text: भारतस्य पङ्कज आडवाणी अष्टमस्य विश्वबिलियर्ड्स् स्पर्धायाः विजेता। पङ्कज अर्जन आडवाणी १९८५तमवर्षस्य जुलै २४ दिनाङ्के पुणे नगरे जातः। भारतस्य सुप्रसिद्धः बिलियर्ड्स् तथा स्नूकर् इत्येतयोः क्रीडयोः क्रीडालुः अस्ति। सप्तवारं बिलियर्ड्स् तथा स्नूकर् इ ...\nकर्णम् मल्लेश्वरी भारतस्य महिला भारोत्तोलिका अस्ति । सा प्रथमा महिला अस्ति, यया ओलम्पिक्-क्रीडासु कांस्यपदकं प्राप्तम् । तया दशवर्षीये क्रीडाजीवने ११ स्वर्णपदकानि, ३ रजतपदकानि च प्राप्तानि सन्ति । सा नववर्षेभ्यः राष्ट्रियविजेत्री वर्तते । सा" आयर ...\nमानगते चुनेग्नैजाम् मेरी कोम् -वर्या एका प्रसिद्धा मल्लक्रीडालुः वर्तते । पञ्चवारं विश्वमल्लक्रीडोत्सवे जयं प्राप्ता एषा भारतदेशे भारतीया महिला वर्तते ।\nभाद्रपदमासस्य पौर्णिमायां विशेषतः उत्तरभारते भागवतः सत्यनारायणस्य कथाश्रवणं पूजा च भवतः । पूर्णिमायाः सूर्योदयात् प्राक् नदीजलस्य प्रोक्षणं कृत्वा गृहने स्नात्वा विष्णोः आराधनं भवति । श्री विष्णोः अस्यां पूजाया कदलीपत्रं फलानि पञ्चामृतं क्रमुकफला ...\nगोसम्बद्धं सर्वं गव्यम् इति उच्यते । गौः सर्वत्र पूज्या एव । तया वयं यत् यत् प्राप्नुमः तत् सर्वम् अमृतसमानम् एव । अतः एव सा "कामधेनुः" इति उक्तम् अस्ति । क्षीरं, दधि, घृतम्, गोमूत्रं, गोमयम् - इति एतेषु एकैकमपि गव्यं विशिष्टगुणयुक्तं भवति । यदि ...\n` भक्तिरेव मोक्षसाधनसामग्र्यां गरीयसी' इति शङ्करभगवत्पादीयं वचनं भक्तेरावश्यकत्वं साधानन्तरेभ्यस्तस्याः वैशिष्ट्यं च प्रद्योयतयति । आह च भगवान् कृष्णः -'भक्त्या त्वनन्यया शक्यः अहमेव विधोऽर्जुन' इति । 'न जन्म नूनं महतो न् सौभगं ....... भक्त्या तुतोष ...\nभारतीये सम्प्रदाये साधकानां प्रतिदिनम् अपि कस्याचित् देवतायाः आराधनस्य विशेषः भवति । धार्मिकस्य प्रत्येकं दिवसः अपि विशिष्टः एव । मङ्गलवासरः अङ्गारकस्य नाम्नि अस्ति । अयं वासरः मङ्गलवासरः देव्याः अपि प्रियदिनम् । अतः कुजस्य देवीनां चाराधनम् अस्मि ...\nज्येष्ठमासस्य पूर्णिमायां भारतीयाः 'वटसावित्रीव्रतम्' आचरन्ति । इदं व्रतं सन्तानसौभाग्यप्राप्तये विशेषतः महिलाः आचरन्ति । व्रतमेतत् भारतीयसंस्कृतौ आदर्शनार्याः प्रतीकं भवति । स्कन्दपुराणानुगुणं ज्येष्ठमासस्य पूर्णिमायाम् आचरेत् । निर्णयामृतानुगुण ...\nब्राह्मे मूहुर्ते शयनादुत्थाय मानसिकं स्नानं कुर्यात् - ॐ नमामि गङ्गे तव पादपङ्कजं सुरासुरैर्वन्दितदिव्यरूपम् । भुक्तिञ्च मुक्तिञ्च ददासि नित्यं भावानुसारेण सदा नराणाम् ।।१।। ॐ नमः शिवायै गङ्गायै शिवदायै नमोनमः । नमस्त्रिपथगामिन्यै विश्वमूत्र्यै ...