Би-Кейнтм – medu.uz – Дорилар ҳақида маълумотлар ўзбек тилида\nHome Йўриқномалар Би-Кейнтм\nПрепаратнинг савдо номи: Би-Кейнтм\nТаъсир этувчи модда (ХПН): бупивакаин\nфаол модда: 50 мг бупивакаин гидрохлориди;\nФармакотерапевтик гуруҳи: маҳаллий анестезия учун препаратлар.\nАТХ коди: N01BB01.\nБи-Кейнтм – бупивакаин сақлайдиган амид турига мансуб давомли таъсирга эга маҳаллий анестетик. Бупивакаин нерв мембраналари орқали натрий ионларини ташилишини сусайтириб, нерв толаларидан импульсларни ўтказувчанлигини блоклайди. Бундай самаралар, шунингдек мия ва миокарднинг қўзғалувчан мембраналарида кузатилиши мумкин.\nБупивакаиннинг энг аҳамиятли хусусияти унинг таъсирини давомийлиги ҳисобланади. Бупивакаин адреналин билан бирга ёки усиз қўлланганида давомли самарасининг давомийлиги орасидаги фарқ нисбатан катта эмас. Бупивакаин айниқса узоқ муддатли эпидурал блокадани ўтказиш учун яроқлидир. Пастроқ концентрациялари ҳаракат нервларининг толаларига кучсиз таъсир кўрсатади ва кам давомли самарага эга, шунингдек давомли оғриқ қолдириш учун масалан, туғруқ вақтида ёки операциядан кейинги даврда ишлатилиш мумкин.\nСўрилиш тезлиги дозага, юбориш йўлига ва юбориш жойидаги перфузияга боғлиқ. Қовурғалар орасида блокадалар, препаратни тез сўрилиши туфайли, плазмада юқори концентрацияларга олиб келади (40 мг дозани юборгандан кейин 4 мг/л), қорин соҳасига тери ости инъекциясида плазмада паст концентрациясига олиб келади. Болаларда тез сўрилади ва плазмадаги юқори концентрациялари каудал блокада ҳолларида кузатилади (тахминан 3 мг/кг дозада юборгандан кейин 1-1,5 мг/л).\nБупивакаин эпидурал бўшлиқдан тўлиқ ва икки босқичли сўрилишини намойиш этади; ярим чиқарилиш даври тахминан 7 минут ва 6 соатни ташкил қилади. Секин сўрилиши бупивакаинни чиқарилиш тезлигини чекловчи омиллардан ҳисобланади ва нима учун вена ичига юборгандагига қараганда, эпидурал равишда қўлланганда ярим чиқарилиш даври узоқлигини тушунтиради.\nБупивакаинни мувозанат ҳолатда тақсимланиш ҳажми тахминан 73 литрни ташкил қилади, буйракдан чиқарилиш коэффициенти – тахминан 0,4 умумий клиренси минутига 0,58 л ни, ярим чиқарилиш даври эса – 2,7 соатни ташкил қилади.\nКатталарга нисбатан янги туғилган чақалоқларда ярим чиқарилиш даври узоқроқ, бироқ 8 соатдан ошмайди. 3 ойликдан катта болаларда ярим чиқарилиш даври катталарники билан бир хил.\nПлазма оқсиллари билан боғланиш тахминан 96% ни ташкил қилади, боғланиши айнан α1-гликопротеин билан содир бўлади. Анча йирик жарроҳлик аралашувларидан кейин, ушбу оқсилнинг даражаси ошиши мумкин ва бупивакаинни умумий плазмали концентрациясини ошишига олиб келиши мумкин. Бироқ боғланмаган бупивакаиннинг концентрацияси ўзгармай қолади. Бу, токсик даражадан юқори бўлган плазмадаги концентрацияси нега яхши ўзлаштирилишини изоҳлайди.\nБупивакаин 4-гидроксибупивакаин ва N-деалкилланиш РРХ гача ароматик гидроксилланиш йўли билан жигарда деярли тўлиқ метоболизмга учрайди, айни пайтда бу икки йўллар цитохром Р450 А4 билан боғлиқ. Шундай қилиб, клиренси жигар перфузиясига ва метаболизмга учратувчи ферментнинг фаоллигига боғлиқ.\nБупивакаин йўлдош тўсиғи орқали ўтади. Эркин бупивакаиннинг концентрацияси она ва ҳомилада бир хилдир. Бироқ плазмадаги умумий концентрацияси ҳомилада пастроқ, чунки унинг оқсил билан пастроқ боғланиш даражасига эга.\nАнча узоқ муддатли самарага эришиш зарур бўлган ҳолларда, масалан, операциядан кейинги оғриқларни бартараф этиш учун инфильтрацион анестезия.\nУзоқ муддатли ўтказувчи анестезия ёки адреналинни қўшиш мумкин бўлмаган ёки кучли таъсир қилувчи миорелаксантларни қўллаш мумкин бўлмаган ҳолларда эпидурал анестезия. Акушерликдаги анестезия.\nБи-Кейнтм фақат регионар анестезияни ўтказиш тажрибаси бўлган шифокорлар томонидан ёки уларнинг назорати остида ишлатилиши лозим. Анестезиянинг етарли даражасига эришиш имконини берувчи кичикроқ дозаларни қўллаш лозим.\nТасодифан томир ичига инъекция қилишни олдини олиш учун махсус эҳтиёткорликка, шу жумладан синчков аспирацияга ҳам риоя қилиш муҳимдир. Эпидурал анестезияда 3-5 мл Би-Кейнтмни адреналин билан бирга тест дозасини юбориш лозим, чунки адреналинни томир ичига инъекция қилиш юрак уришлари сонини тезлашишига олиб келиши мумкин. Тест дозасини юборишдан кейин 5 минут давомида пациент билан бевосита мулоқотда бўлиши ва юрак уришлари сонини мониторингини ўтказиш лозим. Бундан ташқари, минутига 25-50 мг тезликда секин юборилиши керак бўлган умумий дозани юборишдан аввал босқичма-босқич, пациент билан доимий мулоқотда бўлиб турган ҳолда, аспирацияни ўтказиш лозим. Интоксикация симптомлари пайдо бўлганда препаратни юборишни дарҳол тўхтатиш лозим.\nҚуйида тавсия этилган дозалар келтирилган. Блокаданинг даражасига ва пациентнинг умумий ҳолатига қараб, дозага тузатиш киритиш лозим.\nИнфильтрацион анестезия учун 5 мл/мл Би-Кейнтмни 5-30 мл (25-150 мг бупивакаин гидрохлоридини) юбориш лозим.\nҚовурғалараро нерв блокадаси учун битта нервга 5 мг/мл Би-Кейнтмни 2-3 мл дан 10 та нервнинг умумий миқдоригача (10-15 мг бупивакаин гидрохлоридини) юбориш лозим.\nКатта нервлар блокадаси (масалан, эпидурал, сакрал анестезия ва елка чигалини анестезияси) учун 5 мг/мл Би-Кейнтмни 15-30 мл (75-150 мг бупивакаин гидрохлоридини) юбориш лозим.\nАкушерлик анестезияси (масалан, қин туғруқларида ёки вакуум-экстракцияда эпидурал анестезия ёки вакум экстракцияси) учун 5 мг/мл Би-Кейнтмни 6-10 мл (30-50 мг бупивакаин гидрохлоридини) юбориш лозим. Келтирилган дозалар бошланғич ҳисобланади, зарурати бўлганида ҳар икки-уч соатда такрорлаш мумкин.\nЭпидурал блокада учун (кесаров кесиши ўтказилганда) 5 мг/мл Би-Кейнтмни 15-30 мл (75-150 мг бупивакаин гидрохлоридини) юбориш лозим.\nОпиоид воситалар билан мажмуада қўлланганда, бупивакаиннинг дозасини камайтириш лозим.\nИнфузияни юборилиш даври давомида артериал босимни, юрак уришлари сонини ва пациентда бўлиши мумкин бўлган интоксикация симптомларини мунтазам кузатувини амалга ошириш керак. Токсик самара белгилари бўлганида инфузияни дарҳол тўхтатиш керак.\nМаксимал тавсия этилган дозалар\nАйнан бир ҳолат юзасидан қўлланилаётган максимал тавсия этилган доза, норма бўйича тана вазнига 2 мг/кг ҳисобидан ҳисоблаб чиқилади; катталар учун максимал доза 4 соат давомида 150 мг ни ташкил қилади.\n5 мг/мл Би-Кейнтм: 30 мл (150 мг бупивакаин гидрохлориди).\nСуткада максимал тавсия этилган доза 400 мг ни ташкил қилади. Умумий дозани пациентнинг ёшига, тана вазни ва бошқа аҳамиятли ҳолатларга қараб мувофиқлаштириш лозим.\nПрепаратнинг ўзи чақирган ножўя самаралар, нервларни блокадаси оқибатидаги физиологик самараларни (артериал босимни пасайиши, брадикардия кабилар), игна билан бевосита пункция қилиш оқибатида чақирилган ҳолатлар (нервларни шикастланиши каби ҳолатлар) ва игна билан пункция қилиш билвосита сабаб бўлган кўринишлар (эпидурал абсцесс каби ҳолатлар) дан фарқлаш қийин бўлиши мумкин.\nЖуда кўп тарқалган (>1/10) Умумий: кўнгил айниши\nЮрак-қон томир тизими томонидан: артериал гипотензия\nТарқалган (1/10-1/100) Юрак-қон томир тизими томонидан: брадикардия, артериал гипотензия\nМарказий нерв тизими томонидан: парестезия, бош айланиши\nМеъда-ичак йўллари тизими томонидан: қусиш\nСийдик-таносил тизими томонидан: сийдикни тутилиши\nТарқалмаган (1/100-1/1000) Марказий нерв тизими томонидан: токсиклик симптомлари (тиришишлар, оғиз олди парестезиялари, тилни оқариши, гиперакузия, кўришни бузилиши, хушдан кетиш, тремор, бош айланиши, қулоқларда шовқин, дизартрия)\nЯкка ҳолларда (<1/1000) Умумий: аллергик реакциялар, жуда оғир ҳолларда – анафилактик шок\nМарказий нерв тизими томонидан: невропатия, периферик нервларни шикастланиши, арахноидит, парез ва параплегия\nКўриш аъзолари тизими томонидан: кўзларни иккита кўриши\nЮрак-қон томир тизими томонидан: юракни тўхтаб қолиши, юрак аритмиялари\nНафас аъзолари тизими томонидан: нафасни сусайиши\nАмид турига мансуб маҳаллий анестетикларга ёки препаратнинг бошқа компонентларига ўта юқори сезувчанлик.\nБупивакаинни вена ичига регионар анестезия (Бир блокадаси) учун қўллаш мумкин эмас.\nБупивакаинни яққол артериал гипотензияси бўлган пациентларда, масалан, кардиоген ёки гиповолемик шокда эпидурал анестезия учун қўллаш мумкин эмас. Қўлланилаётган маҳаллий анестетикдан қатъий назар эпидурал анестезия ўзининг қарши кўрсатмаларига эга, ўзининг қўллаш мумкин бўлмаган ҳолатларига эга, улар қуйидагилар: менингит, полиомилит, мия ичига қон қуйилиши, пернициоз анемия ва бош ва орқа миянинг ўсмалари оқибатидаги орқа миянинг ўткир ости мажмуавий дегенерацияси каби нерв тизимининг фаол босқичидаги касалликлари; умуртқа поғонасининг туберкулёзи; люмбал пункция ўтказиладиган соҳанинг ёнида ёки шу соҳадаги терининг йирингли инфекцияси; қон ивиш тизимини бузилиши ёки антикоагулянтлар билан жорий даволанишни ўз ичига олади.\nБупивакаинни тузилиши бўйича ўхшаш бўлган маҳаллий анестетиклар, масалан, ИС синфига мансуб аритмияга қарши дори воситалар билан бирга қўлланганда, эҳтиёткорликка риоя қилиш лозим, чунки уларнинг токсик самаралари қўшилиши мумкин.\nМаҳаллий анестетиклар ва III синф аритмияга қарши воситалар (масалан, амидарон билан) орасидаги ўзаро таъсирни ўрганиш юзасидан специфик тадқиқотлар ўтказилмаган, бироқ бундай ҳолда эҳтиёткорликка риоя қилиш лозим.\nНомутаносиблиги. Ишқорлаштириш чўкма тушишини чақириши мумкин, чунки бупивакаин рН 6,5 дан юқори бўлганда кам эрийди.\nДаволашни бошлашдан аввал шахсий сезувчанликка синама ўтказиш зарур.\nРегионар ёки маҳаллий анестетикларни қўллаш муолажалари, оддийларидан ташқари, доимо реанимацион чора-тадбирларини ўтказиш учун зарур бўлган жиҳозлар мавжуд бўлган ҳолдагина ўтказиш лозим. Катта блокадаларни ўтказишда маҳаллий анестетикни юборишни бошлашдан аввал вена ичи катетрларини қўйиш лозим.\nЭпидурал анестезия ёки периферик нервларни блокадаси учун бупивакаин қўллаганда юракни тўхтаб қолиши ва ўлим ҳолатлари ҳақида хабарлар мавжуд. Айрим ҳолларда адекват даволашни ўтказишга қарамай, реанимация қийин бўлган ёки иложи бўлмаган.\nПериферик нервларни катта блокадасида маҳаллий анестетикни кўп ҳажмда, қон томирлари кучли таъминланган соҳаларда кўпинча катта томирларга яқин жойда қўллашни талаб этиши мумкин. Бундай ҳолларда қон томири ичига инъекция қилиш ва/ёки тизимли сўрилиш хавфи мавжуд, бу плзамада юқори концентрацияларни ҳосил бўлишига олиб келиши мумкин. Барча маҳаллий анестетик каби, бупивакаин ҳам юқори дозаларда қўлланганида, марказий нерв тизими томонидан ўткир заҳарли самараларни чақириши мумкин. Айниқса бу, тасодифан томир ичига юборишга таълуқлидир.\nРегионар анестезиянинг айрим усуллари оғир ножўя реакциялар билан боғлиқ:\nэпидурал анестезия, айниқса гиповолемия билан бирга кечган ҳолларда юрак-қон томир фаолиятини сусайишини чақириши мумкин. Юрак-қон томир фаолияти бузилган пациентларда препаратни қўллашда эҳтиёткорликка риоя қилиш лозим;\nайрим ҳолларда ретробульбар инъекцияси бош суяги субарахноидал оралиққа етиб бориши мумкин ва масалан, вақтинчалик кўрлик, юрак-қон томир етишмовчилиги, апноэ ва тиришишларни чақириши мумкин. Ушбу симптомларни дарҳол даволаш лозим;\nмаҳаллий анестетикларни ретро- ва околобульбар инъекция қилиш, кўз мушакларининг турғун дисфункциясини ривожланиш хавфини туғдириши мумкин;\nқайд этилгандан кейинги даврда жарроҳлик аралашувлардан кейин маҳаллий анестетикларни бўғим ичига давомли инфузиясини қабул қилаётган пациентларда хондролиз ҳолатлари ҳақида хабар берилган. Таъсир механизми бўйича кўпгина ҳолларда хондролиз елка бўғимини шикастлаганлиги ҳақида хабар берилган. Кўпчилик этиологик омиллар ва илмий адабиётларнинг қарама-қаршилиги хисобга олиб, сабаб-оқибати аниқланмаган.\nУзоқ муддатли бўғим ичига инфузиялар ўтказиш Би-Кейнтм препаратини қўллаш учун маъкулланган кўрсатма бўлиб ҳисобланмайди.\nервларни жароҳатли шикастланиши ва/ёки мушак нервларга юборилган маҳаллий анестетикнинг маҳаллий заҳарли таъсири асосий сабаб ҳисобланади. Ушбу сабабларга кўра, энг паст самарали дозани танлаш лозим.\nПрепаратни бўйин ва бош соҳасига, хаттоки паст дозаларда тасодифан қон томир ичига юборилганида церебрал симптомларни чақириши мумкин.\nAV-блокаданинг II ва III даражаси бўлган пациентларда эҳтиёткорликка риоя қилиш лозим, чунки маҳаллий анестетиклар миокардни ўтказувчанлигини камайтириши мумкин. Кекса ёшдаги пациентлар жигарнинг оғир касалликлари ва буйрак фаолиятини оғир бузилишлари билан пациентлар ёки умумий аҳволи ёмон бўлган пациентлар асосий эътиборни талаб этадилар.