураш вазифаси Марказий Осиёдаги барча тузилмаларни мувофиқлаштиришни талаб этади. Шу тариқа ЕИнинг мазкур икки лойиҳаси минтақа даражасидаги мулоқотни йўлга қўйишга хизмат қилмоқда.\nШунингдек, Европа дипломатлари мамлакатларнинг минтақадаги баҳсли масалалари, хусусан, сувдан фойдаланиш бўйича ҳамкорлик қилишига кўмаклашаётгани ҳам муҳим далиллардан биридир. ЕИ ушбу мавзуда томонлар ўртасида кўплаб форумлар ўтказди. Маълумки, иттифоқнинг Марказий Осиё бўйича собиқ махсус вакили Пьер Морель Тожикистон ва Ўзбекистонга ўзаро мақбул ечим топишда ёрдам бериш учун кўп саъй-ҳаракат қилди ва вақт сарфлади . Морель Тожикистоннинг сўрови бўйича Брюссель 60 миллион АҚШ долларилик кичик гидроэнергетика станциялари қурилишини молиялаштиришга тайёр экани тўғрисида Душанбени хабардор қилди . Европа шунингдек, минтақада ўқитиш стандартларини ошириш ва таълим соҳасини ташкиллаштириш ҳамда тадқиқотлар ва академик мулоқотни йўлга қўйиш учун таълим соҳасидаги ташаббусларга (EUEI –EU Education Initiative) ҳам ҳомийлик қилади. Ғоялар алмашинувига қаратилган CAREN (Central Asia Research and Education Network) дастурини алоҳида таъкидлаш жоиз. Қайд этилганидек, ушбу дастур томонлар ўртасида мунтазам сиёсий мулоқотни йўлга қўйиш учун кўмаклашиши лозим .\nШундай ҳамкорликни давом эттириш ва чуқурлаштириш Марказий Осиё мамлакатларига боғлиқ. Мамлакатлар ўз ташаббусларини илгари суриши мумкин. ЕИ ҳомийлик қиладиган мазкур ташаббуслар янада қалин минтақавий ҳамкорликка хизмат қилади . Шу ўринда 2016 йилнинг охирида Ўзбекистонда юз берган ўзгаришларга ҳам эътибор қаратиш лозим. Минтақанинг энг асосий мамлакати ҳисобланган ушбу республика иштирокисиз минтақавий интеграция имконсиздир. Ҳозир бу мамлакатда, оз бўлсада, ўзгаришлар рўй бермоқда.\nТранспорт тармоқларини интеграциялаш минтақадаги савдо-сотиқни кучайтирган ва Марказий Осиёнинг Евроосиё транспорт кўприги сифатидаги жозибадорлигини оширган бўлур эди.\nМинтақадаги янги ўзгаришлар\nЎзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримов вафотидан сўнг ҳукумат тепасига янги раҳбар Шавкат Мирзиёев келди. Ҳозирги кунда Тошкентда ижроия ҳокимиятнинг халқ билан мулоқоти, унинг халқ олдида ҳисобот бериши ва зарур бўлган эркинлаштириш ҳақида анча очиқ гапирилмоқда. Ўзбекистон ўз қўшнилари билан муносабатларини яхшилаш ниятида эканини билдирмоқда. Қатор хатти-ҳаракатлар ҳам буни тасдиқлайди: Тошкент ҳукуматлар даражасидаги минтақавий мулоқотлар ташаббуси билан чиқди.\nЕвропа 2017 йил мартда ушбу ўзгаришларни пайқади. 2003 йилдан буён ўзаро муносабатлар совуқ бўлган Европа тикланиш ва ривожланиш банки билан мулоқотлар тикланди. Банк президенти C. Чакраборти Ўзбекистонга сафари арафасида бир неча соҳа, хусусан, минтақавий ўзаро алоқалар ва интеграция каби соҳаларда ҳамкорлик қилиш мумкинлигини маълум қилгани ҳам муҳим аҳамиятга эга .\nПрезидент Ш. Мирзиёевнинг илк сафарлари Туркманистон ва Қозоғистонга уюштирилгани ҳам диққатга сазовор. Остонада ўтган бизнес-форум якунлари бўйича умумий қиймати 1 млрд. АҚШ долларидан ортиқ 75 та шартнома имзоланди . Шунингдек, чегараларни очиш, транспорт ва савдони эркинлаштириш бўйича амалга оширилган ишлар натижасида Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасидаги ўзаро товар айланмаси ҳажми сўнгги беш ойда 30 фоиз ўсгани қайд этилмоқда .\nБу ўзгаришлар минтақавий интеграция ҳақидаги муҳокамаларни янгилаш имкониятлари ҳақида гапириш имконини беради. Айни пайтда Марказий Осиёдаги ички савдо ҳажми ниҳоятда кам. Расман бу кўрсаткич умумий минтақадаги товар айланмасининг 6 фоизини ташкил этади. Бироқ кузатувчилар айни рақам бажарилаётган ишлар ҳолатидан фарқ қилиши мумкин, чунки минтақадаги кишиларнинг уддабуронлиги туфайли норасмий савдо ва товар алмашинуви ҳам мавжуд, деган фикрни билдирмоқда . Трансмиллий савдони тўхтатиб турган ягона нарса минтақадаги муайян элиталар яратган сунъий тўсиқлардир.\nЎзбекистон янги раҳбариятининг минтақавий савдони ривожлантириш учун ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва тўсиқларни бартараф этиш борасидаги сиёсий иродаси ва ресурслари етарли бўлса, у қадар яхши ривожланмаган транспорт тармоқларигина интеграция йўлидаги энг асосий тўсиқлигича қолади. Бу ўринда Европа билан ҳамкорлик қилиш фойдали ва истиқболли бўлиши шубҳасиз. Транспорт тармоқларининг интеграциялашуви минтақада савдони кучайтириши ва Марказий Осиёнинг Евроосиё транспорт кўприги ва янги истиқболли бозор сифатидаги жозибадорлигини ошириши мумкин. Бу ЕИ ва Хитой манфаатларига мос келади. Шунингдек, ягона бозор корхоналарнинг рақобатбардошлиги ҳамда иқтисодиётни диверсификация қилишга ҳам ёрдамлашади. Шу билан бирга, ички чегараларни очиш ва жанубий фронт билан ташқи чегараларни мустаҳкамлаш ҳам туризм ва хизмат кўрсатиш бўйича кучли бозорни шакллантиришга таъсир кўрсатади. Яна бир карра таъкидлаш жоизки, бу ўринда ҳам иммиграция полициясига келувчилар тўғрисида зудлик билан маълумот тақдим этишга йўналтирилган Шенген (Schengen Information System) ахборот тизимини яратган ҳолда ички чегараларини очиб, ташқи чегаларини мустаҳкамлаш учун чоралар кўрган Европа тажрибасига таянса бўлади.