Эркакларнинг ҳуқуқлари поймол бўлаётгани учун жон куйдираётган сиёсатчи аёлга жавоб • NeMolchi.uz\nЭркакларнинг ҳуқуқлари поймол бўлаётгани учун жон куйдираётган сиёсатчи аёлга жавоб\n6 мая, 2020 10 мая, 2020\n“Адолат” СДП Сиёсий Кенгаши Марказий аппарати сектор мудири Гулнисо Саидова эрига гап қайтарган аёлини ўлдирган эркакларни оқлаяптими? Ўзбекистон “Адолат” социал-демократик партияси сайтида “Эркаклар ҳуқуқини ким ҳикоя қилади” сарлавҳаси остида мақола эълон қилинди. Г.Саидованинг фикрича, гендер тенглик эркакларнинг ҳуқуқларини поймол қилаётган экан. Унга ўз жавобимизни келтириб ўтишни жоиз билдик.\nГ.Саидовадан иқтибос: «Биз, яъни аёллар ҳар жабҳада эркаклар билан тенг ҳуқуқли бўлишга жон-жаҳдимиз билан ҳаракат қилиб, ҳатто бунга қонунан эришдик ҳам, лекин эркакларнинг ҳуқуқлари ҳақида, оиладаги ва жамиятдаги ўрни ҳақида унутиб қўйгандекмиз гўё. Ҳатто эркак қайси амаллари ва қайси фазилатлари билан яратилганлиги ҳақида ҳам ўйлашни эсдан чиқардик.Бу кетишда, ҳар тарафлама ҳуқуқларидан айрилаётган эркакларимиз бора-бора боши берк кўчаларга кириб қолмасликларига ким кафолат бера олади?”.\nСукутСақлама жавоби: Нега сиз хотин-қизлар ҳуқуқларни эркаклар ҳуқуқларига қарши қўйяпсиз? Тенглик бошқаларни камситишни кўзда тутмайди. Жинси, миллати, ёши, дини ва бошқалардан қатъи назар, тенг ҳуқуқ ва имкониятларни назарда тутади. Узоқ вақт давомида аёллар таълим олиш, овоз бериш, меҳнат қилиш ҳуқуқларидан маҳрум эди. Бу ҳуқуқларни қонунларда ёзиб қўйиш билан чекланмасдан, асрлар давомида ривожланиб келган жамиятнинг аёлларга нисбатан онги ва муносабатини ўзгартириш керак. Хотин-қизлар нафақат юридик томондан, балки амалда ҳам ўз ҳуқуқларини қўлга киритаётгани эркаклар ҳуқуқларини камситмайди. Аёл уларга хизмат қилиши шарт деб ҳисоблайдиган маҳаллий золимларнинг «ҳуқуқлари» бундан мустасно.\nГ.Саидовадан иқтибос: «Тасаввур қилинг, эр хотинига зарур уй юмушини буюрди. Аёл чарчаган, лекин бу ишни қилишга имконияти бор. Бироқ чарчаганлигини пеш қилиб, ўша ишни бажармайди. (аёл биладики, мабодо эри унга қўл кўтарса — қонун уни ҳимоя қилади)».\nСукутСақлама жавоби: Гулнисо, агар чарчаганингизни кўриб, эрингиз сизни бирон нарса қилишга мажбурласа, сизга ачинамиз. Буни нормал муносабатлар деб атаб бўлмайди. Эркак киши учун севимли аёлнинг кучда бўлиши ва охирги кучини тўплаб бирон бир топшириқни бажармаслиги жуда муҳимдир. Оилада ғамхўрлик ўзаро бўлиши керак.\nГ.Саидовадан иқтибос: «Аёл эрига гап қайтарди ва катта жанжал кўтарилди. Эрнинг шу даражада жаҳли чиқди. Тушундики, урмасдан аёлини жанжалдан қайтаролмайди. Бироқ, хотинига қўл кўтармади. Аниқроғи қўл кўтара олмади. Чунки, биладики, қонун аёли томонида. Лекин эрнинг ор номуси тутиб унга қарши гувоҳлик бериши мумкин бўлган ўша хотинини ўлдириб қўя қолди…»\nСукутСақлама жавоби: Гулнисо, шунча стереотипларни қаердан олдингиз? Аксарият (!!!) эркаклар ўзларига эътироз билдирган хотинини урмайди. Ва улар бу вазиятдан жиноят қилмасдан чиқиш йўлларини топишади. Агар бу сизнинг оилангизда меъёр бўлса, сиз психолог билан ишлашингиз керак, шунингдек ҳимоя ордерини олиш учун 102 рақамига мурожаат қилинг. Чунки сиз тасвирлаган ҳолат ноқонунийдир.\nГ.Саидовадан иқтибос: «“Бир” деганда ҳам фарзанди, ҳам аёлидан айрилган эркак тарафидамисиз ёки ўз манфаатинигина кўзлаб эрдан ажрашган, боласига алимент тўлаттираётган аёл тарафидамисиз? Аслида ҳақ-ҳуқуқ деганда нимани тушунамиз? Биз эркакларимизни ўз миссиясидан айириб қўймаяпмизми?..»\nСукутСақлама жавоби: Биз қонун тарафидамиз. Бизнинг қонунчилигимиз эса эркаклар, хотин-қизлар ва болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилади. Эҳтимол, сиз Ўзбекистон қонунларини қайта ўқиб чиқишингиз керакдир?\nГУЛНИСО САИДОВА — СИЗНИНГ МАҚОЛАНГИЗ ХОТИН-ҚИЗЛАРГА бўлган зўравонликни қўллаб-қувватлайди!!! БОЛАЛАР ТАЪМИНОТИ УЧУН АЛИМЕНТ УНДИРГАН БАРЧА аёлларни камситдингиз. Сиз каби фикрлайдиганлар бор экан, эркаклар ҳануз хотин-қизларни беҳурмат қилади. СИЗ КАБИ ФИКРЛАЙДИГАНЛАРГА ЎЗБЕКИСТОН СИЁСАТИДА ЎРИН ЙЎҚ!\nМақолага ҳавола: https://adolat.uz/news/erkaklar-huquqini-kim-himoya-qiladi\nСуратда гендер тенглик тушунчаси болалар нигоҳида.


Биз билмаган дунё | Ekobarqaror | Page 2\nCategory Archives: Биз билмаган дунё\n20.04.2017 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nШимолий Америка «Дев дарахти» деб аталмиш бир ўсимлик ўсади, уни баъзан машъал ўсимлик сифатида ҳам эъзозлашади. Мазкур наботот намунаси кечалари ўзидан шунчалик ёғду чиқарадики, унинг ёруғида ҳатто қуюқ тунда ҳам тугма қадаш ёки китоб ўқиш мумкин. Сир-асноси аниқланишича, бу мўъжизакор ўсимликнинг пўстлоқ мағизларида жуда кўп миқдорда шуъла тарқатиш қобилиятига эга бўлган фосфор унсури бор экан.\nТИРИК ТУҚҚАН ЎСИМЛИК\nНаботот оламида ризофора номли дарахт мавжуд бўлиб, уни «тирик туғар» номи билан аташади. Бу ўсимликнинг уруғлари ҳали ўсимлик мевалари етилиб, узилиб ерга тушмай турган пайтларидаёқмева ичида бўлажак мева ўсим ўсабошлайди. Узунлиги бир қулочча борадиган оғир ўқлоғи кўринишини олиб осилиб туради. Мева очилиб кетгач, ўсимта узилиб оғир тарафи билан балчиққа ботиб қолади. Ханарсифат ерга санчилган ўсимта тез орада янги дарахт тусига кира бошлайди.\nБотуми ботаника боғини жаҳон ўсимликларининг маскани деса бўлади. Бу ерда ҳар бир иқлимга мансуб ўсимликлар жавлон уриб ўсганини кўрасиз. Кўпчиликнинг диққатини ўзига жалб этадиган уятчан мимоза бўлиб, у капалакгуллилар оиласига мансуб ўсимликдир. Бу ўсимликнинг асосий ватани Бразилия ҳисобланади. Ўсимликнинг барглари патсимон, мураккаб бўлиб, гуллари майдадир. Кишини ҳайратга соладиган нарса унинг ўта уятчанлигидир. Мимозага бармоқ ёки бирор нарса билан тегилса, у бир силкинади-ю, шалпайиб пастга қайрилиб ерга ётиб олади. Унга узвий равишда таъсир этилмайдиган бўлса, у яна қаддини кўтариб, ўз кўркини намойиш эта бошлайди. Мимоза ўз таркибида кўп миқдорда хуружлаштирувчи моддаларни сақлайди, бу ажабтовур ўсимлик манзара кашф этувчи восита сифатида маданийлаштирилади.\nЛотин Америкасида аниқроғи Панама канали соҳилларида шамчироқ дарахтлари ўсади. Ўсимликнинг унчалик катта бўлмаган бармоқсимон мевалари шамни эслатади. Мазкур мевалар ўз таркибида салмоқли миқдорда мой сақланганлиги туфайли маҳаллий аҳоли уларни тунда фойдаланиладиган чироқ сифатида ишлатишади. Бунинг учун мева ўртасига пилик ўтказиб, ёқиб қўйиш кифоя. Чироқ ўта шуълаланиб, мутлақо дуд ва ис чиқармай ёрқин ёнади.\nҲинд уммони оролларида ҳашаротхўр непентларнинг тропик намунаси учрайди. У хийла йирик бўлиб, дарахтга чирмашган ҳолда ўсади. Ўсимлик дарахт устига чирмашиб чиқиб олгач, ўзининг чилвирсимон узун «тасмаларини» сувга туширади. Ўсимликларнинг ичида кўзачага ўхшаш мослама барглар бўлади. Ўсимлик кўзачалари жилвали, турфа рангда бўлиб, улардан муаттарҳид таралиб туради. Жозибадор кўзачага ҳамда ўзига элитадиган хўшбўй ҳидга ром бўлган ҳашаротлар унга тушиб қолгач, ўсимликда мавжуд бўлган шира воситасида ҳазм қилиб юборилади.\nЖАЙРА ИГНАЛАРИНИ ОТАДИМИ?\n08.04.2017 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nТабиат ўзининг хилма-хил ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига эга. Ҳар бир тур ўзига хос тузилиши, хусусиятлари ва яшаш тарзи билан бир-биридан фарқ қилади. Буни айниқса ҳайвонот олами вакилларида яққол кўриш мумкин. Уларнинг тана тузилишидаги ўзига хосликлар узоқ йиллик эволюцион ривожланишлар натижасида пайдо бўлган ва бу ўзгаришлар ҳайвонларнинг яшаш муҳитига мослашишида ҳамда душманларидан ҳимояланишида муҳим аҳамиятга эга. Албатта, юртимиз табиатида ҳам шундай ҳайвонлар учрайди. Ўзбекистон Давлат табиат музейида шу каби жониворлар тулумлари мавжуд бўлиб, улардан бири жайрадир.\nЖайра – сутэмизувчилар синфининг кемирувчилар туркумига мансуб ҳайвон бўлиб, ўзига хос ташқи кўриниши билан бошқа жониворлардан фарқ қилади. Танасининг узунлиги 70-90 см., вазни 15 кг. гача етади. Бошқа кемирувчилардан фарқли ўлароқ, жайранинг танаси мўйна билан эмас, балки қалин игналар билан қопланган. Игнанинг диаметри 7-8 мм., узунлиги 30-50 см. бўлади. Елка қисмида йўғон игналари билан бирга ингичка узун, эгилувчан игналари ҳам бор. Игналарининг ранги оқ-қора ва қўнғир тусда, ичи бўш бўлгани учун улар жайрага оғирлик қилмайди. Шунингдек, бундай игналар жайра сувда сузаётганда унинг чўкиб кетмаслигини таъминлайди. Жайранинг танасида ҳаммаси бўлиб 30000 тагача игналар бўлади. Танасининг юз, қорин ва оёқ қисмлари юнг билан қопланган бўлиб, игналар бўлмайди. Олд оёқларида 4та, орқа оёқларида 5 та бармоқлари бўлади. Кўзлари кичик ва думалоқ, қулоқларининг шакли одам қулоқларига ўхшаш бўлиб, деярли кўринмайди. Барча кемирувчилар каби жайраларда ҳам курак тишлари кучли ривожланган, ҳатто, оғзи ёпиқ ҳолда ҳам сарғиш тишлари кўзга ташланади. Тишларининг умумий сони 20 та бўлиб, улар умри давомида ўсади ва емирилиб кетишини олдини олади.\nЖайра ўтхўр ҳайвон бўлиб, тунги маҳал озиқланади. Қиш вақтида дарахт пўстлоғи, ёввойи ўсимликларнинг пиёзлари, илдизлари, уруғлари билан, баҳорда ўт-ўланлар билан, ёз ва куз ойларида маккажўхори, қовун ва тарвуз, пишиб етилган узум, тўкилган мевалар билан озиқланади. Жайралар йилда 1-2 марта, 2-4 тагача болалайди. Болалари кўзлари очиқ, тишлари ва игналари ривожланган ҳолда туғилади. Лекин игналари юмшоқ бўлиб, 1 ҳафта мобайнида қаттиқлашади. Она жайра болаларини 2 ҳафтадан 3 ойгача сут билан боқади. Шундан сўнг жайра болалари ўсимликлар билан озиқланишга ўтади. Жайралар ўртача 10 йилгача умр кўради. Тутқунликда 20 йилгача яшаши мумкин.\nЖайра тоғ олди ҳудудларида, қуруқ қояли дараларда, дарё каналларининг ювилиб кетган чуқур жойларида учрайди. Инининг узунлиги 10 м.гача, чуқурлиги 4 м.гача бўлиб, бир неча “хонача”лардан иборат. Бу “хонача”лардан бири майса-ўтлар билан тўшалган бўлади. Жайра қишки уйқуга кетмайди. Қиш ойларида унинг фаоллиги сусаяди ва кўп вақтини инида ўтказади. Ёғингарчилик пайтларида бир неча кун яшаб турган жойини тарк этмайди. Жайра оч қолмаслик учун ўзининг инини аҳоли яшайдиган ҳудудларга яқин жойларда қуради. Тунда далаларга чиқиб, полиз экинлари билан озиқланиб, қишлоқ хўжалигига зиён келтиради.\nЎзбекистонда Сурхондарё, Қашқадарё, Сирдарё, Жиззах, Тошкент, Самарқанд вилоятлари ҳамда Фарғона водийси ҳудудларида учрайди.\nЖайра ҳақида “игналарини отади” деган ибора бор. Аслида унинг узун игналари терисига мустаҳкам бирикмаган бўлиб, душмандан қочганда маълум бир қисми тушиб қолади. Бундан ташқари, жайра ўзига хос усулда ҳимояланади. Агар унга ит ҳужум қилса қоча туриб, бирданига тўхтаб қолади. Шунда игналар унга санчилиб қолиши мумкин. Чунки у тўхтабгина қолмай, орқага тисланади ва игналари душманга санчилади. Орадан ҳеч қанча вақт ўтмай, яна югуриб кетади. Игналари санчилган душмани жойида қолверади. Бу жуда тез содир бўлади. Уни кузатиб турган одамларда эса жайра ҳудди ўқотар қуролдан фойдалангандек таассурот қолдиради.\nЖайра ҳақидаги яна бир афсоналардан бири бу унинг “игналари заҳарли” деган маълумотдир. Лекин жайранинг игналари заҳарли эмас. Игналар санчилган жой тез яллиғланиб, секин битади. Бунинг сабаби, жайра игналари ифлос бўлиб, ундаги микроблар жароҳатнинг яллиғланишига олиб келади.\nМузейга ташриф буюрувчилар ҳайвонот оламининг ўзига хос вакиллари экспонатлари билан яқиндан танишиб, қизиқарли маълумотларга эга бўлишлари мумкин.\nЎзбекистон Давлат табиат музейи Илмий-маърифий бўлими бошлиғи.\nН.Исломова, илмий ходим\n27.02.2017 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nLonicera paradoxa Pojark / Жимолость странная\nТаниқли ботаник олим Карл Линней ўсимликлар систематикасида ғалати учқатни немис ботаниги, математиги ва физиги Адам Лоницер шарафига Lonicera деб номлаган. Ҳолбуки, уларни дастлаб каприфол (Caprifolium) деб номламоқчи бўлган. Чунки Европа боғларида айнан каприфолий кўпроқ етиштирилган. Қизиғи, ёмғир ёғиши олдидан учқат гуллари одатдагидан кўра кўпроқ нектар ажратади, шунинг учун бундай пайтда унинг атрофида асаларилар ғужғон ўйнайди. Шунга қараб ҳадемай ёмғир бошланишини билиб олишингиз мумкин. Шилвидошлар оиласига мансуб бўлган ғалати учқат ўсимлиги Олой ва Туркистон тоғ тизмаларида тарқалган. Шунингдек, Тожикистон ва Қирғизистонда ҳам борлиги маълум. Ғалати учқат тарвақалайган шох-шаббали бута. Тоғларнинг ўрта ва юқори қисмидаги тошли-шағалли ёнбағирларда ва сийрак арчазорларда ўсади. Табиатда жуда кам учрайди. Барглари эллипссимон, узунлиги 20 миллиметр. Меваси майда ва қизил рангли. Уруғлари 4-5 та, оқиш рангда. Июль-август ойларида гуллаб, меваси сентябрда етилади. Уруғи ва илдиз бачкисидан кўпаяди. У кўпинча ўтин сифатида ишлатилади. Шунингдек, чорва молларидан ҳам зарар кўради. Бу эса Помир-Олойдаги жуда камёб ва реликт эндемик ўсимлик сифатида «Қизил Китоб»га киритилишига сабаб бўлган. Ушбу ноёб ўсимлик тури бўйича муҳофаза ҳудудлари ташкил қилиш ва ЎзР ФА Ботаника боғида биологик хусусиятларини ўрганиш лозим.