text: TattvaBodhah । Vidyaadaanam\nVideo with the full rendition of the text by Smt. Rama Sivaraman ->\nClick here for the TattvaBodhah content of the video in PDF file available for download\nReference Material for those who are interested to know more  -  Tattva Bodhah by Swami Paramarthananda. Transcribed by Sri R. Ganapathy https://arshaavinash.in/index.php/download/tattva-bodhah-swami-paramarthananda/\nThe content of the video is reproduced here.\nThe complete text of TATTVABODHA,\nA Primer Text in Vedanta by Sri Shankaracharya\nनत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।\nकः अभिधीयते ? तत्त्व-बोधः\nकिं कृत्वा अभिधीयते ? नत्वा\nकं नत्वा ? गुरुम्\nकं गुरुम् ? वासुदेवेन्द्र-योगिन् +इन्द्रम्\nकीदृशं गुरुम् ? ज्ञान-प्रदम्\nकिमर्थम् अभिधीयते ? हित+अर्थाय\nकेषां हितार्थाय ? मुमुक्षूणाम्\nसाधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः।\nसाधनचतुष्टयं किम् ?\nमुमुक्षुत्वं चेति ।\nसाधन-चतुष्टय-सम्पन्न+अधिकारिणां मोक्ष-साधन-भूतं तत्त्व-विवेक-प्रकारं वक्ष्यामः ।\nसाधन-चतुष्टयं किम् ?\nमुमुक्षुत्वं च इति ।\nनित्यवस्त्वेकं ब्रह्म ।\nतद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् ।\nअयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।\nनित्य+अनित्य-वस्तु-विवेकः कः ?\nनित्य-वस्तु एकं ब्रह्म ।\nतत्+व्यतिरिक्तं सर्वम् अनित्यम् ।\nअयम् एव नित्य+अनित्य-वस्तु-विवेकः ।\nइह-स्वर्ग-भोगेषु इच्छा-राहित्यम् ।\nशमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं चेति । *[पाठभेदः] शमो दम उपरतिस्तितिक्षाश्रद्धा समाधानं चेति ।\nशम+आदि-साधन-सम्पत्तिः का ?\nशमः दमः उपरमः / उपरतिः तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।\nगुरुवेदान्तवाक्येषु / गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।\nस्व-धर्म+अनुष्ठानम् एव ।\nगुरु-वेदान्त-वाक्येषु / गुरु-वेदान्त-वाक्य+आदिषु विश्वासः श्रद्धा ।\nमुमुक्षुत्वं किम् ?\nमोक्षो मे भूयादितीच्छा ।\nएतत् साधनचतुष्टयम् ।\nमोक्षः मे भूयात् इति इच्छा ।\nएतत् साधन-चतुष्टयम् ।\nततः तत्त्व-विवेकस्य अधिकारिणः भवन्ति ।\nस्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन्नवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन् यस्तिष्ठति स आत्मा ।\nतत्त्व-विवेकः कः ?\nआत्मा सत्यं तत्+अन्यत् सर्वं मिथ्या इति ।\nस्थूल-सूक्ष्म-कारण-शरीरात् व्यतिरिक्तः, पञ्च-कोश+अतीतः सन्, अवस्था-त्रय-साक्षी, सत्+चित्+आनन्द-स्वरूपः सन्, यः तिष्ठति, सः आत्मा ।\nपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम् अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति षड्विकारवदेतत् स्थूलशरीरम् ।\nस्थूल-शरीरं किम् ?\nपञ्चीकृत-पञ्च-महा-भूतैः कृतं, सत्-कर्म-जन्यं, सुख-दुःख+आदि-भोग+आयतनं, शरीरम् 'अस्ति, जायते, वर्धते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यति' इति षड्-विकारवत् एतत् स्थूल-शरीरम् ।\nअपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं सुखदुःखादिभोगसाधनं पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः मनश्चैकं बुद्धिश्चैकैवं सप्तदशकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।