\nИнтеграция масаласида иккита жаҳон уруши вайрон этган Европага нисбатан Марказий Осиёнинг устунлиги бор. Теран ҳамкорлик муносабатлари келгусида мамлакатларни урушлар ва минтақавий низолардан сақлашда кафил бўлади. Бу ўринда гап, биринчи навбатда, сув, энергия таъминоти, савдодан ўзаро манфаатли фойдаланиш, чегараларни муҳофаза қилиш ҳақида бормоқда. Интеграция тавсиягина бўлиб қолмай, зарурат, керак бўлса, мамлакатларини дунёнинг хом ашё базасидай ачинарли аҳволда қолишини ҳукуматлар истамаса, мажбурият ҳамдир. Эҳтимол Марказий Осиё мамлакатларида давлатчилик оёққа туришининг дастлабки босқичларида автократларнинг кучли қўли, шунингдек, давлатчиликни мустаҳкамлаш керак бўлгандир. Бироқ узоқ истиқболда довни миллатчилик ва авторитаризмга тикиш хато қарор бўлиши мумкин. Бу ерда масала минтақа мамлакатлари элиталарнинг сиёсий иродаси ҳамда улар ўзларини ким – имтиёзга эга синф ёки тарихда қолишни истайдиган бунёдкорлар сифатида кўришларидадир. Интеграция лойиҳалари тарафдорлари бўлган тадбиркорлар қатлами учун шароитлар яратиш масаласи Марказий Осиёдаги барча мамлакатлар учун ҳар қачонгидан долзарбдир.\nИнтеграция – томонлар учун катта ютуқли ўйин, бироқ бу ЕИнинг қарийб 60 йиллик тарихи кўрсатиб турганидек, вақт ва сиёсий иродани талаб этади. Марказий Осиё минтақавий ва хорижий экспертларни жалб этган ҳолда интеграция ташаббусларини ишлаб чиқишда Европа тажрибасидан хулоса қилиши ва ЕИ ёрдамига таяниши мумкин. Агар мамлакатлар ошкоралик сари ҳаракатланишда давом этса, минтақанинг сармоядорлар учун жозибадорлиги янада ошади. Европанинг ўзи Марказий Осиёда муайян минтақавий дастурларни илгари суриш билан ушбу мақсад амалга ошишига ёрдам бермоқда. Марказий Осиё айни имкониятлардан фойдаланиши ва минтақавий ташаббусларини институционал жиҳатдан расмийлаштириши керак.\n1. Соглашение между Республикой Казахстан, Кыргызской Республикой и Республикой Узбекистан об учреждении Центральноазиатского банка сотрудничества и развития от 8 июля 1994 года (по состоянию на 23 августа 1996 года), http://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=25319\n2. Erhan Buyukakici “Patterns of integration in Central Asia”, http://sam.gov.tr/wp-content/uploads/2012/02/ErhanBuyukakinci1.pdf\n3. Фергана.Ру: “В Таджикистане прошла международная конференция об интеграции в Центральной Азии”, 29.06.2007, http://www.arba.ru/news/2368\n4. Толипов Ф. “Большая стратегия Узбекистана в условиях геополитической и идеологической трансформации Центральной Азии», Издательство «Фан», Ташкент 2005, c.90-91\n5. Zhambekov N. “Central Asian Union and the Obstacles to Integration in Central Asia”, 01.07.2015 issue of the CACI Analyst, https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13116-central-asian-union-and-the-obstacles-to-integration-in-central-asia.html, last accessed on 27.03.17\n6. Haas E. «The uniting of Europe” in “The EU. Readings on theory and practice of European integration» edited by B.Nelsen and A.Stubb, Lynne Rienner 2003.\n7. Туркистон драматурги Маҳмудхўжа Беҳбудий “сарт”сўзини ишлатиш ҳақоратомуз эканини танқид қилиб, шундай деб ёзган эди: “Агар улар сизларни сарт бўлмаса, ким деб аташимиз керак деб сўрашса, жавобимиз оддий: биз Туркистон ўзбекларимиз, Туркистон тожикларимиз, Туркистон араблари, турклари, руслари ва яҳудийларимиз. Агар улар, Туркистон турклари, араблари ва форсларини бир-биридан ажрата олмаймиз, деб айтса, уларга бизни “Туркистон мусулмонлари”, деб атанг деймиз”. А.Khalid “The politics of cultural reform. Jadidism in Central Asia”, University of California Press, 1998, p. 184-215\n8. Nurzhan Zhambekov “Central Asian Union and the Obstacles to Integration in Central Asia”, 01.07.2015 issue of the CACI Analyst, https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13116-central-asian-union-and-the-obstacles-to-integration-in-central-asia.html, last accessed on 27.03.17\n9. Leon Lindberg “Integration as a source of stress on the European Community System”, International Organization 20, no. 2 (1966): 228, quoted in “Toward a European Army: A Military Power in the Making?” by Trevor C. Salmon, Alistair J. K. Shepherd\n10. А.Кошанов, Б.Хусаинов «Проблемы интеграции государств Центральной Азии», Журнал Центральная Азия и Кавказ, 1, 2002\n11. Қизиғи шундаки, Буюк Британия интеграциянинг барча қулайликларидан кам харажатлар эвазига фойдаланмоқчи эди (жумладан, миграцияни чеклаш билан). Шунга қарамасдан, Бирлашган Қиролликда берилган овозлар нисбати ЕИдан чиқувчилар сони унда қолишни истовчилар сонидан бир оз кўп эканини кўрсатди. (“ҳа” деб 48 фоиз, “йўқ” деб эса 51 фоиз овоз берилди). Бундан ташқари, мамлакат ЕИ таркибида қолишига қарши берилган овозлар сони қолишни истовчилар овози миқдоридан арзимас даражада кўп бўлганидан чиқишни истовчиларнинг ўзи ҳам ҳайрон қолган эди.\n12. Марказий осиёлик муаллифлар “Европада “Марказий Осиё ва Кавказ” концепцияси ишлаб чиқилганини ва у икки минтақани битта геосиёсий лойиҳага бирлаштиришга ҳамда Россияни айланиб ўтиб, Европани Осиё билан ҳам транспорт, ҳам қувурлар ёрлдамида боғлашга қаратилганини қайд этади. 