text: जगन्नाथदासः श्रेष्ठः कीर्तनकारः । जगन्नाथदासः कर्णाटकराज्यस्य रायचूरुमण्डलस्य मान्वी उपमण्डले बागवट्टीग्रामः शा.श १६४९ तमे वर्षे कीलकसंवत्सरे श्रावणशुद्धद्वितीया दिने जन्म प्राप्तवान् । दासपरम्परायाः प्रसिद्धदासस्य तिम्मण्णदासस्य शिष्यः "नरसिंहाच ...\n'त्यागराज' तेलुगुःత్యాగరాజు इति, 'त्यागय्य' इति च विख्यातः काकर्ल त्यागब्रह्मः कर्णाटकसङ्गीतस्य दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य श्रेष्ठेषु वाग्गेयकर्तृषु मूर्धन्यः । अस्य जीवनकालः क्रि.श.१७६७तमवर्षस्य मेमासस्य चतुर्थदिनतः क्रि.श.१८४७ जनवरिमासस्य ष ...\nनरहरितीर्थः श्रेष्ठः कीर्तनकारः । अस्माकं ज्ञानानुसारं हरिदासेषु नरहरितीर्थः एव प्रथमः हरिदासः । एषः पद्मनाभस्य अनन्तरं क्रि.श १२१४ तः १२२१ पर्यन्तं स्वामी आसीत् । एतस्य पूर्वाश्रमस्य नाम "श्यामशास्त्री" इति । एषः पूर्वाश्रमे गञ्जां प्रान्तस्य मध ...\nपुरन्दरदासः Purandara Dasa श्रेष्ठः कीर्तनकारः । भारतदेशस्य महाराष्ट्रराज्यस्य पुणे पुण्यपत्तनम् जनपदस्य पुरन्दरदुर्गे पुरन्दरदासः क्रि.श १४८० तमे वर्षे जन्म प्राप्तवान् । एतस्य पितुः नाम "वरदप्पः", मातुः नाम "लक्ष्मम्मा" इति । एतस्य पिता बहु धनि ...\nविजयदासः श्रेष्ठः कीर्तनकारः । अध्यात्मिकक्षेत्रे धार्मिकपरम्परायां च हरिदासपरम्परा, विशेषतया दासपरम्परा महती अस्ति । आनन्ददायकानि नीतिबोधकतत्त्वशास्त्राणि दत्तवद्भिः श्रीमद् आनन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यैः नरहरितीर्थैः च आरभ्य,श्रीपादराजस्य नेतृत्वे ...\nव्यासरायः श्रेष्ठः कीर्तनकारः । व्यासरायः १४५७ एप्रिल् २२ दिनाङ्के भारतम् भरतवर्षस्य कर्णाटाकराज्यस्य कावेरीतीरे बन्नूरु ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । अस्य पिता रामाचार्यः माता सीताबायी । अस्य जीवितकालः क्रि.श.१४४७ तः क्रि.श. १५४८तमवर्षपर्यन्तम् अस्त ...\nहरिदासाः नाम हरेः दासाः। हरिः नाम भगवान् भगवदः दास्य भावः येषु जागरितः भवति ते हरिदासाः भवन्ति । भारतस्य दक्षिणे विद्यमाने कर्णाटकराज्ये काचित् विशिष्टा परम्परा अस्ति हरिदासपरम्परा इति । दैवभक्तिं जागरयन्तः अनेन मार्गेण एव इहपरयोः आनन्दः प्रप्तुं ...\nहेळवनकट्टे गिरियम्मा श्रेष्ठा कीर्तनकारी । कर्णाटकराज्यस्य धारवाडमण्डलस्य राणेबेन्नूरु एतस्याः जन्मस्थानम् । सामान्यतः अष्टादशशतकस्य मध्यभागे एषा जन्म प्राप्तवती । एतस्याः पितुः नाम "बिष्टप्पदीक्षितः" माता "तुङ्गम्म" । दम्पत्योः बहुकालं सन्तानं न ...