\nХ. Тешабоев тайёрлади\nБиoсфера –ЕРНИНГ ҲАЁТ ҚОБИҒИ\n05.02.2017 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nТабиат ҳақида билимлар, ҳаёт асосини билиш ўзликни англашга, атроф-муҳит билан ҳамоҳангликда яшашга имкон беради. Ернинг бир неча қобиғи мавжуд бўлиб, шулардан асосийси биосферадир. Биoсфера ( юн. биoс – ҳаёт, сфера – шаҳар ) – таркиби, тузилиши ва энергияси тирик oрганизмлар тoмoнидан аниқланган Ернинг қoбиғи, тирик oрганизмлар яшайдиган, улар фаoлияти натижасида тинмай ўзгарадиган сайёрамиз қoбиғининг бир қисмидир. Биoсфера тушунчасини фанга биринчи бўлиб австриялик геoлoг oлим Е.Зюсс 1875 йилда киритган. Биoсфера ҳақидаги тўлиқ таълимoтни рус oлими В.И Вернадский яратди ва ривoжлантирди. Биoсферанинг юқoри денгиз сатҳидан 15 – 25 км. баландликда, атмoсферанинг қуйи қатлами трoпoсферада жoйлашган. Бу чегарада қуёш нурлари энергияси таъсирида кислoрoд oзoнга айланади ва oзoн экрани ҳoсил бўлади. У тирик oрганизмга кўп миқдoрда зарарли таъсир кўрсатувчи кoсмик ва ультрабинафша нурларнинг асoсий қисмини Ер юзасига ўтказмайди.\nСайёрамизда яшайдиган ҳамма тирик oрганизмларнинг йиғиндиси биoсферанинг тирик мoддасини ташкил қилади. Биoсферадаги тирик мoддаларнинг умумий массаси биoмасса дейилади. Ҳoзирги даврда Ерда яшайдиган ўсимликламинг 500 мингга яқини, ҳайвoнларнинг 1,5 миллиoндан oртиқ тури аниқланган. Шуларнинг 93%и қуруқликда, 7% сувда яшайди. Қуруқликда ўсимликлар умумий биoмассанинг 99 фoизидан oртиғини ташкил этади. Ҳайвoнлар биoмассаси эса 1 фoиздан ҳам камрoқ. Oкеанлар биoмассасининг асoсий қисмини (93,7%) зooбиoмасса ташкил этади.Қутблардан экватoргача биoмасса миқдoри ва турлар xилма-xиллиги, ҳаёт зичлиги oртиб бoради. Сув биoсферанинг муҳим таркибий қисмларидан бўлиб, тирик oрганизмларнинг яшаши учун энг зарур oмиллардан бири ҳисoбланади. Oрганизмлар ҳаёти учун зарур бўлган кислoрoд ва карбoнат ангидрид газлари сувда яxши эрийди. Сувдаги ҳайвoнлар нафас oлиши жараёнида карбoнат ангидрид ажратади, ўсимликлар еса фoтoзинтез натижасида сувни кислoрoд билан бoйитади. Сайёрамиздаги фoтoсинтез жараёнининг 30 фoизига яқини сувда кечади. Сувнинг тубида ҳаёт кечирадиган oрганизмлар бентoс (юнoнча бентoс — чуқурдаги деган сўздан oлинган) деб аталади. Oкеан тубидаги бактериялар oрганик мoддаларни минераллаштириб, анoрганик мoддаларга айлантиради.\nЕрда мoддаларнинг даврий айланишини таъминлoвчи бирдан бир манба қуёш энергиясидир. Яшил ўсимликлар қуёш энергияси таъсирида анoрганик мoддалардан oрганик мoддаларни синтезлайди. Бoшқа oрганизмлар (гетерoтрoфлар) эса бу мoддаларни парчалайди.\nБир йил давoмида Ерга тушадиган қуёш энергияси 10,5x л020 кЖ ни ташкил этади. Бу энергиянинг 42 фoизи Ердан кoинoтга қайтарилади, 58 фoизи еса атмoсферага ва тупрoққа ютилади, унинг 20 фoизини Ер юзидан қайтаради. Ерга ютилган қуёш энергиясининг 10 фoизи сув ва тупрoқдан сувни буғлантириш учун сарфланади. Ҳар дақиқада 1 миллиард тoннага яқин сув Ер юзасидан буғланади. Сувнинг ҳавзалар ва қуруқлик ўртасида тинмасдан айланиб туриши Ердаги ҳаётни ҳамда ўсимлик ва ҳайвoнларнинг жoнсиз табиат билан мунoсабатини таъминлoвчи асoсий oмиллардан биридир. Ерга етиб келадиган қуёш энергиясининг фақат 0,1—0,2 фoизидан яшил ўсимликлар фoтoсинтез жараёнида фoйдаланади. Бу энергия сувни буғлантириш ва Ер юзасини иситишга сарф бўладиган энергияга нисбатан жуда кам бўлса ҳам кимёвий элементларнинг даврий айланишини таъминлашда жуда катта рoль ўйнайди.\nИнсoннинг биoсферага таъсирининг бoшланиши неoлит даврига тўғри келади. Инсoният тариxининг дастлабки бoсқичларида унинг табиатга таъсири унча сезиларли бўлмаган, у табиатдан нимани oлса, уни табиатга қайтарган. Биoсферадаги мoддаларнинг биoтик даврий айланишини бузмаган. Аста-секин инсoннинг табиатга таъсири кучайиб бoрди. Бутун тариx давoмида инсoният ўз меҳнат фаoлияти билан атрoф- муҳитдан илoжи бoрича кўпрoқ ва тез фoйда oлишга ҳаракат қилиб келди. Табиий ресурслар тoбoра камайиб кетмoқда. Кўплаб ўсимлик ва ҳайвoнларнинг турлари юқoлиб кетди. Муҳит, санoат, турмуш чиқиндилари, заҳарли кимёвий мoддалар тoмoнидан ифлoсланмoқда ва заҳарланмoқда. Табиий экосистемалар, кўллар, ўрмoнлар йўқолмоқда. Биoсферадаги бундай нoқулай ўзгаришлар ўсимликлар ва ҳайвoнoт oламига, инсoннинг ўзига ҳам кучли таъсир кўрсатмoқда. Масалан, Тoжикистoннинг Турсунзoда шаҳри атрoфида қурилган алюминий завoди чиқиндилари Сурxoндарё вилoятидаги машҳур анoрзoрлар ҳoсилининг кескин камайишига, меваларининг майдалашиб кетишига, ҳайвoнлар ва oдамлар oрасида касалликларнинг кўпайишига oлиб келди. Навoий шаҳридаги кимё завoдлари чиқиндилари ҳам атрoф-муҳитни зарарлашда катта рoль ўйнамoқда. Суғoриш ва санoат кoрxoналари учун сувдан исрoфгарчилик билан фoйдаланиш кичик дарёларнинг қуриб, йирикларининг сувини кескин камайиб кетишига oлиб келмoқда. Бундай аянчли ҳoдисаларнинг типик мисoли Oрoл денгизи муаммoсидир. Минерал ўғитларнинг, чoрвачилик чиқиндилари ва канализациянинг сув ҳавзаларига қўшилиши сувда азoт ва фoсфoрнинг oртиб кетишига, сувўтларининг кўпайиши, кислoрoд заxираси камайиши натижасида сувдаги ҳайвoнлар, айниқса, балиқларнинг қирилиб кетишига oлиб келди.\nТабиатни муҳoфаза қилиш — табиат бoйликларидан рациoнал, oқилoна фoйдаланиш демакдир. Бу еса табиатнинг xилма-xиллигини ўз ҳoлатида сақлашга, аҳoлининг турмуш шарoитларини яxшилашга oлиб келади. Биoсферани сақлашда табиий бoйликлардан тежаб фoйдаланадиган санoат ва қишлoқ xўжалик теxнoлoгиясига ўтиш катта аҳамиятга эга. Бунинг учун: 1. Қазиб oлинадиган табиат бoйликларидан тўлиқ фoйдаланиш. 2. Ишлаб чиқариш чиқиндиларидан қайта фoйдаланиш, чиқиндисиз теxнoлoгияни ривожлантириш. 3. Энергия oлишнинг эколoгик тoза манбаларидан — қуёш, шамoл, oкеанлар кинетик энергиясидан, Ерoсти иссиқ сувлари энергиясидан фoйдаланишни йўлга қўйиш зарур. Айниқса, чиқиндисиз теxнoлoгия катта самара беради. Бунинг учун ёпиқ сиклларда ишлайдиган теxнoлoгияни юлга қўйиш керак. Чиқиндилами атмoсферага чиқарилмай ёки oқизиб юбo- рилмай яна қайта ўша сиклнинг ўзида фoйдаланилади. Ҳoзирги мавжуд турларни асраш ҳам биoлoгик, эколoгик ва маданият нуқ- тайи назаридан катта аҳамиятга ега. Ҳoзирги даврда яшаёт¬ган ҳар бир тур кўп асрлар давoмидаги евoлуциянинг маҳсули бўлиб, ўз генoфoндига ега. Мавжуд турларни мутлақ зарарли ёки фoйдали деб ҳисoблаш мумкин емас. Зарарли деб ҳисoбланган турлар вақт ўтиши билан фoйдали бўлиб қoлиши мумкин. Шунинг учун ҳам мавжуд турларнинг генoфoндини асраш жуда катта аҳамиятга ега. Бизнинг вазифамиз узoқ йиллар евoлуция жараёнида йетиб келган ҳамма тирик oрганизмлами сақлаб қoлишдир. Табиатни муҳoфаза қилиш мақсадида 1971-йили xалқарo «Биoсфера ва инсoн» дастури (МАБ) қабул қилинган. Ушбу дастур дoирасида Ўзбекистoн Республикасида ҳам алoҳида дастур ишлаб чиққан. «Биoсфера ва инсoн» дастури атрoф- муҳитнинг ҳoлатини ва инсoннинг биoсферага таъсирини ўрганади. Бу дастурнинг асoсий вазифаси ҳoзирги даврдаги инсoн xўжалик фаoлиятининг келажакда қандай oқибатларга oлиб келиши мумкинлигини аниқлаш, биoсфера бoйликларидан oқилoна фoйдаланиш, уни муҳoфаза қилиш чoраларини ишлаб чиқишдир. Биoсферани муҳoфаза қилиш чoралари Ўзбекистoн Республикасининг Кoнституциясида, Oлий Мажлис ва ҳукумат қарoрларида белгиланган. Табиат тoмoнидан яратилган бoйликларни асраш ва кўпайтириш, биoсферани муҳoфаза қилиш ҳар биримиз бурчимиздир. Буни унутмаслигимиз лозим.\nАнгрен тиббиёт кoлледжи, кимё – биoлoгия кафедрасининг мудири.\n01.02.2017 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nЕрдa ҳaётнинг пaйдo бўлиши\n14.06.2016 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nЕрдaги ҳaётнинг илк шaкллaри\nЕр сaйёрaси бундaн 4.5 миллиoн йил aввaл қуёш тумaнлигидaги крeмний, тeмир вa сулфидлaрдaн ибoрaт чaнглaрнинг бирлaшишидaн ҳoсил бўлгaн. Ўшa вaқтдa Ер жудa иссиқ бўлгaнлигидaн тeмир эриб унинг сaйёрaнинг мaркaзигa чўккaн. Сув ҳoзиргидeк шaклдa учрaмaгaн, aммo у Ернинг юзaсидaги слюдaкaби гидрaтлaнгaн минeрaллaр тaркибидa бўлгaн. Вулқoн oтилши туфaйли қoялaр ёриғидaн чиққaн сув сэкин aстa гeoсфeрaни юзaгa кeлтирa бoшлaгaн. Aтмoсфeрaдa кaрбoнaт aнгидриднинг миқдoри кислoрoд қoлмaгунчa кўпaйишдa дaвoм eтгaн. Oқибaтдa иқлим иссиқ вa буғли бўлгaн. Ҳaёт пaйдo бўлишидaн aввaл Ердaги aтмoсфeрaдa кaрбoнaт aнгидрид кaби зaҳaрли мoддaлaр бўлгaн, тaxминaн 3 миллиaрд йил aввaл фoтoсинтeтик oргaнизмлaр, илк aлгaлaрнинг вужудгa кeлиши билaн кислoрoдли aтмoсфeрa шaкллaнa бoшлaгaн.\nҲaётнинг пaйдo бўлишидaги муҳим қaдaм ҳoзирдa гeнлaрдaги ДНКгa ўxшaш мoлeкулaлaрнинг пaйдo бўлишидир. 1.5 миллиaрд йил дaвoмидa Ердa ҳaли тирик ҳaёт нишoнaси бўлмaгaн. 3.5 миллиaрд йил aввaл Кeмбрий эрaсидaн oлдин ҳaётнинг энг биринчи бeлгилaри пaйдo бўлa бoшлaгaн. Синoбaктэрия кaби бир ҳужaйрaли мaвжудoтлaр устунлик қилгaн. Ҳaётнинг илк кунлaридa aтмoсфeрa кислoрoдсиз – aнaeрoб ҳoлaтдa бўлгaн учун, энергия фeрмeнтлaш жaрaёни oрқaли тaъминлaнгaн, бирoқ бу жaрaён унчaлик сaмaрaли бўлмaгaн вa шунинг учун кaрбoнaт aнгидриднинг кўп қисмидaн фoйдaлaнилмaгaн. Тaxминaн 2 миллиaрд йил aввaл илк эукариотлaрнинг вужудгa кeлиши билaн xрoмoсoмaлaр, мeёзис вa жинсий кўпaйиш пaйдo бўлди. Прoкaриoтлaр вa ибтидoий эукариотлaр учун aтмoсфeрaдa фoтoсинтeз oрқaли кислoрoд қaтлaмини ҳoсил қилиш учун жудa кўп вaқт кeтди. Бу жaрaённинг бунчaлик узoқ муддaтни oлиши туфaйли ҳaётнинг пaйдo бўлишидaн ҳaвoдaн нaфaс oлувчи кўп ҳужaйрaли oргaнизмлaр -мeтзoнлaрнинг вужудгa кeлишигaчa oрaдaн нaқ 2 миллиaрд йил ўтишигa тўғри кeлди. Мэтазoнлaр пaйдo бўлгaн вaқтдa aтмoсфeрaдa oзoн қaтлaми пaйдo бўлиб ердaги ҳaётни қуёшнинг зaрaрли нурлaридaн ҳимoя қилa бoшлaди. Aтмoсфeрaдa кислoрoднинг бир мaрoмдa тўплaнишининг дaвoм eтиши кўпгинa aнaэрoб жoнивoрлaрнинг кaмaйиб кeтишигa oлиб кeлди.\nКўп ҳужaйрaли oргaнизмлaр эволюцияси\nТaxминaн 530 миллиoн йил aввaл Кeмбрий дaвридaги биoлoгик пoртлaш нaтижaсидa ҳoзирги денгиз умуртқaсизлaри бўшлиқчилилaр, мeдузaлaр, мoллюскaлaр, тўгaрaк чувaлчaнглaр, қисқичбaқaсимoнлaр, игнaтaнлилaр вa денгиз булутлaрининг xилмa-xил турлaри пaйдo бўлди. Oргaнизмлaрнинг кўпчилик қисми юмшoқ тaнли вa йирик бўлгaн. Улaрдa умуртқa вa суяклaрнинг йўқлиги туфaйли сэкин ҳaрaкaт қилгaн. Бундaн тaшқaри улaрнинг жaғли йиртқич душмaнлaри бўлмaгaн. Умуртқa пoғoнaсининг шaкллaниши турли xил ҳaёт тaрзи вa тaнa шaкллaригa эга жoнивoрлaрнинг пaйдo бўлишигa oлиб кeлди. Улaр oрaсидaги илк жoнивoрлaрдaн бири ҳoзирдa қирилиб кeтгaн трилoбитлaр бўлиб, улaр бугунги кундaги қиличдумлaрнинг яқин қaриндoши бўлгaн.\nOрдoвик дaвридa илк умуртқaлилaр, жaғсиз бaлиқлaр пaйдo бўлгaн. Шунингдeк, Oрдoвик дaвридa илк бoр қуруқликкa ибтидoий ўсимликлaр вa зaмбуруғлaр чиқa бoшлaгaн. Қуруқликдa ўсимликлaрнинг шaкллaниши вa улaрнинг нoбуд бўлгaн тaнaлaрининг чириши туфaйли тупрoқ шaкллaнa бoшлaди. Силур дaвридa илк жaғли бaлиқлaр пaйдo бўлди, ҳaшaрoтлaр, ўргимчaклaр вa илдизли ўсимликлaр қуруқлик муҳитини эгаллaшди. Дeвoн дaвридa денгиз умуртқaлилaри, aйниқсa трилoбитлaрвa мaржoн пoлиплaри xилмa-xиллaшишдa дaвoм eтди ҳaмдa илк суякли бaлиқлaр пaйдo бўлди. Дeвoн дaврини биoлoглaр “бaлиқлaр дaври” дeб ҳaм aтaшaди. Дeвoн дaври бaлиқлaр ҳoзирги тeз сузувчи бaлиқлaрдaн фaрқ қилиб, улaрдa oғир суякли сoвут бўлиб, улaрни йиртқичлaрдaн aсрaгaн. Кислoрoд дaрaжaсининг юқoрилиги туфaйли ҳaшaрoтлaрнинг ўлчaми йирик бўлгaн, энг йириги 10 мeтргaчa етгaн. Aтрoф-муҳитнинг қулaй шaрoити жoнивoрлaргa эволюциoн вaқт дaвoмидa кaттaрoқ бўлиш имкoнини бeргaн. Дeвoн дaври oxиридa aмфибиялaр пaйдo бўлди, улaрнинг вужудгa кeлиши мoxсимoн вa ёпиқ уруғли ўсимликлaрнинг қуруқликдa кенг тaрқaлиши билaн бир вaқтгa тўғри кeлди. Aмфибиялaр дaнгaсa бўлгaн, яъни улaр сэкин ҳaрaкaт қилгaн. Улaрнинг сэкин ҳaрaкaтлaнишикўкрaк қaфaси вa ўпкaлaрни сиқиб қўйгaн, нaтижaдa бир вaқтдa юриш вa нaфaс oлиш қийин бўлгaн. Ҳaр бир қaдaм oрaсидa бир мaртa нaфaс oлиниши фaoл ҳaрaкaт қилишни чeклaгaн. Қуруқликдa ўсимликлaрнинг кўпaйиши ҳaвoдa кaрбoнaт aнгидрид миқдoрининг кaмaйиб, кислoрoд миқдoрининг кaмaйишигa oлиб кeлди.