text: 1. सम्प्रति अस्माकं देशोऽयं स्वतन्त्रोऽस्ति। किन्तु स्वतन्त्रताप्राप्त्यै परतन्त्रताकालादेव समये-समये राष्ट्रभक्तैः अनेकैः वीरपुरुषैः स्वस्य जीवनस्य आहुतिरपि प्रदत्तेति। गौराङ्गवैदेशिकेश्यः पूर्वं यदा भारतदेशः मुगलैः आक्रान्तः आसीत् तदा मुमलैः सह ये पराक्रमशालिनः युद्धं कृतवन्तः तेषु महाराजशिववीरः, महाराणाप्रतापः, राज्ञीलक्ष्मीबाई, वीरः वाः छत्रसालप्रभृतयः अप्रतिमाः योद्धारः आसन्। एते मातृभूमिं पराधीनतापाशात् विमुक्तये स्वीयं सर्वस्वं हुतवन्तः।।
  2. "बुन्देलकेसरी" इति विख्यातस्य छत्रसालस्य जन्म (1649) एकोनपञ्चाशदुत्तरषोडशशततमे ईस्वीये मध्यप्रदेशस्य 'टीकमगढ़' जनपदस्य मयूरपर्वतीयक्षेत्रे वर्तमानलिधौराविकासखण्डे "ककरकचनयग्रामे" अभवत्। छत्रसालस्य मातुर्नाम सारन्धादेवी पितु म च श्रीचम्पतरायः इत्यासीत्। अयं वीरः बाल्यकालादेव भारतमातरं मुगलशासनात् विमोक्तुं प्रयतते स्म। यथासमये एतदर्थम् एव छत्रसालः शिववीरमहाराजम् अपि मिलितवान्। तस्मै शिववीरोऽपि सर्वविधं साहाय्यं कर्तुं वचनम् अयच्छत्। तथा च स्वतन्त्रतायै योद्धं स्वाशीर्वादस्वरूपं "भवानीति" नामकं कृपाणम् अपि दत्तवान्।
  3. औरङ्गजेबस्य, अन्येषां राज्ञां च शक्ति अविगणय्य जनसहयोगेन छत्रसालः युद्धं कृतवान् विजयश्रियम् अपि अवाप्तवान्। असौ सेनानी सर्वप्रथमं युद्धे चित्रकूटात् गोपाचलनगरं (ग्वालियरम्) यावत् तथा च कालपीतः गढ़ाकोटा यावत् निजं प्रभुत्वं संस्थापयामास। अनन्तरं सः पन्नाजनपदस्य गोंडजातीयान् राज्ञः पराजित्य पन्नानगर राजधानीम् अकरोत्।
  5. छत्रसालस्य शौर्यण, राष्ट्रभक्त्या, उदारतया च प्रभावितो हिन्दीभाषायाः महाकविः भूषणः "छत्रसालदशक" इति वीररसनिबद्धां काव्यरचनाम् अकरोत्। छत्रसालः काव्यसाहित्यशास्त्रसम्मानार्थं भूषणमहाकवेः शिविकाम् अपि उत्तोलयत्। द्वयशीतिवर्षस्य अवस्थायाम् एकत्रिंशदुत्तरसप्तदशशततमे (1731) खीस्ताब्दे दिसम्बरमासस्य चतुः तारिकायां "मऊसहानिया" इत्यस्य तालपरिसरे एषः क्षणभङ्गनिष्ठं शरीरम् अत्यजत्। अधुना सः पाञ्चभौतिकशरीरेण नास्ति परन्तु यशः शरीरेण सर्वदा अस्मान् भारतीयान् प्रेरयन् राष्ट्रभक्तिभावंच शिक्षयन् तिष्ठति एव। अयं देशः जन्मभूमिसंरक्षक्स्य महापराक्रमशालिनः छत्रसालस्य सदैव ऋणी अस्ति। विजयतेतरां महाराजः छत्रसालः।
  