Mundu Garaikiderako Zientziak by Erein argitaletxea - issuu\nBATXILERGOA 1Luis CarlosZaballos RuizereinObra honen edozein erreprodukzio modu, banaketa, komunikazio publiko edo\naldaketa egiteko, nahitaezkoa da jabeen baimena, legeak aurrez ikusitako\nsalbuespenezko kasuetan salbu. Obra honen zatiren bat fotokopiatu edo\neskaneatu nahi baduzu, jo Cedrora (Centro Español de Derechos Reprográficos,\nwww.cedro.org).Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza, Unibertsitate eta\nIkerketa Sailak onetsia (2011-VI-1)\n© Luis C. Zaballos Ruiz\n© EREIN. Donostia 2011\nZubillaga industrialdea 9, 20560 Oñati\nT 943 78 33 09 F 943 78 31 33\n1. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiak................................61. Zientziaren ibilbide historikoa: Alexandriako Liburutegia ....................................................................\n2. Zergatik ikasi –jakin– behar dugu zientzia? ..........................................................................................\n3. Noraino helduko gara zientziaren eta teknologiaren eskutik? Rapa Nui-ren historia ......................\n4. Metodo zientifikoa ....................................................................................................................................\n5. Ikerkuntza purua eta aplikatua ................................................................................................................\n6. Ikerkuntza zientifikoaren bitxikeriak ......................................................................................................8\n182. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu..........................................................221. Galderak ....................................................................................................................................................\n2. Atomoaren historia ..................................................................................................................................\n1. Daltonen teoria atomikoa ................................................................................................................\n2. Nola zirkulatzen –mugitzen– da korronte elektrikoa gas batean zehar? ........................................\n3. Thomson-en eredua ......................................................................................................................\n4. Rutherford-en eredua ....................................................................................................................\n5. Bohr-en eredu atomikoa eta uhin-mekanika kuantikoaren teoria ..................................................\n3. Teoria atomikoaren ondorioak ................................................................................................................\n1. Erradioaktibitatea eta Lurraren adina ............................................................................................\n2. Atomoaren egitura aztertzen hasi, eta unibertsoraino heldu ..........................................................\n3. Maniatan proiektua ........................................................................................................................\n4. Erradiazioaren erabilera arrunta: zenbatekoa da zure erradiazio-dosia? ..........................................24\n393. gaia: Gure lekua unibertsoan..........................................................................................................421. Unibertsoaren gaineko ideia orokorrak: astronomiaren bilakaera,\nantzinako zibilizazioetatik gaur egunera arte ........................................................................................\n1. Astronomiaren jatorria ....................................................................................................................\n2. Astronomiaren hastapenak ............................................................................................................\n3. Astronomia Berpizkundean ............................................................................................................\n4. Lurraren itxura eta tamaina ............................................................................................................\n2. Eguzki-sistemaren deskribapena ............................................................................................................\n1. Zer da eguzki-sistema? ..................................................................................................................\n2. Keplerren legeak planeten mugimendurako ..................................................................................\n3. Nola neurtu distantzia handiak? Unitate astronomikoa ..................................................................\n4. Nola azaltzen dugu eguzki-sistemaren mugimendua? ..................................................................\n5. Eguzki-sistemaren formazioa ........................................................................................................\n6. Eguzkia-Lurra-Ilargia sistema ........................................................................................................\n7. Kometak, asteroideak, eta Eguzkia orbitatzen duten beste zenbait objektu ..................................\n3. Izarrak ........................................................................................................................................................\n1. Zer dira izarrak? ............................................................................................................................\n2. Izarren arteko distantziak ..............................................................................................................\n3. Zertaz daude eginda izarrak? ........................................................................................................\n4. Unibertsoaren sorrera eta etorkizuna: “Big Bang” teoria ....................................................................44\n634. gaia: Lurraren eta bizitzaren sorrera eta eboluzioa..........................................................661. Lurraren eta bizitzaren eraketaren teoriak ............................................................................................\n1. Kreazionismoa ................................................................................................................................\n2. Berezko sorkuntza ..........................................................................................................................\n3. Kimiosintesia ..................................................................................................................................\n4. Panspermia (Meteoritoaren hipotesia) ............................................................................................\n2. Lurraren eboluzioa ....................................................................................................................................\n1. Antzinako teoriak ............................................................................................................................\n2. Kontinenteen jitoa ..........................................................................................................................\n3. Plaka tektonikoen teoria ................................................................................................................\n3. Darwin-en teoria: eboluzioa ....................................................................................................................\n1. Eboluzioaren gaineko lehendabiziko ideiak ..................................................................................\n2. Darwin-en behaketak: Beagle-ren bidaia ......................................................................................\n3. Hautespen naturalaren teoria ........................................................................................................\n4. Gizakiaren jatorria eta eboluzioa ............................................................................................................68\n875. gaia: Osasuna eta gaixotasuna......................................................................................................881. Osasunaren eta gaixotasunaren gaineko kontzeptu orokorrak ..........................................................\n1. Zer da gaixotasuna? ......................................................................................................................\n2. Gaixotasun motak ..........................................................................................................................\n2. Infekzio-gaixotasunak ..............................................................................................................................\n1. Aurrekari historikoak ......................................................................................................................\n2. Aurkikuntza eta alderdi orokorrak ..................................................................................................\n3. Gaixotasunaren aurkako borroka ..........................................................................................................\n1. Txertoak ..........................................................................................................................................\n2. Sendagaiak ....................................................................................................................................\n3. Arrisku-faktoreak ............................................................................................................................\n4. Elikadura eta osasuna ..............................................................................................................................\n1. Elikadura eta nutrizioa ....................................................................................................................\n2. Dieta eta dieta orekatua ................................................................................................................\n3. Elikagaiak eta gaixotasunak ..........................................................................................................90\n1066. gaia: Genetikaren iraultza..................................................................................................................1121. Sarrera ......................................................................................................................................................\n2. Genetikaren hasiera: Mendel-en lanak ..................................................................................................\n3. Genetika modernoa ..................................................................................................................................\n1. Genetikaren kontzeptu nagusiak ....................................................................................................\n2. Nola pasatzen da informazio genetikoa gurasoengandik ondorengoetara? ..................................\n3. Fenotipoa eta genotipoa ................................................................................................................\n4. Metodo zientifikoa biologian ..........................................................................................................\n4. Bioteknologia eta ingeniaritza genetikoa ..............................................................................................\n1. BioteknologĂa tradizionala ..............................................................................................................\n2. Ingeniaritza genetikoa: sarrera ......................................................................................................\n3. Ingeniaritza genetikoaren teknikak ................................................................................................\n4. Ingeniaritza genetikoaren zenbait aplikazio ..................................................................................\n5. Ingeniaritza genetikoaren aplikazioak-medikuntzan ............................................................................\n1. Gaixotasun genetikoak igartzea: miaketa genetikoa (diagnostiko genetikoa) ................................