text: प्रथमः पादः - सूत्र १४\nसंस्कृत सूची।संस्कृत साहित्य।धर्मः।ब्रह्म सूत्राणि।द्वितीयोध्यायः। प्रथमः पादः।\nअभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागं स्याल्लोकवदिति परिहारोऽभिहितः ।\nन त्वयं विभागः परमर्थतोऽस्ति यस्मात्तयोः कार्यकारणयोरनन्यत्वमवगम्यते ।\nकार्यमाकाशादिकं बहुप्रपञ्चं जगत्कारणं पंर ब्रम्हा तस्मात्कारणात्परमार्थतोऽनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः कार्यस्यावगम्यते ।\nकुतः । आरम्भणशब्दादिभ्यः ।\nआरम्भणशब्दस्तावदेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय द्दष्टान्तापेक्षायामुच्यते यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति ।\nएतदुक्तं भवत्येकेन मृत्पण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं घटशरावोदञ्चनादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत् ।\nयतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयं वाचैव केलवलमस्तीत्यारभ्यते ।\nविकारो घटः शराव उदञ्चनं चेति ।\nन तु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति ।\nनामद्येयमात्रं हयेतदनृतं म्रुत्तिकेत्येव सत्यमिति ।\nएष ब्रम्हाणो द्दष्टान्त आन्नातः ।\nतत्र श्रुताद्वाचारम्भणशब्दाद्दार्ष्टान्तिकेऽपि ब्रम्हाव्यतिरेकेण कार्यजातस्याभाव इति गम्यते ।\nपुनश्च ते जोऽबन्नानां ब्रम्हाकार्यतामुक्त्वा तेजोऽबन्नकार्याणां तेजोऽबन्नव्यतिरेकेणाभावं ब्रतीत्यपागादग्नरेग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणित्येव सत्यमित्यादिना ।\nआरम्भणशब्दादिभ्य इत्यादिशब्दादैतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीदं सर्व यदयमात्मा ब्रम्हौवेदं सर्वमात्मैवेदं सर्वं नेह नानास्ति किंचनेत्येवमाद्यप्यात्मैकत्वप्रतिपादनपर वचनजातमुदाहर्तव्यम् ।\nन चान्यथैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं संपद्यते ।\nतस्माद्यया घटकरकाद्याकाशानां महाकाशानन्यत्वं यथा च मृगतृष्णिकोदकादीनामू षरादिभ्योऽनन्यत्वं द्दष्टनष्टस्वरूपत्वात्स्वरूपेणानुपाख्यत्वादेवमस्य भोग्यभोक्त्रादिप्रपञ्चजातस्य ब्रम्हाव्यतिरेकेणाभाव इति द्रष्टव्यम् ।\nनन्वनेकात्मकं ब्रम्हा यथा वृक्षोऽनेकशाख एवमनेकशक्तिप्रवृत्तियुक्तं ब्रम्हा ।\nअत एकत्वं नानात्वं चोभयमपि सत्यमेव ।\nयथा वृक्ष इत्येकत्वं शाखा इति नानात्वम् ।\nयथा च समुद्रात्मनैकत्वं फेनतरङ्गाद्यात्मना नानत्वम् ।\nयथा च मृदात्मनैकत्वं घटशरावाद्यात्मना नानात्वम् ।\nतत्रैकत्वांशेन ज्ञानान्मोक्षव्यवहारः सेत्स्यति ।\nनानात्वांशेन तु कर्मकाण्डाश्रयौ लौकिकवैदिकव्यवहारौ सेत्स्यत इति ।\nएवं च म्रुदादिद्दष्टान्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति । नैवंस्यात् ।\nमृत्तिकेत्येव सत्यमिति प्रकृतिमात्रस्य द्दष्टान्ते सत्यत्वावधारणात् ।\nवाचारम्भणशब्देन च विकारजातस्यानृतत्वाभिधानात् ।\nदार्ष्टान्तिकेऽपैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यमिति च परमकारणस्यैवैकस्य सत्यत्वावधारणात् ।