text: 4।4।80 - शकटादण्\nशकटात् (पञ्चम्येकवचनम्) , अण् (प्रथमैकवचनम्)\nवहति 4।4।76 (क्रियापदम्) , तत् 4।4।76 (द्वितीयैकवचनम्)\n"तत् वहति" इति शकटात् अण्\n"वहति" अस्मिन् अर्थे द्वितीयासमर्थात् शकटशब्दात् अण्-प्रत्ययः भवति ।\n"शकटम् वहति सः" अस्मिन् अर्थे शकटशब्दात् अण्-प्रत्ययः विधीयते । शकटम् वहति सः = शकट + अण् → शाकटः गौः ।\nज्ञातव्यम् - "शकटम् वहति सः = शकटस्य वाहकः" इति प्राप्ते तस्येदम् 4।3।120 इत्यनेन अण्-प्रत्ययः पूर्वमेव प्राप्तः अस्ति । अतः अत्र अण्-प्रत्ययस्य पुनर्विधानम् किमर्थम् क्रियते - इति प्रश्नः उपतिष्ठति । अस्य उत्तरार्थम् तत्वबोधिन्याम् उच्यते - "आरम्भसामर्थ्यात् अत्र तदन्तविधिः। तेन द्वे शकटे वहति इत्यत्र द्विगोर्लुगनपत्ये 4।1।88 इति प्राग्दीव्यतीयो लुक् न भवति, तस्येदम् 4।3।120 इति अणि तु स्यादेव लुगिति" । इत्युक्ते, अस्मिन् सूत्रे "अण्" प्रत्ययस्य पुनर्विधानम् तदन्तविधिम् दर्शयति । अतः "द्वे शकटे वहति" इत्यत्र "द्विशकट" इत्यस्मात् अपि अनेन सूत्रेण अण्-प्रत्ययः क्रियते, येन "द्वैशकट" इति रूपं सिद्ध्यति । एवं न क्रियते चेत् किम् भवेत्? यदि वर्तमानसूत्रम् न अभविष्यत्, तर्हि "द्वे शकटे वहति" = "द्वयोः शकटयोः वोढा" इत्यत्र "द्विशकट" इत्यस्मात् तस्येदम् 4।3।120 अस्मिन् अर्थे प्राग्दीव्यतः अण् 4।1।83 इत्यनेन अण्-प्रत्ययः भवेत्, यस्य अग्रे द्विगोर्लुगनपत्ये 4।1।88 इत्यनेन च लुक् प्राप्नुयात् । लुकि कृते च अन्तिमम् रूपम् "द्विशकट" इत्येव स्यात् । परन्तु अण्-प्रत्यये कृते "द्वैशकट" इति शब्दः अपि प्रयुज्यते, यत्र अण्-प्रत्ययस्य लुक् न क्रियते । अस्य रूपस्य सिद्ध्यर्थम् एव वर्तमानसूत्रम् विशिष्टरूपेण पाठितम् अस्ति । अतः यद्यपि "शकटम् वहति" इत्यत्र वर्तमानसूत्रम् अनावश्यकं भासते, तथापि "द्वे शकटे वहति" इत्यत्र वर्तमानसूत्रस्य आवश्यकता अस्ति एव ।\n"द्विशकटस्य वाहकः" इत्यत्र तु प्राग्दीव्यतः अण् 4।1।83 इत्यनेन अण्-प्रत्ययविधानम् कृत्वा द्विगोर्लुगनपत्ये 4।1।88 इति लुकि कृते "द्विशकट" इत्येव रूपम् सिद्ध्यति इति स्मर्तव्यम् । इत्युक्ते, द्विशकटं वहति सः द्वैशकटः, परन्तु द्विशकटस्य वोढा सः द्विशकटः । अनेन प्रकारेण एकस्मिन्नेव अर्थे शब्दद्वयं सिद्ध्यति ।\nअतः अस्य सूत्रस्य निर्माणम् "पाणिनिना सूत्रनिर्माणे कियता विस्तारेण चिन्तनम् कृतम्" अस्यैव ज्ञापकम् ।\nतद्वहति इत्येव। शकटशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद् वहति इत्येतस्मिन्नर्थे अण् प्रत्ययो भवति। शकटम् वहति शाकटो गौः।\nरथशकटहलसीरेभ्यः प्रत्ययविधानमनर्थकम्, `तस्येदम्` 4।3।120 इत्यनेनैव सिद्धत्वात्। शब्दभेदाद्विधानमिति चेदन्यो हि शब्दो रथं वहतीति, अन्यो हि रथस्य वोढेति। तदाऽर्थाश्रयत्वात् प्रत्ययविधानस्यार्थसामान्यात् सिद्धम्। न हि कश्चिद्रव्यमित्युक्ते रथस्यायमित्येवावैति, वहत्यर्थः प्रतीयते। तस्मात् स्यादेव रथाद्यत्॥बाल-मनोरमाशकटादण 1612, 4.4.80 शकटादण्। द्वितीयान्ताच्छकटशब्दाद्वहतीत्यर्थे अण् स्यादित्यर्थः। यतोऽपवादः। बाल-मनोरमाअगारान्ताट्ठन् 1601, 4.4.80 अगारान्ताट्ठन्। तत्र नियुक्त इत्येव। नित्त्वान्नादिवृद्धिः। तदाह--देवगारिक इति।\nशकटादण्विधानमनर्थकम् । कथं शाक्ट इति ? ठ्तस्येदम्ऽ इत्यण् भविष्यति, यो हि शकट्ंअ वहति शकटस्यासौ वोढा भवति ? तत्राहुः---आरम्भसामर्थ्यादत्रापि तदन्तविधिः, तेन द्वे शकटे वहति, द्वैशकट इति प्राग्दीव्यतीयो लुग्न भवति ॥\nशकटं वहति शाकटो गौः ॥\nशकटादण् - अगारान्ताट्ठन् । तत्र नियुक्त इत्येव । नित्त्वान्नादिवृद्धिः । तदाह  -  देवगारिक इति ।\nशकटादण् - शाकटो गौरिति । ननुतस्येद ॑मित्यणा सिद्धम् । यौ हि शकटं वहति शकटस्यासौ भवति । अत्राहुः  -  -आरम्भसामथ्र्यादत्र तदन्तविधिः । तेन द्वे शकटे वहति द्वैशकट इत्यत्रद्विगोर्लुगनपत्ये॑इति प्राग्दीव्यतीयो लुङ् न भवति,तस्येद॑मित्यणि तु स्यादेव लुगिति ।
  