text: RBSE Solutions for Class 12 Sanskrit विजेत्र Chapter 11 नीत्या स्वकार्यं साधनीयम्\nJune 11, 2019 by Safia Leave a Comment\nRajasthan Board RBSE Class 12 Sanskrit विजेत्र Chapter 11 नीत्या स्वकार्यं साधनीयम्\nRBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 11 पाठ्यपुस्तक के प्रश्नोत्तर\nRBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 11 वस्तुनिष्ठप्रश्नाः\n'नीत्या स्वकार्यं साधनीयम्' पाठः समुद्धृतोऽस्ति?\nपञ्चतन्त्रस्य रचयिता वर्तते?\nभो भगिनीसुत कथमतिचिरात् दृष्टोऽसि? अत्र' भगिनीसुत' शब्दः प्रयुक्तोऽस्ति\n'नाहमन्येन हतं सत्त्वं कदाचिदपि भक्षयामि'- इति कस्य कथनम्?\nRBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 11 अतिलघूत्तरात्मक प्रश्नाः\nवनप्रदेशे किम् नाम शृगालः वसति स्म?\nमहाचतुरकः अरण्ये स्वयं कः प्राप्तः?\n'स्वामिन् त्वदीयोऽहं लागुडिकः स्थितः.....' इति कः कथयति?\nइति शृगालः कथयति।\nसिंह गते शृगालस्य समीपे कः समाययौ?\nगते व्याघ्र तत्र कः समायातः?\nभो भागिनेय देहि में प्राणदक्षिणाम् इति कस्य कथनमस्ति?\nRBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 11 लघूत्तरात्मक प्रश्नाः\nपञ्चतन्त्रस्य रचयितुः परिचयो दीयताम्?\nपञ्चतन्त्रस्य रचयिता विष्णुशर्मा आसीत्। सः महान् नीतिकारः कुशलशिक्षकः विद्वान् चासीत्। तस्य शिक्षणेन राज्ञः अमरशक्तेः त्रयः मूर्खपुत्राः स्वल्पकालेन एव विद्वांसः नीतिनिपुणाश्चाभवन्।\nपञ्चतन्त्रस्य किं वैशिष्ट्यम्?\nपञ्चतन्त्रं नीतिकथासाहित्यस्य प्रथमं काव्यमस्ति। अस्मिन् पशु-पक्षीणां रोचककथामाध्यमेन नीतिगतव्यवहारस्य प्रेरणा निबद्धाः। पञ्चतन्त्रस्य कथात्मकशिक्षणेन जनाः स्वल्पकालेनैव विद्वांसः नीतिनिपुणाश्च भवन्ति।\nमहाचतुरेण शृगालेन सिंहः कथम् अपवारितः?\nमहाचतुरेण शृगालेन सिंहः सामनीत्या अपवारितः। सः समागतं सिंह दृष्ट्वा प्रणम्य तं प्रति अवदत्-'स्वामिन् तवदीयोऽहं लागुडिकः स्थितः त्वदर्थं गजमिमं रक्षामि। तदेनं भक्षयतु।' तस्य विनम्रतां दृष्ट्वा सिंहः ततः गतवान्।\nव्याघ्रं शृगालः किम् अकथयत्?\nव्याघ्र प्रति शृगालः अकथयत् यत्-'मामकथमत्र भवान् मृत्युमुखे प्रविष्टः? येन एषः गजः सिंहेन व्यापादितः। स च मामेतद्रक्षणे नियुज्य नद्यां स्नानार्थं गतः। गच्छता च तेन मम समादिष्टं यत् यदि कोऽपि व्याघ्रः इह समायाति तर्हि त्वया सुगुप्तम् ममाऽवेदनीयम्। येन वनमिदं मया निर्व्याघ्रं कर्तव्यम्। यतोहि पूर्वं व्याघेणैकेन मया व्यापादितो गजः शून्ये भक्षयित्वा उच्छिष्टतां नीतः। तद्धिनादारभ्य व्याघ्रान् प्रति प्रकुपितोऽस्मि।"\nशृगालेन चित्रकः कथं दूरीकृतः?