text: १. हलन्त्यम्--१।३।३ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः संज्ञाप्रकरणान्तर्गतम् उपदेशे अन्त्यस्य हलः इत्संज्ञाविधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - हल् अन्त्यम् इति। सूत्रे ʻहल्ʼ, ʻअन्त्यम्ʼ चेति पदद्वये प्रथमैकवचनम्। सूत्रे ʻहल्ʼ इति प्रत्याहारः। अत्र सर्वे व्यञ्जनवर्णाः सन्ति। अन्ते भवम् इति अन्त्यम्। अस्यार्थः - अन्त्यं हल् इति। अस्मात् पदद्वयात् सूत्रस्य अर्थवोधः न जायते। अतः सूत्रार्थवोधाय ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻउपदेशेʼ, ʻइत्ʼ चेति पदद्वयमत्र अनुवर्तते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻउपदेशे हलन्त्यम् इत्ʼ।\nसूत्रार्थः-- उपदेशे अन्त्यं हल् इत् स्यात्। ʻउपदेश आद्योच्चारणम्ʼ। ʻउपशब्द आद्यर्थकः। दिशिरुच्चारणप्रक्रियायाम्ʼ इति वालमनोरमा। अत्र ʻआद्योच्चारणम्ʼ इत्यनेन महेश्वर-पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जल्यादीनाम् आद्योच्चारणम् एव गृह्यते। अन्येषां मतानुसारेण सूत्रपाठः, गणपाठः, धातुपाठः, उणादिपाठः, लिङ्गानुशासनम्, वार्तिकम्, आगमः, प्रत्ययः, आदेशश्चेति उपदेशाः। अत उच्यते - \nधातुसूत्रगणोणदि-वाक्यलिङ्गानुशासनम्। आगमप्रत्ययादेशा उपदेशाः प्रकीर्तिताः । भाष्यकारेणोक्तम्-- ʻधातु-प्रातिपदिक-निपात-प्रत्याहारसूत्र-प्रत्ययादेशागमानामन्त्यम्ʼ इति। काशिकारेण उपदेश-शब्दस्य अर्थः कृतः-- ʻउपदिश्यते अनेने इति उपतेशः, शास्त्रवाक्यानि, सूत्रपाठः खिलपाठश्चʼ। अतः प्रत्याहारसूत्रस्य, धातुपाठस्य, गणपाठस्य, प्रत्ययस्य, आगमस्य, आदेशस्य च अन्ते वर्तमानं हल् इत्संज्ञकः भवति इति सूत्रस्य प्रकृष्टः अर्थः।\nउदाहरणम् -  प्रत्याहारसूत्रम् -  यथा ʻअ इ उ ण्ʼ इति प्रत्याहारसूत्रे अन्त्यं हल् णकार इत्संज्ञकः। धातुपाठः - यथा ʻडुकृञ् करणेʼ इत्यत्र डुकृञ्-धातोः अन्त्यः ञकार इत्संज्ञकः। गणपाठः-- ʻनन्दि-ग्रहि-पचादिभ्यो ल्युणिन्यचःʼ इति गणसूत्रे गृहीतानां नदट्, देवट् इत्यादीनां शब्दानाम् अन्त्यः टकार इत्संज्ञकः।\nप्रत्ययः-- ʻअचो यत्ʼ इति सूत्रे यत्-प्रत्ययस्य अन्त्यः तकार इत्संज्ञकः।\nआगमः-- ʻह्रस्वस्य पिति कृति तुक्ʼ इत्यस्मिन् सूत्रे तुकः अन्त्यः ककार इत्संज्ञकः। आदेशः-- ʻअवङ् स्फोटायनस्यʼ इत्यस्मिन् सूत्रे अवङः अन्त्यः ङकार इत्संज्ञकः।\n२. आदिरन्त्येन सहेता - १।१।