text: प्राचीने भारते प्राथमिकशिक्षणं पूर्णं कृत्वा उच्चतराभ्यासाय विद्यार्थिभिः स्वाभिरुचिप्रमाणेन नैकाः विकल्पाः अवर्तन्त - वेदाः वा न्यायशास्त्रं/तर्कशास्त्रं वा वैदकशास्त्रं वा विज्ञानं वा सङ्गीतं वा काऽपि अन्यशाखा l संगीताभ्यासार्थं वाराणसी प्रख्यातः अस्ति स्म । खगोलशास्त्रस्य शिक्षणाय अपि वाराणसी ख्यातिप्राप्तं केन्द्रं अवर्तत l प्राचीनभारतस्य विद्याकेन्द्राणां मार्गाः अरण्यतः निर्गतेषु अतीव दुष्कराः आसन् । ४ वा १२ वर्षपरम् पूर्णे अभ्यासे बालकानां स्वदेशे प्रत्यागमनं तु एकः समारोहः इव विश्रुतः ।
  कथासरित्सागरे एकस्य ब्राह्मणस्य उल्लेखः येन स्वपुत्राय उच्चाभ्यासाय दूरस्थः गुजरातस्य वल्लभिक्षेत्रस्य चयनं कृतं न तु समीपस्थः वाराणसी वा नालन्दा वा (बासुः, १९६०) । वल्लभिक्षेत्रस्य स्नातकाः राजसेवाऽऽकर्षिताः विद्यन्ते स्म l बौद्धस्य हीनयानपन्थाभ्यासः च धार्मिकविषयाः च नीतिः च वाणिज्याभ्यासः च वल्लभिकेन्द्रस्य अन्यानि आकर्षणानि सन्ति स्म (आप्टे) ।
  भवभूति-रचिते मालतिमाधव-नाटके सहशिक्षणस्य सन्दर्भः अस्ति यस्मिन् बालबालायोः मित्रतायाः विवरणं दृश्यमानम् (मिराशी, १९९६) ।
  तस्मिन् समये छात्राणां च शिक्षकाणां स्थानान्तरं तु एकतः अन्ये विद्याकेन्द्रे सहजमेव l प्राध्यापकः विक्रमशिलायाः तु कश्मिरे च नालन्दायाः शिक्षणप्राप्तः ह्यु-एन्-साङ्ग तु कलिङ्गक्षेत्रे अध्यापनं अकरोत् (मुखरजी, १९६०) । उज्जैनी यस्य कर्मभूमिः सः विख्यातः गणितशास्त्री भास्कराचार्यस्तु दक्षिणभारतस्य विजयपुरस्य मूलनिवासी अस्ति स्म (पुट्टस्वामी, २०१२) ।
  शिक्षणपिपासु-शिक्षकाभ्यां शिक्षणकार्यार्थं राजकुलेन वा श्रेष्ठिभिः वा दत्तः आर्थिकसहायस्तु अस्याः शिक्षणव्यवस्थायाः केन्द्रम् अवर्तत । नालन्दा एतादृशं विद्याकेन्द्रमेव यस्य लाभाय प्रायः शतानां ग्रामाणां आयः मुख्याधारः अस्ति स्म । जीवनोपयोगीवस्तूनां वितरणं शिक्षणपिपासु-शिक्षकाभ्यां तु विना मूल्यं अभवत् (मुखरजी, १९६०) ।
  जातक-कथानुसारेण विद्यार्थिभिः विद्याप्राप्त्यर्थं शुल्कप्रदानं तु अभ्यासारम्भस्य पूर्वमेव भवेत् इति नियमः अस्ति स्म । न भूते शुल्कप्रदाने तु सेवा-प्रदान-माध्यमेन (अध्यापकस्य सेवा वा विद्याकेन्द्रस्य सेवा वा) अभ्यासपूर्णाहूतिः भवति स्म l प्रायः ब्राह्मण-छात्राः दरिद्राः एव अतः तेषाम् कृते सेवामाध्यमं हि एकः विकल्पः अवर्तत । शुल्कप्रदानम् अभ्यासान्तेऽपि अन्य-गृहस्थपरिवार-सहायेन शक्यम् l प्राप्ते छात्रवृत्तौ (Scholarship) तु शुल्कप्रदानात् मुक्तिप्राप्तिः l गृहस्थपरिवाराभिः छात्राणां कृते विना मूल्यं भोजनव्यवस्था अपि अभवत् (मुखरजी, १९६०) ।