\nस आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति च शारीरस्य ब्रम्हाभावोपदेशात् ।\nस्वयं प्रसिद्धं हयेतच्छारीरस्य ब्रम्हात्मत्वमुपदिश्यते न यत्नान्तरप्रसाध्यम् ।\nअतश्चेदं शास्त्रीयं ब्रम्हात्मत्वमवगम्यमानं स्वाभाविकस्य शारीरात्मत्वस्य बाधकं संपद्यते रज्ज्वादिबुद्धय इव सर्पादिबुद्धीनाम् ।\nबाधिते च शारीरत्मत्वे तदाश्रयः समस्तः स्वाभाविको व्यवहारो बाधितो भवति यत्प्रसिद्धये नानात्वांशोऽपरो ब्रम्हाणः कल्प्येत ।\nदर्शयति च यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येदित्यादिना ब्रम्हात्मत्वदर्शिनं प्रति समस्तस्य क्रियाकारकफललक्षणस्य व्यवहारस्याभावम् ।\nन चायं व्यवहाराभावोऽवस्थाविशेषनिबद्धोऽभिधीयत इति युक्तं वक्तुं तत्त्वमसीति ब्रम्हात्मभावस्यानवस्थाविशेषनिबन्धनत्वात् ।\nतस्करद्दष्टान्तेन चान्रुताभिसन्धस्य बन्धनं सत्याभिसन्धस्य मोक्षं दर्शयन्नेकत्वमेवैकं पारमार्थिकं दर्शयति ।\nमिथ्याज्ञानविजृम्भितं च नानात्वम् ।\nउभयसत्यतायां हि कथं व्यवहारगोचरोऽपि जन्तुरनृताभिसन्ध इत्युच्येत ।\nमृत्योः स मृत्युमाप्नोतिय इह नानेव पश्यतीति च भेदद्दष्टिमपवदन्नेवैतद्दर्शयति ।\nन चास्मिन्दर्शने ज्ञ्सनान्मोक्ष इत्युपपद्यते ।\nसम्यग्ज्ञानापनोद्यस्य कस्यचिन्मिथ्याज्ञानस्य संसारकारणत्वेनानभ्युपगमात् ।\nउभयसत्यतायां हि कथमेकत्वज्ञानेन नानात्वज्ञानमपनुद्यत इत्युच्यते ।\nनन्वेकत्वैकान्ताभ्युपगमे नानात्वाभावात्प्रत्यक्षादीनि लौकिकानि प्रमाणानि व्याहन्येरन्निर्विपयत्वात्स्थाण्वादिष्विव पुरुषादिज्ञानानि ।\nतथा विधिप्रतिषेधशास्त्रमपि भेदापेक्षत्वात्तदभावे व्याहन्येत मोक्षशास्त्रस्यापि शिष्यशासित्रादिभेदापेक्षत्वात्तदभावे व्याघातः स्यात् ।\nकथं चानृतेन मोक्षशास्त्रेण प्रतिपादितस्यात्मैकत्वस्य सत्यत्वमुपपद्येतेति ।\nनैष दोषः ।\nसर्वव्यवहाराणामेव प्राग्ब्रम्हात्मताविज्ञानात्सत्यत्वोपपत्तेः ।\nस्वप्नव्यवहारस्येव प्राग्बोधात् । यावद्धि न सत्यात्मैकत्वप्रतिपत्तिस्तावत्प्रमाणप्रमेयफललक्षणेषु विकारेष्वनृतबुद्धिर्न कस्यचिदुत्पद्यते ।\nविकारानेव त्वहं ममेत्यविद्ययात्मात्मीयेन भावेन सर्वो जन्तुः प्रतिपद्यते स्वाभाविकीं ब्रम्हात्मतां हित्वा ।\nतस्मात्प्रागब्रम्हात्मताप्रतिबोधादुपपन्नः सर्वो लौकिको वैदिकश्च व्यवहारः ।\nयथा सुप्तस्य प्राकृतस्य जनस्य स्वप्न उच्चावचान्भावान्पश्यतो निश्चितमेव प्रत्यक्षाभिमतं विज्ञानं भवति प्राक्प्रबोधान्न च प्रत्यक्षाभासाभिप्रायस्तत्काले भवति तद्वत् ।\nकथं त्वसत्येन वेदान्तवाक्येन सत्यस्य ब्रम्हात्मत्वस्य प्रतिपत्तिरुपपद्येत ।\nन हि रज्जुसर्पेण दष्टो म्रियते ।\nनापि मृगतृष्णिकाम्भसा पानावगाहनादिप्रयोजनं क्रियत इति ।\nनैष दोषः । शङकाविषादिनिमित्तमरणादिकार्योपलब्धेः ।\nस्वप्नदर्शानावस्थस्य च सर्पदंसनोदकस्नानादिकार्यदर्शनात् ।\nतत्कार्यमप्यनृतमेवेति चेदब्रूयात । तत्र ब्रूमः ।\nयद्यपि स्वप्नदर्शननावस्थस्य सर्पदंशनोदकस्नानादिकार्यमनृतं तथापि तदवगतिः सत्यमेव फलं प्रतिबुद्धस्याप्यबाध्यमानत्वात ।