text: वैदिकसाहित्यम् - Rajasthan Board Passbooks\nRajasthan Board RBSE Class 12 Sanskrit वैदिकसाहित्यम्\nवेदाः भागेषु विभक्ताः सन्ति-\nचतुषु वेदेषु प्राचीनतमः वेदः अस्ति।\n'अपौरुषेयं वाक्यं वेद इति' प्रोक्तम्-\nऋग्वेदः विभक्तः अस्ति\nऋग्वेदः मण्डलेषु विभक्तः अस्ति\nऋग्वेदस्य नवमण्डलस्य नाम अस्ति\nयज्ञे ऋत्विजः भवन्ति-\nसामवेदे कति मन्त्राः सन्ति-\n'वेदानां सामवेदोऽस्मि' प्रोक्तम्-\nवेदान् अपौरुषेयान् मन्यन्ते-\nमैक्समूलरमते ऋग्वेदस्य रचना जाता\n(क) 1500 ई. पू. समीपे\n(ख) 1600 ई. पू. समीपे\n(ग) 1150 ई. पू. समीपे\n(घ) 800 ई. पू. समीपे।\nबालगङ्गधरतिलकमते ऋवेदस्य रचनाकालः अस्ति\n(क) 6000 वर्षपूर्वम्।\n(ख) 5000 वर्षपूर्वम्\n(ग) 4000 वर्षपूर्वम्।\n(घ) 3000 वर्षपूर्वम्।\nवेदस्य अङ्गानि सन्ति\nयेन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत, तच्छास्त्रस्य नाम अस्ति\nऋग्वेदस्य परिचयः संक्षेपेज़ लिखत।\nवैदिकसाहित्यस्य समग्रासु रचनासु ऋग्वेदः प्राचीनतमः महत्त्वपूर्णश्च अस्ति। अस्मिन् वेदे प्राचीनस्य भारतीयादर्शस्य, मर्यादायाः, ज्ञानस्य, मानवतायाः च समग्ररूपेण जीवन्तचित्रणं कृतमस्ति। छन्दोबद्धकारणात् इयं संहिता 'ऋग्वेदसंहिता इति नाम्ना अभिहिता। छन्दोबद्धानां पद्यात्मकानां मन्त्राणां ऋक् ऋचा वा नाम अस्ति। संहिताशब्दस्य अर्थः, 'संग्रहः' विद्यते। एवम् ऋचां विशन्दसंग्रहः एव ऋग्वेदः अस्ति।\nवेदानां रचनाकालविषये विदुषां मतं संक्षेपेण लिखत।\nप्राचीनाः भारतीयाः विद्वांसः वेदान् अपौरुषेयान् मन्यन्ते। तेषां मते वेदरचनाकालविचारः सर्वथा निरर्थकः अस्ति। कतिपये पाश्चात्याः विद्वांसः यथाबुद्धिवैभवं वेदरचनाकालं निर्धारयन्ति। तान् विदुषः अनुसृत्य कतिपये भारतीयाः विद्वांसः अपि तेनैव मार्गेण वेदकालं निर्णोतुं प्रयतन्ते।\nएतेषु मैक्समूलरमहोदयस्य मतेन बुद्धात् 600 वर्षतः पूर्वम् छन्दोयुगस्य अस्तित्वं समायाति। प्रत्येकयुगविकासे तेन वर्षशतद्वयं कालःकल्पितः। अतः तन्मते ऋग्वेदस्य रचना 1150 ई. पूर्व समयात् पश्चात्कालिकी न सम्भवति।\nडॉ. अविनाशचन्द्रमहानुभावः वेदे निर्दिष्टानि अनेकानि भूगर्भशास्त्रीयतत्वानि आधारीकृत्य गणना द्वारा वेदस्य रचनाकालः 25 सहस्रसंवत्सरपूर्वं मन्यते।\nशङ्करबालकृष्णमहोदयः शतपथब्राह्मणे वर्णितस्य कृत्तिकानक्षत्रस्य आधारेण वेदानां कालगणना अकरोत्। तन्मतानुसारेण ऋग्वेदः ईसातः 5500 वर्षप्राचीनः निश्चीयते।\nबालगंगाधरतिलकमहोदयः मृगशिरानक्षत्रे वसन्तसम्पातस्य साधकानि बहूनि वेदवाक्यानि संगृह्य वेदरचनायाः कालगणना कृतवान्। तन्मते ऋग्वेदस्य रचनाकालः ईसातः 6000 वर्षपूर्वम् निर्णीतः।