text: अत एव श्रीमन्महाभारततात्पर्यनिर्णयस्य "सकलशास्त्रार्थनिर्णय' इत्यपि नामान्तरं विद्यते । अत एव च श्रीमदाचार्याः निर्णयाचार्याः इति नाम्ना प्रसिद्धाः। सोऽयं आनन्दतीर्थमुनिः वेदेतिहासादिविनिर्णयोक्ताः कथाः भक्तानुजिघृक्षया कथयाम्बभूव । धर्मार्थकाममोक्ष रूपपुरषार्थचतुष्टयहेतुः नारायणपरमप्रीतिप्रापकोऽयं ग्रन्थवरः इति सर्वैः महद्भिः सम्मानितश्च।
  श्रीरामः विश्वामित्रम् अनुग्रहीतुमेव मन्त्रोपदेशं स्वीचकार । विश्वामित्रात् मन्त्रोपदेशस्वीकारे विश्वामित्रस्य कथं अनुग्रहः कृतः अभवत् इति चेत् इत्थम् सर्वेऽपि मन्त्राः भगवद्गुणवाचकाः एव । तान् मन्त्रान् भगवतः कर्णप्रदेशे यदि उच्चारयति महर्षिः विश्वामित्रः तर्हि "अनन्तं विष्णुसन्निधौ' इति प्रमाणानुसारेण श्रीरामसन्निधौ उच्चरितानां मन्त्राणां अनन्तफलदातृत्वशक्तेः विद्यमानत्वात् विश्वामित्रः विष्णुसन्निधाने मन्त्रान् उच्चार्य अनन्तफलं प्राप्नोत्। एवं मुनेः अनन्तफलदातृत्वरूपानुग्रहार्थमेव राम ऋषेः मन्त्रोपदेशं स्वीचकार ।
  २. श्रीरामः विश्वामित्रोपदिष्टास्त्रबलेनैवासुरान् सञ्जहार इति असुराः जानन्ति । एवमसुरजनमोहनकार्ये विश्वामित्रोऽपि भागमूड्वा पुण्यं प्राप्नोतु इति अनुग्रहार्थमपि रामः विश्वामित्रात् मन्त्रान् जगृहे । कस्तूरीसम्पर्कात् यथा वायुः परिमिलतो भवति एवमेव श्रीरामकर्णसम्बन्धात् मन्त्राः अपि वीर्यवत्तराः भवन्तु इति मन्त्रान् अनुग्रहीतुमपि रामो मुनेः मन्त्रान् स्वीचकार ।
  ३. अत्र शिष्यो रामः सर्वज्ञः सर्वशक्तः । गुरुः विश्वामित्रः अल्पज्ञः अल्पशक्तः । तथापि शिष्यस्य गुर्वपेक्षया ज्ञानित्वेऽपि गुरुमुखेनैव मन्त्रोपदेशः स्वीकर्तव्यः इति सद्धर्मशिक्षणरूपेण लोकशिक्षायै श्रीरामः मुनेः सकाशात् मन्त्रान् जग्राह ।
  ४. यद्यपि सर्वशक्तस्य श्रीरास्य अस्त्रमन्त्राणामावश्यकता नासीत् । तथाप्यस्त्रदेवताः दुष्टनिग्रजन्यपुण्यं प्राप्नुवन्तु स्वस्यापि विश्वामित्रस्य भगवत्सन्निधाने मन्त्रजपकरणपुण्यं भवत्वित्यभिप्रायेण विश्वामित्रः ब्रह्मास्त्रादिमन्त्रानुपादिदेश । तदा अनुपदमेव ब्रह्मादयः अस्त्रदेवताः प्रत्यक्षरूपेणागत्य श्रीरामाय ववन्दिरे । तदा रामो रावणादिवधसन्दर्भे भवता सेवां स्वीकरोमीत्युक्त्वा तान् देवान् प्रेषयामास । ततो रामः तान् मन्त्रान् लक्ष्मणायोपदिदेश । इत्येवं श्रीमन्महाभारततात्पर्यनिर्णये आचार्याः इत्थं निर्णीय श्रीरामस्य सर्वोत्तमत्वं सर्वशक्तिमत्वं च प्रत्यपीपदन् ।
