text: १) अस्मिन् श्लोके कविः स्वीयग्रामदेवतां श्रीकृष्णस्य सोदरीरूपेण वर्णयति स्मरति च । कवेः ग्रामः चुळलीनामकः, तस्य संस्कृते वात्यापुरी इति । तस्य ग्रामस्य अधिष्ठात्री देवता वात्येश्वरी इति । वात्या इत्यस्य अर्थः भवति वातानां समूहः अर्थात् वायुदेवता इति । पाशादिभ्यो यः (४-२-४८) इति सूत्रेण पाशादिगणे वात -शब्दस्य पठितत्वात् समूहः इत्यस्मिन् अर्थे य -प्रत्ययः भवति, तेन वातानां समूहः = वात्या इति रूपम् । अत्र वात्या इति स्त्रीलिङ्गं लोकात् । श्रीकृष्णः वायुना गुरुवायुपुरे प्रतिष्ठापितः । इयं वात्येश्वरी अपि वात्यया प्रतिष्ठापिता ईश्वरी = वात्येश्वरी, शाकपार्थिवः इव पूर्वपदस्योत्तरपदलोपसमासः । वात्याप्रतिष्ठापिता ईश्वरी इत्यत्र प्रतिष्ठापिता इत्यस्य लोपे वात्या+ईश्वरी इति स्थिते गुणे वात्येश्वरी इति रूपम् । तथा च श्रीकृष्णः वात्येश्वरी इत्युभौ अपि वायुना प्रतिष्ठापितौ, अतः श्रीकृष्णस्य सोदरी वात्येश्वरी इति फलति । तादृशत्वत्सोदर्या बा ल्ये अहं (कविः) पालितः पोषितः च तव (श्रीकृष्णस्य ) सेवायै इति तात्पर्यम् ।
  २) स्वीयभ्रातुः सविधम् उपनीत अस्मि अहम् इत्यनेन अर्थद्वयं प्राप्यते । आद्यः सामान्यः अर्थः मम भ्रात्रा उपनीतः = नीतः इति । द्वितीयः च उपनीतः = उपनयनसंस्कारेण मम भ्रात्रा संस्कृतः इति ।
  ३) निरुपमकृपापूरपूर्णान्तरङ्ग्या = निर्गता उपमा यस्मात् = निरुपमा, निरुपमा च कृपा = निरुपमकृपा, तया पूरः = निरुपमकृपापूरः, तेन पूर्णं = निरुपमकृपापूरपूर्णम्, निरुपमकृपापूरपूर्णम् अन्तरङ्गं यस्याः सा = निरुपमकृपापूरपूर्णान्तरङ्गी, तया इति । इदं वात्येश्वर्या इत्यस्य विशेषणम् ।
  ४) वात्येश्वर्या = वात्याप्रतिष्ठापिता इश्वरी, तया ।
  ५) निजतनयवत् = निजः (स्वकीयः) तनयः = निजतनयः, निजतनयः इव = निजतनयवत् ।
  (Translation by the Great Scholar & Linguist Brahmasri Ganeshan @vezhamukhan)
  