text: रसगंगाधरः - समुच्चय अलंकारः - TransLiteral Foundation\nरसगंगाधरः - समुच्चय अलंकारः\nयुगपत्पदार्थानामन्वयः समुच्चयः ॥\nयुगपदिति क्तमव्यावृत्त्यर्थम्, न त्वेकक्षणप्रतिपत्त्यर्थम् । तेन किंचि-त्कालभेदेऽपि न समुच्चयभड्रः । स तावाहिउविधः- धर्मिभेद-धर्म्यैक्या-भ्याम् । धर्म्यैक्येऽपि द्वैविध्यम्-कारणत्वातिरिक्तसंबन्धेनैकधर्म्यन्वये,कारणतया एकधर्म्यन्वये चेति । एवं त्रिविधेऽस्मिन्नयाद्योर्भेदयोर्गुणानां क्तियाणां गुणक्रियाणां च, तृतीये रमणीयानामरमणीयानां रमणीयारम-\nणीयानां समन्वयः । न चास्मिन्वक्ष्यमाणसमाध्यलंकारत्वमाशड्कयम् । समाधौ हि एकेन कार्ये निष्पाद्यमानेऽप्यन्येनाकस्मिकमापतता कारणेन सौकर्यादिरूपोऽतिशयो यत्र संपाद्यते स विषयः । अस्मिंस्तु समुच्चयप्रभेदे यत्रैककार्यं संपादयितुं युगपदनेके खले कपोता इवाहमहमिकया संपतन्ति, कार्यस्य च न कोऽप्यतिशयः सः । क्रमेणोदाहरणानि-\n' प्रादुर्भवति पयोदे कज्जलमलिनं बभूव नभः । रक्तं च पथिकह्लदयं कपोलपाली मृगीदृशः पाण्डुः ॥ '\n' उदितं मण्डलमिन्दो रुदितं सद्यो वियोगिवर्गेण । मुदितं च सकलयुवजनचूडामणिशासनेन मदनेन ॥ '\nअत्राद्ये गुणानां द्वितीये क्तियाणां च यौगपद्येन भिन्नधर्म्यन्वयः । ' आताम्रा सिन्धुकन्याधवचरणनखोल्लसिकान्तिच्छटाभि- र्ज्योत्स्नाजालैर्जटानां त्रिपुरविजयिनो जातजाम्बूनदश्रीः । स्वाभाव्यादच्छमुक्ताफलरचितलसद्गुच्छसच्छायकाया पायादायासजालादमरसरिदघव्रातजातश्रमान्नः ॥ '\n' देव त्वां परितः स्तुवन्तु कवयो लोभेन किं तावता स्तव्यस्त्वं भवितासि यस्य तरुणश्चापप्रतापोऽधुना । क्तोडान्तः कुरुतेतरां वसुमतीमाशाः समालिड्रति द्यां चुम्बत्यमरावतीं च सहसा गच्छत्यगम्यामपि ॥ '\nअत्राद्ये गुणानां द्वितीये क्तियाणामेकधर्म्यन्वयः । यद्यपि हरिचरणनख-संसर्गसमये नास्ति हरजटासंसर्ग इति रक्तपीतवर्णयोर्यौगपद्यस्यासंभवः , तथापि साहजिकश्वैत्येन सह तयोः प्रत्येकं तस्य संभवोऽस्त्येवेति न दोषः ।\n' समुत्पत्तिः पद्मारमणपदपद्मामलनखा-न्निवासः कंदर्पप्रतिभटजटाजूटभवने । अथायं व्यासड्रः पतितजननिस्तारणविधे-र्न कस्मादुत्कर्षस्तव जननि जागर्ति जगतः ॥ '\nअत्र त्रिष्वेकेनाप्युत्कर्षजननसंभवे त्रयोऽप्युत्कर्षजननार्थं स्पर्धयेवापतन्तो रमणीयाः ।\n' पाटीरद्रुभुजंगपुंगवमुखोद्भूता वपुस्तापिनो वाता वान्ति दहन्ति लोचनममी ताम्रा रसालद्रुमाः । श्रोत्रे हन्त किरन्ति कूजितमिमे हालाहलं कोकिला बाला बालभृणालकोमलतनुः प्राणान्कथ्म रक्षतु ॥ '\nअत्रापि त्रयोऽपि जीवनाशार्थमापतन्तोऽरमणीयाः ।\n' जीवितं मृत्युनां लीढं संपदः श्वासविभ्रमाः । रामाः क्षणप्रभारामाः शल्यान्येतानि देहिनाम् ॥ '\nअत्र जीवितादयः स्वाभाव्याद्रमणीया इति निःसारयितुमशक्याः विशेषणमाहात्म्याच्चारमणीया इति दुः खजनकाश्च, अत एव शल्यतुल्याः । रमणीयाऽरमणीयशब्दे कर्मधारय आश्रीयते, न द्वन्द्वः, सहचर-भिन्नत्वदोषापत्तेः । एबमरमणीयरमणीयानामप्येककार्यजननार्थमापततां समुच्चयः संभवति ।\n' शरीरं ज्ञानजननं रोगो विष्णुस्मृतिप्रदः । विपद्वैराग्यजननी त्रयं सुखकरं सताम् ॥ '\nशरीरदयो हि स्वाभाव्यादरमणीया अपि भेदकमाहात्म्याद्रमणीयाः । न च रमणीयानां सभुच्चये अरमणीयानां च समालंकारेण, रमणीयारमणी-यानां च विषमालंकारेण च संकीर्णत्वान्नैते प्रभेदा युक्ताः सभुच्चयस्य । संकरस्य प्रभेदताप्रयोजकत्वविरहात् । अन्यथा सर्वेषामलंकाराणामनन्त-भेदत्वापत्तेरिति वाच्यम् । ' समुत्पत्तिः पद्मारमण-' इत्यत्र, ' पाटीरद्रु-\nभुजंग-' इत्यत्र च समालंकारस्याविवक्षितत्वात् । नहि हरिचरणनख-संभूति-हरजटाजूटनिवास-पतितनिस्तारणव्यासड्रानां परस्परं योगो योग्य इति कवेरभिप्रेतम् । किं तु भगवत्या भागीरथ्या उत्कर्षं जनयितुं त्रयो-ऽपि बालायाः प्राणनाशार्थं बद्धपरिकरा इति । अत एव हन्तेति खेद उपपद्यते । समालंकारस्याभिप्रेतत्वे तु त्रयाणां योगस्य युक्तत्वात् -खेदोऽनुपपत्र एव स्यात् । अथ बालाया मारकत्रितययोगोऽननुरूप इति विषमाभिप्रायेण खेदोपपत्तिरिति चेत्, एवमपि त्रयाणां योगांशो समालंकार-\nस्यात्यन्तमप्रतीतेर्विषमस्य च बाह्यबालांशमादाय प्रतिष्ठानात्सभुच्चयस्यासं-कीर्णतैव । एवं ' जीवितं मृत्युना लीढम् ' इत्यादौ जीवितादे रमणीयस्य मृत्यु-लीढत्वादिना अरमणीयत्वेऽपि न मृत्य्वालीढत्वादिकमयुक्तमिति कवेरिह विवक्षितम् । रमणीयानामचिरस्थायित्वस्योत्सर्गतः सिद्धेस्तस्य च स्वाभि-लषिताननुगुणत्वाच्छ यत्वप्रयोजकत्वम् । अतस्तृतीयप्रभेदस्यापि न विषमसंकीर्णत्वेनान्यथासिद्धिः । एतेन ' सद्योगासद्योगसदसद्योगैर्न सभुच्चयः प्रभेदवान् । समविषमसंकरेणैवान्यथासिद्धेः ' इति रत्नाकरोक्त-मपास्तम् ।\nइति रसगंगाधरे समुच्चयप्रकरणम् ।\nपरि-णामिक mfn. mfn. resulting from change, [L.]\nपारिण्° easily digestible, [Subh.] (w.r. for ?).
  