text: » सुश्रुतस्य यन्त्रकर्मशस्त्रकर्माणिSANSKRIT VISHVAM\nभवान् अत्र अस्ति » मुखपृष्ठ » सुश्रुतस्य यन्त्रकर्मशस्त्रकर्माणि\nलेखक - डा० के. एच्. कृष्णमूर्तिः\nचिकित्साविज्ञाने द्वौ विभागौ - भेषजचिकित्सा शस्त्रचिकित्सा च इति । आयुर्वेदे तयोः द्वौ सम्प्रदायौ व्यवहारे स्तः । आत्रेय- कायचिकित्सा धान्वन्तरीयशस्त्रचिकित्सा च इति । चरकसंहिता सुश्रुत संहिता च एतद्विषयकौ प्रख्यातौ आर्षग्रन्थौ । एतयोः द्वयोः अपि कर्तारौ संहिताकारी, न तु शास्त्रकारौ च कश्चन अस्माभिः स्मर्तव्यम् ।\nसंहितायाः शास्त्रस्य च क्श्चन भेदः अस्ति । तत्काले व्यवहारे स्थितस्य ज्ञानरोशेः कतिपयविषयाणां कमपि समुदायम् अनुसृत्य कृतं सङ्कलनं संहिता । कस्मिन्नपि विषये विध्यात्मकया प्रणीतं किश्चित् शास्त्रम् । तत्काले प्रवृत्तस्य ज्ञानरोशेः अनेन व्याख्यानेन एतत् उक्तं भवति यत् संहिता तत्काले प्रवृत्तस्य ज्ञानराशेः सूचिकामात्रमेव, न तु सा सर्वप्रदर्शिका इति । चरकः अपि स्पष्टं लिखति यत् तत्कालेऽपि अनेके शास्त्रग्रन्थाः बहूनां ग्रन्थानाम् उल्लेखः दृश्यते ।\nएकस्यय मूलग्रन्थस्य विषये अनेकेषां व्याख्यानानां विरचनम् अस्मदीयविदुषां प्रधान कर्म आसीत् । आधुनिकास्तु तादृशं कर्म नीरसं, स्वतन्त्ररचनादृष्टटया गौणाम् इति वा परिगणयन्ति । परन्तु ऋषीणां व्याख्यानवैभवं ये सम्यक् दृष्टवन्तः भवन्ति, ते तु एतत् कार्यं ज्ञानरोशेः सुस्थापने, कालानुरीत्या तस्य अभिवर्धने च नितान्तम् उपकरोति इति जानन्ति ।\nवाल्मीकीये रामायणे सुश्रुतस्य उल्लेखः अस्ति । सः विश्वामित्रस्य पुत्रः आसीत् । मृतसञ्जीविनी, सन्धानकरणी, विशल्यकरणी, सुवर्णकरणी इत्यादिनां, तत्सम्प्रदाये शल्यकर्माणि उपयुज्यमानानां सस्यानां चापि उल्लेखः तत्र अस्ति । सुश्रुतः ६००० संवत्सरेभ्यः पूर्वम् आसीत् इति वक्तुं शक्यते ।\nसुश्रुतसंहिता कीदृशी रचना । अष्टाङ्ग-आयुर्वेदस्य शल्पकर्मंप्रधानः एषः ग्रन्थः । किं नाम शल्यम् ? शलति - शल्यवत् तुदति इति शल्यम् । तस्य निरसनं शल्यकर्म । तत्र यन्त्र-शस्त्र-अग्नि-प्रणिधानानि इति चत्वारि विधानानि सन्ति . (Application of mechanical devices, cutting instruments, corrosive or caustic surgery, chemeicals and fireic canterisation ) -सु.सू-२ .२८\nतत्र यन्त्रकर्म-शस्त्रकर्मणोः विषये केवलम् अत्र केचन विषयाः निरूप्यन्ते । प्रधानतया सुश्रुतेन प्रयुक्तैः कैश्रित् शब्दैः, तत्र तत्र डल्हणव्याख्यायां प्रयुक्तैः शब्दैश्च मूलग्रन्थस्य सूत्रपद्धतिं, व्याख्यानस्य विशदीकरणं च प्रदर्शयितुं शक्यम । तदेव अत्र क्रियते ।