text: » भारतस्य वैज्ञानिकपरम्पराSANSKRIT VISHVAM\nAll Categories Flash News Uncategorized अणुपुस्तकालयः चलचित्रावली श्रव्यावली संस्कृतविषयकाः\nअनेक शास्त्रं बहु वेदितव्यम् अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः यत् सारभूतं तदुपासितव्यं हंसो यथा क्षीरमिवाम्भुमध्यात् ।\nअनेक शास्त्रं बहु वेदितव्यम् अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः ।\nयत् सारभूतं तदुपासितव्यं हंसो यथा क्षीरमिवाम्भुमध्यात् ।।\nपढने के लिए बहुत शास्त्र हैं और ज्ञान अपरिमित है। अपने पास समय की कमी है और बाधाएं बहुत है। जैसे हंस पानी में से दूध निकाल लेता है उसी तरह उन शास्त्रों का सार समझ लेना चाहिए।\nअनुवाद गीतानि (18)\nमूलम् - शाखाः (6)\nमूलम् - शाखाः (19)\nमूलम् - शाखाः (4)\nमूलम् - शाखाः (2)\nउपनिषद् (अष्टादश ) (2)\nश्रीदुर्गासप्तशती स्तोत्रम् (2)\nसरस्वती वन्दना (4)\nसरस्वती स्तुति (2)\nश्रीराम स्तोत्राणि (2)\nगणेशः स्तोत्राणि (2)\nविष्णु स्तोत्राणि (2)\nशिवः स्तोत्राणि (1)\nगुरु स्तोत्रम् (2)\nसंगणक शिक्षणम् (5)\nसंस्कृतिः - संस्कारः (9)\nभवान् अत्र अस्ति » मुखपृष्ठ » भारतस्य वैज्ञानिकपरम्परा\nलेखकः वि. नागराजः\nनवीयसंसकृतेः विशेषकासः दृश्यते स्म प्राचीने अस्मत्-पूर्वजाः लौकिकेषु तात्तिवकेषु च क्षेत्तेषु बहुधा चिन्तंन कृतवन्तः आसन् । भारते याद्द्शं चिन्तनं प्रवृत्तं ताद्द्शं चिन्तंन प्रायः जगति अन्यत्र न प्रवृत्तम् । अन्यत्र संसकृतेः बीजावापः अपि यदा न जातः आसीत् तदा भारते संस्कृतिः सुविकसिता आसीत् । तस्याः संस्कृतेः अनुगुणं व्यवहरन्तः स्वजीवनम् सार्थक च कृतवन्तः आसन् अत्रत्याः । किन्तु दौर्भाग्यं नाम ताद्द्शस्य उत्कृष्टचिन्तनस्य समग्रः भागः इदानीं न उपलभ्यते । धार्मिके तात्त्विके च क्षेत्रे यत् चिन्तंन प्रवृत्तं तस्य कश्चन भागः तु प्राथान्येन अप्राप्तप्रायम् एव अस्ति इति वदामः चेत् न तत्र अतिशयोक्तिः । वैज्ञानिकक्षेत्रीयाः ये अत्पल्पाः अंशाः प्राप्ताः ते अपि प्रचाराभावात् अज्ञाताः एव तिष्ठन्ति लोके ।\nप्रथमे द्वितीये च क्रिस्तशके भारते भौतिकशास्त्रस्य बह्वयः शाखाः- रसायनशास्रं,खगोलशास्त्रं, गणितं, वनस्पतिशास्त्रम् इत्यादयः- विकासं गताः आसन् एव । न केवलं ताः प्रगतिम्, अपि तु प्रगतेः पराकाष्ठाम् एवं प्राप्तवत्यः आसन् । तथापि दौर्भाग्यवशात् एवं हि श्रूयते यत् विज्ञानस्य प्रारम्भः विकासः च पश्चिमदेशेषु जातः इति ! अहो विसङ्गतिः !!