text: 3rd Sem, Unit-I: लघुसिद्धान्तकौमुदी-1 (सुबन्तप्रकरणम् - सूत्रव्याख्या)\n१. अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् - १।२।४५\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सुबन्तप्रकरणान्तर्गतम् प्रातिपदिक-संज्ञाविधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - अर्थवद् अधातुः अप्रत्ययः प्रातिपदिकम्। सर्वेषु पदेषु प्रथमैकवचनम्। अर्थवद् -  यस्य अर्थः अस्ति, अर्थयुक्त इत्यर्थः। अप्रत्ययः - प्रत्यय-भिन्नः। ʻप्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणम्ʼ इत्यनया परिभाषया अत्र ʻप्रत्ययःʼ इत्यनेन प्रत्ययभिन्नं प्रत्ययान्त-भिन्नं च विवक्षितम्। ʻअधातुःʼ -- न धातुः अधातुः इति नञ् तत्पुरुषःसमासः। ʻअधातुःʼ, ʻअप्रत्ययःʼ चेति शब्दस्वरूपस्य विशेषणम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र नपुंसकलिङ्गानुसारात् शब्दस्वरूपमिति विशेष्यम् अध्याहार्यम्। तस्मात् सूत्रं भवेत्-- ʻअर्थवदधातुरप्रत्यय-शब्दस्वरूपम् प्रातिपदिकम्ʼ। सूत्रार्थः - धातुं प्रत्ययं प्रत्ययान्तं च वर्जयित्वा अर्थवत् शब्दस्वरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात् । यथा - राम। अत्र ʻरामʼ-शब्दस्य सुनिर्दिष्टः अर्थः अस्ति। ʻरमन्ते योगिनो यस्मिन्ʼ इति व्युत्पत्तिः। नाम-विशेषः इति। ʻरामʼ न धातुः, न वा प्रत्ययः। अतः प्रातिपदिकम्। एवम् - मुनि, लता, साधु, नदी इत्यादीनि।\nननु सूत्रे ʻअर्थवद्ʼ इति किम्? घनं वनम् इत्यादौ प्रतिवर्णं प्रातिपदिकसंज्ञा मा भूत्।\nʻअधातुःʼ इति किम्? हन्-धातोः लुङ्लकारे ʻअहन्ʼ इति रूपम्। अस्य प्रातिपदिकसंज्ञायां नलोपः मा भूत्। ʻअप्रत्ययःʼ इति किम्? हरिषु, करोषि इत्यत्र सुप्सिपोः अर्थवत्त्वात् अप्रत्ययान्तत्वाच्च प्रातिपदिकत्वे प्राप्ते तन्निवृत्त्यर्थम् अप्रत्ययः इति।\n२. कृत्तद्धितसमासाश्च - १।२।४६ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सुबन्तप्रकरणान्तर्गतम् प्रातिपदिक-संज्ञाविधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः -  कृत्-तद्धित-समासाः च। सूत्रे ʻ कृत्-तद्धित-समासाःʼ इति प्रथमाबहुवचनम्।\nकृत् च तद्धितश्च समासश्च इति ʻकृत्तद्धितसमासाःʼ (इतरेतरद्वन्द्वसमासः)। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअर्थवत्ʼ, ʼप्रातिपदिकम्ʼ चेति पदद्वयम् अनुवर्तनीयम्। अनुवृत्त्या लब्धं पदद्वयं बहुवचनान्ततया विपरिणम्यते। तस्मात् सूत्रं भवेत्-- ʻअर्थवन्तः कृत्तद्धितसमासाश्च प्रातिपदिकानिʼ।\nʻप्रत्यग्रहणे तदन्तग्रहणम्ʼ इत्यनया परिभाषया कृति तद्धिते च तदन्तविधिः। ʻअर्थवत्ʼ इत्यस्य अन्वयः कृता, तद्धितेन, समासेन च सह भवेत्। समासः अर्थवान् एव, परन्तु कृत्-तद्धितौ प्रत्ययौ, अतः न अर्थवन्तौ।\nसूत्रार्थः - कृत्तद्धितान्तौ समासाश्च प्रातिपदिकसंज्ञाः स्युः। कृदन्त-प्रातिपदिकस्य उदाहरणम् - कर्तृ (कृ + तृच्), कारक (कृ + ण्वुल्), शिष्य (शास् + क्यप्)।\nतद्धितान्त- प्रातिपदिकस्य उदाहरणम् -  दाशरथि (दशरथ + इञ्), वैनतेय (विनता + ढक्), शिक्षक (शिक्षा + वुन्)। समासरूप- प्रातिपदिकस्य उदाहरणम् -  राजपुरुष ; वीणापाणि, नीललोहित।