\nशस्त्रज्ञस्य लक्षणानि विवृणोति सुश्रुतः इत्थम् -\nशौर्यम् आशुक्रिया शस्त्रतैक्ष्ण्यम् अस्वेदवेपथु ।\nअसंमोहश्च वैद्यस्य शास्त्रकर्मणि शस्यते ।। (सु.सू. - ५. १०)\nअत्र डल्हणस्य व्याख्या एवम् अस्ति- "शौर्य निर्भयत्वं, भयभीते हि साध्यमपि व्रणमवगाढमूलं नारभते, आरब्धं वा अवशेषयति । आशुक्रिया लघुहस्तता शीघ्रं शस्त्रकर्मकरणम् । आशुक्रियया आतुरस्य चिरं क्लमो न भवति । शस्त्रतैक्ष्णं सुनिशितत्वं सधारत्वं च । तेन रुजा न भवति । असंमोहः असंमोहः असंमूढता । सः च आम- पक्क-व्रण-परिज्ञाने तथा प्राप्तानुष्ठाने च । 'व्रणच्छेदादिषु रक्तादिदर्शने असंमोहः'इत्यन्ये ।"\n'आधुनिकग्रन्थेषु विषयप्रतिपादनं सुनिश्चितं सुस्पष्टं च भवति । परन्तु भारतीयेषु आर्षविज्ञानग्रन्थेषु विषयप्रतिपादनम् अतीव साधारणरीत्या कृतं भवति, तत्र विषयाणां वैविध्यस्य आधिक्यात् किमपि स्पष्टं न भवति । तत्र चित्राणि अपि न भवन्ति'- इति आधुनिकाः कुर्वन्ति । तत्र कारणम् अपि अस्ति । आर्षग्रन्थानां रचना तु सुत्ररूपा भवति । सूत्रं तु-\nसूचनात् सूत्रणाच्चैव सन्धानात् अर्थसन्ततेः ।\nसूत्रं तु सूचनाकारिग्रन्थे तन्तुव्यवस्थयोः ।। इति स्मर्तव्यम् ।\nतत् गणितवत् संक्षिप्तं भवति अतः तस्य अवगमनार्थं व्याख्यानस्य आवश्यकता भवति । चित्राणाम् अभावस्य कारणं तु तत्काले स्थिता लेखनसामग्रीणां परिमितिः एव इति पुनः वक्तव्यं नास्ति । एतया पृष्ठभूमिकया यदि अवलोक्यते तर्हि सुश्रुतग्रन्थः आधुनिकैः वैज्ञानिकैः अपि श्लाघनीयः भवति ।\nएतस्मिन् लेखे तु मूलकल्पनाम् अनुसृत्य एव बहूनि चित्राणि रचितानि सन्ति । अनेन विधानेन समग्रा चित्ररचना कर्तुं शक्या इति दर्शयितुं सः प्रयत्नः कृतः अस्ति ।\nसुश्रुतोक्तानां शस्त्रकर्मणि उपयुक्तज्यमानानां यन्त्राणां संख्या शताधिका वैद्यस्य हस्तः एव प्रधानतमः "तद् ऋते यन्त्रणाम् अप्रवृत्तिरेव ।" सर्वाणि अपि यन्त्रकर्माणि तदधीनानि च । तत्र "मनः शरीरबाधाकराणि यन्त्राणि। (सु.सु. ७-४) । तानि षट्प्रकारकाणि । तद्यथा- स्वस्तिकयन्त्राणि, संदंशयन्त्राणि, तालयन्त्राणि, नाडीयन्त्राणि, शलाकायन्त्राणि, उपयन्त्राणि चेति । (सु.