text: 3।3।99 - संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः\n3।3।99 संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः\nसंज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः 🔊\nसंज्ञायाम् (सप्तम्येकवचनम्) , सम-जनि-षद-निपत-मन-विद-षुञ्-शीङ्-भृञ्-इणः (पञ्चम्येकवचनम्)\n`भाव इति न स्वर्यते` इत्यादि। स्थागादिसूत्रे 3।3।95 यद्भावग्रहणं कृतं तस्यैव स्वरितत्वं न क्रियते। `भावे` 3।3।18 `अकत्र्तरि च कारके संज्ञायाम्` 3।3।19 इत्येष एवाधिकारः। `समज्या` इति। `अजेव्र्यघञपोः` 2।4।56 इति वीभावो न भवति; संज्ञायामिति वचनात्। न हि वीभावे कृते संज्ञा गम्यते, नियतवर्णानुपूर्वीका हि संज्ञा भवति। `निपत्या` इति। निपतन्ति तस्यामिति। `षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु` (धातुपाठः-854)। निषीदन्ती तस्यामिति। `निपत्या` इति। निपतन्ति तस्यामिति। `मत्या` इति। मन्यन्ते तयेति मत्या। पूर्ववदनुनासिकलोपः, ह्यस्वस्य तुक्। विदन्ति तया विद्या। सुन्वन्ति तस्यां सुत्या। शेरते तस्यां शय्या। `अयङ यि क्ङिति` 7।4।22 इत्ययङादेशः। भरणं भृत्या। एति तयेत्या = अयनमिति।`भृञोऽसंज्ञायाम्` 3।1।112 इत्यत्र---`संज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या प्रसिध्यति।`स्त्रियां भावाधिकरोऽस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति॥इत्युक्तम्, इह `भाव इति न स्वर्यते` (का।3.3.98) इत्यभिहितम्, अतः पूर्वोत्ततरवचनं व्याहतमिति मन्यमान आह-- `कथम्` इत्यादि। यदीह `भावे` 3।3।18 इति न स्वर्यते तत्कथं `स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति` इत्युक्तम्, न हि `भावे` इत्यस्वर्यमाणे भावाधिकारस्येहास्तित्वमुपपद्यते? `भावाधिकारो भाव्यव्यापारः`इत्यादि परिहारः। भावाधिकारशब्देन तत्र व्यापारो वाच्यत्वेन विवक्षितः। स पुनर्भृत्याशब्दाभिधेयभावोपगमनलक्षमः। अत एवैतदुक्तं भवति-- `संज्ञायां समजनिषद` इत्यादिना व्युत्पादितस्य भृत्याशब्दस्य भाव एवाभिधेयमुपयाति, न तु कर्त्तृवर्जितं कारकम्। तेन कर्मणि कारके भार्येति सिध्यीति। न तु शास्त्रीयोऽधिकारोऽयं स्वरितत्वासङ्गात् प्रियोगमुपतिष्ठते, स तत्र भावशब्देन विवक्षितो मा भूत्। समजन्ति तस्यां समज्या, निषीदन्ति तस्यां निषद्या, विदन्त्यनया विद्येत्येवमादीनां कारके करणादिके करणादसाधुत्वमिति न।कथं पुनः `भावेऽकत्र्तरि च कारके` (3.3.18,19) सर्वस्मिन्ननुवत्र्तमाने क्वचिद्भावः क्यबन्तस्याभिधेयभावमुपयाति? क्वचिदकर्त्तृकारकमेवेत्येष नियमो लभ्यते? संज्ञावशात्। यत्रोत्पद्यमानेन प्रत्ययेन संज्ञा गम्यते तत्र भाव एवाभिधेयत्वं प्रतिपद्यते, इतरदुदास्ते। यत्र त्वकत्र्तरि कारके प्रत्ययेनोत्पन्नेन संज्ञा गम्यते तत्र तदभिधेयतामुपयाति, भावस्त्वौदासीन्यमवलम्बते। `अकत्र्तरि च कारके संज्ञायाम्` 3।3।