\n2. Gaixotasun genetikoak sendatzea: terapia genikoa ......................................................................\n6. Klonazioa, zelula amak eta lagundutako ugalketa ................................................................................\n1. Zer da klonazioa? ..........................................................................................................................\n2. Zelula amak ....................................................................................................................................\n3. Klonazioa ........................................................................................................................................114\n1357. gaia: Ingurumen-arazo nagusiak..................................................................................................1381. Sarrera ......................................................................................................................................................\n2. Gainbegiratu orokorra planetaren egoerari ..........................................................................................\n3. Ekosistemen funtzionamendua ..............................................................................................................\n1. Materialen â€“mantenugaienâ€“ zikloak ..............................................................................................\n2. Eguzki-energia aprobetxatzea ........................................................................................................\n3. Garapen iraunkorra: aztarna ekologikoa ........................................................................................\n4. Ingurumen-arazo nagusiak ......................................................................................................................\n1. Hazkuntza demografikoa ................................................................................................................\n2. Ingurumenaren kutsadura ..............................................................................................................\n3. Lurzoruak degradatzea eta bioaniztasuna galtzea ........................................................................140\n1538. gaia: Atmosferako kutsadura: berotze globala eta klima-aldaketa........................1581. Atmosferaren ezaugarri orokorrak ..........................................................................................................\n2. Atmosferako kutsadura ............................................................................................................................\n1. Kutsadura eta kutsatzaileak: ezaugarri orokorrak ..........................................................................\n2. Zein dira ohiko kutsatzaileak? Nola sailkatzen dira? ......................................................................\n3. Mundu mailako ingurumen-arazoak ......................................................................................................\n1. Euri azidoa ......................................................................................................................................\n2. Berotegi-efektua eta berotze globala ............................................................................................\n3. Ozono-geruza ................................................................................................................................\n4. Klima-aldaketa ..........................................................................................................................................\n1. Zer dakigu klimaren eta eguraldiaren gainean? ............................................................................\n2. Zer gertatzen ari da? Klima aldaketaren frogak (datuak) ..............................................................\n3. Zergatik gertatzen ari dira aldaketa horiek? Zer diote zientzilariek? (hipotesiak) ..........................\n4. Zer gerta daiteke horrela jarraituz gero? ........................................................................................\n5. Zein dira konponbideak? Zer egin behar da klima-aldaketari aurre egiteko? ................................160\n1779. gaia: Energia..............................................................................................................................................1801. Energia eta gizarteak â€“zibilizazioakâ€“ ......................................................................................................\n2. Energiaren gaineko alderdi orokorrak ....................................................................................................\n3. Erregai fosilak ..........................................................................................................................................\n1. Ikatza ..............................................................................................................................................\n2. Petrolioa eta gas naturala ..............................................................................................................\n4. Energia nuklearra ......................................................................................................................................\n5. Energia berriztagarriak ............................................................................................................................\n1. Eguzki-energia ................................................................................................................................\n2. Energia hidroelektrikoa ..................................................................................................................\n3. Haize-energia ................................................................................................................................\n4. Biomasaren energia ......................................................................................................................\n6. Hidrogenoan oinarritutako energia-ekoizpena ......................................................................................182\n19510. gaia: Hondakinak..................................................................................................................................1981. Hondakinak ongizate-gizartean ..............................................................................................................\n2. Zaborraren arazoa ....................................................................................................................................\n3. Zer dira hondakinak? ................................................................................................................................\n4. Hondakinak tratatzeko metodoak ..........................................................................................................\n1. Zabortegiak ....................................................................................................................................\n2. Errauste-plantak ............................................................................................................................\n3. Birziklatzea ....................................................................................................................................200\n21011. gaia: Behar berriak, material berriak......................................................................................2141. Nola ustiatzen du natura gure gizarteak? ..............................................................................................\n2. Baliabide naturalak ..................................................................................................................................\n3. Zuhaitzak, egurra eta papera ..................................................................................................................\n1. Paperaren historia ..........................................................................................................................\n2. Paperaren aplikazioak ....................................................................................................................\n3. Ingurumenarekiko ardura ..............................................................................................................\n4. Basoak, egurra eta papera ............................................................................................................\n4. Metalak eta aleazioak ..............................................................................................................................\n1. Metalak eta aleazioak historian zehar ............................................................................................\n2. Metalen eta aleazioen propietateak ..............................................................................................\n3. Aleazio berriak ................................................................................................................................\n5. Zeramikak ..................................................................................................................................................\n6. Plastikoak ..................................................................................................................................................\n1. Plastikoen historia ..........................................................................................................................\n2. Zer dira plastikoak? ........................................................................................................................\n3. Plastikoen ingurumen-eragina: bizitza-zikloa ................................................................................\n7. Erdieroaleak ..............................................................................................................................................\n1. Zer dira erdieroaleak? ....................................................................................................................\n2. Solido egoerako osagaiak ..............................................................................................................\n8. Nanomaterialak ........................................................................................................................................216\n23412. gaia: Informazioa eta komunikazioa........................................................................................2361. Informazioa eta komunikazioa: aurrekari historikoak eta oinarrizko kontzeptuak ............................\n2. Informazioaren transmisioa: uhinak ......................................................................................................\n1. Nola transmititzen da informazioa? ................................................................................................\n2. Harien bidezko transmisioa ............................................................................................................\n3. Haririk gabeko transmisioa ............................................................................................................\n3. Uhin elektromagnetikoak eta telekomunikazioa ..................................................................................\n1. Irrati uhinak ....................................................................................................................................\n2. Telefonoak ......................................................................................................................................\n3. Komunikazio sateliteak ..................................................................................................................\n4. Uhinen beste zenbait erabilera ................................................................................................................\n5. Seinale analogikoak eta digitalak ..........................................................................................................\n6. Ordenagailuak ..........................................................................................................................................\n1. Ordenagailuen historia laburra ......................................................................................................