text: CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Paper 4 - NCERT MCQ\nपुष्पाणि अतीव मनोहराणि भवन्ति। अस्माकं राष्ट्रिय-पुष्पं कमलं तु अनुपमम् अस्ति। अस्य उत्पत्तिः पङ्कात् भवति। अतः अस्य नाम पङ्कजम् अपि प्रसिद्धम् जातम्। इदम् सर्वेषाम् मनांसि आह्लादयति सर्वेभ्यः च रोचते। कमलं निजसौन्दर्येण सुगन्धिना च वैशिष्टयं प्राप्नोति। तस्योपरि भ्रमराः गुञ्जन्ति। पङ्के प्रभवति कमलं, पङ्कात् कदापि न लिप्तं भवति। कमलस्य पत्रे स्थिताः जलबिन्दवः मुक्ताः इव विभान्ति। सरोवरे विकसितानां कमलानां शोभा दर्शनीया भवति। यदा यदा जलस्तरं वर्धते तदा तदा कमलम् अपि उपरि गच्छति। इदम् सूचयति यत् लोके नरः शुभकार्याणि कुर्वन् कदाचिदपि मलिनतया लिप्तः न भवति।\nकमलस्य उत्पत्तिः कस्मात् भवति ?\nकमलस्य पत्रे स्थिताः जलबिन्दवः कीदृशाः दृश्यन्ते ?\n'यदा-यदा जलस्तरं वर्धते तदा कमलम् अपि उपरि गच्छति'- इदम् किम् सूचयति ?\nकमलम् कथं वैशिष्टयं प्राप्नोति ?\n(III) यथानिर्देशम् उत्तरत - (1/2 × 4 = 2)\n1. 'कमलम्' इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किम् प्रयुक्तम् ?\n2. 'कमलानाम्' इति पदस्य विशेषणपदं किम् ?\n3. 'अस्य उत्पत्तिः पङ्कात् भवति' अस्मिन् वाक्ये 'अस्य' सर्वनाम पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?\n4. 'गुञ्जन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?\n(IV) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत। (2)\nखण्डः 'ख'- रचनात्मकं कार्यम्\nसौम्यः विद्यालयतः शैक्षिक-भ्रमणाय भुवनेश्वरं गन्तुम् इच्छति। एतदर्थम् अनुमतिं राशिं च प्राप्तुं नवदिल्लीस्थं पितरं प्रति लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दैः पूरयित्वा पत्रं पुनः लिखत। (1/2 × 10 = 5)\nदिनाङ्कः ....../ ......../ .....\nभवतः पत्रं प्राप्तम्। मम (2) .............. परीक्षा समाप्ता। यावत् परीक्षा-परिणामः न आगच्छति तावत् आगामिमासस्य प्रथम सप्ताहे (3) .................. विद्यालयस्य अध्यापकाः अस्मान् शैक्षिक-भ्रमणाय (4) .............. नेष्यन्ति । अहम् अपि तैः (5) ............... गन्तुम् इच्छामि। एतदर्थं मया कक्षाध्यापकाय (6) .............. रूप्यकाणि दातव्यानि सन्ति। अतः यदि अनुमतिः (7) ................. तर्हि अहम् अपि गच्छेयम् । अतः कृपया उपर्युक्तं (8) .................... प्रेषयित्वा माम् अनुगृहणन्तु।\nसर्वेभ्यः मम (9) ..................... निवेदनीयाः।\nभवताम् (10) .................\nमञ्जूषा- मम, सह, पञ्चशतम्, प्रथमसत्रीया, प्रणामाः, भुवनेश्वरम्, कोलकातातः, स्यात्, प्रियपुत्रः, राशि\nमजूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि संस्कृते लिखत। (2 × 5 = 10)\nमञ्जूषा- आरोपयति, वन-महोत्सवः, छात्राः, जलपात्रेण, मृत्तिकापात्रेषु, वृक्षान्, पादपान्, अध्यापिकाः, विद्यालये, प्राङ्गणे, पर्यावरण-दृष्टया, सिञ्चन्ति\n'शाक-आपणस्य वर्णनम्' इति विषयम् अधिकृत्य मजूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृते लिखत।\nमञ्जूषा- विविधाः, शाकाः, पलाण्डुः, आलूकम्, गुञ्जनम्, इत्यादयः, क्रेतारः, विक्रेतारः, जनानाम् सम्मर्दः, उच्चैः आहूयन्ति, इतस्ततः, अस्वच्छता, मूल्यं पृच्छन्ति\nअधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धि विच्छेदः वा क्रियताम्। (1 × 4 = 4)\nएतत् आसनम् कवे + ए अस्ति।\nगुरुकुले स्वछात्रान् गुरुः + शास्ति।\nविष्णुः जगत् + नाथः अस्ति।\nतरुः छाययैव तापं नाशयति।