text: शिक्षायाः महत्त्वं सर्वेषां एव विदितम्। शिक्षामन्तरेण न केषामपि सत्कार्यप्रवृत्तिः सम्भवति। जनः कर्तव्याकर्तव्ययो विवेकं कर्तुं शिक्षया एव समर्थो भवति। शिक्षा विना जनोऽन्धवत् एव कार्येषु प्रवर्तते। शिक्षाविहीनो मूर्खः नाद्रियते लोकैः। धनार्जनाय न क्षमते कुटुम्बभरणाय स्वोदरदरीपूर्तये वा। शिक्षाविहीनः नरः पशुतुल्यो भवति। वस्तुतः मनुष्यस्य जीवनं शिक्षा विना निरर्थकमेव अस्ति। मनुष्यस्य शोभा तु शिक्षया एव भवति। शिक्षा मनुष्यस्य रक्षा पदे-पदे माता इव च हितकार्ये नियुक्तं पिता इव करोति।\n(i) शिक्षाविहीनः नरः कीदृशः भवति?\n(ii) सत्कार्यप्रवृतिः कथं भवति?\n(i) शिक्षा मनुष्येभ्यः किं किं करोति?\n(ii) जनः शिक्षया किं किं कर्तुम् समर्थः भवति?\n(i) 'शिक्षाविहीनः नरः पशुतुल्यो भवति।' अत्र कर्तृपदं किम्?\n(ii) 'सार्थकम्' इति पदस्य विपरीतार्थकम् किम्?\n(iii) 'शिक्षाविहीनो' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?\nIV. अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत- (1 × 1 = 1)\nरचनात्मकम्-कार्यम् (15 अङ्काः)\nनिजभ्रातुः विवाहे सम्मिलितार्थे प्राचार्य प्रति अधोलिखिते अवकाशपत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पूरयत- (1⁄2 × 10 = 5)\nराजकीयः सर्वोदयः विद्यालयः\nविषयः अवकाशप्रदानार्थम् _____(ii)_____!\nसविनयं _____(iv)_____ इदमस्ति यत् अहं _____(v)_____ विद्यालये नवम् _____(vi)_____ छात्रोऽस्मि। _____(vii) _____ मम भ्रातुः विवाहः अस्ति। अतः अहम् अद्य विद्यालयम् आगन्तुम् न _____(viii)_____। कृपया माम् _____(ix)_____ अवकाशं स्वीकृत्य _____(x)_____ भवन्तः।\nमञ्जूषा - कक्षायाः, अद्य, अनुग्रहीष्यन्ति, सेवायाम्, महोदयाः, निवेदनम्, भवतः, शक्नोमि, एकदिवसस्य, आवेदनपत्रम्\nमञ्जूषा - शोभनैः चित्रैः, अलंकुर्वन्ति, स्फोटकपदार्थान्, दीपावल्याः रात्रौ, बालकानाम् कृते, आग्नेयक्रीडनकैः, दीपान्, वरदान रूपः, सर्वे सदस्याः।\nमञ्जूषायाः सहायतया 'अस्माकं विद्यालयः' इति विषयम् अधिकृत्य पञ्च वाक्यानि लिखत।\nमञ्जूषा - छात्राः, कक्षा, वर्गः, अध्यापिका, कृष्णफलके, सुधाखण्डः, पुस्तकानि, आसनानि, विद्युत-दीपाः, जलपात्रम्, पाठयन्ति, रक्षति, स्नेह, उपरि, हरीतिमा।\nअधोलिखितानाम् वाक्यानाम् संस्कृतेन अनुवादः कुरुत- (1 × 5 = 5)\nछात्र पुस्तक पढ़ने के लिए पुस्तकालय जाते हैं।\nसीता राम की पत्नी थी।\nहम सब वाटिका में गेंद से खेलते हैं।\nमहिलाएँ सेवकों को वस्त्र देती हैं।\nधर्म से हीन जीवन को धिक्कार है।\nअधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानाम् समुचितं सन्धि विच्छेदं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (1 × 4 = 4)\n(i) सदाचारः सर्वैः सेवनीयः।\n(क) सदा + आचारः\n(ख) सत् + आचारः\n(ग) सदा + चारः\n(घ) सताम् + आचारः\n(ii) भज गोविन्दम् + भज गोविन्दम्।\n(ii) इदानीं ग्रीष्म + ऋतुः अस्ति।\n(क) ग्रीष्मः + तु\n(iv) कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभूः।