text: 3rd sem, C-6, Unit-I, Manusamhita, Broad Questions\n3rd sem, C-6, Manusamhita, Broad Questions-1\n१. कस्तावद् धर्मः? धर्मविषये मनोरुदेशाः सम्यग् आलोच्यतोम्।\nउपक्रमः-- ʻधर्मःʼइति शब्दः भारतीयचिन्ताचेतनायां व्यापकार्थे गृहीतः। आङ्गलभाषायाः ʻreligionʼ इति शब्दः धर्म-शब्दस्य न समार्थकः। उक्तं च जैमिनिना पूर्वमीमांसासूत्रे-- ʻचोदनालक्षणोऽर्थो धर्मःʼ इति। अर्थात् वेदे उपदिष्टं विधिविधानं यद् अस्मान् कार्ये प्रेरयति, तथा अभीष्टफललाभे साहाय्यं करोति तदेव धर्मः। संक्षेपेण वक्तुं शक्यते - सुष्ठुभावेन स्व-स्व-कर्तव्यपालनमेव धर्मः। वैशेषिकसूत्रे उक्तम्-- ʻयतोऽभ्युदयनिःश्रेयस्सिद्धिः स धर्मःʼ इति। यस्मात् आत्मिकी उन्नतिः तथा परमपुरुषार्थलाभः जायते स एव धर्मः। उक्तं च मनुमा - \nʻविद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः।\nहृदयेनाभ्यनुज्ञातः यो धर्मस्तं निवोधत।।ʼ\nमनुना धर्मस्य साक्षात् चतुर्विधं लक्षणमुक्तम् - \nʻवेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः।\nएतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम्।।ʼ\nवेदः, स्मृतिः, सदाचारः, आत्मतुष्टिश्चेति धर्मस्य साक्षात् लक्षणम्।\nब्राह्मणादिर्णानाम् अनुष्ठेयः धर्मः - मनोः मतानुसारेण ब्राह्मणादिवर्णानां संस्कारः, आचरणविधिः, कर्तव्यकर्म, नारीणां करतव्यम् इत्यादय एव धर्मः।\nब्राह्मणादिवर्णानां वर्णानां पालनीयः संस्कारसमूहः - \nब्राह्मणस्य मङ्गल्यं, क्षत्रियस्य बलान्वितं, वैश्वस्य धनसंयुक्तम्, शूद्रस्य च निन्दावाचकं हीनतावाचकं वा नाम कारयेत्। ब्राह्मणस्य शर्मवत्, क्षत्रियस्य रक्षासमन्वितं, वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं, शूद्रस्य च प्रैष्यसंयुक्तम् उपपदं कार्यम्।\nगरभकालाद् अष्टमे वर्षे ब्राह्मणस्य, एकादशे क्षत्रियस्य, वैश्यस्य च द्वादसे वर्षे उपनयन् कर्तव्यम्।\nकेशान्तसंस्कारः - द्विजातीनां मध्ये प्रचलितः केशश्मश्रु-कर्तनस्य अनुष्ठानविशेषः। अयं गोदानोऽपि उच्यते।\nअभिवादनं प्रत्यभिवादनं च - विद्याद्यधिकेन गुरुणा शय्यासने अध्याचरिते तत्र न समाविशेत्। स्वयं च शय्यासनस्थः प्रत्युत्थाय अभिवादयेत्। प्रत्यभिवादने विप्रः ʻआयुष्मान् भव सौम्यʼ इति वाच्यः। यज्ञादौ दीक्षितः जनः नाम्ना न वाच्यः।\nवित्तं, बन्धुः, वयः, कर्म, विद्या चेति मान्यस्थानानि। एषु उत्तरोत्तरं गरीयः।\nसर्वेषाम् पालनीयः आचरणविधिः - नमुना उक्तम् - \nशूद्राणां धर्मः - ब्राह्मणादिवर्णानां शुश्रूषाकरणमेव शूद्राणां धर्मः-- ʻएतेषामेव वर्णानां शुश्रूषामनसूयया।ʼ\nउपसंहारः - वर्णधर्मविषये तथा स्त्रीधर्मविषये मनुना यदुक्तं तत्र शूद्रान्, स्त्रीलाकान् च प्रति अवज्ञाप्रदर्शनं कृतम्। साम्प्रतिककाले मनोः कानिचिद् विधिविधानानि न समर्थनयोग्यानि। तथापि छात्राध्यापकयोः कर्तव्यविषये, आचरणविधिविषये, स्वजनं प्रति, वृद्धान् प्रति व्यवहारविषये, मान्यतादिविषये मनोरुपदेशः सुष्ठुसमाजभावनायाम् अद्यापि प्रासङ्गिकः इति शम्।\n२. कानि तावद् एकादश इन्द्रियाणि? भोगत्यागयोः कः प्रभेदः? इन्द्रियसंयमविषये आलोच्यताम्।\nउत्तरम् - मनोर्मतानुसारेण एकादश इन्द्रियाणि-- ʻएकेदशेन्द्रियाण्याहुर्याणि पूर्वे मनीषिणः।ʼ एषु दश इन्द्रियाणि तावत् - \nʻश्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी।\nपीयूपस्थं हस्कपादं वाक् चैव दशमी स्थिताः।।ʼ\nकर्णः, त्वक्, चक्षुर्द्वयं जिह्वा, नासिका चेति पञ्च इन्द्रियाणि। पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चैव पञ्च इन्द्रियाणि - इत्येवं दश इन्द्रियाणि। एभिः दशभिः इन्द्रियैः सह मनः एकादश इन्द्रियमित्युच्यते-- ʻएकादशं मनो ज्ञेयम्।