text: दैनिक जीवने बहवः घटना भवन्ति ये जीवनस्य प्रवाहं बाधितुं, तस्मिन् परिवर्तन कर्तुं शक्ताः सन्ति। पौराणिक भाषायाम् अयं बाधनं दारण शब्देन सूचीक्रियते। अयं कदाचिदपि भवति यत् कोपि घटना अस्मभ्यं हेतु स्थायी परिवर्तनकारी भवति। सर्वेपि जीवन व्यापाराः किंचिदपि परिवर्तनं कर्तुं अशक्ता भवन्ति। यदि वयं किमपि दुःखस्य दर्शनं कुर्वामः, अस्य प्रभावः क्षणिकं एव भवति। केवलं गौतम बुद्ध सृदश जनेभ्यः एव तत् स्थायी परिवर्तनस्य कारणं भवति। यदि कोपि विचारकः, ज्ञानी अस्ति,तदा मिष्टान्नस्य आस्वादनं कृत्वा सः विचारयिष्यति यत् अयं रसः न मर्त्यात्मक स्तरस्य रसः अस्ति, अयं दैविक स्तरस्य रसः प्रतीयते। केदार शब्दस्य संदर्भे, के जल अर्थे अस्ति ये जलाः जडीभूताः सन्ति, तेषां दारणं, द्रवणं केदारः भविष्यति। स्कन्द पुराण ६.१२२ कथानुसारेण शिवः शक्रं पृच्छति - त्वया हेतु के दारयामि। शक्रः उत्तरं ददाति - मम हेतु हिरण्याक्षं तस्य चतुर्भिः सचिवैः सह दारय। शिवः एवमेव करोति। अतः तस्य संज्ञा केदारेश्वरः भवति। अत्र हिरण्याक्षः पृथिव्योपरि प्रचलितं द्यूत प्रकृत्याः प्रतीकमस्ति। हिरण्याक्षस्य बृहद् रूपं हिरण्याश्वः भविष्यति। पुराणेषु केदारस्य बृहद्रूपस्य प्रतीकं महिषः अस्ति। यावत् काले दुःखस्य अथवा सुखस्य अनुभवं स्थानिकं एव वर्तते, तावत्काले अयं द्यूत रूप एव भविष्यति। यदा दुःखस्य अनुभवं धारा भविष्यति, तदा अयं हिरण्याश्वः अथवा महिषः भविष्यति। पुराणकथानुसारेण केदारे शिवस्य वासः महिष रूपे एव भवति। तस्य महिषस्य शिरः नयपाले(नेपाले) भवति, पुच्छं केदारे।
  पुराणेषु केदारस्य स्वरूपं वृन्दायाः पिता रूपे अपि अस्ति। वृन्दा कन्या उपरि डा. लक्ष्मीनारायण धूतस्य चिरप्रतिष्ठित टिप्पणी द्रष्टव्यः अस्ति।
  अयं प्रतीयते यत् जलानां दारणं, के - दारणं सोमयागस्य कृत्ये दीक्षान्तर्गतं भवति। दीक्षा पश्चात् आरुणकेतुकं कृत्यं सम्पादनीयं भवति। आरुणकेतुके विभिन्न जलानां संग्रहणं अपेक्षितं अस्ति। ते जलाः इष्टकाः, कामनापूर्तिकर्तृकाः भवन्ति। तेषां संग्रहणकाले मन्त्रस्य पदं भवति - तया देवतया अंगिरस्वद् ध्रुवा सीद। अस्मिन् संदर्भे आरुणकेतुकं चयनोपरि टिप्पणी द्रष्टव्यः।
  