text: भारतीय वैदिकसाहित्ये ब्रह्मसूत्राणां अनितरसाधारणगौरवं दृश्यते।वेदानाम् अनन्तशखावत्वात् तस्य निर्णयः न ज्ञेयः सुलभतया सुक्ष्मदर्शिभिरपि।एवं सति मीमांसाबलेन बादरायणः वेदनिर्णायकब्रह्मसूत्राणि रचयित्वा वेदार्थमार्गं पामाराणां पण्डितानां च प्रदर्शितवान् । ।तस्य विषये एकविंशतिभाष्यकाराः प्रसिद्धाः। तत्रापि मतत्रयाचार्यैरपि भाष्याणि विशेषतया विरचितानि।
  ब्रह्मसूत्रे द्वितीयं सूत्रं तावत् "जन्माद्यस्य यतः"।तत्र जन्मादिपदे प्रस्तुतस्य आदिपदस्य अर्थः श्रुत्याधारितरीत्या मताचार्यैः विचारितः।तस्य विवेचनस्य किरणाःप्रदर्शिताःलेखनेsस्मिन्। प्रतिपदमपि विवेचयतां ,"तदर्थःप्रथितयशसामपि दुरधिगमः" इति विनम्रता जायते विदुषां विमर्शकाणां च ।प्रायः "विद्या ददाति विनयं" ह्येषा सूक्तिः साधु संगच्छते वेदान्तविषये।अत एव कृष्णेन निर्णीतं, पार्थाय प्रतिबोधितम् "अध्यात्मविद्या विद्यानां"इति।या विद्या विनयं न प्रतिष्ठापयति, स्वात्मानमपि निगूह्य स्वाहंकारताम् मनसि वपति, किम् तया विद्यया।याज्ञीयोपनिषष्च्चाह "किम् तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा"इति। तेन स्वात्मवन्चनं, निखिलजगद्वन्चनं च नितरां समाचरितम् खलु। तादृशस्वात्मबोधजागरणनिरते वेदान्तमूलभूते ब्रमसूत्रविषये व्यासराजविरचिततात्पर्यचन्द्रिकायां विमृष्टं विषयं किंचिद्वक्तुं प्रयत्नोsयम् कृतो मया।इयं तात्पर्यचन्द्रिका मध्वाचार्यविरचितस्य ब्रह्मसूत्रभाष्यस्य टीकाभूतायाः तत्वप्रकाशिकायाः टिप्पण्यात्मिका।तस्याः राघवेन्द्रगुरुसर्वभौमविरचिता,प्रकाशा नाम टिप्पणी,रामाचार्यविरचिततरंगिणीनाम्नी टिप्पणी,पाण्डुरंगीकेशवाचार्यविरचिता भावदीपिका इत्याद्यः टिप्पण्यः सन्ति।
  भारतीयदार्शनिकप्रपन्चे वेदानां स्थानमुत्तमम् ।प्रमाणतमेषु ग्रन्थेषु वेदानां सदृशं प्रमाणं नान्यदस्ति। वेदयन्ति इति वेदाः -एतादृशव्युत्पत्या अतीन्द्रियस्वरुपं परमात्मानं च निरूपयितुं नैव साध्यं वेदेतरैः प्रमाणैः। परं तु पापं,पुण्यं तदितरसाधनं च परमत्मा च वेदैरेव ज्ञायते। तत्र प्रत्यक्षं न प्रविशति ।नाप्यनुमानम् ।अत एव साधूक्तम् "वेदाः हि एव एनं वेदयन्ति तस्मादाहुर्वेदा" इति (भाल्लवेयश्रुतिः-भा।दी।ब्र।सू-1-1-3-पृ।सं-68)तथैव प्रमाणान्तरमपीदमेवाह-नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं सर्वानुभुमात्मानं सांपराये(तैत्तिरीय।ब्रा.3-12-9) ।सर्वानुभुं नाम सर्वज्ञं तं बृहन्तम् सर्वोत्तमं आत्मानं अवेदवित् नाम वेदविज्ञानरहितः पुरुषो, न मनुते नाम न जानात्येव।वेदेनैव सः ज्ञेयः। यथा सर्वेsपि वायुं स्वीकृत्यैव जीवन्ति । उच्छ्वास निश्वासादिना खलु जीवति जीवः। तथापि वायुमात्रस्वीकारादिना जीवन्तः मुनय एव केवलं वायुभक्षा इति व्यवह्रियन्ते ।एवं अनितरप्रमाणगम्यं अतीन्द्रियं वस्तु ,तथा भगवन्तमप्यावेदयन्तीति वेदानामेव वेदकत्वप्रशस्तिः।"असाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति" न्यायमिदमेव समर्थयति। ईदृशमसदृशप्रमाणं अपौरुषेयतया परमोच्चतममपि व्याख्यातृपुरुषबुद्धिबलात् भिन्नरीत्या विव्रियते।अहो,परमं प्रमाणमपि विवादास्पदमभूत् विद्वत्प्रभया।विद्वद्भिःआपोरुषेयतया वक्तृपुरुषतात्पर्यमेवमिति नैव साध्यं वक्तुं ,नैव निर्णेतुमपि शक्यम् ।अनन्तशाखामये वेदे "इदमित्थमिति"" को वा जानीत? तदर्थं वेदतात्पर्यसमवलोकनार्थं ब्रह्मसूत्राणि निर्ममे भगवान् वेदव्यासः।
  केचन जन्मादिपदेन सृष्ट्या सह स्थितिकारणत्वं मन्यन्ते।जन्म नाम सृष्टिः,तथा आदिपदेन स्थितिः,जन्मन अनन्तरम् स्थितिरेव क्रमभाविनीति पामरा अपि मन्यन्ते खलु। एतदुभयकारणत्वं ब्रह्मणः संगच्छत इति प्रवदन्ति।तथा च आदिपदेन स्थितिरेव ग्राह्या-इति तेषां भावः।
  अपरे तु जन्मादिपदेन स्थितिमात्रमभिप्रयन्ति।ब्रह्म नाम विष्णुः, स तु केवलं स्थितेः कारणं,नापि जन्मन इति तेषां मतम् ।यथा चित्रगुः इति शब्देन (चित्राणि गावः यस्य सः चित्रगुः इति) नापि चित्राः, नापि गावः तत्रोच्यन्ते। ।तद्वान् कश्चन चैत्रः प्रतिपाद्यते चित्रगुशब्देन।ईदृशं विवेचनं अतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिरिति कथयन्ति।एवं अतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिसमासमाश्रित्य जन्मादिपदेन नैव जन्म स्वीकार्यम् ।केवलं स्थितिरेव।विष्णुं स्थितिकारणमिति निगमा नितरां निगदन्तीति तेषां हृदयम् ।श्रीवैष्णवमते केचन एवं अभिप्रयन्ति)
  अपरे तु जन्मादिपदेन सृष्टिस्थितिसंहाराः ग्राह्याः- इति वदन्ति।जगतः यथा जन्मsस्ति, तथा स्थितिरपि,लब्धा स्थितिरपि जगदनन्तरम नूनं नश्यतीति प्रसिद्धम्। एवं नाशान्तरं पुनः जन्म कालान्तरे संभवतीति सर्वसाधरणतया जन्मादित्रिकं ग्राह्यमिति मतं तेषाम् ।"सृश्टिस्थितिलयकरण गोविन्द" इति महिमाग़ानस्य परिधिरपि एतावदेव कथयति ।विशिष्टाद्वैतवादिनः-श्रीभाष्यम् )
  अन्ये तु जन्मादिपदेन न केवलम् जन्मदित्रितयम् ।अपि तु जन्माद्य्ष्टकं स्वीकार्यमिति वदन्ति।एते द्वैतमतप्रतिष्टापकस्य मध्वाचार्यस्य पन्थीयाः।
  तेषां वादः एवं प्रचलति-: न केवलं जन्मदित्रितयं श्रुतेरभिप्रायः।श्रुतेः सूक्ष्मावलोकनेन जगतः त्रितयवस्थाः नोच्यन्ते।परं तु तदरिक्ता तुरियाsवस्थाsपि स्फुटतरं प्रोच्यते।"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते,येन जातानि जीवन्ति,यत्प्रयत्यभिसंविशन्ति"(प्रयन्ति तथा अभिसंविशन्ति-इति वदति)प्रयन्ति नाम लयः ।अभिसंविशन्ति नाम किम्?विशन्ति नाम प्रवेशः।सं विशन्ति नाम संपूर्णप्रवेशः।यस्मिन प्रवेशेन सम्पूर्णं सुखम् अनुभवति यस्मादधिकसुखं नास्ति तदेव सम्यक् प्रवेशः।स तु संपूर्णसुखानुभवरूपा मुक्तिरेव।तथा च मुक्तिरपि श्रुतौ शब्देनैव प्रतिपादिता।अतः चतुर्थव्यापारस्वीकरणमवश्यमभूत् ।
