text: मालतीमाधवम् - प्रथमोऽङ्कः । - TransLiteral Foundation\nभूतेशस्य भुजङ्गवल्लिवलयस्रङ्ग्द्धजूटा जटाः ॥१॥\nसानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरजरवाहूतकौमारबर्हि -\nत्रासान्नासाग्ररन्ध्रं विशति फणिपतौ भोगसंकोचभाचि ।\nगण्डोड्डीनालिमालामुखरितककुभस्ताण्डवे शूलपाणे -\nर्वैनायक्यश्चिरं वो वदनविधुतयः पान्तु चीत्कारवत्यः ॥२॥\nशंभोर्बह्मकपालकंदरपरिस्पन्दोल्बणाः पान्तु वः ॥३॥\nपक्षालीपिङ्गलिम्नः कण इव तडितां यस्य कृत्स्नः समूहो\nयस्मिन्ब्रह्माण्डमीषद्विघटितमुकुले कालयज्वा जुहाव ।\nतार्तीयीकं पुरारेस्तदवतु मदनप्लोषणं लोचनं वः ॥४॥\n( नान्द्यन्ते । )\nसूत्रधार :- अलमलम् । उदितभूयिष्ठ एव भगवानशेषभुवनद्वीपदीपः । तदुपतिष्ठे । ( प्रणम्य । )\nकल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते\nधुर्यां लक्ष्मीमिह मयि भृशं घेहि देव प्रसीद ।\nयद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ नम्रस्य तन्मे\nभद्रं भद्र वितर भगवन्भूयसे मङ्गलाय ॥५॥\n( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) मारिष, सुविहितानि रङ्गमङ्गलानि । संनिपतितश्च भगवतः कालप्रियनाथस्य यात्राप्रसङ्गेन नानादिगन्तवास्तव्यो जनः । तत्किमित्युदासते भरताः । आदिष्टोऽस्मि विद्वत्परिषदा यथा - अद्य त्वयाऽपूर्ववस्तुप्रयोगेण वयं विनोदयितव्या इति । तत्परिषदं निर्दिष्टगुणप्रबन्धेनोपतिष्ठावः ।\nनट :- ( प्रविश्य । ) भाव, कतमे ते गु णा यानुदाहरन्त्यार्यमिश्रा भगवन्तो भूमिदेवाः ।\nसूत्रधार :- भूम्ना रसानां गहनाः प्रयोगाः\nसौहार्दहृद्यानि विचेष्टितानि ।\nचित्राः कथा वाचि विदग्धता च ॥६॥\nनट :- भाव, कस्मिन्प्रकरणे ।\nसूत्रधार :- ( विचिन्त्य । ) स्मृतम् । अस्ति दक्षिणापथे पद्मपुरं नाम नगरम् । तत्र ब्राह्मणाः केचित्तैत्तिरीयाः पङ्क्तिपावनाः काश्यपाः पञ्चाग्नयः सोमपीथिनो धृतव्रता उदुम्बरनामानो ब्रह्मवादिनः प्रतिवसन्ति ।\nभूरिश्रुतं शाह्स्वतमाद्रियन्ते ।\nइष्टाय पूर्ताय च कर्मणेऽर्था -\nन्दारनपत्याय तपोर्थमायुः ॥७॥\nतदामुष्यायणस्य तत्रभवतो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीर्तेर्नीलकण्ठस्य पुत्रः श्रीकण्ठपदलाञ्छनः पदवाक्यप्रमाणज्ञो भवभूतिर्नाम कविर्निसर्गसौहृदेन भरतेषु वर्तमानः स्वकृतिमेवंगुणभूयसीमस्माकं हस्ते समर्पितवान् । यत्र खल्वियं वाचोयुक्तिः ।\nये नाम केचिदिह नः प्रथमन्त्यवज्ञां\nकालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ॥८॥\nतदुच्यन्तां तत्प्रख्यापनाय सवें कुशीलवा यथा - स्वसंगीतकप्रयोगे वर्णिकापरिग्रहे च त्वर्यतामिति । कविवर्णनां प्रति तेनैवमुक्तम् ।\nगुणैः सतां न मम को गुणः प्रख्यापितो भवेत् ।\nयथार्थनामा भगवान्यस्य ज्ञाननिधिर्गुरुः ॥९॥