\nजर्मनविद्वान् याकोबीमहोदयः अपि तिलकमहोदस्य मतं पुष्णाति। तेन ऋग्वेदस्य रचनाकालः 4500 ईशवीतः पूर्वमेव निर्धार्यते।\nउपर्युक्तमतानां आलोचनेन कथयितुं शक्यते यत् वेदस्य रचनाकालस्य पूर्वसीमा 4500 ई.पू. वर्षतः आरभ्य 1500 ई. पूर्वं यावत् अन्तिमा स्थितिः अवश्यमेव भवितव्या।\nवेदाङ्गानि कति सन्ति? संक्षेपेण वर्णयत।\nसंहिता-ब्राह्मण-आरण्यक-उपनिषद-एभ्यः अतिरिक्त वेदस्य षड् अङ्गानि सन्ति-शिक्षा, कल्पः, निरुक्तम्, व्याकरणम् छन्दः ज्योतिषञ्च। महर्षिणा पाणिनिना स्वशिक्षायाम् एवम् उल्लिखितम्।-\nतस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।\nशिक्षा नाम तत् शास्त्रम् येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्यते। वेदे स्वराणां प्राधान्यं सर्वविदितिम् स्वरज्ञानं च शिक्षाया अधीनम्, अत एव इदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम्। सम्प्रति त्रिंशत्सङ्ख्याकाः शिक्षाग्रन्थाः उपलभ्यन्ते। पाणिनीया शिक्षा तु सर्वतोऽधिकं प्रसिद्धा अस्ति।\nब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत् तेषां यथावत् ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानां आवश्यकता अनुभूयते स्म। तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणां रचना जाता।\nकल्पसूत्राणि द्विविधानि सन्ति-श्रौतसूत्राणि स्मार्त सूत्राणि च। श्रुत्युक्तयागविधिप्रकाशकानि श्रौतसूत्राणि। स्मार्तसूत्राणि अपि द्विविधानि-गृह्यसूत्राणि धर्मसूत्राणि च।\nनिरुच्यते निःशेषेण उपदिश्यते निर्वचनविधया तत्तत् अर्थबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तम्। यद्यपि व्याकरणेनापि निर्वचनमुखेन पदानाम् अर्थावबोधः सिद्धयति तथापि निरुक्तानुसारेणैव अथ : निर्वक्त व्याः इति मुन्यनुशासनाद् व्याकरणसाध्यकतिपयकार्यविधायित्वाच्च शास्त्रमिदं पृथक् प्रणीतम्।\nउपलभ्यमानो निरुक्तग्रन्थो योस्कस्य कृतिः। पाणिनेः प्राचीनोऽयं यास्कः 900 ई. पूर्वकालिकः स्यादिति विदुषामभिप्रायः।\nभाषा लोकव्यवहारसाधिका भवति। यदि भाषा न स्यात् तर्हि इदं जगत् अन्धे तमसि निमज्जेत्। यथा हि दण्डिना कथितम्\nइदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्।\nयदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते।\nभाषायाः व्युत्पादनाय शुद्धये वा व्याकरणस्य अपेक्षा भवति। व्याकरणज्ञानविरहितः मनुष्यः साधून शब्दान् प्रयोक्तुं समर्थः न भवति। वेदस्य रक्षार्थमपि व्याकरणाध्ययनम् आवश्यकम्। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यति। महर्षिणा पतञ्जलिना व्याकरणस्य अध्ययनस्य सर्वाणि प्रयोजनानि महाभाष्ये उक्तानि, यथा -  'रक्षोहागमलघ्वसन्देहाः प्रयोजनम्।'