1993 йили асос солинган ТРАСЕКА (TRACECA) дастури ушбу концепциянинг ифодаси ва тимсоли бўлди. Ушбу дастур Маказий Осиёнинг беш мамлакати ва учта Кавказ республикасини (Озарбайжон, Арманистон ва Грузия) ўз ичига олган бўлиб, бош мақсади Европани Кавказ орқали Марказий Осиё билан Хитой чегарасигача боғлайдиган транспорт, логистика, инфратузилма, телекоммуникация ва энергетика соҳасида кенг қамровли халқаро тармоқ яратишдан иборат эди. Ушбу лойиҳа минтақа ичидаги ва “минтақалараро ҳамкорлик”ни назарда тутган ва шунга кўмаклашаётган эди”. Работа экспертной площадки CAPG «Алматы клуб» – «Центральноазиатское LEGO: кто конструирует регион». Под редакцией д.п.н С.Кушкумбаева, Алматы 2016, стр 14-15\n13. Voloshin G “The European Union’s Normative Power in Central Asia”, Palgrave 2014, p.43\n14. Council of the European Union conclusions on the EU Strategy for Central Asia Foreign Affairs Council, 22 June 2015, Brussels, p.4\n15. Ўша ерда.\n16. Ўша ерда.\n17. «Central Asia – Private sector», http://ec.europa.eu/europeaid/regions/central-asia/eu-support-private-sector-development-central-asia_en\n18. Voloshin G “The European Union’s Normative Power in Central Asia”, Palgrave 2014, p.43\n19. European Commission “Central Asia – Border Management”, http://ec.europa.eu/europeaid/regions/central-asia/eu-support-border-management-central-asia_en\n20. «Тhe European Union and Central Asia», edited by Alexander Warkotsch, Routledge, 2011, p.55\n21. Ўша ерда.\n22. European External Action Service (EEAS) “The EU Strategy Implementation” document, available at https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/eu_strategy_for_a_new_partnership_with_central_asia_implementation.pdf\n24. СAA Network: “Вай-дод, доллар! Американская валюта серьезно подорожала в преддверии визита ЕБРР”, 17.03.2017, https://caa-network.org/archives/8607\n25. Экспресс-К: «Нурсултан Назарбаев: контракты почти на $1 млрд подпишут Казахстан и Узбекистан в рамках бизнес-форума», 23.03.2017, http://www.express-k.kz/news/?ELEMENT_ID=96985\n26. Ўша ерда\n27. CAA Network, «Круглый стол: Перспективы региональной экономической интеграции в Центральной Азии», 12.10.2016, https://caa-network.org/\nМарказий Осиё тинчликпарвар кучлар Афғонистондан олиб чиқиб кетилгандан сўнг\nМарказий Осиёда хавфсизликнинг 5 та омили – хитойлик экспертлар баҳоси\nРоссия билан Ғарб муносабатларидаги сўнгги ўзгаришлар ва Хитой атрофидаги хавфсизликнинг ҳозирги аҳволи хитойлик экспертлар нигоҳида\nТуркий ҳамкорлик ва Туркиянинг Марказий Осиёдаги ташқи сиёсати


Вы здесь: Home Ўзбекистон АЭСнинг яна иккита энергоблокини қуради\nСоздано 11.07.2019 11:17 | |\nЎзбекистон атом электр станциясининг яна иккита энергоблокини қуришга қарор қилди. Бу ҳақда республика энергетика вазири Алишер Султонов Kun.uz’га интервьюда хабар берди.\nАввалроқ, «Росатом» (РФ) фақат иккита энергоблокдан иборат комплексни қуриши маълум қилинганди.\nЎзбекистондаги биринчи АЭС ҳар бири 1 200 МВт қувватга эга «3+» авлодидаги 1200-сув энергетик реакторли энергоблокдан иборат бўлади. Биринчи энергоблокни 2028 йилгача ишга тушириш режалаштирилмоқда, иккинчиси - 2030 йил. Ўзбекистон ва Россия атом электр станцияси учун қурилиш майдончасини аниқлади. Бу Жиззах вилоятининг Тузкон кўли яқинидаги ҳудуд бўлади.\n«Бизда 1200 МВт.дан иккита блок, сўнг яна иккита блок бўлади. Майдонча у ерда тўртта блокни жойлаштириш ҳисобидан келиб чиқиб танланмоқда», – деди Султонов.\nКейинги иккита блокка камроқ вақт кетади ҳамда нисбатан озроқ харажатларни талаб қилади. Сабаби, инфратузилма йўлга қўйилиб, механизм ишга тушган бўлади, дея қўшимча қилиб ўтди вазир.\n«АЭС қуриш бўйича биз кечикдик. 15-20 йилга кечикдик. Буни президент ҳам бир неча бор айтди. Биз ўтган вақт давомида жуда кўп кадрларни йўқотдик, илм-фанни, ядро физикасини бутунлай йўқотиб қўйишимиз мумкин эди. Тадқиқот реакторимиз ёпилиш арафасида эди. Президентимиз саъй-ҳаракати билан бу сақлаб қолинди», – дея таъкидлаб ўтди вазир.\n«Албатта, ядро қурилмалари учун табиий ресурслар - уранга эга бўлган ҳолда, мамлакатда АЭС қуриш масаласини кўриб чиқмаслик хато бўлган бўларди», – дея ҳисоблайди у.\nСултоновнинг қайд этишича, АЭС қурилиши масаласи жуда чуқур ўйланган, у бир лаҳзада қабул қилинмаган. «Уни халқ муҳокамасига чиқаришдан аввал жуда чуқур таҳлил қилинди. Биз бир ярим - икки йил давомида маслаҳатлашдик. Уларда атом энергетикасини ривожлантириш стратегияси белгиланди», – деди суҳбатдош.\nУнинг сўзларига кўра, бу Ўзбекистон энергетик соҳасида революцион ўзгаришдир.\n«Бу станцияларни қуриш масаласи ҳозирги кунда жуда долзарб. Станцияда энг арзон энергия ишлаб чиқарилади ва у узоқ муддат давомида кафолатлангани бўлади. Бу бизнинг фарзандлар ва набиралар ҳам шуғулланадиган лойиҳа», – деди Султонов.\nБундан олдин, Жиззах вилоятида қурилиши режалаштирилаётган атом электр станцияси Ўзбекистон АЭС номини олиши эҳтимолга яқин экани хабар қилинганди.\nМаълумот учун: Алишер Султоновнинг Kun.uz’га берган интервьюси яқин вақт ичида тўлиқ ҳолда тақдим этилади.


