text: 1।2।67 - पुमान् स्त्रिया\n1।2।67 पुमान् स्त्रिया\nपुमान् स्त्रिया \nपुमान् (प्रथमैकवचनम्) , स्त्रिया (तृतीयैकवचनम्)\nतल्लक्षणश्चेदेव विशेषः इति वर्तते। वृद्धो यून इति निवृत्तम्। स्त्रिया सहवचने पुमान् शिष्यते स्त्री निवर्तते। स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेषो भवति। ब्राह्मणश्च मयूरी च कुक्कुटमयूर्यौ। एवकरः किमर्थः। इन्द्रश्च इन्द्राणी च इन्द्रेन्द्राण्यौ। पुंयोगादाख्यायाम् 4।1।48 इत्यपरो विशेषः। पुमानिति किम्? प्राक् च प्राचि च प्राक्प्राच्यौ। प्राकित्यवययम् अलिङ्गम्।\n`स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेषः` इति। यद्येवम्, इह न स्यात्-- गौश्चायं गौश्चेयमित्येतौ गावौ तिष्ठत इति, न ह्रत्र स्त्रीपुंसकृतः कश्चिद्विशेषोऽस्ति? मा भूदनेन , `सरूपाणाम्` 1।2।64 इत्यादिना भविष्यति? नैतदस्ति; यदि हि तेन स्यात् स्त्रीशब्दस्याप्येकशेषः प्रसज्येत। ततश्च स्त्रीलिङ्गतापि स्यात् लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्। स्त्रीलिङ्गस्यैकशेषे कृते पुंसत्वं विवक्षितव्यमित्यदोषः।अथ वा, पुमानिति योगविभागः क्रियते। तेनेहाप्यसत्यपि स्त्रीपुंसकृते विशेषे पुंस एवैकशेषो भवति। न चैवं सत्यतिप्रसङगो भवति; योगविभागादिष्टसिद्धेरिति। `ब्राआहृणी, कुक्कुटी, मयूरी` इति। `जातेरस्त्रीवषयादयोपघात्` 4।1।63 इति ङीष्। `कुक्कुटमयूर्यौ` इति। अत्र न केवलं स्त्रीपुंसकृतो विशेषः,किं तर्हि? आकृतिश्रुतिकृतोऽपि। `इन्द्राणी` इति। `इन्द्रवरुण` 4।1।49 इत्यादिना ङीष्, आनुगागमश्च। `प्राक् च प्राची` इति। प्राञ्चीति प्रपूर्वादञ्चतेः `ऋत्विक्` 3।2।59 इत्यादिना क्विन्, `क्विन्प्रत्ययस्य कुः` 8।2।62 इति कुत्वम्। क्विनन्तात् `दिक्छब्देभ्यः` 5।3।27 इत्यादिनाऽस्तातिप्रत्ययः। तस्य `अञ्चेर्लुक्` 5।3।3 ) इति लुक्। `प्राची` इति। प्राक्छब्दात् `उगितश्च` 4।1।6 इत्यत्राञ्चतेश्चोपसंख्यानान्ङीप्। `प्रागित्यव्ययम्` इति। `तद्धितश्चासर्वविभक्तिः` 1।1।37 इत्यव्ययत्वम्॥\nस्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेष इति । पदान्तरगम्येऽपि तल्लक्षणे विशेषे भवति, यथा-गौश्चायं गौश्चेयमिति एतौ गावौ चरत इति । एवं कन्याखुकृकवाकुग्रामणीखलपूप्रभुतिषु पुंसः शेषो वेदितव्यः । इह कस्मान्न भवति-हंसश्च वरटा च कच्छपश्च डुलिष्वरुश्यश्च रोहिच्च अश्वश्च वडवा च पुरुषश्च योषिंच्चेति, सर्वत्राप्यत्र स्त्रीपुंसकृत एव विशेषः ? ऽसरूपाणाम्ऽ इति वर्तते, तेन समानायां प्रकृतौ यत्र स्त्रीपुंसकृत एव विशेषस्तत्रैव भवति । इह तु ब्राह्मणवत्सश्च ब्राह्मणीवत्सा चेत्यत्र प्राप्नोति, नैष दोषःऽ स्त्रीपुंसयोः सहविवक्षायामेकशेषः । सा च प्रधानयोरेव भवतीति यत्र प्रधानस्त्रीपुंसकृत एव विशेषस्तत्रैवैकशेषः, इह त्वप्रधानकृतोऽपीत्येकशेषाभावः । इहापि मृगक्षीरादिवज्जातिविवक्षायां कुक्कुटावित्यादि सिद्धम् । द्वन्द्वनिवृत्यर्थन्तु वचनम् । प्रागित्यव्ययमिति । प्रपूर्वादञ्चतेः क्विन्नन्तादस्तातेः ऽअञ्चेर्लुक्ऽ इति लुकि ऽतद्धितश्चासर्वविभक्तिःऽ इत्यव्ययत्वं सत्वासत्वयोर्द्वन्द्वैकशेषौ चिन्त्यौ ॥