७१\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः संज्ञाप्रकरणान्तर्गतम् हलादि-प्रत्याहार-संज्ञाविधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः -  आदिः अन्त्येन सद इता। सूत्रे ʻआदिःʼ इति प्रथमैकवचनम्। ʻअन्त्येनʼ ʻइताʼ च इति पदद्वये तृतीयैकवचम्। ʻसदʼ इति अव्ययम्। कथं प्रत्याहारः निर्मीयते, कश्च प्रत्याहारः कान् वर्णान् वोधयति तदेव प्रस्तुतस्य सूप्रस्य विषयः। ʻयस्मात् पूर्वं नास्ति परमस्ति स आदिः, यस्मात् परं नास्ति पूर्वमस्ति सोऽन्त्यःʼ इति आद्यन्तवत्सूत्रे भाष्यम्। सूत्रे आद्यन्तौ शब्दौ अवयववाचकौ। अवयविन एव अवयवः भवति। अत्र अवयविना वर्णसमुदायः वौध्यते। ʻतदिह आद्यन्तब्दाभ्यां मध्यगा आक्षिप्यन्ते, अतस्तेषां संज्ञा इति लभ्यतेʼ इति वालमनोरमा।\nअत्र ʻस्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञाʼ इत्यस्मात् पूर्वसूत्रात् ʻस्वम्ʼ इति पदम् अनुवर्तते। तच्च षष्ठ्यन्ततया विपरिणमय्य सूत्रस्य ʻआदिःʼ इत्यनेन सह संयुज्यते। सूत्रार्थः - अन्त्येन इता सहित आदिसर्ध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात्। यथा-- ʻअ इ उ ण्ʼ इति प्रत्याहारसूत्रे अन्त्यः इत्संज्ञकः वर्णः णकार इति। अनेन सह आदिवर्णः अकारः संयुज्य ʻअण्ʼ इति प्रत्याहारं निर्माति। तस्मात् अयं प्रत्याहारः आदिवर्णस्य अकारस्य, तथा मध्यगयोः इकारोकारयोः वोधकः भवति। अर्थात् ʻअण्ʼ इत्यनेन अ इ उ ऋ लृ इति वर्णाः वोध्यन्ते। न च इक्, उक्, इच्, यय्, मय् इत्यादिप्रत्याहाराः कथं स्युः, इकारादीनाम् आदित्वाभावादिति वाच्यम्। न हि अत्र सूत्रापेक्षमादित्वम् । किन्तु आद्यन्तशब्दाक्षिप्तम् आदित्वम्। ततश्च अ इ उ ण् इति इकारादारभ्य ऋ लृ क् इति ककारपर्यन्तं वर्णसमुदायं वुद्ध्या परिकल्प्य तद् आदित्वम् इकारस्य सम्भावनीयम्। एवमजादिषु अपि। तथा अन्त्यत्वमपि वुद्धिकल्पित-समुदायापेक्षमेव, न तु सूत्रापेक्षम्।\n३. मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः -  १।१। ८ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः संज्ञाप्रकरणान्तर्गतम् हलादि-प्रत्याहार-संज्ञाविधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - मुखनासिकावचनः अनुनासिकः। द्वयोरेव पदयोः प्रथमैकवचनम्। ʻमुखनासिकाʼ इति पदस्य विग्रहः - मुखेन सहिता नासिका इति मुखनासिका। उच्यते इति वचनः (वर्ण इत्यर्थः), मुखनासिकया वचनः इति मुखनासिकावचनः। वालमनोरमायामुक्तम्-- ʻ मुखसहिता नासिका मुखनासिका, शाकपार्थिवादित्वात् सहितपदस्य लोपः। उच्यते उच्चार्यते इति वचनः, कर्मणि ल्युट्, मुखनासिकया वचनः इति ʻकर्तृकरणे कृता बहुलम्ʼ इति तृतीयासमासः।