text: » स्वातन्त्र्योत्तर-संस्कृतपत्रकारिताSANSKRIT VISHVAM\nभवान् अत्र अस्ति » मुखपृष्ठ » विभूतिः » संस्कृतविषयकाः » स्वातन्त्र्योत्तर-संस्कृतपत्रकारिता\nअस्ति पत्रकारिताः एका विशिष्टा परम्परा । कस्यापि पत्र-पत्रकारिताः मूलमुद्देश्यं वैविध्यपूर्णसमाचाराणां अनेकाषां जनानां समक्षं तथैव प्रचारः प्रसारश्च । प्राक्कालादेव जनाः समाचारं प्राप्तुमनेकविधमुपायं स्वीकृतवन्तः । सर्वप्रथमं मोसोपोटामिय-प्रान्तस्य राज्ञा डेरियसेन स्वसूचना प्रदातुं शिलायामुपरि लेखा उत्कीरिताः । अनन्तरं भारते सम्राडशोकेनाऽपि गफाभित्तिषु, शिलासु, स्तम्भेषु च सर्वजनहिताय स्वसूचना दापयिता । पुनः ताम्रपत्रेषु ताड़पत्रेषु वस्त्रेषु च तथैव लेखिताः लेखाः । एते सर्व एव पत्रिकायाः प्राक्तनं स्वरूपं प्रकटीकुर्वतिं ।\nयद्यपि भारते पत्रिकायाः स्वरूपः मुगलकालतः मन्यते, परमस्य यथार्थज्ञानं ब्रिटिशसाम्राज्यस्य स्थापनान्तरमेव स्वीकारणीयम् । सर्वप्रथमं संस्कृतपत्रिकायाः विविरणम् डा. अर्नेस्टर्होसमहोदयेन प्रदत्तम् । अत्र पत्रिकाद्वयस्य सामान्यपरिचयः मिलति । अनन्तरं मैक्समूलरमहोदयेन स्वकीयेग्रन्थे संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनविषये बृहदुल्लेखः कृतः, तेषां मते-"संस्कृतमेवैका एतादृशीभाषास्ति या अद्यापि देशस्य एकस्मात् प्रदेशात् अन्यप्रदेशं न्यावात् जनैः भाषते अवगम्यते, च ।"1 एल.डी.बर्नेट महोदयेन स्वकीये ग्रन्थे यथाशक्यं पत्र-पत्रिकानां विविरणं प्रदत्तम् । अत्र 1876-1929 वर्षं यावत् प्रकाशितानां पत्र-पत्रिकानां विवरणं मिलति । विद्यावाचस्पति-अप्पाशास्त्रिराशिवडेकरमहोदया एका मासिकपत्रिकां सम्पादयन्ति स्म- "संस्कृत-चन्द्रिका" नाम्नीम् । यस्यां सर्वप्रथम् अनेकाषां संस्कृतपत्रपत्रिकानां विस्तृतं विवरणं समीक्षा च मिलति । 1907 वर्षे विन्टरनित्समहोदयेन संस्कृतपत्रिकानामूल्यं योगदानं समर्थितम् 2 । 1913 वर्षे संस्कृत रत्नाकार नामक मासिकपत्रिकानामूल्यं "वासन्तिक-प्रमोदः" इति शीर्षके अनेकप्राचीनसंस्कृतपत्रिकानां नामोल्लेखः मिलति । अनन्तां गुरुप्रसादशास्त्रिदीनानाथ शास्त्रिसारस्वत-एम.कृष्णामाचारियार - आर. एन. दाण्डेकर - चिन्ताहरण चक्रवर्ती-वी. राघवन् - शंकरलालशर्मा-गणेशरामशर्मा-रामगोपालमिश्र - श्रीधरभास्करवर्णेकर - राधा - वल्लभत्रिपाठिमहोदयानां ग्रन्थे लेखे च संस्कृतपत्र-पत्रिकायाः विस्तृतं विविरणं मिलति ।3 अत्र समेषां मध्ये रामगोपालमिश्रमहोदयेन संस्कृतपत्रकारिता-विषये सर्वाधिकं गवेषणात्मकं कार्यं कृतम् । एतेषां पुस्तके 1960 तमवर्षे यावत् पत्र-पत्रिकानां विस्तृतं विवरणं मिलति ।\nभारते आधुनिपत्रकारितायाः अथ 20 जनवरी, 1780 तः स्वीक्रियते । जेम्स आगस्टस हिक्कीमहोदयस्य सम्पादकत्वे सर्वप्रथमं बंगालगजट नामकम् आङ्गलपत्रं प्रकाशितम् । हिन्दीभाषायां प्रथमं पत्रं 1820 तमवर्षे 'उदण्ड-मार्तण्ड' नाम्ना प्रकाशितम् ।\nप्राक्काले भारतेवर्षे समाचारप्रेषणार्थमनेके जनाः कार्यरता आसन् तेषु दूत-चर-भाटप्रभृतयः सन्ति । एतेषां विस्तृतं विवरणं वयं संस्कृतस्य प्राच्यसाहित्येषु पुराणेषु नाटकेषु च प्राप्नुमः ।\nसंस्कृतपत्र-पत्रिकानां विकासः मासिकपत्रिकारूपेण प्रारब्धः । काशीविद्यासुधानिधिः संस्कृतस्य प्रथमा पत्रिकासीत् या वाराणसीतः 1 जून 1866 तमवर्षे प्रकाशिता । अस्याः अपरं नाम पण्डित आसीत् । पत्रिकायाः प्रमुखमुद्देश्यम् अप्राप्तानामप्रकाशितानां पुस्तकानां च प्रकाशनम्4 । अत्रानेक प्राचीनप्रामाणिकसंस्कृतग्रन्थानां प्रकाशनं जातम् ।\nस्वतंत्रभारते संस्कृतपत्रिकानां किं स्वरूपम् ? कथं वा पत्रकारितायाः विस्तारः जातः, काः काः नूतनाः पत्रिकाः आविर्भूताः अस्तंगताश्च ताषां सर्वाषां विस्तृतं विवेचनमत्र कालिकरूपेण प्रस्तूयते । सर्वाः पत्रिकाः दैनिक-साप्ताहिक-पाक्षिक-मासिक-द्वैमासिक-त्रैमासिक-चतुर्मासिक-षाण्मासिक-वार्षिकाख्याः ।\nदैनिकं संस्कृतपत्रम् - संस्कृते दैनिकपत्रप्रकाशनं तु सर्वथा कठिनं कार्यम् । त्रिवेन्द्रं केरलात् 1 जनवरी 1907 तमवर्षे 'जयन्ती' त्याख्यं प्रथमं संस्कृतदैनिकपत्रं प्रकाशितम् । अस्य सम्पादकौ कोमलमारुताचार्यः लक्ष्मीनन्दनस्वामी च आस्ताम् । वित्तग्राहकाभावात् शीघ्रमेवास्य प्रकाशनं स्थगितम् ।\nविजयः (संस्कृतिः) स्वतंत्रभारतस्य प्रथमं संस्कृतदैनिकपत्रं 'विजय' -1961 तमवर्षे पुण्यत्तनात् प्रकाशितं अभूत् । पञ्चदशदिनं यावदस्य नाम विजय आसीदनन्तरम् अस्य नाम संस्कृतिः कृतम् । अस्य सम्पादकः पण्डितबालाचार्यखरावेडकर-महोदय आसीत् । अस्य वार्षिकं मूल्यं पञ्चदशरुप्यकानि प्रत्यङ्कस्य च षङ्पणा आसन् । सोमवासरे पत्रमिदं नैव प्रकाश्यते स्म । पृष्ठद्वयात्मकेऽस्मिन् पत्रे वृत्तसंग्रहे विविध-वृत्तसंग्रहे च समाचाराः प्रकाश्यन्ते स्म ।\nसुधर्मा - संस्कृतस्यापरं दैनिकं पत्रं वर्तते सुधर्मा पत्रमिदं 1970 तमवर्षतः मैसूरतः प्रकाश्यते । अस्यपत्रस्य प्रकाशनसङ्केतः 561, रामचन्द्र अग्रहार, मैसूर-570 004 वर्तते सम्पादकश्च प. काव्लेनडादुरुवरदराज अय्यंगार्यः । रविबासरे पत्रस्यावकाशः । दैनिकपत्रेषु सुधर्मा परमां प्रतिष्ठामप्राप्सीत् । अत्रापि समाचाराः कविता-कथा-लेखाश्च प्रकाश्यन्ते । कालान्तरं सुधर्मापत्रस्य प्रकाशनं प्रभावितं पुनरपि पत्रमिहं सततं प्रवहमानं संस्कृतस्य सेवायां गतिमानं प्रवहमानञ्चास्ति ।\nनवप्रभातम् - 1991 तमवर्षे कर्णपुरतः (कानपुरात्) डा. शिवबालक द्विवेदीमहोदयानां साहसेन चतुर्थ दैनिकसंस्कृतपत्रस्य प्रकाशनं प्रारब्धम् । अस्य पत्रस्य प्रकाशनस्थलम् - 117/81 न्यूशारदानगरं, कानपुरम्, उत्तरप्रदेशः वर्तते । एतत् पत्रमपि वित्तग्राहकलेखकाभावात् स्खलितम्, यदा-कदा एव अस्य प्रकाशनं जायते । यद्यपि अनेक संस्कृतानुरागिनः विद्वासंश्चास्य प्रकाशनाय सहयोगं कृतवन्तः किञ्चित् कालं यावत् क्रमेण प्रकाश्यते स्म पुनरपि मन्दतामप्रात्सीत् । अस्यसम्पादकः स्वयमेव निगदति - "पत्रस्य समक्षं साधनाकवर्गादारभ्य सेवकप्रकल्पपर्यन्तं सर्वं कार्यं प्रसन्नतया साध्नोमि । तत्रापि प्रसन्नतामेव सर्वदा अनुभवामि । यत संस्कृतमातरं संसेवे मन्ये संस्कृतमाता सस्मितं सस्नेह कथयति-वत्स । करणीयमिदं राष्ट्रकार्यं कुरु 'तया संप्रेरितः तां च संस्मरन् कार्य करोमि ।5\nअत्र सुधर्मा एव सुष्ठुरूपेण स्वधर्मं साधयति ।।\nसाप्तहिकम् - स्वातंत्र्योत्तरभारते सर्वप्रथमं साप्तहिकपत्रं सुरभारतीति मुम्बईतः प्रकाशितम् । 1947 तमवर्षे सुरभारती कार्यालय, 116 भूलेश्वर मुम्बईतः श्रीगोविन्दवल्लभ-शास्त्रिमहोदयानां सम्पादकत्वे पत्रमिदं प्रारब्धम् । अस्य पत्रस्य विषये 'मालवेमयूरे' एषा व्यवस्थिता सूचना प्राप्यते "विश्वस्मिन् विश्वभारते भारत-भारती-भारतीय-भारतीयतागौरवविवर्द्धिषया प्रसरन्ती संस्कृत- पन्नदोर्लभ्यमपाकुर्वती विद्वज्जनमण्डलसहयोगमुपनयन्ती मोहमयीतः सुरभारतीयं पत्रिका प्रचरति । इयं पत्रिका विद्वद्वरवृन्दलब्धसहायास्ति ।"6\nसंस्कृतभवितव्यम् - संस्कृतभाषाप्रचारिणीसभानागपुरतः 1951 तमवर्षे अस्य पत्रस्य प्रकाशनं प्रारब्धेम । अस्य सम्पादकाः श्रीधरभास्करवर्णेकरमहोदयाः आसन् । अनन्तरं दि. वी. वराडपाण्डेमहोदयाः, सम्प्रति पत्रमिदं डा. नी. र. वर्हाडपाण्डेमहोदयानां सम्पादकत्वे संस्कृतभवनम् 2, पश्चिमः, उच्चन्यायालयमार्गः, नागपुरम्, 440 001 महाराष्ट्रतः प्रकाश्यते । अस्य वार्षिकं शुल्कं चत्वारिंशत् रुप्यकाणि प्रत्यङ्कस्य च एकरुप्यकमस्ति । साप्ताहिकपत्रेषु पत्रमिदमुत्कृष्टम् अस्ति । अस्य प्रकाशनं सततं जायते । अनेके विशेषाङ्का पत्रस्य विस्तारवैभवं गाम्भीर्यं च प्रदर्शयन्ति । अस्य भाषा सरला सन्धिरहिता चास्ति । डॉ. वी. रागवन्महोदयानुसारं पत्रे प्रकाशित सामग्री शैली चानुपमा वर्तते । 7 Special meniton must be made of the weakly Sanskrit Bhavitavyam of the Sanskrit Pracharini Sabha, Nagpur, which is good in the material presented and the style employed .\nवैजयन्ती - 1953 तमवर्षे वैजयन्तीकार्यालयः योगमन्दिरं, बागलकोटतः वैजयन्ती साप्ताहिकपत्रं प्रकाशितम् । अस्य संचालकः गलगलीरामाचार्यः सम्पादकश्च पण्ढरीनाथाचार्यश्च आस्ताम् । प्रतिमंगलवासरे पत्रमिंद प्रकाश्यते स्म । त्रुटिरहिता सरलसंस्कृतसम्बलिता बालोद्यानमुता चासीत् । अत्रविमर्शवेदिकास्तम्भे अर्वाचीनपुस्तकानामालोचना प्रकाश्यते । अनन्तरं मुद्रणालयाभावात् धनाभावाच्चास्याः नियतप्रकाशनं बाधितम् बाधितमेव ।\nपण्डित-पत्रिका - अखिलभारतीय पण्डितमहापरिषद् धर्मसंघटुर्गाकुण्डवाराणसीतः 1953 तमवर्षे पण्डित पत्रं प्रकाशितम् । अस्य संरक्षकः पण्डितरामयशत्रिपाठिमहोदयः आसीत् । प्रतिसोमवासरे प्रकाशितस्यास्य पत्रम्य मुख्यमुद्देश्यं धर्मप्रचारमासीत् । धनाभावादेव 1960 वर्षानन्तरं पत्रिकाप्रकाशनं नैव जातम् ।\nभाषा - जुलाई 1955 तमवर्षे 6 अरुण्डेलपेट गुण्टूर-2 स्थानतः भाषा पत्रस्य प्रकाशनं जातम् । अस्य सम्पादकौ गौ. स. श्रीकाशीकृष्णाचार्य सं कौ कृष्णसौमयात्री चास्ताम् । सरला भाषा सम्बलिता प्रतिसोमवासरे पत्रिमिदं प्रकाश्यते । अत्र समाचारा अपि प्रकाश्यन्ते स्म ।\nगाण्डिकम् - 1964 तमवर्षे वाराणसीतः श्रीरामबालकशास्त्रिमहोदयस्य सम्पादकत्वे गाण्डिवम् साप्ताहिकपत्रं प्रकाशितम् । मध्ये किञ्चित्कालं यावत् सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयपरिसरतः निरन्तरं प्रकाश्यते । 