\nमन्त्राणां छन्दोबद्धतया छन्दसां ज्ञानं विना वेदमन्त्राः साधु उच्चारयितुं न शक्याः। शौनकविरचिते ऋक्प्रातिशाख्यस्य चरमे भागे छन्दसां पर्याप्तं विवेचनं प्राप्यते। अस्य छन्दःशास्त्रस्य पिङ्गलच्छन्दःसूत्रनाम्ना ग्रन्थः सर्वाधिक प्रसिद्धः। अयं केनचित् पिङ्गलनामकेन आचार्येण विरचितः। अत्र वैदिकानि लौकिकानि च छन्दांसि विवेचितानि सन्ति।\nइदं कालविज्ञापकं शास्त्रम्। मुहूर्त शोधयित्वैव क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते, नान्यथा, तन्मुहूर्तज्ञानञ्च ज्योतिषशास्त्राधीनम्, आर्चज्योतिषेऽपि एवमेव उक्तम्\nवेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः।\nतस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिष वेद स वेद यज्ञम्।\nयजुर्वेदस्य भेदविषये पौराणिकमतं विवेचयत?\nयजुर्वेदः मुख्यतया द्विधा विभक्त : अस्ति-"कृ ष्णयजुर्वेदः, शुक्लयजुर्वेदश्च। पौराणिकमतानुसारम्-व्यासः वैशम्पायनाय वेदं प्रोवाच, सः स्वशिष्याय याज्ञवल्क्याय प्रोक्तवान्। कस्माच्चिदपि कारणात् रुष्टो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्यम् उवाचदेहि मदधीतं वेदमिति। याज्ञवल्क्यः गुरुवचनस्य अनुपालनाय ततः अधीतं वेदस्य सद्यः वमनं कृतवान्। वैशम्पायनस्य अन्ये शिष्याः तित्तिरिरूपं धारयित्वा याज्ञवल्क्येन वान्तं वेदं. गृहीतवन्तः। स एवायं वान्तगृहीतः वेदः कृष्णयजुर्वेदः अस्ति।"\nवैशम्पायने कुपिते सति तस्मात् अधीतं वेदं विसृज्य याज्ञवल्क्यः पुनर्वेदसम्प्राप्तये सूर्यदेवम् आराधितवान्, सूर्यदेवात् सम्प्राप्तः वेदः शुक्लयजुर्वेदनाम्ना प्रसिद्धः। अनयोः द्वयोः वेदयोः मध्ये महदन्तरं दृश्यते।।\nशुक्लयजुवेंदे विनियो गवाक्यरहिताः मन्त्राः सन्ति। कृष्णयजुर्वे दे विनियोगवाक्यात्मकाः मन्त्राः सन्ति। शुक्लयजुर्वेदः अमिश्रितरूपः कृष्णयजुर्वेदस्तु मिश्रितरूपः अस्ति।\nसोऽयं यजुर्वेदः 40 अध्यायान्, 303 अनुवाकान्, 1975 कण्डिका (मन्त्रान्), 29625 शब्दान्, 88875 अक्षराणि च धारयति (युनक्ति)। अस्य वेदस्य प्रथमेऽध्याये दर्शपौर्णमासौ, द्वितीये पिण्डपितृयज्ञः, तृतीये अग्निहोत्रं चातुर्मासस्येष्टिः, चतुर्थाध्यायात् अष्टमाध्यायपर्यन्तम् अग्निष्टोमविधानं सोमयागः, नवमे वाजपेयः राजसूयश्च दशमे सौत्रामणिः, एकादशाध्यायात् अष्टादशाध्यायपर्यन्तम् अग्निचयनम् उखाभरणम्, चितयः, रुद्रहः, शतरुद्रियम्, वसोर्धारा, राष्ट्रभृत् च। अस्मात् परं चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् अश्वमेधपुरुषमेधपितृमेधसर्वमेधः सदृशाः विविधाः यागाः वर्णिताः सन्ति। अस्यान्तिमः अध्यायः ईशावास्योपनिषदूपः अस्ति।