Холбутаев Маҳмуд Парсаматович\n-вилоятдаги фермер хўжаликлари\nХолбутаев Маҳмуд Парсаматович ҳақида тўлиқ маълумот\nХолбутаев Маҳмуд Парсаматович – 1971 йил 22 мартда Жиззах вилояти, Ғаллаорол туманида таваллуд топган. Миллати ўзбек. Маълумоти олий. 1993 йил Тошкент архитектура ва қурилиш институти (кундузги), 2003 йил Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаштириш муҳандислари институти (сиртқи) бўлимларини томомлаган.Маълумоти бўйича мутахассислиги қурилиш технолог-муҳандиси, муҳандис-гидротехник. Оилали, 5 нафар фарзанди бор.\n1988-1993 йй. - Тошкент архитектура ва қурилиш институти талабаси\n1993-1994 йй. - Жиззах вилояти сув хўжалиги бирлашмаси муҳандис-гидрометри\n1994-1996 йй. - Жиззах вилояти ДМ-2 туманлараро канали участкаси бошлиғи\n1996-2001 йй. - Жиззах вилояти қишлоқ ва сув хўжалиги бошқармаси тизимидаги туманлараро канал ва сув омборларини ишлатиш бошқармаси бошлиғи\n2001-2003 йй. - Жиззах вилояти қишлоқ ва сув хўжалиги бошқармаси бошлиғининг сув хўжалиги тизимидан фойдаланиш масалалари бўйича биринчи ўринбосари\n2003-2004 йй. - Қуйи Сирдарё ирригация тизимлари ҳавза бошқармаси бошлиғининг биринчи ўринбосари\n2004-2007 йй. - Жиззах вилояти Дўстлик тумани ҳокими\n2007-2009 йй. - Жиззах вилояти ҳокимининг қишлоқ ва сув хўжалиги масалалари бўйича биринчи ўринбосари\n2009-2009 йй. - Жиззах вилояти ҳокими вазифасини бажарувчи- Жиззах вилояти ҳокимининг қишлоқ ва сув хўжалиги масалалари бўйича биринчи ўринбосари (Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 24 февралдаги ПФ-4085-Фармони, 25.09.2009 йилдаги ПФ-4137-сонли Фармони)\n2009-2010 йй. - Жиззах вилояти ҳокимининг қишлоқ ва сув хўжалиги масалалари бўйича биринчи ўринбосари\n2010-2012 йй. - Жиззах вилояти Жиззах тумани ҳокими\n2016-2017 йй. - Жиззах вилояти Пахтакор тумани қишлоқ ва сув хўжалиги бўлими бошлиғи\n2017-2017 йй. - Қуйи Сирдарё ирригация тизимлари ҳавза бошқармаси бошлиғининг биринчи ўринбосари\n2017-2018 йй. - Мирзачўл тумани ҳокими вазифасини бажарувчи\n2018 й-2018йй- Жиззах вилояти Мирзачўл тумани ҳокими\n2018 ҳ.в - Жиззах вилояти ҳокимининг қишлоқ ва сув хўжалиги масалалари бўйича ўринбосари\nmazhburiyat-vazifalari-va-u-ada-tli-malumot.doc [20,94 Kb] (юклаб олинди: 5)


"Навбаҳор": Тайёргарлик қизғин руҳда давом этмоқда » Скачать музыку бесплатно новинки музыки 2016-2017\n"Навбаҳор": Тайёргарлик қизғин руҳда давом этмоқда\nКомментариев: 0 Просмотров: 149 Дата: 23-03-2016, 21:58 Жамоамиз футболчилари мамлакат кубогининг 1/8 финалидан ўрин олган “Навбаҳор” ва “Қўқон-1912” учрашувига муносиб тарзда тайёргарлик кўришмоқда. Бугунги машғулотни жамоамиз Намангандаги “Марказий” ўйингоҳда ўтказишди. Бундан бироз вақт олдин якунланган машғулотда росссиялик ҳимоячи Игорь Голбандан бошқа барча футболчилар қатнашишди. Голбанда кичик жароҳат борлиги сабабли машғулотларда иштирок эта олмаяпти. Тез орада ҳимоячини сафга қайтиши кутилмоқда. Эслатиб ўтамиз, “Қўқон-1912” жамоасига қарши ўйин 25 март куни соат 16.00да “Марказий” ўйингоҳда бошланади. - деб хабар бермоқда Stadion.uz нашри.


