text: RBSE Class 12 Sanskrit छन्दोज्ञानम्\nRajasthan Board RBSE Class 12 Sanskrit छन्दोज्ञानम्\nछन्द शास्त्रस्य प्रणेता अस्ति\nछन्दः शास्त्रस्य नाम न वर्तते\nसंयुक्त वर्णस्य पूर्ववर्ती वर्णः भवति\n(घ) नियमः नास्ति।\nगणः कः कथ्यते?\nवर्णत्रयसमूहात्मको गणः कथ्यते।\nगणाः कति भवन्ति?\nगणाः अष्टौ भवन्ति। ते च सन्ति-यगण-मगण-तगण-गण-जगणभगण-नगण-सगणाः।\nमगणस्य स्वरूपम् लिख्यताम्?\nमगणस्य स्वरूपम्-'मस्त्रिगुरुः' अर्थात् मगणे त्रिगुरुवर्णाः (ऽऽऽ) भवन्ति।\nछन्दः शास्त्रे 'यतिः' शब्दस्य कः अर्थः अस्ति?\nपद्यपाठे जिह्वायाः इष्टविश्रामस्थानं यतिः कथ्यते।\nकः गणः त्रिगुरुः भवति?।\nमगणः त्रिगुरुः भवति।\nप्रतिचरणं चत्वारः यगणाः कस्मिन् छन्दसि भवन्ति?\n'भुजङ्गप्रयातम्' छन्दसि प्रतिचरणं चत्वारः यगणाः भवन्ति।\nनगणस्य स्वरूपं लिख्यताम्।\n'त्रिलघुश्च नकारो' अर्थात् नगणे त्रिलघुवर्णाः भवन्ति।\nभुजङ्गप्रयातछन्दसः लक्षणं लिख्यताम्।\nलक्षणम् भुजङ्गप्रयातं चतुर्भिर्यकारैः।"\nअधोलिखितोदाहरणेषु निर्धारणं कृत्वा तेषां लक्षणं लिखत\n(क) 'वसन्ततिलका तभजा जगौ गः' इत्यस्यार्थः स्पष्टीक्रियताम्।\n(ख) 'गणसूचक-चक्र स्पष्टीकरणीयम्।\n(ग) शिखरिणी छन्दसः उदाहरणं लिख्यताम्।\n(क) यस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे तगणः, भगणः, जगणः, पुनः जगणः अन्ते च द्वौ गुरुवर्णो यथाक्रमं भवन्ति, चतुर्दशवर्णात्मकं तद्वृतं वसन्ततिलका कथ्यते।\n(ग) [नोट-पूर्व में दिये गये छन्दों के लक्षण एवं उदाहरणों में से शिखरिणी छन्द का उदाहरण देखकर लिखिए।]\nछन्दोभेदाः निरूप्यताम्? उत्तरः\nपिङ्गल-छन्दःसूत्रेषु लौकिक-छन्दसः द्विविधत्वं प्रतिपादितम्-\n1. वर्णच्छन्दः वृत्तं वा,\n2. मात्रिकच्छन्दः जातिः वा।\n1. वर्णच्छन्दः (वृत्तम्)\n"वृत्तमक्षरसंख्यातम्" यच्छन्दः वर्णगणनया परिमीयते तद् वर्णच्छन्दः वृत्तं वा उच्यते। अस्य अपरनाम वर्णिकछन्दोऽपि। एषु छन्दस्सु प्रतिपादं वर्णानानामेव गणना भवति। 'वृत्तमंजरी' इति ग्रन्थे उक्तम् यद् अक्षरैर्गणना यत्र वृत्तमिति कथ्यते'। यथा- इन्द्रवज्रा, वंशस्थ, शिखरिणी इत्यादयः।\n2. मात्रिकच्छन्दः (जातिः)\n'जातिर्मात्रा कृता भवेत् यच्छन्दः मात्रागणनया परिमीयते तत् मात्रिकच्छन्दः। अस्यापरं नाम जातिः। एषु छन्दस्सु प्रतिपादं मात्राणां गणना विधीयते, मात्रागणनया च छन्दः-स्वरूपं निश्चीयते। उक्तं हि वृत्तमंजर्याम्-'मात्राभिर्गणना यत्र सा जातिरभिधीयते"। यथा आर्या।\nशार्दूलविक्रीडित छन्दसः लक्षणं सोदाहरणं निरूपयत?\n[नोट-प्रस्तुत छन्द के लक्षण का सोदाहरण विवेचन पूर्व में किया जा चुका है, वहाँ से देखकर लिखिए।]\nनिम्नलिखितपंक्तिषु छन्दसः नामोल्लेखं कुरुत\nआपद्गतं च न जहाति ददाति काले।\nसा निन्दन्ति स्वानि भाग्यानि बाला।\nदीर्घग्रीवः स भवति, खुरास्तस्य चत्वार एव।\nषष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः।\nमनो मे संमोहस्थिरमपि हुरत्येष बलवान्।