\nश्रीनिवासः। अस्य विषये अधिकं विवरणं न लब्धम्।१८शतकस्य पूर्वार्धे अयं जात, उत्तरार्धे च दिवङ्गतः।तेन लिखितः रागतत्त्वविबोधः इति ग्रन्थः महत्त्वपूर्णः।ग्रन्थेऽस्मिन् अहोबलस्य विचाराणामनुसरणं दृश्यते।अहोबलस्य सङ्गीतपारिजातग्रन्थे ते विषयाः अस्पष्टः ...\nशिवागीतिः इत्यपरनाम्ना प्रथिता सङगीतग्रन्थः भवति पञ्चपदी । मुक्तिस्थले वर्तमानायाः देव्याः शिवायाः स्तुतिपरा इयं कृतिः । अस्मिन् ग्रन्थे षट् सर्गाः प्रतिसर्गं षट् गीताः च सन्ति । प्रतिगीतम् एकेन द्वाभ्यां वा श्लोकाभ्यामारभ्यते । पञ्च ध्रुवपदयुक्त ...\nपञ्चपदी इत्यपरनाम्ना प्रथिता सङ्गीतग्रन्थः भवति शिवागीतिः । मुक्तिस्थले वर्तमानायाः देव्याः शिवायाः स्तुतिपरायं कृतिः । अस्मिन् ग्रन्थे षट् सर्गाः प्रतिसर्गं षट् गीताः च सन्ति । प्रति गीतम् एकेन द्वाभ्यां वा श्लोकाभ्यामारभ्यते । पञ्च ध्रुवपदयुक्त ...\nदामोदर रावः एकः भारतीय संगीतकार, गायकः च नटः अस्ति, अस्य पिताः नामः रामधनी रावः च मातृ नामः लालपरी देवीः अस्ति। तानी संगीतः मधुरं च कर्णप्रियमः अस्ति।\nबसन्ती उत्तराखण्डस्य कस्मिश्चित् ग्रामे १९५३ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती । सा काचित् उत्तराखण्डस्य जानपद गायिका । जागर् जानपदगानेन सा उत्तराखण्डे प्रसिद्धा वर्तते । सा शास्त्रीयशैल्या गायति । सा उत्तराखण्डीया जानपदगायिका इति प्रसिद्धा वर्तते । आकाश ...\nउस्ताद् अलि अक्बर् खान् इति नामकः प्रख्यातः सरोद् इति सङ्गीतवाद्यस्य वादकः । समग्रे विश्वे अनेन कृतसङ्गीतगोष्ठीनां कारणेन भारतीयसङ्गीतपदधतेः सरोद् वाद्यस्य च परिचयः प्रचारः च अभवत् ।\nलाल्गुडि गोपाल ऐयर् जयरामन् तमिळ्ः லால்குடி கோபால ஐயர் ஜெயராமன் भारतीयकर्णाटकसङ्गीतस्य प्रसिद्धः वयोलिन्वादकः । तस्य पुत्रः जि जे आर् कृष्णन्, पुत्री लाल्गुडि विजयलक्ष्मीः, अकाडेमीप्रशस्तिविजेत्री बाम्बे जयश्री च तस्य प्रसिद्धेषु शिष्येषु अन्यतमाः ।\nवीणे शेषण्ण Veene Sheshanna इत्येव ख्यातः मैसूरुसंस्थानस्य आस्थानविद्वान् आसीत् । कर्णाटकसङ्गीतस्य प्रसिद्धः वैणिकः आसीत्। अस्य पिता बक्षि चिक्करामप्पः अपि मुम्मडिकृष्णराज वडेयर् काले मैसुरुसंस्थानस्य आस्थानपण्डितः आसीत् । पित्रा मैसुरुसदाशिवराव् ...\nपण्डितः शिवकुमार शर्मा Shivkumar Sharma जन्म क्रि.