text: विश्वस्य सर्वे पदार्थाः घनाः द्रवाः वाष्पात्मकः वा भवन्ति । ते च स्वल्पकणानां संयोगेन निर्मिता भवन्ति । किन्तु कतिपयानां वस्तूनां कणाः नैकट्य कतिपयनांच दूरत्वं हजन्ति । यदि विभिन्नानां घनानं एकघनसेन्तीमीटरपरिमितानि शक्लानि गृहयन्ते तर्हि तेषां संहतयः विभिन्नाः भवन्ति । वस्तूनां मात्रकायतनस्यसंहतय एव तेषां घनत्वमित्यभिधीयते ।
  मीटरपद्धत्यांआयस्तनस्य मात्रकं एकसेण्टीमीटरं भवति । अतएव कस्यचिद् वस्तुनः एकघनसेण्टीमीटरायतनस्य ग्रामेण मापिता संहतिः घनत्वं इत्यभिधीयते । आङ्लपद्ध्त्यांच कस्यचिद् वस्तुनः एकघनफुटायातनस्य पौण्डेन मापिता संहतिः तस्य वस्तुनः घनत्वमितयभिधीयते।
  यदि चेत् कस्यचिद्वस्तुनः 'आ' इत्यायतनस्य संहतिः ' म ' इत् भवेत्तर्हि तस्य घन्त्वम् , घ् = म/आ अथवा आ=म/घ अथवा म=आ x घ एषां सूत्राणां साहाय्येन कयोरपि द्वयोः राश्योः ज्ञातत्वे सति अस्माभिस् तृतीयराशिः ज्ञायते ।
  जानिमोः वयं यत् १ घनसेन्टीमीटरजलस्य संहतिः १ ग्रामः भवति । अतः मीटरपद्धत्यां जलस्य घनत्वं १ ग्राम्/ घ ० से० मी०। आङ्लप्रणाल्यां यतः आयतनस्य मात्रकं एकघनफुटं भवति संहतिश्च पौण्डेन माप्यते अतः जलस्य घनत्वम् = ६२.५ पौ० /घ्०फुट । दैनिकव्यवहारे प्रयुक्तानां कतिपयवस्तूनां घनत्वानि ।
  उदाहरण्म्-कार्कस्य खण्डस्यैकस्य आयतनं ४० घ्०से०मी० इति भारस्य ८.८ ग्रामाः तर्हि तेअस्य घनत्वम् उप्लम्यम् ।
  उदाहरण्म् (२) - यदि चेद् स्वर्णखण्डस्यैकस्य संहतिः ८६.६४ ग्रामाः तस्य घन्त्वञ्च १६.३२ग्रामाः प्रतिघन से० मी० बवेताम् तर्हि तस्य आयतनमुपलम्तम् ।
  यदि चेद् कस्यचिद् वस्तुनः कस्यचिद् आयतनस्य संहत्याः तुलना सामायतननिकस्य जलस्य संहत्या क्रियते तर्हि सा निष्पत्तिःआपेक्षिकं घन्त्वमिति नाम्नाभिधीयते ।अतएव अपेक्षिकं घनत्वम् = वस्तुनः कस्यचिदायतनस्य संहतिः / जलस्य तस्यैवायतनस्य संहतिः = वस्तुनः मात्रकसयतनस्य संहतिः / जलस्य मात्रकायतनस्य संहतिः = वस्तुनः घनत्वम् / जालस्य घनत्वम् ।
  अतः कस्यचिद् वस्तुनः कस्याप्यातनस्य संहतिः स्वसमानायतनिकस्य जलस्य संहत्या यावद्गुणिता भवति तदेव तस्य वस्तुन आपेक्षिकं घत्वं भवति । अत आपेक्षिकं घनत्वम् एका शुद्धसंख्या भवति । तत्र किमपि मात्रक्ं न भवति । किन्तु तद्विपरीतं घनत्वे संह्तिः आयतनमात्रकाणि च भवन्ति । यतः आपेक्षिकघनत्वस्य मानं मात्रकेभ्यः स्वतन्त्रं भवति अतएव प्रत्येकस्मिन् विधो तस्य मानं समानमेव भविष्यति । किन्तु उभयोरपि विध्योः घनत्वमानं पृथगेव भविष्यति।
  सघन्पदार्थस्य द्र्वाणाञ्च आपेक्षिकं घनत्वम् परिज्ञातुं तस्य घनत्वस्य तुलना जलघनत्वेन क्रियते । किन्तु, वाष्पात्मकस्य घनत्वं उप्लब्धुं वाष्पात्मकघनत्वस्य तुलना हाइड्रोजन्घन्त्वेन क्रियते ।