सू. ७-५)\nतत्र चतुर्विंशतिः स्वस्तिकयन्त्राणि, द्वे सन्दंशे, द्वे तालयन्त्रे, विंशतिः नाडयः, अष्टाविंशतिः शलाकाः, पञ्चविंशतिः उपयन्त्राणि च सन्ति । तानि सर्वाणि प्रायः लोहनिर्मितानि तत्सदृशवस्तुनिर्मितानि वा । तत्र नानाप्रकाराणां मृगपक्षिणां मुखैः एतेषां\nयन्त्राणां मुखानि प्रायः सदृशानि भवन्ति । तत्सारूप्यात्, तन्निर्देशनाच्च केनापि चिकित्सकेन स्वयुकंत्या, स्वप्रतिभया च स्वोद्देशानुसारम् अन्ययन्त्राणाम् आविष्कारः अपि कतुं शक्यते । तानि यन्त्राणि कीदृशानि स्युः ? समाहितानि, श्लक्ष्णमुखानि, सुदृढानि, सुरूपाणि, सुग्राह्यनि च सुयुः ।\nतत्र स्वस्तिकयन्त्राणि आष्टादशाङ्गुलप्रमाणानि भवेयुः तेषां मुखानि (चित्रम्-१) सिंह-व्याघ्र-वृक-तरक्षु-ऋक्ष-द्वीपि-मार्जार-श्रृगाल-मृग-एर्वारुक-काक-कङ्क-कुरर-चाप-भास-शशाघाति-उलूक-चिल्लि-श्येन-गृध्र-क्रौञ्च-भूङ्गराज-अञ्चलिकर्ण-अवभञ्चन-नन्दीमुखमुखानि, मसूराकृतिभिः कीलकैः अवबद्धानि, मूले अङ्कुशवत् आवृक्तवारङ्गाणि च भवन्ति । अस्थिलग्नस्य शल्यस्य उद्धरणार्थंम् एतानि उपयुज्यन्ते । एतन्निर्देशनमेव अनुसृत्य एतानि मुखस्य चित्राणि लिखितानि सन्ति ।\nअस्माभिः एतत् अवश्यं स्मर्तव्यं यत् एतानि यन्त्राणि तदानीन्तनकाले शल्यकर्मणि उपयुक्तानि आसन् । तस्मात् अत्र अस्माभिः कल्पितं किमपि नास्ति । प्राप्तं विवरणम् अनुसृत्य अनेन लेखलेन प्रथमं मृगपक्षिणां मुखस्य चित्राणि लिखितानि । तदधोभागे तत्तस्य प्राणिनः हनुं लिखित्वा तदुपरि वारङ्गं मसूरकीलं च लिखितम् । तदेन सुश्रुतस्य विवरणं यथार्थरुपेण चित्रितं भवति ।\nअत्र चिन्तनीयः अन्यः अपि अंशः अस्ति यत् उषरि येषां मृगपक्षिणां नामानि लिखितानि सन्ति तेषां सर्वेषाम् अभिज्ञानम् इदानीं न शक्यम् । यथा- एर्वारुकः, चिल्लिः इत्यादीनि । कानिचन नामानि तु अद्य पर्यायशब्दत्वेन व्यवह्रियन्ते । यथा - व्याघ्र-द्वीपिशब्दौ । सुश्रुतानुसारं तौ भिन्नौ प्राणिनौ एव । व्याघ्रः = Tiger द्वीपि = Spotted Leopard (मोनियर् विलियमस् 'द्वीपिन्' इत्यस्य अर्थं 'व्याघ्रः' इत्येव लिखति । परन्तु अग्रे लिखति यत् It may be a leopard because of having sport like a islands इति सः दोषः एव ।) अञ्चलिकर्णः कञ्चन उलूकप्रकारः, यस्य च अञ्चलिः इव बृहत् कर्णसदृशम् अङ्गं भवति । (horned owl)\nएवं सुश्रुतविवरणम् अतीव अर्थगर्भितम् अस्ति । एतेषु सर्वेषु अपि यन्त्रेषु प्रधानः अंशः इत्युक्ते तत्तप्राणिमुखानि यथा वस्तु गृह्णन्ति तथा एव दृढतया एतैः अपि शल्यज्ञः रुग्णस्य शरीरस्य अङ्गं ग्रहीतुं शक्नोति । तन्नाम तस्य ग्रहणसामर्थ्यम् अधिकं भवति । तेन एव शल्योद्धरणं सुकरं भवति । एतादृशं सुस्पष्ट कर्मसामर्थ्य अतिसूक्ष्मपरिशीलनेन साध्यं भवतीति अवश्यं अङ्गीकरणीयं भवति ।