\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सुबन्तप्रकरणान्तर्गतम् एकम् अधिकारसूत्रम्। ʻङ्यप्प्रातिपदिकात्ʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। ङी च आप् च प्रातिपदिकं चेति ङ्याप्प्रातिपदिकम् (समाहारद्वन्द्वः), तस्मात्। सूत्रे ʻङीʼ इति ङीप्-ङीष्-ङीनां सामान्येन ग्रहणम्। ʻआप्ʼ इति टाप्-डाप्-चाप् इत्येतेषां सामान्येन ग्रहणम्। ङीप्-ङीष्-ङीनाम् अनुबन्धलोपे ʻङीʼ इत्यवशिष्यते। ङीप्-ङीष्-ङीनाम् एकत्र वोधनाय ʻङीʼ इति प्रयुज्यते। ʻङीʼ इत्यस्य अनुबन्धलोपे ईकारः अवशिष्यते। टाप्-डाप्-चापां टकार-डकार-चकाराणाम् अनुबन्धानां लोपे ʻआप्ʼ इत्यवशिष्यते। ततः पकारस्य लोपे ʻआकारःʼ इत्यवशिष्यते। ʻप्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याःʼ इत्यनया परिभाषया अत्र तदन्तविधिः। तस्मात् ʻङ्याप्ʼ इत्यनेन ङीप्-ङीष्-ङीन्-प्रत्ययान्तस्य, तथा टाप्-डाप्-चाप-प्रत्ययान्तास्य ग्रहणं भवति। अत्र ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इति सूत्रद्वयस्य अधिकारसत्त्वात् ङी-प्रत्ययान्तात् आप्-प्रत्ययान्तात् प्रातिपदिकात् उत्तरं चतुर्थ-पञ्चमाध्याययोः विहिताः प्रत्ययाः भवन्ति। अतः सूत्रस्य फलितार्थः भवति - अष्टाध्यायी-ग्रन्थस्य चतुर्थाध्याये पञ्चमाध्याये च ये प्रत्ययाः विहिताः ते ङीप्-ङीष्-ङीन्-प्रत्ययान्तेभ्यः, टाप्-डाप्-चाप-प्रत्ययान्तेभ्यः, प्रातिपदिकेभ्यश्च उत्तरं भवन्ति इति।\n४. विरामोऽवसानम् - १।४। ११० पाणिनीयंसूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सुबन्तप्रकरणान्तर्गतम् अवसानसंज्ञा-विधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - विरामः अवसानम्। सूत्रे ʻविरामःʼ, ʻअवसानम् चेति प्रथमैकवचनम्। सूत्रार्थः - वर्णानाम् अभावः अवसानसंज्ञः स्यात्। विराम-शब्दस्य अर्थद्वयम् अस्ति। प्रथमोऽर्थः - उच्चारणाभावः। द्वितीयोऽर्थः - यस्मिन् वर्णे उच्चारिते उच्चारणस्य विरतिः भवति।\nʻविरतिः विरामः। विरम्यते अनेन इति विरामःʼ इति काशिका। ʻविरम्यते अस्मिन् इति विरामः। विरमणं क्रियाया अभावः, स च शब्दशास्रप्रस्तावात् वर्णानाम् उच्चारणाभावात्मक इति लभ्यते। तथा च यस्मिन् वर्णे उच्चारिते सति अव्यवहितोत्तरकाले वर्णान्तराणाम् उच्चारणाभावः, सः अवसानसंज्ञक इत्यर्थः फलतिʼ इति वालमनोरमा। अतः दृश्यते - कस्यचित् शब्दस्य उच्चारणकाले अन्त्य-वर्णस्य उच्चारणात् परम् वर्णान्तरस्य उच्चारणाभावः अवसानम् इत्युच्यते। उच्चार्यमाणस्य शब्दस्य अन्त्यवर्णः अपि अवसानसंज्ञकः भवति। यथा-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकात् प्रथमैकवचने सु-विभक्तौ ʻराम सुʼ इति स्थिते, सु इत्यस्य उकार अनुबन्धलोपे ʻरामस्ʼ इति जाते, ʻससजुषो रुःʼ इति रुत्वे, उकार अनुबन्धलोपे ʻरामर्ʼ इति जाते, अन्त्य-रकारात् परम् वर्णान्तरस्य उच्चारणाभावात्, तथा रकारे उच्चारण-विरमणात् रकारः अवसानसंज्ञकः। ततः ʼखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻरामःʼ इति रूपं भवति।\n५. प्रथमयोः पूर्वसवर्णः - ६।