text: लौकिकसाहित्यम्-गद्यकाव्यानि - Rajasthan Board Passbooks\nRajasthan Board RBSE Class 12 Sanskrit लौकिकसाहित्यम्-गद्यकाव्यानि\nसंस्कृतगद्यकाव्यस्य विशेषता अस्ति\nवासवदत्ता' रचना वर्तते-\n'हर्षचरितम्' इत्याख्यायिकायाः रचनाकारः अस्ति-\nसंस्कृतसहित्यस्य प्रथमः उपन्यासः अस्ति - -\nकादम्बर्याः उत्तरार्द्धभागस्य कथा केन पूरिता?\nकादम्बर्याः उत्तरार्द्धभागस्य कथाबाणभट्टस्य पुत्रेण भूषणभट्टेन पूरिता।\nचण्डीशतकम्' इत्यस्य ग्रन्थस्य रचनाकारः कः?\nअस्य ग्रन्थस्य रचनाकारः बाणभट्टः मन्यते।\nपं. अम्बिकादत्तस्य पितुर्नाम किम्?।\nपं. अम्बिकादत्तस्य पितुर्नाम पण्डितः दुर्गादत्तव्यासः आसीत्।\n'शतावधानिकः' 'घटिकाशतकम्' इत्यादिभिः उपाधिभिः कः प्रसिद्धः?\nइत्यादिभिः उपाधिभिः पं. अम्बिकादत्त व्यासः प्रसिद्धः।\nहर्षचरितस्य परिचयं संक्षेपेण लिखत?\n'हर्षचरितम्' बाणभट्टेन विरचितः प्रथमः ग्रन्थः अस्ति। कादम्बर्याः अपेक्षया हर्षचरितम् प्रथमा रचना अस्ति। यतो हि कादम्बर्याः भाषाशैली हर्षचरितस्य तुलनाया अतिप्रौढ़ा अस्ति।' हर्षचरितम्' अष्टोच्छ्वासेषु विभक्तम् एका आख्यायिका अस्ति। अत्र बाणेनं स्वयमपि लिखितम्-\nतथापि नृपतेर्भक्त्या भीतो निर्वहणाकुलः।।\nग्रन्थेऽस्मिन् प्रथमोच्छ्वासत्रये बाणेन स्वीया आत्मकथा लिखिता। चतुर्थादुच्छ्वासात् आरभ्य समाप्तिपर्यन्तं राज्ञः हर्षस्य चरितं वर्णितम्। हर्षस्य पितरौ\nयशोमती-प्रभाकरवर्धनौ आस्ताम्। ज्येष्ठः भ्राता राज्यवर्द्धनः, अनुजा राज्यश्रीः चासीत्। चतुर्थोच्छवासे राजकु मारयो : तत्स्वस्श्च जन्मवृत्तानि, पञ्चमे उच्छवासे राजकुमारयोर्विजययात्रा वर्णिता। हूणानां जयार्थे गते राज्यवर्धेने हर्षे च मृगयां गते प्रभाकरवर्धनः मृतकल्पः जातः इति श्रुत्वा हर्षः मृगतयाः निवृत्तः। षष्ठे उच्छ्वासे राज्यवर्धनस्य परावर्तनम्, ग्रहवर्मणः मृत्युः, राज्यश्रियः बन्दीभावः, राज्यश्रियः उद्धाराय राज्यवर्धनस्य प्रस्थानम्, गौडेश्वरशशाङ्कद्वारा तस्य वधश्च वर्णितः। सप्तमे उच्छ्वासे हर्षस्य दिग्विजययात्रा, अष्टमे च राज्यश्रियः प्राप्तिः च वर्णिता।।\n'शिवराजविजयस्य' परिचयं संक्षेपेण लिखत।\nपण्डितेन अम्बिकादत्तव्यासेन विरचितः शिवराज-विजयः संस्कृतस्य प्रथमः ऐतिहासिकः उपन्यासः अस्ति यः व्यासमहाभागेन 1870 ईशवीये वर्षे लिखितः। अयं ग्रन्थः एकोनविंशत्याः शताब्द्यः सर्वश्रेष्ठः सुललितः गद्यग्रन्थः अस्ति।