text: पुराणेषु निर्देशमस्ति (पद्मपुराणम् ६.२२४.७४) यत् देहस्य अङ्गे-अङ्गे इष्टदेवस्य मुद्राङ्कनं भवेत्। अङ्कशब्दस्य निरुक्तिः अकि - लक्षणे धातु उपरि आधृता अस्ति। अयं प्रतीयते यत् अङ्कनस्य एकः परिणामः अङ्कुरणं अस्ति (योगवासिष्ठ ४.३३.३६ अनुसारेण अहंकारस्य अंकुरणं भवति)। द्वितीयः विकल्पः अङ्कुशः अस्ति - अङ्कुरणस्य बाधनम्। यदि अङ्कुरणस्य प्रक्रियायाः बाधनं भवति, तदा अंकुरणे यस्याः शक्त्याः व्ययं भवति, तस्याः शक्त्यायाः उपयोगं अन्यत्र कर्तुं शक्यन्ते। अङ्कुशस्य एकं उपयोगं भूमिकर्षणे भवति, अन्यः हस्त्यादीनां वशीकरणे। अङ्कु - शं। अङ्कुशस्य दीर्घीकरणेन किं तात्पर्यं अस्ति, अन्वेषणीयः।
  ऋग्वेदे १०.१३४.६ उल्लेखमस्ति यत् मन्तुमः, विवेकयुक्तजनः दीर्घं अंकुशं धारयति एवं अजः पूर्वेण पदा वयां धारयति इत्यादि। अत्र अजस्य उल्लेखस्य किं उद्देश्यमस्ति। लक्ष्मीनारायणसंहिता १.५२.९६ अनुसारेण यः धान्यः पुराणं भूत्वा अङ्कुरणाय अयोग्यं भवति, तस्य संज्ञा अजः अस्ति। वयाशब्दस्य भाष्यं वृक्षः कृतमस्ति, किन्तु अन्यः संभावितार्थः पक्षी अस्ति। श्येनसाम्नः रचना अस्मिन्नेव ऋच्योपरि आधृता अस्ति।
  