text: चम्पूकाव्यस्य वैशिष्ट्यम् - Hitaya - ISSN : 2581-7787\nVidushi S. Roopa\nAssistant professor, Department of Samskrit,\nPh - 94813 94422, Email - roopa.sanjeeva.88@gmail.com\nसंस्कृतसाहित्ये चम्पूकाव्यम् अत्यन्तं रमणीयं स्थानम् आवहति । सुमधुरपदैः भावस्फुटतया रसपरिपाकात् चम्पूकाव्यानि सहृदयान् आकर्षन्ति । कविः दण्डी स्वस्य काव्यादर्शग्रन्थे "गद्यपद्यमयी कापि चम्पूरित्यभिधीयते" इति चम्पूकाव्यप्रकारस्य लक्षणं प्रतिपादितवान् अस्ति।\nचम्पूशब्दः "चपि" गत्याम् इति धातोः निष्पन्नः । गद्यपद्यरसमिश्रितरचनाशैली ब्राह्मणेषु अपि दृश्यते । एतरेयब्राह्मणस्य हरिश्चन्द्र - उपख्याने इदं वयं पश्यामः । कठोपनिषत्सु अपि गद्यपद्ययोः मिश्रणम् अस्ति एव । गद्यपद्यमिश्रितचम्पूः सर्वान् सहृदयान् रञ्जयति इत्यत्र न कोऽपि सन्देहः । संस्कृतसाहित्यं चम्पूकाव्यैः सुसमृद्धम् अस्ति । सामान्यतः द्विशताधिकचम्पूकाव्यानि रचितानि विभिन्नकविभिः इति श्रूयते । तेषु कानिचन एव मुद्रितानि । तेषु अपि चम्पूरामायणं, चम्पूभारतम्, नीलकण्ठविजयचम्पूः, विश्वगुणादर्शचम्पूः, नलचम्पूकाव्यानि च प्रसिद्धानि । द्राक्षामधुमिश्रणवत् गद्यपद्यमिश्रितानि चम्पूकाव्यानि सहृदयान् तोषयन्ति । अत्र कानिचन चम्पूकाव्यानि परिशीलयाम ।\nविदर्भदेशाधिपतेः भोजराजस्य चम्पूरामयणं अत्यन्तं प्रसिद्धम् । इयं चम्पूः वाल्मीकिरामायणस्य आधारेणैव विरचिता चेदपि अस्मिन् काव्ये भोजराजस्य काव्यनैपुण्यं दरीदृश्यते । यथा वाल्मीकिरामायणे काण्डशः विभागः कृतः, तद्वत् अत्रापि भोजेन काण्डानुगुणमेव विरचितः अयं ग्रन्थः । एतस्य ग्रन्थस्य अनेकानि व्याख्यानानि उपलभ्यन्ते । तेषु नारायणस्य, रामचन्द्रस्य, कामदेवस्य, मानदेवस्य, घनश्यामस्य च व्याख्यानानि प्रसिद्धानि सन्ति ।\nभोजराजस्य इयं प्रसिद्धा उक्तिः -\nहृद्या हि वाद्यकलया कलितेव गीतिः ॥\nविश्वगुणादर्शचम्पूकर्ता वेङ्कटाध्वरिः "सङ्गः कस्य हि न स्वदेत सुधियः माद्वीकमृद्वीकयोः" इति वर्णयति चम्पूकाव्यम् । गोपालचम्पूकर्ता जीवराजः चम्पूकाव्यविहारः जलविहारवत् आनन्ददायकः इति चम्पूं प्रशंसति ।\nविषयदृष्ट्या अपि चम्पूविभागः एवं कर्तुं शक्यते ।\nपौराणिककथाः ऐतिहासिककथाः आधृत्य रचिताः नलचम्पूः, वरदाम्बिकपरिणयचम्पूः इत्यादयः।\nकाल्पनिककथाः आधृत्य रचिताः विक्रमसेनचम्पूः इत्यादयः ।\nतीर्थक्षेत्रवर्णनपुरस्सरं रचिता विश्वगुणादर्शचम्पूः ।\nतत्त्वगुणादर्शः विचारप्रधाना दार्शनिकचम्पूः ।