\n(क) कविर + मनीषी\n(ख) कवी + मनीषी\n(ग) कविर्मनि + ईशी\n(घ) कविः + मनीषी\nउचितशब्दरूपाणि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत। (1 × 4 = 4)\n(i) श्रीरामः ____________ पुत्रः अस्ति।\n(ii) अहं ____________ एकं रूप्यकं यच्छामि।\n(iii) सा ____________ नमति।\n(iv) ____________ दत्तं क्षीरं मधुरमस्ति।\nउचितधातुरूपाणि चित्वा रिक्त-स्थानानि पूरयत। (1 × 4 = 4)\n(i) ते एकं सुन्दरं चित्रम् ____________।\n(ii) महिलाः जलम् ____________।\n(iii) जनाः देवम् ____________।\n(iv) त्वं सायं कुत्र ____________।\nप्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत। (1 × 4 = 4)\n(i) अनया ____________ किं प्रयोजनम् अस्ति।\n(ii) ____________ फलानि रोचन्ते।\n(iii) कपयः ____________ उपरि क्रीडन्ति।\n(iv) ____________ परितः वृक्षाः सन्ति।\nप्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत। (1 × 4 = 4)\n(i) छात्राः ____________ (पठितुम्) विद्यालयं गच्छन्ति।\n(क) पठ् + तुमुन्\n(ख) पठ् + क्त\n(ग) पठ् + क्त्वा\n(घ) पठ् + क्तुम्\n(ii) सः वृक्षं ____________ पश्यति। (आ + रुह् + ल्यप्)\n(ii) जनाः श्रीकृष्णस्य चरितम् ____________ (श्रु + क्त्वा) गृहम् गच्छन्ति।\n(iv) बालकः पतति ____________ (क्रीड् + शतृ)।\nअधोलिखितवाक्येषु अङकानां स्थाने संख्यावाचक विशेषणणानि प्रयुज्य उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (1 × 3 = 3)\nवृक्षे ____________ (3) कोकिलाः सन्ति।\nमम ____________ (4) मित्राणि सन्ति।\nविद्यालये ____________ (500) छात्राः पठन्ति।\nकोष्ठकात शद्धपदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत- (1⁄2 × 4 = 2)\nशिक्षकः विद्यालयात् ____________। (निर्गच्छति, निर्गच्छन्ति, निर्गच्छतः)\nपक्षिणः गगने ____________। (उड्डयते, उड्डयन्ते, उड्डयेते)\nसैनिकः शत्रून् ____________। (पराजयति, पराजयते, पराजयन्ते)\nगङ्गा हिमालयात् ____________ (प्रभवति, प्रभवतः, प्रभवन्ति)\nअधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5)\nअत एव अस्माभिः प्रकृतिः रक्षणीया। तेन च पर्यावरणं रक्षितं भविष्यति। प्राचीनकाले लोकमङ्गलाशंसिन ऋषयो वने निवसन्ति स्म। यतो हि वने एव सुरक्षितं पर्यावरणमुपलभ्यते स्म। विविधा विहगाः कलकूजिश्रोत्ररसायनं ददति।\nसरितो गिरिनिर्झराश्च अमृतस्वादु निर्मलं जलं प्रयच्छन्ति। वृक्षा लताश्च फलानि पुष्पाणि इन्धनकाष्ठानि च बाहुल्येन समुपहरन्ति। शीतलमन्दसुगन्धवनपवना औषधकल्पं प्राणवायु वितरन्ति।\n(i) विविधाः विहगाः कलकूजितैः किम् ददति?\nIII. उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत- (1 × 3 = 3)\n(ii) 'सुरक्षितं' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?\n(iii) 'खगाः' इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्।\nअधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। (5)\n(i) अस्मिन् श्लोके सम्बोधनपदम् किम्?\n(ii) 'पश्य जटायो' इति का वदति?\n(i) 'माम्' इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?