text: अस्माभिः प्रकृत्या सह क्रीडितस्य अव्यवस्थायाः परिणामः अस्माकं पुरतः अस्ति। प्रकृतिः अस्मान् वृक्षान्, वनस्पतयः, हरितभूमिः, पशवः, पक्षिणः च दत्तवती, परन्तु वयं वृक्षाः, वनस्पतयः च छित्त्वा कंक्रीटस्य वनं कृतवन्तः, यत्र यदि वृक्षाः न सन्ति तर्हि पक्षिणां, कोकिलस्य च कूजस्य च कूजस्य प्रश्नः कुतः उद्भवति। परन्तु तथाकथितः बुद्धिमान् पुरुषः गृहे कोकिलस्य शब्देन सह प्लास्टिकवृक्षं, द्वारघण्टां च स्थापयित्वा किमपि न घटितम् इव दर्शयितुं प्रयत्नं कृतवान् ।
  वृक्षाणां शीतलछायाभावं दूरीकर्तुं वयं वातानुकूलितवनस्पतयः आश्रितवन्तः, परन्तु एतेषां सर्वेषां कारणेन तापमानस्य वृद्धिः अपि भवति अद्यतनस्य ४५ तः ४९ पर्यन्तं तापमानं ५५ तः ६० पर्यन्तं प्राप्तुं बहुकालं न स्यात्। अत एव अस्माभिः सर्वैः न केवलं अधिकाधिकं वृक्षरोपणस्य नाराः कागदस्य च चर्चाः त्यक्त्वा पृथिव्यां रोपाः रोपनीयाः, अपितु तेषां निरन्तरं निरीक्षणं कर्तव्यम्। एकस्य पादपस्य वर्धनाय न्यूनातिन्यूनं ५ वर्षाणि यावत् समयः भवति, अतः प्रत्येकस्मिन् शुभ अवसरे एतत् कार्यं कर्तव्यम् ।
  सत्यमेव यत् जनसंख्यानियन्त्रणस्य पर्यावरणसंरक्षणस्य वा कठोरतमनियमान् प्रवर्तयित्वा सर्वकारः अस्मिन् दिशि किमपि सार्थकं कर्तुं शक्नोति, परन्तु एतयोः कार्ययोः केवलं सर्वकाराय त्यक्तुं न शक्यते इयं पृथिवी अस्माकं एव अतः अस्माकं दायित्वं वर्तते यत् सा जीवितुं योग्या भवतु । भारतीयजीवनदर्शने पर्यावरणस्य बहु महत्त्वं दत्तम् अस्ति । यदा वयं अस्माकं सांस्कृतिकपरम्परायाः विषये वदामः तदा अस्माकं उद्देश्यं आधुनिकतायाः पूर्णतया नकारः इति न भवति । आधुनिकतायाः प्रकृतेः च सन्तुलनं न उपेक्षितुं शक्यते। विशेषतः पर्यावरणस्य सन्दर्भे अन्ध-आधुनिकता प्रकृतेः शोषणं तादृशं कृतवती यत् अग्रे मार्गं द्रष्टुं कठिनं भवति इति स्वीकारणीयम्।
  प्राचीनभारतीयसाहित्यम् - प्राचीनभारतस्य वन-संस्कृतेः सुन्दरप्रकृतेः विषये वैदिकसाहित्यस्य, पुराणानां, धर्मशास्त्राणां, रामायणानां, महाभारतानां, संस्कृतसाहित्यस्य, पाली-प्राकृतसाहित्यस्य इत्यादयः ग्रन्थानां साक्षात्कारः क्रियते। कौटिल्यस्य 'अर्थशास्त्रे' अनेकानि मनोहराणि उद्यानानि सूचितानि सन्ति । 'अग्निपुराणे' उक्तं यत् यो पुरुषः एकमपि वृक्षं स्थापयति, सः त्रिंशत् इन्द्रसहस्राणि यावत् स्वर्गे वसति। यावन्तः वृक्षाः रोपयति तावत् पूर्वं पश्चात् च यावन्तः पुस्तिकाः तारं ददाति । 'मत्स्यपुराणे' वृक्षस्य महिमाप्रसङ्गे एकं सोपानं दशकूपतुल्यम्, एकं तडागं दशसौतेयतुल्यम्, एकः पुत्रः दशतडागसमः, एकः वृक्षः तु समः इति अपि उक्तम् दश पुत्रेभ्यः एकः अस्ति ।
