text: व्रतोद्यापन प्रयोगः - पूजा भाग २१ - TransLiteral Foundation\nव्रतोद्यापन प्रयोगः - पूजा भाग २१\nततः सप्तसुवासिनीः पूजयित्वा कथां श्रुत्वा ताभिः सह भुंजीत । इति शीतलासप्तमी व्रतम्  ।\nअथ भाद्रपदशल्कसप्तम्यां मुक्ताभरणव्रतम्  । (हेमाद्रौ भविष्ये ) सा (मध्याह्रव्यापिनी ग्राह्रा तव्द्याप्तावव्याप्तौ वा परा )\nतत्र प्रयोगः । देशकालौ संकीर्त्य । मम इहजन्मनि जन्मांतरे च अखंडितसंततिपुत्रपौत्रप्रवृद्धये\nश्रीभगवानीशंकरप्रीत्यर्थ मुक्ताभरणसप्तव्रते उमामहेश्वरपूजनं करिष्ये ।\nइति संकल्प्य शिवाग्रे दोरकं विन्यस्य षोडशोपचारैः शिवं पूजयेत्  । अथ प्रार्थना ।\nमहादेव महाराज प्रीत्या पापं प्रणाशय । अस्माकं कुर्वताम पूजा सात्रु वाऽसाधुयोजिताम्  ॥१॥\nज्ञानतोऽज्ञानतो वापि भवतो विहिता च या । संपूर्नयतु तां पूजां विश्वेशो विमलो भवान्  ॥२॥\n( दोरकग्रहणमंत्रः ) सप्तसामोपगीतं त्वां धारयामि जगदूगुरो । सूत्रग्रंथिस्थितं नित्यं धारयामि स्थिरो भव ॥\n( अथजीर्णदोरकोत्तरणमंत्रः ) हर पापानि सर्वाणि तुष्टि कुरु दयानिधे । प्रसन्नः सन्नुमाकांत दीर्घायुःपुत्रदो भव ॥\n( अथ वायनम् ) मंडकान्वेष्टकान्वाथ सघृतान्दक्षिनायुतान्  । एकादशशतं कृत्वा ब्राह्मणाय कुंटुबिने ॥\nवेदशास्त्र प्रवीणाय दद्यात्सोमस्य तुष्टये ॥१॥ ॐ शंकर्ह प्रतिगृह्रति शंकरो वै ददाति च ॥ शंकरस्ताकोभाभ्यां शंकराय नमोनमः ॥१॥\nइति वायनं दद्यात्  । तदेव द्रव्यं स्वयं भुंजीत एवं प्रतिवासं शुल्कसप्तम्यां कार्यम्  ।\nवर्षाते है मी वा राजती मुद्रिकां ताम्रपा त्रोपरि संस्थाप्य ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्  ।\nआचार्याय विशेषेण सुवर्नागुलीयकं पुष्पकुम्कुमतांबूलांजनसूत्र युतं सदक्षिणं गां च दद्यात्  ।\nततो ब्राह्मणान्  भोजयित्वा स्वयं भुंजीत्  । एवंया पूजनं कुर्याच्छि वस्य सुखदस्य ।\nसंतानवृद्धिं लब्ध्वा तु शिवलोके महीयते ॥१॥\nइति मुक्ताभरणसप्तमीव्रतोद्यापनम्  ॥ अथ माघशुल्कसप्तम्यां रथसप्तमीव्रतम्  ॥\nतत्र अरुणोदये स्त्रानमाहात्म्यम्  । (स्मृतिसेग्रहे ) सूर्यग्रणतुल्या सा शुल्का माघस्य सप्तमी।\nअरुणोदयवेलायां स्त्रानं महाफलम्  । माघे मासिसिते पक्षे सप्तमी कोटिपुण्यदा ।