  विश्वामित्रस्य यज्ञारम्भे तस्य प्रार्थनानुसारेण श्रीरामो यज्ञविघ्नकारिणीं ताटकां जघान इति सर्वविदितमेतत् । स्त्रीवधः खलु क्षत्रियाणामपि निषिद्धः । तत्कथं सर्वज्ञः श्रीरामः अबलां स्त्रियं जघान इति प्रश्नः अल्पज्ञमनस्सु जागर्ति। बहवः इमां कथामुदाहृत्य श्रीरामः कठोरः अबला स्त्री न हन्तव्या इत्यपि सः नाज्ञासिषत् । अयं कथं मर्यादापुरुषोत्तमः भवेत् इत्यादि निन्दा-वचनानि व्यापारयन्ति । सर्वशास्त्रार्थनिर्णयात्मके श्रीमन्महाभारततात्पर्यनिर्णये एतादृशानां प्रश्नानां सूक्तमुत्तरमुपलभ्यते ।
  सुकेतुनामको कश्चन यक्षः ब्रह्मवरेणोर्जितः सन् दशसहस्रहस्तिपराक्रमवतीं ताटकानामिकां सुतामवाप । सापि ब्रह्मवरादवध्यत्वं प्राप्य सुन्दनामकं राक्षसमूढ्वा मारीचनामानमसुरं पुत्रत्वेनाऽऽप । मारीचोऽपि ब्रह्मवरादवध्यत्वमाप्नोत् । ब्रह्मवरादुन्मत्तावुभावपि ऋषिभक्षकावभूताम् । तदागस्त्यः युवां राक्षसौ स्याताम् इति शशाप । तावुभावपि लोककण्टकावभूताम् । यद्यपि स्त्रीवधः निषिद्धः तथापि लोकरक्षणार्थं राक्षसीवधः करणीयः तेन दोषः न प्राप्नोति इति वदन् विश्वामित्रः ताटकासंहारार्थं श्रीरामं प्रचोदयामास । तत्प्रार्थनानु-सारेण श्रीरामो धनुष्टङ्कारमकरोत् । तदा ताटका अदृश्या सती शस्त्रास्त्रवृष्टीः चकार । तदा श्रीरामः तस्याः बाहू निशितशरवरेण चिच्छेद । पुनः विश्वामित्रप्रार्थनानुसारेण श्रीरामः दुष्टां तां वधार्हां ताटकां सामान्यबाण-प्रागेणैव जघान । एवं महाभारततात्पर्यनिर्णये ताटकासंहारविषयकनिर्णयः कृतः उपलभ्यते ।
  ताटका ब्रह्मवरात् अवध्या, सुबाहुः रुद्रवरादवध्यः, मारीचोऽपि ब्रह्मवरादवध्यः, एतेषां मध्ये ताटकां सुबाहुं च विश्वामित्रप्रार्थनानुसारेण रामः जघान । किन्तु मारीचं न जघान । अपि तु समुद्रमध्ये पातयामास । अनेन ज्ञायते श्रीरामः ब्रह्मरुद्रादिवरोर्जितानपि राक्षसान् अभ्यभवदिति ब्रह्मरुद्रादिवरोल्लङ्घनसमर्थः श्रीरामः ब्रह्मरुद्रादिभ्यो उत्तमः इति ।
  तत्र ब्रह्मणा प्राप्तवरं मीरीचं तु न जघान । किन्तु अग्रे सीतापहारसमये तं हनिष्यति । अनेन ज्ञायते श्रीरामः सर्वज्ञः सर्वशक्तः । यथाकामं ब्रह्मादिदत्तवरोल्लङ्घनसमर्थः स्वेच्छया तेषां संहारं चकार इत्ययं विषयः तात्पर्यनिर्णये प्रतिपादितः ।
