text: 5।3।23 - प्रकारवचने थाल्\n5।3।23 प्रकारवचने थाल्\nप्रकारवचने थाल् 🔊\nप्रकारवचने (सप्तम्येकवचनम्) , थाल् (प्रथमैकवचनम्)\nकिंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः प्रकारवचने थाल्\nसर्वादिगणे विद्यमानेभ्यः "सर्व" इत्यस्मात् आरभ्य "एक" इति यावत् शब्देभ्यः, "बहु" शब्दात् तथा च "किम्" शब्दात् प्रकारवचनस्य निर्देशार्थम् स्वार्थे "थाल्" प्रत्ययः भवति ।\nअनेन सूत्रेण "थाल्" इति विभक्तिसंज्ञकः प्रत्ययः पाठ्यते । अस्मिन् प्रत्यये लकारः इत्संज्ञकः अस्ति, अतः "था" इत्येव प्रयोगे दृश्यते ।\nकिंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः 5।3।2] इत्यनेन भिन्नेभ्यः शब्देभ्यः विभक्तिसंज्ञकाः तद्धितप्रत्ययाः उच्यन्ते । वर्तमानसूत्रेण उक्तः "थाल्" प्रत्ययः अपि विभक्तिसंज्ञकः एव अस्ति, अतः अयम् प्रत्ययः अपि एतेभ्यः सर्वेभ्यः शब्देभ्यः विधीयते । अयम् प्रत्ययः वर्तमानसूत्रेण "प्रकारेण" अस्मिन् सन्दर्भे स्वार्थे उक्तः अस्ति । एकम् उदाहरणम् पश्यामः -\nयेन प्रकारेण इत्येव\nयेन + थाल् [वर्तमानसूत्रेण थाल् इति प्रत्ययः । विवक्षया अत्र तृतीयान्तात् प्रत्ययः भवति ।]\n→ यद् + था [कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति सप्तमीप्रत्ययस्य लुक्]\n→ य + था [त्यदादीनामः 7।2।102 इति दकारस्य अकारादेशः । अतो गुणे 6।1।97 इति पररूपम् ।]\nएवमेव "तथा", सर्वथा", "अन्यथा", "उभयथा" - एते शब्दाः सिद्ध्यन्ति । तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1।1।38 इत्यनेन एतेषाम् सर्वेषाम् अव्ययसंज्ञा अपि विधीयते ।\n1. अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "प्रकारवचने" इति शब्दः प्रत्ययार्थम् न बोधयति, अपि तु प्रकृतेः विशेष्यम् ज्ञापयति । इत्युक्ते, "प्रकारेण" इति "केन" इत्यस्य विशेष्यम् । प्रत्ययः अपि "केन प्रकारेण" इत्यस्मिन्नेव अर्थे (= स्वार्थे) भवति ।\n2. "किम्" तथा "इदम्" शब्दाभ्याम् वर्तमानसूत्रेण "थाल्" प्रत्यये प्राप्ते तं बाधित्वा इदमस्थमुः 5।3।24 तथा किमश्च 5।3।25 इत्यनेन "थमु" इति प्रत्ययः विधीयते, येन "इत्थम्" तथा "कथम्" एतौ शब्दौ सिद्ध्यतः ।\nकिंसर्वनामबहुभ्यो ऽद्व्यादिभ्यः 5।3।2 इति वर्तते। सप्तम्याः इति काले इति च निवृत्तम्। सामान्यस्य भेदकः विशेषः प्रकारः। प्रकृत्यर्थविशेषणं च एतत्। प्रकारवृत्तिभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यः स्वार्थे थाल् प्रत्ययो भवति। तेन प्रकारेण तथा। यथा। सर्वथा। जातीयरो ऽपीदृशम् एव लक्षणम्। स तु स्वभावात् प्रकारवति वर्तते, थाल् पुनः प्रकारमात्रे।