\nकुर्यात्स्नानार्घ्यदानाभ्यामायुरारोग्यसंपदः । (तत्र स्त्रानविधिः भविष्ये ) कृत्वा\nषष्ठयामेकमक्तं सप्तम्यां निश्वलं जलम्  । रात्र्यंते चालयेथास्त्वं दत्त्वा शिरसि दीपकम्  ।\n( तथा जलं प्रक्रम्य ) न केन चाल्यते यावत्तावत्स्नानं समाचरेत्  । सौवर्णे राजते ताम्रेभक्त्यालाबुमयेऽथवा ।\nतैलेन वर्तिर्दातव्या महारजनरंजिता (महारजनं कौसुभम्  ) समाहितमना भूत्वा दत्त्वा शिरसि दीपकम्  ।\nभास्करं ह्रदये ध्यात्वा इमं मंत्रमुदीरयेत्  ॥ नमस्ते रुद्ररुपाय रसानां पतये नमः । वरुणाय नमस्तेस्तु हरिदश्व नमोऽस्तु ते ।\nजले परिहरेद्दीपं ध्यात्वा संतर्प्य देवताः इति । लोकार्के रथसप्तम्यां स्नात्वा गंगादिसंगमे । सप्तजन्मकृतैःपापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्  ।\nषष्ठीसप्तमीसंयोगे वारश्वेदंशुमालिनः । योगोयं पद्मको नाम सहस्त्रार्कग्रहैःसमः (एतच्च स्नानं संकल्पं कृत्वा कार्यम् )\nतत इक्षुदंडेन जलं चालयित्वा सप्तार्कपत्राणि सप्त बदरीपत्राणि शिरसि निधाय स्नायात्  ॥ (तत्र मंत्रः ) यद्यज्जन्मकृतं\nपापं मया सप्तसु जन्मसु । तन्मे रोगं च शोकं च माकरी हंतु सप्तमी ॥१॥\nस्नानानंतरमर्घ्ये च दातव्यम्  । तत्र मन्त्रः । सप्तसप्तिवह प्रीत सप्तलोकप्रदीपन ।\nसप्तम्या सहितो देव गृहानार्घ्य दिवाकर ॥१॥\nजननी सर्वभूतानां सप्तमी सप्तसप्तिके । सप्तव्याह्रतिके देवि नमस्ते सूर्यमंडले ॥१॥\nस्नानाविधिः ॥ अथ व्रतविधानम्  (हेमाद्रौ भविष्ये ) षष्ठयां प्रातः शुल्कतिलैः नद्यादौ\nस्नात्वा नित्यकर्म कृत्वा सूर्यालयं गत्वा सूर्य गंधपुषाक्षतैः संपूज्य प्रणम्य स्वगृहमागत्य\nअतिथिं संभोज्य तद्दिने तैलवर्जित मन्तं स्वयम्  श्रीयात्  ॥ ततो रात्रौ विप्रं समाहूय संपूज्य नियमं कुर्यात्  ।\nसप्तम्यां तु निराहारो भूत्वा भोगविवर्जित । भोक्ष्येऽष्टम्यां जगन्नाथ निर्विघ्नं तत्र मे कुरु ॥१॥ पान ६८\nइत्युच्चार्य जलं जले निक्षिपेत्  । ततो विप्रं विसृज्य भूमावेव स्वपेत्  । ततःसप्तम्यां प्राथ अरुणोदयवेलायां\nपूर्वोक्त स्नानविधिना हरिद्रामलकचूर्णमृत्तिलैश्व सह स्नात्वा सन्ध्यादिनित्यावश्यकं कृत्वा ।\nॐ विभ्राडू बृहत्० इत्यादिसूर्यसूक्तं जपेत्  । ततो गोमयोपलिप्ताया शुद्धभूमौ नदीतीरे वा गृहांगणे अश्वत्थ\nमूले वा तुलसीमूले गोगृहे वा वस्त्रदिना मंडपं कृत्वा तन्मध्ये वेदिकोपरि कुंकुमादिना अष्टदलं कृत्वा तत्र\nएकचक्रं हयान्वितं सौवंर्ण वा राजतं संस्थाप्य तत्र सौवर्णी श्रेसूर्यप्रतिमां स्थामयित्वा पूजयेत्  । तत्रादौ ध्यानम्  ।