Бош мақола, Муҳаррир минбари, Муҳаррир танлови | 12/28/2015 6:43 AM 507857 марта ўқилди\nШ.Р.МИРСАИДОВ: “ТИЗ ЧЎКИБ ЯШАГАНДАН КЎРА, ТИК ТУРИБ ЎЛМОҚ АФЗАЛ!…”\nёки Ўзбекистоннинг биринчи ва охирги Вице Президенти Шукрилла Раҳматович Мирсаидов сиёсий портретига шарҳ\nШукрилла Мирсаидов – Ўзбекистон сиёсий саҳнасида ўзига хос ва муносиб ўринга эга бўлган йирик сиёсий лидер эди.\nУнинг мураккаб ижтимоий ҳаёт йўли, аянчли қисмати ва ўта фожеали тугаган сиёсий фаолияти – ҳали тарихчи олимлар, журналист ва тадқиқотчилар, сиёсатчилар, давлат ва жамоат арбоблари учун ўқиб ўрганиладиган, тадқиқ ва таҳлил этиладиган доруломон кунлар олдинда.\nБизнинг бугунги уринишимиз эса – ана шу катта ва хайрли ишнинг дастлабки дебоча қадамлари сифатида кўрилишини истардик…\nКитобнинг олдинги қисмларида Ислом Каримов республика коммунистларининг биринчи раҳбари этиб тайинланган кунларда у кишининг тавсияси билан Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитети иқтисодий-ижтимоий бўлим мудири Шукрилла Мирсаидов билан танишганимни батафсил ҳикоя қилган эдим.\nЭнди Шукрилла Раҳматович Мирсаидовнинг “Госплан” раислигидан ҳукумат раислигига ўтиш масаласига бир оз тўхталиб ўтишимиз керак.\nАгар эсингизда бўлса, Шукрилла ака “Госплан” раҳбари бўлганида унинг кабинетидан янги туғилган ўғлимга “Ислом” исмини қўйиш учун Президент билан телефон орқали гаплашганимизда Ислом Абдуғаниевич: “Акангизга айтинг, ҳали кўп яхши кунлар олдинда”, – деб айтган эдилар.\nЎша ваъдасининг устидан чиқиб, орадан ҳеч қанча вақт ўтмасдан Ислом ака Мирсаидовни Ўзбекистон ССР Министрлар Советининг раиси этиб сайланишига эришади…\nБиз кўпинча Ўзбекистон мустақиллиги саънасини – биринчи сентябрь билан боғлаймиз.\nАслида эса мустақиллик сари ташланган биринчи қадам – Ўзбекистонда мустақил равишда, у ҳали Москва қарамоғида бўлган бир пайтда «СовМин» раислигига Мирсаидовни сайлаш жараёнини – мустақиллик сари ташланган биринчи ва жиддий, ҳақиқий қадам десак, ярашади.\nЎша тарихий жараёнда иштирок этганлар, афсуски, йиллар ўтган сайин, кун сайин бизни тарк этиб кетишяпти. Бу жараённи – унда бевосита иштирок этганларнинг ўзлари ёзишганида қандай яхши бўларди.\nАгар Шукрилла Мирсаидовдек доно, ғоятда юксак тажрибали ва кўпни кўрган, кўпни бошидан ўтказган ва дадил айтиш мумкинки, янги ўзбек сиёсатидаги мутлақо ўхшаши йўқ (неординарный) одам ўз бошидан ўтказган кунларини ўзи ёзганида, ўзи қоғозга туширганида борми, бундай тарихий эссе – бутун дунёнинг мулки бўлиб қоларди.\nШукрилла ака ниҳоятда кенг фикрли ва мулоҳазали одам эди. Ким билади дейсиз, балки бундай асар бордир ва уни чоп этишнинг иложи бўлмагандир.\nҲар ҳолда, мабодо, шундай китоб қўлёзмаси бор бўлса, бу кимга ёқмаса ёқмасдир, лекин унинг тарих олдидаги қадри- қимматини ҳеч нарса билан ўлчаб бўлмайди.\nАгар ўша давр сиёсий солномасини ўз вақтида Одил Ёқубов, Эркин Юсупов ёки Аҳмаджон Мухторовлар ёзишганида, қандай улуғ иш бўларди. Афсуски, улар энди орамизда йўқ.\nЛекин Ўзбекистон Олий Кенгашининг собиқ раислари Оқил Салимов, Мирзаолим Иброҳимов, Шавкат Йўлдошев, Эркин Халилов, СовМин раислари Ғайрат Қодиров, Мираҳмад Мирқосимов, Ўткир Султонов, Абдуҳошим Мўталов, Оллоҳга шукрки, ҳали барҳаётлар.\nУлар билан бир қаторда бошқа давлат ва жамоат арбоблари, тўқсонинчи йилларда халқ ноиби этиб сайланган депутатлар, ҳукумат аъзоси бўлган министрлар ва бош вазир ўринбосарлари, вилоят ҳокимлари ҳам агар тириклик ва ҳаётлик чоғларида ўз хотираларини ёзиб қолдирсалар – ўтган кунларимиздаги адолатни тиклаш борасида улуғ ва хайрли ишга ўзларининг муносиб ҳиссаларини қўшган бўлардилар…\nМайли, ортиқча ҳис ҳаяжон ва пушаймонга берилмай, мавзуга қайтсак.\nХуллас, Шукрилла Мирсаидовни ҳукумат раиси этиб тайинлаш масаласи муҳокама қилинган 1990 йилги сессия тафсилотларига батафсил тўхталиб ўтмоқчиман. Мен ҳукуматнинг иқтисод журнали Бош муҳаррири сифатида бу сессияда бевосита иштирок этганман.\nУ пайтларда Совминнинг раиси Мираҳмад Мирқосимов эди.\nМаълумки, Мирқосимов Нишонов даврида бу лавозимга тайинланган бўлиб, табиийки, у Нишоновнинг «кандидатураси» сифатида Ўзбекистоннинг янги раҳбари бўлган Ислом Каримов учун «исталмаган шахс» эди.\nУнинг ўрнига энди Шукрилла Мирсаидовни тайинлаш керак эди. Бу режа Президентнинг режаси эди.\nАйни шу ўринда биз ўқувчиларимизга ўша давр сиёсий вазияти янада тушунарлироқ бўлиши учун баъзи бир саволларга ҳам жавоб бериб ўтишимиз керак.\nХўш, бу саволлар нималардан иборат бўлиши мумкин?\nБиринчидан, Ислом Каримов учун Нишонов «кандидатураси» нега исталмаган шахс эди?\nИккинчидан: Нега Мирсаидовни ҳукумат раиси лавозимига тайинлаш айнан Президент режаси бўлган?\nУчинчидан: Ўзбекистонда Президент мақомининг таъсис этилиши – Совет Иттифоқи шароитида унинг таркибига кирувчи Ўзбекистон учун нима бериши мумкин эди?\nБу ҳақли саволларга жавобни учинчисидан бошласак…\nХўш, Ўзбекистонда Президент мақомини таъсис этиш – бизга ростдан ҳам нима бериши мумкин?\nСобиқ Иттифоқда мавжуд бўлган кадрлар сиёсатига назар ташласангиз, Ўзбекистонда биринчи, иккинчи, учинчи ва ҳатто бешинчи раҳбар ҳам, ҳукумат аъозолари ва министрлар, обкомнинг биринчи ва иккинчи котиблари, облисполком раисларига қадар, шу жумладан ҳатто республика етакчи матбуотларининг Бош муҳаррирлари ҳам Москва тасдиғидан ўтиши шарт эди.\nШундай шароитда Ўзбекистонда Президентлик мақомининг таъсис этилиши раҳбарга нима бериши мумкин эди?\nАхир Президентлик креслосида ўтирган шахс айни пайтда ўз даврининг энг қудратли маҳкамаси бўлмиш республика олий партия ташкилоти – Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи котиби эди-ку. Ахир шу кунларга қадар кадрлар билан боғлиқ барча масалаларни Марказқўм Бюросида ҳал қилиш мумкин эди. Бугун эса қандай муаммо рўй бердики, Марказқўмнинг имконият даражаси торлик қилаётган бўлса?\nИслом Каримов агар Марказқўмнинг биринчи секретари сифатида у ёки бу шахсни юксак вазифага тақдим этадиган бўлса, у албатта Москванинг розилигини олиши керак эди. Президент учун эса буни ҳеч кимдан сўраш шарт эмас!\nИслом Каримовнинг мухолифлари ҳам кейинчалик тан бердиларки, Ўзбекистоннинг биринчи Президенти ўз замондошларидан кўра анча узоқроқни кўзлаган экан.\nБу – 1990 йилнинг биринчи сессиясида маълум бўлди.\nҲа, унинг узоқни кўра олиш фазилати – шу сессияда Ўзбекистон Министрлар советининг янги раисини тайинлаш жараёнида яққол кўринди. Ушбу сессияда Ислом Каримов – Москва кўзлагандан кўра ҳам кўпроқ демократик асосда иш юритди.\nБунинг ўзига хос сабаблари ҳам бор эди, албатта…\nИслом Каримов Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи секретари этиб сайланганида ҳали СССР мавжуд бўлиб, унинг ҳар бир қадамини СовМин раиси билан ЦКнинг иккинчи котиби пойлаб, назорат қилиб турарди. Бу иккала кандидатура ҳам Москва тасдиғидан ўтган бўлиб, республиканинг биринчи раҳбари уларнинг изнисиз дадил ва мустақил ҳаракат қила олмасди.\nИслом Каримов эса табиатан бировга бўйсунмайдиган, ҳур фикрли ва энг муҳими – мустақил ҳатти ҳаракат қилувчи, янаям аниқроқ айтадиган бўлсак – ҳукмдорликка мойил раҳбар эди.\nУ Ўзбекистон Коммунистларининг биринчи раҳбари этиб тайинланаркан, орадан кўп ўтмай иккинчи котиб Владимир Анишчевнинг ўрнига ўзи билан бирга Москва Политбюросида суҳбатдан ўтган Навоий обкомининг биринчи секретари Анатолий Ефимовнинг сайланишига эришади.\nЭнди унинг олдида – Ўзбекистон ССР СовМин раисини алмаштириш вазифаси кўндаланг турарди.\nШукрилла Мирсаидов эса Ислом Каримовнинг яқин одами – навқиронлик йиллари бирга кечган, сансанлашиб гаплашадиган энг яқин дўсти ва садоқатли сафдоши.\nШунинг учун ҳам СовМин раислигига айнан Мирсаидов номзодини кўрсатиш – Президентнинг узоқни кўзлаб қилинган режаси эди…\nИслом Каримовнинг сиёсатига қойил қолмасликнинг иложиси йўқ: Москва билан бевосита чамбарчас боғланган республиканинг иккинчи раҳбарининг изини қирқиш режасини чуқур ва пухта ўйлаган Ўзбекистон Президенти – республиканинг навбатдаги сессиясида бу ҳаракатни ғоятда «демократик» асосда ҳал қилишни кўнгилга тукканлиги маълум бўлди.\nБошқача бўлиши ҳам мумкин эмас эди. Чунки Горбачевнинг ошкоралик шабадалари аллақачон энг узоқ ўзбек овулларига ҳам етиб келган, Ўзбекистонда ҳам демократик тамоиллар секин аста сиёсат саҳнига кириб келаётган муқаддас ва муборак дамлар эди.\nШунинг учун ҳам республика тарихида биринчи маротаба СовМин раисини сайлаш масаласини Сессия кун тартибига қўйган Президент – Ўзбекистон Олий Советига сайланган депутатлар розилигини олиш борасида, у кишининг ўз таъбири билан айтганда – «ўзига хос ва ўзига мос» тарзда «янгича демократия» асосида ҳал қилиш режасини тузган эди.\nУшбу режа асосида ўшанда биз Шукрилла Мирсаидовнинг бир гуруҳ тарафдорлари, янаям аниқроқ айтадиган бўлсам, шу команда фаоллари – Тошкентга ташриф буюрган депутатларни сессия олдидан «обработка» қилиш учун, бевосита улар жойлашган меҳмонхоналарга ташриф буюрдик.\nКечаси билан то тонгга қадар вилоятлардан келган депутатларга учрашиб, уларни Мирсаидовни ёқлаб овоз беришга даъват қилдик.\n– Эртага сессияда Совминнинг раислигига иккита номзод қўйилади, сизлар Мирсаидов учун овоз берсаларинг яхши бўларди, – дедик.\nЭрталабгача меҳмонхоналарда хонама-хона юрганмиз. Бизга шундай топшириқ берилганди. Депутатлар мени Президентнинг одами эканимни англаб, даъватни тўғри тушунганлар…\nЎша пайтларда Бургутали Рапиғалиев – Наманган вилоятининг, Мирзажон Исломов – Фарғона вилоятининг, Маркс Жуманиёзов – Хоразм вилоятининг, Дамир Ёдгоров – Бухоро вилоятининг, Темир Хидиров – Қашқадарё вилоятининг, Пўлат Абдураҳмонов – Самарқанд вилоятининг, Ботир Маҳмудов – Сирдарё вилоятининг, Ҳаким Бердиев – Сурхондаё вилоятининг, Эркин Турсунов – Жиззах вилоятининг, Айдарқулов – Навоий вилоятининг ҳокимлари эдилар.\nБу ҳокимларнинг ҳар бирини мен шахсан танийман. Улар жуда яхши, самимий ва тушунган одамлар эди. Лекин шу билан бирга вазият ҳам жуда оғир эди.\nНегаки, уларнинг ҳаммасини Москва тайинлаган эди. Улар аслида Нишонов пайтида сайланган ва унинг командасига мансуб эдилар. Қолаверса, депутатлар ҳам – номига депутат бўлиб, аслида обком биринчи котибининг ўзига хос командаси эди.\nВилоятдан сайланган халқ депутатларининг асосий қисми – обкомнинг биринчи котиби: “Ёт деса – ётар, тур деса – турар” эди.\nЛекин… мавжуд қайта қуриш ва ошкоралик оқимига кўра янги сайланган Олий Кенгашда бир қадар мустақил депутатлар ҳам мавжуд эди. Уларнинг аниқ сонини айтиш қийиндир.\nБироқ агар СССР Олий Советига сайланган депутатлардан бу рўйхатни бошлар бўлсак, уларнинг орасида барча обком котиблари борлиги табиий эди.\nУлар – рўйхат бўйича сайланган бўлиб, партиянинг мавжуд қонун қоидасига кўра, ўзларининг қонуний ўриндиғига ўтиргандек, тўғридан тўғри депутатлик креслосига бориб ўтирган эдилар…\nЛекин барибир замонанинг зайли ҳам ўзгарган эди.\nЧунончи кечагина Қашқадарёда ҳам обкомнинг биринчи секретари Ислом Каримов учун нохуш ва «исталмаган» номзодлар сайловда ғолибликни қўлга киритган эдилар.\nХалқ ўзбошимчалик билан обкомдан бемаслаҳат номзодини СССР халқ депутатлигига кўрсатган «Шўртангаз» конлар Бошқармаси бошлиғи Тўлқин Омоновга қарши Ислом ака ўн бир райком котибини оёққа турғизган бўлса ҳам, охир оқибатда обком номзоди қолиб, ўша «бўйсунмас» тўполончи Тўқин Омонов номзоди ютиб чиқади.\nАжабки, депутатлик ваколати билан Тўлқин Омоновни вилоят тарихида биринчи маротаба – обком тавсияси эмас, балки Қашқадарёнинг энг сўнгги овулларига ҳам етиб келган -ошкоралик шабадаси сийлаган эди.\nОбком ҳимоя қилган номзод кимлигини эса ҳозир ҳам эслолмайман. У рус эканлигини биламан, холос.\nЭҳтимол, Ислом ака ҳам уни кўпам ҳимоя қилмаган бўлиши мумкин.\nЛекин ўша пайтдаги партиявий таомилга кўра тобора саноатлашиб бораётган Қашқадарё вилояти учун бир ўзбек, иккинчиси албатта рус миллатидан бўлган номзодга ўрин ажратилган бўлса, эҳтимол.\nОқибатда халқ билмаган ва танимаган шахс албатта сайлов чиғириғидан ўтолмади ва вилоят партия қўмитаси қанчалик “ташаббускор” бўлмасин, бу вазифани бажара олмади.\nҲолбуки, Москвадан берилган номзод албатта ўтиши керак.\nОбкомнинг биринчи котиби Ислом Каримов эса сўзсиз СССР халқ депутати этиб сайланган эди…\nКейинчалик Ислом Каримов Ўзбекистоннинг биринчи раҳбари бўлиб сайланганидан кейин Қашқадарёда жуда кўп кадрларнинг елкасига офтоб тегди, албатта. Бироқ ўз вақтида СССР халқ депутати этиб сайланган Тўлқин Омонов ҳақида бундай деб бўлмайди.\nҲатто бутун вилоятнинг Москвадаги вакили даражасига кўтарилган Омоновнинг бугунги тақдири ҳақида ҳам мен тўлиқ маълумотга эга эмасман. У сувга чўккандай, чўкиб кетди…\nШу билан бирга СССР халқ депутатлари орасида Одил Ёқубов, Эркин Юсупов, Аҳмаджон Мухторов каби демократик тамоиллар асосида сайланганлар ҳам бор эди. Янгича усулдаги бу демократик сайлов Ўзбекистон Олий Кенгаши депутатлари учун ҳам қайсидир маънода озуқа берган эди.\nМана шундан бир шароитда Мирсаидовни сайлаш осонмиди?\nАгар унинг номзоди ўтмаса – бу кечагина республика раҳбарлигига сайланган Президентнинг катта мағлубияти бўларди.\nМодомики, Мирсаидовни Ўзбекистон ССР СовМин раислигига сайлаш ҳақидаги бор ҳақиқатни айтишга жазм этган эканмиз, бугун ўқувчиларни яна бир гапдан ҳам огоҳ этиб қўйишни истардик.\nОбласть биринчи раҳбарларининг деярли ҳаммаси Мирсаидов номзодига қарши эди. Бир соатда тўхтаб қолиши ҳам мумкин эди бу сессия. Шу билан бирга бу маълум даражада “махфий” сессия ҳам эди.\nЛекин унинг “махфийлиги”ни сақлашга қарамай, биз – Мирсаидовнинг бир гуруҳ тарафдорлари зиммасига кечаси билан область раҳбарларини ўша «қаршилик»ка қарши қилиб тайёрлаш вазифаси юклатилган эди…\nАна шундай бир вазиятда Мирсаидовни сайлаш жуда қийин эди.\nБунинг орқасида Ислом ака турганлигини мен масалан Сирдарёнинг биринчи раҳбари Ботир Маҳмудовга очиқ ойдин айтганман. Ҳар қалай вилоят раҳбарларини ишонтириш ва ўз тарафимизга оғдириш жуда қийин бўлган.