text: सभ्यतायाः आधिपत्यं कस्य? तस्य समाजस्य वा यस्य पितरः तस्याः सभ्यतायाः निर्मातारः अथवा आक्रान्तानाम् अपत्यानां यैः सा सभ्यता नैकशतवर्षपर्यन्तं बलाद् निर्जिता शासिता शोषिता च? पाश्चात्त्य-विद्वांसः देशजानां ध्वनीन् मूकीकृत्वा तथा च तेषाम् अवकाशमपि अपाकृत्य तेषामेव संस्कृतिसम्बन्धि-शोधस्योपरि स्वायत्तताम् उद्घोषयितुं शक्नुवन्ति किम्?
  ङ्गूगि-वा-थियोङ्गो "डिकौलोनाइजिंग द माइण्ड : द पौलिटिक्स औफ एफ्रिकन लिटरेचर" इत्याख्ये पुस्तके कञ्चित् कटाक्षं करोति। 'संस्कृतिविध्वंसकः' इति कस्यचित् वस्तुनः विषये सः तत्र वदति। अस्य विध्वंकस्य परिणामो नाम जनानां स्वेषु नामसु भाषासु परिवारेषु सङ्घर्षपरम्परासु एकतायां सामर्थ्येषु अपि च अन्ततः आत्मनि विश्वासस्यापि नाशः। तेन ते स्वातीतम् अनुपलब्धीनां मरुस्थलमिव पश्यन्ति तथा तस्मात् मरुस्थलात् दूरे गन्तुं यतन्ते... फलस्वरूपेण नैराश्यं वैक्लव्यं पुनश्च सामूहिकमृत्योः इच्छा जायते।
  कथं भारताध्येतारः भारतेषु एतान् "संस्कृतिविध्वंसकान्" स्फोटयन्ति? 'इन्सेप्शन्' इति अमेरिकीयचलच्चित्रे यथा दर्शितं तथैव भारताध्येतारः भारतस्य अतीतं विपरीतं कल्पयित्वा ताः एव कल्पनाः भारतीयानां समष्टिस्मृतौ रोपयितुं यतन्ते, यतः भारतस्य वर्तमानं भारताध्येतृभिः कल्पितस्य अतीतस्य परिणामरूपं दृश्येत। यदि भारताध्येतारः भारतस्य अतीतं व्याख्यान्ति तस्य स्वामित्वं गृह्णन्ति तर्हि त एव वर्तमानस्य वास्तविकतां भूतस्य न्यायसङ्गतपरिणामः इति दर्शयित्वा वर्तमानं साधयितुं शक्नुवन्ति । उदाहरणार्थं पारम्परिकभारतीयमतस्य विपरीतं, भारताध्येतारः महाभारतं नाम नैकैः परस्परस्पर्धालुभिः लेखकैः लिखिताः नैकाः कथाः इति साधयन्ति चेत् कथं नाम तत्र पूजनीयता वर्तेत? तच्च पुस्तकापणेषु काल्पनिककथाविभागे भवितव्यम्। ननु रामायणं स्त्रीद्विट्चलच्चित्रकथाम् अतिरिच्य किं यत् वस्तुतः लिङ्गाध्ययनविभागे परीक्षणीयम्? संस्कृतं मृतं चेत् भारतीयानां कथनं यत् ते मृतसंस्कृतसभ्यतायाः उत्तराधिकारिणः इति "डौक्ट्रिन् औफ् लैप्स्" नामके सिद्धान्ते नान्तर्भवति किम्। वस्तुतः पाश्चात्त्येषु जर्मनी-ब्रिटेन्-अमेरिका-देशेषु संस्कृतं स्नेहेन परिपालितं पोषितम् इति कारणेन भारतेषु संस्कृतस्य पुनरुज्जीवनकार्यं कृत्रिमम् अनैतिकम् अन्ततो गत्वा व्यर्थमेव। अहो बत संस्कृतिविध्वंसकः!