\nद्विभुंज शंखचक्राढ्यं पद्मासनसमन्वितम्  । मुर्हुत्तसमये समयग्ध्येयं नारायंणं शुभम्  ॥१॥\nइति ध्यात्वा पुरुषसूक्तेन (स्त्रीशूद्राणां नाममन्त्रैश्व ) रक्तगंधाक्षतरक्तपुष्पगुग्गुलागुरुधूपपरमान्ननैवेद्यादिभिः\nषोदशोपचारैः संपूज्य । तदग्रे रजनीचूर्णेन कुंकुमेन वाष्टदलं विरच्य तत्र पूर्वादिक्रमेण । ॐ स्वये नमः\n१ आदित्याय० २ समित्रे० ३ मित्राय०४ खगपतये० ५ सूर्याय० ६ भास्कराय० ७ दिवाकराय० ८ ।\nमध्ये नमः ९ नारायणाय नमः १० इति संपूज्य प्रार्थयेत्  । तत्र मन्त्राः । भानो दिवाकरा दित्य मार्तेड जगतां पते ।\nअपांनिधे जगद्रक्ष भूतभावन भास्कर ॥१॥\nप्राणतार्तिहराचिंत्य विश्वचिंतामणे विभो । विष्णो हंसादिभूतेश आदिमध्यांतकारक ॥२॥\nभक्तिहीनं क्रियाहीनं मन्त्रहीनं जगत्पते । प्रसादात्तव संपूर्णर्चनं यदिहास्तु मे ॥३॥\nएवं स्तुत्वा स्वमनोप्तिलषितं प्रार्थयेत्  (ददाति प्रार्थितं भानुर्भक्त्या संतोषितो नरैः ) ततो रात्रौ\nजागरणं कृत्वा प्रातः स्नात्वा विप्रान्भूशणाच्छादना दिभिः संतोष्य यथोपस्करसंयुतं रथं रक्तवस्त्रं\nधेनूम च आचार्याय दद्यात्  । ततो ब्राह्मणान्संभोज्य इष्टजनैः सह स्वयं भुंजीत्  । एवंविधं रथवरं\nवरवाजियुक्तं हैमं च हैम्शतदीधितिना समेतम्  । दद्याच्च माघसितमत्पमीवासरे यः सोसंगचक्रगतिरेव महीं भुनक्ति ॥१॥\nइति रथसप्तमी व्रतविधानम्  ॥ अस्यामेव सप्तम्याम्  अचलासप्तमीव्रतं पुत्रसप्तमीव्रतं च कुर्यात्  ।\nतद्विधानं तु व्रतराजे द्रष्टव्यम्  । इति श्रीगौडपंडितश्रीचतुर्थीलालविरचिते व्रतोद्यापनप्रकाशे सप्तमीव्रतोद्यापनानि ॥ ॥\nअथाऽष्टमीव्रतोद्यापनानि लिख्यंते ॥ तत्र तावत्  बुधाष्टमीव्रतोद्यापनम्  । सा च परयुता ग्राह्या ।\nउद्यापनं तु बुधयुक्तायां शुल्कष्टम्यां कार्यम्  । (व्रतराजे ) चैत्रमासि च सन्ध्यायां प्रसुप्ते च जनार्दने ।\nबुधाष्टमी न कर्तव्या हंति पुण्य़ं पुरा कृतम्  ॥ ॥ अथ बुधाष्टमीव्रतो द्यापनप्रयोगः ॥ उद्यापनं तु आदौ\nमध्ये वा अंत्ये कार्यम्  ॥ तत्र सप्तम्यां सकल्पपूर्वकं दंतधावनादि कृत्वा दशविप्रान्निमंत्र्य अष्टम्यां प्रातः\nगंगादितीर्थे स्नात्वा कृतनित्यक्रियः गृहमध्ये शुचौ देशे स्वासने प्राङ्मुख उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य\nदेशकालौ संकीर्त्य मम इहजन्मनि जन्मांतरे च बाल्याद्यारभ्य कर्मणा मनसा जानताऽजानता वा स्वर्णद्यपह्रत\nदोषपरिहारपूर्वकपुत्रपौत्रादिसकलमनोरथप्राप्त्यर्थ श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ मयाचरितबुधाष्टमीव्रतोद्यापनं करिष्ये । इति संकल्प्य ।\nतदंगत्वेन गणेशपूजनपुण्याहवाचनाद्याचार्यवरणांत कर्म कुर्यात्  । ततः आचार्यो रंगवल्ल्यादियुते देशे सर्वतोभद्रं विलिख्य तन्मध्ये\nपंचवर्णैरष्टदंल कृत्वा कर्णिकायां पंचप्रस्थधान्योपरि पंचकलशान्मध्ये पूर्वादिदिक्षु च कलशस्थापनविधिना संस्थाप्य गंगाजले नापूर्य\nवस्त्रादिभिरलंकृत्य पंचपल्लवप्चरत्नसर्वौषधीसुवर्नादीन्  तत्तन्मत्रेण क्षिपेत्  । अशक्तश्वेत्तदा एकं ताम्रकलशं संस्थापयेत्  । ततः कलशे\nपूर्णपात्रोपरि पट्टवस्त्रं प्रसार्य तत्र पंचवर्णैः कुंकुमेन वा अष्टदलं पद्मं कृत्वा तन्मध्ये\nॐ उद्त्रुध्य्स्वाग्रेप्रतिजागृहित्वमिष्टापूर्तेसर्ठसृजेथामयंच । अस्मिन्त्सध स्थेऽअध्युत्तरस्मिन्विश्वेदेवायजमान्श्वसीदत ॥१॥ पान ६९\nइति मंत्रेण कर्षमात्रसुवर्नरचिताम बुधप्रतिमां बाणाकारां संस्थाप्य । तद्दक्षिणे अधिदैवतं विष्णुम्  ॐ इदंविष्णुर्विचक्रमेत्रेधानिदधेपदम्  ।\nसमूढम स्यपा सुरेस्वाहा ॥१॥\nइति मंत्रेण स्थापयेत्  । वामे प्रत्यधिदैवतं नारायणाम्  ॐ सहस्त्रशीर्षापुरुषः सहस्त्राक्षः सहस्त्रात्  ।\nसभूमिर्ठसर्वतस्पृत्वात्यतिष्ठद्दशांगुलम्  ॥१॥\nइति मंत्रेण स्थापयेत्  । ततःकमलदलेषु पूर्वोदिक्रमेण रविं०१ चन्द्रः०२ मङुलं० ३ गुरुं० ४ शुक्रं\n०५ शनिं० ६ राहुं०७ केतुं८ च स्थापयेत्  । दलाग्रेषु पूर्वादिक्रमेन । अनंतं० १ वामनं०२ विष्णुं० ३ शौरि०\n४ सत्यं० ५ जनार्दनं०६ हंसं० ७ नारायणं ८ च स्थापयेत्  । ततस्तद्वाह्ये भूपुरे पूर्वोदिदिक्षु । इंद्र० १ अग्रिं ०२ यमं०\n३ निऋतिं० ४ वरुणं० ५ वायुं ०६ कुबेरं० ७ ईशानं० ८ ईशानपूर्वेयोर्मध्ये ब्रह्माणं ० ९ निऋतिपश्विमयोर्मध्ये अनंतं १० च संस्थाप्य ।\nदक्षिणे यमं० चित्रगुप्तं० श्यामलां च स्थापयेत्  । एवं संस्थाप्य । पंचामृतपीतवस्त्रपीतगंधपुष्पाक्षतादिभिरुपचारैः पुरुषसूक्तेन तत्तन्नामंत्रेण वा पूजयेत्  । ततो मंडलपरितः अष्टाष्टलड्डुकयज्ञोपवीतफलदक्षिणायुतानष्टौ कल शानू संस्थाप्य गंधादिभिः संपूजयेत्  । ततपुष्पपूजांते अंगपूजा कार्या ।