\n2. Nola funtzionatzen dute ordenagailuek? ........................................................................................\n7. Telekomunikazioen iraultza digitala ........................................................................................................\n1. Ordenagailu-sareak: internet ..........................................................................................................\n2. TeknologĂa digitalaren beste zenbait erabilera ..............................................................................238\n2611. gaia1550etik 1700era bitartean, ezagutza eraikitzeko metodo bat (metodo zientifikoa) garatu zuten zenbait\npentsalarik Europako mendebaldean, eta laster aplikatu zen Lurreko bazter guztietan. Ez da ezagutza\neraikitzeko metodo bakarra, baina, gaur egun, potentziarik, osperik eta baliorik handiena dauka metodo\nzientifikoak gainerako sistema guztiekin alderatuta. Ezin dugu esan zer gertatuko den etorkizunean,\nbaina, ematen duenez, zientziak gidatuko du ezagutzaren bidea datozen urteotan.Gai honetako jarduerak egindakoan, besteak beste, galdera hauei erantzuteko gai izango zara:\n• Zer da zientzia? Zergatik ikasi –jakin– behar dugu zientzia?\n• Zer egiten dute zientzialariek?\n• Baliotsua al da ikerkuntza-lana?\n• Zertan datza metodo zientifikoa?\n• Zer da ustekabeko zientzia –serendipitatea–?\n• Zer zientzialari edo pentsalari ospetsu ezagutzen dituzu?Zientziaren eta zientzia-jardueraren\nezaugarri nagusiakSukaldariak zientzialari\nJuan Mari Arzak eta Pedro Subijanak\nâ€œLaborategitik mahaira: sukaldari eta\nzientzialariakâ€? mahai-inguruan parte\nhartu zuten atzo. Bertan, abangoardiako sukaldaritza garatzeko orduan\nikerketak duen garrantzia azpimarratu zuten. Sukaldariek sarri aipatu\ndute goi-mailako euskal sukaldaritzaren zutabe nagusietariko bat ikerketa zientifikoa dela. Bi sukaldariek\netengabeko ikerketan diharduen lan-talde batekin\negiten dute lan, produktu berriak eta posibilitateak ikertzen.\nArzakek teknologiarik modernoenak erabiltzen ditu bere laborategian, eta 1.600 produkturekin esperimentatzen dihardu. Zientzialari espezializatuengana aholku eske\njoan izana ere ezinbestekoa izan dela aipatu dute bi maisuek, hainbat jaki lantzeko\nAurrerapen zientifikoei eta zientziari so egitea goi-sukaldaritzaren giltza dela argudiatu\ndute, elikagaiak atomoz osatuak daudelako eta kimikaren parte direlako. Tradizioa alde\nbatera utzi gabe baina berrikuntzaren aldeko apustua egin izanak mundu mailako sukaldaritzaren gorengo puntura eraman ditu euskaldunak.\nZientziaren ibilbide historikoa: Alexandriako Liburutegia\nAlexandro Handiak fundatu eta eraiki zuen Alexandriako hiria. Kultura arrotzak errespetatzea eta ezagutza aurreiritzirik gabe bilatzea bultzatu zuen. Hiria,\nedozelan ikusita ere, harrigarria zen: munduko merkataritzaren, kulturaren eta jakinduriaren gunea izateko\nsortu zuen Alexandrok. Etorbide luzeak eta zabalak\nzituen, eta nonahi zeuden arkitektura dotoreko sekulako eraikinak eta estatua miragarri asko. Alexandroren oroigailu-hilobi ikusgarria eta itsasargia –Faros\nizenekoa, Antzinateko Zazpi Mirarietako bat– ziren hiriko bi monumenturik handienak.\nAlexandrian hasi zen, hain zuzen –K.a. 300. urtean,\ngutxi gorabehera–, gizakion biderik harrigarrienetako\nbat: gure adimenari esker, inguratzen gaituen mundua\nulertzen ahalegindu, eta, apurka-apurka, urratsez urrats,\ngaur egungo gizarte zientifiko-teknologikoa eratzeraino\nheldu gara bide horretan. Antzinako munduaren jakinduriaren zati handi bat biltzen zuten hainbat eta hainbat liburu zeuden bertako liburutegi ospetsuan.\nHorregatik, zientziaren ikuspegitik, liburutegia zen –\nhurbileko museoarekin batera– Alexandriako miraririk\n1.1. irudia: Egiptoko iparraldean kokatua dago Alexandria.\nhandiena. Gaur, ia-ia guztiz desagertuta dago eraikin\nhori, baina, garai batean, munduko ikerkuntza-zentro\nnagusia izan zen. Kosmos osoa aztertzen zuten bertan aritzen ziren ikerlariek. Jakinduriaren hainbat arlo ikertzen zituen jakintsu-komunitate handi bat zegoen liburutegian; besteak\nbeste, fisika, literatura, medikuntza, astronomia, geografia, filosofia, matematika, biologia\neta ingeniaritza lantzen ziren. Erastotenes, Hiparko, Euklides, Herofilo, Arkimedes, Ptolomeo\neta Galeno izan ziren Alexandrian lan egin zuten zientzialari haietako batzuk. Emakume bat\nere bazegoen, Hipatia, matematikaria eta astronomoa, liburutegiko azken argitsua.\nLiburu-bilduma zen liburutegiko altxorra; zaila da zehazki zenbat liburu zeuden\nematea, baina milioi erdi ale inguru zegoela uste da –zein bere papiroan, eskuz idatziak denak–.\nMendebaldeko munduak inoiz ikusitako hiririk handiena zen Alexandria. Hantxe zeuden, zalantzarik gabe, mundu modernoaren haziak. Baina, nolatan ez ziren sustraitu eta loratu? Ilunpean eta lokartuta egon zen Mendebaldea mila urtean zehar, harik eta Kolonek,\nKopernikok eta haien garaikideek berraurkitu zuten arte Alexandrian egindako lana. Zergatik?\nErantzutea ez da batere erraza, baina, dirudienez, liburutegiko jakintsuak ez ziren\n1.2. irudia: Alexandriako Liburutegia.\ninoiz serioski ausartu gizartearen antolamendu politikoa, ekonomikoa edo erlijiosoa za-81. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiaklantzan jartzen. Zeruko izarren leku finkoaren gainean eztabaidatu zuten gogo handiz,\nbaina ez zuten berdin jokatu esklabotzaren bidezkotasunaren gainean, adibidez. Nahiz\neta herrialde askotako eta alor askotako ikerlariek aurkikuntza ugari egin, gutxi batzuen\npribilegioa ziren zientzia eta kultura. Aurkikuntza berriak ez ziren azaltzen, ezta jendearengana helarazten ere. Hiriko biztanle gehienek ez zekiten zer gertatzen ari zen harresi haien barrualdean –arrastorik ere ez zeukaten–. Ikerkuntza haien emaitzak, salbuespenak salbuespen, ez ziren baliabide erabilgarri bihurtzen hiriko biztanleentzat.\nZientziak ez zuen inoiz lortu jendetzaren irudimena liluratzea.\nHorregatik guztiagatik, ez da harritzekoa inork ez laguntzea Hipatiari, Ziriloren\n–Alexandriako apezpiku kristaua– jarraitzaileek bortizki hil zutenean, 415. urtean. Handik gutxira, amorrazioz beteriko jendetzak su eman zion liburutegiari –guztiz suntsitu\narte–, baina inork ez zuen bere gain hartu hondamendia saihesteko ardura. Galera ordezkaezina izan zen: betiko desagertu ziren antzinako mundu hartako lanik handienetako gehienak.\nAgian, bestelakoak izango ziren gertaerak Alexandriako bizilagunek jakin izan balute zertan ari ziren liburutegian lan egiten zutenak; matematikaren, fisikaren, medikuntzaren, astronomiaren eta biologiaren oinarriak jartzen ari ziren eraikinaren barrualdean, baina kanpoko inork ez zeukan horren berri.1. Zein da, zure ustez, testuaren gai nagusia?\n–Aukera itzazu testuaren bi paragraforik garrantzitsuenak eta\njustifika ezazu zergatik aukeratu dituzun.\n–Bildu itzazu zerrenda batean ulertzen ez dituzun hitzak, eta bila\nezazu (hiztegian, Interneten…) zer esan nahi duten.\n–Zein izan zen Alexandro Handiaren helburu nagusia, Alexandriako\n–Zergatik ez ziren sustraitu Alexandriako Liburutegian egindako\n–Zientzia eta teknologia modu egokian zabaltzeko gizartean,\nnahikoa al da adituen lan egokia?1.3. irudia: Talentu eta kultura handiko\nemakumea zen Hipatia, eta Liburutegian lan egin\nzuen azken zientzialaria izan zen.2. Aukera ezazu Alexandriako\nLiburutegian lan egin zuen\nzientzialari bat, eta gara\nezazu haren biografia\ntxikia (zientziari edota\naipatu behar dituzu).\n3. Zuk dakizunaren arabera,\nlortu al dute inoiz zientziak\nedo teknologiak jendea\n– Zein izan da, zure ustez,\nhandiena?2Zergatik ikasi –jakin– behar dugu zientzia?\nEz dago inongo dudarik. Zientziaren eta teknologiaren menpean dagoen mundu batean bizi\ngara. Lurreko hainbat lekutan gizakien egoera oso bestelakoa izan arren, herrialde guztietan\nikus dezakegu, neurri handiagoan edo txikiagoan, zientziaren edota teknologiaren eragina.\nBaina, badakigu zer den zientzia? Badakigu zer neurritan mugatzen duen zientziak gure\neguneroko bizimodua? Zer jakin beharko genuke zientzia eta teknologiari buruz?91. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiakZientziaren aurrerakuntzak gure bizimoduan izandako eragina hain handia denez, azturarik ohikoenak aldatzeraino ere heldu da. XIX. mendetik aurrera, eta XX. mende osoan\nzehar, gizakiok askoz ezagutza zientifiko eta teknologiko gehiago eskuratu ditugu aurreko\ndauden, zientzia eta\nhistoria guztian baino. Ezagutza horietako gehienak herritarron ohiko bizimoduan integratu\ndira, eta hainbat aplikazio praktiko ekarri dituzte. Erabili, erabiltzen ditugu objektu berri hoLehen Munduko eta\nriek, baina ez dugu pentsatzen zer oinarri zientifiko duten, nola eragingo duten pertsonen\nbizitzan edo nolako aldaketak ekar ditzaketen gizartean edo ingurumenean.\nKomunikabideek etengabe aurkezten dituzte zientziaren gaineko eztabaidagaiak: in5. Zer iritzi duzu zientziaren\ngeniaritza genetikoa, material berriak, energia-iturriak, klima-aldaketa, baliabide naturalak\ngainean? Zure ustez, zer\nagortzea, informazio-teknologiak, osasuna eta abar artikulu askotako aztergai izaten dira.\njarrera izan behar luke\nXXI. mendeko herritarrok eskubidea izan behar dugu zientzia-heziketa izateko, bai\njendeak zientziarekiko eta\neta hartarako beharra ere, gizartean era autonomoan, kritikoan eta erantzukizunez joteknologiarekiko?\n6. Iker ezazu zer ezagutza\nAlde batetik, ezin da ukatu zientziak eta tekzientifiko eta teknologiko\nnologiak lorpen ugari izan dituztela, baina, beste\neskuratu ditugun gizakiok\nalde batetik, haiek ulertzeko behar dugun inforazken 200 urteetan.\nmazioa oso konplexua da, eta eskuraezina dirudi\nzenbaitetan. Horrek guztiak ezinbesteko bilakatkronologikoki eta aukera\nzen du zientzia ezagutzea, gizakiak bere inguruaitzazu garrantzitsuenak.\nrekiko duen erlazioa aztertzeko. Hala ere, pertsona\nbat ikasia dela irizteko orduan, zientziaren balioespena desabantaila nabarian dago, gizarte arloko\nezagutzarekin alderatuz gero.\n1.4. irudia: Aurrerapen zientifikoTradizionalki, pinturari, musikari, literaturari,\nteknologikoaren emaitzak gure\neguneroko bizimoduan integratu dira\nzinemari eta arteari lotuta egon da kultura, eta ez,\naldiz, fisikari, kimikari, ingeniaritzari edo teknologiari. Hamleten egilea edo Mozart ez ezagutzea\nkultura-gabeziatzat jotzen da, eta arrazoi osoarekin,\ngainera. Hala ere, ez da berdin jokatzen baldin eta\nnorbaitek Newtonen legeak ezagutzen ez baditu\nedo elementuen taula periodikoa zer den ez badaki;\norokorrean, nahiz eta zientziaren printzipioen oinarriak edo teknologiaren funtsezko eginkizunak ezagutu ez, oso ikasitzat jo daiteke pertsona bat. Guztiz harritzekoa da zer irizpide ezberdinak erabiltzen\ndiren zientzia arloko ezagutza falta balioesteko,\nbeste edozein arloren aldean.\nZein izan daitezke egoera horren zergatiak? Azterketa sakona egingo ez badugu ere, kontuan\nhartu behar da ezagutza zientifiko-teknologikoari\neskuraezina deritzotela herritar gehienek. Modu\nhorretan, zientziak jokaera mitikoa dauka gure gi1.5. irudia: Taula periodikoa. Harrigarria bada ere, unibertsoko gauza guztiak oso substantzia\nsinple gutxirekin eginda daude â€“elementu kimikoakâ€“. Oso modu bitxian antolatu dituzte\nzartean, bere lorpenengatik zein lorpen horietara\nzientzialariek elementu horiek guztiak, eta taula periodikoa garatu dute. Izugarrizko informazioa\nematen du, eta elementu bat non dagoen jakinik, haren hainbat propietate ondoriozta ditzakegu.\nheltzeko erabiltzen duen metodologiarengatik.4. Azter ezazu zer101. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiakAdibidez, argaltze-metodo baten eraginkortasuna erabat frogatuta geratzen da, zientifiko kalifikatzailea erantsiz; bio- aurrizkiak, detergente batean, eraginkortasun handiena\nziurtatzen du. Adibide asko eta asko aipa daitezke esandakoaren indargarri.\nHorrela, paradoxa honetara heltzen gara: nahiz eta gizartean zientzia eta teknologiaren balioespena txikia izan, ez da gauza bera gertatzen zientziak jendearengana heltzeko duen ahalmenarekin. Egoera hori oso bitxia da, eta oso modu adierazgarrian azaltzen da kimikaren kasuan. Gizarteak, orokorrean, atseginez onartzen du merkatuak\neskainitako edozein produktu kimiko berri, aurrekoa baino hobea dena, eta gainera irrikaz dago kimikariek eta beste zenbait profesionalek produktu berriak aurkitzeko, minbizia, HIESa eta beste zenbait gaixotasun sendatzeko, edo eguneroko bizitzan agertzen\ndiren beste zenbait arazo konpontzeko. Beste era batera esanda, aurrerapen zientifikoteknologikoa onartu egiten du, bizi-kalitate hobea ahalbidetzen duelakoan. Baina, aldi\nberean, gorrotatu egiten du kimika.