\nचम्पूकाव्येषु अत्यन्तं प्रसिद्धं चम्पूरामायणम् -\nअत्र किञ्चन उदाहरणम् - कैकेय्याः आदेशात् वनवासाय प्रस्थितस्य रामस्य अवस्थां भोजराजः रमणीयशैल्या एवं वर्णयति ।\nअथ रघुकुलनाथो मध्यमाम्बानियोगात्\nगुणवति परिधाने मङ्गलार्हे निराशः।\nअपगतखरभावं वल्कलं पर्यधत्त ॥\nवनवासं प्रति प्रस्थितः रामः वल्कलं धरति । कीदृशं तच्च वल्कलम् ? सीतायाः अश्रुपातात् आर्द्रम् । नवोढौ सीतारामौ मध्यमाम्बायाः कैकेय्याः आज्ञानुसारं राजभूषणं परित्यज्य वल्कलं धरतः । तस्मिन् समये सीतायाः निरन्तम् अश्रुमोचात् वल्कलम् आर्द्रताम् आपन्नं इति वर्णयन् कविः भोजः सहृदयानां मनः एव आर्द्रीकृतवान् ।\nभगवतः स्तुतिपूर्णा पदरचनायाः लालित्यं बालकाण्डे दृश्यते ।\nयथा- नारायणाय नलिनायतलोचनाय\nनाभीपुटाय पुरुषाय नमः परस्मै ॥\nअत्र शब्दालङ्कारस्य चमत्कारोऽपि दृश्यते ।\nअपरत्र उदाहरणे - "कैकेयि, मामुपयमं नयतीति मन्ये " इति अत्यन्तं खेदेन दशरथः कैकेयीं निन्दति । भवत्या सह मम विवाहः यः जातः, सः इदानीं मां मृत्युसमीपं नयति इति विषयं भोजराजः अत्यन्तं रमणीयशैल्या वर्णितवान् अस्ति "उपयम" पदप्रयोगपूर्वकम् ।\n"व्यासोच्छिष्टं जगत्सर्वम्" इति महाभारतात् प्रेरित इव अनन्तभट्टः चम्पूभारतं रचितवान् इति भासते ।\nअस्मिन् ग्रन्थे महाभारतकथा द्वादशस्तबकेषु सङ्गृहिता वर्तते । अत्र भाषाप्रौढिमा, विचित्रकल्पनाः, शब्दचमत्काराश्च विशेषतया दृश्यन्ते । अस्य उदाहरणं किञ्चन -\nक्षोणीपतौ मदकलं प्रति कृष्णसारं\nतूणीमुखे पतितपाणिनखाङ्कुरेऽस्मिन् ।\nएणीमिवाक्षि वलनैर्विपिने वितेनुः ॥\nअत्र शब्दालङ्कारस्य सौन्दर्यमपि दृश्यते ।\nकविः नीलकण्ठविजयचम्पूकाव्ये पञ्चसु आश्वासेषु समुद्रमथनकथां वर्णयति । वक्रोक्तौ सिद्धहस्तः कविः विडम्बनात्मकचित्रणेन मनोहरवर्णनेन च इमं ग्रन्थम् आरचयत् । सः वक्रोक्त्या एव ग्रन्थारम्भं कुरुते -\nयथा- वन्दे वाञ्छितलाभाय कर्म किं तन्न कथ्यते ।\nदम्पतिम् इति एकवचनप्रयोगं कुर्याम् ? अथवा दम्पती इति द्विवचनम् ? एकवचनं चेत् अपशब्दः भवति । द्विवचनस्य प्रयोगश्चेत् अर्धनारीश्वरः एकः एव इति प्रतिपादयति ।\nदेवेन्द्रस्य वैभवं, देवदानवयोर्युद्धं, बृहस्पतिशुकयोः संवादः, वैकुण्ठवर्णनं शिवस्य विषसेवनम्, अमृतवर्णनम् इत्यादिकं रमणीयशैल्या चित्रितम् अस्ति । गद्यपद्येषु कविः स्वस्य विडम्बनाशैलीं प्रदर्शयन् "कलिविडम्बनम्" इत्यस्याः कृतेः कर्ता अहमेव इति प्रतिपादितवान् अस्ति । नीलकण्ठदीक्षितः वैयाकरणः, भगवद्भक्तः, विद्वद्रसिककविः अपि । तस्य अभिप्रायम् अत्र द्रष्टुं शक्नुमः ।