\nसूक्ष्म-शरीरं किम् ?\nअपञ्चीकृत-पञ्च-महा-भूतैः कृतं, सत्-कर्म-जन्यं, सुख-दुःख+आदि-भोग-साधनं, पञ्च-ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च-कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च-प्राणादयः, मनः च एकं, बुद्धिः च एका, एवं सप्त-दश-कलाभिः सह यः तिष्ठति तत् सूक्ष्म-शरीरम् ।\nश्रोत्रं त्वक्चक्षु रसना घ्राणमिति पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि।\nश्रोत्रस्य दिग्देवता ।\nत्वचो वायुः ।\nचक्षुषः सूर्यः ।\nरसनाया वरुणः ।\nइति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।\nश्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, रसना, घ्राणम् इति पञ्च-ज्ञान+इन्द्रियाणि ।\nश्रोत्रस्य दिक् देवता ।\nत्वचः वायुः ।\nरसनायाः वरुणः ।\nघ्राणस्य अश्विनौ ।\nइति ज्ञानेन्द्रिय-देवताः ।\nश्रोत्रस्य विषयो शब्दग्रहणम् ।\nचक्षुषो विषयो रूपग्रहणम् ।\nरसनाया विषयो रसग्रहणम् ।\nघ्राणस्य विषयो गन्धग्रहणमिति ।\nश्रोत्रस्य विषयः शब्द-ग्रहणम् ।\nत्वचः विषयः स्पर्श-ग्रहणम् ।\nचक्षुषः विषयः रूप-ग्रहणम् ।\nरसनायाः विषयः रस-ग्रहणम् ।\nघ्राणस्य विषयः गन्ध-ग्रहणम् इति ।\nवाचो देवता वह्निः ।\nउपस्थस्य प्रजापतिः ।\nइति कर्मेन्द्रियदेवताः ।\nवाक्-पाणि-पाद-पायु+उपस्थानि इति पञ्च-कर्म+इन्द्रियाणि ।\nवाचः देवता वह्निः ।\nहस्तयोः इन्द्रः ।\nपादयोः विष्णुः ।\nपायोः मृत्युः ।\nइति कर्मेन्द्रिय-देवताः ।\nवाचो विषयो भाषणम् ।\nपाण्योर्विषयो वस्तुग्रहणम् ।\nपादयोर्विषयो गमनम् ।\nपायोर्विषयो मलत्यागः ।\nउपस्थस्य विषय आनन्द इति ।\nवाचः विषयः भाषणम् ।\nपाण्योः विषयः वस्तु-ग्रहणम् ।\nपादयोः विषयः गमनम् ।\nपायोः विषयः मल-त्यागः ।\nउपस्थस्य विषयः आनन्दः इति ।\nअनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमात्रं सत्स्वरूपाज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।\nकारण-शरीरं किम् ?\nअनिर्वाच्य+अनादि+अविद्या-रूपं, शरीर-द्वयस्य कारण-मात्रं, सत्-स्वरूप+अज्ञानं, निर्विकल्पक-रूपं यत् अस्ति, तत् कारण-शरीरम् ।\nअवस्था-त्रयं किम् ?\nजाग्रदवस्था का ?\nश्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषया ज्ञायन्त / शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत्सा जाग्रदवस्था ।\nस्थूलशरीराभिमान्यात्मा विश्व इत्युच्यते ।\nजाग्रत्+अवस्था का ?\nश्रोत्र+आदि-ज्ञान+इन्द्रियैः शब्द+आदि-विषयाः ज्ञायन्ते / शब्द+आदि+विषयैः च ज्ञायते इति यत् सा जाग्रत्+अवस्था ।\nस्थूल-शरीर+अभिमानी आत्मा विश्वः इति उच्यते ।\nस्वप्नावस्था केति चेज्जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यच्छ्रुतम् तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा स्वप्नावस्था ।\nसूक्ष्मशरीराभिमान्यात्मा तैजस इत्युच्यते ।\nस्वप्न+अवस्था का इति चेत् जाग्रत्+अवस्थायां यत् दृष्टं, यत् श्रुतं, तत्+जनित-वासनया निद्रा-समये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा स्वप्न+अवस्था ।\nसूक्ष्म-शरीर+अभिमानी आत्मा तैजसः इति उच्यते ।\nततः / अतः सुषुप्त्यवस्था का ?\nअहं किमपि न जानामि, सुखेन मया निद्राऽनुभूयत [सुखम् अहम् अस्वाप्सम्] इति सुषुप्त्यवस्था ।\nकारणशरीराभिमान्यात्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।