  क. अस्मिन् प्रकल्पे एकोऽपि भारतीयशोधनेता नास्ति। पाश्चात्त्य-शोधकारेषु स्विसदेशीयाः फ्रान्सदेशीयाः कैनेडावासिनः अमेरिकावासिनः आङ्ग्लदेशीयाः औस्ट्रियावासिनश्च सन्ति ये सर्वे भारतस्य सभ्यताः भाषाः च पठन्ति इति विकत्थन्ते। परन्तु आयुर्वेदक्षेत्रे ज्यौतिषेऽपि यत्र पारङ्गताः अद्वितीयविद्वांसः शास्त्रीयं प्रायोगिकं च ज्ञानं अवधारयन्तः आभारते निवसन्ति तेऽपि अस्मिन् गणे कुत्रापि न दृश्यन्ते।
  ख. अनेन संस्थानेन मुद्रितेषु व्याकरणमीमांसाज्योतिषायुर्वेद-विषयक-पत्रेषु एकोऽपि लेखकः भारतीयसंस्थानात् न दृश्यते।
  ग. एतानि मुद्रितलेखनानि दृष्ट्वा प्रतीयते यदेषा विषयसूची नाम आधुनिकभारतीयं परिशीलयितुं निरूपयितुं वर्गीकर्तुं नूतनप्रकल्पस्य बीजम्। कथमस्मिन् प्रकल्पे कोऽपि भारतीयपण्डितः न विद्यते? किमर्थमयं प्रकल्पः सम्पूर्णतया पाश्चात्त्य-विश्वविद्यालयैः नियन्त्रितः? ये विषयाः अद्यत्वेपि भारतीयसमाजेषु जीवन्तः श्वसन्तः वर्धन्ते तेषामपि नियन्त्रणं पाश्चात्त्य-विश्वविद्यालयैः किमर्थम्?
  सामान्यतया भारताध्येतारः अपदिशन्ति यत् एतेषां विषयाणां भारतीयविद्वांसः अद्यत्वे नैव लभ्यन्ते। सन्ति चेदपि ते विश्वमञ्चे अकुशलिनः। उपरितनप्रकल्पान्तर्गतेषु विषयेषु व्याकरणमीमांसाज्योतिषायुर्वेदेषु किमिदं सत्यं वा इति पश्यामः।
  आदावेव अत्रभवन्तः त्रयः विचक्षणाः सिद्धाः उद्यमिनः भारतीयविद्वांसः ये च स्वचितेषु विषयेषु संसारेषु श्रेष्ठाः। मणिद्रविडशास्त्रिवर्याः दीक्षितपुष्पावर्या शेषाद्रिनाथशास्त्रिवर्याश्च त्रयोऽपि सर्वमान्याः प्रतिष्ठिताः विशेषज्ञाः ये च उपर्युक्तप्रकल्पे सरलतया शोधपत्रेषु प्रामाण्यम् आनयेयुः। पुनः प्रकल्प-गणं ज्योतिषव्याकरणमीमांसायुर्वेदेषु सांस्कृतिक-सूक्ष्मांशान् प्रकटयित्वा मार्गं दर्शयेयुः।
  गतानां शतवर्षाणां पूजिताः भारतीयविशेषज्ञाः द्रष्टव्याश्चेत् महामहोपाध्यायानां सूच्या आरम्भः क्रियताम्।
  भारताध्येतृभिः इतोऽपि सामान्यव्याजम् एवमस्ति यत् सर्वे प्रमुखग्रन्थाः आङ्ग्ले अनूदिताः इति कारणेन देशजानां सहयोगः अनपेक्षितः। यत्किमपि आवश्यकं तत् सर्वं अस्ति। बहवो धन्यवादाः।
  अतः एषः प्रतिनिष्कर्षः जायते - यदि भारताध्येतारः पाश्चात्त्यानुवादेषु आलम्बिनः तर्हि तेषां अनुवादाः निष्कर्षाः च कियन्तः मान्याः? भारतीयटीकापद्धतयः तैः निष्कर्षैः सह अनुमन्यन्ते किम्? नो चेत् एते अनुवादाः सभ्यतासंवेदनहीनतावर्णेन न रञ्जिताः किम्?
  अपि च याः संस्कृतकृतयः प्रथमवारम् अनूदिताः तेषु देशजानां दृष्टिकोणं सङ्कलयितुं पर्याप्तावसरः अस्ति किम्?
