text: Bhagavad Gita Chapter 3 summary in Sanskrit भगवद्गीता तृतीयॊऽध्यायः । Vidyaadaanam\nBhagavad Gita Chapter 3 summary in Sanskrit भगवद्गीता तृतीयॊऽध्यायः\nSeptember 22, 2015 January 8, 2016 ~ Nivedita\nभगवद्गीता तृतीयॊऽध्यायः - कर्मयोगः (गीता सोपानम् - ४)\nश्रीकृष्णेन एतावत् ज्ञान-कर्म-योग विषये उपदिष्टः अर्जुनः संशयनिवारणाय पुनः पृच्छति  - -\n"ज्ञानं कर्मणः श्रेष्ठं इति भवान् वदति, तथापि मां एतादृशे घोरकर्मणि (युद्धे) नियोजयति च । एवं विरुद्धवचनेन मम बुद्धिमोहः भवति, अतः अस्माकं श्रेयसे किं करणीयमिति एकं निश्चित्य वदतु" ।\nअर्जुनस्य सन्देहनिवारणं कुर्वन् भगवान् अवदत् । "अस्मिन् लोके साङ्ख्यानां कृते ज्ञानयोगः योगिनां कृते कर्मयोगः इति द्विविधा निष्ठा मया पूर्वं उक्ता अस्ति । कर्मणः अनाचरणं नैष्कर्म्यं न भवति, केवलं कर्मत्यागेन ज्ञानसिद्धिः अपि न भवति । सर्वे प्राणिनः सर्वदा कर्म कुर्वन्ति एव । सर्वे अपि स्वभावगुणैः विवशाः भूत्वा कर्म कुर्वन्ति । दम्भी कर्मेन्द्रियाणि नियम्य मनसा इन्द्रियविषयान् स्मरति, जितेन्द्रियः कर्मयोगी तु फलासक्तिं विना कर्म आचरति" ।\n"अकर्मणः अपेक्षया कर्माचरणं श्रेष्ठम् । अतः त्वं नियतं कर्म आचर । कर्म न करोति चेत्, शरीरसंरक्षणमपि न भविष्यति । यज्ञात् इतरकर्माणि बन्धनं जनयन्ति, अतः त्वं फलासक्तिं त्यक्त्वा कर्म समाचर ।\nसृष्टेः आदौ यज्ञसहितान् मानवान् सृष्ट्वा ब्रह्मा अवदत्  - \n"यज्ञः भवतां कामधेनुः अस्ति, एतेन यज्ञेन वर्धयन्तु । यज्ञेन यूयं देवान् भावयथ, देवाः युष्मान् भावयन्तु च । एवं परस्परभावनया (दैवानुग्रहेण) युष्माकं परं श्रेयः भविष्यति । यज्ञभाविताः देवाः युष्मभ्यम् इष्टभोगान् प्रदास्यन्ति । तस्मात्- प्राप्तात् भोगात् किञ्चिदपि वा तेभ्यः देवेभ्यः प्रत्यर्पणीयम् । यः प्रत्यर्पणं विना समस्तभोगान् स्वयं भुङ्ते सः चोरः एव" ।\nयज्ञशिष्टभोगिनः सज्जनाः पापमुक्ताः भवन्ति, ये स्वभोगायैव पाकं कुर्वन्ति, ते तु पापं भुञ्जते ।\n"प्राणिनाम् उत्पत्तिः अन्नात् भवति । अन्नं तु वृष्टेः कारणात्, वृष्टिः यज्ञाच्च जायते । यज्ञः कर्मसम्भवः, कर्म वेदोद्भवञ्च । सः वेदः अक्षरात् परमात्मनः जातः, अतः सर्वव्यापी ब्रह्म सर्वदा यज्ञे उपस्थितम् अस्ति । यः एवं मया व्यवस्थितं चक्रं न अनुसरति, पापात्मनः तस्य जीवनं व्यर्थं भवति" ।\n"यः आत्मारामः, आत्मतृप्तः आत्मतुष्टश्च अस्ति तस्य करणीयं किमपि न विद्यते यतः आचरितेन वा अनाचरितेन वा कार्येण तस्य किमपि प्रयोजनम् नास्ति, कर्मफलसिद्ध्यर्थं तस्य न कोऽपि परालम्बः । अतः फलापेक्षां त्यक्त्वा सर्वदा कर्म कुरु । असक्तः पुरुषः कर्म कुर्वन् परमपदं प्राप्नोति" ।\n"जनकादयः ज्ञानिनः कर्मयोगेन सिद्धिं प्राप्तवन्तः, अतः त्वमपि लोकहिताय कर्म आचर । श्रेष्ठः यद्यद् आचरति, इतरे जनाः तत्सर्वम् आचरन्ति, तस्य प्रमाणं सर्वे अनुसरन्ति च" ।\n"यद्यपि त्रिषु लोकेषु मम न किञ्चिदपि कर्तव्यम्, मया न किमपि अप्राप्तम्, प्राप्तव्यञ्च अस्ति, तथापि अहं सर्वदा कर्मनिरतो भवामि । अहं उत्साहेन कर्म न करोमि चेत्, सर्वे मानवाः अपि मामेव अनुसरन्ति । अहं कर्म न करोमि चेत् लोकस्य हानिः भवेत् । अहं सङ्करस्य कारणं लोकनाशकश्च भवेयम्" ।