\n`सामान्यस्य [`सायास्य विशेषो भेदकः=प्रकारः`-काशिका]\nसामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकार इति। यथा ब्राह्मणसामान्यस्य माठरादयः। अनेनैतद्दर्शयति--यद्यपि सादृश्यमपि प्रकारः, यथा ठ्प्रकारे गुणवचनस्यऽ इत्यत्र वक्ष्यति--ठ्प्रकारो भेदः सादृश्यं च, तदिह सादृस्यं प्रकारो गृह्यएऽ इति; तथापि नेह सादृस्यं गृह्यते, अनभिधानादिति। तेन प्रकारेण तथेति। प्रथमान्तातु न भवति--स प्रकारस्तथेति; अनभिधानादेवेति भावः। किंसर्वनामबहुभ्यो विशे,विहिंतेन थाला सामान्यविहितस्य जातीयरो बाधप्रसङ्ग इत्याशङ्क्याऽऽह--जातीयरोऽपीति। सत्यं जातीयरोऽपीदृशमेव लक्ष्णं ठ्प्रकारवचने जीतीयर्ऽ इति, कथं तर्ह्यबाध? अत आह--स त्विति। अर्थभेदाद् भेद इत्यर्थः। एवं च कृत्वा प्रकारमात्रे थालं विधाय तदन्तात्प्रकारवति जातीयरं प्रयुञ्जते--तथाजातीयः, यथाजातीय इति ॥\nप्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्यस्थाल् स्यात्स्वार्थे । तेन प्रकारेण तथा । यथा ॥\nप्रकारवचने थाल् - प्रकारवचने थाल् । पञ्चम्यर्थे सप्तमीत्याह  -  प्रकारवृत्तिभ्य इति । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः । यथाबहुभिः प्रकारैर्भुङ्क्ते॑ इति । विशेषैरिति गम्यते । सादृश्यं त्विह न गृह्रते, सर्वथेत्यादौ तदप्रतीतेः । तेन प्रकारेणेत्यनन्तरं "विशिष्ट" इति शेषः । "यथा हरिस्तथा हरः" इत्यादौ यत्प्रकारवान्हरिस्तत्प्रकारवान्हर इति बोधे सति हरिसदृशो हर इति फलति । तदभिप्रायेण यथाशब्दस्य सादृश्यार्थकत्वोक्तिः ।\nप्रकारवचने थाल् - प्रकारवचने थाल् । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः । यथा ब्राआहृणसामान्यस्य माठरकाठकादय इति हरदत्तः । यद्यपिप्रकारे गुणवचनस्ये॑त्यत्र सादृश्यं प्रकारस्तथापि नेह सादृश्यं गृह्रते, अनबिधानात् ।अव्ययं विभक्ती॑ति सूत्रे सादृश्यमपि यथाशब्दार्थ इत्युक्तम्, इह तु केवलस्य थाल्प्रत्ययस्य सादृश्यं नाऽर्थः, किं तु प्रकार एवेत्युक्तमिति नास्ति पूर्वापरविरोध इति बोध्यम् । तेन प्रकारेण तथेति । प्रथमान्तात्तु न भवति  -  -स प्रकारस्तथेति, अनभिधानादेवेति भावः । किंसर्वनामबहुभ्यो विशेषविहितेनापि थाला जातीर्न बाध्यते, अर्थभेदात् । प्रकारे हि थाल् । जातीयर्तु तद्वति, स्वभावात् । एवं च कृत्वा प्रकारमात्रे थालं विधाय तदन्तात्प्रकारवति जातीयरं प्रयुञ्जते  -  तथाजातीयो यताजातीयोऽन्यथाजातीय इति ।एतदोऽपि वाच्यः । अनेन एतेन वेति । द्वितीयान्तादपि थमुर्भवत्येव, इममेतं वा प्रकारमापन्न इत्थम्भूतः । अत्र चलक्षणेत्थम्भूताख्याने॑त्यादिसौत्रप्रयोगे लिङ्गम् । एतेन कथम्भूतो व्याख्यातः । इत्थमिति ।एततौ रथो॑रिति इदम इतादेशः ।एतदः॑इति योगविभागादेतदोऽपि इतादेश इति भावः ।
  