\nАритмияга қарши III синфи дори воситалари (масалан, амидарон) билан даволанаётган пациентлар синчков назорат остида бўлишлари лозим. Бундан ташқари, бундай пациентлар учун ЭКГ-мониторингини ўтказиш зарурлигини ҳисобга олиш зарур, чунки бупивакаиннинг ва III синф аритмияга қарши дори воситаларининг кардиологик самараси аддитив бўлиши мумкин.\nЭпидурал анестезия артериал босимни камайишига ва брадикардияга олиб келиши мумкин. Ушбу хавфни кристаллоид ёки коллоид эритмани юбориш йўли билан камайтириш мумкин. Артериал босимни камайишини дарҳол, масалан 5-10 мг эфедрин юбориш йўли билан мувофиқлаштириш лозим, зарурати бўлса такроран юбориш керак.\nЭпидурал анестезия қовурғалар оралиғи мушакларини фалажини ва плевра бўшлиғига сув йиғилиши бўлган пациентларда нафасни ёмонлашишини чақириши мумкин. Септецимияси бўлган беморларда, айниқса операциядан кейинги даврда интраспинал абцессларни ривожланиши хавфи ошади.\nПарацервикал блокада баъзида ҳомилада брадикардия/тахикардияни чақириши мумкин, шу боисдан ҳомиланинг юрак ритмини синчковлик билан кузатиш зарур.\nИнсонларда ҳомиладорликни кечишига нохуш таъсири тўғрисида далиллар йўқ, бироқ Би-Кейнтмни ҳомиладорликни эрта босқичларида, фақат фойда хавфдан ошган ҳоллардагидан ташқари ҳолларда қўллаш мумкин эмас.\nМаҳаллий анестезия билан боғлиқ ҳомила брадикардияси каби ҳомилада кутилмаган самараларни пайдо бўлиши, кўпроқ парацервикал блок-анестезия ўтказилгани яққол кузатилган. Бундай самаралар ҳомилада ҳосил бўлувчи анестетикнинг юқори концентрациялари билан боғлиқ бўлиши мумкин.\nБупивакаин кўкрак сутига ўтади, бироқ шундай кўп бўлмаган миқдордаки, бунда препаратни терапевтик дозаларда қўллаганида болага таъсир кўрсатиш хавфи йўқ.\nБи-Кейнтм болаларга бундай кўрсатмаларда қўлланмайди.\nАвтоторанспортни бошқариш ёки бошқа механизмлар билан ишлашда реакция тезлигига таъсир қилиш хусусияти.\nДозага ва қўллаш усулига қараб, бупивакаин харакатга ва координацияга вақтинчалик таъсир кўрсатиши мумкин.\nСимптомлари: Тизимли токсик реакциялар марказий нерв тизимига ва юрак-қон томир тизимига таалуқлидир. Ушбу реакциялар тасодифан қон томир ичига инъекция қилиш, дозани ошириб юборилиши ёки қон томирлари билан жуда яхши таъминланган тўқималарда ғайри-оддий тез сўрилиши билан боғлиқ бўлган маҳаллий анестетикни концентрациясини қонда юқори бўлганида чақирилган бўлиши мумкин.\nМНТ томонидан симптомлар амид туридаги барча маҳаллий анестетиклари учун ўхшаш бўлсада, айни пайтда юрак симптомлари турли препаратлар учун ҳам миқдорий ҳам сифати томонидан фарқ қилади.\nМаҳаллий анестетикларни тасодифан томир ичига инъекция қилиш дарҳол (бир неча секунддан то бир неча минутларгача) тизимли токсик реакцияларни чақириши мумкин. Дозани ошириб юборилиши ҳоллари, қонда маҳаллий анестетикнинг концентрациясини бироз секинроқ ошиши оқибатида, тизимли токсиклик кейинроқ (инъекциядан кейин 15-60 минутдан сўнг) намоён бўлади.\nМНТ томонидан токсиклик, симптомлар ва реакцияларни чуқурлашиши билан аста-секин намоён бўлади. Биринчи симтомлар одатда енгил бош айланиши, оғиз олди парестезиялари, тилни оқариши, гиперкузия, қулоқларда шовқин ва кўришни бузилиши бўлиши билан намоён бўлади. Артикуляциянинг асоратлари, мушакларни тиришишли ҳаракатларини ёки тремор тиришишларга олиб келадиган жиддий симптомлар ҳисобланади. Ушбу белгиларни невротик хатти-ҳаракатлар сифатида талқин этиш мумкин эмас. Бундан сўнг бир неча секундлардан бир неча минутларгача давом этадиган хушдан кетиш ва катта тутқаноқ хуружлари кузатилиши мумкин. Тиришишлар вақтида мушакнинг юқори фаоллиги ва ўпкаларда газ алмашинувининг етишмовчилиги туфайли, тезда кислород етишмовчилиги ва гиперкапния (қонда СО2 таркибини ошиши) ривожланади. Шунингдек оғир ҳолларда апноэ ҳам ривожланиши мумкин. Ацидоз маҳаллий анестетикларнинг заҳарли самарасини кучайтиради.\nПациентларни соғайиши маҳаллий анестетикнинг метаболизмига ва уни марказий нерв тизимидан ташқарида тарқалишига боғлиқ. Бу фақат дори воситасини жуда катта миқдорда юборишдан ташқари ҳолларда тез содир бўлади.\nЮрак-қон томир тизими томонидан самаралар кўпчилик ҳолларда жиддийроқ хавф туғдиради. Бу самаралардан олдин одатда марказий нерв тизими томонидан токсиклик белгилари намоён бўлади, бироқ улар умумий анестезия ёки чуқур седация билан ниқобланиши мумкин, бу бензодиазепин ёки барбитуратлар каби препаратлар ёрдамида эришилади. Маҳаллий анестетикларнинг юқори тизимли концентрацияси оқибатида артериал босимни пасайиши, брадикардия, аритмия ва ҳатто юракни тўхтаб қолиши ривожланиши мумкин. Юрак-қон томир тизимидаги токсик самаралар кўпинча, юрак ўтказувчанлиги тизими ва миокардни сусайиши билан боғлиқ бўлади, бу юракдан отилиб чиқаётган қон ҳажмини камайиши, артериал гипотензия, AV-блокада, брадикардия ва баъзида – вентрикуляр аритмия, шу жумладан юрак қоринчалари тахикардияси, юрак қоринчаси фибрилляцияси ва юракни тўхташига олиб келиши мумкин. Бу ҳолатлардан олдин кўпинча МНТ томонидан оғир токсиклик белгилари масалан, тиришиш кўринишидаги симптомлар юз беради, бироқ, кам ҳолларда юракни тўхташи МНТ томонидан олдиндан юз берувчи самараларсиз кузатилган. Препарат жуда тез болюсли инъекция қилингандан сўнг юракнинг коронар қон томирларида бупивакаиннинг шунчалик юқори концентрациясига эришиш мумкинки, қон айланиш тизимига таъсири мустақил равишда ёки МНТ томонидан самаралар ривожланишидан олдин кузатилади. Ушбу механизмни инобатга олиб, миокарднинг фаолиятини сусайиши интоксикациянинг хатто биринчи симптоми сифатида ривожланиши мумкин.\nДаволаш: Ўткир тизимли заҳарланишнинг белгилари пайдо бўлганида, маҳаллий анестетикларни қўллашни дарҳол тўхтатиши лозим. Даволашнинг ўпкани яхши вентиляциясини, оксигенацияни ва қон айланишини етарли даражада ушлаб туришига қаратилган бўлиши лозим. Доимо кислород бериб туриш ва заруруат туғилганда ўпкани сунъий вентиляциясини ўтказиш лозим. Агар тиришилар 15-20 секунддан кейин ўз-ўзидан тўхтамаса, ўпка вентиляциясини яхшилаш учун пациентга 1-3 мг/кг тиопентал натрийни вена ичига юбориш лозим, ёки вена ичига 0,1 мг/кг диазепамни юбориш лозим (ушбу восита анча секин таъсир қилади). Узоқ муддатли тиришишлар пациентнинг нафасига ва оксигенациясига хавф солади. Миорелаксантларни (масалан, суксаметония 1 мг/кг) инъекция қилиш, пациентнинг ўпка вентиляциясини ва оксигенациясини таъминлаш учун анча яхши шароит яратади, лекин трахеал интубация ва ЎСВ ни ўтказиш тажрибасиини талаб этади.\nАртериал босими пасайганда/брадикардияда вазопрессор (қон томирларни торайтирувчи) воситаларни юбориш лозим (масалан, 5-10 мг эфедрин, 2-3 минутдан кейин такрор юбориш мумкин).\nҚон айланиши тўхтаб қолган ҳолларда дарҳол пневмокардиал шошилинч чораларни бошлаш лозим. Нафасини яхши оксигенациясини ва қон айланишини бир вақтда ацидозни мувофиқлаштириш йўли билан тутиб туриш муҳимдир.\nЮрак тўхтаб қолган узоқ муддатли реанимацион чораларини ўтказиш талаб этилиши мумкин.\n1 шиша флакон 20 мл 0,25% эритма Би-Кейнтм картон ўрамда жойланган. 10 ўрам қўллаш бўйича йўриқномаси билан қутида.


Республика бўйлаб Call-марказларни кўпайтириш таклифи берилди...\n24.11.2021 11:59 0 1286\nАхборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазири Шерзод Шерматов «Ўзбектелеком» АК «Сотув ва хизмат кўрсатиш маркази» филиали қошидаги Қўнғироқларга хизмат кўрсатиш ягона маркази фаолияти билан танишди.\nДастлаб марказ мутахассислари вазирга Call-марказни ривожлантириш доирасида амалга оширилаётган ишлар, ходимлар сонини кенгайтириш режалари ва тез орада амалга оширилиши режалаштирилган лойиҳалар ҳақида сўзлаб бердилар. Кейин Шерзод Шерматов Call-марказ фаолияти, ходимлар учун яратилган шарт-шароитлар билан танишди.\nТашриф мобайнида эришилган натижалар кўриб чиқилди. Хусусан, айни пайтда UZTELECOMнинг интернет ва мобил алоқа хизматларига оид қўнғироқларни қайта ишлаш, шунингдек ўндан ортиқ давлат органлари, жамоат ташкилотлари ва тадбиркорлик субъектлари фаолиятига оид мурожаатлар бўйича Call-марказга 700 нафардан ортиқ ходим жалб этилгани таъкидланди.\nЎзбекистон Республикаси Президентининг Виртуал қабулхонасига келиб тушган мурожаатларни кўриб чиқиш учун Call-марказнинг 150 нафардан ортиқ ходимлари жалб қилинган.\nТаъкидланишича, ҳар куни 45 мингдан ортиқ қўнғироқлар кўриб чиқилади. 2011 йил билан солиштирилганда, ўша вақтда қайта ишланган қўнғироқлар сони 500 мингдан ортиқ бўлган бўлса, 2021 йилга келиб 16 миллиондан ортиқ қўнғироқлар кўриб чиқилган.\nCall-марказда абонентлар учун барча зарур шарт-шароитларни яратишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Вазирга CWMP лойиҳаси – мижоз терминалларини созлаш ва уларга хизмат кўрсатиш жараёнларини автоматлаштириш тизими тақдим этилди. Бу абонент терминалини масофадан созлаш ва тармоққа дастлабки уланишда автоматик созлаш тизимидир.\nАбонентларга қулайлик яратиш мақсадида соҳа мутахассисларининг жисмоний ҳозирлиги заруриятини бартараф этиш мақсадида йил охиригача алоқа муаммоларини масофавий ҳал қилиш тизимини жорий этиш режалаштирилган. Ҳозирда ушбу тизим синовдан ўтказилмоқда.\nШунингдек, янада кўпроқ давлат органлари ва хўжалик юритувчи субектларга аутсорсинг хизматларини кўрсатиш бўйича Алоқа марказларини ташкил этиш мақсадида Call-марказ ходимлари сонини кенгайтириш кўзда тутилган.\nТақдимот чоғида АКТ вазири Шерзод Шерматов ўз таклиф ва мулоҳазаларини билдириб, бу борадаги мавжуд муаммоларни биргаликда ўрганиш, ечимини топишда ёрдам беришини таъкидлади. Жумладан, Call-марказларни бутун республика бўйлаб кўпайтириш таклифи берилди.\nШерзод Шерматов Ўзбектелеком call-маркази\nТехнология Кеча, 11:01\nAКТ вазири ТАТУда таълим сифатини кўтаришнинг муҳим жиҳатларини гапирди\nТехнология 27/11, 17:20


ЕИ Лавров баёнотидан норози\n14 май 2021, Тошкент вақти: 22:54\nЕИга раислик қалаётган Чехия Россия Ташқи ишлар вазири Сергей Лавровнинг ЕИ шаънига билдирган фикрларига эътироз билдирди.\nСергей Лавров 21 март куни қилган чиқишида "ЕИ Шарқий ҳамкорлик ташаббуси ёрдамида собиқ Совет Иттифоқи республикалари, жумладан, Арманистон, Озарбойжон, Беларус, Грузия, Молдова ва Украинада ўз таъсир доирасини кенгайтиришга уринмоқда", деган фикрларни билдирган эди.\nЧехия Ташқи ишлар вазири Карел Шварценберг Лавровнинг мазкур баёноти сафсата эканини таъкидлади.\nБундан бир оз аввал ЕИнинг ташқи сиёсат бўйича мутасаддиси Хавер Солана ҳам Лавровнинг айбловлари ҳақиқатга яқин эмаслигини билдирганди.\nШарқий ҳамкорлик ташаббуси собиқ Совет Иттифоқининг мазкур давлатларига Европа Иттифоқи билан яқиндан ҳамкорлик қилиш имкониятини бериб, савдо-сотиқ ҳамда виза тартибини енгиллатишни назарда тутади.\nСешанба куни Россия Ташқи ишлар вазири Сергей Лавровнинг Люксембургда ЕИ етакчилари билан учрашуви кутилмоқда.


Хитой қуёш энергиясидан фойдаланиб электр энергияси ишлаб чиқарувчи энг йирик давлатга айланади\n08:12 / 07.02.2017\nХитойликлар саноат, қурилиш ва генетика каби юқори технологиялар соҳаларида бошқа давлатларнинг "бурнини ишқаб қўйишда" жуда абжирлар. Хитой дунёда қуёш энергиясидан фойдаланиб, электр энергияси ишлаб чиқарувчи энг йирик ишлаб чиқарувчисига айланиб, навбатдаги галда кўплаб нарсаларга қодирлигини исботлади. Бу ютуқ кўплаб йиллар давомида қазиб олинувчи ёнилғи турларида ишловчи кўплаб заводлар ва фабрикаларнинг тутуни ичида қолган Хитой учун айниқса жуда муҳимдир. Экологик тоза энергия Хитойни тутундан халос қилиб, унинг аҳолисига яна кўкрагини тўлдириб нафас олишига имкон бериши мумкин.\n4 февралда Хитой миллий энергетика маъмурияти Хитой электростанциялари томонидан ишлаб чиқарилувчи қуёш энергияси миқдори икки баробарга кўпайгани ҳақидаги маълумотни чоп этди. Энди бу қувват 77,42 гигаваттни ташкил қилмоқда ва бу барча давлатлар учун мутлақ рекорд ҳисобланади. Ҳайратланарли рақамларга қарамасдан, қуёш энергияси Хитой томондан ишлаб чиқарилувчи умумий энергия ҳажмидан 1 фоизни ташкил қилади. Бироқ яқин орада вазият тубдан ўзгариши мумкин, чунки Хитой ҳукумати энергиянинг экологик тоза манбаларига ўтишга "қаттиқ бел боғлаган".\nАгар берилган маълумотларга ишонилса, Хитойда кейинги 3 йил ичида экологик тоза тикланувчи энергия манбалари қуввати 110 гигаваттгача ошади, 2030 йилда эса бу манбалар давлатнинг барча эҳтиёжларининг 20 фоизини таъминлайди. Қазиб олинувчи ёнилғи турларидан воз кечиш ўз ортидан улкан молиявий харажатларни олиб келади, бироқ Хитой ҳукумати бошлаган ишини охиригача етказиш истагида. Ишлаб чиқаришларни энергиянинг янги шаклига ўтказиш бўйича лойиҳага 364 млрд доллар тикилган. Ва бу сумма ҳали якуний бўлмаслиги мумкин.


