JOHANN GOTTFRIED HERDERHizkuntzarenjatorriari buruzko tratatuaHITZAURREAItun Zaharreko kreazioaren historian Jainkoak seigarren egunean gizakia sortzen duguztiz osatutako izaki gisa, bere antza duena eta pentsatzeko ahalmenaz gainhizkuntzaren jabe dena. Bibliak ez du esaten zer nolako hizkuntza zen hori, bainasuposatzekoa da Itun Zaharreko hizkuntzagatik ari dela, alegia hebraiera. Beraz, horiizan behar zuen Jainkoaren hizkuntza ere, zeren bestela nola mintzatuko zen Adanekineta emango zizkion portaera arauak paradisuan bizitzeko? Gizakia sortu aurretik eremintzo da Jainkoa, eta kreazio ekintza bakoitzak darama berarekin "Jainkoak esanzuen" esamoldea. Jainkoak esan eta agindutako guztia berehala gertatzen da, bere hitzakindarra dauka mundua eta gauzak sortzeko. Gizakia hizkuntza horretan partaide izateakkreazioko gailur bihurtzen du. Egia da ezin duela horrekin gauzarik sortu, baina gai dagauzak izendatzeko eta hartara izpirituz haien jabe egiteko. Horrela, Jaunak harenaurrera eraman ditzake animaliak, "zein izen ezartzen zien ikusteko", eta "bizidun orokgizonak ezarritako izena izango zuen".Kreazioaren historian alderdi ederrak ageri dira, are bikainak, baina baita xaloak etagizatiarregiak ere, eta neurri bateraino txunditurik uzten du gaurko irakurle kritikoa.Hala, kreazioko faseen errenkadan harrigarrizko paraleloak azaltzen dira lurrarensorrerari buruzko egungo interpretazioekin eta izakien garapeneko jarraipenarekin.Beste aldetik, ordea, hainbeste gizatiartzen da Jainkoa, non berak, orojakileak, ez dakiennon gorde diren Adan eta Eba jatorrizko bekatuaren ostean, eta beraz, galdetu beharradauka: "Adan, non zara?".Berez antzinatean Bibliara jo gabe ere plazaratu ziren hizkuntz sorrera eta jatorriariburuz hainbat gogoeta, baina esparru kristau-juduan Bibliako kreazio txostenean sinetsiizan bitartean, hizkuntz sorrerari buruzko galdera ez zegoen berez plazaratu beharrikere. Unibertsitateek, gainera, zaindu egiten zuten fedezko egiak errespeta zitezen.Zalantza itzelak jaio eta pixkanaka ugaritu ahala, hainbeste larritu zen problema hori,non ez zegoen gehiago saihesterik.Hori gertatu zen Ilustrazioaren Aroan batez ere, bere puntu gorenarekin 18. mendean.Sasoi horri Immanuel Kant (1724-1803), garaiko filosofo handiaren lema ipin dakioke:"Zeure adimenaz baliatzeko kemena eduki ezazu!". Gizakiak bere erruko adinik ezazaskatu beharko luke, eta horrela bere adimena eta arrazoimena erabili. Baina horrek, eraberean, istilua esan nahi zuen orduko dogma teologikoekin, eta, jakina denez, Voltaire(1694-1778) aritu zen batik bat horien aurka. Hori dela eta, bere bizitzaren zati battirabiran igaro zuen Frantziako erregea eta eliza katolikoarekin.Ilustratuek arrazoimena ipini zuten gizakiaren botere erabakigarri gisa. Espero zutenindar horri esker gizakiak autoritate zaharrengan sinesteari utzi eta tolerantzia etaaurrerapen bideetatik eramana izango zela. Horretaz gain, ezinbestekoa zen arrazoimenhorren, eta aldi berean gizakiaren jatorriari buruzko galdera berritzea. Bibliakokreazioaren txostena aurrerantzean ez zen eztabaidaezina, eta beraz, hizkuntz sorrerariburuzko arazoa ere berriro planteatu beharra zegoen, hori gabe arrazoimenak ozta-oztafuntziona zezakeenez.Hala, garai honetan hizkuntz sorrerari buruzko hainbat teoria erne ziren, baina horiek--garaiko jakinduria mugatuaren ildotik-- irudimen eta fantasiaren fruitu ziren, azterketazientifikoarenak baino gehiago. Nolabaiteko teoria ulergarria landu ahal izateko oztoponagusiak honako hauek dira: lurraren jatorri eta adinari buruz bezain gutxi zekiten ezer\nbizitzaren eta gizakiaren garapenari buruz antzinako animali formetatik. Denborariburuzko ideiak hain eskasak zirenez, guztiz pentsaezinak ziren nolabaiteko hipotesiebolutiboak ere. Kontuan hartu besterik ez dago, esate baterako, 1650ean bertan JamesUssher, Armagh-eko artzapezpiku anglikano irlandarrak, Bibliako datuetan oinarrituzmunduaren sorrerako une zehatza kalkulatu zuela, hain zuzen ere, Kristo aurreko 4004urteko urriaren 23a, eta gainera igande goizeko bederatziak aldera, egutegijuliandarraren arabera. Munduak, beraz, 5.654 urte zituen. Data ilun hau mugarri sendoaizan zen fededun askorentzat ia berrehun urtez. Baina naturalistak ere ilunpetan haztakazebiltzan arazo honen inguruan. Ontzat hartutako zenbaki horiek, denboraren poderioz,luzatzen joan ziren, zinez, baina denbora epe horiek ere oso urrun zeuden gaur egungoikuspegi zientifikotik eta erabat eskasak suertatzen ziren benetako eboluzioasuposatzeko.Nolakoak ziren hizkuntzaren jatorriari buruz ordura arteko teoriak, Johann GottfriedHerderren (1747-1803) esku zeudenak, berak 1771. urtean Hizkuntzaren JatorriariBuruzko Tratatu ospetsua aurkeztu zuenean? Bere aitzindarienen aldean zertan zenberea desberdina, eta nor zen gizon hau?Garai hartan hizkuntzaren jatorriari buruzko izkribuen egileak Étienne Bonnot deCondillac (1715-1780), Jean Jacques Rousseau (1712-1778), Pierre Louis Moreau deMaupertuis (1679-1759) eta Johann Peter Süssmilch (1708-1765) ziren.Abbé de Condillac filosofo sentsualista apaiz katolikoa zen, baina ez zen nonbait lanhorretan aritu1. Berlingo Zientzi Akademiako partaide bihurtu zen Maupertuisengomendioz. Hizkuntzaren jatorriari buruzko bere iritziak Essai sur l’origine desconnaissances humaines (1754) obraren bigarren zatian azaltzen dira.Rousseau, berriz, influentzia handiko literatur kritiko eta filosofo pentsalaria, bere Essaisur l’origine des langues (1742, postumo argitaratua 1781ean) eta Discours sur l’origineet les fondements de l’inégalité parmi les hommes (1755) obretan arazo honi buruz arituzen. Herderrek ez zuenez lehen tratatu hori iristerik izan, Discours bakarrik har daitekehemen aintzakotzat.Maupertuis, fisiko, matematiko eta agrimentsore frantsesa, 1746an Voltairen gomendiozFederiko II. Prusiako erregeak Berlingo Zientzi Akademiako zuzendari izendatu zuen,eta problema hori jorratu zuen bi tratatutan, hain zuzen ere, Réflexions philosophiquessur l’origine des langues et la signification des mots (1748) eta Dissertation sur lesdifférents moyens dont les hommes se sont servis pour exprimer leur idées (1754).Süssmilch kontsistorioko kontseilari gorena zen eliza protestantean, eta gainera gaiaskotan jakintsua. Matematika eta natur zientzietako ikasketak burutu zituen,demografia fundatu eta hizkuntza ugari zekizkienez hizkuntzalaritzako hainbat langauzatu zituen. Berlingo Zientzi Akademiako partaide izan zen eta 1756an aurkeztuzuen Akademian bere Versuch eines Beweises, dass die erste Sprache ihren Ursprungnicht vom Menschen, sondern allein vom Schöpfer erhalten habe.Arestiko autore guztiek bi oztopo garrantzitsu zituzten aurrean, aipatu bezala: jadanikosatua, animaliak ez bezalakoa, baina izpirituz oraindik erabat aurreratu gabeko"antzinako gizaki" batean zeukaten oinarritu beharra, hizkuntza, kultura etazibilizaziorik gabea, haren existentzia suposatuz baina ez esplikatuz. Bibliako txostenaknahitaezkoa izateari uzten bazion, orduan erantzuteke zegoen galdera zail hori, alegianola eskuratu ote zuen gizakiak hizkuntza. Autore guztiak funtsean bat datoz hasierakoegoera aztertzerakoan. Kontua zen, beraz, aurkitzea ea zerk bultzatu zuen antzinakogizaki mutu hori, bere egoera basati eta gordinean, hotsen bidezko hizkuntzaartikulatuaren espresio eta komunikazio bide berezia garatzera. Jakina, aintzakotzathartzekoak ziren baldintza izpiritual eta fisikoak ere. Hasierako baldintza horiek osodesberdin aztertu izan arren, tratatu gehienak bat datoz pixkanakako sorrera-prozesu\nbatean oinarritzeko orduan. Autore gehienek onartu egiten dituzte hasiera-hasierakomaila mintzorik gabeak, keinu, imintzio eta garrasi ez-artikulatuen forma dutenak, etasuposatzen dute igarobideak egon zirela pixkanaka hots formazio artikulatu izateraino,lehen hizkuntz zeinu gisa objektu eta zirkunstantziez jabetzeko balio zutenak. Igarobidehoriek suertatzen dira denetan korapilatsuenak, eta honetan igartzen da eskainitakohipotesien konbentzitzeko ahalmena. Ia autore guztiek aitortzen dute gauzak argitzekoahalegin bakoitzean topatzen duten funtsezko zailtasuna. Denak akort dira esaterakoanhizkuntza asmatzeak eta sortzeak lehenik zenbait gaitasun izpiritual eskatzen dituela,beraz, gutxienez pentsatzeko ahalmen zehatza. Baina gehienek aitortzen dute erehizkuntzak lehenik pentsatzeko ahalmena garatu eta sustatu behar duela. Autoreek ongiantzematen diote zirkulu horri, eta problema horri nondik nora ekiten dioten ikusita neurdaiteke beren argudioen kalitatea.Condillacek norabide berria ematen dio John Locken sentsualismoari, honen araberaezagupen ororen iturria zentzumenen sentsazioak direlarik. Denetariko agerraldipsikikoak ikertzen ditu, baita oroitzapen, pentsamendu eta borondatearenak ere,pertzepzio sentsorialaren transformazioak diren heinean, ahalik eta horiekin lotura dutenideiak eta adierazpenak esplikatzeko eta horrela giza izpirituaren bilakaera ezagutzeko.Lehen kapituluan berez Genesira jotzen du, baina ez kreazioaren txostenera, baizik etaesplizituki jatorrizko bekatuaren ondorengo egoerara, zeren orain arimaz gain gorputzaere jakintza-iturri baita. Pentsatzekoa da horren bitartez elizaren kritika posibleaksaihestu nahi izan zituela2. Bigarren kapituluan hasten da hizkuntzaren jatorriazmintzatzen. Bertan kreazioaren txosteneko gizaki mutuarekin egiten du topo, bainamodu trebean gainditzen du zailtasun hori. Izan ere, labur eta komentariorik gabeaipatzen du Genesia, eta zuzenean egiten du jauzi uholde unibertsalaren ondorengoegoerara. Hemen sexu bakoitzeko ume bana imajinatzen du, nor bere aldetikbasamortuan barrena noraezean dabilela, baina halako batean elkarrekin egokitu etaberehala hasten dira "tratuan", aurrera egiten saiatzen dira eta beren premiak garrasi etaimintzioekin adierazten3. Langage d’action honen bitartez beren kontzientzia etaoroimena sendotu eta objektu batzuentzat aurreneko zeinu artikulatuak asmatzendituzte. Baina beren mihiak oraindik zaildu gabe daudenez, hitz banaka batzuetarakosoilik balio die horrek. Orduan beren artera haur bat jaiotzen da, artikulatzeko gaitasunhandiagoarekin, eta ustekabea ematen die gurasoei hitz berri batekin. Horrela pixkanakahizkuntza ahoskatua landuz doa eta hainbat oztopo gainditu ondoren keinu-hizkuntzaadinakoa izango da. Azkenean aurrea hartzen dio. Hipotesi hau guztiz sinesgaitza da,eta arraroa da maila honetako autoreagan. Hala ere, balioko alderdiak ere azaltzen diratarteka, hala nola aipamen harrigarri hori haurraren eraginari buruz hizkuntza asmatzekoprozesuan. Herderrek arrazoi osoz baztertzen ditu Condillacen usteak.Batzuetan autoreen oinarrizko iritziak dira hainbat oztoporen iturri. Hala gertatzen daadibidez Rousseaurekin, oso ideia berezien jabe antzinako lehen gizakia dela eta.1755ean agertutako Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi leshommes bakarrik ezagut zezakeenez Herderrek, horretaz bakarrik arituko gara hemen.Académie de Dijoneko sariketa-gai bati dagokion erantzuna da. Bertan, Rousseaukgizartearen osatze prozesuari leporatzen dio gizakien arteko desberdintasun gero etahandiagoa. Hasieran bertan argitzen duenez, ez zaizkio ardura datuak eta gertaerahistorikoak, baizik eta hipotetiko hutsak diren eta elkar baldintzatzen dutenarrazoimenak (des raisonnements hypothétiques et conditionelles), eta horrelainmunizatu egiten du bere Discours hori objekzio posibleen kontra. Egoera naturaleanere lehen gizakiak bereizita daude animalietatik, arimaren jabe dira, beren zereginakaukeratzeko libre eta beren buruak hobetzeko gai. Ez dute, ordea, oraindik hizkuntzarik.Antzinako basati horiek, elkartean bizi beharrean, apartatu egiten ziren sexu diferenteak\npasaeran batu ostean, beren bizitzeko premiak asetzearren. Haurrak ere urrundu egitenziren amarengandik, beren burua elikatu ahal izan bezain laster4. Hain uste xumeenbidez esplikatu nahi du Rousseauk nolaz gertatu zen komunikazioa probetxuzkotzathartzea. Rousseauk uste du hasierako urrats ñimiñoa umeengan egon zela, hauek premiabaitzeukaten beren desioak adierazteko, eta horrenbestez hizkuntza sortzea eragin zuten.Baina laster urruntzen zirenez amarengandik, horrek ez zuen segidarik. Baina gizakiakemeki-emeki denean zabaldu ahala, derrigor hurbildu ziren