\nजना अपि एताद्द्शेषु मिथ्यावचनेषु विश्वासं कुर्वन्तः द्दश्वन्ते । अस्माकं विद्यासंस्थाःअपि एतम् एव मिथ्यांशं बोधयन्ति । वैज्ञानिकक्षोत्रे भारतीयं चिन्तनं यत् अस्ति तत् आधुनिकैः अधिकाधिकं ज्ञायेत । तदा एव एस्मिन् आदरः वर्धते । प्रकृतः लेख तत् भारतीयं चिन्तनं स्थूलतया परिचाययति ।\nभारतीयगणितज्ञानस्य आरम्भः अस्माभिः द्रष्चव्यः चेत् वेदकालपर्यन्तम् अनुधावनं करणीयम् । वेदेषु तत्कालिकेषु अन्यग्रन्थेषु अन्यग्रन्थेषु च गणितीयानाम् अंशानाम् अल्लेखः विशेषचः दृश्यते । समग्रे विश्वे पण्डितण्डते एषा मान्यता अस्ति यत् बहूनां गणितीयांशानाम् आरम्भः भारते एव जातः इति । जनाः बहूनां गणितीयविषयाणां ज्ञानं भारतात् एव प्राप्तवन्तः द्द्श्यन्ते । तत्रापि अङ्कगणितक्षेत्रे, बीजगणितक्षेत्रे, भूमितिक्षेत्रे, त्रिकोण-मितिक्षेत्रे च बहूनि अपूर्वाणि मूलभूतानि अनुसन्धानानि भारते एव कृतानि आसन् ।\nइदानीं दशमाङ्कपद्धपिः लोके व्यवहारे अस्ति । एतस्यां पद्धतौ १-९ अङ्काः शून्यं च उपयुज्यन्ते । स्थानकारणतः अङ्कानां मूल्ये परिवर्तनम् अपि अङ्गीक्रियते । एषा दशमाभङ्कपद्धतिः द्विसहस्त्राधिकवर्षेभ्यः पूर्वम् एव भारते आसीत् । अङ्कानां क्रमिकविकासः कथं जातः इत्येतम् अंशम् अधस्तनं चित्र ज्ञापयति ।\nक्रि. श. ९०० पर्यन्तम् एषा अङ्कपद्धपिः अरबजनैः युरोपीयजनैः वा न ज्ञाता आसीत् । अरबदेशीयः गणितविद्वान् अल्खवारिस्मी ( A I - Khowarizmi ) ( क्रि. श. ७८०- ८५० ) ऐदम्प्राथम्येन स्वकीये पुस्तके एतान् हिन्दु-अङ्कान् , स्थानाधारितमूल्यनिश्चयक्रमम् , एतदाधारितान् अन्यान् बहून् गणितप्रक्रियांशान् च उपयुक्तवान् द्द्श्यते । तदनन्तरकाले एते सर्वे अंशाः लोके सर्वत्र प्रसूताः अभवन् । तत्कारणतः पश्चिमयुरोपप्रदेशेषु एतस्य गणितीयविचारस्य प्रचारः जातः । अतिप्राचीनः युरोपीयः हस्तलिखितग्रन्थः नाम - 'CONDEX VIGILANUS' इति । एषः अल्बेल्डो-आश्रमसम्बन्द्धः । एतस्मिन् ग्रन्थे १-९ अङ्कानाम् अल्लेखः कृतः दृश्यते । तत्रैव एतान् अङ्कान् अधिकृत्य एवं लिखितं द्दश्यते -\nगणितीयचिह्नानाम् उपयोगसमये अस्माभिः एतत्सम्बन्धितया एतत् अपि ज्ञातव्यं यत् प्राचीनहिन्दुजनानाम् अतिव्यापिका कुशाग्रबुद्घिता आसीत् इति । गणनकलाविषये, भूमितिक्षेये, अन्येषु स्वतन्त्रशास्त्रेषु च अन्यराष्ट्रजनाः हिन्दुनाम् अनुयायिनः ,सन्ति । ( अग्रगण्याः तावात् हिन्दवः एव ) नवानाम् अङ्कानाम् उपयोगः, स्थानबलात् अङ्कानां मूल्यस्य निश्चयः इत्यादयः अंशाः अत्र प्रमाणभूताः सन्ति ।