text: एषा महामरीचिका भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा महामरीचिका आङ्ग्लभाषायां Capcicum अथवा Bell pepper इति उच्यते । एषा महामरीचिका भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एषा बहुवर्णयुता भवति । एतया महामरीचिकया क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । चित्रान्न-पृथुक-उपमादीनाम् उपहाराणां निर्माणे अपि महामरीचिका उपयुज्यते । एषा महामरीचिका बहुवर्णीया भवति । एषा रक्तवर्णीया, हरितवर्णीया, काषायवर्णीया, पीतवर्णीया, नीललोहितवर्णीया च उपलभ्यते । महामरीचिका "सोलेनं" कुटुम्बे अन्तर्भवति । अस्यां सस्यजातौ सस्ये पुष्पाणि भवन्ति । सस्यं "सोलनासिय" इति वदन्ति । एतस्याः प्रभेदाः अमेरिकामूलतः आगताः सन्ति । शताधिकवर्षेभ्यः अमेरिकादेशस्य उष्णवलयस्य जनाः एतस्याः वर्धनं कुर्वन्तः सन्ति । इदानीं विश्वे सर्वत्र एतस्याः वर्धनं भवति । महामरीचिकायाः कतिपय प्रभेदाः शाकमिव, औषधमिव च उपयुज्यते । स्थानस्य तथा प्रभेदस्य भेदानाम् आधारेण अस्याः विभिन्नानि नामानि अपि सन्ति । सामान्यतया एषा महामरीचिका इति उच्यते । ब्रिटन्-देशे मधुरमरीचिका इति, आस्ट्रेलिया, इङ्ग्लेण्ड्, अमेरिकासंयुक्तसंस्ताने, केनडादेशे, भारतेषु च महामरीचिका इति वदन्ति । अन्यराष्टेषु रक्तमरीचिका इत्यपि उच्यते । एतस्याः जातेः नाम ग्रीक्-पदं karto (क्याप्टो) इति पदतः उत्पन्नमस्ति । एतद् पदं "दशनम्" अथवा "गिलनम्" इत्यर्थे ग्रीक्-भाषायम् उपयुज्यते ।
  महामरीचिकायाः अनेकवंशस्य फलेषु क्याप्सैसिन् (मीथैल् वेनिली नोनेन्मैड्) भवति । स च अंशः "लिपोफिलिक्" नामकं रासायनिकम् इति कारणात् येषां शरीरस्य अभ्यासः नास्ति तेषां मुखे ज्वलनं भवति । अधिकतया सस्तनयः एतां महामरीचिकां न इच्छन्ति । किन्तु पक्षीषु एतस्याः कोऽपि परिणामः न भवति । अस्याः महामरीचिकायाः गाढः वर्णः पक्षीन् आकर्षति अपि । "क्याप्सैसिन्" इत्येषः अण्डधारकः अङ्गांशः । अयं अंशः आन्तरिकसूक्ष्मस्तरे महता प्रमाणेन भवति । फलानाम् अन्तर्भागे न्यूनप्रमाणेन भवति । महामरीचिकासु "क्याप्सैसिन्" अंशः विभिन्नप्रमाणेन भवति । वंशाधारेण तस्य प्रमाणं भवति । एतेन कारणेन अधिकांशाः महामरीचिकायाः प्रभेदाः आचूषितान् विभिन्नान् उष्णांशान् प्राप्नुवन्ति । 'बेल् पेपर्'इत्येषः प्रभेदः "क्याप्सैसिन्" अंशरहितः महामरीचिकायाः प्रभेदः । अपसरणगुणाणोः कारणेन "बेल् पेपर्" प्रभेदे क्याप्सैसिनस्य न्यूनता अस्ति । अमेरिकन् मूलस्य औषधस्य निर्माणे 'चिलिपेपर्'स्य महत्त्वयुतं स्थानम् अस्ति । आधुनिकेषु औषधेषु "क्याप्सैसिन्" अंशस्य उपयोगः क्रियते । प्रमुखतया एतस्य उपयोगः उष्णवलयस्य वैद्यकीयचिकित्सायां रक्तपरिचलनास्य उत्तेजकौषधम् इव उपयुज्यते । इदानीन्तनेषु दिनेषु सामान्यतया महामरीचिका अथवा पेपर् स्प्रे (मरीचिकायाः गुच्छम्) इत्येतस्य क्याप्सैसिनस्य (एरासल्) वायुद्रवस्य सारम् आरक्षकगणः अधिकतया प्रयुञ्जते । आरक्षकाः कामपि व्यक्तिम् अशक्तां कर्तुम् अमृत्युकारकम् अस्त्रम् इव अस्य उपयोगं कुर्वन्ति । कोलाहलस्य नियन्त्रणार्थम् अपि अस्य प्रसरणं कुर्वन्ति । वैयक्तिकवैषम्यस्य निमित्तम् अपि एतस्य उपयोगः भवति कुत्रचित् ।
