text: लघुसिद्धान्तकौमुदी (४) सन्धिप्रकरणम् (सूत्रव्याख्या) for 1ST Semester Hons. C-1-4 (for 1st Sem, Hons, C-1)\nBy Gurucharan Das October 15, 2018\nलघुसिद्धान्तकौमुदी (४) सन्धिप्रकरणम् (सूत्रव्याख्या) for 1ST Semester Hons. C-1\n९. स्तोः श्चुना श्चुः - ८।४।४० पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः हल्-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् शकार-चवर्गादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻस्तोःʼ इति षष्ठ्येकवचनम्। अस्यार्थः - सकार-तवर्गयोः। स् च तुश्चेति समाहारद्वन्द्वः। इतरेतरयोगद्वन्द्वो वा। तथा सति एकवचनम् आर्षम्। ʻश्चुनाʼ इति सहार्थे तृतीया। अस्यार्थः - शकार-चवर्गाभ्याम्। श् च चुः च इति श्चुः (समाहारद्वन्द्वः), तेन -श्चुना। ʻश्चुःʼ इति प्रथमैकवचनम्। अस्यार्थः - शकारः चवर्गश्च भवतः। तवर्गे त् थ द् ध् न् इति वर्णाः, चवर्गे च् छ् ज् झ् ञ् इति वर्णाः सन्ति। अत्र ʻयोगेʼ इति पदम् अध्याह्रियते।\nसूत्रार्थः-- सकार-तवर्गयोः शकार-चवर्गाभ्यां योगे शकार-चवर्गौ स्तः।\nअत्र स् त् थ् द् ध् न् इति षट् स्थानिनः, तथा श् च् छ् ज् झ् ञ् इति षट् आदेशाः। कस्य स्थाने कः आदेशः भवति इति सन्देहे ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इति परिभाषा अत्र प्रवर्तते। अनया परिभाषया अयमादेशः क्रमानुसारेण भवति। अत्र ʻश्चुना योगेʼ इत्यत्र न यथासंख्यम्।\nउदाहरणम्-- रामस् + शेते --रामश्शेते। सत् + चित् --सच्चित्।\nरामस् + चिनोति --रामश्चिनोति। शार्ङ्गिन् + जय --शार्ङ्गिञ्जय। रामश्शेते-- ʻरामस् शेतेʼ इति स्थिते, ʻ स्तोः श्चुना श्चुःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼशेतेʼ इत्यस्य शकारेण सह ʻरामस्ʼ इत्यस्य सकारस्य योगे सकार-स्थाने शकारे जाते ʻरामश्शेतेʼ इति रूपं सिद्धम्। सच्चित्-- ʻसत् चित्ʼ इति स्थिते, ʻ स्तोः श्चुना श्चुःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻचित्ʼ इत्यस्य चकारेण सह ʻसत्ʼ इत्यस्य तकारस्य योगे तकार-स्थाने चकारे जाते ʻसच्चित्ʼ इति रूपं सिद्धम्। रामश्चिनोति--ʻ रामस् चिनोतिʼ इति स्थिते, ʻ स्तोः श्चुना श्चुःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻचिनोतिʼ इत्यस्य चकारेण सह ʻरामस्ʼ इत्यस्य सकारस्य योगे सकार-स्थाने शकारे जाते ʻ रामश्चिनोति ʼ इति रूपं सिद्धम्। शार्ङ्गिञ्जय-- ʻशार्ङ्गिन् जयʼ इति स्थिते, ʻ स्तोः श्चुना श्चुःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻजयʼ इत्यस्य जकारेण सह ʻशार्ङ्गिन्ʼ इत्स्य नकारस्य योगे नकार-स्थाने ञकारे जाते ʻशार्ङ्गिञ्जयʼ इति रूपं सिद्धम्।\n१०. ष्टुना ष्टुः - ८।४।४१ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः हल्-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् षकार-टवर्गादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻष्टुनाʼ इति सहार्थे तृतीया। अस्यार्थः - षकार-टवर्गाभ्याम्। ʻष्टुःʼ इति प्रथमैकवचनम्। अस्यार्थः - षकारः टवर्गश्च भवतः। तवर्गे ट् ठ् ड् ढ् ण् इति वर्णाः सन्ति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻस्तोः श्चुना श्चुःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻस्तोःʼ इति पदमनुवर्तते। ʻयोगेʼ इति पदमपि अत्र अध्याह्रियते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻस्तोः ष्टुना ष्टुःʼ इति। सूत्रार्थः-- स्तोः ष्टुना योगे ष्टुः स्यात्। अत्र स् त् थ् द् ध् न् इति षट् स्थानिनः, तथा ष् ट् ठ् ड् ढ् ण् इति षट् आदेशाः। कस्य स्थाने कः आदेशः भवति इति सन्देहे ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इति परिभाषा अत्र प्रवर्तते। अनया परिभाषया अयमादेशः क्रमानुसारेण भवति। अत्र स्थान्योदेशयोः यथासंख्यम्। न तु ष्टु-योग इत्यत्र। उदाहरणम्-- रामस् + षष्ठः --रामष्षष्ठः। रामस् + टीकते --रामष्टीकते। पेष् + ता --पेष्टा। तत् + टीका ---तट्टीका। चक्रिन् + ढौकसे---चक्रिण्ढौकसे।