ostera. Batzuetan elkarlaguntza jasotzeko gogoagatik. Hartara aldian behin talde txikitan biltzen ziren,arrantzarako edo ehizarako, horrela komunikatzeko premia handituz. Orduan agertuziren hizkuntza osatzeko lehen urratsak, oso xumeak baziren ere. Naturako garrasiemozionalekin hasi zen (cris de la nature) eta batik bat imintzioekin, ahalik eta ikustekomoduan zeuden objektuak seinalatzeko. Horiek osatzera etorri ziren soinu-artikulazioonomatopeikoak ere, animali hotsak-eta imitatzeko. Baina hori, noski, ez zen nahikoa.Aurrerapauso bakoitzak pentsatzeko ahalmen gorenagoa suposatzen zuen, baina horrekbere aldetik hizkuntza landuagoa eskatuko zuen. Rousseau ongi jabetzen da zirkuluhorretaz, baina ezin du argitu. Hizkuntza mintzatu artikulatuak garatzeak soinuenprodukzioa hobetzea suposatzen du, eta baita elkarte zabalagoak osatzea ere. Hizkuntzdesberdintasunaren hasiera aurreneko giza talde herrariengan egon zitekeen, baina berezgizarteak osatzea kanpoko gertaerek eta hainbat katastrofe naturalek eragin behar izanzuten, horiengatik gizakiak areago elkarrengana bilduz. Hemen tartekatzen daRousseauren gogoeta kritikoa, kultura dela eta. Hizkuntzaren garapena lehen gizarteensorrerarekin lotuta dator, eta horiek eragin zuten gizakia naturatik erabat desbideratzea,ondorio kaltegarri guztiekin. Jabegoa ezartzearekin batera hasi zen okerra; hala, heinbatean horren errua da gizakien artean desberdintasuna egotea eta zibilizazioa berebidegabekeria guztiekin agerraraztea.Hortik aurrerako hizkuntz garapena dela eta, Rousseauren ustez ehundaka mendeko (!)kontua, Rousseauk zenbait espekulazio luzatzen ditu, esaldiko zatien eta gramatikarensorrerari buruz. Horko asko zeharo onartezina da. Berak dioenez, esate baterako, lehenhitzek objektu indibidualentzako izen propioak izan behar zuten, harik eta, ugaritzenjoan ahala, amaiezinak gertatu ziren arte. Kontzeptu orokorrak osatu beharrak halakoezinean ipini zuen lehen hizkuntz sortzailea, non Rousseauk ez duen bere burua gaiikusten hori dena argitzeko. Hala, bere iritzia da giza ahalegin hutsak ez zirelahorretarako aski. Ez du, beraz, baztertzen laguntza jainkotiarra. Aipatzekoa da ere,Rousseauren ustez pasioak direla batez ere hizkuntz garapenaren pizgarriak, horiekbultzatzen baitute gizakia bere sentimenduak adierazi eta hedatzera.Ohar banaka horiekin argi geratzen da zergatik Herderrek Rousseauren zenbait alderdionets zitzakeen, baina beste zenbait tinko baztertu beharra zeuzkan.Herderrek ez zuen nonbait ezagutu Maupertuisen Réflexions sur l’origine des langues etla signification des mots, zeren estreinakoz 1748an argitaratu baitziren ale banakabatzuk ezagunen artean, eta gerora 1758an agertu ziren Maupertuisen lan bilduman,batik bat natur zientzietako gaiez osatua. Orduan jaso zuten Frantzian arreta eta kritika,adib. A.R.J. Turgot eta M.F.P. Maine de Biranena. Tratatu hori hemen aipatzearenarrazoia da tarteka zenbait pentsamendu daudela Herderrenen antzekoak. Maupertuisenabiapuntua --harrigarria bada ere-- honako hau da: gaurko hizkuntza europarrakkonparatzetik ez dela espero inolako argitasun aurkitzea, elkarren antz handiegiadutelako. Aldiz, herri basatien hizkuntza urrunekin konparatzea balio handikoa izanliteke, horiek plans d’idées erabat desberdinen arabera daude taxutuak eta. Zoritxarrezez du horren inongo agiririk ematen, bere kritikoek ere leporatu diotenez. Laponieradauka gogoan (ez-indoeuroparra), berak behin aipatua eta lurra neurtzeko ikerketa-espedizio batean ezagutu zuena5. Plans d’idées honekin ekiten dio hizkuntz\nerlatibitatearen problema garrantzitsuari, Herderrengan eta bereziki Wilhelm vonHumboldtengan ere topatzen dena, eta gaur egun oraindik hizkuntzalaritzaneztabaidagai dena. Maupertuisen Réflexions horiek, ordea, zeinuen sorreraz dihardutebeste ezeren aurretik, modu teoriko hutsean bide algebraiko abstraktutik. Ezagupen-teoriaren ikuspegitik, azpimarratzekoa da Maupertuisek zentzumenen emaitzakkonparatzen dituela horiek adierazteko erabilitako hizkuntz bideekin. Horrekinarbitrarietate modu bat finkatzen du, gure epaian ondorio larriak dituena. Urrunekonazioak erabat desberdin ihardun zitezkeen, eta horrela pentsamenduko suposizio erabatdesberdinak lortu. Baina honetan ere Herder ados egon liteke. Oro har Maupertuishizkuntz eszeptiko eta kritiko bezala agertzen da, zientzietako terminologia guztiaberrikusi nahian, ahalik eta filosofia sendo oinarritzeko.Maupertuisen 1754ko Dissertation sur les différents moyens dont les hommes se sontservis pour exprimer leurs idées Akademia aurreko hitzaldia ez zegoen Herderren eskuStrasburgen. Süssmilchek hizkuntzaren jatorriari buruzko bere izkribuaren eranskineanhari buruz emandako txostenean oinarritu zen Herder, beraz. Agerraldi horretatik dago,hortaz, abiatu beharra: Maupertuisek bere Dissertation-ean hizkuntzaren jatorriari heldueta iritzi harrigarria plazaratzen du, alegia bi hizkuntz hasiera egon zirela. Lehengizakiek hots banaka batzuk eta keinu pantomimikoen bitartez adierazten omen zituztenberen premiak. Hasierako "animali hizkuntza" honek oso aukera urriak eskaintzenzituen, eta ozta-ozta zabal zitekeen zeinu gehiagora, horiek erabiltzeko akordioa hartuondoren. Hala ere, arrazoimen maila apala eskuratu zuten horrekin, eta baita zuzena etaokerra bereizteko ahalmena ere. Baina denbora asko igaro ondoren gero eta nabariagoakegin ziren mugak, eta konturatu zirenean mihiak eta ezpainek soinu artikulatu asko ereosa zitzaketela, bigarren hizkuntza garatu ahal izan zuten, herri guztiengan nagusitudena konbentziotan oinarrituz. Bigarren hizkuntza honek, nonbait, gogotik sustatu zuenpentsamenduak elkarbanatzea, eta horrela joan da hobetzen. Modu horretan egin omenzen ere posible kategoriak eta gramatika osatzen joatea. Azkenik, hizketako lagunik ezdenerako pentsamenduak adierazteko premia jaio omen zen, idazketa asmatzeko lehenurratsa. Süssmilchek tinko baztertzen du Maupertuisen zalantzazko hipotesi hau.Süssmilchen jarrera hizkuntzaren jatorria dela-eta arras berezia da, zeren, bere garaikojoerak ez bezala, jatorri jainkotiarrera itzultzen baita. Eta ez erlijioarengatik. Izan ere,Bibliako kreazioaren historian bermatu gabe, "modu filosofikoan" soilik argudiatu nahidu. Perfekzio bikaina eta ordena gramatikala hartzen ditu aintzakotzat hizkuntza zaharnahiz berrietan, berak ongi ezagutzen dituenak. Baina, aldi berean, hizkuntza horiekhain dira soilak eta egituran antzekoak, non gizaki guztiek aise ikas ditzaketen. Gaineraletra gutxi batzuekin (15-24!) idatz daitezke. Hori dena mirestekoa da eta ezin dugizakiaren lana bakarrik izan. Horrelako ezer asmatzeko, gizakiak bere baitan edukibeharko zuen pentsatzeko ahalmen guztiz garatua. Egia da jaiotzez zela horretarako gai,baina hizkuntzaren bidez soilik has zitekeen arrazoimena garatzen. Süssmilch ohartzenda horrelako argudioak zer zirkulura daraman eta bere ondorioa da hizkuntzarensorburua Kreatzailea soilik izan daitekeela. Horrela, argi baztertzen du animali hotsakimitatzetik sor daitekeenik hizkuntza. Süssmilchek bere Beweis hori 1756an irakurrizuen, Maupertuisen Akademia aurreko hitzaldiari erantzunez, leku berean. Ohiturahautsiz Akademiak ez argitaratzeak, ordea, gaitzespena jaso zuela frogatzen du. Baina,berez, Süssmilch bera izan zen moldiztegitik kanpo gorde zuena, hura gehiago aztertzeaeta ontzen uztea komeni zelakoan. 1772an apoplexia atakea jasatean erabaki zuen huraargitaratzea, 1766an gauzatuko zena, bera hil eta handik urtebetera. Akademiarentzakoeskaintza batekin aurkeztu zuen, alegia berriro epaitua eta aztertua izan zedila, etaaukera hartaz baliatu zen eranskinean beste autore batzuen aburuen kontrako kritikasakontzeko, besteak beste Maupertuis, Condillac eta Rousseau.\nGaurko ikuspegitik, Süssmilchen akats nagusia da maila handian garatutakohizkuntzetan oinarritzen dela, aintzakotzat hartu gabe horiek aurreko mailaxumeagoetatik jaioak izan behar dutela eta benetako hizkuntzaren jatorria are urrunagobilatu behar dela.Johann Gottfried Herder (1744-1803) 18. mendeko hiru jakintsu handiren artekogazteena zen, hirurak Königsberg Unibertsitatean ikasiak. Beste biak Immanuel Kant(1724-1804) eta Johann Georg Hamann (1730-1788) ziren. Hirurak maila apaletik hasieta mundu osoan lortu dute ospea. Ilustrazioaren semeak ziren, baina hortik harantzagojoan ziren. Beren adimenaz baliatzeko kemena izan zuten, ongi jakinda arrazoimenakere mugak dituela. Kant izan zen bi gazteen irakasle. Herderrek, sortzez Prusiaekialdeko Mohrungen-ekoa, zor handia zuen harekin eta bere lagun zaharragoaHamannekin, baina bere bidea aukeratu zuen. Irakasle eta predikatzaile bezala hasiondoren Rigan, laster agertu zuen idazteko iaiotasuna, printzearen hezitzaile izan zenEutinen, teologo Bückeburgen, eta 60 urteak iritsi baino lehen hil zen kontsistoriokokontseilari goren eta gorteko predikatzaile goren Weimarren. Herder zirikatzaile handiaizan zen: gogotik eragin zien gazteria literaturazaleei eta klasiko alemanei, etaaitzindaria izan zen ikusmolde erromantikoak hartzeko orduan. Ingalaterra eta lurraldebaltiko eta eslaviarren iragan literarioaren aurrean begiak zabaldu, eta Europako mugazharaindi ere so egin zuen. Patriota eta kosmopolita zen aldi berean, herri eta kulturaurrunekiko gizalege eta errespetuaren babesle. Oso heziketa zabala eduki zuen. Intereshandia zeukan historiako bilakaeretarako, eta natura osoaren barruan gizakiaren lekuaberriro finkatzen saiatu zen. Hala, ikuspuntu biologiko eta antropologikoak landuzituen, izaki bizien erresuman gizakiaren kokapen berezia sakonago ulertzeko.Herderrek giza izaeraz dituen iritziak hobeto ulertzeko eta gaizkiulertuak saihesteko,ezinbestekoak dira ohar batzuk: egoera basati, gordinetik izaki zibilizatu bihurtu denkreatura bezala hartzen du Herderrek gizakia, etengabe bere burua hobetu nahian aridena. Hasierako egoera naturalean jadanik animalietatik bereizita dago zinez, baina ezda oraindik "benetako" gizaki, berez dagokion helmugara bidean dago. Hura funtseananimalia ez bezalakoa zertan den erakutsi nahi du Herderrek. Animalien erresumanezagun da mailaketa, jakina, baina gizakiak denak gainditzen ditu. Herderren obranbatzuetan badirudi Darwinek ehun urte beranduago landuko duen eboluzioaren ideiaageri dela. Izan ere, behin eta berriro dihardu garapena eta progresioari buruz, zutikibiltzea eta lanabes gisa par excellence eskua edukitzea dira berarentzat gizakiarenfuntsezko ezaugarriak. Baina hasieratik gizaki zen, ez dago inolaz ere animali mailatikdatorren eboluziorik. Jainkoak sortua da berez gizakia, baina ez Genesiak deskribatubezala.Ez dago, beraz, nahasketa posiblerik: Herder ez da eboluzionista. Horixe adierazi zuenjadanik Kantek bere erreseinan Herderren 1784ko Ideen zur Philosophie der Geschichteder Menschheit obrari buruz. Bertan, Herderrek sakon aztertu zuen garapena, unibertsoorganikoaren betiko bilakaera, biologi mailako etengabeko iraultza, eta baita epigenesiaere. Baina Kantek arrazoi osoz azpimarratzen du ez dagoela bertan hitz egiterikorganizazio-mailaketaz zentzu zorrotzean. Senidetasunak, alegia espezieak bata bestetikala denak altzo sortzaile beretik jaiotzeak, berak dioenez, "ideia beldurgarritaraeramango gintuzke, arrazoimena haien aurrean dardarka jartzerainokoak, etahorrelakorik ezin zaio egotzi Herderri, okerreko gauza izango litzateke eta" (10, 792) 6.Baina, sei urte beranduago, Kantek berak Judizioaren Kritika obran deszendentziateoriaren zirriborro ausarta egiten du zentzu horretantxe, eta "ez hain burugabea" iriztendio (8, 537. or. eta hurrengoa).Herder zuzen epaitu nahi duenak, kontuan hartu behar du hark zer ezagut zezakeen etazer ez zientzien orduko egoeran. Bere aitzindariei dagokienez ere beste hainbeste, noski.