\nगायत्री इति पदं मूलतः संस्कृतस्य 'गायत्र' इति पदस्य स्त्रीलिङ्गरुपम् । संस्कृते अस्य विग्रहं तु गायन्तं त्रायते यस्मात् इति गायत्री इति । अस्य अर्थः एवं सम्पन्ना भवति यत्, यस्य उच्चारणेन सङ्कष्टनिवारणादिकं भवति इति । हिन्दूधर्मानुयायिनां वचनलेखना ...\nमृत्युञ्जयमन्त्रः यजुर्वेदस्य रूद्राऽध्यायस्थितः एकः मन्त्रः । अत्र शिवस्य स्तुतिः विद्यते । शिवः मृत्युञ्जयः इति मन्वन्ते । सोऽयं मन्त्रः मृत्युञ्जयेति - त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकमिव बन्धनात् मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥ त् ...\nवाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता। अध्ययनकाले ग्रन्थपाठे प्रवृत्ता मदीया वाक् मनसि प्रतिष्ठिता भवतु। मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्। मनश्च मदीयं वाचि प्रतिष्ठितं भवतु। उभयोः एकाधारत्वं भवतु इत्यर्थः। यतः एवं अन्योन्यानुहृहीते वाङ्मनसे विद्यार्थग्रन्थं साकल्येन अ ...\nशतायुर्वै पुरुषः इति प्रायोवादानुसारं मानवजीवनं शतवार्षिकम् अस्ति। सर्वोऽपि शतायुर्न भवितुमर्हति। जिजीविषेदेकैकोऽपि शतं समा इति भारतीयसंस्कृतिरिदं शतवार्षिकं मानवजीवनं चतुर्षु भागेषु विभाजयति। त इमे भागा आश्रम पदेनाभिधीयन्ते। ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वा ...\nप्रथमे ब्रह्मचर्याश्रमे गुरुगृहं गत्वा ब्रह्मचर्यव्रतं स्वीकृत्य सकलशास्त्राणां विद्यानां च अध्ययनं क्रियते । योग्यतासम्पादनस्य अयं कालः । तत्तद्वर्णेभ्यः आश्रमेभ्यश्च विहितानां कर्तव्यानां सम्यक् ज्ञानं वर्णाश्रमव्यवस्थायाः यशसे आवश्यकमेव आसीत् ...\nगृहस्थाश्रमे सर्वान् सुखभोगान् भुक्त्वा अपि तेषु आसक्तिम् अकृत्वा इन्द्रियशक्तिषु शिथिलीभूतासु तृप्तात्मना गार्हस्थ्यभारं पुत्रेषु निक्षिप्य वनं समाश्रीयते । सोऽयं तृतीयो वानप्रस्थाश्रमः । अत्र वनं समाश्रित्य स्वकर्तव्यपालनपुरस्सरं चतुर्थाश्रमस्य ...\nअथ चतुर्थे संन्यासाश्रमे व्यष्टिजीवनस्य सर्वान् पाशान् छित्त्वा इहलोकगतान् सर्वान् विचारान् परित्यज्य मोक्षसाधनार्थं प्रयत्नो विधेयः । अथवा विशुध्दया बुध्द्या ज्ञानदानादिना लोककल्याणार्थमेव शरीरम् आयासयितव्यम् । तत्र मनुः आह - अनग्निरनिकेतः स्याद ...\nऋणम् - अर्यते-ऋ क्तः । नत्वम् । निपा. । ऋणं भवति द्विविधम् - लौकिकम् अलौकिकञ्चेति । मनुष्यः स्वस्य कुटुम्बस्य आवश्यकतायाः पूरणाय, वाणिज्यादिनिमित्तं वा धनिकात् धनं यत् प्राप्नुयात् तत् लौकिक-ऋणम् इति उच्यते । कर्मणापि समं कुर्याद्धनिकायाधमर्णिकः ...