\nМирсаидов номзодига уларнинг қарши бўлишига асосий сабаб, менинг назаримда, вилоятдагиларнинг аксариятида – раҳбарларида ҳам, депутатларида ҳам негадир Тошкент кланига нисбатан бир мунча кучли нафрат бор эди.\nБуни ҳам очиқ ойдин айтишим керак.\nБу клан обрўсини Нишонов кетгизган эди. У раҳбарлик қилган йилларда – вилоят кадрларини менсимаслик кайфияти кўриниб қолганди. У шу даражага борган эдики, ҳатто йириклаштириш баҳонасида областларни бир бири билан қўшиб юбориш ташаббускори ҳам бўлган.\nМен ҳатто Қашқадар раҳбарларининг ишдан кейин кечаси билан йўл юриб, Бухорога бориб, икки вилоятнинг қўшма мажлисида иштирок этиб, у ердан асабийлашиб ва умидсизликка тушиб қайтганларига бир неча маротаба гувоҳ ҳам бўлганман.\nШу билан бирга Ўзбекистонга Москвадан кадрларни чорлаш ва айниқса «Ўзбек иши» ва «Пахта иши» каби халқимиз учун тавқи лаънат бўлиб ёғилган бемаъни ва асоссиз айбловлар ҳам бевосита Нишоновга бориб тақалар эди.\nХуллас, янгилик ва эскилик, яхшилик ва ёмонлик бир бири билан беомон курашга киришган ажойиб ва ғаройиб дамлар эди.\nШундай бир шароитда узоқни кўзлаган Ислом Каримов республикада иккинчи раҳбар лавозимида бўлган СовМин раисини ўзгартиришдек қалтис бир ишни дилига тугади.\nИслом Каримов бу жараённи аслида партиявий қонун асосида амалга ошириши лозим ва шарт эди.\nЎша даврнинг партиявий талабига кўра эса – Ўзбекистон ССРнинг бўлажак СовМин раиси Москванинг бир қатор чиғириқларидан ўтиши ва энг муҳими унга – СССР Министрлар Совети раиси «добро» бериши керак эди.\nҚолаверса бу номзод энг аввало Политбро тасдиғидан ўтиши лозим. Бу эса ўша пайтда Москва изнисиз ўзини Президент деб эълон қилган Ислом Каримов учун мутлақо мумкин бўлмаган жараён эди.\nМирсаидовнинг ана шундай бир шароитда СовМин раиси этиб сайланишини ҳали тарихчилар, сиёсатчилар, адабиётчи ва сиёсий таҳлилчилар қайта ва қайта таҳлил ва тадқиқ қилишади.\nЎзбекистон ССРда СовМин раиси биринчи маротаба – демократик асосда – ҳали СССР таркибида бўлган республиканинг ўзида сайланаяпти.\nАйнан ана шунинг учун ҳам биз бу масалага кенг ва батафсил тўхталишни лозим кўрдик…\nХуллас, эртаси куни Олий Кенгашнинг сессияси бўлади.\nУнда Ислом Абдуғаниевич номзодлар тўғрисида қисқача нутқ сўзлайди. Ислом ака ҳар иккала номзод тўғрисида ҳам ижобий фикр билдиради, лекин Мирсаидов ҳақида гапираётган пайтида: “Мард, жасоратли инсон” деган ибораларни ишлатади.\nИслом аканинг айнан ўша сўзлари ҳукумат раисига овоз бериш жараёнида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади.\nНегаки, бизнинг кечаси депутатлар билан пинҳона учрашувимиз бошқа гап эди, аммо Президентнинг ўз оғзидан эшитилган гап бутунлай бошқача таъсир кучига эга эди.\nХуллас, номзодлар овозга қўйилади ва кўпчилик овоз олган Шукрилла Раҳматович Мирсаидов – Ўзбекистон ССР Министрлар Советининг раиси этиб сайланади.\nСессия якунлангач, Ислом ака Мирсаидовни янги лавозим билан табриклайди…\nШу ўринда номзоди ўтмаган Мираҳмад Мирқосимов ҳақида бир оғиз сўз айтиб ўтишим керак.\nШароф Рашидов пайтида Мираҳмад ака Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетида Оғир саноат бўлимида сектор мудири бўлган. Республиканинг барча оғир саноати – мудофаа саноатига тегишли қудратли заводлар билан бевосита шуғулланган.\nБир сўз билан айтганда ўша йилларда Мираҳмад Мирқосимов Ўзбекистон оғир саноатининг етакчи раҳбарларидан бири эди.\nМарказқўмнинг бу муҳим ва стратегик участкасига у кишидан олдин Ғайрат Қодиров ва Учқун Умаровлар раҳбарлик қилишган. Мираҳмад ака эса уларнинг қўлида сектор мудири бўлиб ишлаган.\nМарказқўмнинг сектор мудирлигидан Тошкент обкомининг саноат бўлимига мудир бўлди. Бу ерда тўрт беш йил яхши ишлади. Кейин оғир саноат марказларидан бири бўлган – Олмалиқ шаҳар партия комитетига биринчи секретарь этиб тайинланган. Бу ерда ҳам яхши ишлаган.\nКейин уни Нишонов Хоразмга обкомнинг биринчи секретарлигига тавсия қилган. Бу даврга келиб Хоразмда қама қамалар авжига чиққан эди.\nУмуман, Мирқосимов ёмон одам эмас эди. Лекин у киши «Ўзбеклар иши» ва «Пахта иши»да, минг афсуски, анча мунча бемаъни ишларни ҳам қилишга улгурган эди.\nМирқосимов автобиографиясидаги бу қонли излар сўзсиз – Хоразмга бориб тақалади.\nМирқосимовга қадар Хоразм обкомининг йигирма йил биринчи секретари бўлган Мадиёр Худойберганов ҳикоя қилиб берган бир воқеа ҳануз ёдимда сақланиб қолган.\n«Мирқосимов Хоразмга биринчи котиб бўлиб келганида мен бориб табрикладим. Хоразм бўйича мен Сизга ҳамиша ёрдамчи бўламан, – дедим деб хотирлайди Мадиёр ака. – Одамларга ҳам «Хоразмга мутлақо бузилмаган тоза одам келди деб ҳар қадамда таъкидлаб юрдим”.\n«Бир куни Мирқосимов уйимга телефон қилиб қолди» – деб хотирлайди содда ва самимий Мадиёр ака: – Мадиёр ака, бир келиб кетмасангиз бўлмайди. Зарур маслаҳатли иш чиқиб қолди. Ёрдамингиз керак. Фақат шошилинчроқ. “Нима иш экан, бунча шошилинч бўлмаса” деган ўй билан югуриб бордим.\nБорсам, қай тил билан айтай, кабинетига энди етай деганда қабулхонада кутиб турган тиш тирноғигача қуролланган бир гуруҳ “Омон”чилар ўзим йигирма йил ишлаган даргоҳ остонасида қўлимга кишан солишди.\nБулар Москвадан келган Гдлян билан Ивановнинг одамлари экан.\nУлар “Ҳамма иш битди!” деган маънода сигнал бериб, эшикни очишгач, ичкаридан Гдлян ва Иванов қуршовида Мирқосимов хиёл иймангандай тиржайиб чиқди ва “Мадиёр ака, тақдир экан-да, энди чидашдан ўзга чора йўқ” деди ва яна нималарнидир ғулдиради.\nХуллас у терговчиларнинг “пешкаси”га айланиб, обкомнинг биринчи секретарига ярашмаган иш қилди. Кейин билсам, бу сценарий муаллифи аслида Нишонов экан…»\nМирқосимов – ким нима деса ишонадиган ва буйруқни сўзсиз ижро этадиган одам эди. Лекин СовМин раиси бўлиш учун фақат ижрони қойил қилиш етишмайди. Бу лавозимга ўз сўзига эга бўлган одам керак эди.\nШунинг учун ҳам бу лавозим у кишига эмас, бир сўзли ва қатьиятли Мирсаидовга насиб этган бўлса ажаб эмас…\nМираҳмад ака билан биз Герман Лопатин кўчасидаги ҳукумат уйларида қўшни яшаганмиз. Узун бўйли, ихчамгина, камтар ва самимий бир одам сифатида у киши менда илиқ таассурот қолдирган.\nЖуда оддий ва камтарлигини алоҳида аътироф этишни истардим.\nБаъзан шундай катта лавозимда бўлишига қарамай оддий бир гап ва ё муомиладан кутилмаганда қизариб, ёш боладай саросимага тушиб, довдираб қоладиган яхши ва самимий бир одатлари ҳам бор эди.\nМен яхши маънодаги бундай соддалик ва беғуборликни Ўзбекистон олий раҳбариятидаги бирорта ҳам мулозимда учратмаган эдим.\nЎша Мирсаидов сайланиб, у киши сайланмай қолган сессияда Мираҳмад акага жуда ачинган эдим. У киши овоз натижалари маълум бўлганидан сўнг қип қизариб Мирсаидовни табриклаб, депутатларга ҳам негадир миннатдорчилик билдириб, худди гуноҳ қилиб қўйган одамдек ғариб ва мискин бир ҳолатда секингина залдаги ўз жойига бориб ўтирган эди.\nИслом акага ҳам бу мутеълик маъқул бўлди шекилли, кўп ўтмай Мираҳмад ака навбатдаги сессияларнинг бирида Ўзбекистонда янги ташкил этилган Давлат назорат Қўмитаси раиси этиб сайланади…\nХуллас, СовМин раислигини – Мирқосимов ютқазиб, Мирсаидов ютади.\nБиз Шукрилла Раҳматович билан у кишининг эски кабинети (“Госплан” раисининг ҳайҳотдек хонаси) га қайтиб бориб, стол устига ароқ-коньякларни қўйиб олиб роса ичганмиз.\nҲукумат раислигини “ювиш” маросимида Давлат план қўмитаси ишлар бошқармаси бошлиғи (Управделами) Хайрулла Исматиллаев ва кеча кечқурун меҳмонхоналарда жонбозлик кўрсатган бошқа даъватчилар ҳам бор эди.\nБундай давраларга Мавлон Умурзоқов қўшилмасди, чунки у киши Президент девонидан узоққа кетолмасди: Ислом ака у кишини тез-тез йўқлаб турарди.\nЁрдамчиси Туйғун Аъзамович, мен ва яна беш-олти ўртоқларни Шукур ака меҳмон қилади, бизни қучоқлаб ўпиб, ҳаммамизга ташаккур айтади.\nУ кишининг навбатдаги янги лавозимга сайланиши жуда қувончли воқеа бўлади. Шу ўринда айтиб ўтишим лозимки, бу Ислом аканинг ваъдаси бўйича рўй берди.\nҲа, Шукрилла Мирсаидовнинг Ўзбекистон ҳукумати раиси этиб тайинланиши – бевосита Ислом Абдуғаниевичнинг хизматлари натижаси эди…\nМирсаидовнинг СовМин раиси этиб сайланганидан кейин ҳам унинг номзодини Москва қайтариши мумкин эди.\nЛекин Ислом аканинг ҳушёр ва узоқни кўра олгани шундаки, у Мирсаидовни ҳукумат раиси қилиб 500 нафарга яқин халқ депутатлари томонидан Сессияда сайлатади.\nДепутатлар томонидан Олий Кенгаш сессиясида сайланидан кейин эса, Москва, табиийки, ҳеч нарса қилолмайди.\nБу – Ислом Каримов Ўзбекистон Президенти этиб сайланганидан кейин Москвага берилган иккинчи зарба, унинг бўғзига тиқилган катта бир суяк эди.\nКремлнинг бўғзига Ислом Каримов томонидан отилган бу суяк – не тонгки, Шукрилла Мирсаидов эди…\nШукрилла Мирсаидовни Ислом Каримов акаси ё укаси, дўсти бўлгани учунгина бу вазифага қўйгани йўқ.\nМирсаидов маълум даражада ўз ишини пухта биладиган, иқтисод оламида ўз овози ва мустаҳкам ўрни, нуфузи бўлган, энг муҳими – Ислом Каримовга хайрихоҳ инсон эди.\nЧунки, Ислом Каримов учун Москва томонидан қўйилган кадрлар маълум даражада хавф солиб турарди. Секин аста уларнинг «думини тугиш» учун эса унинг ёнида СовМин раиси ҳам туриши керак эди.\nМаълум даврга қадар Шукрилла Мирсаидов Ислом Каримовга бу борада куч қувват бўлди ҳам. Урусларни ҳайдашда, кадрларни жой жойига қўйишда, «Пахта иши» ва «Ўзбеклар иши»ни ҳал қилишда Ислом аканинг ёнида турди.\nЛекин, янги ўзбек сиёсий саҳнасидаги бу икки атоқли лидер дўстлиги ва ҳамкорлиги, афсус ва надоматлар бўлсинки, узоққа бормади…\nМинг афсуски, кейинги воқеалар нотўғри йўналиш бўйича ривожлана бошлади. Президент девони билан Совмин ўртасида секин-аста зиддиятлар пайдо бўлди.\nБу қандай ҳолатларда билинди?\nАвваламбор, Мирсаидов характерида яккаҳокимликка мойиллик нуқсонлари яққол кўзга ташланиб қолди.\nУ Ислом Каримов туфайли ҳукумат раиси бўлганини унутиб, гоҳида Ислом ака билан ҳисоблашмай қўяди, ўз фикрини ўтказишга интилаверади.\nЎз-ўзидан равшанки, икки лидер ўртасида келишмовчилик пайдо бўлгач, Президент девони билан Совмин ўртасида ҳам ихтилоф туғилади.\nСовмин ходимлари Президент девонининг кўрсатмаларини назар-писанд этмайдилар, юқоридан берилган топшириқларни бажармайдилар.\nЎзбекистон Президентининг Давлат маслаҳатчилари томонидан бериладиган кўрсатма ва директивалар Совмин ходимларининг ғаладонларида қолиб кетадиган бўлди…\nБир сўз билан айтганда, Ўзбекистон бошқарувида “икки ҳокимиятчилик” пайдо бўла бошлади. Бунинг оқибатлари ёмон бўлиши аниқ эди.\nБизга ўхшаган инсонлар икки ўт орасида қолди. Чунки биз икковини ҳам устоз ўрнида кўриб, суянардик, яхши кўрардик.\nШахсан мен икковидан ҳам кўп яхшилик кўргандим, икковини ҳам чин дилдан ҳурмат қилардим.\nЖуда қийин вазиятда қолганман.\nМен тизим бўйича, ўз ишимнинг хусусияти бўйича – бевосита ҳукуматга бўйсунардим, журналимизнинг муассиси “Госплан” эди.\nЛекин шахсий муносабатларим туфайли – Ислом Абдуғаниевичга яқинроқ эдим, унга садоқатли эдим.\nШу боис турли давраларда ноўрин миш-мишлар ўрмалаб қолди. Кимдир: “Исмат – Мирсаидовнинг одами” деса, кимдир: “Йўқ, ундай эмас, Исмат – Каримовнинг одами” деб гумон қиларди.\nАжаб эмаски, кейинчалик менинг қамалиб кетишимга ўша пайтларда Мирсаидов билан алоқамнинг жуда яхшилиги ҳам маълум маънода сабаб бўлгандир…\nАдолат ҳаққи-ҳурмати юзасидан айтиб ўтиш лозимки, кейинчалик Шукрилла Раҳматовичнинг табиатида жиззикилик, танқидга тоқатсизлик каби иллатлар пайдо бўлади.\nУ бировнинг фикри билан ҳисоблашмай қўяди. Ҳатто ўзини юқори лавозимга кўтариб қўйган инсоннинг юзига оёқ қўяди.\nБундай қусурлар охир-оқибат яхшиликка олиб келмасди, бундан давлат манфаатига ҳам, халқ манфаатига ҳам жуда катта зарар бўларди. Бундай ҳолатдан биз – шогирдлар қаттиқ изтироб чекардик.\nБу нарсалар секин-аста иқтисодимизга, қишлоқ хўжалиги ривожига салбий таъсир эта бошлади.\nЯхшиямки, ўз вақтида ўпирилишнинг олди олинди.\nМирсаидов Совминнинг раиси бўлиб кўп ишламади, бир йилнинг нари -берисида ҳукуматни бошқарди, холос.\nСўнгра маълум муддат Вице-президент бўлиб турди, лекин Вице-президент лавозими ҳам тезда бекор қилинди.\nАжаб ҳолат: СССР миқёсида жорий этилган Вице-президент (Янаев) ҳам Россиядаги Вице-президент (Руцкой) ҳам охир-оқибат ўз президентларига хиёнат қиладилар.\nСўнгра бундай лавозим бутунлай йўқотиб юборилади.\nЎзбекистондаги икки сиёсий лидер орасидаги зиддиятли вазият ҳам узоқ давом этиши мумкин эмас эди…\nИслом Каримов билан Шукрилла Мирсаидовнинг ўзъаро рақобати энг авж нуқтага чиққан кезларда Ўзбекистон Олий Мажлисининг еттинчи сессияси бўлиб ўтади.\nБу айтиш мумкинки, Ўзбекистон ўтмишидаги энг оғир ва таҳликали палла бўлиб тарихга киради.\nМен Ўзбекистон ўтмиши деганда – Ислом Каримов раҳбарликка келган тўқсонинчи йиллардаги сиёсий вазиятни назарда тутяпман.\nНазаримда ўша пайтда бўлиб ўтган еттинчи сессияни – Ислом Каримовга қарши уюштирилган биринчи давлат тўнтаришига уриниш деса ҳам бўлади.\nРостини айтиш керак, бунга Ислом аканинг ўзи ҳам қисман айбдор эди. У кишининг бу айбини нималарда кўришимиз мумкин?\nБиринчидан – олдинги сессияларнинг бирида Ислом акани Қашқадарёдаги фаолияти пайтида пахта қўшиб ёзишда жиноят қилганликда айблаган Қашқадарёлик депутат Шовриқ Рўзимуродов у кишининг топшириғи билан Олий Кенгаш депутатларининг рухсатисиз ҳибсга олинган эди.\nБундан бир оз олдинроқ эса – Фарғоналик депутат Иномжон Турсунов милиция ходимлари томонидан калтаклаб кетилади.\nИккинчидан – бу пайтга келиб СССР нинг КГБ таркибида бўлган Миллий Хавфсизлик қўмитаси, разведка ва контразведкани – Олий Кенгаш рухсатисиз шахсан Ислом Каримов изнига бўйсундиришга уриниш бўлган эди.\nУчинчидан – ҳукуматга мухолиф бўлган парламентдаги сиёсий кучлар, жамиятдаги мухолифат фаоллари қаттиқ сиқувга олина бошланганди.\nЛекин шулар билан бирга, барибир Ислом аканинг энг катта хатоси – Мирсаидов билан улар орасидаги келишмовчиликнинг авж нуқтага чиққани эди.