  उपकरणमिदं २५ अथावा ५० च० से० मी० आयतनकम् शीशकमयं बोतलं भवति यस्मिन् घृष्टशीशकमयोऽवरोधकः संयुज्यते । अवरोधके सुषिरमेकं भवति येन बोटलंसम्यक्तया ऊर्ध्वभागपर्यन्तं पदार्थेन पूर्यते । बोतलञ्चेदं द्रवाणां , प्र्ष्टचूर्णानां अथवा क्षुद्रघनपदार्थानां आपेक्षिकघनत्वस्य परिक्ज्ञानार्थं प्रयुज्यते ।
  अतएव यू-नलिकया कस्यचिद् द्रवत्व आपेक्षिकं घनत्वम् उपलब्धुम् जलस्योच्छितिः द्रवोच्छित्या विभज्यते . चनत्वानां तुलनाकरणस्य साधारणनियमोऽयम् यत् द्रवाणां घन्त्वानि तेषाम् उच्छ्रितीनां प्रतिलोमानुपातिनः भवन्ति ।
  यदि द्रवाबुमौ विलयमशीलौभवेतां तर्हि यू-नलिकायां पाअरदः निधीयते अथवा हेयरोपकरणां प्रयुज्यते । उपकरणमिदं ३. १६ चित्रम् प्रदर्शिस्तम् । उप्करणेऽस्मिन् द्वे शीशकनलिके एकस्मिन ऊर्ध्वाधराधारे संयुक्ते भवतः । ते उभे उपरिभागे 'न' इति एकया रबरनलिकया संयुक्ते भवतः यत्र 'क' इत्येकं क्लिपं (clip) निहितंभवति । नलिकयोरुभयोर्मध्ये मापनिकापि संयुक्ता भवति यया द्वयोः तलस्य स्थितिः लक्ष्यते ।
  कल्प्यं यत् स्पिरिटस्य जलस्य च वनत्वयोः तुलना करणिया । तर्हि 'र' इति बीकरे द्पिरिटं 'य' इति बीकरे च जलं ग्राह्यम् ।उभौ बीकरौ नलिकयोरधोभागे इत्यं स्वप्येते यत् नलिकामुखे द्रवौ पर्याप्तरूपेण अन्तर्निविष्टे स्याताम् । यतः यदा द्रवौ ऊर्ध्वम् आकृष्येते तदा द्रवयोः तले नलिकामुखतोऽधः न गच्छेताम् ततश्च 'न' इति नलिकां मुखेन संगृह्य वायुः ऊर्ध्वम् आकृष्यते । लक्ष्यं च द्रवौ कियन्मात्रम् ऊर्ध्वं गतौ । अवदानीयं यत् अधिकाकर्षणात् द्रवअवुभौ मिलिष्यतः । यदा उच्छ्रितिः पर्याप्ता भवति तदा रबरनालिका'क' इति क्लिपेन अवरुष्यते । आवश्यकं यत् 'क' इति क्लिपं वायुरोधकं भवेत् अन्यथा द्रवतले अधः गमिष्यतः । वायुशम्पीडनं तुल्यरूपं कत्तु द्रव्मेकं निस्सर्य अन्यंव निधाय 'य' 'र' च इत्युभयोःबीकरयोः द्रवतले तुल्यरूपे करणीये । ततश्च बीकरतलात् स्पिरिटस्य जलस्य च उच्छ्रिति मापनीय्ये । जलस्योच्छ्रितिः 'उ१ ' इति 'ऊ२ इति स्पिरिटस्य उच्छ्रित्या । ततः स्पिरिटस्य आपेक्षिकं घनत्वम् उपलभ्यते ।
  यतः द्रवयोः सम्पीडनम् केवलं उच्छ्रित्याश्रितम् भवति नतु परिमणश्रितं अतो यदि भुजद्वस्य नलिकयोः व्यासौ लघुदीर्घौ भवेतां तर्हि तयोरुच्छ्रित्योपरि तस्य कोऽपि प्रभावो न भविष्यति । उदाहरणम् (१) यदि युनलिकायां जलस्तम्भस्योच्छ्रितिः १२ चेन्तिमीटरपरिमिता भवेत् द्रवस्यान्यस्य उच्छ्रितिः १० सेण्टिमीटरपरिमिता भवेत् तर्हि द्रवस्यपेक्षिकं घनत्वम् ।
  