\nबुधाय नमःपादौ पूजयामि १सोमपुत्राय० जानुनी , २ तारकाय० कटी० ०३ राजपुत्राय० उदरं० ४ इलाप्रियाय० ह्रदयं०\n५ कुमाराय० वक्षः० ६ पूरुवसः पित्रे० बाहू० ७ सोमसुताय०अंसौ०८ पीतवणोय० मुखं०९ ज्ञानाय० नेत्रे० १० बुधाय० मूर्द्धानं० ११ इत्यंगपूजा । ततोऽर्घ्यदानम्  । सौवर्णादिपात्रे पीतगंधा क्षतपुष्पयुतं जलमादाय जानुभ्यामवनीं गत्वा । उर्वश्याश्च गुरुर्यस्तु यः पुरुरवसः पिता । यो ग्रहाणामधिपर्तिबुधो नः संप्रसीदतु ॥१॥\nइत्यर्घ्यं दद्यात्  । ततो रात्रौ कथाश्रवणादिना जागरं कृत्वा प्रातः स्नात्वा पुनः पूर्वोक्तप्रकारेण पूजयेत्  ॥ ततो मण्डलात्पश्चिमे चतुरत्रं स्थंडिलं कृत्वा तत्र स्वशाखोक्तविधिना अग्निं प्रतिष्ठाप्य (ग्रहमखपक्षे ग्रहान्संस्थाप्य पूजयेत्  । केचित्पृथग्ग्रहणं नेच्छंति तेषां मंडलांतः पतित्वात्  । ॐ उद्बुध्यस्वन्गेप्रतिजागृहित्वमिष्टापूर्तेसर्ठ सृजेथामंयच । अस्मिन्त्सधस्थेऽध्युस्मिविश्वेदेवायजमानश्वसीदत ॥१॥\nइति मंत्रेण जुहुयात्  ।\nततः ॐ इदम्विष्णुर्विचक्रमेत्रेधानिदधेपदम्  । समूढमस्यपा सुरेस्वाहा । इदं विष्णवे २८ ॐ सहस्त्रशीर्षापुरुषः सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात्  । सभूमिर्ठसर्वतस्पृत्वात्यतिष्ठद्दशांगुलम्  स्वाहा । इदं नारायणाय २८ इति मंत्राभ्या होमं कृत्वा आवरणदेवताभ्यश्वैकैकया आज्याहुत्या (ग्रमखपक्षे ) सूर्यादिग्रगोभ्योधिदेवादिभ्यश्व तत्तन्मत्रेण अष्टासंख्यया जुहुयात्  । ततः सर्वतोभद्रमंडलदेवताभ्यश्व एकैकया घृताहुत्या होमं संपाद्य स्विष्टकृदादिप्रायश्वित्तं हुत्वा बलिदानं पूर्णाहुतिं च संपाद्य आचार्यादीन्  संपूजयेत्  । आचार्यादयो यजमानमभिषिंचेयुः । ततो यजमानः प्रतिमाक्रलशवस्त्रादीनि गोदानं दक्षिणादानं च आचार्याय दत्त्वाअन्येभ्यो ब्राह्मणादिभ्यश्व पूर्वस्थापितान्  कलशान्  सदक्षिणा कान्  दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयित्वा तदाशिषो गृहीत्वा स्वयं भुंजीत । यश्वाष्टमीं बुधयुतां समवाप्य भक्त्या संपूजयेच्छशिसुतं करकोपरिस्थम्  । पक्कान्नपात्रसहितं सहिरण्यवस्त्रं पश्यत्यसो यमपुरी न कदाचिदेव ॥१॥\nइति भविष्योत्तरपुराणोक्तबुधाष्टमीव्रतोद्यापनप्रयोगः समाप्तः ॥ ॥\nस्त्री. मांसयुक्त पुरीचा एक प्रकार . - गृशि २ . १९ .
  