\nБу келишмовчиликнинг илдизи эса яқингинада, аниқроғи бир ойгина муқаддам мамлакатда юз берган ГКЧП воқеаларига, тарихга “Август Путч”и номи билан кирган Москвадаги давлат тўнтаришига бориб тақаларди…\nМаълумки, 1991 йил 18 август куни СССРда Фавқулодда Ҳолат эълон қилиниб, Михаил Горбачев ҳокимиятдан четлатилгач, Москва ва қардош республикаларнинг барча пойтахтларида ГКЧП Қўмиталари тузилиб, республикаларнинг биринчи раҳбарлари унга раис этиб тайинланган эдилар.\nЭнг ажабланарлиси, Ўзбекистон ГКЧП Қўмитасига Ислом Каримов эмас, балки Шурилла Мирсаидов – раис, Анатолий Ефимов – ўринбосар ва Ўткир Зокиров – масъул котиб этиб тайинланган эдилар.\nБилмадим, Ислом ака ўша таҳликали кунларда Ҳиндистон сафарида бўлгани учунми ёки у киши ГКЧП раҳбарларининг ишончига сазовор бўлолмагани учунми, ҳар қалай Ўзбекистонда ГКЧП раҳбари этиб Мирсаидов тайинланган эди.\nКейин ГКЧП мағлубятга учрагач, Ислом ака билан Шукрилла Мирсаидов орасидаги муносабат ҳам зиддиятга юз тутди.\nБиз Ислом аканинг ГКЧП кунларидаги Ҳиндистон сафарига ҳали қайтамиз…\nГКЧП дан бир муддат олдин, унинг бошида турган Янаев ва Павловлар Ўзбекистонга келиб, Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг навбатдаги Қурултойида иштирок этиб кетишганди.\nЎша сирли сафар сўнггида Дўрмонда уларнинг шарафига берилган тор доирадаги зиёфатда мен ҳам қайсидир баҳонаи сабаб билан иштирок этиб қолгандим.\nИчкарида – Ислом ака, Шукрилла Мирсаидов, Павлов ва Янаевлар, ташқаридаги шинамгина чорпояда биз – Зелемхон Ҳайдаров, у кишининг ўринбосари Элдор Шукурович Ғофуров, Тошкент шаҳар милиция Бошқармаси Бошлиғи Эркин Норжигитов, Президентнинг матбуот котиби Ирисмат Абдухолиқов ва мен жонон давра қуриб роса яйраган эдик.\nҲатто эсдалик учун суратга ҳам тушган эканмиз (Сурат берилади)…\nПавлов билан Янаевлар бирин кетин Ўзбекистонга ГКЧП дан олдин нима учун келиб кетганлари менга қоронғу.\nИслом Каримов ва Шукрилла Мирсаидовлар билан улар бўлажак “тўнтариш”га боғлиқ муаммо ва тафсилотларни ҳам гаплашиб олган бўлишлари мумкин.\nЎзбекистон раҳбарлари Москвалик нуфузли ва сирли, бироқ расмий сафар иштирокчиларига нима деб жавоб берганларини биз билмаймиз. Лекин орадан сал ўтмай мамлакатда юз берган август воқеалари улар Ўзбекистонга бежиз келиб кетмаганларидан далолат беради.\nХуллас, ана шундай сиёсий, ижтимоий воқеа ва ҳодисалар асносида Ислом Абдуғаниевич билан Шукрилла Раҳматовичларнинг узоқ йиллик шахсий дўстона муносабатлари ҳам инқирозга юз тута бошлайди.\nБоз устига бу пайтга келиб Тошкентдаги сиёсий кучлар гуруҳларга бўлиниб, ҳокимият учун жиддий кураш бошланган эди…\nИслом Каримов СССР да биринчи бўлиб қардош республикалар ичида ўзини Президент этиб сайлаганидан сўнг, СССР Президенти Михаил Горбачёв, табиийки, бу “сайлов”ни ғазаб билан қарши олади.\nМосквадан бизга етиб келган манбалар бўйича шу кундан эътиборан у Ислом Каримовни сиёсий саҳнадан супуриб ташлашга ва унинг ўрнига, иқтисод фанлари доктори бўлган Шукрилла Мирсаидовни иқтидорга келтиришга қарор қилгани маълум бўлди.\nБизнинг бундай дейишимизга сабаб, ГКЧП мағлубиятга учраганидан кейин, Москвада гарчи ҳокимият Горбачёвдан Ельцинга ўта бошлаган бўлса ҳам, Ўзбекистонда ГКЧПни қўллаб қувватлаган Мирсаидовнинг обрў эътибори мустаҳкам, аксинча, уни ўта ҳушёрлик ва синчков нигоҳ билан кутиб олган Каримовнинг нуфузи ҳаминақадар бўлиб қолганди.\nҲатто Тошкентлик обрў эътиборли мулозимлар ҳам Ислом Каримовнинг кетиши кераклиги ҳақида очиқ ойдин гапира бошлаган эдилар.\nАна шундай амалдорлардан бири – Ўзбекистоннинг ўша пайтлардаги Ташки Ишлар вазири Сарвар Олимжонович Азимов эди.\nПойтахтдаги аксар ҳукумат аъзолари ва давлат мулозимлари ҳам Шукрилла Мирсаидов тарафида эканини Ислом ака яхши биларди.\nБуни Ўзбекистондаги куч ишлатар тизими раҳбарлари ҳам билар, улар ҳам икки ўт орасида қолган эдилар.\nБир сўз билан айтганда, аслида – Ўзбекистон Олий Кенгашининг 1991 йилги еттинчи сессияси Ислом Каримов учун ҳаёт мамот сессияси бўлиши керак эди.\nМиллий Хавфсизлик Хизмати билан Президент Хавфсизлик Хизматининг хулосаси ҳам айни шу хабарларни тасдиқлаб турарди…\nИкки сиёсий лидер муносабатларини совуқлаштирган ГКЧП воқеасини якунлаб, еттинчи сессия тафсилотига ўтишдан олдин яна бир бор Ислом Каримовнинг Ҳиндистон сафарига қайтсак.\nГКЧП томонидан мамлакатда фавқулодда ҳолат эълон қилинганини эшитган Ислом Каримов аввалига буни Горбачевнинг навбатдаги «ўйини» деб, унга жиддий эътибор қилмаган экан.\nЛекин сафарда унга ҳамроҳлик қилаётган Ўзбекистон ташқи ишлар вазири Сарвар Азимов Москва билан боғланиб, вазиятни суриштирганида унга: «Агар ярим соатда сафарни якунлаб, аэропортга чиқмасанглар, Тошкентга бориб ўтиришларинг ҳам шарт бўлмай қолади» деб айтишади.\nБуни эшитган Ислом Каримов зудлик билан Тошкентга учиб келади. Аэропортда уни бир гуруҳ ҳарбийлар совуққина кутиб олишади.\nКейин бизга маълум бўлишича, Ҳиндистондан то Тошкентгача бўлган парвоз давомида Москва билан бир неча маротаба боғланган Ислом Каримов сал бўлмаса республика раҳбарлигидан ажралиб қолиши мумкинлигини англаб етади ва бунинг олдини олган Сарвар Азимовга миннатдорчилик рамзи сифатида тезлик билан Компартияни тиклаб, унга ўзи бош бўлишини маслаҳат беради.\nБиз Ислом Каримовнинг ҳаяжон устида миннатдорчилик рамзи сифатида Сарвар Азимовга берган бу ваъдаси нима билан тугаганига ҳали бафуржа қайтамиз.\nБир сўз билан айтганда, 1991 йил августида Москвада рўй берган ГКЧП – Ўзбекистоннинг икки раҳбари орасига жиддий низо ва нифоқ солишга улгурган эди.\nХуллас, 1991 йил 30 сентябридаги Олий Кенгашнинг еттинчи сессияси – Ўзбекистонда раҳбар ўзгариши мумкин бўлган Ислом Каримов даврининг энг сўнгги сессияси бўлиб тарихга киради.\nУндан кейин Ислом Каримов ўзини ўзгартириши мумкин бўлган барча куч ва воситаларни, ҳукумат ва мухолифат билан бирга таг томири билан қўпориб, тамомила тор мор этиб ташлади.\nМана, йигирма уч йилдирки, ўша еттинчи сессия берган аччиқ сабоқ Ислом Каримовни ўз тож тахтида, ҳукмдорлик салтанатида ҳануз маҳкам ва мустаҳкам ушлаб турибди…\nЭнди бавосита ўша сессия кун тартибига ва унда кўтарилган масалаларга ўтсак.\nШавкат Юлдошев (лақаби – қовоқари) Олий Кенгашнинг раиси эди.\nСессия одатдан ташқари тартибда бошланади. Кун тартибига қўйилган масалалар бир четда қолиб кетиб, минбарга чиққан депутатлар дафъатан Президентга ташланиб қолишади.\nМасалан, пойтахтимиздаги Яккасарой туманининг Кенгаш раиси – райкомнинг биринчи секретари Шуҳрат Нусратов сўзга чиқиб:\n– Ислом Абдуғаниевич, жиловланмаган характерингиз, бу феъл-атворингиз билан Сизга республика бошқарувини ишониб топшириб бўлмайди! – дейди дадил.\nКелинг, яхшиси Шуҳрат Нусратов ўша сессияда гапирган нутқнинг тўла қисмини Ўзбекистон Олий Мажлисининг мўъжиза бўлиб бизгача етиб келган стенограммасига таянган ҳолда келтириб ўтсак:\n“НУСРАТОВ: Салом алайкум ўртоқ депутатлар. Манинг битта айбим бор. Замонанинг фарзандиман. Балки қурбони ҳамдирман. Рус тилини ўзбек тилидан яхшироқ, пухтароқ биламан. Шунинг учун рухсат берсанглар, жуда ҳам муҳим нарсани қўймоқчиман, ўшани рус тилида гапирсам.\n(Нусратов гапининг ўзбекчаси):\n1. Ўзбекистон президентининг 1991 йил 26 Сентябрда Ўзбекистон Хафсизлик хизмати ташкилотини қайта тузиш борасидаги Фармонининг бу ташкилотни Олий кенгашни четлаб ўтиб тўппа-тўғри президентга бўйсундириш борасидаги қисмини бекор қилиш.\nУмуман бу фармонни халққа қарши, конституцияга қарши, демократияга қарши бўлгани ва диктаторона бўлгани учун бекор қилиш. Шу фармоннинг 2-моддасини ўқиб бермоқчиман. Миллий Хавфсизлик хизмати тўпа-тўгри президентга бўйсундирилсин, дейилади бу моддада ва бундай ҳол бирор демократик давлатда юз бермайди. Ҳатто бирор тоталитар давлатда ҳам бунчаликка борилмайди. Мамлакатнинг разведка, контрразведка бошқармалари барча техник асослари ва барча эски ишлари билан бирга Олий Кенгаш назоратидан чиқарилиб, бир кишининг қўлига берилмоқда.Бу тасаввур қилиш ва бунга йўл қўйиш мумкин бўлмаган нарса.Ёки бизни 30-40 йиллар кутмоқдами? Оқибатларни тахмин қилиш мумкин эмас.Айниқса бизнинг президентнинг қуюшқонга ҳам сиғмайдиган характери билан.\n2. Мен Рўзимуродов масаласини бошқа жиҳат билан қўймоқчиман. Қашқадарёлик депутат Рўзимуродовнинг дахлсизлик ҳаққи поймол қилингани масаласи кун тартибига киритилсин. Мен унинг айбдор ёки айбдор эмаслиги масаласини очиқ қолдираман. Агар айбдор бўлса жазосини олиши керак. Бу суднинг иши. Ҳозиргача улар бу ишни қойил мақом қилиб қўйганга ўхшайдилар. Олий кенгаш депутатини қамоққа олишни фақат Олий кенгашнинг ўзи ҳал қилади, яъни бизлар. Агар биз бу масалада ўз овозимизни бермасак, эртага бизни ҳам қамашади.\nНУСРАТОВ: Уч ойдан зиёд вақтдан бери бизнинг сафдошимиз бўлган депутат биз томондан тасдиқланмаган қарор бўйича қонунсиз равишда турмада сақланмоқда. Бу эса президент истаган пайтда бизлардан ҳар биримизни қамоққа олдириши мумкинлигини кўрсатади. Президент хохлаганини биз биламиз. Президент уни қамади. Мен бу масалани кун тартибига киритиб, Рўзимуродовни дарҳол озод қилишни ва бу ерга олиб келишни таклиф қиламан.\nИЗOҲ: Орага яна раислик қилувчи киради. Аммо партия ишида чиниққан Нусратов унга “Халақит қилманг, мен барибир сўзимни давом эттираман”, – деб жавоб қилади.\nНУСРАТОВ: Мен конституциявий қўмита раиси, академик Ўразаевга мурожаат қиламан.\nШавкат Закариевич, бизнинг халқимиз сизга маълумот берди, сизни академик даражасига чиқарди, сиз нимага эга бўлсангиз бунинг учун халқимиз олдида бурчлисиз. Сиз маҳаллий халқдан бўлмаганингизга қарамасдан депутатлар байналминаллик кўрсатиб, сизга Конституцияни ҳимоя қилишни ишондилар. Бу ишончни оқланг ва менинг назаримда қонунсиз бўлган бу икки ҳужжатга баҳо беринг, энди.\nКонституциявий қўмита хулосаси бўлмасдан депутатлар узил-кесил қарор бера олмасликларини биласиз. Агар бу борада Конституция талаблари бузилган бўлса ва Конституциявий қўмита буни тан олса, президент кетиши керак.\nРеспублика КГБ раиси Алиевга мурожаат қиламан. Бош прокурор Бўритош Мустафоевга, Олий кенгаш қонунчилк қўмитаси раиси Эркин Халиловга мурожаат қиламан. Эркин, ҳуқуқшунос сифатида ўз хулосангни айт.\nҚолганлар ҳам ҳуқуқшунослар сифатида ўз фикрларингзини айтинглар, дарҳол, ҳозир! Сиз тўрталангиз бугун ўз танловингизни қилишингиз керак, депутатлардан менинг таклифимни қўллашларини сўрайман.\nКонституциявий суд танаффусда кўриб чиқиб, Рўзимуродовни қамоққа олиш қонуний бўлганми, йўқми, айтсин.\nЮқорида номлари айтилган ҳуқуқшунослар бу ерга чиқиб ўз фикрларини айтсинлар ва халқ билсин, улар ўз касбларига лойиқми, ёки йўқми?\nБугун биз бу ерда ўтирганлар ё демократияни ва ёки диктатурани танлашимиз керак. Ора йўл бўлмайди.\nЎртоқ Йўлдошев менинг таклифимни овозга қўйсангиз.\nИЗOҲ: Шу пайт Нусратов яна ўрнидан туриб масалани овозга қўйишни талаб қилади. Залда шовқин кўтарилади…”\nЕттинчи сессия стенограммасининг Шуҳрат Нусратовга оид қисми шу ерда тугайди.\nМен ҳам Ўзбекистон ҳукуматининг иқтисод журнали Бош муҳаррири сифатида ўша тарихий еттинчи сессияда иштирок этганимни айтганман.\nНусратов Шуҳрат Туҳфатович ўшанда аксарият нотиқлар каби рус тилида сўзлаган эди. Унинг русчада айтган ғазабнок ва ўткир сўзлари ҳамон қулоқларим остида жаранглаб турибди:\n“Ислам Абдуганиевич! С вашим необузданным характером нельзя Вам доверять руль республики!»\nУндан кейин сўзга чиққан Конституцион суднинг раиси Шавкат Ўразаев Шаҳрат Нусратов ҳақида:\n«Мен бу йигитга дарс берган ва унга ишонган эдим. Афсуски, унга яхши сабоқ беролмаган, унга ишониб хато қилган эканман, – деган эди.\nЖаҳонгир ҳам ўшанда сўзга чиқиб, уни бутун Ўзбекистонга ҳақиқий Жаҳонгир қилиб танитган ва минг минглаб одамлар қалбидан жасур йигит сифатида абадул абад ўрин олишига сабаб бўлган ўзининг ўша тарихий ва машҳур нутқини ирод этган эди:\n– Ўзбекистон Сизнинг онангизнинг маҳрига тушган эмас! Ахир мен мажбур бўлдим чет элга кетиш учун ариза ёзишга. Нега мени қувғин қиласиз? – деганди у ўшанда фавқулоддаги ажиб бир жасорат ва шижоат билан..\nБулар ўтган йигирма уч давомида менинг хотирамда қолган сўзлар эди.\nЛекин яқинда Ўзбекистон Олий Кенгашининг еттинчи сессияси стенограммасини йигирма уч йиллик танаффусдан сўнг яна бир маротаба эшитиб, ажиб ҳайрат ва ҳасратларга ошно бўлдим.\nБу гап сўзларни ўша сессия баробарида унутиб юборган эди хотираларимиз.\nЛекин сессия стенограммасини эшитиб, бу нутқ ва айбловлар Ислом акага қарата тўғри айтилганига, ўз вақтида айтилганига – виждони ва иймони бор ҳар бир ўзбекистонлик бугун яна бир маротаба тан бермай иложи йўқ.\nАгар унда виждон ва инсоф бўлса, албатта…\n393-Жомбой сайлов округидан Ўзбекистон Олий Кенгашига сайланган халқ депутати Жаҳонгир Маматовнинг еттинчи сессиядаги ўша нутқини тўлалигича унинг сиёсий портретига шарҳ берилган кейинги бобларда эълон қиламиз.\nҲозир эса мавзуга қайтсак.\nМен ҳаётда кўпинча керак ёки нокерак пайтларда кескин ҳаракатлар қиламан. Баъзан ноўрин кўрсатган шижоатим ўзимга зарар келтирса, баъзан менга фойда келтирган.\nЎзим табиатан жангари ва йигитман, назаримда адолатсизлик юз бераётган бўлса, дарҳол воқеаларга аралашиб кетавераман.\nШундай кескин ҳатти-ҳаракатларни Борис Ельциннинг фаолиятида кузатиш мумкин. Аслида, мен ҳам кутилмаганда вазиятларни ўзгартириб юборадиган одамман.\nМен бу гапларни нима учун эсладим?\nБугун орадан шунча йиллар ўтиб кетганидан кейин ростини айтишим керак.\nЎшанда биз – Ислом аканинг атрофидагилар, унга садоқатли каттаю кичик мулозимлар – Шуҳрат Нусратов ва Жаҳонгир Маматовларнинг сўзидан қаттиқ ғазабланган, уларни жуда ёмон кўриб қолган эдик.\nЎша куни Жаҳонгир оғиз кўпиртириб, Президентга қарши юқоридаги гапларни айтаётганида шартта ўрнимдан туриб унга қарши икки оғиз муносабат билдирмоқчи эдим.\nЛекин менинг шаштимни кўрган Ислом ака (мен у кишининг шундоққина рўпарасида, биринчи қаторда ўтирган эдим) “ҳозир мавриди эмас” дегандек имо қилдилар.