\nरामष्षष्ठः-- ʻरामस् षष्ठःʼ इति स्थिते, ʻ ष्टुना ष्टुःʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया ʻषष्ठःʼ इत्यस्य षकारेण सह ʻरामस्ʼ इत्यस्य सकारस्य योगे सकार-स्थाने षकारादेशे ʻरामष्षष्ठःʼ इति रूपं सिद्धम्। रामष्टीकते-- ʻरामस् टीकतेʼ इति स्थिते, ʻ ष्टुना ष्टुःʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया ʻटीकतेʼ इत्यस्य टकारेण सह ʻरामस्ʼ इत्यस्य सकारस्य योगे सकार-स्थाने षकारादेशे ʻरामष्टीकतेʼ इति रूपं सिद्धम्। पेष्टा-- ʻपेष् ताʼ इति स्थिते, ʻ ष्टुना ष्टुःʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया ʻपेष्ʼ इत्यस्य षकारेण सह ʻताʼ इत्यस्य तकारस्य योगे तकार-स्थाने टकारादेशे ʻपेष्टाʼ इति रूपं सिद्धम्। तट्टीका-- ʻतत् टीकाʼ इति स्थिते, ʻ ष्टुना ष्टुःʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया ʻटीकाʼ इत्यस्य टकारेण सह ʻतत्ʼ इत्यस्य तकारस्य योगे तकार-स्थाने टकारादेशे ʻतट्टीकाʼ इति रूपं सिद्धम्।\nचक्रिण्ढौकसे-- ʻचक्रिन् ढौकसेʼ इति स्थिते, ʻ ष्टुना ष्टुःʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया ʻढौकसेʼ इत्यस्य ढकारेण सह ʻचक्रिन्ʼ इत्यस्य नकारस्य योगे नकार-स्थाने णकारादेशे ʻचक्रिण्ढौकसेʼ इति रूपं सिद्धम्।\n११. झलां जशोऽन्ते -८।२।३९ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः हल्-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् पदान्तस्य झलः स्थाने जशादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - झलाम् जशः अन्ते। सूत्रे ʻझलाम्ʼ इति षष्ठीबहुवचनम्। ʻजशःʼ इति प्रथमाबहुवचनम्। ʻअन्तेʼ इति सप्तम्येकवचनम्। अस्मिन् सूत्रे ʻपदस्यʼ इति सूत्रस्य अधिकारोऽस्ति। अत्र ʻपदस्यʼ इत्यस्य अन्वयः ʻअन्तेʼ इत्यनेन सह भवति। सूत्रे ʻझल्ʼ, ʻजश्ʼ चेति प्रत्याहारद्वयम्। ʻझल्ʼ इति प्रत्याहारे वर्गाणां प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थ-वर्णाः शषहाश्च सन्ति। ʻजश्ʼ इति प्रत्याहारे ज् ब् ग् ड् द् इति वर्णाः सन्ति। सूत्रार्थः-- पदान्ते झलां जशः स्युः। ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया अयमादेशः स्थान्यादेशयोः आन्तरतम्यादेव भवति।\nउदाहरणम् - वाक् + ईशः -- वागीशः। अत्र ʻवाक् ईशःʼ इति स्थिते, ʻ झलां जशोऽन्तेʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया ʻवाक्ʼ इत्यस्य पदान्तस्यान्ते झलः ककारस्य स्थाने कण्ठस्थानसाम्यात् गकारादेशे ʻवागीशःʼ इति रूपं सिद्धम्। अत्रेदमवधेयं यत् - खरि परे असति एव इदं सूत्रं प्रवर्तते। यतः खरि परे सति ʻखरि चʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻ झलां जशोऽन्तेʼ इति सूत्रेण विहितस्य जशः स्थाने पुनः चर्-आदेशः भवति।\nयथा-- ʻजगत् तिष्ठतिʼ इति स्थिते, ʻ झलां जशोऽन्तेʼ इत्यनेन सूत्रेण तकार-स्थाने जशादेशे ʻजगद् तिष्ठतिʼ इति जाते, ʻखरि चʼ इत्यनेन सूत्रेण दकार-स्थाने तकारादेशे ʻजगत्तिष्ठतिʼ इति रूपं भवति।\nअतः अचि, वर्गाणां तृतीये, चतुर्थे, पञ्चमे वा वर्णे परे सत्येव ʻ झलां जशोऽन्तेʼ इति सूत्रस्य प्रवृत्तिः भवेत् इति। ʻ झलां जशोऽन्तेʼ इति सूत्रदृष्ट्या ʻखरि चʼ इति सूत्रम् असिद्धम्।\n१२. मोऽनुस्वारः -८।३।२३ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः हल्-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् पदान्त-मकारस्य स्थाने अनुस्वारादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः -  मः अनुस्वारः। सूत्रे ʻमःʼ इति षष्ठ्येकवचनम्। अस्यार्थः - मकारस्य स्थाने। ʻअनुस्वारःʼ इति प्रथमैकवचनम्। अस्यार्थः - अनुस्वारादेशः भवति। सुत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻहलि सर्वेषाम्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻहलिʼ इति पदमनुवर्तते। अत्र ʻपदस्यʼ इति सूत्रस्य अधिकारोऽपि अस्ति। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻमः पदस्य अनुस्वारः हलिʼ इति। सूत्रे ʻमःʼ इति ʻपदस्यʼ इत्यस्य विशेषणम्, तेन तत्र तदन्तविधिः। अतः ʻमःʼ इत्यनेन ʻमकारान्तस्यʼ इति वोद्धव्यम्। ʻहल्ʼ इति प्रतेयाहारे सर्वे व्यञ्जनवर्णाः सन्ति। सूत्रार्थः - मान्तस्य पदस्य अनुस्वारः हलि। उदाहरणम्-- हरिम् + वन्दे -हरिं वन्दे। अत्र ʻहरिम् वन्देʼ इति स्थिते,ʻवन्देʼ इत्यस्य वकारे हलि परे ʻमोऽनुस्वारःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻहरिम्ʼ इति द्वितीयान्तस्य पदस्य अन्ते स्थितस्य मकारस्य स्थाने अनुस्वारादेशे ʻहरिं वन्देʼ इति रूपं भवति। अत्रेदं लक्षणीयं यत् -  हलि परे एव पदान्त-मकारस्य स्थाने अनुस्वारादेशः भवेत्, अचि परे न भवेत्।\nयथा - फलम् + एकम् -फलमेकम्। पदान्त-मकारस्य स्थाने एव अनुस्वारादेशः भवेत्, अपदान्त-मकारस्य स्थाने न।\nयथा - गम् + य ते --गम्यते।\n१३. रोऽसुपि -८।२।६९ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः विसर्ग-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् ʻअहन्-शब्दस्य अन्त्य-नकार-स्थाने रकारादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः -  रः असुपि। सूत्रे ʻरःʼ इति प्रथमैकवचनम्। ʻअसुपिʼ इति सप्तम्येकवचनम्। ʻअसुप्ʼ इति सुप्-भिन्नः प्रत्ययः। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻअहन्ʼ इति पूर्वसूत्रम् अनुवर्तते। तच्च लुप्तषष्ठीकं पदम्। तेन पूर्णाङ्गं सूत्रं जातम्-- ʻअह्नः रः असुपिʼ।\nसूत्रार्थः - अह्नो रेफादेशः न तु सुपि। उदाहरणम् -  अहन् + अहन् --अहरहः।\nʻअहन् अहन्ʼ इति स्थिते, सुपि परे असति ʻ रोऽसुपिʼ इत्यनेन सूत्रेण अहन्-शब्दस्य अन्त्य-नकारस्य स्थाने रकारादेशे ʻअहर् अहर्ʼ इति जाते, ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण द्वितीयस्य ʻअहर्ʼ-शब्दस्य रकारस्य अवसानसंज्ञायाम् ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य स्थाने विसर्गादेशे ʻअहर् अहःʼ इति जाते, ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्पर-संयोगे ʻअहरहःʼ इति रूपं सिद्धम्।\n१४. ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः -६।३।१११\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः विसर्ग-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् अणः दीर्घादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻढ्रलोपेʼ इति सप्तम्येकवचनम्। अस्यार्थः - ढकार-रकारयोः लोपनिमित्तयोः ढरेफयोः परयोः। ʻपूर्वस्यʼ इति षष्ठ्येकवचनम्। ʻदीर्घःʼ इति प्रथमैकवचनम्। अस्यार्थः - दीर्घः भवति। ʻअणःʼ इति षष्ठ्येकवचनम्। ʻढो ढे लोपःʼ इति सूत्रानुसारेण ढ-लोपः भवति। ʻरो रिʼ इति सूत्रानुसारेण र-लोपः भवति। ʻपूर्वस्य अणःʼ इत्यस्यार्थः - पूर्वस्य अणः स्थाने। सूत्रे ʻअण्ʼ इति प्रत्याहारः। अत्र अ इ उ इति वर्णाः सन्ति।\nसूत्रार्थः - ढ-रेफयोः लोपनिमित्तयोः पूर्वस्य अणः दीर्घः स्यात्। उदाहरणम् - पुनर् + रमते > पुन रमते > पुनारमते।\nअत्र ʻपुनर् रमतेʼ इति स्थिते, ʻरो रिʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻपुनर्ʼ इत्यस्य रकारलोपे ʻपुन रमतेʼ इति जाते, ʻ ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻपुनʼ इत्यस्य नकारोत्तरवर्तिनः अकारस्य दीर्घादेशे ʻपुनारमतेʼ इति रूपं सिद्धम्। एवम् - हरिस् + रम्यः > हरिर् रम्यः > हरि रम्यः > हरीरम्यः।\nशम्भुस् + राजते > शम्भुर् राजते > शम्भु राजते > शम्भूराजते।
  