  स्कन्दपुराणप्रकल्पस्य लेखकः (लेखकाः वा) मनुते यत् मूलनेपालीलेखने केचन दोषाः परिष्कर्तव्याः आसन् अपि च यत्र कुत्रापि मूलपाण्डुलिपिः भग्नः आसीत् तत्र तस्य अनुमानेन पूरणं कर्तव्यमासीत्। पुनश्च 'कञ्जेक्चरल् एमेण्डेशन्' यत् ऊहस्य अपरनाम एव तत् अपि प्रयोक्तव्यमासीत्। वस्तुतः लेखकाः आसमन्तात् स्वमतिं चालितवन्तः।
  इदं परिष्कृतं संस्करणमिति विज्ञापितमिति कारणेन सर्वेषां समुचितानां विचाराणां विशिष्य भारतीयपण्डितानां दृष्टिकोणस्य सङ्कलनं भवेत्। ऊहापि अत्र कल्पितेति कारणेन यदि योजितांशाः सन्ति तर्हि ते पारम्परिकविवरणेन सह सङ्गच्छेयुः इति निश्चेतव्यम्।
  स्थानीयविशेषज्ञेन प्रामाणिकतां प्राप्तुं प्रयत्नोऽयमिति स्पष्टतया दृश्यते। यद्यपि स औक्सफोर्ड्-मध्ये कार्यरतः तथापि श्लाघनीयमिदम्।
  किन्तु यदि प्रकाशनानि लेखकान् च पश्यामः तर्हि विपरीता शङ्कनीया च स्थितिः वर्तते। लेखकेषु बाक्करः आद्रियांसेनः ईसाकसनः बीस्होप्पः योकोची मिर्निग् तोर्सोकः बोस्मा सेसिलः च सन्ति।
  आचार्यवर्यस्य नाम केवलं एकस्मिन्नेव स्थाने एवं दीयते, "प्रस्तावना अपि च अङ्कित-आङ्ग्ल-सारसङ्ग्रहः दिवाकराचार्यस्य जुडिट्-तोर्सोकस्य च सहकारेण" इति।
  प्रकल्पस्य दायित्वभाजनं कथमिति, दिवाकराचार्यस्य मुख्यलेखकानां सूचीषु नाम कुतो नास्तीति वा न जानीमः, किन्तु कथमेतद् यत् नेपालस्य महान्तः पण्डिताः संस्कृतज्ञाः पुराणज्ञाः च लेखकसूचीषु अनुपस्थिताः। नेदरलैण्डस्य लेडिनविश्वविद्यालयः किमर्थमेवं चिन्तयेद् यत् नेपालभारतयोः अतिमहत्वपूर्णसांस्कृतिकचिह्नम् अनूदितुं तस्य संस्कृतेः धारकाः नावश्यकाः।
  कथम् एत एव समाजाः उद्घोषयन्ति यत् या कापि मदिरा शैम्पेन्-नाम्ना न व्यवहर्तव्या तथैव यत्किमपि चीस्-नाम गौडेति न वक्तव्यं परन्तु अन्येषां समाजानां सांस्कृतिक-पितृधनमपि गम्भीरतया न गृह्णन्ति।
  डचादयः यूरोपीयाः एतान् विषयान् पठितुमनर्हाः इति नास्ति कस्यापि अभिप्रायः। परन्तु स्थानिकाध्येतॄणां साहाय्यार्थं धन्यवादार्पणमात्रं कृत्वा शोधसमूहस्य अभिन्नाङ्गत्वेन न स्वीक्रियन्ते चेत् समाधानकरं नास्ति। अयं कार्यभारः पाश्चात्त्यविश्वविद्यालयैः सह अवतिष्ठते यत् ते देशीयध्वनीन् शोधकार्ये सार्थकतया आनयेयुः पुनः देशीयपरम्परां प्रति समुचितं सम्मानमपि दद्युः।
  एतावता पर्यवेक्षणेन स्पष्टं दृश्यते यत् संस्कृतस्य नियन्त्रणमेव भारताध्येतॄणां हृद्गुहायां स्थिता प्रणाली। गर्भोद्भवं नियन्त्र्य उत्पन्नं सर्वम् अमृतं संगृह्य कूपीषु संस्थाप्य विक्रेतुकामाः भारताध्येतारः।