\nयद्वेदाध्ययनं तथोपनिषदां सांख्यस्य योगस्य च\nज्ञानं तत्कथनेन किं नहि ततः कश्चिद्गुणो नाटके ।\nतच्चेदस्ति ततस्तदेव गमकं पाण्डित्यवैदग्ध्ययोः ॥१०॥\nनट :- तावद्भूमिकास्तथैव भावेन सर्वे वर्ग्याः पाठिताः । सौगतजरत्प्रव्राजिकायाः कामन्दक्यास्तु प्रथमां भूमिकां भव एक एवाधीते । तदन्तेवासिन्यास्त्वहमवलोकितायाः ।\nसूत्रधार :- ततः किम् ।\nनट :- प्रकरणनायकस्य मालतीवल्लभस्य माधवस्य वर्णिकापरिग्रहः कथम् ।\nसूत्रधार :- कलहंसमकरन्दयोः प्रवेशावसरे तत्सुविहितम् ।\nनट :- तेन हि तत्प्रबन्धप्रयोगादेवात्रभवतः सामाजिकानुपास्महे ।\nसूत्रधार :- बाढम् । एषोऽस्मि कामन्दकी संवृत्तः ।\nनट :- अहमप्यवलोकिता ।\n( इति निष्क्रान्तौ । )\n( परिवृत्य रक्तपटिकानेपथ्य उभावुपविष्टौ प्रविशतः । )\nकामन्दकी - वत्से अवलोकिते ।\nअवलोकिता - आणवेदु भअवदी ।\nकामन्दकी - अपि नाम कल्याणिनोर्भूरिवसुदेवरातापत्ययोरनयोर्मालतीमाधवयोरभिमतं पाणिग्रहमङ्गलं स्यात् । ( सहर्षं वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा । )\nविवृण्वतेव कल्याणमान्तरज्ञेन चक्षुषा ।\nस्फुरता वामकेनापि दाक्षिण्यमवलम्ब्यते ॥११॥\nअवलोकिता - महन्तो क्खु एसो भअवदीए चित्तावक्खेओ । अच्चरिअं अच्चरिअम् । जं दाणिं चीरचीवरमेत्तपरिच्छदं पिण्डपाअमेत्तपाणउत्तिं वि भववदीं ईरिसेसु आआसेतु अमच्चभूरिवसू णिओएदि । तस्सिं उक्खण्डिअसंसारावग्गहो तुम्हेहिं वि अप्पा णिक्खिविअदि ।\nकामन्दकी :- वत्से, मा मैवम् ।\nयन्मां विधेयविषये स भवान्नियुङ्क्ते\nस्नेहस्य तत्फलमसौ प्रणयस्य सारः ।\nकृत्यं घटेत सुहृदो यदि तत्कृतं स्यात् ॥१२॥\nकिं न वेत्सि । यदैव नो विद्यापरिग्रहाय नानादिगन्तवाससाहचर्यमासीत्तदैवास्मत्सौदामिनीसमक्षम्मनयोर्भूरिवसुदेवरातयोः प्रवृत्तेयं प्रतिज्ञा अवश्यमावाभ्यामपत्यसंबन्धः कर्तव्य इति । तदिदानीं विदर्भराजस्य मन्त्रिणा सता देवरातेन माधवं पुत्रमान्वीक्षिकीश्रवणाय कुण्डिनपुरादिमां पद्मावतीं प्रहिण्वता सुविहितम् ।\nअपत्यसंबन्धविधिप्रतिज्ञा प्रियस्य नीता सुहृदः स्मृतिः च ।\nअलोकसामान्यगुणस्तनूजः प्ररोचनार्थं प्रकटीकृतश्च ॥१३॥\nअवलोकिता - किंति मालदिं अमच्चो माहवस्स अप्पणा ण प्पडिवादेह । जेण चोरिअमिधाहे भअवदीं तुवरावेदि ।\nतां याचते नरपतेर्नर्मसुहृन्नन्दनो नृपमुखेन ।\nतत्साक्षात्प्रतिषेधः कोपाय शिवस्त्वयमुपायः ॥१४॥\nअवलोकिता - अच्चरिअं अच्चरिअं । ण क्खु अमच्चो माहवस्स णामं वि जाणादित्ति णिरवेक्खदा लक्खिअदि ।\nकामन्दकी - वत्से, संवरणं तत् ।\nविशेषतस्तु बालत्वात्तयोर्विवृतभावयोः ।\nतेन माधवमालत्योः कार्यः खमतिनिह्नवः ॥१५॥\nअनुरागप्रवादस्तु वत्सयोः सार्वलौकिकः ।\nश्रेयो ह्यस्माकमेवं हि प्रतार्यौ राजनन्दनौ ॥१६॥