श. १९३८तमवर्षस्य जनवरी मासस्य १३दिनाङ्कः) प्रख्यातः भारतीयः शततन्त्रीवादकः अस्ति । शततन्त्री किञ्चित् काश्मीरीयं जानपदवाद्यं भावति ।। अस्य जन्म जम्मूनगरे गायकः पण्डितः उमादत्त शार्मणः गृहे अभवत् । ...\nपण्डित हरिप्रसाद् चौरासिया हिन्दुस्थानिशास्त्रीयसङगीते अन्ताराष्ट्रियख्यातिं बासुरिवादने प्राप्तवान् । बासुरि इत्युक्ते वंशिवाद्ये विशेषः । चौरासिया शास्त्रीयसङ्गीतज्ञः चेदपि स्वकीय विशिष्टवादनशैल्या अन्यानपि जनान् विदेशीयानपि शास्त्रीयसङ्गीतदिशि ...\nकोटो) इति जपानदेशस्य तारवाद्यः । त्रयोदशानि स्वरताराणि विद्यन्ते एतस्मिन् वाद्ये। चीनदेशस्य गुझेंग, कोरीयादेशस्य गायागेयुम्, व्हिएतनामदेशस्य दान-त्राह्न, एतेषां वाद्यानां सहोदरः एषः वाद्यः । कोटो जपानदेशस्य संस्कृत्याः प्रतीकम्।\nतबलावाद्यं दक्षिण एषियाभागस्य एकं जनप्रियं शास्त्रीयसङ्गीतताळवाद्यम् भवति । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते, सुफिसङ्गीते, भजनादिषु सहवाद्यत्वेन प्रसिद्धिरस्य वाद्यस्य ।\nमृदङ्गवाद्यं एकं जनप्रियं शास्त्रीयसङ्गीतताळवाद्यम् भवति । मृदङ्गवाद्यं कर्णाटकसङ्गीते उपयुज्यते । "अवनद्धवाद्यगणस्य" प्रसिद्धः प्रमुखः लयवाद्यं भवति । मृत् तथा अङ्गपदाभ्याम् अस्य वाद्यस्य मृदङ्गवाद्यम् इति व्यवहारः।\nढोल, मृदंग, दुन्दुभि, वीणा, शततन्त्री, एतादृशाः अनेके भारतीय वाद्यानि सन्ति । येषां वाद्यानां वादनं कर्णप्रियं, सुमधुरं च भवति । अनेके भारतीयाः युवकाः सततम् अभ्यासं कुर्वन्ति । अभ्यासेन ते वादननिपुणाः भवन्ति, श्रेष्ठाः वादकाः च भवन्ति । भारतीयराग ...\nवेणुवाद्यम् सङ्गीतक्षेत्रे सुषिरवाद्येषु प्रसिद्धम् अस्ति । शास्त्रीयसङ्गीतस्य परम्परायां वाद्यानां महत्वं सुतराम् अस्त्येव। विना वाद्यैः अलङ्कारशून्या नारीव नीरससङ्गीतं भवति । विभिन्नेषु वाद्येषु सुषिरवाद्यानि प्रसिद्धानि सन्ति। वायुना एषां वाद् ...\nसन्तूर् हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य प्रसिद्धं तन्त्रिवाद्यम् । "सन्तूर्" इति पदं "पर्षियन् भाषातः" आगतम् । संस्कृते अस्य "शततन्त्री वीणा" इति नाम । एशिया तथा युरोपखण्डेषु यात्रिकसङ्गीतज्ञैः प्रचारं कृतवन्तः । विविधेषु देशेषु विविधविन्यासेषु इद ...\nटङ्कनयन्त्रं तु कश्चित् यान्त्रिकी अथवा वैद्युतयान्त्रिकी युक्तिः यस्यां कुञ्जिकाः वर्तन्ते, येषां नोदनेन माध्यमे एकस्मिन् मुद्रणं भवति, प्रायेण कर्गदे। प्रायेण एके कुञ्जिकानोदने एकं वर्णं मुद्र्यते। एतत्तु टङ्कनावयवानां मसिप्रतिबिम्बद्वारा प्राप ...