\nशिवराजविजये वर्णिता कथा यद्यपि ऐतिहासिकप्रधाना, तथापि अम्बिकादत्तव्यासेन स्वप्रतिभया कल्पनया च उच्चकोटिसाहित्यिकतया विभूषिता। अत्र कथावस्तु संघटना प्राच्यपाश्चात्योः शिल्पविधानेन समन्विता अस्ति। अत्र कथाद्वयं समानरूपेण चलति। एकस्याः कथायाः नायकः वीरशिवाजी अस्ति अपरस्य च नायकः रघुवीरसिंहः अस्ति। कथाद्वयम् परस्परं पूरकम् अन्योन्याश्रितं चास्ति। शिवराजविजयस्य सम्पूर्ण कथा त्रिषु निःश्वासेषु समाहिता अस्ति।\nअस्मिन् शिवराजविजये इतिहासकल्पनयोः यथार्थादर्शयोः कल्पनानुभवयोः च सुसमन्वयः विद्यते। सर्वाणि पात्राणि स्वचरित्रनिर्वहणे पूर्णरूपेण पारङ्गतानि। शिववीरः, गौरसिंहः, रघुवीरसिंहः, यशवन्तसिंहः, अफजलखान्, शाइस्ताखान्, ब्रह्मचारी आदयः सर्वे स्वाभाविकतायाः यथार्थातायाः च निर्वहणे पूर्णतया सफलाः सन्ति। ब्रह्मचारिवणेने कविः तस्य स्वाभाविकं चित्रम् उपस्थापयति।\n'बाणभट्टस्य' भाषाशैल्याः समीक्षणं कुरुत।\nबाणः प्रायशः स्वरचनासु पाञ्चालीरीतेः विभावनां प्रस्तौति। अस्य रचनासु पदपदार्थानां, मनोभावावेशानां यादृशं सुरुचिपूर्ण सामञ्जस्यमभिलक्ष्यते न तादृगन्यत्र क्वचिदवतरति दृष्टिपथम्। वर्त्यवस्त्वनुरूपः पदविन्यासविलास एवं अस्य रचनायाः वैशिष्ट्यम्।।\nकादम्बर्याम् अयं बाणः यत्र दीर्घसमासोपेतं वाक्यावलिं विन्यस्य वाचकानां पुरतः वर्णनबाहुल्यमुपस्थापयति तत्रैव लघुवाक्यानां प्रयोगेऽपि न मन्दायते। एतेन तत्प्रतिभायाः सर्वगुरुत्वं प्रकीभवति।\nशुकनासोपदेशे अल्पसमासयुक्तपदैः लघुवाक्यैः च सरसं वर्णनं कविना कृतम्।\nअतः बाणभट्टस्य माधुर्यगुणोपेतां ललितां पदावली दृष्ट्वा केनापि सत्यमेव उक्तम्\nरुचिरस्ववर्णपदाः रसभाववती जगन्मनो हरति।\nसा कि तरुणी? नहि नहि वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य।।\nमहाकविबाणस्य भाषाऽपि अतिसमृद्धा सर्वथा भावानुरूपा चास्ति। उत्तमानां निम्नानां च पात्राणां वर्णने, अच्छदादिविविधप्राकृतिकवस्तुवर्णने सर्वत्र सजीवत्वं सृष्टं साफल्यं चासादितम्। अस्य बाणस्य भाषासमृद्धिं दृष्ट्वैव पाश्चात्य-विद्वांसः कादम्बरीं अरण्यानीं मन्यन्ते। तेषां मते बाणस्य गद्यं खलु तद् भारतीयम् अरण्यं यत्र क्षुपोच्छेदं विना मार्गो दुर्लभः। यत्र च बहवः अप्रतीतार्थाः शब्ददन्दशूकाः तत्र प्रविविझून् प्रतीक्षमाणाः निलीय स्थिताः।