  पर्यावरणं जीवनं च परस्परं निकटतया सम्बद्धौ स्तः यत् पर्यावरणं विना जीवनं न भवितुं शक्नोति जीवनं विना च पर्यावरणं न भवितुम् अर्हति। एषः एव भारतीयत्वस्य अर्थः - हरितवसुन्धराः तस्मिन् च फडफडाः पुष्पाणि च, मयूराः नृत्यमेघैः सह नित्यं प्रवहन्तः नद्यः च। भारतीयसंस्कृतौ अपि वृक्षाः, लताः च देवाः इति मन्यन्ते । यत्र अनादिकालात् एषा प्रार्थना प्रतिध्वनितवती अस्ति - हे पृथिवीमातुः तव वनानि अस्मान् आनन्देन उत्साहेन च पूरयन्तु। वृक्षाणां वनस्पतिनां च जीवितानां जीवितानां च विचारस्य प्रमाणं भारतीयसाहित्ये वर्तते । गृह-प्राङ्गणे वा परितः वा नीम-पीपलादिवृक्षाणां रोपणम् अस्माकं परम्परायाः विस्तारः अस्ति।
  अस्माकं जीवने वृक्षाः निर्मिताः, अत एव शुद्धगन्धः, मृदुवायुः, मुक्ताकाशः, स्वच्छजलधारा अस्माकं लोककथासु, लोकगीतेषु पर्याप्तं सम्मानं प्राप्नुवन्ति। पीपलसदृशस्य पर्यावरणरक्षकवृक्षस्य महत्त्वं जनानां हृदये चर्चा भवति। एषः बोधिवृक्षः गौतमबुद्धस्य ज्ञानस्य साक्षी अभवत्, अतः विश्वप्रसिद्धे 'गीता' इति पुस्तके श्रीकृष्णः स्वस्य महान् रूपं दर्शयन् कथयति-'अश्वत्थ सर्ववृक्षनम्' इत्यर्थः हे अर्जुन! अहं वृक्षाणां मध्ये पीपलः अस्मि। अस्माकं समाजे तुलसी विष्णुप्रिया, कदलीफलं बृहस्पतिरूपं, बन्यानं शिवस्य निवासस्थानं, नीमं देवीनिवासः, पीपलः प्रतिबिम्बः इति इव देवानां रक्षणस्य च प्रतीकरूपेण वृक्षाणां पूजायाः लोकपरम्परा अस्ति विष्णुः । जैन तेरापन्थ इत्यत्र गुरुदीक्षस्य एकः नियमः अस्ति यत् 'हरितवृक्षाः मा छिनन्ति।' पृथिव्यां, नदी, सरोवर आकाश, वायु, आदिभ्यः ईश्वरीयतां दत्त्वा, पृथिवीं, नद्यः च मातृत्वेन, आकाशं च पितृत्वेन स्वीकृत्य, भारतीयमणिषः जलवायु प्रदूषण मुक्तस्य भावस्य अपि अमूर्त-प्रेरणाम् अयच्छत् ।
  वैदिकयुगस्य त्रयस्त्रिंशद्देवताः प्राकृतबलमात्रप्रतिपादयन्ति । ऋग्वेदस्य 'अपसूक्त', अथर्ववेदस्य 'भूमिसूक्त' च सम्भवतः जगस्य प्रथमानि काव्यानि सन्ति ये क्रमशः जलभूमौ लिखितानि सन्ति। प्राकृतिकव्यवस्थानां संरक्षणं तयोः मध्ये सन्तुलनं च स्थापयितुं अभिप्रायः अस्ति यत् तेषां उपयोगः एतादृशेन प्रकारेण करणीयः यत् तेषां मूलरूपेण न्यूनतया परिवर्तनं भवति यथा तेषां क्षतिपूर्तिः सुलभपुनःप्रयोगेन भवति तथा च प्राकृतिकसम्पदः यथासम्भवं तेषां मूलरूपेण संरक्षिताः भवन्ति। एतत् सम्भवति यदा वयं लोभरहिताः भवेम, प्रकृतेः उपहारस्य उपयोगं कुर्मः, न तु उपभोगस्य ।
  तस्य प्रेरणा 'ईशवस्योपनिषद्' इत्यस्य प्रथममन्त्रेण दत्ता अस्ति, 'इह जगति सर्वं ईश्वरेण वा ईश्वरस्य निवासस्थानं वा व्याप्तम्, अतः यदि भवन्तः तान् सेवनं कर्तुम् इच्छन्ति, तेषु आसक्तिं विना, तानि संन्यासेन सेवन्तु, यतः धनं कस्य अस्ति अयम्? कस्यचित् न भवति इत्यर्थः । जीवनस्य विषये एषा दृष्टिकोणः कियत् सम्यक् अस्ति! पर्यावरणस्य प्रत्येकं भागं स्वच्छं स्थापयितुं सर्वेषां मध्ये सामञ्जस्यं स्थापयितुं च अद्यपर्यन्तं केषाञ्चन जनानां नित्यप्रार्थनायाः वा संस्कारस्य वा भागः एव अयं मन्त्रः निर्मितः अस्ति।
  