text: अत्र च रसाद्रक्ताद्युत्पादने केचिदिदं वदन्ति यत्, रसोऽग्निपच्यमानः रक्ततां याति, रक्तं च मांसतामित्यादि पूर्वपूर्वधातुपरिणामादेव उत्तरोत्तरधातूत्पादः । यथा क्षीराद् दधि भवति, दध्नो नवनीतं, नवनीताद् घृतमित्येकः पक्षः ।
  रसात् - धातुरसादाहाररसेन सहैकतामापन्नात् , रक्तं प्रजायते - स धातुरसस्तथा भूतो रक्ततया सम्पद्यते । तावद्यावत्स एव गर्व्हत्वेनेति योज्यम् । अत्र चोदयन्ति । ननु, यद्याहाररसो व्यानविक्षिप्तो रसधातुना सह एकतां परिणमन् क्रमेण रक्तादीन् भावान् गर्भावसानान् परिणमति । तर्हि कथमुक्तं "सारस्तु सप्तभिर्भूयो यथास्वं पच्यतेऽग्निभिः" इति? अत्रोच्यते । कार्ये कारणोपचारादेतदुक्तमित्यवेहि । सारकार्येषु रसरक्तादिषु सप्तभिर्धात्वग्निभिः पच्यमानेषु "सारस्तु सप्तभिर्भूयो यथास्वं पच्यतेऽग्निभिः" इत्युक्तम् । तस्माद्रसादिधातव एव साराख्यान्मूलकारणादुत्थिताः परमार्थेन पच्यन्त इति बोध्यम् । ननु, यदि क्रमेणाहाररसाद्रसो रसाद्रक्तं रक्तान्मांसमित्यादिक्रम आश्रीयते, तत्कथमुक्तं "व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा" इति? अत्र हि युगपदिति च निर्दिश्यते । युगपत् - एककालं, व्यानेन रसो देहे विक्षिप्यते । विक्षिप्ताच्च रसात् सर्वधातूत्पत्तिरिति प्रत्यज्ञायि । इह च रसरक्तमांसादि क्रमेणाहाररसाद्धातुनिष्पत्तिरित्युच्यते । तदेतद् परस्परं विरुद्धमिव लक्ष्यते । ब्रूमः । युगपच्छ्ब्दोऽत्र शीघ्रक्रमार्थः । . . . रसधातुरित्येतद्कथमुक्तम् ? यतो रसाख्यो धातुस्तेन न विक्षिप्यते, किन्तर्हि ? आहाररसः । अत एव धातुशब्दोपादानं अनर्थकम् । ब्रूमः । धातुशब्द आधाराभिधेयत्वेनेहोपात्तो रसस्य देहधारणत्वं दर्शयितुम् । सर्वेषां हि धातूनां यद्देहधारणस्वभावत्वं तदाहाररसाप्यायितानामेषाम् , न त्वनाप्ययितानाम् । अतः स आहाररसो धातूनामाधारः उद्भवस्थानम् । यथा, लोले हेमादीनां य आधारः प्रतिनियतो विशिष्टा मृत् स धातुसंज्ञया भण्यते । इयं मृद्धेमधातुरियं रजतधातुरिति । एवमाहाररसो व्यानेन विक्षैप्यते, न रसाख्यो धातुः, इति स्थितमेतत् । किञ्च, आहाररसादेककालं सप्तसु धातुस्रोतःसु प्रवेशिताद्रसरक्तादयो धातव उत्पद्यन्ते, इति यद्येष एककालधातुपोषणपक्ष आश्रीयते, तदानीमिदं विरुध्यते - "पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधम्" इति । यतः सर्वे धातव आहाररसेन युगपद्व्यानविक्षिप्तेन खे स्रोतस्यवतिष्ठमानाः स्वातन्त्र्येणाहाररसाप्यायिताः पुष्यन्ति, अनाप्यायिताः क्षयं यान्ति । तदेवं कथं पूर्वस्य धातोर्वृद्धो परस्य वृद्धिः पूर्वस्य धातोः क्षये परस्य क्षयः स्यात् ? न हि कदाचिद्घटते मेत्रे तृप्ते चैत्रः सुहितः स्यात्, अतृप्ते वाऽसुहितः स्यात् । तथा स्थूलस्य मेद एवोपचीयत इति दृष्टम् । न च समं कृत्वा सप्तसु धातुस्रोतःसु विनिक्षिप्ते रसे मेदसोऽधिका वृद्धिः कथञ्चिदुपपद्यते । क्रमपरिणामपक्षे तु स्थूलस्याहाररसो रसधातुतया परिणमति । रसधातु रक्ततया, रक्तधातुर्मांसतया, मांसधातुर्मेदस्तया परिणमति । मेदस आहारपूर्णस्य स आहाररसो मेदस्त्वं प्राप्तः पुनः प्रतिस्रोतोन्यायेन मांसस्य विशेषवतीं वृद्धिं करोति , अनन्तरं रक्तस्य, अनन्तरं रसस्य । पुनश्च रसधातुरतिपूर्णो रक्तस्य वृद्धिं विधत्ते, रक्तधातुर्मांसस्य, मांसधातुर्मेदसः, इत्येवं अतिस्थूलस्यमेदोवद्रसादयो मांसावसाना अप्युपचीयन्ते । अस्थ्यादयश्चास्थ्यादिस्रोतसां मेदसावृतत्वान्न तथोपचीयन्ते । तस्मादाहाररसेन मेदोभावेन परिणमता उदकपरिपूर्ण अभिनवमृत्कुम्भजललवस्यन्दनन्यायेन अस्थ्यादयो धातवः केवलमाप्याय्यन्ते, न तु तथोपचीयन्ते । तथा च मुनिः (च. सू. २१/४) - "स्थूलस्य मेद एवोपचीयते, न तथेतरे धातवः" इति । अस्य ह्ययमर्थः मेदसो येऽन्येऽस्थ्यादयः शुक्रावसानास्ते न तथोपचीयन्ते , न पुनः पूर्वे रसादयः धातवः स्थूलस्य नोपचीयन्त इति । अत एवाह मुनिः - (च. सू. २१/९) "मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः । अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते । इति ।
  