  संस्कृतं मृतम् - एकोऽपि भारतीयः प्राचीनभाषां न जानाति। अद्य संस्कृतविषये निपुणता जर्मनी-अमेरिका-आङ्गलदेशेषु निवसति।
  भारतीयाः गुणवत् अनुसन्धानं न कर्तुं शक्नुवन्ति जघन्य-शैक्षणिक-मानकत्वात् पुनश्च संस्कृते कौशल्याभावात् भारतीयान् गम्भीरशोधकर्तृषु परिगणितुं नैव शक्यते।
  भारतं जातिधर्मराष्ट्रवादेषु रतम् - भारतीयाः संस्कृतस्य संस्कृत्याः च दुरुपयोगेन मदान्धतां प्रज्वालयन्ति। अस्माभिः तत् नियन्त्रणीयम्। भारतीयशृगालः संस्कृतरूपिणं कुक्कुटीगृहं रक्षयितुं न शक्नोति अतः पाश्चात्त्यविदुषां नेतृत्वम् आवश्यकम्।
  विमर्शस्य भाषा भारतीयबौद्धिकपरम्परायाः विरहिता। भारताध्ययनविमर्शेषु भागं वोढुं भारतीयपण्डितैः जर्मनभाषा उत आङ्ग्लं ज्ञातव्यं न तु सभ्यतायाः मूलभाषा संस्कृतम्। अतः तेषां कृते अत्यावश्यकं यत् जनाः संस्कृतं मृतमिव मन्येरन् यस्मात् वैदेशिकभाषया विमर्शः भवेत्।
  मूलग्रन्थान् वैदेशिकभाषासु अनूद्य तान् अनुवादानेव इदानीं प्रामाणिकान् मन्यन्ते - परिवर्धितं नास्ति चेत् मूलमिव वा। उदाहरणार्थं वेदानां ग्रिफ्फिथ्, रामायणस्य गोल्डमान्, उपनिषदाम् ओलिवेल्ल्, अपि च शब्दकोशानां मोनियरविलियम्स्। देशीय-टीका-टिप्पणी-व्याख्याः विद्वांसः च शनैः शनैः उञ्झिताः।
  नूतनानुसन्धानानां कृते सन्दर्भाः वैदेशिकानुवादग्रन्थेभ्यः प्रयुज्यन्ते। उपनिषदः अवबोधनीयाः चेत् पाट्रिक् ओलिवेल्ल् अथवा जोल् ब्रेरेटन् पठनीयः न तु शङ्कराचार्यः। अनुवादकानां दृष्टिकोणः त्रुटयः च अधुना ब्रह्मसत्यं भवन्ति। परम्परा शनैः शनैः निरस्यते।
  पर्षदीक्षितपत्रिकायाः माध्यमेन वैदेशिकभाषासु विद्योत्सर्जनस्य वार्ताप्रचारस्य नूतना प्रक्रिया संस्थापिता। एतेन माध्यमेन ते द्वारपालकाः इव निश्चिन्वन्ति यत् के भागं वहेयुः के बहिः तिष्ठेयुः इति। पारम्परिकवादप्रकारौ तर्कः वाक्यार्थसभाः च तैः उपेक्षितौ बहिष्कृतौ च।
  नवीनज्ञानोत्सर्जने भारतीयाध्येतृणां रुचिः नास्ति परन्तु केवलं छिद्रान्वेषणे। भारतीयग्रन्थाः अविश्वसनीयाः अनाश्रयार्हाः इति प्रमाणीकरणे तेषां रुचिः। एतस्मात् विपरीता भारतीयपद्धतिः यस्य मूलोद्देश्यं नूतनज्ञानोत्सर्जनं तथा च भाष्येण टीकया वा संशयनिवारणं च।
