text: 3rd sem, C-7, लघुसिद्धामुतकौमुदी, कृदन्तप्रकरणम् - सूत्रव्याख्याः-1\n3rd sem, C-7, unit 2, लघुसिद्धामुतकौमुदी, कृदन्तप्रकरणम् - सूत्रव्याख्याः-1\n१. कृत्यल्युटो बहुलम् - ३।३।११३\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् कृत्य-ल्युट्-प्रत्यय-विधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - कृत्यलुटः बहुलम्। सूत्रे ʻकृत्यलुटःʼ इति प्रथमा-बहुवचनम्। ʻबहुलम्ʼ इत् प्रथमैकवचनम्।\nसूत्रार्थः - कृत्यसंज्ञकाः प्रत्ययाः ल्युट् च बहुलमर्थेषु भवन्ति, यत्र विहितास्ततः अन्यत्रापि भवन्ति।\nल्युटः अन्त्यः टकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, आदिः लकारः ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः भवति, तस्मात् ʻयुʼ इत्यवशिष्यते। ततः ʻयुवोरनाकौʼ इत्यनेन सूत्रेण यु-स्थाने ʻअनʼ इत्यादेशः भवति।\nʻबहुलम्ʼ इति चतुर्विधे अर्थे प्रयुज्यते। यथा - \nक्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिन्निवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव।\nविधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं भवेत्।।\nअर्थात् सूत्रस्य विधानं क्वचित् प्रवर्तते, क्वचित् न प्रवर्तते, क्वचिद् विकल्पेन भवति, क्वचित् अन्यप्रकारं भवति। एवं चतुर्विधं बाहुलकं भवति।\nʻतयोरेव कृत्य-क्त-खलर्थाःʼ इत्यनेन सूत्रेण कृत्यसंज्ञकाः प्रत्ययाः भावे कर्मणि च प्रयुज्यन्ते। परन्तु प्रस्तुतेन सूत्रेण कृत्यप्रत्ययानां ल्युट्प्रत्ययस्य च बहुलम् अर्थेषु प्रयुज्यत्वात् करण-सम्प्रदानादि-कारकाणाम् अर्थेषु अपि प्रयोगः सिद्धः। अर्थात् कृत्यप्रत्ययाः ल्युट्प्रत्ययश्च यथा भावकर्मणोः भवन्ति, तथा अन्येषु कारकेषु अपि भवन्ति।\nउदाहरणम् - स्नाति अनेन इति - स्नानीयम् चूर्णम्। ʻस्नाति अनेनʼ इति करणे।\n> स्नानीय सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः क्लीब्लिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\n२. अचो यत् - ३।१।९७\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् यत्-प्रत्यय-विधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - अचः यत्। सूत्रे ʻअचःʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। अस्यार्थः - अचः परम्। ʻयत्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। अस्यार्थः - यत्-प्रत्ययः भवति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तते। सूत्रस्थम् ʻअचःʼ इति पदं ʻधातोःʼ इत्यस्य विशेषणम्, तस्मात् ʻयेन विधिस्तदन्तस्यʼ इत्यनया परिभाषया तत्र तदन्तविधिः। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻअजन्ताद् धातोः यत्ʼ।\nसूत्रार्थः -  अजन्ताद् धातोः यत्-प्रत्ययः स्यात्।\nयत्-प्रत्ययस्य अन्त्यः तकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः भवति, अतः यकारः अवशिष्यते।\nउदाहरणम् - चि + यत् -चेयम्।\n> चेय सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः क्लीब्लिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् आकारान्त-धातोः आकार-स्थाने ईकारादेश-विषयकं विधिसूत्रम। सूत्रस्य पदच्छेदः - ईत् यति। सूत्रे ʻईत्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। अस्यार्थः - दीर्घः ईकारः भवति। ʻयतिʼ इति सप्तम्येकवचनम्। अस्यार्थः - यत्-प्रत्यये परे सति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ इति अधिकारसूत्रम्, तथा ʻआतो लोप इटि चʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻआतःʼ इति पदम् अनुवर्तेते। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻधातोः आतः ईत् यति।ʼ\nसूत्रार्थः -  यत्-प्रत्यये परे धातोः आत ईत् स्यात्।