\nJendeak, orokorrean, iritzi negatiboa dauka kimikaren jardueraz; instalazio industrialak arriskutsuak direla pentsatzen du, ingurumena kutsatu egiten dutela uste du, gehigarri kimikoak jakientzako kaltegarriak direla sinesten du, eta abar... Ohikoa da kimikan adituak ez direnei honako honen modukoak entzutea: “Elikagai honek kimika du”,\nnaturala ez dela eta baztertzekoa dela aditzera eman nahian; ez dira konturatzen, nonbait, kontsumitzen edo erabiltzen dugun guzti-guztian hartzen duela parte kimikak, eta\nbizitza bera ere prozesu kimiko konplexua dela.\nKontuan hartzekoa da, beraz, herritar modura izan behar dugun formazioa arlo zientifikora ere heldu behar dela; horrela, gure eguneroko bizimoduan, erabaki garrantzitsuak hartzeko irizpideak izango ditugu.7. Zergatik esaten da testuan8.desabantaila nabarian\nZer esango zenuke\npertsona hauen kulturamailaz?\n–Fisikaz, matematikaz edo\nekonomiaz ezer ez dakien\nmusikari edo idazle\n–Musikaz edo literaturaz\nezer ez dakien zientzialari\nospetsua.9. Testuaren arabera, oso eragin handia izan du zientziaren\naurrerakuntzak gure bizimoduan. Ados al zaude baieztapen\nhorrekin? Eman ezazu zenbait adibide.\n10. Iruzkindu esaldi hau: “XXI. mendeko herritarrok eskubidea izan\nbehar dugu zientzia-heziketa izateko, bai eta hartarako beharra ere,\ngizartean era autonomoan, kritikoan eta erantzukizunez jokatu ahal\n11. Begira iezaiozu 1.6. irudiari, eta esan ezazu zer lotura ikusten\ndiozun argazki horri zientziaren eta teknologiaren aurrerapenarekin.\n12. Zergatik ez du jende gehienak aurkikuntza zientifikoen berri\nizaten, ohiko egunkari eta aldizkarietan argitaratu ezean?\n–Bila ezazu informazioa Interneten eta aurki ezazu zientzia-edukia\nduen albisteren bat.\n–Azter ezazu egunkarietako agenda eta begira ezazu zer zientziaekitaldi dauden hurrengo egunetan edo asteetan.\n–Egin ezazu txosten txiki bat albistearen eta ekitaldiaren edukia\naztertuz.1.6. irudia: Zientziaren eta teknologiaren\neragina gizartean.111. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiak3\nNoraino helduko gara zientziaren eta teknologiaren eskutik?\nRapa Nui-ren historia.\nOzeano Barearen hegoaldeko mapan irla txiki bat ikus dezakegu â€“irlaren azalera osoa\n166 km2 daâ€“. Hango biztanleek Rapa Nui deitzen diote, bertako hizkuntzaren izen berbera, alegia.\nEsploratzaile holandarrek egin zituzten irla horri eta\nhango biztanleei buruzko lehenengo kontakizun idatziak;\n1722ko Pazko egunean heldu ziren irlara, eta horrexegatik deitu zioten Pazko uhartea. Europara itzulitakoan,\nerabat harrituta kontatu zuten harrizko monumentuz josita zegoela irla, ehunka zirela, eta oso handiak. Lehenagoko gizarte handiago eta konplexuago baten frogatzat hartu ziren monumentu haiek. Ordudanik, geologo,\narkeologo eta historialari askoren jakin-mina piztu du harrizko monumentuen misterioak, eta saiatu dira azaltzen\nzer gerta zitekeen irlan esploratzaile holandarrak heldu\nAzken ikerketen arabera, Rapa Nuiko lehenengo bizilagunak 1200. urtearen inguruan heldutako esplorat1.7. irudia: Txileko kostaldetik 3.600 km-ra dago Rapa Nui, eta irla populatu hurbilena,\nzaile polinesiarrak izan ziren. Irla emankorra zen, pal2.000 km baino urrunago.\nmondo-basoak zituen, eta berrogeita hamar landare mota\nbaino gehiago. Intsektu espezie batzuk ere bazeuden, eta\nbi musker mota â€“irlako animaliarik handienak zirenâ€“. Rapa Nui sumendien jarduerak\nsortua zenez, itzalitako sumendien kraterretako lakuetan bakarrik topa zitekeen edateko ura. Oso arrain espezie gutxi zegoen irlaren inguruko uretan. Polinesiarrek zenbait\nhazi eta landare eraman zituzten jakiak landatzeko, baina laster konturatu ziren haietako asko ez zirela ondo hazten irlan. Zorionez, oiloak oso ondo egokitu ziren, eta batata barietate batzuk (batata gozoa) ere landatu ahal izan zituzten; horrela, jaki-aniztasun egokia lortu, eta handik aurrera gizarte aurreratua garatu zuten, teknologian zein\nBiztanleen kopurua, garai batean, 10.000ra heldu zela uste da. Beren adimena eta\nirlako baliabideak uztartuz, gai izan ziren etxeak eraikitzeko, jakiak landatzeko eta prestatzeko, arropa egiteko, hotzetik eta euritik babesteko, eta seme-alabak zaintzeko. Gizarte hark kultura aberatsa erdietsi zuen, erlijio-ohiturak eta jarduera sozialak garatuz. Teknologia modu izugarrian erabili zuten: ahu izeneko tenplu izugarri handiak eraiki\nzituzten, eta irla ospetsu bihurtu duten moai deituriko harrizko 600 estatua baino\ngehiago ere bai. Estatua horiek sei metroko altuera dute eta 9.000 kg inguru pisatzen\ndute; irlako kostaldean sakabanaturik daude eta turista ugari erakartzen dituzte gaur\n121. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiakEgindako ikerketek adierazten dutenez, ahu eta moaiak irlako kostaldean egon\narren, irlako barrualdean dagoen arroka mota bera erabili zuten moai guztiak egiteko.\nBeraz, estatuok garraiatzeko moduren bat aurkituko zuten Rapa Nuiko biztanleek, barrualdetik kostalderaino â€“20 km inguruâ€“ eramateko gai izan baitziren.1.8. irudia: Rapa Nui irlako moai izeneko harrizko estatua ospetsuak.Irlako kondairek diotenez, moaiak â€œoinezâ€? joan ziren zein bere kokalekuraino. Kondaira horiek eta ikerketen emaitzak direla-eta, ikertzaileek hipotesi hau plazaratu dute:\nirlako bizilagunek lera moduko zerbaiten gainean mugitzen zituzten estatuak, palmondo-enborrez egindako errail batzuen barrena, harrobitik behin betiko kokalekuetaraino; harria zizelkatzeko eta egitura konplexuak eraikitzeko beharrezko tresnak eta teknologia garatu ez ezik, sokak, poleak, olio lubrifikatzailea eta bestelako mekanismoak\nere fabrikatu zituzten harrizko eraikuntza handi haiek garraiatzeko.\nRapa Nuiko biztanleek palmondo-enborrak erabili zituzten bai etxebizitzak egiteko,\neta bai erregai gisa ere. Palmondoen egurra erruz erabili, eta horrek irlako deforestazioa\nekarri zuen. Populazioa garatu eta hazi ahala, zuhaitzak mozten jarraitu zuten soroak lortzeko eta eusteko materialak eskuratzeko, baso oso-osoak bakandu arte. Landare-sustrairik gabe, lurrak ura eusteari utzi, eta lurzorua itsasoraino labaindu zen; horrela, kostaldetik hurbil bizi ziren arrain eta krustazeo gehienak hil ziren. Higatutako lurzorua\ngogortu, eta, nahiz eta euria egin lehortu egiten zenez, nekazaritzarako balioa galdu zuen.\nPopulazioa handituz joan zen eta basoa mozten jarraitu zuten. Basoa soildutakoan\neta lurzoruaren eta uraren baliabideak agortutakoan, gero eta zailagoa bihurtu zen bizirautea, eta soldatak apaldu egin ziren. Agintarien eta soldatapekoen arteko diferentziak handitu, eta uneren batean egoera jasanezina izatera heldu zen. 1687an, langileen\nmatxinada gertatu zen, eta ondoren izandako gudan hilda suertatu ziren agintari gehienak. Baina egoera are okerragoa bilakatu zen. Langileak anarkian murgildu eta taldetan banatu ziren; etengabeko liskarretan aritu ziren elkarren kontra. Gatazka horietan,1.9. irudia: Deforestazioa.131. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiakinork ez zuen pentsatu basoa babestu behar zenik, ezta abeltzaintza eta nekazaritza\nzaindu behar zirenik ere; gelditzen ziren zuhaitzak moztu zituzten eta lurzorua itsasoraino labaindu zen. Gosea eta gaixotasunak epidemiko bihurtu ziren. Irlako baliabideak\nurritzen hasi ziren, eta haiek eskuratzeko lehiak ekintza bortitzak eragin zituen; iturri batzuen arabera, kanibalismoa ere gertatu zen. Matxinadaren hasieran 8.000 biztanle inguru ziren irlan, eta XIX. mendearen erdian ehunka gutxi batzuk baino ez ziren gelditzen. Gainera, zientzialarien azken ikerketen arabera, tenperaturan eta eurietan izandako\naldaketak ere eragina izan zuen Rapa Nuiko gizartearen gainbeheran.\nAntzinako gizarte hartan izandako krisialdiaren faktore nagusia baliabideen urritasuna izan zela ondoriozta daiteke. Irlako bizilagunak, teknologikoki eta kulturalki garatutako gizarte bat eratu arren, ez ziren gai izan beharrizanen eta ingurumen-baliabideen\narteko orekari eusteko.13. Rapa Nuiko historia dela-eta, sailka ezazu informazio hau, gauza jakinak edo usteak diren kontuan\n–Estatua guztiak arroka mota beraz eginda daude.\n–Lera moduko zerbaiten gainean eraman zituzten estatuak irlako barrualdetik kostalderaino.\n–Tenperaturak eta euriak ere izan zuten zerikusia zibilizazioaren gainbeherarekin.\n–Deforestazioa gertatu zen irlan.\n–Irlako lehendabiziko biztanleak 1200. urtearen inguruan heldu ziren.\n–Esploratzaile holandarrak 1722ko Pazko egunean heldu ziren irlara.\n14. Zientzialarien ustez, zergatik gertatu zen Rapa Nuiko zibilizazioaren krisia?\n–Rapa Nuiko irlan gertatutakoa eta Lur planetaren egoera aldera daitezkeela uste al duzu? Zergatik?\n–Zergatik gertatu zen deforestazioa Rapa Nuin? Zer ondorio ekarri zituen?\n–Zergatik gertatu zen kanibalismoa?4\nZientziaren eta zientzialarien lanaz hitz egitean metodo zientifikoa aipatu ohi da. Hala\nere, metodo zientifikoa dela-eta, ez dugu pentsatu behar arau sorta zurrun bat denik;\nhorrela balitz –prozedura bakarra balitz–, zientzia egiteko modu egoki bakarra legoke,\neta gainerako bide guztiak desegokiak direla ondorioztatuko genuke (jarduera zientifikoa ondo edo gaziki eginda dagoen balioesteko arriskua izango genuke). Metodo zientifikoa deitutakoa komunitate zientifikoak hartzen duen jokaera-patroietako bat besterik ez da. Beraz, ez da singularrean hitz egin behar metodo zientifikoaz, ez baita\narau-sistema bakarra eta aldaezina.\nNaturak nola funtzionatzen duen azaltzeko, gertaerak edo datuak erabiltzea da gaur\negungo metodo zientifikoaren oinarri nagusia. Gertaerak edo datuak dira zentzumenen\nbidez jaso daitezkeen fenomenoak.141. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiak15. Zure ustez, zer baldintza bete behar dituzte datuek edo gertaerek,\nzientifikoki aztertuak izan daitezen?\n16. Datuak biltzeko orduan, bi prozesu bereizten dira: behaketa eta\n–Nola azalduko zenuke zertan datzan prozesu bakoitza?\n–Zein prozesu izango da nagusi kasu hauetan: astronomian,\netologian, biologian, medikuntzan, kimikan? Eman ezazu adibide\nEsperimentazioan are garrantzitsuagoa da fenomenoaren baldintzak aldatzeko gai\nizatea, esperimentazio sistematikoa egiteko gai izango baikara horrela. Esperimentazio sistematikoa eginez, nahi dugun baldintza alda dezakegu esperimentu batetik bestera, eta faktore horren eragina balioetsi. Laburbiltzeko, esan dezakegu behaketa naturan gertatzen dela, eta esperimentazioa, aldiz, laborategian.\nArrazoinamendu zientifikoaren abiapuntua behin-behineko hipotesia da. Gertaerak azaltzeko ideia da hipotesia, eta modu askotan gara daiteke: oso datu gutxi erabiliz, edo datu sorta zabal baten bidez; esperientzia arruntean oinarrituta edo esperimentu\nzehatzak eta espezializatuak eginez; era intuitiboan –oharkabean ere, agian: zientzia modernoaren historian badira halako adibide franko–, edo oso arau hertsiei jarraituz.\nHurrengo urratsa hipotesia aztertzea (egiaztatzea) izango da. Hipotesi batek, ontzat edo egokitzat hartzeko, bi baldintza bete behar ditu: batetik, ezaguturiko fenomenoak azaldu behar ditu, eta bestetik, gai izan behar du iragarpenak egiteko; hau da, ahalmena izan behar du aurrez esateko zer gertatuko litzatekeen balizko kasu batean.1.10. irudia: Laborategiko esperimentazioa.17. Esperimentazio\nImajina ezazu objektu\nikertu behar duzula. Zure\nlana egiteko, hiru\nditzakezu: ura, ozpina eta\n–Azal ezazu zer modutan\nesperimentazioa.18. Nola azaldu gertaera esperimentalak (esperimentazioaren edo\nbehaketaren datuak)? Fenomeno baten azalpena emateko, haren\ngaineko galdera egokiak planteatzea da lehenengo urratsa. Esan\ndezakegu beraz, galdera egokiak egitea dela metodo zientifikoaren\n–Pentsa ezazu nola jokatuko zuten antzinako gizakiek aurrean\nzeukaten mundua ikustean. Zure ustez, zer galdera egingo\nGizaki modernoagoaren kezka nagusietako bat objektuen\nmugimendua izan da. Zeruko gorputzekin hasi eta ohiko\nobjektuetaraino heldu arte, hainbat eta hainbat galdera planteatu\ndituzte betidanik gizakiek. Gorputzen erortze-mugimendua izan da\n–Zer galdera proposatuko zenituzke zuk gai horren gainean?\n–Zer hipotesi bururatzen zaizkizu egindako galderei erantzuteko?XVII. mendean, mendebaldeko Europan, Zientzia Iraultza deitutakoa gertatu zen. Galileo –fisikan–, Harvey –fisiologian– edo Sydenham –patologian– izan ziren iraultza horren protagonistetako batzuk.151. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiak19. Alboko irudian ikus\n–Zer uste duzu ikertu\n–Irudia ikusita, zer\nondorio aterako zuen?\n–Bila ezazu informazioa\neta adieraz ezazu zer\nzioen Aristotelesek gai\nalderatuz gero, zer\nikusiko genuke?Zientzia klasikoak (Grezian, Txinan edo Indian) ezagutzaren ikusmolde existentzialistan oinarrituta zeuden; hau da, errealitatearen esentzia (zentzu metafisikoan) ezagutzea\nzuten helburu; ondorioz, absolutua eta behin betikoa zen ezagutza horren balioa. Aldiz,\nEuropa modernoan garatutako metodo zientifikoa datuen bidezko ezagutzan oinarritzen\nda, eta gertaeren arteko erlazioak azaldu baino ez du egiten. Hortaz, batetik erlatiboa\n–une bakoitzean ezagutzen ditugun datuen menpekoa– eta bestetik behin-behinekoa\nda –datu berriak ager baitaitezke– haren balioa.\nEzagutza zientifiko modernoaren hipotesi baliagarriak azalpenak direla esaten da.\nAskotan, azalpenak lege deitzen dira, batez ere gertaeren arteko erlazioak funtzio matematikoen bidez adierazita daudenean. Hala ere, lege asko –medikuntza arloan, adibidez– ez daude matematikoki adierazita, eta kualitatiboak besterik ez dira.\nAzalpenak sistematikoak badira eta naturaren ezaugarri bati edo esparru zabal\nbati lotuta badaude, ondoz ondoko lege multzo bat osatzen dutelarik, teoria deitzen\ndira. Horrela, “erlatibitatearen teoria”, “kuantuen teoria”, “argiaren uhin-teoria”, “teoria zelularra”, “eboluzioaren teoria” eta abar plazaratu dituzte zientzialariek. Egia esateko, teoria terminoa ez da beti zentzu hertsian erabiltzen, askotan teoria deitzen baitira, aurreko azalpen handiekin batera, tamaina ertaineko eta txikiko zenbanahi\nAzkenik, metodo zientifikoaren\ndeskribapen txiki hau bukatzeko,\nereduak aipatuko ditugu. Ereduak\ndira errealitatearen alderdi baten\neta alderdi horri dagozkion hipotesietan oinarrituta daude. Ereduak oso\nerabiliak dira irakaskuntzan, marrazkien edo objektuen bidez irudikapen\nsinplifikatuak eginez; antzekotasuna\nedo metafora erabiltzen dira askotan.\nIkerkuntzan gero eta garrantzitsuagoa da ereduak erabiltzea, eta\nerrealitatea irudikatzea oso konplexua denez, gero eta ohikoagoa da\noso eredu formalak erabiltzea, askotan matematikoki edo ordenagailuaren bidez antolatuak.\n1.11. irudia: Galileoren esperimentua, Pisako dorrean.\nEreduak prestatzea zientziaren\njarduera bat da, behaketa, esperimentazioa eta beste diren modu berean. Eredua gure\nzentzumenek zuzenean sumatu ezin dezaketen zerbaiten irudikapena da. Ezagutzen duguna azaldu behar du irudikapen horrek, eta saio berriak iradoki, emaitzak iragarriz.\nEmaitza horiek baieztatzen badira, eredua eta haien ondorioak teoriatzat jotzen hasiko\nAdibide gisa, komunitate zientifikoan oso garrantzi handiko teoria bat ekarriko dugu:\nteoria atomikoa.161. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiakTeoria atomikoa Dalton-ek formulatu zuen, 1808. urtean. Laburbilduta, puntu\nhauetan oinarrituta dago:\n–Elementuak (substantzia sinpleak) partikula txiki zatiezin batzuek osatzen dituzte,\n–Elementu berberaren atomo guztiek masa berdina dute. Bi elementu ezberdinak\ndira haien atomoak ezberdinak direlako.\n–Elementuen atomoak zenbakizko proportzio sinpleetan elkartzen dira konposatuaren atomoak eratzeko (gaur egun molekula deritzegu).\nTeoria horrek oso ondo azaltzen ditu kimikako oinarrizko hainbat prozesu, eta\ngaur egun ere bada baliagarria esparru horretan; beste zenbait arlotan, aldiz, guztiz gaindituta dago, batez ere atomoak zatiezinak direla dioen puntuan.20. Teoria zelularra ere bada oso garrantzi handikoa zientzian.1.12. irudia: Richard Feynman (1919-1989).\nFisikari estatubatuarra. Fisikako Nobel saria\n1965ean. “Esaldi bakar batean laburtu beharko\nbanu zientzia ezagutza guztia, hau esango\nnuke: den-dena dago atomoz osatua”.Bila ezazu informazioa teoria horren gainean. Atal hauek aztertu\n–Zer dio teoria zelularrak? Zer puntu edo ideia nagusi ditu?\n–Nork proposatu zuen? Zer urtetan?\n–Baliagarria al da gaur egun, hau da, ontzat ematen dituzte\nzientzialariek teoria horren oinarriak?Ikus dezakegunez, ideia multzo bat besterik ez da teoria, eta errealitatearen edo naturaren alderdi bat azaltzeko xedea dauka.21. Defini ezazu hipotesi terminoa. ZergatikMETODO ZIENTIFIKOAaztertu –egiaztatu– behar da hipotesia?\n–Zergatik ez dira hipotesi guztiak teoria\n22. Demagun bi landare dituzula: kaktusa eta\npalmondoa. Biak landatu dituzu zure etxe\nondoko lorategian eta egunero ureztatu\ndituzu. Bi aste igaro eta gero, hilik dago\nkaktusa. Nola erabil dezakezu metodo\nzientifikoa, jakiteko zergatik hil den landare\n23. Laborategi batek hipotesi bat egiaztatzea\nlortu du esperimentu baten bidez, eta\nzientzia-aldizkari batean jakinarazi ditu\nesperimentuaren emaitzak. Esperimentu bera\negiten saiatu dira beste hamar laborategi,\nbaina bat bera ere ez da gai izan hipotesia\negiaztatzeko. Eman ezazu zentzuko azalpen\nbat gertaera hori ulertzeko.Behaketak egiteaGalderak egiteaHipotesia planteatzeaHipotesia egiaztatzeaOndorioak ateratzeaHipotesia baieztatzen\ndute emaitzekEmaitzek ez dute\nhipotesia baieztatzen1.13. irudia: Metodo zientifikoaren eskema.171. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiak51.14. irudia: Komunikabideetan ezinbestekoak\ndiren uhin elektromagnetikoak Hertz-ek aurkitu\nzituen, aurretik Maxwell-ek elektrizitatean eta\nmagnetismoan egindako lanetan oinarrituta.24. Zer da ikertzea?\nâ€“Zer ikerketa mota\nâ€“Zer egiten ari dira\nbalio dute egiten ari\ndiren ikerketek?Zientzia eta teknologia gugandik hain urrun daudela ematen duenez, nekez imajina dezakegu zertan aritzen diren arlo horietako langileak. Telebistan dokumental bat ikusten dugunean, edo asteburuko egunkariek banatzen duten gehigarrian artikuluren bat\nirakurtzen dugunean, galde dezakegu geure artean zertan jarduten ote duten ikerkuntza-enpresetako langileek.\nIndustria farmazeutikoan aritzen diren langileak imajinatzen baditugu, pentsa dezakegu denbora guztian sendagai edo txerto berriekin esperimentatzen dutela, baina askotan lana guztiz bestelakoa da: nolabait esateko, ikerkuntza puruan murgilduta daude,\nhau da, oinarrizko ezagutzak lortzeko ikerkuntzan. Helburu praktiko zuzenik gabeko ikerkuntza hori emankorra izan liteke hemendik zenbait urtera, eta sendagai eta txerto berriak garatzeko aukera eman lezake.\nIkertzea denbora-galtze hutsa dela pentsa dezakegu, baina zientziaren eta teknologiaren historiari gainbegiratua emanez, guztiz oker gaudela ikusiko dugu. Adibidez, konputagailuen oinarrizko zirkuituak ez zituzten aurkitu ordenagailuak eraiki nahi zituzten\npertsonek, baizik eta fisika nuklearrean ziharduten zientzialariek.\nGauza bera esan dezakegu energia nuklearraren gainean. Zientzialariek ez zuten\nenergia nuklearra aurkitu jendeak energia-iturri berriak nahi edo behar zituelako, baizik eta erradioaktibitatea, nukleoa eta abar aurkitu zituztelako atomoaren gaineko ikerketan. Ernest Rutherford, Marie Curie eta askoz zientzialari gehiago ikerkuntza puruan\naritu ziren, eta haien lorpenen aplikazio teknologikoak geroago heldu ziren.\nJ.J. Thomson-ek izpi katodikoak â€“elektroiakâ€“ aurkitu zituen 1898an; ezin zuen inolaz ere imajinatu telebistaren oinarriak jartzen ari zenik. Thomsonek berak esaten zuenez, metodo guztiz berriak eta oso ahalmen handikoak ekar ditzake ikerkuntza puruak;\nikerkuntza aplikatuak, aldiz, metodo zaharrak hobetzea eta garatzea baino ez du lortzen.\nEra batera edo bestera, gaur egun ere, edozein aplikazio praktiko oinarrizko pent-6\nsamendu zientifikoren batekin erlazionatuta dago inolako zalantzarik gabe.181. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiak1. Zer da elektroia: partikula ala uhina?\nModu batera edo bestera, denok ulertzen dugu nahiko ondo zer den partikula. Esfera\ntxiki baten antzekoa imajinatzen dugu: forma, tamaina, pisua eta abar ditu. Hasieran,\nmodu horretan imajinatzen zituzten zientzialariek atomoak, esfera txikiak, zatiezinak eta\naldaezinak balira bezala. Horrez gain, gure eguneroko esperientzian uhinen berri ere izan\ndugu maiz: ibaietako edo lakuetako uraren gainazalean, adibidez, uhinak ikus daitezke:\nsortu eta mugitu egiten dira, errebotatu egiten dute, etab.\nArgiarekin ere antzeman daitezke horrelako fenomenoak: ispilu batean ikus dezakegun bezala, argi-izpiak islatu egiten dira; hau da, errebotatu egiten dute. Baso bat uretan objektu luze bat sartzen badugu –arkatz bat, kasurako–, ur barruan dagoen zatia\nokertuta dagoela ematen du. Argiaren errefrakzioa izeneko fenomenoarengatik gertatzen da hori. Are ikusgarriagoa da difrakzioaren fenomenoa: difrakzioaren bidez, argi zuria –eguzki-argia– bere koloreetan deskonposatzea lortuko dugu –objektu metaliko baten laguntzaz; CD edo DVD bat baliatuz, adibidez–; horrela, ortzadarreko zazpi koloreak\nBeraz, partikulak eta uhinak gure eguneroko esperientzietako osagai arruntak direla esan dezakegu nolabait, eta badirudi argi eta garbi bereizten ditugula batzuk eta\nbesteak, beren propietateak ere elkarren oso bestelakoak baitira.\nAtomoak partikula zatiezinak zirela esaten zuen Daltonek, baina zientzialarien lanak aurrera egin ahala aldaketa handiak jasan zituen eredu atomikoak. Ikerketa horretan, 1897an hain zuzen, J.J. Thomsonek elektroia aurkitu zuen; karga negatiboa duen\npartikula da elektroia, eta atomoa baino txikiagoa denez, atomoa zatigarria dela frogatu\nzuen. Elektroiaren masa eta karga zehaztutakoan, existitzen zen partikularik txikiena zela\nBaina atomoaren gaineko ikerketak jarraitu, eta zenbait ezaugarri berri gelditu ziren agerian. Argiaren izaera azaldu nahian, eredu korpuskularra –hau da, argia partikulaz osaturik dago– proposatzeko beharra ikusi zuen Einstein-ek. Horrela, argiak, berez uhin baten hainbat ezaugarri izan arren (erreflexioa –islatzea–, errefrakzioa,\ndifrakzioa, interferentziak eta abar), partikula multzo bat izango balitz bezala jokatzen\ndu efektu fotoelektrikoa izenekoan. Gaur egun, fotoi deitzen diogu partikula multzo horren osagai bakoitzari, eta guztiz barneratuta dago zientziaren hizkuntzan. Beraz, argia\nzer den azaldu nahi izanez gero, izaera bikoitza daukala esan beharko genuke, aldi berean dela partikula eta uhina.\nAntzera gertatu zen elektroiarekin. Argiak duen izaera bikoitz hori –ondo bitxia, senaren aurkakoa baitirudi– partikula guztietara zabaldu behar zela uste zuen Louis de Broglie frantziarrak, eta partikula bakoitzari uhin bat egokitu behar zaiola iradoki. De Broglieren uhin-korpuskulu bikoiztasunaren hipotesia da, eta horri esker Nobel saria eman\nzioten zenbait urte geroago.\nG.P. Thomsonek, elektroia aurkitu zuen J.J. Thomsonen semeak, elektroiek uhinen\nzenbait ezaugarri dituztela frogatu zuen. Aitari Nobel saria eman zioten 1900ean elektroia partikula zela frogatzeagatik, eta semeak, hogeita hamar urte geroago, sari bera\nlortu zuen elektroia uhina ere bazela aurkitzeagatik.1.15. irudia: Argiaren errefrakzioa.25. Zer iritzi duzu zientziaren\nezagutzaz testua irakurri\n–Nola uler dezakezu\n–Zer esan nahi dute\nizaera bikoitza duela\n–Ba al dakite\nden elektroia?191. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiakThomson semeari galdetu zioten behin ea zelan azaltzen zuen elektroiaren izaera\nbere eskoletan, eta berak, umoretsu, honako hau esaten omen zuen: “[…] astelehenetan,\nasteazkenetan eta ostiraletan, elektroia uhina dela esaten dut, eta gainerako egunetan\npartikula dela kontatzen diet ikasleei…”. Anekdota hori egia edo gezurra izan, nahiko\nadierazgarria da zientziaren izaeraz.2. Ustekabeko zientzia\nKorronte elektrikoa eroateko gaitasuna dute metalek. Kobrea, adibidez, etxeko instalazio elektrikoen osagai nagusia da. Ohiko metalak –kobrea, zinka, nikela, burdina eta\nabar– “eroale arruntak” direla esan dezakegu. Badira, ordea, beste substantzia batzuk\nsupereroaleak deitutakoak. Zer dira supereroaleak?\n1911n, Kamerling Onnes holandarrak, nahi gabe, merkurioaren erresistentzia elektrikoa 4,2 K-tan desagertu egiten zela aurkitu zuen. Ate berri bat ireki zuen gertaera horrek zientzian, supereroankortasunaren fenomenoarena, alegia. Geroago, esperimentuak\nerrepikatu, eta antzeko emaitzak lortu zituen beste metal edo aleazio batzuk erabilizAurkikuntzaren urtea26. 1.16. irudiko grafikoaren arabera:\n–Zer eboluzio izan zuen tenperatura\nkritikoak 1980ko hamarkadara arte?