\nअङ्कस्थानाधारिता मूल्यनिश्चयपद्धतिः एव शून्यस्य अन्वेषणे मूलम् ।\n'ZERO' इत्येतत् कस्यचित् चिह्नस्य नाम । तच्च चिह्नं 'नास्तित्यं 'द्योतयति । संस्कृतभाषायां नास्तित्वं सूचयति 'शून्य'शब्दः । 'झिरो' इत्यस्य मूलं तावत् शून्यशब्दः एव । संस्कृतभाषीयः एषःशून्यशब्द एव । संस्कृतभाषीयः एषः शून्यशब्दः अरबभाषां प्रविश्य निर्गत्य ल्याटिन् भाषां चापि प्रविश्य निर्गत्य 'झीरो' इति नामान्तरं प्राप्नोत् । तद्यथा-\nसंस्कृतम् अरेबिक् ल्पाटिन्\nशून्यम् सिफर् झिप्रे/ सिफ्रे झीरो\nShunya Sifer Ziffre/Ciffre Zero/Cipher\nदशकादिस्थलाधारितायाः मूल्याङ्कपद्धतेः निर्माणात् उपयोगात् च बह्वयः गणितप्रक्रियाः निर्मिताः अभवन् । अद्यापि ताः रक्षिताः उपयुज्यमानाश्च सन्ति ।\nवर्गमूलं धनमूलं च\nअपेक्षितसंख्यायाः वर्गमूलस्य घनमूलस्य च प्राप्त्यर्थम् आधुनिके गणिते काचित् पद्धतिः अनुस्त्रियते । वस्तुतः एषा पद्धतिः पञ्चमशतकीयेन(४९९ A D) आर्यभटेन अन्विष्चा आसीत् ।\nआर्यभटीयः नियमः एवम् आसीत् -\nभाग् हरेद्वर्गात्रित्यं द्विगुणेन वर्गमूलेन ।\nवर्गागद्वर्गे शुद्धे लब्धं स्थानान्तरे मूलम् ।। इति ।\nएपा पद्धतिः १६१३ वर्षपर्यन्तं युरोपीयजनैः अज्ञातपूर्वा एव आसीत् । एवं सर्वप्रथमं बहुभ्यः वर्षेभ्यः पूर्वम् एव भारीतयेन अन्विष्टायाः एतस्याः पद्धते विषये इदानीम् अपि एवं बोध्यते यत् एषा पद्धतिः विदेशीयैः अन्विष्टा इति । वस्तुस्थितिं जानद्धिः अपि अस्माभिः तत्र विश्वासः क्रियते ! अहो अभिमानशून्यता अस्माकम् !\nत्रैराशिकनियमः व्यस्तत्रैराशिकनियमञ्च अङ्कगणितक्षेत्रस्य सुवर्ण-नियमत्वेन अङ्गीक्रियते । तै च नियमो भारते पूर्वकाले एव व्यवहारे उपयुज्यमानौ आस्ताम् । अतः बहवः पण्डिताः भावयन्ति यत् एतौ नियमौ अपि भारतात् एव पञ्चिमदेशान् प्रति गतौ स्याताम् इति ।