\nप्रकृतं शस्त्राणां कानिचित् चित्राणि परिशीलयामः । एतानि सुश्रुतविवरणम् अनुसृत्य एव लिखितानि । (चित्रम्- ३) एतच्च शस्त्रं मातुः गर्भे एव मृतं शिशुं अतिशीघ्रतया बहिः आनेतुम् उपयुज्यमानं शस्त्रम् । अत्र अतिप्रकृष्टं धारायुतं शस्त्रं शल्यज्ञस्य दक्षिणहस्ते मध्यमाङ्गलेः उपरि सुदृढरूपेण संलग्नम् अस्ति । येन सः स्वाङुगुलिं मातृयोनिद्धारा गर्भे प्रवेश्य शिशुदेहम् अतिशीघ्रं छित्त्वा बहिः आनेतुं शक्नोति । अन्यथा मातुः एवं मरणं सम्भवेत् । ईदृशी दृढता कथं वा शक्या ? इति चेत् अङ्गुल्याः प्रथमपर्वणि वलयमेकं प्रकिष्ठाप्य श्रृङ्खलया वलयस्य शस्त्रस्य च सम्बन्धं कल्पयित्वा एवं कर्तुं शक्यते । (यथा चित्रे प्रदर्शितम् )\nविंशतिविधानि शस्त्राणि सुश्रुतेन उक्तानि सन्ति ।\n"तत्र मण्डलाग्रकरपत्रे स्यातां छेदने (Cutting) लेखने (Scarification) च । वृद्धिपत्र-नखशस्त्रमुद्रिका-उत्पलपत्रकार्धधाराणि छेदने, भेदने (Repturing) च सूचीकुशपत्राटीमुख-शरारिमुखान्तर्मुख-त्रिकूर्चकाणि विस्त्रावणे (draining) कुठारिकाव्रीहिमुखारावेतस-पत्रकाणि व्यधने (Boring penetrating and pricking), सूची, बडिशं, दन्तशङ्कुः च आहरणे (extaction), एषण्येषणे (probe for procedure) आनुलोभ्ये च सूच्यः सीखने इति अष्ठविधकर्मणि उपयोगः शस्त्रायां व्याख्यातः ।\nएतेन प्रकारेण शल्यकर्मणः अनेके विषयाः सुश्रुतेन सूचिताः । तेषाम् आचरणविधिः (Application procedure), पायनक्रमः (tempering procedure) ग्रहणपद्धतिः, उपदेशनियमावलिः (teaching their practising), शस्त्रसम्पत् (excellence of cutting instruments), दोपाः इत्यादयः विषयाः अपि उक्ताः सन्ति । तेषां विस्तरः तद्ग्रन्थे द्रष्टव्यः ।\nविशिष्टानि कतिपयशस्त्रप्रकर्माणि अपि सुश्रुतेन व्याख्यातानि । यथा क्षारकर्माणि (Surgery by caustics), अग्निकर्माणि (cauterization by heat), नेत्रप्रकर्माणि (Operation on the eyes), अश्मरीप्रकर्माणि (Operation for urinary calculus) इत्यादीनि ।\n काश्चन शस्त्रचिकित्साः, याश्च पूर्वं सुश्रुतेन क्रियन्ते स्म-\n पुनर्नासाङ्गरचना - नासिकायाः स्वरूपस्य परिवर्तनम् । (प्लास्टिक् सर्जरी)\n अङ्गोस्थिविच्छेदनम् - अङ्गानाम् अस्थ्नां च शरीरात् अपसारणम् ।\n गुल्मोन्मूलनम् - शरीरे जातानां रोगग्रन्थीनां निवारणम् ।\n अन्त्रवृद्धिनिवारणम् (हर्नियाचिकित्सा) - केनचित् कारणेन स्वस्थानात् बहिः आगतस्य अङ्गस्य समीकरणम् ।\n मूत्राशये उत्पन्नानाम् अश्मसदृशानां निवारणम्, गर्भाशयात् मृतगर्भस्य अपसारणम्, भगन्दरमूलव्याधि प्रभूतीनां चिकित्सा इत्यादयः ।