\nउपयुक्तवस्तूनां मूलकारणत्वेन परमेश्वरः यथा अस्ति तथा निमित्तकारणत्वेन पूर्वम् ऋषयः आसन् यैः बीजेषु निहितां शक्तिं ज्ञात्वा मानवकल्याणार्थं तां प्रयुज्य कृषिरुपेण भोजनसामग्रेः प्राप्तिमार्गः प्रदर्शितः । एवं कार्पासादिभ्यः वस्त्रोत्पादनं साधितम् । ...\nतत्र प्रथमं तावत् महतीयं कृपा चराचरनिश्वनिर्मातुः परमेश्वरस्य येन सकलाम् इमां पाञ्चभौतिकीं सृष्टिं निर्माय मानवावास्थानम् अत्र संसाधितम् । तत्तद्बीजेषु सस्योत्पादनशक्तिः तत्तल्लतावृक्षादिषु च विचित्रैः वर्णैः सुगन्धैश्च युक्तानां पुष्पाणां मधुराण ...\nआदौ उपरिनिर्दिष्टानि त्रीणि एव ऋणानि परिगणितानि आसन् । तत्र कैश्चित् शास्रकारैः अनुभूतं यत् चतुर्थं समष्टेः समाजस्य वा ऋणम् अपि वर्तते । यतः मानवस्य एकाकिनः अस्तित्वमेव कल्पनां नाधिरोहति । मानवस्य समन्ततः कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यादिषु विविधशिल्पेषु वा ...\nअथ कामपूर्तेः सुखार्जनस्य वा यद् यत् साधनं तत् तद् अर्थशब्देन अभिधीयते । यथोक्तं कामसूत्रे वात्स्यायनेन -'विद्याभूमिहिरण्यपशुधान्य भाण्डोपस्करमित्रादीनाम् अर्जनम् अर्जनस्य विवर्धनम् अर्थः ।' का. सू. १-२-८इति । वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टानि ...\nयथा भारतीयशास्त्रकारैः समष्टेः कल्याणार्थं वर्णधर्मः, व्यष्टेः कल्याणार्थं च आश्रमधर्मः उपदिष्टः, तथैव व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणार्थं चतुर्विध-पुरुषार्थरुपेण जीवनध्येयमपि प्रदत्तं यद् ध्रुवतारकावत् जीवनयात्रायां तस्य मार्गदर्शनं कुर्यात् ...\nमोक्षशब्दः मोक्ष्' मोचने इत्यस्मात् धातोः व्युत्पन्नः । यथा स्वर्गः नाम दिव्यसुखोपभोगसाधनैः' युक्तं स्थानं यत्र पुण्यवन्तः जनाः मरणानन्तरं गच्छन्ति इति भवति सर्वेषां विश्वासः । तथा मोक्षः नाम न कश्चित् स्थानविशेषः । तत्रोक्तम् - मोक्षस्य न हि वास ...\nअदितिः देवमाता कथ्यते । इयं कश्यपर्षेः अपरा पत्नी आसीत् । अदितेः अपत्यं पुमान् आदित्यः कथ्यते । अतः द्वादशः आदित्याः अदितेः पुत्राः सन्ति । अदितिः संस्कृतशब्दः वर्तते । अमर्यादिता इति तस्यार्थः भवति ।\nपार्वतीदेव्याः नाम। दक्षप्रजापतेः पुत्री सती=दाक्षायणी पितरि कोपात् यदा यज्ञकुण्डे पतित्वा देहत्यागं च कृत्वा पुनः पर्वतस्य अपत्यं भूत्वा पार्वतीति नाम्ना पुनर्जन्म लेभे, तदा सा सदाशिवमेव वरीतुमियेष । तदर्थं तपस्यामारभत । घोरं तपस्यन्ती क्रमेण फल ...