text: व्रतोद्यापन प्रयोगः - पूजा भाग ७ - TransLiteral Foundation\nव्रतोद्यापन प्रयोगः - पूजा भाग ७\nॐ मनो जूतिर्जुषतामिति प्रतिष्ठाप्य यथालब्धोपचारैः ॐ ब्रह्मदिसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः । इति मंत्रेण पूजयेत ॥ ततो वेदीमध्ये । ॐ महीद्यौरित्यादिपूर्वोक्तैर्वैकैर्मंत्रैस्ताम्रकलशं यथाविधि पूर्ण पात्रांतं संस्थाप्य । तत्र ॐ तत्त्वायामितिवरुणमावाह्य । ॐ अपांपतिवरुणाय नमः ॥ इति संपूज्य। कलशस्य मुखे विष्णुरित्यभिमंत्र्य । देवदानवसंवादे० इत्यादि प्रार्थयेत् ॥ ततः कलशोपरिपट्टवस्त्र्म प्रसार्य्य तदुपरि गंधाष्टकेन प्रधानदेवतायंत्र विलिख्य तन्मध्ये कर्षेण तदर्द्धन वा सुवर्णेन रचितां प्रधानदेवप्रतिमामग्र्युत्तारण पूर्वकं स्थापयेत् ॥ अथग्न्युत्तारणम् ॥ तावत्साचार्यो यजमानः देशकालौ स्मृत्वा । ममात्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तलप्राप्त्यर्थमस्याः स्वर्णमय्यमुकदेवप्रतिमाया घटनादिदोषपरिहारार्थमग्न्युत्तारणपूर्वकं प्राणप्रतिष्ठां करिष्ये । इति संकल्प । मूर्तिं ताम्रपात्रे निधाय घृतेनाभ्यज्य तदुपरि दुग्धदाराम जलधारां च पातयेत् । सूक्तंवारद्वयं च पठेत् ॥ तत्र मंत्राः । ॐ समुद्रस्यत्त्वावकयाग्ग्रे परिळ्ययामसिपावकोऽस्म्मभ्यर्ठःशिवोभव ॥१॥\nहिमस्य्त्वाजरायुणाग्ग्रेप रिव्व्ययामसिपावकोऽअस्म्मश्र्यर्ठःशिवोभव ॥२॥\nअपामिदन्न्वयनर्ठ समुद्रस्यनिवेशनम् । अन्न्यास्ते अस्म्मत्तपन्तुहेतयः पावकोऽह्स्म्मम्यर्ठःशिवोभव ॥३॥\nनमस्तेहरसेशोचिषेनमस्तेऽ अस्त्वर्चिषै । अन्यास्तेऽअ स्म्मत्तपन्तुहेतहः पावकोऽअस्म्मश्र्य शिवोभव ॥४॥\nप्राणदाऽअपानदाव्व्यांनदाव्वर्चोदाव्वरिवोदाः । अन्यास्तेऽअस्म्मत्तपन्तुहेतयः पावकोऽअस्म्मश्र्य शिवो भव ॥५॥\nअथ प्राणप्रतिष्ठा । अस्यश्रीप्रानप्रतिष्ठामंत्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वराऋषयः ऋग्यजुः सामानि च्छदांसि क्रियामयवपुः प्राणाख्या देवताह आंबीजम् ह्रीं शक्तिः क्रीकीलकम अस्यां नूतनमूर्त्तौ प्राण प्रतिष्ठापने विनियोगः ॐ आँ ह्रीं क्रौं यँ रँ लँ वँ शँ षँ मँ हों हँ सः १४ अस्या अमुक्त देवप्रतिमायाः प्राणा इह प्राणाः । पुनः ॐ आँ ह्रीं क्रौं यँ रँ लँ वँ शँ षँ सँ हों हँसः १४ अस्या अमुक्तदेवप्रतिमाया जीव इहस्थितः। पुनः ॐ आँ ह्रीं क्रौं यँ रँ लँ शँ षँ सँ हों हँ सः १४ अस्या अमुकदेवताप्रतिमायाः सर्वेद्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्चक्षुः श्रोत्रजिह्राघ्राणपाणिपादयापूपस्थानि इहैवा गत्यसुखंचिरं तिष्ठंतु स्वाहा । ॐ मनोजूतिर्जुषतामाज्यस्यबृहपतिर्य्यज्ञममन्त नोत्वरिष्ठंज्ञर्ठसमि मंदधातुव्विश्वेदेवासऽइहमादयन्तामों ३ प्रतिष्ठ ॥