\nस्त्रिया सहोक्तौ पुमान् शिष्यते तल्लक्षण एव विशेषश्चेत् । हंसी च हंसश्च हंसौ ॥\nपुमान् स्त्रिया - पुमान्स्त्रिया । तल्लक्षण एवेति ।वृद्धो यूने॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । हंसी चेति । अत्र पुंस्त्वस्त्रीत्वमात्रकृतवैरूप्यात् पुंलिङ्गो हंसशब्दः शिष्यते । स्त्रीत्वपुंस्त्वकृतवैरूप्यादेवसरूपाणामि॑त्यस्याऽप्राप्तिः । मातृमातरावित्यत्र जननीवाचकपरिच्छेत्तृवाचकमातृशब्दयोस्तु नायमेकशेषः, एकविभक्तो सरूपाणामित्यनुवत्र्य एकविभक्तौ सरूपाणां स्त्रीत्वपुंस्त्वेतरकृतवैरूप्यरहितानामित्याश्रयणात् । इह च मातरावित्यत्रअप्तृ॑न्निति दीर्घतदभावाभ्यामपि वैरूप्यात् ।अत एव हंसश्च वरटा चेत्यत्रापि नेत्यलम् ।\nपुमान् स्त्रिया - पुमान्स्त्रिया ।वृद्धो यूने॑ति निवृत्तम्,सरूपाणा॑मिति त्वनुवर्तते,भ्रातृपुत्रौ॑इत्युत्तरसूत्रारम्भात् । तेनहंसश्च वरटा चे॑त्यत्र न भवति । अन्यथा स्यादेवाऽतिप्रसङ्गः । हंसत्वजातिसाम्येन शब्दवैलक्षण्यस्य स्त्रीत्रपुंस्त्वमात्रप्रयुक्तत्वात् । स्यादेतत्  -  -गौरियं, गौश्चायं, तयोः सहोक्तौएतौ गावौ॑इति नियमतो न स्यात्, तल्लक्षणविशेषाऽभावात् । किं तु स्त्रीवाचकस्य पुंवाचकस्य वासरूपाणा॑मित्येकशेषोऽनियमेन स्यात् । अत्राहुः  -  -तदितरकृतविशेषाऽभावे तात्पर्यान्न दोष इति ।इन्द्रेन्द्राण्यौ॑इत्यादौ त्वेकशेषो न भवति, स्त्रीत्वपुंस्त्वेतरपुंयोगकृतविशेषस्य सद्भावात् । स्यादेतत्  -   -  ॒एतौ गावौ॑इति नियमतो न स्या॑दिति मनोरमादौ यदुक्तं, तत्कथं सङ्गच्छताम् ।त्यदादितः शेषे पुंनपुंसकतः॑इति नियमप्रवृत्त्या स्त्रीवाचिनो गोशब्दस्य शेषेऽपिएतौ गावौ॑इति नियमतः प्रयोगः ध्यत्वेवेति चेत् । अत्र केचित्  -   -  दिक्प्रदर्शनमात्रमिदम् ।नीलौ गावौ॑इतिसुन्दरौ गावौ॑इति नियमतो न स्यादित्युदाहर्तव्यम् । अथवा एतशब्दोऽत्राऽदन्तः कर्बुरवाची । एतश्च एता च एतौ गावौ, कर्बुरौ गावौ ।सरुपाणा  -  -॑मित्यनेन स्त्रीलिङ्गशेषे तुएत#ए गावौ॑इत्यपि स्यादिति यथाश्रुतमेव समर्थनीयमित्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते ।त्यदादितः शेषे॑इति नियमाऽऽप्रवृत्तावपिपुमान्स्त्रिया॑इति नियमप्रवृत्त्यानीलौ गावौ॑एतौ गावौ॑इति नियमतः सिद्ध्यत्येवेति । अत्र वदन्ति  -  -॒अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणाना॑मित्येतन्न्यायसिद्धमेव वचनम् ।विशेष्ये यल्लिङ्गं तदेव विशेषणेष्वपी॑ति सर्वसंमतत्वात्, एवं च द्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणेष्विव एकशेषविशेषणेऽपिएतौ॑इत्यत्रत्यदादितः शेषे॑इत्यादिनियमाऽप्रवृत्त्या विशेष्यगतमेव लिङ्गं भवतीति स्त्रीवाचिगोशब्दस्य शेषेएते॑इति स्यादेवेतिएतौ गावौ॑इति नियमतो न स्यादित्यक्षेपः सङ्गच्छत एवेति दिक् ।\nपुमान् स्त्रिया ।। अनिष्टवारणाधिकरणम् ।। इह कस्मान्न भवति- हंसश्च वरटा च, कच्छपश्च दुली च, ऋश्यश्च रोहित् च इति? तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इत्युच्यते। न चाऽत्र तल्लक्षण एव विशेषः। तल्लक्षण एव विशेषो यत्समानायामाकृतौ शब्दभेदः ।। पुमान् स्त्रिया ।। 67 ।।
  