\nबीजगणितस्य आरम्भः वेदाङ्गभूतेषु शुल्बसूत्रेषु एव अस्ति इते ज्ञायते । रूपरेखायाः समाधानं यौगपद्यिक समीकरणं इत्येचौ उभौ अपि विषयौ भारतियबीजगणितक्षेत्रे चर्चितौ एव । विभिन्नप्रकारिकाणं यज्ञवेदीनां निर्माणसमये एतत्सम्बद्धाः निषयाः चर्चिताः । यज्ञवेदीनिर्मीणकार्यद्वारा बीजगणितक्षेत्रीयाः बह्वयः प्रक्रियाः विकासं गताः द्द्श्यन्ते । ब्रह्मगुप्तकाले बीदगणितं गणितक्षेत्रे स्वतन्त्रविषयरुपेण प्रवृद्धम् अभवत् । तच्च कुट्टकगणितं, बीजगणितम्, अव्यक्तगणितम् इत्यादिभिः नामभिः व्यवह्रियते स्म ।\nA + bx+=0- इत्येतादृशानां वर्गीयसमीकरणानां समाधानम् आर्यभटः (प्रथमः)\n, ब्रह्मगुप्तः इत्यादयः जानन्ति स्म । वर्गींयसमीकरणस्य समाधानं प्राप्तुम् इदानीं या प्रक्रिया आश्रीयते सा श्रीधरार्येंण ( दशमे शतके स्थितेन ) दत्ता अस्ति । तदीयः श्लोकः तावत् -\nचचुराहतवर्गसमैः उक्तौ पक्षौ ततो मूलम् ।। इति ।\nक्रमयोजनं संयोचनं च\nक्रमयोजनसम्बद्धा संयोजनसम्बद्धा च पद्धतिः बहुप्राचीनकालात् एव भारते उपयुज्यमाना आसीत् । एतत् पद्धतिद्वयम् आधिक्येन काव्यनिर्माणे, वास्तुशास्वान्वये, सङ्गीतशास्त्रे, औषधक्षेत्रे च उपयुज्यते स्म ।\nN Cr = n(n+1) ( n-2)......(n-r+1)\n1 2 3 ........r\nइत्येतस्य साधारणनियमस्य निर्माणं वराहमिहिराचार्येण कृतं, यञ्च आचार्यः नवमे शतके कर्णाटकराज्ये गणितज्ञत्वेन सुविख्यातः आसीत् ।\nवराहमिहिराचार्यः पूर्वोक्तं नियमम् एवं श्लोकन विवृणोति -\nएकोद्येकोत्तरतः पदमूर्ध्वाधर्यतः क्रमात्क्रमशः ।\nस्थाप्य प्रतिलोमघनं प्रतिलोमघनेन भाजितं सारम् ।। इति ।\nवेदेकाले विभिन्नानां यज्ञवेदीनां निर्माणे क्वचित् समस्याः उत्पद्यन्ते स्म । तत्काले समस्यानिवारणार्थं ज्यामितेः उपयोगः क्रियते स्म । तत्कारणतः बहवः ज्यामितिक्षेत्रसम्बद्धाः विषयाः निरूपिताः भवन्ति स्म ।\nपैथागोरससिद्धान्तनाम्ना इदानीं यः नियमः व्यवह्रियते स च पैथागोरसात् सहस्त्राधिकवर्षेभ्यः पूर्वम् एव भारतीयैः निर्मितः आसीत् । महामुनिः बोधायनः कात्यायनश्च एतं नियमं प्रतिपाद्य यथायोग्यं विवरणम् अपि दत्तवन्तौ द्द्श्येत् ।\nबोधायनः एवं वदति-\n"दीर्घचतुरस्त्रस्याक्ष्णया रज्जुः पार्श्वमानी तिर्यग्मानी यत्पृथग्भूतै कुरुतः तदुभयं करोति" इति ।\nविभिन्नाकारिकाणां यज्ञवेदीनां निर्माणे एतस्य सिद्धान्तस्य उपयोगः कृतः द्द्श्यते । चतुरस्त्रवेदी, समकोणवेदी, समद्विभुजाकृतिवेदी, विषमचतुर्भुजाकृतिवेदी इत्यादीनां निर्माण क्रियते स्म अस्मत्पूर्वजैः ।\nपै () इत्यनेन नाम्ना निर्दीश्यमानस्यय मूल्यं प्रथमेन आर्यभटेन निर्णीतम् आसीत् । तेन निर्णितं मूल्यं ३. १४१६ अस्ति । आधुनिकं मूल्य तावत् = ३. १४१६९२६ इति ।