\nशृगालेन चित्रकः दाननीत्या दूरीकृतः। सः चित्रकं दृष्ट्वा अकथयत् - - "भो भगिनीसुत किमिति चिरात् दृष्टोऽसि? कथञ्च बुभुक्षितः इव लक्ष्यसे। तदतिथिरसि मे। तदेष गजः सिंहेन हतस्तिष्ठति, अहञ्चास्य तदादिष्टो रक्षपालः। परं तथापि यावत् सिंहो न समायाति, तावदस्य गजस्य मांस भक्षयित्वा, तृप्तिं कृत्वा द्रुततरं व्रज। तस्य आगमनं दूरतोऽपि तवाहं निवेदयिष्यामि।" इत्थं चित्रकेण गजस्य भिन्नां त्वचं विज्ञाय शृगालेन सिंहागमनं सूचयित्वा सः दूरीकृतः।"\nRBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 11 निबन्धात्मक प्रश्नाः\n'नीत्या स्वकार्यं साधनीयम्' कथानुसारेण शृगालस्य चरित्र-चित्रणं कुरुत?\nप्रस्तुतकथानुसारेण महाचतुरकः नामकः शृगालः अतीव बुद्धिमान् , महाचतुरः, नीतिज्ञः, कुशलवक्ता पराक्रमी चासीत्। तेन अरण्ये स्वयं मृतो गजः समासादितः, किन्तु सः तस्य कठिनां त्वचं भेत्तुं न शक्नोति। तदैव तत्र एकः सिंहः समायाति। तं दृष्ट्वा सः सामनीत्या तं प्रणम्य स्वस्य वाक्चातुर्येण च सिंहं प्रसन्नं कृत्वा ततः दूरीकरोति। तदनन्तरं कश्चित् व्याघ्रः तत्रागच्छति। तं शूरं व्याघ्रमपि शृगालः भेदनीत्या स्वस्य बुद्धिकौशलेन च तं दूरीकरोति। ततः कोऽपि चित्रकः तत्र आगच्छति। सः दृढदंष्ट्रः आसीत्। अतः शृगालः दाननीत्या स्वस्य वाक्चातुर्येण बुद्धिकौशलेन च तस्य चित्रकस्य पाश्र्वाद् गजस्य चर्मच्छेदं कारयित्वा तं सिंहस्य भयेन दूरीकरोति। ततः अपरः शृगालः तत्र समायाति। तं समशक्तिं दृष्ट्वा शृगालः स्वपराक्रमैः तं विजित्यु च सुखेन चिरकालं गजमांस खादितवान्।\nपञ्चतन्त्र ग्रन्थस्य परिचयं लिखत।\nपञ्चतन्त्रं नीतिकथासाहित्यस्य प्रथम काव्यमस्ति। अस्य रचनाकारः विष्णुशर्मा आसीत्। पञ्चतन्त्रे पूर्व द्वादशभागाः निबद्धा आसन् किन्तु साम्प्रतं पञ्चभागाः एव उपलभ्यन्ते- मित्रभेदः, मित्रलाभः, सन्धिविग्रहः, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारचेति। सम्पूर्ण पञ्चतन्त्रे गद्यभागेन सह श्लोकाः उपकथाश्च समुल्लसन्ति। पञ्चतन्त्रस्य प्रथमोऽनुवादः पहलवी-भाषायां ख्रिस्तस्य षष्ठशताब्द्याम् अभवत्। पञ्चतन्त्रस्य रचनाकालः ईसवीयस्य तृतीयशताब्दी आसीत् इतिविदुषां विवेचनानुसारेणप्रतीयते।\nउपायचतुष्टयस्य वर्णनं कुरुत?\nबुद्धिमान् मनुष्यः स्वकार्यं नीत्या साधयति। अस्मिन् संसारे अनेकै : मनुष्यैः सह सम्पर्कः भवति, ते च भिन्न-भिन्नविचारवन्तः सन्ति। अधिकबलशालिनः अपि सन्ति, निर्बलाः अपि सन्ति। तैः सह पृथक्-पृथक् व्यवहारेण स्वकार्य साधनीयम्। मूर्खास्तु केवलं अहङ्कारेण स्वकार्यहानिम् एव कुर्वन्ति। उत्तमपुरुषं नम्रतया प्रणम्य स्वकार्य साधनीयम्, शूरः भेदनीत्या स्वानुकूलः कार्यः, यः निकृष्टः अस्ति किन्तु बलशाली वर्तते तस्य कृते स्वल्पप्रदानम् उचितम्, यश्च समपराक्रमः किं वा दुर्बलः सः पराक्रमेण जेतव्यः। एतदेव राजनीतेः मूलमन्त्रम्। यथोक्तञ्च पञ्चतन्त्रे\nउत्तम प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत्।