'गाण्डिवम्' स्वीयेन नैरन्तर्यवैशिष्टयेन रुचिकरेण विषयवैभवेन निष्पक्षतयाभावप्रकाशनेन संस्कृतपत्रकारिताक्षेत्रे महत्वमादधाति । यथोत्त्कं श्रीधर्मदत्त चतुर्वेदिमहोदयेन -\nवृत्तंसंस्कृतमाध्येन सकलं सम्प्रेष्यते भारते ।\nवातां सर्वसमाजयोग्यगुणिनां येनाऽत्र संगृहयते ।।\nजात्यां वर्गजनेषु भावसमता धर्मेषु च स्थाप्यते ।\n'गाण्डिवम्' सुधियः पठन्ति किल् तत् साप्ताहिकं पत्रम् ।।\nअस्य पत्रस्य एका विशेषता निर्भीकतया समाचारप्रकाशनम् । अस्य पत्रस्य पञ्चदशविशेषाङ्का उत्कृष्टाः सन्ति तेषु संस्कृतप्रगतिविशेषाङ्क अङ्कन्नयं संस्कृतस्य विशिष्टत्वं प्रतिपादयति । विश्वसंस्कृतसम्मेलनावसरे 'संस्कृतप्रगति विशेषांक-3 प्रकाशितः । यस्मिन् सम्पूर्णे भारते संस्कृतशिक्षायाः सम्प्रतिके जगति या भूमिकायच्चाऽवदानं प्रत्यङ्कास्य च रूप्यकद्वयम् ।\nयुगगतिः - 1982 वर्षतः वक्शीपुरं गोरखपुरतः युगगतिः साप्ताहिकं समाचारपत्रं प्रकाश्यते । अस्य पत्रस्य सम्पादकः राजसाकेती वर्तते । समाचारपत्रमिदं प्रतिसोमवासरे प्रकाश्यते । अत्र समाचारैः सह सम्पादकीयम्-निबंध-लघुकथा-पद्यान्यपि प्रकाश्यन्ते । अस्य विशेषाङ्केषु राष्ट्रियैकताविशेषाङ्कः 1998 तमवर्षे प्रकाशिताः । पत्रस्य वार्षिकं शुल्कं शतरुप्यकानि सन्ति ।\nस्वतंत्रभारते प्रकाशितेषु संस्कृतसाप्तहिकपत्रेषु गाण्डिवम् स्वसमालोचनैः निर्भिकपत्रप्रकाशनेन संस्कृतजगति सविशेषं स्थानं तिष्ठति तत्रापि पत्रस्यास्य प्रकाशनं काशीतः जायते । नागपुरतः प्रकाशितं संस्कृतभवितव्यम् समाचार-सूचनाप्रधानं पत्रमस्ति । अत्र तथागम्भीरता न दृश्यते यथा इतः प्राक् प्रायः सप्तमे अष्टमेदशके प्राप्यते । 'युगगतिश्च' समाचारप्रधानं पत्रमस्ति इतः पूर्वं 1977 तमवर्षे सुरजनसिंहतोमरमहोदयेन इटावातः एकसाप्ताहिकपत्रं प्रारब्धं पर्यालोचनमिति तत्तु अस्तंगतमेव । पाक्षिककम्\nभारतवाणी - स्वतंत्रभारते सर्वप्रथमं पाक्षिकं पत्रं पूनातः प्रकाशितम्-भारतवाणी नामकम् । अस्यपत्रस्य सम्पादकौ डा. गजानन बालकृष्णपलसुले अनन्तगाडगिलश्चास्ताम् । विशेषकालं यावदस्य सम्पादनं डा. वी. जी. राहुरकर-महोदयाः कृतवन्तः । सचित्रपत्रेस्मिन् निबन्धः-कथा-कविता-अनूदित साहित्यानां प्रकाशनं समाचारेण सह भवति स्म । अत्र केचन विशेषाङ्का विशेषेण उत्कृष्टाः । का वार्ताविश्वमण्डले इति शीर्षके विश्वसमाचाराः संक्षेपेण प्रकाश्यन्ते स्म ।\nसंस्कृतवाणी - 1958 तमवर्षतः राजमुद्रीतः प्रकाशीतं संस्कृतवाणी पाक्षिकं-पत्रम् । अस्य पत्रस्य सम्पादिका श्रीमती एन. सी. जगन्नाथन् महोदया आसीत् ।\nशारदा - श्रीबसन्तअनन्तडगिलमहोदयस्य सम्पादकत्वे 1959 वर्षे पूनातः प्रकाशितं प्रसिद्धं पाक्षिकं पत्रं शारदा । अस्य प्रकाशनसङ्केतः 425, सदाशिवपेठ पुण्यपत्तनमासीत् । अत्र बालभारतीआन्तरभारती-शिशुभारती-स्तम्भेषु बालानां कृते लेखाः प्रकाश्यन्ते स्म । अस्य भाषातीव सरला सरसा-उपदेशात्मिका च । उदाद्दीयते एवं - प्रसारय संस्कृतध्वजम् । प्रताऽय संस्कृतदुन्दुभिम् । प्रपूरयसंस्कृतशङ्खम् । पठ संस्कृतम् । वदसंस्कृतम् । लिख संस्कृतम् ।9 अस्मिन पत्रे आकाशवाणी समाचार-नाटकचित्र-उत्सवानां विविरण-जीवनचरित-संस्कृतविश्ववार्ता-समालोचनानां च प्रकाशनं भवति । अस्य पत्रस्य प्रकाशनं स्थगितम् । दशमसंस्कृतविश्वसम्मेलनावसरे बेंगलूरे अस्य सम्पादका सम्मेलनस्य विस्तृतं समाचारं प्रकाशयित्वा तत्रैव वितरितवन्तः । पाक्षिकपत्रिकासु शारदा सर्वप्रिया महत्तवपूर्णाचासीत् । अस्य अस्तं गते संस्कृतपाक्षिकपत्रे न्यूनता दृश्यते ।\nहितसाधिका - दिसम्बर 1988 वर्षे यमुनानगरं हरियाणातः प्रकशितं पाक्षिकपत्रम्-'हितसाधिका' । अस्य पत्रस्य सम्पादकः प्रो. सत्यदेववर्मास्ति । पत्रमिदं हिमाचल-हरियाणा-पंजाब-चण्डीगढ़-देहली-देशानाम् एकमात्रं प्रतिनिधिसंस्कृतवृत्तपत्रमिति पत्रस्योद्घोषः पत्रचतुष्टयेषु अत्र समाचार-निबधं-सूचनादयः प्रकाश्यन्ते । पत्रस्योद्देश्य विषये अत्र लिख्यते -\nलेखे व्यवहारे च सरल संस्कृत प्रचालनात् ।\nसंस्कृतस्य पुनराप लाकभाषात्व-आपादनम् ।।\nसिंच्-सिंच् क्षुपान् संस्कृते हितसाधिके ।\nस्युः कालेन युवानस्ते सुपुष्पाः सुफलाऽपि ।।\nगोरखपुरचर्चा - उत्तरप्रदेशस्य गोरखपुरतः 1990 तमवर्षे गोरखपुर-चर्चा नामकं पाक्षिकं पत्रं प्रारब्धम् । अस्य अनुराग प्रिन्टर्स, बक्षीपुरम् गोरखपुरम् वर्तते, सम्पादिका च श्रीमती गीता श्रीवास्तवास्ति । अष्टपृष्ठात्मेकेऽस्मिन् पत्रे विविधविषयकैः लेखैः सह विस्तृत समाचाराः प्रकाश्यते संस्कृतपाक्षिकसमाचारपत्रस्य विशेषाङ्कोऽपि प्रकाशितः । अस्य वार्षिकशुल्कं पञ्चसप्तातिरुप्यकाणि वर्तन्ते ।\nदिशाभारती - 1994 वर्षत श्रीजीतरामभट्टमहोदयस्य सम्पादकत्वे एकं पाक्षिकं पत्रं दिल्लीतः प्रारब्धम् - दिशा-भारती नाम्नः । अस्य पत्रस्य प्रकाशनं बी. 307 दिल्लीप्रशासनआवास-तिमारपुरम्-दिल्लीतः 110054 भवति स्म । अस्मिन् पत्रे विविधविषयकाः समाचाराः संस्कृतविषयकानां कार्यक्रमाणां विविरणं-लेख-कवितादयः प्रकाशयन्ते स्म । वृहदाकारपृष्ठचतुष्टय समन्वतस्यास्य अङ्कद्वयं विशेषाङ्करूपेण प्रकाशितम् जुलाई 1996 वर्षे नववर्ष विशेषाङ्क जून 1997 वर्षे गणतंत्र दिवसविशेषाङ्कश्च । यदाकदा मध्ये अवसान भवत्येव पत्रस्यान्तिम प्रकाशनं पञ्चमेवर्षे मई 1998 तमे जातम् । अस्य पत्रस्य वार्षिकं शुल्कम् अशीतिरुप्यकाणि वर्तन्ते ।\nएवमेव अन्यानि संस्कृतपत्राणि प्रकाशितानि येषां विषये विस्तृतं विवरणमप्राप्यमस्ति । तेषु वाराणसीनः कृतान्तः मुजफ्फरपुरतः मित्र, कलकत्तातः भक्त्तिसुधा, तिरूपतितः भवन्सजर्नल दिल्लीतः संस्कृतमञ्जूषा पत्रमिदं श्रीकृष्णसेमवालमहोदयेन प्रकाशितम् 'संस्कृतश्रीः' वर्तन्ते ।\nपाक्षिक पत्रेषु 1920 तः अयोध्यातः अखिलभारतीयविद्वत् समिते पत्रं अद्यत्वेऽपि प्रकाशतामेति पाक्षिकरूपेण । पाक्षिकपत्रेषु सर्वप्रिया शारदा अस्तंगता एतेन संस्कृतपत्रकारिता जगति एका न्यूनता रिक्तता वा अनुभूयते । हितसाधिका संस्कृतस्य हितसाधिका स्यात् संस्कृतस्य चर्चा गोरखपुरात् सर्वत्र प्रसरेत् ।\nब्रह्मविद्या - स्वतंत्रभारतस्य सर्वप्रथमा मासिकपत्रिका 1948 वर्षे कुम्भकोणमतः प्रकाशिता ब्रह्मविद्या वर्तते । एषा पत्रिका कांचीकामकोटिपीठस्य मुखपत्रिकासीत । अस्याः पत्रिकायाः सम्पादकः पण्डितराज एस. सुब्रह्मण्यशास्त्रिमहोदयः प्रकाशकश्च टी. आर. निवासाचार्यश्चास्ताम् । दर्शनप्रधानपत्रिकायाः अस्याः प्रकाशिनं सम्प्रति न भवति ।\nवेदवाणी-1948 वर्षे वाराणसीतः अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं जातम् ।\nबालसंस्कृतम् - 1949 तमवर्षे बालसंस्कृतम् पत्रिकायाः प्रकाशनं प्रारब्धम् । अस्य प्रकाशानसङ्केतः बालसंस्कृतकार्यालय, आगरा रोड़, घाटकोपर मुम्बई-77 वर्तते । कविराजमस्वरूपशास्त्रि -आयुर्वेदाचार्य-महोदयानां सम्पादकत्वे एषा प्रकाश्यते स्म । बालोपयोगिपत्रिकायामस्यां बालसाहित्यानां विशेषेण प्रकाशनं भवति स्म । पत्रस्योद्दश्यमासीत् -\nपुरे-पुरे गृहे कुट्यां बाले वृद्धे युस्वपि ।\nसंस्कृतस्य प्रचाराय प्रभूयाद् बालसंस्कृतम् ।।\nमनोरमा - 1949 वर्षे बेहरामतः (गंजागतः) 'मनोरमा' पत्रिकायाः प्रकाशनं जातम् । एषा शिरोमणिमुद्रण-बेहरामपुरम्-गंजामतः प्रकाश्यते । अस्याः सम्पादकः श्रीअनन्तत्रिपाठिशर्मामहोदयः आसीत् । पत्रिका सुरुचिपूर्णा शुद्धा साधारणाचासीत् । अत्र प्रथमाङ्के एव द्वितीयाङ्के प्रकाश्यमानाना सूचना भवति स्म ।\nसंस्कृतप्रचारकम् - जीवितासु संस्कृतपत्रिकसु प्रचीनतमा संस्कृतप्रचारकम् पत्रिका दिल्लीतः 1950 वर्षे प्रकाशिता । अखिल भारतीय संस्कृतप्रचारकम् एवं शिक्षासमितिदिल्लयाः मुखपत्रिकेयं, 18/550 विजयपार्कः मौजपुरं दिल्लीतः प्रकाश्यते । सम्प्रति एषा पत्रिका डा. नरदेवशास्त्रिमहोदयानां सम्पादकत्वे प्रकाश्यते परं नैरन्तर्यता नास्ति । यदा-कदा एवास्याः प्रकाशनं जायते । पूर्वमस्याः पत्रिकायाः स्थानुमत्तममासीत् ।\nभारती - राजस्थानप्रान्तस्य राजधानीजयपुरतः भारती नाम्नीमासिकपत्रिका 1950 वर्षतः निरन्तरं प्रकाश्यमानास्ति । पत्रिकाया अस्याः प्रकाशन स्थान बी. 15, भारतीभवनम् विजयखन्नानगरम् जयपुरमस्ति । बाबासाहब आप्टेमहोदयानां सम्पादकत्वे गिर्राजशास्त्रिमहोदयानां प्रबन्धसम्पादकत्वे राष्ट्रपतिसम्मानित-श्रीकलानशास्त्रिमहोदयानां सम्पादकत्वे भारती भारते भाति । अत्र सरल संस्कृतेन लेख-कथा-कविता-वार्ता-सुभाषित-समाचाराश्च प्रकाश्यन्ते । अस्याः पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कमशीति रुप्यकानि प्रत्यङ्कस्य च षड्रुप्यकानि वर्तन्ते वर्तन्ते । पत्रिकायाः प्रकाशनं साद्धेत्रिसहस्त्रं भवति ।\nवैदिकमनोहरा - 1950 वर्षतः कांचीतः वैदिकमनोहरा पत्रिका प्रकाशिता । अस्या प्रकाशनं पी. बी. अण्णङाचार्यमहोदयानां सम्पादकत्वे लिटले, कावीतः भवति स्म । वैष्णवदर्शनप्रधानपत्रिकायामस्यां रामानुजीयदर्शन-सम्बंधयः लेखाः प्राप्यन्ते ।\nसंस्कृत-प्रतिभा - 1951 वर्षे अपारनाथमठ वाराणसीतः अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं पं. रामगोविन्दशुक्लमहोदयानां सम्पादकत्वे जातम् । अस्याः प्रकाशनं साद्धैर्कवर्षं यावत् जातम् ।