\nयत् यन्त्रं वायुं वीजयति तत् व्यजनम् । विद्युच्छक्त्या कार्यं करोति एतत् यन्त्रम् । एतस्मिन् विभागद्वयं विद्यते । प्रथमं शीतवायुं वीजयति तदेकं विधम् । उष्णवायुं वीजयति पुनरन्यत् विधं यन्त्रम् । एकस्मिन् काले एतत् यन्त्रं नासीदेव । परम् अद्य यत्रक ...\nतक्रेण निर्मितं ताक्रम् इति उच्यते । एतत् ताक्रं सामान्यतया पत्रैः निर्मीयते । अतः एतत् ताक्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । पत्राणि विहाय शुण्ठ्या, आम्रशुण्ठ्या, पलाण्डुना, लशुनेन चापि ताक्रं निर्मातुं शक्यते । दक्षिणभारते तु इदं ताक्रम् अत्यन्तं ...\nदध्ना निर्मितं दाधिकम् इति उच्यते । एतत् दाधिकं सामान्यतया पत्रैः निर्मीयते । अतः एतत् दाधिकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । पत्राणि विहाय कतिपय शाकेभ्यः अपि दाधिकं निर्मातुं शक्यते । दक्षिणभारते तु इदं दाधिकम् अत्यन्तं जनप्रियम् अस्ति । एतत् दाधिक ...\nपूर्वं शूर्पस्य रन्धाणि निमीलितुं कागदस्य तथा मेथिकायाः पेषणं कृत्वा शूर्पं लिम्पति स्म । अतः पेषणयन्त्रस्य आवश्यकता आसीत् । इतःपूर्वं पेषणकार्यार्थं पेषणशिलायाः तथा उलूखलस्य च उपयोगः क्रियते स्म । इदानीं तु विद्युच्चालितपेषणयन्त्रं आपणे प्राप्यत ...\nसाधारणतया पूर्वं पाकगृहे चुल्लेः उपरि पात्रं विधाय आहारपचनकार्यं कुर्वन्ति स्म । एषा दीर्घकालिकी प्रक्रिया आसीत् । तथैव अधिक- इन्धनस्य व्ययः अपि भवति स्म । अतः अल्पसमये अल्प-इन्धनस्य साहाय्येन पाकः करणीयः चेत् बाष्पस्थाल्याः उपयोगः सुकरः भवति । क ...\nसामान्यतः पक्वम् आहारं मानवः एव खादति । अन्ये तु अपक्वम् आहारं खादन्ति । पक्वस्य आहारस्य चुल्लिका stove आवश्यका । पुरातनकाले मानवः मृत्तिकया वा शिलया वा रचितायाः चुल्लिकायाः साहाय्येन काष्ठेन अग्निम् उत्पाद्य अनलेन स्वकीयाहारं पक्वं कुर्वन्ति स्म ...\nएतत् लवणं जगतः सर्वेषु भागेषु उपयुज्यते । एतत् लवणम् आङ्ग्लभाषायां Salt इति उच्यते । आयुर्वेदे तु लवणं नाम सैन्धवं लवणम् एव । इदानीं जगति सर्वत्र उपयुज्यमानं सामुद्रं लवणम् । तन्नाम समुद्रात् प्राप्तं लवणम् । सामुद्रं लवणं केवलम् आहारत्वेन उपयुज् ...\nसोलर् इम्पल्स् उत सौरावेगः एकम् उत्कृष्टं सौरविमानम् अस्ति । तत् विमानं यूरोपदेशस्य बृहत्तमसौरोर्जया चालितस्य विमानस्य परियोजना अस्ति । सा परियोजना इकोले पॉलीटेक्निक फेडरल डी लॉजेन् इत्यनया संस्थया सञ्चाल्यते । परियोजनायाः आरम्भः बर्ट्रेण्ड् पिका ...