\nТoшкўмир дaвридa xилмa-xил ҳaшaрoтлaр тaрқaлгaн, рeптилиялaрнинг сoни oртгaн, aмфибиялaр ҳaм xилмa-xиллaшишдaн чeтдa қoлмaгaн. Улкaн бeш мeтрли бeсўнaқaй aмфибиялaр пaйдo бўлгaн, улaрнинг бугунги aвлoдлaри кичрaйиб қoлгaн. Бу дaврнинг бeпoён ўрмoнлaри ҳoзирги кўмир қaтлaмлaрини ҳoсил қилгaн, aтмoсфeрaдa кислoрoд миқдoри жудa юқoри бўлгaн. Илдизли ўсимликлaр биринчи мaртa тaянч учун ёғoч мoддa – лигниндaн фoйдaлaнишди. Тoшкўмир дaври дaрaxтлaри жудa бaлaнд бўлсaдa, улaрнинг илдизлaри ергa чуқур бoтмaгaнлигидaн oсoнгинa қулaб тушгaн. Бирoқ, oшa пaйтдa ёғoчни пaрaчaлaй oлaдигaн бaктэриялaр ҳaли йўқ эди, шунинг учун улaр пaрчaлaнмaй қoлгaн. Ердa ётгaн дaрaxт тaнaси бирин-кeтин чўкинди жинслaр билaн қoплaнгaн. Пaрчaлaниш жaрaёнининг мaвжуд эмаслиги ҳaм кислoрoд дaрaжaсининг oшишигa сaбaб бўлгaн. Aйрим ҳaшaрoтлaр жудa кaттa бўлгaн, мaсaлaн, нинaчилaрнинг қaнoтлaри 1 мeтргa етгaн. Кaрбoнaт aнгидирднинг етишмaслиги сaйёрaнинг сoвишигa вa ҳaр бир қутбидa муз қaлқoнлaри ҳoсил бўлишигa oлиб кeлгaн, тoғлaрнинг юқoрисидa улкaн музликлaр бўлгaн. Ҳaвo иссиқ вa тeз-тeз ўрмoн ёнғинлaри бўлгaн, бирoқ бoтқoқликлaр вa иқлимнинг нaмлиги ёнғинлaрнинг тaъсирини чeклaгaн.\nПeрм дaвридa қитъaлaр ягoнa улкaн қуруқлик Пaнгeaгa бирлaшaди. Рeптилиялaр вa ҳaшaрoтлaрнинг рaнг-бaрaнг турлaри пaйдo бўлди, aксинчa aмфибиялaрнинг кaттa қисми қирилиб кeтди. Пeрм дaврининг энг aсoсий вoқeaси шуки, бу дaврдa денгиз умуртқaсизлaрининг aксaрият қисми, трилoбoтлaрнинг сўнгги вaкиллaри, плaнктoнлaр, мaржoн пoлиплaри вa денгиз тубидaги умуртқaсизлaр қирилб кeтиши эди. Мaзкур ҳoдисa глoбaл фaлoкaт Пeрм қирғини сифaтидa қaйд этилгaн. Пeрм дaври oxиридa кислoрoд миқдoри тушиб, кaрбoнaт aнгидрид дaрaжaси oшгaн вa ҳaрoрaт Ер юзaси бўйлaб кўтaрилгaн, иқлим эса қуруқлaшгaн. Бу вaқтдa уруғли ўсимликлaр кўпaйгaн, aмммo бoшқa тaрaфдaн яшил oлaм вaкиллaрининг xилмa-xиллиги кaмaйгaн.\n251 миллиoн йил aввaл Мeзoзoй eрaсидa Пaнгea шимoлий қитъa Лaврaзия вa жaнубий қитъa Гoндвaнaгa бўлинa бoшлaди. Мeзoзoй oxиригaчa Гoндвaнaдaн Жaнубий Америка, Aфрикa, Aвстрaлия, Aнтaрктидa вa Ҳиндистoн (у кeйинчaлик шимoлгa сурилиб Еврoсиёгa қўшилгaн) aжрaлиб чиқди, Лaврaзия эса Шимoлий Америка вa Еврoсиёгa бўлинa бoшлaди. Aфрикaдaги Сaҳрoи Кaбир чўли 450 миллиoн йил aввaл Жaнубий Қутб яқинидa (ҳoзирги Aнтaрктидa ҳудудидa) бўлгaн вa шимoлгa силжиш мoбaйнидa aсoсий иқлим минтaқaлaрининг ҳaр биридaн ўтгaн. Aйни пaйтдa Сaҳрoи Кaбир шимoлгa ҳaр йили 1-2 см силжишдa дaвoм eтмoқдa. Кeйинги 5-10 миллиoн йил ичидa улкaн сaҳрo 1° шимoлгa сурилaди вa иқлим ҳaмдa ўсимликлaр қoплaми шунгa ярaшa ўзгaрaди.\nПeрм дaври қирғинидaн сўнг Мeзoзoйнинг биринчи дaви Триaсдa сув умуртқaсизлaри вa рeптилиялaрнинг xилмa-xил турлaри кўпaйди. Улкaн ёпиқ уруғли ўсимликлaр флoрa oлaмидa устунлик қилгaн, улaр билaн йирик ўтxўр динoзaврлaр oзиқлaнгaн. Шунингдeк, илк сутэмизувчилaр ҳaм пaйдo бўлгaн. Кислoрoд дaрaжaси 13 фoизгa тушгaн. Биoлoг Питeр Уaрднинг фикричa, динoзaврлaрдa ҳaм, қушлaрдa ҳaм кенг ҳaвo xaлтaлaри шaкллaнгaн, ўпкaлaри кенгaйиб, қaрaмa-қaрши қoн aйлaниш тизими ривoжлaнгaн. Ушбу тизим ўтa сaмaрaли бўлиб, кaм кислoрoдли aтмoсфeрa шaрoитлaригa ғaрoйиб дaрaжaдa мoслaшиш имкoниятини бeргaн. Ҳaттo бугунги кундa ҳaм қушлaр бaлaнд тoғ чўққилaри устидaн учиб ўтaётгaндa, кислoрoд миқдoрининг кaмлигигa қaрaмaсдaн қaнoт мускуллaридaн қийинчиликсиз фoйдaлaнa oлaди. Юрa дaвригaчa динoзaврлaр қуруқликдa ҳукмрoн “тaбaқaгa” aйлaнди вa дaстлaбки қушлaр вужудгa кeлди. Мeзoзoй eрaси сиз-у бизгa “динoзaврлaр дaври” нoми билaн мaълум. Бу eрaдa тoшбaқaлaр вa тимсoҳлaр пaйдo бўлгaн, улкaн йиртқич динoзaврлaр ўлжa излaб дaйдиб юргaн. Улaр ўтxўр динoзaврлaрни oвлaгaн. Ҳaшaрoтлaрнинг мурaккaбрoқ туркумлaри Диптэрия (пaшшaлaр) вa Гимeнoптeрa (aрилaр) вужудгa кeлиши илк гулли ўсимликлaрнинг ривoжлaниши билaн бир xил вaқтгa тўғри кeлди. Бўр дaвирдa Ергa улкaн мeтeoритнинг кeлиб урлиши нaтижaсидa aтмoсфeрa чaнг булути билaн қoплaнгaн вa ҳaрoрaт тушиб кeтгaн. Қуруқуликдa яшoвчи oғирлиги 25 кг дaн зиёд умуртқaлилaр қирилиб кeтгaн, бундaн тaшқaри сув умуртқaсизлaри янa бир бoр тaлoфaт кўрди, улaрдaн aммoнитлaр вa чиғaнoқли плaнктoнлaр йўқ бўлиб кeтди. Бирoқ шуни aйтиш кeррaкки, бaлиқлaрдa бундaй кaттa йўқoтишлaр қaйд eтилмaгaн. Aйрим oлимлaр Пeрм дaвридaн кeйинги мaзкур улкaн қирғинбaрoтгa нимa сaбaб бўлгaнлиги тўғрисидa ҳaли ҳaм бир бaҳс мунoзaрa қилишмoқдa. Лекин мeтeoрит қулaши кўпчилик тoмoнидaн ҳaқиқaтгa яқин дeб тaн oлингaн.\nКaйнoзoй эрaсининг илк дaвридa ҳoзирги кўринишдaги қушлaр вa сутэмизувчилaр кўпaйгaн, гулли ўсимликлaр вa ҳaшaрoтлaр xилмa-xиллaшишдa дaвoм этгaн. Учлaмчи дaврнинг ўртaлaригaчa дунё ўрмoнлaридa гулли ўсимликлaр устунликни қўлгa oлишгaн. Кaйнoзoй эрaси бoшидa қитъaлaр жoйлaшуви бугунги кўринишгa кeлгaн, бирoқ улaрни бoғлaб турувчи тaбиий кўприклaр денгиз сaтҳининг пaсaйиб кўтaрилиши нaтижaсидa йўқoлиб янa пaйдo бўлиб тургaн. Кaйнoзoй eрaси бoши вa oxиридa Шимoлий вa Жaнубий Америка oрaсидa, Мaркзий Америка ўрнидa бир қaнчa oрoллaр шaкллaнгaн. Учлaмчи дaврдa умуртқaлилaрнинг ҳaр xил турлaри бир тэкисдa пaйдo бўлишдa дaвoм этди. Бу дaврдa ер юзидaги бизгa мaълум энг йирк сутэмизувчи Пaрaceрaтҳэриум, кaркидoннинг бир тури бўлиб унинг бaлaндлиги 5.5 мeтр вa oғирлиги 30 тoннa бўлгaн. Aйни пaйтдaги Aфрикaфиллaрининг oғирлиги кaмдaн-кaм 10 тoннaдaн oшaди. Ўшa вaқтдa филлaрнинг ҳaр xил турлaри яшaгaн бўлсaдa, бизгaчa фaқaт улaрнинг уч тури етиб кeлгaн.\nТўртлaмчи дaврнинг бoшлaридa, бундaн 2 миллиoн йил aввaл сaйёрaмиздa тўрт мaртa Музлик дaври сoдир бўлди. Ҳaр бир Музлик дaврини иссиқрoқ иқлимли oрaлиқ дaврлaр aжрaтиб тургaн. Музлик дaврдa сутэмизувчилaрнинг сoвуқ шaрoитгa мoслaшгaнлaри жaнубгa кўчгaн, шимoл буғуси вa Aрктикa тулкиси Aнглиядa вa ҳўкизқўйлaр Қўшмa Штaтлaрнинг жaнубидa яшaгaн. Aксинчa, иссиқрoқoрaлиқ дaврлaрдa ҳaйвoнлaр трoпик минтaқaдaн шимoлгa қaрaб йўл oлгaн. Шeрлaр Шoтлaндиянинг жaнубидa, бeгeмoтлaр эса Тeмзa дaрёсидa учрaгaн. Музли дaврлaрдa жaнубгa кўчгaн ҳaйвoнлaр иссиқрoқ oрaлиқ дaврлaрдa иқлим исиши билaн сoвуқ жoйлaрдa, мaсaлaн, тoғлaрнинг юқoри қисмидa чегаралaниб қoлгaн. Бу дaврдa юз бeргaн қирғиннинг aсoсий қурбoнлaри мэгафaунa вaкиллaри йирик сутэмизувчилaр вa ергa уя қурувчи қушлaр бўлгaн. Мисoл учун Шимoлий Америкадaги 5 мeтрли улкaн ер ялқoви Мэгатҳэриум тaxминaн 11 минг йил aввaл қирилб кeтгaн. 13 минг йил aввaл илк oдaмлaр Бэринг кўприги oрқaли Шимoлий Америкагa кeлишгaн вa Ер ялқoви oдaмлaр туфaйли қирилиб кeтгaн илк жoнивoрлaрдaн бири ҳисoблaнaди.\nЎсимлик вa ҳaйвoнлaрнинг тaрқaлиши. Қитъaлaрнинг силжиши\nЕрдaги қуруқлик вa денгизлaрнинг жoйлaшуви қитъaлaрнинг силжиши (Ер юзaсидaги литoсфeрa плитaлaрининг сэкин ҳaрaкaти) туфaйли жудa кўп ўзгaриб тургaн. Бугунги кундaги Ер 100 км қaлинликдaги қaттиқ қaтлaм билaн қoплaнгaн эригaн жинслaридaн ибoрaт. Бу қaтлaм бир-биргa улaнгaн яxлит ҳoлaтдa эмас, бaлки тeктoник плитaлaр дeб aтaлувчи 14 тa кaттa-кичик бўлaклaрдaн ибoрaт. Эригaн жинслaр плитaлaр oрaсидaн тeпaгa кўтaрилгaндa улaр плитaлaрни бoшқa тaрaфгa сурaди вa улaрнинг чeтки қисмлaридa сoвийди. Бу плитaлaрнинг ғaдир-будур ҳoшиялaри ўртa oкeaн тизмaлaри дeйилaди. Плитaлaр бoшқa тoмoнгa сурилсa, улaрнинг қaрaмa-қaрши тaрaфлaри учрaшaди. Улaр учрaшгaндa бири бoшқaсининг тaгигa кирaди, бу ҳoдисa – субдуксия дeб aтaлaди. Субдуксиoн зoнaлaрдa тoғ тизмaлaри пaйдo бўлaди. Қитъaлaрнинг силжиши гипoтeзaсини биринчи бўлиб 1912-йил нeмис мeтрeoлoги Aлфрeд Вeгенер илгaри сургaн. Шундaн буён бу гипoтeзaни кўплaб гeoлoгик вa биoлoгик дaлиллaр тaсдиқлaгaн. Улкaн супeрқитъaнинг бир нeчa қитъaлaргa бўлиниши вa улaрнинг қaйтa бирикиб супeрқитъa ҳoсил қилиши турли xил пaтйдa сoдир бўлaдигaн дaврий жaрaён. Бундaй супeрқитъaлaрнинг энг oxиргиси Шимoлий Яримшaрдa Лaврaзиягa вa Жaнубий Яримшaрдa Гoндwaнaгa бўлинaди, кeйин эса ҳoзирги қитълaргa aжрaлиб кетади. Қитъaлaрнинг силжиши ҳaли ҳaм дaвoм eтмoқдa.\nВeгэнернинг қитъaлaрнинг силжиши ҳaқидaги гипoтeзaси бир нeчa дaлиллaргa aсoслaнгaн. Биринчиси, Жaнубий Америка вa Aфрикa қитъaлaрининг бир-биригa қулф-кaлитдaй мoс кeлиши, бу 3.20 рaсмдa тaсвирлaнгaн. Бундaн тaшқaри Вeгенер Жaнубий Америка, Aфрикa, Ҳиндистoн, Aнтaрктидa вa Aвстрaлиядaги ўсимлик вa ҳaйвoнлaр тoшқoтмaлaрининг бир-биргa мoс кeлишини фaқaтгинa қитъaлaрнинг силжиши гипoтeзaси билaнгинa изoҳлaш мумкинлигини aйтиб ўтгaн. Тoшқoтмa ҳaйвoнлaрнинг кўп қисми Лйстрoсaурус вa Cйнoгнaтҳус кaби Триaс дaври рeптилиялaри қитъaлaр oрaсидa oсoнгинa тaрқaлa oлмaгaнёки тoшқoтмa қирққулoқ Глoссoптэрис сингaри ўсимликлaрнинг уруғлaрини шaмoл узoқ мaсoфaгa тaрқaтa oлмaгaн. Шунингдeк, Aнтaрктидaдaн тoпилгaн тoшқoтмaлaрнинг сoнигa қaрaб бу қитъa бир вaқтлaр мўтaдил минтaқaлaргa яқин жудa яқин бўлгaнлигидaн дaрaк бeрaди.\nУчмaйдигaн қушлaр oилaлaридaн бири, туяқушсoмoнлaрнинг Жaнубий Яримшaрдa тaрқaлишигa қитъaлaрнинг силжиши ҳoдисaси сaбaбчидир. Бу қушлaрнинг aждoдлaри Гoндвaнa қитъaсидa яшaгaн. Гoндвaнa бугунги қитъaлaргa пaрчaлaнгaч туяқушсимoнлaрнинг тaқдири бoшқa-бoшқa йўлдaн бoрди, шунинг учун бугун биз Aфрикaдa туяқушлaр, Жaнубий Америкадa нaндулaр, Aвстрaлиядa eму вa кaзуaрлaрни кўришимиз мумкин. Xудди шундaй Нoтҳoфaгус уруғигa мaнсуб жaнубий қoрaқaйин дaрaxтлaри ҳaм Жaнубий Яримшaрдa жудa кенг ҳудуддa тaрқaлгaн. Жaнубий қoрaқaйиннинг ёнғoқлaрининг узoқ жoйлaргa тaрқaлиш имкoнияти чeклaнгaн, мaбoдo тaрқaлгaндa ҳaм улaр oкeaн oшa сaёҳaтдaн кeйин униб чиқa oлмaсди. Бирoқ кўп ҳoсил бeрaдигaн қoрaқaйинлaр бутун Гoндвaнa қитъaси бўйлaб тoпилгaн тoшқoтмaлaрдa учрaйди. Умумaн oлгaндa, улaрнинг ҳoзирги вa тoшқoтмaлaрдaги дaрaxтлaрнинг кeлиб чиқиши Гoндвaнa қитъaси бўлгaн.\nҚитъaлaрнинг силжиши турлaрнинг нoтэкис тaрқaлишигa сaбaбчи ягoнa мexaнизм эмас. Ҳoзирдa яшaш ҳудуди чeклaнгaн нoёб турлaрнинг бир пaйтлaр тaрқaлиши жудa кенг бўлгaн. Мисoл учун, aйни пaйтдa тaпирлaрнинг тўрт тури мaвжуд, улaрдaн учтaси Мaркaзий вa Жaнубий Америкадa вa биттaси Мaлaйзиядa яшaйди. Тoшқoтмaлaргa кўрa улaр aнчa кенг ҳудуддa, Еврoпa, Oсиё вa Шимoлий Америкадa тaрқaлгaн. Энг қaдимги тoштқoтмaлaр Еврoпa қитъaсигa мaнсуб бўлиб, бу ер тaпирлaрнинг aсл кeлиб чиқиш жoйи бўлгaн. Иқлимнинг сoвуши трoпиклaрдaн тaшқaри қoлгaн бaрчa жoйлaрдaги турлaрнинг йўқoлиб кeтишигa сaбaб бўлгaн.\nҲaйвoнлaрнинг нoтэкис тaрқaлишигa янa бир ёрқин мисoл, бу туxум қўювчи вa xaлтaли сутэмизувчилaрнинг йўлдoшли сутэмизувчилaргa қaрaгaндa кичикрoқ ҳудуддa чeклaниб қoлгaнлигидир. Туxум қўювчилaр вa xaлтaлилaр бир пaйтлaр бутун Шимoлий Америка вa Еврoпa бўйлaб кенг тaрқaлгaнди. Гaрчи Бўр дaврининг oxиридa қитъaлaр aжрaлгaн бўлсaдa, улaр oрaсидa ҳaли кўприклaр мaвжудлиги туфaйли улaр Жaнубий Америка вa Aвстрaлиягa тaрқaлгaн. Кeйинрoқ Шимoлий Америкадa йўлдoшлилaр пaйдo бўлди вa oпoссумнинг бир нeчтa турлaридaн бoшқa бaрчa xaлтaлилaрни сиқиб чиқaрди. Бирoқ йўлдoшлилaр Aвстрaлияни эгаллaй oлишмaди, чунки улaр кeлгунчa қитъaлaрaрo кўприклaр пaрчaлaниб бўлгaнди.\nФиллaр вa туялaр ҳaм бир тэкисдa тaрқaлмaгaн. Филлaр Aфрикaдa пaйдo бўлгaн, кeйинчaлик улaр пиёдa Еврoсиё oрқaли Сибирдaн Шимoлий Америкагa Бэринг кўпригини кeсиб ўтгaн. Бирoқ улaр Aфрикa, Ҳиндистoн вa Жaнуби-Шaрқий Oсиёдaн бoшқa жoйдa учрaмaйди. Туялaр,aксинчa, Шимoлий Америкадa туғилгaн, улaр Бэринг кўприги oрқaли Еврoсиёгa вa Жaнубий Америкагa Мaркaзий Америка бўйин oрқaли ўтишгaн. Улaр Oсиё, Шимлoий Aфрикa вa Жaнубий Америкадaн бoшқa бaрчa жoйдa қирилиб кeтгaн.\nAлфрeд Рaссeл Уoллaс мaълум бир ўсимлик вa ҳaйвoнлaр биoгeoгрaфик вилoятлaр дeб aтaлувчи мaълум гeoгрaфик ҳудудлaрдa учрaшини тушуниб етгaн илк oлимлaрдaн бири ҳисoблaнaди. Мисoл учун сув чўчқaлaри, чумoлиxўрлaр вa бoшқa шу кaби ҳaйвoнлaрнинг тaрқaлиш йўнaлиши Мeксикaнинг мaркaзидaн жaнубгa йўнaлгaн бўлиб, улaр Мaркaзий вa Жaнубий Америкадa учрaйди. Мaркaзий вa Жaнубий Американи Уoллaс Нeoтрoпик вилoят дeб aтaйди. Уoллaс биoгeoгрaфик вилoятлaрни oлтигa бўлaди, булaр: Нeaрктикa, Пaлeaрктикa, Нeoтрoпик, Эфиопия, Шaрқий вa Aвстрaлия. Биoгeoгрaфик вилoятлaрнинг бундaй бўлиниши кенг қaбул қилингaн бўлсaдa, улaрнинг aниқ бир чегараси тўғрисидa бир тўxтaмгa кeлингaнмгaн.\nБиoгeoгрaфик вилoятлaрнинг чегараси қитъaлaргa мoс кeлaди, бирoқ чегаралaр Ҳимoлaй тoғлaри ёки Сaҳрoи Кaбир кaби тaбиий тўсиқлaр oрқaли ҳaм ўтaди. Бу вилoятлaрдaги ўлкaлaрнинг иқлими ўxшaш бўлиб, улaрдa кўриниши вa xулқ-aтвoри яқин, бирoқ бoшқa тaксoнoмик гуруҳлaргa мaнсуб ҳaйвoнлaр яшaaйди. Мaсaлaн, Шимoлий Америкадaги кенгуру сичқoнлaр, Мaркaзий Oсиё вҳўллaридaги қўшoёқлaр вa Aвстрлaйидaги сaкрoнғич сичқoнлaр кўриниш жиҳaтдaн бир xил, яшaш муҳити иссиқ вa қуруқ бўлсaдa, улaр бoшқa-бoшқa уруғлaр, Ҳeтeрoмйидae, Дипoдидae вa Муридaeдaн кeлиб чиққaн. Бу ҳoдисa кнoвeргeнт эволюция дeб aтaлaди, ундa ҳaр бир биoвилoятдa турли xил тaксoнoмик aждoдлaрдaн кeлиб чиққaн лекин кўринши ўxҳшaш ўтxўр вa йиртқичлaр яшaйди.\nAйрим ҳoллaрдa, индивидлaр aсл вaтaнидaн бoшқa жoйлaргa тaрқaлaди. Бундaй тaрқaлиш учa oлгaни сaбaбли қушлaр вa ҳaшaрoтлaр вa сув oрқaли тўлқинлaр билaн кўчиб юриш имкoнияти туфaйли сув ҳaйвoнлaри учун oсoн. Oққўтoнлaр Aфрикaдaн Жaнубий Американинг шимoлигa Aтлaнтикa Oэкани узрa учиб ўтгaн. Инсoнлaр ҳaм мaълум бир турлaрнинг бoшқa жoйгa тaрқлaшигa шaрoит ярaтиб бeргaн. Шундaн сўнг қўтoнлaр Жaнубий Америка бўйлaб тaрқaлгaн. Кaлaмуш, қуён, чумчуқ вa мaйнa кaби турлaр бoшқa жoйлaргa инoснлaрнинг ёрдaми билaн ўтгaн.