text: 5।4।91 - राजाहस्सखिभ्यष्टच्\nराजा-अहन्-सखिभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्) , टच् (प्रथमैकवचनम्)\nतत्पुरुषस्य 5।4।86 (षष्ठ्येकवचनम्)\nतत्पुरुषस्य राजा-अहन्-सखिभ्यः टच्\nयस्य तत्पुरुषसमास्य उत्तरपदरूपेण "राजन्", "अहन्" उत "सखि" एतेषु कश्चन शब्दः विधीयते, तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।\nयस्य तत्पुरुषसमासस्य उत्तरपदम् राजन्, अहन्, सखि - एतेषु किञ्चन विद्यते तस्मात् "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति ।\n1. महान् च असौ राजा [सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः 2।1।61 इति तत्पुरुषसमासः]\n→ महत् + राजन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]\n→ महा + राजन् + अ [आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः 6।3।46 इति महत्-शब्दस्य तकारस्य आकारादेशः]\n→ महा + राज् + अ [नस्तद्धिते 6।4।144 इति टिलोपः]\nएवमेव - मद्राणां राजा - मद्रराजः, परमश्चासौ राजा परमराजः - एतादृशाः शब्दाः अपि सिद्ध्यन्ति ।\n2. उत्तमम् च तद् अहः[सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः 2।1।61 इति तत्पुरुषसमासः]\n→ उत्तम + अहन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]\n→ उत्तमाहन् + अ [अकः सवर्णे दीर्घः 6।1।101 इति सवर्णदीर्घः]\n→ उत्तमाह् + अ [अह्नष्टखोरेव 6।4।145 इति टिलोपः]\n→ उत्तमाह [रात्राह्नाहाः पुंसि 2।4।29 इत्यनेन पुंस्त्वम्]\nविशेषः - यस्मिन् समस्तपदे "सर्व" शब्दः, "सङ्ख्यात"शब्दः, एकदेशवाचकः शब्दः उत अव्ययवाचकः शब्दः पूर्वपदरूपेण विद्यते, तथा च "अहन्" शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् टच्-प्रत्यये प्राप्ते अह्नोऽह्न एतेभ्यः 5।4।88 इत्यनेन अहन्-शब्दस्य अह्न-आदेशः भवति । यथा - सर्वम् अहः सर्वाह्णः । सङ्ख्यातम् अहः सङ्ख्याताह्नः । अह्नः पूर्वम् पूर्वाह्णः । द्वयोः अह्नोः भवः द्व्यह्नः - आदयः ।\n3. कृष्णस्य सखा [षष्ठी 2।2।8 इति षष्ठीतत्पुरुषः]\n→ कृष्ण + सखि + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]\n→ कृष्ण + सख् + अ [यस्येति च 6।4।148 इति टिलोपः]\nएवमेव - परमश्चासौ सखा परमसखः इत्यपि सिद्ध्यति ।\nविशेषः - टच्-प्रत्याहारे टकारस्य ग्रहणम् टिड्ढाणञ्.. 4।1।15 इत्यनेन ङीप्-प्रत्ययविधानार्थम् अस्ति । यथा -\nअतिक्रान्ता राजानम् (gone beyond / exceeded the king) [अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे इत्यनेन वार्त्तिकेन तत्पुरुषसमासः]\n→ अति + राजन् + टच् [वर्तमानसूत्रेण समासान्तः टच् प्रत्ययः]\n→ अति + राज् + अ [नस्तद्धिते 6।4।144 इति टिलोपः]\n→ अति + राज् + अ + ङीप् [स्त्रीत्वे विवक्षिते टिड्ढाणञ्.. 4।1।15 इत्यनेन ङीप्]\n→ अति + राज् + अ + ई [इत्संज्ञालोपः]\n→ अति + राज् + ई [यस्येति च 6।