\nसेयं परावाक् स्वरुपज्योतिरुपा संविद्रुपा स्वप्रकाशेति महाभारते लिखितमस्ति । मूलाधारस्थपवनसंस्कारीभूता मूलाधारस्था शब्दब्रह्मरुपा स्पन्दशून्या बिन्दुरुपिणी सेति नागेशेन प्रतिपादितम् । चैतन्याभासविशिष्टतया प्रकाशिका माया निष्पन्दा परा वागिति पद्मपा ...\nपश्यति सर्वं प्रपंचं स्वस्मिन् या सा पश्यन्ती । अथवा परया दृश्यते या सा पश्यन्ती । यतो हि पश्यन्तीवाक् समस्तप्रपंचस्य मूलम्, एवं च परावाचः प्रथमविवर्त्तः । पश्यन्ती नाम जननीति नटनानन्देन लिखितमस्ति । पश्यन्ती संवित्रूपा शब्दब्रह्ममयेति ब्रह्मतत्त ...\nभाषाविज्ञानं केवल साहित्यसम्पत्तिसमृद्धायाः एव भाषायाः अध्ययनं नहि करोति अपितु साहित्यिकसम्पत्तिविरहितायाः अपि भाषायाः वैज्ञानिकमध्ययनं करोति । भाषाविज्ञानस्य सम्बन्धः कस्याश्चन भाषायाः केनचन कालविशेषेणैव साकं नहि भवति अपितु तस्य सर्वेषां कालानां ...\nमध्ये मा बुध्दिर्यस्याः सा मध्यमा । बाह्यान्तः करणादयात्मिका हिरण्यगर्भरुपिणी बिन्दुतत्त्वमयी सेति पद्मपादाचार्येण् उक्तमस्ति । अन्तः संकल्प्यमाना क्रमवती श्रोत्रग्राह्यवर्णरुपाभिव्यक्तिरहिता वाक् सा मध्यमेति जयन्तभट्टेन प्रतिपादितम् । अन्तर्मुखप ...\nव्याकरणशास्त्रे ग्रन्थेकारैः वाक्तत्त्वविषये महती चर्चा कृता । अस्याः वाचः मौलिकचिन्तनमत्र शास्त्रे दृश्यते । पाणिनि- पतञ्जलिप्रभृतिभिः वैयाकरणैः परोक्षरुपेण अस्याः विवेचनं कृतम् । परन्तु भर्त्तृहरिणा प्रथमतया प्रत्यक्षरुपेण दार्शनिकधारा प्रदर्शि ...\nविखरः, शरीरं, तत्र भवा तत्पर्यन्तचेष्टासंपादिकेति वैखरी इति अभिनवगुप्तेनोक्तमस्ति । वक्तृभिः विशिष्टायां खरावस्थायां स्पष्टरुपायां भव वैखरीति वादिदेवसूरिणा वर्णितम् । विखरः इति देहेन्द्रियसंधातः उच्यते, तत्र भवा वैखरीति जयन्तभट्टेन प्रतिपादितम् । ...\nमानवानां परस्परं विचारविनिमयार्थं भावनाभिव्यक्तये च भाषा अनन्यसाधारणम् उपकरणमस्ति । विशालेऽस्मिन् प्रपञ्चे बहव्यः भाषाः सन्ति । प्रायः सर्वभाषाणां जननी संस्कृतभाषा इति वैशिष्ट्यं संस्कृतभाषायाः । पुरा अत्यन्तं प्राचीनायाः अस्याः संस्कृतभाषायाः ले ...\nअष्टाध्याय्याः वार्तिककाराः स्वग्रन्थमाध्यमेन स्वविचारान् प्रतिपादयन्। उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते । तं ग्रन्थं वार्तिकं प्राहुर्वार्तकज्ञा मनीषिणः ॥ 'उक्तीनुरुक्तचिन्ता वार्तकम् । पाणिनीयाष्टकोपरि अनेकैर्विद्वद्भिरनेके वार्तिकग्र ...