ʻ\nसूत्रार्थः - मुखसहितनासिकया उच्चार्यसाणो वर्णः अनुनासिकसंज्ञः स्यात्। यथा - ङ् ञ् ण् न् म् इति पञ्चानां वर्णानामुच्चारणं मुखनासिकाभ्यां युगपदेव क्रियते। अतः एषाम् अनुनासिकसंज्ञा इति। अत्र प्रश्नः - कथं सूत्रे केवलं ʻनासिकावचनःʼ इति नोक्त्वा ʻ मुखनासिकावचनःʼ इत्युक्तम्? अस्योत्तरम् - केवलं ʻनासिकावचनःʼ इत्युक्ते अनुस्वारः अपि अनुनासिकवर्णः भवेत्। यतः अनुस्वारस्य उच्चारणं केवलं नासिकया एव भवति। अत्र आह भाष्यकारः-- ʻनैव दोषः न प्रयोजनम्।ʼ पाणिनीयशिक्षायामुक्तम्-- ʻअनुस्वारषमानाञ्च नासिकास्थानमिष्यते।ʼ पुनः प्रश्नः-- ʻनासिकाʼ इति पदं न गृहीत्वा ʻमुखवचनोऽनुनासिकःʼ इत्येवं सूत्रे कृते को दोषो भवेत्? अस्योत्तरम् -  केवलं मुखग्रहणे ङ् ञ् ण् न् म् इति अनुनासिकवर्णानां वोधः यथा जायेत, तथा क् च् ट् त् प् इत्यादयः वर्णा अपि अनुनासिकसंज्ञकाः भवेयुः। तन्निवारणार्थमेव सूत्रे नासिकापदस्य ग्रहणं कृतम्।\n४. अणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययः - १।१।६९\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः संज्ञाप्रकरणान्तर्गतम् सवर्ण-संज्ञाविधायकम्। सूत्रे ʻअणुदित्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। ʻ सवर्णस्यʼ इति षष्ठ्येकवचनम्। ʻचʼ इति अव्ययम्। ʻप्रत्ययःʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रे ʻअप्रत्ययःʼ इति यौगिकार्थे प्रयुक्तः। अस्यार्थः ʻप्रत्ययभिन्नःʼ। प्रतीयते विघीयते इति प्रत्ययः। यथा - प्रत्ययः, आगमः, आदेशः इति। यः न विधीयते सः अप्रत्ययः, अविधीयमानः इत्यर्थः। एवम् अप्रत्ययस्य अन्वयः केवलम् ʻअण्ʼ इत्यनेनैव भवति, परन्तु ʻउदित्ʼ इत्यनेन न। सूत्रे ʻअण्ʼ इति प्रत्याहारः। परेण णकारेण गृहीतत्वात् अत्र अ इ उ ऋ लृ ए ओ ऐ औ ह् य् व् र् ल् इति वर्णाः गृह्यन्ते। तथा च कारिका -  परेणैवेण्ग्रहाः सर्वे पूर्वेणैवेण्ग्रहा मताः।ऋतेऽणुदित्सर्वस्येत्येतदेकं परेण तु।। केवलम् ʻअणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययःʼ इत्यस्मिन् सूत्रे एव पर-णकारेण सह अण्-प्रत्याहारः क्रियते। कु चु टु तु पु इति उदितः। यतः एषाम् उकार इत्संज्ञकः। सूत्रार्थः-- अविधीयमाणोऽण् उदिच्च सवर्णस्य संज्ञा स्यात्।\nअर्थात् अण्, कु चु टु तु पु इत्येते यथा स्वम् रूपं, तथा सवर्णानपि वोधयन्ति।\nयथा-- ʻइको यणचिʼ सूत्रे इक् अविधीयमानः। यतः इकः स्थाने एव यणादेशः विहितः। इक् इति प्रत्याहारे इ उ ऋ लृ इति वर्णाः सन्ति। अविधीयमाणत्वात् इ उ ऋ लृ इति वर्णाः यथा स्वान्, तथा तेषां दीर्घप्लुतान् सवर्णानपि वोधयन्ति। अतः इकारस्य स्थाने अन्ये सवर्णा अपि गृह्यन्ते। तस्मात् ʻसुधी उपास्यःʼ इति स्थिते ईकार-स्थाने अपि यणादेशे ʻसुध्युपास्यःʼ इति रूपं सिध्यति।
  