19 इति संज्ञाग्रहणेऽनुवत्र्तमाने पुनः संज्ञाग्रहणं भावार्थम्, पूर्वकं हि संज्ञाग्रहणमकर्त्तृकारकेण सम्बद्धमिति। ततः कर्त्तृवर्जित एव कारके संज्ञायां स्यात्, न भावे। तस्माद्भावेऽपि संज्ञायामेव यथा स्यादित्येवमर्थं पुनः संज्ञाग्रहणम्। अथ कथं भृतिः, मतिः, आसुतिरिति? निपातनात्। किं पुनर्निपातनम्? `कर्मणि भृतौ` 3।2।22 , `मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च` 3।2।188 `रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच्` 5।2।111 #इति॥\nभाव इति न स्वर्यत इति । पूर्वसूत्रे यद्भावग्रहणं तस्येहास्वरितत्वान्नानुवृत्तिरित्यर्थः । समज्येति । घञपोः प्रतिषेधे क्यप उपसंख्यानमिति वचनाद्वीभावाभावः । अन्ये तु सज्ञायामित्येव क्यपो विधानात् रूढ।ल्नुगमार्थत्वाच्च संज्ञाग्रहणस्य वीभावाभावमाहुः । न हि वीभावे सति संज्ञा गम्यते । समज्याउसभा, निषद्याउआपणः, निपत्याउपिच्छिला भूमिः, मन्याउ गलपार्श्वशिरा मन्यन्तेऽनयेति कृत्वा । तया हि क्रुद्धो ज्ञायते । क्यपोऽझलादित्वाद् ठनुदातोपदेशऽ इत्यनुनासिकलोपोन भवति, तदभावातुगपि न भवति । अन्ये तु---संज्ञायामिति वचनाद्यथा समज्येत्यत्र वीभावो न भवति, एवं मनेरनुनासिकलोपस्तत्र कृते तुगपीत्याहुः; नात्राप्तवचनमस्ति । विद्यते गृह्यतेऽनयार्थैति विद्या । सूयतेभिषूयते सोमोऽस्यामिति सुत्याउअभिषवदिवसः । सुत्यमहरुतममिति त्वार्षं नपुंसकत्वम्, शय्यतेऽस्यामिति शय्याउखट्वादिः, भरणं भृत्याउजीविका, ईयते गम्यतेनयेतीत्याउदीपिका । ठ्भृञोसंज्ञायाम्ऽ इत्यत्रोक्तम्---ठ्स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिद्ध्यतिऽ इति, इह तु ठ्भाव इति न स्वर्यतेऽ इत्युक्तम्, तत्र पूर्वापरविरोधं मन्यमानः पृच्छति---कथं तदुक्तमिति । परिहरति---भावाधिकार इति । संज्ञायामित्युच्यते, भऋञश्च भाव एवोत्पद्यमानेन क्यपा संज्ञा गम्यते अतः संज्ञावशाद्योऽयं भावस्य भृत्याशब्दवाच्यत्वेन व्यापारः स एव तंत्र भावाधिकारो विवक्षितः, न तु शास्त्रीयः स्वरितत्वनिबन्धन इत्यर्थः । संज्ञायामिति वर्तमाने पुनः संज्ञाग्रहणं भावार्थम्, पूर्वकं हि संज्ञाग्रहणं कारकेण सम्बद्धम् । असंज्ञायां तु क्तिन्नेव भवति ॥\nसमजादिभ्यः स्त्रियां भावादौ क्यप्स्यात्स चोदात्तः सञ्ज्ञायाम् ॥अजेः क्यपि वीभावो नेति वाच्यम् (वार्तिकम्) ॥ समजन्त्यस्यामिति समज्या सभा । निषीदन्त्यस्यामिति निषद्या आपणः । निपतन्त्यस्यामिति निपत्या पिच्छिला भूमिः । मन्यतेऽनयेति मन्या गलपार्श्वशिरा । विदन्त्यनया विद्या । सुत्या । अभिषवः । शय्या । भृत्या । ईयतेऽनया इत्या शिबिका ॥\nसंज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः - गलपार्ोति । तया हि क्रुद्धो ज्ञायत इति भावः । शेरतेऽस्यामिति शय्या । भरणं भृत्या = जीविका ।कुमारभृत्या  -  गर्भिण्याः परिचर्याऽभिधीयते॑ इति हारावली ।कुमारमृत्याकुशलैरधिष्ठिते॑ इति रघुः । संज्ञायां किम् । मतिः । भृतिः । आसुतिः । तथा च व्यवह्मतं -॒मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चटकर्मणि भृतौ॑रजः कृष्यासुती॑त्यादि । एतेनमतिबुद्धी॑त्यादसूत्रप्रयोगादेव मतिभृत्यादीनां साधुत्वमिति दुर्घटाद्युक्तिः प्रत्युक्ता ।
  