\nशुक्लयजुर्वेदस्य संहिता वाजसनेविसंहिता अपि कथ्यते। अस्याः नामकरणप्रसङ्गे इदं प्रसिद्धं यत् याज्ञवल्क्येन आराधितः सूर्यः वाजी भूत्वा तस्मै वेदस्य उपदेशं कृतवान्, तत्कालादेव इयं संहिता वाजसनेयिसंहिता नाम्ना प्रसिद्धा जाता।\nसामवेदस्य महत्त्वं स्पष्टयत।\nवैदिके वाङ्मये सामवेदस्य अपि स्थानम् अतिमहत्त्वपूर्णमस्ति। भगवता श्रीकृष्णेन, 'वेदानां सामवेदोऽस्मि' इति ब्रुवन् अस्य महिमानम् उद्धोषितम्। महर्षिणा शौनकेन अपि उक्तम्-'सामानि यो वेत्ति स वेदतत्त्वम्। तात्पर्यमिदम् अस्ति यत् यः साम जानाति स एव वेदरहस्यं जानाति। ऋग्वेदे अथर्ववेदे चापि अस्य महत्त्वं प्रतिपादितम् वर्तते। ऋग्वेदः कथयति "यो जागार तमु सामानि यन्ति', अर्थात् यः जागरणशीलः तस्मै सामस्य प्राप्तिः भवति। अथर्ववेदेऽपि उक्तम्- 'सामानि यस्य लोमानि' इति। अस्य तात्पर्यमस्ति यत् सामानि परब्रह्मणः लोमानि सन्ति। एवम् सामगानस्य परम्परा अतिप्राचीना अस्ति। ऋग्वेदकालेऽपि यज्ञानुष्ठाने ऋत्विजः उच्चस्वरैः सामगानं कुर्वन्ति स्म। इदमेव सामगानं संगीतशास्त्रस्य मूलम् अस्ति।\nसामवेदस्य गानप्रचुरता प्रसिद्धा। ऋचः एव गीयन्ते। सामवेदे 1548 मन्त्राः सन्ति, तेषु 75 मन्त्राः एवंविधाः ये 'ऋग्वेदे' न प्राप्यन्ते, शेषाः ऋग्वेदे अपि सन्ति। सामवेदगतमन्त्राणां सप्त स्वराः, यतस्ते गीयन्ते। ऋग्वेदे पुनस्तेषामेव मन्त्राणां त्रयः एव स्वराः। एतावानेव उभयवेदसाधारणानां साममन्त्राणाम् ऋग्वेदमन्त्रेभ्यः भेदः।\nवस्तुतः सामगानस्य प्राणाः स्वराः सन्ति। 'साम' इत्युस्य आरम्भः अवसानं च 'ओम्' इति शब्देन भवति।\nअथर्ववेदस्य वण्र्यविषयं संक्षेपरूपेण प्रतिपादयत।\nअथर्ववेदस्य वय॑विषयः त्रिषु भागेषु विभक्तः अस्ति-अध्यात्मम्, अधिभूतम् अधिदैवतञ्च। अध्यात्मविभागान्तर्गते ब्रह्मणः, परमात्मनः चतुर्णाम् आश्रमाणाम् च निर्देशः प्राप्यते। अधिभूतान्तर्गते राजा-राज्य-संग्रामादीनां विषयाणां वर्णनम् अस्ति। अधिदैवतविभागे देवता-यज्ञ-काल-सम्बन्धिविषयाणां विवेचनं प्राप्यते।।\nअथर्ववेदे रोगनिवारकाः अनेके मन्त्राः सङ्कलिताः ये 'भैषज्यानि' कथ्यन्ते। अत्र रुजः (रोगाः) दानवरूपेण कल्पिताः यैः रोगोत्पत्तिः भवति। अत्रैव रुजठः (रोगान्) दूरीकर्तुम्, तेषां प्रवर्तकानां असुराणां विनाशं कर्तुम् च. विविधोपायः वर्णितः अस्ति। कासं दूरीकर्तुम् एकस्मिन् स्थले एवम् प्रार्थना कृतास्ति\nयथा सूर्यस्य रश्मयः, परापतन्त्याशुभत्।।\nएवा त्वां कासे प्रपत समुद्रस्यानु विक्षरम्।।\nअत्र 'आयुष्यसूक्ते' स्वास्थ्य-दीर्घायुष्ययोः प्राप्तये अनेके प्रार्थना-मन्त्राः सङ्कलिताः सन्ति। अत्रैव दीर्घायुष्याय 'जीवेम शरदः शतम्' इति प्रार्थना अस्ति। अथर्ववेदे कतिपयेषु सूक्तेषु अनिष्टनिवारणाय, पशुरक्षणाय, हल-प्रवहणाय, बीजवपनाय, अन्नवृधयै विविधविषयसम्बन्धिताः प्रार्थना-मन्त्राः सन्ति ये 'पौष्टिकानि' कथ्यन्ते।।