\n–Tenperatura kritikoaren eboluzioak erritmo\nhorretan jarraituz gero, noiz lortuko zuten\nzientzialariek nitrogeno likidoaren\n–Zer gertatu zen 1980ko hamarkadan?\n–Georg Bednorz eta Mex Müller material\nsupereroaleak aztertzen ari ziren, eta\n1987ko Fisikako Nobel sariaren irabazleak\nizan ziren. Jakingo al zenuke esaten\nzergatik?1.16. irudia: Tenperatura kritikoaren eboluzioa.27. Ustekabean gertatu dira hainbat aurkikuntza zientzia arloan. Zenbait polimero, adibidez, horrela izan dira\nsortuak. Wallace Caroders kimikari amerikarrak neoprenoa aurkitu zuen ustekabean. Bila ezazu\ninformazioa eta aurki ezazu horrela gertatuko beste zenbait aurkikuntza.\nZerrenda honetako zer termino aukeratuko zenituzke ustekabeko aurkikuntzak egiten dituzten\nzientzialarien edo ikerlarien zeregina deskribatzeko: zortea, trebezia, aurreikusteko gaitasuna, asmatzeko\n28. Ba al dakizu zer diren Nobel sariak?\nBila ezazu informazio orokorra Nobel sarien gainean.\nAzter ezazu 1.17. irudian emandako informazioa eta erantzun galdera hauei:201. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiakâ€“adibidez, indioa, eztainua, banadioa, beruna eta niobioa baliatu zituenâ€“.\nTenperatura kritikoa deitu zion erresistentzia elektrikoa desagertzen zen tenperaturari, eta, hasieran, oso tenperatura baxua zenez, helio likidoa erabili behar zuen materialak hozteko. Apurka-apurka, zientzialariek material berriak aurkitu zituzten eta tenperatura kritiko gero eta altuagoa lortu zuten. Beheko grafikoan duzu lortutako\ntenperatura kritikoa eta aurkikuntzaren urtea (puntu bakoitzean adierazitako ikurrek materialaren konposizioa adierazten dute).211. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiak–Zer adin izan ohi dute, bataz beste, Nobel\n–Zer adin-tartetan kontzentratzen dira sari\n–Zer esan dezakezu Nobel sarien irabazleei\nburuz: gazteak edo adinekoak dira?\n–Zure ustez, zergatik gertatzen da aurreko\nadin-banaketa?1.17. irudia: Nobel sariak. Irabazle kopurua eta irabazleen adina, saria jaso zutenean.Zientzialari hauek –Crick, Fleming, Molina, Libby– Nobel saria jaso zuten, nork bere arloan, XX.\nmendean zehar. Iker ezazu zer arlotan jaso zuten saria, zer ikerkuntza garatu zuten saria irabazteko, zer\nurtetan egin zuten ikerkuntza hura eta noiz jaso zuten saria. Bildu itzazu zure emaitzak beheko taulan.\nZientzialariaArloa eta urteaEgindako ikerkuntza eta urteaFrancis Crick (1916-2004)\nMario J. Molina (1943-…)\nHideki Sirakawa (1936-...)\nWillard Libby (1908-1980)Azter itzazu zure lanaren emaitzak eta aldera itzazu goiko grafikoan emandako informazioarekin.221. gaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri\ngaia: Zientziaren eta zientzia-jardueraren ezaugarri nagusiak2. gaiaDuela 2.000 urte hasi ziren Greziako filosofoak materiaren gaineko ideiak plazaratzen; handik aurrera,\nhainbat zientzialari aritu dira materia ikertzen gaur egungo atomoaren eredua eraiki arte. Emaitza positibo asko lortu dira 2.000 urteko bidaia horretan: zientziaren aurrerapena ekarri duten hainbat teoria\ngaratzearekin batera, eguneroko bizimoduan laguntzen diguten hainbat tresna eta produktu eskuratzeko aukera izan dugu –X izpiak medikuntzan, uhin elektromagnetikoak mikrouhin-labeetan eta komunikazio mota guztietan, CDak eta DVDak irakurtzeko laserrak, telebista…–.Gai honetako jarduerak egindakoan, besteak beste, galdera hauei erantzuteko gai izango zara:\n• Nola egiten du aurrera ezagutza zientifikoak? Zer teoria edo ideia nagusi garatu dituzte zientzialariek?\n• Alde ezkuturen bat al dago aurrerapen zientifikoan?\n• Ezagutzen al dituzu zientzialari hauek: Albert Einstein, Marie Curie, Robert Oppenheimer? Ba al dakizu zein alorretan nabarmendu diren?\n• Zertan datza erradiaktibitatea? Zer garrantzi dauka fenomeno horrek eguneroko bizitzan?\n• Nola jakin dezakete zientzialariek unibertsoaren edo Lurraren adina?\n• Zer eragin izan du (dauka) energia atomikoak gure gizartean?Zientziaren zenbait\naurkikuntza garrantzitsu2010eko Fisikako Nobel saria\nAndre Geim eta Konstantin Novoselov errusiarrek jaso dute 2010eko\nfisikako Nobel saria, â€œgrafenoarekin\nâ€“bi dimentsioko materialaâ€“ egindako esperimentuengatikâ€?.\nGrafenoa oso izen entzuna da zientzia-dibulgazioaren munduan azkenaldian. Material harrigarria da,\neta, neurri batean, berria. Etengabe\nari da argitaratzen grafenoaren\npropietate miresgarriei buruzko informazioa, eta propietate horietan oinarritutako aurrerapen zientifiko eta teknologiko\nasko garatzeko bidea ireki dezake. Oraingoz, burutazio teorikoak besterik ez dira batzuk; beste batzuk, berriz, laborategiko prototipoak dira dagoeneko. Hala ere, kalitatezko lan zientifiko guztiekin gertatu ohi denez, ustekabeko aurkikuntzak eta aplikazioak\nekarriko ditu seguruenik. Maila atomikoan egiten den zientzia-ikerkuntzaren garrantzia ohar dezakegu lan horretan.zientziategia.euskadi.net1Galderak\nGalderaz josita dago bizitza: batzuk errazak dira, beste batzuk oso zailak. Galderak erantzuten saiatzen da zientzia, eta oso erraz lortzen ditu zenbait erantzun; beste batzuk, aldiz, oso zailak dira, eta zenbait kasutan ia-ia ezinezkoak.\nZenbait galdera zientifikoak dira (behaketaren edo esperimentazioaren bidez erantzun daitezke, eta ez dira galdera pertsonalak, orokorrak baizik). Beste zenbait galdera,\nordez, ez dira zientifikoak, ezin baitira behaketen edo esperimentuen bidez aztertu, eta\npertsona bakar baten esperientziaren, ustearen edo sinesmenaren araberakoak dira. 2.1.\ntaulan ikus ditzakezu galderak sailkatzeko zenbait aukera:Badakit galderaren erantzuna\nEz dakit galderaren erantzuna\nZientziak badaki galderaren erantzuna, eta erantzun egin du dagoeneko\nZientziak jakin dezake galderaren erantzuna, baina ez du oraindik erantzuna lortu\nInork ez daki galderaren erantzuna\nInork ezin du jakin galderaren erantzuna\n2.1. irudia: Hainbat galdera egin ditzakegu\nunibertsoaren gainean.Zientziak ezin dio galderari erantzun\n2.1. taula: Galdera motak.1. Pentsa\nGalderaGaldera motaZer adin dauka unibertsoak?\nBetiko iraungo al du unibertsoak?\nZertaz dago egina unibertsoa?\nZergatik ez dago zerua argiz beterik gauean?\nEderrak al dira galaxiak?\nGutxiesten al du zientziak erlijioa?\nInfinitua al da espazioa?Aldera\n242. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu3. Beheko\nZer uste zuten 1900ean?Zer dakite gaur egun?Zer galderari erantzun nahi zioten?Unibertsoan gure galaxia baino ez dago.\nUnibertsoa aldaezina da.\nLurraren adina 100 milioi urtekoa da.\nZazpi planeta, horien sateliteak eta\nkometak ditu gure eguzki-sistemak.4. Zein\nEsan dugunez, galdera egokiak egitea da jarduera zientifikoaren lehen urratsa. Horixe\ngertatu zen, hain zuzen, materiaren gaineko ikerketa-prozesuan: K.a. VI. mendean, Asia\nTxikiko filosofoek galdera hau egin zioten beren buruari: “Zertaz dago eginda mundua?”. Lehen erantzunen arabera, material bakar batez osatuta dago guztia; material\nhori izendatzeko, arjé berba erabili zuen Miletoko Talesek.\nBi aukera daude materiaren egitura nolakoa den zehazteko: materia jarraitua eta\nhomogeneoa da (infinituki zatigarria, beraz) edo materia partikulaz osaturik dago (horren arabera, ezin genezake materia etengabe zatitu).\nBigarren aukeran zegoen oinarrituta Leuzipo eta Demokrito greziarrek K.a. V. mendean formulatu zuten teoria. Haien ustez, materia ezin daiteke infinituki zatitu (hau da,\nez da jarraitua), eta, beraz, nolabaiteko materia zatirik txikiena izango da: atomo izena\neman zioten materia-unitate horri; atomoak hutsean daude, hau da, atomoak existitzeko, hutsak ere existitu behar du. Zenbait gorputz, jarraituak direla diruditen arren, partikula diskretuz osaturik daude. Adibidez, hondartzako hareak gorputz jarraitua dirudi\nurrunetik, baina, hurbiletik ikusita, harri ñimiño askok osaturik dagoela kontura gaitezke.\nBeraz, logikoa da gauza bera pentsatzea itsasoko uraren kasurako, adibidez. Demokri-2.2. irudia: Demokritoren ideia, materiaren\ngainean.252. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsutok lau atomo mota proposatu zituen: harrizko atomoak, astunak eta lehorrak; urezko\natomoak, astunak eta hezeak; airezko atomoak, arinak eta hotzak; eta suzko atomoak,\niheskorrak eta beroak. Lau atomo mota horiek konbinatuz sustantzia ezagun guztiak\nsortzen direla aldarrikatu zuen.5. Zein\n2.3. irudia: Beste metaletatik abiaturik, urrea\nlortu nahian aritu ziren alkimistak denbora\nluzean, kimikaren oinarriak artean ezarri gabe\nbaitzeuden.1. Daltonen teoria atomikoa\nideia?2.4. irudia: Hainbat fenomeno elektriko beha\nditzakegu naturan. Lotura estua dago\nmateriaren eta elektrizitatearen artean.9. Daltonen\nteorian?XVIII. mendearen amaiera aldera, kimikari gehienak konbentziturik zeuden materiaren\nizaera korpuskularraz, baina inork ezin izan zuen ideia hori bermatu esperimentu kuantitatiboen bidez. Hori lortu zuen lehena John Dalton kimikari ingelesa izan zen (17661844). Proposatu zuen materiaren teoria atomikoa puntu hauetan laburbil daiteke:\n• Elementuak partikula txiki zatiezin batzuek osatzen dituzte, atomo deritzenek.\n• Elementu berberaren atomo guztiak berdinak dira (masa berekoak). Bi elementu\nezberdinak dira beren atomoak ezberdinak direlako.\n• Elementuen atomoak zenbakizko proportzio sinpleetan elkartzen dira konposatuaren atomoak eratzeko (gaur egun molekula deritzegu).\nGarai hartan, ezagunak ziren prozesu kimikoen gaineko ebidentzia esperimental batzuk –adibidez, masaren kontserbazioaren legea, proportzio konstanteen legea, etab.–\n. Daltonen eredua oso arrakastatsua izan zen lehen aipatutako ebidentzia esperimentalok egoki azaltzea lortu baitzuen.\nHala ere, XIX. mendearen amaieran eta XX.aren hasieran egindako zenbait esperimentuk zalantzan jarri zuten eredu hori. Esperimentu haiek guztiek materiaren izaera\nelektrikoarekin zerikusia zuten. Atomoak neutroak izan arren, eroale modura jokatzen\nzuten zenbait egoeratan; hau da, propietate elektrikoak agertzen zituzten. Hauek eman\nditzakegu adibide gisa:\n• Disoluzioen eroankortasun elektrikoa: sukaldeko gatza, uretan disolbatuta, eroalea da; eta azukrea, aldiz, ez.\n• Igurtzi-bidezko elektrizitatea: egindako esperimentuen emaitzen arabera, karga\npositiboak eta negatiboak egon zitezkeela uste zen.\n• Esperimentuak gasekin: baldintza oso berezietan gasak eroale bihurtzen dira, eta\nizpi katodikoak deitutakoak ikus daitezke. Izpi horiek analizatutakoan, karga negatiboa daukatela ondorioztatu zen.\n• Beste zenbait esperimentu: efektu fotoelektrikoa.\nEmaitza horiek ikusita, atomoak sakonago aztertzen jarraitu zuten zientzialariek, eta\nauzia konpontzeko bidea gasen konduktibitate elektrikoa ikertzean aurkitu zuten.262. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu2. Nola zirkulatzen da korronte elektrikoa\ngas batean zehar?\nGasak ez dira eroale onak; hala ere, oso tentsio handia dagoenean –10.000 volt inguru–\n, txinparta bat sor daiteke bi elektrodo metalikoren artean. Bi elektrodo metaliko (puntadunak badira, hobeto) hurbiltzen badira, nabarmen ikus daiteke txinparta.\nEsperimentua errepikatzen bada, eta hodi baten barruan zer gas sartzen den – presioa txikia izanik: 0,01 atm, gutxi gorabehera–, korronte elektrikoa dagoela jabetzeaz\ngain, argi bereizgarri bat sortzen dela ikus daiteke: gas bakoitzari argiaren kolore bat\ndagokio. Fenomeno horretan oinarritzen dira neon-argiak (lanpara mota horietan zer gas\ndagoen, kolore jakin bat lortuko dugu). 2.2. taulan daude adierazita zenbait gasek sortutako kolorea:\nGasaArgiaren koloreahidrogenoaurdin argiahelioaarrosa argianeonagorri laranjanitrogenoahori laranjamerkurio-lurrunaurdin-moreakarbono dioxidoazuria2.2. taula: Deskarga-hodietako argiak.2.5. irudia: Deskarga-hodiak.Emaitza horiek guztiek agerian jarri zuten nolabaiteko erlazioa badela materiaren\neta elektrizitatearen artean. 1858an, Plücker fisikari alemaniarra honetaz ohartu zen: gasetarako deskarga-hodian presioa behar beste txikitzen bada, gasak argia igortzeari uzten dio, baina beste fenomeno bat azaltzen da: argi-marra bat –fluoreszentzia– agertzen da pantailan.\nGarai hartan, fisikariek ez zekiten zertan datzan erradiazio hori; hau da, zer den katodoaren eta anodoaren artean mugitzen dena. Lerro zuzenean bidaiatzen denez, izpi\nhitza erabili zuten. Horrela, 1876. urtean, E. Goldstein (1850-1931) fisikari alemaniarrak\nizpi katodikoak izena eman zien.2.6. irudia: Beirazko hodian\nhutsa eginda dago, eta korronte\nelektrikoa pasatzean marra bat\nikus dezakegu (pantaila\nfluoreszente baten gainean).