\nElizaren interpretazio ortodoxoaren arabera munduak hortxe-hortxe 6000 urte zituenez,aipatu bezala esparrua mugatuegia zen benetako eboluzioa suposatzeko. Herder askointeresatu zen orduantxe hazkundean zeuden antropologi zientzien emaitzez etaikuspegi ona eskuratu zuen. Nonahi igartzen da hori bere Hizkuntzaren JatorriariBuruzko Tratatua obra goiztiarrean, hemen euskaraturik agertzen dena. Herderrek1770/71 bitartean Strasburgen burutu zuen 26 urte besterik ez zeuzkala, eta gainera izandaitezkeen baldintza neketsuenetan eta presa bizian. Hala agintzen zuen beharrak, zerenBerlingo Zientzi Akademiak sariketarako galderari emandako erantzuna zen eta 1771kourte bukaera baino lehen aurkeztu behar zen. Honela zioen gaiak, frantsesez: "Ensupposant les hommes abandonnés à leurs facultés naturelles sont-ils en état d’inventerle langage? et par quels moyens parviendront-ils d’eux-mêmes à cette invention?".Beraz, arazoa zen ea gizakiek beren gaitasun naturaletan soilik oinarrituz hizkuntzaasmatu ahal izan ote zuten, eta nola iritsi ziren beren kabuz asmaketa horretara.Nondik nora hizkuntzaren jatorriari buruzko galdera hori, eta zerk bultzatu zuen Herdererantzuna ematera? Arestian esan bezala, Maupertuis, Akademiako zuzendariak, 1754.urtean hizkuntz jatorriaren arazoari ekin zion eta ondoren Süssmilch Akademiakopartaideak beste tratatua plazaratu zuen gai horrexetaz, non ustekabean berriro hizkuntzjatorri jainkotiarraren alde egin zuen. Gaitzespen orokorra jaso zuen horrek. BainaSüssmilch bizi bitartean ez zitzaion berriro heldu nahi izan gai bihurri horri. Baina1765ean, Süssmilch hil zenean, berriro has zitekeen eztabaida, hain kide estimatuarierrespetua galdu gabe. Horregatik agertzen da ere sariketarako gai berritua, Bibliakotxostena serioski hartzen ez zelako seinale. Zernahi gisaz, hipotesi hutsa den iritzi batezdago mozorroturik, istilurik ez sortzeko.Herderrek bere lehen izkribuetan, adibidez 1767. urteko Über die neuere deutscheLiteratur obran, jadanik jorratzen du hizkuntz jatorriaren arazoa eta bere iritzia ematendu aitzindariei buruz, baita Süssmilchi buruz ere. Hala, sariketarako gai berrituarenalbistea iristen zaionean, bere iritziak oraingoan xeheago azaltzeko deia sentitzen du.Nolanahi ere, bere lan baldintzak erredakzioaren denboran penagarriak izan ziren.1770ean Strasburgera joan zen begietako gaitz batetik libratzeko, haurtzaroaz geronozitzen zuena. Alferrik izan ziren hainbat ebakuntza. Hala, etengabeko oinaze arteaneta denboraz larrituta burutu behar izan zuen bere lana. Goethek eman digu horrenlekukotasuna. Hori ez da hemen aipatzen tratatuaren hutsak desenkusatzeko, baizik etaulertarazteko zergatik ez zegoen hura pozik bere lanarekin. Azken erredakzioa justu-justu garaiz aurkeztu eta saria irabazi zuen. 1772an azaldu zen izkribua Berlinen.Nolakoa da Herderren erantzuna eta zertan da bere aitzindariena ez bezalakoa?Lehen esaldiak berak txundituta uzten du irakurlea: "Animalia gisa harturik ere,gizakiak hizkuntza du". Berehala dator esplikazioa: sentsazio bortitz guztiak, pasiogogor guztiak, nola animalian hala gizakiagan, garrasi eta hotsen bitartez berehalajaulkitzen dira garrasi, hots, soinu basati artikulatu gabeen bitartez. Aldameneanlagunurkorik ez bada agertzen dira jaulkipen horiek. Baina leherraldi emozional horieiHerderrek hizkuntza deritze, zehatzago esanda "sentsazioaren hizkuntza" edo baita"hizkuntza natural" ere, zuzeneko lege natural izan behar duena. Hasieran animaliekbezala zuen gizakiak ere hori, eta oraindik eskura daude horren aztarnak. Herderrekfuntsezko elkartasuna ikusten du gizakia eta animalien artean, eta izaki biziak direnheinean oinarrizko lotura horrek batzen ditu biak. Baina horri hizkuntza deitzeanahasgarria da, eta Herder ere alde hori argitzen saiatzen da, benetako hizkuntzarihizkuntza "gizatiarra" deituz.Herderrek azpimarratzen du naturatik hurbil dauden hotsetatik inoiz ezingo zelahizkuntza gizatiarra garatu. Beraz, ildo horretatik doazen aurreko iritzi guztiak tinkobaztertzen ditu. Hizkuntza gizatiarraren abiapuntua zinez oinarrizkoa eta sinplea da ere,\nbaina erabat bestelakoa. Naturako hotsetatik hurbilen daudenak interjekzioak dira, bainaalde erabakigarri batekin, alegia soinu artikulatuak direla. Interjekzioetan eta hizkuntzazahar askoren "sustraietan" oraindik aditzen dira naturako hotsen oihartzunak, oraindikez dagoenez erabat etenda animaliekiko lotura, baina hasiera guztiz berriaren aurreangeundeke.Hori ulertarazteko, gizakia eta animaliaren arteko alde erabakigarria zehaztu beharradauka. Herderrek hori azaltzen duen moduak erakusten du zenbateraino onetsi zuenpentsaera biologikoa. Hasteko eskaintzen digun azterketaren arabera, animaliakzentzumen zorrotzagoen jabe dira eta erabat senen menpe daude. Animalia bakoitza,modu batean ez bada bestean, jaiotzen denetik berarentzat aproposa den esparrurakofinkatua dago, Herderrek "animalien esfera" deitzen duena. Honek espezie bakoitzarenbizitza mugatu eta bizitzeko behar duen guztia ematen dio. Senaren laguntzaz animaliabakoitza gai da habiak egin eta horrelako beste "trebeziaz" baliatzeko, baina aldi bereanhoriei erabat lotuta dago.Gizakia, berriz, ez! Zentzumen ahulagoz dago hornitua, sena urri eta ahula du.Ezertarako gauza ez dela jaiotzen da eta erabat besteren laguntzaren peskizan dago.Animalien aldean eskas dago jantzia eta ikasiz bereganatu behar du premiazkoa duenguztia. Egia da animaliak baino esfera zabalagoa duela, baina ez du bere esku jaiotzazkoabildade bakar bat ere bizitza ziurtatuko dionik. Herderrek marraztutako irudi honekbadu bere lilura, baina aitzakia franko jar dakioke. Izan ere, makina bat animali motaezertarako gauza ez direla jaiotzen dira, eta espezie gorenak horixe direla ikasteko gaieta egoera berrietara ere molda daitezke. Baina, hala ere, garrantzi handia du Herderrenesanak. Osagai fisiko eta izpiritualen arteko eragina eta animalien esparruari buruzdioenak, gogora dakartza gure mendean Jakob von Uexküll biologoak landu dituenpentsamenduak ingurugiroaren, edo hobeto esanda inguru propioaren teorian7.Hori argiago geratzen da Herderrek naturaren "gobernua" eta "ekonomia" kontzeptuaksartzen dituenean. Pentsaezina da norekin eta gizakiarekin natura hain amaorde zekenaizatea. Horrelako kontraesana ez dator bat naturaren gobernuarekin. Gizakiak bestegaitasunen batzuk eduki behar ditu, eta jaiotzaren orduan horiek ernamuina bezaladaude kokatuta. Askatasunaren abantaila bereziak sobera berdinduko ditu desabantailak.Gizakia ez da preso geratzen animalien mugen barruan, ikuspegi zabalagoa erdiestendu. Izaki libre denez, bere buruari so egin diezaioke, Herderrek dioen bezala. Berearimako ahalmenak modu berezian aritzen dira elkarlanean, bere disposizio osoaknolakotasun berria erdiesten du. Animaliengan sena dena gizakiagan arrazoimena da.Denean aritzen da zatitu gabeko arima osoa, gauzez konturatuz, jakinaren gainean etabere borondatez. Giza naturaren disposizio hain berezi honi Herderrek "bereizmena"deritzo, eta kontzeptu hori da ere hizkuntza asmatzerakoan zerikusi erabakigarria duena."Islaren esfera" delakoan gogoeta baldin bazen kontzeptu nagusia, honek orainbereizmenarekin elkartuta hizkuntza asmatzeko ahalmena lortzen du.Metaforaren indarrez marrazten du Herderrek abiapuntu hau: "Gizakiak gogoetaagertzen du, baldin bere arimako ahalmenak hain libre diharduen non zentzumenenbitartez gainera datorkion sentsazio itsasotik olatu bakar bat bereiz badezake, zilegibazait horrela mintzatzea, huraxe geldiarazi, hartan arretan ipini eta ohartzen bada hurahautematen ari dela". Eta horrela iristen da arima lehen epaia ematera. Hau modukonkretuan gertatzen da, hau da, "hausnarketaren seinale" bati heldu eta "arimarenhitz" bihurtuz. "Horrekin asmatu da giza hizkuntza". Herderrek ardi marrulariarenadibide ospetsuaz azaltzen du hori, Moses Mendelssohnek Lessingi bidalitako gutunbatetik hartua: gizakiak ardia ikustean ezagutu egin nahi du hura, zentzumenen aurreanzuri, leun eta artiletsu agertzen dena. Seinale bila dabil arima: ardia marruka! Inpresiohori itsatsita geratzen zaio, eta ardia ostera topatu eta honek marru egitean ezagutzen du\nberriro, eta modu gizatiarrean ezagutu duela sentitzen du: "To! Hi haiz marrularia!".Lortu du seinalea. Herderrek honela darrai: "Eta hori zer da barruko seinale-hitzbesterik? Marruaren hotsa, giza arimak ardiaren ikurtzat hautemana, hausnarketa honenbitartez ardiaren izen bihurtu da, nahiz gizakiaren mihia inoiz hura toteltzen saiatu ez.Marrutik ezagutu du ardia; bereganaturiko ikurra da, eta horrekin arima argiro oroitzenda ideia batez: zer da hori hitza baizik?". Eta areago: "... bere baitan egin du marru berearimak, honek soinu hori hautatu baitzuen gogorapen-ikur bezala, eta berriro egin dumarru, horretatik ezagutuz. Horra hizkuntza asmaturik! Gizaki izatea bezain naturala etaezinbestekoa!".Pasarte horrek garrantzi erabakigarria du. Gaurko ikuspegitik, hala ere, nekez egindaiteke bere alde. Puntu nagusia seinaleak aurkitzea eta horiek hizkuntza bihurtzea da.Herderrek, horrela, entzumenari ematen dio lehentasuna, hizkuntz zentzumen espezifikogisa, eta ez ikusmenari, nahiz eta honek inpresio pila bat biltzen dituen, baina horiekhainbeste direnez, zaila da banakako seinaletan bereiztea. Herder arima barruko seinale-hitzaz mintzo bada, beraz barruko hizkuntzaz, ozenki kanporatu beharrik ez daukana,orduan inpresio okerra sor daiteke hizkuntzaz eta hizkuntz ikurren berezitasunaz. Izanere, horiek hotsa eta edukiaren arteko batasun zatikaezin bezala soilik har daitezke,signifiant eta signifié, F. de Saussurrek dioen moduan. Esanahi hutsa ez da oraindikhizkuntza. Giza hizkuntza artikulatutako hizkuntza mintzatua da, eta barruko hizkuntzadelako horretan ere hori beti inplizitua da. Gainera uste izatekoa da maila gorenekoanimaliak, ikasteko gai dena eta oroimenduna, ardiaren marrua aditzean ardia ezagutukoduela. Baina horrek ez du zerikusirik hizkuntza asmatzearekin. Hizkuntza asmatzekopremiazkoa da animali hots artikulatu gabeak artikulatutako hizkuntza mintzatubilakatzea, modu analogoan interjekzioekin ere gertatzen den bezala. Honela "be" edo"me" bezalako soinu-artikulazio onomatopeikoak edukiko genituzke, umeen hizkuntzanere azaltzen direnak bezalakoak animaliari lehen izena emateko. Nolanahi ere, badirudiinongo hizkuntzatan ez duela marru-hotsak eragin arkumeari deitzeko betiko izena.Areago, badaude aztarnak erakusten dutenak hizkuntza batzuetan "ardi" hitzarenetimologiak ile moztua edo ardiaren larrua islatzen dutela. Gizakiari, agidanean,gehiago interesatu zaio animaliaren balioa marru-hotsa baino. Herderrek aipatzen du"artiletsu" seinalea ere, baina gehiago erreparatu gabe. Gizakiak zera esan izana: "To!Hi haiz marrularia!", ez dago hitzez hitz hartzerik, noski. Hala ere, gogoangarria daHerderren pentsamendua, alegia seinaleak aurkitzea erabakigarria dela hizkuntzasortzeko. Jakina, ume txikiek hizkuntza ikasteko prozesua aztertuta gehienetan besterikagertzen da. Hor, bizitzako lehen urtearen bukaeran hitz-tataleko fasea gutxitu ondoren"mama", "nana", "baba", "papa" bezalako hotsezko irudi silabiko aise artikulatuaksortuko dira jolas moduan eta zentzurik gabe, horiek aditzen dituzten pertsonen arretapiztuz. Horien erantzun eta errepiken poderioz, esanahia hartzen joaten dira, helduekhala eman nahi dieten neurrian. Hala, mundu guztian zehar agertzen den "mama"hizkuntza batzuetan "ama" izango da, baina bestetan "jan", "edoski", "amaren bular"eta abar: "aita" izendatzeko ere erabili ohi da, georgieraren kasuan bezala, non "ama""deda" izendatzen den8. Garrantzitsuena da lehen hitz osatze horietan hotsa lehenagodela esanahia baino, eta hemen ere ez dagoela hitz egiterik seinaleak aurkitzeaz.Nolanahi ere, kontuan hartzekoa da hizkuntza eraikitzen hasteko aukera anitz daudela,ez hemen bakarrik, baizik eta baita hizkuntzaren jatorri genetikoan ere.Herderrek, hala ere, oso ongi ikusten du zer zaila den jadanik emandako arrazoimenarihizkuntzaren jatorria lotzea, baina, beste aldetik, baita arrazoimenaren sortzaile bezalahizkuntza suposatzea ere. Argudio zirkularra edo ziba eternalaren mehatxua dagoenezhemen, erantzun bakarra egon daiteke: arrazoimenak eta hizkuntzak abiapuntu beradute: ratio et oratio izan behar du, beraz.