\n शल्यतन्त्रम् - कण्ठस्य अधस्यात् स्थितेषु भागेषु उत्सनानां व्रणादीनां चिकित्सा ।\n शालाक्ययन्त्रम्- कण्ठात् ऊर्ध्व, तत्राम् कर्ण-नेत्र-नासिका-मुखादिषु अवयवेषु उत्पनानां रोगाणां चिकित्सा ।\nसुक्षुतस्य अध्यतनख्यातिः तदीयनासप्रतिष्ठापन(nose repair) कार्यनिमित्तिका अस्ति । एतदर्थं तेन सुनम्यशस्त्रचिकित्सा (Plastic surgery) आविष्कृता आसीत् । अस्थिसदृशकठिनभागान् विहाय देहस्य अन्येषां मृदुलभागानां छेदनं शस्त्रेण कृत्वाः ततः उद्भत्य देहस्य अन्यस्मिन् स्थाने तेषां सुस्थापनमेव सुनम्यशस्त्रचिकित्सा कृत्वाः ततः उद्धृत्य देहस्य अन्यस्मिन् स्थाने तेषां सुस्थापनमेव सुनम्यशस्त्रचिकित्सा (Plastic surgery) इति उच्यते । उद्घृतः भागः नूतने स्थाने तदङ्गीभूय एव यथा तिष्ठेत् तथा स्थापनार्थं नितरां कौशलम् अपेक्षितं भवति ।\n'सुनम्यशस्त्रचिकित्सायाः जननी भारतभूमिः' इत्येतत् सर्वेः अपि अङ्गीक्रियते एव । पुरुषस्य विशालात् वितम्बप्रदेशात् चर्म उद्धृत्य तेन भग्नायाः नासिकायाः, छिन्नस्य कर्णस्य वा यथापूर्वं प्रतिष्ठापनं काचित् कला । तस्यां प्राचीनभारतीयाः अतीवः परिणताः आसन् ।\nफलप्रदेशात् चर्म उद्धृत्य छिन्नाः नासिकायाः स्थाने तस्य प्रतिष्ठापनं तु ततोऽपि साधारणं प्रकर्म (operation) आसित् । एतत् प्रकर्म आधुनिकशस्त्रचिकित्सायाम् इदानीम् अपि उपयुज्यते 'फालपटल-विधान' नामधेयेन (forehead flap method) । भारते १७३७ तमे क्रिस्ताब्दे एव देशीयवैद्याः एतत् प्रकर्म कुर्वन्ति स्म । तरिस्मन् वर्षे (Gentleman's Magazine) नामिकायाम् आंग्नपत्रिकायां तस्य चित्रमपि प्रकटितम् अभवत् (चित्रम्-4) तदनन्तरं युरोपदेशेषु तद्विषये महान् प्रचारः अपि जातः ।\nसुनम्यशस्त्रचिकित्सामम्बन्धे सुश्रुतोक्ताः मूलश्लोकाः अत्र दत्ताः सन्ति । ते सुलभावगमयोग्याः इति कृत्वा पुनः तेषां विवरणं लिखितं नास्ति ।\nवक्ष्यामि सन्धानविधिं यथावत् ।\nपत्रं गृहीत्वा त्ववलम्ब तस्य ।।\nतेन प्रमारेण हि गण्डपार्श्वाद्\nउत्कृत्य बद्धं त्वथ नासिकाग्रम् ।\nविलिख्य चाशु प्रतिसन्दधीत\nतत् साधुबन्धैर्भिषगप्रमत्तः ।। २८ ।।\nसुसंहितं सम्यगतो यथावत्\nनाडिद्वयेनाभिसमीक्ष्य बद्ध्वा ।\nसञ्छाद्य सम्यक् पिचुना सितेन\nतैलेन सिञ्चेदकृत्तिलानाम् ।\nघृतं च पाय्यः स नरः सुजीर्णे\nस्निग्धो विरेच्यः स यथोपदेशम् ।। ३० ।।\nरूढं च सन्धानमुपागतं स्यात्\nतदर्भशेषं तु पनर्निकृन्तेत् ।\nहीनां पुनर्वर्धरितुं यतेत\nसमां च कुर्यादतिवृद्धमांसाम् ।। ३१ ।।
  