\nन हि स्वप्नादुत्थितः स्वप्नद्दष्टं सर्पदंशनोदकसानादिकार्यं मिथ्येति मन्यमानस्तदवगतिमपि मिथ्येति मन्यते कश्चित् ।\nएतेन स्वप्नद्दशोऽवगत्यबाधनेन हेहमात्रात्मवादो दषितो वेदितव्यः । तथा च श्रुतिः ।\nयदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वन्पेषु पश्यति ।\nसमृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने ॥\nइत्यसत्येन स्वप्नदर्शनेन सत्यायाः समृद्धेः प्राप्तिं दर्शयाति ।\nतथा प्रत्यक्षदर्शनेषु केषुचिदरिष्टेपु जातेषु न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यादित्युक्त्वाऽथ स्वप्नाः पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्तीत्यादिना तेन तेनासत्येनैव स्वप्नदर्शनेन सत्यमरणं मूच्यत इति दर्शयति ।\nप्रसिद्धं चेदं लोकेऽन्वयव्यतिरेककुशलानामीद्दशेन स्वप्नदर्शनेन साध्वागमः सूच्यत ईद्दशेनासाध्वागम इति ।\nतथाऽकारादिसत्याक्षरप्रतिपत्तिर्द्दष्टा रेखानृताक्षरप्रतिपत्तेः ।\nअपि चान्त्यमिदं प्रमाणमात्मैकत्वस्य प्रतिपाद्कं नातः परं किञ्चिदाकाङक्ष्यमस्ति ।\nयथा हि लोके यजेतेयुक्ते किं केन कथमित्याकाङ्क्षयते नैवं तत्त्वमस्यहंब्रम्हास्मीत्युक्ते किञ्चिदन्यदाकाङ्क्ष्यमस्ति सर्वात्मैकत्वविषयत्वादवगतेः ।\nसति हयन्यस्मिन्नवशिष्यमाणेऽर्थ आकाङ्क्षा स्यात् ।\nन त्वात्मैकत्वव्यतिरेकेणावशिष्यमाणोऽर्थोऽस्ति य आकाङ्क्ष्येत ।\nन चेयमवगतिर्गोत्पद्यत इति शक्यं वक्तुं तद्धास्य विजज्ञावित्यादिश्रुतिभ्यः ।\nअवगतिसाधनानां च श्रवणादीनां वेदानुवचनादीनां च विधानात् ।\nन चेयमवगतिरनर्थिका भ्रान्तिर्वेति शक्यं वक्तुम् ।\nप्राक चात्मैकत्वावगतेरव्याहतः सर्वः सत्यानृतव्यवहारो लौकिको वैदिकश्चेत्यवोचाम ।\nतस्मादन्त्येन प्रमाणेन प्रतिपादित आत्मैकत्वे समस्तस्य प्राचीनस्य भेदव्यवहारस्य बाधितत्वान्नानेकात्मकब्रम्हाकल्पनावकाशोऽस्ति ।\nननु मृदादिद्दष्टान्तप्रणयनात्परिणामवहब्रम्हा शास्त्रस्याभिमतमिति गम्यते ।\nपरिणामिनो हि मृदादयोऽर्था लोके समधिगता इति ।\nनेत्युच्यते । स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रम्हा स एष नेति नेत्यात्माऽस्थूलमनण्वित्याद्याभ्यः सर्वविक्रियाप्रतिषेधश्रुतिभ्यो ब्रम्हाणः कूटस्थत्वावगमात् ।\nन हयेकस्य ब्रम्हाणः परिणामधर्मत्वं तद्रहितत्वं च शक्यं प्रतिपत्तुम ।\nस्थितिगतिवत्स्यादीति चेत् ।\nकूटस्थस्येति विशेषणात् ।\nन हि कृटस्थस्य ब्रम्हाणः स्थितिगतिवदनेकधर्माश्रयत्वं संभवति ।\nकृटस्थं च नित्यं ब्रम्हा सर्वविक्रियाप्रतिषेधादित्यवोचाम ।\nन च यथा ब्रम्हाण आत्मैकत्वदर्शनं मोक्षसाधनमेवं जगदाकारपरिणामित्वदर्शनमपि स्वतन्त्रमेव कस्मैचित्फलायाभिप्रेयते प्रमाणाभावात् ।\nकूटस्थब्रम्हात्मत्वविज्ञानादेव हि फलं दर्शयति शास्त्रं स एष नेति येत्यात्मेत्युपक्रम्याभयं वै जनक प्राप्तोसीत्येवंजातीयकम् ।\nतत्रैतत्सिद्धं भवति ब्रम्हाप्रकरणे सर्वधर्मविशेषरहितब्रम्हादर्शनादेव फलसिद्धौ सत्यां यत्तत्राफलं श्रूयते ब्रम्हाणो जगदाकारपरिणामित्वादि तहब्रम्हादर्शनोपायत्वेनैव विनियुज्यते फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गमितिवत् ।