text: ʻन हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्ʼ । यतः प्रकृतिजैः सत्त्व-रजस्तमोभिः गुणैः अवशः सन् सर्व एव कर्म करोति। अस्माकं संसारबन्धनस्य कारणं कर्म एव। किं तर्हि कर्म न कर्तव्यम्, उत त्याज्यम्? अत्र उक्तं श्रीकृष्णेन - \nʻन कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।\nन च संनस्यनादेव सिद्धिं समधिगच्छति।।ʼ\nकर्मणः अकरणाद् अथवा कर्मत्यागात् सिद्धिं न लभ्येत। अत्र प्रश्नः - कर्मणा बन्धनं जायते, कर्मणः अनारम्भः कर्मत्यागः चापि न सम्भवेत्। तर्हि किं करणीयम्? अस्य समाधानरूपेण भगवता श्रीकृष्णेन निष्काम-कर्मणः उपदेशः प्रदत्तः--\nʻकर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।\nमा कर्मफलहुतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि।।ʼ (II.47)\nकर्मणि एव जीवस्य अधिकारः, न फले। अर्थात् कर्मफलं यथा कर्मप्रवृत्तेः हेतुः न भवेत्, यथा च कर्मत्यागे अपि प्रवृत्तिः न स्यात् तदर्थं फलाकाङ्क्षां वर्जयित्वा कर्म कर्तव्यम्।\nनिष्कामकर्म अपि न उद्देश्यहीनम्। लोकसंग्रहार्थं निष्कामकर्म क्रियते। भगवतः सृष्टिरक्षा एव अस्य उद्देश्यम्। तत्तु भगवतः कर्म जगद्रक्षार्थं प्रकृतेः प्रेरणया जीव-माध्यमेन साध्यते। तस्मात् निष्कामकर्मी कर्तृत्वाभिमानं त्यक्त्वा सर्वं कर्मफलं जगद्धिताय कृष्णाय समर्पयति। श्रीकृष्णेन अर्जुनः एवमेव उपदिष्टः - \nʻयत् करोषि यदश्नाति यज्जुहोषि ददासि यत्।\nयत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्।।ʼ (IX.27)\nअनेन फलभोगस्य अभावात् प्राक्तनकर्मणां च क्षयात् जीवस्य मोक्षलाभः जायते इति।\nअहंकारत्यागः/ अहंत्यागः (Surrender of ego)\nअहंकृतः भावः अहङ्कारः, अर्थात् ʻअहमेव कर्ताʼ इत्येवं भाव एव अहङ्कारः इति। आत्मा स्वरूपतः अकर्ता अपि यावत् अहङ्कारः विद्यते तावत् कर्मबन्धनं न दूरीभूयते। यस्य अहङ्कारः नास्ति, यस्य बुद्धिः निर्लिप्ता स कदापि कर्मफलभाक् न भवति। प्रकृतेः गुणैः एव कर्माणि सम्पद्यन्ते। य तु ʻआत्मा प्रकृतेः भिन्नःʼ इति जानाति स एव तत्त्वविद्। यः पुनः ʻप्रकृतिरेव आत्माʼ इति मन्यते स मूढः अज्ञानी। मनः, बुद्धिः, देहेन्द्रियादयः प्रकृतेरेव परिणामभूताः। विषयेन सह मनसः बुद्धेः, इन्द्रियादेः संयोगादेव कर्म उत्पद्यते। देहेन्द्रियादौ आत्माभिमानमेव अहङ्कारः।\nअहङ्कारं परित्यज्य ईश्वरे सर्वं समर्प्य निष्काम-कर्मयोगम् अबलम्ब्येत। अनेन उपायेन एव मोक्षलाभः सम्भवेत्। कीदृशः जनः भगवन्तं लभते इत्यस्मिन् गीयायां भगवता श्रीकृष्णेन उक्तम् - \nʻमत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।\nनिर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डवः।।ʼ\nयः जनः भगवद्भक्तः, सर्वभूतेषु वैरभावशून्यः, ईश्वेरे सर्वं समर्प्य स्पृहाशून्यः सन् कर्म करोति तादृशः जनः भगवन्तं प्राप्नोति।\nअहङ्कारशून्यः, द्वेषरहितः, मैत्रीभावापन्नः, सदयः, ममत्वबुद्धिशून्यः, सुखे दुःखे च समचित्तः, क्षमाशीलः भक्तः एव भगवतः प्रियः। उक्तं च गीतायाम् - \nʻअद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।\nनिर्ममो निरहङ्कारः समसुखदुःखः क्षमी।।ʼ\nअतः कर्मबन्धनात् विमुच्य आत्मज्ञान-लाभार्थं अहङ्कारत्यागः एव प्रथमं कर्तव्य इति शम्।
  