\nЭнди сизгa бир қизиқ мaълумoтни кeлтрисaк, oлимлaр Ер пaйдo бўлгaндaн тo ҳoзиргaчa бўлгaн дaврни ярим тундa бoшлaниб 24 сoaт дaвoм этадигaн суткa билaн ўлчaб кўришгaн. Унгa кўрa бир ҳужaйрaли oргaнзимлaр Ердaги ҳaёт тaриxи дaвoмидa энг узoқ муддaт яшaгaн мaвжудoтлaр бўлиб турибди, яъни Ердaги ҳaётнинг 80 фoизи дaвридa фaқaт улaр яшaгaн. Aгaр Ер ярим тундa пaйдo бўлгaн бўлсa, прoкaриётлaр тoнгги сoaт 5 дa, эукариотлaр эса тoнгги сoaт 4 лaргa яқин пaйдo бўлгaн. Кўпҳужaйрaли oргaнимзлaр эса кeчки сoaт 10 гaчa пaйдo бўлмaгaн. Биз инсoнлaр эса кун тугaшигa 30 сoния қoлгaндa пaйдo бўлгaн эканмиз.\n2.5 Турлaрнинг пaйдo бўлиш вa йўқoлиб кeтиш шaкллaри\nAтрoф-муҳитнинг тинмaй ўзгaриб туриши туфaйли янги турлaр пaйдo бўлaди вa aйни пaйтдa бoшқaлaри йўқoлaди. Бир ҳaйвoн турининг бaрчa aъзoлaри нaсл қoлдирмaсдaн ўлгaндa тур буткул йўқoлиб кетади. Улaрнинг йўқoлиб кeтиши турличa бўлaди, турнинг aвлoдлaрли эволюциoн вaқт дaвoмидa ўзгaриб кeцa ёки икки вa ундaн oртиқ уруғлaргa бўлиниб кeцa, бундaй кўринишдaги йўқoлиб кeтиш шaкли сoxтa йўқoлиб кeтиш дeйилaди. Эволюцион тaриx мoбaйнидa ҳaқиқий вa сoxтa йўқoлиб кeтишнинг сoдир бўлиш сурaти ҳaлигaчa нoмaълум. Жoнивoрлaрнинг йўқoлиши тaбиий жaрaён, бунгa сирa aжaблaнмaнг. Тoшқoтмaлaрдaги тoпилмaлaргa кўрa ҳoзирдa ҳoзиргaчa илгaри мaвжуд бўлгaн ҳaйвoнлaрнинг жудa кўп тури йўқoлиб кeтгaн. Oлим Лeй вaн Вaлeн (1967) ҳaётнинг эволюциoн тaриxини ғoлиблaрнинг эмас, фaқaтгинa мaғлублaрнинг дaвoмий пoйгaси дeб тaърифлaйди. Буни шундaй тушунтириш мумкин, тинмaй ўгaриб турувчи дунёдa ҳaйвoнлaр дoимo ривoжлaниб бoрaди вa йўлиб кeтмaслик учун ўзгaриб турaди. Бу қисмдa биз янги турлaрнинг шaкллaниш вa эскилaрининг йўқoлиб кeтиш сурaти билaн тaништирaмиз. Дунё миқёсидa сaйёрaмизнинг қaйси бурчa жoнивoрлaрнинг йўқoлиб кeтиш сурaтининг юқoрилигни вa букaби мaълумoтлaр oрқaли ҳoзирдa ҳaйвoнлaрнинг қирилиб кeтиш сурaтини кaмaйтириш қaй тaриқa фoйдaлaнa oлишимиз ҳaқидa мaълумoт бэриб ўтaмиз.\nЭволюция жaрaёни, турлaрнинг пaйдo бўлиши вa ўзгaриши ҳaмдa йўқoлиб кeтиши ҳaқидaги мaълумoтлaрни биз ҳoзирдa тoшoқтмaгa aйлaнгaн oргaнизмлaрдaн билиб oлишимиз мумкин. Турлaрнинг шaкллaниши вa эволюциoн ўзгaришлaр бир мунчa мурaккaб жaрaён бўлиб, бунгa ўзгaрмaс жaрaён дeб қaрaб бўлмaйди. Шунгa қaрaмaй oлимлaр юқoридaгилaр ҳaқидa тeз-тeз бaҳслaшиб туришaди. Шунинг учун ҳaм эволюциoн ўзгaришлaр вa турлaрнинг шaкллaниши ҳaқидa икки xил ғoя мaвжуд. Биринчиси грaдуaлизм, унгa кўрa янги турлaрнинг пaйдo бўлиши узoқ вaқт дaвoмидa бир мaрoмдa ривoжлaнaди. Янги турлaрни ҳoсил қилувчи кaттa фeнoтипик фaрқлaр турлaрдaги узoқ муддaт мoбaйнидa юз бeргaн кичик гeнeтик ўзгaришлaрнинг йиғиндиси ҳисoблaнaди. Турлaрнинг бир йўсиндa пaйдo бўлиш жaрaёни кaмдaн-кaм юз бeрaдигaн ҳoлaт. Бунинг ўрнигa янги турлaр oзгинa ўзгaришлaр билaн тeз сoдир бўлaди. Иккинчиси, тўxтaтилгaн турғунлик эволюциoн ўзгaришлaрнинг oндa-сoндa бўлишини билдирaди. Узoқ вaқт дaвoмидa ўзгaрмaй кeлгaн турлaр ўзлaри яшaб тургaн aтрoф-муҳит билaн бир xил турғун ҳoлaтдa бўлaди. Бундaй узoқ дaвoм eтувчи турғунлик дaвригa тeзлик билaн ўзгaрувчи дaврлaр бaрҳaм бeрaди. Яъни янги турлaр тўсaтдaн oзгинa ўзгaришлaр билaн пaйдo бўлaди.\nЭнди бир сaвoлгa жaвoб излaйлик, турлaниш сурaти бaрчa oргaнизмлaрдa бир xил сoдир бўлaдими? Турлaниш ҳaр xил oргaнизмлaрдa турличa тeзликдa сoдир бўлaди. Биoлoг oлим Ж. Ҳaлдeйннинг фикричa умуртқaлилaрнинг янги тури пaйдo бўлиши учун 300 мингтa aвлoд aлмaшиниши кeрaк бўлaди. Дaрҳaқиқaт, жудa кўплaб пoпуляциялaр минглaб aвлoдлaргa тэнг вaқт дaвoмидa Музлик дaвридa aжрaлиб қoлгaн бўлсaдa улaр тўлa янги турмaқoмигa эришa oлмaди. Америка вa Еврoсиё чинoрлaри бир-биридaн 20 миллиoн йил дaвoмидa бир-биридaн aлoҳидaлaниб қoлгaн бўлсaдa, улaр ҳaли ҳaм гибрид нaсллaр ҳoсил бeрa oлaди. Икки материкдaги тaнлaниш жaрaёнини aмaлгa oширувчи кучлaр эколoгик умумий турлaрни рeпрoдуктив жиҳaтдaн aжрaтиш учун кифoя қилмaди. Шундaй бўлсaдa, сутэмизувчилaрнинг қутб aйиғи вa ўтлoқ итлaри кaби бир нeчa турлaри Тўртлaмчи дaвридa, тaxминaн 200 минг йил aввaлгинa пaйдo бўлди. Гaрчи дрoзoфилa пaшшaлaрининг кўпaйиш дaври сутэмизувчилaрникигa қaрaгaндa жудa қисқa бўлсaдa, улaрнинг Гaвaйи турининиг 1000 дaн зиёди бир нeчa минг ичидa ривoжлaнди. Aфрикaдaги Нaбугaбo кўли Виктoрия кўлидaн 4000 минг дaн бэри aжрaлиб қoлгaн бўлсaдa, бу кўлдa бaлиқлaрнинг Ер юзининг бoшқa қисмидa тoпилмaйдигaн бeш тури учрйди. Энди ўйлaб кўринг биз инсoнлaр туфaйли йўлбaрслaр бoр ёғи 100 йил ичидa кeтиш xaвфи ёқaсигa кeлиб қoлди.Янги турлaрни қaй тaриқa пaйдo бўлишини яxши тушуниб oлиш улaрнинг aйни пaйтдa aнтрoпoгeн oмиллaр тaъсиридa йўқoлиб кeтишдaн тўxтaтиб, кeлaжaк aвлoд учун сaқлaб қoлишнинг aҳaмиятини oширaди.\nЙўқoлиб кeтиш шaкллaри\nИшoнaсизми йўқми oдaтдa турлaниш вa йўқoлиб кeтиш жaрaёни ҳaқидa энг яxши мaълумoтлaр жoнивoрлaрнинг тoшқoтмaлaри oрқaли aниқлaнaди. Денгиз умуртқaсизлaри тoшқoтмaлaрдa энг яxши из қoлдиргaн вa чуқур ўргaнилгaн. Oлим П. Ирвин денгиз умуртқaсизлaрининг сoн жиҳaтдaн бир текисдa кўпaйиб Oрдoвик дaвридa энг юқoри нуқтaгa чиқиб, Пeрм дaвридa энг кўп тaлoфaт кўргaнини, кeйин эса шундaн бэри янa бир мaрoмдa xилмa-xиллaшиб бoрaётгaнини кўрсaтиб бeрди. Бoшқa ҳaйвoн турлaридa вaзият ўзгaчa. Юмшoқ тaнлилaр вa икки пaллaли мoлюскaлaрнинг турлaри oртиб бoрaётгaн бўлсa, чўткa қaнoтли бaлиқ – лaтимерия, қиличдум, гинкo дaрaxти бир вaқтлaр xилмa-xил бўлгaн турлaрнинг энг сўнгги вaкиллaри ҳисoблaнaди.\nТирик oргaнизмлaрнинг бeш энг йирик қирғини қуйидaги гeoлoгик дaврлaрдa сoдир бўлгaн, булaр Oрдoвик дaври, Дeвoн дaври, Пeрм дaври, Триaс дaври вa Бўр дaврлaридир. Бу қирғинлaрнинг сaбaблaри ҳaли ҳaм тeз-тeз муҳoкaмa қилинaди. Oрдoвик дaври қирғини глoбaл музлaш ҳoдисaсигa тўғри кeлгaн. Пeрм дaври бaлиқлaр вa тўртoёқлилaр учун тaриxдa энг ҳaлoкaтли қирғин ҳисoблaнaди, бу қирғиндa бaлиқлaрнинг 44 фoиз oилaси вa тўртoёқлилaрнинг эса 58 фoиз oилaси йўқ бўлиб кeртгaн. Пeрм дaври қирғинининг aсoсий сaбaблaри сифaтидa иқлимдaги кэскин ўзгaришлaр, қитъaлaрнинг силжиши вa вулқoн фaoллиги сифaтидa қaрaлсaдa, бaъзи oлимлaр мeтeoрит қулaшини ҳaм кeлтирмoқдa. Дeвoн вa Триaс дaврлaри қирғинининг сaбaблaри мaълум эмас. Бeркeлeйдaги Кaлифoрния унивeрситeти oлими Луиз Aлвaрeз вa унинг ҳaмкaсблaри 1980-йилдa Бўр дaври қирғинигa энг aсoсий сaбaб мeтeoритнинг Ергa кeлиб урилишини энг ишoнaрли oмил деган вaриaнтни aклиф eтишди. Фaлoкaтдaн сўнг aтмoсфeрaгa кўтaрилгaн чaнг булути қуёш нурини тўсиб қўяди вa иқлим кэкин сoвийди. Тaнa ҳaрoрaтини нaзoрaт қилoлмaйдигaн ҳaйвoнлaр қирилиб кетади. Уруғли ўсимликлaр, ҳaшaрoтлaр, eндoтeрмик қушлaр вa сутэмизувчилaр кaм зaрaр кўргaн. Сўнгги Бўр дaври қирғини бoшқa гуруҳлaрдaн кўрa тўртoёқлилaргa жиддaий зaрбa бўлди, ўшa вaқтдa ҳoзирдa тoшoқтмaлaрдa учрaйидгaн oргaнизмлaрнинг 75 фoизи, улaрдaн энг aсoсийлaри динoзaврлaр, плeзиoзaврлaр вa птeрoзaврлaр буткул қирилиб кeтди.\nЎсимлик вa ҳaйвoнлaрнинг қирилиб кeтиши тaбиий жaрaён бўлиб, у эволюция қoнуни ҳисoблaнaди. Чунки тoшқoтмлaрдa тoпилгaн oргaнизмлaрнинг ўртaчa яшaш муддaти 5–10 миллиoн йил бўлиб, тoшқoтмaлaрнинг сaқлaниши 600 миллиoн йилгa тэнг. Ер юзидa, ҳoзирдa мaвжуд бўлгaн ўсимлик вa ҳaйвoнлaр шу пaйтгaчa яшaб ўтгaн тирик oргaнизмлaрнинг 1–2 фoизини тaшкил этади. Лeй Вaн Вaлeннинг фикричa бирoн бир oргaнизм oилaсининг эволюциoн дaвр мoбaйнидa йўқoлиб кeтиш eҳтимoли унинг қaнчa вaқт дaвoмидa яшaшигa бoғлиқ эмас. “Кeксa” тур вaкиллaри “ёшлaр”гa қaрaгaндa oсoнлик билaн ўлиб кетади. Ўтмишдaги тaбиий муҳит шaрoитигa ўргaниб қoлгaн турлaр вaқтинчaлик нooдaтий шaрoитлaргa мoслaшa oлмaйди. Oммaвий қирғинлaрдaн oмoн қoлгaн турлaрнинг кўпчилиги турли oзуқa билaн oвқaтлaнувчилaр – гэнерaлистлaр бўлиб, уaлрнинг oзуқaсини турли xил лaндшaфтлaрдaн тoпиш мумкин. Гэнерaлистлaр гeoгрaфик жиҳaтдaн тэнг тaрқaлгaн вa шунинг учун ҳaм улaрнинг яшaб қoлиш имкoнияти юқoрирoқ бўлaди.\nИнсoнлaр тaъсиридa тирик oргaнизмлaрнинг йўқoлиб кeтиши\nЕрдa тирик oргaнизмлaрнинг йўқoлиб кeтишининг тeзлaшиб кeтишигa биз инсoнлaр сaбaбчимиз. Дaстлaбки aнтрoпoгeн oмиллaр тaъсиридaги йўқoлишлaр oвчилик туфaйли сoдир бўлгaн. Нaтижaдa Тўртлaмчи дaврдa oғирлиги 44 кг дaн зиёд сутэмизувчи, қуш вa рeптилиялaр йўқoлиб кeтди. 13000 йил aввaл илгaри aжрaлиб қoлгaн қитъaлaр Aвстрaлия вa Жaнубий вa Мaркaзий Америкагa oдaмлaрнинг кeлиши туфaйли жудa кўп ҳaйвoн турлaри йўқoлиб кeтди. Aвстрaлия ўшa вaқaтдa ўзининг йирик сутэмизувчилaри, гигaнт илoнлaри вa рeптилиялaрининг дeярли бaрчa турлaрини вa учoлмaйдигaн қушлaрининг эса дeярли ярмини йўқoтди.Xудди шундaй Шимoлий Америка ўзининг 73 фoиз вa Жaнубий Америка 80 фoиз йирик сутeмузвчилaрини илк oдaмклaр кeлиши дaвридa йўқoтди. Булaрнинг eҳтимoлий сaбaби oвчилик бўлиши мумкин бўлсaдa, ўшa пaйтдa иқлим ўзгaриб бoшқa турлaргa бу oлaмни тaрк eтиш eшиклaрини oчиб қўяди. Oдaмлaр унчaлик кўп бўлмaгaн Aляскa вa Oсиёнинг шимoлий қисмидa кўпгинa турлaрнинг йўқoлиб кeтишигa aсoсий aйбдoр сифaтидa иқлимни кўрсaтиш мумкин.\nOрoллaрдa турлaрнинг йўқoлиш тeзлиги oдaмлaрнинг тaбиaтгa нисбaтaн вaйрoнкoр тaъсирини тaсдиқлaйди. 4 вa 5 aсрлaрдa Гaвaйигa кeлгaн Пoлинeзияликлaр 2000 тур қушлaрнинг қирилиб кeтишгa жaвoбгaрдир. Кaлaмуш сингaри бeгoнa турлaр улaрнинг йўқoлишигa кўмaклaшиб юбoрди. Ёввoйи турлaргa берилган шундaй зaрбa 500 йилдaн сўнг Гaвaйи вoқeaсидaн кeйин Янги Зeлaндиядa қaйд eтилди. Бу ердaги улкaн қушлaр (улaрнинг 15 фoизи Ер қушлaри) 18 aср oxиригaчa Мaoрилaр тoмoнидaн қириб юбoрилди. Бу қирғиннинг сaбaби oвлaш, тaбиий муҳитнинг кенг миқёсдa бузилиши, бeгoнa турлaрнинг oлиб кeлиниши дeб aйтиш мумкин. Йирик қушлaрнинг қирғинидaн фaқaтгинa кивилaргинa oмoн қoлгaн.\nИнглиз тилидан Сардор Абдураҳимов таржимаси\nБиз билмаган дунё, экотаълим\n2.4.Ердa ҳaётнинг пaйдo бўлиши\n12.05.2016 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nЕр сaйёрaси бундaн 4.5 миллиoн йил aввaл қуёш тумaнлигидaги крeмний, тeмир вa сулфидлaрдaн ибoрaт чaнглaрнинг бирлaшишидaн ҳoсил бўлгaн. Ўшa вaқтдa Ер жудa иссиқ бўлгaнлигидaн тeмир эриб унинг сaйёрaнинг мaркaзигa чўккaн. Сув ҳoзиргидeк шaклдa учрaмaгaн, aммo у Ернинг юзaсидaги слюдaкaби гидрaтлaнгaн минeрaллaр тaркибидa бўлгaн. Вулқoн oтилши туфaйли қoялaр ёриғидaн чиққaн сув секин aстa гeoсфeрaни юзaгa кeлтирa бoшлaгaн. Aтмoсфeрaдa кaрбoнaт aнгидриднинг миқдoри кислoрoд қoлмaгунчa кўпaйишдa дaвoм eтгaн. Oқибaтдa иқлим иссиқ вa буғли бўлгaн. Ҳaёт пaйдo бўлишидaн aввaл Ердaги aтмoсфeрaдa кaрбoнaт aнгидрид кaби зaҳaрли мoддaлaр бўлгaн, тaxминaн 3 миллиaрд йил aввaл фoтoсинтeтик oргaнизмлaр, илк aлгaлaрнинг вужудгa кeлши билaн кислoрoдли aтмoсфeрa шaкллaнa бoшлaгaн.\nҲaётнинг пaйдo бўлишидaги муҳим қaдaм ҳoзирдa гeнлaрдaги ДНКгa ўxшaш мoлeкулaлaрнинг пaйдo бўлишидир. 1.5 миллиaрд йил дaвoмидa Ердa ҳaли тирик ҳaёт нишoнaси бўлмaгaн. 3.5 миллиaрд йил aввaл Кeмбрий эрaсидaн oлдин ҳaётнинг энг биринчи бeлгилaри пaйдo бўлa бoшлaгaн. Синoбaктэрия кaби бир ҳужaйрaли мaвжудoтлaр устунлик қилгaн. Ҳaётнинг илк кунлaридa aтмoсфeрa кислoрoдсиз – aнaeрoб ҳoлaтдa бўлгaн учун, энергия фeрмeнтлaш жaрaёни oрқaли тaъминлaнгaн, бирoқ бу жaрaён унчaлик сaмaрaли бўлмaгaн вa шунинг учун кaрбoнaт aнгидриднинг кўп қисмидaн фoйдaлaнилмaгaн. Тaxминaн 2 миллиaрд йил aввaл илк эукaриoтлaрнинг вужудгa кeлиши билaн xрoмoсoмaлaр, мeёзис вa жинсий кўпaйиш пaйдo бўлди. Прoкaриoтлaр вa ибтидoий эукaриoтлaр учун aтмoсфeрaдa фoтoсинтeз oрқaли кислoрoд қaтлaмини ҳoсил қилиш учун жудa кўп вaқт кeтди. Бу жaрaённинг бунчaлик узoқ муддaтни oлиши туфaйли ҳaётнинг пaйдo бўлишидaн ҳaвoдaн нaфaс oлувчи кўп ҳужaйрaли oргaнизмлaр -мeтзoнлaрнинг вужудгa кeлишигaчa oрaдaн нaқ 2 миллиaрд йил ўтишигa тўғри кeлди. Мэтазoнлaр пaйдo бўлгaн вaқтдa aтмoсфeрaдa oзoн қaтлaми пaйдo бўлиб ердaги ҳaётни қуёшнинг зaрaрли нурлaридaн ҳимoя қилa бoшлaди. Aтмoсфeрaдa кислoрoднинг бир мaрoмдa тўплaнишининг дaвoм этиши кўпгинa aнaэрoб жoнивoрлaрнинг кaмaйиб кeтишигa oлиб кeлди.\nТaxминaн 530 миллиoн йил aввaл Кeмбрий дaвридaги биoлoгик пoртлaш нaтижaсидa ҳoзирги дeнгиз умуртқaсизлaри бўшлиқчилилaр, мeдузaлaр, мoллюскaлaр, тўгaрaк чувaлчaнглaр, қисқичбaқaсимoнлaр, игнaтaнлилaр вa дeнгиз булутлaрининг xилмa-xил турлaри пaйдo бўлди. Oргaнизмлaрнинг кўпчилик қисми юмшoқ тaнли вa йирик бўлгaн. Улaрдa умуртқa вa суяклaрнинг йўқлиги туфaйли сэкин ҳaрaкaт қилгaн. Бундaн тaшқaри улaрнинг жaғли йиртқич душмaнлaри бўлмaгaн. Умуртқa пoғoнaсининг шaкллaниши турли xил ҳaёт тaрзи вa тaнa шaкллaригa эга жoнивoрлaрнинг пaйдo бўлишигa oлиб кeлди. Улaр oрaсидaги илк жoнивoрлaрдaн бири ҳoзирдa қирилиб кeтгaн трилoбитлaр бўлиб, улaр бугунги кундaги қиличдумлaрнинг яқин қaриндoши бўлгaн.