\nМенинг шаҳд билан ўрнимдан турган жойимда бўшашиб қайта ўтирганимни кўрган мажлис бошқарувчиси Шавкат Юлдошев олдинига ҳайрон бўлган, кейин Ислом акага қараб, гап нимада эканини тушунгандек эди.\nҲолбуки, мен сўзлаш ҳуқуқи берилган депутат эмас эдим. Агар депутат бўлганимда ўша куни минбарга чиқиб Шуҳрат Нусратов билан Жаҳонгир Маматовларни ер билан битта қилиб ташлашга ҳам тайёр эдим…\nБугун орадан шунча йиллар ўтганидан кейин, ўша воқеаларни эслаб: “Худо бир асраган экан. Яхшиям ўшанда депутат бўлмаган эканман” – деб ўз ўзимга таскин ва тасалли бераман…\nАйниқса Шуҳрат Нусратов сўзга чиқиб, Президентга унинг бежилов ҳатти ҳаракати боис республика раҳбарлигини ишониб топшириш мумкин эмас деган ўт олов сўзларидан кейин Ислом ака бир сиқим бўлиб қолади.\nПрезидиумда боягина каттакон бир мамалакат раҳбарига хос шижоат ва салобат билан қўр тўкиб ўтирган Ислом акадан энди асар ҳам қолмаганди.\nИслом ака ҳануз довдираганча, мажлислар залининг учинчи ё тўртинчи қаторида ўтирган КГБ раиси Ғулом Алиевга “Бу ёғи энди нима бўлади, оғайни?” дегандек ғариб бир ҳолатда, илтижо билан умидвор нигоҳларини боққанча, термулиб ўтирар эди…\nМана, сал кам йигирма уч йилдирки, у кишининг ўша маҳзун ва мағлуб ҳолати кўз ўнгимда худди кино лентасидек абадул абад муҳрланиб қолган.\nИслом Каримов автобиографиясида то ҳануз қайд этилмаган бу ажиб ва ғаройиб ҳол, назаримда, ўша тарихий еттинчи сессияда иштирок этган 500 нафар Олий Кенгаш депутатлари хотирасида ҳам бир умрга муҳрланиб қолганига мен бугун заррача ҳам шубҳа қилмайман…\nАйнан яна кимлар нима деганини номма-ном ёки сўзма-сўз эслолмайман, чунки биров қўққисдан юзимга тарсаки тортиб юборгандек гангиб қолгандим. Бировнинг гапи қулоғимга кирса, бошқасининг гапи қулоғимга кирмасди.\n“Товба!” – дейман ҳозир ўша воқеаларни эслаб ўзимга ўзим. «Одам шунчалик ҳам меҳр қўйиши мумкинми давлат раҳбарига?»\nИслом ака ўшанда нима билан бизни ўзига бу қадар мафтун этиб олган эди?\nУ одамларни ўзига шу қадар ишонтириб, садоқатли тарафдор қила олган бўлса, деамак у ростдан ҳам кучли сиёсатчи экан-да.\nЛекин нега энди шундай кучли ва қудратли сиёсатчи кейинчалик ўзининг аксар мухлис ва тарафдорларини бу ишонч ва садоқатлари учун – хориж ва ҳибсга, йўқлик ва қулликка, ишсизлик ва эрксизликка маҳкум этди?\nКимлар ва қандай характер ҳамда феъл атворли инсонлар бу мураккаб ва қалтис вазиятда мутлақ ғолибликни қўлга киритишлари мумкин?\nҲалол ва диёнатли, оқил ва шижоатли, тўғри сўз ва садоқатли одамлар аксар ҳолларда ғолиб кела олмасликларининг боиси нима?\nБуни тарих кўп бор исбот этди.\nДемак, давлат раҳбарларининг ҳаммасини ҳам ҳақ ва одил деб ўйлаш нотўғри эканда унда…\nМана сал кам йигирма беш йилдирки, ана шу аччиқ ва аламли саволлар олис хориж элларда ҳам менга тинчлик бермайди, ҳануз қийнаб, изтиробга солиб келади…\nНиҳоят сессия сўнггида Шукрилла Раҳматович минбарга кўтарилди:\nМИРСАИДОВ: Жавоб… Ўртоқлар, энг аввал ҳам бор мен сизларни ҳамжиҳатлик, бирликка чақирмоқчиман. Чунки ҳаммамизнинг орқамизда халқ турибди. Биз ҳамжиҳат бўлмасак, бир-биримизни қўллаб қуватлмасак халқ бизни кечирмайди.\nЭнди ҳалиги кўтарилган масалалар бўйича. Бу ҳам халқ душманларининг иши. Қачонгача Москвадан келиб бизларга ақл ўргатади?\nБунақа маломат тошлари мени бошимга жуда кўп тушган. Мен билан бирга ишлайдиган одамларнинг ҳаммаси билади.\nМени ўртоқ Анишечев (1984 йилда “тартиб” ўрнатиш учун Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг иккинчи котиби сифатида марказдан юборилган шахс) таъқибга олган, бир пайтлар 11 яшарлигида отаси қамалган деб, лекин архивдаги оқланган материални йўққилиб юборган.\nАна ўшанда ҳам айтганман, ўртоқлар мани шаҳар сессиясига олиб чиқингларда, мен кетай, деб.\nМени Сатин ҳам таъқибга олган (“Тартиб” ўрнатиш учун Тошкент шаҳар партия комитетига раҳбар қилиб юборилган шахс) шаҳардаги бўлаётган ҳамма ишларни менга тақаб.\nБир иккита корхоналарининг, шу оғаларимиздан бўлган раҳбарлари Тошкент шаҳрига четдан ишчи олиб келганда бу ишчи кучи келишига қарши чиқиб, буни йўққилиш мақсадида 16.800 сўмдан налог (солиқ) чиқарганимизда улар бизнинг ҳуқуқимизга қарши чиқаяпти, деган.\nЧунки Тошкент шаҳрида ўзбеклар камайиб кетган вақт эди. Ана шунда Бош прокуроргача ёзиб, жиноий ишлар ҳам қўзғатмоқчи бўлишган.\nБугун сизлар муҳокама қилаётган гапларни мен бир йил олдин айтганман. Орқаваротдан эмас. Президент кенгашида айтганман. Президент кенгашида ман таклиф киритганманки, ўртоқлар президентимизни халқ сайлаши керак. Халқ сайловидан ўтишимиз керак, деб.\nАна ўшанда ҳурматли Ислом Абдуғаниевичга ҳам айтганманки, “Ислом ака, ҳозир халқнинг ҳаммаси бизларни қўллаб – қувватлаб турган пайтда президент сайловини ўтказиб олсак яхши бўларди. Кейин қийин бўлади, деганман.\nПрезидент кенгаши аъзолари бу таклифни мана Мирсаидов таклиф қилаяпти, деб кенгашга олиб чиққан. Буни ҳам бўйинга олиш керак.\nКенгашда бир-иккита хушомадгўйлар, келгусини билмайдиганлар айтишди-ки, ҳозир олиб чиқсак, халқ иккига бўлиниб кетади, деб.\nЭнди олиб чиқсак, тўртга бўлиниб кетаяпти-ку? Шу билан тўхтатишди.\nЛекин ана ўша Ефимов, ундан кейин Берков дегани, Совминнинг (Вазирлар Кенгаши) биринчи муовини эди, ҳозир кетди, мен у билан ишламаймиз, деганимдан кейин уни президент кенгашига олиб, кейин Москвага яхшилаб кўтариб, жўнатиб юбордик.\nЕфимовлар гап тарқатди ўшанда ҳам Мирсаидов амал талашаяпти, деб.\nАна ўшанда Бош вазирлик тугатилиб Президент ҳузурида Вазирлар маҳкамаси тузилди ва вице президент вазифаси жорий этилди.\nМана шунда ҳам гап чиқмасин, қачонгача ўзбек халқига тавқи лаъанат келадики, булар амал талашадиган экан, қачонгача булар бир-бирининг устидан, орқасидан гап қилиб юрар экан деб, тишни тишга қўйиб, нима дейилса ўша деб келдим.\nЛекин ўз вазифамни халқимни олдида виждонан ҳалол, рўй-ростлик билан айтиб ўтаманки, бажариб келдим.\nКейинги пайтда бир хил гап сўзларга киришиб мани практик ишлардан узоқлаштиришлар ҳам бўлди. Бу менга зарар бўлгани йўқ. Бу иқтисодга зарар келтиришини ман президентга ҳам айтдим.\nБундан 15 кун олдин, агар ман амал талашадиган бўлсам, мана Ислом акам, ўзлари тасдиқлашлари мумкин, яъни Москвага Россия билан шартнома тузишга кетишдан олдин кириб айтдим, келинглар мани тинч қўйинглар, ман шу чиқиб кетай, ман ишламайман, манга рухсат беринг, келганда ҳам айтдим, кеча ҳам айтганман, бундан беш кун олдин ҳам айтганман.\nМИРСАИДОВ: Шунинг учун мен қаерда ишлар эканман, ўзимнинг халқимга, ўзимнинг юртимга хизмат қиламан. Шунинг учун манга амалинглар керак эмас. Шунга қараб хулоса қилинглар.\nМана вице президент дейдими, бало дейдими, баттар дейдими, амал деган нарса керак эмас. Шунинг учун ман ҳозир сизларга айтишим мимкин, манга амалнинг кераги йўқ.\nМен ҳеч қачон, ҳеч кимга бўйсуниб ишламаганман, ишламайман ҳам.\nМен ҳалиги, тиз чўкиб яшагандан кўра, тик туриб ўлишни хохлайман.\nШунинг учун эътиборларинга раҳмат, мани тинч қўйинглар…”\nМирсаидовнинг сўнгги сўзларидан кейин Олий Мажлис зали сув қўйгандек жим-жит бўлиб қолади.\nШукрилла Раҳматович худди елкасидан оғир бир тоғ ағдарилган одамдек енгил бир тин олиб, бошини дадил тутган ҳолда бизнинг олдимиздан секин аста юриб, сессия залининг ҳукумат аъзолари кириб чиқадиган йўлагидан ташкарига чиқиб кетади.\nКейинчалик, Шукрилла Мирсаидов учун ўша бир оғиз айтган: “Мен тиз чўкиб яшагандан кўра, тик туриб ўлишни хохлайман!” деган гапи ниҳоятда қимматга тушади.\nИслом Каримов айнан ўша гаплари учун уни қандай балоларга мубтало қилганига биз ҳали батафсил қайтамиз.\nМен – Шукрилла Раҳматовичга нисбатан республиканинг биринчи раҳбари томонидан шахсан топширилган ва уюштирилган бу қабиҳлик ва мунофиқликнинг шахсий гувоҳи ва айтиш мумкинки, беихтиёр, иштирокчиси ҳам бўлиб қолган эдим.\nБиз бу масалага ҳали қайтамиз.\nАгар ўшанда Шукрилла Раҳматович минбарга чиқиб худди ўз тарафдорлари билан олдин келишилганидай “Бугун мен республика раҳбарлигини зиммамга олишга тайёрман!” деганида олам гулистон эди!\nУ ўша куни Ўзбекистоннинг янги раҳбари этиб тайинланган бўларди…\nЭҳтимол, ўшанда биз шўрлик кимсалар – Ислом Каримовга кўр- кўрона меҳр қўйиб, кейинчалик ҳибс ва хориждан жой олган, қуллик ва хўрликка мубтало бўлган, ватансизликка маҳкум этилган – биз ғариб бечораларнинг ҳам аянчли тақдиримиз, фоже қисматимиз бошқача якун топган бўлармиди?\nНега Мирсаидов қўрқоқлик қилди ўшанда? Ахир у табиатан мард ва қўрқмас одам эди-ку!\nНега унга ишонган ва уни деб ўз ҳаёти ва келажагини хавф хатарга қўйган сафдош ва тарафдош дўстларига, ғоядошларига хиёнат қилди? Ахир у бировга хиёнат қилмайдиган одам эди-ку!\nМайли, Шукрилла Раҳматовичнинг ўзи ҳам бир умр пушайман қилиб юрган ўша кунги нотўғри қадамлари унга кейинчалик жуда ҳам қимматга тушганига биз ҳали қайтамиз.\nНега ўшанда яратган Эгам ҳам Ислом Каримовнинг тарафида бўлди? Нега уни асраб қолди шак шубҳасиз кетиши керак бўлган лавозимидан?\nНега бахт ва омад, тақдир ва қисмат ҳам унга жилмайиб юз очди, Мирсаидовга эмас! Нега?\nЙигирма уч йилдан бўён ана шу аччиқ ва аламли саволлар, сўнгсиз ва беҳудуд хаёллар ҳануз менга тинчлик бермай келади…\nАгар эсингизда бўлса, ўша сессияда сўзга чиққан депутат Марат Зоҳидов:\n– Бу фитна бу ердан 200-300 метр нарироқда тайёрланган, – деб Совминнинг биносига, ҳукумат уйига ишора қилганди…\nШундай қилиб, мустақиллик эълон қилинганидан сўнгги даврда илк бор Ўзбекистоннинг сиёсий ҳаётига ҳар хил “интрига” ва нохушликлар кириб кела бошлади.\nБиз юқорида тилга олган Ўзбекистон Олий Кенгашининг еттинчи сессияси 1991 йилнинг 30 сентябрь сешанба куни бошланиб, 1 ё 2 октябрда тугаган эди.\nЭнди ўша тарихий еттинчи сессиянинг Ўзбекистон аҳолисига маълум бўлмаган саҳна ортидаги ёпиқ жиҳатлари ва қирраларига тўхталиб ўтсак…\nШукрилла Раҳматович сессиядаги ўша маълум ва машҳур нутқини ирод этиб зални тарк этганидан сўнг Президентнинг топшириғи билан тўппа тўғри Олма Отага учиб кетади.\nҚозоғистонда иттифоқдош республикаларнинг янги раҳбарлари август путчидан кейинги ўзъаро иқтисодий ва бошқа алоқаларни муҳокама қилиш учун Олма Отада тўпланишган эди.\nЙиғилишнинг мазмун моҳиятига кўра унда фақат биринчи раҳбарлар иштирок этиши лозим эди.\nЛекин Ислом Каримов учун ўша куни Мирсаидовнинг Тошкентда бўлиши катта хавф туғдирарди.\nЧунки еттинчи сессия ҳали тугамаган, ҳали депутатлар яна қанақанги ўйин кўрсатишини Президент ҳам, КГБ раиси Ғулом Алиев ҳам билишмасди.\nПарламентда вазият инқилоб бўлиш даражасига бориб қолгани учун ҳам, Мирсаидовнинг Тошкентда қолиши хатарли эди.\nШунинг учун ҳам ўша куни Ислом Каримовнинг шахсан ўзи Шукрилла Раҳматовични Тошкент аэропортидан Қозоғистонга кузатиб қўяди…\nШукрилла Раҳматович ўз тарафдорлари билан еттинчи сессияга тайёргарлик кўраркан, унинг энг катта ва асосий хатоларидан бири – куч ишлатар тизими раҳбарлари билан алоқа қилмагани бўлди.\nУларнинг орасида ҳам, агар унга ишонишса, уни қўллаб қувватловчи кишилар бор эди.\nЛекин Мирсаидов авваламбор Москвага, кейин ўзининг тарафдорларига ишонган ва Парламент уни Президент қилиб сайласа куч ишлатар тизимлари ҳам ўз ўзидан менга бўй сўнади деб ўйлаган.\nИслом Каримов эса айнан куч ишлатар тизими раҳбарлари билан биргаликда еттинчи сессияга жиддий тайёргарлик кўради.\nЎша куни Президент девони ва Олий Мажлис сессияси бўладиган бино атрофларидаги яширин жойларда ҳарбийлар жойлаштирилганлигини, бу ерларда норасмий тарзда фавқулодда ҳолат жорий этилганини мен бугун одамларга очиқ ошкор айтишим керак.\nНазаримда бу ҳақда – энг сўнгги дақиқада Мирсаидовни ҳам огоҳлантиришган шекилли, шунинг учун ҳам у балки охиригача курашишга журъат қилолмаган бўлиши мумкин.\nҚолаверса, эртага сессия бўладиган тун то тонгга қадар Президент саройидаги зиёфатхонада чироқлар ўчмаган эди.\nБу ерда куч ишлатар тизими раҳбарлари ва сессияда нуфузга эга бўлган обрў эътиборли депутатлардан сўнг энг охирида Шукрилла Раҳматович билан Ислом Абдуғаниевичларнинг ҳам “бошни бошга уриштириб” шароб ҳамроҳлигидаги сирли ва хуфёна гурунглари бўлиб ўтган эди.\nЎзбекистоннинг бу икки раҳбари ўша оқшом нималар ҳақида гапиришгани, Ислом Каримов Мирсаидовга эрта сессияни тинч ва эсон-омон ўтказиб олишса, қандай янги вазифа ва истиқбол ваъда бергани бизга номаълум.\nБуни эҳтимол уларнинг ўзлари ёки куч ишлатар тизимининг қулф калитли архивидаги ўша махфий суҳбатлар ёзиб олинган тасмалар эрта бир кун элга ошкор этар. Агар бу тасмалар Ислом Каримов амри билан йўқ қилиб юборилмаган бўлса, албатта…\nБуни энди вақт кўрсатади.\nЛекин нима бўлганда ҳам Шукрилла Раҳматович ўша оқшомдан то сессия иш бошлагунга қадар ўз тарафдорлари билан учрашиш имконидан маҳрум этилган эди.\nКейинги воқеалар эса Сизга маълум.\nХуллас, Мирсаидов Олма Отага кетганидан кейин исёнкор Парламентда якка ўзи ҳоким бўлиб қолган Ислом Каримов мажлис жиловини ўз қўлига олиб, вазиятни юмшатишга эришади.\nЎзига қарши сўзга чиққан депутатларнинг ҳаммасини сессиядан кейин олиб қолиб, яхши гапириб, амал ваъда қилиб, уларнинг кўнглини пуч ёнғоққа тўлдириб, сувдан қуруқ чиқиб кетади…\nЎша еттинчи сессия куни Ислом Каримов илтимосига биноан Олма Отага учиб кетган ва шу билан ҳаётидаги энг катта хатога йўл қўйган Мирсиадов ишдан урилганидан кейин тақдир тақозоси билан ростдан ҳам маълум муддат ўша Олма Отада – Қозоғистон Президентининг иқтисодий ишлар бўйича Давлат маслаҳатчиси бўлиб фаолият юритади.\nТошкентда эса – ўзи ҳақида қўшни давлат хуфия идораси хизматларидан эшитган турли туман гап сўзлар учун Ўзбекистон Президенти собиқ дўстидан ўч олишга киришади.\nПрезидентнинг номардларча қилган бу шармандали ҳатти ҳаракати Ички Ишлар вазири Зокир Алматов ва Хавфсизлик Хизмати раҳбари (КГБ) Ғулом Алиев томонидан амалга оширилади.\nДастлаб унинг – Тошкентнинг “Халқлар дўстлиги” мавзейсидаги ҳукумат уйи олдидаги енгил машинаси портлатилади.