text: भागवतपुराणे महर्षि सूत गोस्वामी तस्य समक्षे प्रस्तुतसाधूभ्यः शौनकादिभ्यो एकां कथाम् उवाच। साधवः सूतसमक्षे भगवतः विष्णोः विभिन्नानाम् अवताराणां विषये जिज्ञासां कुर्वन्ति। सूतगोस्वामी समस्तप्रश्नानां उत्तरं ददाति। अस्मिन् ग्रन्थे द्वादश स्कन्धाः वर्तन्ते। प्रथमे स्कन्धे सर्वेषाम् अवताराणां संक्षिप्तरुपेण वर्णनं कृतमस्ति। द्वितीये स्कन्धे पुराणलक्षणानां वर्णनं कृतम्। एते लक्षणाः सर्गः, विसर्गः, स्थानं, पोषणम्, ऊतयः, मन्वन्तरम्, ईशानुकथा, निरोधः, मुक्तिः, आश्रयश्च। एतेषाम् लक्षणानाम् वर्णनं तृतीयस्कन्धादारभ्य द्वादशस्कन्धपर्यन्तं क्रमेण भवति।
  विद्यावतां भागवते परीक्षा इत्युक्तेर्भागवतस्य काठिन्यं श्रुतचरम् । भागवतस्य पुराणत्वे लोकाः सन्दिहते, ते हि देवीभागवतमेवाष्टादशपुराणान्तर्गतं मन्यन्ते न श्रीमद्भागवतम् । त्रयोदशशतकोत्पन्नो वोपदेवनाम वङ्गीयो विद्वान् श्रीमदभागवतं प्रणीतवानिति कथनमपि श्रीमदभागवतस्य पुराणत्वं सन्देहे पातयतां केषाञ्चनावस्तुतत्त्वविदामेव ।
  वस्तुतस्तु पुराणेषु अपेक्षितस्य ग्रन्थविस्तरस्य 'सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम्' इति स्वरुपनिर्दिशस्य च भागवते सत्त्वेन तदीयं महापुराणत्वं न सन्देहदोलाधिरुढम् श्रीमदभागवतं गायत्रिमन्त्रेणारभ्यते तेनैव च समाप्तिमाप्नोतीति मन्ये महामन्त्रसम्पुटितमिदं न केवलं पुराणमेवापि तु महापुराणम् । अष्टादशपुराणेषु गणनाऽपि भागवतशब्दसाधारण्यादुभयोः प्राप्नोति, तत्र श्रीमदभागवतमुत्कृष्टगुणशालितया प्राथम्यमर्हति ।
  ४. दशमशतकोत्पन्नः प्रत्यभिज्ञादर्शनाचार्योऽभिनवगुप्तः स्वीयायां गीतादीकायां भागव्तस्यैकादशस्कन्धतः कतिपयपद्यानि उद्धृतवान् ।
  ५. साङ्ख्याकारिकासु माठरवृत्तिनाम्नी व्याख्या विद्यते, यस्याः अनुवादःचीनदेशभाषायां ५५७-५६९ मध्ये कदाचिदजायत, तत्र भागवतस्य श्लोकद्वयं निर्दिष्टम् ।
  ६. अष्टमशतकोत्पन्नः शङ्कराचार्यः गोविन्दाष्टक-प्रबोधसुधाकरनामकयोः स्वस्तोत्रयोः स्तुतिप्रसङ्गे यासां घटनानां चर्चामकृत ता भागवत इव स्थिताः ।
  ईदृशं सङ्गीतमयं हृदयोद्गारप्रकाशनक्षमं च सरसं काव्यं वस्तुतः संस्कृतसाहित्येऽपरत्र दुर्लभमिति कथनं भूतार्थकथनमेव ।
  एवं वयं पश्यामो यदाचार्याः भागवतं स्वमतपोषणाय सादरं व्याचख्युः, अतोऽस्य ग्रन्थस्य सारत्त्वं प्रतीमः ।