\nनीचमल्पप्रदानेन समशक्तिं पराक्रमैः॥\nRBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 11 व्याकरणात्मक-प्रश्नाः\nअधोलिखितपदानां सन्धिविच्छेदं कृत्वा नामापि लेख्यम्\nअधोलिखितपदानां समासविग्रहं कृत्वा तस्ये नामापि लेखनीयम्\nअधोलिखितपदानां विभक्तिः वचनञ्च लिख्यताम्\nअधोलिखितपदानां धातुः लकाराः पुरुषः वचनञ्च लेखनीयम्\nनिम्नलिखितेषु पदेषु प्रकृतिः प्रत्ययश्च पृथक् लिख्यताम्\nअधोनिर्दिष्टान् पदान् आश्रित्य वाक्यानि रचयत\nRBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 11 अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तर\nअधोलिखितशब्दानाम् हिन्द्याम् अर्थं लिखत\n2. रेखांङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत\nशृगालेन अरण्ये मृतो गजः समासादितः।\nपरं सः कठिनां त्वचं भेत्तुं न शक्नोति।\nइतस्ततः विचरन् कश्चित् सिंहः तत्र समाययौ।\nबुभुक्षिताः अपि सिंहाः तृणं न चरन्ति।\nकुलीनाः नीतिमार्गं न परिलङ्घयन्ति।\nसिंह गते कश्चित् व्याघ्रः समाययौ।\nएकस्तावद् दुरात्मा प्रणिपातेन अपवाहितः।\nशूरोऽयं भेदं विना साध्यो न भविष्यति।\nसर्वगुणसम्पन्नोऽपि भेदेन बध्यते।\nएषः गजः सिंहेन व्यापादितः।\nतद्धिनादारभ्य व्याघ्रान् प्रति प्रकुपितोऽस्मि।\nगते व्याधे तत्र कश्चित् द्वीपीः समायातः।\nगजस्य मांस भक्षयित्वा द्रुततरं व्रज।\nजीवन्नरो भद्रशतानि पश्यति।\nविस्रब्धो भूत्वा भक्षय त्वम्।\nसिंहस्य आगमनं तवाहं निवेदयिष्यामि।\nतद् श्रुत्वा चित्रको दूरं प्रनष्टः।\nतदैव अतिसंक्रुद्धः शृगालः समाययौ।\nसमशक्तिं पराक्रमैः योजयेत्।\nउत्तमं प्रणिपातेन योजयेत्।\nशृगालेन अरण्ये कः समासादितः?\nपरं सः कां भेत्तुं न शक्नोति?\nइतस्ततः विचरन् कः तत्र समाययौ?\nबुभुक्षिताः अपि के तृणं न चरन्ति?\nकुलीनाः किम् न परिलङ्घयन्ति?\nसिंह गते कः समाययौ?\nएकस्तावद् दुरात्मा केन अपवाहित्ः?\nशूरोऽयं कम् विना साध्यो न भविष्यति?\nसर्वगुणसम्पन्नोऽपि केन बध्यते?\nएषः गजः केन व्यापादितः।\nतद्धिनादारभ्य कान् प्रति प्रकुपितोऽस्मि?\nकस्य मांस भक्षयित्वा द्रुततरं व्रज?\nकीदृशो भूत्वा भक्षय त्वम्?\nकस्य आगमनं तवाहं निवेदयिष्यामि?\nतद् श्रुत्वा कः दूरं प्रनष्टः?\nतदैव कीदृशः शृगालः समाययौ?\nसमशक्तिं कैः योजयेत्?\nकम् प्रणिपातेन योजयेत्?\n3. अधोलिखित वाक्यानां हिन्दीभाषया भावार्थं लिखत\n(i) वनेऽपि सिंहा मृगमांसभक्ष्याः बुभुक्षिता नैव तृणं चरन्ति।\n(i) एवं कुलीना व्यसनाभिभूताः न नीतिमार्गं परिलङ्घयन्ति।\n(iii) जीवन्नरो भद्रशतानि पश्यति।\n(i) वनेऽपि सिंहा .......................................... तृणं चरन्ति।