«Xabar.uz»даги мақоладан сўнг ҳолат ўрганилди, чоралар...\n16.10.2019 10:13 0 1636\nБир ҳафта илгари сайтимизда «Йўлми ёки хирмон?» сарлавҳали мақола чоп этилиб, унда Хонқа туманидаги айрим автомобил йўллари маҳаллий шоликорлар томонидан хирмонга айлантирилгани, бу ҳол йўл ҳаракати хавфсизлигига жиддий муаммо туғдираётгани танқидий оҳангда қаламга олинган эди.\nХоразм вилояти ҳокимлиги матбуот хизматининг маълум қилишича, мақолада қайд этилган ҳолатлар вилоят ИИБ ЙХҲБ мутасаддилари билан жойига чиқиб ўрганилди. Ҳақиқатдан ҳам хонқалик фермерга тегишли 15 тонна шоли катта йўлга ётқизилиши натижасида автомобиллар ҳаракатига ноқулайлик туғдирган.\nФермерга мутасаддилар томонидан тушунтириш берилди ва 4Р 170 «Хонқа – Ал Хоразмий-Боғот» автомобил йўли тозаланиб, тартибга келтирилди. Бу билан содир бўлиши мумкин бўлган йўл транспорт ходисалари ва айрим нохушликларнинг олди олинди, дейилади хабарда.\nЙўл ҳаракати хавфсизлиги Хонқа\nКоронавирус 27/06, 19:01


“Яман ўзбек шифокорларни ҳайдаяпти”\nЎзбекистонлик сохта шифокорлар асосан, Яманнинг қишлоқларида ишлайди.\nЯманда ишлаётган ўзбекистонлик юзлаб шифокорлар жорий йилнинг 1 майидан Яман ҳукумати ўзбек, тожик ва ҳинд шифокорлари учун виза беришни тўхтатишни режалаштираётганидан ташвишланмоқда. Бу мамлакатлардан Яманга бориб ишлаётган тиббий ходимлар орасида сохта докторлар борлиги аниқлангач, ҳукумат шундай чора кўришга қарор қилгани айтилмоқда.\nСана шаҳрида 4,5 йилдан буён хирург бўлиб ишлаётган ўзбекистонлик шифокорнинг Озодликка айтишича, 1 майдан бошлаб Яманга келиб тиббиёт соҳасида ишламоқчи бўлган Ўзбекистон, Тожикистон ва Ҳиндистон фуқаролари учун чекловлар жорий қилинади.\n- Яман Соғлиқни сақлаш вазирлиги приказ чиқарибди, шу Ўзбекистондан, Тожикистондан, Ҳиндистондан келган медперсоналларни подробно текшириш ва визани отмен қилиш бўйича. Визаси борлари ишлаб, қайтиб кетгандан кейин қайтиб киргизмаслик айтилаяпти. Биринчи майдан мана шу приказ амалга ошаркан. Ҳозир ўзбекистонликлар, тожикистонликларнинг келиши мумкин бўлмаяпти. Виза чиқмаяпти,- деди исми сир қолишни сўраган Санадаги ўзбек шифокори.\n“Яманда сохта докторлар кўп”\nСуҳбатдошга кўра, 2011 йилги “Араб баҳори” исёни натижасида ҳокимиятдан ағдарилган Али Абдуллоҳ Солиҳдан сўнг Яман президентлигини эгаллаган Обид Раббо Мансур Ҳадий ҳукумати тиббиёт соҳаси ислоҳотлари доирасида мутахассислар малакасини текшира бошлаган.\n- Энди булар ҳам секин уйғонаяптида. Четдан келиб ишлаëтган медперсоналларни текшириш ҳолатлари бўлаяпти. Бу янги президенти келгандан кейин бошланди. Илгариги президент даврида ҳамма жой очиқ эди. Умуман медицина пала-партиш ишлаб ëтувди. Энди секин-секин булар ҳам тартибга олаяптида,- дейди ўзбек шифокори.\nЎзбекистонлик шифокорга кўра, кейинги пайтда ўтказилган бир қанча текширув натижасида ўзбекистонлик, тожикистонлик ва ҳиндистонликлар орасида сохта докторлар борлиги аниқланганидан кейин бу мамлакат фуқароларининг Яманга келиб, тиббиёт соҳасида ишлашини тақиқлаш режаси ўртага чиққан.\n- Ҳиндистондан ҳам жуда кўп медицина ходими бўлмаган кишилар бор. Ўзимиздан ҳам охирги пайтларда шунақалар жуда кўп келган. Медсестралар келиб докторлик қилаяпти, қишлоқ жойларидаги поликлиникаларда. Ўқитувчилар келиб докторлик қилаяпти, тикувчилар келиб докторлик қилаяпти. Медсестра бўлмаганлар келиб бу ерда ўрганиб медсестра бўлиб ишлаяпти. Чақиргандан кейин келиб, бир акушер генекологнинг ëнида икки ярим-уч ой стажировкада бўлади. У ўргатади. Туғриқ пайти нима қилиш зарурлиги ва УЗИ қилишни ўргатади. Кейин қишлоқ жойларидаги поликлиникага бориб, ўша ерда ҳам медсестралик, ҳам докторлик қилади. Энди медицина ходими бўлмаганлиги учун, медиинани барибир уч ойда яхши ўргана олмайди, ўшандан кейин хатоликлар бўлаяпти. Шунинг ҳисобига мана шунақа чекловт юз бераяпти,- дейди ўзбек шифокори.\nУнинг айтишича, Ўзбекистондан келган айрим шифокорлар Яманда ўз мутахасислиги бўйича иш тополмагач, тиббиётнинг бошқа соҳаларида ишлаш ҳолатлари ҳам кўплаб учрайди.\n- Педиатрларимиз ëки бўлмаса терапевтларимиз бу ерда акушер-гинекологлик қилаяпти. Ëки бўлмаса ЛОР врачларимиз келиб акушер-гинекологлик қилаяпти. Чунки уларга иш бор. Терапевтлар ўзлариники етарли. Ҳозир булар ҳам жуда ўқияпти. Кўпчилиги четга бориб ўқиб келаяпти, ўзларида ҳам тайëрлаяпти,- дейди суҳбатдошимиз.\nОзодлик билан микрофонсиз суҳбатлашган бошқа бир ўзбек шифокорининг айтишича, у Яманга бориб бир неча бор ишлаб келган. Ҳозирда Ўзбекистонда бўлган суҳбатдошга кўра, кейинги пайтда Ямандан виза бериш тўхтатилгани ҳақида гап-сўз кўпайган.\nЯманнинг Москвада жойлашган МДҲ мамлакатлари учун элчихонаси консул ёрдамчиси жаноб Бин Амин Ўзбекистон фуқаролари учун виза бериш тўхтатилгани ва уларнинг Ямандан чиқариб юборилаётгани ҳақидаги хабарни инкор қилди.\n- Яманда қонунни бузган фуқароларнигина мамлакатдан чиқариб юборилади. Лекин барчани ҳайдаш - бўлиши мумкин бўлмаган ҳолат. Ўзбекистонликларни ҳайдаётгани ҳақида мен умуман эшитмадим,- деди Бин Амин.\n“Яманда 3500 ўзбек шифокори бор”\nЯмандаги ўзбек шифокорларига кўра, дастлаб ўтган арснинг 90-йиллари ўрталарида самарқандлик икки рус шифокори Россиядаги Яман элчихонаси ёрдамида ушбу мамлакатга бориб ишлаган. Кейинчалик улар ёрдамида ўзбекистонлик бошқа шифокорлар ҳам Яманда ишлашга кетган.\n“Араб баҳори” воқеаларидан аввал Яманда тахминан 5000 ўзбекистонлик шифокор борлиги айтилган эди.\nЯманда ишлаётган ўзбек шифокорларига кўра, бугунги кунда тиббиёт соҳасида ишлаш учун келаётган ўзбекистонликлар сони бироз камайган ва улар сони тахминан 3500 атрофидадир.\nСуҳбатдошларимиз келтирган маълумотга кўра, Тожикистондан 300 атрофида, Ҳиндистондан эса тахминан 7000 киши Яманда шифокорлик қилаяпти.\nКейинги пайтда суриялик шифокорларни Яманда ишлашга жалб қилиш ҳолатлари ҳам кўпайган.


O‘zLiDeP фаоли Эркин Собиров поплик 30 нафар ишсиз аҳолининг бандлигини таъминлашни мақсад қилган (+видео) | O'zLiDeP\nO‘zLiDeP фаоли Эркин Собиров поплик 30 нафар ишсиз аҳолининг бандлигини таъминлашни мақсад қилган (+видео)\nO‘zLiDeP Наманган вилоят Кенгаши Бизнес тузилмалар ва фермерлар билан ишлаш бўлими томонидан Поп туманидаги "ЧОДАК АСЛ БИЗНЕС" МЧЖда “Ҳудудларда саноатни ривожлантириш, хорижий инвестицияларни кенг жалб этиш ва корхоналарнинг экспорт салоҳиятини оширишнинг бугунги ҳолати ва истиқболлари” мавзусида очиқ мулоқот ўтказилди.\nМулоқотдан кўзланган мақсад саноат корхоналари фаолияти билан яқиндан танишиш, айниқса ҳудудий дастурларга киритилган лойиҳаларни амалга оширилиши, улардаги мавжуд муаммолар ва таклифларни ўрганишдан иборат.\nТаъкидлаш жоизки, мазкур корхона 2018 йил давлат Дастурига киритилган бўлиб, лойиҳани ишга тушириш учун Туркиядан 352 минг АҚШ доллар микдоридаги технологиялар олиб келиб ўрнатилди. Шундан 252 минг АҚШ доллари тадбиркорнинг ўз маблағлари, 100 минг АҚШ доллари эса банк кредити ҳисобига амалга оширилди.\n- Асосан маҳсулотларимиз мамлакатимизнинг ички бозорига мўлжалланган,-дейди корхона раҳбари Эркин Собиров. - Айни вақтда бир кунда 120 тонна буғдойни қайта ишлаш орқали сифатли ун маҳсулотларини тайёрлаб, водий бозорларига етказиб беряпмиз. Келажакда фаолиятимизни кенгайтириб, ишлаб чиқариш салоҳиятимизни янада оширмоқчимиз. 180 тонна буғдойни қайта ишлаб, мамлакатимизни барча вилоятларига ўз маҳсулотларимизни етказиб беришдан иборат.\nКорхонада хозирги кунда 44 нафар ишчи ходимлар фаолият юритади. Шундан 27 нафари асосий ишчи-ходимлардан ташкил топган бўлиб, қолган 17 нафари эса иш ўрганувчи ёшлар иборатдир. Партия депутати Рахмониддин Срожиддинов кўмагида 6 нафар уюшмаган ёшлар ҳам ушбу корхонага ишга жойлаштирилди. Айни кунда партия кўмагида яна 30 нафар ишсиз аҳолини бандлигини таъминлаш режалаштирилмокда.\n- Анча вақтлар давомида юртимиздан узоқ бўлган Россияда ишлаб юрар эдик, - дейди корхона ишчиси Бегзод Абдураимов. - Мана туманимизда шундай корҳоналар ташкил этилиб, биз каби ёшлар иш билан таъминланди. Оиламиз ёнимизда, уйимиз яқин. Кўплаб тенгдошларим қатори ўз меҳнатим орқали туманимиз тараққиётига ўз ҳиссамни қўшаётганлигимдан мамнунман.\nУчрашув давомида корхона ишчиларига O‘zLiDePнинг дастурий мақсад ва вазифалари борасида ҳам кенг тушунчалар берилди. Тадбир сўнггида мазкур корҳонанинг 20 нафар ишчи-ходимлари партия аъзолигига қабул қилинди.\nАхмедов Фарход Ахадович ЎзЛиДеП Наманган вилоят Кенгаши маъмурий хужалик ишлари булими мудири2018-08-12 18:20:58\nИшчи ўрин яратгани утига-устак уюшмаган ёшларни жалб этгани ўзи бир фидоийлик бўлса яна бир томони хеч қандай импорт унларга юртимиз аҳолисини эҳтиёжини қолдирмасликга ўзини ҳиссасини қўшаётганини яна бир ватанпарварлик деб биламан.\nРахманова Гульнара КР Тахтакупир тумани 2018-08-12 08:24:06\nПартиямиздан сайланган депутатимизнинг Поп туманидаги "ЧОДАК АСЛ БИЗНЕС" МЧЖ ишларини янада ривожлантиришга уюшмаган ешлардан 6 тасини ишга жалб килиши бу мактовга лойик албатта. Тадбиркоримизнинг келгуси ишларида омадлар тилаймиз


ЎзА - Соғлом авлод – келажагимиз\n10.02.2015 18:59 Болалар спорти\nСоғлом авлод – келажагимиз\nҚорақалпоғистон Республикасида Болалар спортини ривожлантириш жамғармаси маблағлари ҳисобидан 2003-2014 йилларда 150 га яқин замонавий болалар спорти иншооти қурилиб, фойдаланишга топширилди.\nПрезидентимиз раҳнамолигида навқирон авлодни спортга кенг жалб этиш, улар ўртасида соғлом турмуш тарзини қарор топтиришга қаратилаётган алоҳида эътибор ёшларнинг соғлом ва бақувват бўлиб улғайишига хизмат қилмоқда. Бугунги кунда энг чекка овулларда ҳам ёшларнинг спорт билан мунтазам шуғулланиши учун муҳташам спорт мажмуалари, стадионлар, спорт заллари барпо этилиб, замонавий жиҳозланмоқда.\nШуманай тумани ёшлари яратилаётган бундай шароитлардан самарали фойдаланаётир. Хусусан, замонавий болалар ва ўсмирлар спорт мактаби барпо этилиб, малакали мураббийлар, зарур жиҳозлар билан тўлиқ таъминлангани туман ёшларининг турли мусобақаларда муваффақиятли иштирок этишига замин яратди. Мактабда 172 миллион сўмликдан зиёд таъмирлаш ишлари амалга оширилгани тарбияланувчилар учун имкониятларни янада кенгайтирди.\n– Давлатимиз раҳбари томонидан болалар спортини ривожлантиришга қаратилаётган алоҳида эътибор бизга катта масъулият юклаш билан бирга, соғлом ва баркамол авлодни вояга етказиш борасидаги кенг кўламли ишларимизнинг янада самарали бўлишига хизмат қилмоқда, – дейди спорт мактаби директори Мамбет Тўремуратов. – Бугунги кунда мактабимизда 574 ўқувчи, шундан 184 нафар қизлар бадиий гимнастика, миллий кураш, теннис, енгил атлетика, таэквондо, футбол, баскетбол билан мунтазам шуғулланмоқда. Ўн уч нафар малакали мураббий уларга спорт сирларини ўргатмоқда.\nМактаб тарбияланувчилари орасида иқтидорли, Қорақалпоғистон Республикаси ва мамлакатимиз миқёсидаги мусобақаларда муваффақиятли иштирок этаётган ёшлар кўп. Спортнинг теннис тури бўйича Гўзал Сейдуллаева, Ўрозбек Умрзоқов, Абулқосим Қўчқоров, стол тенниси бўйича Наргиза Бекмуратова, Саламат Таубемуратов, бадиий гимнастика бўйича Балхия Амирова, Хурлиман Сейтназарова, Сайёра Тангрибергенова кабилар шулар жумласидандир.\nСпортнинг таэквондо тури бўйича 2014 йил ноябрь ойида ўтказилган Қорақалпоғистон Республикаси биринчилигида Саламат Шерманов иккинчи, Меҳрибон Муратова учинчи ўринни қўлга киритди.\nФарзандларимизнинг жисмонан ва маънан соғлом бўлиб вояга етиши нафақат ҳар бир оила, балки мамлакат, жамият истиқболига бевосита дахлдор масала. Зеро, спорт билан шуғулланган болада ўзига ишонч ортади, маънавий юксалади.