\nसा वाणी विनयः स एव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ।\nपापान्निवारयति योजयते हिताय।\nसत्सङ्गतिः कथयं किं न करोति पुंसाम्।\nफलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनमखेदं क्षितिरुहाम्।\nपयः स्थाने स्थाने शिशिर मधुरं पुण्यसरिताम्।\nमृदुस्पर्शा शय्या सुललितलता पल्लवमयी।\nसहन्ते सन्तापं तदपि धनिनां द्वारि कृपणाः।\nपद्माकरं दिनकरो विकेचीकरोति।\nचन्द्रो विकासयति कैरवचक्रवालम्।\nनाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति।\nसन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः।\nमौनान्मूकः प्रवचनपटुर्वातुलो जल्पको वा।\nधृष्टः पाश्र्वे वसति च सदा दूरतश्चाऽप्रगल्भः।\nक्षान्त्यो भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः।\nसेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः।\nपृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरसाः।\nमदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे।\nकुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति।\nविद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्।\nविद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता।\nविद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः।\nनिन्दन्तु नीतिनिपुणाः यदि वा स्तुवन्तु।\nलक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्।\nअद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा।\nन्यायात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः।\nकरे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता।\nमुखे सत्या वाणी विजयिभुजयोर्वीर्यमतुलम्।\nहृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतिमधिगतं च श्रवणयोः।\nविनाऽप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनमिदम्।\nअनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहैः।\nक्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम्।\nत्वमेकं शरण्यं त्वमेकं वरेण्यम्।\nशिरसि मा लिख मा लिख मा लिख।\nमम विरहजा न तवं वत्से शुचं गणयिष्यसि।\nप्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः।\nस्वभाव एवैष परोपकारिणाम्।\nप्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता।\nरघुपतिवरदूतं वातजातं नमामि।\nअन्तगुरूः कः गणः कथ्यते?\nअन्तगुरूः 'सगणः' कथ्यते।\nप्रतिचरणं एकविंशतिःवर्णाः कस्मिन् छन्दसि भवन्ति?\nत्रिलघुः कः गणः भवति?\nप्रतिचरणं सप्तदशवर्णाः कस्मिन् छन्दसि भवन्ति?\nशिखरिणी-छन्दसि तथा मन्दाक्रान्ता-छन्दसि।\nकस्मिन् गणे सर्वे वर्णाः लघवः भवन्ति?\nत्रिवर्णानां समूहः कः कथ्यते?\nगणाः कति भवन्ति? नामानि लिखत।\nगणाः अष्टौ भवन्ति। ते च सन्ति-यगण-मगण-तगण-गण-जगणभगण-नगण-सगणाः।\nछन्दः शास्त्रे 'पाद' शब्दस्य अर्थः कः अस्ति?\n'ज्ञेयः पादश्चतुर्थोऽशः'-छन्दसः चतुर्थो भागः 'पाद' इत्युच्यते।\nकः गणः त्रिगुरुः भवति?\nपद्यपाठे जिह्वायाः इष्टविश्रामस्थानं यतिः कथ्यते।