text: Brihadaranyaka । Upanishat । Works । Advaitadhārā\nशुक्लयजुश्शाखान्तर्गतायां षडध्यायीपरिमितायां अस्यां उपनिषदि षड्भिर्ब्राह्मणैर्विभक्ते प्रथमेऽध्याये अश्वमेधीयाश्वस्य ब्रह्मदृष्ट्यौपयिकविश्वरूपत्वोत्कीर्तनम् , उद्गातरि मुख्यप्राणदृष्टिकथनम् , नारायणतदुपासनतत्प्राप्तीनां परमतत्वहितपुरुषार्थत्वकथनम् , मनुष्यादिसृष्टिकथनम् कृत्स्नब्रह्मोपासनाभिधानम् , सर्वविज्ञानप्रश्नोत्तराभिधानम् , आत्मलोकोपासनकथनम् , पांक्तयज्ञादिकथनम् , अविद्याकार्योपसंहार इत्येतत्सर्वं दृश्यते ।\nब्राह्मणषट्कपरिमिते द्वितीयेऽध्याये कार्यकरणात्मकमूतस्वरूपनिर्धारणं मूर्तामूर्तब्रह्मस्वरूपाभिधानम् , "आत्मैवेदं सर्व" मिति प्रतिज्ञातार्थनिर्वहणम् , विद्याप्रवर्तकाचार्यवंशकथनम् इतीमे विषयाः प्रतिपाद्यन्ते ।\nनवभिर्ब्राह्मणैर्विभक्ते तृतीयेऽध्याये याज्ञवल्क्यमहिमानुवर्णनपूर्वकस्तेन सह कहोलगार्ग्युद्दालकशाकल्यादिसंवादः परिदृश्यते ।\nब्राह्मणषट्कपरिमिते चतुर्थाध्याये जनकं प्रति याज्ञवल्क्येन जीवस्वरूपदेहान्तराप्तिक्रमतदुपेयपरमफलतत्साधनादिकमभिहितं दृश्यते ।\nपञ्चदशभिर्ब्रह्मणैर्विभक्ते पञ्चमाध्याये प्रणवोपासना सर्वोपास्त्यङ्गभूतशमदमादयः, ब्रह्मोपासनाङ्गं हृदयोपासनम् , विद्युदादिषु ब्रह्मदृष्ट्योपासनानि, ब्रह्मविदां गतिः, तपसःउपासनम् , अन्नप्राणयोर्ब्रह्मत्वेनोपासनम् , उक्थजुस्सामदृष्ट्या प्राणोपासनानि, गायत्र्युपहितब्रह्मोपासनम् , आतिवाहिकादित्याग्न्योः प्रार्थनामन्त्राश्च अभिधीयन्ते ।\nब्राह्मणैः पञ्चभिरुपेते षष्ठेऽध्याये वाक्च्क्षुःश्रोत्रमनोरेत आत्मकप्राणोपासनानि, वागादीनामुत्क्रमणप्रवेशक्रमः, प्रवहणनाम्ना राज्ञा गौतमाय पञ्चाग्निविद्योपदेशः, पञ्चाग्निविदां तदविदाञ्च गतिः, कर्मानुष्ठातुः सति दोषे प्रायश्चित्तानां कामनाविशेषेषु कर्तव्यानाञ्च विधिः ओदनपाककालजातकर्मनामकरणानि पुत्रवत्वप्रशंसा, एतद्विद्याप्रवचनवंशश्चाभिधीयन्ते ।\nशुक्लयजुश्शाखीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमिदं उपनिषत्काण्डं बृहत्वात् आरण्यपाठ्यत्वात् ब्रह्मविद्याप्रतिपादकत्वाच्च बृहदारण्यकोपनिषदिति व्यपदिश्यते । अध्यायष्टकपरिमितमप्येतत् प्रथमद्वितीययोर्ब्रह्माप्रतिपादकत्वात् तृतीयस्याश्वमेधविषयकत्वेऽपि ब्रह्मदृष्टिविधिरूपतया ब्रह्मात्मकत्वप्ततिपादनपरतया च ब्रह्मसम्बन्धित्वेन तृतीयाध्यायप्रभृति अध्यायषट्कपरिमितमेव उपनिषदिति व्यवह्नियते ।