\nOrain arte hizkuntzaren jatorria banakako indibiduoari soilik dago lotuta. Baina ezin duhizkuntzarik egon lagunurkorik gabe, inorengana zuzendu gabe. Hori dela eta esaten duHerderrek: "Jasotzen dudan lehen seinalea seinale-hitz da niretzat, eta komunikazio-hitz besterentzat!". Horrela, osagai soziala tartekatzen da ere. Horrek ez du esan nahianimalien aukerak goratzen direnik, espezien arteko diferentzia bat da. "Gizakiarekinerabat aldatzen da eszena". Hizkuntzak eta arrazoimenak zehazten dute gure espeziearenizaera, eta harreman estuan daude elkarrekin. Hizkuntzaren barruan dago kokatua izaeradialogikoa ere, norberak bere buruarekin hitz egitetik besteekin hitz egiteraino.Horregatik ezin du ikusmenak, "zentzumen hotza" ere deitua, hizkuntzarako"zentzumen egokiena" izan. Aitzitik, entzumena da lehen irakaslea, eta seinaleakaurkitzeko lana lotuta doa hautemandako hots eta soinuekin. Herderrek badaki, noski,objektu askok ez dutela soinurik egiten. Bere tesia salbatzearren, trikimailua erabiltzendu konbentzimendua baino gehiago: hotsik egiten ez duten objektu asko beren kabuzedo besteren bitartez mugi daitezke, eta horrela hotsak edo, areago, zaratak sortzendituzte ere, belarriari entzutezko seinaleak igorriz. Horrela iristen da ere "ekintzahotsegileen" ideiara, eta hortik beste uste batera, alegia hizkuntz bilakaeraren hasieranaditzak izan zirela lehenak. Horiek interjekzioetatik eta "arimako lehen seinaleetatik"sortuak lirateke. Ondoren, eta abstrakzioz, aditzetatik izenak agertuko ziren. Aurreragohitz mota gehiagoren jatorria ere saiatzen da azaltzen, baina batere konbentzitzen ezduen moduan.Orain arteko gogoetak hizkuntzaren jatorri genetikoari dagozkio, baina aritzen da erehizkuntza bakoitzaren bilakaeraz. Herderrek bereizketa egiten du, bateko oraindikjatorritik hurbil daudenak, eta besteko aurrerapauso handiak eman dituztenak berengarapenean. Herri basatien hizkuntza jatorrizkoenek oraindik ere makina bat osagaidauzkate jatorri hori gogorarazten dutenak. Horietan oraindik barra-barra daude hitzak,naturako hotsen fruitu direnak. Aspaldi hartako basatia osotasun bizian bezala bizi izanzen naturarekin. Harentzat naturako indarrak izpiritu eta jainko bizi bihurtu ziren.Horrela jaio ziren mitoak, hizkuntza zahar askotatik iristen zaizkigunak. "Jatorrizkohizkuntza" horiek metaforaz beteta daude, gizakiaren hizkuntz ahalmen kreatzaileaerakusten dute beren egitura osoan. Hemen datza poesiaren eta kantuaren sehaska.Grekoa eta "ekialdeko" hizkuntzak bezalako hizkuntza aurreratuak ere oraindik betetadaude naturatik hurbil dauden esanahiz.Baina argitu beharra dago hizkuntza nazional bakoitzaren jatorria ere. Horrekin baterahizkuntz desberdintasunaren problema agertzen da, eta hori konpontzeko ere Herderrekprest ditu proposamen batzuk.Hori tratatuaren bigarren zatian gertatzen da, non Herderrek lau "lege natural"aurkezten dituen, erakutsi nahian "nondik nora asmatu ahal eta behar izan duengizakiak hizkuntza modurik egokienean". Bigarren zati askoz laburrago hau,pentsamendu esanguratsu batzuk kenduta, lehenbizikoa baino motelagoa da, izan ere,ugaritu egiten baitira hemen zalantzazko iritziak. Herderrek ez dio muzin egitenmundutik urrun bizi diren "modako filosofoei" erasotzeari, nahiz eta ez dien izenazdeitzen. Puntu nagusiak bakarrik nabarmenduko ditugu hemen:Honela dio aurreneko lege naturalak: "Gizakia pentsamendu libreko izaki ekintzaileada, eta bere indarrek progresioan dihardute lanean; horregatik da hizkuntzaren jabe".Hemen lehen zatiko ideien katea errepikatzen du, eta azpimarratzen du giza naturaridagokiola pentsatzeko gaitasuna perfekzionatzea eta hizkuntza osatzen joatea. Gizateriaosoaren zeregina da guztiaren jabe egitea, modu izpiritualean, hizkuntzaren bidez. Lanhori gizarteko maila bakoitzari banatuta dago. Hemen eta geroago ere gogor ekiten diebeste filosofoen gogoeta desbideratuei, horiek ez baitira konturatzen erabat galduta\nleudekeela gizartetik kanpo. Herderren ustez, bizitzeko iaiotasun praktiko guztia galdudute.Honela formulatzen du Herderrek bigarren lege naturala: "Gizakia taldeko, gizartekokreatura da, izatez: hizkuntza osatzea, beraz, naturala zaio, funtsezkoa, beharrezkoa".Hemen gizakia taldeko izakitzat eta hizkuntza, berriz, elkartea sortzen duen indartzathartzen da. Herderren iritziz gizarteak aurrera egin du, bularreko haur gizagaixoa etafamiliatik hasi, eta nazioak (hau da, leinu eta herriak) eta gizateria osoraino. "Inortxoere", hala dio berak, "ez da bizi bere buruarentzat soilik, espeziearen osotasunean dagokokaturik, zati bat besterik ez da segida horren barruan". Horren pareko ildotik doahizkuntzaren garapena. Bularreko haurrak bere aita- edo ama-hizkuntza ikasten duhitzaren zentzurik estuenean, hori famili hizkuntza bihurtuko da eta ondoren elkartehandiagoaren hizkuntza.Bertan iragartzen da jadanik Wilhelm von Humboldten geroagoko pentsamendua, alegiahizkuntza bakoitzak mundu ikuspegi berezia daramala bere baitan. Honela idazten duHerderrek: "Gure ama-hizkuntza izan zen guk ikusitako lehen mundua, guk sentitutakolehen sentsazioa, guk gozatutako lehen ekintza eta poza". Hizkuntza bakoitza etengabehobetzen ari da eta premia naturalez dago gizakiaren bizitzari lotuta. Horrek Herderriaukera ematen dio zorrotz ekiteko Rousseauren "paradoxei" lehenbiziko jabegoarenjatorri eta eskubideari buruz. Gizakiak berarentzat erdietsi du mundua prozesuneketsuan, aldi berean objektuak bere pentsamenduekin (hau da, hizkuntzarekin)zehaztu ditu eta horrela bere jabegoaren zigilua ezarri die. Humboldten ikuspegitikhonela esan liteke: hizkuntzarekin eta hizkuntzaren bitartez gizakiak izpiritua bihurtu dumunduko jabe.Zera dio hirugarren lege naturalak: "Giza espezie osoak talde bakarra izaten jarraituezin zuen bezala, ezin zuen ere hizkuntza bakarra eduki. Hainbat hizkuntza nazionalosatu ziren, beraz".Berriro tartekatzen du bere argudioa, gizabanakotik familiara eta hortik naziora.Herderren iritziz gizaki bakoitzak du funtsean bere hizkuntza propioa, eta taldehandiago bakoitzak ere bere hizkuntza propioa osatzen du. Hizkuntza bakoitzak gertaeraberrietara moldatu behar du inguru arrotz bakoitzean. Ateraldi bizkorrez dioskuHerderrek: "Proteo da hizkuntza, lurraren gainalde borobilean".Herderrek ondoren hainbat "modako filosofoen" iritziari ekiten dio, esanez naturakzonalde bakoitzean arbaso propio batzuk sortarazi eta horiek beren lur- eta nazio-hizkuntza propioak landu dituztela. Geroago berriro heltzen dio pentsamendu horri.Auzo hurbilak diren herri txikiek erabat hizkuntza desberdina edukitzearen arrazoia,berriz, istilu eta sesiorako bide ugariak izango lirateke, gerora etsaigoa eta gerra piztukodutenak. Harrotasunak eta ohorearen balioak eragin zuten norberaren leinuaren aldejartzea eta arrotza baztertzea. Herderrek garapen kaltegarri hau giza naturaren ahuleziariegozten dio, horrela aitzakia bilatu nahian. Funtsean hizkuntza guztiek jasan zuten hori,elkarrengandik gero eta gehiago urrunduz. Zentzu horretan interpretatzen du ereHerderrek hizkuntzen bereizketari buruzko "ekialdeko dokumentua" (Babelgodorrearen eraikitzea). Herrien migrazioak ere aipatzen ditu, baina ez du aitortzen baihoriek eta bai konkistarako kanpainak hizkuntzen nahasketa eta hizkuntza berriensorrerako bide izan zirela. Agerraldi negatibo guztiak gorabehera, Herderrek gizaespeziearen aurrerapen orokorrean sinesten du.Honela dio bere laugarren lege naturalak: "Itxura guztien arabera giza espezieakbatasun progresiboa osatzen duenez, jatorri bakarretik abiatu eta gobernu-lan handibakarrerantz bideraturik, beste hainbeste ere hizkuntza guztiak, eta horiekin bateragarapenaren katea osoa".\nGogoeta horiek modu patetikoan biltzen ditu hitz hauetan: "Ikuspuntu honetatik zerhandia den hizkuntza! Giza pentsamenduen altxorra, nork bere moduan handitua! Gizaarima guztien ekimenaren batuketa".Ondoren berriro polemizatzen du beste filosofo horien aurka, gizateriaren arbaso batbaino gehiagotan oinarritzen direnak, eta munduan guraso bakarra egon zelako ideiarenalde egiten du, beraz Bibliako Adanenarekin bat. Bere argudioa, ordea, ahula da etagainetik igarotzeko modukoa.Betiko auzia da, hasiera mono- edo poligenetikotik abiatzea. Hizkuntza guztienbilakaera, hala ere, printzipio beraren ondoren gertatzen da, eta horrela gramatikaguztiek ia "egitura berdintsua" dute. Honek gramatika orokor bakarraren ideia dakarburura, egituraz oso urrun dagoen txinera ere bertara biltzen delarik. Herri askokalfabeto berdina aukeratu izana ere ildo horretatik interpretatzen du Herderrek.Desberdintasun guztiak gorabehera, nabaria da ahaidetasuna: "Giza lan bakarra - gizahizkuntza bakarra", elkartzen ditu Herderrek bi ideia horiek. Baina, aldi berean, arrazoiosoz ohartarazten du ez daitezela arinegi egin hizkuntz familia ugarien zuhaitzgenealogikoak.Hizkuntz teoriaren ikuspegitik azpimarratzekoa da Herderrek, geroago Wilhelm vonHumboldtek bezalatsu, hizkuntz azterketan hiru maila bereiztea: 1. gizabanakoarenmaila, bere hizkuntza propio, nabaria hitz egiten duena, 2. hizkuntz elkarte diferenteenmaila, gizabanakoek ez ezik, horiek ere gradu goreneko herri- eta nazio-hizkuntzaksortzen dituztenak, eta 3. giza hizkuntzaren maila, hizkuntza guztiek honekin funtsezkopuntu komunak erakusten dituztelarik.Herderren teoria osoak bere tesiaren muina baieztatzeko balio du, alegia hizkuntza ezzaiola gizakiari egokitu Jainkoaren opari amaitu gisa, baizik eta berak asmatua dela.Teologo batengan harritzeko iritzia da hori. Herderren Königsbergeko lagun Hamannek,berez teologoa ez baina pentsalari kristau konbentzitua bai, kritika gogorrak zuzenduzizkion. Baina Herder kartsuki defendatzen da salatzen zaionean berak ukatu egitenduela Jainkoak gizakia sortu eta hizkuntza opari gisa eman izana. Aldiz, tinkoadierazten du Jainkoaren kreazioak askoz distira handiagoz egiten duela argi ez badagizakia munduan ipintzen izaki mintzodun guztiz osatu bezala, baizik eta bere kabuzhizkuntza asmatzeko gaitasunaz jantzia, eta gainera ez bakar bat denentzat, baizik etaanitz, horrela munduko bazter bakoitzeko herrien premia bereziei erantzunez. Herderrekez du, beraz, kreazio jainkotiarra zalantzan jartzen, izan ere, puntu batzuetankreazioaren historiara jotzen baitu, esate baterako lehen arbasoaz mintzo denean.Garrantzizkoa da Herderrek ez duela soilik uste gizakiak izaki bizien erresuman posizioberezia duela, baizik eta berak hori argudio biologiko eta antropologikoen bitartezdeduzitzea. Gizakia eta animaliaren arteko aldea erakusten du. Animalien erresumatikgizakia erabat ateratzen duena arrazoimena eta hizkuntza da. Gogoeta egin eta epaiakemateko ahalmenetik jaiotzen den bereizmenerako disposizioak egiten du hori posible.Horretan, giza arimako indar guztiek batera egiten dute lan. Herderrek beti hartzen dukontuan izaki bizi bakoitzaren kokapena natura osoaren baitan, disposizio etagaitasunen banaketa zuzenari antzeman eta sentiberatasun berezia du izaki bizi bakoitzabere lekuan ezartzen duen naturako ekonomi legearen aurrean. Herderrek, benetako"iragarlea" Jakob von Uexküllen zentzuan, gauza asko ikusi ditu handik denbora askorabeste batzuek zehatzago xehatuko dituztenak. Hizkuntzaren jatorriari buruzko izkribugoiztiarrean bertan ezagun da autore inportantea dela. Bertan eskainitako ideiei geroagoere maiz heldu zien berriro. Horren emaitza gisa, ordea, ez zen egon ez 1771. urtekoizkribuaren argitalpen berrikusirik ez behin betiko lan orokorrik. Nahiago izan zuenbestelako arazoetan ihardun.