\nБу ўзбек режимининг Мирсаидовга нисбатан қилган биринчи ва жиддий огоҳлантириши эди…\nШукрилла Мирсаидовга нисбатан Ички Ишлар вазирлиги (МВД) томонидан қилинган энг катта ва энг шармандали қабиҳликка мен ҳам бир оз аралашиб, ўзим истамаган ҳолда гувоҳ бўлиб қолган эдим.\n1994 йилнинг декабрида Ўзбекистон Олий суди – Давлат маслаҳатчиси Мавлон Умрзоқов дохил саккиз мулозим билан бирга олти ой муқаддам ҳибсга олинган собиқ Бош муҳаррир Исмат Хушевни Президент амнистиясига биноан суд залидан озод қилиш ҳақида Қарор қабул қилади.\nИчки ишлар вазирлиги ертўласидан “Биз билан ҳмкорлик қиласан!” деган қоғозга мажбуран қўл қўйдирилиб, сўнг озодликка чиқарилган Исмат Хушевни орадан кўп ўтмай вазирлик қошидаги Коррупция ва террорризмга қарши кураш Бош бошқармаси раҳбарлари Ботир Турсунов ва Тохир Муллажоновлар ўз ҳузурига чорлашади.\nЎша суҳбат чоғида улар менга Мирсаидовнинг уйига бориб, қарзга ўн минг (10 000) АҚШ доллари сўрашимни ва кайфияти ҳамда келгусидаги режаларини билиб келишим лозимлигини уқтириб, махсус топшириқ беришади.\nАкс ҳолда яна ўша менга маълум ва машҳур қон ва тер ҳиди анқиб турган ертўлага қайтиб боришим мумкинлигига ишора ҳам қилишади.\nМен уларнинг бу борадаги барча ифлослик ва мунофиқликлари ҳақида ҳали «Оқланмаган ишонч қиссаси»нинг учинчи китобида – бу воқеалар тафсилотига келган бобларда батафсил ва очиқ ойдин ҳикоя қилиш ниятидаман.\nҲозир эса бевосита Шукрилла Раҳматович Мирсаидовга оид тафсилотларга тўхталиб ўтсак…\nХуллас, ўша куни МВД нинг қўли ва дили нопок мулозимлари топшириғи билан ноилож “Халқлар дўстлиги” проспектидаги Мирсаидовлар хонадонига йўл оларканман, ҳалоллик ва ёвузлик, адолат ва разолат, хоинлик ва садоқат, яхшилик ва мунофиқлик ҳақидаги бир бирига қарама қарши бўлган ҳис туйғулар, кечинма ва ўйлар руҳим ва шууримни тамомила эгаллаб олган эди.\nМирсаидовнинг менга қилган яхшиликлари, самимий ва ўғил болача муносабатлари, одамгарчиликлари кўз ўнгимдан бир-бир ўтаркан, беихтиёр отам Тошкентга келганидаги бир ҳолат ёдимга тушди.\nЎшанда Шукрилла Раҳматович ҳукумат раисининг ўринбосари бўлиш билан бирга – “Госплан”да бошлиқ ҳам эдилар.\nМактабда ўттиз йилдан зиёд муаллимлик қилиб, энди бу касбнинг обрў эътибори қолмади деб, адолатсиз жамиятдан юз ўгириб, тоққа чиқиб асаларичилик билан шуғулланаётган кекса отам бир куни мени кўриш учун Тошкентга келади.\nМени одам қилиб, катта лавозимга тайинлагани учун Ислом Каримов билан Шукрилла Мирсаидовга миннатдорчилик билдириб қўйиш учун отам атай Тошкентга ярим бедон (фляга) асал олиб келган экан.\n“Ислом Каримов катта одам. Уни безовта қилмайлик. Мирсаидов билан улар яқин оғайни. Мени ўша кишининг олдига олиб бор. Уларга мен ўз раҳматимни айтишим керак” деди бечора отам.\nТелефон орқали “Госплан” билан боғланиб, отамнинг илтимосини Шукрилла Раҳматовнинг ёрдамчилари Туйғун Аъзамовичга етказдим. Орадан икки дақиқа ўтмай, ҳукумат телефони (вертушка) жиринглаб, Шукрилла Раҳматовичнинг ўзлари телефон қилиб қолдилар:\n– Отангиз ҳақида Ислом акадан кўп яхши гапларни эшитганман. Олиб келинг, кутаяпман!” – дедилар.\nХурсанд бўлиб отамни олиб бордим.\nШукрилла Раҳматович кабинетларининг ярмигача юриб келиб, отам билан худди эски қадрдонлардек қучоқлашиб кўришган эдилар.\nСўнг менга ўгирилиб: “Шундай ажойиб ва нуроний одамнинг ўғли экансиз, Сизга ҳавасим келади, Исматжон!” деганларида раҳматли отамнинг кўзлари қувончданми, армонданми жиққа ёшга тўлган эди…\nШукрилла Раҳматович отамнинг совға сифатида илиниб ярим бедон асал олиб келганларини эшитиб, ҳайрат билан: “Бутун Ўзбекистондаги асаллар бизники – ҳукуматники, бекорга овора бўлибсиз!” деб отамга қайта-қайта миннатдорчилик билдирган эдилар.\nЎша куни асални олмадилар. Лекин отам барибир ният қилиб олиб келганман деганларидан кейин “Госплан” оталиғидаги болалар уйига беринглар деб ёрдамчиларига топшириқ қилдилар.\n“Бу бошқа гап. Энг муҳими сўзимни қайтармадингиз!” – деб бечора отам ҳам хурсанд бўлган эди.\nЎшанда Шукрилла Раҳматович отамни пастга тушиб ҳукумат уйи олдидаги менинг хизмат машинамгача шахсан ўзи кузатиб қўйган эди…\nИчки Ишлар вазирлиги мулозимларининг бемаъни топшириғи билан у кишининг уйига борарканман, ўша воқеалар ёдимга тушиб, кўнглим бузилди.\nШунда беихтиёр Шукрилла Раҳматовичга хиёнат қилолмаслигимни англаб етдим.\nУчинчими, тўртинчи қаватга кўтарилиб, тугмачани босганим заҳоти эшик очилиб, остонада аввал Мирсаидовнинг рафиқалари Дилбар опа кўриндилар, кейин Шукрилла Раҳматовичнинг ўзлари ҳузуримга пешвоз чиқдилар.\nБиз ғайри табиий бир ҳолда кўришарканмиз, Шукрилла Раҳматовичнинг кайфиятлари жуда ёмонлиги диққатимни тортди.\nМен рўпара бўлган заҳоти имо ишора билан у кишига махсус топшириқ билан келганимни билдирдим.\nУ киши ҳамма нарсага тушунди. Кайфияти бадтар бузилди.\nСуҳбат қовушмади, биз хайрлашдик…\nОрадан ҳеч қанча вақт ўтмай Ўзбекистон матбуотида эълон қилинган бир расмий хабарни ўқиб, даҳшатдан донг қотиб қолдим:\n“Ўзбекистон Ички Ишлар вазирлиги Матбуот хизмати хабар қилади: Палон йил ва палон ойнинг палон куни тонг чоғида Тошкент вилоятининг Ўрта Чирчиқ тумани ҳудудидаги ички ишлар бўлимига фуқаро Ш.Р.Мирсаидов қип ялонғоч ҳолда келиб, ўзини бир гуруҳбезорилар куч ишлатиб, зўравонлик ва талончилик қилмоқчи бўлганларидан шикоят қилди. Улар Мирсидовдан 10 000 АҚШ доллари миқдорида пул талаб қилишган…”\nХабарнинг айнан ана шу “10.000 АҚШ доллари талаб қилишган” деган жойини ўқиб, мен даҳшатга тушган эдим…\nКейин ҳам Шукрилла Раҳматовичга нисбатан бундай номардлик ва безориликлар кўп маротаба содир этилди.\nМен юқорида айтган – ўзим гувоҳ бўлган машъум воқеа – Мирсаидовга нисбатан МВД томонидан уюштирилган қабиҳликнинг бир кўриниши, холос.\nЛекин ҳали шундай кунлар келадики, бу аблаҳлик ва мунофиқликни буюрганлар ҳам, уни кўр кўрона бажарганлар ҳам, улар ким бўлишидан қатьий назар – одил суд олдида албатта жавоб беришади.\nЭнди бевосита мавзуга қайтиб, Шукрилла Мирсаидовнинг сиёсий карьерасига абадул абад нуқта қўйган ўша Сессия тафсилотларига ўтсак.\nЕттинчи сессияда бўладиган тўполоннинг овозаси бизга олдинроқ етиб келган эди.\nСиссиядан бир кун олдин Мавлон Умрзоқовнинг Анҳор кафесида тўйи бор эди.\nТўйга бошқа мулозимларқ аторида Шуҳрат Нусратов ҳам таклиф этилган эди. У келиб Мавлон аканинг яқингинада ўринбосари этиб тайинланган Шароф Убайдуллаевга: «Биз томонга ўтинг, тарозимиз оғирроқ» – деб айтган экан…\nШуҳрат Нусратовнинг айтганича бор эди.\nКейин бизга маълум бўлишича, ўша тарихий еттинчи сессияда Каримовнинг ўрнига Мирсаидовни Ўзбекистон раҳбари этиб тайинлаш тўғрисида Горбачевдан «добро» олинган экан.\nТабиатан, Шукрилла Раҳматович узоқ вақт мамлакатда иккинчи одам бўлиб қолишга рози бўлолмасди.\nШу боис ҳам Москва раҳбарияти унга озгинагина мадад ва хайрихоҳлик кўзи билан қараган заҳотиёқ Шукрилла ака ҳеч иккиланмай сиёсий саҳнанинг ўртасига чиқиб – ГКЧП кунларида мамлакатдан узоқда – Ҳиндистон сафарида бўлган Ислом Каримовни сиёсий саҳнадан секингина четга суриб қўяркан, бунга Мирсаидовни яхши билганлар мутлақо ажаблангани йўқ.\nҲар ҳолда, ГКЧП, менинг назаримда, Шукрилло Раҳматовичнинг бахтсизлиги бўлди.\nАкс ҳолда Ислом ака билан улар ўртасидаги ҳамкорлик маълум муддат тинч ва осуда давом этиши мумкин эди…\nЛекин барибир Горбачевнинг бу «добро»си амалга ошмади.\nБунинг сабаблари, менинг назаримда, қуйидагиларда бўлса керак:\nБарибир Мирсаидовнинг давлат ва ҳокимиятни кутилмаганда, устамонлик билан қўлга олиш борасида ҳали тажрибасизлиги бор эди. У сўзга чиқаркан, негадир ниҳоятда ғалчалашиб, майдалашиб кетди.\nЎзининг гапига ўзи ишонмай, олдидаги улуғ ва шарафли вазифани аниқ тасаввур қилолмай қолди.\nУ ўша куни сўзга чиққан халқ депутатларининг нутқидан келиб чиқиб, Ислом Каримовга ишончсизлик билдириш масаласини зудлик билан овозга қўйишни талаб қилганида ютиб кетарди.\nБундай қалтис вазиятда унинг сиёсий тажрибасизлиги, давлатни қўлга киритиш масаласида ўта ғўрлиги маълум бўлди. Қолаверса, мажлисга ҳам ниҳоятда бўш тайёргарлик кўрилган эди.\nҲатто Олий Мажлис еттинчи сессияси бошланмай туриб, уни Ўзбекистон телевидениясидан тўғридан тўғрри кўрсатиш масаласи ҳам катта жанжалга сабаб бўлади…\nМирсаидов тарафдорларининг еттинчи сессияга ниҳоятда бўш тайёргарлик кўришганини яна нималарда кўришимиз мумкин?\nБиринчидан: Мирсаидовнинг ўзида, унинг ўзини тутишидан тортиб, овозининг оҳангларигача ғалати бир парокандалик бор эди. Шуҳрат Нусратов сессияда алангалатган вулқонни Мирсаидовнинг сўниқ овози ва пароканда нутқи янада алангалатиш ва охир оқибатда портлатиш ўрнига, аксинча, уни батамом ўчирди, сўндирди.\nИккинчидан: Унинг ўз нутқида ҳадеб «Ислом ака!», «Ислом ака!» деб талмовсираши ва иккиланиши – тутаб тутаб, аланга ола бошлаган ўз командасини, қолаверса, бутун зални ҳам иккилантириб, сустлатиб ва ўйлатиб қўйди.\nУчинчидан: Бу командани, содда қилиб айтганда «сотган» ва унинг исёнкор кемасини чўктирган сермулоҳазали буюк шоиримиз Эркин Воҳидов бўлди. Чунки, олдиндан келишиб олинган «сценарий»га кўра еттинчи сессиясидаги асосий ва сўнгги нутқни у қилиши керак эди.\nЛекин машҳур шоир қандайдир мулоҳазага бориб, ўз сўзидан қайтди. Ўша куни у негадир сўзга чиқмади…\nЭркин Воҳидовнинг сўзга чиқмаганига сабаб бор эди. Бунинг сабабчиси эса – Олий Кенгаш раиси Шавкат Йўлдошев бўлди.\nШавкат Муҳиддинович вазиятга қараб иш олиб борадиган «ўйинчи» эди. Ўша кунги еттинчи сессиядаги вазият эса – Олий Кенгаш раисининг «исёнчилар» тарафига ўтишига изн бермади.\nШавкат Муҳиддинов Мирсаидов нутқидан кўп нарса кутган эди. Лекин Шукрилла Раҳматовичнинг журъатсиз ва мантиқсиз чиқиши – Олий Кенгаш раисининг исёнчилар тарафига ўтиб кетишини йўққа чиқарди.\nАгар Сессияда исёнчилар йўлбошчиси калаванинг учини йўқотмай: «Мен бугун масъулиятни ўз зиммамга оламан!» деб дадил айта олганида эди, вазият тамомила бошқача бўларди.\nҲамиша вазиятга қараб иш тутадиган Олий Кенгаш раиси ҳам бундай вазиятда «исёнчилар» тарафига ўтган бўларди.\nАгар исёнчилар бошида ўша куни Нусратов бўлганида – масала ҳал бўларди. У мажлисда ўта муҳим масалаларни бир неча марта овозга қўйишни талаб қилди, еттинчи сессияда ўз оташин нутқи билан кескин бурилиш ясади.\nЛекин Мирсаидов ланжлик қилди. Унинг бесаранжом нутқида чайналиш бор эди. Сустлик ва иккиланиш шундоққина кўриниб турарди. «Сайласанг – сайла, сайламасанг – йўқ» деб ҳокимиятни олиш мумкин эмас.\nМасалани Нусратовга ўхшаб кескин (реский) қўйиш керак эди.\nМирсаидовдаги бу иккиланиш – Шавкат Йўлдошевни «исёнчилар» тарафига ўтказмаган бўлса, Олий Кенгаш раисининг бу қарори ўз ўрнида сессияда асосий ва ҳал қилувчи сўз айтиши лозим бўлган шоир Эркин Воҳидовни ўз сўзидан қайтишига сабаб бўлган бўлиши мумкин…\nОлий Кенгаш раиси Шавкат Йўлдошев билан СовМин раиси Шукрилла Мирсаидов Еттинчи сессия олдидан учрашиб, суҳбатлашгани кейин маълум бўлди.\nМирсаидовнинг «Москва биз томонда. Мен Сизга уларнинг фикрини етказаяпман, холос. Биз тарафга ўтинг» деган таклифига Шавкат Муҳиддинович ишончсизлик билан «Мани бу ишларга аралаштирмайла, иложи бўлса, биргалашиб ишлаш керак» деб мужмал жавоб қилади.\nШукрилла Раҳматович унинг бу беқарор кайфиятини Москвага етказганидан сўнг, Кремлдан Олий Кенгаш раисига чиқишади. Шунда Шавкат Муҳиддинович ўта ҳушёрлик билан «Кўрамиз, вазиятга қараймиз» деб кўнгандай бўлиб, қутулади.\nАслида Шавкат Йўлдошевнинг ҳам Ислом Каримовдан кўнгли қолган, унинг бежилов характерига чидаб, узоқ ишлаш мумкин эмаслигини аллақачон тушуниб етган эди. Лекин Мирсаидовнинг Ўзбекистонга биринчи раҳбар бўлишини истамас эди.\nАгар Мирсаидов Ўзбекистоннинг янги раҳбари этиб тайинланса, Шавкат Йўлдошев вазифасидан бўшатилиб, умуман ишсиз қоламан деб ўйлаган бўлиши ҳам мумкин. Унинг бундай ўйлашига эса сабаб бор эди…\nШукрилла Мирсаидов СовМин раиси этиб сайланганидан кейин Олий Кенгаш раиси Шавкат Йўлдошев билан уларнинг орасидан «қора мушук» ўтган эди. Улар арзимас бир масалада келишмай қоладилар.\nЎзбекистоннинг биринчи раҳбари Ислом Каримовга хизмат қиладиган автомашиналар учун давлат рақами «20-00» ва «20-01» бўлган ҳукумат номерлари берилган бўлиб, «20-02» ни Мирсаидов СовМин раиси этиб сайланганидан кейин ўзига олади.\nОлдин бу рақам – ЦК нинг иккинчи секретарига тегишли эди.\nОлий Кенгаш раисига эса, табиийки, «20-03» қолади. Ҳолбуки, Олий Кенгаш раиси аслида республиканинг иккинчи раҳбари ҳисобланади. Бундан қаттиқ ранжиган Шавкат Йўлдошев Ислом акага мурожаат қилади. Давлат раҳбари аралашганидан кейингина «20-02» Олий Кенгаш раисига қайтиб берилади.\nАна шу гина кудурат ва аламзадалик ҳар иккаласининг ҳам қалбида маҳкам ўрнашиб қолади.\nКейинчалик Ўзбекистон Олий Кенгашининг Еттинчи сессиясида Йўлдошевнинг Мирсаидов тарафига ўтмаганига шу воқеа ҳам маълум маънода рол ўйнаган бўлса, ажаб эмас.\nХуллас, Шавкат Йўлдошев Мирсаидовнинг суст ва тарқоқ нутқидан кейин вазиятга қараб, «исёнчилар» тарафига ўтмайди.\nЭркин Воҳидов эса буни ўзича мулоҳаза қилиб, сўзга чиқишдан воз кечади…\nШукрилла Раҳматовичнинг характерида сотқинлик йўқ эди. У Ислом Каримовга, унинг идеалларига хиёнат қилгани йўқ.\nАксинча, у сессиядаги журъатсиз нутқи билан, эҳтимол, ўз тарафдорларини бегумон ҳибс ва ҳақоратдан, тазйиқ ва жаҳолатдан қутқазиб қоламан деб ўйлаган бўлиши ҳам мумкин. Чунки у Ўзбекистондаги Еттинчи сессияга қадар бўлган сиёсий вазиятни яхши биларди. Қолаверса, у Ислом аканинг характеридан, феъли атворидан яхши хабардор эди. Президент буни кечирмаслигини эҳтимол англаб етган ва шунинг учун ҳам энг сўнгги дақиқада исёндан бош тортган бўлиши ҳам мумкин.\nХуллас, сотқинликни рўй рост бўйинга олиш бўлмади. Президент билан уларнинг ўртасида ўзъаро келишмовчилик – низо нифоқ етилгани рост эди. Бироқ Мирсаидовда ГКЧПдан фойдаланиб қолиш кайфияти баланд эди. Янаям аниқроқ айтадиган бўлсак – ГКЧП кунлари унинг юзидан ниқоби тушиб қолган эди.