\nन तु स्वतन्त्रफलाय कल्प्यत इति ।\nन हि परिणामवत्त्वविज्ञानात्परिणामवत्त्वमात्मनः फलं स्यादिति वक्तुं युक्तं कूटस्थनित्यत्वान्मोक्षस्य ।\nकूटस्थब्रम्हात्मवादिन एकत्वैकान्त्यादीशित्रीशितव्याभाव ईश्वरकारणप्रतिज्ञाविरोध इति चेत् ।\nन । अविद्यात्मकनामरूपबीजव्याकरणापेक्षत्वात्सर्वज्ञत्वस्य ।\nतस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सभूत इत्यादिवाक्येभ्यो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपात्सर्वज्ञात्सर्वसक्तेरीश्वराज्जागनिस्थितिप्रलया नाचेतनात्प्रधानादन्यस्माद्वेन्येषोऽर्थः प्रतिज्ञातो जन्माद्यस्य यत इति ।\nसा प्रतिज्ञा तदवस्थैव न तद्विरूद्धोऽर्थः पुनरिहोच्यते ।\nकथं नोच्यतेऽत्यन्तमात्मन एकत्वमद्वितीयत्वं च ब्रुवता ।\nशृणु यथा नोच्यते ।\nसर्वज्ञस्येश्वरस्यात्मभूत इवाविद्याकल्पिते नामरूपे तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये संसारप्रपञ्चबीजभूते सर्वज्ञस्येश्वरस्य मायाशक्तिः प्रकृतिरिति च श्रुतिस्मृ त्योरभिलप्येते ।\nताभ्यामन्यः सर्वज्ञ ईश्वर आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तहब्रम्होति श्रुतेः ।\nनामरूपे व्याकरवाणि सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्त एकं बीजं बहुधा यः करोतीत्याद्श्रुतिभ्यश्च । एवमविद्याकृतनामरूपोपाध्यनुरोधीश्वरो भवति व्योमेव घटकरकाद्युपाध्यनुरोधि ।\nस च स्वात्मभृतानेव घटाकाशस्थानीयानविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतकार्यकरणसङ्घातानुरोधिनो जीवाख्यान्विज्ञानात्मनः प्रतीष्टे व्यवहारविषये ।\nतदेवमविद्यात्मकोपाधिपरिच्छेदापेक्ष्येवेश्वरस्येश्वरत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च न परमार्थतो विद्ययापास्तसर्वोपाधिस्वरूप आत्मनीशित्रीशितव्यसर्वज्ञत्वादिव्यवहार उपपद्यते ।\nतथा चोक्तम् ।\nयत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोत नान्यद्विजानाति स भूमेति ।\nयत्र त्वस्य सर्वमास्मैवाभूत्तक्तेन कं पश्येदित्यादिना च ।\nएवं परमार्थावस्थायं सर्वव्यवहाराभावं वदन्ति वेदान्ताः सर्वे ।\nअज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुहयन्ति जन्तव इति ॥\nपरमार्थावस्थायामीशित्रीशितव्यादिव्यवहाराभावः प्रदर्श्यते ।\nव्यवहारावस्थायां तूक्तः श्रुतावपीश्वरादिव्यवहार एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदायेति ।\nतथा चेश्वरगीतास्वपि :---\nभामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माययेति ॥\nसूत्रकारोऽपि परमार्थाभिप्रायेण तदनन्यत्वमित्याह ।\nव्यवहाराभिप्रायेण तु स्याल्लोकवदिति महासमुद्रस्थानीयतां ब्रम्हाणः कथयति ।\nअप्रत्याख्यायैव कार्यप्रपञ्चं परिणामप्रक्रियां चाश्रयति सुगणेषूपासनेषूपयोक्ष्यत इति ॥१४॥\nLast Updated : 2014-12-05T20:19:05.7300000\nन. करंजाच्या बियांचें तेल . ( सं . करंज + तैल )
  