  पाश्चात्त्यभारताध्येतॄणाम् अर्हता निपुणता च नीरसव्यवसायिकलेखापरीक्षकः इवास्ति यः ग्रन्थस्य विविधसंस्करणेषु केवलं छिद्रान्वेषणं जानन् अनेकान् अज्ञातनियमान् शुष्कतथ्यानि च उद्धृत्य आक्षेपान् उद्भावयति। भारतीयबौद्धिकवर्गः अनया विधया अपरिचितः यतो हि अत्र तर्कवादे सृजनात्मकतायाम् अन्वाख्याने नवज्ञानोत्सर्जने च प्रामुख्यं वर्तते।
  भारताध्येतारः आजीवनं केवलं संस्कृतिरूपिणं शवं छिन्दन्ति तस्य कोशान् भिन्दन्ति खण्डान् कर्तयन्ति तदनन्तरं निर्णयन्ति यत् गलिते शरीरेऽस्मिन् सारः एव नास्ति। एतद्विपरीता भारतीयपरम्परायाः पद्धतिः - समाजसंस्थापनायै, व्यष्टेः जीवनोत्कर्षाय, सामान्यात् परं गत्वा परात्परस्य अनुसन्धानाय च।
  अस्यां प्रक्रियायां भारताध्ययनसङ्घः वस्तुतः अनेक-पाश्चात्त्य-संस्कृतलिपिकारेभ्यः प्रामुख्यं दास्यति ये नैकशतेभ्यः मूलग्रन्थेभ्यः अपवादान् दोषान् च अवचेतुं प्रशिक्षिताः। ते दुर्लभसूचनाः असम्बद्धविषयान् च झटिति प्रकटयन्ति किन्तु सारगर्भितं सन्दर्भानुकूलं ज्ञानं नोद्भावयन्ति परन्तु ग्रन्थान् खण्डयित्वा नाशयितुम् इच्छन्ति। तेषां विषयाणां मृतदेहम् अत्तुमिच्छन्ति।
  मनः इतोऽपि मोदते ज्ञात्वा यदेते भारताध्येतृरूपिणः प्रशिक्षितलिपिकाराः संस्कृतभाषया जल्पितुं अथवा सार्थकतया विवक्तुं च प्रायः न शक्नुवन्ति। रैपीडेक्स-आङ्ग्ल-शिक्षण-पुस्तकस्य पाश्चात्त्यरूपम् इव केवलं मम नाम जौनः भवतः नाम किम् इतिमात्रं वक्तुं शक्नुवन्ति।
  एतस्याः अन्यायपूर्णायाः अधार्मिक्याः स्थित्याः प्रतीकारः आरब्धः पाश्चात्त्यप्रशिक्षितैः भारतीयभावावबोधकैः पण्डितैः। ते भारताध्ययनस्य तन्त्रेणैव पाश्चात्त्यपरम्परायां निहितस्य वर्णभेदस्य अधार्मिकतायाः च प्रतीकारं कुर्वन्ति। उदाहरणार्थं घेण्टस्थः प्राचार्यः एस-एन-बालगङ्गाधरः सहकारिणश्च इन्फिनीटीफौण्डेशनस्य श्रीराजीवमल्होत्रः प्राचार्यः विश्वः अडलूरी जयदीपबागची चेति। एतैः प्रचोदिताः अन्ये नैके अनुसन्धानकर्तारः विद्वांसः च भारताध्ययनस्य गुह्यम् अधीत्य कटुप्रश्नान् पृच्छन्तः आसते।
  डोमिनिकवुजास्तिकः पाट्रिक-ओलिवेल्लं भारतीयधर्मस्य इतिहासस्य अग्रणी विद्वान् इति प्रशंसितवान्। एवं सति कल्याणसुन्दरः तस्य पुस्तकस्य दशवाक्यानि अवचिनोति अनन्तरं प्रत्येकं प्रमाणं विवेचना च पृच्छति।
  अत्रस्थां सारणीम् ईषदेव दृष्ट्वा ज्ञायते यत् यद्यपि भारताध्येतॄणां निपुणतायाः सूक्ष्मदृष्टेः चर्चा बहुधा क्रियते तथापि सारण्यामुक्तवाक्यानां प्रमाणानि कम्पमानभूमौ तिष्ठन्ति।