\nउचितं समासपदं विग्रहपदं वा विकल्पेभ्यः चित्वा वाक्यानि पूरयत। (1 × 4 = 4)\n1. तव यात्रा .............. भवेत्।\n2. पुष्करे ............... पूज्यते।\n3. सः ................ विद्वान् सर्वैः पूज्यते ।\n4. भरतः ................ दृष्ट्वा प्रसन्नः अभवत्।\nउचितानि प्रत्यययुक्तपदानि प्रकृतिं प्रत्ययं च चित्वा वाक्यानि पूरयत। (1 × 4 = 4)\n1. ........... बालिकां दृष्ट्वा माता प्रसीदति।\n2. इयं छात्रा (चञ्चल + टाप्) अस्ति।\n3. नृपस्य दशरथस्य राज्यः ............ आसन्।\n4. ............... त्यज, विवेकेन कार्यं कुरु।\nमजूषातः उचितं अव्यय-पदं चित्वा वाक्यानि पूरयत। (1 × 4 = 4)\nईश्वरः ............... करोति शोभनमेव करोति।\nउद्याने बालकाः ............... हसन्ति।\nभो बालकाः ! यूयम् ................ गच्छथ?\nअम्बे! .............. मम मित्राणि क्रीडन्ति तत्र गच्छामि।\nमञ्जूषा- उच्चैः, यत्र, यत्, कुत्र\nवाच्यपरिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि पुनः लिखत - (1 × 3 = 3)\nअहं तु रामायणं पश्यामि।\nप्रहेलिकां पठित्वा छात्रैः हस्यते।\nसा प्रातः दुग्धं पिबति।\nअधोलिखितेषु वाक्येषु अङ्कानां स्थाने संस्कृतपदैः समयं लिखते - (1 × 2 = 2)\nअहं (5.15) .............. दुग्धम् पिबामि।\nअहं (5.45) ................ खेलितं गच्छामि।\nविकल्पानां सहायतया अशुद्धवाक्यानां संशोधनं कृत्वा पुनः लिखत। (1 × 4 = 4)\n1. जन्तुशालायां अनेके सिंहः आसन्।\n2. तत्र वानराः अपि कूर्दति।\n3. एतत् दृष्ट्वा बालकाः प्रसन्नम् अभवन्।\n4. तान् दृष्ट्वा तेभ्यः अभिभावकाः अपि प्रासीदन्।\nखण्डः 'घ' - पठित-अवबोधनम्\n(अ) अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्त प्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायाम् लिखत। (6)\nअथ व्रजन्तौ तौ गर्तसंकुले मार्गे क्रीडतः कांश्चित् बालकान् प्रेक्ष्य अवदताम् भो-भो बालकाः ! कथमत्र नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीडथ? यदि कश्चिद् गर्ने पतेत् तर्हि स विकलाङ्गो भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत् । तच्छ्रुत्वा कश्चित् उद्दण्डः बालकः उवाच "अयि भो ! यद्येवं तर्हि कथं भवन्तौ सुपथं परित्यज्य अनेन कुपथेन गन्तुं प्रवृत्तौ ? अपि इदं श्रेयस्करम् ?"\nदुष्टबुद्धिप्रच्छन्नभाग्यौ मार्गे कीदृशान् बालकान् प्रेक्ष्य अवदताम् ?\nयः गर्ते पतेत् सः कीदृशः भूत्वा चिरं क्लेशमनुभवेत् ?\nबालकाः कीदृशे मार्गे क्रीडन्ति स्म?\n1. 'उद्दण्डः बालकः' अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम् ?\n2. अनुच्छेदे तौ' सर्वनामपदं काभ्याम् प्रयुक्तम् ?\n3. 'अवदताम्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?\n4. 'सुपथेन' इति पदस्य किम् विपर्ययः अत्र प्रयुक्तम् ?\n(आ) श्लोकं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत।\nमहाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्।।\nकामः क्रोधः च कस्मात् समुद्भवति ?\nकः वैरी अस्ति?\nकामः क्रोधः च कीदृशः अस्ति?\n1. विद्धि' क्रियायाः कर्ता कः ?\n2. 'अस्मिन् लोके' इत्यर्थे किम् अव्ययपदं श्लोके प्रयुक्तम् ?\n3. 'मित्रम्' पदस्य विलोम पदम् अत्र किम् ?\n4. 'एनम्' सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ?\n(क) कामाय क्रोधाय\n(इ) नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत।\nनारदः - (व्यासं प्रति) पश्यतु भवान्। कोऽयम् अनर्थः क्रियते एताभ्यां वीराभ्याम्। समन्तात् वर्धमानाः प्रचण्डानलशिखाः आकाशं लिहन्ति इव। गगनात् सहस्रशः उल्काः भूमौ पतन्ति। कम्पते खलु सपर्वत-वन-दुमा सकला मही। पवनः स्तब्धः जातः। सहस्रांशुः न भासते। शैलाः विदीर्यन्ते। कथमपि एतौ निवारणीयौ, अन्यथा सकलं जगद् ध्वस्तं भविष्यति।\nव्यासनारदौ - भो वीरौ ! संहरतम् संहरतम् निजास्त्रे।\nनारदः - अस्त्रं ब्रह्मशिरो यत्र परमास्त्रेण वध्यते।\nसमाः द्वादश पर्जन्यस्तद् राष्ट्र नाभिवर्षति।\nद्वादश समाः कः न अभिवर्षति ?\nसहस्रशः उल्काः कुत्र पतन्ति ?\nकाः आकाशं लिहन्ति इव ?\n1. 'सूर्यः' इति पदस्य पर्यायः कः?\n2. 'पश्यतु भवान्' इत्यत्र 'भवान्' सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ?\n3. 'सम्पूर्णा' इत्यर्थे किम् पदं अत्र प्रयुक्तम् ?\n4. ध्वस्तम्' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम् ?\nरेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (1 × 4 = 4)\nसर्पः कलशात् बहिः निर्गतः।\nभारत्याः कोशः अपूर्वः अस्ति।\nकिं त्वम् इदं दिव्यं चक्रं वाञ्छसि ?\nराज्ञा नेत्रार्थं शक्रः प्रार्थितः।\nअधोलिखितश्लोकयोः अन्वयं उचितै पदैः पूरयित्वा पुनः लिखत। (1/2 × 8 = 4)\n(क) आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।\nतस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः।।\nअन्वयः- (1) ................ प्रथमः धर्मः इति एतत् (2) ............... वचः (अस्ति ) तस्मात् (3) .................... अपि विशेषतः (4) ............... रक्षेत्।\n(ख) आयुषः क्षणमेकोऽपि, न लभ्यः स्वर्णकोटिकैः।\nस चेन्निरर्थकं नीतः, का नु हानिस्ततोऽधिका।।\nअन्वयः- (1) .................. एकः क्षणम् अपि (2) ............... न लभ्यः , सः चेत् (3) ............... नीतः ततः अधिका नु (4) ............... का?\nमञ्जूषा - विदुषां, निरर्थकं, हानिः, आचारः, सदाचारं, आयुषः, प्राणेभ्यः, स्वर्णकोटिकैः।\nरेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थं चिनुत - (1 × 4 = 4)\n1. सम्प्रति सहस्रांशुः न भासते।\n2. अजेयः स्यामिति विभो।\n3. सपदि उपायः क्रियताम्।\n4. अनृतं वदसि चेत् काकः दशेत्।\nखण्डः 'क' - अपठित-अवबोधनम्\n(II) पूर्णवाक्येन उत्तरत -\nइदं सूचयति यत् लोके नरः शुभकार्याणि कुर्वन् कदाचिदपि मलिनतायाः लिप्तः न भवति।\nकमलं निजसौन्दर्येण सुगन्धिना च वैशिष्टयं प्राप्नोति।\n(IV) शीर्षकः- राष्ट्रीय पुष्पं कमलम् (अन्यः कोऽपि)\nखण्डः 'ख' - रचनात्मक कार्यम्\nइदं चित्रं वन-महोत्सवस्य अस्ति।\nविद्यालयस्य प्राङ्गणे अयम् उत्सवः मान्यते।\nछात्राणां हस्ते पादपाः सन्ति।\nप्रधानाचार्यः पादपम् रोपयित्वा जलेन सिञ्चति।\nअत्र सर्वे उत्साहिताः प्रसन्नाः च सन्ति।\n(शाक-आपणस्य वर्णनम् )\nमम नगरे अपि सप्ताहे एकं दिन शाक आपणम् आयोज्यते।\nअत्र आगत्य जनाः शाकानि फलानि च क्रीणन्ति।\nअत्र जनानां सम्मर्दः भवति।\nविक्रेतारः उच्चैः उच्चैः आहूयन्ति।\nशाक आपणे इतस्ततः अस्वच्छता भवति।\nखण्डः 'ग' - अनुप्रयुक्तव्याकरणम्\nछायया + एव\nमया तु रामायणं दृश्यते।\nप्रहेलिकां पठित्वा छात्राः हसन्ति।\nतया प्रातः दुग्धं पीयते।\nखण्डः 'घ' - पठित अवबोधनम्\n(अ) (I) एकपदेन उत्तरत -\n(II) पूर्णवाक्येन उत्तरेत - बालकाः नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीडन्ति स्म।\n(आ) (I) एकपदेन उत्तरत -\nकामः क्रोधः च\n(II) पूर्णवाक्येन उत्तरत - रजोगुणसमुद्भवः एषः कामः क्रोधः महाशनः महापाप्मा च अस्ति।\n(इ) (I) एकपदेन उत्तरत -\n(II) पूर्णवाक्येन उत्तरत - समन्तात् वर्धमानाः प्रचण्डोनलशिखाः आकाशं लिहन्ति इव।
  