\nवस्तुतः बाणभट्टस्य गद्यं महाविशालसप्तभूमराजप्रासादोपमम्, यत्र वचन प्रकोष्ठेरमणीयाकृतिविशिष्टपरिधानोपबृहितंरमणीचित्रम् क्वचिन्मृगयोपयुक्तनाना-जीवस्य चित्राणि, क्वचित्कलकलनिनादिनी खरस्रोता नदी चित्रिता, क्वचित्तपो-भूमिर्निदर्शिता, क्वचिच्च निपतत् शरभीषणा रणभूमिः अङ्किता। संस्कृतभाषाकविषु बाणभट्टसमानः कोऽपि शब्दचित्रप्रस्तुतौ सिद्धहस्तः नाभूत् इति कथनं नितान्त-सत्यम्। साधारणतः अन्ये कवयः घटनां वर्णयन्ति, परं तु बाणः चित्रोपस्थापनद्वारा कथां विस्तारयति, अत एव तस्य कथा मन्दं चलति।\nएतत्सकलं वैशिष्ट्यं दृष्ट्वा गोवर्द्धनाचार्येण उक्तम्-\nजाता शिखण्डिनी प्राग्यथा शिखण्डी तथावगच्छामि।\nप्रागल्भ्याधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति।।\nशिवराज विजयमाश्रित्य तत्कालीन सामाजिक चित्रणं कुरुत?\nसामाजिक-चित्रणम्-शिवराजविजयः एकमात्रम् ईदृशः उपन्यासः अस्ति यत्र तात्कालिकसामाजिकदशानां चरित्राणाश्च समग्ररूपेण वर्णनं उपलभ्यते। साहित्यम् समाजस्य दर्पणम् भवति इत्यनुसारम् शिवराजविजयः पूर्णरूपेण तत्समयस्य चित्रणे सफलः।\nपण्डितव्यासेन शिवराजविजये तत्कालीनमुगलसम्राज्यस्य सुन्दरं चित्रणं कृतम्। तस्मिन् समये राजानः अकर्मण्याः विलासप्रियोः आसन्। सम्पूर्णा हिन्दुजातिः मुगलानां (यवनानां) अत्याचारे पीडिता आसीत्। मुगलानां साम्राज्यः भारतवर्षे निरन्तरं वृद्धित्वं प्राप्य अग्रसरः आसीत्। यवनेभ्यः हिन्दुकन्यायाः अपहरणं, मन्दिरे देवमूर्तीनां विध्वंसः पवित्रधर्मग्रन्थानां विनाशः, अनाथहिन्दूनां प्रताडनं च सततं क्रियते स्म, हिन्दुराजानः मुगलशासकानां दासतां स्वीकृत्य तेषां कृपायाम् जीविताः आसन्।।\nअस्याम् विषमपरिस्थितौ महाराष्ट्राधीश्वरेण वीरशिवाजी द्वारा स्वशौर्यपराक्रम-सदाचरणेन हिन्दुप्रजायाः हिन्दुत्वस्य च रक्षणं कृतम्। तेन शिववीरेण हिन्दुजनानां मध्ये शौर्यस्यवीरतायाः च भावः पुनर्जागरितः। हिन्दुजनेषु देशभक्तेः, राष्ट्रभक्तेः, आत्मविश्वासस्य, स्वधर्मानुरागस्य, मातृभूमेः सेवाभावस्य भावना विकसिता शिवाजी द्वारा। हिन्दूनां उपरि यवनानां आत्याचारस्य चरमसीमा आसीत् तत्समये। व्यास महोदयेन तस्य स्वाभाविकं चित्रणं कृतम् -\n".................................. क्वचिद्दारा अपहियन्ते क्वचिद्धनानि लुळ्यन्ते , क्वचिदार्त्तनादाः,क्वचिद्रुधिरधाराः, क्वचिदग्निदाहः, क्वचिद्गृहनिपातः, इत्येव श्रूयते अवलोक्यते च परितः।"\nमहाकविसुबन्धुना विरचितं गद्यकाव्यमस्ति-\nका रचना बाणभट्टस्य प्रथमा रचना मन्यते?