  अतः शिक्षणाधाररूपमिव सुव्यवस्थितं वातावरणं विद्यते स्म l समाजव्यवस्थायाः एकेन भागरूपेण हि विना धनसञ्चयं च विना भौतिकसुखनिमग्नं च ज्ञानपथे अटनम् इति ब्राह्मणस्य कर्तव्यम् आसीत् अतएव समाजस्य अन्यवर्णाः सदैव तत्पराः अभवन् ब्राह्मणस्य शिक्षामूल्यं वोढुम् (हज़रा, १९८७) ।
  प्राचीने भारते प्रवर्तमाना स्नातकविधिः (Graduation Process) नाम संवर्तनम् । उपस्थित्यां सर्व-विद्यार्थी-अध्यापक-अभ्यागत-गणे छात्रेण गुरुदक्षिणायाः अर्पणविधिः अभवत् । तदनन्तरं तैत्तरिय-उपनिषदः गुरुः स्नातकविधिज्ञानं आरभ्यते स्म l अन्ते सहोमं प्रणालिगतं स्नानं अवर्तत (काणे, १९४१) ।
  गुरोः आशीर्वादेन च स्वज्ञानेन च स्नातक-पदवी-प्राप्त-ज्ञानपथिकाय जीवनस्य द्वितीयः अध्यायः - अध्ययनं च विवाहश्च - भवति स्म ।
  प्राचीने भारते मन्दिराणि तु ज्ञानबिन्दवः च ज्ञानचर्चाकेन्द्राणि च अभवन् । ऋग्वेदे वर्णितानि ज्ञानबिन्दवः तत्वज्ञानं / दर्शनम् आदीनां ज्ञानयात्रया मन्दिराणां वातावरणं जीवन्तं अविद्यत । एतादृशानि मन्दिराणि ज्ञानपिपासूनां कृते आकर्षणकेन्द्राणि इव । एतेभ्यः सहायसमृद्धेभ्यः मन्दिरेभ्यः नैकाः दार्शनिकाश्च बौध्धिकाश्च अजायन् ।
  प्राप्तेषु शीलालेखेषु दक्षिणभारतस्थ-मन्दिरेषु ज्ञातं उच्चशिक्षणस्य संस्थागतरूपम् । तामिलनाडुराज्यस्य एन्नायीरमे स्थले प्राप्ते उत्कीर्ण-लेखे राजेन्द्र-चोळ-१-राजेण (११तमः शतकः) शिक्षणार्थम् दत्तस्य अनुदानस्य (Grant) लघुत्तमा सूचनापि दृश्यमाना । ३४० वेदपाठिणां कृते वार्षिक-सहायः च पाठिताः विषयाः च विद्याकेन्द्रस्य कृते दत्ता भूमिः च आदयः वर्णिताः सन्ति । प्रत्येकं विद्यार्थिभ्यः अभ्यासमूल्यस्य तोलनं तु उपार्जित-धान्यात् उपार्जित-सुवर्णमुद्रातः विद्यते स्म । वेदान्त-मीमांसा-व्याकरण-विद्यार्थिनः प्राप्तः सहायः ६६% अधिकः वर्तते स्म । एकस्य शिक्षकस्य भोजनवेतनं तु १६ विद्यार्थीतूल्यम् अस्ति स्म । विषयानुसार-विद्यार्थी-सङ्ख्यापि एतेभ्यः अभिलेखेभ्यः प्राप्ता (मुखरजी, १९६०) ।
  २०१३ तमे वर्षे पुरातत्वविभागेण मन्दिरस्य भूगर्भात् अन्याः अभिलेखाः अपि प्राप्ताः (सुब्रह्मण्यन् , २००३) ।