१॥\nएषवैप्रतिष्ठानाम यज्ञोयत्रैयत्रतेनयज्ञेनयज्यजन्तेसर्वमेव प्रतिष्ठिंतभवति २ इति प्रतिष्ठाप्य संस्कारसिद्धये पंचदशप्रणवावृत्तीः कृत्वा षोडशौपचारैः पूजयेत् (तत्र विष्णुं पुरुषसूक्तेन । शिंव त्र्यंबकंमत्रेण पंचाक्षरेण वा । गणपतिं गणानांत्वेतिमंत्रेण देवी श्री सूक्तेन सूर्य्यं पुरुषसूक्तेन च षोडशोपचारैः पृजयेत् । सर्वेषां व पुरुषसूक्तैन पूजाकरणं) तत्रादौ स्वशरीरेदेवाङे च पुरुषसूक्तन्यासं कुर्यात् "देवो भूत्वा देवं यजेत्" इति वाक्यात् । अथाङुन्यासः । सहस्त्रशीर्षेत्यादिषोडशर्चसूक्तस्य नारायण ऋषिः पुरुषो देवता । अनुष्टुप्छंदः । अंत्यायास्त्रिष्टुप्छ्न्दः । न्यासे पूजायां च विनियोगः । ॐ महस्त्रशीर्षा० इति वामकरे १ ॐ पुरुषऽएवेदर्ठः इतिदक्षिणकरे २ ॐ ए तावानास्य० इति वामपादे ३ ॐ त्रिपादूर्ध्व० इति दक्षिणपादे ४ ॐ ततोव्विराटू० इति वामजानुनि ५ ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः० इति दक्षिणजानुनि ६ ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतऽऋचः० इति वामकटौ ७ ॐ तस्मादश्वा० इति दक्षिणकटौ ८ ॐ तंयज्ञं० इति नाभौ९ॐ यत्पुरुषं० इति ह्रदये ०१० ॐब्राह्मणोस्य इति कंठे११ॐ चंद्रमामनसो० इति वामबाहौ१२ॐ नाभ्याऽआसित० इति दक्षिणबाहौ १३ ॐ यत्पुरुषेण० इतिमुखे१४ सप्तास्यासन्० इतिनेत्रयोः १५ ॐ यज्ञेनयज्ञमय० इति मूर्ध्नि १६ अथपंचांगन्यासः । ॐ अश्र्द्यः संभृतइति ह्रदये १ ॐ व्वेदाहमेतम् इति शिरसि २ ॐ प्रजापतिश्व० इत शिखायै वषटू ३ ॐ योदेवे भ्यऽआतपति० इति कवचायहूम् ४ ॐ रुचब्राह्यं० रुचम्ब्राह्मं० इत्यस्नायफटू ५ एवं न्यास कृत्वा आचम्य कलशं शंखघटे च संपूज्य देवं ध्यायन् घंटानादं कृत्वा पूजां कुर्यात् ॥ अथ सर्वदेवोपयोगिषोडशोप चारपूजाप्रयोगः ॥ आत्मसंस्थमजं सुद्धं त्वामहं परमेश्वर । अरण्यामिवहव्यांश मूर्तावावाहयाम्य हम् ॥१॥\nॐ सहस्त्रशीर्षापुरुषः सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् । सभूमिर्ठः सर्वतस्पृत्वात्यतिष्ठद्दशांगुलम् १ ॐ भूर्भुवः स्वः अमुकदेवमाहयामि । इत्यावाहनम् ॥१॥\nदेवदेव महाराज प्रियेश्वर प्रजापते ॥ आंसनं दिव्यमीशान दास्येहं परमेश्वर ॥१॥\nॐ पुरुषऽएवेदर्ठः संर्वयद्धूतंयच्चभाव्व्यम् ॥ उतामृतत्वस्येशानोदन्नेनातिरोहति ॐ भू० अमुकदेवाय नमः इदमासनम् । इत्यासनम् ॥