\nबहिः सर्वाकारप्रवनामणीयं व्यवहर -\nन्पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति ।\nजनं विद्वानेकः सकलमतिसंधाय कपटै -\nस्तटस्थः खानर्थान्घटयति च मौनं च भजते ॥१७॥\nअवलोकिता - मए वि तुम्ह वअणादो तेण तेणोवण्णासेण भूरिवसुमन्दिरासण्णतरराअमग्गेण माहवो सञ्चारिअदि ।\nकामन्दकी - कथितमेव नो मालतीधात्रेय्या लवङ्गिकया ।\nभूयोभूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं\nदृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था ।\nसाक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं य -\nद्गाढोत्कण्ठा लुलितलुलितैरङ्गकैस्ताम्यतीति ॥१८॥\nअवलोकिता - बाढम् । तदो ताए उव्वेअविणोअणं माहवपडिच्छन्दअं अभिलिहिअं लवङ्गिआए मन्दारिआहत्थे अज्ज णिक्खित्तं दाव ।\nकामन्दकी - ( विचिन्त्य । ) सुविहितं लवङ्गिकया । माधवानुचरः कलहंसो नाम विहारदासीं मन्दारिकां कामयते । तदनेन तीर्थेन तत्प्रतिच्छन्दकमुपोद्धाताय माधवान्तिकमुपेयादित्यभिप्रायः ।\nअवलोकिता - माहवो वि कोऊहलं उप्पादिअ मए पउत्तमअणमहूसवं मअणुज्जाणं पहादे अणुप्पेसिदो । तत्थ किल मालदी गमिस्सदि । तदो अण्णोण्णदंसणं होदित्ति ।\nकामन्दकी - साधु वत्से, साधु । अनेन मत्प्रियाभियोगेन स्मारयसि मम पूर्वशिष्यां सौदामिनीम् ।\nअवलोकिता - भअवदि, सा दाणिं सोदामिणी समासादिअअच्चरिअमन्तसिद्धिप्पहावा सिरिपव्वदे कावालिअव्वदं धारेदि ।\nकामन्दकी - कुतः पुनरियं वार्ता ।\nअवलोकिता - अत्थि एत्थ णअरीए महामसानप्पदेसे कराला नाम चामुण्डा ।\nकामन्दकी - अस्ति । या किल इविधजीवोपहारप्रियेति साहसिकानां प्रवादः ।\nअवलोकिता - तस्सिं क्खु सिरिपव्वदादो आअदस्स इदो णादिदूरमसाणवासिणो साधअस्स मुण्डधारिणो अघोरघण्टणामहेअस्स अन्देवासिणी महाप्पहावा कवालकुण्डला णाम अणुसंझं आअच्छइ । तदो इअं पउत्ति ।\nकामन्दकी - सर्व हि सौदामिन्यां संभाव्यते ।\nअवलोकिता - अलं दाव एदिणा । भअवदि, सो वि पासअरो माहवस्स बालमित्तं मअरन्दो णन्दणस्स भइणिं मदअन्निआं जइ समुव्वहइ तं वि माहवस्स दुइअं पिअं होदि ।\nकामन्दकी - नियुक्तैव तत्र मया प्रियसखी बुद्धरक्षिता ।\nअवलोकिता - सुविहिदं भअवदीए ।\nकामन्दकी - तदुत्तिष्ठ । माधवप्रवृत्तिमुपलभ्य मालतीमेव पश्यावः ।\n( इत्युत्तिष्ठतः । )\nकामन्दकी - ( विचिन्त्य । ) अत्युदारप्रकृतिर्मालती नाम । निपुणं निसृष्टार्थदूतीकल्पस्तन्त्रयितव्यः । सर्वथा\nशरज्ज्योत्स्ना कान्त कुमुदमिव तं नन्दयतु सा\nसुजातं कल्याणी भवतु कृतकृत्यः स च युवा ।\nविधातुर्ब्यापारः फलतु च मनोज्ञश्च भवतु ॥१९॥