  महामरीचिकां पक्वं कृत्वा अथवा अपक्वमपि खादितुं शक्यते । सामान्यतया "सि फिर्टेसिन्स्" प्रभेदः पक्वपाके, अपक्वपाके, भर्ज्यपाके, मिश्रपाके चापि उपयुज्यते । खण्डान् कृत्वा अपि भर्जयितुं शक्यते । पूर्णस्य अथवा किञ्चित्भागस्य दहनं कर्तुमपि शक्यते । अथवा कर्तयित्वा साल्सा, सास् च इत्येतेषु योजयितुम् अपि शक्यते । एतां महामरीचिकां लेह्यम् (जाम्) इव संरक्षितुम् अपि शक्यते । शुष्कीकृत्वा, अवलेहरूपेण अथवा घनरूपेण अपि रक्षितुं शक्यते । शुष्कमरीचिकाः सम्पूर्णतया पूर्वस्थिततिं प्रति आनेतुं शक्यते अथवा कुट्टनेन चूर्णीकृत्य रक्षितुम् अपि शक्यते । लवणद्रवे निमज्जिता महामरीचिका अधिकतया स्याण्ड्वविच्, सलाड् इत्यादिषु उपयुज्यते । शैत्यवातावरणे एषा महामरीचिका स्ट्यू (उष्णजले मांसं क्वथयित्वा कृतं भक्ष्यम् ) सूप्, साल्सास् इत्येतेषु उपयुज्यते । इथियोपिया राष्ट्रियपाके अत्यन्ता प्रमुखा अस्ति इयं महामरीचिका । १९ शतकस्य पूर्वार्धे योग्यमृत्तिकायाः कवोष्णवातावरणस्य प्रदेशेषु महता प्रमाणेन वर्धिताः । सर्वेषु स्थानेषु वर्धिता चेदपि विशेषतया 'येज्जु' प्रान्ते महता प्रमाणेन दृश्यते । २००५ तमे वर्षे २,००० जनानां जनाभिप्रायस्य सङ्ग्रहणं यत् कृतं तत्र महामरीचिका ब्रिटन्-देशस्य प्रियपाके उपयुज्यमानेषु शाकेषु चतुर्थे स्थाने आसीत् । बल्गेरिया, दक्षिणसैबीरिया, म्यासेडोनिया प्रदेशेषु अपि एषा महामरीचिका अत्यन्तजनप्रिया अस्ति । एतां महामरीचिकां भर्जयित्वा परितः वार्तकीं, पलाण्डुं, लशुनं, कुस्तुम्बरीं च योजयित्वा अपि खादितुं शक्यते । एषा महामरीचिका मांसखण्डे, अन्ने, बीन्स्, मृदुचीस्, अण्डम् इत्यादीनाम् उपस्कररूपेण अपि उपयुज्यते । तावदेव न मरीचिका, वार्तकी, मरीचे च निमज्य साम्प्रदायिकविधानेन ल्युट्ण्टिसा, अज्वर् प्रदेशेषु यः पाकः क्रियते तत्र रुचेः वर्धनार्थम् अपि महामरीचिका उपयुज्यते । शाकानाम् अवलेहस्य निर्माणे अपि उपयुज्यते । महामरीचिकाशलाटून् इट्यालियन् पाकेऽपि अधिकतया उपयुज्यते । एतस्याः कटुः इटलीदेशस्य दक्षिणभागेषु सामान्यसोपस्करः इव उपयुज्यते । कदाचित् जिततैलेन सह मेलयित्वा खाद्यते अपि । महामरीचिका पेपर् इत्येतत् अनेकेषु खाद्येषु उपयुज्यते। एतेन बहुविधपाकं कर्तुं शक्यते । एषा महामरीचिका श्रीलङ्कादेशेऽपि बृहत्प्रमाणेन उपखाद्यमिव उपयुज्यते ।
  बहुभ्यः वर्षेभ्यः कृतैः संशोधनैः महामरीचिकायाः परिवर्तनम् अपि कृतम् अस्ति । सा अन्येभ्यः उद्देशेभ्यः अन्यखाद्येभ्यः चापि उपयुज्यते इदानीम् । (डैयटिङ्ग्) मेदस्य निवारणार्थं यः आहारक्रमस्य कल्पितः तत्रापि एषा उपयुज्यते । किन्तु कुटुम्बवैद्येन सह समालोच्य एव उपयोक्तव्या महामरीचिका । यतः देहस्थितिमवलम्ब्य रक्तस्य, मेदस्य च प्रमाणनुगुणं कः सोपस्करपदार्थः, हाट् सास् च उत्तमं भवति इति ज्ञातव्यम् ।
  महामरीचिकायां सामान्यतः २० तः २७ प्रभेदाः सन्ति । एतासु पञ्चविधानि गृहेषु उपयुज्यन्ते । अस्याः महामरीचिकायाः प्रभेदानां तदन्तः च वर्णे, आकारे, गात्रे च भिन्नता भवति । एषा भिन्नता वर्गाणां सम्बन्धस्य विषये भ्रमं जनयति । रासायनिकसंयोजितानि अध्ययनानि प्रभेदानां भेदं ज्ञातुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
  