२॥\n(देवीपोजायां स्त्रीलिंगेचोनोच्चारणं कार्य्यम् ) यद्धक्तिलेशसंपर्कोत्परमानंदविग्रहम् । तस्मै ते चरणाब्जाय पाद्यं शुद्धाय कल्पये ॥१॥\nॐ एतावानस्यमहिमातोज्यायांश्वपूरुषः । पादोस्यव्विश्वा भूतानित्रिपादस्यामृतंदिवि । ॐ भू० अमुकदेवाय नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि । इति पाद्यम् ॥३॥\nतापत्रयहरं दिव्यं परमानंदलक्षणम् । तापत्रयविनिर्मुक्तं तवार्घ्यं कल्पयाम्यहम् ॥१॥\nॐ त्रिपादू र्ध्वऽउदैत्पुरुषः पादोस्येहाभवत्पुनः । ततोव्विष्वड् व्व्यक्रामत्साशनानशनेऽअभि । ॐ भू० अमुकदेवाय नमः इदमर्ध्यं० । इत्यर्घ्यम् ॥४॥\nवदानामपि वेद्याय देवानां देवतात्मने । आचामं कल्पयामीश शुद्धानां शुद्धिहेतवे ॥१॥\nॐ ततोव्विराडजायतव्विराजोऽअधिपूरुषः । सजातो अत्यरिच्च्यपश्वाद्धूमिमथोपुरः । ॐ भू० अमुकदेवाय० आचमनीयं० ॥ इत्याचमनम् ॥५॥\nगंगा सरस्वतीरेवापयोष्णीनर्मदाजलैः ॥ स्नापितोसि मया देव तथा शांतिं कुरुष्व मे ॥१॥\nॐ तस्माद्यज्ञात्सर्व्वहुतःसम्भृतम्पृषदाज्यम् । पशूँस्तांश्वक्रेवायव्व्यानारण्याग्ग्राम्याश्वये । ॐ भू० अमुकदेवा य० स्नानंसम० ॥ इतिस्नानम् ॥६॥\nअथपयस्स्नानम् । कामधेनुसमुत्पन्नं सर्वेषां जीवनंपरम् । पावनं यज्ञहेतुश्व पयः स्नानार्थमर्पितम् । ॐ पयःपृथिव्याम्पयऽओषधीषुपयोदिव्व्यन्तरिक्षेपयोधाः पयस्व तीःप्प्रदिशःसन्तुमह्यम् । ॐ भू० अमुकदेवाय० पयस्स्नानंसः० ॥१॥\nदधिस्नानम् । पयसस्तु समुद्धूतं मधुराम्लं शशिप्रभम् । दध्यानीतं मया देव स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् । ॐ दधिक्राण्णोऽअकारि षञ्जिष्णोरश्वस्यव्वाजिनः । सुरभिनोमुखाकरत्प्रणऽआयूषितारिषत् । ॐ भू० अमुकदेवाय० दधिस्नानंस० ॥२॥\nघृतस्नानम् । नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोषकारकम् ॥ घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् । ॐ कृतंघृतपावानः पिबतसाम्बसापावानः पिबतान्तरिक्षस्यहविरसिस्वाहा दिशःप्रदिशऽआदिशोव्विदिशऽउद्दिशोदिग्भ्यः स्वाहा ॥ ॐ ॥ भू० अमुकदेवाय० घृतस्नानं० ॥३॥\n(मधुस्नानम्) तरुपुष्पसमुद्धूतं सुस्वादु मधुरं मधु । तेजःपुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ मधुव्वाताऽऋतायतेमधुक्षर्न्तिसिंधवः । माध्वीर्न्नः सन्त्वोषधीः ॥१॥\nॐ मधुनक्तमुतोषसोमधुमं त्पार्थिवरजः । मधुद्यौरस्तुनः पिता ॥२॥\nॐ मधुमान्नोव्वनस्पतिर्म्मधुमा ॥२॥\nऽअस्तुसूर्य्यः । माध्वीर्गावोभवंतुनः ॥३॥