\nगद्यपद्यमिश्रितं काव्यं भवति-\nसुबन्धोः समयः मन्यते-\nराजकुमारस्य कन्दर्पकेतोः पितुः नाम आसीत्-\nशूद्रकाय स्वपूर्वजन्मनः कथाम् आख्यातवान्,\nकादम्बर्याः विवाहः सञ्जातः-\n(अ) तारापीडेन सह\n(ब) शुकनासेन सह\n(स) पुण्डरीकेन सह\n(द) चन्द्रापीडेन सह।\nयशोमती-प्रभाकरवर्धनौ पितरौ आस्ताम्\nशिवराजविजयस्य रचयिता वर्तते\n(स) पं. अम्बिकादत्तव्यासः\n(द) पं. दुर्गादत्तव्यासः\nशिवराजविजयस्य सम्पूर्ण कथा कति निःश्वासेषु समाहिता अस्ति?\nशिवराजविजयस्य प्रधानरसः वर्तते\nकेन कविना केवलं नायिकायाः अभिधानमेवाधारीकृत्य वासवदत्ता रचिता?\nमहाकवेः सुबन्धोः प्रसिद्धेः आधारः ग्रन्थः कः?\n'वासवदत्ता' इति ग्रन्थः।\nकिं श्रुत्वा हर्षः मृगयातः निवृत्तः ( हर्षचरिते )?\nप्रभाकरवर्धनस्य मृत्युसमाचारं श्रुत्वा हर्षः मृमृसातः निवृत्तः।\nपद्यस्यापेक्षया गद्यस्य महत्वं प्रतिपादयितुं संस्कृतप्राचीनाचार्येषु का सूक्तिः प्रसिद्धा?\n'गद्यं कवीनां निकष वदन्ति' इति सूक्तिः प्रसिद्धा।\nगद्यस्य महत्त्वं कस्मादेव कारणात् वर्तते?\nगद्यस्य महत्त्वं एतस्मादेव कारणात् वर्तते यत् गद्यकाव्यरचना अतिकठिना। भवति।\nसंस्कृतगद्यकाव्ये केषां कवित्रयाणां प्रामुख्यम् अस्ति?\nसंस्कृत गद्यकाव्ये कवित्रयाणां प्रामुख्यमस्ति-सुबन्धुः, बाणभट्टः, दण्डी च।\nसुबन्धोः वासवदत्तायाः नायकनायिकयोः नाम किम् स्तः?\nसुबन्धोः वासवदत्तायाः नायकः कन्दर्पकेतुः नायिका च वासवदत्ता वर्तते।\nकन्दर्पकेतोः अन्वेषणे के संलग्ने आस्ताम्।\nकन्दर्पकेतो; अन्वेषणे सारिका तमालिका च संलग्ने आस्ताम्।\nवासवदत्ता किमर्थं कन्दर्पकेतुना सह विन्ध्याव्यां पलायनं करोति?\nवासवदत्तायाः पिता तस्याः विवाह केनचित् विद्याधरेण सह कर्तुमिच्छति स्म, किन्तु वासवदत्ताः कन्दर्पकेतुं प्रति मुग्धा आसीत्, अस्मात् कारणात् सा कन्दर्पकेतुना सह विन्ध्यायां पलायनं करोति।\nकादम्बर्याः उत्तरार्द्धभागः केन प्रणीतः?\nकादम्बर्याः उत्तरार्द्धभागस्य कथा बाणभट्टस्य पुत्रेण भूषणभट्टेन पूरिता।\nबाणभट्टस्य मातुः पितुश्च किन्नाम आसीत्?\nबाणभट्टस्य पितुः नाम चित्रभानुः मातुश्च नाम राज्यदेवी आसीत्।\nसंस्कृतस्य प्रथमः ऐतिहासिकः उपन्यासः कः केन च लिखितः?\nसंस्कृतस्य प्रथमः ऐतिहासिकः उपन्यासः कः?\nसंस्कृतस्य प्रथमः ऐतिहासिकः उपन्यासः शिवराजविजयः अस्ति, यः पण्डितेन अम्बिकादत्त व्यासेन 1870 ईशवीये वर्षे लिखितः।