Ўзбекистон 21:07 / 17.06.2022 34127\n— Яқинда АҚШга ташриф буюрдингиз. Cафар таассуротлари билан ўртоқлашсангиз.\n— Суҳбат бошида шуни қайд этиб ўтмоқчиманки, бугун дипломатия жамоатчилик фикрисиз ва ижтимоий фикрсиз илгари сурилмайди. Ижтимоий фикр эса нафақат ахборот бериш усули, балки миллий манфаатларни илгари суриш воситаси сифатида кўрилмоқда. Шунинг учун ОАВ вакиллари билан учрашиш биз учун катта масъулият ва имконият. Шунингдек, халқаро муносабатларда халқ вакиллари, парламентнинг роли ҳам тобора ортиб бормоқда.\nБевосита саволга қайтсак, АҚШга ташриф Конгресснинг иккала палатаси билан Олий Мажлис палаталарининг мулоқотини чуқурлаштиришга қаратилган эди. Бугун ҳаммамиз АҚШнинг дунёдаги аҳамиятини ортиқча гап-сўзсиз тушунамиз. 2018 йилда Шавкат Мирзиёевнинг Вашингтонга сафари давомида Ўзбекистон–АҚШ ўртасидаги стратегик ҳамкорликнинг янги эраси ҳақидаги ҳужжатга қўл қўйилган эди.\nБу бизга янги йўлларни очиб берди. Буларнинг ичида энг муҳими парламентлараро алоқаларни чуқурлаштириш ҳақида. Нима учун, чунки АҚШ сиёсий тизимида ҳеч бир масала, жумладан ташқи сиёсат масалалари конгрессменлар ва сенаторларсиз ҳал қилинмайди. Улар билан муносабат бизга бошқа соҳалардаги алоқаларимизни ривожлантиришга имкон беради.\nЯна бир нарса, 2018 йилги сафарда Шавкат Мирзиёев конгрессменлар билан учрашувда Ўзбекистон билан ҳамкорлик гуруҳини тузиш бўйича ташаббус билдирган эди. Яъни Конгрессда Ўзбекистон бўйича кокус тузилди. Бу бизнинг катта ғалабамиз бўлди. Сиз сўраган ташрифда шу кокуснинг иккинчи ялпи мажлисида қатнашдик.\nБугунги кунда кокуснинг 17 та аъзоси бор, йил охиригача улар 30 тагача етиши мумкин. Ташрифда парламентдан ташқари, АҚШ маъмурияти, ақл марказлари ва университетлар билан ҳам самарали учрашувлар ўтказдик.\n— Кокуслар нима мақсадда тузилади ўзи, бу пиар эмасми?\n— Бунинг пиарга бевосита алоқаси йўқ. Балки қандайдир бевосита Ўзбекистоннинг нуфузини ва имижини кўрсатишга ёрдам берар, лекин бу ниҳоятда жиддий ва натижадор. Ўзи умуман Америка конгрессменлари хўжакўрсинга қиладиган тадбирларни хуш кўришмайди. Бир тадбир қилинадиган бўлса, унинг самараси қандай, қанча сармоя кетди ва у ердан нима оламиз, деган рационал фикр юритиш бор. Замонавий жамиятнинг бир кўриниши – рационал фикр юритиш. Манфаат жуда оддий: Марказий Осиёнинг ва минтақадаги Ўзбекистоннинг аҳамиятини тобора англаб боришмоқда.\nБу ерда албатта АҚШ каби давлатнинг ўз манфаатлари бор. Бу хавфсизликка ҳам, иқтисодий масалаларга ҳам тааллуқли.\nБундан ташқари, айнан шу кокус Ўзбекистон мустақиллиги ва суверенитетини қўллаб-қувватлаш бўйича махсус резолюциясини ишлаб чиқиб, илгари сурмоқда. Бу жуда муҳим. Биринчидан бу АҚШнинг Ўзбекистонга нисбатан фундаментал тамойилини кўрсатади. Иккинчидан, бу АҚШ ишбилармон доиралари учун катта сигнал, қўллаб-қувватланаётгани ҳақида. Ҳозир резолюцияни ўтказиш учун 3-4 та овоз қолди, бунинг устида ишлар кетяпти.\nШунингдек, ушбу кокус орқали биз ҳақимизда қолиб кетган стереотипларни бартараф этишга ҳаракат қилиняпти. Аввал қабул қилинган «Жексон-Веник тузатиши»ни ҳозир Ўзбекистонга алоқаси йўқ. Шуни йўқ қилиш учун ҳам вақт келди, кокус шу масала билан ҳам шуғулланяпти. Агар бу чекловлар Ўзбекистонга нисбатан бартараф этилса, бизга юксак технологиялар келиши учун янги имкониятлар очилади.\n· «Жексон-Веник тузатиши» (Jackson–Vanik amendment) – 1974 йилда конгрессменлар Генри Жексон ва Чарлз Веник томонидан АҚШнинг “Савдо тўғрисида”ги қонунига киритилган ўзгартириш. Унга кўра, иммиграцияга оид ва бошқа турдаги инсон ҳуқуқларини қўпол равишда бузиб келаётган асосан коммунистик блок давлатларига нисбатан дискриминацион тариф ва божлар жорий этиш назарда тутилган. 2000-2012 йилларда бу чекловдан Қирғизистон, Грузия, Украина, Арманистон, Молдовия ва Россия чиқариб ташланган. Чеклов доирасида МДҲдан Беларус, Озарбойжон, Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон ва Туркманистон давлатлари қолган.\n— Биламиз, АҚШ парламенти ҳузурида ҳар бир йирик соҳалар, ҳаттоки ҳудудлар бўйича ҳам мутахассисларни жамлаган ақл марказлари фаолият юритади. Бизда ҳам чиқарилаётган қонунларнинг сифатлироқ чиқиши учун Олий Мажлис ҳузурида шундай ақл марказлари тузилиши керак, деб ўйлайсизми?\n— Биласизми, бу ҳар бир давлатнинг молиявий ва мутахассис кадрлардан иборат имкониятларига боғлиқ. Эртага бир ақлий марказ очамиз, деб айтиш жуда осон. Лекин ким ишлайди у ерда, қандай самара келтиради? Бунинг фақатгина номи шундайми ёки ҳақиқатда фойда келтирадими? Мана шу асосий масала.\nТўғри, биз Конгресснинг тадқиқот марказида ҳам учрашув ўтказдик. У ерда кўплаб профессорлар, фан докторларидан иборат 600 киши ишлайди, йиллик бюджети ҳам 100 миллион доллардан ортади. Бу кўп йиллар давомида шаклланиб келаётган анъана.\nБизда ҳам ҳозир бошланяпти бу. Парламент қошида Қонунчилик муаммоларини ўрганиш институти таъсис этилган. У ҳам худди шу вазифани бажаради. Парламент аъзоларига тадқиқотлар ўтказиш ва қандайдир тавсияларни ишлаб чиқиш борасида.\nБиз сафар давомида АҚШдаги ақл марказлари билан ҳамкорлик ҳақида келишиб олдик. Бу йилнинг ўзида 6 маротаба ёш парламент аъзолари, давлат-ҳокимиятидаги ёш истеъдодли ходимлар АҚШга бориб, кўплаб масалаларда тажриба алмашиш ва ўрганиши [режа қилинган]. Ривожланган давлатлардан бирор нимани ўрганишдан ҳеч қачон уялмаслик керак. Бу келишувлар ҳам ташрифимизнинг амалий натижаларидан бири бўлса керак.\nТўлиқ интервью давомида АҚШ расмийларининг Ўзбекистондаги ижтимоий-сиёсий вазият, конституциявий ислоҳотлар ва Содиқ Сафоевнинг дипломатия университети борасидаги фикрлари билан танишишингиз мумкин.