\n18. mendearen bukaera aldeko zientzien egoerari begiratuz gero, errespetuz hartzekoada Berlingo epaimahaikideen erabakia, modu anonimoan aurkeztutako lan haujuzkatzerakoan. Batere txikia ez den jarrera ulerkorra eskatzen zuen horrek. Hala,antzeman egin zuten hemen gizakiaren posizio berezia, izaki mintzodun gisa, moduberrian zegoela azaldua makina bat argudio zentzuzkorekin, ordura arte inork eskaini ezbezala.Irakurketa aurretik irakurleak jakin beza ondorengoa ez dela zientziazko edo hizkuntzfilosofiazko tratatua, zentzu hertsian. Gauza askoz ez dago jabetzerik lehen irakurketan,eta ostera irakurrita hainbat gauza azaltzen dira argitara. Herderrek konpromiso osoz etapasioak bultzatuta idazten du. Ez da harritzekoa esaldi asko hasperen ikurrez bukatzea.Hori horrela, ia noraezekoa da errepikak agertzea, kontraesanak sortzea, eta senezberehala ulertzen dena guztiz onartezina den zerbaiten ondoan egotea. Batik bathizkuntz garapena eta hizkuntz ugaritasunaren sorrerari buruzko espekulazioak fantasiahutsetik jaioak dira. Herderren asmamena, erretorika eta estilo iruditsua atseginzaizkionak aise aurkituko ditu izkribuaren alderdi positiboak. Aldiz, baieztapen ausarteta burugabekeria bakoitzari gogor egiten dion eszeptikoak agian desengainatuta utzikodu tratatua alde batera.Hori dena horrela, ez da harritzekoa jatorriari buruzko izkribu honek denetariko epaiakjaso izana. Hizkuntz filosofiarantz zuzendutako antropologiaren bidean mugarria deladioten jarrera ikusgarri positiboen aldean, badaude beste batzuk ere izkribu haugaztetako okertzat hartzen dutenak, gainerakoan meritu handikoa den pentsalari batekegina.Hala ere, iturri guztiak bilduz azterketa sendoa eginda obra txiki honetatik ateradaitekeena erakutsi berri du Herderri buruz gaur egun agian espezialistarik iaioenadenak, Ulrich Gaierek9. Seguru dago froga dezakeela Herderren izkribua ez dela inolazere gazte sutsu baten presakako emaitza, aldiz, autoreak erabat berariaz plan zehatzajarraitu duela, "kalkulu dialektikoa". Ildo horretatik dihardu, helburu batzuen atzetikhainbat argudio erabiliz, horiek bata bestearekin modu dialektikoan lotuz eta horretatikazaldutako kontraesanak ere argituz.Gaieren interpretazio sakona printzipio hermeneutikoaren froga gisa har daitekezuzenki; honen arabera, saiatu beharra dago autorea ulertzen, lehenik hark bere buruabezain ongi, baina ondoren are eta hobeto. Hori posible da zeren geroagokointerpretatzaileak, eskura dauden iturri, gutun, adierazpen eta abar guztiak bilduondoren, hainbat gauza aurki baititzake autoreari agian burutik pasatu ere egin ezzitzaizkionak idazketaren momentuan. Ikerketa luzeen ostean Gaier emaitza harrigarrirairisten da, alegia Herderrek bere izkribuan jatorriaren sei kontzeptu desberdin garatzendituela, beraz "jatorri" hitzaren azpian aurki daitezkeen sei posibilitate desberdin, etahorrela hizkuntzaren sei kontzeptu desberdin lortzen dituela, azken fineankonponbiderik ez duen problemaren alderdi desberdinak argitan jarriz. Perspektibenugaritasun honek ere balio izango zuen, inondik ere, Akademiako epaimahaiarenadostasuna errazteko.Gaieren argudioa tinkoa eta oinarri sendokoa da. Baina, hala ere, azken finean zalantzageratzen da, ea bertan ageri den guztia behin betikotzat hartu behar den ala ez. Arestianesan bezala, tratatua zirriborratu eta idatzi bitartean oso desegokia zen Herderrenegoera. Nekez esan daiteke berak, zirkunstantzia horien pean, bere aurkezpenekoxehetasun guztiak hain zehatz antolatu eta kontzeptuak hain zorrotz hainbeste esanahidesberdinetan erabili ahal izan zituenik. Ezin alde batera utzi ere kontzeptu bakoitzak--eta definitzen hain zaila den "jatorri" bezalako kontzeptuak batez ere-- ideia-katea etaargudio-segida diferenteetan, eta beraz, testuinguru diferenteetan, ñabardura ia derrigordiferenteak ager ditzakeela, autoreak sekula hala nahi izan gabe. Hizkuntzaren prozesu\nkreatzailearen izaera bereziarekin bat dator beti gauza berriak ernetzea eta osotasunarenbarruan zenbait edukien garrantzia etengabe aldatu ahal izatea.Kontuak kontu, interpretazio-arazo korapilatsuak daude hemen, azken fineanespezialista bakar batzuentzat bakarrik garrantzitsuak. Hori dela eta, irakurlearigomendatzen zaio ahal bada aurreiritzi eta alderdikeriarik gabe ekiteko Herderrenjatorriari buruzko izkribu honi. Originala ere aise irakur daiteke, eta interpretazioahalegin asko ez bezala hitz jario zientifikoen trabarik gabe. Arretaz irakurrita, norberaktopatu ahal izango ditu zenbait kontraesan edo bistako epai oker, eta azalpenzehatzagoak nahi dituenak literatura kritikora eta ikerketa berezietara jo dezake. Lehenorientazio gisa aski izan daiteke Hans Dietrich Irmscheren epilogo aberatsa, jatorrizkoizkribuaren Reclam argitalpen aleman eskurakoian. Horretaz gain, oso gomendagarriada Edward Sapir hizkuntzalari amerikar garrantzitsuaren entsegua, Herder’s Ursprungder Sprache10. Sapirek jakinduria handiz goratzen ditu obraren alderdi positiboak,garaiko beste ahaleginen artetik. Baina argi erakusten ditu ere bertako hutsuneak. Berekritika zuhurra da, bere epaia orekatua eta objektiboa. Sapirek aportaziogarrantzitsuaren balioa ematen dio Herderren tratatu honi, nekez argi daitekeen arazobati buruzkoa eta, hizkuntzalaritzak eta hizkuntz filosofiak ez ezik, giza zientzia guztiekere beren aurrean dutena.Helmut GIPPEROharrak1 Ikus U. Ricken, Condillacen entseguaren argitaratzaile eta itzultzailea: Essai über denUrsprung der menschlichen Erkenntnisse, 1977, 11. or.2 A. Borstek aipatzen du entsegua modu anonimoan azaldu zela (Borst 1963, 1432. or.),baina hori ez zen arraroa 18. mendean. Autore gehienek ezagutzen zuten elkar etaezagunak ziren, horrela ezinezkoa zelarik egilea ezkutuan geratzea.3 Harritzekoa da istorio hori ia berdin-berdin Bernard de Mandeville pentsalariingelesaren 1714ko The fable of the bees or private vices made public benefitsizkribuan agertzea. Mandevillek eragin handia eduki zuenez entziklopedistafrantsesengan, pentsatzekoa da Condillacek haren izkribuaren berri zuela. Ulertezina danolatan ez duen hori aipatzen. (Ikus ere Stephen K. Land: The account of language inVico’s Scienza Nuova: A critical analysis. The Philological Quarterly 55, 1956, 356. or.eta hurrengoak).4 Honetan, aipatzekoa da lehenago ere Zizeronek (De inventione) eta Lukreziok (Dererum natura) pentsamendu oso antzekoak azaldu zituztela. F. Fellman zera esaterairisten da, Rousseaurengan errezepzio lukreziotarraren oldarra dagoela. BainaRousseauk berak ez du aipatzen antzinako pentsalari hau. Ikus horretaz Karl Otto Apel:Die Idee der Sprache in der Tradition des Humanismus von Dante bis Vico. Bonn:Bouvier, 1963, 147. or., eta Ferdinand Fellmann: Das Vico-Axiom. Der Mensch machtdie Geschichte. Friburg/Munich, 1976, 106, or. eta hurrengoak.5 Longitude-gradua neurtzearren burutu zen, ahalik eta egiaztatzeko Newtonenhipotesia, hots, errotazioaren ondorioz lurra ekuatorean konkorra eta poloak zapalakdirela.6 Baieztapenaren jatorria: W. Weischedelek argitaratutako Kanten 10 aleko lana,Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1968.7 Ikus bibliografia: Uexküll/Kriszat, 1956.8 Ikus bibliografia: Gipper, Helmut (argitar.): Kinder unterwegs zur Sprache.\n9 Ikus bibliografia: Gaier, 1988 eta 1990.10 Ikus bibliografia: Sapir, 1907.\nBibliografiaBorst, Arno: Der Turmbau von Babel. Geschichte der Meinungen über Ursprung undVielfalt der Sprachen und Völker. 4 ale, 1957-1963. Stuttgart: Hiersemann, III. alea,Umbau, 2. zatia, 1961 (Condillaci buruz 1432/33, Maupertuisi buruz 1434/35,Rousseauri buruz 1441-43, Süssmilchi buruz 1487/66, Herderri buruz 1522-27).Clark jr., Robert F.: Herder. His life and thought. Berkeley/Los Angeles: Univ. ofCalifornia Press, 1969.Condillac, Etienne Bonnot de: Essai sur l’origine des conaissances humaines (1746).Berriro argitaratua Charles Porset eta Jacques Derridak, Paris: Ed. Galilée, 1973 (baitaOeuvres complètes de Condillac-en hainbat ediziotan).-Essai über den Ursprung der menschlichen Erkenntnisse. Alemanieraz itzulia UlrichRickenek. Leipzig: Reclam, 1977.Droixhe, Daniel / Hassler, Gerda: Aspekte der Sprachursprungs-problematik inFrankreich in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts. In: Gessinger, J. / von Rahden,W.: Theorien vom Ursprung der Sprache. Berlin/New York: de Gruyter, 1. alea, 1989,312-358.Gaier, Ulrich: Herders Sprachphilosophie und Erkenntniskritik. Stuttgart-Bad Cannstatt:Frommann-Holzboog, 1988.-Herderren Hizkuntzaren Jatorriari Buruzko Tratatua "txoriburu baten izkribu" gisa.In: Gabriel, Gottfried / Schildknecht, Christiane (argitar.): Literarische Formen derPhilosophie. Stuttgart: Metzler, 1990, 155-165.Gesche, Astrid: Johann Gottfried Herder: Sprache und die Natur des Menschen.Würzburg: Königshausen & Neumann, 1993.Gessinger, Joachim / von Rahden, Wolfert (argitar.): Theorien vom Ursprung derSprache. Berlin/New York: de Gruyter, 2 ale, 1989.Gipper, Helmut (argitar.): Kinder unterwegs zur Sprache. Zum Prozess derSpracherlernung in den ersten drei Lebensjahren. Christine Boving, Ute Cron-Böngeler,Susanne Leupold, Gisela Niggemann eta Martin Rothauten lankidetzarekin. Düsseldorf:Schwann, 1985.Grimsley, Ronald: Maupertuis, Turgot et Maine de Biran. Sur l’origine du langage.Etude de R. Grimsley. Genève: Librairie Droz, 1971.Haym, Rudolf: Herder. Nach seinem Leben und Werken dargestellt. Berlin: Aufbau-Verlag, 2 ale, 1958.Herder, Johann Gottfried. Sprachphilosophische Schriften. Lan bilduma osokoaukeraketa, Erich Heintelen sarrera, oharrak eta aurkibideaz hornitua. Hamburg:Meiner, 1960/1964/1975.-Abhandlung über den Ursprung der Sprache. (1772). Hans Dietrich Irmscherekargitaratua. Stuttgart: Reclam, 1966.Kant, Immanuel: Rezension zu Johann Gottfried Herders Ideen. In: Werke in zehnBänden. Wilhelm Weischedelek argitaratua. Darmstadt: WissenschaftlicheBuchgesellschaft, 1968, 10. alea, 781-806.Maupertuis, Pierre-Louis Moreau de: Réflexions philosophiques sur l’origine deslangues et la signification des mots. (1748/1752). In: Grimsley, Ronald, 1971, 26-48.-Dissertation sur les différents moyens dont les hommes se sont servis pour exprimerleurs idées. In: Histoire de l’Académie royale des sciences et belles lettres. Berlin, 1756,349-364 or.Pross, Wolfgang: J.G. Herder. Über den Ursprung der Sprache. Testua, materialak,komentarioa. Munich/Viena: Hanser, urterik gabe (1978).Rousseau, Jean-Jacques: Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmiles hommes (1755). Paris: Flammarion, 1971 eta 1992.\n-Essai sur l’origine des langues, où il est parlé de la mélodie et de l’imitation musicale(1742, posthum 1781). Texte intégral reproduit d’après l’édition à Berlin, 1817. Paris:Ed. du Seuil, 1967, 501-173. Ale soltea: Bibliothèque du Graphe, Paris, datarik gabe.Sapir, Edward: Herder’s Ursprung der Sprache. Modern Philology. Chicago: Universityof Chicago Press, 1907/08, 109-142.Süssmilch, Johann Peter: Versuch eines Beweises, dass die erste Sprache ihrenUrsprung nicht vom Menschen, sondern allein vom Schöpfer erhalten habe. (1756).Berlin: Buchladen der Realschule, 1766,Uexküll, Jakob von / Kriszat, Georg: Streifzüge durch die Umwelten von Tieren undMenschen. / Bedeutungslehre. Hamburg: Rowohlt Taschenbuchverlag, 1956 eta baitagehiagotan ere.LEHEN KAPITULUAVocabula sunt notae rerum. Cic.1Gauza izan al dira gizakiak, beren gaitasun naturaletara abandonaturik, hizkuntzaasmatzeko?IAnimalia gisa harturik ere, gizakiak hizkuntza du. Bere gorputzaren sentsazio bortitzguztiak, eta bortitzen artean bortitzenak, mingarrienak; bere arimaren pasio gogorguztiak, berehala jaulkitzen dira garrasi, hots, soinu basati artikulatu gabeen bitartez.Hala animalia oinazetuak nola Filoktetes heroeak ere, tartean mina denean lantu egingodu, intziri egingo du, baita irla mortuan abandonatuz gero ere, ez baldin badu lagunurkoerrukiorraren ikuspen, aztarna eta itxaropena. Badirudi hasperen sutsu, ezinduakaireratuz libreago hartzen duela arnasa; badirudi, haize hunkigaitzak aienez betetzearenpoderioz, bere minaren zati bat intziri bihurtu dela eta jasateko indar berriak erakartzendituela aire-espazio hutsetik. Izan ere, naturak ez gaitu egin harkaitz isolatu, monadaegoisten gisako! Baita animali sentsazioen soka finenak ere (metafora honetaz baliatubehar dut, ez baitut hoberik ezagutzen gorputz sentikorren mekanikarentzat), baitabestelako sokak ere, alegia beren soinua eta eginahala inolaz ere borondate edohausnarketa arretatsutik ez datozenak, beren izaera arrazoimen ikertzaileak ere ezin izandituenak ikertu, soinu horiek ere beste izakietara daude zuzendurik beren ihardunguztian, kanpoko sinpatiak jabetu ala ez. Jotako sokak naturaz dagokion zereginabetetzen du: hots egiten du, sentimendu paretsuko oihartzun bati deitzen dio, baita ezdagoenean ere, baita erantzunik espero ez duenean ere.Fisiologiak iristerik baleuka arimako doktrina frogatzera, neuk zalantza egiten badutere, orduan azalpen horri hainbat argitasun zabalduko lioke nerbioen egituratik abiatuz;baina baita agian hori izpi banakatu, txikiegi eta motelegitan zatitu ere. Onar dezagunhonako hau, oro har, lege natural argitzat: Horra hor izaki sentikorra, bere sentsazioazkar guztietatik bakar bat ere barrenean gorde ezin duena; ustekabearen aurrean,inongo borondate eta asmorik gabe, huraxe ozenki kanporatu beharra daukana.Naturaren esku kreatzailearen azken ama-zigilua izan zen, nolabait ere, mundutarguztiei lege hau eman ziena: "Ez sentitu zeure baitan soilik: aldiz, emaiezu zeuresentsazioei hots!", eta azken