\nअस्या रचनाकालः (600 B.C) इति विमर्शकाः । मुद्रिता चेयनुपनिषदानन्दाश्रममुद्रणालयेऽन्यत्र च । एतत्सम्बद्धाः व्याख्यानुव्याख्यारूपाः ग्रन्थाः -\n1. शङ्कराचार्यकृतम् - बृहदारण्यकभाष्यम् (ASS 16)\n(क) आनन्दगिरिकृता - भाष्याव्याख्या (ASS 16)\nव्याख्यायामस्यां भर्तृप्रपञ्चकृता बृहदारण्यकव्याख्या निर्दिष्टा या चाद्याविधि न लभ्यते ।।\n(ख) महादेवेन्द्रसरस्वतीकृता - भाष्यतात्पर्यदीपिका ।\nद्वितीयाध्यायचतुर्थब्राह्मणसारात्मकोऽयं ग्रन्थस्सरस्वतीमहालये ( 1539 - 1540 DC. TSML) लभ्यते । अस्य कर्ता गोपालबालयोगिप्रशिष्यः स्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वत्याः सतीर्थ्यः सुदर्शनेन्द्रेत्यपरनामा महादेवसरस्वती षोडशसप्तदशशतकवासी (1600 - 1700 A.D.) इति ज्ञायते । एनमधिकृत्याधिकं प्रकरणग्रन्थनिरूपणवसरे प्रतिपादितम् ।\n(ग) शिवानन्दयतिकृतम् - भाष्यटिप्पणम्\nअमुद्रितोऽयं ग्रन्थः मद्रासराजक्रीयपुस्तकालये (R. 3882 MGOML) लभ्यते ।\n(घ) सुरेश्वराचार्यकृतम् - बृहदारण्यकभाष्यवार्तिकम् ।\nमुद्रितश्चायं ग्रन्थ आनन्दाश्रममुद्रणालये (ASS 16) सव्याख्याः ।\n(A) आनन्दगिरिकृता - भाष्यवार्तिकव्याख्या । (ASS 16)\nशास्त्रप्रकाशिकानामायं ग्रन्थः आनन्दाश्रमे (ASS 16) मुदितः । सुरेश्वराश्चोपपादितपूर्वः ।\n(B) आनन्दपूर्णविद्यासागरकृता - भाष्यवार्तिकव्याख्या।\nन्यायकल्पलतिका नाम्नीयं व्याख्या अमुद्रिता मद्रासराजकीयपुस्तकालये (R. 5283 MGOML) बरोडासूच्याञ्च (8938 B.C.BRD) दृश्यते । अस्य कर्ता खण्डनखण्डखाद्यव्याख्याता श्वेतगिर्यभयानन्दशिष्यः, पुरुषोत्तमानन्दगुरुः विद्यासागरापरनामा आनन्दपूर्णश्चतुर्दशशतकीय इति ज्ञायते । तिरुपति केन्द्रीय विद्यापीठेन ग्रन्थस्यास्य भागद्वयं प्रकाशितम् । एनमधिकृत्याधिकमन्यत्र निरूपितम् ।।\n(C) ज्ञानोत्तममिश्रकृता - भाष्यवार्तिकव्याख्या ।\nग्रन्थोऽयं दशमशतकीयेन ज्ञानोत्तममिश्रेण कृत इति दासगुप्तमहाशयेन (HIP. Vol. II) निर्दिश्यते । परन्तु ग्रन्थस्य प्राप्तिस्थानं न लभ्यते ।\n(D) नृसिम्हप्रज्ञकृतम् - भाष्यवार्तिकविवरणम् ।