\nШу маънода Каримовнинг қўли баландроқ эди. Қолаверса, уларнинг ўртасидаги дўстлик ипларини биринчи бўлиб Каримов эмас, Мирсаидов узишга киришди. Бу ҳам бор ҳақиқат. Бундан кўз юмиб бўлмайди. Қолаверса, буни кўплар яхши билади ҳам.\nҲа, Еттинчи сессия бомбасини – аслида ГКЧП қўйган эди. Ўша кунларда Мирсаидов юрагини забт эта бошлаган – олий мақсадга етиш иштиёқи энди рўй рост юзага чиқиб қолди.\nГКЧП бўлмаганида – балки еттинчи сессия ҳам бўлмас эди…\nНазаримда Мирсаидов ўз даврида ўз ўрнига тушган Бош вазир эди. Унинг айрим камчиликлари ва характеридаги жиззакилигидан қатьий назар у Ўзбекистон иқтисодиётини – иқтисодиётнинг энг нозик ва кўпчилик мутаххассисларга ҳам маълум бўлмаган – энг қоронғу икир чикирларигача амалий жиҳатдан яхши биларди.\nШукрилла Раҳматович олимлар билан олим, арбоблар билан арбоб, савдогарлар билан савдогар, каззоблар билан каззоб ва керак бўлса, жиноятчилар билан жиноятчи бўлиб суҳбат қура олар ва уларнинг ичига кириб бора оларди.\nБироқ менинг назаримда, Шукрилла аканинг тақдир толеи кулиб боқмади. У мамлакатнинг юксак даражасига кўтарилган пайтда яна ўзи каби ўта қайсар ва бир сўзли, муомила ва муросани билмайдиган шахс билан унинг тақдир йўллари тўқнаш келиб қолди.\nБу икки шахс ҳукуматнинг турли қуйи поғоналарида ишлаб юришганида, улар бир бири учун жуда керак бўлган ҳолда дусту қадрдон бўлишганлиги сир эмас.\nБироқ ерда юрганда одам бир бирига муҳтож бўлгандаги ҳаёт бутунлай бошқа-ю, мансаб поғонасининг осмону-фалагида учиб, мамлакатга ва халққа осмондан туриб назар солиш даражасига етганда дўст ва қардон бўлиб қолиш – бу бошқа масала…\nГКЧП – Мирсаидовни Ўзбекистон раҳбари этиб тайинлаганида, у ўзини бу ўринга ростдан ҳам муносиб кўрганига шубҳа қилмаслик керак. Негаки, Шукрилла ака ҳам худди Ислом Каримовдек лидерликка интилиш бобида ундан кам эмас эди. Буни тўғри тушуниш керак.\nҲар ҳолда менинг назаримда ГКЧП – Шукрилло Раҳматовичнинг бахтсизлиги бўлдии. Акс ҳолда Ислом ака билан улар ўртасидаги ҳамкорлик маълум муддат тинч ва осуда давом этиши мумкин эди…\nШу билан бирга ГКЧП кунларида Мирсаидов ўзини бир оз ноқулай сезганлигини ҳам айтиб ўтишимиз керак.\nБунга ГКЧП бўйича унинг ўринбосари этиб сайланган Анатолий Ефимовнинг сотқинлиги сабаб бўлган бўлса, эҳтимол. Бу Мирсаидовга қаттиқ таъсир қилганлиги шубҳасиз. Ефимовнинг бу сотқинлигини биз нимада кўришимиз мумкин?\nУ иккиланиб турган Мирсаидовнинг ҳам қўлтиғига сув пуркаб, уни илҳомлантириб, ГКЧП раислигини қабул қилишида иккинишига йўл қўймади. ГКЧП раисининг муовини сифатида Москванинг ҳар қандай топшириғига шай турди. Мирсаидов учун Каримовнинг функциясиин бажариб, республика раҳбарлигини қўлга олиш бир қадар саросима ва иккиланишларга сабаб бўлган бўлса-да, қудратли Марказқўмнинг иккинчи котиби унга қуллиқ қилиб, унинг ҳар бир топшириғини бажаришга шай турганлиги – ГКЧП раиси сифатида кенг қулоч ёйиб иш бошлашига замин ҳозирлади. Бу сотқинликни биз айнан мана шунда кўришимиз мумкин.\nЛекин орадан мана қарийб чорак аср ўтгач, лойқаланган сувлар тиниб, ҳамма воқеаларга сокинлик билан назар ташлар эканмиз, Мирсаидов учун на Москва таклифи ва на Ефимов ишорасигина асосий рол ўйнабгина қолмай, ўзида ҳам республика лидерлиги учун қалбининг туб тубида ётган олий истак ва хоҳиш иродаси ҳам бўй кўрсатган эди. Буни эса, рўй рост айтганда, Каримовга нисбатан – кеча уни юксак олий мартабага эришувида асосий рол ўйнаган дўсти ва сафдошига нисбатан хоинлик деб атасак тўғри бўлади. Бу эса маълум маънода Мирсаидовнинг фожеаси эди.\nГКЧП кунлари Мирсаидовни Каримовга қарши қўйишда Москва Ефимов қўли билан катта жонбозлик кўрсатганини ана шу мисоллардан ҳам яққол билиш мумкин.\nЕфимов Москва сиёсатининг барқарор туриши тарафдори эди. Чунки Ефимов ўзидан олдинги Марказқўмнинг иккинчи котиблари керак бўлса республиканинг биринчи раҳбари билан ҳамма масалада тенгма тенг овозга эга эканини яхши биларди.\nМасалан, Рашидов даврида иккинчи котиб бўлган Титов – Шароф Рашидовнинг кўзини очирмасди. Унинг Қарорларини бузиб ташлаб, истаган масалада унга бир учи албатта Кремлга бориб тақаладиган муаммолар туғдириши мумкин эди.\nҲатто Рашидовнинг 1961 йил Кубага қилган тўрт ойлик командировкасидан қайтишида Ўзбекистонда унга қарши «Давлат тўнтариши» ясашга ҳам муваффақ бўлади. Бу тўнтаришда республиканинг юқори мансабли раҳбарлари – Ёдгорой Насриддинова, Ориф Алимов ва Рафиқ Нишоновлар унга ҳамоҳанг, ҳамфикр ва ҳамкор бўлишган эди. Айни пайтда улар ўзларининг келажак тақдирига ҳам болта уришган эди.\nБундай давлат тўнтаришларини эса, табиийки, Москва ёқтирмас эди. Бундан хабар топган ўша пайтдаги СССР нинг биринчи раҳбари Никита Сергеевич Хручшев Рашидовни Бюро йиғилишидан телефонга чақириб: «Фитначиларнинг ҳаммасини ишдан ҳайдаб юбор!» деб топшириқ беради.\nТабиатан юмшоқ феъл ва мулойим табиатли Рашидов Хрушчевга: «Мен бу гапни айтолмайман…» дейди. Сўнг Хрушчев Титовни телефонга чақириб, «исёнчи»ларнинг тўрталаси ҳам ишдан ҳайдалганини маълум қилади…\nЎзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг идеология секретари бўлиб ишлаётган Рафиқ Нишоновни – Цейлонга элчи қилиб юборади. Ўзбекистон Министрлар Советининг раиси бўлиб ишлаб турган Ориф Алимовни Москвага чақириб олиб, бир муддат “изолация” қилиб қўйишади. Сўнгра осмондан парашютсиз ташлаб юборгандай «Сентросоюз» номи билан юритиладиган Савдо идорасига – бўлим мудири қилиб қўйишади.\nЎзбекистон Олий Совети Президиуми раиси Ёдгор Содиқовна Насриддиновага нисбатан эса “тарбия чораси” қўлланиб, ўз ўрнида қолдирилади. Лекин барибир кўп ўтмай, Шароф Рашидов Брежнев даврида ўз позициясини янада мустаҳкамлаганидан кейин опаЁдгор Насриддиновани Москвага “Кўтариб” – СССР Мллатлар Советининг Раиси деган “Номи улуғ, супраси қуруғ” вазифага узатиб қўйишади.\n“Фитна”нинг бошқа иштирокчилари бўлган Марказком Бюро аъзолари Расул Ғуломов (Ўзбекистон Министрлар Совети раисининг биринчи ўринбосари) ва яна бир академик олим ҳам ўз вазифасидан бир неча поғона пастга туширилади.\nМен бу гапларни нима учун айтаяпман?\nШунинг учунки, Москванинг рухсатисиз, унинг кадрларини бўшатиш республика раҳбари учун катта жасорат эди.\nАна шундай бир пайтда Каримов Москва қўйган кадр – Мирқосимовни бўшатиб, унинг ўрнига Мирсаидовни қўйганидан кейин, улар орасида пайдо бўлган зиддиятдан, табиийки, Москва унумли фойдаланади. Улар кейинчалик Мирсаидовда атай «Республиканинг биринчи раҳбари» бўлиш орзусини алангалатган бўлишлари ҳам мумкин.\nГКЧП эса кутилмаганда Мирсаидов қалбидаги бу пинҳоний орзу учқунини яшнатиб, қўзғаб юборган бўлса, не ажаб…\nМансаб ёмон нарса экан. Ҳамма унга талпинади.\nШунинг учун ҳам адабиётчилар уни кўпинча чиройли хотинга ўхшатишади. Дўстлар ўртасида хотинга қиё боқмаслик мумкин. Лекин мансаб – ундан юқори туради. Унинг жилваси баланд.\nКўплар «Мен амални ёмон кўраман» дейди. Йўқ, бу нотўғри!\nШароф Рашидовнинг бу борада айтган яхши ва ибратли бир гапи бор: «Одамни синамоқчи бўлсанг, унга амал бериб кўр»… – деган.\nГорбачев Мирсаидовга амал ваъда берган эди. Мирсаидов ўшанда хўрозқандни кўрган гўдак каби ширин бир тамшаниб қўйган бўлиши, эҳтимол.\nҲатто у ўзининг бугунга келиб энг машҳур шиорга айланган: «Тиз чўкиб яшагандан кўра, тик туриб ўлмоқ афзал!» деган машҳур сўзини айтганида ҳам – у бу сўзларни жуда қийналиб ва ниҳоятда зўр босим остида айтаётгани шундоққина кўриниб турарди.\nЛекин барибир у ўзбек сиёсий саҳнасидаги икки лидер орасига кескин ва зиддиятли бурилиш ясаган чақириқ айтилган ва беш юз кишилик депутатлар ўртасига ташланган эди.\nАйтилган сўз – отилган ўқ!\nЗал бу сўзлар акс садоси остида бир зум мумдай қотиб қолди.\nАгар адашмасам гулдурос қарсаклар бўлди. Зал қарсак чалар, Президиум эса бақрайиб нима қилишини билмай тошдай қотиб турарди.\nБир неча дақиқа нима бўлаётганини англаб олиш қийин эди. Нима бу Давлат тўнтаришими? Демократик ур-тўполонми, билиб бўлмай қолди. Ажратиб олиш қийин эди…\nВазиятга қараб иш тутган Олий Кенгаш раиси Шавкат Йўлдошев гарчанд Москвага розилик берган бўлса-да, еттинчи сессиядаги қалтис вазиятга фаол аралашувга журъат қилолмади. Чунки Мирсаидовнинг «ўз ролини» мукаммал бажара олмаганлиги унинг ҳам шаштини сўндирган бўлса, ажаб эмас.\nОхир оқибат – бу жўмбўшга якун ясаши керак бўлган буюк шоир ҳам ўз шаштидан орқага қайтганига биз юқорида тилга олган ҳоллар ҳам таъсир қилган бўлиши мумкин.\nХуллас, Мирсаидов сустлиги – Йўлдошевнинг фикридан қайтарган бўлса, Олий Кенгаш раисининг бу беқарорлиги – буюк шоир шаштини ҳам синдирган бўлса, не ажаб.\nБу гирдоб охир оқибат Мирсаидов гуруҳига қўшилган салкам 150 нафар «инқилобчилари»нинг кескин мағлубияти билан тугайди…\nБиз бу шўрлик мағлубларнинг кейинги аччиқ ва аламли, фожеали қисматига ҳали қайтамиз.\nҲозир эса Ислом Каримовга қадар Ўзбекистонни бошқарган биринчи раҳбар билан ҳукумат раислари тақдирига бир назар солсак.\nИслом Каримовга қадар Ўзбекистонда ЦК билан СовМин ўзъаро олишганда, аксар ҳолларда партиянинг қўли баланд келган.\nЎзбекистоннинг биринчи раҳбари Усмон Юсупов билан СовМин раиси Абдужаббор Абдураҳмонов келишолмаганда, Сталин уларни Москвага – ўз дачасига чақириб, яраштириб қўйган экан. Лекин Абдураҳмоновга қарата бир гап айтган: “Усман Юсупов – это Усман Юсупов!” Бу аслида: “Сен ҳеч қачон Усмон Юсупов бўлолмайсан” дегани эди…\nКейин орадан маълум вақт ўтгач, уларнинг ҳар иккаласини ҳам вазифасидан олиш керак бўлганида, Усмон Юсуповни СССР пахтачилик министри қилиб тайинларкан, Абдураҳмон Абдужабборовни унга ўринбосар қилиб қўяди…\nШароф Рашидов даврида Ориф Алимов – бир ярим йил, Раҳмонқул Қурбонов – 10 йил, Нормуҳаммад Худойбердиев эса – 14 йил СовМинга раислик қилишган. Ҳолбуки, уларни ҳам Шароф Рашидов билан ҳамиша ҳам жуда иноқ ва ҳамфикр бўлган деб айтолмаймиз.\nИслом Каримов олтита Бош вазир билан ишлади: Ғайрат Қодиров, Мираҳмад Мирқосимов, Шукрилла Мирсаидов, Абдуҳошим Мўталов, Ўткир Султонов ва ниҳоят – Шавкат Мирзиёев.\nБу жуда кўп, албатта.\nОхир оқибат танлаб танлаб тозига – мисли кўрилмаган муттаҳам ва мафиозига йўлиқди. Мен ҳозирги Бош вазирни назарда тутяпман.\nБугун Ўзбекистондаги кўзбўямачиликнинг чеку-чегараси йўқ. Ҳар йили ишлаб чиқариш тўққиз фоизга ўсди деб Бош вазир оғиз кўпиртиришни хуш кўради. Ҳолбуки, инфлация бизда ҳукумат томонидан доим – “ноль” қилиб кўрсатилади. Ана шу “Ноль”нинг оқибатида 16 тийинлик буханка нон – бугун 650 сўм, бир тийинлик гугурт – бугун юз сўм, икки тийинлик ўқувчилар дафтари – 400 сўм ва ҳокозо.\nАгар 1994 йилда янги ўзбек сўми муомилага киритилиши муносабати билан пул эквиваленти минг мартага қисқартирилганини эътиборга олсак, ушбу рақамларга яна учтадан “Ноль” қўшиб айтишга тўғри келади.\nШу нуқтаи назардан биргина трамвай, троллейбус ва метрони оладиган бўлсак, унда юриш нархи яқинда бир миллион сўмга чиқди.\nБугунги “бахтиёр” авлод биз яшаган совет даврида неча ўн йиллаб трамвай – 3 тийин, троллейбус – 4 тийин ва метрода юриш – 5 тийин бўлганига бугун ишонмаса керак. Ҳатто уруш йилларида ҳам Сталин ноннинг нархини ўзгартиришга рухсат бермаган. “Ноннинг нархини ўзгартириш учун Политбюронинг рухсати керак”лигини шарт қилиб қўйган экан. Уруш йилларида нон чек билан тарқатилган, бироқ нархи сақлаб қолинган. Бу нарх Полтибюронинг Қарорига киргани боис, совет давлатининг сўнгги кунигача унинг нархи ўзгармай қолди…\nРўй рост айтганда, на чора – бағрикенглик етишмади устозимизда…\nАгар у Мирсаидов билан келишиб ишлаганида мамлакатнинг иқтисодий аҳволи балки, бу қадар ғариб ва шармандали ҳолга тушмаган бўлармиди.\nШавкат Мирзиёев – Ислом ака ёт деса – ётади, тур деса – туради. Лекин Мирсаидов бундай эмас эди. У ўзи бош бўлган участкага ҳар кимнинг, ҳатто Ислом аканинг ҳам ҳуда-беҳуда аралашишига изн бермасди.\nМенинг назаримда ҳукумат раиси агар ўз вазифасини пухта ва мукаммал билса, худди шундай иш тутиши лозим.\nДавлат раҳбари ўз ишини, ҳукумат раиси – ўз ишини қилиши керак…\nПрезидент Еттинчи сессияда ўзига қарши чиққан одамлар билан муроса қилиши мумкин эди. Лекин, минг афсуски, бундай бўлмади.\nШукрилла Мирсаидовдан тортиб – 150 нафар депутатнинг ҳаммаси бир рўйхатга олиниб, давлатнинг улкан репрессия машинаси ишга туширилди.\nМирсаидов ишдан олиниб, кўчага улоқтирилди. Кечагина мамлакатнинг иккинчи раҳбари бўлган обрў эътиборли одам роппа роса қирқ кун Ўзбекистон Олий суди маҳкамасида сўроқ жавоб билан суд қилинди.\nМирсаидовга – бошқа жиноятлар билан бир қаторда 25 000 тонна пахтани чет элга “ўзбошимчалик” билан сотганлик айби қўйилди.\nАслида Каримов билан Мирсаидов орасини ГКЧП бузганини олдин айтган эдик, яна айтамиз.\nБу икки дўст ва лидер орасидаги поезд йўлини Янаев ишдан чиқарган эди. Шундай қалин ва қудратли оғайниси СССР раҳбари бўлиб турган бир пайтда Мирсаидов ҳам Ўзбекистонда албатта, иккинчи раҳбар бўлиб қололмасди.\nДарвоқе, Янаев ва Мирсаидов дўстлиги ҳақида.\nЯнаев олдин СССР Профсоюзи – ВЦСПС нинг раиси эди. Улар Мирсаидов билан ўша пайтданоқ яқин бўлишган. Бирга ҳукумат дачаларида ва чет эл оромгоҳларида бир неча маротаба дам олишган, улфатчилик қилишган.\nТошкентга келганида Янаевга 25 000 тонна пахта совға қилинади. Ҳукумат раиси бўлган Мирсаидов Ўзбекистон Ташқи Иқтисодий алоқалар вазири бўлиб ишлаб турган Ўткир Султоновга айтиб, бу ишни амалга оширади.\nМен шу ерда воқеага бир аниқлик киритиб ўтишим керак.\nМирсаидов бу ишни ҳеч қачон Ўзбекистоннинг биринчи раҳбари изнисиз қилиши мумкин эмас, албатта. Ислом аканинг розилигисиз Ўзбекистон ҳудудидан 25 минг тонна эмас, ҳатто бир грамм ҳам пахтани четга чиқариш мумкин эмаслигини ким билмайди дейсиз?\nБу “қоида”ни Шукрилла Раҳматович ҳатто судда ҳам бир неча бор такрорлаб: “Ҳурматли судья! Президент ҳам Ўзбекистон фуқароси саналадими? Мен Президент Каримовни эмас, фуқаро Каримовни суд мажлисига юзлаштириш учун чақиришингизни сўрайман!” – дейди.