ʼ\nउल्लिखितेषु एकादशसु इन्द्रियेषु श्रोत्रादीनि प्रथमं पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, ततः पाय्वादीनि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि उच्यन्ते-- ʻबुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैषां श्रोत्रादीन्यानुपूर्वशः।\nकर्मेन्द्रियाणि पञ्चैषां पाय्वादीनि प्रचक्षते।।ʼ\nकर्मेन्द्रिय-ज्ञानेन्द्रिययोः उभयप्रकारक-वैशिष्ट्यसत्त्वात् मनस्तु उभयात्मकम् इन्द्रियम् इत्युच्यते। अस्मिन् जिते सति अन्यानि इन्द्रियाणि अपि जेतुं शक्यन्ते - \nʻएकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनोभयात्मकम्।\nयस्मिन् जिते जितावेतौ भवतः पञ्चकौ गणौ।।ʼ\nभोगत्यागयोः प्रभेदः - भोगेन कदापि तृप्तिः न लभ्यते, उपरन्तु काम्यवस्तुभोगेन कामना भूयः बर्धते। अत्र आह मनुः-- ʻन जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति।\nहविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिबर्धते।।ʼ\nमात्रातिरिक्तभोगात् शारीरिकं मानसिकं च क्षतिसाधनं भवति। अतः हेतोः शास्त्रेषु त्यागेन भोगं कर्तुमुपदेशः प्रदत्तः-- ʻतेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः।ʼ त्यागेन विषयभोगे कृते भोगजनिता विपत्तिः नोपपद्यते। अतः काम्यवस्तुभोगापेक्षया त्याग एव श्रेयस्करः इति। अत्र आह मनुः - \nʻयश्चैतान् प्राप्नुयात् सर्वान् यश्चैतान् केवलांस्त्यजेत्।\nप्रापणात् सर्वकामाऩां परित्यागो विशिष्यते।।ʼ\nइन्द्रिसंयमः - आध्यात्मिकविषये तथा वास्तवजीवनेऽपि साफल्यलाभाय इन्द्रियजयेन प्रयोजनम्। विषयान् प्रति इन्द्रियाणाम् आसक्तिवशात् जनः दूषितः भवति। पुनश्च तान्येव इन्द्रियाणि संयम्य स सिद्धिं लब्धुमर्हति--\nʻइन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम्।\nसंनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं नियच्छति।।ʼ\nअधिकन्तु विषयेषु आसक्तस्य जनस्य अध्ययनादीनि न कदापि सिद्धिं प्रददाति - \nʻन विप्रदुष्टभावस्य सिद्धिं गच्छति कर्हिचित्।ʼ\nअनवधानतावशात् यदि एकमपि इन्द्रियं स्खलितं भवेत् तर्हि अन्यान्यपि इन्द्रियाणि दुष्टानि भवेयुः। एतेन सुदीर्घकालं यावद् बहुना आयासेन अर्जिता प्रज्ञा अपि विनश्यति।\nइन्द्रियजयस्य उपायं फलं च - इन्द्रियजयस्य उपायविषये मनुना उक्तम् - \nʻन तथैतानि शक्यन्ते संनियन्तुमसेवया।\nकेवलं शुष्केन निवृत्तिमार्गेण इन्द्रियाणि जेतुं न शक्यन्ते। यतः अनेन विषयवासना न विनश्यते, परन्तु अन्तरे सुप्ता स्थित्वा यथाकालं सा पुनरपि जागर्ति। तर्हि क उपायः इन्द्रियसंयमस्य? अतएव आह मनुः -  ʻयथा ज्ञानेन नित्यशःʼ। ज्ञानेनैव इन्द्रियाणि जेतव्यानि। अत्र ज्ञानम् इत्यनेन पार्थिवविषयाणाम् अनित्यतोपलब्धिः वोद्धव्या।\nइन्द्रियजयस्य फलविषये मनुना उक्तम् - \nʻवशे कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा।\nसर्वान् संसाधयेदर्थानक्षिण्वन् योगतस्तनुम्।।ʼ\nसर्वाणि इन्द्रियाणि वशीकृत्य मनश्च संयम्य शरीरम् अपीडयित्वा सहजेन उपायेन धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां पुरुषार्थलाभाय यतेत इति।\nउपसंहारः - विषयवासनां समूलम् उत्पाटयितुं भोगसुखस्य असारतोपलब्ध्या प्रयोजनम्। अतः हेतोः गुरोः उपदेशानुसारेण शास्त्रनिर्दिष्टे मार्गे परमपुरुषस्य उपासनायां कृतायां कामनायाः उपशमः भवति। अतः न भोगेन, न वा शुष्कवैराग्येण, अपि तु जागतिक-वस्तुनिचयस्य अनित्यतोपलब्धिरूप-ज्ञानेन एव विषयतृष्णा निवर्तेत इति सारः।
  