\nशिवराजविजये केषां सुसमन्वयः विद्यते?\nशिवराजविजये इतिहासकल्पनयोः, यथार्थादर्शयोः, कल्पनानुभवयोश्च सुसमन्वयः विद्यते।\nशिवराजविजयस्य कथाद्वयं कथं चलति, तयोः नायकौ च की स्तः?\nशिवराजविजयस्य कथाद्वयं समानरूपेण चलति, परस्परं पूरकम् अन्योन्याश्रितं चास्ति। एकस्याः कथायाः नायकः वीरशिवाजी अस्ति, अपरस्य च नायकः रघुवीरसिंहः अस्ति।\nहर्षचरितस्य केषु उच्छ्वासेषु बाणेन स्वीया आत्मकथा लिखिता?\nहर्षचरितस्य प्रथमत्रिषु उच्छ्वासेषु बाणेन स्वीया आत्मकथा लिखिता।\nसुबन्धोः वासवदत्तायाः कथानकं संक्षेपेण लिखत।\nसुबन्धोः वासवदत्तायाः सम्बन्धः प्राचीनभारतस्य आख्यायिकायाः वासवदत्तायाः उदयनस्य प्रणयकथायाः च सर्वथा भिन्नः अस्ति। अस्याः सम्पूर्णं कथानकं कवेः मस्तिष्कस्य कल्पना अस्ति। केवलं नायिकायाः अभिधानमेव प्राचीनमस्ति।\nराज्ञः चिन्तामणेः पुत्रस्य राजकुमारस्य कन्दर्पकेतोः स्वप्ने एका परमसुन्दरी कन्या आयाति। तस्याः अन्वेषणे कन्दर्पकेतुः स्वमित्रेण मकरन्देन सह सहसा निर्गच्छति। रात्रौ सः विन्ध्यवने तिष्ठति यत्र वृक्षस्थितसारिकया ज्ञायते यत् पाटलिपुत्रस्य राजकुमारी स्वप्ने। कन्दर्पकेतुं अपश्यत्। तस्य कन्दर्पकेतोः अन्वेषणे सारिका तमालिका च संलग्ने स्तः। एवंविधया शुकदम्पत्तिद्वारा नायकनायिकयोः मिलनं भवति। उभयोः हृदये परस्परं प्रगाढानुरागः अस्ति, परं तु वासवदत्तायाः पिता श्रृंगारशेखरः तस्याः विवाहं केनचित् विद्याधरेण सह कर्तुम् इच्छति। अस्मात् कारणात् वासवदत्ता कन्दर्पकेतुना सह विन्ध्यायां पलायनं करोति। तत्र कन्दर्पकेतुं विना एकाकीरूपेण वने भ्रमणार्थं गच्छति सा। तां प्राप्त्यर्थं किरातानां समूहद्वये सङ्घर्षः भवति। वासवदत्ता गुप्तरूपेण कस्यचित् ऋषेः आश्रमे प्रविशति, यत्र सा ऋषिशीपवशात् शिलारूपेण परिवर्तिता भवति। अपरतः कन्दर्पकेतुः वासवदत्तावियोगे आत्महत्या कर्तुम् उद्यतः भवति, परं तु आकाशवाण्या सः विरमति। अन्ततोगत्वा सः वने तस्याः अन्वेषणं करोति, यत्र कन्दर्पकेतोः स्पर्शद्वारा सा मानुषीरूपं धारयति। अतः परं मकरन्दः तत्र आगच्छति। सर्वे राजधान्यां निवर्त्य सुखपूर्वकं जीवनयापनं कुर्वन्ति इति।\nअस्याः वासवदत्तायाः कथा अतिस्वल्पा निर्जीवा चास्ति, परं तु कविना सुबन्धुना स्वप्रतिभया सुन्दरवर्णनेन हृदयावर्जिका कृता।\nसुबन्धोः वासवदत्तायाः काव्यवैशिष्ट्यं विवेचयत।