zigilu kreatzaile hau berdina zenez espezie bakoitzekopartaide guztientzat, lege hau bedeinkazio bihurtu zen: "Izan bedi zeure sentsazioaberdina zeure espeziekoentzat, eta beraz, denek har zaitzatela sentsazio-kidetzat!". Ezgehiago nahasi izaki ahul, sentikor hori! Nahiz bakarrik, banakatua eta unibertsoko\nekaitz gaizto guztien menpe dagoela iruditu, ez dago bakarrik: natura osoarekin dagoharremanean! Soka samurrak ditu, baina naturak hotsak gorde ditu soka horietan, etahoriek zirikatu eta bizkortuz gero, iratzarri egiten dituzte egitura samurreko izakigehiago ere, eta, katea ikustezin baten bitartez bezala, bihotz urrunak txinpartakelkarbana ditzake ikusi gabeko izaki honekin. Intziri horiek, hots horiek hizkuntza dira.Badago, beraz, sentsazioen hizkuntza, zuzeneko lege naturala.Hasieran animaliek bezala zuen gizakiak ere hizkuntza hori, eta badaude horierakusteko aztarnak, ez ordea berebizikoak; baina aztarnak berak ere ezin dira ukatu.Gure hizkuntza artifizialak hizkuntza naturala nahi hainbat saihesturik ere, hiriko gurebizimoduak eta gizarte airosak pasioen uholdea eta itsasoa nahi hainbat hesitu, idortueta desbideraturik ere; zernahi gisaz, sentsazioaren momentu bortitzenak, gutxitan etabakan agertu arren, beti aurrea hartzen du eta bere ama-hizkuntzan mintzatzen dazuzenean hotsen bitartez. Pasioen ekaitz harrotua, bat-bateko zorion edo pozezkoleherraldia, oinaze eta lantua, horiek arimaren barruan erreten sakonak egitendituztenean, mendeku, etsipen, amorru, beldur, izu eta abarren sentsazio eutsiezina,guzti-guztiak irteten dira, zein bere eran. Geure baitan lozorroan zenbat sentsazio modu,hainbat dira hots desberdinak ere. Hala, bistan dagoenez, zenbat eta gutxiago eduki gizanaturak zerikusia animali mota batekin, orduan eta desberdinagoa da bata eta bestearennerbio-egitura, orduan eta gutxiago konpreni dezakegu animalia horren hizkuntzanaturala. Lurreko animalia garenez, hobeki konprenitzen dugu lurreko animalia uretakoizakia baino, eta lurrean, berriz, taldeko animalia hobeto oihaneko izakia baino; etataldeko animalien artean, hurbilen ditugunak denetan ongien. Baina horien artean ere,tratuak eta ohiturak zerikusi handiago edo txikiagoa du. Normala da arabiarrak zaldiahobeki konprenitzea, honekin bat eginik dagoenez, lehen aldiz zaldira igotzen denakbaino; Iliada-n2 bere zaldiekin mintzatzen zen Hektorrek bezain ongi ia. Basamortukoarabiarrak, bere gamelua eta txori herrarien hegada beste deus bizirik gabe inguruan,aiseago konpreni dezake bataren natura eta, ustez, bestearen garrasia, guk geureetxezuloan baino. Oihaneko semeak, ehiztariak, basahuntzaren boza konprenitzen du,eta laponiarrak bere elur-oreinarena. Baina hori guztiori ondoren dator, salbuespena da.Izatez hizkuntza natural bakoitza espezie batena da, eta, hala, gizakiak ere berea du.Hots horiek arras sinpleak dira; eta artikulatu eta interjekzio gisa paperean letraz letraidazten direnean, orduan elkarren kontrako sentsazioek ia adierazpen bakarra dute."Ai!" ahula, hala desegiten doan maitasuna nola etsipen saminaren azantza da. "O!"sutsua, hala bat-bateko pozaren leherketa nola amorru biziarena da, hala harriduraazkarra nola lantu mingotsarena. Hots horiek zertarako daude hor, interjekzio gisapaperean marrazteko soilik? Begi hits, itzali, kontsolamendu-gose honetan igeri dabilenmalkoa, zer hunkigarria den aurpegi tristearen koadro osoan! Hura bere hartan hartuzgero ur tanta hotza da, baina mikroskopio azpian jarriz gero... ez dut jakin ere egin nahizer izan daitekeen! Oinazeak okerturiko ezpainetan hain hunkigarri hiltzen den hasperenakitu hori, intziri erdi ito hori: ondoko osagai bizi guztietatik bereizi, eta haize-kolpeabesterik ez da. Beste edonola gerta daiteke sentsazioaren hotsekin? Beren testuingurubizian, natura ihardulearen koadro osoan, bestelako hainbeste agerpenekin bateradatozkigunean, hunkigarriak eta beren buruaren jabe dira; baina guztitik bereiziz gero,etenez gero, bizitza ostuz gero, zifrak besterik ez. Naturaren boza letra marraztua da,borondatearen ondorio. Hizkuntz hots horiek gutxi dira, noski; ordea, naturasentikorrak, modu mekanikoan sufritzen duen heinean, sentsazio mota gutxiago dauzka,arimaren gure psikologiak pasio gisa sailkatu edo izendatzen dituenak baino.Sentimendu bakoitza zenbat eta haritan gutxiago zatiturik egon, orduan eta lokarrisendoagoa: hotsak ez dira anitz mintzatzen, baina bai indartsu. Ea lantuak arima edogorputzeko zauriengatik egiten duen antsia; ea garrasi hau izuz edo oinazez jaulki den;\nea "ai!" eme hau musuarekin edo malkoarekin itsatsi den maitearen bularrean; honelakodiferentziak zehazteko ez da hizkuntza. Aldiz, irudira bidaltzen du: irudia bere kabuzmintzatuko da. Bere zeregina hots egitea da, ez deskribatzea! Sokrateren 3 harako alegiaharen arabera, elkarren ondoan daude oinazea eta zoriona: naturak lotu egin ditusentsazioen bi muturrak, eta zer erakuts dezake, beraz, sentsazioen hizkuntzak, ezpadaelkar ukitzen duten puntu horiek? Orain posible zait praktikara igarotzea.Antzinako hizkuntza guztietan aditzen dira oraindik hots natural horien hondarrak.Nolanahi ere ez dira horiek giza hizkuntzaren hari nagusiak. Ez dira berezko sustraiak,baina bai hizkuntz sustraiei bizia ematen dien izerdia.Har dezagun berandu asmaturiko hizkuntza metafisiko sotila, gizakiaren antzinako amabasatiaren aldakia, agian laugarren mailakoa, eta mende luzetako aldakuntzaren ondoreneta mendetan bizitzearen poderioz xehetu, zibilizatu eta gizatiartu dena: halakohizkuntzak, arrazoimen eta gizartearen emaitza, ezer ez edo ezer gutxi daki bere lehenamaren haurtzaroaz. Hizkuntza zahar, basati eta jatorritik hurbil daudenek soilik daukategehiago horretatik. Hemen ez daukat inolaz ere oraindik hizkuntz osaketa gizatiarrariburuz mintzatzerik, baizik eta soilik osagai gordinak ikuskatu. Niretzat ez dago oraindikhitzik, hotsak bakarrik baino, sentsazioa adierazteko. Baina begira hizkuntza horietan,beren interjekzioetan, beren izen eta aditzen sustraietan hots horien zenbat hondardauden jasorik! Ekialdeko hizkuntza zaharrenak deiez beterik daude, eta horientzat guk,geroago osaturiko herriok, sarritan dugun bakarra da hutsuneak edo gaizki-ulertu geza,motela. Beren elegietan agertzen dira hoska, basatien hilobi gainetan bezala, deiadar etalantuak, hizkuntza naturalaren interjekzio oraindik biziak; beren gorespen-salmoetanpozezko garrasiak eta aleluia errepikatuak, Shawk4 erostarien ahotik azaltzen dituenak,eta gure artean maiz zorakeriatzat hartuak. Beren olerkien jarreran, joeran, eta besteherri zaharren kantuan hots hori aditzen da, oraindik ere basatien gerra- eta erlijio-dantzak, dolu- eta poz-kantuak bizitzen dituena, bai Cordilleraseko magaletan, baiirokiarren elurtzetan, nahiz Brasilen nahiz Kariben. Beren aditz soil, zoli etaantzinakoen sustraiak, azken batean, naturako lehen dei haiek dira, geroago modelatuakizan zirenak. Horregatik, herri zahar eta basati guztien hizkuntzak, hots bizi barrukohauei dagokienez, ebakiezinak dira beti arrotzentzat!Gero argituko ditut fenomeno hauetatik gehienak elkarrekin harremanean; bakar batinoa hemen heltzera. Hizkuntzaren jatorri jainkotiarraren defendatzaile batek* ordenajainkotiar harrigarri irizten dio hizkuntza ezagun guztien hotsak hogeiren bat letratanmugatu ahal izateari. Baina datua faltsua da eta ondorioa are okerragoa. Hots bizikohizkuntza bakar bat ere ezin da zeharo letratan jarri, are gutxiago hogei letratan; halaerakusten dute hizkuntza guztiek, lehenetik hasi eta azkenera arte. Gure hizkuntzorganoen artikulazioak hainbeste dira, soinu bakoitza hainbeste modu desberdinetanebaki daiteke, non konparazio batera Lambert jaunak bere Organon-aren 6 bigarrenatalean arrazoi osoz frogatu ahal izan duen zenbatez diren gutxiago letrak hotsak baino,eta zer motel adieraz daitezkeen azken horiek beste haien bitartez. Eta horialemanieratik abiatze hutsarekin frogatzen du, non ez diren idatziz bildu dialektoenhots-aniztasun eta diferentzia: are gutxiago, beraz, hizkuntza osoa horrelako dialektobizia besterik ez denean. Nondik datoz ortografiako berezitasun eta bitxitasun guztiak,ezpada mintzatu antzera idatzi ezinagatik? Zer hizkuntza bizik irakas ditzake berehotsak liburuetako letren bitartez? Eta hildako zer hizkuntza berpiz daiteke horiekin?Hori horrela, zenbat eta biziagoa hizkuntza, zenbat eta gutxiago pentsatu hura letratanjasotzea, zenbat eta gehiago hurbiltzen den naturako hots oso, sailkatu gabeetara, orduaneta gutxiago idaz daiteke, orduan eta gutxiago idaz daiteke hogei letren bidez, etasarritan erabat ahoskaezina da arrotzentzat. Pater Rasles7, hamar urtez Iparramerikako\nabenakiarren artean egona, askotan kexatzen da, arreta guztiarekin ere sarritan ezditzakeela errepikatu hitzen erdiak baino eta barregarri geratzen dela. Zenbatezbarregarriago izango zen hizkuntza hura letra frantsesez idaztea! Pater Chaumonot 8,berrogeita hamar urte huroien artean\nigaro eta beren hizkuntzako gramatikarekin ausartu ondoren, hala ere, kexatu egiten dahango zintzur-letra eta azentu ahoskaezinak direla eta: askotan bi hitzek, letra berezosaturik egon arren, guztiz esanahi desberdinak omen dauzkate. Garcilaso de la Vega 9kexatu egiten da espainiarrengatik, zenbat nahastu, baldartu eta okertzen dituzten hitzenhotsak Peruko hizkuntzan, eta oker horiengatik sekulako hutsak egozten omen dizkieteperuarrei. De la Condaminek10 Amazonas ibaiko nazio txiki bati buruz hala dio, berenhitzen zati bat ez dagoela idazterik, ezta akats askoren bitartez ere. Gutxienez bederatziedo hamar silaba erabili behar omen dira, hizketan ozta-ozta hiru ahoskatzen direlaeman arren. La Loubèrek11, berriz, siameraz: "Europarrak ahoskaturiko hamarhitzetatik, jaiotzez siamdarrak agian ez du bakarra ere ulertuko: beren hizkuntza gureletrekin azaltzeko nahi hainbat ahalegindurik ere halaxe da". Eta zertarako jo mundukohain mutur urrunetara? Europako gure basa-aztarna txikiek, estoniarrek, laponiarrek etaabar, soinu erdi artikulatu eta idaztezinak dauzkate sarritan, huroi eta peruarren antzera.Errusiarrek eta poloniarrek, beren hizkuntzak idatziak eta idazkeraren arabera taxutuakdiren arren, oraindik ere halako moduan aspiratzen dute, non beren antolaketarenbenetako doinua ezin den letren bitartez isladatu. Ingelesak lan handiak ditu bere hotsakidazteko, eta ingeles idatzia konprenitzen duena gutxitan da hiztun ingelesa. Eztarritikgora gutxitan igotzen den frantsesak, eta erdi grekoa den italiarrak, ahoko goipartearekin etereotasun finez mintzatzen dena, oraindik ere doinu bizi horri eusten dio.Hotsek organoen barruan geratu behar dute, bertan osatu ondoren: letra idatzi gisa,nahiz idazteko ohiturak eroso eta egoki egin dituen, itzalak besterik ez dira!Datua okerra da, beraz, eta ondorioa are okerragoa: ez da heltzen jatorri jainkotiarrerabaizik alderantziz, animaliazkora. Har ezazue lehen hizkuntza jainkotiar deiturikoa,hebraiera, nondik eta heredatu dituen letrak munduaren zati gehienak: hasieran doinutxit bizia zuela, idaztezina zela, oso inperfektuki soilik idatz zitekeela, hori dena argierakusten du bere gramatikaren egiturak, antzeko letren hainbeste nahasketak, eta batikbat bokal falta erabatekoak. Nondik dator bitxitasun hori, alegia bere letrak kontsonantesoilik izatea eta hitzen osagaia, azpiko oinarria, alegia bokalak, hasieratik ez idaztea?Idazkera hau hain doa arrazoimen ororen aurka, hots, funtsik gabea idaztea etafuntsezkoa baztertzea, non ulertezina izango litzatekeen gramatikalarientzat, baldinulertzen ohiturik egon balira gramatikalariak. Gure artean bokalak dira lehenak etabizienak eta hizkuntzaren ate-erroak; haiek, berriz, idazten ez. Zergatik? Ezin zirelakoidatzi. Haien ahoskera hain bizia eta antolaketa sotilekoa zenez, haien aspirazioa hainizpirituala eta etereoa zenez, lurrindu egiten zen eta ez zegoen letren bidez mugatzerik.Grekoak izan ziren lehenak aspirazio bizi hauek ohiko bokalen bidez iruten, izpiritu 12eta abarren laguntzarekin bada ere. Izan ere, ekialdean hizkuntza nolabait ere izpirituhuts, aspirazio etengabe eta ahoko izpiritu zen, bertako olerki koloretsuetan hain maizaipatu bezala. Jainkoaren arnasa zen, belarriari fu egiten zion haizea, eta hura margotzenzuten letra hilak gorpu bat ziren, irakurketarekin