\nवाचं व्याकुरुते चिरन्तनगिरं मीमांसते चोभयीं\nपान्थः काव्यपथेषु पादकमले सक्तः पुरारेरिति ।\nमामेतत् कथयिष्यतीति रचितं काव्यं मया तत्पुनः\nतावत् वक्ष्यति वा तदुपरि न्यस्तः समस्तो भरः ॥\nवेङ्कटाध्वरेः अयं ग्रन्थः विषयवर्णने परिकल्पनायां च नावीन्यं भजते । अस्मिन् चम्पूकाव्ये भारतस्य विविधभागानां जनजीवनं विमर्शात्मकतया वर्णितम् अस्ति । उत्तरस्य बदरिकाश्रमतः दक्षिणे काञ्चीपर्यन्तं बहूनां प्रदेशानां सांस्कृतिकवैशिष्ट्यम् अपि वर्णितम् अस्ति । कृशानुविश्वावसुनामकौ उभौ गन्धर्वौ अस्याः कृतेः पात्रधारिणौ स्तः । कृशानुः असूयापरः । दोषान्वेषणमेव तस्य स्वभावः । विश्वावसुः गुणग्राही सन् गुणप्रशंसां करोति।\nअत्र कश्चन श्लोकः -\nविश्वावलोकस्पृहया कदाचित् विमानमारुह्य समानवेषम् ।\nकृशानुविश्वावसुनामधेयं गन्धर्वयुग्मं गगने चचार ॥\nवैयाकरणनिन्दापूर्वकस्य कृशानोः अनेन श्लोकेन कवेः व्याकरणशास्त्रप्रौढिमा स्पष्टा भवति।\nझोन्तः शश्छोटि शेषो घ्यसखि ससजुषोरुर्विरामोऽवसानं\nछे चेति व्यर्थवाचः सदसि यदि सतां शाब्दिकाश्चेत् बुधाः स्युः ।\nकिं तैरेवापराद्धं नटविटगणिकानृत्यहस्तप्रचारैः\nतोधी तोधी तधी तित्तकिट तकिट धिक् ताहधिक् तत्तकारैः ॥\nत्रिविक्रमभट्टेन रचितः अयं चम्पूग्रन्थः उपलभ्यमानासु चम्पूकृतिषु प्रथमः इति वक्तुं शक्यते । मूलकथावस्तु महाभारतस्य वनपर्वणः । अत्र कवेः श्लेषालङ्कारस्य प्रौढिम्नः उदाहरणं किञ्चित् पश्याम ।\nयः शृङ्गारं जनयति नारीणां न अरीणां यः करोति\nआश्रितस्य नवं धनं न (वं) धनं, यो गुणेषु रज्यते ।\nनरमणीनां, न रमणीनां यस्य च नवंस्याग्रहारेषु\nश्रूयते नलोपाख्यानं न लोपाख्यानम् ॥\nअग्रे नारायणप्रशंसापूर्वकः अयं श्लोकः नितरां रमणीयः ।\nसदूषणापि निर्दोषा सखरापि सुकोमला ।\nनमस्तस्मै कृता येन रम्या रामायणी कथा ॥\nएषा रामायणकथा दूषणसहिता अपि निर्दोषा । सखरापि सुकोमला इति कथनात् अत्र विरोधाभासालङ्कारः सुन्दरतया प्रतिपादिता कविना ।\nएवं च न केवलं गद्येन, न केवलं पद्येन, अपि च गद्यपद्याभ्यां मिश्रिता इत्यतः एव अपि चम्पूः वाद्यसहिता गीतिरिव सहृदयान् रञ्जयति । तदेव चम्पूकाव्यस्य वैशिष्ट्यम् इत्यत्र न कापि संशीतिः ।\n१. काव्यादर्शः ।\n२. चम्पूरामायणम् ।\n३. चम्पूभारतम् ।\n४. नलचम्पूः ।\n५. नीलकण्ठविजयचम्पूः ।\n६. विश्वगुणादर्शचम्पूः ।
  