\nपाणिनीतरव्याकरणसम्प्रदायाः व्याकरणस्य वैविध्यं प्रदर्शयति। पाणिनिव्याकरणस्य प्रसिद्धित्वात् तेषां प्रचलनम् अल्पं मन्यते। परन्तु प्रचलनं तु दरीदृश्यते। परिवर्तनं हि जीवितभाषायाः भाषितभाषाया वा प्रधानं लक्षणम् । एतदपरिहार्यभौतिहासिक तथ्यं यज्जीवितभ ...\nपाणिनेः पञ्च ग्रन्थाः एव पाणिनेर्ग्रन्थपञ्चकम् उच्यन्ते। पाणिनीयं हि व्याकरणं पञ्चाङ्गकमित्युच्यते । तत्र हि शब्दानुशासनं धातुपाठः गणपाठः लिङ्गानुशासनं शिक्षा च पञ्चाङ्गानि । केचिच्छिक्षास्थाने उणादिसूत्राणि गणयन्ति)अपरे तु तत्र परिभाषापाठसमावेशय ...\nपालिप्राकृतव्याकरणं संस्कृतेन प्रभावितं वर्तते। संस्कृतनैकटयदृष्ट्या प्राकृतापेक्षया पालिः पूर्ववर्तनी भाषा। पालिभाषायामपि कतिपयैविपश्चिद्भिर्याकरणग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । पालिशब्दस्य व्युत्पत्तिः केचित् पाठात्, केचित्तु पङ्क्तिशब्दतो मन्यन्ते । ...\nवाक्यपदीयं हिं वाक्यञ्च पदञ्च तदधिकृत्य प्रणीतम् । तेनाऽस्मिन् वाक्यै ; पदञ्च विवेचिते स्तः । वाक्यपदीयस्य कर्ता भर्तृहरिः स्मृतः । इदं पूर्वमेवोक्त यत्संस्कृतसाहित्ये हि भाष्यदीपिकाकृद् भतृहरि भतृहरिपदेनाभिबोधितः वाक्यपदीयस्य प्रणेता भर्तृहरि हर ...\nमहेश्वरो हि भवशर्वाद्यनेकाभिधानः सत्ययुगस्यान्तिमचरणे जातः । तस्य, हि माता सुरभिः पिता तु कश्यपः प्रजापतिः तस्य हि दश सहोदरभ्रातरः । तञ्च सङ्कलय्य एकादशरुद्रसंज्ञिताः । स हि ज्येष्ठतमः । तस्य स्थितिकालस्तु, विक्रमार्गादेकादशसहस्राब्दीपूर्वमभित इत ...\nस्वरसन्धेः पञ्च प्रकाराः सन्ति। संस्कृतव्याकरणे महर्षिपाणिनेः अष्टाध्यायी ग्रन्थस्य अतीव महत्वम् अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे प्रथमे अध्याये संहिता अथवा सन्धिसंज्ञा परः सन्निकर्षः संहिता।१।४।१०९।।" इति सूत्रेण स्पष्टिकृतम् अस्ति। एचोयवायावः।६।१।१८।। इत ...\nविकिस्रोतः कश्चन अन्तर्जालीयः ग्रन्थालयः। अत्र उन्मुक्तरूपेण ग्रन्थान् पाप्तुं शक्नुमः। अयम् अन्तर्जालीयः ग्रन्थालयः विकिमीडियाफौण्डेशन् द्वारा चाल्यते। अयं विकिग्रन्थालयः विभिन्नभाषासु विभिन्नैः नामभिः विद्यते। एतस्याः विकिस्रोतसः योजनायाः मुख्य ...\nSanskritdocuments.org इत्येतत् संस्कृतालेखानां जालस्थं सङ्कलनमस्ति। एते आलेखास्तु प्रदृश्यायां देवनागर्यां तथा च लिपिपरिवर्तनप्रारूपे विद्यन्ते। संस्कृतपाठान् अतिरिच्य अत्र विविधानि उपकरणानि तथा च संस्कृतशिक्षणार्थं सम्पर्कतन्तूनि अपि सन्ति।
  