\nततः / अतः सुषुप्ति+अवस्था का ?\n'अहं किम् अपि न जानामि, सुखेन मया निद्रा अनुभूयते, [सुखम् अहम् अस्वाप्सम्]' इति सुषुप्ति+अवस्था।\nकारण-शरीर+अभिमानी आत्मा प्राज्ञः इति उच्यते ।\nअन्नमयः प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमय आनन्दमयश्चेति ।\nअन्नरसेनैव भूत्वान्नरसेनैव वृद्धिं प्राप्यान्नरूपपृथिव्यां यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः स्थूलशरीरम् ।\nअन्न-मयः प्राण-मयः मनः-मयः विज्ञान-मयः आनन्द-मयः च इति ।\nअन्न-रसेन एव भूत्वा, अन्न-रसेन एव वृद्धिं प्राप्य, अन्न-रूप-पृथिव्यां यत् विलीयते, तत् अन्नमयः कोशः, स्थूल-शरीरम् ।\nप्राणाद्याः पञ्चवायवो वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।\nमनोमयः कः ?\nमनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स मनोमयः कोशः ।\nप्राण+आद्याः पञ्च-वायवः वाक्+आदि+इन्द्रिय-पञ्चकं प्राणमयः कोशः ।\nमनः च ज्ञानेन्द्रिय-पञ्चकं मिलित्वा यः भवति, सः मनोमयः कोशः ।\nविज्ञानमयः कः ?\nबुद्धिर्ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः ।\nएवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।\nबुद्धिः ज्ञानेन्द्रिय-पञ्चकं मिलित्वा यः भवति, सः विज्ञानमयः कोशः ।\nएवम् एव कारण-शरीर-भूत-अविद्या-स्थ-मलिन-सत्त्वं प्रिय+आदि-वृत्ति-सहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।\nएतत् कोश-पञ्चकम् ।\nमदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं मनश्च मदीया बुद्धिर्मदीयमज्ञानमिति स्वेनैव ज्ञायते तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डलगृहादिकं स्वस्माद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं [स्वस्माद्भिन्नं] मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ।\n'मदीयं शरीरं, मदीयाः प्राणाः, मदीयं मनः च, मदीया बुद्धिः, मदीयम् अज्ञानम्' इति स्वेन एव ज्ञायते, तद्, यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटक-कुण्डल-गृह+आदिकं स्वस्मात् भिन्नं, तथा पञ्च-कोश+आदिकं, [स्वस्मात् भिन्नं] मदीयत्वेन ज्ञातम्, आत्मा न भवति ।\nसत् किम् ?\nकालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।\nचित् किम् ?\nएवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ।\nकाल-त्रये अपि तिष्ठति इति सत् ।\nएवं सत्+चित्+आनन्द-स्वरूपं स्व+आत्मानं विजानीयात् ।\nअथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः।\nब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका मायास्ति ।\nतत आकाशः सम्भूतः ।\nअथ चतुः+विंशति-तत्त्व+उत्पत्ति-प्रकारं वक्ष्यामः ।\nब्रह्म+आश्रया सत्त्व-रजः+तमः+गुण+आत्मिका माया अस्ति ।\nततः आकाशः सम्भूतः ।\nआकाशात् वायुः ।\nवायोः तेजः ।\nतेजस आपः ।\nएतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्य आकाशस्य सात्त्विकांशाच्छ्रोत्रेन्द्रियं सम्भूतम् ।\nवायोः सात्त्विकांशात्त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।\nतेजसः आपः ।\nएतेषां पञ्च-तत्त्वानां मध्ये, आकाशस्य सात्त्विक+अंशात् श्रोत्र+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nवायोः सात्त्विक+अंशात् त्वग्-इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nअग्नेः सात्त्विकांशाच्चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।