  केचन अभिलेखाः रुग्णालय-समृद्ध-विद्याकेन्द्राणां उल्लेखः अपि कुर्वन्ति अतः छात्र-स्वास्थ्यमपि अस्पृश्यं नास्ति स्म । रुग्णालयानि अद्यतन-सुविधा-सज्जानि च कुशलचिकित्सक-सहायक-समृद्धानि च उपयोगी-औषधि-युक्तानि च अभवन् (मुखरजी, १९६०) ।
  घटिकश्च अग्रहारश्च मठश्च - अपरं विद्याकेन्द्राणि प्राचीने भारते विद्यते स्म । विद्वदाचार्यसमूहस्तु घटिकः यः वैदिकतत्वचर्चारतः एव । काञ्चीपुरस्तु वैदिकशिक्षाकेन्द्रम् आसीत् । तत्र घटिकानाम् भूमिका मुख्या आसीत् । नृपस्य चयनप्रक्रीयायामपि तेषाम् मतः महत्वपूर्णः अभवत् ।
  अग्रहारः तु विदुषां ब्राह्मणानां समाजः यः स्वनिर्मित-नियमाधिनः आसीत् । एतस्य समाजस्य निर्वाहस्तु धनिकवर्गतः दानप्राप्तिरेव अभवत् । मठोऽपि आधुनिक-शिक्षणस्य प्रधानं केन्द्रमासीत् (मुखरजी, १९६०)
  अग्रहाराणां कृते आर्थिक-सहायार्थं कानिचित् ग्रामाणि दानरूपे दत्तानि इति उल्लेखः अभिलेखेषु प्राप्नोति स्म । ब्राह्मणसङ्ख्या तु १०८ वा ३०८ इति दृश्यमाना अग्रहारे । ते ब्राह्मणाः तु प्रायः चतुर्वेदी, त्रिवेदी, सोमयागी, षडङ्गविद्, भट्टः, क्रमविद्, सर्वक्रतुयज्ञी, वाजपेयी च आसन् । संप्राप्ते अनुदाने "सरस्वती भण्डारः" नाम्नः ग्रन्थालयानां निर्माणं अकारयत् (मुखरजी, १९६०) ।
  "अग्रहारसमाजस्तु प्रकाशसमश्च जीवनकेन्द्रसमानश्च एव आसीत् यः दर्शयति स्म तादात्म्यं सैद्धान्तिक-व्यावहारिक-ज्ञानयोः । सार्थकता इन्द्रियजन्यज्ञानस्य च जीवनमूल्यस्य च तु, उदाहरण-आचरण-माध्यमाभ्यां कथं प्राप्तव्या, इति अत्र मुख्यः विषयः । जीवनं तु अभ्यासः तर्हि सत्यं च धर्मश्च श्वासौ जीवनस्य ।
  भारतीयशिक्षणसन्दर्भे केरळस्य गणित-खगोलशास्त्र-केन्द्राणि (१४-१५ शतकौ) उल्लेखनीयानि खलु । केरळस्य त्रिश्शुरे विस्तारे नाम्बूदिरि-ब्राह्मणैः गणितस्य विकासः संभवति स्म । गणिते अनन्तश्रेणी (Infinite Series) आविष्कृता तैः च कलनशास्त्रस्य (Ca।cu।us) प्रणाली आविर्भूता च - न्युटनस्य पूर्वे एव । १५तमे शतके भारते आगताः ईसाई-धर्मपरिवर्तक-सङ्घाः तं गणितं युरोपखण्डे नीतवन्तः (जोसेफ, २०००) ।
  तेजस्विनः विद्वांसः केरळप्रदेशस्य आकर्षिताः जाताः खगोलशास्त्रस्य रहस्येषु । The Crest of Peacock - The Non-European Roots of Mathematics पुस्तके ज्योर्जघेवर्घीज़ जोसेफ लेखकानुसारेण एतेभ्यः गणितज्ञेभ्यः गणितरागस्तु सर्वोपरि एव अन्यथा माधवः (केरळस्य गणितशालायाः स्थापकः) कथं ज्या-कोष्टकेषु (Sine Tab।es) द्वादश-पर्यन्तं दशांश-अङ्कानां कृते चिन्तितः भवतु ?