'Муҳаммад Бекжонни озод қилинг' - BBC O'zbek\n'Муҳаммад Бекжонни озод қилинг'\nImage caption Муҳаммад Бекжон дунёдаги энг узоқ муддат қамоқда ўтирган журналистдир\nҚароргоҳи Лондонда жойлашган Халқаро Амнистия ташкилоти қамоқдаги журналист Муҳаммад Бекжонни озод этишга қаратилган глобал кампанияни бошлаган.\nИнсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича дунёдаги энг йирик деб таърифланган кампания чоғида Муҳаммад Бекжон билан бирга дунё бўйлаб қамоқдаги яна 11 нафар фаолнинг озод этилиши талаб этилади.\nAmnesty International энг узоқ вақт қамоқда қолаётган журналист Муҳаммад Бекжонни 4 декабрдан 17 декабрга қадар давом этадиган кампаниянинг бошига қўйган.\nКампания давомида Халқаро Амнистиянинг юз минглаб тарафдор ва фаоллари Президент Ислом Каримов номига Муҳаммад Бекжонни озод этиш талаби билан хат, электрон мактуб ва факслар юборишади, шунингдек, Твиттердаги саҳифаларида чақириқлар қолдирадилар.\nТашкилотнинг айтишича, ўтган йили дунёнинг 200 давлати ва ҳудудларида яшовчи юз минглаб одамлар қамоқдаги 12 нафар фаолни дастаклаб 3 миллиондан ортиқ мактуб ва матнлар йўллашган.\nХусусан, саудиялик блоггер Рауф Бадавийнинг ҳимоясига 1 миллиондан ортиқ мактуб ва СМСлар йўлланган.\nAmnesty International Бош котиби Салил Шеттининг айтишича, юз минглаб одамлар мужда йўллашган пайт "таъсир улкан бўлади".\nБу Халқаро Амнистиянинг Муҳаммад Бекжонни озод этишга қаратилган биринчи чақириғи эмас.\nЎзбекистон ҳукумати бу борадаги халқаро чақириқларни жавобсиз қолдириб келади.\nФото муаллифлик ҳуқуқи amnesty.org\nImage caption "Умид билан яшаш жуда оғир..."\n61 ёшли Муҳаммад Бекжон мухолифатдаги "Эрк" демократик партияси раҳбари Муҳаммад Солиҳнинг укаси ва "Эрк" рўзномасининг собиқ бош муҳарриридир.\nУ 1999 йилдаги Тошкент портлашлари ортидан Киевдаги уйидан ўғирлаб кетилган ва портлашларга алоқадорликда айбдор, деб топилиб, 15 йилга озодликдан маҳрум этилган.\nМуҳаммад Бекжон 2012 йил февралида озодликка чиқарилиши керак эди, аммо муддати тугашига бир ой қолганида қамоқхона маъмуриятига бўйсунмаслик айби билан яна 4 йилу 8 ойга маҳкум этилган.\nХалқаро Амнистия Президент Каримовни Муҳаммад Бекжонни дарҳол ва шартсиз озодликка чиқариш билан бирга, унга нисбатан қийноқ қўллангани ҳақидаги иддаолар юзасидан холис ва самарали текширув ўтказишга чақирмоқда.\n"Мен бир неча кун давомида қонга ботган алфозда ётдим, сувсиз ва овқатсиз. Ҳаётимдаги барча яхши нарсалар-болаларим, аёлимни эслашга тиришардим. Руҳан ўзимни ўлимга тайёрлардим", дея Муҳаммад Бекжоннинг сўзларидан иқтибос келтиради Халқаро Амнистия.\nТашкилотнинг айтишича, махсус хизматлар Муҳаммад Бекжонни "давлатга қарши" жиноятларга иқрор бўлиши учун резина таёқлар билан дўппослаган, бўғган ва электрик шок қўллаган.\n"Гарчи Ўзбекистон БМТнинг Қийноқларга қарши Конвенциясини имзолаган эса-да, ўзбек маҳкамалари тасаввур қилиб бўлмайдиган даражадаги шафқатсиз қийноқлар натижасида олинган "иқрорлик" кўрсатмаларига таянади. Маҳкамада ҳакам Муҳаммад Бекжоннинг қийноққа солингани ҳақидаги кўрсатмасини рад этган", дейилади Халқаро Амнистия баёнотида.\nЎтган йили Муҳаммад Бекжонни қамоқда кўрган аёли уни таний олмаганини айтган.\n"Уни таниб бўлмас эди. Кўзларида умид бутунлай сўнган. Ҳаёт-мамот учун курашаяпти", - деб айтган Нина Бекжонова.\nАҚШда яшаётган қизи Ойгулнинг Би-би-сига айтишича, ҳозирда отасининг соғлиги жуда оғир.\n"Отам 61 ёшга тўлди. Соғлиги ёмон, тишлари йўқ, қулоғи эшитмайди... Ҳаммаси ўтган 16 йилдаги қийноқлар туфайли", -дейди Ойгул Бекжон.\nУнинг айтишича, АҚШ фуқароси бўлган қизлари отасини кўриш учун виза сўраб, бир неча марта ўзбек расмийларига мурожаат этишган, аммо уларга виза берилмаган.\n"Биз дадамнинг туғилган кунида албатта йиғиламиз, ҳамма жойда унинг расмлари... Умид билан яшаш жуда оғир", - дейди Ойгул.\nХалқаро Амнистия ўз кампанияси доирасида Муҳаммад Бекжонинг АҚШдаги оиласи ҳақида махсус видеолавҳа тайёрлаган.


Ўзбекистонда биринчи марта диссертант ўз илмий ишини онлайн тарзда ҳимоя қилди.\nТошкент давлат педагогика университетининг 3-курс таянч докторанти, Мирзаобод туманидаги «Навбаҳор» маҳалласида яшовчи Камола Аброрхонованинг илмий тадқиқот натижалари Сардоба тошқини вақтида яроқсиз ҳолга келган.\n28 ёшли олима 15 май куни мирзаободликлар билан учрашган президент Шавкат Мирзиёевга бу ҳақда сўзлаб бергач, давлат раҳбари унга истисно тариқасида докторлик даражасини бериш бўйича топшириқ берган. Бу ҳақда «Ўзбекистон 24» телеканали хабар тарқатди.\n«Шу қишлоқда туғилиб ўсганман. Тошқиндан хабар топган кунимиз қўрқувдан хаёлимга икки ташвиш келди. Биринчиси, ёш боламни хавфсиз жойга кўчириш бўлса, иккинчиси – неча йиллар давомида олиб борган тадқиқотларим натижалари, тажриба-синовларимнинг кўпчилиги қўлёзма вариантда уйда қолаётган эди.\nТошқин қайтгандан кейин уйга келганимизда не кўз билан кўрай... ҳаммаси сувда қолган, лой билан қоришиб ётган, хуллас яроқсиз эди.\nЁш тадқиқотчи сифатида ўша пайтда хаёлимдан нималар ўтганини сиз олим сифатида яхши биласиз. Илм қилишни игна билан қудуқ қазишга тенглаштиргансиз. Меҳнатимга ичим ачиди... Лекин энг муҳими – фарзандим, оилам, яқинларимнинг жони соғлиги», деган Камола Аброрхонова.\nШундан сўнг президент олимага истисно тарзида докторлик даражасини бериш бўйича топшириқ беради.\n«Менга одамнинг докторлик ҳужжати керак эмас, менга шижоати, ватанга муҳаббати, интилиши керак.\nҚишлоқда мана шундай маънавият билан яшаганининг ўзи ўн карра доктордан афзалроқ. Ватанга муҳаббат, тарбиянинг мисолини амалга кўрсатган доктор – ўзи энг буюк академик», – дейди Шавкат Мирзиёев.\nХабар қилинишича, топшириқдан сўнг бир неча кун ичида Камола Аброрхонова Ўзбекистонда биринчи бўлиб онлайн тарзда ўз диссертациясини ҳимоя қилган.\n«Бошланғич синф ўқувчиларини инновацион ёндашув асосида миллий руҳда тарбиялашнинг педагогик асосларини такомиллаштириш» мавзусидаги илмий ишни олима Гулистон давлат университетидан туриб масофавий тарзда ёқлаган.\nАброрхонова илмий даража дипломини ГулДУда ташкил этилган тантанали тадбирда Олий аттестация комиссияси раиси Аҳмедбек Юсуповдан қабул қилиб олган.\n28 ёшли фалсафа доктори (PhD) – Жиззах давлат педагогика институти Бошланғич таълим факультетида давлат гранти асосида таҳсил олган, 2014 йилда Навоий номидаги давлат стипендиясига сазовор бўлган. Сўнгра Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети магистратурасини «Бошланғич таълим» йўналишида имтиёзли тамомлаган.


Норма маслахатчи / 2021 йил / № 09 / Биз яшайдиган уй\nҚўшни УМШда умумий мол-мулкни сақлаб туриш учун бадаллар бизникидан бир ярим баравар кам миқдорда. Бизнинг УМШдагилар кўп пул тўлаётганларидан, ишнинг натижасини эса кўрмаётганларидан норозилар. Уйда яшовчиларнинг аризаларига жавобан ширкат раҳбарияти ҳозир маблағ йўқ, кредитларни сўндиряпмиз, деб айтади. Лекин қўшни УМШда ҳам кредитларни сўндиришади.\nЁки биз ҳам бу ширкатдан чиқиб кетиб, бадалларни камроқ тўлайдиган ширкатга ўтиб кетсакмикин?\n– Ширкатдаги бадалнинг миқдори уйларнинг техник ҳолатига боғлиқ бўлади. Бадал миқдори умумий мол-мулкни сақлаб туриш, ундан фойдаланиш ва таъмирлашга тегишли харажатларни қоплаши керак. Ҳатто бир УМШ доирасида, масалан, муайян бир сериядаги ва муайян бир йилда қурилган уйлар бўлса ҳам, уларнинг ҳолати турлича бўлиши мумкин. Чунки баъзи жойларда уй эгалари масъулиятли бўлади ва ўз уйларини яхши сақлашади, саранжом ушлашади. Бошқасида эса – аксинча: одамлар бефарқ бўлади, ҳеч нарсани қадрламайди, қарзларни тўламайди. Бундай боқибеғамликнинг натижасида муаммо устига муаммо туғилаверади: лифтлар ишламайди, йўлаклар нураб кетган, уйнинг олд қисмига қараб бўлмайди, ертўлада қувурлардан сув оқади ва ҳоказолар. Яъни бир турдаги иккита уйда турлича эҳтиёж ва харажатлар бўлиши мумкин. Шунинг учун қонун ҳужжатларида битта уйдан ортиқ уйда жой мулкдорларини бирлаштирган УМШларда ишлар режаси, даромад ва харажатлар сметаси, ҳар бир уй учун мажбурий бадаллар миқдорини тасдиқлаш назарда тутилган. Афсуски, бу талабга ҳамма жойда ҳам риоя қилинаётгани йўқ.\nМуаммолари мавжуд бўлмаган уйларда фақат жорий хизмат кўрсатиш масалалари ҳал этилади. Бу ерларда бадални оширишга эҳтиёж бўлмайди. Кўпроқ эътибор ва маблағни талаб қиладиган, лекин яшовчилари бефарқ бўлган кўп қаватли уйларда эса озгина маблағ билан узоққа бориб бўлмайди. Муаммолар ортгандан ортиб бораверади, улар чуқурлашаверади, лекин қачондир бу муаммоларни ҳал қилиш керак-ку. Қўшни ширкатда бадалнинг паст даражада бўлиши – масаланинг моҳиятига етмасдан туриб, ўша ширкатга ўтиб кетавериш кераклигини англатмайди. Бу масалалар етти ўлчаб бир кесилмаса, яна ўша эски ҳаммом – эски тослигича қолаверади.\nУМШда бадалнинг ҳақиқий миқдорини белгилаш учун унинг аъзолари йиллик умумий йиғилишда иштирок этишлари керак, бу йиғилишда ишлар режаси, даромад ва харажатлар сметаси тасдиқланади. Мана шу ҳужжатлар асосида уйни сақлаб туриш бўйича барча харажатларни қоплайдиган бадал миқдори ҳисоблаб чиқилади. Мулкдорлар умумий мол-мулкни сақлаб туриш бўйича умумий харажатларни ўз зиммаларига олиши, нима мақсадлар учун пул тўлаши кераклигидан хабардор бўлиб туриши лозимдир. Агар бадал миқдори уларга оғирлик қилаётган бўлса, режалаштирилган ишларни устуворлик жиҳатидан қайта кўриб чиқиб, баъзиларини тўхтатиб туришга тўғри келар. У ҳолда мазкур ишлар бажарилишини йил давомида талаб қилиш ярамайди.


Збигнев Бжезинский: Дунё янада мураккаблашди (“Nikkei”, Япония) « Ўзбекистон Халқ Ҳаракати\nЗбигнев Бжезинский: Дунё янада мураккаблашди (“Nikkei”, Япония)\n13 January 2015 - 17:51\n2014 йили совуқ урушдан сўнги даврнинг тугаганлигини ифодаловчи турли ҳодисалар содир бўлди: Россиянинг Украинага кириб бориши ва Қиримни қўшиб олиши, Ироқ ва Суриядаги бошбошдоқлик, Хитойнинг денгиздаги ўз таъсирини мустаҳкамлаши. Совуқ уруш давридан сўнг дунё иккита буюк давлатнинг ўзаро қарама-қаршилигидан аста-секинлик билан янада мураккаброқ бўлган дунё тартиботига ўтди. Хитой ва АҚШ ўртасидаги рақобатни совуқ уруш давридаги рақобатдан фарқловчи иккита муҳим факт мавжуд. Иккала томон ҳам мафкуравий курашга зўр бераётгани йўқ ва ўзаро муросанинг муҳимлигини тўғри англаб етишмоқда.\nОсиёга нисбатан АҚШ режаларининг жуда ноаниқлиги ва бу эса унинг Осиёдаги иттифоқчилари ва Хитой ўртасидаги кескинликни кучайтираётгани ҳақида фикрлар бор. Мен бунга қўшила олмайман. Агар давлатлар низодан қанчалик йироқлашадиган бўлса бу иккала томон учун ҳам фойдали бўлишини Вашингтон жуда яхши ифода қилди.\nХитой ва Ҳиндистон ҳамда Япония ва Хитой ўртасидаги мулоқотнинг бошланиши Пекиннинг ўтмишдаги келишмовчиликларни ўтмишда қолдириш лозимлигини англаганига ишорат қилади. Унинг устига, бундай низолардан Хитойнинг ўзи ҳам жиддий зарар кўради.\nЯна битта масала – нефт нархларининг пасайиб бориши ва ғарб санкциялари фонида Путин маъмуриятининг қанчалик бардош бера олишидан иборат. Агар россия иқтисодиётининг ўсиш суратлари пасайишда давом этса бу қандай хатарларга олиб келиши мумкин?\nШубҳасиз, президент Владимир Путиннинг кенг қамровли жаҳон инқирозини келтириб чиқариш ҳамда Шарқ ва Ғарб ўртасида тўғридан-тўғри уруш бошлаш хавфи бор. Воқеаларнинг бундай ривожланиши оқибатларини олдиндан башорат қилиш имкони йўқ, бироқ ҳар қандай ҳолатда Россия жиддий зарар кўради.\nАгар россия иқтисодиёти инқирозда қолишда давом этадиган бўлса ва Ғарб Россиянинг қарши чораларига муносиб жавоб бера оладиган бўлса муаммони ҳал қилишнинг бир нечта йўллари мавжуд. Улардан бири ўзим яратган “Украинанинг финляндиялашуви” концепциясидир. Унинг амалга ошиши бевосита Украинанинг мамлакатдаги вазиятни барқарорлаштиришга қаратилган ҳаракатларига нисбатан Ғарбнинг кучли қўллаб-қувватловига боғлиқдир.\nҲозир АҚШ учун Вьетнамдаги урушда бўлгани сингари “чекиниш даври” эмас. Ҳақиқат шундан иборатки, кучларнинг глобал тақсимланиши натижасида АҚШ ҳегемонлигини тўхтатди. Улар дунёнинг янада мураккаблашганини тушунишлари лозим.\nЯқин Шарқда низоларнинг чуқурлашиб бориши АҚШ нинг фаол аралашуви туфайли эмас, диний қарама-қаршиликлар туфайли рўй берди. Бундай беқарор вазиятларда Туркия, Эрон, Саудия Арабистони, Миср ва Исроилнинг ҳам манфаатларига эътибор қаратиш лозим. Қўшма Штатлар фақат биргина давлатнинг манфаатларини ҳимоя қилмагани маъқул.\nАмерика-хитой алоқалари ҳақида ижобий гапиришнинг иложи йўқ.\nАмерикалик таҳлилчилар ХХР ва АҚШ алоқаларининг иккита сйенарий бўйича ривожланиши мумкинлигини тилга олишади. Биринчиси шундан иборатки, мамлакатлар тинч ҳолда алоқаларни давом эттиришади ва Хитой АҚШ нинг ҳегемонлигига қарши чиқмайди. Менинг нуқтаи назарим ҳам ушбу прогнозга яқиндир. Гап шундаки, материкдаги кучнинг денгиз кучига айлана олиши мушкулдир. Бироқ, бунга қарама-қарши нуқтаи назар ҳам мавжуддир. Унинг тарафдорлари эса “ривожланаётган давлат йирик ва кучли давлатга айланса бошқа йирик давлатлар билан рақобатлаша бошлайди”, деган тарихий тажрибага таянишади. Агар Жанубий-Хитой денгизидаги вазиятга қарайдиган бўлсак, афсуски иккинчи нуқтаи назарнинг ҳақиқатга кўпроқ яқинлигига гувоҳ бўламиз.\nЗбигнев Бжезинский (86 ёш) Поьшада туғилди ва Канадада улғайди. Ҳарвард Университетида сиёсат фанлари доктори даражасини олди. Картер маъмурияти пайтида миллий хавфсизлик бўйича президент маслаҳатчи лавозимида ишлади.\nМақоланинг асл матни: 米ジョンズ・ホプキンス大教授ズビグニュー・ブレジンスキー氏――世界秩序の複雑化認識を（グローバルオピニオン）