\n“Лекин “Фуқаро Каримов”ни судга чақирадиган мард топилмайди” – деб эслайди ўша суд мажлисида бошдан оёқ иштирок этган журналист Шароф Убайдуллаев……\nКейинчалик мазкур маҳкама жараёни ҳақида таниқли журналист Шароф Убайдуллаев юқорининг топшириғи билан “Арбоб ва Шайтон” деган суд очкерки ёзади. У матбуотда эълон қилинади. Бу кечагина ҳукумат раиси бўлган, республиканинг иккинчи одами ҳисобланган Мирсаидов ҳақидаги қисқа фурсатда эълон қилинган иккинчи фелъетон эди.\n“ГКЧП дан чиққан қаҳрамон” номли биринчи фелъетон эълон қилинганига ҳам ҳали ҳеч қанча вақт бўлмаган эди…\nНурали Қобулнинг бир сўзи бор: “Худо ургандан қўрқма – Пошшо урганидан қўрқ” деган. Шу тахлит Мирсаидов учун ҳаётининг аччиқ ва аламли кунлари бошланади.\nЎзбекистон ҳукуматида, Олий раҳбариятда ва куч ишлатар тизимларида унга яқин деб кўрилган барча кадрлар бирин кетин ишдан олиниб, ҳибс этилади.\nЎзи эса юқорида айтганимиздек, жиноий жавобгарликка тортилиб, юзи қора инсон деб эълон қилинади…\nЭнди бевосита Еттинчи сессияда Мирсаидов тарафдори бўлганлар қисматига келсак.\nЎз даврида Шукрилла Мирсаидовга яқин кўрилган бу команданинг ҳар бир қадами ва фаолияти кейинчалик махсус ҳукумат комиссияси томонидан зимдан, қадамба-қадам, қаричма-қарич синчиклаб ўрганилди ва тадқиқ қилинди.\nЯна такрор айтаман: Бу борада устозимизда бағри кенглик етишмади.\nЕттинчи сессияда Президентга қарши чиққанлар батамом йўқ қилинди – кимлардир ҳибсда сирли ўлим топди, кимлардир хорижга – ҳижратга қочиб, жон сақлади.\nҚолганлар ҳам Президент салтанатининг чорак асрлик сиёсий ва ижтимоий уммонлари ичра бирин кетин изсиз ғарқ бўлди.\nБугун гўё вақт ўтиши билан Президент атрофидаги мулозимлар ўша сессиянинг силсиласини батамом кўмиб, стенограммасини ўчириб, йўқ қилиб ташладик деб ўйлашади. Ваҳоланки, бу мутлақо кўмиб, ўчириб, йўқ қилиб бўлмайдиган тарихий ҳодиса бу.\nСессиянинг ўзи қай даражада даҳшатли бўлса, унинг оқибатлари – ундан ҳам даҳшатлироқ якун топди. Агар ўша сессия қатнашчиларининг ўзлари бу фожеаларни ўз тиллари билан айтиб беришганида эди, ўз қўллари билан ёзиб қолдирганларида эди, “Қўрқинчли Теҳрон”дек бир китоб бўларди…\nАгар Шукрилла Мирсаидовдек доно, ғоятда юксак тажрибали ва кўпни кўрган, кўпни бошидан ўтказган ва дадил айтиш мумкинки, мутлақо ўхшаши йўқ одам агар ўз бошидан ўтказган қора кунларини ўзи ёзганида, ўзи қоғозга туширганида борми, мен олдиндан аниқ айта оламан, бундай тарихий эссе – бутун дунёнинг мулки бўлиб қоларди.\nБир тасаввур қилинг – Ўзбекистондай улкан давлатнинг биринчи Вице Президенти ва Бош вазири бўлиб дунёга танилган одам сал вақт ўтмай Ўзбекистон Олий суди маҳкамасида – суднинг қора курсисида қирқ кундан ошиғроқ мулзам ва мағлуб бир ҳолатда мўлтиллаб туриши ва бунинг ниҳоясида уч йиллик қамоқ жазосига ҳукм этилиб, суд залидан амнистия қилинганлиги, шундан кейин бирорта ҳам рўшнолик кўрмай, аксинча, не не азоб уқубатга, хўрлик ва ҳақоратга душвор бўлганлигининг ўзи каттакон ва серфиғон бир китоб бўлмасмиди?\nУйига ўт қўйилиб, портлатилиб, ўзи чўлу биёбонларда қип ялонғоч ташлаб кетилганлиги ва ҳокозо ҳакозо қийноқларга солинганлиги, агар унинг ўз қўли билан ёзилганида борми, бундай китоб бутун дунёга сабоқ бериш билан бир қаторда бугунги салтанат учун ҳам, келажак учун ҳам ўзига хос «бомба» бўлиб қоларди…\nОлий Кенгаш ноиби, халқ депутати Алижон Қўчқоровлар қанақа масхара қилинди. Охир оқибат – ишсизлик билан ўлиб кетди, шўрлик.\nБир пайтлар бу шижоатли ва жасоратли, дили пок инсон Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитети қошидаги Атеизм институтининг директори эди. Бунга қадар эса Марказқўмда фан ва олий ўқув юртлари бўлими мудири эди. Янги тайинланган ЦК секретари Оқил Умрзоқович Салимов билан келишолмай, сўнг институтга директор бўлиб кетган.\nИслом акага қарши чиққанлардан яна бири Тойиба Тўлаганова эди. Фалсафа фанлари номзоди бўлган бу соҳибжамол ва оташин синглимиз ТошДУ талабаларига фалсафадан сабоқ берарди. Депутатликдан қувилиб, ишсиз қолиб охир оқибат сирли тарзда вафот этиб кетди…\nПрезидентга қарши бўлган қашқадарёлик депутат Шовруқ Рўзимуродовнинг тақдири ҳам фожеали тугади. Уни Ички Ишлар вазирлиги ертуласида ўзини осди деб эълон қилишди. Ҳолбуки, мен уни яхши билардим ва у ҳеч қачон ўзини осадиган йигит эмас эди…\nБуларнинг ичидан тириги – Жаҳонгир Маматов. У ҳам қочиб қутулди. Ҳозир АҚШда яшайди. Қолганлари -турмада.\nЎша еттинчи сессияда сўзга чиққанлардан яна бири – сирдарёлик Ҳамза Эшазаров деган депутат эди. Олий Мажлиснинг фан бўлимида ишларди. Ақллик, кучли, ўқимишли одам. Меҳнатобод район халқ маорифи мудирлигидан – мустақил депутат бўлиб сайланган эди. Бундай жасур ва фидойи инсонларни кўплаб келтириш мумкин.\nПрезидент ўша одамлар билан муроса қилиши мумкин эди. Уларни ишлатиш керак эди. Рашидов Худойбердиевларни роса ишлатгани каби, Ислом ака ҳам уларни халқ манфаати йўлида ишлатиши мумкин эди.\nБағри кенглик етишмади устозимизда. Бу Ислом аканинг катта хатоси. Ислом ака мана шу қасоскорлиги билан тарихда ёмон ном қолдирди. Ўлиб ҳам баъзилари қутулолмади…\nЎзини ниҳоятда сақлаб юрган Шуҳрат Нусратовлар ҳам шу кеча кундузда қамоқда – «Жаслиқ»да ётибди.\nУ еттинчи сессияда сўзга чиққанида Тошкент шаҳридаги Куйбишев, ҳозирги Мирзо Улуғбек тумани ҳокими эди.\nБугун – орадан йигирма йилдан зиёд вақт ўтиб кетгиндан кейин унинг ўша сессияда айтган гаплари нечоғлиқ ҳақиқатга айлангинини ҳаммамиз кўриб, билиб турибмиз.\nУ 1991 йилдаёқ узоқни – Ислом Каримов характери билан боғлиқ ҳис ҳаяжонлар бизни қанақанги кўргуликларга дучор қилишини олдиндан башорат қилган экан. Бундан ҳайратланмаслик, ҳасратга тўлмаслик мумкин эмас…\nШундай мавқедаги гап сўзларни айтган йигит бугун қасдма қасд ҳибсда ушлаб турилибди. Бу – агар таъбир жойиз бўлса, мамалакатнинг, миллатнинг фожеаси бу.\nБағри кенглик етишмади устозимизда…\nЯширмайман, Ислом Каримов тарафдори бўлган – мен учун, бутун умри давомида уни қўллаб қувватлаб келган бир инсон сифатида – бу иқрорга келиш жуда оғир, жуда аламли…\nБиз юқорида фақат еттинчи сессияда Президентга қарши чиққанлар тақдири ҳақида тўхталдик. Умуман, унинг қаттиқ қўл ва тоталитар сиёсатига қарши чиққан халқ депутатлари, ҳокимлар, ҳукумат аъзолари ва зиёлиларнинг рўйхатини тузсак, бутун бир китоб бўлади.\nБиргина Самандар Қўқонов ёки Мурод Жўраев тақдирини олиб кўрсак, Президентнинг қалби – нақадар кекли ва адоватли, қасоси – қанчалар кучли ва маломатли эканига гувоҳ бўламиз.\nТошкент вилоят нефти база ширкати раҳбари Самандар Қўқонов Олий Кенгаш сессияларининг бирида сўзга чиқиб, Президент олиб бораётган сиёсатни қатти танқид қилди. Танаффусда эса улар орасида кучли тортишув бўлди.\nНе кулфатки, мен улар орасидаги ўша тортишувга ногоҳоний гувоҳ бўлиб қолган эдим. Улар қаттиқ жанжаллашдилар, охири ҳатто «сан ман» га ҳам бориб қолишди.\nКўп ўтмай Самандар аканинг қамалганини эшитдим. Ўзбекистон телевидениясидан у кишининг уйидан топилган камаз машинасига ортилган тўп тўп қолин гилам ва гулдор янги кўрпалар катта бойлик намунаси сифатида кўз кўз қилиниб, танқид нишонига айланди. Бу – тўқсонинчи йиллар бошидаги гап.\nБугун – 2014 йилнинг 25 июль оқшоми. Юқоридаги воқеаларга ҳам сал кам 24 йил бўлибди. Не тонгки, Самандар ака ҳануз қамоқда. Буни ҳеч бир нарса билан оқлаш мумкин эмас. Ҳатто одам ўлдирганлар ҳам бу орада неча ўн маротаба қамоқдан озод бўлишди. Лекин Президентнинг юзига ўз аччиқ ва бепарда сўзларини айтган одам чорак асрдан бўён озодликдан маҳрум…\nЁки Мурод Жўраевнинг аччиқ ва аламли қисматини олиб кўрайлик.\nТўқсонинчи йиллар бошида Горбачевнинг ошкоралик шамолларидан руҳланган Мурод ака ўзи раҳбар бўлган Муборак шаҳар ижроия қўмитаси бошланғич партия ташкилотини республикада биринчи бўлиб Қонун асосида тақиқлаган эди. Сўнг Олий Кенгаш депутати сифатида Президентнинг ашаддий танқидчиларидан бирига айланди.\nУ ҳам Еттинчи сессиядан кейин ҳибсга олиниб, қамалган эди.\nНе кулфат ва не жаҳолатки, йигирма тўрт йилдан бўён у ҳануз қамоқдан чиқарилмаган…\nТарихда, одатда адолатли ва бағри кенг шоҳлар абадий яшаб қолади. Афсуски, бу ташбеҳ – Ислом акага тадбиқ этиб бўлмайдиган ташбеҳдир.\nИслом аканинг замондошлари – дўстлари, сафдошлари ва биз каби шогирдлари – ҳаёт йўлимиз Ислом ака билан туташганидан бошимиз ғоятда осмонга етиб, кўкрагимизга урганимиз рост. Биз бундан фахрланиб, бу замоннинг энг бахтли одамларимиз деб энтикканимиз ҳам рост.\nЛекин, минг афсуски, аслида ҳаёт йўли Ислом акага туташмаганлар бизга қараганда бахтлироқ экан.\nЧунки, муҳтарам Президент атрофида бир иккита ўткинчи олчоқларни ҳисобга олмаган, бирорта дарахт кўкармади.\nКўкарса ҳам – узоққа бормади…\nБутун дунёга: «Дўстим ва курсдошим!» деб аталган собиқ Давлат котиби Раҳим Ражабов, «Мардлар ичра мард одам» деб мақталган биринчи ва охирги Вице Президент Шукрилла Мирсаидов, мустақиллик йилларида «Оқсоқоллар оқсоқоли» бўлиб танилган Бош вазирнинг биринчи ўринбосари ва Президентнинг ўнг қўли Исмоил Жўрабеков, Президентнинг идеология устунларидан бири бўлган Шаҳобиддин Зиёмов, академик Бахтиёр Назаров, шоир Усмон Азимов, кадрлар сиёсати бўйича Президентнинг чап қўли Мавлон Умурзоқов, сўнгги йилларда Президентнинг кўзи ва сўзига айланган махсус хизматлар генерали Бахтиёр Ғуломов, кадрлар сиёсати бўйича Президентнинг бош маслаҳатчиси бўлиб, ўн йил давомида унинг тагига ҳали ҳанузгача қачон портлаши номаълум сон саноқсиз бомбаларни қўйиб кетган Темур Алимов, Ташқи Ишлар вазири Сарвар Азимов, мустақиллик йилларида Олий Мажлис раислари бўлган Мирзаолим Иброҳимов, Шавкат Йўлдошев, Эркин Халилов, Ислом аканинг ўзи топиб, ўзи кўтарган Бош вазирлар Шукрилла Мирсаидов, Абдухошим Мўталов, Ўткир Султонов, энг биринчи ва энг сўнгги Давлат назорат Қўмитаси («Госконтроль») раиси Мираҳмад Мирқосимов, ҳуқуқни ҳимоя қилиш, куч ишлатар ва мудофаа тизимларида ишлаб, ўз пайтида салтанатнинг қалқони ва ишонч тиргаклари бўлган Зокиржон Алматов, Усмон Чинозович Худойқулов, Ўрайимжон Абдуғаниев, Рустам Аҳмедов, Баҳодир Қосимов, Абдусамад Полвонзода, Муҳаммад Бобир Маликов, Убайдулла Мингбоев, Равшан Ҳайдаров, Қодир Ғуломов, йигирма йил Президент атрофида гоҳ вазир, гоҳ Бош вазир ўринбосари ва гоҳ вилоят ҳокими бўлган Бахтиёр Ҳамидов, Козим Тўлаганов, Бахтиёр Олимжонов, Ўктам Исмоилов, не-не собиқ депутатлар, вилоятларнинг Қаҳрамон ва номдор ҳокимлари Қобилжон Обидов, Ислом Бобожонов, Маркс Жуманиёзов, Ёдгоров Дамир Солиҳович, Эркин Турсунов, Пўлат Абдураҳмонов, Темур Хидиров, Мирзажон Исломов, Бургутали Рапиғалиев, Сайфулла Сайдалиев ва бошқалар, ҳукумат аъзолари, министрларнинг тақдир йўллари Ислом ака билан туташгани боис давлат арбоби бўлиш билан бир қаторда – ҳаётлари аянчли ва бунинг оқибатида айрим ҳолларда – фожеали якун топди.\nБалки, уларнинг ҳаёт йўли Президент билан тўқнашмаганида эди, кейинги тақдир ва қисматлари мутлақо бошқача бўлармиди?!\nУларнинг асосий қисми ишдан урилганидан турли оғир касалликларга мубтало бўлиб, ёлғизлик ва хўрлик гирдобида яккаланиб қолдилар ва охир оқибат бу ёруғ дунёни тарк этдилар.\nИслом аканинг тарбия мактаби «ажойиб» ва жуда қизиқ. Кеча давлат арбоби ва Президентнинг сафдоши бўлган шахслар ишдан олинган заҳоти барча рўйхатлардан ўчирилиб, автоматик тарзда мухолифат рўйхатига киритилади. Умр бўйи топган обрў эътиборидан масуво этилиб, «яп-яланғоч» кўчага ҳайдаб юборилади.\nУстознинг ғазаб қиличи – талабаликдан давлат арбоблигигача деярли фарзандидай кафтида ўстирган Алишер Мардиев ва Алишер Азизхўжаевларни ҳам бир кунда – кунпоякун қилди\nУларнинг аксар қисми умрининг сўнгги қисмида ана шундай ғаройиб «мукофот»га сазовор бўладилар…\nСовет даврида – 36 ёшида Ленин мукофоти каби юксак давлат эътирофига сазовор бўлган, қарийб юз минг кишилик «Голодностепстрой» Бошқармасини оёққа қўйган, Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетида бўлим мудири бўлган, Жиззах обкомининг биринчи секретари ва ниҳоят Ўзбекистон сув қурилиши вазири бўлиб ишлаган Тўхтамиш Боймировнинг аччиқ қисматини олиб кўрайлик.\nМустақиллик йилларида Президентга ўз таклиф мулоҳазасини дадил айта олган ягона вазир сифатида вазирлик рўйхатидан ўчирилган бу инсоннинг қисмати ҳали ҳануз аччиқ сабоқ сифатида эсланади.\nШанбада тугамаган мажлисни якшанбада давом эттиришга қарор қилинганда, Тўхтамиш Боймиров вазирлар ичидаги ёши энг улуғ оқсоқоли сифатида бир оғиз «Ислом ака, вазирлар ҳам одам, якшанбада бутун дунё дам олади» деган, холос. Шунда ҳукмдор унга: Сиз учун якшанбадан бошқа кунлар ҳам абадий дам бўлсин!» деб жавоб қайтариши давомида бир йўла вазирликни ҳам тугатиб қўя қолишган…\nЁки бўлмаса Эркин Турсунов, Ўктам Исмоилов, Рапиғали Бургуталиевлар «устоз» дан олган «мукофот»лари эвазига «сахар»га мубтало бўлиб, ажалидан олдинроқ ўлиб кетишди…\nУлар ўлиб ҳам тинчимайди. Бир пайти давлатнинг таянчи ва суянчи бўлган қора рўйхатдаги арбобларнинг вафоти ҳақида оммавий ахборот ахборот воситаларига «чурқ» этишга ҳам рухсат берилмайди.\nЎзбекистондаги бошқарув сиёсатининг баъзи қирралари ростдан ҳам ажабтовур ва ғаройиб.\nАйрим ҳолатларда матбуотда у ёки бу жонворларнинг ўлими ва йўқолгани ҳақида қатор қатор эълонлар чиқиб турган бир кунда – собиқ давлат арбобларининг ўлими ҳатто шундай «саховат»га ҳам сазовор бўлолмайди.\nМана Сизга инсоннинг қадри қиммати…\nШу маънода Шукрилла Мирсаидовнинг аччиқ қисматига уларнинг аянчли тақдири ҳам чамбарчас боғлиқ деб айтиш мумкин.\nХуллас, мустақил йилларида қадр қиммат топган арбоб ҳам анқонинг уруғига айланди. Елкасига бир зар тўн ёпиб, пенсияга омон эсон узатилган раҳбарни сўнгги чорак асрда эслаш қийин бўлиб қолди.\nУларнинг айримлари балки ўз ўрнида Президентга қош қайириб, тош отгани учун Шукрилла акага ўхшаб, бу кўргиликларга мубтало бўлгандир.