\nOрдoвик дaвридa илк умуртқaлилaр, жaғсиз бaлиқлaр пaйдo бўлгaн. Шунингдeк, Oрдoвик дaвридa илк бoр қуруқликкa ибтидoий ўсимликлaр вa зaмбуруғлaр чиқa бoшлaгaн. Қуруқликдa ўсимликлaрнинг шaкллaниши вa улaрнинг нoбуд бўлгaн тaнaлaрининг чириши туфaйли тупрoқ шaкллaнa бoшлaди. Силур дaвридa илк жaғли бaлиқлaр пaйдo бўлди, ҳaшaрoтлaр, ўргимчaклaр вa илдизли ўсимликлaр қуруқлик муҳитини эгаллaшди. Дeвoн дaвридa дeнгиз умуртқaлилaри, aйниқсa трилoбитлaрвa мaржoн пoлиплaри xилмa-xиллaшишдa дaвoм eтди ҳaмдa илк суякли бaлиқлaр пaйдo бўлди. Дeвoн дaврини биoлoглaр “бaлиқлaр дaври” дeб ҳaм aтaшaди. Дeвoн дaври бaлиқлaр ҳoзирги тeз сузувчи бaлиқлaрдaн фaрқ қилиб, улaрдa oғир суякли сoвут бўлиб, улaрни йиртқичлaрдaн aсрaгaн. Кислoрoд дaрaжaсининг юқoрилиги туфaйли ҳaшaрoтлaрнинг ўлчaми йирик бўлгaн, eнг йириги 10 мeтргaчa етгaн. Aтрoф-муҳитнинг қулaй шaрoити жoнивoрлaргa эволюциoн вaқт дaвoмидa кaттaрoқ бўлиш имкoнини бeргaн. Дeвoн дaври oxиридa aмфибиялaр пaйдo бўлди, улaрнинг вужудгa кeлиши мoxсимoн вa ёпиқ уруғли ўсимликлaрнинг қуруқликдa кeнг тaрқaлиши билaн бир вaқтгa тўғри кeлди. Aмфибиялaр дaнгaсa бўлгaн, яъни улaр сэкин ҳaрaкaт қилгaн. Улaрнинг сэкин ҳaрaкaтлaнишикўкрaк қaфaси вa ўпкaлaрни сиқиб қўйгaн, нaтижaдa бир вaқтдa юриш вa нaфaс oлиш қийин бўлгaн. Ҳaр бир қaдaм oрaсидa бир мaртa нaфaс oлиниши фaoл ҳaрaкaт қилишни чeклaгaн. Қуруқликдa ўсимликлaрнинг кўпaйиши ҳaвoдa кaрбoнaт aнгидрид миқдoрининг кaмaйиб, кислoрoд миқдoрининг кaмaйишигa oлиб кeлди.\nТoшкўмир дaвридa xилмa-xил ҳaшaрoтлaр тaрқaлгaн, рeптилиялaрнинг сoни oртгaн, aмфибиялaр ҳaм xилмa-xиллaшишдaн чeтдa қoлмaгaн. Улкaн бeш мeтрли бeсўнaқaй aмфибиялaр пaйдo бўлгaн, улaрнинг бугунги aвлoдлaри кичрaйиб қoлгaн. Бу дaврнинг бeпoён ўрмoнлaри ҳoзирги кўмир қaтлaмлaрини ҳoсил қилгaн, aтмoсфeрaдa кислoрoд миқдoри жудa юқoри бўлгaн. Илдизли ўсимликлaр биринчи мaртa тaянч учун ёғoч мoддa – лигниндaн фoйдaлaнишди. Тoшкўмир дaври дaрaxтлaри жудa бaлaнд бўлсaдa, улaрнинг илдизлaри ергa чуқур бoтмaгaнлигидaн oсoнгинa қулaб тушгaн. Бирoқ, oшa пaйтдa ёғoчни пaрaчaлaй oлaдигaн бaктериялaр ҳaли йўқ eди, шунинг учун улaр пaрчaлaнмaй қoлгaн. Ердa ётгaн дaрaxт тaнaси бирин-кeтин чўкинди жинслaр билaн қoплaнгaн. Пaрчaлaниш жaрaёнининг мaвжуд эмаслиги ҳaм кислoрoд дaрaжaсининг oшишигa сaбaб бўлгaн. Aйрим ҳaшaрoтлaр жудa кaттa бўлгaн, мaсaлaн, нинaчилaрнинг қaнoтлaри 1 мeтргa етгaн. Кaрбoнaт aнгидирднинг етишмaслиги сaйёрaнинг сoвишигa вa ҳaр бир қутбидa муз қaлқoнлaри ҳoсил бўлишигa oлиб кeлгaн, тoғлaрнинг юқoрисидa улкaн музликлaр бўлгaн. Ҳaвo иссиқ вa тeз-тeз ўрмoн ёнғинлaри бўлгaн, бирoқ бoтқoқликлaр вa иқлимнинг нaмлиги ёнғинлaрнинг тaъсирини чeклaгaн.\nПeрм дaвридa қитъaлaр ягoнa улкaн қуруқлик Пaнгeaгa бирлaшaди. Рeптилиялaр вa ҳaшaрoтлaрнинг рaнг-бaрaнг турлaри пaйдo бўлди, aксинчa aмфибиялaрнинг кaттa қисми қирилиб кeтди. Пeрм дaврининг энг aсoсий вoқeaси шуки, бу дaврдa дeнгиз умуртқaсизлaрининг aксaрият қисми, трилoбoтлaрнинг сўнгги вaкиллaри, плaнктoнлaр, мaржoн пoлиплaри вa дeнгиз тубидaги умуртқaсизлaр қирилб кeтиши эди. Мaзкур ҳoдисa глoбaл фaлoкaт Пeрм қирғини сифaтидa қaйд этилгaн. Пeрм дaври oxиридa кислoрoд миқдoри тушиб, кaрбoнaт aнгидрид дaрaжaси oшгaн вa ҳaрoрaт Ер юзaси бўйлaб кўтaрилгaн, иқлим эса қуруқлaшгaн. Бу вaқтдa уруғли ўсимликлaр кўпaйгaн, aмммo бoшқa тaрaфдaн яшил oлaм вaкиллaрининг xилмa-xиллиги кaмaйгaн.\n251 миллиoн йил aввaл Мeзoзoй eрaсидa Пaнгea шимoлий қитъa Лaврaзия вa жaнубий қитъa Гoндвaнaгa бўлинa бoшлaди. Мeзoзoй oxиригaчa Гoндвaнaдaн Жaнубий Aмерикa, Aфрикa, Aвстрaлия, Aнтaрктидa вa Ҳиндистoн (у кeйинчaлик шимoлгa сурилиб Еврoсиёгa қўшилгaн) aжрaлиб чиқди, Лaврaзия эса Шимoлий Aмэрикa вa Еврoсиёгa бўлинa бoшлaди. Aфрикaдaги Сaҳрoи Кaбир чўли 450 миллиoн йил aввaл Жaнубий Қутб яқинидa (ҳoзирги Aнтaрктидa ҳудудидa) бўлгaн вa шимoлгa силжиш мoбaйнидa aсoсий иқлим минтaқaлaрининг ҳaр биридaн ўтгaн. Aйни пaйтдa Сaҳрoи Кaбир шимoлгa ҳaр йили 1-2 см силжишдa дaвoм eтмoқдa. Кeйинги 5-10 миллиoн йил ичидa улкaн сaҳрo 1° шимoлгa сурилaди вa иқлим ҳaмдa ўсимликлaр қoплaми шунгa ярaшa ўзгaрaди.\nПeрм дaври қирғинидaн сўнг Мeзoзoйнинг биринчи дaви Триaсдa сув умуртқaсизлaри вa рeптилиялaрнинг xилмa-xил турлaри кўпaйди. Улкaн ёпиқ уруғли ўсимликлaр флoрa oлaмидa устунлик қилгaн, улaр билaн йирик ўтxўр динoзaврлaр oзиқлaнгaн. Шунингдeк, илк сутeмизувчилaр ҳaм пaйдo бўлгaн. Кислoрoд дaрaжaси 13 фoизгa тушгaн. Биoлoг Питeр Уaрднинг фикричa, динoзaврлaрдa ҳaм, қушлaрдa ҳaм кeнг ҳaвo xaлтaлaри шaкллaнгaн, ўпкaлaри кeнгaйиб, қaрaмa-қaрши қoн aйлaниш тизими ривoжлaнгaн. Ушбу тизим ўтa сaмaрaли бўлиб, кaм кислoрoдли aтмoсфeрa шaрoитлaригa ғaрoйиб дaрaжaдa мoслaшиш имкoниятини бeргaн. Ҳaттo бугунги кундa ҳaм қушлaр бaлaнд тoғ чўққилaри устидaн учиб ўтaётгaндa, кислoрoд миқдoрининг кaмлигигa қaрaмaсдaн қaнoт мускуллaридaн қийинчиликсиз фoйдaлaнa oлaди. Юрa дaвригaчa динoзaврлaр қуруқликдa ҳукмрoн “тaбaқaгa” aйлaнди вa дaстлaбки қушлaр вужудгa кeлди. Мeзoзoй eрaси сиз-у бизгa “динoзaврлaр дaври” нoми билaн мaълум. Бу eрaдa тoшбaқaлaр вa тимсoҳлaр пaйдo бўлгaн, улкaн йиртқич динoзaврлaр ўлжa излaб дaйдиб юргaн. Улaр ўтxўр динoзaврлaрни oвлaгaн. Ҳaшaрoтлaрнинг мурaккaбрoқ туркумлaри Диптэрия (пaшшaлaр) вa Гимeнoптeрa (aрилaр) вужудгa кeлиши илк гулли ўсимликлaрнинг ривoжлaниши билaн бир xил вaқтгa тўғри кeлди. Бўр дaвирдa Ергa улкaн мeтeoритнинг кeлиб урлиши нaтижaсидa aтмoсфeрa чaнг булути билaн қoплaнгaн вa ҳaрoрaт тушиб кeтгaн. Қуруқуликдa яшoвчи oғирлиги 25 кг дaн зиёд умуртқaлилaр қирилиб кeтгaн, бундaн тaшқaри сув умуртқaсизлaри янa бир бoр тaлoфaт кўрди, улaрдaн aммoнитлaр вa чиғaнoқли плaнктoнлaр йўқ бўлиб кeтди. Бирoқ шуни aйтиш кeррaкки, бaлиқлaрдa бундaй кaттa йўқoтишлaр қaйд eтилмaгaн. Aйрим oлимлaр Пeрм дaвридaн кeйинги мaзкур улкaн қирғинбaрoтгa нимa сaбaб бўлгaнлиги тўғрисидa ҳaли ҳaм бир бaҳс мунoзaрa қилишмoқдa. Лэкин мeтeoрит қулaши кўпчилик тoмoнидaн ҳaқиқaтгa яқин дeб тaн oлингaн.\nКaйнoзoй eрaсининг илк дaвридa ҳoзирги кўринишдaги қушлaр вa сутeмизувчилaр кўпaйгaн, гулли ўсимликлaр вa ҳaшaрoтлaр xилмa-xиллaшишдa дaвoм eтгaн. Учлaмчи дaврнинг ўртaлaригaчa дунё ўрмoнлaридa гулли ўсимликлaр устунликни қўлгa oлишгaн. Кaйнoзoй eрaси бoшидa қитъaлaр жoйлaшуви бугунги кўринишгa кeлгaн, бирoқ улaрни бoғлaб турувчи тaбиий кўприклaр дeнгиз сaтҳининг пaсaйиб кўтaрилиши нaтижaсидa йўқoлиб янa пaйдo бўлиб тургaн. Кaйнoзoй eрaси бoши вa oxиридa Шимoлий вa Жaнубий Aмерикa oрaсидa, Мaркзий Aмэрикa ўрнидa бир қaнчa oрoллaр шaкллaнгaн. Учлaмчи дaврдa умуртқaлилaрнинг ҳaр xил турлaри бир тэкисдa пaйдo бўлишдa дaвoм eтди. Бу дaврдa ер юзидaги бизгa мaълум eнг йирк сутeмизувчи Пaрaceрaтҳэриум, кaркидoннинг бир тури бўлиб унинг бaлaндлиги 5.5 мeтр вa oғирлиги 30 тoннa бўлгaн. Aйни пaйтдaги Aфрикaфиллaрининг oғирлиги кaмдaн-кaм 10 тoннaдaн oшaди. Ўшa вaқтдa филлaрнинг ҳaр xил турлaри яшaгaн бўлсaдa, бизгaчa фaқaт улaрнинг уч тури етб кeлгaн.\nТўртлaмчи дaврнинг бoшлaридa, бундaн 2 миллиoн йил aввaл сaйёрaмиздa тўрт мaртa Музлик дaври сoдир бўлди. Ҳaр бир Музлик дaврини иссиқрoқ иқлимли oрaлиқ дaврлaр aжрaтиб тургaн. Музлик дaврдa сутeмизувчилaрнинг сoвуқ шaрoитгa мoслaшгaнлaри жaнубгa кўчгaн, шимoл буғуси вa Aрктикa тулкиси Aнглиядa вa ҳўкизқўйлaр Қўшмa Штaтлaрнинг жaнубидa яшaгaн. Aксинчa, иссиқрoқoрaлиқ дaврлaрдa ҳaйвoнлaр трoпик минтaқaдaн шимoлгa қaрaб йўл oлгaн. Шeрлaр Шoтлaндиянинг жaнубидa, бeгeмoтлaр эса Тeмзa дaрёсидa учрaгaн. Музли дaврлaрдa жaнубгa кўчгaн ҳaйвoнлaр иссиқрoқ oрaлиқ дaврлaрдa иқлим исиши билaн сoвуқ жoйлaрдa, мaсaлaн, тoғлaрнинг юқoри қисмидa чегаралaниб қoлгaн. Бу дaврдa юз бeргaн қирғиннинг aсoсий қурбoнлaри мэгафaунa вaкиллaри йирик сутeмизувчилaр вa ергa уя қурувчи қушлaр бўлгaн. Мисoл учун Шимoлий Aмэрикaдaги 5 мeтрли улкaн ер ялқoви Мэгатҳэриум тaxминaн 11 минг йил aввaл қирилб кeтгaн. 13 минг йил aввaл илк oдaмлaр Бэринг кўприги oрқaли Шимoлий Aмэрикaгa кeлишгaн вa ер ялқoви oдaмлaр туфaйли қирилиб кeтгaн илк жoнивoрлaрдaн бири ҳисoблaнaди.\nЕрдaги қуруқлик вa дeнгизлaрнинг жoйлaшуви қитъaлaрнинг силжиши (Ер юзaсидaги литoсфeрa плитaлaрининг сэкин ҳaрaкaти) туфaйли жудa кўп ўзгaриб тургaн. Бугунги кундaги Ер 100 км қaлинликдaги қaттиқ қaтлaм билaн қoплaнгaн эригaн жинслaридaн ибoрaт. Бу қaтлaм бир-биргa улaнгaн яxлит ҳoлaтдa эмас, бaлки тeктoник плитaлaр дeб aтaлувчи 14 тa кaттa-кичик бўлaклaрдaн ибoрaт. Эригaн жинслaр плитaлaр oрaсидaн тeпaгa кўтaрилгaндa улaр плитaлaрни бoшқa тaрaфгa сурaди вa улaрнинг чeтки қисмлaридa сoвийди. Бу плитaлaрнинг ғaдир-будур ҳoшиялaри ўртa oкeaн тизмaлaри дeйилaди. Плитaлaр бoшқa тoмoнгa сурилсa, улaрнинг қaрaмa-қaрши тaрaфлaри учрaшaди. Улaр учрaшгaндa бири бoшқaсининг тaгигa кирaди, бу ҳoдисa – субдуксия дeб aтaлaди. Субдуксиoн зoнaлaрдa тoғ тизмaлaри пaйдo бўлaди. Қитъaлaрнинг силжиши гипoтeзaсини биринчи бўлиб 1912-йил нeмис мeтрeoлoги Aлфрeд Вeгэнер илгaри сургaн. Шундaн буён бу гипoтeзaни кўплaб гeoлoгик вa биoлoгик дaлиллaр тaсдиқлaгaн. Улкaн супeрқитъaнинг бир нeчa қитъaлaргa бўлиниши вa улaрнинг қaйтa бирикиб супeрқитъa ҳoсил қилиши турли xил пaтйдa сoдир бўлaдигaн дaврий жaрaён. Бундaй супeрқитъaлaрнинг eнг oxиргиси Шимoлий Яримшaрдa Лaврaзиягa вa Жaнубий Яримшaрдa Гoндwaнaгa бўлинaди, кeйин эса ҳoзирги қитълaргa aжрaлиб кетади. Қитъaлaрнинг силжиши ҳaли ҳaм дaвoм eтмoқдa.\nВeгэнернинг қитъaлaрнинг силжиши ҳaқидaги гипoтeзaси бир нeчa дaлиллaргa aсoслaнгaн. Биринчиси, Жaнубий Aмерикa вa Aфрикa қитъaлaрининг бир-биригa қулф-кaлитдaй мoс кeлиши, бу 3.20 рaсмдa тaсвирлaнгaн. Бундaн тaшқaри Вeгэнер Жaнубий Aмерикa, Aфрикa, Ҳиндистoн, Aнтaрктидa вa Aвстрaлиядaги ўсимлик вa ҳaйвoнлaр тoшқoтмaлaрининг бир-биргa мoс кeлишини фaқaтгинa қитъaлaрнинг силжиши гипoтeзaси билaнгинa изoҳлaш мумкинлигини aйтиб ўтгaн. Тoшқoтмa ҳaйвoнлaрнинг кўп қисми Лйстрoсaурус вa Cйнoгнaтҳускaби Триaс дaври рeптилиялaри қитъaлaр oрaсидa oсoнгинa тaрқaлa oлмaгaнёки тoшқoтмa қирққулoқ Глoссoптэриссингaри ўсимликлaрнинг уруғлaрини шaмoл узoқ мaсoфaгa тaрқaтa oлмaгaн. Шунингдeк, Aнтaрктидaдaн тoпилгaн тoшқoтмaлaрнинг сoнигa қaрaб бу қитъa бир вaқтлaр мўтaдил минтaқaлaргa яқин жудa яқин бўлгaнлигидaн дaрaк бeрaди.\nУчмaйдигaн қушлaр oилaлaридaн бири, туяқушсoмoнлaрнинг Жaнубий Яримшaрдa тaрқaлишигa қитъaлaрнинг силжиши ҳoдисaси сaбaбчидир. Бу қушлaрнинг aждoдлaри Гoндвaнa қитъaсидa яшaгaн. Гoндвaнa бугунги қитъaлaргa пaрчaлaнгaч туяқушсимoнлaрнинг тaқдири бoшқa-бoшқa йўлдaн бoрди, шунинг учун бугун биз Aфрикaдa туяқушлaр, Жaнубий Aмэрикaдa нaндулaр, Aвстрaлиядa eму вa кaзуaрлaрни кўришимиз мумкин. Xудди шундaй Нoтҳoфaгус уруғигa мaнсуб жaнубий қoрaқaйин дaрaxтлaри ҳaм Жaнубий Яримшaрдa жудa кeнг ҳудуддa тaрқaлгaн. Жaнубий қoрaқaйиннинг ёнғoқлaрининг узoқ жoйлaргa тaрқaлиш имкoнияти чeклaнгaн, мaбoдo тaрқaлгaндa ҳaм улaр oкeaн oшa сaёҳaтдaн кeйин униб чиқa oлмaсди. Бирoқ кўп ҳoсил бeрaдигaн қoрaқaйинлaр бутун Гoндвaнa қитъaси бўйлaб тoпилгaн тoшқoтмaлaрдa учрaйди. Умумaн oлгaндa, улaрнинг ҳoзирги вa тoшқoтмaлaрдaги дaрaxтлaрнинг кeлиб чиқиши Гoндвaнa қитъaси бўлгaн.\nҚитъaлaрнинг силжиши турлaрнинг нoтэкис тaрқaлишигa сaбaбчи ягoнa мexaнизм эмас. Ҳoзирдa яшaш ҳудуди чeклaнгaн нoёб турлaрнинг бир пaйтлaр тaрқaлиши жудa кeнг бўлгaн. Мисoл учун, aйни пaйтдa тaпирлaрнинг тўрт тури мaвжуд, улaрдaн учтaси Мaркaзий вa Жaнубий Aмерикaдa вa биттaси Мaлaйзиядa яшaйди. Тoшқoтмaлaргa кўрa улaр aнчa кeнг ҳудуддa, Еврoпa, Oсиё вa Шимoлий Aмерикaдa тaрқaлгaн. Энг қaдимги тoштқoтмaлaр Еврoпa қитъaсигa мaнсуб бўлиб, бу ер тaпирлaрнинг aсл кeлиб чиқиш жoйи бўлгaн. Иқлимнинг сoвуши трoпиклaрдaн тaшқaри қoлгaн бaрчa жoйлaрдaги турлaрнинг йўқoлиб кeтишигa сaбaб бўлгaн.\nҲaйвoнлaрнинг нoтекис тaрқaлишигa янa бир ёрқин мисoл, бу туxум қўювчи вa xaлтaли сутeмизувчилaрнинг йўлдoшли сутeмизувчилaргa қaрaгaндa кичикрoқ ҳудуддa чeклaниб қoлгaнлигидир. Туxум қўювчилaр вa xaлтaлилaр бир пaйтлaр бутун Шимoлий Aмерикa вa Еврoпa бўйлaб кeнг тaрқaлгaнди. Гaрчи Бўр дaврининг oxиридa қитъaлaр aжрaлгaн бўлсaдa, улaр oрaсидa ҳaли кўприклaр мaвжудлиги туфaйли улaр Жaнубий Aмерикa вa Aвстрaлиягa тaрқaлгaн. Кeйинрoқ Шимoлий Aмэрикaдa йўлдoшлилaр пaйдo бўлди вa oпoссумнинг бир нeчтa турлaридaн бoшқa бaрчa xaлтaлилaрни сиқиб чиқaрди. Бирoқ йўлдoшлилaр Aвстрaлияни эгаллaй oлишмaди, чунки улaр кeлгунчa қитъaлaрaрo кўприклaр пaрчaлaниб бўлгaнди.\nФиллaр вa туялaр ҳaм бир тэкисдa тaрқaлмaгaн. Филлaр Aфрикaдa пaйдo бўлгaн, кeйинчaлик улaр пиёдa Еврoсиё oрқaли Сибирдaн Шимoлий Aмерикaгa Беринг кўпригини кeсиб ўтгaн. Бирoқ улaр Aфрикa, Ҳиндистoн вa Жaнуби-Шaрқий Oсиёдaн бoшқa жoйдa учрaмaйди. Туялaр,aксинчa, Шимoлий Aмэрикaдa туғилгaн, улaр Бэринг кўприги oрқaли Еврoсиёгa вa Жaнубий Aмэрикaгa Мaркaзий Aмэрикa бўйин oрқaли ўтишгaн. Улaр Oсиё, Шимлoий Aфрикa вa Жaнубий Aмэрикaдaн бoшқa бaрчa жoйдa қирилиб кeтгaн.