\nकात्यायनी इति पर्वतीदेव्याः अपरं नाम । कात्यायिन्यै च विद्महे कन्याकुमार्यै च धीमही तन्नो दुर्गी प्रचोदयात् इति मन्त्रः । दुर्गामतुः षष्टरूपस्य नाम कात्यायनी इति । अस्य आराधनायाः दिने साधकस्य मनः आज्ञाचक्रे लग्नं भवति । योगसाधनायाम् अस्य आज्ञाचक् ...\nअनन्दशक्तिसंयुता सनातनधर्मस्य देवी काली । एतत् पदं कालः इति पदेन निष्पन्नम् । कृष्णवरीया देवी इत्यपि अस्य भावः । शिवस्य अपरं नाम कालः इति अस्य पत्नी काली भवति । एषा परिवर्तनस्य देवता । विविधेषु शाक्तहिन्दुविश्वशास्त्रेषु शाक्ततान्त्रिकविश्वासेषु ...\nदुर्गा देव्याः पार्वत्याः अपरं रूपम् । दुर्गति नाशिनि इति दुर्गा। भारते देशे सनातनधर्मस्य अनुयानिनः शक्तसम्प्रदाये भगवतीं दुर्गां जगतः पराशक्तिः इति विश्वसन्ति । शाक्तसाम्प्रदायस्य जनाः भगवन्तं देवीरूपेण पश्यन्ति । उपनिषत्सु उमा हैमवती इति दुर्गा ...\nलयकर्तुः परमशिवस्य शक्तिरूपा पार्वती । सैव तस्य पत्नी च । विघ्नेश्वरस्य गणपतेः, स्कन्दस्य च माता सा । तस्याः नामानि रूपाणि च अनेकानि । हैमवती, गिरिजा, दाक्षायिणी इतीमानि नामानि । सा हिमवतः पुत्री, जन्मान्तरे दक्षप्रजापतेश्च पुत्री आसीदिति वदन्ति ...\nदेवी लक्ष्मीः - सम्पदधिदेवता लक्ष्मीः विष्णोः पत्नी । त्रिमूर्तिषु विष्णुः जगतः स्थितिकारकः अर्थात् रक्षकः । जगद्रक्षणाय सम्पद् / ऐश्वर्यम् अपेक्षितम् भवति । उचितमेव यत् ऐश्वर्यदेवता लक्ष्मीः एव अस्य पत्नी अस्तीति। एषा देवी स्वर्णहस्ता जनेभ्यः सम ...\nविश्पला / ˈ v ɪ ʃ p ə l ɑː / हिन्दीः विश्पला,आङ्ग्लः Vishpala वैदिककालीना वीराङ्गना आसीत् । ऋग्वेदे विश्पलायाः वर्णनं प्राप्यते ।" विशः पालयतीति विश्पला" अर्थात् या प्रजायाः रक्षणम् करोति पालयति च सा विश्पला इति कथ्यते । यतः सा युद्धनीतिं श्रेष्ठ ...\nशची देवराजस्य इन्द्रस्य पत्नी आसीत् । इयम् इन्द्राणी इति नाम्ना अपि ज्ञायते । मत्स्यपुराणानुसारं तस्याः पिता पुलोमा आसीत् । शची स्त्रीजागृतेः, स्त्रीमुक्तेः च प्रथमा प्रणेत्री आसीत् । तया स्त्रीणाम् अधिकाराय बहूनि कार्याणि कृतानि आसन् । अस्याः अं ...\nसति हिन्दुधर्मे देव्याः आदिशक्तिः। सा भगवतः महादेव स्य प्रथमा पत्नी प्रजापति दक्ष स्य च पुत्री। एषा सति पुनर्जन्मरूपेण पार्वती भूत्वा महादेवस्य द्वितीया पत्नी अभवत्। सति च पार्वती च द्वे अपि महादेवम् अक्रोधं कर्तुं तं च शांतिरुपे आनेतुं समर्था अत ...\nऋग्वेदे उल्लिखिता काचित् नदी एषा । सरः अस्त्यस्याः इति सरस्वती । सरणशीला एषा । सरणशीला इत्यनेन साङ्केतिकरीत्या वाक् उक्ता भवति । संस्कृता वाग् यत्र तत्र ऐश्वर्यं बुद्धिमत्ता च भवत्येव । सरस्वत्याः नामान्तराणि शारदा, वागीश्वरी, ब्राह्मी, महाविद्या ...