\n'प्रायश्चित्तम् इत्यस्य अन्तर्गते विभिन्नेषु यज्ञयागादिषु अनुष्ठानेषु विहितानाम् दोषाणां परिमार्जनाय पापमोचनार्थम् प्रायश्चित्तविधानं कृतमस्ति। अपराधमोचनस्य एकः मन्त्रः एवम् अस्ति\nयदि जाग्रत यदि स्वप्नेन एनस्योऽकरम्।\nभूतं मा तस्माद् भव्यं च दपदादिव मुञ्चताम्।।\nअत्र कतिपयेषु मन्त्रेषु तत्कालीन राजनैतिकदशायाः चित्रणम् अपि प्राप्यते। ते मन्त्राः 'राजकर्माणि' रूपेण प्रसिद्धाः सन्ति।।\nअथर्ववेदे विज्ञानस्य विविधानाम् अङ्गानां विकासः अपि दृश्यते। अस्य विशदपर्यालोचनेन इदं ज्ञायते यत् तत्समये 'विज्ञानम्' विकसितावस्थायाम् आसीत्। रोगोत्पादकृमीणां विस्तरेण वर्णनं तान् विनाशयितुम् उपायाः अपि वर्णिताः। अत्र शल्यचिकित्सायाः अपि चर्चा प्राप्यते। एवमेव अभिचार-क्रियायाः प्रधानतयाऽपि आध्यात्मिक उच्चतायाः, राजनैतिकनिपुणतायाः, कृषि-कर्मणः, नीतिशास्त्रस्य स्वास्थ्यविज्ञानस्य च उच्चतमावस्थायाः दर्शनं भवति।।\nवैदिकसाहित्यस्य पूरकसंहिताः आधारीकृत्य संक्षेपेण विवेचन कुरुत।।\nउत्तरःब्राह्मणम्, आरण्यकम्, उपनिषदश्च वैदिकसाहित्यस्य पूरकसंहिताः सन्ति। तेषां संक्षेपेण वर्णनमत्र क्रियते-\n(i) ब्राह्मणग्रन्थाः-वेदो द्विविधः मन्त्रभागः ब्राह्मणभागश्च। मन्त्रभागेन सदृशः ब्राह्मणभागः अपि वेदः एव अस्ति। संहितानन्तरम् अस्य द्वितीय स्थानम् अस्ति। ब्राह्मणग्रन्थाः वेदव्याख्यारूपाः सन्ति। वेदशेषभूता इमे ब्राह्मणग्रन्थाः यज्ञानुष्ठानस्य विस्तृतं वर्णनं कुर्वन्ति। कतिचन कथा अपि ब्राह्मणेषु प्राप्यन्ते।।\nअत्र यज्ञक्रियायाः रहस्यमयस्य अर्थस्य प्रतिपादनम् अस्ति, अनेकेषु स्थलेषु वैदिकमन्त्राणां दार्शनिकः विचारः दृश्यते। यज्ञक्रियारीतेः व्यवधानवर्णनम्, यजमानस्य यज्ञफलप्राप्तेः सम्यक् निरूपणम् च अत्र कृतमस्ति।\nप्रत्येकवेदशाखानुसारेण ब्राह्मणानि आरण्यकग्रन्थाश्च भिन्नाः सन्ति\n(ii) आरण्यकम्-यस्य साहित्यस्य अध्ययन अध्यापनं च नगरग्रामाभ्यां दूरात् अरण्ये भवति स्म तत् साहित्यम्' आरण्यकम्' कथ्यते अरण्येषु निवासिनां वानप्रस्थानाम् यज्ञादेः कर्मविवेचनात्मकाः ग्रन्थाः 'आरण्यकम्' कथ्यन्ते। आचार्यसायणमते अरण्येषु अध्यापनकारणादेव एतत् साहित्यम् 'आरण्यकम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम्।