\nजलस्य सात्त्विकांशाद्रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।\nपृथिव्याः सात्त्विकांशाद्घ्राणेन्द्रियं सम्भूतम् ।\nअग्नेः सात्त्विक+अंशात् चक्षुः+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nजलस्य सात्त्विक+अंशात् रसन+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nपृथिव्याः सात्त्विक+अंशात् घ्राण+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nएतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्त्विकांशाद् मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।\nनिश्चयात्मिका बुद्धिः ।\nअहङ्कर्ताहङ्कृतिः / अहङ्कर्ताहङ्कारः ।\nचिन्तनकर्तृ चित्तम् ।\nएतेषां पञ्च-तत्त्वानां समष्टि-सात्त्विक+अंशात् मनः+बुद्धि+अङ्कार-चित्त+अन्तःकरणानि सम्भूतानि ।\nसङ्कल्प-विकल्प+आत्मकं मनः ।\nनिश्चय+आत्मिका बुद्धिः ।\nअहं कर्ता अहङ्कृतिः / अहङ्कारः ।\nचिन्तन-कर्तृ चित्तम् ।\nमनसो देवता चन्द्रमाः ।\nअहङ्कारस्य रुद्रः ।\nचित्तस्य वासुदेवः ।\nमनसः देवता चन्द्रमाः ।\nबुद्धेः ब्रह्मा ।\nएतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्य आकाशस्य राजसांशाद्वागिन्द्रियं सम्भूतम् ।\nवायो राजसांशात्पाणीन्द्रियं सम्भूतम् ।\nवह्ने राजसांशात्पादेन्द्रियं सम्भूतम् ।\nएतेषां पञ्च-तत्त्वानां मध्ये आकाशस्य राजस+अंशात् वाक्+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nवायोः राजस+अंशात् पाणि+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nवह्नेः राजस+अंशात् पाद+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nजलस्य राजसांशाद्गुदेन्द्रियं / उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् ।\nपृथिव्या राजसांशादुपस्थेन्द्रियं / गुदेन्द्रियं सम्भूतम् ।\nएतेषां समष्टिराजसांशात्पञ्चप्राणाः सम्भूताः।\nएतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात्पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति ।\nजलस्य राजस+अंशात् गुद+इन्द्रियं / उपस्थ+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nपृथिव्याः राजस+अंशात् उपस्थ+इन्द्रियं / गुद+इन्द्रियं सम्भूतम् ।\nएतेषां समष्टि-राजस+अंशात् पञ्च-प्राणाः सम्भूताः ।\nएतेषां पञ्च-तत्त्वानां तामस+अंशात् पञ्ची-कृत-पञ्च-तत्त्वानि भवन्ति ।\nपञ्चीकरणं कथमिति चेत् एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपमेकमेकं भूतं द्विधा विभज्यैकमेकमर्धं पृथक्तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धा विभज्य स्वार्धभिन्नेषु / स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं [कार्यम् । तदा] पञ्चीकरणं भवति ।\nपञ्ची-करणं कथम् इति चेत्, एतेषां पञ्च-महा-भूतानां तामस+अंश-स्वरूपम् एकम् एकं भूतं द्विधा विभज्य, एकम् एकम् अर्धं पृथक् तूष्णीं व्यवस्थाप्य, अपरम् अपरम् अर्धं चतुर्धा विभज्य, स्व+अर्ध-भिन्नेषु / स्व+अर्धम् अन्येषु अर्धेषु स्व-भाग-चतुष्टय-संयोजनं [कार्यम् । तदा] पञ्चीकरणं भवति ।\nएतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।\nएवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।\nस्थूलशरीराभिमानी जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति ।\nस एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मादीश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।