bizi-arimaz berpiztu beharrekoa!Horrek zer eragin bortitza izan duen haien hizkuntz ulerpenari begira, ez da hemenesaten hasteko lekua; baina argi dago haize honek hizkuntzaren jatorria azaltzen duela.Zer dago idaztezinagorik, naturako hots artikulatu gabeak baino? Eta hizkuntza berejatorritik hurbilago egon ahala artikulatu gabeago baldin bada, ondorio nabaria da ezduela izaki goren batek sortu hogeita lau letrekin eta ez dituela letra horiekhizkuntzarekin batera sortu, baizik eta hauek saio askoz berantiarrago etainperfektuagoa izan direla, ahalik eta oroimenari heldulekuak emateko; eta jakina da erehoriek ez direla jaio Jainkoaren gramatikaren letretatik, baizik organo libreen hotsbasatietatik*. Bestela bitxia litzateke letrak, Jainkoak hauetatik eta hauentzat hizkuntzaasmatu ondoren, hauen laguntzaz lehen gizakiei hizkuntza eraman ondoren, munduko\ninperfektuenak izatea, hizkuntzaren izpirituaz deus esaten ez dutenak eta beren egituraosoan agertzen dutenak ez dutela hartaz deus esan nahi.Bere balioa ikusirik, letrei buruzko hipotesi honek aski zuen zehar-aipamen bakar bat:baina, bere orokortasuna eta ezkututasun ugariengatik, agerian jarri beharra neukan berefuntsik eza, eta, ustez behintzat inork argitu ez duena argitu. Itzul gaitezen gurera:Gure hots naturalak pasioak adierazteko direnez, normala da haiek zirrara guztienosagai bilakatzea ere! Nork ez du, oinazez puskatzen eta bihurritzen dagoenarenaurrean, antsika herioan dagoenaren aurrean, edo baita intzirika ari den eta organismoosoa ezinean daukan kabalearen aurrean bihotza erdiratzeraino "Ai!" jaulkiko? Nor dahain barbaro bihozgogorra? Animaliek ere batak bestearekin zenbat eta harmoniahandiagoz elkarri josirik eduki harpa-musika sentikorra, orduan eta sentsazio gehiagoelkarbanatzen dute: beren nerbioek tinkadura berdina dute, beren arimek ere doinuberdina, mekanikoki sufritzen dute zinez batak besteagatik. Eta zer altzairuzko zuntzak,zer indarra behar den sentiberatasunaren zirrikitu guztiak itxiz gizakia gor eta soraiobihurtzeko! Dideroten** iritziz, jaiotzez itsuak hunkigaitzago izan behar luke animaliasufrikorraren lantuen aurrean, ikusten duenak baino; nik, ordea, alderantziz uste dut,zenbait kasutan. Noski, halakok estalirik daukala kreatura oinazetu, bihurrikor horrenikuskizun hunkigarria, baina adibide guztiek baieztatzen dutenez, estal-\ntze horri esker entzumenak gutxiago galtzen du adia, erne eta zoliago bihurtzen da.Halakok, beraz, arretaz entzuten du bere gau eternalaren isiltasun eta ilunpetik, eta lantubakoitza hainbat barrurago eta zorrotzago sartzen zaio bihotzean, geziaren antzera!Balia dadila gainera astiro hedatzen den ukimenaz, uki ditzala dardarizo haiek, osokisenti dezala makina oinazetuaren hausketa: izuak eta minak zeharkatuko diote gorputza;bere baitako nerbio-sistemak ere hausketa eta suntsipena sentituko ditu; heriotzarenboza aditzen da. Hori da hizkuntza natural honen lokarria!Beren heziketa eta sasi-heziketa gorabehera, basatien lantu-hots zakarrek gogor hunkitudituzte europarrak bazter guztietan. Lery-k14 Brasiletik kontatzen duenez, malkoakisurtzeraino samurtu ziren beretarrak, amerikar haien maitasun- eta jatortasun-garrasibihotzeko itzelekin. Charlevoix-k15 eta beste batzuek ez dute jakintza aski,iparramerikarren gerra- eta magia-kantek sortzen duten zirrara latza adierazteko.Geroago aukera baldin badugu aipatzeko zenbat bizitu dituzten hots natural hauekpoesia eta musika zaharra, orduan modu filosofikoagoan azaldu ahal izango dugu ere,konparazio batera, antzinako kantu eta dantza grekoak, antzinako antzerki grekoak, etaoro har musikak, dantzak eta poesiak oraindik basatiengan duen eragina. Eta geureartean ere, non sarritan arrazoimenak sentsazioaren lekua eta gizarteko hizkuntzaartifizialak hots naturalen lekua hartzen duen, ez al dira sarritan hizketako etorriarentrumoi ozenak, poesiaren ukaldi bortitzak eta ekintzaren momentu magiko guztiakhizkuntza natural honen imitazioa? Zer da jende-batzarrean mirakulu den hori, bihotzakerdiratu eta arimak aztoratzen dituen hori? Hizketa intelektuala eta metafisika?Konparazioak eta figurak? Trebezia eta konbentzimendu hutsa? Estasia itsu-itsua ezbada behintzat, eragin handia edukiko dute horiek, baina eragin osoa bai? Eta estasiitsuaren instant goren hori nondik etorria da? Erabat bestelako indarretik! Hots hauek,keinu hauek, melodiaren gorabehera soil hauek, ustekabeko esamolde hau, boz apalduhau... nik dakita? Haurren artean eta sena dutenengan, emakumeengan, jendesentiberarengan, eri, bakarti, kezkatuengan anitzez eragin handiagoa dute hauek, egiakberak bere boz ezti, goxoa zerutik zabalduz gero baino. Erromantze beldurgarri honenedo bestearen hitzak, doinua, esamoldea haurtzaroan sartu zitzaizkigun, lehen aldihartan auskalo zenbat hotzikara, alegrantzia, beldur, izu eta pozezko ideiekin bateraentzun genituelarik. Aditzen da hitza, eta izpiritu-andana bezala zutitzen dira denak bat-batean, beren maiestate goibelean, arimaren hilobitik: lausotu egiten dute hitzarenesanahi argi eta garbia, haiek gabe soilik konpreni zitekeena. Hitza igaro, etasentsazioaren hotsa aditzen da. Sentimendu lausoek gainezkatzen gaituzte: buruarinaizutu eta dardarka hasten da, ez gogoetekin, baizik haurtzaroko silaba, hotsekin;hizlariaren, olerkariaren indar magikoa izan da gu berriro haur bilakatu gaituena.Oldozpen edo hausnarketarik ez oinarrian, soilik lege natural hau: Sentsazioaren hotsakeragin bera eduki behar du gizaki guztiengan!Sentsazioaren zuzeneko hotsei hizkuntza deitu nahi badiegu, beren jatorria guztiznaturala iruditzen zait. Gizagainekoa ez izateaz gain, animaliazkoa da argiro: makinasentikor baten lege naturala.Baina ezin dut nire harridura gordean eduki, zeren zenbait filosofok, alegia kontzeptuargiak bilatzen dituen jendeak, uste izaten baitu sentsazio-oihu horietatik gizahizkuntzaren jatorria azal daitekeela. Izan ere, hizkuntza ez al da argi eta garbi guztizbestelako zerbait? Animalia guztiek, baita arrain mutuak ere, hots ematen diete berensentsazioei: horratik, ez du animalia bakar batek ere, ezta denetan perfektuenak ere, gizahizkuntzaren zantzurik txikiena ere. Oihu horiek nahi hainbat osatu eta findu eta egiturabitez: tartean ez badago inongo adimenik hots hori nahita erabiltzeko, ez dut ulertzennola arestiko lege naturaletik hizkuntza gizatiar, borondatezkoa sortzen den. Haurrek\nsentsazio-hotsak jaulkitzen dituzte, animaliek bezala, baina gizakiengandik ikastenduten hizkuntza ez da guztiz bestelako hizkuntza?Horietakoa da Condillac abadea*. Edo bere liburuaren lehen orria baino lehenagotikhizkuntza aldez aurretik sortutzat hartzen du, edo bestela orri bakoitzean aurkitzen dituthainbat gauza, osatzen doan hizkuntza baten antolamenduarekin inolaz ere bat ezdatozenak. Bere hipotesiaren oinarrirako "bi haur basamortuan, artean inongo zeinuerabiltzen ez dakitenak" hartzen ditu. Zergatik hartzen ditu horiek horrela, "bi haur",beraz hil egingo edo animalia bihurtuko direnak, "basamortuan", non handitu egitenden bizirik iraun eta ezer asmatzeko zailtasuna, "edozein zeinu natural erabili aurretiketa horien ezagupenik eduki aurretik", nahiz eta ez dagoen haurrik horiek ez dauzkanikjaio eta handik aste gutxira; zergatik, diot nik, giza ezagupenen prozesu naturala bilatunahian hartu behar dira oinarritzat hain datu ez natural eta kontraesankorrak, autoreakberak jakingo du, baina bide horretatik ez dago eraikitzerik hizkuntz jatorriarenazalpenik, eta horixe frogatzen ausartuko naiz. Bere bi haurrak inongo zeinu ezagutzenez dutelarik elkartzen dira, eta, horra!, lehen momentutik (§ 2) tratuan. Eta tratu soilhorren bitartez ikasten dute lehen aldiz "sentsazio-oihuak eta pentsamenduak lotzen,haiek baitira hauen zeinu naturalak". Sentsazioaren zeinu naturalak ikastea tratuarenbitartez? Ikastea nolako pentsamenduak lotu? Eta animalia inozoenak ere dakiena jakinez eta hala ere, elkartu bezain laster tratua edukitzea, ikasi ahal izatea nolakopentsamenduak estekatu zeinuekin? Ez dut deus ulertzen. "Antzeko zirkunstantziakerrepikatzearen poderioz (§ 3), pentsamenduak lotzen ohitzen dira sentsazio-hotsekineta gorputzeko hainbat zeinurekin. Horrela oroimenak badu zerekin iharduna. Berenirudikamenaren jabe egin eta iristen dira, lehenago sen hutsez\negiten zutena hausnartuz egitera" (nolanahi ere, arestian esan bezala, tratuan hasiaurretik ez zekiten zer egin). Ez dut deus ulertzen. "Zeinu hauen erabilpenak zabalduegiten ditu arimaren eraginak (§ 4), eta hauek zeinuak hobetzen dituzte. Sentsazio-oihuada, beraz, (§ 5) arimako ahalmenak garatu dituena, sentsazio-oihua da ohitura emandiena ideiak zeinu arbitrarioekin lotzeko (§ 6), sentsazio-oihua da beraiek eredutzathartu ahal izan dutena hizkuntza berria egiteko, hots berriak ebakitzeko, gauzak izenenbidez seinalatzen ohitzeko". Errepikapen hauek guztiak errepikatu, eta hala ere, ez dutdeus ulertzen. Azkenik, hizkuntzaren jatorri umetsu honetatik hizkuntza zaharrenprosodia, deklamazioa, musika, dantza eta poesia eraiki ostean, eta baita noizean behinohar onak aurkeztu ere, nahiz eta gure xedearekin zerikusirik gabeak izan, egileakhonela heltzen dio berriro hariari: "Ahalik eta ulertzeko (§ 80) gizakiak nola jarri zirenados erabili nahi zituzten lehen hitzen esanahiaz, aski da ohartzea beharturik zeudela,mintzatzen ziren zirkunstantzietan, hitz haiek ideia berdinekin lotzera etab.". Hau da,hitzak sortu ziren hitzak zeudelako, egon aurretik. Nire aburuz ez du merezi gurekomentatzailearen hariari gehiagoan jarraitzea, ez baitu inongo bururik.Condillacek, jakina denez, hizkuntzaren jatorriari buruzko bere azalpen hutsalarekinaukera eman dio gizaldi honetan Rousseauri*, arazoari bultzada berria emateko, alegiazalantzan jartzeko. Zinez, Condillacen azalpenarentzat zalantzak aurkitzeko ez zenRousseauren beharrik. Baina hizkuntz asmaketa gizakiari ez egozteko bai behar delaRousseauren bultzada, jauzia, edo dena delakoa. Condillacek arazoa txarki azaldu zuelabaina, ba ote dago nolahala azaltzerik? Sentsazio-hotsetatik inoiz giza hizkuntzarik ezdela sortu eta, ondoriozta al daiteke ez duela beste inondik ere sortzerik izan?\nOkerreko ondorio gorde horrexek nahasten duela Rousseau erakusten du argiro bereplanteamenduak* : "Nolanahi ere hizkuntza gizakiak sortua izan behar bazuen, nolaizan behar zuen sortua?". Bere aitzindaria bezala naturaren garrasitik abiatzen da,nondik eta giza hizkuntza bilakatzen den. Ez dut konprenitzen nola bilaka zitekeenhortik, eta harritu egiten naiz Rousseauren zolitasunak une batez ere horri eustea.Ez dut eskura Maupertuisen izkribu laburra17, baina zilegi bazait fidatzea bestenorbaiten** laburpenaz, dohain ez txikiena fideltasuna eta zehaztasuna baititu, hark ereez du hizkuntzaren jatorria aski bereizi animali hotsetatik, eta beraz, aurrekoen ildoberetik doa.Azkenik Diodorok18 eta Vitruviok19, hizkuntzaren jatorri gizatiarraren erakusleak ezbaizik sinesleak, beste inork baino okerrago nahaspilatu dute arazoa, zeren hasierangizakia epe batez basoan animalia gisa garrasika eta herrari egiten baitute, eta ondoren,Jainkoak jakingo du nondik eta zertarako, hizkuntz asmatzaile.Hizkuntzaren jatorri gizatiarraren defendatzaile gehienak hain ikuspuntu dudazkotiklehiatzen zirenez, eta besteei, adibidez Süssmilchi, hainbeste arrazoirekin ekitenzietenez, Akademiak eztabaidaz kanpo utzi nahi izan du arazoa, oraindik erantzunosorik gabe eta iritzi desberdinekin bertako partaide ohi batzuen artean.Eta gai garrantzitsu honek hainbeste aukera eskaintzen dituenez psikologian etagizakiaren ordena naturalean, hizkuntz filosofian eta hizkuntzaren bidez aurkiturikojakintza guztietan, nork ez du bada horrekin saiatu nahiko?Eta gizakiak direnez guk ezagutzen ditugun izaki hiztun bakarrak, eta animaliaguztietatik bereizten direnez hizkuntza\nhorrixe esker: nondik heldu ikerketari seguruago, ezpada animalia eta gizaki artekobereizketari buruzko esperientzietatik? Nahitaezkoa zen Condillac eta Rousseau erratzeahizkuntzaren jatorriari buruz, hain modu ageri eta desberdinean erratu zirenez gerobereizketa horretan: lehenak*, animaliak gizaki, eta bigarrenak**, gizakiak animaliaegin zituen. Urrunetik hasi behar dut, beraz.Gizakia animaliengandik urrun dagoela senaren indarra eta