\nएतेषु आरण्यकेषु यज्ञानां आध्यात्मिकानां विषयाणां विवेचनं कृतमस्ति एतेषु विशेषरूपेण प्राणविद्यायाः महिमा प्राप्यते ऐतरेये आरण्यके प्राणस्य विभिन्नगुणानां उल्लेखः प्राप्यते-"प्राणेन एव अन्तरिक्षस्य वायोः च स्रष्टा अस्ति। प्राण एव पिता अस्ति।" आरण्यकेषु प्राणः ऋषिरूपेण कल्पितः अस्ति एवम् आरण्यसाहित्यस्य विवेच्यः विषयः 'प्राणविद्या' अस्ति यस्याः साधना शान्ते एकान्ते च वातावरणे भवति।।\n(iii) उपनिषद्ग्रन्था-वेदानाम् अन्तिमो भागः वेदान्तः वेदान्त एव उपनिषद् कथ्यते उपनिषच्छब्दः उप-नि-उपसर्गद्वयपूर्वस्य क्विप्रत्ययान्तस्य 'षद्लू' धातोः योगात् निष्पन्नः भवति।'षद्ल' धातोः अर्थद्वयम् अस्ति-विशरणं = नाशम्, गतिः = प्राप्तिः, अवसादनं = शिथिलनम् च अस्य अर्थः भवति यत् या विद्या परम्परया गुरोः समीपे उपविश्य प्राप्यते, यथा च यया समस्तानर्थोत्पादिकानां सांसारिकक्रियाणां नाशः भवति, संसारस्य कारणभूताया अविद्यायाः बन्धनं शिथिलं भवति, ब्रह्मसाक्षात्कारः च भवति, सा विद्या उपनिषद् कथ्यते अत्र ब्रह्म-जीव-जगत्सम्बन्धिविषयाणां विशदं विवेचनं प्राप्यते उपनिषत्सु ब्रह्म-जीव-संसार-सम्बन्धिरहस्यमापि प्रतिपादितमस्ति।\nमुक्तोनिषदि उपनिषदां संख्या 108 उल्लिखिता। तासु दश उपनिषदः प्रसिद्धाः- ईश-केन-कठ-प्रश्न-मुण्डक-माण्डूक्य-तैत्तिरीय-ऐतरेय-छान्दोग्य-बृहदारण्यकोपनिषदः श्वेता- श्वतरोपनिषदेकादश्यपि प्रसिद्धा अस्ति।\nउपनिषदः भारतीयाध्यात्मविद्यायाः ज्वलन्ति रत्नानि महर्षयः यानि आध्यात्मिकतत्त्वानि ज्ञानदृशा साक्षादकुर्वन् तानि सर्वाणि तत्त्वानि अत्र वर्णितानि सन्ति।\nवैदिकसाहित्यस्य समग्रासु रचनासु प्राचीनतमा रचना अस्ति\nयस्य साहित्यस्य अध्ययनम् अध्यापनं च नगरग्रामाभ्यां दूरात्तरं भवति स्म तत् साहित्यं कथ्यते\nभारतीयानां मते वेदरचनाकालविचारः सर्वथा निरर्थकोऽस्ति यतो हि वेदाः\nरोग-निवारकाः मन्त्राः कस्मिन् वेदे संकलिताः?\nछन्दोबद्धानां पद्यात्मकानां मन्त्राणां नाम अस्ति\nपौराणिकमतानुसारं व्यासः वेदं प्रोवाच\n'सामानि यो वेत्ति स वेदतत्त्वम्' इति उक्तम्\n'साम' इत्यस्य आरम्भः अवसानं च भवति-\n(अ) 'ओम्' शब्देन\n(ब) 'भोः' शब्देन\n(स) 'हे' इति शब्देन\n(द) 'आः' इति शब्देन\nवेदान्त एवं कथ्यते\nकालविज्ञापकं शास्त्रं वर्तते-\nवेदान् अपौरुषेयान् के मन्यन्ते?\nसायणादयः सर्वे मनीषिणः वेदान् अपौरुषेयान् मन्यन्ते।\nवेदानां सामवेदोऽस्मि' इति ब्रुवन् सामवेदस्य महिमा केन उद्घोषिताः?\nइति ब्रुवन् सामवेदस्य महिमा श्रीकृष्णेन उद्घोषितमा।।\n'छन्दः शास्त्रम्' ग्रन्थः केन आचार्येण विरचितः?\n'छन्दः शास्त्रम्' ग्रन्थः पिङ्गलाचार्येण विरचितः।\nशिक्षा वेदस्य किं अस्ति?\nशिक्षा वेदस्य घ्राणम् अस्ति।\nसूक्तमण्डलभेदेन कः वेदः विभक्तः?\nसूक्तमण्डलभेदेन ऋग्वेदः विभक्तः।\nवेदानां रचनाकालविषये तिलकमहोदयस्य मतं लिखत।