\n( इति निष्कान्ते । )\n( ततः प्रविशति गृहीतचित्रफलकोपकरणः कलहंसः । )\nकलहंस :- कहिं दाणिं तुलिअमअरद्धआवलेवरूवविब्भमाक्खित्तमालदीहिअअमाहप्पं णाहं माहवं पेक्खिस्सं । ( परिक्रम्य । ) परिस्सन्तो म्हि । जाव इव उज्जाणे मुहुत्तं विस्समिअ मअरन्दसहअरं णाहं माहवं पेक्खिस्सं । ( प्रविश्य उपविशति । )\n( ततः प्रविशति मकरन्दः । )\nमकरन्द :- कथितमवलोकितया मदनोद्यानं गतो माधव इति । भवतु । गचछामि । ( परिक्रम्यावलोक्य च । ) दिष्ट्या वयस्य इत एवाभिवर्तते । ( निरूप्य । ) अस्य तु\nगमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं\nश्वसितमधिकं किं न्वेतत्स्यात्किमन्यदतोऽथवा ।\nललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥२०॥\n( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टरूपो माधवः । )\nतामिन्दुसुन्दरमुखीं सुचिरं विभाव्य\nचेतः कथकथमपि व्यपवर्तते मे ।\nलज्जां विजित्य विनयं विनिवार्य धैर्य -\nमुन्मथ्य मन्थरविवेकमकाण्ड एव ॥२१॥\nतत्संनिधौ तदधुना हृदयं मदीय -\nमङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते ॥२२॥\nमकरन्द :- ( उपसृत्य । ) सखे माधव, इत इतः ललाटंतपस्तपति धर्मांशुः । तदस्मिन्नुद्याने मुहूर्तमुपविशावः । ( उभौ परिक्रामतः । )\nकलहंस :- कहं मअरन्दसहअरो इमं एव्व बालुज्जाणं अलंकरेदि माहवो । ता दंसिमि मअणवेअणाक्खिज्जमाणमालदीलोअणसुहावहं अत्तणो से पडिच्छन्दअं । अहवा विस्सामसोक्खं दाव अणुहोदु ।\nमकरन्द :- तदस्यैव तावदुच्छ्वसितकुसुमकेसरकषायशीतलामोदवासितोद्यानस्य काञ्चनपादस्याधस्तादुपविशावः ।\n( उभौ तथा कुरुतः । )\nमकरन्द :- वयस्य माधव, सकलनाराङ्गनाप्रवर्तितमहोत्सवाभिरामकामदेवोद्यानयात्राप्रतिनिवृत्तमन्यादृशमिव भवन्तमवधारयामि । अपि त्वमवतीर्णोऽसि रतिरमणबाणगोचरताम् ।\n( माधवः सलज्जमधोमुखस्तिष्ठति । )\nमकरन्द :- ( विहस्य । ) किमवनम्रमुग्धमुखपुण्डरीकः स्थितोऽसि । पश्य ।\nअन्येषु जन्तुषु च यस्तमसावृतेषु\nविश्वस्य धातरि समः परमेश्वरेऽपि ।\nसोऽयं प्रसिद्धविभवः खलु चित्तजन्मा\nमा लज्जया तव कथंचिदपह्नुतिर्भूत् ॥२३॥\nमाधव :- वयस्य, किं न कथयामि । श्रूतयाम् । गतोऽहमवलोकिताजनितकौतुकः कामदेवायतनम् । इतस्ततः परिक्रम्य परिश्रमादुल्लसितमधुरमदिरामोदपरिमलाकृष्टसकलमिलदलिपटलसंकुलाकुलितमुकुलावलीमनोहराभरणस्य रमणीयाङ्गणभुवो बालबकुलस्यालवालपरिसरे स्थितः । तस्य च यदृच्छया निरन्तरनिपतितानि विकसितानि कुसुमान्यादाय विदग्धरचनामनोहरां स्रजमभिनिर्मातुमारब्धवान् । अनन्तरं च देवस्य संचारिणी मकरकेतनस्य जगद्विजयवैजयन्तिका निर्गत्य गर्भभवनादुज्ज्वलविदग्धमुग्धबालनेपथ्यविरचनाविभावितकुमारीभावा महानुभावप्रकृतिरत्युदारपरिजना कापि तत एवागतवती ।\nसा रामणीयकनिधेरधिदेवता वा\nसौन्दर्यसारसमुदायनिकेतनं वा ।\nतस्याः सखे नियतमिन्दुकलामृणाल -\nज्योत्स्नादि कारणमभून्मदनश्च वेधाः ॥२४॥