text: अग्निहोत्रः सर्वेषां यज्ञानां आधारः अस्ति। दर्शपूर्णमास, चातुर्मास, अग्निष्टोमादि यज्ञेषां संदर्भे अग्निहोत्रस्य किं वैशिष्ट्यं अस्ति। सर्वेषां यज्ञानां सृजनं संवत्सरोपरि आधृतः अस्ति। संवत्सर अर्थात् पृथिवी, सूर्य एवं चन्द्रमसः गतीनां परस्परयुग्मनम्(entanglement)। वैदिकवाङ्मये पृथिवीतः वाचः सृज्यते, सूर्यतः प्राणः, चन्द्रमातः मनः। अग्निहोत्रस्य वैशिष्ट्यं अस्ति यत् अत्र चन्द्रमसः अस्तित्वं नास्ति, केवलं पृथिव्याः एवं सूर्यस्य अस्ति। चन्द्रमसः गत्याः यत्किंचित् युग्मनम् अस्ति, तत् पृथिवीसह एव अस्ति, न सूर्येण सह। अस्य कथनस्य किं प्रमाणमस्ति। जैमिनीयब्राह्मणानुसारेण, यदा अग्निहोत्रकर्मणि अरणिमन्थनं कृत्वा अग्निं सृजन्ति, तत्र यः धूमः भवति, तत् चन्द्रमसः रूपमस्ति। या अग्निहोत्री गौ भवति, तस्याः वत्सः मनसः प्रतीकमस्ति।
  प्रातःकाले अस्य सूर्यस्य उद्धारं करणीयं भवति। अत्र एवं कथितुं शक्यन्ते यत् वैदिकवाङ्मये सूर्यस्य उदयास्तकाले अग्निहोत्रस्य करणम् प्रतीकात्मकः एव अस्ति। प्रश्नं अस्ति, यदि केनापि प्रकारेण अस्मिन् देहे ये चक्षु, श्रोत्रादीनि सूर्यस्य प्रतीकानि इन्द्रियाणि सन्ति, तेषां यदि संवर्तनम् संभवं भवेत्, तर्हि अस्याः ऊर्जायाः अवशोषणं अथवा भण्डारणम् शरीरे केन रूपेण भविष्यति। कथनमस्ति यत् सूर्यः वनस्पतिषु स्वधा रूपेण प्रवेक्ष्यसि। स्वधा अर्थात् देहस्य ये आन्तरिकव्यापाराः सन्ति - श्वसनम्, व्याधितः रक्षणम् आदि, ते स्वधयोपरि आधृताः सन्ति। यदा वनस्पतीनां छेदनं कुर्वन्ति, तदा तासां पुनः अंकुरणं भवति। कारणं, तासु विशिष्टप्रकाराणां कोशिकानां(स्टेम सैल) बाहुल्यमस्ति येन कारणेन तेषां पुनः अंकुरणं भवति। ब्राह्मणस्य कथनानुसारेण सूर्यः वनस्पतिषु स्वधारूपेण प्रविशति एवं तस्य निर्गमनं समित् रूपे भवति। समित् अर्थात् समिति। यत्र सममित्याः न्यूनता नास्ति। ब्रह्माण्डादि पुराणेषु (१.१.५.६१) कथनमस्ति यत् ब्रह्मा अस्मिन् सृष्टौ कस्मिन् रूपेण प्रविशति - विपर्ययेण शक्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च। स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः। सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः। जैमिनीयब्राह्मणस्य संक्षिप्तकथनं अतिप्राचीनं, अतिसंक्षिप्तमस्ति। इदानीं वयं परिचिताः स्मः यत् ब्रह्माण्डे एवं देहस्तरे अपि प्रक्रियाणां गतिः द्वेधा अस्ति - वैद्युतगतिः एवं मन्द आयनीय गतिः। अतएव, ताण्ड्यब्राह्मणे ८, ६, ३ कथनमस्ति यत् यज्ञायज्ञा वो अग्नये इति पदं अग्निहोत्रतः सम्बद्धमस्ति, तदा यज्ञायज्ञा शब्दतः अभिप्रायः आदित्यानां यागेन एवं अङ्गिरसां यागेन अस्ति। आदित्यानां यागः अद्यसुत्या अस्ति, अङ्गिरसां श्वसुत्या।
  