\nन्यायतत्वविवरणमित्यपरनामायं ग्रन्थ अमुद्रितः मद्रासराजकीयहस्तलिखितपुस्तकालये (R. 3327 MGOML) अडयारपुस्तकालये अनन्तशयनपुस्तकालये शृङ्गगिरिमठसूच्यां वेङ्कटेश्वरपुस्तकालयसूच्याञ्च दृश्यते । अस्य कर्ता कुलशेखरपुरीशिष्यः नृसिम्हप्रज्ञ इति परं ज्ञायते ।।\n(E) विश्वानुभवकृता - भाष्यवार्तिकसम्बन्धोक्तिः ।\nअनादिरनन्तश्चायं ग्रन्थस्तृतीयाध्यायचतुर्थाध्याययोः परं अमुद्रितः मद्रासराजकीयपुस्तकालये (R. 4435 MGOML) अडयारपुस्तकालये च लभ्यते । अस्य कर्ता प्रत्यग्बोधशिष्यः विश्वानुभव इति परं ज्ञायते ।।\n(F) विद्यारण्यकृतः - वार्तिकसारः\nमुद्रितश्चायं ग्रन्थः वाराणसीग्रन्थमालायाम् । अस्य कर्ता प्रसिद्धः विद्यारण्यः पञ्चदश्यादिकर्ता ।\n1. अज्ञातकर्तृका - वार्तिकसारव्याख्या ।\nअमुद्रितोऽयं ग्रन्थः तिरुवनन्तपुरसूच्यां (397 TCD) दृश्यते ।\n2. महेश्वरतीर्थकृतः - वार्तिकसारसंग्रहः ।\nग्रन्थोऽयं वारणसीसंस्कृतग्रन्थमालायां मुद्रितः। अस्य कर्ता चिदानन्दघनस्य विद्यारण्यस्य च शिष्यः महेश्वरतीर्थः । स्वग्रन्थे आनन्दगिरिं निर्दिशन्नयं ग्रन्थकारः विद्यारण्यशिष्यः चतुर्दशशतकीय (1350 - 1450 A.D) इति निश्चेतुं अर्हते ।।\n3. अज्ञातकर्तृका - वेदान्तोपनिषत् ।\nवार्तिकसारात्मकोऽयं ग्रन्थः (7612 TSML) सरस्वतीमहालये लभ्यते ।\n2. उपनिषद्ब्रह्मेन्द्रकृतम् - बृहदारण्यकविवरणम् ।। (ALS)\n3. द्रविडाचार्यकृतम् - बृहदारण्यकभाष्यम् ।\nभाष्यमिदं नोपलभ्यते । तथापि शङ्करात् पूर्वतनेन द्रविडाचार्येण कृतमिति भाष्यादिषु उद्धृतत्वात् ज्ञायते । एतच्च द्रविडाचार्यप्रकरणे प्रतिपादयिष्यते ।\n4. नारायणाश्रमिकृता - दीपिका ।\nयद्यपीयं दीपिका नोपलभ्यते तथापि जाबालोपनिषद्दीपिकायाः 275 तमे पुटे ग्रन्थकृतैव निर्दिष्टा ।।\n5. नित्यानन्दाश्रमकृता - मिताक्षरा । (ASS 31)\n6. वासुदेवब्रह्मकृता - प्रकाशिका ।\nअमुद्रितोऽयं बरोडासूच्यां दृश्यते । अस्य कर्ता अनिरूद्धपुत्रः हृषीकेशशिष्यः वासुदेवब्रह्म एकोनविंशतिशतकीय (1800 - 1909 A.D.) इति ज्ञायते ।\n7. विद्यारण्यकृता - बृहदारण्यकव्याख्या ।\nग्रन्थोऽयममुद्रितः नासिकसूच्यां दृश्यते ।\n8. शङ्करानन्दकृता - दीपिका।\nग्रन्थोऽयं सरस्वतीमहालयसूच्यां दृश्यते ।।
  