Жўра МАҲМУД Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган санъат арбоби. БИЗ БИЛГАН ВА БИЛМАГАН ШЕКСПИР – Jahon adabiyoti\nЖўра МАҲМУД Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган санъат арбоби. БИЗ БИЛГАН ВА БИЛМАГАН ШЕКСПИР\nНафақат Англия, балки жаҳон тарихида шу кунга қадар Шекпирдек кенг кўламли драматург дунёга келмади. Мана 450 йилдирки, унинг ўлмас асарлари дунё театрлари саҳнасидан тушмайди.\nМашҳур япон режиссёри Акира Курасава томонидан суратга олинган “Қирол Лир”, “Макбет” фильмлари шарқона бетакрор талқини билан шекспиршуносларни ҳайратга солди. Ўзбек Миллий академик драма театрида Маннон Уйғур томонидан саҳналаштирилган “Ҳамлет” спектакли (Ҳамлет – А.Ҳидоятов) ўтган асрнинг ўттизинчи йилларида энг талабчан мутахассислар томонидан юксак эътироф этилди. Аброр Ҳидоятов ижросидаги Отелло англиялик мутахассисларнинг-да, олқишига сазовор бўлди. Ҳисоб-китобларга қараганда, Шекспир ҳали-ҳануз йилига тахминан йигирма миллион одамни иш билан таъминлар экан.\nБуюк драматург ҳақида унинг пьесаларидан ташқари яна нималарни биламиз? Унинг шахсий ҳаёти қай тарзда кечган? Жамият тараққиётида катта роль ўйнаган Шекспирнинг асарлари юзага келишига ким ёки қандай омиллар сабабчи бўлган? Шекспирнинг ўзбек китобхонларию томошабинларига кўп ҳам маълум бўлмаган маълумотларни излаб, тегишли илмий асарларга мурожаат қилдик. Шекспир ва унинг ижоди тўғрисида беҳисоб асарлар ёзилган. Аммо “Шекспир феноменининг сири нимада?” деган саволга ўзбек театршунослиги ва адабиётшунослигида аниқ жавоб йўқ.\n1981 йилда Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриётида чоп этилган Уильям Шекспирнинг танланган асарлари биринчи жилдининг дастлабки саҳифасида академик Воҳид Зоҳидовнинг “Бадиий даҳо мужассами” номли мақоласида қуйидаги маълумотлар келтирилади:\n“Уильям Шекспир 1564 йилда Англиянинг унчалик катта бўлмаган Стрэтфорд шаҳрида дунёга келади.Унинг отаси шу шаҳарнинг йирик савдогарларидан ва айни замонда, кўзга кўринган сиёсий арбоблардан эди. Бир неча вақт шу шаҳарнинг бошлиғи бўлиб ишлаган ҳам. Уильям мактабни тамомлагач, Лондонга келиб, театрда дастёр бўлиб хизмат қила бошлайди. Сўнгра Англия яқинида ташкил этилган, янги “Глобус” номли халқ театрида 1612 йилга қадар актёрлик қилади ва репертуар адабиёт масалалари билан шуғулланади. Кўп ўтмай ўз пьесалари билан катта шуҳрат қозонади. Ҳаёти жуда мураккаб ва қийин шароитларда, янгилик билан эскилик орасидаги кескин олишувлар жараёнида ўтади”.\nШу каби маълумотларни бошқа манбаларда ҳам учратиш мумкин. Лекин булар Шекспир ижоди билан чуқурроқ танишиш ниятида бўлган мутахассис ёки оддий ўқувчида туғиладиган қатор саволларга жавоб бўлолмайди.\nШекспир 1564 йилнинг 26 апрелида чўқинтирилади. Бу ҳақда Стрэтфорддаги муқаддас Троица ибодахонасининг масъул ходими Жон Бретчгерлд “Кирим дафтари”да қайд қилган. Христиан дини ақидаларига кўра, фарзанд дунёга келгач, уч кун ўтиб чўқинтирилган. Шу анъанадан келиб чиқадиган бўлсак, Уильям Шекспир 1564 йилнинг 23 апрель куни дунёга келган бўлади.\nОта-онаси Жон Шекспир ва Мэриларнинг биринчи фарзанди Жоан исмли қиз бўлиб, у 1558 йилнинг 15 сентябрида дунёга келган. Уларнинг иккинчи қизи Маргарет эса 1562 йил 2 декабрда туғилган.\nАммо у орадан кўп ўтмай қазо қилади. Бу ҳақдаги маълумотлар ҳам ўша “Кирим дафтари”да қайд қилинган.\nШекспир дунёга келган Стрэтфорд шаҳарчаси Эйвен дарёси ёқасида жойлашгани боис уни “Эйвен бўйидаги Стрэтфорд” деб аташган. Бунинг ҳам кичик тарихи бўлиб, ўша ерлик Клоптон исмли савдогар Лондонга қатнаб, катта маблағ орттиради. Умрининг поёнида эса ўз шаҳрига қайтиб, Эйвен дарёси устига ўз маблағи ҳисобидан кўприк қурдиради. Бу кўприк сайёҳлар учун Лондон шаҳрига элтувчи йўл бўлган. Шу даврдан бошлаб “Эйвен бўйидаги Стрэтфорд” шаҳри деб юритила бошлаган.\nСтрэтфордга расман шаҳар мақоми берилишида қирол Ричард I нинг хизмати катта бўлиб, у шаҳар ҳудудида ҳафтанинг пайшанба кунлари катта бозор ташкил этиш тўғрисида қарор чиқарган. Авваллари шаҳарни кесиб ўтадиган учта кўчанинг чорраҳасида хоч ўрнатилган бўлиб, у бозор ўрнини билдириб турган. Бу воқеалар тахминан 1500 йилнинг бошларига тўғри келади. Кейинчалик Шекспир яшаган даврда хоч ўрнида усти ёпиқ каттагина бозор бўлиб, унда озиқ-овқат, кийим-кечак қишлоқ хўжалик асбоб-ускуналари ва бошқа нарсалар сотиладиган расталар бўлган.\nЭдуард IV даврида қирол шаҳодатномасига асосан, шаҳар мустақил деб эълон қилиниб, алоҳида муҳри, бошқарувчи ҳокими, унинг тўртта бошқарувчи ҳамда ўн тўртта ижрочилардан иборат сайлаб қўйиладиган ташкилоти юзага келади.\nХV асрнинг ўрталарига келиб Англияда тўқимачилик саноати ривожлана боради. Чорвачилик аста-секин деҳқончилик соҳасини сиқиб чиқара бошлайди. Натижада қишлоқларда деҳқончилик билан шуғулланган ёшлар иқтисодий танг аҳволдан қутилиш учун ҳунар ўрганиш мақсадида шаҳарларга кўча бошлайди.\nХV асрга келиб, шаҳар ҳудуди кенгайиб, янги бинолар қад кўтаради. Марказдаги бутхона ёнбошида мактаб очилади. Мактаб бепул бўлиб, унда асосан лотин тили грамматикаси ва адабиёти ўргатилган. Шекспир ҳам шу мактабда таҳсил олган.\nСтрэтфорд шаҳридан шимолий-шарқ томон тахминан уч-уч ярим километр юрилса, сўлим Снитерфельд қишлоғи кўзга ташланади.1529 йилларда Шекспирнинг буваси Ричард Шекспир шу қишлоққа келиб ўрнашади. Бу жойнинг бирдан-бир кўрки бўлган муқаддас Буюк Жеймс ибодатхонасининг кўкка бўй чўзган баланд қуббаси қишлоқнинг кўрки бўлган. Шекспирнинг буваси Ричард шу ердаги қаровсиз далаларни ижарага олиб, деҳқончилик ва чорвачилик билан шуғулланган.\nШекспирнинг бобоси ўз қатлами орасида анчайин бадавлат одам бўлиб, у қазо қилган 1561 йил 10 февралда тузилган “Мол-мулкни баҳолаш дафтари”да марҳумга тегишли мол-мулкнинг умумий қиймати 38 фунт, 17 шиллинг миқдорида баҳолангани қайд этилган. Бу ўша даврдаги нарх-наво билан таққосланганда катта бойлик ҳисобланган. Тахминларга қараганда, Ричард Шекспирнинг икки ўғли бўлган. Тўнғичи Генри Шекспир 1589 йилда қазо қилганлиги Хэмптон-Люси ибодатхонасининг “Кирим дафтари”да қайд қилинган. Унинг иккинчи ўғли Жон Шекспир, яъни, драматургнинг отаси ўз ерини ижарага берган Роберт Арденнинг қизи Мэрига уйланган.\nУ отаси ва акасига ўхшаб деҳқончилик қилишни истамагани сабабли оиласи билан 1550 йилларда Снитерфельд қишлоғидан Стрэтфорд шаҳрига кўчиб келади ва қўлқоп тикиш ҳунарини ўрганади.Ўша даврда жорий этилган тартибга биноан, ҳунар ўрганишни истаган ҳар бир ўспирин устага шогирд тушиб, унинг хизматини қилиб, ҳам ҳунар ўрганиши керак бўлган. Бу соҳада унга Томас Диксон деган киши устозлик қилган. Афтидан, бу ҳунар билан яхши даромад топиш мумкин бўлган. Қўлқоп тикиш ва уни кийиб юриш инглизларгагина хос бўлиб, бошқа давлатларда бундай ҳунар билан шуғулланувчилар бўлмаган.\nЖон Шекспирнинг номи 1552 йил 29 апрелда шаҳар тозалигини назорат қилувчи бошқарма томонидан чиқарилган жарима тўлаш тўғрисидаги суд қарори ёзилган қоғозда қайд этилади. Унга кўра, Жон хонадонидан чиққан ахлатни Хенли-стрит кўчасига тўкиб кетганлиги учун бир шиллинг жарима тўлашга тортилган.\nЮқоридаги жарима қоғозидан яна шу нарса маълум бўладики, Жон Шекспир Хенли-стритдаги уйларнинг бирида ё ижарада ёки хусусий уйида истиқомат қилган. Шунингдек, у 1556 йилда шаҳарлик Жорж Тернердан шаҳардан ташқарига олиб борадиган Гринхил-стрит кўчасида жойлашган каттагина боғли ҳовлини сотиб олади. Кейинчалик бу кўчанинг номи ўзгариб, “Мор-Таунос-энд” деб юритила бошланган. Шу йилнинг ўзида у яна Эдвард Уэста деган кимсадан Хенли-стритда жойлашган каттагина экин майдонига эга мулкни ҳам сотиб олган.\nХудди шу йили шаҳарда вабо тарқалади ва бир неча кун ичида 237 кишининг ёстиғи қурийди. Аммо вабо Шекспир хонадонини четлаб ўтган. Август ойида Муниципалитет (ўзини-ўзи бошқариш бирлашмаси) кенгаши аъзолари мажлисни ҳар эҳтимолга қарши тор хонада эмас, очиқ ҳавода, чорраҳадаги черков боғида ўтказишади. Мазкур йиғилишда ҳозир бўлганлар рўйхатида Жон Шекспирнинг ҳам фамилияси бор. Йиғилишда асосан, вабодан азият чеккан хонадонларга ёрдам кўрсатиш масалалари муҳокама қилинган. Хайриятки, 1566 йилнинг декабрь ойига келиб, совуқ тушиши билан вабо чекинади. 1566 йил 13 октябрида Жоннинг иккинчи ўғли Гилберт Шекспир “Муқаддас Троица” ибодатхонасида чўқинтирилади. 1569 йилнинг 17 апрелида Жон Шекспирнинг Жоана исмли қизи ҳам худди ўша ибодатхонада чўқинтирилгани “Кирим дафтари”да қайд қилинган. Жон кенжа фарзанди Эдмундни 1580 йил 3 май куни Троица ибодатхонасида чўқинтирган вақтда унинг ёши бир жойга бориб қолган эди. Эдмунд балоғат ёшига етгач, акаси Уильямга эргашиб Лондонга келади ва актёр сифатида сайёр театрларда ишлайди. Аммо айнан қайси театрларда ишлаганлиги маълум эмас. Унга отаси ва акасига ўхшаб узоқ умр кўриш насиб этмаган. Бор-йўғи 29 йил умр кўрган бўлиб, 1602 йилининг 31 декабрь куни Лондондаги муқаддас Мария Овери ибодатхонаси ҳудудидаги қабристонга дафн этилган.\nУильям Шекспирнинг отаси давлатманд бўлганлиги ҳақида архив ҳужжатларида маълумотлар бор. Агар у шаҳарнинг оддий фуқароси бўлганида шаҳар бошқаруви ишларига аралаштирилмаган бўларди. 1567 йилда Жон Шекспир шаҳар судининг бейлифлигига (суд қарорлари чиқарувчи ҳамда ижрони назорат қилучи оқсоқол) номзоди кўрсатилган уч киши орасида унинг ҳам номи бўлган. У 1568 йилнинг биринчи октябридан бейлифлик вазифасини бажаришга киришади. Жон икки ҳафтада бир марта бўлиб ўтадиган суд йиғилишида раислик қилган. Шаҳар фуқароларининг мол-мулкини мусодара қилиш, эгасиз мол-мулкни назорат қилиш, бозордаги нарх-наво устидан мунтазам назоратни амалга ошириш бейлиф зиммасида бўлган. Шунингдек, у бозор кунлари икки ёки тўрт назоратчи қуршовида бозорни айланиб, ҳамма учун мақбул нарх-навони белгилаган. Шаҳар оқсоқоллари томонидан чиқарилган қонунларни бажаришдан бўйин товлаган фуқароларни ҳибсга олиш тўғрисида қарор чиқарган. Демак, бейлиф шаҳарда Қироллик номидан иш кўрувчи мансабдор шахс бўлган. Жон Шекспир ўзининг мавқеи, шаҳар бошқарувидаги хизматларини инобатга олган ҳолда ўзи ва авлодлари учун “Дворянлик” унвони – герб беришларини сўраб, Қироллик палатаси аъзоларига бир неча бор мурожаат қилган. Аммо нима сабабдандир унинг илтимоси қондирилмаган. Шундан кейин жамоат ва давлат ишларидан ўзини тортган бўлиши мумкин.\nЖон Шекспир 1601 йил 8 сентябрь куни вафот этади ва “Муқаддас Троица” қабристонига дафн қилинади.\nШоирнинг ўзига келадиган бўлсак, у Қироллик қонунида белгиланган тартибда ўқитилган. 1552 йилда Қиролича Мария Тюдор томонида жорий этилган “Йўриқнома”нинг қирқ биринчи бандида ўрта мактаблардаги таълим бериш услуби қатъий белгиланган бўлиб, Англияда Христиан динининг протестантлик мазҳаби таомили бўйича ибодат қилиш, болаларни ўқитиш билан машғул бўлган шахслар илоҳий билимларга нисбатан ўқувчиларда ҳурмат ва эҳтиром туйғусини уйғота билишлари ҳамда ўқувчиларда диний эътиқодни мустаҳкамлашга эришмоқлари лозимлиги кўрсатиб ўтилган.\nШекспирнинг қайси мактабда ва қандай ўқиганлиги тўғрисида маълумотлар сақланмаган. Орадан қарийб юз йиллар ўтиб, 1709 йилда шекcпиршунос Николас Роу қуйидаги фикрни олға суради: Жон Шекспир ўзининг шоир ўғлини маҳаллий бепул мактабга ўқишга берган бўлиб, бўлғуси шоир лотин тилини мукаммал эгаллаган. Николас Роу тилга олган “Эйвен бўйидаги Стрэтфорд шаҳридаги ягона ўқув даргоҳи “Қироллик мактаби” бўлиб у, Шекспирлар оиласи яшаган Хенли-стритдан ярим чақирим нарида жойлашган.\nШекспир ўқиган Стрэтфорддаги янги Қироллик грамматика мактабининг бошқа ҳудудлардаги шундай мактаблар орасида услубий таълим тизими, шарт-шароити билан нисбатан пешқадам ҳисобланган. 1553 йилдаги мактаблар рўйхатида мазкур мактаб ўқитувчиси йилига 20 фунт ҳамда бепул ётоқхона билан таъминланган. Бошқа мактаб ўқитувчилари эса йилига атиги 10 фунт маош олишган.Турли йилларда Шекспирга сабоқ берган ўқитувчилар Англиядаги Оксфорд университетини битирган юқори малакали мутахассислар бўлган. 1566-1572 йилларда Оксфорд университетининг магистранти Томас Женикс ҳам шу мактабда дарс берган.\nАнглия Қироллик мактабидаги жорий тартибга кўра, дарслар эрталаб еттида бошланиб, соат ўн бирда қисқа нонушта учун вақт ажратилган, сўнг машғулотлар соат бирга қадар давом этган. Соат бирда тушлик учун бир соат танаффус берилган. Шундан сўнг дарслар соат беш-олтига қадар узлуксиз чўзилган.