ақоид — Исломобод\nЖаннат аҳлининг таоми Қуръонда зикр қилинган. Қушлар, ширинликлар, асал, сут каби турли-туман ноз-неъматлар шулар жумласидан бўлиб, уларнинг ҳисоби йўқ. Оллоҳ таоло дейди: «…Қачон ўша (жаннат)ларнинг бирор мевасидан баҳраманд бўлсалар: «Илгари татиб кўрган нарсамиз-ку!» дейишади. Зеро, уларга (сурати) бир-бирига ўхшаш мевалар берилади…» (Бақара сураси, 25). Жаннат аҳлининг шароби ҳақида Оллоҳ таоло кўп эслатган. Расули акрамнинг мавлоси(қулликдан озод…\nАтрофга назар солсангиз, одамларнинг қилаётган ҳар бир ҳаракати замирида маълум бир инсонларнинг эътирофи яъни севгисига эришиш ётади. Хўш, нима бўлибди дерсиз. Ҳеч нима. Мана шу ҳеч нима бўлмайдиган, ўткинчи эътироф ва туйғулар учун жуда кўп вақтимиз ва соғлигимизни сарфлаймиз. Натижа эса биз ўйлагандек бўлмайди. Баъзида юзи нурли, қалби – ўзи таъкидламаса-да пок бўлган, кўпчилик томонидан…\nАмерика Соғлиқ тадқиқотлари миллий марказида Давид Ларсон томонидан америкалик диндор ва эътиқодсиз кишилар ўртасида қилинган қиёсламалар натижасида жуда ҳайратланарли маълумотлар тақдим этилди. Жумладан, диндорлар умуман эътиқодсиз кишиларга қараганда юрак касаллигига 60 фоиз кам учрар экан. Ўз жонига қасд қилиш ҳодисалари диндорлар орасида умуман йўқ. Қон босимининг хавфли кўринишлари ҳам жуда паст даражада экан. Мазкур ҳолат…\nСув ичаётганингда ақлинг билан ушбу ажойиб сувни мушоҳада қилиб ич. Ушбу суюқ, ранги ҳам ҳиди ҳам йўқ модда ҳақида фикр юритиб ич. Ундаги сифат ажойиб ва ғаройибдир. Чанқаган вақтингда сенинг бу ташналигингни сувдан бошқа нарса қондира олмайди. Кейин томирларингда тер қандай ҳаракатланишини ўйлаб кўр. Мана шулар ҳақида мушоҳада қиладиган бўлсанг, ушбу сувга қараб туриб ўзингни…\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам етказган барча нарсаларнинг ростлигини тасдиқлаб, кўнгил боғлаб ишонилиши лозим нарсалар “ақида” дейилади1. “Ақида” сўзининг кўплик шакли “ақоид”дир. Ислом ақидаси мусулмон кишини маълум нарсалар билан маҳкам боғлаб турадиган эътиқодлар мажмуидир. Мулло Али Қори “Фиқҳул акбар”га қилган шарҳида “ақида” сўзига шундай таъриф берилган: “Ақида шундай илмки, унда эътиқод қилиш лозим нарсалар ҳақида…


Ўзбекистон тўртинчи саноат инқилобига тайёрми? - UzAnalytics\nСурат манбаси: foodbay.com\nБиз янги давр – тўртинчи саноат инқилобига қадам қўйдик. Бунга ёрқин мисол тариқасида давоси йўқ ирсий касалликлар авлоддан-авлодга ўтишининг олдини олиш учун инсон генетикасини ўзгартирувчи технология, деҳқоннинг офтоб тиғида неча кунлаб сепадиган уруғини саноқли дақиқалар ичида ерга қадовчи ва ернинг ҳосилдорлигию мевалар таркиби ҳақидаги маълумотларни таҳлил қилувчи дронларни тилга олиш мумкин. Қолаверса, компьютерда ясалган буюмни бир зумда босиб чиқарувчи 3D принтерлар, ҳайдовчисиз ҳаракатлана оладиган автомобилларни бошқарувчи сунъий ақл ёки фазогача қурилиши мумкин бўлган лифтда ишлатишга мўлжалланган ўта мустаҳкам графин сингари саноатда янги инқилоб ясаган кашфиётлар инсониятга ажойиб келажакни ваъда қилмоқда.\nМакКинзейнинг тадқиқотига кўра, бундан ўн беш йил аввал умуман мавжуд бўлмаган рақамли технологиялар энди бошқа маҳсулотлар савдосидан кўра, ЯИМ ўсишига катта таъсир кўрсатиши аниқ. Бир пайтлар тасаввуримизга сиғдира олмаган бу кашфиётлар билан танишар эканмиз, қани эди, шу ихтироларнинг муаллифи бўла олсак, деган ўйга борамиз.\nХўш, Ўзбекистоннинг бугунги инновацион сиёсати дунёни ўзгартириш арафасида турган янги саноат инқилобига тайёрми? Расмий манбаларда мамлакатнинг келажакдаги иқтисодий йўналиши инновацион ғояларга асосланиши айтилса-да, буткул янгича технологиялардан иборат келажак бугун унга қўйилиши керак бўлган институционал пойдеворга боғлиқ. Яъни, бугунги асосий масала – иқтисодий негизи инқилобий ғоялар, замонавий технологиялар ва янги бизнес моделларига асосланган келажак қуриш учун олиб боришимиз керак бўлган инновацион сиёсатдир.\nXVIII аср инсоният тарихида улкан илмий кашфиётлар даври бўлди. Янги энергия ресурслари, ички ёниш двигателлари, илк темир йўл локомативининг ҳаракатланиши ва радиоалоқа воситалари ихтиро қилингани бунинг яққол далили бўла олади. Биринчи саноат инқилобига асос солган ушбу илмий-технологик кашфиётлар инсоннинг қўл меҳнати ҳамда оддий ёқилғи ресурсларига таянган қишлоқ хўжалиги иқтисодидан ажралиб, саноатлашган иқтисодга ўтишига замин тайёрлади. ХХ аср бошларига келиб, электр энергияси ишлаб чиқариш усулларининг кенг ёйилиши, симли/симсиз коммуникация воситалари кашф қилиниши, ишлаб чиқариш жараёнида турли қисмларни алоҳида ясаб-йиғиш линиялари ишга тушиши ва натижада, оммавий ишлаб чиқариш йўлга қўйилгани саноатга иккинчи инқилобни олиб келди.\nБу кашфиётлар туфайли инсоният янги тараққиётга қадам қўйди. У ақли ёрдамида ёруғлик ҳамда иссиқликни шам ва ўтиндан эмас, турли энергия манбаларидан олишга муваффақ бўлди. Бундан ташқари, хат-хабарни кабутар ва элчидан эмас, радиоалоқа воситасидан, меҳнатни ҳайвон кучига таяниб эмас, саноат машинасидан, тезликни от-арава ва кемадан эмас, балки автомобиль ва самолётдан олишга эришилди.