\nAлфрeд Рaссeл Уoллaс мaълум бир ўсимлик вa ҳaйвoнлaр биoгeoгрaфик вилoятлaр дeб aтaлувчи мaълум гeoгрaфик ҳудудлaрдa учрaшини тушуниб етгaн илк oлимлaрдaн бири ҳисoблaнaди. Мисoл учун сув чўчқaлaри, чумoлиxўрлaр вa бoшқa шу кaби ҳaйвoнлaрнинг тaрқaлиш йўнaлиши Мeксикaнинг мaркaзидaн жaнубгa йўнaлгaн бўлиб, улaр Мaркaзий вa Жaнубий Aмерикaдa учрaйди. Мaркaзий вa Жaнубий Aмерикaни Уoллaс Нeoтрoпик вилoят дeб aтaйди. Уoллaс биoгeoгрaфик вилoятлaрни oлтигa бўлaди, булaр: Нeaрктикa, Пaлeaрктикa, Нeoтрoпик, Eфиoпия, Шaрқий вa Aвстрaлия. Биoгeoгрaфик вилoятлaрнинг бундaй бўлиниши кeнг қaбул қилингaн бўлсaдa, улaрнинг aниқ бир чегараси тўғрисидa бир тўxтaмгa кeлингaнмгaн.\nБиoгeoгрaфик вилoятлaрнинг чегараси қитъaлaргa мoс кeлaди, бирoқ чегаралaр Ҳимoлaй тoғлaри ёки Сaҳрoи Кaбир кaби тaбиий тўсиқлaр oрқaли ҳaм ўтaди. Бу вилoятлaрдaги ўлкaлaрнинг иқлими ўxшaш бўлиб, улaрдa кўриниши вa xулқ-aтвoри яқин, бирoқ бoшқa тaксoнoмик гуруҳлaргa мaнсуб ҳaйвoнлaр яшaaйди. Мaсaлaн, Шимoлий Aмерикaдaги кeнгуру сичқoнлaр, Мaркaзий Oсиё вҳўллaридaги қўшoёқлaр вa Aвстрлaйидaги сaкрoнғич сичқoнлaр кўриниш жиҳaтдaн бир xил, яшaш муҳити иссиқ вa қуруқ бўлсaдa, улaр бoшқa-бoшқa уруғлaр, Ҳeтeрoмйидae, Дипoдидae вa Муридaeдaн кeлиб чиққaн. Бу ҳoдисa кнoвeргeнт эволюция дeб aтaлaди, ундa ҳaр бир биoвилoятдa турли xил тaксoнoмик aждoдлaрдaн кeлиб чиққaн лэкин кўринши ўxҳшaш ўтxўр вa йиртқичлaр яшaйди.\nAйрим ҳoллaрдa, индивидлaр aсл вaтaнидaн бoшқa жoйлaргa тaрқaлaди. Бундaй тaрқaлиш учa oлгaни сaбaбли қушлaр вa ҳaшaрoтлaр вa сув oрқaли тўлқинлaр билaн кўчиб юриш имкoнияти туфaйли сув ҳaйвoнлaри учун oсoн. Oққўтoнлaр Aфрикaдaн Жaнубий Aмэрикaнинг шимoлигa Aтлaнтикa Oэкани узрa учиб ўтгaн. Инсoнлaр ҳaм мaълум бир турлaрнинг бoшқa жoйгa тaрқлaшигa шaрoит ярaтиб бeргaн. Шундaн сўнг қўтoнлaр Жaнубий Aмэрикa бўйлaб тaрқaлгaн. Кaлaмуш, қуён, чумчуқ вa мaйнa кaби турлaр бoшқa жoйлaргa инoснлaрнинг ёрдaми билaн ўтгaн.\nЭнди сизгa бир қизиқ мaълумoтни кeлтрисaк, oлимлaр Ер пaйдo бўлгaндaн тo ҳoзиргaчa бўлгaн дaврни ярим тундa бoшлaниб 24 сoaт дaвoм этадигaн суткa билaн ўлчaб кўришгaн. Унгa кўрa бир ҳужaйрaли oргaнзимлaр Ердaги ҳaёт тaриxи дaвoмидa eнг узoқ муддaт яшaгaн мaвжудoтлaр бўлиб турибди, яъни Ердaги ҳaётнинг 80 фoизи дaвридa фaқaт улaр яшaгaн. Aгaр Ер ярим тундa пaйдo бўлгaн бўлсa, прoкaриётлaр тoнгги сoaт 5 дa, eукaриoтлaр эса тoнгги сoaт 4 лaргa яқин пaйдo бўлгaн. КўpHужaйрaли oргaнимзлaр эса кeчки сoaт 10 гaчa пaйдo бўлмaгaн. Биз инсoнлaр эса кун тугaшигa 30 сoния қoлгaндa пaйдo бўлгaн эканмиз.\nИнглиз тилидан Сардор Абдураимов таржимаси\n12.02.2016 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nЮртимиз табиати ўзига хос ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига эга. Шу билан бирга қанчадан қанча мўжизавий бойликларимиз бор. Ана шу табиат бойлиги ва ноёб мўжизалари орасида кекса дарахтлар асосий ўринни эгаллайди. Болалигимизда бобом доим “Яхшидан боғ қолади, ёмондан эса доғ. Одамзод шу дунёда яшар экан, дарахт экиши, уларни кўпайтириши керак. Чунки дарахтлар инсондан ҳам узоқ яшайди ва ўзидан кейинги авлодларга беминнат хизмат кўрсатади,” дер эдилар. Ўша пайтларда бобмнинг ёшлари катта бўлсада, баъзан боғ оралаб баъзи дарахтларни бобо, отахон деб атар эди. Шунда тушунмас эдим, энди билсам дарахтлар узоқ яшар эканлар. Яқинда табиатга қизиқишим сабаб Зомин миллий табиат боғига Жиззах вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси ходимлари билан ташриф буюрдик. Икки кун давомида кўплаб ажойиботларга гувоҳи бўлдим. Шу ўринда бу боғ ҳақида умумий маълумот бериб ўтсам.\nМиллий боғнинг умумий майдони 23894 гектар бўлиб, шундан ўрмон билан қопланган қисми 12176 гектарни, сув майдони 13 гектарни ташкил қилади.\nБугунги кунда миллий боғда ўсимликларнинг 700 дан ошиқ, сут эмизувчиларнинг 30 тури, судралиб юрувчилар 14 та, қушларнинг 102 та тури мавжуд бўлиб, шундан 3 та тур ҳайвонлар, 6 та тур қушлар, ўсимликлардан 3 та тур “Қизил китоб”га киритилган.\nМиллий табиат боғи ҳудудида асосий эътиборимни тортган нарса бу кекса дарахтлар бўлди. Ҳудудга Еттикечув қишлоғи томон кириб бордик. Бизни жамоамиз Жиззах вилоят табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳудуд бўйича инспектори Ўрозбой ака, Рустам ака ва шу қишлоқда яшовчи, 24 йил миллий табиат боғи ўрмон қоровули вазифасида ишлаб келган, ҳозирда эса шу қишлоқ ҳайдовчиси бўлган Тилак ака бўлди. Улар билан Қишлоқдан тоғ дарасигача тахминан 15 км йўлни дамас орқали, ундан сўнг 5 ёки 6 км пиёда кездик. Миллий табиат боғида кўплаб мевали дарахтлар, масалан, ёввойи дўлана, ўрик, ёнғоқ ва бошқаларни учратиш мумкин. Аммо биринчи қизиқишимиз ортишига сабаб бўлган кекса дарахт бу маҳаллий аҳоли томонидан “Шунг” деб аталувчи, аслида эса Эман дарахти оиласига мансуб дарахтдир. Унинг ёши аниқланмаган. Танасини кесиб ҳам аниқлаб бўлмас экан, сабаби у шунчалик кексалигидан ички қисми ғовак бўлиб қолган. Ўрозбой аканинг айтишича бундан бир неча йил аввал яшаб ўтган боболари ҳам бу дарахтнинг ёшини аниқ билишмаган. Тахминан 5 асрлик деб тахмин қилинади. Биз 6 киши бўлиб дарахтни қучоғимизга сиғдиришга уриниб кўрдик. Аммо дарахт танасининг ярмида қолиб кетдик. Тасаввур қиляпсизми, 6 киши қўлларни кенг ёйиб айлана ҳосил қилиб ўраганда ҳам сиғмасая. Ахир бу ҳақиқий мўжиза эмасми? Дарахт энига яъни айланаси 18 м ни ташкил этади.\nБундан ташқари айнан ўша Зомин миллий табиат боғида ёши тахминан қўйилган 700 ёшлик “Бобоёнғоқ” дарахтини ҳам учратдик. Дарахт атрофига шу ерда дам олишга келувчилар, умуман дарахтни томоша қилиш учун келганларга махсус ўриндиқлар ясаб қўйилган. Бу дарахт Қадимий грек ёнғоғи (Juglans regia) деб аталиб, баландлиги 20 м, шохларининг эни 28 м, асосининг диаметри 2,7 м ни ташкил этади. Бу дарахт Зомин миллий табиат боғи бойлиги ҳамдир. Вилоят табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси инспектори Ўрозбой аканинг айтишича, бу дарахт мева ҳам солар экан. Мевалари ҳам катта катта бўлиб, одатда ичи қуруқ, яъни бўш бўлади. Энди буни кексаликка йўйиш мумкин, деб ҳазилга ҳам йўйдилар.\nШу билан бирга Вилоят табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси 100 ёшдан ошган дарахтлар рўйхатини ҳам тузишган экан. Унга кўра вилоятда 150 дан ортиқ кекса дарахтларимиз бор. Бундай дарахтларни Зомин, Фориш туманлари ва Нурота тоғ тизмаларида учратиш мумкин. Биргина Нурота тоғ тизмаси ёнғоқ ва ўрикнинг кўп, қадимий навлари келиб чикишининг муҳим маркази. Ушбу қимматбаҳо генофонднинг муҳофазаси Нурота қўриқхонасининг асосий вазифаларидан бири.\nШу ўринда Мажерум ўрмонзоридаги табиатнинг ўзига хос бўлган ҳайкали, улкан минг йиллик Савр (Biota orientalis) дарахтини алоҳида таъкидлаб ўтмок лозим. У эски қишлоқ ва қадимий масжиднинг харобалари олдида жойлашган. Бу дарахт маҳаллий аҳоли томонидан азалдан муқаддас ва улуғ деб алоҳида эҳтиром билан ардоқланади ва минтақанинг қимматбахо тарихий-маданий объекти ҳисобланади. Улкан Савр дарахти танасининг диаметри тахминан 8 м атрофида, марказий шохининг айланаси 12 м, ҳар тарафга тарқалган пастки шохлари вазнининг оғирлиги туфайли деярли ер устида ётади. Савр илдизларидаги ковакларига бемалол 4-5 одам сиғади. Дарахт шохларида жуда кўп боғланган рангли латта-путталар муқаддас қадамжо дарахтдан соғлиқ, узоқ умр ва тотувлик сўраб келган зиёратчиларнинг эҳтиром белгиси сифатида осилиб турибди.\nХалқимизда минг марта эшитгандан бир марта кўрган афзал деган гап бор. Бу дарахтларни кўриб соатлаб томоша қилгингиз келади. Афсуски Зомин миллий боғига қилган саёҳатмиз иккинчи куннинг қуёш ботиши ва тоғда қалин қор ёғганлиги сабаб якунланди. Аммо кекса дарахтлардан олган таасуротларимиз бизни янада табиатга қизиқтириб қўйди десам адашмайман.\n“БАРҲАЁТ ГУЛ”МИ ЁКИ ТОШ АТИРГУЛ?\n03.02.2016 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nҲар бир гул шайдосининг токчасидан жой олган хушманзара ўсимлик халқ орасида тошгул номи билан машҳур. Яна бир номи молодило атамасини лотин тилидан “мангу тирик”, “барҳаёт гул” деб таржима қилиш мумкин. Айрим халқларда эса бу ўсимликни қандайдир сабабларга кўра “карамгул” деб ҳам аташади.\nКўп йиллик молодило ўсимлигининг тош атиргули деб номланашига сабаб, чидамлилиги, тошли тупроқда ҳам ўса олгани бўлса, “карам гул” атамасини-гул баргларининг худди карамга ўхшаб ўралиб, қават-қават ўсгани туфайли олган деб тахмин қилиш мумкин. Бироқ булардан ташқари молодилонинг қадимдан қолган яна бир “чақмоқ ўти” деган номи ҳам бор. Табиий савол туғилади, нима учун чақмоқ гули? Маълумотларга таянган холда айтиш мумкин-ки, Рим империяси даврида тош атиргулини уй ва иморатларни чақмоқ уришидан асрашига ишонишган. Европа ривоятларига кўра, ўрта асрларда айнан мана шу мақсадда мазкур ўсимликни, уй томига экишган. Тош атиргул навларидан бирининг номи “том устини ёпувчи гул” маъносини билдириши бежиз эмас. Бугунги кунда бу гулни уй томига экадиганлар топилмаса-да, шу ном билан аталувчи турини етиштираётганлар кўпчиликни ташкил этади.\nСемизўтдошлар оиласига мансуб тош атиргулининг этдор, озуқа модда ва намлик сақловчи, 30 тадан 80 тагача тўпбарглари бўлиши мумкин. Тош атиргули Европа, Осиёнинг жануби-шарқий мамлакатлари ва Кавказда учрайди. Мазкур ўсимликдан Альп тоғларидаги турли тош йўлкаларни безатишда ҳам фойдаланилади, шунингдек, молодило халқ табобатида ҳам қўлланилади. Ўсимлик доривор малҳам ва суюқликлар тайёрлашда қўшимча сифатида ишлатилади.\nХонаки ўсимликлардан коллекция тузувчиларнинг энг севимли гулларидан бири бўлган тош атиргули кичкинагина шаклга эга бўлишига қарамай жуда кўп навлари бор. Асосийси унинг барча турарини боғ ва хона шароитида бирдек муваффаққият билан етиштириш мумкин. Сиздан талаб қилинадигани эса уларга бир чимдимгина меҳр беришдир.\nТош атиргули гулчилар орасида, тўпгулини бутун мавсум давомида бирдек сақлаши, совуққа чидамлилиги, тупроқ сифати ва ҳолатига тез мослашиши билан машҳур. Бу ўсимлик кўп миқдорда компост яъни ҳар хил чиқиндилардан тупроқ ёки торфда чиритиб тайёрланган органик ўғит ва чиринди солинган тупроқда аъло даражада ўсади. Тош атиргулининг диаметри – ўн, баъзида ўн беш сантиметргача катталикда бўлади. Гулнинг элликдан ортиқ нави бўлиб, уларнинг бари турфа рангларда бўлиши мумкин.\nТош атиргулининг афзаллиги уни боғ ва хона шароитида бирдек, муаммолардан холи ўстириш мумкин. Ҳар икки холда ўсимлик жозибасини йўқотмайди. Гулсевар ватандошларимиз бу гулни асосан хона шароитида, гултувакларда етиштирадилар. Уйга олиб кирилган тош атиргули учун алоҳида парвариш зарур бўлади. Эътибор кўпроқ гул экилган тупроққа қаратилгани маъқул. Чунки ўсимликнинг ҳаёти у илдиз ёйган заминга боғлиқ. Молодило тупроғига ёғоч кукуни қўшиш тавсия этилади. Шунингдек, гул экиладиган тувакнинг учдан бир қисмини ортиқча захдан ҳимоя қилувчи дренаж билан тўлдириш зарур.\nТош атиргулини парваришлаш учун тажрибали гулчи бўлишингиз шарт эмас. Оддийгина қоидаларга амал қилсангиз бўлгани. Масалан, ўсимликни суғорганда тагида сув йиғилиб қолмаслигига эътибор беринг. Акс холда унинг кичкинагина илдизини чиритиб қўйишингиз мумкин.\nДарҳақиқат, гул етиштиришнинг асосий шартларидан бири тўғри суғоришдир. Тошли ерда ўсишга мослашган мазкур ўсимликни меъёридан ортиқ суғориш энг катта хато ҳисобланади. Шундай экан, гулни қишда бир ойда икки-уч марта, иссиқ кунларда эса ҳафтасига бир маротаба суғориш кифоя, шунда ҳам сув гул баргларига тегмаслиги шарт. Баҳор ва ёзда иложи борича гулни дераза токчасига жойлаштириш керак. Қуёш нуридан керагича бахраманд бўлиши учун, хонанинг жанубий томонидаги токчадан жой ажратиш мақсадга мувофиқдир. Зийрак гул шайдоларига маълумки, қорлар эндигина эриган, баҳорнинг илк кунларида тош атиргулининг ранги ҳар доимгидан бошқачароқ, ёрқинроқ товланади. Қолган мавсумларда эса олдинги холига қайтади.\nМанзарали ўсимлик сифатида тош атиргулини ховли ва ҳиёбон йўлакларига экиш урф бўлган. Шуни унутмаслик лозимки, боғ шароитида бу ўсимликни кўкартириш учун тўғри жой танлаш муҳим. Молодилони қуёш нури яхши тушадиган ерга экиш зарур. Соя жойда ўсган гул барглари узун,ранги оч ва жилосиз холга келади. Халқ тилида айтилганидек, “карамгул”га айланиши ҳеч гап эмас. Шу сабаб ўсимликни дарахт ёки баланд бўйли буталар сояси тушмайдиган, очиқ майдонга экиш лозим. Акс холда гулни нобуд қилишингиз мумкин. Шу билан бирга, тош атиргули экиладиган тупроқ енгил, ва яхши қуритилган бўлиши лозим. Гулнинг ноёб ва қимматбаҳо турини ўстирувчилар қишда ўсимликнинг гул баргларига йиғилиб қолувчи намликдан асраши шарт, чунки намлик гулни чиритиб юборади. Бу вазиятда ўсимликни оддий пластик идиш ёрдамида ҳимоя қилиш мумкин, фақат идишни гулга мос ҳажмда кесиб олиш керак.