\nअथ प्रणयिनीभिरनुचरीभिः । कुसुमसंचयावचयलीलाभिलाषवतीभिरभ्यर्थ्यमाना तमेव बकुलपादपोद्देशमागतवती । तस्याश्च कस्मिंश्चिदपि महाभागधेयजन्मनि बहुदिवसोपचीयमानमिव मन्मथव्यथाविकारमुपलक्षितवानस्मि । यतः -\nकथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु ।\nकलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्ष्मी -\nमभिनवकरिदन्तच्छेदकान्त कपोलः ॥२५॥\nसा मम दर्शनात्प्रभृत्यमृतवर्तिरिव चक्षुषोर्निरतिशयमानन्दमुत्पादयन्त्ययस्कान्तमणिशलाकेव लोहधातुमन्तःकरणमुपसंहृतवती । किं बहुना ।\nसंतापसंततिमहाव्यसनाय तस्या -\nमासक्तमेतदनपेक्षितहेतु चेतः ।\nप्रायः शुभं च विदधात्यशुभं च जन्तोः\nसर्वकषा भगवती भवितव्यतैव ॥२६॥\nमकरन्द :- स्नेहश्च निमित्तसव्यपेक्षश्चेति विप्रतिषिद्धमेतत् । पश्य ।\nव्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु -\nर्न खलु बहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते ।\nद्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ॥२७॥\nमाधव :- ततश्च तत्र\nसभ्रूविलासमथ सोऽयमितीव नाम\nसप्रत्यभिज्ञमिव मामवलोक्य तस्याः ।\nअन्योन्यमेव चतुरेण सखीजनेन\nमुक्तास्तदा स्मितसुधामधुराः कटाक्षाः ॥२८॥\nमकरन्द :- ( स्वगतम् । ) कथं प्रत्यभिज्ञापि नाम ।\nमाधव :- अथ ताः सलीलमुत्तालकरकमलतालिकातरलवलयावलीकमुत्त्रस्तकलहंसविभ्रमाभिरामचरणसंचरणरणरणायमानमञ्जुमञजीररणितानुविद्धमेखलाकलापकिङ्किणीरणरणत्कारमुखरं प्रतिनिवृत्त्य ' भर्तृदारिके, दिष्ट्या वर्धामहे । यदत्रैव कोऽपि कस्या अपि वल्लभस्तिष्ठति ' इति मामङ्गुलीदलविलासेनाख्यातवत्यः ।\nमकरन्द :- हन्त, महतः प्रथमानुरागस्योद्भेदः ।\nकलहंस :- एदाणं सरसरमणिज्जाणुबन्धिणी क्खु इत्थिआकहा ।\nमकरन्द :- ततस्ततः ।\nमाधव :- अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त -\nमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥२९॥\nमसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् ।\nविविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥३०॥\nहृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्याः कटाक्षै -\nरपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ॥३१॥\nअहं तु तस्याः सर्वाकारहृदयंगमायाः संभाव्यमानस्नेहरसेन संनिधिना विधेयीकृतोऽपि पारिप्लवत्वमात्मनो निह्नोतुकामः प्राक्प्रस्तुतस्य बकुलपुष्पदाम्नो यथाकथंचिदवशेषं ग्रथितवानेव । ततो मिलितवेत्रपाणिवर्षवरप्रायपुरुषपरिवारा गजवधूमारुह्य नगरगामिनं मार्गमिन्दुवदनालंकृतवती ।\nयान्त्या मुहुर्वलितकंधरमाननं त -\nदावृत्तवृन्तशतपत्त्रनिभं वहन्त्या ।\nदिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या\nगाढं निखात इव मे हृदय कटाक्षः ॥३२॥\nपुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान् ।\nविकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च तनुते ॥