\nУчинчи саноат инқилоби ўтган асрнинг 50-йилларидан бошланган. Ахборотларни қайта ишлашни осонлаштирган рақамли тизимлар, электроника, компьютер ва информацион технологияларнинг кенг тарқалиши ҳамда уларнинг саноатни автоматлаштиришда қўлланиши шулар жумласидандир. Инсонни технологик ўзгаришлар кузатувчиси мақомидан уларнинг бевосита истеъмолчисига айлантирган бу инқилоб кундалик ҳаётимизни рангли телевизор, камера, видеомагнитофон, электрон калькулятор, CD, DVD, қўл телефони каби жуда кўп қулай техника воситалари билан бойитди.\nСаноатдаги технологик кашфиётлар ва ўзгаришларни, албатта, ўша давр компаниялари ҳамда уларнинг бизнес моделларисиз тасаввур қилиб бўлмайди. Илк саноат инқилоби давридаги компаниялар ҳажм жиҳатидан жуда йирик капитал талаб қиладиган, монополлашуви осон ва шунингдек, бошқарувда юқори марказлашув хусусиятига эга бўлган. Шу сабабли, деярли барча ривожланган давлатларнинг иқтисоди маълум бир саноат, масалан, пўлат ишлаб чиқариш, темир йўл ва автомобиль, молия соҳасидаги бир неча йирик компаниялар атрофида жамланиб қолган эди. Йиллар давомида бошқа соҳаларда шаклланган янги компаниялар ўз бизнесини худди шу йирик компанияларнинг марказлашган, иерархик ва “юқоридан – пастга” моделига асосланиб қурди. Саноатлашган давлатларнинг нафақат иқтисодий, балки сиёсий ва ҳатто таълим тизими ҳам йирик компаниялар фаолиятига мос қолипда шаклланди. Юқорида келтирилган тарихий мисолдан икки хулосага бориш мумкин: улкан иқтисодий инқилоблар янги энергия ресурслари ва янги алоқа технологиялари бирлашганда юз беради. Улар ўзи билан янги бизнес моделларини олиб келади.\nХўш, бугунги кундаги тўртинчи саноат инқилоби юқоридагилардан нимаси билан фарқли? Тўртинчи саноат инқилобининг асоси ўтган аср ўрталаридан бери содир бўлган рақамли инқилобга қурилган. Бу инқилоб физик, рақамли ва биологик олам орасидаги боғлиқликни жуда ҳам қисқартирган технологияларнинг бирлашиши билан тавсифланади. Шунинг учун ҳам тўртинчи саноат инқилобига жамиятни техника ва инсониятни янада яқинлаштириб, янги имкониятлар эшигини очган кибер-физик олам туташувининг ибтидоси дея таъриф берсак, муболаға бўлмайди.\nТўртинчи саноат инқилобининг яна бир хусусияти ишлаб чиқаришга асосланган йирик компаниялар ўз ўрнини “Google”,” Аmazon” ва “Facebook” сингари технологик компанияларга бўшатиб бераётгани ҳамда “Uber” ва “Аirbnb”га ўхшаш платформаларнинг янги бизнес моделлари пайдо бўлаётганида дейиш мумкин. Гапнинг лўндасини айтганда, уч сабаб – кашфиётлар тезлиги, ўзгаришлар кўлами ва уларнинг мавжуд тизимдаги улкан таъсири янги инқилобий ўзгаришлар даврига қадам қўйганимизга далил бўла олади.\nИқтисодий ривожланиш ва инновация\nЮқорида айтилган кашфиётларнинг аксарияти фақат ривожланган давлатларда вужудга келаётгани қийин саволни ўртага ташлайди: қандай қилиб Ўзбекистонга ўхшаш ривожланаётган давлатлар бу инқилобий тараққиётнинг шунчаки истеъмолчи эмас, балки фаол иштирокчиси бўлиши мумкин? Саволнинг жавоби оддий: инновацион технологик кашфиётлар фақатгина тадқиқотчи, ихтирочи ва дизайнерларнинг илмий ишлари эмас, балки бу кашфиётлар вужудга келишини таъминловчи иқтисодий сиёсат ва унинг замиридаги институционал муҳитга боғлиқ.\nРивожланаётган давлатлар технологик силжиш борасида ривожланган давлатларга қандай етиб олиши мумкин, деган савол илм-фанда катта муҳокамаларга сабаб бўлган. Анъанавий ривожланиш назарияларига кўра, ривожланаётган иқтисодиётлар учун инновацион технологиялар борасида тараққиётга эришишнинг ягона йўли ривожланган давлатлар йўлидан тадрижий боришдир. Яъни, ушбу “етиб олиш” назариясига кўра, мамлакат йиллар давомида модернизация, шаҳарлашув ва саноатлашувнинг маълум даражасига эришгач, улар ҳам янги ривожланиш босқичига ўтишга имкон берувчи технологияларга ва ишлаб чиқаришга инвестиция кирита олишлари мумкин.\nАммо, яқин йилларда юқоридаги фикрга қарама-қарши муқобил қараш, “сакраш” назарияси ривожланаётган мамлакатларда тобора оммалашиб бормоқда. Бу назарияга кўра, ривожланаётган мамлакатлар тараққиётнинг анъанавий босқичидан сакраб, тўғридан-тўғри энг сўнгги технологияларга ўтиши (босқичларни сакраб ўтиш) ёки янги имкониятларга эга бўлган технологиялар яратишда ривожланишнинг муқобил йўлини ишлаб чиқиши мумкин (йўл яратиш). Сакрашга энг яхши мисол қўл телефонлари бўла олади: мобиль алоқа воситаси нафақат миллионлаб одамларни бирлаштирди, балки у ривожланаётган давлатларнинг шаҳар инфратузилмасига сармоя киритиш муаммосидан ҳам сакраб ўтишига имкон берди. Бошқа томондан, қўл телефонларининг оммалашуви ривожланаётган давлатларга ривожланган давлатларда шаклланган кредит карта тизимини сакраб ўтиб, тўловларда янги усул, мобил тўлов ва рақамли банк каби молиявий хизматлар пайдо бўлишига замин яратди. Бунга ўхшаш мисолларни ривожланаётган Африка ўлкаси давлатларининг таълим, молия ва қишлоқ хўжалиги самарадорлигини ошириш борасида “сакраш”ни амалга ошириш учун қўллаётган турли технологик инновацияларида ҳам кузатиш мумкин. Африкада яқин йилларда қишлоқ хўжалигини ривожлантириш учун маълумотларни таҳлил қиладиган дрон-технологиялар ва янги стартап принципларини қўллаётган “агро тадбиркорлар” ҳамда виртуал университет оммалашиб бормоқда.