\n'यमाताराजभानसलगाः' इति सूत्रम् कस्य स्वरूपं परिज्ञातुं वर्तते?\nइति सूत्रं गणस्वरूपं परिज्ञातुं वर्तते।\nकोऽपि एकः शब्दः लिख्यताम् यत्र आदिलघुः वर्णः भवेत्।\nजितेन्द्रः (। ऽ ऽ)\nभुजङ्गप्रयातम्' छन्दसि प्रतिचरणं चत्वारः यगणाः भवन्ति।\nवर्णः कः कथ्यते?\n'वृणोति वाङ्मयमिति वर्णः', तदेव क्षरणरहित धर्मत्वात् अक्षरमपि कथ्यते।\nहरिणी छन्दसः लक्षणं लिख्यताम्।\n"नसमरसलागः षड्वेदैर्हरिणी मता।"\nशार्दूलविक्रीडितम् छन्दसि कति वर्णान्ते यतिः वर्तते?\nशार्दूलविक्रीडितम् छन्दसि द्वादशवर्णान्ते सप्तवर्णान्ते च यतिः भवति।\nमन्दाक्रान्ता छन्दसि कति वर्णाः भवन्ति?\nमन्दाक्रान्ता छन्दसि सप्तदशवर्णाः भवन्ति।\nकस्मिन् छन्दसि अन्ते गुरुद्वयं भवेत्?\nवसन्ततिलका छन्दसि अन्ते गुरुद्वयं भवेत्।\n'वसन्ततिलका तभजा जगौ गः' इत्यस्यार्थः स्पष्टीक्रियताम्।\nयस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे क्रमशः तगणः, भगणः, जगणः, जगणः, गुरुः, गुरुश्च भवन्ति, चतुर्दशवर्णात्मकं तवृत्तं वसन्ततिलकेति कथ्यते।\nशिखरिणी छन्दसि कति वर्णाः भवन्ति?\nशिखरिणी छन्दसि सप्तदशवर्णाः भवन्ति।\n'मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगै भनौ तौ गयुग्मम्' इत्यस्य अर्थः संस्कृते लेखनीयः।\nयस्य छन्दसः प्रतिचरणं क्रमशः मगणः भगणः नगणः द्वौ तगणौ, अन्ते च गुरुद्वयं भवेत्, तच्छन्दः मन्दाक्रान्ता नाम।\nअस्मिन् छन्दसि अम्बुधिभिः = चतुर्भिः वर्णैः (चतुर्वर्णान्ते), रसैः = षड्वर्णेः (षड्वर्णान्ते), नगैः = सप्तवर्णैः (सप्तवर्णान्ते) यतिः = विरामो भवति।\nकः गणः आदिगुरुः भवति?\n'मध्य-गुरुः' इति नाम्ना कः गणः ख्यातः?\nगण-विधायकं सूत्रं लिखत।\n'गायत्री' इति पदे को गणः अस्ति?\nअधोलिखितपरिभाषासु रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत\n(i) उक्ता वसन्ततिलका ................................................. जगौ गः।\n(ii) रसै रुद्वैश्छिन्ना ................................................. शिखरिणी।\n(iii) मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगै ................................................. गयुग्मम्।\n(iv) सूर्याश्वैर्यदिम ................................................. शार्दूलविक्रीडितम्।\n(v) स्यादिन्द्रवज्रा यदि .................................................।\n(iii) भनौ तौ,\n(iv) सजौ सततगाः,\n(v) तो जगौ गः।\nउपजाति-वृत्तस्य उदाहरणं लेख्यम्।\nयेषां न विद्या न तपो न दानं, ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः।\nते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति।\nवंशस्थस्य लक्षणं लेखनीयम्।\n"जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ।"\nवंशस्थस्य उदाहरणं दीयताम्।\nनवाम्बुभिः दूरविलम्बिनो घनाः।\nअनद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः\nस्वभाव एवैष परोपकारिणाम्॥\nमालिनीवृत्तस्य लक्षणं लक्षणं लेख्यम्।