segurtasunari dagokionez,eta ez duela hainbeste animali moten artean sortzezko trebezia eta joera izendatzendugunetik ipitzik ere, gauza segurua da. Baina hala nola joera hori azaltzerakoan hutsegin duten orain arte gehienek, eta baita azken aldera Alemaniako filosofo*** iaio batekere, era berean, ez da oraindik argitzerik egon giza naturak joera hori ez edukitzearenbenetako arrazoia. Ene aburuz ez da aintzat hartu ikuspuntu funtsezkoa, nondik eta,erabateko azalpenak ez badira ere, gutxienez oharrak egin daitezkeen animalien naturariburuz, eta hauek, ea beste leku batean gai naizen, argitan jar dezakete giza arima.Ikuspuntu hori animalien esfera da.Animalia orok bere esparrua du, eta jaiotzaz gero horkoa da, berehala sartzen da bertan,bertan bizi eta hiltzeko. Baina bitxia da, ezen zenbat eta zorrotzagoa izan animaliarensena, zenbat eta indartsuago eta seguruagoa bere joera eta zenbat eta miresgarriagoakbere ihardunak, orduan eta txikiagoa dela bere esparrua, bereziagoa bere iharduna.Erlazio hori ikertua naiz, eta denean aurkitu dut proportzio inbertso miresgarri neurtua,bateko haien mugimendu, elementu, elikadura, mantenu, parekatze, hazkuntza eta talde-hedadura mugatua,\neta besteko haien joera eta trebeziak. Egeriak ez zion Numari21 irakatsi erleak erlauntzaeraikitzen duen adinako jakinduriaz; baina gelaska horietatik kanpo eta gelaska horietanfinkatu zaion ihardunaz kanpo ez da deus. Armiarmak Minervaren arteaz iruten du,baina haren arte guztia gune murritz horri dago josia; hori da haren mundua! Zermiresgarria intsektua eta zer murritza bere ekinaren esparrua!Aitzitik, zenbat eta ugariagoak animaliaren zereginak eta buruzpideak, zenbat etasakabanatuagoa bere arreta hainbat objektutara, zenbat eta herrariagoa bere bizimodua,hots, zenbat eta zabalagoa eta aberatsagoa bere esfera, orduan eta gehiago zatitzen etaahultzen da bere sentikortasuna. Ezin naiz orain hasi izakien kateako erlazio zabal hauadibideekin erakusten; bat bederak froga dezan uzten dut edo beste baterako luzatzen,eta ondorio hau gaineratzen dut:Probabilitate eta analogia guztien arabera posible da, beraz, joera eta trebeziaguztiak azaltzea animalien irudikapen indarren bitartez, determinazio itsuak aintzathartu beharrik gabe (Reimarusek berak hartu dituen bezala, filosofia guztiakhondatzen dituzten horiek). Zentzumen izugarri zorrotz batzuk esparru txikian, zeraberdinaren inguruan itxirik badaude eta gainerako mundua berentzat deus ez bada:nola barruratzen ote dira! Irudikapen indarrak esparru txikian itxirik badaude etasentikortasun analogoa badute, zer eragin ote dute! Eta, azkenik, zentzumenak etairudikapenak puntu bakarrerantz bideraturik badaude, zer sortuko da hortik sena ezbada? Horietatik abiatuz argitzen dira, beraz, animalien sentikortasuna, trebeziaketa joerak, zein bere era eta mailan.Eta ontzat eman dezaket, beraz, zera ere: Animalien sentikortasunak, trebeziak etajoerak erlazio inbertsoan indartu eta trinkotzen dira, beren ihardun-esparruaren hedaduraeta ugaritasunarekiko. Ordea...Gizakiaren esfera ez da hain uniforme eta murritza, lan bakarra egokitzeraino: zeregineta erabakien mundu osoa du inguruan.Haren zentzumenak eta organizazioa ez daude puntu bakar bati begira zorrozturik:zentzumenak ditu ororentzat, eta, noski, zentzumen ahulago eta kamutsagoak, kasubakoitzean.Haren arimako ahalmenak mundu osoan barrena daude hedaturik; haren irudikapenak ezdaude zera bakar baterantz zuzendurik. Beraz, senik ez, trebeziarik ez, eta, guri hemenaxola zaiguna, animali hizkuntzarik ez.Makina sentikorraren hots egiteko gaitasunaz gain, arestian aipatua, zer da, ordea,espezie batzuengan animali hizkuntza delakoa, ezpada nik lerrokatu ditudan oharrenemaitza? Animali mota baten akordio ilun eta sentikorra, bere esparruko ihardunetarakoerabakiei buruz.Zenbat eta txikiagoa animalien esfera, beraz, orduan eta hizkuntza behar gutxiago.Zenbat eta zorrotzagoak beren zentzumenak, zenbat eta gehiago beren irudikapenakpuntu bakar baterantz zuzendurik egon; zenbat eta bateratuagoak beren joerak, orduaneta bilduagoa da hots, zeinu eta jaulkipenei buruzko beren akordioa. Mekanismo biziada, sen nagusia, mintzatu eta aditzen duena. Zer mintzatu behar gutxi daukan entzunaizateko!Esparru oso txikiko animaliek entzumenik ere ez dute; beren munduan ukimena da oro,edo usaimen eta ikusmen: irudi uniformea, itxura uniformea, ihardun uniformea;hizkuntza gutxi edo deus ez, beraz.Baina zenbat eta zabalago animalien esparrua, zenbat eta aberatsago berenzentzumenak... ezin hasiko naiz errepikatzen. Gizakiarekin erabat aldatzen da eszena.Zertarako balio ote dio hizkuntzak bere lan-esparruan, egoera mugatuan bada ere,denetan animalia hiztunena eta ugarien hots egiten duenari? Eta, bere gutiziasakabanatuetan, bere arreta barreiatuan, bere zentzumen motel zalantzatietan, zertarako\nbalioko ote lioke animali hizkuntza ilunak? Hori gizakiarentzat ez da ez aberats eta ezargia, gauzei begira aski ez eta ezta bere organoei begira ere. Ez da inolaz ere berehizkuntza. Zer da orduan, ez badugu hitzekin jolastu nahi, izaki baten berezkohizkuntza, ezpada egoki dena bere lanen eta premien esferarentzat, bere zentzumenenorganizazio, bere irudikapenen norabide eta bere gutizien indarrarentzat? Eta zeranimali hizkuntza da gizakiarena?Ez dago, ordea, galdera horren beharrik. Zer hizkuntza du gizakiak berez (arestikomekanikoaz gain), animaliak bere esferan eta bere esferaren araberakoa bezain senezko?Laburra da erantzuna: ezein ez! Eta erantzun labur horixe da erabakiorra.Animalia bakoitzaren hizkuntza da, ikusi bezala, hain irudikapen sendo eta sentikorrakkanporatzea, ezen horiek joera bihurtzen diren; horrela hizkuntza, eta baitazentzumenak, irudikapenak eta joera ere, sortzezkoa da eta animaliarentzat arrasnaturala. Erleak burrunba eta miazkatu egiten du; txoriak kantu eta habia egiten du.Baina gizakia nola mintzatzen da naturalki? Inolaz ere ez, gutxi edo deus ez baitu egitensen hutsez, animalia gisa. Alde batera uzten dut haur jaio berriaren makina sentikorrarengarrasia; gainerakoan mutu da. Ez du jaulkitzen ez irudikapen ez joerarik hotsenbitartez, animalia orok bere kabuz egiten duen bezala. Animalien artean natura osokoumezurtzena da, beraz. Biluzi eta soil, ahul eta behartsu, herabe eta armarik gabe; eta,bere oinazeen laburbilketa dena, gidaririk ez bizitzan. Hain sentikortasun sakabanatu etaahuldua, hain gaitasun zehazgabe eta lokartuak, hain sen zatitu eta akituekin jaioa,hamaika premien menpe, esparru zabalean kokaturik, eta hala ere, hain umezurtz etaabandonaturik dago, non ez den hizkuntza bat beraren jabe ere, bere gabeziakjaulkitzeko. Ez! Horrelako kontraesana ez da naturaren gobernua. Egon behar dute lotanbeste ahalmen gorderen batzuk, senaren ordez! Jaiotzez mutu, baina...IIEz dut jauzirik egingo. Ez diot gizakiari bat-batean ahalmen berririk emango, edohizkuntza sortzeko gaitasunik qualitas occulta arbitrario baten moduan. Arestian aipatuhutsune eta gabeziak jarraitzen dut ikertzen.Hutsuneak eta gabeziak, ordea, ezin dira izan gizakiaren ezaugarri, bestela berarentzatnatura amaorderik zekenena izan zen, eta aldiz intsektu bakoitzarentzat amarikmaitagarriena. Zer-behar-hura eman zion intsektu bakoitzari: irudikatzeko zentzumenaketa sen bihurturiko irudikapenak, hizketarako organoak ere behar hainbat, eta hizkuntzahori konprenitzeko organoak. Gizakiagan erlazio desorekatua dago denean:zentzumenak eta premiak, ahalmenak eta zain daukan ekintza-esparrua, organoak etahizkuntza. Tarteko katemailaren bat faltan eduki behar dugu, beraz, erlazio horretanhainbeste atal zatitu egotea esplikatuko duena.Hori aurki bageneza, eta naturako analogiaz, ordain hori litzateke espeziearen ezaugarrieta bereizgarria, eta adimena eta zuzentasuna behartuko lituzkeena aurkikuntza horibehar bezala kontuan har dadin, alegia naturako dohain gisa, berarentzat hainfuntsezkoa nola animalientzat sena.Aurki bageneza ezaugarri horretan gabezia haien jatorria, eta gabezia haien erdian,senezko joeretarako dugun hutsune handi haren erdian, ordezko dugun ernamuina,orduan harmonia horixe litzateke froga genetikoa, alegia hor datzala gizakiarenbenetako norabidea eta gizakia ez dela animaliak baino gehiago edo gutxiago, baizikdesberdina.Eta aurki bageneza ere gizakiaren ezaugarri aurkitu berri horretan ezinbesteko funtsgenetikoa izaki honek hizkuntza sortzeko, hala nola aurkitu genuen animalien seneanfunts sendoa espezie bakoitzaren hizkuntzarentzat, orduan erdiz erdi asmatuko genuke.Kasu horretan, hizkuntza edukitzea gizaki izatea bezain berezko luke gizakiak. Ikusten\ndenez, ez dut aurrera egin inongo ahalmen arbitrario edo sozialetik abiatuz, baizikanimali ekomia orokorretik.Eta ondorioz, baldin gizakiaren zentzumenak, lurreko txoko batean, esparru batean ekineta gozatuz, esparru horretan bizi den animaliaren zentzumena bezain zorrotzak ezbadira, horrexegatik lortzen du askatasunaren abantaila. Puntu bakarrerako ez direnez,munduko zentzumen orokorrak dira.Baldin gizakiak irudikapen-ahalmenak baditu erlauntzako gelaskak eta amarauna egiteramugatzen ez direnak, eta beraz, esparru bakar bateko animalien trebeziara iristen ezdirenak, horrexekin ikuspegi zabalagoa lortzen dute ahalmen horiek. Ezertan ez da besteinor baino hobea, baina lekua libre du hainbat gauzatan aritzeko, horrela bere buruaetengabe hobetuz. Pentsamendu bakoitza ez da naturaren zuzeneko lana, baina horrelaxegizakiaren beraren lana bihur daiteke.Hala, baldin deuseztu beharra badu senak, hain zuzen ere, zentzumenen organizazioareneta irudikapen alorraren ondorio dena eta ez determinazio itsua, gizakiak hortik hainbatargi lortzen du. Ez zaionez ezeri itsuan lotzen edo itsu geratzen, bere buruaren jabe da,bere isladaren esfera bila dezake, bere buruari so egin. Ez da jada naturaren eskuetandagoen makina akatsik gabea, bere burua du bere ihardunen xede eta helmuga.Giza ahalmenen disposizio honi nahi bezala dei bekio: adimena, arrazoimena,hausnarketa... Ez bazaie horrela deitzen ahalmen solteei edo animali ahalmenen mailagainditzen dutenei, berdin zait. Giza ahalmen ororen antolaketa osoa da; bere ahalmensentikor, ezagutzailearen, bere izaera ezagutzaile eta borondatezkoaren gobernu osoada; edo areago, pentsatzearen indar positibo bakarra da, eta horri, gorputzarenorganizazio jakin batekin loturik, gizakiagan arrazoimena eta animaliagan trebeziaderitzo, lehenean, askatasuna, eta bigarrenean, sena. Bien arteko aldea ez datzaahalmenen maila edo emendioan, baizik ahalmenen norabide eta bilakaera arrasdesberdinean. Leibniz-zale edo Locke-zale izan, Search edo Knowall*, idealista edomaterialista, onartu beharra dago, terminoetan ados etorriz eta arestikoaren arabera,horretan eta ez beste ezertan datzala gizakiaren izaera berezia.Horren aurka objekzioak jarri dituzten guztiak irudikapen oker eta kontzeptu traketsekinengainatu dira. Gizakiaren arrazoimena arima barruko ahalmen berritzat hartu izan da,zeharo apartekoa, gizakiak opari gisa duena animaliek ez bezala, eta bere aldetikhauteman beharrekoa, zurubiko laugarren mailaren gisa beheko hiruren ostean. Eta hori,noski, absurdu filosofikoa da, filosofo handiek zernahi esanik ere. Gure arimako etaanimalien arimako ahalmen guztiak abstrakzio eta emaitza metafisikoak besterik ezdira! Aparte jarririk daude, zeren gure izpiritu ahulak ezin baititu denak baterahauteman; atalez atal azaltzen dira, ez naturan atalka dihardutelako, baizik ikasleakagian horrela landuko dituelako ongien. Bere zeregin batzuei guk izen nagusi batzukemanez, hau da, jeinua, zolitasuna, fantasia, arrazoimena, ez dugu esaten, izpirituarenekintza bakar bat aski bailitzan, non diharduen jeinuak edo arrazoimenak, baizik eta gukekintza horretan sumatzen dugula batik bat jeinu edo arrazoimen izeneko abstrakziohorien berri, adibidez ideiak konparatu edo argitzerakoan. Baina arima bereizi gabeakbere osotasunean dihardu beti. Gizakia inoiz gai balitz ekintza bakar bat egiteko erabatanimalien gisa pentsatuz, ez litzateke gehiago gizaki, ez luke gehiago giza ekintzakegiterik edukiko. Momentu bakar batez arrazoimenik gabe balego, ez nuke ulertukonola berak inoiz bere bizitzan arrazoimenez pentsa lezakeen; bestela, bere arima osoa,bere izaeraren gobernu osoa legoke mudaturik.