  केरळस्य गणितशालया सह संलग्नाः अन्यजनाः आसन् - परमेश्वरश्च नीलकण्ठश्च सोमयाजी च ज्येष्ठदेवश्च अच्युतश्च पाणीकरश्च । आवयोः केचन तु ब्राह्मणापि नासीत् - ते हीनकुलाः वा शूद्राः वा आसन् किन्तु गणितविद्यायां तेजस्विनः भवन्ति स्म । आधुनिक-समाजे कुख्यातस्य वर्णव्यवस्थायाः परिसरे प्राचीनसमाजस्तु प्रयुक्तः नासीत् ।
  ई. प्रथमे शतके चीन-सम्राट् "मिङ्ग-ती" १८ चीनीयनागरिकान् भारतं प्रेषितवान् बुद्धस्य सिद्धान्तस्य अवगमनार्थम् । प्रत्यागते तैः सह आसन् - भूरि ग्रन्थाः च द्वौ विद्वांसौ । कश्यपमातङ्गः धर्मरत्नः च विद्वांसौ । आमन्त्रणे चीनसम्राजः कश्यपः चीनस्य अतीव दुष्करं प्रवासं गान्धारतः कृतवान् । भाषाकष्टं च नितान्तं शुष्कप्रदेशकष्टं च गोबी-मरुभूमि-कष्टं च खलु तयोः कृते । तदनन्तरमेव भारत-चीनयोः आवागमनं तु सामान्यं जातम् । संस्कृते लिखितानि नैकानि हस्तप्रतानि अनन्तरं चीनं आगतानि । अनेकाः भारतीय-अध्यापकाः अपि चीनं अगच्छन् - संघवर्मा धर्मसत्यः धर्मकालः महाबलः धर्मफलः कालरुचिः लोकरक्षः चादयः ।
  बुद्ध-प्रभावित-कश्मीरतः अपि बहवः वैज्ञानिक-दृष्टिकोण-धारकाः विद्वांसः चीनं गतवन्तः । एतादृशः एकः विद्वान् तु कश्मीर-राजकुलात् सः गुणवर्मा यः श्रीलङ्कां जावां च गत्वा ख्यातिं प्राप्य चीनं गतवान् । चीनस्य सम्राट् तस्मात् प्रभावित्य तस्य शिष्यः अभवत् च तस्य एकं मन्दिरमपि चीनदेशे निर्माणं कृतवान् । अन्यः एकः धर्मरुचिः चीने ई. ६९३ - ७१३ समयपर्यन्तं आसीत् च सः प्रायः ५३ ग्रन्थानां चीनीयभाषायां भाषान्तरकार्यमपि कृतवान् (मुखरजी, १९६०) ।
  भगीरथः प्रयासः अभवत् सहस्राधिक-संस्कृत-ग्रन्थानां चीनीयभाषानुवादे । वज्र-छेदिका-प्राज्ञ-परमीता (विख्यातं हीरकसूत्रम् ) चीने मुद्रितः सर्वप्रथमः भारतीयग्रन्थः । ई. ४०२तमे वर्षे कुमारजीवेन तस्य ग्रन्थः चीनीयभाषानुवादितः । कुमारजीवस्तु असाधारणप्रतिभाधारकः नूनम् । तस्य सेवाप्राप्त्यर्थं राज्ञोः युद्धोऽपि अभवत् ! द्वादशवर्षेषु शतकाधिकानां संस्कृतग्रन्थानां चीनीयभाषानुवादः कुमारजीवेन कृतः यं तु चीनीयसाहित्यस्य उत्कृष्टं सर्जनम् । जगत्विख्यातः चीनीययात्रालोः फा-हियानस्य गुरुः कुमारजीव एव ।
  अन्यः भारतीयविद्वान् धर्मक्षेमः तु कुमारजीवतुल्यः सुभगः नासीत् । तस्य मृत्युः अभवत् तस्यैव सेवाप्राप्ते युद्धे । अमोघवर्षः अन्यः तादृशः मेघावी विद्वान् आसीत् । सः कृतवान् ७७+ संस्कृतप्रतानां चीनीयभाषानुवादः । चीने देशे सः तान्त्रिकबौद्धपन्थस्य स्थापकः विद्यते (मुखरजी, १९६०) ।
  बहवः भारतीयाः गणितशास्त्रिणः च खगोलशास्त्रिणः च काचित् विद्याधामेषु च वैज्ञानिकसंस्थासु उच्चस्थानेषु विराजन्ते स्म । गौतमसिद्धः (कुतानज़िद - चीनीभाषायांम् ) अष्टमे शतके चीनीयखगोलीयसमित्यां प्रमुखरूपेण अवर्तत । भारतीयपञ्चाङ्गस्य चीनभाषानुवादकस्तु स एव । भारतीय-अङ्कानां प्रसिद्धिः चीने तैः एव । चीनस्य मुद्रणकलायाः आविष्कारकः तु एकः बौद्ध-विद्वान् एव यः भारततः चीने आगतवान् । मुद्रणकला महद्माध्यमं बौद्ध-विचार-विस्तारार्थम् (सेनः, २००९) ।