३३॥\nपरिच्छेदव्यक्तिर्न भवति पुरःस्थेऽपि विषये\nभवत्यभ्यस्तेऽपि स्मरणमतथाभावविरसम् ।\nन संतापच्छेदो हिमसरसि वा चन्द्रमसि वा\nमनो निष्ठाशून्यं भ्रमति च किमप्यालिखति च ॥३४॥\nकलहंस :- दिढं क्खु एसो कए वि अज्ज अवहरिदो । अवि णाम मालदी एव्व सा हवे ।\nमकरन्द :- ( स्वगतम् । ) अहो अभिषङ्गः । तत्किं निषेधयामि प्रैयसुहृदम् । अथवा ।\nमा मूमुहत्खलु भवन्तमनन्यजन्मा\nमा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् ।\nइत्यादि नन्विह निरर्थकमेव यस्मि -\nन्कामश्च जृम्भितगुणो नवयौवनं च ॥३५॥\n( प्रकाशम् । ) वयस्य, अपि विदिते तदन्वयनामनी ।\nमकरन्द :- ( स्वगतम् । ) अमात्यभूरिवसोरात्मजेत्यपर्याप्तिर्बहुमानस्य । अपि च । मालती मालतीति मोदते भगवती कामन्दकी । तां च राजा नन्दनाय याचत इति किंवदन्ती श्रूयते । ( प्रकाशम् । ) ततः ।\nमाधव :- तया चानुबध्यमानस्तां बकुलमालामात्मनः कण्ठादवतार्य दत्तवान् । असौ पुनरभिनिविष्टया दृशा मालतीमुखावलोकनविहस्ततया विषमरचितैकभागामपि तामेव मुहुर्मुहुर्बहुमन्यमाना महानयं प्रसाद इति प्रतिगृहीतवती । अनन्तरं च यात्राभङ्गप्रचलितस्य महतः पौरनैगमजनस्य संकुलेन विघटितायां तस्यामागतोऽस्मि ।\nमकरन्द :- वयस्य, मालत्या अपि स्नेहदर्शनात्सुश्लिष्टमेतत् । यो हि कपोलपाण्डुतादिचिह्नः सूचितः प्रागनुरागस्तस्याः कामाभिषङ्गः सोऽपि त्वनिबन्धन इति व्यक्तमेतत् । एतत्तु न ज्ञायते क्क दृष्टपूर्वस्तया वयस्य इति । न खलु तादृश्यो महाभागधेयजन्मानोऽन्यत्रासक्तचेतसो भूत्वा परत्र चक्षूरागिण्यो भवन्ति । अपि च ।\nतस्यास्त्वयि प्रागनुरागचिह्नम् ।\nकस्यापि कोऽपीति निवेदितं च\nमाधव :- किं चान्यत् ।\nमकरन्द :- धात्रेयिकायाश्चतुरं वचश्च ॥३६॥\nकलहंस :- ( उपसृत्य । ) एदं अ । ( चित्रं दर्शयति । )\n( उभौ पश्यतः । )\nमकरन्द :- कलहंसक, केनेदं माधवस्य रूपमभिलिखितम् ।\nकलहंस :- जेण एव्व से हिअअं अवहरिदं ।\nमकरन्द :- अपि नाम मालत्या ।\nकलहंस :- अह इं ।\nमाधव :- वयस्य मकरन्द, प्रसन्नप्रायस्ते तर्कः ।\nमकरन्द :- कुतोऽस्याधिगमस्ते ।\nकलहंस :- मह दाव मन्दारिआहत्थादो । तए वि लवङ्गिआसआसादो ।\nमकरन्द :- कथय किमाह मन्दारिका माधवालेख्यप्रयोजनं मालत्याः ।\nकलहंस :- उक्कण्ठाविणोअणं त्ति ।\nमकरन्द :- वयस्य, समाश्वसिहि ।\nया कौमुदी नयनयोर्भवतः सुजन्मा\nतस्या भवानपि मनोरथबन्धबन्धुः ।\nतत्संगमं प्रति सखें न हि संशयोऽस्ति\nयस्मिन्विधिश्च मदनश्च कृताभियोगः ॥३७॥\nद्रष्टव्यरूपा च भवतो विकारहेतुस्तदत्रैवालिख्यताम् ।\nमाधव :- यदभिरुचितं वयस्याय । ( लिखन् । ) सखे मकरन्द,\nवारंवारं तिरयति दृशावद्गतो बाष्पपूर -\nस्तत्संकल्पोपहितजडिमस्तम्भवभ्येति गात्रम् ।\nपाणिर्लेखाविधिषु निरतां वर्तते किं करोमि ॥