\nБироқ қолган асосий қисми – ўз вақтида худди мендек Президентнинг фаол тарафдорлари бўлиб ҳам қадр қиммат топмадилар.\nАна шуниси ғоятда ажабланарли ва ачинарлидир…\nПрезидентнинг бу «марҳамати»дан ҳатто ижодкор ва зиёлилар ҳам четда қолмади: Одил Ёқубов, Эркин Юсупов, Аҳмаджон Мухторов…\nҲатто ўзбек халқининг бағридан чуқур жой топган севикли шоир ва адиблар Эркин Воҳидов, Абдулла Орипов, Рауф Парфи, Ҳалима Худойберидева, Омон Матжон ва яна бир қанча юлдузларнинг ўз пайтида кўксига юлдузу орденлар тақиб, юксак унвонлар билан сийлаб, охир оқибат улар керак бўлмай қолганда – тақдири ер билан яксон қилинди.\nШерали Жўраев, Фаррух Зокиров, Юлдуз Усмонова, Дадахон Хасанов, Севара Назархон каби халқнинг абадий меҳри ва ардоғига сазовор бўлган санъаткорлар ҳам, алқисса, Президент марҳаматидан мосуво бўлдилар.\nҲатто бир умр ижоди ва ҳаётини Президент олқишига бағишлаган оқсоқол журналистлар Зиёд Есенбоев, Мақсуд Қориев, Иброҳим Раҳим, Николай Тимофеев, Расул Раҳмонов, Рубен Сафаров, Исмоил Сулаймонов, ака ука Ислом ва Рустам Шоғуломовлар ўз меҳнатига муносиб қадр топмай, бу дунёдан юракда армон ва чандиқ билан кетдилар.\nАйни пайтда бу рўйхатни 20 аср охири ва 21 аср бошида яшаб ўтган ва яшаётган арбобу санъаткорлар, ижодкорларнинг 99 фойизига бемалол тадбиқ этиш мумкин. Фақатгина бир фойиз атрофидаги шахсларгина тақдири ва йўли Ислом Каримов билан туташмагани учунгина бу салтанатнинг ғазабнок қиличидан ҳозирча омон қолдилар дейиш мумкин…\nБу рўйхатни мен аввалдан тузганим йўқ эди.\nУшбу мақолани ёзиш ва тугатиш арафасида уларнинг номи ва рўйхати юрагимнинг туб-тубидан қўйилиб келди десам, ишонинг. Кимлардир бу рўйхатдан тушиб қолган бўлса, мени маъзур тутсинлар.\nИжокор дўстларим, журналист ҳамкасбларим ушбу рўйхатни тўлдирсалар ва қаердадир мен унутиб қолдирган шахслар номини рўйхатга киритсалар, бу беминнат ёрдамдан миннатдор бўлар эдим.\nБу бизнинг ўтган аянчли ва қора кунларимиз тарихи учун ниҳоятда муҳим деб ўйлайман.\nБу қисмат ва ғазаб қиличи – ўз даврида Президент парвонасига айланган ва бу телбаликни хорижда ҳам тарк этмаган Исмат Хушевни ҳам четлаб ўтмади.\nБу қатағонни мен ҳам ўз танамда синаб кўрганман. Шу боисдан бу оғриқ ва хўрлик мен учун ҳам бегона эмас.\nИслом Каримовга бир умр садоқатли бўлган мен каби не не сафдошу шогирдлар ана шу марҳаматнинг аччиқ ва аламли жароҳатидан бир умр баҳраманд бўлиб юришибди…\nШукрилла Мирсаидовнинг аянчли ва фожеали тугаган аччиқ қисмати боис олис Канаданинг сирли ва сукунатли гўшаларида шу каби аламли туйғулар кўнглимдан ўтаркан, беихтиёр бир савол ўз ўзидан пайдо бўлади?\nТўртта бешта янги ўзбек олигархларини ҳисобга олмаганда ҳозир Ислом Каримов командасида кимлар қолди?\nМираброр ва Салимбойваччалар, Хайриддин Султон каби юмшоқ супургилар билан қаерга борасиз, Ислом ака.\nУлар билан қулочингиз қаергача етади?\nЎзбекистоннинг Сиздан аввалги уч (Рашидов, Усмонхўжаев, Нишонов) нафар биринчи раҳбарни ўтказган ўнг қўл ва чап қўл ясовулларингиз билан қаерга борасиз?\nБешинчи раҳбарга ҳам ёқиш учун улар бугун пластинкани тескарисини айлантиришга тайёр эмас деб ким кафолат бера олади?\nСиз билан нормал мулоқот қилиш нақадар оғирлигин биласизми, Ислом ака?\nСизнинг буюк талантингиз ва ўзига хос иқтидорингизга шак келтириш қийин. Бироқ, Сиз бирибир якка шахссиз, Ислом ака. Якка шахс эса ҳеч қачон минг қиррали бу дунёнинг барча сир асрорларидан, қанча истагани билан, воқиф бўла олмайди.\nАфсуски Сиз ҳамиша ва ҳар қачон «Мен биламан!», «Менинг айтганим айтган!» деган ақида билан яшашга ўрганиб қолдингиз. Шу боис Сизга бирор бир таклиф айтган ҳар қандай ижодкор – у хоҳ рассом бўладими, у хоҳ меъмор бўладими, у хоҳ ҳайкалтарош бўладими – балога қолиши муқаррар.\nУ шаксиз Сизнинг ғазабингизга дучор бўлади.\nСизга оддий бир таклиф ва мулоҳаза айтиш ҳам мумкин эмас. Сизга жузъий бир эътироз билдириш – оғзидан олов пуркаб турган аждарҳонинг оғзига ихтиёрий бош суқиш билан баробардир.\nУзоққа бормайлик, мустақиллик йилларида ўз истеъдоди ва санъати билан ўзига хос ҳайкал қўя олган, ҳатто Мустақил Ўзбекистон Гимни муаллифи, бетакрор истеъдод соҳиби Абдулла Орипов, буюк ҳайкалтарош Илҳом Жабборовлар тақдири бунга мисол эмасми?\n20 йил салтанатингиз устуни бўлиб келган Рустам Иноятов 70 ёшга тўлганда – бағридан қон, кўзидан ёш оқизиш шартмиди?\nАхир бу салтанатдан ҳам бирор бир арбоб соғ саломат, елкасига тўн ёпилиб, белига белбоғ боғаб, пенсияга узатиладими?\nМен узоқ Канададаман, лекин Тошкентдаги дўстларим гувоҳлик беришича – соғ саломат меҳнат фаолиятини якунлаган арбобни ҳали мустақил Ўзбекистон кўргани йўқ.\nСиздан ибрат олган вилоят раҳбарлари ҳам, юқори ва қуйидаги бошқа раҳбарлар ҳам – вазирликлар, қўмиталар, концерн ва турли Бошқарма раҳбарлари ҳам бирортаси бу «финиш»га эсон омон, обрў – эътибор билан етиб келолганларини ҳеч ким эслайолмади.\nАгар бўлса, айтинг, мен хатоимни тан олай!?\nШукрилла Мирсаидовни, Сизга қарши бош кўтаргани учун жазоладингиз, майли. Буни тушуниш мумкин.\nЛекин бу лаънати жазони – жамиятда ишсиз ва эътиборсиз қолган бир бечора одам умрининг сўнгги дақиқасигача, энг охирги нафасигача қўллаш шартмиди?\nМирсаидовдан анча олдин бетакрор ўзбек журналисти, Сизнинг ғазаб қиличингизга дучор бўлган сафдош дўстингиз Аҳмаджон Мухторов ҳам ишсиз қолиб, миясига қон қуйилиб ўлиб кетди.\nСизга бир оғиз ёқмаган гап айтгани учун Тошкент вилоят Нефтебазаси ширкати раҳбари, Ўзбекистон халқ депутати Самандар Қўқонов, Сиздан узр сўрамагани учун Муборак шаҳар ижроия қўмитаси раиси, халқ ноиби Мурод Жўраевлар чорак асрдан бўён озодликдан маҳрум.\nУлар йигирма – йигирма беш йилдан бўён Сизнинг бешафқат қаҳрингиз тимсоли бўлиб тиканли сим ортида ўз ўлимларини кутиб яшаб юришибди.\nДунёнинг энг кекса маҳбуси сифатида БМТ ташаббуси билан яқинда қамоқдан озод қилинган Аҳмаджон Одилов, сал кам ўн йил умри турмада ўтган бетакрор ўзбек ёзувчиси Мамадали Маҳмудовларнинг гуноҳи нима эди?\nСизга бўлган ўз муносабатини шеърга солгани учун «Жаслиқ»қа ташланган исёнкор шоир Юсуф Жумани АҚШ талаби билан озод қилиш керак бўлганида, қамоқдан тўппа тўғри аэропортга олиб келиб: «Бор ўша Американгга!» деб денгиз ортига бадарға қилдингиз.\nНима, Ўзбекистон ростдан ҳам Сизнинг маҳрингизга тушган юртми, Ислом ака?\nҲатто ўша Еттинчи сессияда Мирсаидовни ҳимоя қилиб, Сизга қарши гапирган ва бу бежилов ҳатти ҳаракатингиз билан Ўзбекистонни Сизга бериб қўйиб бўлмаслигини очиқ ойдин айтиб, бизни огоҳлантирган Олий Кенгаш депутати Шуҳрат Нусратов ҳам бугун «Жаслиқ»да.\nЎн беш – йигирма йил нафратингиздан қочиб, барибир қутула олмади шўрлик…\nНаҳотки шу қасоскорликни йигирма беш йилдан бўён каттакон бир мамлакатни бошқараётган Сиздек «Бағри кенг, мард ва танти, меҳрли, муҳаббатли» – подшоҳ, «Эл суйган» – ҳукмдор қилаётган бўлса?\nМенинг бунга сираям ишонгим келмайди, Ислом ака.\nАхир подшо одам ростдан ҳам бағри кенг, раҳм шафқатли, кечиримли бўлиши керак эмасми?\nҒазаб қиличингиз дамидан бевақт ўлим топган ёки бугун ҳибсда қолаётган мухолифларингиз бепоён салтанатингизнинг бир четида умргўзаронлик қилиб юришса, қудратингиз камайиб қолармиди?\nЁки улар салтанатни Сиздан тортиб олишардими?\nНе-не жаҳонгир ва машҳур ҳукмдорларга вафо қилмаган бу тахт, бу салтанат – наҳот Сизнинг пешонангизга абадий ёзиб қўйилган деб ўйласангиз?\nБу дунё шоҳга ҳам, гадога ҳам тенг эканини ким ким – лекин Сиз яхши билишингиз керак эди-ку! Умр ҳам, тож тахт ҳам ўткинчи эканини наҳотки унутган бўлсангиз, Ислом ака!?\nАхир ўзингиз бир пайтлар менга ўзгалар фикрига қулоқ солиб яшаш – ақлли ва доно одамнинг иши деб айтган эдингиз-ку. Эсингиздами, Москвада – СССР халқ депутатларининг 1- сеъздида Россия меҳмонхонасидаги Сизнинг номерингизда Аҳмаджон Мухторов билан тортишиб қолганимда: «Биргина Сиз ҳақ-у, бошқалар ноҳақ-ми?» деб менга танбеҳ берганингиз…\nНега энди бир пайтлар менга айтган ўша доно сўзларингизга бугун ўзингиз амал қилмай қўйдингиз?\nМирсаидов катта арбоб, катта шахс эди.\nУни оғир ва мураккаб, лекин шарафли ҳаётини биргина бизнинг хотираларимиз гирдобида тушуниш мумкин эмас, албатта.\nШукрилла Мирсаидов билан ўсган – улғайган, бирга ишлаган, умргўзаронлик қилган дўстлари, сафдошлари ва шогирдлари бизнинг бугунги камтарона хотираларимизни тўлдирадилар ва янада бойитадилар деб умид қиламиз.\nМирсаидовдек улкан ва буюк шахснинг ғоятда мураккаб кечган умри ва ҳаёти ҳақида келажак авлодга у ҳақдаги бор ҳақиқатни тўлароқ ва мукаммалроқ етказиш – унинг тақдир йўлини яхши биладиган дўстлари, сафдошлари, шогирдлари ва барча замондошлари зиммасига ана шундай теран бир масъулият юклайди.\nЎтган йили Тошкентда бўлганимда, мен ғоятда ҳурмат қиладиган журналист Шароф Убайдуллаев Мирсаидов ҳақида сўз кетганда – унинг хонадонига фотиҳа учун боришимни билгач, «Исматжон, тўғри қиласиз, албатта боринг» деганида мен аввалига унчалик тушунмадим.\nЧунки бу инсон ўз ихтиёридан ташқари бўлса-да, Шукрилла Мирсаидовнинг Ўзбекистон Олий Маҳкамасидаги судида қирқ кун иштирок этган ва у ҳақда ягона суд очеркини ёзган инсон эди.\nШунга қарамай, у мени Мирсаидов хонадонига боришга рағбатлантириш билан бир қаторда, ўзи ғайри ихтиёрий оҳангда қулоғимга шипшигани ҳамон ёдимда: «Мирсаидов ҳақидаги суд очеркига сўнгги нуқта қўйилгани йўқ, Исматжон. Бу гапларни айтиш ва ёзиш имкони бўлмаган. Бу очеркнинг цензураси ҳам – алоҳида цензура эди. Бу цензуранинг дастхатлари ҳамон сақланиб турибди. Бунга қайтиш учун ҳали вақт етишмади. Мирсаидов ҳақидаги бор ҳақиқатни айтидаган кунлар келади…»\nЎшанда журналистнинг сўзларида Мирсаидовга нисбатан ачинишга йўғрилган ғамгин бир оҳанг билан бирга – унинг кўзларида қатьий бир шиддат ва учқун ҳам кўргандим.\nШароф Убайдуллаев ҳақ гапни айтди деб ўйлайман.\nУнинг ўлими муносабати билан уйига – фотиҳага борганимнинг тўла тафсилоти “Оқланмаган ишонч қиссасининг “Тошкентга саёҳат” номли тўртинчи китобида батафсил ҳикоя қилинади.\nМирсаидов ҳақидаги ҳақиқатни тўла ва баралла айтадиган вақт ҳам бир кун келади албатта. Мен бунга ишонаман.\nБу кунлар узоқ эмас!\n1 август, 2014 йил, Торонто шаҳри, Канада.\nСуратда: “Дунё ўзбеклари” Бош муҳаррири Исмат Хушев Мирсаидов хонадонида… 2012 йил, Тошкент шаҳри.\n…Томоғимга аччиқ бир нарса келиб қадалди. Ўзимни зўрға босиб, одатда таъзия пайти ўқиладиган суралар тугагунча, чидаб ўтирдим. Ғам ва алам билан ўқилган мискин оят суралари тугар тугамас, кўксимдан муҳожирликда ўтган сўнгги ўн йилликдаги барча оҳу-фарёдларим, дарду изтиробларим армон бўлиб, фиғон бўлиб, кўз ёш бўлиб отилиб чиқа бошлади.\nМен ўзимни қўлга ололмай очиқ-ошкор йиғлар эдим. Дилбар опа ҳам менга қўшилиб тўхтамай йиғларди…\nМен ҳаётнинг нега бундай бешафқатлигидан, сиёсатнинг – жафолигидан, дўсту ёрнинг – бевафолигидан ҳеч ўзимга келолмасдан – ўксиб ўксиб йиғлардим…\nТошкент, январь, 2013 йил\nҚаддимиз букилди, бошимиз эгик.\nБиз буюк бир зотни йўқотдик, ҳайҳот!\nУлуғ бир инсонга қилдик хиёнат!\nГазетлар – сукутда, радиолар – жим,\nЗангори экранда – шўхчан тарона.\nБир ҳовуч кул бўлиб – ўт ва исёнлар.\n2 сентябрь, 2012 йил, Канада\nСуратда: Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи секретари Ислом Каримов Ленинград шаҳри ҳокими Анатолий Собчакни Тошкент аэропортида кутиб олаётган пайт.\nКейинги планда Ўзбекистон вице Президенти Шукрилла Мирсаидов, Тошкент шаҳар ҳокими Адҳамбек Фозилбеков ва Анатолий Собчакнинг ташқи иқтисодий алоқалар бўйича ўринбосари, Россиянинг бугунги Президенти Владимир Путин…\n1990 йил, Тошкент шаҳри.\n11.07.2014 at 09:00 (Edit)\nЯна бир бор офарин Исмат ака!\nЧорак асрлик тарихимизга бундан ортик холис бахо бериб булмайди чамамда.Сунгги пушаймон,узингга душман дейишган, машойихлар. Аммо лекин хали хам кеч эмас, юртимизда оламшумул узгаришлар, яратувчилик ва адолат булоклари кузларини очиб юбориш лозим, шарт ва жуда хам зарур. Хамма сохаларда минглаб,миллионлаб юртдошларимиз интизорлик билан кутишмокда, узгаришларни. Шукрулло Мирсаидов масаласида эса, хак гапни ёзгансиз, хакикат учун курашни бошлаган экан, нима киларди ярим йулда аравани ташлаб кочиб. У кишига ишонган минглаб рахбарлар такдирига бефаркликдан бошка нарса эмас ва айтганларидек тик туриб улдилар, бундан кимга фойда,кимга зиён, тарих бахо бераяпди. Ушбу бетайин харакатлари билан, Ислом Каримовни бир гурух луттивозлар даврасида колдириб кетганлари ва ушбу кимсалар то бугунги кунларгача “мамлакат ва халк такдири, президент обруси” жонкуярлари сифатида курилиб, вазиятдан узларининг фойдаларига ута унумли фойдаланишди. Президентга “кийимингиз жуда ярашибди” хушомадлари билан, бугунги катта кучага, бугунги холатларига олиб чикишдики.\nАНА ЭНДИ ХАММАМИЗ ТОМОШОБИН, ХАКИКАТНИ АЙТАР ИНСОН ЙУК!!! МИРСАИДОВНИНГ ЭНГ КАТТА ХАТОСИ, ХАЛК БАХТИ УЧУН КУРАШИШ КЕРАКМИ, КАРИМОВ БИЛАН БИРГА КУРАШИШ ЛОЗИМ ЭДИ, ДУШМАНЛАР КУРШОВИДА КОЛДИРИБ КЕТИШ, БУ МАРДЛИК ЭМАС. ХАТОЛАРИНИ КУРА БИЛГАН БУЛСАЛАР, ОХИРИГАЧА ТУГРИ ЙУЛГА СОЛИШ ХАРАКАТЛАРИНИ КИЛИШЛАРИ ЛОЗИМ ЭДИ.\n”МЕН БИЛАН ЁКИ КАРИМОВ БИЛАН ИШЛАНГЛАР”ДЕЙИШ БУ НОТУГРИ ВА АСОСИЙ ЖАБР ОДДИЙ ХАЛК ТАКДИРИГА ТУШДИ.\n10.07.2014 at 22:32 (Edit)\n1990 йиллар бошида студент ёшлар етакчиларидан бири сифатида икки мартаба Шукрулло Мирсаидов билан учрашганмиз. Бу инсонни очик жасоратли,гайратли хеч кимга буйсинмаслиги шундайгина харакатларидан билиниб турарди. Шунда у киши ёшлар фаолларидан бир нарсага аниклик киритишни суради.”Мен билан ёки Каримов билан ишланглар” деб масалани уртага куйган эди. Демак, бу гаплар бекорга айтилмаган. И.Хушев ёзаётган хотираларга шахсан мен мутлоко кушиламан Мирсаидовни яхши билганим учун.\nШ.Р.Мирсаидов: “Тиз чўкиб яшагандан кўра, тик туриб ўлмоқ афзал!” Биринчи қисм\nШ.Р.Мирсаидов: “Тиз чўкиб яшагандан кўра, тик туриб ўлмоқ афзал!” Иккинчи қисм\nИсмат ХУШЕВ: ШУКРИЛЛА МИРСАИДОВ ХОТИРАСИГА\nТошпўлат Йўлдошев Ўзбекистонда давлат тўнтариши эҳтимоллари ҳақида - 202276 марта ўқилган