\nएतद्विषये आर्यभटीयः श्लोकः एवम् अस्ति -\nचतुरधिकं शतम् अष्टगुण\nद्वाष्ष्टिस्तथा सहस्त्राणाम् ।\nआयुतद्वयविष्कम्भस्यासन्नो वृत्तपरिणाहः ।।\nभारतेन विश्वाय दत्तेषु विषयेषु अन्यतमः अपूर्वः विषयः नाम 'त्रिकोणमितिः' । त्रिकोणमितिक्षेत्रे भारतीयैः ज्या, कोचिज्या इति शबदद्वयं यत् उपयुज्यते स्म तदेव यूरोपीयभाषायां सैन्, कोसैन् इति निर्दिश्यमानं सत् व्यवहारक्षेत्रे इदानीं द्द्श्यते । प्रथमेन आर्यभटेन ज्याकोष्टकं रचितम् आसीत्, यत्र च ०-९० ०परिमितेः क्षेत्रे विद्यमानस्य गोलखण्डस्य रेखाः निर्दीष्टाः आसन् । भारतीयखगोलशास्त्रे ग्रहाणां स्थानस्य निश्चयसमये त्रिकोणमितेः बहवः अशाः उपयुज्यन्ते स्म ।\nभारते येषु उत्कृष्टा सिद्धिः प्राप्ता आसीत् ताद्द्शेषु अन्यतमं क्षेत्रम् अस्ति धातुशास्त्रक्षेत्रम् । वैदिकसाहित्ये सुवर्णं, रजतं, ताम्रं, त्रपुः, अयः इत्यादीनां धातूमाम् उल्लेखः कृतः अस्ति । तेषां विविधाः उपयोगाश्चापि वर्णिताः सन्ति । सुवर्णं कण्ठहारकङ्कणादीनाम् आभरणानां निर्माणे विशेषतः उपयुज्यते स्म । मोहञ्जोदारो-उत्खनने महता कौशलेन निर्मितानि सुन्दराणि सुवर्णाभरणानि प्राप्तानि\nसन्ति । विज्ञानिनः अभिप्रयन्ति यत् एतानि आभरणानि ५००० वर्षेभ्यः पूर्व निर्मितानि आसन् इति । एवं हि श्रूयते यत् कर्णाटकस्थाया 'हट्टी'- प्रदेशस्थायां सुवर्णखन्यां २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् एव सुर्वर्णें प्राप्यते स्म इति ।\nताम्रस्य, तज्जन्ययोः कांस्य- पित्तलयोः च उपयोगः वेदकालात् एव क्रियते स्म । ताम्रमय्यः कांस्यमय्यः च प्रतिमाः बहुधा निर्मीयन्ते स्म प्राचीने काले । अस्मत्पूर्वजाः जानन्ति स्म यत् एते धातसः उत्कृष्टप्रतिमादिनिर्माणे उपकारकाः इति, एतैः धातुभिः निर्मिताः प्रातिमादयः चिरकालं स्थास्यनति इति च ।\nबिहारराज्ये सुल्तानगञ्ज्प्रदेशे जीर्णे कस्मिंञ्चित् बुद्धालये भगवतः बुद्धस्य विग्रहः\nबुद्धस्य विग्रहः (क्रिं. श. ५०० वर्षे निर्मितः ) प्राप्तः अस्ति । विग्रहस्य औन्नत्यं ७.६, भारश्च टन्परिमित स्यात् । एतस्य वैशिष्टयं नाम एतदीयं धातुनिर्मितं वस्त्रावरणं पारदर्शकम् अस्ति ! ताम्रधातुशास्त्रक्षेत्रे भारतेन साधितायाः अत्याश्चर्यकर्याः प्रगतेः द्योतकः अस्ति एषः विग्रहः ।