\nॐ भू० अमुकदेवाय० मधुस्नानं स० ॥४॥\n(शर्करोदकस्नानम्) इक्षुसा रसमुद्धूता शर्करा पुष्टिकारिका । मलापहारिका दिव्या स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् । ॐ अपारंसमुद्व यसर्ठसूर्येसन्तर्ठसमाहितम् । अपारसस्ययोरसस्तंव्वोगृह्याम्युत्तममुपयामगृहीतोसीन्द्राय्त्वाजुष्टंगृह्राम्येषतेयोनिरिन्द्रामत्वाजुष्टतम् ॥ ॐ भू० अमुकदेवाय० शर्करोद्कस्नानं समर्पयामि ॥५॥\n(पंचामृतस्नानम्) पयो दधि घृतं चैव मधु च शर्करायुतम् । पंचामृतं मयानीतं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् । ॐ पंचनद्यः सरस्वतीमपियन्तिसस्त्रोतसः । सरस्वतीतुपंचधासोदेशेभवत्सरित् । ॐ भू० अमुकदेवाय नमः पंचामृतस्नानं समर्पयामि ॥६॥\nॐ व्वरुणस्योत्तंभनमसिव्वरुणस्यस्कंभसर्ज्जनीस्थोव्वरुणस्यऽऋत सदन्यसि । व्वरुणस्यऽऋतसदनमसिव्वरुणस्यऽऋतसदनमासीद । ॐ भू० अमुकदेवाय० शुद्धोदकस्नानं स० । इति शुद्धोदकस्नानम् ॥७॥\n(अथाभिषेकः) शिवसूर्यातिरिक्तदेवेषु शंखेनाभिषेकं कुर्यात् ) ॐ सहस्त्रशीर्षा० १ पुरुषऽएवे०२ एतावान०३ त्रिपादूर्ध्व०४ ततोव्विराड० ५ तस्माद्यज्ञात्स० ६ तस्माद्यज्ञात्स० ६ तस्माद्यज्ञात्सर्व्वहुत० ७ तस्मादश्वाऽअजायन्त० ८ तंय्यज्ञम्बर्हि षि०९ यत्पुरुषं० १० ब्राह्मणोस्य० ११ चन्द्रमामनसो०० १२ नाभ्याऽआसीद० १३ यत्पुरुषे० १४ सप्तास्या० १५ यज्ञेनयज्ञ० १६ एवं पुरुषसूक्तेन तत्तन्नाममंत्रेण वा यथाशक्ति अभिषेकं कृत्वा आमचनं दद्यात् ॥ (वस्त्रम्) सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे ॥ मयोपपा दिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम् ॥ औ तस्माद्यज्ञात्सर्व्वहुतऽऋचः सामानियज्ञिरे । छंदा सिय ज्ञिरेतस्माद्यजुस्तमादजायत ॥ ॐ अमुकदेवाय० वस्त्रयुग्मं स० । आचमनं च समर्पयामि ॥७॥\n(पीतं विष्णा सितं शंभौ रक्तं विघ्रार्कशक्तिषु । सच्छिद्रं मलिनं जीर्ण त्यजेत्तैला दिदूषितम्) (यज्ञोपवीतम्) नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् । उपवीतं चोत्तरीयं गृहाण परमेश्वर ॥ ॐ तस्मादश्वाऽअजायन्तयेकेचोभयादतः । गावो हयज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाताऽअजावयः ॥ ॐ भू० अमुकदेवाय० यज्ञोपवीतं स० ॥८॥\n(आचमनम्) (गंधम्) श्रीखंड चन्दनं दिव्यं गंधाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं सुरश्रेष्ठ चंदनं प्रतिगृह्यताम् । ॐ तंयज्ञम्बर्हिषिप्रौक्षन्न्पुरुषञ्जातमग्रतः । तेनदेवाऽयजन्तसाध्याऽऋषयश्वये । ॐ अमुकदेवाय० गंधं स० ॥