\nसंस्कृतसन्देश - 1953 वर्षे संस्कृतसन्देशकार्यालय, काठमाण्डु नेपालतः अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं जातम् । इतिहासप्रधाना पत्रिका, अत्र शिलालेखानां प्रकाशनं जायते स्म ।\nदिव्यज्योति - हिमाचलप्रदेशस्य राजधानीशिमलातः प्रकाशिता दिव्यज्योति सचित्र मासिकपत्रिका स्वप्रभया दिगदिगन्तं चकास्ति । 1956 वर्षतः प्रकाशिताया अस्या प्रकाशनसङ्केतः आनन्दलॉज-जाखु शिमलास्ति । अस्या प्रमुखद्देश्यं सरल-सरससुबोध-साधनैः सबंस्मिन् संसारे संस्कृतस्य प्रसारः साहित्यान्तर्गतानां सकलकलानां समन्वेषणं संसारस्य हितसम्पादनम् एवं लौकिक अलौकिक स्वातंत्र्यस्य-प्राप्तिः । अस्या आद्यसम्पादकाः राष्ट्रपति-सम्मानिताः आचार्यदिवाकरदत्तशर्माणः सम्पादकाश्चाचार्यकेशवशर्माणः सन्ति । अत्र प्रकाशिता, लेखाः समाचाराः श्लोकाश्च सर्वथा पठनीय भवन्ति । अस्या वार्षिकं शुल्कं पञ्चाशत् रुप्यकाणि वर्तन्ते । प्रतिमासस्य पञ्चदशतारिकायां प्रकाश्यते । अत्र केचन् विशेषाङ्काः प्रकाशिताः ।\nविद्या - 1956 तमवर्षे बेगांवतः विद्या पत्रिकायाः प्रकाशनं जातम् । अस्याः प्रकाशनं विद्याकार्यालय-देशपाण्डेगल्लि 1558 बेलगांवतः श्रीपण्डित वरखेडीनसिंहाचार्यणां तथा पण्डितशिरोमणि गलगलीरामाचार्यमहोदयानां सम्पादकत्वे प्रारब्धमासीत् । अत्र दार्शनिकधार्मिक निबंधाः प्रकाश्यन्ते स्म । वर्षत्रयं यावत् एषा प्रकाशिता ।\nप्रणवपारिजातम् - कालिकातातः 1958 वर्षे प्रणवपारिजातम् पत्रिकायां प्रकाशनं प्राब्धम् । सीतारामवैदिकमहाविद्यालय 7/3 पी. डब्लू. डी. रोड कोलकातास्याः प्रकाशनस्थलमासीत् । श्रीरामरंजनस्य प्रकाशकत्वे एषा प्रकाशयते स्म । अत्र-गीत-गद्य-पद्यात्मककाव्य-अनुवाद-निबंध-स्तुति वन्दना तथा संस्कृत-शिक्षासम्बन्धिनिबंधानां प्रकाशनं भवति स्म । अभिनवसाहित्यस्यापि प्रकाशनं भवति स्म ।\nअमरवाणी - मासिक पत्रिका 1959 तमवर्षे वाराणसीतः प्रकाशिता । अमरवाणी नाम्नैव एकस्या पत्रिकायाः प्रकाशनं इन्दौरतः जाता इत्यपि सूच्यते ।\nदिव्यवाणी - पत्रिकाया सूचना संस्कृत साकेत पत्रस्य 39.12 (1956) वर्षाङ्के मिलति ।10\nगीता - 1960 वर्षे उडिपीतः श्री के वेंकटाशवस्य सम्पादकत्वे गीता पत्रिका प्रारब्धा । अस्याः संस्कृतपत्रिकायाः प्रकाशनं कन्नड लिप्यां भवति स्म ।\nसरस्वती सौरभम् - बड़ौदास्थितवेद्धत्सभायाः मुखपत्ररूपेण 1960 तमवर्षे सरस्वती सौरभम् पत्रिकायाः द्वारिकाधीशमन्दिनृसिंह वीथी वटपत्तनमतः प्रारब्धम् । अस्याः प्रधानसम्पादकः जयनारायण रामकृष्णपाठकः आसीत् । अत्र सभाविवरणानां रचनानां च प्रकाशनां भवति स्म ।\nगुरुकुलपत्रिका - गुरुकुलकांगड़ीहरिद्वारतः 1960 वर्षे गुरुकुलपत्रिका पत्रिकेयं 1948 वर्षतः हिन्दीभाषायां प्रकाशितासीत् । अस्या व्ववस्थापका सत्यव्रतविधामार्तण्डमहोदयाः सम्पादकाश्च धर्मदेवविद्यार्माण्डाः । अत्र दार्शनिक-ऐतिहासिक-वैज्ञानिक-सामाजिक-निबन्धाः प्रकाश्यते । सर्व एव निबंधाः गम्भीर रोचक-ज्ञानवर्धकाश्च ।\nजयतु संस्कृतम् - काठमाण्डुतः 1960 वर्ष जयतुसंस्कृतम् कार्यालय रानीपोखटी 10/558 भोटाहिटी काठमाण्डू नेपालतः प्रकाशिता इयं पत्रिका । अत्र नेपाले संस्कृतप्रचार-नेपालीयसंस्कृसाहित्यस्यमूल्यांकणंप्रकाशितं भवति स्म । पत्रिकायां कविता-निबंध-कथा-अनुवाद-नेपालीयविदुषां परिचयात्मकं विविरणं प्रकाश्यते स्म ।\nसाहित्यवाटिका - दिल्लीराज्यसंस्कृतविश्वपरिषद् 23, एफ. कमलानगर कोल्हापुररोड़-दिल्लीतः 1960 वर्षे एषा पत्रिका प्रकाशिता । अस्या सम्पादकः यशोदारनन्दभारद्वाज आसीत् । एषा पत्रिका समस्यापूरकासीत् । सम्प्रति अनुपलब्धा ।\nदेववाणी - 1960 तमवर्षे एषा पत्रिका बिहारप्रदेशस्य मुंगरनामकात् स्थानात् प्रकाशिता ।\nगैर्वाणी - संस्कृतभाषाप्रचारिणीसभा, चित्तूर-आन्ध्रप्रदेशस्य पत्रिकेयं गैर्वाणी 1962 वर्षतः प्रकाश्यते । पूर्वं पत्रिकैषा त्रैमासिकी आसीत् अनन्तरं मासिकरूपेण सम्प्रति डा. क. वे. रामकृष्णाचार्यस्य सम्पादकत्वे चित्तूरनगरतः प्रकाश्यते । अत्र सभाविवरणं-समाचार-लेख-सुभाषित-पद्यानि सरलसरस-भाषया प्रकाश्यन्ते । अद्यत्वे तेलगुभाषयोऽपि समाचारानां सूचना लेखा वा प्राप्यन्ते । अस्या वार्षिंकं शुल्कं त्रिंशत् रुप्यकाणि सन्ति । पत्रिकायाः सप्तत्रिंशततमो वर्षः ।\nकल्याणी - जयपुरतः 1964 वर्षे कल्याणी नाम्नी मासिका पत्रिका प्रारब्धा । अस्याः प्रकाशनं स्थलं खण्डेलहाउस कल्याणजीकारास्ता चांदपोलबाजारजयपुरमासीत् । श्रीगोविन्दप्रसारदाधीचमहोदयानां सम्पादकत्वे अत्र विविधविषयकाः लेखा-कविता-नाटक-बालकथा-हास्यपद्यानि, महिला आयुर्वेद-व्याकरणस्तम्भेषु च, निबंधाः प्रकाश्यन्ते । अत्र सम्पादकीयं सामयिक विषययानुकूलं स्वभावाभिव्यक्त्तिरूपं भवति स्म । वर्षत्रयं यावदेव अस्याः प्रकाशनं जातम् ।\nमधुमती - मधुमती मासिकपत्रिकायाः प्रकाशनं राजस्थान-साहित्य अकादम्या संस्कृतस्य सर्जनात्मक लेखानां प्रोत्साहनार्थं उदयपुरतः जातम् । अस्याः सम्पादकाः श्री गणेशरामशर्मणः आसन् । अस्याः पत्रिकायाः एकैवाङ्कः प्रकाशिताः 1970 तमवर्षे ।\nसर्वगन्धा - 1976 तमवर्षतः सर्वगन्धा प्रगतिशील संस्कृतमोसिक पत्रिका लक्ष्मणपुरतः प्रकाश्यते । अस्याः प्रकाशनसङ्केतः संस्कृतालयः स्नेहीनगरं ताड़ीखाना सीतापुरमार्गः लक्ष्मणपुरम् (लखनऊ) 226021 उत्तरप्रदेशः वर्तते । पत्रिकायाः सम्पादकौ वीरभद्रः अनीता च । अत्र लोकोन्मुखा राष्ट्रानुरागजनकाः कर्त्तव्यप्रेरकाः लेखाः जनहिताय प्रकाश्यन्ते इति पत्रिकायाः उद्घोषः । परमत्र समाचाराः संस्कृतोन्नति विषयकाः सूचनाऽपि प्रकाश्यन्ते । सम्पादकौ दम्पती स्वगृहत्मेव संस्कृतमयं कृतौ यस्मिन् बालकबालिकाऽपि च संस्कृतं व्यवहरतः ।\nसंस्कृतामृतम् - 1978 तमवर्षतः दिल्लीप्रदेशतः प्रकाशिता संस्कृतामृतम् मासिकपत्रिका । अस्याः प्रकाशनं 1418 बाजारगुलियानः दिल्ली 110006 तः भवति सम्पादकश्च 'प्रभाकर' रामरत्नशास्त्रिमहोदयः वर्तते । शास्त्रिमहोदयाना निर्देशने प्रधानसंपादने च एषा पत्रिका सम्प्रति दिल्ली प्रदेशस्य उत्कृष्टतमा सर्वजनसुलभा च सञ्जाता शास्त्रिमहोदयाः स्वयमेव संस्कृतसेवातत्पराः संस्कृतानुरागिनश्च, सरलसंस्कृतभाषया बहुविधान लेखान् संपादयन्ति समसामयिकमसम्पादकीयेन संस्कृतपाठकान् मनस्तोषयन्ति । अस्याः पत्रिकाया प्रारम्भः सरस्वती स्नातकमण्डल-खन्नास्थामस्थ प्रयासेन सहयोगेन अभिनन्दनाङ्केन जातः यत्रस्यार्यविश्वनाथशास्त्रिणः । अत्र सम्प्रति सम्पूर्णे देशे जायमानानां संस्कृतकार्यक्रमाणां सुविस्स्तृतं रूपं संस्कृतवृत्तवार्ता इति शीर्षके द्रष्टुं शक्यते । एषा पत्रिका संस्कृतभाषां संवर्धयति प्रकाशयति च ।\nगीर्वाणसुधा - देववाणीमन्दिरस्य मुखपत्ररूपेण गीर्वाणसुधाया प्रकाशनं 1979 वर्षतः जायते । अस्या प्रकाशनसङ्केतः देववाणीमन्दिरम्, केशवस्मृति क्षत्रियसभागृहमार्ग दादर प. मुम्बई 400 028 वर्तते । श्री भि. वेलणकरमहोदयानां संस्थापकत्वे प्रधानसम्पादकत्वे च एषा प्रारब्धा सम्प्रति डॉ. शां-ग-मोघेमहोदयानां सम्पादकत्वे गीर्वाणसुधा स्वसुधावर्षणेन देववाणीमन्दिरसमाचाराश्च विस्तरेण प्रकाश्यन्ते । यदा-कदा विशेषाङ्क सुन्दरेण चित्रेण चित्रितः शोभते । एषा पत्रिका प्रतिमासस्य पञ्चतारिकायां प्रकाश्यते । पत्रिकायाः प्रथम पृष्ठे एषः श्लोकः लिखितः पिलति -\nयथा पयोधेर्तहरिप्रसूता सुधा सुराणाममृतत्वहेतुः ।\nतथैव गीर्वाणसुधाऽपि भूयात् नवीनसारस्वतवीचिभूतेः ।।\nश्रीपण्डित- स्व म. प. आचार्यमधुसूदनशास्त्रिमहोदयानां संस्थापकत्वे सम्पादकत्वे च 1980 वर्षे श्रीपण्डित मासिक-पत्रिका वाराणसीतः प्रकाशिता । सम्प्रति अस्याः पत्रिकायाः सम्पादको चन्द्रोदयमिश्रिभाल-चन्द्रपाण्डेयौ स्तः । अस्यां पत्रिकायां प्रायः गवेषणात्मकलेखाः पद्यानि समाचाराश्च प्रकाशिता भवन्ति । शोधच्छात्राणां कृते एषा पत्रिका सर्वथा पठनीया । अस्या वार्षिकं शुल्कं पञ्चत्रिंशत् रुप्यकानि सन्ति । पत्रिका यदा-कदा संयुक्त्ताङ्करूपेणाऽपि प्रकाशितां ।\nपारिजातम् - 1982 वर्षतः मासिकं सुरभारतीपत्रम् पारिजातम् कानपुरतः प्रारब्धम् । पत्रिकाया अस्याः प्रकाशनं 105/194 प्रेमनगरम् कर्णपुरम् उत्तरप्रदेशतः निरन्तरं जायते । अस्याः प्रधानसम्पादकः प्रबन्ध सञ्चालकश्च डॉ. प्रकाशमित्रशास्त्रिमहोदयः वर्तते सम्पादकौ आचार्यसोमदत्त वाजपेयी डा. विद्याशंकरदीक्षितौ स्तः । मासिकपत्रिकासु एषा पत्रिका विशिष्टतां भजते । अत्र सामयिकचिन्तनम्-वेदवाणी-संस्तवः साहित्यसरणि- हास्यव्यंग्यम्-सामान्यज्ञानं-वातायनादिप्रभागेषु रुचिकराः मनस्तोषकाः ज्ञानवर्द्धकाश्च लेखाः प्रकाश्यन्ते । अस्मदीयमिति शीर्षके सूक्त्तीनामाधारीकृत्य लिखितं सम्पादकीयं सर्वथा सरलसंस्कृतेन पठनीयम् अस्याः पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं चत्वारिशत् रुप्यकाणि सन्ति ।\nचन्दामामा - चन्दामामाप्रकाशक चन्दामामाभवन चेन्नईद्वारा प्रकाशिता विभिन्न-भाषाविषयका पत्रिका चन्द्रमामा नाम्नेति । तत्र चन्दामामा संस्कृतमासपत्रिकायाः प्रकाशनं 1983 वर्षतः जायते । सचित्रकथा प्रधानपत्रिकायमत्र विविधविषयकाः बालमनोरञ्जिनी कथाः प्रकाश्यन्ते । अन्यासु भाषाष्वपि एषा पत्रिकातीव लोकप्रिया सर्वजनग्राह्या चास्ति । अस्या सम्पादकः नगरेड्डिमहोदयः परं कर्गजाभावात् 1998 वर्षस्य नई मासतः एषा पत्रिकास्तंगता प्राय ।