\nАсосий синфлардаги ўқишнинг биринчи йилида асосан лотин тили ва талаффузини ўрганишга эътибор қаратилган. Ўқитиш услуби ҳозирги бошланғич синф дарсларига ўхшаб кетади. Яъни, ўқувчи лотин тилидаги ўзига таниш сўзларни Уильям Лилининг китобидан қидириб топишлари, сўзнинг мазмун-моҳиятини тушунтириб беришлари керак бўлган. Бундан ташқари мактабда Леонхардус Кулмануснинг “Болалар учун насиҳатнома” китобидан ҳам фойдаланилган. Иккинчи ўқув йилида Эразм Роттердамскийнинг ноёб фикрлар тўплами – “Катона” китобини ўрганишга ўтилган. Шунингдек, Эзоп қолдирган ноёб фикр дурдоналари ҳам ёд олинган.\nУчинчи ўқув йилида эса Теренций, Плавтни ўқиб ўрганишган, ёд олишган. Маълумотларга кўра, сўзларни осонроқ ўзлаштириш учун номлари зикр этилган муаллифларнинг асарларидан айрим саҳналарни ўқувчилар ижро этишган. Шу тариқа Шекспир беш қисмли комедия қандай яратилишини ўрганиб борган бўлса ажаб эмас. Мактабнинг кейинги синфларида Цицерондан нотиқлик санъати, топика (сўзларни кўчма маънода қўллаш) ўрганилган. Ўзлаштирилган билимдан фойдаланган ҳолда турли мақсадларда мактуб ёзишни, нутқни ирод қилиш машқ қилинган. Дарсдан сўнг назм сирлари ўргатилган.\nШу тариқа ўқувчилар Овидий, Вергилий, Горацийларга тақлидан лотин тилида шеър ёзишни машқ қилган. Шекспир ҳам шеър ёзишни ўқувчилик вақтидаёқ бошлаган. Айниқса, Овидийнинг “Метамарфоза” китоби бир умрга Шекспирнинг энг суюкли китоби бўлиб қолади.\nШекспиршунос Т.У.Болдуни ўзининг Шекспир тўғрисидаги китобида шундай изоҳ беради:\n“Шекспир ўша даврда Антик адабиёт юзасидан грамматика мактаби берган билимни мукаммал эгаллагани ўз давридаги энг юксак мақомдаги ёзувчидан кам эмаслигининг исботидир. Стрэтфорддаги грамматика мактаби лозим бўлган барча илмларни ўқувчиларга бера олган”.\nАфтидан, Уильям, шаҳардаги “Қироллик мактаби”ни тамомлай олмаган. Инглизларнинг оилавий муносабатларига кўра балоғат ёшига етган ҳар бир ўспирин ўз мустақил ҳаётини йўлга қўйиши лозим. Бундай одатга ҳануз амал қилиб келинади. Ўн беш ёшга тўлган йигитча, агар у дворян оиласига мансуб бўлса, қирол саройига паж (Саройдаги паст амаллардан, дастёрлик, югурдаклик вазифаларини бажарувчи) сифатида ишга кириши керак бўлган. Оддий оила фарзандлари эса бирон-бир ҳунарни эгаллаш учун устага шогирд тушган. Жон Шекспирда дворянлик унвони бўлган-бўлмагани маълум эмас. Шу боис, Шекспир ўз отасининг қўлқоп тикиш ҳунарини ўрганишга киришгани ҳақиқатга яқинроқ.\n1582 йилнинг баҳор ойларида Шекспир Стрэтфорддан бир чақирим нарида жойлашган Шотерн қишлоғига боради. У ерда Энни исмли қизни учратади ва унга кўнгил қўяди. Уларнинг иккинчи учрашуви тахминан август ойларида рўй бериб, ошиқ-маъшуқларнинг эҳтирослари натижасида Энни ҳомиладор бўлади. Бу вақтда Шекспир эндигина ўн саккиз ёшда бўлиб, (ўша давр қонунларига кўра балоғат ёши деб йигирма бир ёш белгиланган эди) Энни эса ундан саккиз ёш катта эди. Эннининг тобора кўзга ташлана бошлаган қорни ҳар иккисини ташвишга солган. У вақтларда ҳали “Никоҳ гувоҳномаси” жорий этилмаган. Шунинг учун 1582 йилнинг 27 ноябрида келин томонидан икки киши Фалк Сендлис ва Жон Ричардсон Стрэтфорддан 21 чақирим узоқдаги Вустер шаҳрида жойлашган “Консистер суди”дан “эрта никоҳ”га рухсат олиш учун йўлга тушадилар. Куёвнинг ҳали балоғат ёшига етмаганлиги сабаб “алоҳида рухсат” сўралган. Мазкур рухсатнома ёшларни расман турмуш қуришлари мумкинлигини тасдиқловчи ҳужжат эди. Никоҳ маросимида шоирнинг отаси Жон Шекспир иштирок этмаган. Демак, бу никоҳга Шекспир ота-онасининг розилигини олмаган. Уильям ва Энни 1582 йилнинг 27 ноябрида никоҳланган бўлса, орадан олти ой ўтиб уларнинг тўнғич қизи Сюьзан дунёга келади.\nУлар Стрэтфорддаги Хенли-стритдаги ота хонадонида яшайдилар. 1585 йил 2 февралда бу хонадонда эгизаклар Гамнет билан Жудит Шекспирлар дунёга келади. Уильямнинг гарданига ўзидан ташқари яна уч жонни боқиш ташвиши тушади. Ўша даврдан қолган узуқ-юлуқ маълумотларга кўра, уни гоҳ қассоб ёрдамчиси, гоҳ қўлқоп тикувчи уста, гоҳ бой хонадонларда ёлланма ўқитувчи бўлиб ишлаган. Лекин Стрэтфордда театрга, адабиётга алоқадор бирон юмуш билан шуғулланганлиги тўғрисида аниқ маълумот йўқ. Аммо 1587 йилда “Қиролича жаноби олиялари театри” труппаси Стрэтфордда томоша кўрсатганлиги ва бу томошада иштирок этган актёрларга 20 шиллинг, синган курсилар учун 16 пенс ҳақ тўланганлиги шаҳар мэрининг кирим-чиқим дафтарида қайд қилинган. Ёшлар учун сайёр труппалар томонидан онда-сонда кўрсатиб туриладиган томошалардан бошқа кўнгилочар жой бўлмаган. Шунинг учун ҳам бир спектакль шаҳарда беш-ўн кунлаб намойиш этилган. Табиийки, Шекспир ўз тенгдошлари билан бундай томошаларни биронтасини ўтказиб юбормаган.\nШекспир ижоди билан шуғулланган мутахассисларнинг тахминларига кўра, Уильям шу йили бирон-бир сайёр труппага эргашиб, ўз бахтини синаб кўриш учун Лондон шаҳрига равона бўлган. Лондон ўз даврда ер юзидаги энг катта, энг мукаммал шаҳар бўлган. Шаҳарнинг барпо бўлиши янги эранинг 43 йили Рим императори Клавдий Лондинумнинг Британия давлатини босиб олиши билан боғлиқ бўлиб, аввалига императорнинг номи билан “Лондинум деб юритилган. Римликлар шаҳарни ташлаб кетганларидан кейин кўп йиллар у қаровсиз қолган. Кейинчалик шаҳар атрофига англасаксонлар келиб ўрнаша бошлайди. Улар Лондинумдан четроқда янги марказ қуришга киришадилар ва унинг номини “Лондон”, яъни, “Савдогарлар шаҳри” деб атайдилар.\nШекспирнинг пойтахтга келиши тахминан 1590 йилларга тўғри келади.\nБу даврда Англия Уйғониш даврининг энг қайноқ палласига кирган бўлиб, саноат, ишлаб чиқариш, диний ва дунёвий билимлар бир-бири билан кескин курашга киришган тарихий жараён эди. Бир томондан католик мазҳабининг ақидапарастлик оқими. Ҳур фикрлилик кушандаси “инквизиция” ўз мавқеидан ажралиб қолишдан қўрқиб жон-жаҳди билан ўз ғояларини ҳимоя қилаётган бўлса, иккинчи томондан инсонпарварлик ғояларини илгари сураётган янги кўринишдаги фалсафий оқим, инсонни ўз-ўзини англаш орқали табиат ва жамиятга таъсир эта олиш салоҳиятига эга эканлигини ҳис қилиши, унинг дунёқараши ва эътиқодига таъсир ўтказмасдан иложи йўқ эди.\nШаҳарни қишлоқдан ажратиб турувчи Темза дарёси шаҳар деворларини айланиб ўтиб, шимол томонга қараб оққан. Шаҳарга кириб-чиқувчилар дарёдан қайиқлар орқали ўтишган. Шекспирнинг дарбадарлиги, иш қидириб дайдиб юрганлари, театр билан боғлиқ ҳаёти айни мана шу қирғоқда кечган. Чунки барча кўнгилочар масканлар шаҳар ташқарисидаги кенг майдонларда жойлашган эди. Аслида биринчи халқ театри шаҳар ичида 1551 йилда қурилган бўлиб, унинг номи “Ер шари” деб аталган. Кейинчалик бу театр халқ тилида “Глобус” деб атала бошлаган. Аммо театр шаҳар ичида бўлиши, қора халқ, дайдилар, тўс-тўпалонларга сабаб бўлиши, шунингдек, оломон тўпланган жойда касаллик тез тарқалиши мумкин, деган важ билан шаҳар ташқарисига кўчирилган.\nБу воқеа 1576 йилда содир бўлган. Касби дурадгор бўлган Жеймс Бербедж театр соҳасида катта чўққиларни забт этган буюк актёр бўлиб, у ўз лойиҳаси асосида театр биносини қурган. Бу театр актёрлари бошқа касб билан шуғулланмай, фақат томоша кўрсатиб, кун кечирган. Шунинг учун ҳам улар профессионал театр тарихида муҳим рол ўйнайди. Бу ҳақда унинг ўғли Катберт Бербедж шундай битикларни қолдирган: “Отам биринчи бўлиб театр биносини қурган ҳамда ёшлик йилларида ўзи роллар ижро этган.У театр қуриш учун катта фоиз эвазига қарз кўтарган. Театрни ижарага олинган ерда қурганлиги учун ер эгаси билан суд орқали доимий тортишувлар бўлиб турган. Кейинчалик бу тортишув ва талашлардан безор бўлган театр актёрлари бошқа жойдан ер олиб, “Глобус” театрини қуришади”.\nТеатр томошалари шаҳар ичида ҳам намойиш этилган. Аммо махсус биноларда эмас, “Қўнғироқ”, “Буқа”, “Қизил арслон”, “Тўнғиз калла” каби майхоналарда мунтазам равишда намойиш этилган. “Глобус” театри кўчиб ўтган шаҳар ташқарисида театр томошаларидан ташқари, айиқ, ит, хўроз уриштириладиган жангоҳ бўлиб, байрам кунлари бу ерлар ҳам томошабин билан тирбанд бўлган. Театр томошалари, ҳайвонлар жанги кундузлари тушдан кейин кўрсатилган. Томошалар вақтида одамлар ҳар томонга юрган, овқатланган, шу ернинг ўзида савдо-сотиқ билан шуғулланган.\nШекспир Лондонга қадам қўйганида унинг ёнида сариқ чақаси ҳам бўлмаган. Тайинли ишга жойлашиш учун эса нуфузли бирор амалдорнинг кафиллик хати талаб қилинган. Бу тамойил ҳануз Англияда ўз кучини йўқотмаган. Шундай қилиб, Шекспир уни ҳеч ким танимаган вақтда тирикчилик ўтказиш ва шаҳарга ўрнашиш учун ҳар қандай қора ишдан қайтмаган.\nШекспирнинг Лондондаги ҳаётининг дастлабки йиллари тўғрисида 1743 йилда публицист Роберт Шейелсом томонидан тузилган “Британия ва ирландиялик буюк шоирларининг ҳаётий лавҳалари” китобида Шекспир ҳақида тўлиқроқ ва нисбатан ишонарли маълумотлар келтирилган: “Шекспир Лондонга келган дастлабки кунларида унда на пул, на таниш-билиши бўлган ва ёрдам сўраб кимга мурожаат қилишни ҳам билмаган. У даврларда ясан-тусан извошларда юриш одат тусига кирмагани учун шаҳарлик олифталар томошаларга от миниб келишган. Шекспир уларга ўз хизматини таклиф қилган ва то от эгалари томоша кўриб чиққунларига қадар жониворларга қараб турган. Томоша тугагач, от эгаларини отга минишларига кўмаклашган, эвазига чой-чақа ишлаган. У сўзамоллиги, ақл-фаросати, билимдонлиги билан бошқалардан ажралиб турганки, бора-бора кўпчилик отларини фақат унга ишониб топширган. Шу боис, шунча отга қараб туришни бир ўзи эплолмаганидан шу ерлик болакайларни ишга ёллаган. “Қоровул”нинг театр соҳасидаги билимлари, яхши ижрони ёмондан осонгина ажрата олиши актёрлар эътиборини жалб қила бошлайди. Уни оммавий саҳналарда иштирок этишга таклиф этишади. Ўрни келганда суфлёрлик ҳам килади. Бир сўз билан айтганда, Шекспирнинг билими, шоиртабиатлиги, ҳар қандай одам билан тезгина тил топишиб кета олиш қобилияти уни эшик тагидан ичкарига етаклаб киради”.\nБиз Шекспирнинг “Ҳамлет” асаридан сайёр актёрлар Дания қироли саройига келгани ва ўша ерда Шаҳзоданинг буюртмаси асосида томоша кўрсатганларини биламиз. Шекспирни ичкарига таклиф этган труппа аъзолари “Жаноби олиялари Қиролича хизматкорлари” дея юритилган. Бунинг устига 1583-1584 ва 1587-1588 йилларнинг қиш мавсумида бу труппа аъзолари Қиролича саройида ўн етти марта томоша кўрсатгани ва хизматлари эвазига 10 фунт стерлингдан мукофот пули олишганини эътиборга олсак, бу актёрлар жуда ҳам бечораҳол турмуш кечирмаган кўринади. Чунки ўша даврда мактаб ўқитувчисининг бир йиллик даромади 20 фунт стерлинг бўлгани ва у катта маблағ ҳисоблангани тўғрисида юқорида айтиб ўтилди.\nЎша даврда асосан иккита театр труппаси шуҳрат қозонган бўлиб, бири “Жаноби олиялари Қиролича хизматкорлари”, иккинчиси Граф Сассекс хизматкорлари” деб юритилган. Граф Сассекс труппаси учун асосан Кристофер Марло асарлар ёзган бўлса, Қиролича театри учун Роберт Грин асарлари асқотган. Иккала шоир ҳам ўз даврининг энг машҳур шоири бўлган. Айниқса, Кристофер Марло асарларининг қаҳрамонлари, баландпарвоз, дабдабали монологлари билан томошабинларни ўзига ром этган бўлса, Грин асарларидаги воқеалар тизимининг ўткирлиги, қаҳрамонларнинг жўшқин сўзлари томошабинга кучли таъсир ўтказа олган. Кристофер Марлонинг “Тамерлан” асари ўша даврда томошабинлар орасида жуда машҳур бўлган.\nШекспир номи фақат ХVII-ХVIII асрларга келиб машҳур бўлиб кетади. Ўзи яшаган даврда эса оддий бир актёр ва пьеса тўқувчи шоир ҳисобланган. Шунинг учун ҳам у ҳақда тўлиқ маълумот бизгача етиб келмаган.\nУ вақтларда театр актёрлари ўзларига ёққан асарларни муаллифдан сотиб олишган ва у театрнинг мулкига айланган. Пьесаларни чоп этиш эса деярли фойда келтирмаган. Фақат мамлакатда вабо тарқалиб, театрлар ёпиб қўйилган кезларда, актёрлар пулсиз қолиб, ўз мулклари ҳисобланган пьесаларни ноширларга сотишган. Бундай вақтларда пьеса муаллифларининг номи кўрсатилишига кўп ҳам эътибор берилмаган. Шекспирнинг номи расман 1593 йилда тилга олинади.\nТақдир қудратини қарангки, бир шаҳардан чиққан икки шахснинг бири ўзи англамаган ҳолда иккинчисига умрбоқийлик бахш этишда жонбозлик кўрсатган. Гап Стрэртфорд шаҳрида Шекспирдан уч йил кейин туғилган Ричард Фильд ҳақида бормоқда. У Лондонга келиб Блэкфрайзердаги босмахона эгаси Жон Бенсонга шогирд тушади. Уқувли шогирд тез орада ноширлик сирларини мукаммал эгаллаб олади. Ана шу Ричард Фильд 1593 йилда ноширлар гильдиясида “Венера ва Адонис” номли китобни рўйхатдан ўтказади.