text: पुरा कोऽपि संस्कृतपण्डितः कस्यचिद्राज्ञः सभां गतः। राज्ञः पुरतः स्वपाण्डित्यप्रदर्शनेन विपुलं धनं कीर्तिः च सम्पादयिष्यते तेन इति तेन चिन्तितम्। राज्ञा पण्डितवरः प्रणतः पृष्टः च, "पण्डितवर, कस्मिन् विषये तत्रभवतः पाण्डित्यम्?" इति। पण्डतेनोक्तम् , " अहं तु सर्वशास्त्रविशारदः परन्तु श्रीमद्भगवद्गीतासु मम विशेषानुरागः" इति। राज्ञोक्तं - " तथा चेत् गीतास्थः श्लोकोऽयं व्याख्यायताम् - अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥" इति। श्लोकोऽयम् अतीव प्रसिद्धः विद्यते। भगवता श्रीकृष्णेन अत्र उक्तम् यत् - ये केचन जनाः अनन्यशरणाः सन्तः माम् उपासते, मम आराधनं कुर्वन्ति, नित्यम् अभियुक्तानां तेषां योगक्षेमं, तन्नाम सर्वासाम् आवश्यक्तानां पूर्तिं जीवननिर्वहणं च अहं वहामि' इति। स विद्वान् अनुक्षणं तं श्लोकम् अधिकृत्य होरां यावत् भाषणम् अकरोत्। बहुभिः उदाहरणैः श्रुतिस्मृतिवचनैः च श्लोकस्य अस्य अर्थं सुष्ठु विवृतवान् सः। परन्तु भाषणान्ते राज्ञो मुखे तथा सन्तोषः न दृष्टः तेन। राज्ञोक्तं, "विद्वद्वर तत्रभवतो भाषणम् अतीव विद्वत्तापूर्णम् इत्यत्र नास्ति शङ्कालेशः, परन्तु इतोऽपि किञ्चित् अस्पष्टता अस्ति तत्र इति मम हृदयं वदति" इति। पण्डितवरः न मनागपि खिन्नः। तेनोक्तम्, "भवतु राजन्, अहं पुनरपि गभीरतरम् अध्ययनं कृत्वा इमम् एव श्लोकम् अधिकृत्य श्वः पुनरपि व्याख्यास्यामि" इति। द्वितीयेऽहनि पुनरपि होरां यावत् विनूतनानि उदाहरणानि प्रस्तूय तेन अयमेव श्लोकः विवृतः। तथापि राज्ञो मुखे सन्तोषः नासीत्। "इतोऽपि तत्रभवतः भाषणे काचित् न्यूनता प्रतिभाति मे इति" राज्ञा उक्तम्। न पण्डितेन अपि धैर्यं त्यक्तम्। तृतीयेऽहनि पुनरपि तमेव श्लोकम् अधिकृत्य स व्याख्यातवान्। परन्तु इतोऽपि राज्ञः सन्तोषः नासीत्। एवम् एव दशदिनानि यावत् सततं प्रतिदिनं होरां यावत् नवनवैः उदाहरणैः श्रुतिस्मृतिवाक्यैः च स विद्वान् प्रत्यपासयत् परन्तु राज्ञः इतोऽपि सन्तोषः नास्ति। अधुना पण्डितः किञ्चिदिव हताशताम् अन्वभवत्। स मनसि अकरोत्, "श्लोकस्यास्य विषये उपलब्धाः सर्वाः टीकाः मया अधीताः, तत्सम्बद्धं सर्वं साहित्यं चावलोकितम्। सर्वमपि तत्र प्रास्तवम्। इतः परं किं मया राज्ञः सन्तोषार्थं कर्तव्यम्?" इति। द्वितीयदिने प्रातः पुनरपि राज्ञः सभा गन्तव्या आसीत्। पुनरपि किमपि विनूतनं तस्यैव श्लोकस्य विषये वक्तव्यम् आसीत्। किं वा वदानि अद्य? इति सम्भ्रान्तः सः सहसा सर्वाः टीकाः अत्यजत्। श्रीकृष्णस्य प्रतिमामवलोकयन् मूलम् एव श्लोकं भूयः भूयः पठन्नासीत् सः। "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥ योगक्षेमं वहाम्यहम्॥ योगक्षेमं वहाम्यहम्॥ योगक्षेमं वहाम्यहम्॥ योगक्षेमं वहाम्यहम्॥" इति। सहसैव तस्य मनसि प्रकाशः जातः। स मनसि अकरोत् " अये! अत्र तु भगवता उक्तं यत् योगक्षेमम् अहं वहामि इति, तत् कस्मात् अहं मम योगक्षेमस्य चिन्तां कुर्वन् तस्य राजस्य सन्तोषार्थं प्रयतमानः अस्मि?" इति। तेनेदम् अवगतं यत्, अनन्यः सन् श्रीकृष्णस्य शरणं गतस्य तस्य कृते राज्ञः अनुग्रहस्य कापि आवश्यकता एव न विद्यते। तस्मिन् दिने स राजसभामेव न गतः। सभायां तं प्रतीक्षमाणः राजा एव स्वयं तस्य आगमनस्य वेलायाः अतिक्रमणाद् अनन्तरं तेन मेलनार्थं तस्य गृहमायातः। तेनोक्तं, "भोः पण्डितवर, कस्मादद्य तत्रभवान् सभामेव नागतः?" इति। पण्डितेन उक्तं, "भगवता श्रीकृष्णेन एव मम योगक्षेमस्य निर्वहणस्य दायित्वं स्वीकृतम् अस्ति इति वस्तुतः अहम् अद्य अवगतवान्। अधुना मम भवतः कापि अपेक्षा एव नास्ति। तस्मात् अद्य अहं राजसभां नैव आगच्छम् यदि भवान् मत्तः ज्ञानं प्राप्तुम् इच्छति तर्हि सुखम् आगच्छतु मम गृहम्। अतीव प्रेम्ण भवते ज्ञानं प्रदास्यामि" इति। मन्दं हसन् राजा तदा अवदत्,"पण्डितवर, अद्य भवता अस्य श्लोकस्य वास्तविकः अर्थः विज्ञातः" इति।\nPosted by संस्कृत-किंकरः at 12:07 2 comments:\nएवं कदाचित् सञ्जातम्....\nद्वयोः ग्रामयोः निवसतां जनानां कमपि विषयम् अधिकृत्य कलहः सञ्जातः। तदा एकस्य ग्रामस्य सर्वेऽपि युवकाः देण्ड-हल-लवित्रादीनि आयुधानि स्वीकृत्य अन्यं ग्रामम् आक्रान्तुं सिद्धाः समजायन्त। तैः ग्रामं प्रति यात्रा आरब्धा। परन्तु यावत् ते अपरग्रामस्य सीमां प्राप्नुवन् तावत् सूर्यः अस्तं गतः। ग्रामं संरक्षतःदुर्गस्य द्वाराणि पिहितानि। अधुना अन्तः गन्तुम् अशक्यम्। तस्मात् एभिः युवभिः निर्णितम्, " अद्य दुर्गद्वारि एव निद्रास्यामः। प्रातः प्रातः उद्घाटिते एव दुर्गद्वारि आक्रमणं कुरवाम" इति। ततश्च सर्वेऽपि युवानः दुर्गद्वारि एव पङ्क्तिशः प्रसुप्ताः। केनचित् कालेन पङ्क्तौ दुर्गद्वारसमीपे एव प्रसुप्तः प्रथमः व्यचिन्तयत्,"प्रातर्यदा दुर्गद्वाराणि उद्घाट्यन्ते तदा प्रथमे स्थाने स्थितत्वात् शत्रूणां प्रथमः प्रहारस्तु मयैव सोढव्यः भवेत्। युद्धे यदि विजयो लब्धस्तदा तच्छ्रेयः तु सर्वस्यापि भविष्यति। तत् किमर्थं मयैव प्रथमः प्रहारः सोढव्यः?" इति। इत्थं विचिन्त्य स तत उत्थाय पङ्क्तौ अन्तिमस्थानं गत्वा तत्र सुप्तः। तत आदौ यो द्वितीय आसीत् स अधुना पङ्क्तौ प्रथेमे स्थाने अवर्तत। मध्येरात्रं तस्य निद्रा यदा किञ्चित् विक्षिप्ता तदा आत्मानं प्रथमे स्थाने विलोक्य सोऽपि प्रथमवदेव अचिन्तयत्। ततः सोऽपि तत उत्थाय अन्तिमे स्थाने निद्रितः। ततस्तृतीयोऽपि तथैव पृष्ठतः गत्वा प्रसुप्तः। ततः चतुर्थः ततः पञ्चमः। क्रमेण यः पूर्वं प्रथमः आसीत् स एव पुनः प्रथमं स्थानं प्राम्नोत्। पुनश्च स तत उत्थाय अन्तिमं स्थानं गतः। एवं प्रकरेण आरात्रि स्थानान्तरणं कारं कारं द्वितीये दिने प्रातः युद्धाय प्रस्थितः स युवगणः पुनरपि स्वग्रामं प्राप्नोत्!.....\nPosted by संस्कृत-किंकरः at 15:30 No comments:
  