\nभावार्थ-प्रस्तुत पद्यांश 'नीत्या स्वकार्यं साधनीयम्' शीर्षक पाठ से उद्धृत है। मूलतः इस पाठ में वर्णित कथा 'पञ्चतन्त्र' से संकलित है। इसमें प्रेरणा दी गई है कि बुद्धिमान् व्यक्ति नीतिपूर्वक अपना कार्य सिद्ध करते हैं। एक चतुर शृगाल को वन में एक मरा हुआ हाथी प्राप्त होता है। तभी वहाँ एक सिंह आ जाता है। उसे दूर हटाने के लिए शृगाल सामनीति का प्रयोग करता है। वह अत्यन्त विनम्रतापूर्वक सिंह को प्रणाम करके उस मरे हुए हाथी को खाने का निवेदन करता है। सिंह उसकी विनम्रता से प्रसन्न होकर कहता है कि मैं अन्य किसी के द्वारा मारा गया जीव नहीं खाता हूँ। इसी प्रसंग में प्रस्तुत कथन सिंह द्वारा कहा गया है। इसका भाव यह है कि वन में मृगों को स्वयं मारकर उनका मांस खाने वाले सिंह भूखे होने पर भी कभी घास नहीं खाते हैं। अर्थात् सिंह चाहे भूख से पीड़ित ही क्यों न हो वे अपने श्रेष्ठ स्वभाव का त्याग नहीं करते हैं।\n(ii) एवं कुलीना ................................................ परिलङ्घयन्ति।\nभावार्थ-प्रस्तुत पंक्ति का भाव यह है कि महान् कुल में उत्पन्न होने वाले लोग सदैव नीति के मार्ग का अनुसरण करते हैं। वे कठिन से कठिन विपत्तियों से पीड़ित होने पर भी नीति के मार्ग का उल्लंघन नहीं करते हैं। जैसे वन में जीवों को स्वयं मारकर उनका मांस खाने वाला सिंह भूख से पीड़ित होने पर भी घास नहीं खाता है, उसी प्रकार कुलीन व्यक्ति विपत्तिग्रस्त होने पर भी अपने महान् नीतिमार्ग का त्याग नहीं करते हैं।\n(iii) जीवन्नरो भद्वशतानि पश्यति।\nभावार्थ-प्रस्तुत पंक्ति का भाव यह है कि जीवित रहता हुआ व्यक्ति सैंकड़ों शुभ अवसरों को देखता है। अर्थात् यदि व्यक्ति जीवित ही नहीं रहेगा तो सभी सुख व्यर्थ हैं, यदि जीवित है तो अनेकों सुखों का वह उपभोग कर सकता है। इसलिए बुद्धिमान व्यक्ति अपने प्राणों की रक्षा करता है। थोड़े से लालच में जीवन को व्यर्थ नहीं आँवाना चाहिए कहा भी गया है-जान है तो जहान है।\nअधोलिखितश्लोकानाम् अन्वयं लिखते\n(i) वनेऽपि सिंहा ................................................... परिलङ्घयन्ति॥\n(ii) न यत्र शक्यते ................................................... वशकारकः॥\n(iii) उत्तम प्रणिपातेन ................................................... पराक्रमैः॥\n[नोट-उपर्युक्त श्लोकों के अन्वय पाठ के हिन्दी-अनुवाद के साथ पूर्व में दिये जा चुके हैं, वहाँ से देखकर लिखिए।]\n(क) कर्तक्रियापदचयनम्प्रश्नः-अधोलिखितवाक्येषु कर्तृक्रियापदयोः चयनं कुरुत\n(i) सः तस्य समन्तात् परिभ्रमति।\n(ii) कश्चित् सिंहस्तत्रैव प्रदेशे समाययौ।\n(iii) कुलीनाः नीतिमार्गं न परिलंघयन्ति।\n(iv) तत् श्रुत्वा शृगालः सानन्दमाह।\n(v) सिंह गते कश्चित् व्याघ्रः समाययौ।\n(vi) तमपि दृष्ट्वा असौ व्यचिन्तयत्।\n(vii) तत्र कश्चित् द्वीपीः समायातः।\n(viii) जीवन्नरो भद्रशतानि पश्यति।