\nसुरेश्वरः तोटकाचार्यः विष्णुस्वामी वल्लभ भट्ट आचार्यः विज्ञानभिक्षुः बादरायणः रामानुजः बलदेवविद्याभूषणः वशिष्ठमहर्षिः महादेवेन्द्र सरस्वती षष्ठः पद्मपादः मधुसूदनसरस्वती मध्वाचार्यः व्यासतीर्थः सत्यबोधेन्द्रसरस्वती श्रीमन्तशङ्करदेवः चैतन्यः कृष्णद ...\nओङ्कारेश्वरः द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्यां चतुर्थं क्षेत्रम् । एतत् ओङ्कारेश्वरक्षेत्रं मध्यप्रदेशस्य खण्डवामण्डलस्य मोरटक्कानिस्थानकतः ६ मैल् यावत् दूरे अस्ति । अत्र नर्मदा नदी द्विधा विभक्ता भवति । नद्याः द्वयोः प्रवाहयोः मध्ये मान्धातपर्वत ...\nद्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्यां घुश्मेश्वरः द्वादशं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं महाराष्ट्रराज्ये अस्ति । सुप्रसिद्धात् एल्लोरातः अर्धमैल् दूरे अस्ति घुश्मेश्वरक्षेत्रम् । अस्मात् क्षेत्रात् अनतिदूरे धारेश्वरनामकं शिवलिङ्गम् अस्ति । अत ...\nभगवान् शङ्करः सर्वेषां जीविनां कल्याणार्थं तीर्थक्षेत्रेषु लिङ्गरूपेण वसति इति उक्तम् अस्ति शिवपुराणे । यत्र यत्र भगवद्भक्ताः रक्षणार्थं भगवन्तम् आहूतवन्तः तत्र सर्वत्र भगवान् शिवः आविर्भूतः सन् ज्योतिर्लिङ्गरूपेण स्थितः । तादृशानि अगणितसंख्याकान ...\n"नागेशं दारुकावने" इति शिवपुराणस्य द्वादशज्योतिर्लिङ्गस्तोत्रे यत् क्षेत्रं निर्दिष्टं तत् इदानीं" द्वारका" इति प्रसिद्धम् अस्ति । द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमः अयं नागेश्वरः सौराष्ट्रे अस्ति । द्वारकातः बेटद्वारकां प्रति गमनमार्गे अस्ति एतत् क ...\nद्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्यां षष्ठं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति भीमशङ्करः । भारतस्य अनेकेषु स्थानेषु अस्य ज्योतिर्लिङ्गस्य मन्दिराणि सन्ति । सह्याद्रेः उपरि समुद्रस्तरतः ३,४०० पादोन्नते स्थाने भीमानद्याः उद्भवस्थाने अस्ति प्रसिद्धं भीमशङ्करमन्दिरम् ...\nएतत् अपि क्षेत्रं द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् । एतत् आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूलमण्डले श्रीशैलपर्वस्य उपरि अस्ति । एतत् क्षेत्रं "दक्षिणकाशी" इति उच्यते । एतत् क्षेत्रं कृष्णानद्याः तीरे अस्ति । कृष्णा अस्मिन् स्थाने "पातालगङ्गा" इति उच्यते । महा ...\nद्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् एतत् महाकालमन्दिरम् इदानीन्तनमध्यप्रदेशस्य उज्जयिन्याम् अस्ति । उज्जयिनी इत्युक्ते विजयदायिनी इत्यर्थः । स्कन्दपुराणानुसारं भगवान् शङ्करः अत्रैव त्रिपुरासुरस्य संहारम् अकरोत् । पुराणेषु उज्जयिन्याः उल्लेखः बहुत्र ...