\nतिलकमहोदयेन मृगशिरानक्षत्रे वसन्तसम्पातस्य साधकानि बहूनि वेदवाक्यानि संगृहीतानि। मृगशिरायां वसन्तसम्पातस्य कालः कृत्तिकाकालात् प्रायः 2000 वर्षपूर्वं सम्भवति। अस्य गणनाधारेण तिलकमहोदयस्य मते ऋग्वेदस्य रचनाकालः 6000 वर्षपूर्व वर्तते।।\nऋग्वेदस्य प्रमुखचतसृणां शाखानां नामानि लिखत।\nऋग्वेदस्य प्रमुखशाखानां नामानि सन्ति-शाकलः, वाष्कलः, आश्वलायनः, सांख्ययनः, माण्डूकायनश्च।\nवेदशब्दस्य का व्युत्पत्तिः किञ्चार्थः?\nज्ञानार्थक - 'विद्' धातोः 'घ' प्रत्यययोगात् 'वेद' शब्दः निष्पद्यते। वेदशब्दस्य अर्थः ज्ञानम् अस्ति। अर्थात् येन धर्मस्य ब्रह्मणः क्रियामयस्य ब्रह्मणः वा ज्ञानं भवति, सः वेदः कथ्यते।।\nमहर्षिणा शौनकेन सामविषये किम् उक्तम्?\nमहर्षिणा शौनकेन उक्तं यत्- 'सामानि यो वेत्ति से वेदतत्त्वम्।' अर्थात् यः साम जानाति स एव वेदरहस्यं जानाति।\nयज्ञे कति ऋत्विजः भवन्ति? तेषां नामानि अपि लिखत।\nयज्ञे चत्वारः ऋत्विजः भवन्ति-\nसामविकारः किम् कथ्यते? कतिविधाश्च सामविकाराः?\nसामगाने संगीतानुरूपं यत् शाब्दिकं परिवर्तनं क्रियते तत् 'सामविकारः कथ्यते। सामविकाराः षविधाः भवन्ति-विकार-विश्लेषण-विकर्षण-अभ्यास-विरामस्तोमरूपादयः।\nऋग्वेदस्य अथर्ववेदस्य च ब्राह्मणग्रन्थानां नामानि लिखत।।\nऋग्वेदस्य ऐतरेयब्राह्मणम्, कौषीतकिब्राह्मणञ्चेति ब्राह्मणद्वयमस्ति। अथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणमस्ति।।\nकीदृशाः ग्रन्थाः 'आरण्यकम्' कथ्यन्ते?\nअरण्येषु निवासिनां वानप्रस्थानाम् यज्ञादेः कर्मविवेचनात्मकाः ग्रन्थाः 'आरण्यकम्' कथ्यन्ते। सायणमते अरण्येषु अध्यापनकारणादेव एतत् साहित्यम्' आरण्यकम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम्।\nका विद्या उपनिषद् कथ्यते?\nया विद्या परम्परया गुरोः समीपे उपविश्य प्राप्यते, तथा च यया समस्तानर्थोत्पादिकानां सांसारिकक्रियाणां नाशः भवति, संसारस्य कारणभूताया अविद्यायाः बन्धनं शिथिलं भवति, ब्रह्मसाक्षात्कारः च भवति, सा विद्या उपनिषद् कथ्यते।।\nवेदाङ्गानि कति सन्ति? तेषां नामानि लिखत।\nवेदाङ्गानि षड् सन्ति-शिक्षा, कल्पः, निरुक्तम्, व्याकरणम्, छन्दः, ज्योतिषञ्च।।\nश्रौतसूत्रेषु के विषयाः विवेचिताः सन्ति?\nश्रौतसूत्रेषु अग्नित्रयाधानम्, अग्निहोत्रम्, दर्शपूर्णमासौ, पशुयागः, नानाविधाः सोमयागाः चेति विषयाः सम्यक् विवेचिताः सन्ति।\nज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः महर्षयः के सन्ति?\nसूर्यः पितामहो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः।।\nकश्यपो नारदो गर्गः मरीचिर्मनुरङ्गिराः।।\nलोमशः पौलिशश्चैव च्यवनो यवनो भृगुः।
  