  सीतारामयर्विवाहानन्तरं दशरथः स्वपत्नीभिः पुत्रादिभिश्च सहितः अयोध्यां प्रति जगाम । मार्गमध्ये परशुरामसमागमः सञ्जातः । दशरथेन प्रार्थितोऽपि परशुरामः श्रीरामेण सार्धं युद्धमयाचत । तदा रामपरशुरामयोर्मध्ये महद्युद्धं समभवत् । रामः जयमवाप । परशुरामः पराजितोऽभूदिति वाल्मीकिरामायणकथा प्रथिता ।
  पुरा अतुलनामकः कश्चन दैत्यः ब्रह्माणं प्रति तपश्चकार । तपसा सन्तुष्टेन ब्रह्मणा लोकमयत्वरूपं वरं प्राप । लोकमयत्वं नाम लोके सर्वत्र विद्यमानत्वम् । ब्रह्मा तु तं वरं दत्वा पुनरवदत् । यदा हरिः पराजितो भवति तदा तवापि नाशो भवति इति ।
  अयमेवासुरः पुरा शिवं प्रति तपश्चकार । तपसा शिवं प्रतोष्य मोक्षार्थी अहं विष्णुशरीरे वसामि इति वरं प्राप । ततो मोक्षमपेक्षमाणः स परशुरामशरीरं प्रविवेश । श्रीरामपरुशुरामयोः समागमानन्तरं परशुरामदत्तं विष्णुधनुः श्रीरामः सज्जीकृत्य बाणप्रयोगार्थं सिद्धोऽभवत् । तं युद्धसन्नद्धं रामं दृष्ट्वा परशुरामः अवदत् अहं एकविंशतिवारं भूप्रदक्षिणं कृत्वा दुष्टक्षत्रियान् संहृत्य विष्णुरिति लोके प्रसिद्धः । इदानीं त्वमपि मद्दत्तं धनुः अन्नमय्य सज्जीकृत्य युद्धाय सन्नद्धः अतः त्वमपि विष्णुरिति निश्चयोऽभूदिति । तदा रामः अवादीत् परशुराम त्वं साक्षाद्विष्णुः । अतः इदं धनुः त्वां न भेदयति । अतः त्वदुपरि प्रयुक्तो रामबाणो व्यर्थो भवति । यदि बाणप्रयोगं न कुर्वे तदापि सज्जीकृतः बाणः व्यर्थो भवति । रामबाणः व्यर्थो न भवेत् अतः कुत्र बाणं निक्षिपामि इति । तदा परशुरामः स्वोदरस्थितं अतुलनामकमसुरं प्रत्यवदत् असुर श्रीरामः मदुदरं प्रति बाणप्रयोगं करोति । यदि त्वं तत्रैवोपविशसि तदा मृतो भवसि । अतः द्रुतं बहिरागच्छेति । तद्वचनं श्रुत्वा रामबाणं दृष्ट्वा भीतः असुरः परशुराम मां रक्षितुं बहिराह्वयतीति विचिन्तयन् परशुरामोदराद्बहिरागतः । अनुपदमेव परशुरामाभिप्रायानुसारेण श्रीरामः असुरस्योपरि बाणं पातयामास । असुरः मृतोऽभवत् ।
  तथा च ब्रह्मरुद्रयोः वरं सत्यं कर्तुं असुरसंहारं च कारयितुं परशुरामः साक्षात् हरेरवतारोऽपि स्वस्य पराजयाभावेऽपि पराजितवत् दर्शयामास । तच्च असुरमोहार्थं इति आचार्याः भगवद्रूपत्वं पराजाभाव च प्रादर्शयन् ।