\nविद्वान् - अविद्वान् च  - -\n"यथा अज्ञानिनः सक्ताः कर्म कुर्वन्ति, तथा असक्तः विद्वान् लोकोद्धाराय कर्म आचरेत् ।\nयुक्तः विद्वान् कर्मसक्तानां अज्ञानिनां बुद्धिभेदं कदापि न जनयेत्, स्वयं कर्माणि समाचरन् तानि तैः कारयेत् च।\nप्रकृतिविकारभूतानि इन्द्रियाणि एव कर्म कुर्वन्ति न तु आत्मा, किन्तु अज्ञानी अहङ्कारविमूढः 'अहं कर्ता' इति चिन्तयति ।\nप्रकृतिजन्येन्द्रियाणां तेषां कर्मणां च विभागयोः यथार्थज्ञानी "इन्द्रियाणि विषयेषु प्रवर्तन्ते" इति ज्ञात्वा विषयेषु न सज्जते ।\nमायागुणमोहिताः (प्रकृतेः गुणाः = मायायाः सत्वरजस्तमो गुणाः) विषयेषु आसक्ताः भवन्ति । विद्वान् ज्ञानी कदापि तादृशान् मन्दबुद्धीन् न विचालयेत्" ।\n"अतः त्वं अध्यात्ममनसा सर्वकर्माणि मयि, भगवति समर्प्य निराशीः निर्ममः भयशून्यश्च भूत्वा युद्धं कुरु" ।\n"ये मम इदम् अभिप्रायं नित्यं अनुसरन्ति, श्रद्धावन्तः, असूयारहिताः ते अपि कर्मबन्धनात् मुक्ताः भवन्ति । किन्तु ये असूयाविष्टाः विपरीतम् अनुतिष्ठन्ति तान् सर्वज्ञानविमूढान्, अविवेकिनः नष्टान् इति जानीहि" ।\n"ज्ञानी अपि स्वभावानुसारमेव प्रवर्तते । सर्वे स्वप्रकृतिं अनुसरन्ति । तस्य निषेधेन प्रयोजनम् नास्ति । सर्वेषु इन्द्रियविषयेषु रागद्वेषौ तिष्ठतः। तौ शत्रू इति ज्ञात्वा ज्ञानी तयोर्वशं न गच्छेत् ।\nविगुणः अपि स्वधर्मः सुष्ठु अनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेयः भवति । स्वधर्मे मरणमपि श्रेयः, परधर्मस्तु भयदायकः भवति" ।\nअनन्तरं, "मनुष्यः कस्य प्रेरणया बलात् नियोजितः इव पापं करोति" इति अर्जुनेन पृष्टः कृष्णः अवदत्  - \n"कामः क्रोधश्च रजोगुणात् सम्भवतः । कामपूर्तिः असाध्यमेव । एनं स्वशत्रुं जानीहि । यथा धूमः वह आच्छादयति, मलं दर्पणं आच्छादयति, उल्बः गर्भं च आच्छादयति, तथा कामः ज्ञानम् आच्छादयति । एवं कामः नित्यशत्रुवत् दुष्पूरेण अग्निना ज्ञानं आच्छाद्य तिष्ठति । एषः कामः इन्द्रियमनोबुद्धिषु स्थित्वा आत्मानं मोहयति । अतः त्वं आदौ इन्द्रियनियमनेन ज्ञानविज्ञाननाशकं एनं पापं कामं त्यज" ।\nइन्द्रियाणि उत्कृष्टानि सन्ति । मनः इन्द्रियेभ्यः उत्कृष्टं अस्ति । बुद्धिः मनसोपि उत्कृष्टा भवति, किन्तु आत्मा तु बुद्धेः अपि उत्कृष्टः । हे अर्जुन! एवं सर्वोत्कृष्टं आत्मानं विज्ञाय आत्मनियन्त्रणेन दुर्जयं कामरूपं शत्रुं नाशय" ।\n५ श्लोकानं अन्वयम्, अन्वयार्थं, तत्पर्यार्थं च लिखत ।\nएक वाक्येन उत्तरत -\nकः मिथ्याचरः इति उच्यते?\nपरस्परं भावयन्तः किम् अवाप्नुवन्ति?\nके अघं (पापं) भुञ्जते?\nजनः कस्य किम् अनुवर्तते?\nअसक्तः विद्वान् किम् इच्छन् कर्म कुर्यात् ?\nअहङ्कारविमूढात्मा कः ?\nतत्ववित् किं मत्वा न सज्जते ?\nरागद्वेषौ कुत्र व्यवस्थितौ स्तः ?\nबुद्धिः कस्मात् परा? बुद्धेः परः कः ?\nसर्वगतं ब्रह्म कथं सर्वदा यज्ञे प्रतिष्ठ्तम् इति श्रीकृष्णः वर्णयति ?\nअविद्वांसः अपेक्षया युक्तः विद्वान् किं किं कथं कुर्यात् इति वर्णयत ।\n"आदौ इन्द्रियाणि नियम्य कामं प्रजहि" इति कृष्णः अर्जुनं किमर्थं उपदिशति ? वर्णयत ।\n< Previous Bhagavad Gita Chapter 2 summary in Sanskrit भगवद्गीता द्वितीयॊऽध्यायः\nNext > ध्वन्यालोकः Dhvanyaaloka - Summary of Lectures by Dr. H.V. Nagaraja Rao (2015)
  