  एवमेव ईश्वरः यदा मोचक इत्यभ्युगम्यते तदा "भवपाशाच्च मोचक"-इत्य न्यथानुपपत्तियुक्त्या स एव बन्धक इत्येवमभ्युपगन्तव्यम्।इदं न केवलं युक्तिसिद्धम् ।
  एवं सः बन्धनावस्थाप्रदायक इति सिध्यति।तच्च बन्धनं भगवता विना कारणं प्रदातुं नैव शक्यते।तथात्वे सः निर्घृणः इति भवेत् ।तथा च तत्कारणीभूतं अज्ञानं अपि भगवता दीयत इति सिद्धम्।यथा बन्धकारणं अज्ञानं तेन दीयते तथा मोक्षकारणीभूतं ज्ञानमपि तेन देयमेव।तथा च प्रमाणमिदं ज्ञानं,अज्ञानं,बन्धनं,सूचयित्वा साक्षाद् वाच्यतया मुक्तिमपि भगवदधीनतां साधयति।
  यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म।(तै।ऊ।3-1)
  इयं श्रुतिस्तु जन्माद्यस्य यतः इति प्रकृतसूत्रस्य विषयवाक्यतया मतत्रयाचार्यैरपि स्वीकृता।अत्र अभिसंविशन्तीतिपदेन मुक्तिवचनात् सृष्टिस्थितिसंहारमुक्तिव्यापाराः प्रतिपादिताः।
  यो विष्णुः "एकः" एव त्रिधातु प्रकृतिपुरुषकालधारकः पृथिवीं भूमिं द्यां श्रियं च विश्वा सर्वाणि च भुवनानि दाधार नाम दधारेत्यर्थः।
  सर्वा अवस्थाSपि सृज्यत एव।मुक्तिरपि सृज्यते।बन्धस्य ध्वंसःनाम उत्पद्यमाना मुक्त्यवस्था खलु । तथा च सृष्टिरेवाSस्तु।संहार अपि भविष्यत्येव।तथा च सोSपि सृष्टिरेव।तयैवाSलम्।किं बहुप्रकारेण ?इति।
  एवं सृष्टिः,स्थितिः,संहारः,नियमनं,ज्ञानं,आवरणम( अज्ञानं),बन्धः,मुक्तिश्च यस्माद् भवति स हरिः ,एकराट् नाम स्वतन्त्रः-इति तदर्थः।
  ननु ब्रह्मपदेन गुणपूर्णत्वं निश्चितम् ।तथा च तेनैव लक्ष्यनिर्णये किमनेन लक्षणान्तरेण? सत्यम।तथापि गुणपूर्णत्वं विष्ण्वेकनिष्ठं।यत स एव जगज्जन्मादिकर्ता अत एव गुणपूर्ण- इत्युपपदनार्थम् ।एवमेव च लक्षणस्य नातिव्याप्तिः ,नाSसम्भवश्च,तथा च लक्षणान्तरस्वीकारे नैव दोषः। ।
  सूत्रे जन्मादिति कुतः गृहीतम् ?बद्दाद्यस्य यतः इति कुतो न? इत्येवम् प्रश्नः वेंकटपत्याचार्येण सूत्रार्थसंग्रहे समुट्टंकितः।
  शत्रुत्वमेव शासितम् पोषकयोः पित्रोः,। एवमेव मोक्षो नाम न केवलं साधारणध्वंसः,संसारस्तु बहुजन्मानुस्यूतदुःखश्रुंखलः। अनादेः तस्य नाशः न सुलभसाध्यः।तदर्थं बहुजन्मनि साधनानि कृत्वा निरीक्षते।
  तच्च महापुरुषार्थ इति शास्त्रोपदिष्टः।अतः प्रत्येकतया परिगणनमेव महदुचितकरम् ।सर्वप्रजाधिपः महाराजः प्रत्येकतया खलु स्थीयते,सम्मान्यते,समाद्रीयते च।एवमेव मुक्तिरपि।
  यदि जन्म भगवतेत्युच्यते तदा जगज्जन्मोपयुक्तानां केषांचिद्गुणानां लाभेSपि स्थित्युपयुक्तगुणाः तत्पदेन भगवति न लभ्यन्ते।अत सा प्रत्येकं वाच्या। ।एवमेव संहर्तृत्वगुणलाभाय तदपि वाच्यम् ।चैत्रः रूपं पश्यतीत्युक्ते तस्य चक्षुष्मत्वम् सिध्येत्।सः शब्दज्ञानवानिति न सिध्यति।सः शब्दं श्रुणोतीत्युक्ते शब्दज्ञानवानिति लभ्यते।तद्वत् सर्वगुणपूर्त्यर्थमनेकोपपादकोक्तिर्युक्तेति भावः।
  