text: 5।1।128 - पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्\n5।1।128 पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्\nपत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् 🔊\nपत्यन्तपुरोहितादिभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्) , यक् (प्रथमैकवचनम्)\n"तस्य भावः, कर्मणि च" (इति) पत्यन्त-पुरोहितादिभ्यः यक्\n"पति" यस्य अन्ते अस्ति तादृशेभ्यः शब्देभ्यः तथा पुरोहितादिगणस्य शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः "भावः" तथा "कर्म" अनयोः अर्थयोः यक्-प्रत्ययः भवति ।\nये शब्दाः "पत्यन्ताः" सन्ति (इत्युक्ते येषाम् अन्ते "पति" शब्दः विद्यते) ते शब्दाः, तथा च "पुरोहितादि"गणे स्थापिताः शब्दाः "भावः" तथा "कर्म" एतयोः अर्थयोः औत्सर्गिकरूपेण "त्व" तथा "तल्" प्रत्ययौ स्वीकुर्वन्ति ; पक्षे च वर्तमानसूत्रेण यक्-प्रत्ययम् अपि प्राप्नुवन्ति । क्रमेण पश्यामः -\n1. पत्यन्ताः शब्दाः -\n[अ] सेनापतेः भावः कर्म वा = सेनापति + यक् → सैनापत्यम् ।\n[आ] गृहपतेः भावः कर्म वा गार्हपत्यम् ।\n[इ] प्रजापतेः भावः कर्म वा प्राजापत्यम् ।\nपक्षे औत्सर्गिकौ त्व-तल्-प्रत्ययौ अपि भवतः - सेनापतित्वम् / सेनापतिता ; गृहपतित्वम् / गृहपतिता - आदयः ।\n2. पुरोहितादिगणः अयम् -\nपुरोहित, राजासे (गणसूत्रम्), संग्रामिक, एषिक, वर्मित, खण्डिक, दण्डिक, छत्रिक, मिलिक, पिण्डिक, बाल, मन्द, स्तनिक, चूडितिक, कृषिक, पूतिक, पत्रिक, प्रतिक, अजानिक, सलनिक, सूचिक, शाक्वर, सूचक, पक्षिक, सारथिक, जलिक, सूतिक, अञ्जलिक,\n[अ] पुरोहितस्य भावः कर्म वा = पुरोहित + यक् → पौरोहित्यम् ।\n[आ] छत्रिकस्य भावः कर्म वा छात्रिक्यम् ।\n[इ] बालस्य भावः कर्म वा बाल्यम् ।\nपक्षे औत्सर्गिकौ त्व-तल्-प्रत्ययौ अपि भवतः - पुरोहितत्वम् / पुरोहितता, बालत्वम् / बालता - आदयः ।\nअस्मिन् गणे एकम् गणसूत्रम् अपि पाठ्यते - "राजा असे" । इत्युक्ते "राजन्" शब्दः समासे विद्यमानः नास्ति चेदेव अस्मिन् गणे समाविश्यते । यथा - राज्ञः भावः कर्म वा = राजन् + यक् → राज्यम् । प्रक्रिया इयम् -\nराजन् + यक्\n→ राजन् + य [इत्संज्ञालोपः]\n→ राजन् + य [किति च 7।2।117 इति आदिवृद्धिः]\n→ राज् + य [नस्तद्धिते 6।4।144 इति टिलोपः]\nअत्र एकः विषयः चिन्तनीयः । वस्तुतः प्रत्ययविधौ सामान्यरूपेण तदन्तविधिः नास्ति । तर्हि अस्मिन् गणे केवलम् "राजन्" इति उच्यते चेदपि सः एव अर्थः भवेत् - यतः "राजन्" इत्यस्य निर्देशेन "अधिराजन् / पृथ्वीराजन्" आदयः तदन्ताः नैव स्वीक्रियन्ते । तथापि अत्र "राजासे" इति गणसूत्रम् उच्यते, येन "राजन्" शब्दः "असमासे" एव स्वीक्रियते । अस्य कः अर्थः ? इदम् गणसूत्रम् एतत् ज्ञापयति, यत् अस्मिन् भावकर्मार्थ-प्रकरणे अन्यत्र यदि राजन्-शब्दः निर्दिश्यते, तर्हि सः समासस्य अवयवः भवितुम् अर्हति । An explicit, uncalled negation over here actually indicates that तदन्तविधि should be acceptable for the word राजन् in all other places in this section. अन्यत्र इत्युक्ते कुत्र ? तर्हि गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च 5।1।