  लज्जास्पदमिदं यत् गम्भीरवाक्यानाम् उपस्थापनं केवलं बालिशानि वचनानि आधृत्य क्रियते यथा 'भवितुमर्हति', 'विद्वांसः कथयन्ति', 'स्यात्', 'तानि सम्पादितानि शास्त्राणि' इत्यादीनि।
  एते अभिनवभारतीयविद्वांसः प्रसिद्ध-पाश्चात्त्य-कुशलभारताध्येतृभिः प्रकाशितेषु पुस्तकेषु मुद्रितलेखनेषु च कृतान् दोषान् प्रकाशयन्ति। किं बहुना भारताध्ययनतन्त्रैः प्रतिपादितान् विवादास्पदसिद्धान्तान् सम्यक्तया परिशीलयन्तः तान् लेखकान् सञ्चेतयन्ति।
  उदाहरणार्थं पाट्रिक्-ओलिवेलस्य छात्रः मार्क्-मेक्लिशः वितण्डावादं करोति यत् अर्थशास्त्रग्रन्थः विष्णुगुप्त-चाणक्येन न लिखितः परन्तु अनेकानां ग्रन्थानां मिश्रकृतिरिति। मेघ-कल्याणसुन्दरेण (२०२०) एनां दुरुक्तिं खण्डयितुं प्रत्युत्तराणाम् आवलिरेव रचिता यस्यै भारताध्ययनतन्त्रात् उत्तरं तथा च सार्थकवादः अपेक्ष्यते।
  अवधेयं यदेतद् भारताध्ययनतन्त्रम् एतावत् पर्यन्तं सदाक्षेपान् सार्थकतया नोत्तरितवत्। पुनश्च भारतीयविद्वद्भिः सह वादे भागं वोढुमपि लज्जते। तेषां संस्कृतभाषाकौशले भारतीयसंस्कृतिज्ञाने शास्त्राध्ययने कृतानां प्रश्नानामपि उत्तरं न प्राप्तम्। अपि च तेषां सद्यस्कानां शोधपद्धतीनाम् उद्देश्यं कारणमपि न ज्ञायते।
  यदि भारतीयसंस्कृतपण्डिताः तेषां पत्राणि पठितुं शक्नुवन्ति तर्हि तेषां संस्कृतविषयकम् अज्ञानं सर्वत्र प्रकाशते - किं वा अनया भीत्या भारताध्येतारः संस्कृतेन प्रकाशनं न कुर्वन्ति?
  भारताध्येतृभिः संस्कृतेन वादविवादानाम् आख्यानानां पत्राणाञ्च अनुपलब्धता किं तेषां संस्कृतसम्भाषणस्य असमर्थतां द्योतयति? यदि ते स्वीयया अध्ययनभाषया वक्तुं प्रयतेरन् तर्हि संस्कृतविषये एव अपरिपक्वाः इव भासेरन् वा?
  भारतीयपण्डितैः सह परिचर्चां कर्तुं तेषाम् अनिच्छा एतेन कारणेन तु नास्ति यत् ते भारतीयविधिना विमर्शं न जानन्ति? परन्तु तदा वादपद्धत्या शिक्षणं प्राप्तवन्तः इति मिथ्याकथनं सिद्ध्यति।
  ननु भारताध्येतॄणां सङ्कीर्णायाः एकदेश-कुशलतायाः कारणेन विस्तृत-सार्वभौम-शिक्षणप्राप्तेन पारम्परिक-भारतीय-विद्वांसेन सह तर्कयितुं ते उदासीनाः?
  भारतीयपण्डिताः पाश्चात्त्यविश्वविद्यालयेषु गत्वा आङ्ग्लेन उत जर्मनभाषया तैः सह विमर्शं कुर्युः इति अनुरोधः वर्णभेदं प्रतिपादयितुं प्रयत्नः तु नास्ति?
  भारतीयपण्डिताः वैदेशिकैः नियन्त्रित-पर्षदीक्षितपत्रिकासु लेखान् प्रकाशयेयुः इति हठः ते कटु-सत्यानि नियन्त्रितुमिच्छन्ति इत्यतः वा?
  