\nИнновацион иқтисоднинг институционал экотизими\nШуни айтиш жоизки, сакраш сиёсати ривожланаётган давлатлар учун янги технологияларни кашф этишдан кўра, мавжудларини қабул қилиш ва уларни турли соҳаларга йўналтиришда кўпроқ асқотади. Шу ўринда савол туғилади: Ўзбекистон сингари ривожланаётган давлатлар технологик сакрашда ихтирочи бўлиб, глобал технология платформаларида фаол иштирок этиши учун нима қилиш керак? Бундай улкан вазифа, албатта, мустаҳкам илмий асос, кучли сиёсий ирода ва вақт талаб қилади. Ва табиийки, бугун мамлакатимиз зиммасидаги асосий вазифа технологик ривожланиш учун муҳим бўлган уч томоннинг – давлат- саноат-академия ҳамкорлигини мустаҳкамловчи институционал муҳит яратишдан иборатдир.\nРивожланган мамлакатларнинг саноат сиёсати негизини ташкил қилувчи мазкур учбурчак-ҳамкорлик йиллар давомида инновацион технологиялар ихтироси учун муҳим ҳисобланган. Масалан, бу учбурчакнинг асосий қисми бўлмиш университетлар ва улардаги тадқиқот марказлари нафақат турли саноатдаги бизнесларни қўллаб- қувватловчи ихтиро манбалари, балки турли инновацион ғояларга асосланган стартаплар учун инкубатор вазифасини ҳам ўтайди. АҚШ, Европа ва Осиёдаги ривожланган давлатларнинг деярли барчасида стартаплар университет ҳудудида шаклланиши бежиз эмас. Бунинг учун университетларда, албатта, эркин илмий муҳит мавжуд бўлиши, профессор ва талабаларнинг илмий ғоялари, меҳнатлари қоғозда қолиб кетмай, амалиётда қўлланиши учун мустаҳкам патент тизими шаклланиши шарт. Университет профессорларининг турли давлат ва хусусий ташкилотлардан ютиб олган грантларини сарфлаган ҳолда олиб борган илмий ишлари натижасини патентлаб, саноатда қўллаш учун турли корхоналарга сотишлари ривожланган давлатлар университетларидаги одатий амалиёт ҳисобланади. Стартап ғоялар қандай қилиб университет ҳудудида вужудга келишини қуйидаги чизмада ҳам кўриш мумкин.\nРивожланиш учбурчагининг яна бир муҳим томони – бу давлат. Давлатнинг муҳим роли, энг аввало, унинг муҳим илмий тадқиқотларга йўналтирган инвестицияси мисолида кўринади. Кўпчилик давлатнинг роли фақат назорат билан чекланиши керак дея даъво қилса-да, давлат инвестициялари инновацион ривожланишнинг асоси эканини кўплаб илмий тадқиқотлар исбот этган. Ривожланаётган давлатлардаги хусусий секторнинг заифлиги ва янги соҳаларга сармоя киритиш борасидаги эҳтиёткорлиги илмий-технологик йўналишларда давлат инвестицияси муҳимлигини яна бир бор ёдга солади. Бу фикрга қарши чиққанларга интернет, нанотехнология, биотехнология ва янги энергия каби йўналишлар вужудга келишига, асосан, АҚШнинг давлат инвестициялари сабаб бўлганини айтган бўлар эдик. Шунингдек, тўртинчи саноат инқилобига ўтишда давлатнинг муҳимлиги унинг назоратчи сифатидаги ролида ҳам акс этади. Бу инқилобга қадам қўяётган давлат назоратчилари доимий равишда янги ва тез ўзгарувчан муҳитга мослашишлари, янгиликлар йўлини тўсишдан кўра, улар устида синов тажриба ўтказадиган муҳит яратишлари ва ўзлари тартибга солаётган технологиялар моҳиятини чуқур тушунишлари шарт. Бунинг учун эса давлат назорат идоралари бизнес ва фуқаролик жамияти билан яқиндан ҳамкорлик қилиши зарур.


29.05.2019 01:04 0 3044\nҲолливуд актёри ва сиёсатчи Арнольд Шварценеггер ҳамда Ёшлар ҳаракати асосчиси, швециялик 16 ёшли Грета Тунберг жаҳон мамлакатлари етакчиларини иқлим ўзгаришларига қарши курашиш ва Ерни иқлимий ҳалокатлардан сақлаб қолиш учун бор кучни жамлашга чорлашди.\nБу чорлов кеча, 28 май куни Венада БМТ бош котиби Антониу Гутерриш иштирокида бўлиб ўтган «Austrian World Summit»да жаранглади.\nГрета Тунберг: «Сиёсатчилар иқлим ўзгаришларига панжа орасидан қарашмоқда. Дунёмиз глобал ҳалокат ёқасида тургани кўпларнинг ҳатто хаёлига ҳам келмайди.\nЕримиз исиб кетяпти. Албатта, миллионлаб болалар кўчаларга чиқиши мумкин, бироқ биз сиёсий етакчилар, ҳатто олимлар ҳам эмасмиз. Ҳамма ўзича ечим топиши имконсиз».\nАрнольд Шварценеггернинг таъкидлашича, энг катта мақсадларга эришиш учун, ҳатто улар орзу бўлиб туюлса ҳам, зудлик билан чора кўришга киришиш керак.\nБутун дунё аҳлини «яшиллар» ва иқлим ўзгаришларига қаршилар ҳаракатига қўшилишга чорлаган актёр АҚШ ҳукуматига ҳам «таклифнома» жўнатилганини айтди.\n«Оқ уйга йўллаган таклифномамиз, афтидан, йўлда йўқолиб қолганга ўхшайди», — деди Шварценеггер АҚШ ҳукуматига шама қилиб.\nВенадаги саммит Шварценеггернинг нотижорий «R20» ташкилоти томонидан ташкиллаштирилди. Экологлар, бизнес ва сиёсий доиралар вакиллари таклиф этилди. Тадбирга БМТ бош котиби Антониу Гутерриш, Австрия президенти Александер Ван дер Беллен, Венгрия президенти Янош Адер, Латвия президенти Раймонд Вейонислар ташриф буюрди.\nАрнольд Шварценеггер иқлим ўзгаришлари