\nMutur positibotik –katodoa–\nabiatzen da beti, eta, horregatik,\nizpi katodikoak deritze marra\nhoriei. Hodi barruko gasa zein\neroale metalikoak aldatuta ere,\nmodu berean errepikatzen da\nfenomenoa.272. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsuZer dira izpi horiek: argi motaren bat edo oso partikula azkarrez osatutako zerbait?\nGertaera hori Thomsonek baieztatu zuen, 2.3. irudikoa bezalako hodi batekin lan eginez. Handik aurrera, behin betiko onartu zenez, denak etorri ziren bat honekin: karga\nelektriko negatiboa garraiatzen duen partikula-korrontea dira izpi katodikoak.\nIzpi katodikoen partikulen karga eta masa aztertu zituen Thomsonek. Emaitzek\nbaieztatu zutenez, bi magnitudeon arteko erlazioa berdina zen kasu guztietan, hodian\nedozein gas egonda ere. Garai hartan ezagutzen zen masarik txikiena hidrogeno atomoarena zen, eta izpi katodikoen kasurako egindako analisiei jarraituz, balizko partikula\nhaien masa ia-ia 2.000 aldiz txikiagoa izan beharko litzateke.\nPartikulok karga negatiboa zuten, eta eroale metalikoetan higitzen zen karga berdina zela ikusi zen. Gainera, lehenago esan dugun bezala, partikula horiek material mota\nguztietan agertzen ziren; hau da, materiaren nolabaiteko oinarrizko osagaiak direla\nEdison efektua –metalak berotzean sortutako erradiazioa– eta efektu fotoelektrikoa –metalak argiztatzean sortutako erradiazioa– modu berean azaltzea lortu zuten\nzientzialariek. Gero eta datu gehiago pilatu ziren, eta atomo zatiezinaren teoria porrot\negiten hasia zegoen. Orduan, nola dago osatuta atomoa?10. Zer\nZergatik?3. Thomsonen eredua\nEmaitza esperimentalak ikusita, J.J. Thomsonek eredu hau proposatu zuen atomoa azaltzeko: atomoa positiboki eta uniformeki kargaturiko esfera da, eta elektroiak haren barrualdean itsatsita daude, angurri baten haziak balira bezala –2.7. irudia–.2.7. irudia: Thomsonen eredu\natomikoa.282. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu11. J.J.\natomikoan?4. Rutherford-en eredua\nSubstantzia erradioaktiboak aztertzean, hiru erradiazio nagusi nabaritu zituzten zientzialariek: alfa, beta eta gamma izendatu zituzten. Taulan ditugu haien ezaugarri nagusiak:Masa erlatiboa\nahalmena)4+2HandiaIa-ia zero (protoiarena\nbaino 2.000 aldiz\ntxikiagoa)-1Oso handia0Kargarik ezOso handiaPartikula2.3. taula: Partikula erradioaktiboak.Erradiazio horiek ikusita, elektroiaz gainera, atomoaren osagai izan zitezkeen bestelako partikulak existitzen zirela pentsatzen hasi zen.\nAtomoaren egitura ikertzeko eman zen hurrengo urratsa fisikaren historiako oinarrizko esperimentuetako bat da. Rutherfordek egin zuen, eta  partikulak erabili zituen,\nurrezko xafla oso mehe baten kontra jaurtiz. Emaitzak ustekabekoak izan ziren, eta eredu\natomiko berri baten bidea ireki zuten. Esperimentua hauxe izan zen:292. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsuAlfa partikulen\nedo gabeko partikulak\nbalitz?Rutherfordek, harrituta, hau idatzi zuen: “Bizitzan gertatu zaidan gauzarik harrigarriena izan da: imajina ezazu hamabost hazbeteko jaurtigaia botatzen duzula zetazko paper baten kontra, eta atzera egiten duela; hau da, zure kontra errebotatzen duela…”\nEmaitzak aztertutakoan, atomorako eredu berri bat iradoki zuen Rutherfordek: eredu\nplanetarioa. Hau imajinatu zuen: atomoak nukleo bat dauka, eta haren inguruan biraka\ndabiltza elektroiak; atomoaren karga positiboa eta ia-ia masa osoa nukleoan biltzen dira\n(2.9. irudia). Esan daiteke, beraz, Rutherfordek atomoaren nukleoa aurkitu zuela.Rutherforden ereduaren akatsak2.9. irudia: Rutherforden eredu atomikoa.Rutherfordek bazekien bere ereduak bi akats nagusi zituela. Alde batetik, eredu hori bere\nhorretan zuzena balitz, atomoa ezegonkorra litzateke: elektroia, bira egiten hasten\nbada, nukleorantz hurbildu, eta, azkenik, haren kontra jo eta deuseztatuko da.\nBeste alde batetik, Rutherforden ereduak ezin zituen azaldu elementu kimikoen espektro ez-jarraituak. Ikus dezagun zer diren espektroak.302. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu2.10. irudia: Espektroak. Argi\nikusgaia bere koloreetan\ndeskonposatzean, argi sorta\njarraitua ikusten da. Elementu\nkimikoek, aldiz, espektro\nez-jarraituak sortzen dituzte.Argia –argi zuria– objektu metaliko baten kontra bideratzen dugunean, ortzadarreko\nkolore guztiak ikus daitezke. Horra zer den argiaren espektroa –argia osatzen duten kolore guztien multzoa, alegia–. Kolore sorta hori modu jarraituan azaltzen da, etenik gabe,\nmoretik gorriraino. Aldiz, elementu kimiko batek igorritako argia –gogoratu neon-argien\ngainean esandakoa– aztertzen badugu, ez dugu kolore sorta jarraitua ikusiko –ikus ezazu\n2.10. irudia–. Sakabanaturiko marra sorta bat dagokio elementu bakoitzari.\nAdibide bat jar dezakegu aurrekoa ulertzeko. Txilibitu bat jotzen baduzu –denbora\nguztian modu berean–, sortuko duzun soinua etengabe entzungo dugu jotzen ari zaren\nbitartean; aldiz, eskuetatik erori eta txilibituak zoruaren kontra jotzen badu, jotzean baino\nez dugu soinua entzungo. Imajina ezazu txilibitua eskaileretatik behera erori eta hainbat mailatan jotzen duela. Kasu horretan, maila bakoitzaren gainean jotzean sortutako\nsoinua entzungo genuke: soinu sorta ez-jarraitua entzungo genuke. Antzera gertatzen\nda argiaren espektroarekin: jarraituak edo ez-jarraituak izan daitezke espektroak.2.11. irudia: Bohr-en eredua. Eskailera\nbateko mailak balira bezala, zenbait\norbita jakinetan ari dira elektroiak\nnukleoaren inguruan. Eskaileran, oina\nezin da edonon bermatu; atomoan,\nelektroia ezin da edonon egon.\nGeldikorrak deitzen dira orbita horiek,\neta, orbita horietan daudela, elektroiek\nez dute energiarik igortzen. Atomoa\negonkorra izatea ahalbidetzen du\nezaugarri horrek.5. Bohr-en eredu atomikoa eta uhin-mekanika kuantikoaren\nNeils Bohr-ek eman zuen aurreko oztopoak gainditzeko konponbidea, baina hidrogeno\natomoaren kasuan soilik lortu zuen azalpen egokia eredu horrek.\nBohren ereduaren akatsak gainditzeko, hainbat zientzialarik egindako ekarpenak\nbildu ziren, eta atomoaren gaineko teoria berriaren oinarriak jarri zituzten. Teoria hori\n1924-1928 bitartean sortu zen, eta mekanika kuantiko-ondulatorioa (uhin-mekanika\nkuantikoa) deritzo. Azalduko ez baditugu ere, hauek dira teoria horren zutabe nagusiak:\n• Plancken hipotesia: energia kuantizaturik dago.\n• De Broglieren hipotesia: materiaren izaera bikoitza (uhin-korpuskulu bikoiztasuna).\n• Heisenberg-en printzipioa: ziurgabetasun-printzipioa.\nTeoria hori bitxia eta harrigarria dela pentsatu arren, hau esan behar da, argi eta\ngarbi: gauzak ez dira berdinak, eta objektuek ez dute berdin jokatzen, mundu makroskopikoan eta mikroskopikoan.\nHainbat eta hainbat gertaera azaldu ditzakegu teoria kuantikoari esker, eta aplikazio praktiko askoren oinarriak ezartzeko baliagarria izan da.2.12. irudia: Automobil bateko matrikula balitz\nbezala, bere ezaugarriak adierazten dituen\nzenbakien sorta bat –zenbaki kuantikoak–\ndauka elektroi bakoitzak.312. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu3Teoria atomikoaren ondorioak\nMateriaren oinarrizko osagaiak zein diren eta nola egituratzen diren adierazten du teoria atomikoak; hori dela-eta, ezagutzaren arlo gehienetan da aplikazio handikoa.\nOrain, teoria atomikoarekin loturiko hiru gai jorratuko ditugu: hasteko, Lurraren adina\nzehazteko metodoa –prozesu erradioaktiboetan oinarrituta– ikusiko dugu; jarraian,\nunibertsoaren adina kalkulatzeko prozedura –espektroen gaineko ikerkuntzarekin lotuta–\ndeskribatuko dugu; eta, bukatzeko, atomoaren historian izandako zorigaiztoko gertaera\nbat aztertuko dugu, hau da, Bigarren Mundu Gerran erabilitako bonba atomikoa lortzeko\nhainbat zientzialarik egindako lana: Manhattan Proiektua, alegia.1. Erradioaktibitatea eta Lurraren adina\nGaur egun, badakigu 4.500 milioi urte inguru dituela Lurrak, baina, nola heldu dira zientzialariak zenbaki horretara?\nEsan dugunez, nukleoa eta kanpoko elektroiak –karga negatibokoak– bereizten ditugu atomoan. Nukleoan, protoiak –karga positibokoak– eta neutroiak –kargarik gabekoak– daude. Protoien eta elektroien kopurua berdina da atomo guztietan –materia\nneutroa dela kontuan hartuta–, baina protoien eta neutroien kopuruak ez dira beti berdinak, eta hortxe dago prozesu erradiaktiboen jatorria. Protoi kopuruari zenbaki atomikoa (Z) deritzo; eta protoi kopuruaren eta neutroi kopuruaren baturari, zenbaki masikoa\n(A). Elementu kimikoak XZ moduan adierazten dira; adibidez, Fe 30 idaztean, burdina\natomoak –Fe da burdinaren ikurra– 26 protoi (Z), 26 elektroi eta 30 neutroi (A=56 denez, 26 protoi eta 30 neutroi izango dira) dituela esan nahi dugu.\nElementu baten ezaugarri nagusia zenbaki atomikoa (Z) da; zenbaki masikoa, ordea, aldakorra izan daiteke; hau da, protoi kopuru bati neutroi kopuru bat baino gehiago\negokitzea gerta daiteke. Kasu horretan, elementu kimiko batek isotopoak dituela esango\ndugu; hau da, protoi kopuru bereko baina neutroi kopuru bera ez duten aldaerak. Hidrogenoa dugu adibide egokia esandakoa azaltzeko:IzenaIkurraProtoi kopuruaElektroi kopuruaNeutroi kopuruaHidrogenoaH11110DeuterioaH21111TritioaH311122.4. taula: Hidrogenoaren isotopoak.322. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu2.13. irudia: Oxigenoaren isotopoak (O-16 eta O-17).Hiru isotopoek propietate kimiko berak dituzte, eta prozesu nuklearretan soilik\ndituzte aldeak. Deuterioa oso ezaguna da D2O formulako konposatua eratzen duelako\n–erreaktore nuklearretan erabiltzen da; ur astuna deitzen zaio, eta H2O formulako ur\narruntaren antzekoa da–; halaber, guztiz ezaguna da karbono-14 izenekoa –karbono\n12aren isotopoa–, objektu zaharren eta fosilen adina zehazteko balio du eta.\nZientzialariek frogatu dutenez, nukleorik egonkorrenetan, 1,2-tik beherakoa da neutroi kopurua/ protoi kopurua erlazioa; aldiz, proportzioa 1,6-tik gorakoa denean, ez dago\nnukleo egonkorrik. Beraz, nukleoa ez egonkorra bada, nolabaiteko deskonposizio-prozesua gertatuko da. Desintegrazio nuklearrak dira prozesu horiek, eta prozesu erradioaktiboak direla esaten da –Marie Curiek proposatu zuen izena, erradio (Ra) elementu\nkimikoaren portaera ikertzean aurkitu baitzuen lehendabiziko aldiz–.\nNaturalak edo artifizialak izan daitezke aldaketa horiek; naturalak direnean, hiru kasu\nbereizten dira:ProzesuaIkurraEzaugarriak partikulak igortzea; He42Heliozko nukleoak dira: 2 protoi eta 2 neutroi\ndituzte. Karga +2 da, eta masa 4 (unitate\natomikoetan). partikulak igortzea; e0-1Elektroiak dira: masa ia-ia zero da (protoiarena\nedo neutroiarena baino 2.000 aldiz txikiagoa);\neta karga, -1. izpiak igortzeaEnergia handiko uhin elektromagnetikoak dira\n(ez dute masarik, ezta kargarik ere).2.5. taula: Prozesu erradiaktibo naturalak.332. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu2.14. irudia: Igorpen\neremu elektriko batean.Erraz uler daitekeenez, nukleo ezegonkorra duen atomo bat desintegratzean, beste\natomo bat lortuko da; adibide gisa, prozesu hauek idatz ditzakegu:\nâ†’ Th 234\n+ He 42 (uranioa desintegratzean,  partikula bat igorriz, torioa lort- U 238\nâ†’ Po 210\n+ e 0-1 (bismutoa desintegratzean,  partikula bat igorriz, polonioa\n- Bi 210\nIkus daitekeenez, elementu berriak lortzen dira prozesu erradioaktiboetan.14. Idatz\ndituzte.2.15. irudia: Am-95 elementuaren desintegrazioa, alfa partikula bat igorriz.Uranioaren eta bismutoaren prozesu erradiaktiboak naturalak dira; lau segida nagusi aurki ditzakegu naturan:SegidaUranioarenaAktinioarenaTorioarenaNeptunioarenaAbiapuntuaU 238\n832.6. taula: Prozesu erradiaktiboak naturan (segidak).342. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsuUranioaren segidan, adibidez, elementu horretatik hasita, hainbat desintegrazio gertatzen dira –, , eta  partikulak igorriz– eta, bukaeran, beruna izango dugu.\nProzesu erradiaktiboak artifizialak ere izan daitezke. Horrela eragindako lehenengo erreakzio nuklearra Ernest Rutherfordek egin zuen, 1919an. Nitrogeno atomoak\nbonbardatu zituen,  partikulak erabiliz, eta protoiak lortu zituen; gainera, oxigeno atomoak sortu ziren esperimentuan. Honela idatz dezakegu prozesuaren ekuazio kimikoa:\nN714 + He42 → O817 + H11 + energia\nIkusten denez, beste elementu bat lortu zuen. Rutherfordek fisikaritzat hartzen zuen\nbere burua, eta ustekabe handia izan zuen handik gutxira, 1920an hain zuzen, Kimikako\nNobel saria eman ziotenean. Dirudienez, zera esan zuen: “Ezagutu ditudan transmutazio (transformazio) guztietatik, nirea izan da harrigarriena, fisikari izatetik kimikari izatera pasatu bainaiz”.