३८॥\nतथाप्यवहितोऽस्मि । ( चिरादभिलिख्य दर्शयति । )\nमकरन्द :- ( चित्रं निर्वर्ण्य । ) उपपन्नस्तावदत्रभवतोऽभिषङ्गः ।\n( सकौतुकम् । ) कथमचिरेणैव निर्माय लिखितः श्लोकः । ( वाचयति । )\nजगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः\nप्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्यें मनो मदयन्ति ये ।\nमम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका\nनयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥३९॥\nमन्दारिका - कलहंस कलहंस, चोर चोर, पआणुसारेण लद्धोसि । ( सलज्जम् । ) कहं दे वि महाणुहावा एत्थ एव्व । ( उपसृत्य । ) पणमामि ।\nउभौ - मन्दारिकेम इत आगम्यताम् ।\nमन्दारिका - कलहंसक, उवणेहि चित्तफलअं ।\nकलहंस :- गिण्ह इमं ।\nमन्दारिका - केन किंणिमित्तं वा एत्थ मालदी अहिलिहिदा ।\nकलहंस :- जो एव्व जंणिमित्तं मालदीए ।\nमन्दारिका - ( सहर्षम् । ) दट्ठिआ उवदंसिदफलं विण्णाणं पआवइणो ।\nमकरन्द :- सखि मन्दारिके, यदत्र वस्तुन्येष ते वल्लभः कथयति, अपि तत्तथा ।\nमन्दारिका - महाभाअ, तत्तहा ।\nमकरन्द :- क्क पुनर्मालती माधवं प्राग्दृष्टवती ।\nमन्दारिका - लवङ्गिआ भणादि वादाअणगदेति ।\nमकरन्द :- नन्वमात्यभवनासन्नरथ्यैव बहुशः संचरावहे । तदुपपन्नमेतत् ।\nमन्दारिका - अणुमण्णादु महाभाओ । जाव एदं भअवदो देवस्स मअणस्स सुचरिअं पिअसहीए लवङ्गिआए णिवेदिस्सामि ।\nमकरन्द :- प्राप्तावसरमेतद्भवत्याः ।\n( उत्थाय परिक्रामतः । )\nमकरन्द :- वयस्य, मध्याह्नोऽतिवर्तते । तदेहि । संस्त्यानमेव प्रविशावः ।\nमाधव :- एवं हि मन्ये ।\nमुग्धाक्ष्याः परिजनवारसुन्दरीणाम् ।\nवैदग्ध्यं जहति कपोलकुङ्कुमानि ॥४०॥\nतामीषत्प्रचलविलोचनां नताङ्गी -\nमालिङ्गन्पवन मम स्पृशाङ्गमङ्गम् ॥४१॥\nमकरन्द :- ( स्वगतम् । )\nअभिहन्ति हन्त कथमेष माधवं\nसुकुमारकायमनवग्रहः स्मरः ।\nकलभं कठोर इव कूटपाकलः ॥४२॥\nतदत्रभवती कामन्दकी नः शरणम् ।\nमाधव :- ( स्वगतम् । )\nपश्यामि तामित इतः पुरतश पश्चा -\nदन्तर्बहिः परित एव विवर्तमानाम् ।\nउद्बुद्धमुग्धकनकाब्जनिभं वहन्ती -\n( प्रकाशम् । ) वयस्य, मम हि संप्रति\nप्रसरति परिमाथी कोऽप्ययं देहदाह -\nस्तिरयति करणानां ग्राहकत्वं प्रमोहः ।\nज्वलति हृदयमन्तस्तन्मयत्वं च धत्ते ॥४४॥\nइति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे प्रथमोऽङ्कः ।\nगृध्रिका [gṛdhrikā] The mother of vultures a daughter of Kaśaypa and Tamrā.\nगृध्रिका n. कश्यप तथा ताम्रा की कन्या ।\nगृध्रिका f. f. (= °ध्री) N. of a daughter of कश्यप by ताम्रा (mother of vultures), [Hariv. 222.]\nगृध्रिका II. n. अरुण की पत्नी । उसके पुत्र संपाति तथा जटायु [ब्रह्मांड. ३.७.४४६] ।
  