124 इत्यत्र ब्राह्मणादिगणे निर्दिष्टः राजन्-शब्दः समासान्तः अपि भवितुम् अर्हति - इत्यस्यैव "राजासे" इति ज्ञापकम् अस्ति । अतः "राजन्" शब्दात् तु भावकर्मार्थयोः वर्तमानसूत्रेण "यक्" प्रत्ययः भवति, परन्तु "अधिराजन् / पृथ्वीराजन्" एतेभ्यः शब्देभ्यः भावकर्मार्थयोः गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च 5।1।124 इत्यनेन ष्यञ्-प्रत्ययः क्रियते । अधिराज्ञः भावः कर्म वा = अधिराजन् + ष्यञ् → आधिराज्यम् । (राजन्-शब्दस्य विषये अपि गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च 5।1।124 इत्यनेन ष्यञ्-प्रत्ययः भवितुम् अर्हत्येव) ।\n1. "गणपति", "धनपति", "नरपति" - एते त्रयः शब्दाः यद्यपि पत्यन्ताः सन्ति, तथापि एतेभ्यः शब्देभ्यः वर्तमानसूत्रेण प्राप्तम् यक्-प्रत्ययं बाधित्वा गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च 5।1।124 इत्यनेनष्यञ्-प्रत्ययः विधीयते । द्वयोः प्रत्यययोः रूपम् समानमेव विद्यते, परन्तु स्त्रीत्वे विवक्षिते ष्यञ्-प्रत्ययान्तशब्दाः ङीष्-प्रत्ययं स्वीकुर्वन्ति । प्रक्रिया इयम् -\nधनपति + ष्यञ् + ङीष्\n→ धनपति + य + ई [इत्संज्ञालोपः]\n→ धानपति + य + ई [तद्धितेष्वचामादेः 7।2।117 इति आदिवृद्धिः]\n→ धानपत् + य + ई [यस्येति च 6।4।148 इति अकारलोपः]\n→ धानपत् + य् + ई [यस्येति च 6।4।148 इति अकारलोपः]\n→ धानपत् + ई [हलस्तद्धितस्य 6।4।150 इति यकारलोपः]\nधनपतेः कर्म धानपती पूजा ।\n2. नञ्-तत्पुरुष-समासनिर्मितः यः "अपति" शब्दः, तस्य विषये वर्तमानसूत्रेण प्राप्तस्य यक्-प्रत्ययस्य न नञ्पूर्वात्तत्पुरुषादचतुरसंगतलवणवटयुधकतरसलसेभ्यः 5।1।121 इत्यनेन निषेधः भवति, अतः केवलम् औत्सर्गिकौ त्व-तल्-प्रत्ययौ एव भवतः । अपतेः भावः अपतित्वम् अपतिता वा । परन्तु "न विद्यते पतिः यस्य सः" इत्यस्मिन् अर्थे बहुव्रीहिसमासेन निर्मितः "अपति" शब्दः तु भावकर्मार्थयोः यक्-प्रत्ययम् स्वीकरोति एव । यथा - न विद्यते पतिः यस्य सः अपतिः, अपतेः भावः कर्म वा आपत्यम् ।\nपत्यन्तात्? पूर्ववदणि प्राप्ते, पुरोहितादिषु राजशब्दराद्ब्राआहृणादिपाठात्? ष्यञि, शेषेब्यस्त्वतलोर्यग्विधीयते। `राजासे` इति। राजशब्दादसे=असमासे यग्भवति--राज्यमिति। समासे तु ब्राआहृणादित्वात्? ष्यञेव भवति--आधिराज्यमिति। ननु च केवलो राजशब्दो ब्राआहृणादिषु पठते, तेत्कथमधिराजशब्दात्? तदन्तविधिना; एतदेव ज्ञापकमस इति वचने--अस्तौहि प्रकरणे राजशब्देन तदन्तविधिरिति। इह पत्यन्तपुरोहितादी इति द्वौ राशी, अर्थावपि भावकर्मणी द्वावेवेति साम्याद्यथासंख्यं प्राप्नोति; तदस्वरितत्वात्? पूर्ववन्न भवति॥\nसैनापत्यम् । पौरोहित्यम् ॥ (गणसूत्रम् -) राजाऽसे ॥ राजशब्दोऽसमासे यकं लभत इत्यर्थः । राज्ञो भावः कर्म वा राज्यम् । समासे तु ब्राह्मणादित्यवात्ष्यञ् । आधिराज्यम् ॥\nपत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् - पत्यन्त । पत्यन्तेभ्यः पुरोहितादिभ्यश्च षष्ठन्तेभ्यो भावकर्मणोर्याक्स्यादित्यर्थः । राजासे इति । पुरोहितादिगणसूत्रमिदम् । राजा असे इति च्छेदः । "स" इति समासस्य प्राचां संज्ञा । तदाह  -  राजन्शब्द इति राज्यमिति । यकि टिलोपः ।ये चाऽभावकर्मणो॑रिति प्रकृतिभावस्तु न,अभावकर्मणो॑रिति पर्युदासात् । समाऽसे त्विति । अदिको राजा अदिराजः । प्रादिसमासः । "असे" इति पर्युदासाद्यगभावे ब्राआहृणादित्वात्ष्यञि आधिराज्यमिति रूपमित्यर्थः । यक्ष्यञोः स्वरे विशेषः ।
  