\nШекспир бу поэмани ўша давр анъаналарига кўра, сарой аъёнларидан ҳисобланган лорд Саутгемптонга бағишлайди. Чунки “катта шаҳар”дан омад излаб келган бошқа шоир ва актёрлар каби у ҳам ўзи учун “пушти паноҳ” – ҳомий топиши керак эди. У Шекспирдан тўққиз ёш кичик бўлган. Лордлар палатасининг аъзоси, олий насабли йигитча Саутгемптон шеърият ва санъатга қизиққан. Шу боис, ўзига ҳомий қидирган Шекспир эътиборини тортган. Шекспир унга қуйидаги сўзларни ёзган: “Марҳаматли Олийҳиммат давлатпаноҳ! Ожизона сатрларимни сизга бағишлаш билан Сиздек марҳаматгўйнинг кўнглига озор етказиб қўймадиммикан, деб қўрқаман. Саёз фикрларим учун Сиздек қудратли пуштипаноҳни танлаб кўнглингизга озор етказган бўлсаму Сизнинг маломатингизга гирифтор бўлсам, ўзим учун буни юксак мукофот сифатида қабул қилиш билан биргаликда қолган умримни Сиз олийжанобнинг номини шарафлашга арзигулик асарлар ёзишга бағишлагум. Агар тасаввурим тўнғичи, хунук ва бесўнақай чиққан бўлса, Сизнинг олийжаноб фатволарингизга умидворлик қилганим учун қаршингизда кўнглим вайрон, ижод маҳсулимга яхши ишлов бера олмаганим боисидан юзим шувит. Бундан кейин минбаъд бемаъни маҳсулот ёзмасликка онт ичаман.\nЎзимнинг илк фарзандимни Сизнинг марҳаматингизга ҳавола қилар эканман, Сизга ҳузур-ҳаловат тилаган ҳолда кўнглингиздаги барча орзу-ҳаваслар мустажо бўлишига тилак билдириб марҳаматингиздан умидвор итоаткор қулингиз Уильям Шекспир”.\nШекспирнинг “Венера ва Адонис” поэмаси ўзи ҳаётлигида ўн беш марта қайта нашр қилинган. Асар Лондондаги “Блэкфрайзэ” босмахонасида 1593 йилнинг 18 апрелида “Ноширлар ширкати”да рўйхатдан ўтказилган. Шекспирнинг ҳамюрти Ричард Стэнли уни тўрт пенсига сотиб олган биринчи ўқувчи сифатида китоб дўконидаги “кирим-чиқим” дафтарида қайд этилган. Буни Стэнли ҳам кундалигида қайд қилган бўлиб, ана шу кундалик Шекспирнинг ХVIII асргача қоронғу бўлиб келган тарихига ойдинлик киритишга асос бўлган.\nШекспир иккинчи достони “Лукреция”ни ҳам Саутгемптонга бағишлаган. Китобнинг муқаддимасида аввалгисига қараганда қисқа ва камтаринроқ бағишлов сўзлари бўлиб, “Итоаткор қулингиз Уильям Шекспир”, дея имзо қўйилган.\nЎша даврда Шекспирдан ташқари театр учун пьесалар ёзган ёзувчилар кўп эди. Аммо улардан икки кишигина Шекспир билан ижодий баҳсга қодир бўлиб, бири Кристофер Марло, иккинчиси Роберт Грин эди. Агар Роберт Гриннинг асарларида тарихий ва афсоний мавзулар устивор бўлиб, воқеа ва ҳодисаларнинг ўзгариши, ташқи кучларнинг асар мазмунига таъсири катта бўлса, Кристофер Марло асарларида шахснинг ички руҳий ҳолатларидан келиб чиқадиган эҳтиросли ҳолатлар, шахс ва жамият ўртасидаги мувозанатни бузилиб, издан чиқариши фожиалар мазмунини ташкил қилган. Шекспир ҳар икки шоирнинг услубидан ўринли фойдаланган. Шахс ва жамият, инсонлар билан маъбудлар ўртасидаги тўқнашувлар унинг асарлари мавзусини ташкил этади.\nГриннинг Шекспирга нисбатан муносабатида рақобат бўлган. 1592-1598 йилларда халқ театрларида энг кўп қўйилган асарлар Роберт Грин қаламига мансуб. Булар “Альфонс – Арагон қироли”, “Жеймс У”, “Англия ва Лондон учун кўзгу”, “Роҳиб Бэкон ва Банги” каби тарихий, ишқий-саргузашт асарлар оддий томоша ишқибозлари учун мўлжалланган. Шекспирнинг драматург сифатида майдонга чиқиши билан боғлиқ маълумотларни Роберт Грин битикларидан топиш мумкин. Хусусан, Шекспир тўғрисида ёзилган мана бу аччиқ ва истеҳзоли иборалар Роберт Гринга тегишлидир: “Улар (ёзувчилар) ўртасида “ола қарға” (выскочка ворона) ҳам бор. Унинг ҳам пати бизникидан бўлиб, “масхарабоз терисига бурканган шерюрак, ўзининг оқ шеърлари билан саҳналарни титратмоқчи бўляпти. У ўзини устаcи фаранг ҳисоблаб, саҳнани ларзага келтирувчи ягона шахсман, деб ўйлайди”.\nНоёб қобилият эгалари учун ўз жамиятида яшаб, ижод қилиш ва уни бошқаларга манзур қила олиш ҳамма даврда ҳам осон бўлмаган. Шекспир Гринга қарши эътироз билдириб, мактуб ёки раддия ёзмаган.\nУильям ижодий фаолиятини актёрликдан бошлаб, аста-секин ўз труппаси учун драматик асарлар ёза бошлаган. Грин Шекспирни асарларида ҳаддан ташқари шафқатсизликка урғу берганликда айблайди.\nКристофер Марлога келсак, у Шекспир тўғрисида муайян фикр билдиргани тўғрисида аниқ маълумот сақланмаган. Унинг трагедияларида бошқалардан фарқли ўлароқ, қаҳрамонларнинг ички руҳий кечинмаларига кўпроқ эътибор қаратилган. Агар Грин асарларида воқеалар берилган шарт-шароит, вазиятларнинг тез-тез ўзгариб туриши ва қаҳрамонларнинг кулгили ҳолатлари акс эттирилган бўлса, Марло асарларида қаҳрамонларнинг руҳий ҳолати, атроф-муҳитга, мавжуд вазиятларга нисбатан исёнкорона кечинмалари акс этади. Қаҳрамонлар бундан изтиробга тушадилар, баландпарвоз, тантанавор сўзлар билан томошабинни ларзага солишга ҳаракат қиладилар. Айниқса, унинг Амир Темурга бағишланган (Бу асар ўша даврда Буюк соҳибқирон ҳаётини бадиий шаклда акс эттирган илк асар эди.) “Тамерлан” трагедияси ўша даврда кенг омма орасида жуда машҳур бўлган. Асар халқ театридан ташқари университет талаблари, ҳаваскор гуруҳлар томонидан ҳам саҳналаштирилиб, қовоқхоналарда, ўқувчилар орасида мунтазам ижро этилган. Шекспир ҳар икки драматург асарларидан пьеса ёзиш сирларини, драматик вазиятларни келтириб чиқарувчи омилларни, қаҳрамонларнинг ички ҳолатини монологлар орқали томошабинга етказиш ва уни ҳам ҳайратга, ҳам ларзага солиш маҳоратини ўрганган.\nШекспир ижоди билан қизиқиб қолган лондонлик Фрэнсис Мерез “Илоҳий арифметика” китобида қуйидагиларни қайд этган:\n“Римликларда Плавт билан Сенека комедия ва трагедияда энг иқтидорли ҳисобланган бўлсалар, инглизларда Шекспир саҳна асари –пьеса ёзиш бўйича ҳар иккисидан устунлик қилади. Комедия жанрида унинг “Вероналик икки йигит”, “Бесамар севги”, “Самарали севги мукофоти”, “Ёз туни ғаройиботлари”, “Венециялик савдогар” асарлари машҳур бўлса, трагедия жанрида “Ричард II ”, “Ричард III”, “Генри VI”, “Қирол Жон”, “Тит Андроник” ҳамда “Ромео ва Жульетта” асарларини санаб ўтиш мумкин”.\nФрэнсис Мерез Шекспирни кўкларга кўтариб мақтар экан, уни инглиз тилини бойитишдаги хизматларини бир неча ўринда таъкидлаб ўтади. Шунингдек, Шекспирнинг сонетлари адабиёт мухлислари ўртасида машҳурлиги, ёшлар орасида қўлма-қўл бўлиб ўқилишини эътироф этади.\n1594 йилнинг 26 декабрь куни Гринвичдаги Қиролича саройида муқаддас Стивен ҳамда 28 декабрь “Норасидалар куни”да Елизавета ҳузурида ўйналган спектакллар учун “Лорд Камергер хизматкорлари” – актёрлар Уильям Шекспир, Уильям Кемпом ва Ричард Бербеджларга хазинадан ҳақ тўланганганлиги “кирим-чиқим” китобида қайд қилинган. Мана шу қайдлар Шекспирни актёр сифатида томошада қатнашганлиги ва у труппанинг етакчи актёри бўлганлигини тасдиқловчи ҳужжат ҳисобланади. Демак, Шекспир “Лорд Камергер хизматчилари” труппасида бир йўла учта: актёр, драматург, молиявий ташкилотчи вазифаларини бажарган.\nАнглия қироличаси Елизавета ўткир сиёсий арбоб, давлат бошқарувини одилона олиб боришга ҳаракат қилган, антик адабиётни яхши билгани ҳолда санъатнинг барча турларига хайрихоҳлик қилган, ўрни келганда моддий қўллаб-қувватлаган. Шекспир замондошларининг ёзишича, саройда намойиш этилган “Генрих VI” спектаклидаги Фальстаф образи қироличага ёқиб қолган. Қиролича муаллифга (Шекспир) ўн кун ичида Фальстаф тўғрисида асар ёзиб, саройда намойиш этишни топширган. Қиролича буюртмаси асосида ёзилган “Виндзорлик қизиқчилар” айтилган фурсат ичида ёзилиб, саройда намойиш этилган.\nАнглияда тарихий асарларга қизиқиш катта бўлган. Айниқса, XI–XII асрлардаги инглизлар тарихига бағишланган спектаклларга томошабиннинг қизиқиши катта бўлган. 1519 йилдан то 1603 йилга қадар тарихий мавзуларда 56 та асар ёзилган бўлиб, шулардан 36 таси бизгача етиб келган. Шекспирнинг “Ричард II”, “Ричард III”, “Генрих IV”, “Генрих V”, “Макбет” асарларида ёзувчининг чегарасиз бадиий тўқималаридан ташқари тарихий жараёнлар, ўтмиш воқеалари театр санъати талабларидан келиб чиққан ҳолда моҳирона акс эттирилган.\nШекспирнинг ёзувчилик салоҳияти тўғрисида унинг яқин дўстлари, театрдаги ҳамкасблари Хеминг ва Кондалнинг қуйидагича сўзлари мавжуд: “Унинг фикрлари қаламдан ортда қолмасди. Ўйлаганларини шу қадар осонлик билан қоғозга туширардики, шоирнинг ёзганларидан биронта нуқсон ёки тузатилган сўзларни топиб бўлмасди”.\nШекспир табиат инъом этган буюк қобилият эгаси эди. Унда антик адабиёт, Англия тарихига оид билимлар етарли эди. Шекспир драматургия соҳасида юксак чўққиларга кўтарилган, шунингдек, ўша даврда ҳар бир ёзувчи учун синов мактаби бўлган сонет жанрида бетакрор натижага эришган шоир сифатида машҳурдир. Дастлаб у ўз имкониятларини синаб кўрган “Тит Андроник” асари Роберт Грин томонидан ёзилган. Асарда Рим императори Тит Андроникнинг фожиавий ҳаёти акс эттирилган эди. Пьесадаги қонли тўқнашувлар, ўлим саҳналари, ҳайвоний вахшийликлар ҳаддан зиёд кўп бўлиб, улар тарихий ҳақиқатга асосланган эди. Шекспир бу асарни ўзи ёлланган театр саҳнасида кўргач, унда асар воқеаларини, бошқачароқ талқин этиш мумкин, деган фикр туғилади ва уни қайта ишлашга киришади. Бироқ бу асар “Глобус” театри репертуаридан мустаҳкам ўрин эгаллай олмайди. Лекин Шекспир умидсизликка тушмай, яна тарихий асарлар яратишга қарор қилади. Англия тарихига мурожаат қилиб, асосий манбани Рафаэл Холиншеднинг “Англия, Шотландия, Ирландия тарихи йилномаси”дан олади.\nШекспир ўзидаги шоирлик салоҳиятини саҳна асарлари ёзишга қаратади. Унинг бадиияти ва тасаввури юксак даражада ривожланганлиги саҳнабоп шоҳ асарлар яратишга кенг имкон берган.\nШекспир асарларининг чоп этилиш борасида манбаларда кўрсатилишича, унинг “Тит Андроник” пьеса-китобини ношир Жон Дантер 1594 йилнинг 6 февралида ноширлар гильдиясида рўйхатдан ўтказган. Томас Миллингтон эса уни ўзининг китоб дўконида сота бошлаган. Шу йилнинг 4 мартида “Генрих VI” ҳамда “Қийиқ қизнинг қуйилиши”, “Ромео ва Жульетта” асарлари босилиб чиқади. Бу пьесаларнинг биринчи нашри бўлиб, унда муаллифнинг исм-фамилияси учрамайди. Аммо 1599 йилда пьесалар иккинчи бора нашр этилади. Китобда изоҳ келтирилган бўлиб, унда қайд этилишича, пьесалар қайта тузатилиб, ўзгартиришлар киритилган. Бу асарлар “Ромео ва Жульетта”, “Ричард II”, “Ричард III”, шунингдек, “Генрих IV” ва “Бесамар муҳаббат” асарларининг муаллифи сифатида У.Шекспир номи қайд этилган. Шекспирнинг қолган пьесалари унинг қадрдон дўстлари Хеминг ва Кондел ҳаракати билан 1623 йил 8 ноябрда ноширлар гилдиясида рўйхатга олинган “Жаноб Шекспирнинг комедия, хроника ва трагедиялари” номли китоби чоп этилиб, унда “Бўрон”, “Ўн иккинчи кеча”, “Юлий Цезар”, “Макбет”, “Қирол Жон”, “Перикл”, “Ёз туни ғаройиботлари”, “Қирол Лир”, “Отелло”, “Ҳамлет” асарлари жамланган.\nШекспирга замондош Жеймснинг қайд этишича, “Шекспир ўз даврининг театр ходимлари ичида бошқа театр ходимлари ҳамда шоирларга ибрат бўларлик даражада ҳалол ва сидқидилдан хизмат қилган. Тарихда Мольердан бошқа ҳеч бир актёр ёки ёзувчи бундай ишлар билан шуғулланмаган.”\nЛекин қадимий пьесаларни тўпловчи Жеймс Райтнинг ёзишича, “Шекспир шоир сифатида актёрликдан бир неча поғона юқори турган.”\nШекспирнинг драматург, актёр сифатидаги хизматлари ҳамда театр спектаклларидан оладиган даромади йилига ўртача 200 фунт атрофида бўлганлигини Эдмунд Чемберс ҳисоблаб чиққан. Ўша даврга нисбатан бу жуда катта даромад саналган.\n“Лорд Камергер труппаси” “Глобус” театрида спектакллар ўйнай бошлаши билан бу труппанинг иши юришиб кетган. Даромади ҳам шунга яраша бўлган. Шекспир ҳар йили ўртача иккитадан асар ёзган. 1598-1601 йиллар оралиғида “Генрих V”, “Беҳуда шов-шув”, “Юлий Цезар”, “Бунисига нима дейсиз”, “Ўн иккинчи кеча”, “Ҳамлет” асарлари ёзилган. Шунингдек, бу труппа аъзолари 1598 йилдан то 1602 йилдаги Рождество байрамларида икки мартадан саройда спектакллар кўрсатишган.\n1595 йилларда Шекспир Лондон шаҳрида ижарада яшаган. Солиқ йиғувчилар рўйхатида Шекспирнинг ҳам номи кўрсатилган бўлиб, умумий мол-мулки 5 фунт миқдорида бўлганлиги сабабли 5 шиллинг солиқ тўлаши кераклиги кўрсатиб ўтилган. 1597 йилдаги парламент қарорига кўра, Шекспир 13 шиллинг 4 пенс миқдорида солиқ тўлаши керак бўлган. Шундан маълум бўладики, Шекспир шаҳар ичида истиқомат қила бошлаган.\nШекспир Лондонда яшаган вақтида ўзи туғилиб ўсган Стрэтфорд билан алоқаси бўлганми, деган табиий савол туғилади. Шекспир ҳаётини атрофлича ўрганган Обри ўзининг “Шекспир ҳақида қисқача маълумот” китобида ёзишича, у ҳар йили бир марта ўз юртига бориб турган. Бундан ташқари, унинг ўғли Гамнет 1596 йил 11 август куни тўққиз ёшида вафот этгани тўғрисида ва унинг дафн этилгани ҳақида черковнинг “Кирим” китобида қайд қилинган. Гамнет вафот этгач, Шекспир авлодининг давомчиси бўлмиш эркак зоти қолмаган.\nШекспир Стрэтфордда ўз оиласи учун сотиб олган кўркам ва дабдабали иморат Чэпел-стрит билан Чэпл-лейн кўчалари кесишган жойда бўлиб, бу кошона “Нью-Плейс” деб аталган. Бу ҳақда шаҳарнинг савдо-сотиқ билан боғлиқ солиқлар қайд қилинадиган дафтарда ёзилган.\n1603 йил Англия тарихида алоҳида из қолдирган воқеа содир бўлади. Қарийб эллик йил Англияга ҳукмронлик қилган “Олтин давр” ҳукмдори Елизавета ўз умрининг сўнгги кунларини кечираётган пайтда “Лорд Камергер хизматкорлари” шу йилнинг 2 февраль куни Елизаветанинг хоҳишига кўра саройда спектакль намойиш этадилар. Кўрсатилган спектаклнинг номи ҳеч ерда қайд этилмаган. Аммо у Англия тарихига оид асар бўлиб, спектаклдан сўнг қиролича ўзини ёмон ҳис қила бошлаган. Сарой табибларининг уринишлари зое кетади. Қиролича ўринга ётса, қайтиб тура олмаслигидан қўрқиб, кечалари ўтириб чиқадиган бўлади.