11 एतेन एकस्याः मनोरम-सुन्दर-ललित सरसभाषाऽप्लावितायाः पत्रिकायाः अवसानम् अनुभूयते ।\nलोकसुश्री - लोकभाषाप्रचारसमितिः बड़ओडियामठ-पुरी-उडीसातः प्रकाश्यते । एषा राधा-वल्लभमठाधीशः श्रीकृष्णचरणदासमहाराज्ञः संरक्षकत्वे प्रकाशतामेति । अस्यां पत्रिकायां सरलसंस्कृतभाषया लेखाः कविता कथाः भवन्ति सहैव संस्कृतभाषायाः प्रचाराय प्रसाराय कृतभूमिश्रमिश्रमस्थ लोकभाषा प्रचारसमितेः सम्पूर्णे विश्वे आयोजितानां संस्कृतकार्यक्रमाणां शिविरविवरणानां सविस्तरं विवरणं भवति । अस्या संस्थायाः शाखा सम्पूर्णे देशे वर्तते एव तत्र नेपाल-इण्डोनेशिया-मारिशस-हांगकांग प्रभृतिदेशेषु समितेः प्रचारकाः संस्कृतस्य प्रचारं कुर्वन्तुः सन्ति । अस्याः सम्पादकाः समितेः सचिवाः श्रीसदानन्ददीक्षितमहोदयाः संस्कृप्रचाराय संलग्नाः सन्ति । अस्याः पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्क विंशतिरुप्यकाणि सन्ति ।\nसत्यानन्दम् - श्रीसत्यानन्ददेवायतनम् संस्थायाः संस्कृतपत्रिका सत्यानन्दम् । आई. पी. रोड़ यादवपुरम् कलिकातातः 1987 वर्षतः प्रकाश्यमानास्ति । अस्याः उपदेष्ट्रमण्डल्यां सत्यानन्दमानसकन्या श्रीअर्चना पुरीमाता अन्ये च विख्याता विद्वांसः । अस्याः सम्पादकौ श्री मृगानन्दः डॉ. कुमारनाथभट्टाचार्यश्च भास्करनाथभट्टाचार्यः सहसम्पादकः वर्तते । अस्याः पत्रिकाया मुख्यमुद्देश्यं साधारणजनानां मध्ये सरलसंस्कृतस्य प्रसारमाध्यमेन संस्कृतं प्रति सुप्तानुरागस्य पुनर्जागरणम् । सरलसंस्कृतभाषया हिन्दूधर्मस्य संस्कृतेश्च प्रचारमाध्यमे उच्चत्तरमूल्यबोधस्य जागृतिः तथा दिव्य जीवनचर्चायाः दिङ्गनिर्देशः । व्यवहारिकभाषारूपेण संस्कृतस्य प्रयोगमाध्ययेन गृहे-गृहे शान्तेः तथा आनन्दस्य वाणीवितरणम् । तथाहि -\nसंस्कृतात् सत्यमानन्दम् विन्दमानाः शिवास्पदम् ।\nश्रीगुरुं संस्कृतात्मानं सत्यानन्दं भजामहे ।।\nसम्प्रति पत्रिकेयं हरिसत्यानन्दचैरिटिबलट्रस्टस्य स्वामीहीरानन्दस्य संरक्षकत्वे प्रकाश्यते ।\nअभिनवसंस्कृतम् - पुनरपि लसतु संस्कृतं गृहे-गृहे इत्युद्घोषेण डा. शिवबालकद्विवेदी-महोदयानां संस्थापकत्वे निदेशकत्वे च 3/129 विष्णुपुरी, कर्णपुरम्, उत्तरप्रदेशतः अभिनवसंस्कृतम् मासिकपत्रिका प्रकाश्यते । अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं 1992 वर्षतः डॉ. सुमनमिश्रा श्रीमती पुष्पाजोशीमहोदययोः सम्पादकत्वे जायते । अस्यां शोधपूर्ण लेखा-समाचाराः तया कस्याप्येकस्याः पत्रिकायाः सविस्तर विवरण मिलति । पत्रिकायां चतुर्विशेषाङ्काः प्रकाशिता । अस्याः वार्षिकं शुल्कं 131 रुप्यकाणि सन्ति ।\nसम्भाषणसन्देशः - प्रकाश्यमानासु सर्वासु मासिकपत्रिकासु सम्भाषणसन्देशः स्वसरलसंस्कृतभाषया, सुन्दरमनोहरसङ्गाणतमुद्रितेन आकर्षकसाजसज्जया विविधवर्णवर्णितया लेखादिवैशिष्टयेन विशिष्टं स्थानं भजते । अरक्षम् 8 क्रास 11 फेज गिरिनगरम् बेंगलूरतः प्रकाशितं पत्रिकेयं 1994 वर्षतः सततं वर्द्धमानास्ति । अस्याः पत्रिकायाः सम्पादकः विश्वासः निर्वाहकसम्पादकश्च जनार्दनहेगड़े वर्तते । अत्र संस्कृतभाषाप्रचारार्थं हितसाधनार्थञ्चविशेषलेखाः-कथा-बालमोदिनी-धारावाहिनी-स्थिरशीर्षकेषु मनोहरा रुचिपूर्णा ज्ञानात्मकाश्च लेखाः प्रकाश्यन्ते । संस्कृतभाषां प्रतिजनरुचिवर्धिका बालाभिरुचिसंवर्द्धिकाश्च कथा-आख्यानिका व्यङ्गलेखा प्रहेलिका सचित्रं प्रकाश्यते । अस्याः विशेषांङ्क सोत्साहेन पाठकैः पठ्यते । सम्पूर्णेराष्ट्रे अद्यत्वे संस्कृतमासिकपत्रिकासु एषा पाठकानां संख्यादृष्ट्या प्रकाशनदृष्ट्या प्रसिद्धिदृष्ट्या च प्रथमं स्थानमवधारयति । नूनमेषा पत्रिका स्वीकरणीया । अस्या वार्षिकंशुल्कं अशीति रुप्यकानि प्रत्युङ्कस्य च सप्तरूप्यकाणि वर्तन्ते ।\nरावणेश्वरकाननम् - बिहारप्रदेशसांस्कृतिकराजधानी वैद्यनाथधामतः प्रकाशिता रावणेश्वरकाननम् मासिक पत्रिका 1996 वर्षतः प्रो. मोहनानन्द मिश्रमहोदयानां सम्पादकत्वे निरन्तरं प्रकाश्यते । श्री अभयकुमारशर्राफ महोदयस्य संरक्षकत्वे एषा चिताभूमि चन्द्रदत्तद्वारीरोड, पो.टी.बिलासी-814117 बैद्यनाथधाम, देवधर बिहारतः प्रकाशिता । अस्यां वैदुष्यपूर्ण सम्पादकीय-विविधलेखाः-पद्यानि-हास्यव्यङ्गवार्ता-संस्कृतपाठाश्च प्रकाश्यन्ते । अस्यां पत्रिकायां सरलमाध्यमेन संस्कृतभाषा शिक्षणार्थमेका सरणि प्रारब्धा वर्तते यस्यां संस्कृतभाषायाः ज्ञानं सम्यक् प्रकारेण कार्यते । संस्कृतजिज्ञासूनां कृते नूनमेषा पत्रिका संग्रहणीया । अस्याः पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं चत्वारिंशत रुप्यकाणि सन्ति ।\nअमृतभाषा - डॉ. रामकुमारचन्द्रमिश्रमहोदयस्य सम्पादकत्वे हल्दीपरा बालेश्वर उड़ीसातः प्रकाश्यमानां अमृतभाषा संस्कृतस्य मासिकपत्रिका वर्तते या 1998 वर्षतः प्रकाश्यते । पत्रिकायाः कलेवरेण समाचारपत्रवत् प्रतिभाति यस्यां राजनीतिविषयानां समाचारः सरलसंस्कृतभाषया भवति । अमृतभाषा हि संस्कृतमित्युद्घोषेणेयं संस्कृतं राष्ट्रभाषां कत्तु, संस्कृतं पाठ्यक्रमे बाध्यतामूलकं मा भवतु, सर्वेसंस्कृतज्ञाः संस्कृतं वदन्तु, संस्कृतमाध्यमेन पाठयन्तु, संस्कृतस्य प्रचारं प्रसारञ्च करोति । अस्याः पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं चतुर्विंशति रुप्यकाणि प्रत्यङ्कस्य रुप्यकद्वयम् अस्ति । पत्रिकायाः घोषः वर्तते एकसहस्त्रं रुप्यकाणि दत्वा अमृतभाषायाः प्रतिष्ठात् सदस्याः भवन्तु अमृतभाषां दैनिकपत्रं दैनिकपत्रं कर्त्तुं साहाय्यं कुर्वन्तु इति ।\nआर्षज्योतिः - श्रीमद्दयानन्दवेदविद्यालयस्य मासिकं पत्रं आर्षज्योतिः तमसो मा ज्योतिर्गमय इत्युद्घोषेण एषा मासिक पत्रिका, 119, गोतमनगरम् नव दिल्लीताः - 110049 प्रकाश्यत । अगस्त 1998 वर्षतः प्रकाशिताया अस्याः पत्रिकायाः संस्थापक आचार्यहरिदेवः संरक्षश्च दिल्लीसंस्कृताकादम्याः सचिवः श्रीकृष्णसेमवालः । अस्याः प्रधानसम्पादक डॉ. नारायणः वर्तते । पत्रिकाया लक्ष्यमस्ति संस्कृतं व्यवहारपदं प्रापयितुं सरलोपायेन प्रयासः । अनुपलब्ध प्राचीनसंस्कृतसाहित्यस्य अन्वेषणम् । वैदिकसिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्वा उपादेयत्वं साधयित्वा वेदविज्ञानयो सामञ्जस्य स्थापनम् । पत्रिकेयं प्रतिमासं पञ्चविंशतितारिकायां प्रकाश्यते । अस्याः वार्षिकं शुल्कं पञ्चाशत् रुप्यकाणि प्रत्यङ्कस्य च पञ्चरुप्यकानि वर्तन्ते । अस्यामार्य जीवनदर्शनं गुरुकुलीय पद्धत्या वैशिष्ट्यं सम्यक् प्रकारेण द्रष्टुं शक्यते ।\nसंस्कृतपत्रिकाया अद्य मासिकपत्रिकारूपेणैव जातम् । स्वतंत्र भारते अनेका मासिकीपत्रिकाः प्रकाशिताः तासु काश्चनस्तंगता काश्चन् नूतनाऽऽविर्भूताः । सम्प्रति वींशतीसंस्कृतस्य मासिकपत्रिकाः प्रकाश्यन्ते । ताषु भारती, संस्कृतामृतम्, पारिजातम् , सम्भाषणसन्देशः रावणेश्वर-काननम् प्रभृतयः अन्यतमाः सन्ति । नूनं संस्कृतज्ञैः एताः पत्रिकाः संरक्षणीया । स्वरचनाभिः अभिव्यक्त्तिभिः पत्रिकायाः ग्राहकत्वं स्वीकृत्वं च । एतेन संस्कृतपत्रकारिता चिरस्थायी भविष्यन्ति ।\nस्वतंत्रभारते 1910 वर्षे हरिद्वारतः प्रकाशिता भारतोदयः 1924 वर्षे वाराणसीतः प्रकाशिता सूर्योदयश्च भारतस्य उदयद्वयं सूर्यचन्द्रं चोदयतः अद्यापि स्वप्रभया भारतं भारतं करोति संस्कृतपत्रकारिता जगति चकास्तः । इमे द्वे पत्रिके पत्रकारितायाः आधारभूते ये स्वतंत्रतायाः पूर्वम् उत्तरं च योजयतः ।\nमालवमयूरः - अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं श्रीरुद्रदेवत्रिपाठिमहोदयानां सम्पादकत्वे मन्दसौरः मध्यप्रदेशतः जातम् । 1946 वर्षतः प्रकाशिता इयं पत्रिका मासिक आसीत् अनन्तरं द्वैमासिकरूपेणस्याः प्रकाशनं जातम् ।\nभारतीविद्या - स्वामीचिन्मयानन्दमहोदयानां सम्पादकत्वे मकरन्दनगर फतेहगढ़त भारतीविद्या द्वैमासिकपत्रिकायाः प्रकाशनं 1950 वर्षतः प्रारब्धम् । मधुरवाणी-पत्रिकायां सूचना मिलति अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनस्य ।\nपियंवदा - एषा-द्वैमासिक-पत्रिका प्रकाशनसङ्केतः संस्कृतभवनं लोकनायकमार्गः पुरी उड़ीसा वर्तते । पत्रिकायाः प्रकाशनं 1988 वर्षतः जायते अस्याः सम्पादकौ श्रीमरेकृष्णमहापात्र प. श्री गदाधरदाशौ आस्ताम् । अत्र सरलसंस्कृतनिबंधाः सुरुचितंक्षिप्ताश्च समाजोपयोगिलेखाः शास्त्रचर्चा व्यङगपद्यादि रचनाः - कथाः प्रकाश्यन्ते । अस्याः एकाविशिष्टतासीत् यदत्र समस्यापूर्ति शीर्षके जनाः सरुचिं भागं गृहणान्ति । 'मनोरथे मे रथि एव राजते' तथा 'भक्त्तौ सदैव रमतां हृदयं महीयम्' इत्यादयः समस्यापूर्तिश्लोकांशाः प्रदत्तासन् पत्रिकायाः वार्षिकशुल्कमेकेविंशतिरुप्यकाणि सन्ति ।\nप्रियवाक् - 1992 नमवर्षतः प्रियंवदा द्वैमासिकपत्रिकायाः नामपरिवर्तितं प्रियवाक् इति जातम् । सम्प्रति एषा पत्रिका MIG-5 केन्द्रीयविद्यालयस्य पृष्ठे पुरीतः प्रकाश्यते । परिचालनसंस्थापकः प्रकाशकश्च डॉ. नागवरप्रसाद-रावचन्द्रपाटि वर्तते । आर्थिकहानिरपि जायते चेत् पत्रिकायाः प्रकाशनं भवति ।