text: होलाकःहोलाकः, होलीकःहोलीकः, होली, फाल्गुनिका, वसन्तोत्सवःवसन्तोत्सवः, कामपर्व इत्यादिभिःइत्यादिभिः नामभिःनामभिः निर्दिश्यमानम् एतत् पर्व समग्रे [[भारतम्।भारते]] सर्वत्रापि आचर्यते । फाल्गुणपूर्णिमायाम् एतत् पर्व आचर्यते । वङ्गदेशे अस्मिन् दिने एव श्री[[कृष्णः।कृष्णस्य]] दोलोत्सवम् आचरन्ति । होलीपर्वसम्बद्धाःहोलीपर्वसम्बद्धाः बह्व्यःबह्व्यः कथाःकथाः सन्ति [[पुराणम्।पुराणेषु]] ।
  होलिकानामिका [[हिरण्याक्षः।हिरण्याक्ष]]-[[हिरण्यकशिपुः।हिरण्यकशिपोःहिरण्यकशिपोः]] सोदरी । महामायाविनी सा [[अग्निः।अग्निसिद्धिम्]] अपि प्राप्तवती आसीत् । यद्यपि दैत्यराजःदैत्यराजः हिरण्यकशिपुःहिरण्यकशिपुः परम[[विष्णुः।विष्णुभक्तं]] स्वपुत्रं [[प्रह्लादः।प्रह्लादं]] मारयितुं बहुविधप्रयत्नानि अकरोत् तथापि सःसः सफलःसफलः नाभवत् । तस्मात् कुपितःकुपितः हिरण्यकशिपुःहिरण्यकशिपुः सोदरीं होलिकाम् आदिशति प्रह्लादं मारयतु कथञ्चित् इति । तदा होलिका प्रह्लादं गृहीत्वा महाकाष्ठराशौ उपविशति । राक्षसान् च अग्निं ज्वालयितुं सूचयति । तेषां चिन्तनम् आसीत् होलिका अग्निसिद्धिं प्राप्तवती अस्ति, तस्याःतस्याः किमपि न भवति । प्रह्लादम् अग्निःअग्निः दहति इति । अतःअतः राक्षसाःराक्षसाः होलिकायाःहोलिकायाः उपरि अपि काष्ठानि संस्थाप्य अग्निं ज्वालितवन्तःज्वालितवन्तः । किन्तु परिणामःपरिणामः तु व्यतिरिक्तःव्यतिरिक्तः जातःजातः । होलिका तदग्नौ दग्धा सती तत्रैव मरणं प्राप्नोत् । भगवद्भक्तःभगवद्भक्तः प्रह्लादःप्रह्लादः भस्मराशितःभस्मराशितः बहिरागत्य सन्तोषेण नृत्यम् आरभत । अस्य दिनस्य स्मरणार्थं राक्षसत्वनाशाय सत्पुरुषरक्षणाय च होलीपर्व आचर्यते ।
  [[सत्ययुगम्।सत्ययुगे]] ढुण्ढानामिका मालिनामकस्य राक्षसराजस्य पुत्री आसीत् । सा कठोरं तपःतपः आचर्य युवैःयुवैः वा वृद्धैःवृद्धैः वा मनुष्यैःमनुष्यैः, देवैःदेवैः केनापि प्राणिना च मम मरणं न भवेत् इति वरं प्राप्तवती । बालाःबालाः किं कर्तुं शक्नुयुःशक्नुयुः इति तेषाम् उपेक्षां कृतवती । सा पृथु अथवा रघु इत्याख्यातस्य राज्ञःराज्ञः काले अहर्निशं सञ्चरन्ती बालान् सर्वान् मारयति स्म । मायाविनीं तां राक्षसीं गृहीतुं केऽपि न शक्तवन्तःशक्तवन्तः । [[वसिष्ठः।वसिष्ठ]]महर्षिद्वारा तस्याःतस्याः रहस्यं ज्ञातवान् राजा तस्याःतस्याः ग्रहणकार्ये बालान् एव नियुक्तवान् । फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां देशस्य सर्वे बालाःबालाः सम्भूय काष्ठकारीषेषु अग्निं प्रज्वाल्य नृत्यन्तःनृत्यन्तः चीत्कुर्वन्तःचीत्कुर्वन्तः तस्याःतस्याः ग्रहणार्थं धावितवन्तःधावितवन्तः । भीता सा मनुष्यलोकादेव निर्गता । एतस्य स्मरणार्थम् होलीपर्व आचर्यते ।
  [[शिवः।शिवः]] समाधिस्थितौ तपःतपः आचरन् आसीत् । तदा तस्य तपःतपः नाशितवान् [[कामः।काम]]देवः<nowiki/>ः । तदा तपोभाङ्गात् क्रुद्धःक्रुद्धः शिवःशिवः तृतीयं नेत्रम् उद्घाट्य कामदेवं दहति । तस्य दिनस्य स्मरणार्थं होलीपर्व आचर्यते ।