\nउदाहरणम् - दा + यत् -देयम्।\n> देय सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः क्लीब्लिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् यत्-प्रत्यय-विषयकं विधिसूत्रम। सूत्रस्य पदच्छेदः - पोः अदुपधात्। सूत्रे ʻपोःʼ, ʻअदुपधात्ʼ चेति पदद्वये पञ्चम्येकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ इति अधिकारसूत्रम्, तथा ʻअचो यत्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻयत्ʼ इति पदम् अनुवर्तेते। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻपोरदुपधात् धातोः यत्।ʼ\nसूत्रस्थं ʻपोःʼ इति पदं ʻधातोःʼ इत्यस्य विशेषणम्। अतः ʻयेन विधिस्तदन्तस्यʼ इत्यनया परिभाषया तत्र तदन्तविधिः। तेन ʻपवर्गान्तात्ʼ इत्यर्थः जायते। यस्य धातोः उपधायां ह्रस्वः अकारः अस्ति सः अदुपधः धातुः। ʻअलोऽन्त्यात् पूर्व उपधाʼ इत्यनेन सूत्रेण शब्दस्य अन्त्यवर्णात् पूर्वः वर्णः उपधा इत्युच्यते।\nसूत्रार्थः - पवर्गान्ताद् अदुपधाद् धातोः यत् स्यात्।\nपवर्गे प् फ् ब् भ् म् इति वर्णाः सन्ति। इदं सूत्रम् ʻऋहलोर्ण्यत्ʼ इत्यस्य अपवादः।\nउदाहरणम् - शप् + यत् --शप्यम्।\n> शप्य सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः क्लीब्लिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\n५. एति-स्तु-शास्-वृ-दृ-जुषः क्यप् - ३।१।१०९\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् क्यप्-प्रत्यय-विषयकं विधिसूत्रम। सूत्रे\nʻएति-स्तु-शास्-वृ-दृ-जुषःʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। एति, स्तु, शास्, वृ, दृ, जुष् इत्येतेषां समाहारद्वन्द्वात् पञ्चमी। ʻक्यप्ʼ इत् प्रथमैकवचनम्। ʻएतिʼ इत्यनेन गत्यर्थकस्य इण्-धातोरेव ग्रहणं भवति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तते। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻएति-स्तु-शास्-वृ-दृ-जुषः धातोः क्यप्।ʼ\nसूत्रार्थः - इण्, स्तु, शास्, वृ, दृ, जुष् च इत्येतेभ्यः धातुभ्यः क्यप्-प्रत्ययः भवति।\nअत्र इ, स्तु, वृ, दृ चेति चतुर्भ्यः अजन्तेभ्यः धातुभ्यः उत्तरम् ʻअचो यत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण यत्-प्रत्ययस्य प्राप्तिः स्यात्। परन्तु ʻएति-स्तु-शास्-वृ-दृ-जुषः क्यप्ʼ इत्यनेन सूत्रेण तद् वाधित्वा क्यप्-प्रत्ययः विहितः।\nक्यप्-प्रत्ययस्य अन्त्यः पकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण आदिः ककारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तयोः लोपः भवति। तस्मात् यकारः अवशिष्यते।\nउदाहरणम् - शास् + क्यप् -शिष्यः।\nशास् क्यप् (ʻभूवादयो धातवःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻशास्ʼ इत्यस्य धातुसंज्ञा, ʻधातोःʼ, ʻएति-स्तु-शास्-वृ-दृ-जुषः क्यप्ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः शास्-धातोरुत्तरं क्यप्-प्रत्ययः),\n> शिस् य (ʻशास इदङ्हलोःʼ इत्यनेन सूत्रेण शास्-धातोः आकार-स्थाने इकारादेशः),\n> शिष्य सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः पुंलिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\n> शिष्यस् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻसुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः), > शिष्यरु (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकार-स्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः),\n> शिष्यर् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः), > शिष्यः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻशिष्यर्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻशिष्यःʼ इति रूपं सिद्धम्)।
  