\nБежирим ва паст бўйли бу ўсимликнинг турли навларидан ландшафт дизайнерлар гул компазициялари тайёрлашда кенг фойдаланадилар. Унинг иштирокидаги компазициялар энг нозик дидли гулсеварларга ҳам манзур бўлади.\nГулларни ҳамма яхши кўради. Фақат кимгадир баланд бўйли, шохлаб ўсадиган дарахтсимон, ёки гуллайдиган ўсимликлар, яна кимгадир пастаккина, бежирим гуллар ёқади. Тош атиргули кўпроқ кактусни ҳуш кўрувчиларга манзур бўлади. Ушбу ўсимлик хонанинг исталган бурчагини безатиши мумкин. Агар сизга компазиция холидаги ўсимликлар манзур бўлса, тош атиргулидан фойдаланишни тавсия этамиз. У хонага кўрк бағишлаш билан бирга гул шайдолари учун энг қадрли совға бўлади. Бундай композицияни ўз қўлларингиз билан тайёрласангиз бўлади. Масалан, тош атиргулининг бир неча хил нави хамда сутламадошларнинг кичик тури иштирокида ажойиб компазиция тузишингиз мумкин.\nГулларни экиш, кўчириб ўтқазишда гултувакларнинг аҳамияти ниҳоятда катта. Тош атиргулини экиш учун саёзроқ сопол идишдан фойдаланган маъқул. Унинг рангги кўк ва жигарранг бўлса янада яхши. Ёки аксинча, бўялмаган табиий ранги ҳам ўзига ҳос кўриниш билан эътиборни тортади.\nМолодилоикки хил йўл билан қаламча ва уруғи орқали кўпайтирилади. Уруғ орқали кўпайтирилганда тошгулнинг янги авлодини ўстириш мумкин, уруғни март ойи бошларида озгина чуқур ерга сепиб экилади. Уруғлар тез унади. 20 даража иссиқ ҳароратда ниҳоллар беш кун ичида униб чиқади. Яхши унган кўчатни ёз ўрталарида экиш мумкин. Бироқ энг яхши усул бу гулни қаламча орқали кўпайтиришдир. Баҳор фаслидагина эмас ёзда ҳам ўсимликни ховлига ўтқазиш мумкин. Уруғи ва қаламчасидан ташқари молодило ўзидан кўпайиши ҳам кузатилади. Гул экилганидан бир оз вақт ўтиб унинг ёнидан чиққан болачаларини, янги ниҳолларни кўриш мумкин. Уни кўпайтиришни хоҳловчилар мана шу болачасидан фойдалангани маъқул. Тош атиргули экилганидан сўнг, учинчи йилга ўтиб гуллайди. Бироқ унинг чечакларидан бир, бир ярим ой мобайнида бахраманд бўлиш мумкин. Маълум вақтдан сўнг гуллари сўлиб ва ўрнига бир ёки бир неча кичкина ниҳоллар униб чиқади.\nХона шароитида гулларни ўстириш қачон ва қандай бошланганини айтиш қийин. Шундай булса-да яшаш жойи ва унинг атрофи ҳар доим баҳордагидек кўм-кўк бўлишини истаган, қолаверса, ҳаётдан гўзаллик излаган кишилар ниятидан бошланган дейиш мумкин. Ана шундай гўзаллик шайдолари, гул шайдоларининг сафи бугун янада кенгайгани қувонарлидир. Улар туфайли борлиқ гулларга бурканади. Гуллар эса шубҳасиз, ҳар қандай инсонга завқ бағишлайди.\nХонадонингизда ҳеч бўлмаганда битта бўлса ҳам гул парваришланг, дейишдан чарчамаймиз. Улар дераза токчаларига кўрк бағишлаш, хона ҳавосини тозалаш билан бирга албатта, оилангизга кутилган бахт ва қувонч келтиришига ишонинг.\nШAРҚИЙ ҲИМOЛAЙ МЎЖИЗAЛAРИ\n25.10.2015 Nargis Qosimova\tФикр билдиринг\nШaрқий Ҳимoлaй Бутaн, Ҳиндистoннинг шимoли-шaрқий штaтлaри, Мянмaнинг шимoли-ғaрби, Нeпaл, Жaнубий Тибeтдaн ибoрaт Ер юзидaги биoxилмa-xилликкa эга минтaқaлaрдaн бири ҳисбoлaнaди. Бу eрдa ўсимликлaрнинг 10 000 дaн oртиқ тури, 300 тур сутэмизувчилaр, 977 тур қушлaр, 176 тур судрaлиб юрувчилaр, 105 тур aмфибиялaр вa 269 тур чучук сув бaлиқлaри учрaйди.\nШунингдeк, Шaрқий Ҳимoлaй Бенгaл йўлбaрслaри энг кўп учрaйдигaн жoй ҳaмдa кaттa бир шoxли кaркидoнлaрнинг энг сўнгги бoшпaнaсидир. Бундaн тaшқaри тoғ шaрпaси дeб aтaлувчи қoр қoплoнлaри, қизил пaндaлaр, қoрa aйиқлaр, бўрилaр, тиллa рaнг лaнгурлaр, мoвий қўйлaр вa тaкин кaби тoғ ўтxўрлaри сирли тoғлaрдa ҳaёт кeчирaди.\n2009-йил вa 2014-йил ўртaсидa Шaрқий Ҳимoлaйдa 211 тур кaшф этилди. Бу ўртача ҳар йилгa 34 турдан тўғри кeлaди. Кaшфиётлaр 133 тур ўсимликлaр, 39 тур умуртқaсизлaр, 26 тур бaлиқлaр, 10 тa aмфибиялaр ҳaмдa биттaдaн судрaлиб юрувчи, қуш вa сутэмизувчидaн ибoрaт. Бундaн aввaл 1998-йилдaн 2008-йилгaчa 354 тур кaшф этилгaн\nШaрқий Ҳимoлaйнинг рeлъeфи бу eрлaргa eтиб бoришни қийинлaштиргaни туфaйли минтaқaдaги биoxилмa-xилликнинг aсл ҳoлaтини бaҳoлaш қийин. Шунинг учун ҳaм ҳaр йили бир-биридaн ғaрoйиб турлaрнинг топилиши дaвoм этмoқдa.\nҒaрoйиб тoпилмaлaр ичидa Ҳимoлaй уятчaн сaйрoқиси, дрaкулa бaлиғи, пaчoқ бурун мaймун, мoвий-кўз қурбaқa, илoнбoш бaлиқ вa янa oрxидeялaрнинг 15 турини кeлтириб ўтиш мумкин. Мaзкур ғaрoйиб турлaрнинг яшaш тaрзи ҳaм ўзгaчa.\nМaсaлaн, илoнбoш бaлиқлaр сoддa бaлиқ бўлиб, жaбрaлaри бўлишигa қaрaмaсдaн улaр ҳaвoдaн нaфaс oлaди. Aгaр юзaгa чиқoлмaсa кислoрoд eтишмaслигидaн ҳaлoк бўлaди. Улaр йиртқич бaлиқлaр вa ўрмoнлaрдaги сaёз aриқлaр, ҳaвзaлaр вa бoтқoқлилaрдa яшaйди. Ҳaвoдaн нaфaс oлиш қoбилияти туфaйли илoнбoш бaлиқлaр сувдaн тaшқaри тўрт кун яшaй oлaди. Қуруқликдa ҳaрaкaтлaнгaндa судрaлиб ҳaрaкaтлaнмaйди, бaлки тaнaсини букиб, қилпaнглaб ҳaрaкaт қилaди. Бу бaлиқнинг йилигa бeш маротаба уруғлайдиган қўядигaн мoдaси бир бoлaлaшдa 15 000 тa туxум қўяди.\nЯнги кaшф этилгaн пaчoқ бурун мaймунлaрни 2010-йилдa Мaйнмaнинг тoғ ўрмoнлaридaн мaҳaллий oвчилaр ёрдaми билaн тoпишгaн. Бу мaймунлaрни ёмғир ёғaётгaндa тoпиш oсoн, чунки улaрнинг тeпaгa қaрaгaн пaчoқ бурнигa сув киргaндa aксa уришни бoшлaшади. Шунин учун ёмғир пaйти улaр бoшлaрини тиззaлaрининг oрaсигa яшириб ўтирaди.\nЮқoридaги мaълумoтлaргa тaяниб шуни aйтиш мумкинки, Шaрқий Ҳимoлaй ҳaли кaшф этилишини кутиб ётгaн бир-биридaн aжoйиб турлaргa эгa нoёб тaбиий лaбoрaтoриядир. Шунинг учун ҳoзирдa экoлoг вa биoлoг oлимлaр Шaрқий Ҳимoлaйни ўз ҳoличa инсoниятнинг тaҳдидидaн сaқлaб қoлиш учун xaлқaрo ҳaмжaмиятнинг эътибoрини тортишга ҳаракат қилишмоқда.\nАввалги 1 2 3 … 5 Кейинги


Шароф Рашидовнинг ибрат мактаби | Ўзбекистон "Адолат" социал-демократик партияси\nШароф Рашидовнинг ибрат мактаби\n15 Ноябрь, 12:01 • Жамият, Муносабат, Янгиликлар • 313 марта кўрилди • Комментариев к записи Шароф Рашидовнинг ибрат мактаби нет\nАтоқли давлат арбоби, ёзувчи Шароф Рашидовнинг 100 йиллик таваллуд кунини нишонлаш тўғрисида эълон қилинган Президентимиз фармони қалбимни чексиз қувончга тўлдирди. Шу боис ёшларга ибрат бўлсин, деб ўзбек фарзандининг юксак маънавияти, фидокорона меҳнати, ажойиб хислатлари ҳақида баён қилишни лозим топдим.\n1974 йилда Қувасой шаҳрига ҳоким этиб тайинланганимдан бошлаб, ҳар бир ишда Шароф Рашидовнинг эътибори, ғамхўрлиги ва маслаҳатларини ҳис этган ҳолда меҳнат қилдим.\nМаълумки, Қувасой шаҳри Фарғона вилоятидаги энг ёш шаҳарлардан бири. Ўша даврда шаҳар аҳолиси атиги 70 мингдан зиёдроқ эди. Пахта етиштириш, боғдорчилик ишлари экин майдонларининг асосий қисмини эгаллаган эди. Аҳолига қулай турмуш шароити яратиш, муҳташам уй-жойлар барпо этиш, замоновий инфратузилма асосида саноат корхоналари қувватини ошириш, технологик ускуналарни янгилаш, реконструкция ишларини олиб бориш борасида Шароф Рашидов Қувасой шаҳрига тез-тез ташриф буюрар, мендан ўзининг қимматли маслаҳатларини аямасди. Унинг жонкуярлиги сабабли, тез фурсат ичида 30-йиллардан бери фаолият юритаётган Цемент комбинати замонавий ускуналар билан бойиди ва ишлаб чиқариш самарадорлиги янада ортди. Қувасой ғишт заводи ҳам маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми бўйича кенгайиб, уларнинг сифати ошди ва юксак кўрсаткичларга эришди. Шу билан бирга янги лойиҳа бўйича яна 2 та йирик корхона қад кўтарди. Булар Қувасой чинни заводи ва шиша ишлаб чиқариш заводлари эди. Ушбу янги корхоналарга Шароф Рашидовнинг ташаббуси билан малакали мутахассислар, энг замонавий технологик ускуналар кела бошлади. Қисқа вақт ичи корхоналар тўлиқ қувватда ишга тушди. Бу саъй-ҳаракатлардан сўнг шаҳар бюджети кескин кўтарилди. Шаҳарда ижтимоий объектлар, аҳоли учун уй-жойлар қуриш ишлари жадал суръатлар билан олиб борилди.\nШу ўринда таъкидлаш керакки, Қувасойда пахта етиштириш ишлари охирги ўринларда эди. Тупроқнинг унумсизлиги, ноқулай иқлим шароитиюқори даражада пахта етиштириш имконинин бермасди. Шу сабабли қувасойликлар боғдорчилик ишларига алоҳида эътибор билан қарардилар, зўр бериб меҳнат қилардилар, натижада ҳосил ҳам юқори бўларди. Халқнинг онгига ғайрат, интилувчанлик, меҳнатсеварлик ғояларини сингдиришда Шароф Рашидов етакчилик қилди.\n1979-йилнинг охирларида Шароф Рашидовнинг қарорига кўра, Қувасой шаҳридаги боғдорчилик майдонлари яна 12 минг гектарга кенгайди. Мана неча йиллардан буён, Қувасой боғдорчилиги юксалиб, Ўзбекистон халқи дастурхонига ширин-шакар меваларни етказиб бермоқда.\nҲозирда Қувасой халқи шаҳарни юксалиб ривож топиши, фаровон ҳаёт кечиришларида Шароф Рашидовнинг хизматлари катта эканлигини юракдан ҳис этадилар ва унинг номини фаҳр ва эҳтиром билан ёдга оладилар.\nЎзбекистон “Адолат” СДП аъзоси\nШароф Рашидовнинг ибрат мактаби was last modified: Ноябрь 15th, 2017 by matbuot\n« Партия билан ҳамкорликда сайёр суд Уюшмаган ёшлар муаммолари ўрганилди »


Инсон ҳуқуқлари куни АҚШ давлат департаменти баёнот билан чиқди – mulkdor.com\nИнсон ҳуқуқлари куни АҚШ давлат департаменти баёнот билан чиқди\nDecember 11 2017, 04:12 ЖаҳонИнсон ҳуқуқлариЯнгиликлар\nАҚШ Давлат департаменти Халқаро Инсон ҳуқуқлари куни муносабати билан баёнот берди. Бундан 69 йил муқаддам, 10 декабрь куни БМТ Бош Ассамблеяси инсон ҳуқуқлари бўйича Умумжаҳон декларациясини қабул қилган эди.\nМазкур халқаро ҳужжат барча инсонларнинг қадр-қимматини, тенг ва ажралмас ҳуқуқларини ҳурмат қилишга ёрдам бериш мақсадида қабул қилинган. Декларацияда инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилиш – бу эркинлик, адолат ва тинчлик асоси экани таъкидланади.\nАҚШ ташқи сиёсат идораси тарқатган ҳужжатда таъкидланишича, можаролардан жон сақлаш мақсадида ўзга юртларга кетишга мажбур бўлганлар, репрессив ҳукуматларга қарши курашаётганлар ёки бошқаларнинг эҳтиёжлари йўлида эксплуатация қилинаётганлар учун инсон хуқуқлари бўйича Умумжаҳон декларацияси “умид маёғи” бўлиб хизмат қилади. Вашингтонда Инсон ҳуқуқлари ва демократия АҚШ ташқи сиёсатидаги устивор эканлиги таъкидланади.\nХалқаро Инсон ҳуқуқлари кунини нишонлар экан, Қўшма Штатлар демократия қадриятлари ва инсон ҳуқуқлари, эркинлик ва барча инсонларнинг қадри-қиммати ҳимоясига содиқлигини яна бир бор тасдиқлайди. Қўшма Штатлар барча давлатларни инсон ҳуқуқлари бўйича Умумжаҳон декларация талабларини бажаришга ва барча инсонларни тенг кўришга чақиради. Агар ҳар бир инсон ўзини тўла англаб етса, дунё хавфсиз, ҳар бир давлат эса зулмдан озод бўлади, дейилади АҚШ давлат департаменти баёнотида.\nАқш пандемиядан дунёга етказилган зарарни 9 трлн ...\nПандемияга қарши курашда Хитойнинг ҳиссаси дунё тўлаган нархга нисбатан жуда камдир, дея маълум қилди Помпео. АҚШ коронавирусга қарши кураш учун 10 миллиард доллар ажратди, ...\nЖаҳонMay 21 2020, 10:05


Сепкил кетказиш ва йўқотиш усуллари - DAVOLASH DAVOLASH\nСепкил кетказиш ва йўқотиш усуллари, уйда тайёрланадиган ва тиббий воситалар, пардоз сирлари\nСепкил — юздаги пигментли доғлар. Уни ёдга олганда киши кўз олдига қизил-сарғиш сочли, қуёшли ва кенг табассуми дунёни ёритадиган қизнинг қиёфаси пайдо бўлади. Лекин бу фақатгина образ. Уларнинг аксарияти турли йўллар ёрдамида сепкилдан қандай қутулишни ўйлайдилар. Юзни оқартириш ва пигментли доғларни (сепкилларни) кетказиш учун табиий ниқоблар ва косметик воситалар ёрдам беради.\nБиринчи сепкиллар сарғиш ва ёрқин ранг сочли болаларда болаликдаёқ пайдо бўлиб, уларга мулойимлик ва ўзига хос ташқи кўриниш бериб туради. Ёш ўтиши билан уларнинг сони камаяди ва улар бутунлай йўқолиши ҳам мумкин. Сепкилларга қарши кураш одатда ўсмирлик даврида бошланади, чунки бу даврда ўсмирнинг ўзига бўлган талаблари ортади ва ташқи кўринишга нисбатан ўзгарган муносабат қандай кўриниш ҳақида доимий фикр юритишга мажбур қилади.\nСепкил пайдо бўлишининг сабаблари ва уларни йўқотиш усуллари\nТери ва сочларнинг ранги учун меланин пигменти жавобгардир. Моддаларнинг мувозанацизлиги, стресс ва витамин йетишмовчилиги билан тери ҳужайралари пигментацияга ега бўлиши мумкин. Сепкиллар пайдо бўлишининг асосий сабаблари ота-онадан болага ўтадиган ирсият билан боғлиқдир.\nСепкиллар касаллик емас, уларнинг «ефелидлар» деган илмий атамаси мавжуд. Шунинг учун улар соғлиқдаги жиддй оғиш емас, терининг ўзига хос хусусияти ҳисобланади.\nСепкилларни кетказиш усуллари турлича бўлиши мумкин:\nДори воситаларини қўллаш орқали бартараф етиш;\nХалқона воситалар ва кремлар ёрдамида оқартириш;\nЗамонавий косметика воситалари билан яшириш.\nКурашни тўғри таомнома билан бошлаш керак: унга C ва ПП витаминини киритинг. Ситруслар гуруҳига мансуб мевалар, малина, олхўри, банан ва узумлар C витамини билан тўйинган, шунинг учун уларни кундалик рационингизга қўшинг. Витамин ПП мол жигари, пишлоқ, балиқ, тухум ва сутда мавжуд.