\n(ii) श्लोके क्रियापदम् किम् अस्ति?\n(iii) 'पापकर्मणा' इति पदस्य विशेष्यपदं किम्?\nअधोलिखितं नाट्यांश पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् उत्तरत। (5)\nपुरुषः - भोस्तपस्विन्! कथं माम् अवरोधं करोषि? प्रयत्नेन किं न सिद्धं भवति? कावश्यकता शिलानाम्? सिकताभिरेव सेतुं करिष्यामि स्वसंकल्पदृढतया।\nपुरुषः - (सोत्प्रासम्) चिन्तितं चिन्तितम्। सम्यक् चिन्तितम्। नाहं सोपानसहायतया अधिरोढु विश्वसिमि। समुत्प्लुत्यैव गन्तुं क्षमोऽस्मि।\nIII. निर्देशानुसारं शुद्धम् उत्तरम् विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत- (1 × 3 = 3)\n(i) "न अहम् सोपानसहायतया .......।" अस्मिन् वाक्ये 'अहम्' इति कर्तृपदस्य क्रियापदम् किम्?\n(ii) 'हनुमन्तम्' इति पदस्य समानार्थकपदं किम्?\n(iii) 'न अहम्' अत्र 'अहम्' सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्।\n(iv) 'असिद्ध' इति पदस्य विलोमपदं किम्?\n(क) उचितम् पदम् चित्वा प्रश्ननिर्माण कुरुत। (1 × 2 = 2)\n(ii) नद्यः स्वयमेव जलम् न पिबन्ति।\n(ख) रेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (1 × 2 = 2)\n(i) मल्लिका स्वपतिं चतुरतमं मन्यते।\n(ii) ग्रामे निर्धना वृद्धा आसीत्।\nअधोलिखितश्लोकयोः अन्वयं मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा पूरयत। (1⁄2 × 8 = 4)\nअन्वयः - गुणज्ञेषु गुणः _____(i)_____ भवन्ति, ते _____(ii)_____ प्राप्य दोषाः भवन्ति। आस्वाद्यतोयाः _____(iii)_____ प्रवहन्ति, समुद्रम् _____(iv)_____ अपेयाः भवन्ति।\n(ख) यो मां पुत्रप्रीत्या पोषयति स्वामिनो गृहे तस्य।\nअन्वयः - यो स्वामिनः _____(i)_____ पुत्रप्रीत्या पोषयति। _____(ii)_____ गृहे रक्षानियोगकारणत् मया _____(iii)_____ अपि _____(iv)_____ भ्रष्टव्यम्।\nअधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थम् मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा पूरयत- (1 × 4 = 4)\nभावार्थः - यदा रावणः सीताम् अपाहरत् तदा _____(i)_____ करुणा _____(ii)_____ रुदन्ती विशालनयने सुदुःखिता _____(iii)_____ वृक्षस्थितं _____(iv)_____ अपश्यत्।\nमञ्जूषा - सीता, जटायु, वाचः, अरण्ये\nअधोलिखित वाक्यानि कथाक्रमेण संयोज्य लिखत- (1⁄2 × 8 = 4)\nतस्य गृहे लौहघटिता पूर्वपुरुषोपार्जिता तुला आसीत्।\nकस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने जीर्णधनः नाम वणिक्पुत्रः आसीत्।\nततः 'न्यायाधिकारिणः विहस्य' तौ द्वावपि संबोध्य तुला-शिशुप्रदानेन तोषितवन्तः।\nएवं विवदमानौ तौ राजकुलं गतौ।\n"नास्ति सा, त्वदीया तुला मूषकैः भक्षिता।"\nसः वणिक् स्नात्वा तं शिशुं गिरिगुहायां प्रक्षिप्य सत्वरं गृहम् आगतः।\n"यथा श्येनः बालं न नयति तथा मूषकाः अपि लौहघटितां तुला न भक्षयन्ति।"\n"कुत्र मे शिशुः यः त्वया सह नदीं गतः?"\nप्रसङ्गानुसारं रेखांकितपदयोः उचितम् अर्थं चित्वा लिखत। (1 × 3 = 3)\n(i) दिष्ट्या गोग्रहणं स्वन्तं अभवत्।\n(ii) भवान् शंकाम् व्यपनयतु।\n(iii) सरसाः रसालाः वसन्ते लसन्ति।
  