१। १०२ पाणिनीयंसूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सुबन्तप्रकरणान्तर्गतम् पूर्वसवर्णदीर्घ-एकादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻप्रथमयोःʼ इति षष्ठीद्विवचनम्। अस्यार्थः - प्रथमयोः विभक्त्योः। अत्र प्रथमा-द्वितीये सुब्विभक्ती विवक्षिते। ʻपूर्वसवर्णःʼ इति प्रथमैकवचनम्। अस्यार्थः - पूर्वसवर्णः भवति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअकःʼ, ʻदीर्घःʼ चेति पदद्वयम्, ʻइको यणचिʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअचिʼ इति पदम्, तथा ʻएकः पूर्वपरयोःʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तन्ते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻअकः प्रथमयोः अचि पूर्वपरयोः एकः पूर्वसवर्णः दीर्घःʼ। सूत्रार्थः - अकः प्रथमा-द्वितीययोः अचि पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात्।\nप्रथमाविभक्तौ सु, औ, जस् इति, तथा द्वितीयाविभक्तौ अम्, औट्, शस् इति प्रत्ययाः सन्ति। एषाम् अनुबन्धलोपे स्, औ, अस्, अम्, औ, अस् इति अवशिष्यन्ते। एषु औ, अस्, अम्, औ, अस् इत्येतेषु पञ्चसु स्वरवर्णाः सन्ति। अतएव अकः (अ इ उ ऋ लृ इत्येयेभ्यः) परम् औ, अस्, अम्, औ, अस् चेति प्रत्ययेषु सत्सु पूर्वपरयोः सवर्णदीर्घ एकादेशः भवति। यथा-- ʻरामʼ-शब्दात् प्रथमाबहुवचने जस्-विभक्तौ ʻराम जस्ʼ इति स्थिते, ʻजस्ʼ इत्यस्य जकार-अनुबन्धलोपे ʻराम अस्ʼ इति जाते, ʻप्रथमयोः पूर्वसवर्णःʼ इति सवर्णदीर्घादेशे ʻरामास्ʼ इति जाते, सकारस्य रुत्वे विसर्गे च ʻरामाःʼ इति रूपं भवति।\n६. चुटू - १।३।७ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सुबन्तप्रकरणान्तर्गतम् प्रत्ययस्य आद्योः चवर्ग-टवर्गयोः इत्संज्ञा-विधायकम्। सूत्रे ʻचुटूʼ इति प्रथमाद्विवचम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻइत्ʼ इति पदम्, ʻआदिर्ञिटुडवःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻआदिःʼ इति, तथा ʼषः प्रत्ययस्यʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻप्रत्ययस्यʼ इति पदं च अनुवर्तन्ते। अनुवृत्त्या प्राप्तम् ʻआदिःʼ, ʻइत्ʼ चेति पदद्वयम् ʻचुटूʼ इत्यस्य विशेषणं भवति। अतः तयोः तदन्तविधित्वात् वचनविपरिणामेण यथाक्रमम् ʻआदीʼ, ʻइतौʼ च भवतः। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻप्रत्ययस्य आदी चुटू इतौ।ʼ सूत्रार्थः--प्रत्ययाद्यो चुटू इतौ स्तः। प्रत्ययस्य आदौ वर्तमानानां चवर्ग-टवर्गयोः वर्णानाम् इत्संज्ञा भवति। ʻतस्य लोपःʼ इति इत्संज्ञकानां वर्णानां लोपः भवति। यथा-- ʻरामʼ-शब्दात् प्रथमाबहुवचने जस्-विभक्तौ ʻराम जस्ʼ इति स्थिते, ʻजस्ʼ-प्रत्ययस्य आदिवर्णः जकारः ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्संज्ञकः, ततः ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपे ʻराम अस्ʼ इति जाते, ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन ʻअस्ʼ इत्यस्य सकारस्य इत्संज्ञा ʻन विभक्तौ तुस्माःʼ इत्यनेन निषिद्धा। ततः ʻप्रथमयोः पूर्वसवर्णःʼ इति सवर्णदीर्घादेशे ʻरामास्ʼ इति जाते, सकारस्य रुत्वे विसर्गे च ʻरामाःʼ इति रूपं भवति।
  