  सूतशौनकसंवादः,भागवतमाहात्म्यवर्णनं,विष्णोः चतुर्विंशतिरूपवर्णनं,व्यासेन भागवतपुराणरचनम्,शुकेन अध्ययनं,पाण्डवानां उत्पत्तिः,अश्वत्थामावृत्तान्तः,कृष्णेन उत्तरायाः गर्भरक्षणम्,परीक्षितः उत्पत्तिः,विदुरधृतराष्ट्रादीनां वनगमनम् तत्र इहलोकपरित्यागः,कृष्णस्य तिरॊधानं,पाण्डवानाम् वीराध्वगमनं,परीक्षितस्य राज्यप्राप्तिः कलिनिग्रहश्च,मृगयागमनं,आश्रमे विप्रतिरस्कारः,तत्सुतशापः पश्चात्तपश्च,शुकादिमुनीनां आगमनम्।
  द्वितीयस्कन्धः ब्रह्माण्डस्य उत्त्पत्तिः एवं विराट्पुरुषस्य स्थितिः स्वरूपं च । भागवतकथाप्रारम्भः,विराड्रूपोपासनं,हृदयाकाशगतरूपोपासनं,मुमुक्षूणां कर्तव्यः,अण्डान्तः सृष्टिकथनानुवृत्तिः,ब्रह्मणः सृष्टिः तपश्च,हरिणा वरदानम् चतुश्लोकीभागवतोपदेशः,पुराणस्य दशलक्षणानि,अण्डान्तः भ्रह्मशरीरसृष्टिः,तत्र देवानां प्रवेशः।
  तृतीयस्कन्धः उद्धवद्वारा कृष्णस्य बाल-चरित्र-वर्णनम् । विदुरस्य तीर्थयात्रा,यमुनातटे उद्दवदर्शनं,तेन कृष्णजन्ममारभ्य यादवानां नाशपर्यन्तं श्रीकृष्णचरित्राकथनं,उद्दववचनानुसारेण विदुरस्य बदरी यात्रा, तत्र मैत्रेयसमागमः, तेन तत्वोपदेशः, तत्र ब्रह्मणः सृष्टिः, कर्दमदेवहूत्याः विवाहः। कपिलावतारः,भक्तियोगप्रकाराणां निरूपणं।
  चतुर्थस्कन्धः राजर्षि ध्रुवः एवं पृथुः इत्यादीनां चरित्राणि । यज्ञावतारः,नरनारायणावतारश्च,दाक्षायणीकथा,यज्ञे रुद्रस्य तिरस्कारः,शापप्रतिशापौ, सत्या देहत्यागः, वीरभद्रादिभिः शिवेन दक्षाध्वरभङ्गः,स्वायम्भुवपुत्रवंशचरितं, ध्रुवचरित्रं, वेनवृत्तान्तः, पृथुचरित्रं,पृथॊः शताश्वमेधः,तत्र शक्रेण अश्वाहरणम्,अन्ततः सन्धानं,पृथोः देहत्यागः,पृथुवंशविस्तारह् ,तत्र पुरञ्जनचरित्रं,प्रचेतसां चरित्रम्।
  पञ्चमस्कन्धः समुद्र-पर्वत-नदी-पाताल-नरकादीनां स्थितिः । प्रियवृतकथा,नाभेः यज्ञः,ऋषभावतारः,भरतचरित्रम्,तस्य हरिणीजन्मप्राप्तिः,आङीरसकुले जन्म, जडताविडम्बनं, भरतरहूगणसमागमः, तस्य तत्वोपदेशः,विस्तारतया भूमण्डलवर्णनं,सूर्यगतिवर्णनं,चन्द्रादिग्रहाणांवर्णनं, शिंशुमारस्य वर्णनं,सप्तोधोलोकवर्णनं, शेषस्य महिमा।
  सप्तमस्कन्धः हिरण्यकश्यिपु-हिरण्याक्षाभ्यां सह प्रह्लादस्य चरितम् । जयविजयॊः जन्मत्रयवृत्तान्तः,हिरण्याक्षवधः,हिरण्यकशिपोः तपः,प्रह्लादस्य अद्ययनं,प्रह्लादेन दैत्यबालकानाम् विष्णुधर्मोपदेशः,हिरण्यकशिपोः रॊषः,नृसिंहावतारः,नारदेन ब्राह्मणादिवर्णानाम् निरूपण्ं,ब्रह्मचर्यादि आश्रमधर्मनिरुपणम्।
  