\nएतेभ्यः पञ्चीकृत-पञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूल-शरीरं भवति ।\nएवं पिण्ड-ब्रह्माण्डयोः ऐक्यं सम्भूतम् ।\nस्थूलशरीर+अभिमानी जीव-नामकं ब्रह्म-प्रतिबिम्बं भवति ।\nसः एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।\nअविद्योपाधिः सन्नात्मा जीव इत्युच्यते ।\nमायोपाधिः सन्नात्मेश्वर / सनीश्वर इत्युच्यते ।\nएवमुपाधिभेदाज्जीवेश्वरभेददृष्टिर्यावत्पर्यन्तं तिष्ठति तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते ।\nतस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।\nअविद्या+उपाधिः सन् आत्मा जीवः इति उच्यते ।\nमाया+उपाधिः सन् [आत्मा] ईश्वरः इति उच्यते ।\nएवम् उपाधि-भेदात् जीव+ईश्वर-भेद-दृष्टिः यावत्-पर्यन्तं तिष्ठति तावत्-पर्यन्तं जन्म-मरण+आदि-रूप-संसारः न निवर्तते ।\nतस्मात् कारणात् न जीव+ईश्वरयोः भेद-बुद्धिः स्वीकार्या ।\nननु साहङ्कारस्य किञ्चिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहङ्कारस्य सर्वज्ञस्येश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात्कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोर्विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् ।\nननु स+अहङ्कारस्य किञ्चित्+ज्ञस्य जीवस्य, निः+अहङ्कारस्य सर्व-ज्ञस्य ईश्वरस्य, 'तत् त्वम् असि' इति महा-वाक्यात्, कथम् अभेद-बुद्धिः स्यात् उभयोः विरुद्ध-धर्म+आक्रान्तत्वात्।\nइति चेत् न ।\nस्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वम्पदवाच्यार्थः ।\nउपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं त्वम्पदलक्ष्यार्थः ।\nस्थूल-सूक्ष्म-शरीर+अभिमानी त्वम्-पद-वाच्य+अर्थः ।\nउपाधि-विनिर्मुक्तं समाधि-दशा-सम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं त्वम्-पद-लक्ष्य+अर्थः ।\nएवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः।\nउपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।\nएवं च जीवेश्वरयोश्चैतन्यरूपेणाभेदे बाधकाभावः ।\nएवं सर्वज्ञत्व+आदि-विशिष्टः ईश्वरः तत्-पद-वाच्य+अर्थः ।\nउपाधि-शून्यं शुद्ध-चैतन्यं तत्-पद-लक्ष्य+अर्थः ।\nएवं च जीव+ईश्वरयोः चैतन्य-रूपेण अभेदे बाधक+अभावः ।\nएवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि भूतेषु येषां ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः भवन्ति / इत्यर्थः ।\nएवं च वेदान्त-वाक्यैः सद्गुरु+उपदेशेन च सर्वेषु अपि भूतेषु येषां ब्रह्म-बुद्धिः उत्पन्ना, ते जीवत्+मुक्ताः भवन्ति / इति अर्थः ।\nयथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणो न शूद्रो न पुरुषः किन्त्वसङ्गः सच्चिदानन्दस्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चयरूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः।\nयथा 'देहः अहं, पुरुषः अहं, ब्राह्मणः अहं, शूद्रः अहम् अस्मि' इति दृढ-निश्चयः तथा 'न अहं ब्राह्मणः, न शूद्रः, न पुरुषः, किन्तु असङ्गः, सत्+चित्+आनन्द-स्वरूपः, प्रकाश-रूपः, सर्व+अन्तः+यामी, चित्+आकाश-रूपः अस्मि' इति दृढ-निश्चय-रूपः अपरोक्ष-ज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ।\nब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तिः / निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः स्यात् ।