  एतद्दिने कामदेवम् आवह्य षोडशोपचारैःषोडशोपचारैः पूजयन्ति च । अस्मिन् दिने होलिका अथवा [[पोलिका]] इति विशिष्टं भक्ष्यं समर्पयन्ति देवेभ्यःदेवेभ्यः । तद्दिने देवपितृभ्यःदेवपितृभ्यः तर्पणं प्रदाय दोषशान्त्यर्थं होलीधूलिं नमस्कुर्वन्ति । गृहस्य अङ्गणं शुद्धीकृत्य अक्षतारङ्गवल्लीभिःअक्षतारङ्गवल्लीभिः अलङ्कृत्य मध्यभागे श्वेतवस्त्रयुक्तं पीठं स्थापयन्ति । तत्पुरतःतत्पुरतः श्वेत[[चन्दनम्।चन्दन]]-रक्तवस्त्र-पल्लवैः<nowiki/>ः युक्तं कलशं प्रतिष्ठापयन्ति । तदुपरि [[रती]]देवीसहितं कामदेवं प्रतिष्ठाप्य अर्घ्य-पाद्य-गन्ध-दीप-धूप-पुष्प-नैवेद्यानि समर्पयन्ति । महिलाःमहिलाः रक्तवर्णस्य वस्त्रम् आभूषणानि च धृत्वा चन्दनवृक्षं पूजयन्ति । तेन आयुरारोग्यवृद्धिःआयुरारोग्यवृद्धिः भवति इति । पञ्चमीतःपञ्चमीतः आरभ्य दश दिनानि विनोदार्थं चोरितानि काष्ठानि सङ्गृह्य होलिकादहनं कुर्वन्ति । पूर्णिमादिने अग्निप्रदीपनं कुर्वन्ति । ग्रामात् बहिःबहिः मध्ये वा होलिकादहनम् आचरन्ति । चण्डालगृहात् वा सूतिकागृहात् वा बालानां द्वारा अग्निम् आनाययन्ति होलिकादहनार्थम् । राजा एव स्वयं स्नानादिना शुद्धःशुद्धः सन् स्वस्तिवाचनं कारयित्वा तूर्यनादसहितःतूर्यनादसहितः आगत्य दानधर्मादिकम् आचर्य अग्निज्वालनं कुर्यात् । अग्नये [[घृतम्।घृतं]] [[दुग्धम्।दुग्धं]] च समर्पयन्ति । अनन्तरं [[जलम्।जलेन]] अग्निकेन्द्रं शान्तं क्रुत्वा एकान्तस्थाने स्थापयन्ति । [[नारिकेलम्।नारिकेलस्य]] [[दाडिमफलम्।दाडिमस्य]] [[बीजपूरफलम्।बीजपूरस्य]] च दानं कृत्वा रात्रिं गीतवाद्यनृत्यैःगीतवाद्यनृत्यैः यापयन्ति । त्रिवारम् अग्नेःअग्नेः प्रदक्षिणं कृत्वा गृहमानयन्ति तम् अग्निम् । अपरस्मिन् दिने प्रातःकालेप्रातःकाले तेन अग्निना एव जलम् उष्णीकृत्य स्नानं कुर्वन्ति ।
  :"'दशस्युःदशस्युः शोभमानास्तु काष्ठस्तेयं विधीयते ।"'
  :"'चण्डालसूतिकागेहाच्छिशुहारितवह्निना ॥"'
  :"'प्राप्तायां पूर्णिमायां तु कुर्यात्काष्ठप्रदीपनम् ।"'
  :"'ग्रामद्बहिा मध्ये वा तूर्यनादसमन्वितःतूर्यनादसमन्वितः ॥"'
  :"'स्नात्वा राजा शुचिर्भूत्वा स्वस्तिवाचनतत्परःस्वस्तिवाचनतत्परः ।"'
  :"'दत्त्वा दानानि भूरीणि दीपयेद्धोलिकाचितिम् ॥"'
  एवं रात्रौ होलिकोत्सवम् आचर्य अपरस्मिन् दिने प्रातःकालेप्रातःकाले सर्ववर्गीयाःसर्ववर्गीयाः अपि जनाःजनाः मिलित्वा आमोदप्रमोदम् आचरन्ति । पाटलवर्णस्य जलं प्रथमं देवेभ्यःदेवेभ्यः ज्येष्ठेभ्यःज्येष्ठेभ्यः च समर्प्य प्रसादरूपेण परस्परं सिञ्चन्ति ।
  वङ्गदेशे तद्दिने श्रीकृष्णस्य दोलोत्सवम् आचरन्ति । तत्र त्रीणि वा पञ्च वा दिनानि पर्व आचरन्ति । फाल्गुनशुद्धचतुर्दश्यां रात्रौ मण्डपस्य पूर्वभागे अग्निदेवस्य आराधनं कुर्वन्ति । गोविन्दस्य विग्रहं कृत्वा १६ स्तम्भैःस्तम्भैः युक्तस्य मण्डपस्य वेदिकायां प्रतिष्ठापयन्ति । पञ्चामृताद्यैःपञ्चामृताद्यैः अभिषेकं कृत्वा देवस्य अलङ्कारं कुर्वन्ति । अनन्तरं सम्यगलङ्कृतायाम् आन्दोलिकायां देवम् उपवेश्य सप्तवारं आन्दोलयन्ति । उत्सवस्य प्रथमदिने ज्वालितम् अग्निम् अन्तिमदिनपर्यन्तमपि रक्षन्ति । अन्तिमदिने देवम् २१ वारम् आन्दोलयन्ति । [[इन्द्रद्युम्नः।इन्द्रद्युम्नमहाराजःइन्द्रद्युम्नमहाराजः]] [[वृन्दावनम्।वृन्दावने]] एतत् पर्व आरब्धवान् इति विश्वसन्ति जनाःजनाः ।
  