\n(ix) विस्रब्धो भूत्वा भक्षय त्वम्।\n(x) तद् श्रुत्वा चित्रको दूरं प्रनष्टः।\n'तेन अरण्ये मृतो गजः समासादितः। इत्यत्र विशेषणपदं किम्?\n'परं कठिनां त्वचं भेत्तुं न शक्नोति। इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?\n'संयोजितकरयुगलः शृगालः तमुवाच।' इत्यत्र विशेषणपदं किम्?\n'तत्र कश्चित् व्याघ्रः समाययौ।' इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?\nअधोलिखितवाक्येषु विशेषणविशेष्यपदयोः चयनं कुरुत\n(अ) गर्वादुन्नतकन्धरः शृगालः तमुवाच।\n(ब) एषः गजः सिंहेन व्यापादितः।\n(स) तत् श्रुत्वा व्याघ्रः सन्त्रस्तः तमाह।\n(द) असौ व्यचिन्तयत् दृढदंष्ट्रोऽयं चित्रकः।\nअधोलिखितवाक्येषु रेखांङ्कित सर्वनामपदस्य स्थाने संज्ञापदस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनः लिखत\nतेन अरण्ये मृतो गजः समासादितः।\nतद् एनं भक्षयतु स्वामी।\nतं प्रणतं दृष्ट्वा सिंहः प्राह।\nअहम् अन्येन हतं सत्वं न भक्षयामि।\nयेन वनमिदं मया निर्व्याघ्रं कर्त्तव्यम्।\nभो भागिनेयः देहि मे प्राणदक्षिणीम्।\nमामयद्येवं तन्न कार्यं मे मांसाशनेन।\nतस्य आगमनं दूरतोऽहं निवेदयिष्यामि।\nतद् मृतगजं भक्षयतु स्वामी।\nशृगालं प्रणतं दृष्ट्वा सिंहः प्राहः।\nसिंहः अन्येन हतं सत्वं न भक्षयति।\nयेन वनमिदं सिंहेन निर्व्याघ्रं कर्त्तव्यम्।\nभो भागिनेय देहि व्याघ्राय प्राणदक्षिणाम्।\nमामयद्येवं तन्न कार्यं चित्रकस्य मांसाशनेन।\nसिंहस्य आगमनं दूरतोऽहं निवेदयिष्यामि।\nअधोलिखितवाक्येषु सर्वनामपदस्य चयनं कुरुत\nसः तस्य समन्तात् परिभ्रमति।\nतं प्रणतं दृष्ट्वा सिंहः प्राह।\nगजोऽयं मया प्रसादीकृतः।\nनूनं शूरोऽयं भेदं विना साध्यो न भविष्यति।\nकथमत्र भवान् मृत्युमुखे प्रविष्टः।\nसः च नद्यां स्नानार्थं गतः।\nएषः सिंहः समायाति।\nअधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां पर्यायबोधकपदानि लिखत\nत्वदीयोऽहं लागुडिकः गजमिमं रक्षामि।\nतत् श्रुत्वा शृगालः सानन्दमाह।\nतत्र कश्चित् द्वीपीः समायोतः।\nभो भागिनेयदेहि मे प्राणदक्षिणाम्।\nतेन स्वयं मृतो गजः समासादितः।\nतदेनं भक्षयतु स्वामी।\nबभुक्षिताः सिंहा तृणं नैव चरन्ति।\nकुलीनाः नीतिमार्गं न परिलंघयन्ति।\nसः मामेतद् रक्षणे नियुज्य नद्यां स्नानार्थं गतः।\n(ङ) कः कस्मै / कं प्रति कथयतिप्रश्नः-अधोलिखित वाक्यानि कः कस्मै/कं प्रति कथयति\n(i) स्वामिन् त्वदीयोऽहं लागुडिकः गजमिमं रक्षामि।\n(ii) तत्तवैव गजोऽयं मया प्रसादीकृतः।\n(iii) मामकथमत्र भवान् मृत्युमुखे प्रविष्टः।\n(iv) भो भागिनेयदेहि मे प्राणदक्षिणाम्।\n(v) भो भगिनीसुत किमिति चिरात् दृष्टोऽसि?\n(vi) मामयद्येवं तन्न कार्यं मे मांसाशनेन।\n(vii) भो अधीरविस्रब्धो भूत्वा भक्षय त्वम्।\n(viii) भो भगिनीसुतगम्यताम्।
  