text: १.सौरमण्डले मात्रं " पृथ्वी " एवस एकः ग्रहः अस्ति यत्र जीवनं भवति ,भवितुमहर्ति वा । यदि इयं हि नष्टा भविष्यति, जीवाय अनुपयुक्ता भविष्यति , तर्हि जगति जीवनाऽभावः भविष्यति । अतः अस्याः पर्यावरणशिक्षायाः आवश्यकतावलोक्यते यत् पृथिव्याः संरक्षणं पृथ्वीवासिनेभ्यः सुखप्रदजीवनप्रदानम् ।
  ३. अस्माकं प्रकृतौ संसाधनस्याभावः न विद्यते । परं तेषां संसाधनानां ज्ञानं नास्ति अस्माकं पार्श्वे । फलतः वयं कष्टमनुभवमः । येषां संसाधनानां ज्ञानमस्ति तेषामुपयोगः सम्यक् न क्रियतेऽस्माभिः । तत्र ज्ञनाभावः एव कारणम् । अतः प्राकृतिकसंसाधनानां विषये पूर्णज्ञानप्रदानाय शिक्षेयमावश्यकीति ।
  ५. सम्प्रति जगति औद्योगिक-क्रान्तिरागता, वैज्ञानिकसंसाधनानां बाहुल्यं जातम् । परमनेन प्रकृतौ कञ्चन प्रदूषणं जातम् । अतः प्रदूषणानि निवारणाय, पर्यावरणीयसमस्यां समाधानमन्वेष्टुमावश्यकीयं शिक्षा ।
  ८. वृक्षाणाम्( वनानाम् ) अनावश्यककर्तनस्यावरोधनम् । परिपक्व वृक्षस्य स्थाने नूतनानां वृक्षाणामारोपणम् ।
  ३. सन्निकटे भविष्ये आगम्यमानानां समस्यानां जीवाय विपत्ति -कराणां समस्यानाञ्च विषये पूर्वमेव ज्ञानप्रदानम् ।
  फलतः ज्ञातव्यं यत् शिक्षेयमद्यतनीया आवश्यकता वर्तते,अस्याः उपादेयत्वं स्वीकरणीयम् । अस्य कार्यक्रमस्य सफलतायै प्रयत्नीयः । अनया पर्यावरणस्य गुणवत्ता जीवनस्य गुणवत्ता चायाति ।
  प्राथमिकस्तरे- स्तरेस्मिन् बालकाः अनौपचारिकरूपेण, भ्रमणेन, दर्शनेन ,कार्यक्रमेण वा शिक्षाग्रहणे तत्पराः भवन्ति ।अतः एतैः माध्यमैः जलस्य,वायोः, भोजनस्य , स्वास्थ्यस्य, वनस्य च ज्ञानं प्रदातव्यम् ।
  २. अर्ध-औपचारिक- पर्यावरणषिक्षा-पाठ्यक्रमः Semiformal Enviornmental Education - सामान्यतः छात्रान् परित्यज्य जगत्यस्मिन् द्विप्रकारकौ जनौ निवसतः । अशिक्षितः शिक्षितश्च । प्रायः शिक्षिताः जनाः सर्वकारिसंस्थाने, अर्धसर्वकारिसंस्थाने, वैयक्तिकसंस्थाने वा कार्यरताः सन्ति । एतेषु कार्यरतेषु केचन पर्यावरणं प्रदूषयन्ति अपि च केचन प्रदूषणं निवारयन्ति । यथा परिवहनकर्मचारिणः प्रदूषणकारकाः भवन्ति ,औद्योगिकसंस्थासु कार्यरताः कर्मचारिणः अपि प्रदूषणस्य कारकाः भवन्ति तथा पर्यावरणसंरक्षणकार्यक्रमेषु संलग्नाः कर्मचारिणः प्रदूषणनियन्त्रकाः भवन्ति । अतः आवश्यकं भवति यत् सर्वविधकर्मचारिणां कृते पर्यावरणशिक्षायाः आवश्यकता वर्तते । परम् एते कर्मचारिणः औपचारिकरूपेण शिक्षाप्राप्तुं समर्थाः न भवन्ति । अतः तेषां कृते समयबध्दाः पाठ्यक्रमाः सञ्चालनीयाः येन ते अल्पे एव समये सम्पूर्णपर्यावरणकार्यक्रमे प्रशिक्षिताः भविष्यन्ति । यथा दशदिवसात्मकः पर्यावरणसप्ताहः कैप्शूलकोर्श इत्यादयः ।
  २. आजीवनप्रक्रिया-पर्यावरणशिक्षा आजीवनं प्रचलति । विद्यालयात् पूर्वमेवारभ्य औपचारिकानौपचारिकमाध्यमेन वाप्रचलन्तीयं शिक्षा मृत्यु-पर्यन्तं प्रचलति । अस्याःआवश्यकता जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे भवति ।
  