  सांस्कृतिकप्राचीनता-ज्ञानप्रसारसहाय-कारणाभ्यां समग्रे विश्वे भारतं तु सुन्दरपुष्पाच्छादितं इव उद्यानं रूपेण विकसितं जातम् । "हिन्दु-चिकित्सा" नाम्नि निबन्धे पर्शियासम्राट्-खुसरोः (ई. ५३१-५७९) राजवैद्यस्य उल्लेखः अस्ति यः संस्कृतभाषाज्ञः आसीत् । तस्य नाम तु बर्ज़ुयेहः यः भारततः विविधानि औषधानि च वैदकशास्त्रान् आनीतवान् (रोइल् , १८३७) । एतत् तु दर्शयति यत् भारत-पश्चिमएशियायोः औषधस्य व्यापारोऽपि प्राचलत् ।
  भारतीय-औषध-प्रणाल्यः प्राचीनतायाः विषये एके संवादे राजवेदम् नाम संस्था (सहसंस्थापकः - Indian History Awareness and Research) निर्देशयति यत् कथं आयुर्वेदस्य ज्ञानं विश्वे प्रासरेत् ... यथा ऋषि-कणादस्य (ई. पू. षष्ठमे शतके) वैज्ञानिक-सिद्धान्तान् ग्रीक-तत्वचिन्तकेन डेमोक्रेटसेन (ई. पू. चतुर्थे शतके) युरोपखण्डे प्राप्तः वेगः । ज्ञानप्राप्त्यर्थं डेमोक्रेटसः मिश्रदेशस्य च पर्शियादेशस्य च यात्रामपि कृतवान् । युरोपे औषधविज्ञानस्य जनकः हिप्पोक्रेटस्तु डेमोक्रेटसस्य शिष्यः एव ।
  भारतीयज्ञानस्य पूर्वतः पश्चिमपर्यन्तं विस्तारे कार्ये एलेक्सान्ड्रीया नाम्नः ग्रन्थालयस्य सिंहभागः आसीत् । ग्रीक-चिकित्सकः डायसकोराईडस्य ग्रन्थः (ई. ५०-७०) यस्य उपयोगस्तु युरोपखण्डस्य षोडशाधिकदेशे प्रचलितः आसीत् । स ग्रन्थस्तु भारतीय-औषध-माहिती-कारणेन एव समृद्धः आसीत् (वेदम् , २०१६) । पञ्चमे शतके ईसाई-प्रार्थनास्थलेन (Church) दत्ता यातनातः धौताः केचन विद्वांसः भारतस्य केरळप्रदेशे आश्रितवन्तः । ततः तैः प्राचीन-औषधि-ज्ञानं तु सीरियादेशे आगतवत् (वेदम् , २०१६) ।
  हारुन्-अल्-रशीदस्य समये (अब्बासीद खलिफ़त) तस्य राजसभायाः भारतीय-चिकित्सकेन सुश्रुतसंहितायाः अनुवादः पर्शियाभाषायां समभवत् । इस्लामीविज्ञाने भारतीयज्ञानस्य प्रभावस्तु सर्वस्वीकृतः । ईराकदेशस्य बग्दादनगरे भारतीयनिष्णाताम् आवागमनं तु सहजमेव । अल्-किन्दी च अल्-फ़राबी च अल्-फ़र्घानि च अल्-तबरी च अल्-ख्वारिज़मी च इस्लामीज्ञाताः गणित-वैदक-खगोल-तत्वचिन्तन-रसायण-सङ्गीत-क्षेत्रेषु भारतीयज्ञानस्य प्रसारणं कृतवन्तः (खान, २००९) । युरोपखण्डे सम्भूतः नवजागृतिः (Renaissance) एतदेव याचितं भारतीयज्ञानाभारी आसीत् (हेस्स, २०१६) ।
  द्वादशे शतके To।edo schoo। of trans।ator (Spain) स्थितस्पेनदेशेण अरबीग्रन्थानां अनुवादः लेटिनभाषायां अभवत् (ब्रोनोस्की, २०११) । चतुर्दशशतकात् परं अनेकानां भारतीयग्रन्थानां च हस्तप्रतानां अनुवादाः युरोपखण्डे आरभ्यन्ते स्म । दक्षिणभारते शतकाधिकाः तमिलहस्तप्रताः तु ईसाई-धर्मान्तर-संस्थया (Bartho।omäus Ziegenba।g - Christian Missionary) हस्तगताः जाताः (ई. १७०६-१९०८) ।
  एकादशेभ्यः शतकेभ्यः परं इस्लामीयाऽक्रमणेन च मुस्लिम-आततायिभिश्च अमर्यादाः विध्वंसाः जाताः येन कारणेन भारतीय-शिक्षण-प्रणाली प्रभाविता जाता । तदनन्तरं युरोखण्डजसंस्थानवादस्य कुप्रचारे च धर्मान्तरस्य चक्रवाते एषा रुढिगता शिक्षणव्यवस्था करालाघाता अभवत् । एतेषां सर्वेषां द्रक्ष्यामः लेखस्य तृतीये च अन्तिमे भागे । (भागः २ समाप्तः । क्रमशः ।)
  