\nअयसः ( Iron) श्वेतायसः ( Steel ) क्षेत्रे अपि भारतस्य प्रगतिः अल्लेखार्हा एव अस्ति । देहलीनगरे 'महरोली' इत्यत्र स्थितः अयोमयः स्तम्भः अत्र उदाहरणम् । प्रसिद्धः एषः अयःस्तम्भः तत्कालिक्याः उत्कृष्टकार्यशैल्याः द्योतकः अस्ति । एषः स्तम्भः ९६०० वर्षेभ्यः पूर्वम् एव निर्मितः । किन्तु सः दीर्घकालिकान् वातावरणपरिणामान् सहमानः अल्पाम् अपि हानिन् अप्राप्नुवन् यथापूर्वम् अक्षतरूपेण तिष्ठन् भारतस्य श्रेष्ठतां ख्यापयति ।\nउत्तमजातीयस्य चित्रायसः निर्माणे दक्षिणभारतं सुविख्यातम् । चित्रायो रूपेण अयसः परिवर्तनार्थं प्राचीनैः अन्धमूषापद्धतिः ( बकयन्त्रम् ) उपयुज्यते स्म । अयसः द्द्ढीकरणे अङ्गाराम्लस्य प्राधान्यं भवति इति प्राचीनाः लोहकाराः जानन्ति स्म । अतः ते पिहितस्य मूत्तिकाबकयन्त्रस्य अन्तः अयसः लघुखण्डान् स्थापयित्वा तत्र अङ्काराम्लम् अपि संयोज्य उष्ठीकुर्वन्ति स्म । ततः चित्रायसः निर्माणं भवति स्म ।\nप्रसिद्धस्य 'दमास्कम् 'खड्गस्य अयसः नाम 'वूटूस' इति । एषः शब्दः कन्नडभाषायां स्थितस्य 'उक्कु' इत्येतस्य अपभ्रंशः एव इति भाषाशस्त्रिणां निर्णयः अस्ति ।\nकुप्यातुः ( ZINK )\nखनिजधातुभ्यः कुप्यातोः प्राप्तर्थं या सन्धानपद्धतिः अनुस्त्रियते स्म तस्याः कारणतः भारतं निश्चयेन अभिनन्दपात्रीभूतम् अस्ति । राजस्थान राज्ये क्रि. पू. ५०० वर्षे स्थितकाः कुप्यातुखन्यः समासादिताः सन्ति । किन्तु खनिजेभ्यः कुप्यातोः प्राप्तर्थम् अपेक्षितं तन्त्रज्ञानं १८ शतकपर्यन्तम् अपि युरोपदेशेषु अज्ञातम् एव आसीत् । १७४८ तमे वर्षे विलियं चाम्मियन् युरोपदेशेषु एतस्याः पद्धतेः परिचयं कारितवान्, व्यवहारपथम् आनीतवान् च ।\nएवम् अस्मत्प्राचीनैः विज्ञानस्य विविधक्षेत्रेषु बहुविधसिद्धयः सम्पादिताः सन्ति । तत्रापि भारतीयानां वैशिष्टयं नाम ते आधुनिकोत्कृष्ट साधनानाम् अभावे सत्यपि. पाश्चात्त्येषु एताद्द्शक्षेत्रेषु प्रवेशम् एव कर्तुम् असमर्थेषु, स्वप्रतिभाविलासेन अपूर्वान् बहून् अंशान् निर्दुष्टतया प्रकटितवन्तः तैः उक्तानाम् अंशानां वैज्ञानिकता निर्दुष्टता च इदानीम् अपि अक्षुण्णा एव अस्ति । अस्म्त्प्राचीनैः साधितायाः अपूर्वसिद्धे कारणतः किम् अस्माभिः अभिमानः प्राप्तव्यः नास्ति ? प्राचीनानां सिद्धयः किं प्रचुरीकरणीयाः न सन्ति ? प्राचीनानां विषये यथायोग्यम् आदर किं प्रदर्शनीयः नास्ति ?
  