\nभारतमुद्रा - पुरनाकुट्टुरा त्रिपुरनगरं केरलतः प्रकाशिता द्वैमासिकपत्रिका 'भारतमुद्रा' सम्प्रत्यपि निरन्तरं प्रकाश्यते । अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं 1993 वर्षतः अशोकनपुरनाटुक्रामहोदयस्य सम्पादकत्वे जायते । अस्यां प्रबंधाः नाटकं-कविता-नावले-वार्तादिकाः सरल संस्कृतभाषया प्रकाश्यन्ते । सम्पादकीयमतीव सरलं सुन्दरं च भवति - वार्तासु विशेषेण संस्कृतकार्यक्रमाणां संस्कृतविदुषां विषये विस्तरं विवरणं मिलति । अस्याः पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं व्यक्त्तीनां कृते त्रिंशत् रुप्यकाणि संस्थानां कृते च पञ्चचत्वारिशंत् रुप्याकाणि वर्तत्ते ।\nस्वतंत्रभारते अन्या द्वैमासिकपत्रिकाः वर्तते ताः कानपुरतः प्रकाशिता वेदान्तसंदेशः मुजफ्फरपुरतः प्रकाशिता संस्कृतदर्शनञ्च । 1987 वर्षतः एरनल्लूरतः प्रकाशिता कामधेनुः बंगसंस्कृतयुता वर्तते । अत्र भारतमुद्रा एव सततं प्रकाशमानास्ति ।\nविद्यालयपत्रिका - 1951 तमवर्षतः चातुर्वेदसंस्कृतविद्यालय, मथुरातः स्वतंत्रभारतस्य प्रथमा त्रैमासिकापत्रिका विद्यालय-पत्रिका प्रारब्धासीत् । अस्याः सम्पादकः प. पुरुषोत्तमशर्माचतुर्वेदीमहोदय आसीत् । विद्यालयस्य प्राध्यापकानां विद्यार्थीनाञ्चेयंपत्रिका अनियतकालिकासीत् ।\nश्रीरविवर्म-संस्कृतग्रंथावली - त्रिपुन्नुरासंस्कृतविद्यालयसमितेः त्रैमासिकपात्रिकेयम् । अस्याः प्रकाशनं 1953 वर्षे त्रिपुनिथुरातः जातमासीत् । अत्राप्रकाशितानां ग्रन्थानां प्रकाशनं भवति स्म संस्कृतभाषाया तत्कालीनस्वरूपोपरि लेखा यत्रकुत्रापि अङ्के प्रकाशिताः । पत्रिकायाः सम्पादकः श्री सी. के. रामन् नाम्बियार आसीत् ।\nसंस्कृत प्रभा - भारती प्रस्थानस्यनुसन्धानपत्रिका त्रैमासिकी संस्कृत-प्रभा अस्याः प्रकाशनं 1960 वर्षे भारती प्रतिष्ठान् 34 आनन्दपुरी मेरठतः आचार्यद्विजेन्द्रनाथशास्त्रिमहोदयस्य सम्पादकत्वे जातम् । पत्रिकायाः प्रकाशनं प्रथमे वर्षे एव स्थगितम् ।\nगैर्वाणी - संस्कृतभाषाप्रचारिणीसभाचित्तुरतः 1962 वर्षे गैर्वाणी त्रैमासिक-पत्रिकायाः प्रकाशनं प्रारब्धम् । अस्या सम्पादकः एम. वरदराजनपन्तुल्महोदयः आसीत् । अत्र सभाविवरम-सुभाषित-आंध्रसंस्कृत-परीक्षासूचना-भाषणादि प्राकश्यन्ते स्म । सम्प्रति एषा पत्रिका क. वे. रामकृष्णामाचार्यस्य सम्पादकत्वे प्रकाशिता भवति ।\nसागरिका - 1962 तमवर्षतः सागरिका समिति सागरविश्वविद्यालय सागर म.प्र.तः सागरिका नाम्नी त्रैमासिकसंस्कृतशोधपत्रिका प्रारब्धा । प्रतिवर्षस्य जुलाई-अक्टूबर-जनवरी-अप्रैलमासेषु प्रकाश्यते एषा पत्रिका । सम्प्रति प्रकाशितासु सर्वासु शोधपत्रिकासु सागरिका स्ववैदुष्यपूर्ण-तर्कसंगत प्रौढ़ लेखप्रकाशनार्थं संस्कृतमनीषाणां जीवनचरितार्थ नवीनसाहित्य प्रकाशनार्थञ्च स्मर्यते । अस्या विशेषाङ्क-विश्वसंस्कृतसम्मेलन विशेषाङ्क-कालिदास-ज्योतिष-नाट्यवेद-प्राचीन भारतीयसमाजदर्शन-मनुस्मृति विशेषाङ्काः प्रमुखाः सन्ति । सम्पादका अस्याः पत्रिकायाः रामजीउपाध्यायराधाबल्लभत्रिपाठिमहोदयाः सन्ति । पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं त्रिंशद्रुप्यकाणि वर्तत्ते । संस्कृतशोधच्छात्राणां कृते एषा पत्रिका सर्वथा पठनीया सङ्ग्रहनीया च ।\nविश्वसंस्कृतम् - 1995 वर्षे विश्वेश्वरानन्दवैदिकशोधसंस्थानम् साधुआश्रमहोशियारपुरम् - 146021 पंजाबतः विश्वसंस्कृतम् त्रैमासिकशोधपत्रिका प्रकाश्यते । अस्या संस्थापकसम्पादकाः श्रीमन्तः विश्वबंधु महोदयाः आसन् । सम्प्रति एषा प्रो. एस. भास्कन् नायरमहोदयास्य प्रबंधसम्पादकत्वे क. र. डा. श्यामदेवपाराशास्यच सम्पादकत्वे प्रकाशतामेति । पत्रिकेयं स्वभाषागाम्भीर्येण परिष्कृतप्रौढ़शोधनिबन्धेन मौलिकरचना प्रकाशनेन प्रसिद्धा वर्तते । अत्र विशेषाङ्काऋ सविशेषं स्थानं भजत । एषा प्रतिवर्षं चैत्र-आषाढ़-आश्विन्-पौषमाषेषु प्रकाश्यते । पत्रिकायाः वार्षिक शुल्कं चत्वारिंशत् रुप्यकाणि वर्तन्ते ।\nसंस्कृत सम्मेलनम् - विहारराज्यसंस्कृतसाहित्यसम्मेलनस्य त्रैमासिकं मुखपत्रं-'संस्कृतसम्मेलनम्' । एषा पत्रिका श्रीरामनिरंजनंमुरारका-संस्कृत महाविद्यालय-चौकपटनानगरात् 1764 वर्षतः प्रकाश्यते । अत्र विविध विषयसम्बद्धाशोधलेखाः कविता-संस्कृतवृत्ताश्च प्रकाश्यन्ते । सम्प्रति अस्याः प्रकाशनं श्रीचन्द्रदीपशुक्लमहोदयानां सम्पादकत्वे जायते । अस्या अनेकेविशेषाङ्काः यदा-कदा पकाशिताः ।\nसंगमनी- प्रयागस्थ संस्कृतसाहित्यपरिषदः प्रकाशनं वर्तत्ते संगमनी त्रैमासिकशोधपत्रिका । अस्याः प्रकाशनं 1964 वर्षतः दारागंज प्रयागतः निरन्तरं जायते । एषा संस्कृतवाङ्गमयस्य संस्कृतभाषायाः प्रचाराय प्रसाराय गवेषणापूर्णलेखानां परिचर्यानाम् अप्रकाशितानां पाण्डुलिपिनां प्रकाशनं करोति । आचार्य-महामण्डलेश्वर-श्री महेशानन्दगिरिमहोदयानां संरक्षकत्वे डॉ. प्रभातशास्त्रिणः प्रधानसम्पादकत्वे संगमनी संस्कृतस्य निःस्वार्थसेवायां रता वर्तते । अत्र साहित्ये-गतानुसंधानलेखा सविशेषेण पठनीया वर्तते पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं पञ्चविंशतिरुप्यकाणि सन्ति ।\nसंविद - भारतीयविद्याभवनस्य संस्कृतत्रैमासिकी पत्रिका 'संविद' 1964 वर्षतः कुलपतिमुंशी मार्गः मुम्बईतः प्रकाश्यते । अस्याः पत्रिकायाः सम्पादकाः श्रीमन्तः जयन्तकृष्ण हरिकृष्णदवेमहोदयाः च सह सम्पादकौ भाई शंकरपुराहितसुरेश उपाध्यायौ च । सुचित्रेण सुन्दरेण लेखलिपिभिः सज्जितायामस्यां पत्रिकायां प्रार्थन-सम्पादकीयम्-लेखा-सुभाषित-लब रूपक-संस्कृत समाचारपाठकानां प्रतिक्रिया च प्रकाश्यन्ते । अस्यां पठनसामग्रयः समीचीना पठनीया मनोरञ्जनीया च भवन्ति । अस्याः वार्षिकं शुल्कं षष्ठिरुप्यकाणि वर्तन्ते । विद्याभवनस्य संरक्षणे एषा पत्रिका उत्तरोत्तरं वर्धमानास्ति ।\nगुञ्जारवः - संस्कृतत्रैमासिकपत्रिका गुञ्जारवः 1996 वर्षतः गीतायनम् सर्व्है नं. 39/1/11-अ प्लाट नं. 7 नरहरिनगरसमीपे, गुलमोहर पथः अहमदनगरतः प्रकाश्यते । अस्याः सम्पादकः डा. देवीप्रसादख्रंडीकरमहोदयः वर्तते । पत्रिकैषा अहमदनगरस्थया सनातनधर्मसभया पुरस्कृता वर्तते । संस्कृत-संस्कृति विषयमधिकृत्य अस्यां लेखा-नूतन कविता पद्य-समाचार-परितोषपत्राणि च प्रकाश्यते । अस्या विशेषाङ्केषु ज्ञानेश्वर-रामदास-रौप्यमहोत्सवीयाः प्रमुखा वर्तन्ते । अस्याः पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं पञ्चाशत् रुप्यकाणि वर्तते ।\nहितकारिणी - त्रैमासिक पत्रिकायाः प्रकाशनं 1964 वर्षे जबलपुरम म. प्र. जातमासीत् ।\nऋतम्भरम् - 1964 वर्षे अहमदाबादतः ऋतम्भरम् पत्रिका प्रकाशिता ।\nमधुमती - 1964 तमवर्षे अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं राजस्थान साहित्य अकादमी-उदयपुरतः जातम् । पत्रिकायाः सम्पादकः श्रीगणेशरामशर्मा महोदयः आसीत् । अस्याः पत्रिकायाः केवलम् एकाङ्क एव प्रकाशिता ।\nकामेश्वरसिंह संस्कृतविद्यालय - त्रैमासिकीपत्रिकायाः प्रकाशनं 1964 वर्षतः दरभंगानगरतः जातम् ।\nअमृतलता - अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं त्रैमासिक रूपेण पारडी गुजराततः 1964 वर्षे जातम् । केचन् पत्रिकामिमां मासिकपत्रिकारूपेण स्वीकुर्वन्ति । 12\nसंस्कृतस्त्रोतस्विनी - अस्याः प्रकाशनं 1964 वर्षे आगरातः जातम् ।\nसंस्कृतसुधा - श्री उमेशशास्त्रिनः सम्पादकत्वे अस्याः त्रैमासिकपत्रिकायाः प्रकाशनं 1964 वर्षे जयपुरतः जातम् । अस्याः प्रकाशनस्थलं डी. 282 मीरामार्गः बनीपार्क जयपुरमासीत् । श्रीयोधराजसारस्वत अस्या प्रबन्ध सम्पादक आसीत् । अस्याः पत्रिकाया मुख्यमुद्देस्यमासीत् विचारात्मकानां गवेषणात्मकानां भारतीयसंस्कृतविषयानां निबंधानां प्रकाशनम् । वर्षत्रये अस्या अष्टाङ्का एव प्रकाशिताः ।\nसनातन धर्मशास्त्रम् - कलकतातः प्रकाशिता इयं पत्रिका, धार्मिक पत्रिका रूपेण स्वीक्रियते । अस्याः प्रकाशनं 1964 वर्षे जातम् ।\nमालविका - भोपाल मध्यप्रदेशतः मालविका त्रैमासिकपत्रिकायाः प्रकाशनं 1964 वर्षे जातम् ।\nपाटलश्री - पाटलिपुत्रतः प्रकाशिता पाटलश्री एका त्रैमासिकशोधपत्रिका आसीत् । अस्याः प्रकाशन पूर्वराज्यपाल श्री अनन्तशयनअयङ्गरमहोदयस्य प्रयासेन प्रारब्धम् ।\nस्वर-मङ्गला - रामस्थानसाहित्यसंगमस्य त्रैमासिकशोधपत्रिका-स्वरमंगलायाः प्रकाशनं उदयपुरनगरात् 1975 तमवर्षे प्रारब्धम् । प्रतिवर्षे अङ्कचतुष्टयेषु प्रकाश्यमाना एषा सम्प्रति राजस्थानसंस्कृतआकादमी वीरेश्वर भवनम् - गणगौरी बाजार-जयपुरतः प्रकाश्यते । इयं पत्रिका नवलेखकानां गद्य-पद्य लेखपराणां विदुषां विविधभावभरितानां शोधात्मकलेखानां । नव्यकाव्यरचनानाञ्च निरन्तरं प्रकाश्च संस्कृत-संस्कृति सौरभ्य प्रसारमे संलग्ना वर्तत्ते । अत्र प्रकाशितासु विशेषाङ्काः अत्युच्चगवेषणात्मकनिबंधयुताः सन्ति तेषु-राधाकृष्णन्-नेहरू-भट्मथुरानाथशास्त्रि-राजन्द्रप्रसाद- पं. गिरधर शर्मा चतुर्वेदि-म. म. गोपीनाथकविराज गुलेरी-बालाङ्काः वेद-व्याकरणदर्शन धर्मशास्त्रिदि अङ्काः स्वशोधलेखैः सुसज्जिताः सन्ति । अस्याः पत्रिकायाऋ वार्षिकं शुल्क चत्वारिंशत् रुप्यकाणि सन्ति ।\nपरमार्थसुधा - संस्कृतभाषायाः सेवायां तत्परं वाराणसीस्थ सार्वभोमसंस्कृत प्रचारसंस्थानतः श्रीसत्यनारायणशर्ममहोदमानां सम्पादकत्वे श्रीवासुदेवशास्त्रि श्रीविद्याधरद्विवेदिमहोदययोऋ उपसम्पादकत्वे परमार्थसुधा त्रैमासिकपत्रिका प्रकाश्यते स्म । अस्याः प्रकाशनं 1976 वर्षतः हौजकटोरावाराणसी संस्थानतः एव प्रकाशतामेति । अस्यां विमर्शात्यका अनुसन्धानात्मकाश्च शास्त्रीया अप्रकाशितपूर्वा उच्चस्तरीयाः मौलिकलेखाः काव्यनाटक-चरित्रवर्णन व्यङ्गसम्बन्द्धाः नव्याः कृतयः प्रकाश्यन्ते स्म ।