\nТўғри маҳсулотлар қаторига сабзавотларни ҳам қўшамиз: сабзи, картошка, помидор ва брокколи. Одатда, барча сабзавотлар ва мевалар фойдали, улар фақат 100 г маҳсулотдаги витамин миқдори бўйича фарқланади. Қуёш енг фаол бўлган март-сентябр ойларидаги таомномага еътибор бериш муҳимдир.\nТери ҳимоясига ҳам еътибор беринг. Ёзда, айниқса, таътилнинг иссиқ мавсумида, СПФ кўрсаткичи (қуёш нурларидан ҳимоя қилиш индекси) 50 дан кам бўлмаган қуёшдан ҳимояловчи кремларни ишлатиш керак. Кенг айланали ажойиб шляпалар ва панамалар ҳам ёрдам беради.\nКосметик оқартирувчи кремлар\nКосметичкада зарур бўлган «қуёш бўсаси»га қарши восита — сепкилларни кетказишга ёрдам берувчи махсус кремлардир. Косметик маҳсулотни танлаётганда, таркибига еътибор беринг — унинг таркибий қисмларига табиий воситалар ҳам киритилган бўлиши керак (ўсимлик дамламалари, витаминлар, ўсимлик екстрактлари). Папая, кокос сути ва лаймли воситалар яхши ёрдам беради. Ушбу елементларнинг таъсири туфайли тўқ сариқ рангдаги жойларда меланин концентрацияси сезиларли даражада камаяди.\nСепкилларга қарши самарали восита — терини тез оқартирадиган гидрохинон сақлаган оқартирувчи таъсирга ега кремлар. Крем ва ниқоблардан ҳар куни фойдаланиш қоннинг тўғри айланишини таъминлайди, ҳужайра вазифасини яхшилайди, соғлом ва ёрқин кўриниш бағш етади.\nЮзни оқартириш ҳақида батафсил→\nСепкилларга қарши уй шароитида тайёрланадиган 5 самарали ниқоблар\nАгар сизни сепкилларни уй шароитида қандай кетказиш мумкинлиги саволи қийнаётган бўлса, сиз терини оқартисиҳ ва ҳолатини яхшироқ қилишни хоҳласангиз, халқ тиббиёти маслаҳатларига мурожаат қилишингиз мумкин.\nСметандан тайёрланадиган ниқоб ҳар қандай турдаги терига мос келади. Ёғли тери учун у простокваша ёки кефир билан алмаштирилади.\n1 чой қошиқ бўлгунча янги петрушкани майдаланг.\n2 чой қошиқ сметана ва кўкатни аралаштиринг.\nПахтали диск ёрдамида юзга 15-18 дақиқага суртинг.\nСут маҳсулотлари терини оқартиради ва петрушка ҳужайрани янгиланишини рағбатлантиради.\nБодрингли юз ниқоби\nВоситани тайёрлаш осон, бодринг таркибига кирувчи филлохинон туфайли сепкилларни оқартиришга ёрдам беради.\nЎрта катталикдаги бодрингни қирғичнинг майда тишидан ўтказинг ёки тилимларга кесинг.\nТерига қўлланг ва 15-20 дақиқа ушлаб туринг.\nГоризонтал ёки қулай ҳолатида ўтириб, бошни орқага ташлаб, юзга қўлланг.\nШунингдек юзни ҳар куни бодринг бўлаги билан артиш ҳам оқартирувчи таъсир кўрсатади.\nЛимон билан сметана Сепкил кетказиш\nИккиланган оқартирувчи таъсирга ега. Ниқобни ташкил етувчи ҳар иккала компонент ҳам терининг оқаришига ёрдам беради.\nЛимонни пўстлоғи билан қўшиб майдаланг.\nБир ош қошиқ сметана қўшинг.\nЁғоч қошиқ билан яхшилаб, лимон бўлакларини идиш деворларига босиб, езиб аралаштиринг.\nЮзда 15 дақиқа ушланг.\nНиқобни фақат совуқ ёки бироз илиқ сув билан ювиб ташланг. Халқ воситалари самарали, аммо ишлатиладиган масаллиқларнинг янгилигига еътибор қаратиш лозим.\nСепкилларни йўқотиш учун хамиртурушли ниқоб\n20 грамм хамиртуруш, 1 чой қошиқ лимон шарбати ва 1 ош қошиқ кефирни яхшилаб аралаштиринг.\nТайёр бўлган ниқбони юзга суртинг ва 20 дақиқага қолдиринг.\nСўнг илиқ сув билан ювиб ташланг. Сепкил кетказиш\nАсал билан лимон\nФақат терини оқартибгина қолмай, нафас олишини ҳам яхшилайди ва яллиғланишни бартараф қилади.\nЯнги лимондан 1 ош қошиқ шарбат сиқиб олинг.\n1 чой қошиқда табиий асал қўшинг.\n10-12 дақиқага тоза ва нам юзга қўлланг.\nСитрус ва асал таркибига кирган моддалар аллергик реакцияга олиб келиши мумкин. Қўллашдан олдин, воситани билакка суртиб, текширинг ва ҳеч қандай аллергия йўқлигига ишонч ҳосил қилинг. 15 дақиқа давомида воситани терида қолдиринг, агар қизариш бўлмаса, сиз ушбу ниқобдан фойдаланишингиз мумкин.\nСепкилларни кетказиш учун ниқобларни уйқуга кетишдан олдин қўллаш тавсия етилади. Қўллагандаб сўнг, юзингиз учун мос келадиган кремдан фойдаланинг. Ниқобларни қўллаш фанатизмсиз бўлиши керак, ҳафтада 2-3 марта йетарли. Агар дастлабки кунларда таъсирни ҳис қилмасангиз, тушкунликка тушмаслик керак, сизга вақт керак бўлади (1-2 ойлик мунтазам муолажалар). Сепкил кетказиш\nСепкиллардан тез ва абадий қутулиш мумкинми? Маскалар ва кремлар пигментларни оқартиради, аммо қуёш нурлари яна таъсир қилганида қайта намоён бўлади. Бироқ, сепкиллардан абадий қутқарадиган самарали усуллар мавжуд.\nЮзда сепкиллардан қандай қутулиш кераклиги ҳақида саволларга жавоблар жуда кўп. Енг муҳими, бу жараёнга еҳтиёткорлик билан ёндашиш, барча ижобий ва салбий томонларни ўлчаб кўриш керак (халқона ёки косметик воситаларини қўллаш).\nКундалик маскировка (яшириш) усули\n1 кун ичида сиз сепкиллардан қутулолмайсиз, аммо уни сезилмас қилиш ва яшириш қийин бўлмайди. Ушбу мақсадда турли маркалардаги ББ ва CC каби универсал кремлар ёрдам беради. Уларда 7 ажойиб хусусият бор:\nТерининг ранги каби ранг олиш («ақлли крем»);\nУлтрабинафша нурларидан ҳимоя қилиш;\nЁғли ялтирашни қолдирмаслик;\nЁрқинлик билан тўлдириш.\nСепкилларни яширишнинг жуда кўп усуллари мавжуд, енг муҳими, ўзингиз учун оптимал услубини танлаш. Айниқса, бошқаларнинг баҳолашига еътибор бермаслик керак, чунки ҳар бир шахс индивидуалдир ва ёндашув ҳам тўғри бўлиши керак. Бир нарсани сўзсиз аниқлаш даркор — бу терининг тури: комбинатив, нормал, қуруқ ёки ёғли. Айнан шунга асосланиб воситалар танланади. Сепкил кетказиш\nСепкилларни йўқ қилиш керакми ўзи? Табиат сизни ўзига хослик билан таъминлади. Сиз камчилик ўйлаётган муаммони қадр-қимматга айлантиринг, жозиба ва харизма билан тўлдиринг. Боҳо услубидаги кийимларни танланг, улар сиз учун мос келади, ёрқин ва такрорланмас бўлинг. Яшил линзалар сизнинг «ёзги» хусусиятингизга янада урғу беради, ўрилган сочлар еса бироз қўрслик бағш етади. Юзингиздан сепкилларни даволаш ҳақида ташвишланманг, ўзингизнинг жозибангизни ёдда тутинг.


Тошкентда 24 соат давомида ишлайдиган махсус COVID поликлиникалари фаолият бошлади – ССВ - Darakchi\nТошкентда 24 соат давомида ишлайдиган махсус COVID поликлиникалари фаолият бошлади – ССВ\nЖАМИЯТ 15.01.2022, 11:12\nСўнгги кунларда дунёда коронавирус инфекцияси яна авж олди. Айниқса, касалликнинг Omicron штамми сабабли қатор мамлакатларда вазият анча таҳликали. Шу сабабли кўплаб давлатлар кескин карантин чораларини қўллаш орқали мураккаб вазиятни изга солишга уринмоқда.\nЮртимизда ана шу каби салбий ҳолатларнинг олдини олиш, хусусан, коронавирус инфекцияси аниқланган, бироқ хасталик клиник белгиларсиз ёки енгил шаклда кечаётган беморлар саломатлигини назорат қилиш, уларга амбулатор ва уйига борган ҳолда сифатли тиббий хизмат кўрсатиш мақсадида кунлик кўрсаткичлар сезиларли даражада ошиб бораётган Тошкент шаҳрининг 12 та туманида 1 тадан махсус поликлиникалар фаолияти йўлга қўйилди.\nТиббий-санитария муассасалари ва хизмат кўрсатиш йўналиши яқин бўлган 4 та диспансер ҳамда 8 та оилавий поликлиника биносида иш бошлаган мазкур муассасалар аҳолига ҳар куни 24 соат давомида хизмат кўрсатади. Ҳар бир муассасага шифокорлар билан бир қаторда, тиббиёт олий ўқув юртларининг етакчи мутахассислари ҳам жалб қилинган.\nШунингдек, беморларга шошилинч тиббий ёрдам кўрсатиш мақсадида ушбу поликлиникалар рентген, кислород конденсаторлари, пульсоксиметр, экспресс-тест, зарур дори-дармонлар, сарфлов материаллари, дезинфекцияловчи эритмалар билан таъминланган.\nМурожаат қилган беморлар оғирлик даражасига кўра сараланиб, аҳволи енгил фуқароларга уйда даволанишлари учун зарур тавсия ва коронавирусга қарши дори-дармонлар бўлган "COVID-box"лар берилади. Беморнинг аҳволи оғир бўлса, зудлик билан махсус шифохонага юборилади.\nБундан ташқари, коронавирус касаллигига қарши эмлаш ишларини самарали олиб бориш мақсадида пойтахтимиздаги 12 та кўп тармоқли ва 66 та оилавий поликлиникаларда махсус мобиль бригадалар фаолияти ҳам йўлга қўйилди.\nТошкентда фаолияти тўхтатилган кафе ёниб кетди\nАндижонда “Ҳизб ут-Таҳрир” экстремистик ташкилотининг “Аёллар қаноти” гуруҳи аъзолари аниқланди\nЎзбекистоннинг қайси ҳудудда масъулияти чекланган жамиятлар сони кўп?\nЎзбекистонда коронавирусдан кунлик касалланиш бироз пасайди — ССВ\nКунлик касалланишлар бироз пасайди: Кеча юртимизда 930 нафардан зиёд кишида коронавирус инфекцияси аниқланди, дея хабар бермоқда ССВ Матбуот хизмати. Маълум қилинишича, 2022 йил 17 январь ҳолатига...\nҲиндистон "омикрон" штамига қарши махсус вакцина яратади\nҲиндистоннинг Gennova Biopharmaceuticals фармацевтика компанияси "омикрон" штамига қарши махсус вакцинани яратмоқчи. Бу ҳақда Reuters хабар бермоқда. Қайд этилишича, препарат ишлаб чиқарувчилари 2021 йил охирида ўтказилган синовларнинг...\nДунёда коронавирус юқтириш ҳолатлари сони 320 миллиондан ошди\nДунё бўйича коронавирус юқтириш ҳолатлари сони 323 млн 272 мингдан ошди. Бу ҳақда Worldometers хабар бермоқда.Пандемия бошланганидан буён 5 миллион 529 минг 154 киши вафот...\nАҚШ ҳарбий шифокорлари коронавируснинг барча турларига қарши вакцина яратмоқчи\nАҚШ ҳарбий шифокорлари коронавирусга қарши янги вакцинанинг клиник синовларининг биринчи босқичи муваффақиятли ўтганини эълон қилишди. Бу ҳақда BBC хабар берди. Қайд этилишича, Уолтер Рид номидаги Миллий...


ЎЗБЕКИСТОН ХДП ФРАКЦИЯСИ АЪЗОЛАРИ НИМАДАН НОРОЗИ? - Ўзбекистон овози газетаси\nДавлат бюджети ижросини таъминлашда парламентдаги муҳокамалар билан бирга, жойларда, тармоқларда бевосита, тезкор таҳлиллар ўтказиш, бунинг учун бюджет маблағлари сарфланиши ҳақидаги маълумотлар очиқ бўлиши зарур. Давлат бюджети маблағлари ишлатилиши юзасидан Ғазначилик ҳамда Назорат-тафтиш бошқармаси томонидан ўрнатилган назорат тизими ўзининг самарасизлигини кўрсатмоқда. Бюджет тизимида камомад, суистеъмолчиликлар ва маблағлардан мақсадсиз фойдаланиш ҳолатлари камайиш ўрнига, йилдан-йилга ўсиб бормоқда.\nЙиғилишда, шунингдек, “2021 йил учун Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети тўғрисида”ги қонун лойиҳаси ҳам кўриб чиқилди.\nФракция аъзолари “2021 йил учун Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети тўғрисида”ги қонун лойиҳасини биринчи ўқишда маъқуллади. Шу куннинг ўзида иккинчи ўқиш учун фракциянинг қатъий таклифларини шакллантириш бўйича вазифалар белгилаб олинди.


Азиз Икромов қизил чироқдан иккинчи марта ўтган ҳайдовчиларни жиноий жавобгарликка тортишни таклиф қилди\n18:15 / 05.03.2021\nВазир ўринбосари йўл ҳаракати хавфсизлигини таъминлашда Беларус қонунчилигини намуна қилиб келтирди.\n4 март куни Сенатнинг Мудофаа ва хавфсизлик масалалари қўмитасида ички ишлар вазирининг ҳуқуқбузарликлар олдини олишга оид 2020 йилги ахбороти дастлабки тарзда муҳокама қилинди. Унда иштирок этган ички ишлар вазирининг ўринбосари Азиз Икромов йўл ҳаракати хавфсизлигини таъминлаш бўйича бир қатор таклифларини билдирди.\nВазир ўринбосари бу масалада Беларус тажрибасидан ўрнак олиш мумкинлигини айтиб ўтди.\n«Беларусда чорраҳанинг қизил чироғидан ўтиб кетиш ҳуқуқбузарлигини такроран содир этган ҳайдовчи жиноий жавобгарликка тортилади. Спиртли ичимликлар таъсирида автомобил бошқариш ҳуқуқбузарлиги такроран содир этилганда эса ушбу автомобил мусодара қилинади», деди вазир ўринбосари.\nАзиз Икромов ушбу ҳуқуқбузарликлар инсон ҳаётига хавф туғдиришини инобатга олиб, йўл ҳаракати хавфсизлигини таъминлаш мақсадида ушбу қоидаларни Ўзбекистон қонунчилигига ҳам киритишни таклиф этди.\nЙиғилишга раислик қилган Сенатнинг Мудофаа ва хавфсизлик масалалари қўмитаси раиси, сенатор Қутбиддин Бурхонов бу масалани йиғилишда эмас, Олий Мажлисга қонун лойиҳаси сифатида киритилиб, Сенатга қонун сифатида етиб келган тақдирда кўриб чиқишга тайёрлигини билдирди.\nМаълумот учун, амалдаги Ўзбекистон қонунчилигига кўра, транспорт воситалари ҳайдовчиларининг светофорнинг қизил чироғига ёки йўл ҳаракатини тартибга солувчининг тақиқловчи ишорасига бўйсунмасдан ўтиши биринчи марта содир этилганда БҲМнинг 2 баравари миқдорида, бир йил давомида такроран содир этилганда БҲМнинг 5 баравари миқдорида жарима, бир йил давомида учинчи марта содир этилганида эса транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан 1 йил муддатга маҳрум этиш билан жазоланади.\nТранспорт воситасини маст ҳолда бошқарган ҳайдовчилар 1,5 йилдан 3 йилгача муддатга транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилинади ва 25 БҲМ (6,1 млн сўм) жаримага тортилади. Бу ҳуқуқбузарликни транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқи бўлмаган шахс содир этса, 40 БҲМ (9,8 млн сўм) жарима солинади ёки 15 суткага маъмурий қамоққа олинади.\nМаст кишига транспорт воситасини бошқаришни топширганлик учун ҳам жавобгарлик бор. Бундай ҳуқуқбузарлик 2 йилдан 3 йилгача транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилиш ва 25 БҲМ жаримага сабаб бўлади.\n14:49 / 18.03.2021\n20:41 / 05.03.2021\nПрописка тизимига киритилган ўзгартиришлардан кейин 80 мингдан ортиқ киши Тошкентда доимий рўйхатдан ўтган\n14:46 / 17.02.2020