\nद्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्याम् विश्वेश्वरः सप्तमं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति । विश्वेश्वरः अस्ति जगत्प्रसिद्धे काशीक्षेत्रे । एतत् भारतस्य अत्यन्तं प्राचीनं तीर्थक्षेत्रम् अस्ति ।" काश्यां मरणान्मुक्तिः" इति उक्तिरेव अस्ति । परमपवित्रायाः गङ्गायाः ...\nद्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्याम् वैद्यनाथः नवमं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति । शिवपुराणे द्वादश ज्योतिर्लिङ्गस्तोत्रे यत्" परल्यां वैद्यनाथम्" इति उक्तं तत् क्षेत्रम् अस्ति इदानीन्तनमहाराष्ट्रस्य" बीड"मण्डले । परलिपर्वते वनस्पतयः महता प्रमाणेन उपलभ्यन ...\nप्रपञ्चस्य सम्पद्भरितदेवस्थानेषु अन्यतमम् तथा सम्पदा प्रसिध्दं देवस्थानं केरलस्य राजधान्यां तिरुवनन्तपुरे अस्ति। तदेव अनन्तपद्मनाभस्वामिनः देवस्थानम्। एषः प्राचीनः देवालयः तिरुवाङ्कूरुराजवंशस्य नियन्त्रणे अस्ति। राजवंशस्थाः एव विश्वस्थाः सन्तः दे ...\nमन्दिरसंस्थानम् इजराइल-देशस्य कश्चन सङ्ग्रहालयः । तत्र अनुसंधानसंस्थानं, यरूशलेम-नगरस्य शिक्षाकेन्द्रम् अपि अस्ति । एतस्य १९८७ तमवर्षे रब्बी इजरेल एरियल द्वारा स्थापना अभवत्। आणि दोन इत्यनेन यरुशलेममन्दिरम् समर्पितम्।\nढाकातः प्रस्थाय चन्द्रेकोन् ब्रिड्ज् अतिक्रम्य आगन्तव्यम्। गोगा-बोट्-शोला इत्यत्र अवतीर्णं चेत् अनतिदूरे एव एतत् मन्दिरम् अस्ति । समीपे एव शाखापुकरीनामकं सरः अस्ति ।\nदाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य वाममीनखण्डः अस्मिन् स्थाने पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी भीमरूपा अथवा कपालिनी इति नाम्ना पूज्यते । रुद्ररूपधारिण्या एतया देव्या सह स्थितः शिवः सर्वानन्दः इति पूज्यते ।\nअत्रत्या देवी न तावती प्रसिद्धा । स्थानीयैः केवलं पूज्यते । दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य पादाश्थीनि अस्मिन् स्थाने पतितानि इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी कालिका नल्हातेश्वरी इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थ ...\nभारतदेशस्य पश्चिमबङ्गाल् राज्ये विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । पश्चिमबङ्गाल् राज्ये कोलकतानगरत् अनतिदूरे अस्ति एतत्क्षेत्रम् । चतुर्षु खण्डपीठेषु अपि अन्यतमम् एतत् ।\nअकीर्तिं चापि भूतानि.\nअक्षरं ब्रह्म परमं.
  