  सीता साक्षाल्लक्ष्म्या अवतारभूता तां स्प्रष्टुं रावणस्य योग्यता नासीत् । यदा रावणः सीतामपहर्तुं तस्याः समीपमाजगाम तदा सीता स्वसामर्थ्येन स्वस्याः प्रतिकृतिं निर्ममे । तस्याः प्रतिकृतेरेव मायासीतेति व्यवहारः । तां मायासीतां रावणस्य पुरतः विन्यस्य स्वयं कैलासं गतवती । तत्र पार्वती-रुद्राभ्यां सेवां स्वीचकार । प्रतिरूपे चेतनव्यापारार्थं इन्द्रः प्रविवेश । रावणं प्रति पापसंयोजनाय सीताया अंशोऽपि तत्रासीत् । एतादृशीं सीताप्रतिकृतिं रावणो निनाय । न तु निजसीताम् इति प्रतिपादनपूर्वकं सीतायाः साक्षाल्लक्ष्मीस्वरूपत्वं, तस्याः अन्यैरस्पृश्यत्वं सर्वशक्तिमत्वं च श्रीमदाचार्यैः निर्णीतम् ।
  नित्यावियोगिनी सीता रूपान्तरेण कैलासं गता । रावणः इयं सीता मया नीयते इति मत्वा तस्याः प्रतिकृतिं निन्ये इति उक्तम् ।
  शम्बूकनामकः शूद्रः तपः कुर्वन् आस्ते । तं शूद्रतपस्विनं रामः जघान इति रामायणे प्रसिद्धा कथा । एतां कथामभिलक्ष्य आधुनिकाः एवं आक्षिपन्तो दरीदृश्यन्ते । शूद्रेण तपस आचरे का हानिः । ब्राह्मणेनैव तपः आचरितव्यमिति नियमो भवति वा । ब्राह्मपक्षपाती रामः निरपराधिनं शूद्रतपस्विनं जघानेत्येतत् महते अधर्माय कल्पते खलु इति । एतेषा-माक्षेपाणामुत्तराणि महाभारततात्पर्यनिर्णये समर्पकतया निरूपितानि ।
  जङ्घनामकः कश्चन असुरः पार्वतीं प्रति तपश्चकार । तपसा सन्तुष्टा पार्वती कल्पपर्यन्तं आयुष्यं ददौ । तेन वरेण स जन्मान्तरे शूद्रो भवति । लोकक्षयार्थं स पुनः तपश्चकार । रुद्रपदवीं प्राप्नोमि । पार्वतीपतिश्च अहमेव भवामि इत्यभिप्रायेण तपश्चकार । तादृशं दुष्टं रामः जघान । नीचस्य तपःप्रभावेण ब्राह्मणकुमारो मरणं प्राप। शूद्रतपस्विनं हत्वा रामः ब्राह्मणकुमारमुज्जीवयामास ।
  यद्यपि शम्बूकः शूद्रः । किन्तु तन्निमित्तेन श्रीरामः तस्य वधं न चकार । शूद्रस्य वधः करणीयः । शूद्रेण तपः न करणीयम् इति शास्त्रे कुत्रापि नोक्तम्। शबरी, गुहश्च शूद्रावेव । जटायुः पक्षी । एते सर्वेऽपि श्रीरामे भक्तिं कृत्वा रामानुग्रहं प्रापुः । किन्तु यदि कश्चन दुष्टः भवति तर्हि तस्य अवश्यं दण्डः विधातव्यः । अयं च शम्बूकः पूर्वोदाहृतकारणैः निन्द्यः दण्ड्यश्च । न तु जातिनिमित्तेन । अतः श्रीरामः नात्र अधर्मं चकार इति श्रीमदानन्दतीर्थीयनिर्णयः ।
  एवं प्रत्यंशं रामायणमहाभारतकथाभागस्य प्रमाणान्तराण्युदाहरन् प्राचीननिर्णयग्रन्थानुसारेण श्रीवेदयासस्याभिप्रायानुसारेण व्यासस्यैवाज्ञया तच्छिष्यभूतः श्रीमदानन्दतीर्थमुनिः अपूर्वान् निर्णयानुदाजहार । एतैः निर्णयैः सहितं रामायणादिकथाज्ञानं निःश्रेयसाय भवति ।
  