\nअजस्रा - अजस्रा नाम्नी त्रैमासिकी पत्रिका अखिलभारतीयसंस्कृत परिषदलखनउतः 1977 वर्षे प्रारब्धा । अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं महात्मागांधी मार्ग हजरतगंजः लखनऊ उत्तरप्रदेशमस्ति । पत्रिकायाः सम्पादक श्री अशोककुमारकालियास्ति । संस्कृतसम्पदासंरक्षणं विभिन्न पद्धतिजुषां रचनां संवर्द्धनम् प्रातिभनूतनकृतीनां संसर्जनञ्च अस्या उद्देश्यं । अत्र कथा-लेख-कविता-नाटक-शोधप्रधान-निबंधाश्च प्रकाश्यन्ते । अस्याः पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं त्रिंशत् रुप्यकाणि एकप्रतेश्चाष्ट रुप्यकाणि सन्ति ।\nअर्वाचीन-संस्कृतम् - डॉ. रमाकान्तशुक्लमहोदयानां सम्पादकत्वे देववाणीपरिषद्-आर. 6, वाणीविहारदिल्लीतः अर्वाचीन-संस्कृतम् नाम्नी त्रैमासिकी अर्वाचीना-पत्रिका प्रकाशनं भवति । अस्याः मुख्यद्देश्यमपि अर्वाचीनानां साहित्यानां प्रकाश्नम् । नूतनानां रचनानां च सज्जीकरणम् ।13 अद्यत्वे सम्पूर्णे विश्वे प्रवर्तमानायाः कारगिलचर्चायाः विषये कारगिल-विशेषाङ्कः पत्रिका स्वनामसार्थकी कुर्वती अस्ति । अत्र कारगिलविषये लिखिताः रचनाः विशेषेण हृदिगम्याः सन्ति । अनेके विशेषांकः पत्रिकाया अर्वाचीनसाहित्यानामाकरः प्रतिभाति । अस्याः वार्षिकं शुल्कं चत्वारिंशत् रुप्यकाणि सन्ति ।\nसंस्कृत-सञ्जीवनम् - बिहारसंस्कृतसञ्जीवनसमाजः 211 पाटलिपुत्र कॉलोनी पटनातः 1982 वर्षतः प्रकाश्यते । संस्कृतसञ्जीवनसमाजः त्रैमासिक पत्रिका । अस्याः पत्रिकायाः प्रधानसम्पादिका श्रीमति मिथलेशकुमारीमिश्रा महोदया सम्पादके हरिप्रपन्नद्वेदीविनाओझामहोदये । अत्र सम्पादकीयम् विविधनिबंधाः कविताश्च प्रकाश्यन्ते । अनेके विशेषाङ्का प्रकाशिताः वर्षान्ते एकः विशेषाङ्क अवश्यमेव प्रकाश्यते । पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं पञ्चाश्त रुप्यकाणि सन्ति ।\nव्रजगन्धा - व्रजमण्डलस्यैकमात्रं संस्कृतत्रैमासिकपत्रिका व्रजगन्धा 1985 वर्षतः रामाकृष्णपुरी-मधुरी-उत्तरप्रदेशतः निरन्तरं प्रकाश्यते । अस्याः पत्रिकायाः सम्पादकः डा. वासुदेवकृष्णचतुर्वेदिमहोदयः वर्तत्ते । 'वन्दे व्रजवसुन्धराम्' इति आदर्शोक्त्तिं वहत्ति एषा पत्रिका ब्रजक्षेत्रस्य प्रतिनिधित्व विदधति । गोलोकवासी पुण्यश्लोकानां प. श्री श्रीवरशास्त्रिणां स्मृतौ प्रकाशितायामस्यां पत्रिकायां लेख-कविता-हास्यपद्य-शोधनिबंधा-प्रकाश्यन्ते । पाठकानां पत्राणि पत्राणि पुस्तकानां समीक्षाऽपि प्रकाशिता भवति । पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं पञ्चाशत् रुप्यकानि सन्ति ।\nलोकसंस्कृतम् - संस्कृतकार्यालयः श्रीअरविन्दाश्रमः पाण्डिचेरीतः लोकसंस्कृतम् त्रैमासिकपत्रिकायाः प्रकाशनं 1985 वर्षे प्रारब्धम् । सम्पादकमण्डल्यां चिन्मयीमाहेश्वरी-नरेन्द्रश्च वर्तते । अत्र बालरचना-कथा-कविता-विविधलेखस्तम्भेषु नवीनरचनाः प्रकाश्यन्ते । शोधविषयकानां निबंधानां कृते एषा लोकप्रियास्ति । पत्रिकाया अष्टचत्वारिंशत् अङ्काः प्रकाशिताः । सम्प्रति संयुक्त्ताङ्करूपेण वर्षे वारद्वयं प्रकाशितं भवति फब्रुअरी मासे अगस्तमासे च पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं विंशतिरुप्यकाणि सन्ति ।\nदूर्वा - दूर्वा त्रैमासिकी पत्रिका मध्यप्रदेशसंस्कृतअकादमी-सिविललाईन-भोपाल, मध्यप्रदेशतः 1986 वर्षतः प्रकाश्यते । डा. राधावल्लभ त्रिपाठिमहोदयानां सम्पादकत्वे प्रकाशितायाम् अस्यां पत्रिकायां गवेषणात्मक-निबंधाः नूतनकाव्यसर्जनपद्यानि, नाटकानि-कथाः-चिन्तनानि-समीक्षाः प्रकाश्यते । पत्रिकायाः अनेके विशेषाङ्काः अस्याः विशेषं प्रकटयति तेषु-पाटलसुरभी-विश्वकविता-संस्कृतकुम्भकलि-बालसाहित्य स्वर्णिमस्वतंत्रता-कारगिलविजय-विशेषाङ्काः प्रमुखाः सन्ति । पत्रिका इयं नूतनसाजसज्जया संवलिता सुन्दरलिपिभिः रम्या नयनाभिरामा प्रतिभाति । पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं चत्वारिशंत् रुप्यकाणि विंशति रुप्यकानि डाकव्ययार्थञ्च स्वीक्रियन्ते । पत्रिकायाः केचन् प्राक्तनाङ्काः स्वमधुरमनोहर-सरसपद्यप्रकाशनैः विशिष्टतां भजते ।\nविश्वभाषा - विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानस्य मुखपत्रम् विश्वभाषा अन्तर्राष्ट्रीय त्रैमासिकसंस्कृतपत्रिका वर्तते । या 1986 वर्षतः काशीराज श्रीविभूतिनारायणसिंहशर्मदेवस्याध्यक्षे पं. गुलामदस्तगीर अब्बास अलिविराजदारमहोदयस्य प्रधानसम्पादकत्वे निरन्तरं प्रकाश्यते । अस्यां विभिन्न विषयकानां निबंधै सह स्थायिस्तम्भे बालजगत्-युवमंच-रसवतीत-अक्षरबंध-ग्रन्थसमीक्षा-ज्ञानशिविर-योगासन-प्रतिष्ठानवार्ता-संस्कृतवार्तादिशीर्षकेषु लेखाः समाचाराश्च प्रकाशयन्ते । पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं त्रिंशत् रुप्यकाणि सन्ति । पत्रिकायाः प्रकाशनं विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानं-रामनगरदुर्गम् वाराणसीतः जायते । बुद्धपूर्णिमा-स्वातंत्र्यदिवसः दीपावलिगणतन्त्रदिवसश्च प्रकाशनदिनाङ्कः वर्तते पत्रिकायाः अस्याः निरन्तरमेषा पत्रिका संस्कृतसंस्कृति-संरक्षणे तत्परा वर्तते । उज्जयिनीसिंहस्थमहापर्वणि आयोजितस्य विश्वसंस्कृतसम्मेलनस्यवसरे मध्यप्रदेशाङ्क विशेषाङ्कः प्रकाशिता ।14\nअनादिवाक् - संस्कृतसेवासंस्थानस्य त्रैमासिकं मुखपत्रम् अनादिवाक् । अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं 1988 वर्षे आ. रामदयालु महोदयानां सम्पादकत्वे प्रारब्धम् । प्रकाशनस्थलं 59/8 मध्यमार्गः तुगलकाबाद विस्तारः नवदिल्ली वर्तते । संस्कृतभाषाभावयोः प्रचाराय प्रसाराय चेयं पत्रिका प्रारब्धा । द्वितीय वर्ष एव एषा संयुक्त्तङ्करूपेण प्रकाश्यता प्रायः अस्तंगता सम्प्रति ।\nसंस्कृतमञ्जरी - दिल्लीसंस्कृतअकादम्याः सचिव श्रीकृष्णसेवालमहोदयानां सम्पादकत्वे संस्कृतमञ्जरी त्रैमासिकशोधपत्रिकायाः प्रकाशनं 1995 वर्षतः जायते । सम्प्रति एषा पत्रिका दिल्लीसंस्कृत-अकादम्याः नवकार्यालयात् पूर्व आर्यमहिलाविद्यालय प्लाट नं. 5 झण्डेवालान करौलबाग दिल्लीतः प्रकाश्यते ।\nसंस्कृतसेवातत्परसेमवालमहोदयस्य सम्पादकत्वे नूनमेषा पत्रिका उत्तरोत्तरं प्रगतिपथमनुधावति । अस्यां पत्रिकायां विविधशोधनिबन्धाः कथा-पद्यानि अकादमीकार्यक्रमाणां विस्तृतं विविरणानि संस्कृतजगत् वार्ताऽपि सुविस्तृतं प्रकाश्यते । अत्र भारतस्य प्रसिद्धविदुषां सर्जनधर्मिसाधकानां नवोदितप्रतिभानां मानवसंवेदनानां सशक्तलेखनीनां संयुक्ता संस्कृतिः दृश्यते । अस्याः विशेषाङ्काः, सवरैव पठनीया संग्रहनीया च वर्तन्ते तासु ज्ञानविज्ञानविशेषाङ्कः, शासनप्रबंधनपद्धतिविशेषाङ्कः - संस्कृतशिक्षण-व्यवस्थाङ्कश्च अस्याः पत्रिकायाः प्रौढ़पाण्डित्यं प्रकटीकरोति । अस्याः पत्रिकायाः वार्षकमूल्यं शुल्कं वा द्वात्रिंशत् रुप्यकाणि वर्तन्ते । सुन्दरेण कर्गजेन सुलेखेन सुरम्या इयं पत्रिका नूनं धारणीया पठनीया चास्ति ।\nअमृतवाणी - मानवसेवासंस्थानस्य त्रैमासिकीसंस्कृतपत्रिका अमृतवाणी 1996 वर्षतः रमेशचन्द्रशाहामहोदयस्य प्रधानसम्पादकत्वे जा. कुमारचन्द्रमिश्रमहोदयस्य च सम्पादकत्वे बालेश्वरम् ओड़िसातः प्रकाश्यते । अस्याः पत्रिकायाः मुख्यं लक्ष्यं संस्कृतस्य लौकिकरूपं जनानां समक्षे स्थापनीयम् । आधुनिकपत्रिकाप्रकाशनप्रणालीमनुसरन्ती एषा विविधसाजसज्जिताधुनिकी पत्रिकाइव प्रतिभातिं । अत्र विविधविषयकाः समाचाराः राजनीतिका सांस्कृतिकाश्च वार्ताः कथा पद्यानि सुन्दरचित्रैः सह चित्रितानि प्रकाशितानि च ।\nअत्राभिनेताभिनेतृणां च चित्राणि प्रकाशितानि । पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं चत्वारिंशत् रुप्यकाणि वर्तन्ते ।\nस्वातंत्र्योत्तर भारते शोधपत्रिकासु सर्वप्राचीना सर्वजनप्रिया च सारस्वती-सुषमा 1942 वर्षतः सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयतः प्रकाश्यते यस्यां प्रौढ़विद्वत्पूर्णशोधनिबन्धाः विविधविषयसंवलिता प्रकाशिताः वर्तन्ते । अस्या विशेषाङ्केषु द्वादशविशेषाङ्क विभिन्नानां शास्त्राणां सारग्राहकाः सन्ति । प्रकाशितासु पत्रिकासु काश्चन् एव त्रैमासिकपत्रिका शोधपत्रिका वक्तुं शकयन्ते यासु शोधप्रधाननिबन्धा प्रकाश्यन्ते तासु अन्यतमा सागरिका, विश्वसंस्कृतम्, स्वरमंगला, लोकसंस्कृतम्, अर्वाचीन संस्कृतम्, दूर्वा, संस्कृतमञ्जरीति ।\nअन्या अपि त्रैमासिकपत्रिका सन्ति तासु राउलकेलातः उत्कलोदयः, भद्रकतः जनभारती, लखनऊतः प्रभातम्, पुरीतः दिग्दर्शिनी, इलाहाबादतः मनीषासूत्रम्, दरभंगातः विश्वमनीषा, (कामेश्वरसिंहदरभंगा विश्वविद्यालयस्यशोधत्रैमासिकी) दिल्लीतः 'श्रेयः', मुजफ्फरपुरतः परमार्थसुधेति । एतासां विस्तृतं विविरणमप्राप्तमेव ।\nसारस्वतम् - राष्ट्रपतिसम्मानितानां श्रीचन्द्रदीपशुक्लमहोदयानां प्रधानसम्पादकत्वे 'सारस्वतम्' नाम्नी चातुर्मासिकी पत्रिका प्रकाश्यते । अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं बाहरी बेगमपुर-पटनासिटी-पटना बिहारमस्ति । पत्रिकायाः प्रकाशनं 1997 वर्षतः जातम् । अत्र विविधविषयका लेखाः पद्यानि-समाचाराः अथ चान्ते सम्पादकीयं प्रकाश्यते । पत्रिकायाः वर्षद्वयस्य अङ्कत्रयं भारतीयास्वधीनता - स्वर्णजयन्तीवर्षे प्रकाशितम् । तमसो मा ज्योतिर्गमय इति शीर्षकमाद्धाना एतेन श्लोकेन संवलिता पत्रिकेयं । एकछत्रं चातुर्मासिकं गौरवं विदधति -\nदेवन्द्रवाक् प्रसरताज्जगतीह नित्यम् ।