९॥\n(अंगुष्ठौ कनिष्ठामूललग्नौ गन्धमुद्रा) (अक्षतान्) अक्षताश्व सुरश्रेष्ठ कुंकुमाक्ताः सुशोभिताः । मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर । ॐ अक्षन्नमीमदन्तह्यवप्रियाऽअधूषत । अस्तोषतस्वभायवोव्विप्रानविष्ठ्यामतीयोजान्विन्द्रतेहरी । ॐ भू० अमुकदेवाय० अक्षतान् स० ॥१०॥\n(पुष्पाणि) माल्यादिनि सुगंधानि मालत्यादिनि वै प्रभो । मयानीतानि पुष्पाणि गृहाण परमेश्वर । ॐ यत्पुरुषंव्यदधुः कतिधाव्यकल्पयन् । मुखंकिमस्यासीत्किंबाहूकिमूरुपादाऽउच्येते ॥ अमुकदेवाय पुष्पाणि स० ॥११॥\n(विष्णवे तुलसी शिवायबिल्पत्रं गणेशाय दूर्वांकुरान् सुरभिपुष्पाणि सूर्य्याय अर्कपुष्पाणि चार्प येत्) (तर्जन्यंगुष्ठयोगेनपत्रमुद्रा)\n(अत्रावसरेतत्तदुद्यापनकल्पोक्तामावरणदेवतापूजां कृत्वा धूपादिनिवेदनं कार्य्यम्) अथधूपम् ॥ वनस्पतिरसोद्धूतोगंधाढ्योगंध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोयं प्रतिगृह्यताम् । ॐ ब्राह्मणोस्यमुखमासीद्वाहू राजन्यःकृतः । ऊरुतदस्ययद्वैश्यःपभ्द्याशूद्रो अजायत ॥ ॐ अमुकदेवाय० सांगाय० धूपसमर्पयामि ॥१२॥\n(तर्जनीमूलयोरंगुष्ठ योगेन धूपमुद्रा) ॥ दीपम् ॥ सुप्रकाशो महादीपः सर्वतास्तिमिरापहः । स बाह्यभ्यंतरं ज्योति र्दीपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ चंद्रमामनसोजातश्वक्षोः सूर्योऽअजायत ॥ श्रोत्राद्वायुश्वप्राणश्व मुखादन्गि रजायत् ॥ ॐ भू० अमुकदेवाय० सांगाय० दीपं स० ॥१३॥\n(मध्यमांगुष्ठयोगेन दीपमुद्रा) अथ नैवेद्यम् ॥ (ततः स्वर्णादिभाजने देवताग्रे देवदक्षिणतो वा साज्यं सजर्करं पायसादि नैवेद्यं परिवेष्य) सत्पात्रसिद्धं सुहविर्विविधानेकभक्षणम् । निवेदयामि देवेश सानुगाय गृहाण तत् ॥ ॐ नाब्भ्याऽआसीदन्तरिक्षशीर्ष्णोद्यौः समवर्तत ॥ पदूभ्याम्भूमिर्द्दिशः श्रोत्रात्तथा लोका ॥ अकल्पयन् ॥ ॐ भू० सांगायामुकदेवाय नमः । इदं नैवेद्यं समर्पयामि । इति पठित्वा भूतले देव दक्षिणे जलं क्षिप्त्वा नैवेद्यमुद्रां प्रदर्शयेत् (अनामामूलयोरंगुष्ठयोगेन नैवेद्यमुद्रा) ॥१४॥\nसोंवळें आकाशीं वाळतें\nवस्त्र ओलें करुन कशाचाहि स्पर्श न होतां तें वाळविलें म्हणजे तें सोयळयांत आहे असें मानतात, तें निःसंशयच सोवळें राखावयाचें म्हटलें तर आकाशी ह्य. अधान्तरीं वाळत घालावें लागेल\nनाहीतर ज्या वस्तूच्या आधारावर तें घातलें जाईल त्या वस्तूच्या स्पर्शानें तें दूषित होईल. त्यावरुन मुलखावेगळें सोवळें करणाराचें ' सोवळें आकाशी वाळतें ' असें म्हणतात.
  