4।148 इति टिलोपः]\nएवमेव "अतिक्रान्ता सखायम्" सा अतिसखी - इत्यपि सिद्ध्यति ।\nस्मर्तव्यम् - समासान्तप्रकरणस्य विषये प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् इति परिभाषा न स्वीकर्तव्या इति परिभाषेन्दुशेखरे नागेशः स्पष्टीकरोति । अतः अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टेन "राजन्" शब्देन "राज्ञी" शब्दस्य ग्रहणम् न क्रियते । इत्युक्ते, "मद्राणाम् राज्ञी" इत्यत्र "मद्रराज्ञी" इत्येव समासान्तशब्दः सिद्ध्यति, अत्र टच्-प्रत्ययः न विधीयते ।\nराजनहन् सखि इत्येवम् अन्तात् प्रातिपदिकात् टच् प्रत्ययो भवति। महाराजः। मद्रराजः। परमाहः। उत्तमाहः। राज्ञः सखा राजसखः। ब्राह्मणसखः। इह कस्मान् न भवति, मद्राणाम् राज्ञी मद्रराज्ञी? लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्राप्नोति? लघ्वक्षरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते राजशब्दस्य सवर्णदीर्घार्थं प्रथमं प्रयोगं कुर्वन्नेतद् ज्ञापयति यस्य अकारेण सवर्णदीर्घत्वं सम्भवति तस्य इदं ग्रहणम् इति।\n`परमाहः, उत्तमाहः` इति `सन्महत्` 2।1।60 इत्यादिना कर्मधारयः। `मद्रराजः` इति। षष्ठीतत्पुरुषः। कथं पुना राजशब्दग्रहणे राज्ञीशब्दस्य प्राप्नोति? इत्यत आह--`लिङ्गविष्टिपरिभाषया` इत्यीदि। `प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवति` (व्या।प।29) इत्येवा लिङ्गविशिष्टपरिभाषा। `लध्वक्षरस्य` इति। सवर्णदीर्घोऽर्थः प्रयोजनं यस्य प्रथमप्रयोगसर्य स तथोक्तः। अत्रह लध्वक्षरं पूर्व निपततीति सख्युरह्नो वा पूर्वानिपाते प्राप्ते योऽहशब्दस्य परनिपातः स राजशब्दस्य सवर्णदीर्धार्थः। प्रयोगस्तु क्वचिन्नैतज्ज्ञापयति--अकारवत एव राजशब्दाट्टज्? भवति। ईकारान्तान्न, ईकारस्याकारेण सवर्णदोर्घान्तस्या सम्भवात्॥\nइह कस्मादिति। किं च स्याद्यद्यत्र टच् स्यात् ? ठ्भस्याढेअ तद्धितेऽ इति पुंवद्भावेन ङीपि निवृते टचि टिलापे सति टित्वान्ङीपि मद्रराजीति स्यात्, भद्ररार्ज्ञीति चेप्यते। तस्मादत्र टचोऽनुत्पत्तिवक्तव्येति भावः। टचश्चित्करणमन्तोदातार्थम्; अन्यथा प्रययस्य समासेकदशत्वाद्विधुरः, प्रधुर इत्यादाविव प्रत्ययस्वरोऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेण बाध्येत ॥\nएतदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् । परमराजः । अतिराजी । कृष्णसखः ॥\nराजाऽहस्सखिभ्यष्टच् - राजाहःसखिभ्यष्टच् ।तत्पुरुषस्याङ्गुलेः॑ इत्यतस्तत्पुरुषस्येत्यनुवृत्तं पञ्चमीबहुवचनत्वेन विपरिणतं "राजाहःसखिभ्यः" इत्यनेन विशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह  -  एतदन्तादिति । परमराज इति । परमश्चासौ राजा चेति विग्रहः । "अत्यादयः" इति समासः । टचि टिलोपः । कृष्णसख इति । कृष्णस्य सखेति विग्रहः । समासान्तष्टच् ।यस्येति चे॑ति इकारलोपः ।
  