\nJakina denez, denbora pasatu ahala gutxitu egiten da substantzia erradioaktiboen\nahalmena, eta ahalmena galtzeko prozesu horren abiadura oso ondo ezagutzen dute\nzientzialariek. Hori dela eta, nahiko erraza da jakitea zein den substantzia erradioaktibo\nbaten adina, une batean daukan erradiazio-ahalmena ikusita.\nHorrelako metodoak urte askoko zehaztapenak egiteko erabili dira. Adibidez, arkeologian, karbono-14 bidezko metodoa erabiltzen da, eta Lurraren adina zehazteko\nere erabili da –kasu horretan, uranioaren bidez–.\nProzesu erradioaktiboak oso ondo aztertuta daude, eta jakin dezakegu zenbat nukleo desintegratuko diren denbora jakin batean. Semidesintegrazio-periodoa da magnitude erabiliena, eta material baten erdia desintegratzeko zenbat denbora behar den\nadierazten du; adibidez, material erradiaktibo baten 100 atomo baditugu eta semidesintegrazio-periodoa 60 minutu bada, 50 atomo geldituko dira denbora hori pasatu eta\ngero, eta gainerako atomoak –50, kasu horretan– desintegratuta egongo dira, beste elementu batzuk eratuta. Beste 60 minutu igarotzen badira, gelditzen den kantitatearen erdia desintegratuko da –hau da, 25 atomo–, eta beste 25 geldituko dira. Beheko taulan\nikus ditzakegu erabili dugun adibideari dagozkion datuak:Denbora (min)Atomo kopurua010060501202518012,52406,253003,1252.7. taula: Prozesu erradiaktibo baten semidesintegrazio-periodoa eta\n2.16. irudia: Ernest Rutherford.2.17. irudia: Prozesu erradiaktiboen abiadura.352. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsuElementuaBatez besteko bizitzaUranio-2384.500 milioi urtePlutonio-23924.131 urteKarbono-145.730 urteErradio-2261.600 urteZesio-13730 urteEstrontzio-9028 urteKripton-8510,7 urte2.8. taula: Zenbait elementuren\nsemidesintegrazio-periodoaren balioa.Semidesintegrazio-periodoaren balioak oso aldakorrak dira; 2.8. taulan ikus ditzakegu elementurik ohikoenak.\nBeraz, material bat, uranio purutik hasita, duela 4.500 milioi urte eratu izan balitz, uranioaren erdia baino ez luke gaur, eta beruna litzateke gainerakoa. Litekeena da, beraz, harri baten adina zehaztea, harriaren lagin txiki batean dauden isotopoen kantitate erlatiboak\nneurtuz. Teknika horren bidez analizatutako Lurreko hainbat lekutako arrokak aztertuz, 4.500\nmilioi urteko datua lortzen da, eta horixe da, zientzialarien iritziz, Lurraren adina.\nKalkulua oso erraza da: uranio-238 desintegratzean berun-206 lortzen da; hau da,\nhasieran 238 g uranio bagenu eta guztiz desintegratuko balitz, 206 g berun izango genuke amaieran –gainerakoa, prozesu erradioaktiboetan igorritako partikulak izango lirateke–.Masa (g)\n(milioi urte) Uranioa Beruna\n2.9. taula: Uranioaren desintegrazioa.Hainbat zientzialarik hartu zuten parte ikerkuntza horretan; Willard Libby, Arthur Holmes, Harrison Brown eta Clair Patterson dira ospetsuenak. Azkenik, 1953an, Clair Pattersonek lortu zuen 4.550 milioi urteko datua –errorea ±70 urte da–, eta gaur egun ere\nGauza bera egin daiteke aztarna arkeologikoen eta izaki bizidunen adina zehazteko.\nKasu horretan karbono-14 isotopo erradioaktiboa erabiltzen da kalkuluak egiteko. Willard Libbyk asmatu zuen metodoa, eta, horrela, hezurren eta beste zenbait arrasto organikoren adinak aztertzeko baliabidea izan zuten zientzialariek.2.18. irudia: C 14-ren desintegrazioa.362. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsuLibbyren ideia –erradiokarbonoaren bidezko datazioa– oso bikaina izan zen, eta Nobel saria jaso zuen lan horrengatik 1960an.18. “Piltdown-eko\negitea.2. Atomoaren egitura aztertzen hasi, eta unibertsoraino heldu\nDenok entzun dugu inoiz urrunetik datorren eta guregana hurbiltzen den anbulantzia bat.\nKonturatu bazara, aldakorra da anbulantziak jotzen duen soinua. Guregana hurbiltzen\nari dela, gero eta akutuago nabaritzen dugu; urruntzen ari dela, aldiz, gero eta grabeago sumatzen dugu. Soinua uhina delako gertatzen da hori guztia, eta uhin guztiek Doppler efektua jasaten dutelako. Zertan datza Doppler efektua?\nSoinuan –uhinean– igorlearen eta hartzailearen arteko mugimendu erlatiboak zer\nondorio dituen aztertzen ditu aipaturiko efektuak –uhinaren uhin-luzera edo maiztasuna\naldatzen du elkarrekiko mugimenduak–. Imajina ezazu zinta mugikor baten aurrean zaudela, eta, zugandik 20 metrora dagoen lagun bat botilak jartzen ari dela zinta gainean,\nzuregana hel daitezen. Laguna zuregana hurbiltzen bada –hau da, botilak zugandik gero\neta hurbilago kokatzen baditu zinta gainean–, gero eta botila gehiago helduko zaizkizu\ndenbora berean; hots, maiztasuna handitu egingo da. Laguna urrunduko balitz, guztiz\nkontrakoa gertatuko litzateke: botilak zugandik gero eta urrunago jarriko lituzke zintan,\neta gero eta denbora gehiago beharko lukete zure ondora heltzeko.\nArgia uhina denez, Doppler efektua ikus dezakegu haren portaeran ere. Argiaren kasuan, kolorearekin lotuta dago maiztasuna. Zeruko gorputzek igorritako argiak analizatu\nzituzten zientzialariek (astronomoek, zehazkiago), eta denborarekin batera maiztasunak\ngero eta txikiagoak zirela ikusi; hau da, espektroak gorrirantz aldatzen –desplazatzen–\nari zirela frogatu zuten. Doppler efektua aplikatzen badugu, zeruko gorputz guztiak gugandik urruntzen ari dela ondoriozta dezakegu.2.19. irudia: Doppler efektua.372. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsut\n2.20. irudia: Big Bang.Beraz, baldin eta atzo baino elkarrekiko urrunago badago den-dena gaur, hurbilago\negongo zen atzo, eta logikari jarraituz gero, denboran atzera egiten badugu, den-dena\nbatuta egongo zen uneren batean. Grafiko baten bidez adieraz dezakegu hobeto ulertzeko.\nHortaz, unibertso osoko osagai guztiak elkarrekin, oso lekune txiki batean, egongo\nziren hasiera-hasieran, eta elkarrekiko urruntzen hasiko ziren handik aurrera. Leherketa\nbatean gertatzen denaren antzekoa imajina dezakegu egoera hori. Hain zuzen ere, horri deritzote Big Bang zientzialariek. Leherketa hitza erabiltzen badugu ere, existitzen zen\nguztiaren urruntze-mugimendu batez ari gara. Funtsean, berdinak dira hasiera hartako\nosagaiak eta gaur egungoak, baina logikoa denez, eboluzionatu egin dute, eta gorputz\nkonplexuagoak, handiagoak eta bitxiagoak eratu dituzte. Lurra, adibidez, duela 4.500\nmilioi urte eratu zen, eta unibertsoa, aldiz, duela 15.000 milioi urte. Beraz, Big Bang adierazpena entzuten dugunean, zientziak azalpen logikoa eta funtsezkoa daukala pentsatu\nbehar dugu.19. Egin\n3. Manhattan proiektua\n1939ko irailean, Bigarren Mundu gerraren\nhasieran, Amerikako Estatu Batuek nazio\nneutrala zirela deklaratu zuten. Alemaniatik –artean, erregimen naziaren pean zegoen– ihes egindako hainbat zientzialari\nheldu ziren Estatu Batuetara. Zientzialari\nhorietako batzuek Einstein konbentzitu zuten Roosevelt presidenteari idazteko, eta\nAlemaniak bonba atomikoa lortzeko arriskuaz ohartarazteko; horren ondorioz, arma\nnuklearrak fabrikatuko ziren.20. Entzun\n2.21. irudia: Nagasakiko bonba atomikoaren ondorioz\nsortutako onddo formako lainoa 18.000 metroko\ngaraierara iritsi zen 1945eko abuztuaren 9ko\ngoizean.382. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsu4Erradiazioaren erabilera arrunta: zenbatekoa da zure\nEdonor dago erradiazio ionizagarriaren eraginpean. Jatorri naturala eta artifiziala dauzka\nerradiazio horrek. Norberaren dosia zehaztasunez kalkulatzeko, bizilekua eta bizimodua\nhartu behar dira kontuan.Jatorri naturaleko iturriak\nIzpi kosmikoak. Kanpoaldeko espaziotik datozen energia handiko erradiazioak dira\nizpi kosmikoak. Orduko 500.000 izpi kosmiko inguru igarotzen dira batez beste pertsona batean zehar. Atmosferak babesten gaitu izpi horien eraginetik; beraz, zenbat eta\nleku altuagoan bizi edo hegazkinez bidaiatzen baduzu, hainbat eta dosi handiagoa jasoko duzu. Beheko taulan ditugu erradiazio kosmikoaren dosiak:Urteroko batez besteko dosia, itsas mailan0.30 mSvDosi gehigarria, itsas mailatik gorako 100 metroko0.010 mSvAltuera handiko bidaia, hegazkinez (orduko)0.004 mSvAltuera txikiko bidaia, hegazkinez (orduko)0.003 mSv2.22. irudia: Izpi kosmikoak. Lehertu egiten\nduten izarrak omen dira izpi kosmikoen iturri.Aireko erradiazioa. Gas erradiaktiboa da radona. Arroketan, lurzoruan eta eraikuntzako materialetan dauden uranioaren eta torioaren desintegrazio-prozesuetan\nsortzen da. Espazio zabaletan alde egiten du, baina leku itxietan â€“etxeetan eta bulegoetan, kasuâ€“, nabarmen handitu daiteke haren kontzentrazioa. Arnasa hartzean, biriketara heltzen da; bertan, desintegratu egiten da alfa partikulak â€“eragin handikoakâ€“\nigorriz. Gutxi gorabehera, 30.000 atomo desintegratzen dira zure birikietan orduko.\nBizilekuaren araberakoa da dosia, baina 1,0 mSv/urte eman dezakegu batez beste\nGamma izpiak. Lurzoruan eta arroketan zenbait elementu erradiaktibo aurkitzen\ndira. Besteak beste, uranioaren, torioaren eta potasioaren isotopoak daude. Gamma izpiak igortzen dituzte elementu horiek guztiek desintegratutakoan. Batez beste, 200 milioi gamma izpi inguru igarotzen dira orduko pertsona batean zehar. Emandako baliorako, denboraren % 10 etxetik kanpo ematen duzula hartu da erreferentzia gisa; batez\nbeste, 0,3 mSv/urte har dezakegu.\nEdarien eta jakien erradiazioa. Jatean eta edatean ere jasotzen dugu erradiazioa,\nbatez ere K-40 isotopo erradiaktiboaren bidez. Norberaren dosia dietaren araberakoa\nda. Gutxi gorabehera, 15 milioi atomo potasio-40 desintegratzen dira gure gorputzaren\nbarrualdean orduko. Egindako kalkuluen arabera, urteroko 0,25 mSv har dezakegu batez besteko baliotzat.392. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsuJatorri artifizialeko iturriak\nTratamendu medikuen erradiazioak. X izpiak, eskanerrak eta beste zenbait tratamendu\nmediku direla eta, erradiazioaren dosia handitu egiten da. Beheko taulan ikus dezakezu\nzer dosi dagokion jarduera horietako bakoitzari:Froga diagnostikoaBatez besteko ohiko dosia / mSvX izpiak bularrean0,02X izpiak bizkarrezurrean1,00X izpiak pelbisean0,70X izpiak buruan0,20Bariodun ahia7,20(TAC) eskanerra buruan2,00(TAC) eskanerra gorputzean9,00X izpiak hortz-haginetan0,005Medikuntza nuklearra (eskanerra egin\naurretik emandako substantzia erradiaktiboa)1,50Erradioterapia40.000Zentral nuklearren erradiazioa. Bi modutan gehi dezakete zentral nuklearren hondakinek pertsona baten urteroko erradiazio-dosia: batetik, zuzen-zuzen jasotako erradiazioa dugu, eta, bestetik, erradiazio horrek jakietan, airean, lurzoruan eta uretan eragindako\nkutsadura hartu behar dugu kontuan. Europako mendebaldeko zenbait herri garatu erreferentzia modura hartuta 0,002 mSv-ko emaitza eman dezakegu. Hala ere, zenbat eta hurbilago bizi zentral nuklear batetik, hainbat eta handiagoa da jasotako erradiazioa.\nBatez beste, datu hauek har ditzakegu kalkuluak egiteko (zentral nuklearretatik hurbil):\nâ€˘ Erradiazio zuzena: 0,136\nâ€˘ Ur kutsatuetako arrainak eta itsaskiak jatea: 0,038\nâ€˘ Aire kutsatuaren eragina jakietan: 0,02792.23. irudia: Zentral nuklearrak:\nhozte-dorreak.402. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsuBete ezazu beheko taula, zure erradiazio-dosiaren gutxi gorabeherako balioa kalkulatzeko:IturriaKantitatea (mSv/urte)Jatorri naturaleko iturriak\nJakien eta edarien erradiazioa\nJatorri artifizialeko iturriak\n2.10. taula: Erradiazio-dosiak.Galderak\nbakoitzari.412. gaia: Zientziaren zenbait aurkikuntza garrantzitsuAll pages:345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243InfoSaveLikeShareDownloadMoreMundu Garaikiderako Zientziak Published on Jun 11, 2012 Mundu Garaikiderako Zientziak Batxilergoa 1ereinFollowRead moreRead moreSimilar toPopular nowJust for youGo explore


Erromatar zentsore - Wikipedia, entziklopedia askea.\nMarko Emilio Lepido I.a, kontsul, Pontifex Maximus eta zentsorea izan zen.\nErromatar zentsorea (latinez: censore) Antzinako Erroman, hiritarren eta haien ondasunen errolda egiteko ardura zuen bi goi kargudunetako bakoitza. Bost urtez behin aukeratzen zituzten –hasieran patrizioen artean biak, geroago haietako batek plebeioa izan behar zuen–. Senatarien eta zaldunen zerrenda egitea eta hiritarren jokabide morala begiratzea zituzten, besteren artean, beren egitekoak. Kargua K.a. 435. urte inguruan sortu zen eta Augustoren garaian desagertu zen.\nArtikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016-11-17 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.