\nलोकाः बुधाः सुकृतिनः सुयशोलभन्ताम् ।।\nसारस्वतं विजयताम् विबुध प्रयासैः ।\nसद्भावना भारतमस्तु सदा हि लोके ।।\nइतः पूर्वं 1906 वर्षे केरलग्रन्थमालानाम्नी चतुर्मासिकपत्रिका कालीकूटतः तथा 1930 वर्षे प्रकाशिते श्रीचित्रा त्रावणकोरतः प्राप्येते ।\nषाण्मासिकम् - याः का अपि षाण्मासिकपत्रिका प्रारब्धा वाः सर्वाः स्वतंत्रभारत एव ।\nसंस्कृतप्रतिभा - साहित्यअकादमी-रवीन्द्रभवनम् नईदिल्लीतः संस्कृत-प्रतिभा नाम्नी षाण्मासिकशोधपत्रिका 1959 वर्षतः प्रारब्धा । पत्रिकायाः आद्यसम्पादकः डा. वी. राघवन् महोदयः आसीत् । विशुद्ध संस्कृतार्वाचीनप्रकाशनयुतायामस्यां प्रथमभागे सम्पादकीयम्, द्वितीयभागे अर्वाचीनखण्डकाव्यानि तृतीयभागे गद्यप्रबन्धाः, चतुर्थेभागे रूपकानि पञ्चमेभागे चानुवादाः प्रकाश्यन्ते । अन्तिमे पृष्ठे लेखकानां परिचयः मिलति । पत्रिकायाः सम्पादकाः मूर्धन्याः विद्वांसः भवन्ति । प्राक्तनाङ्केषु तदानीन्तनसम्पादकानां मौलिकाऽनुसन्धानप्रतिभायुता निबंधाः प्रकाशिताः सन्ति । सम्प्रति एषाऽपि पत्रिका अक्रमा जाता ।\nमागधम् - 1976 वर्षे बिहारराज्यस्य आराप्रदेशात् मागधम् नाम्नी पत्रिका प्रारब्धा । अस्याः पत्रिकायाः सम्पादकाः श्रीनेमीचन्द्रशास्त्रिमहोदया आसन् । अस्या प्रत्यङ्कः उदय इति नाम्ना सम्बोधितोऽस्ति । पत्रिकायां अर्वाचीन साहित्यकाराणां कवीनां च लेखाः पद्यानि प्रकाशितानि । अस्या पत्रिकायाः प्रत्यङ्कः शोधप्रबंधायते । पत्रिकैषा आगरानगरस्थ हरप्रसाददाजैन महाविद्यालयस्य संस्कृतप्राकृतविभागस्य तत्त्वावधाने प्रकाशितास्ति ।\nअध्ययनमाला - श्री लालबहादुरशास्त्रीविद्यापीठस्यनुसंधानप्रकाशनमासीत् षाण्मासिकी अध्ययनमाला पत्रिका । यस्यां विद्यापीठेऽध्यापरतानां विदुषामध्ययनरतानाञ्च छात्राणां शोधविषयकनिबंधप्रकाशनेन सहैव भारतस्य विभिन्नभागेषु वर्तमानानामनुसन्धान विद्यापारंगतानां शोधकर्मरतानाञ्च निबंधाः प्रकाश्यन्ते । प्रथमं कुसुमञ्च अध्ययनमाला नाम्ना एव प्रकाशिताभूत । ततः परं स्व. म.म. श्रीपरमेश्वरानन्दशास्त्रिस्मृतिग्रन्थः, जीवनपरिमल-भारतभूषण-राघवान्हिक-रसमीमांसेति ग्रन्थरूपेण श्रीमहावीरचरितामृत ग्रन्थरूपेण प्रकाशिताः । अस्यैव प्रकाशनस्य षष्ठ सप्तकुसुमयोः विशेषाङ्करूपेण अन्वेषणा नाम्ना प्रकाशिताः । पत्रिकायाः सम्पादकाः विद्यापीठस्य प्राचार्या भवन्ति । अस्याः प्रकाशनं 1972 वर्षतः जातमासीत् । सम्प्रति प्रकाशनमस्याः स्थगितम् ।\nसंस्कृत-विमर्शः - राष्ट्रीयसंस्कृतसंस्थानम् देहल्याः षाण्मासिकी शोधपत्रिका वर्तते । अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं 1973 तमवर्षतः जातम् । अत्र विशुद्धशोधप्रधान-गवेषणात्माकाः लेखाः प्रकाश्यन्ते । यस्यां परम्परागत पाण्डित्य शैल्यां व्याकरणं दर्शन-मीमांसा-साहित्य-वेद-ज्योतिष-धर्मशास्त्र-विषयका अनुसन्धानात्मकाः लेखाः प्रकाशिताः वर्तन्ते । अस्याः मुख्यसम्पादकाः संस्थानस्य मान्याः निदेशकाः भवन्ति । 1997 तमवर्षे बेंगलूरनगरे समायोजिते दशमविश्वसंस्कृतसम्मेलनस्य अवसरे । श्री कमलाकान्तमिश्रमहोदयानां प्रधानसम्पादकत्वे पत्रिकायाः विशिष्टाङ्कः प्रकाशितः । इतः पूर्वमप्यनेके विशेषाङ्काः पत्रिकायाः प्रौढ़पाण्डित्यं प्रकटयति । सम्प्रतिं एषा संयुक्त्ताङ्करूपेण संस्थानात् नवभवनात् 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नवदिल्लीतः प्रकाशमानस्ति पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं पञ्चाशत् रुप्यकाणि सन्ति ।\nभारस्वती - काशीविद्यापीठस्य संस्कृतविभागात् भास्वती नाम्नी शोधपत्रिकायाः प्रकाशनं 1976 तमवर्षे जातम् । अस्याः सम्पादकः श्री अमरनाथपाण्डेयमहोदयः आसीत् । अत्र विद्यापीठछात्रानां अध्यायकानाञ्च गवेषणात्मका शोधनिबंधा प्रकाश्यन्ते स्म । पत्रिकेयं 1982 पर्यन्तं प्रकाशिताऽभूत ।\nसंस्कृत-वीणा - 1986 वर्षतः संस्कृत-वीणा षाण्मासिकपत्रिकायाः प्रकाशनं कुरुक्षत्रेतः भवति स्म । पत्रिकायाः डा. चित्तरंजनदयाल कौशलः । पत्रिकेयं 73/4 आचारवीथी कुरुक्षेत्रं हरियाणाप्रदेशात् प्रकाश्यते स्म । लध्वाकारयुता-पृष्ठ चतुष्टययुता पत्रिका नैव सततं प्राप्यते ।\nपरिशीलनम् - उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानस्य षाण्मासिकक्यनुसंधानप्रधान पत्रिकेयं वर्तते । पत्रिकैषा 'संस्कृतभवनम्' नयाहैदराबाद लखनऊ उत्तर-प्रदेशतः संस्थानकार्यालयात् प्रकाशतामेति । 1990 वर्षतः पद्मभूषण बलदेव उपाध्यायमहोदयानां प्रथमसम्पादकत्वे प्रारब्धा यस्यां अनुसन्धानात्मिकाः श्रेष्ठा अप्रकाशिताः लेखाः प्रकाश्यन्ते । शोधच्छात्राणां कृते नूनमेषा पत्रिका सङ्ग्रहणीया पठनीया च । अस्या वार्षिकं शुल्कं विंशतिरुप्यकाणि एव वर्तन्ते ।\nआरण्यकम् - संस्कृतप्रचारपरिषदः षाण्मासिकशोधपत्रिका आरण्यकम् आरातः डॉ. गोपबन्धु मिश्रमहोदयानां सम्पादकत्वे प्रकाश्यते । 1992 वर्षतः प्रकाशितायाः अस्याः प्रकाशन सङ्केतः मारुतिमन्दिरम्-प्रकाशपुरी-आरा-विहार अस्ति । अस्यां पत्रिकायां विमर्शात्मका अनुसन्धानात्मकाश्च शास्त्रीय अप्रकाशितपूर्वा मौलिकनिबन्धाः प्रकाश्यन्ते । काव्य-नाटक-चरित्रवर्णन-हास्य-व्यङ्गयसम्बद्धाः नव्याः रचनाश्च पत्रिकायां स्थानं प्राप्नोति । पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं त्रिंशत् रुप्यकाणि सन्ति । प्रत्यङ्कस्य च पञ्चदशरुप्यकाणि ।\nछन्दस्वती - "जीयात्सा ध्वनिभावरीतिमहिता छन्दस्वती भारती" इत्युद्घोषेण षाण्मासिकी-पद्यपत्रिका छन्दस्वती 1997 वर्षतः प्रारब्धा । पत्रिकायाः प्रकाशनं छन्दस्वतीप्रकाशनं 188, कल्याणवीथी, मेलुकोटे कर्नाटकम् 571 431 वर्तते । अस्याः सम्पादकः विद्वान् उमाकान्तभट्टः सह-सम्पादकश्च विद्वान् भा.वं. रामप्रियः । अत्र सम्पादकस्यात्मनिवेदनासौ पद्ये एव वर्तते । ततश्च पत्रिकायां काव्यपादः शास्त्रपादः विमर्शपादः प्रकीर्णपादश्च स्तम्भेषु पद्यानि प्रकाशितानि भवन्ति । पद्यपूरणी समस्यार्तिः अत्र रमणीयानि मनोहरणानि सुन्दरपद्यानि प्रकाशितानि । अत्र पाठका अपि स्वमन्तव्यं पद्ये एवं प्रेषयन्ति । पत्रिकायाः वार्षिकं शुल्कं चत्वारिशंत् रुप्यकाणि प्रतयङ्कस्य च विंशति रुप्यकाणि वर्तन्ते ।\nप्रख्या - सागरविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागस्य षाण्मासिकी शोधपत्रिका वर्तते प्रख्या । अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं 1992 तमवर्षे प्रारब्धम् । त्रयः एव अङ्काः प्रकाशिता । सम्प्रति संस्कृतविभागाध्यक्षस्य डा. राधावल्लभत्रिपाठिनः सम्पादकत्वे प्रकाशमानाऽस्ति । पत्रिकायाः अङ्कः शोधायते ।\nशोधप्रभा - श्रीलालबहादुरशास्त्रिसंस्कृतविद्यापीठस्य वर्तते शोधपत्रिका 'शोधप्रभा' पूर्वं एषा निरन्तरं प्रकाशिता भवति स्म । अत्र शोधपूर्णगवेषणात्मकताः लेखा पद्यानि भाषणानि प्रकाश्यन्ते । 1998 तमवर्षस्य 'राष्ट्रीयचेतना-विशेषाङ्क' कुलपति श्रीवाचस्पति उपाध्यायमहोदयानां सम्पादकत्वे प्रकाशितम् । एष विशेषाङ्क अप्रैल 1997 वर्षानन्तरं प्रायः प्रकाशितम् ।\nप्राच्य ज्योति - कुरुक्षेत्रविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागस्य शोधपत्रिका प्राच्य-ज्योति अति प्राचीना वर्तते । अत्र शोधपूर्ण लेखानां गवेषणात्मक निबन्धानां सारांशः प्रकाश्यते स्म । प्रायः सम्मेलनादिषु पठित शोधपत्रस्य सारः अत्र मिलति । एषा पत्रिका शोध-छात्राणामतीव उपयोगयुता । अत्र भाषावैज्ञानिकं साहित्यविषयकं दर्शन-वेद-धर्मशास्त्रविषयकानां लेखानां संक्षिप्तं रूपं मिलति ।\nएवमेव विभिन्नविश्वविद्यालयस्य संस्कृत विभागतः षाण्मासिकी पत्रिका प्रकाश्यत एव तासु विद्यापीठ पत्रिका (प्रयाग) इतिहास चयनिका ऋतम् (लखनऊ), पुराणम् भारतीयविद्या (मुम्बई) प्रभृतयः पत्रिकाः स्वशोधलेखैः विदुषां मनांसि रञ्जयन्ति ।\nवार्षिकपत्रिका - प्रायः भारतस्य विभिन्नेभ्यः विश्वविद्यालयेभ्यः तत्रत्यः संस्कृतविभागेभ्यः एका वार्षिका पत्रिका प्रकाश्यते । इयं परम्परा प्राक्तना वर्तते । परम्परेयं न तथा जीवति अद्यत्वे, वतः प्रकाशनामेति स्म तदपि स्थगितमेव नूतन प्रकाशनमत्र नैव प्राप्यते । अत्र काश्चित् प्राचीनप्रकाशितानां सूचना वर्तते तस्याः प्रवाहः शुष्कः जातः ।\nतरङ्गिनी - 1958 वर्षे उस्मानियाविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागस्य वार्षिकी पत्रिकेयम् । अस्याः प्रकाशनं संस्कृतविभागाध्यक्षस्य डा. आर्येन्द्रशर्मणः प्रधानसम्पादकत्वे प्राब्धम् । अत्र तत्रत्यानामेव छात्राणां प्राध्यापकानां वा लेखाः रचनाः प्रकाश्यन्ते स्म ।\nसंस्कृतरङ्ग - डॉ. वी. राघवन् महोदयानां सम्पादकत्वे संस्कृतरङ्गः 1958 वर्षे प्रकाशिता । अत्र राघवन्महोदयानां नाटकानि लेखा प्रकाशिताः वर्तन्ते अन्येषां विदुषामपि लेखाः प्रकाश्यन्ते स्म ।\nज्ञानवर्धिनी - लखनऊविश्वविद्यालयस्य ज्ञानवर्धिनीसभातः 1959 वर्षे डॉ. सत्यवतसिंहमहोदयानां सम्पादकत्वे पत्रिकेयं प्रारब्धा । अत्रापि विश्वविद्यालयीय छात्राणामेव रचनाः प्रकाशिता । पत्रिकाया एकाङ्क एव प्रकाशिता ।