\nकर्माणि कति विधानि सन्तीति चेत् आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।\n'ब्रह्म एव अहम् अस्मि' इति अपरोक्ष-ज्ञानेन निखिल-कर्म-बन्ध-विनिर्मुक्तिः / निखिल-कर्म-बन्ध-विनिर्मुक्तः स्यात् ।\n'कर्माणि कति विधानि सन्ति' इति चेत्, आगामि-सञ्चित-प्रारब्ध-भेदेन त्रि-विधानि सन्ति ।\n[आगामि कर्म किम् ?]\nज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।\nज्ञान+उत्पत्ति+अनन्तरं ज्ञानि-देह-कृतं पुण्य-पाप-रूपं कर्म यद् अस्ति तद् आगामि इति अभिधीयते ।\nअनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सद् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।\nअनन्त-कोटि-जन्मनां बीज-भूतं सत्, यत् कर्म-जातं पूर्व+अर्जितं तिष्ठति, तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।\nप्रारब्धं कर्म किमिति चेत्\nइदं शरीरमुत्पाद्येह लोक एवम् / एव सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म तत्प्रारब्धम् ।\nभोगेन नष्टं भवति ।\nप्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।\n'प्रारब्धं कर्म किम्' इति चेत्\nइदं शरीरम् उत्पाद्य, इह लोके एवम् / एव सुख-दुःख+आदि-प्रदं यत् कर्म, तत् प्रारब्धम् ।\nप्रारब्ध-कर्मणां भोगात् एव क्षयः इति ।\nसञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमस्मिति निश्चयज्ञानेन / ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।\nआगामिकर्मापि ज्ञानेन नश्यति ।\nकिञ्चागामिकर्मणां नलिनीदलगतजलवज्ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।\nसञ्चितं कर्म 'ब्रह्म एव अहम् [अस्मि]' इति निश्चय-ज्ञानेन / निश्चय+आत्मक-ज्ञानेन नश्यति ।\nआगामि-कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति ।\nकिञ्च आगामि-कर्मणां नलिनी-दल-गत-जलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धः न अस्ति ।\nकिञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्त्यर्चयन्ति तान्प्रति ज्ञानिकृतमागामि पुण्यं गच्छति।\nये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म पापात्मकं तद्गच्छति।\n[सुहृदः पुण्यकृत्यं दुर्हृदः पापकृत्यं गृह्णन्ति ।]\nकिञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति, भजन्ति, अर्चयन्ति, तान् प्रति ज्ञानि-कृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।\nये ज्ञानिनं निन्दन्ति, द्विषन्ति, दुःख-प्रदानं कुर्वन्ति, तान् प्रति ज्ञानि-कृतं सर्वम् आगामि क्रियमाणं यद् अवाच्यं कर्म पाप+आत्मकं, तद् गच्छति ।\n[सुहृदः पुण्य-कृत्यं, दुर्हृदः पाप-कृत्यं गृह्णन्ति ।]\nतथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति ।\nतरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः ।\nतनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथवा।\nज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्तोऽसौ विगताशय इति स्मृतेश्च ।\nइति तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।\nतथा च आत्मवित् संसारं तीर्त्वा ब्रह्म+आनन्दम् इह एव प्राप्नोति ।\n'तरति शोकम् आत्मवित्' इति श्रुतेः ।\nतनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहे अथवा ।\nज्ञान-सम्प्राप्ति-समये मुक्तः असौ विगत+आशयः इति स्मृतेः च ।\nइति तत्त्व-बोध-प्रकरणं समाप्तम् ।
  