text: कस्य कं भागं के उपजीवन्तीति जिज्ञासायान्तद्विविच्यदर्शयति । तद्योसौ क्रुष्टतम इवसाम्नः स्वरस्तं देवा उपजीवन्ति यो वरेषां प्रथमस्तं मनुष्या यो द्वितीयस्तं गन्धर्वाप्सरसो यस्तृतीयस्तं पशवोयश्चतुर्थस्तं पितरो ये चाण्डेषु शेरतेयः पञ्चमस्तमसुररक्षांसि योऽन्त्यस्तमोषधयो वनस्पतयो यच्चान्यज्जगदिति । अस्यायमर्थः । उपांशुव्यतिरिक्तासर्वावाक् मन्द्रमध्यमोत्तमभेदेन त्रिस्थाना भवति तत्र मन्द्रस्थानावाक् सप्तधा क्रुष्टादिसप्तस्वर रूपेत्यर्थः । क्रुष्टादय एवात्रोच्यन्ते ते चोत्तरोत्तरं नीचा भवन्ति एवं मध्यमोत्तमवचने अपिवाचौ वेदितव्ये । अमुमे वार्थं शौनक आह । पारिषदे । त्रीणिमन्द्रं मध्यममुत्तमञ्च स्थानान्याहुः सप्तयमानि वाचः । अनन्तरञ्चात्र यमोवशिष्टः सप्तस्वरा ये यमास्ते पृथग्वेति । अनन्तरमित्यस्य वाक्यस्यायमर्थः येषु यमेष्वनन्तरो अव्यवहितो यमः सावशिष्टः अस्पष्टविशेष इत्यर्थः विप्रकृष्टो यमो भेदेन ज्ञातुं शक्यते न सन्निकृष्ट इति । तथा सप्तस्वरा इत्यस्यायमर्थः । ये यमा इत्युक्तास्सप्तते स्वराः षड्जादयः पृथग्वा क्रुष्टादयष्षड्जादिभ्योऽन्या एव बोद्धव्या इति एवंसतितत्तेषु क्रुष्टादिसंज्ञकेषु षड्जादिसप्तस्वरेषु मध्ये योऽसौ साम्नः संबन्धी क्रुष्टतम इव इवेत्येवकारार्थे अत्यनमुच्चस्वर एवास्ति गानकाले तं स्वरङ्गे इन्द्रादय उपजीवन्ति तेन तृप्ता भवतीत्यर्थः । एवमुत्तरेष्वपि योज्यं यश्चावरेषामवशिष्टानां षण्णां मद्ध्ये प्रथमो मुख्योस्ति तं मनुष्या उपजीवन्ति द्वितीयं गन्धर्वाप्सरसः गन्धर्वा अप्सरसश्च उपजीवन्ति तृतीयं गवादिपशवः चतुर्थं पितरः किञ्च ये प्राणिनस्सर्वेषु ब्रह्माण्डेषु शेरते निवसन्ति पञ्चमं स्वरमसुररक्षांसि असुराश्च रक्षांसि च योऽन्त्यष्षष्ठस्वरः तमोषधयो वनस्पतयश्च यच्चान्यदनुक्तञ्जगज्जातमस्ति तच्चेति ।
  दीप्तायता करुणा । नांमृदुमध्यमयोस्तथा । श्रुतीनां योऽविशेषज्ञो न स आचार्य उच्यते ९ लौकिके ये निषादादयः सप्तस्वराः प्रसिद्धास्त एव साम्नि क्रुष्टादि सप्तस्वराभवन्ति । तद्यथा । यो निषादस्सक्रुष्टः । धैवतः प्रथमः । पञ्चमो द्वितीयः । मद्ध्यमस्तृतीयः । गान्धारश्चतुर्थः। ऋषभोमन्द्रः । षड्जोऽतिस्वार्यः ।
  अथ स्वरविन्यासः । तर्जन्या उपरिद्वियवान्तरोऽङ्गुष्ठः क्रुष्टस्य बोधकः । एकयवान्तरोऽङ्गुष्ठः प्रथमस्य ।
  तर्जनी मध्यरेखा द्वितीयस्य । मध्यमा मध्यरेखा तृतीयस्य । अनामिका मध्यरेखा चतुर्थस्य । कनिष्ठिका मध्यरेखा मन्द्रस्य । तन्मूलरेखातिस्वार्यस्य ।
  