\nननमयय-युतेयं मालिनी भोगिलोकैः।\nमालिनीवृत्तस्य उदाहरणं लेख्यम्।\nरघुपतिवरदूतं वातजातं नमामि॥\nवंशस्थस्य उपेन्द्रवज्रायाश्च मध्ये काः समानताः?\nवंशस्थस्य उपेन्द्रवज्रायाश्च द्वयोरपि प्रतिचरणं प्रारम्भिकचरणत्रयोऽपि (जगण, तगण, जगण) समानाः भवन्ति।\n'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इत्यस्यार्थः स्पष्टीक्रियताम्।\nयस्मिन् छन्दसि सर्वेषु पादेषु क्रमशः नगण-नगण-मगण-यगण-यगणाः भवन्ति, तत्र मालिनी नामकं वृत्तं भवति। अत्र प्रतिचरणम् अष्टमे (भोगिभिः) सप्तमे (लोकैः) च अक्षरे यतिः भवति।\n'हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः' अत्र किं छन्दः? तल्लक्षणमपि अत्रे घटयत।\nअत्र क्रमशः जगणः, तगणः, जगणः, रगणश्च वर्तते तथा च द्वादश वर्णाः सन्तिः, अतः वंशस्थं छन्दः वर्तते। तल्लक्षणं यथा_जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ।'\nअधोलिखितेषु छन्दोनिर्णयः कार्यः\n(अ) विद्या विवादाय धनं मदाय\nखलस्य साधोः विपरीतमेतत्।\nज्ञानाय दानाय च रक्षणाये॥\n(अ) अत्र उपजातिः वृत्तम् अस्ति।\n(ब) वयमिह-परितुष्टा वल्कलैस्त्वं दुकूलैः\nस तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला।\n(ब) अत्र मालिनी-वृत्तम् अस्ति।\n(ब) असंशयं क्षत्र-परिग्रह-क्षमा\nयदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः।\nसतां हि सन्देह-पदेषु वस्तुषु\n(स) अत्र वंशस्थवृत्तम् अस्ति।\n(द) हिन्दवः सोदराः सर्वे।\nन हिन्दूः पतितो भवेत्॥\nमम दीक्षा हि रक्षास्य\nमम मन्त्रः समानता॥\n(द) अत्र अनुष्टुप् छन्दः वर्तते।\n[ नोट-उपर्युक्त पद्यों में निर्दिष्ट छन्दों के लक्षण को गणचिह्न लगाते हुए। अभ्यास कीजिए।]\n1. छन्दोलक्षणं प्रतिपाद्य छन्दोभेदाः निरूप्यताम्।\n2. अनुष्टुप्-छन्दसः लक्षणोदाहरणे विलिख्य, उदाहरणे लक्षणं घटयत्।\n3. उपेन्द्रवज्रा-वृत्तस्य लक्षणम् उदाहणं च विलिख्य, उदाहरणस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे लक्षणं घटयत।\n4. वंशस्थवृत्तस्य मालिनीवृत्तस्य च लक्षणोदाहरणं विलिख्य उदाहरणे लक्षणं घटयत्।\nछन्द : परिचय\nछन्द-निश्चित वर्ण या मात्राओं को पाद मानकर रचे गये वाक्य या वाक्यसमूह को छन्द कहा जाता है। वर्तमान में व्यवहार के अन्तर्गत संस्कृत भाषा के छन्द को श्लोक भी कहा जाता है, पूर्व में श्लोक केवल अनुष्टुप् छन्द के लिए प्रयोग होता था। छन्द के अन्तर्गत चार पाद होते हैं।\nपाद-'ज्ञेयः पादश्चतुर्थांशः' अर्थात् छन्द का चतुर्थ भाग पाद कहा जाता है। इसे चरण भी कहते हैं।\nछन्दों के भेद छन्द मुख्य रूप से दो प्रकार के होते हैं-\nवर्णिक या वर्णवृत्त\nमात्रिक छन्द या जाति।।\n1. वर्णवृत्त या वर्णिक छन्द-जिन छन्दों के पाद (चरण) वर्गों की संख्या पर निर्भर करते हैं, वे वर्ण छन्द कहलाते हैं। जैसे-इन्द्रवज्रा, वसन्ततिलका आदि।\n2. मात्रिक छन्द-जिन छन्दों के पाद (चरण) मात्राओं की संख्या पर निर्भर रहते हैं, वे मात्रिक छन्द कहलाते हैं।
  