\nАнглия давлатини қолоқ феодал мамлакатдан ўша давр учун энг ривожланган қудратли давлатга айлантира олган Елизавета 1603 йилнинг 24 март куни абадий уйқуга кетади.\nУнинг ўлими олдидан қилган васиятига кўра, Шотландия Қироли Жеймс VI Англия қироли сифатида Жеймс I бўлиб тахтга ўтиради. Шундай қилиб, Англия тарихида Тюдорлар сулоласи ҳукмронлиги тугаб, Стюартлар сулоласи ҳукмронлиги бошланади. 1604 йилнинг 26 декабрь куни Шекспир ўз труппаси билан янги Қиролнинг кўнглини хушнуд қилиш учун шаҳардаги Уайтхол саройининг байрам маросимлари ўтказиладиган залида “Аччиқни аччиқ кесади” (“Мера за меру”) спектаклини намойиш этишади. Бу спектакль орқали Шекспир труппаси алоҳида имтиёзга эга бўлади. Шу кундан бошлаб бу труппа аъзолари “Қирол актёрлари” деб юритила бошлайди. Бу янги ном актёрларга берилган Қиролнинг ёзма патенти – ўз касби билан эркин шуғулланишга рухсат берадиган махсус ҳужжат билан тасдиқланган. Ҳужжатда қуйидагилар илова қилинган: “Бизнинг хизматчиларимиз бўлмиш Лауренс Флэтчер, Уильям Шекспир, Ричард Бербедж, Огастин Филиппс, Генри Кондел, Ульям Слай, Роберт Армин, Ричард Каули ва уларнинг шериклари ўз санъатлари билан эркин шуғулланишлари, маҳоратларини ишга солиб, комедия, трагедия, тарихий асарлар, интерлюдиялар, моралите, драмалар ва бошқа кўнгилочар томошаларни фуқароларимизнинг, шунингдек, ўзимизнинг хордиқ чиқариш вақтимизда намойиш этишлари мумкин. Юқорида номлари зикр этилган хизматчиларимиз ўз маҳоратларини хоҳ бизнинг ҳузуримизда, хоҳ ўзларининг “Глобус” деб аталмиш ўйингоҳларида, қироликка қарашли шаҳарларда барча ҳокимлар, судьяларга нисбатан авваллари бўлгани каби ҳурмат ва эҳтиром ила бизнинг шарофатимиздан хайрихоҳлик кўрсатсинлар”.\nМазкур ҳужжат труппа аъзоларига кенг имтиёзлар бериши билан бирга кенг омма олдидаги нуфузини оширади. “Глобус” театрининг шуҳрати кундан-кунга орта боради. Шекспир труппаси 1604 йилдан то шоирнинг ўлимига қадар Қирол Жеймс учун 187 марта спектакль намойиш қилади. Саройдаги маросимларни рўйхатга олиб борувчи Эдмунд Тилнинг рўйхатида қайд қилинишича, 1604 йилнинг 1 ноябридан то 1605 йилнинг 31 октябрига қадар ўн битта спектакль ўйналган. Унинг еттитаси Шекспир қаламига мансуб бўлган. Кўрсатилган спектакллар орасида ”Ҳамлет”, “Қирол Лир”, “Макбет”, “Антоний ва Клеопатра” каби асарлар бўлган.\nШекспирнинг қисқача таржимаи ҳолини ёзиб қолдирган Обри Шекспирнинг шахси тўғрисида: “У келишган, чиройли, суҳбатлашганда одамнинг кўнглини топиб гапирадиган, ҳозиржавоб, ўткир зеҳн эгаси эди. Унинг кўнгли очиқ, хатти-ҳаракати, юриш-туришида такаббурлик эмас, аксинча, мулойимлик ва камтаринлик барқ уриб турарди. Лондонда ҳам Стрэтфордда ҳам жуда кўп юқори табақага мансуб олийжаноб инсонлар билан дўст тутинган”, деб ёзади. Ҳатто унга рақиб бўлган касбдошларидан Бен Жонсон ҳам Шекспир тўғрисида бирон-бир ножўя гап айта олмаган: “Мен бу одамни чиндан ҳам яхши кўрар эдим. Шунинг учун ҳам унинг хотирасини ёдда сақлайман, ҳатто унинг хотираси қаршисида тиз чўкишга ҳам тайёрман. У табиатдан покиза инсон эди. Очиқ кўнгил ва бирон-бир кимса олдида тили қисиқ эмасди. Унинг тасаввури жуда бой ва ҳар томонлама кенг бўлиб, нафислик ила ифодалай олар, гўзал ифода воситалари тўхтовсиз қуйилиб келаверар эди.\n1608 йилда “Шериклик бошқарув” аъзолари Ричард Бербедж ва Уильям Шекспирлар Лондондаги муқаддас Павел черковининг шарқий-ғарбида жойлашган Блэкфрайзер театр биносини қўлга киритишга муваффақ бўлади. Бу театр Лондон шаҳрининг ичида жойлашган бўлиб, илгари ташландиқ бир монастир бўлган. Бинонинг усти ёпиқ, унда театр хўжалиги учун зарур ашёлар, декорация, бутафория, кийиниш хоналари, оркестр ўтирадиган жой учун етарли алоҳида майдонлар мавжуд бўлган. Бинонинг шифтида шамдонлар бўлиб, саҳнани ёритишга хизмат қилган. Бу бинога тахминан 700 томошабин сиққан. Томошабинлар учун болохонада, партерда етарлича ўриндиқлар ўрнатилган, ичкарига кириш тахминан 6 пенс атрофида бўлган. Албатта Блэкафрайз театри “Глобус” театрига нисбатан кичик бўлган. Чунки “Глобус” театрида спектакллар кундузлари, очиқ осмон остида ўйналган бўлса, эндиликда ёпиқ бинодаги спектакллар кечқурун ҳам ўйналиб, томоша муҳити бошқача бўлган. Шекспир кейинги пьесаларини айни мана шу бинода қўйишни назарда тутиб ёзган кўринади. Шекспир замондошларидан Саймон Форман шу театрда “Қиш эртаги”, “Макбет” спектаклларини кўрганлигини ўз кундалигида ёзиб қолдирган.\n1609 йилда ноширлар Ричард Бонион ва Генри Уолл “Троил ва Крессида” асарини чоп эттириб, ноширлар гильдияси рўйхатидан ўтказган ҳамда китобнинг муқовасига “Пьеса Уильям Шекспир томонидан ёзилган” деган жумлани киритган.\n1613 йилнинг март ойида Шекспир Блэкфрайз театри биносига ёндош бўлган қўрғоннинг бир қисми бўлган уйни сотиб олади. Аммо Шекспир бу уйда яшаган-яшамаганлиги номаълум бўлса-да, у кўчмас мулк сифатида Шекспирга тегишли бўлгани аниқ. Худди шу 1613 йилнинг 29 июнь куни саҳнада “Генри VIII” спектакли намойиши вақтида “Глобус” театри биноси ёниб кетади. Воқеа шоҳидларининг қолдирган сўзларига кўра, спектаклдаги Қирол шарафига замбаракдан ўқ узиб, уни қутлаш саҳнасида отилган ўқ театрнинг похол томига тушган ва ёғочдан қурилган бино бир зумда куйиб кул бўлган. Театр бир йилда қайта қурилган. “Глобус” театрининг мустаҳкам ғиштлар билан қайта тикланган биносида 1614 йил 30 июнь куни “Генрих VII” спектакли ўйналган. “Глобус” театрининг янги биносини тиклашда Қирол ҳам ҳомийлик қилган.\n1612 йилда Шекспирнинг укаси Гилберт Шекспир вафот этади. Орадан бир йил ўтиб, иккинчи укаси Ричард Шекспир ҳам дунёдан кўз юмади. Жон Шекспир авлодидан фақат Уильям Шекспир ва унинг синглиси Жоангина тирик қолади. Маълумотларга қараганда, у 1613 йилдан бошлаб, вақтини кўпроқ ота макони Стрэтфорд шаҳрида ўтказган. Шу йилдан бошлаб, унинг актёрлик фаолияти тўғрисида ҳеч қандай маълумот учрамайди. 1613-1616 йиллар оралиғида “Бўрон” асари ёзилган ва “Глобус” театрида ижро этилган. Асар кўп ҳам муваффақият қозонмаган шекилли, спектакль тўғрисида ҳам маълумотлар сақланмаган.\n1616 йилга келиб, Шекспирнинг соғлиғига путур етади. Бу дунё билан видолашиш фурсати яқинлашганини сезган шоир васиятнома ёзиб қолдиради ва қуйидаги сўзларни битади:\n“Худо номи билан, омин! Мен, Уильям Шекспир, Худога ҳамду сано айтган ҳолда ақли хушим жойида чоғида азалий удумга мувофиқ, ўз жонимни Яратганнинг қўлига топшираман ва ишонаманки, Оллоҳнинг ўғли, менинг халоскорим Исус Христос марҳамати ила абадий ҳаётга даҳлдор бўламан, танамни эса ўзи яралган ерга топшираман”.\nУнинг васиятига кўра, қизи Жудитга 150 фунт, катта кумуш жом, Жоан Хартга 20 фунт, унинг учта ўғлига 5 фунт, Стрэтфорддаги камбағалларга 10 фунт, Лондондаги дўстлари Жон Хеминг, Ричард Бербедж, Генри Конделларнинг ҳар бирига “Хотира узуги” харид қилиш учун 26 шиллинг, 8 пенсдан ҳадя қилиниши кўрсатилган.\nШекспир 1616 йилнинг ўзи туғилган 23 апрель куни вафот этади. Шоир Троица черковининг шимолий томонига кўмилади. Черков ичидаги ернинг чекланганлиги боис, вақт ўтиб қабрлар қайта кавланиб, у ердаги суяклар бошқа жойга олинади ва ўрнига бошқа майитлар дафн этилган. Буни билган Шекспир ўз суяклари безовта қилинишини олдини олиб, қабр тоши учун шеър ҳам ёзиб қўйган. Шоир дафн этилгач, ўша шеър қабр тошига ўйиб ёзиб қўйилади:\nХудо ҳаққи кавлама, дўстим\nБу ер бағрида ётади ҳоким.\nҚабрга тегмаган топғуси камол,\nУнга қўл теккизган топади завол!\nШоир ният қилганидек қабр тоши ва унинг устидаги ёзув ҳамон ўз ўрнида сақланиб турибди. 1653 йилда шоирнинг яқинлари ташаббуси билан, унинг қабр устига ўз даврининг машҳур ҳайкалтароши Герарт Янсен томонидан ишланган Шекспирнинг ҳайкали ўрнатилган.\n1623 йилда, яъни, шоир ўлимидан олти йил ўтиб, дўстлари Хеминг ва Кондел унинг 16 та пьесасини биринчи марта яхлит тўплам ҳолида нашр эттиришади. Китобда Шекспирнинг Мартин Дройсхут томонидан ишланган расми ҳам чоп қилинган бўлиб, бу расм Шекспирнинг бизгача етиб келган суратларининг андозаси ҳисобланади.\nШекспирнинг беваси Энни эрининг ҳайкалини ўз кўзи билан кўрган, аммо пьесалар тўпламини кўриш унга насиб этмаган. У 1623 йили 6 август куни вафот этган. Бу ҳақда Троица черковининг “Кирим” китобида 1623 йил 8 август санасида қайд этилган. Шекспирнинг қизи Жудит 77 йил умр кўриб, 1662 йил 9 февраль куни қазо қилади. Унинг вафоти билан Шекспирлар авлоди шажараси тугаган. Лекин Шекспирнинг Нью-Плейсдаги уйи ёнида буюк шоир ўз қўли билан ўтқазган тут дарахти ҳамон яшнаб турибди. Шекспирнинг уй-музейини зиёрат қилгани келувчи сайёҳларнинг бу кўҳна тутни кўрмоққа иштиёқлари баланд.


"Навбаҳор" ўз уйидаги илк ўйинда супер ғалабага эришди!\n20:58 04 Мая 2019\nБугун (2019 йил 4 май, шанба куни) Наманган шаҳридаги “Марказий” ўйингоҳда Ўзбекистон суперлигасининг 7-тури доирасида старт олган “Навбаҳор”-“Сўғдиёна” учрашуви ҳозиргина якунланди. Қизиқарли баҳсда “Лочинлар” 3:1 ҳисобида ғалабага эришди.\nУшбу учрашув наманганлик мухлислар учун чинакамига катта футбол байрамига айланди. Ўйин бошланишидан уч-тўрт соат аввал стадион ишқибозлар билан тўлди. Боиси, “Навбаҳор” футболчилари стадиондаги яшил майдонни таъмирлаш ишлари олиб борилиши сабабли ўз уйида 7-турга келибгина илк учрашувларини ўтказишларига тўғри келди.\nБеллашувдан олдин таниқли эстрада юлдузлари ва сўз усталари иштирокидаги концерт дастури ҳамда тантанали очилиш маросими бўлиб ўтди.\nДаставвал, майдонга Наманган вилоятининг халқаро спорт мусобақаларда ғолиб чиқиб, двруғини юксалтирган ёш чемпионлар таклиф этилиб, улар бирма-бир эътироф этилди. Бутун стадион ўзининг мард ва жасур ёшлари борлигидан ғурурланиб, қарсаклар оғушида олқишлаб турди.\nНаманган вилояти ҳокими, вилоят футбол ассоциацияси раиси Хайрулло Бозоров сўзга чиқиб, йиғилганларни катта футбол байрами билан табриклаб, эзгу тилакларини билдирди. Наманганда футболни ривожлантириш борасида бир қатор етакчи хорижий клублар, шу жумладан Франциянинг "Лион" клуби билан ҳамкорлик қилинаётганлигини қайд этди. Стадионда амалга оширилган бунёдкорлик ишлари ҳақида тўхталиб, кенг кўламли саъй-ҳаракатлар қилингани, хусусан, захира майдонида ҳам 6200 ўринли ўйингоҳ барпо этилганлигини таъкидлади.\nМаросимда иштирок этган Ўзбекистон футбол ассоциацияси раисининг биринчи ўринбосари, Миллий Олимпия қўмитаси раҳбари Умид Аҳмаджонов Наманган футболсеварлар вилояти эканлигини алоҳида эътироф этди. Спортга, айниқса, футбол оммавийлигини оширишдаги муносиб ҳиссалари учун вилоят раҳбари Хайрулло Бозоровни махсус кубок билан тақдирлади. Профессионал боксчимиз Муроджон Аҳмадалиев, яқинда аёллар бокси бўйича Осиё чемпионатида бронза медални қўлга киритган Шаҳноза Юнусовага қимматбаҳо совғаларни топширди.\nШундан сўнг, Ўзбекистон Республикаси давлат мадҳияси янграб, жамоалар майдонга саф тортишди. Бош ҳакам Виктор Серазитдиновнинг ҳуштаги янграб, ўйинга старт берилди.\nУчрашув “Навбаҳор”нинг шиддаткор ҳужумлари билан бошланди. Биринчи тайм мезбонларнинг тўлиқ устунлигида ўтди. Тўп учун кураш асосан жиззахликларнинг жарима майдончаси ичида кечди.\nТезор ҳужумлар ташкил этган “Навбаҳор”чилар шунга яраша тезкор гол уришди. “Лочинлар”нинг болқонлик легионери Славко Лукич 7-дақиқада белгиланган жарима тўпини қойилмақом тарзда ижро этиб, ҳисобни очди.\nОрадан ўн дақиқа ўтар-ўтмас ўртадаги тавофут иккитага оширилди. Иқтидорли ярим ҳимоячи Мирзоҳид Ғофуровнинг чап қанотдан ҳаволатиб узатган тўпни қабул қилган Александр Касьян “Сўғдиёна” дарвозасига боши билан жойлаб қўйди.\nУчрашувнинг 32-дақиқасига келиб, ишқибозлар учинчи голга шоҳид бўлдилар. Яна бир бор “катта саҳна”га чиққан Александр Касьян маҳоратли шериги Иван Соловьёвнинг чап қанотдан узатган “паси”дан кейин ўзининг севимли услубида рақиб дарвозасини ишғол этди.\nИккинчи бўлимни катта фарқ билан бошлаган майдон эгалари 65-дақиқага келиб, ўйин тизгини бироз пасайтиргандек кўринди. Бу ўз навбатида меҳмонларга қўл келиши муқаррар эди. Шу мақсадда жиззахлик футболчилар ҳисобни қисқартириш пайидан бўлишди. Бироқ ҳа деганда, кўзланган режа амалга ошмади. Бир қатор ташкил этилган ҳужумлар “Навбаҳор” посбони Ўткир Юсупов ва мустаҳкам “мудофаа қўрғони”ни қурган ҳимоячилар томонидан бартараф этилди. Фақатгина ўйиннинг 90-дақиқасида Санжар Рашидовнинг “Навбаҳор” дарвозасига киритган тўпи “Сўғдиёна” жамоасини йирик ҳисобидаги мағлубиятдан қутқариб қолди, холос!\nШу тариқа, ўз майдонидаги илк учрашувда ғалабасини нишонлаган “Навбаҳор” жамоаси суперлигадаги мавқеини мустаҳкамлаб олди. Айни пайтда, "Навбаҳор"чилар супрлига жадвалида 11 очко тўплаган ҳолда 3-ўринга кўтарилиб олишди.