\nसुरभारती - 1959 वर्षे काशीहिन्दूविश्वविद्यालयीय संस्कृत-महाविद्यालयस्य मुखपत्रिकेयं हस्तलिखिता च । प्राचार्यविश्वनाथशास्त्री सम्पादक आसीत् । अत्र प्राचीनभारतीयविद्यासम्बद्धाः लघुनिबंधाः प्राध्यापकानां च प्रौढ़लेखाः वर्तन्ते । धनाभावे अस्याः हस्तलिखितरूपेण जातं पंचप्रतयः एव प्रकाश्यन्ते स्म ।\nमेधा - रायपुरस्थ राजकीयदूधाधारीसंस्कृतविद्यालयस्य वार्षिक पत्रिकेयम् । 1961 वर्षतः प्रकाशितायाः पत्रिकायाः सम्पादकः प्राचार्य भवति स्म । विद्यालयस्य प्राध्यापकानां शोधनिबंधाः प्रकाशिताः । अत्र प्रकाशिताः केचन् निबंधाः महन्महत्वं स्वीकुर्वन्ति ।\nसुरभारती - बटोदरसंस्कृतमहाविद्यालयस्य मुखपत्रिकेयम् सुरभारती । अस्याः प्रकाशनः बड़ौदातः 1962 वर्षे प्रारब्धम् । अत्र तत्रत्यानां छात्राणां प्राध्यापकानां च लेखाः प्राप्यन्ते । पत्रिकायाः प्रकाशनं बटोदरसंस्कृतम् महाविद्यालय, मांडवी वेंकटरोड, बड़ौदा, गुजरातः आसीत् ।\n'प्रतिभा' 'प्राची' च - संस्कृतविश्वविद्यालयवाराणस्या वार्षिकशोधपत्रिके प्रतिभा प्राची चेति । अत्र विश्वविद्यालयस्य शोधच्छात्राणां शोधलेखाः प्राध्यापकानां च गवेषणात्मक प्रौढ़ लेखाः प्रकाश्यन्ते स्म ।\nमनीषा - श्रीलालबहादुरशास्त्री-केन्द्रीयसंस्कृतविदयापीठस्य वार्षिक पत्रिकायाः प्रकाशनं 1875 तमवर्षे जातम् । स्नातकोत्तरविभागस्यास्यां पत्रिकायां छात्राणां लेखाः प्रकाशिताः सन्ति सहैव प्राध्यापकानामपि । विद्यापीठादेव 'ज्ञान-रश्मि' नाम्ना वार्षिकपत्रिका 1978 तमवर्षे प्रकाशिता ।\nवैजयन्ती - राजस्थानसंस्कृतसंविद् संस्थया 1976 तमवर्षे एका वार्षिकी पत्रिका प्रारब्धा वैजयन्ती । अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं यद्यपि शीघ्रमेव समाप्तम् । परमस्याः प्रत्यङ्कः विशेषाङ्करूपेण प्रकाशितः-प्रतिदर्शाङ्कः (1976) वेदाङ्कः (1977) इतिहासांक (1978) ज्योतिषांक (1979) आदयः ।\nमेधा - राजस्थानसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य 'संस्कृतविभागात्' अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं 1973 वर्षे प्रारब्धम् । विभागीयप्राध्यापकानां वित्तीय साहाय्येन एषा प्रकाश्यते । यदा-यदा अर्थाभावे अद्वयं सहैव प्रकासितम् ।\nज्ञानाञ्जलि - राजस्थानीयसंस्कृतशिक्षणसंस्थासु अन्यतमः जयपुरस्थ दादूसंस्कृतमहाविद्यालयः, तस्यैव वार्षिकी पत्रिका वर्तते ज्ञानाञ्जलिः यस्याः प्रकाशनं 1983 वर्षे प्रारब्धम् । अस्याः सम्पादकौ श्रीबक्षीरामस्वामी श्रीराम देव साहूचास्ताम् । पत्रिकायां प्रतिभावतां छात्राणां विदुषां च व्याकरण साहित्यसंस्कृत-भाषाविषयकाः लेखाः प्रकाश्यन्ते । पत्रिकायाः प्रकाशनं वित्तसाहाय्येन भवति ।\nश्यामला - हिमाचलकलासंस्कृतिभाषा अकादम्याः वार्षिकपत्रिका श्यामला अस्याः पत्रिकायाः प्रकाशनं 1989 वर्षतः डॉ. वंशीरामशर्मनः प्रबन्धसम्पादकत्वे प्रारब्धम् । योग्यविदुषाम् अनुसन्धानपूर्णान् गम्भीरविषयान् सरलीकृत्य लेखाः लिखिताः वर्तन्ते । अत्र हिमाचलप्रदेशीयानां विदुषां छात्राणां च लेखाः अधिकाः भवन्ति ।\nजयन्ती - केन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठम् जयपुरस्य वार्षिकपत्रिकायाः जयत्याः प्रकाशनं 1989 वर्षे प्रारब्धम् । अत्र विद्यापीठापाच्छाणां विदुषां च लेखाः प्रकाशिताः अपि च, वाराणसी-दिल्लीस्थाविदुषामपि लेखाः प्रकाशिताः । व्याकरण-साहित्य-दर्शनविषयकाः लेखाः स्वगाम्भीर्यं प्रकटयति अत्र ।\nआदर्श - गुरुकुलकांगड़ीविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागस्य वार्षिक-पत्रिका आदर्श । अस्याः प्रकाशनं 1988 तमवर्षे हरिद्वारतः जातम् । अत्रापि विभागीयानां छात्राणां प्राध्यापकानां लेखाः प्रकाशितः ।\nलोकप्रज्ञा - लोकभाषाप्रचारसमितेः वार्षिकशोधप्रत्रिका लोकप्रज्ञा । अस्याः प्रकाशनं पुरीतः 1990 तमवर्षतः प्रारब्धम् । अत्र देशस्य विभिन्नविदूषां शोधलेखाः प्रकाश्यन्ते । पत्रिकायाः तृतीयोऽङ्का किञ्चित् विलम्बने श्रीवासुदेवशास्त्रीसम्माने प्रकाशितः ।\nविमर्श - लखनऊविश्वविद्यालयस्य संस्कृतप्राकृतभाषाविभागस्य शोधविमर्श गोष्ट्याः वार्षिकपत्रिका विमर्श नाम्ना 1993 वर्षतः प्रकाश्यते । अस्याः प्रथमाङ्कत्रयं विमर्श नाम्नाप्रकाशिता चतुर्थाङ्कतः पत्रिकाया नाम परिवत्यं वाङ्मयींति विहितम् । पूर्वं तावत्पत्रिकायामस्यां केवलं शोधच्छात्राणामेव शोधपत्राणि प्रकाश्यन्ते स्म, किन्तु अङ्काचतुष्टयात् विभागीयाध्यापकानां शोधवैज्ञानिकानां चापि महत्त्वपूर्णानि उच्चस्तरीय शोधपत्राणि प्रकाश्यमुपनीतानि ।\nस्वतंत्रभारते अनेकाः संस्कृतवार्षिकपत्रिकाः प्रकाशिताः । तासु सर्वप्राचीना बेंगलूरतः प्रकाशिता अमृतवाणी वर्तते । अस्याः प्रकाशनं सेण्टजोसफमहाविद्यालयस्य संस्कृतसभया विद्वान् एम. रामकृष्णभट्टस्य सम्पादकत्वे प्राब्धा । अत्र उच्चकोटेः शोधलेखा अर्वाचीनरचनाः प्रकाशिताः । पत्रिकायाः प्रकाशनं 1941 तः 54 वर्षं यावत् जातम् । भारतस्य प्रायः विभिन्नविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागतः वार्षिकपत्रिका प्रकाश्यते । काश्चन् अद्यत्वेऽपि प्रकाश्यन्ते, काश्यन् अस्तंगताः तासु दिल्लीविद्यापीठ्स्य शिक्षा ज्योतिः बेंगलूरतः प्रज्ञालोकः, महाराजसंस्कृत-कॉलेजमैसूरतः चन्द्रिका दिल्लीतः युगप्रभा, मद्रासतः संस्कृतरङ्गा वृहद्गुजरातसंस्कृतपरिषदः सामनस्यम् प्रमुखाः सन्ति । सामनस्यम् पत्रिकायाः प्रकाशनमपि सम्प्रति संस्कृतगुजरातीभाषयां भवति ।\nस्वातंत्र्योत्तरभारते अनेकाः संस्कृतस्य पत्र-पत्रिकाः प्रकाशिताः । तासु काश्चन स्वतंत्रतायाः पूर्वं प्रकाशिताः प्रवहमानाः जाताः काश्चन अवरुधाः तासां स्थानं नूतनप्रकाशनेन पूरिताः । काश्चन् स्वतंत्रभारते प्रारब्धाऽपि गत्वां सत्यामपि । सम्प्रति शून्यंगता दृश्यन्ते, अथ च अद्यत्वे नूतना पत्रिका प्रकाशतामेति । उनविंशतिशताब्द्यां पत्र-पत्रिकाप्रकाशनस्य यन्मूलमुद्धेश्यमासीत् तत्तु विंशतिशताब्द्यां परिवर्तितं, तत्रापि स्वातंत्र्योत्तर भारते तस्य विकसितं रूपं वयं पश्यामः ।\nसंस्कृतपत्र-पत्रिकानामूलमुद्देश्यं संस्कृतभाषायाः संरक्षणं प्रचारः प्रसारश्च । संस्कृतं नाम अद्भुतं ज्ञानं समाजे विश्वे च तस्य ज्ञानस्य प्रसारः स्यात् येन मानवाः झटिति मानवमनः प्रभवन्ति । अत्र च येकेऽपि संस्कृतं मृतभाषा कथयन्ति तेषां मतं विमतं करोति एताः प्रकाशिताः संस्कृतस्य पत्र-पत्रिकाः दैनिकादारेभ्यः वार्षिकपर्यन्ताः । यथा विन्टरनित्समहोदयाः कथयन्ति15 - "Sanskrit is not a 'dead language' even today. There are still at the present day a number of Sanskrit periodicals in India. To this very day poetry is still composed and works written in Sanskrit."\nमैक्समूलरमहोदया मृषाऽपवादं मर्षयन् कथयन्ति16 - "संस्कृतमद्यापि सर्वत्र जनैः उच्यते । क्याकुमारीतः कश्मीरं यावत् कच्छतः कामरूपपर्यन्तं संस्कृतं येनकेनाऽपि प्रकारेण जनसाधारणानां भाषास्ति" ।\nसंस्कृतस्य पत्र-पत्रिकानां प्रकाशनं संस्कृतं प्रति निष्ठायै लोकजागरणाय, समाजहिताय, विश्वशांतिमूलाय, संस्कृतशिक्षणाय, धर्मचाराय, दर्शनप्रचाराय, साहित्यसर्जनाय, अर्वाचीनग्रन्थप्रकाशनाय, संस्कृतप्रचाराय, गवेषणात्मक- निबन्धप्रकाशनाय, समाचारप्रकाशनाय सर्वजनहिताय च वर्तते ।\nपरं पुनरपि संस्कृत-पत्रिका सम्पादकानां महती समस्या वर्तते । अद्यत्वे प्रायः ताः एव संस्कृतपत्रिकाः अवरोधरहिताः निरन्तरं प्रकाश्यन्ते याः सर्वकारीयसंरक्षणेन संरक्षिताः सन्ति । यासां पार्श्वे विपुलग्राहक-संख्यावर्तन्ते ताश्च । याः सर्वकारीयमनुदानं न प्राप्नुवन्ति तत्र अनवस्था दृश्यन्ते । एतासां समक्षं मुख्यसमस्या लेखकानान्यमनस्कता, पाठकानाम् अरुचिः विज्ञापनानां च अप्राप्तिः । अनेकाः अर्थसङ्कटयुता लेखक-ग्राहक-पाठकाभावात् अस्तंगताः ।\nवस्तुतः संस्कृतभाषा न जनभाषा वर्तते न वा प्रान्तभाषा; प्राचीननेयं भाषा, यस्यां वर्तते सर्वविधं ज्ञानं संस्कारः संस्कृतविश्च । संस्कृत्या संस्कारिता एव जनाः ज्ञानयुक्त्ताः गरिमापूर्णाः भवन्ति ।\nसंस्कारार्थं संस्कृतिज्ञानमावश्यकं तत्तु संस्कृतेनैव जायते । पुनश्च सम्पूर्णे भारते नाऽधिकाः जनाः संस्कृतं व्यवहरन्ति न वा भाषन्ते; अत्र संस्कृतज्ञाः एव कारणम् । तैः निष्ठया कृतज्ञतया च संस्कृतं संस्कतं संस्कृतिं रक्षयितुं सततं यतनीयम् । पत्रिकानां संवर्द्धनीय ग्राहकत्वं स्वीकारणीयम् अन्यान् च प्रेरणीयम् । स्वसमवायैः सह संस्कृतभाषणं करणीयम् । अत्र न्यूनता एव पत्रिकोत्कर्षघातका । प्रति संस्कृतज्ञैः कस्या अपि एकस्या पत्रिकायाः अवश्यमेव सदस्याः भवेयुः । पुनः पत्रिकाप्रकाशकैः परिम्परामिमां जीवयितुं आधुनिकसन्दर्भे प्रतिस्पर्धा कार्या । स्वच्छ-शुद्ध-प्राञ्जललिपिभिः नयनाभिरामचित्राङ्कणैः पाठकापेक्षित-मनस्तोषसामग्रिभिः एव पत्रिका लोकप्रिया भवितुं शक्नोति तथैव भाव्यम् ।\nएतासु प्राचीन-पत्र-पत्रिकासु प्रकाशितानां साहित्यानां प्रकटीकरण-मावश्यकमस्ति । विद्वद्भिः लुप्तासु पत्रिकासु लिखिताः लेखाः रचनाश्च सङ्ग्रहणीया । यया संस्कृतस्य विपुलं ज्ञानं साहित्यं च वर्धिष्यते ।
  