\nअस्याः वासवदत्तायाः प्रशंसायां बाणभट्टः लिखति हर्षचरिते\nकवीनामगलद्दप नूनं वासवदत्तया।\nशक्त्येव पाण्डुपुत्राणां नूनं वासवदत्तया।।\nशब्दार्थालङ्काररससौष्ठवैः वासवदत्तायाः तुलायां कोऽपि अन्यो गद्यग्रन्थो नास्तीति तद् अध्ययनेन प्रतिभासते। तत्र शब्दसौष्ठवं यथा-'अभूदभूतपूर्व : सर्वोपतिचक्र चूडामणिश्रेणीशाणकोणकषणनिर्मलीकृतचरणनखमणिनृसिंह इव दर्शितहिरण्यकशिपुक्षेत्रदानविस्मयः, कृष्ण इव कृतवसुदेवतर्पणः, नारायण इव सौकर्यसमासादितधरणिमण्डलः, कंसारातिरिव जनितयशोदानन्दसमृद्धिः। विरोधाभासः यथा-'विद्याधरोऽपि सुमनाः धृतराष्ट्रोऽपि गुणप्रियः, क्षमानुगतोऽपि सुधर्माश्रितः, बृहन्नलानुभावोऽप्यन्तः सरलः, महिषीसम्भवोऽपि वृषोत्पाद्यः, तरलोऽपि महानायको राजा चिन्तामणिर्नाम।' परिसंख्या यथा-'छलनिग्रहप्रयोगो वादेषु, नास्तिकता चार्वाकेषु, कण्टकयोगो नियोगेषु, खलसंयोगः शालिषु द्विजिह्वसङ्गृहीतिराहितुण्डिकेषु, नेत्रोत्पाटनं मुनीनाम्, द्विजराजविरुद्धता पङ्कजानाम्, सूचीभेदो मणीनाम्।\nवासवदत्तायाः आख्यायिकाग्रन्थतया कतिचन श्लोका, अपि यत्र तत्र निवेशिताः सन्ति यैः सुबन्धोः पद्यप्रणयनपाटवं प्रकटीभवति।\nइदं सत्यं यत् एवंप्रकारकः वाक्यविन्यासः क्लिष्टतां भजते कृत्रिमतामाश्रयति, वाचकान् क्लिश्नाति तथापि कल्पनाप्रौढिशब्दचयनालङ्कारसज्जाभिः अयं कविः सकलहृदस्तुत्यः इति निर्बाधं वक्तुं शक्यते।\nयद्यपि बाणस्य इव रमणीयार्थप्रतिपादनसमये रमणीयशब्दसृष्टिः, दण्डिनः इव पदलालित्यं सुबन्धौ न विद्यते, तथापि विद्वज्जनहृदये श्लेषादिविविधालङ्कारप्रयोगेण सुबन्धोः सम्मानजनकं स्थानं विद्यते एव।\nकादम्बर्याः संक्षेपेण परिचयं लिखत।\nगद्यसम्राट् महाकविबाणभट्टेन विरचिता कादम्बरी बाणस्य सर्वश्रेष्ठं गद्यकाव्यमस्ति। इयं कथाग्रन्थरूपा अस्ति। स्वयमेव कविना-धिया निबद्धेयमतिद्वयी कथा इति कादम्बर्याः कथाग्रन्थत्वम् उद्घोषितम्। कादम्ब निबद्धा कथा गुणाढ्यकृतायाः बृहत्कथायाः गृहीता। बृहत्कथायाः साम्प्रतम् उपलब्धिः नास्ति तथापि बाणकाले सा उपलभ्या आसीत् इति वक्तुं शक्यते। बृहत्कथातः नृपसुमनसः साधारण कथाम् आदाय बाणभट्टेन काव्यकलानैपुण्येन तस्यां वैशिष्ट्यमुत्पाद्य कादम्बरी विरचिता।\nकादम्बर्याः कथा जन्मत्रयवृत्तान्तस्य अङ्गीकारेण जटिला जाता। एका कथा कथान्तरमुभावयति इति प्रथमा कथा सावशेषैव द्वितीयस्याः कथायाः अवसानप्रतीक्षमाणा तिष्ठति। एवम् अपरापि कथा इति कथासाङ्कय॑म् अत्र विद्योतते।
  