text: 5।1।22 - संख्याया अतिशदन्तायाः कन्\n5।1।22 संख्याया अतिशदन्तायाः कन्\nसंख्याया अतिशदन्तायाः कन्\nसंख्याया (पञ्चम्येकवचनम्) , अ-ति-शद्-अन्तायाः (पञ्चम्येकवचनम्) , कन् (प्रथमैकवचनम्)\nआ-अर्हात् सङ्ख्यायाः अ-ति-शद्-अन्तायाः कन्\nयः सङ्ख्यावाची शब्दः "ति" इत्यनेन उत "शत्" इत्यनेन न समाप्यते, तस्मात् आर्हीय-प्रकरणे कन्-प्रत्ययः भवति ।\nप्राग्वतेष्ठञ् 5।1।18 अनेन सूत्रेण सर्वेषु प्राग्वतीय-अर्थेषु औत्सर्गिकरूपेण ठञ्-प्रत्ययः उच्यते । तं बाधित्वा प्रायः सर्वेभ्यः शब्देभ्यः आर्हीय-अर्थेषु आर्हादगोपुच्छसंख्यापरिमाणाट्ठक् 5।1।19 इत्यनेन ठक्-प्रत्ययः विधीयते । परन्तु ये शब्दाः सङ्ख्यावाचिनः परिमाणवाचिनः वा सन्ति, तेषां विषये आर्हादगोपुच्छसंख्यापरिमाणाट्ठक् 5।1।19 इत्यस्य प्रसक्तिः नास्ति, अतः तेषाम् विषये सर्वेषु आर्हीय-अर्थेषु अपि औत्सर्गिकः ठञ्-प्रत्ययः एव विधीयते । अयम् ठञ्-प्रत्ययः वर्तमानसूत्रेण विशिष्टानां सङ्ख्यावाचिशब्दानां विषये बाध्यते, तथा च तस्य स्थाने कन्-प्रत्ययः विधीयते ।\nकेषाम् विषये वर्तमानसूत्रेण कन्-प्रत्ययस्य विधानम् भवति? यस्य अन्ते "ति" उत "शत्" इति न विद्यते, तस्य विषये वर्तमानसूत्रेण कन्-प्रत्ययः भवति । यथा - पञ्चन्, सप्तन्, एकादशन् , शत, सहस्र - आदयः ।\nउदाहरणम् - पञ्चभिः क्रीतम् = पञ्च + कन् → पञ्चक । सप्तभिः क्रीतम् = सप्त + कन् → सप्तक ।\n1. "ति" येषाम् अन्ते अस्ति ते सङ्ख्यावाचिनः शब्दाः (सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः आदयः) वर्तमानसूत्रेण कन्-प्रत्ययं न स्वीकुर्वन्ति, अतः तेभ्यः औत्सर्गिकः ठञ्-प्रत्ययः एव विधीयते । सप्तत्या क्रीतम् = सप्तति + ठञ् → साप्ततिक । अस्मिन् विषये भाष्यकारः वदति - "अर्थवतस्तिशब्दस्य ग्रहणम्" । इत्युक्ते, अनेन सूत्रेण केवलं तस्यैव "ति"-शब्दान्तस्य ग्रहणम् भवति, यत्र विहितः "ति" अयम् शब्दः स्वयम् अर्थपूर्णः अस्ति । कः अस्य अर्थः ? "कति" शब्दम् स्वीकुर्मश्चेत् स्पष्टं भवेत् । "कति" अयम् सङ्ख्यावाची शब्दः अस्ति, अस्य अन्ते अपि "ति" इति विद्यते, अतः कति-शब्दात् वर्तमानसूत्रेण कन्-प्रत्ययः न जायेत - इति भासते । परन्तु "कति" इत्यत्र उपस्थितः "ति" शब्दः अर्थपूर्णः नास्ति (सः स्वयम् कमपि अर्थं न दर्शयति) अपितु "डति" प्रत्ययस्य अंशः अस्ति । अस्यां स्थितौ वर्तमानसूत्रेण उक्तः "अ-ति" इति प्रतिषेधः कति-सूत्रस्य विषये न विद्यते । अतः "कति"शब्दस्य विषये वर्तमानसूत्रेण कन्-प्रत्ययः एव भवति । "कतिभिः क्रीतम् कतिकम्" ।\n2. "विंशति"शब्दस्य विषये वर्तमानसूत्रम् बाधित्वा विंशतित्रिंशद्भ्यां ड्वुन्नसंज्ञायाम् 5।1।24 इत्यनेन ड्वुन्-प्रत्ययः भवति । परन्तु संज्ञायाः विषये विंशतित्रिंशद्भ्यां ड्वुन्नसंज्ञायाम् 5।1।24 इत्यस्य प्रसक्तिः नास्ति, अतः तत्र वर्तमानसूत्रेण कन्-प्रत्ययः एव भवति । अस्मिन् विषये एतत् स्मर्तव्यम् यत् "विंशति"शब्दस्य अन्ते यद्यपि "ति" इति वर्तते, तथापि अस्य शब्दस्य विषये कन्-प्रत्ययः न निषिध्यते । किम् कारणम् अस्य? विंशतिकात्खः 5।1।32 इत्यत्र आचार्यः स्वयम् "विंशतिक" इति कन्-प्रत्ययान्तशब्दस्य प्रयोगं करोति । एतदेव अस्य ज्ञापकम् यत् "विंशति"शब्दस्य अन्ते "ति" अस्ति तथापि तस्मात् कन्-प्रत्ययः एव करणीयः ।\n3. "शत्" येषाम् अन्ते अस्ति ते सङ्ख्यावाचिनः शब्दाः (यथा, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत् - आदयः) अपि वर्तमानसूत्रेण कन्-प्रत्ययं न स्वीकुर्वन्ति, अतः तेभ्यः औत्सर्गिकः ठञ्-प्रत्ययः एव विधीयते । चत्वारिंशता क्रीतम् = चत्वारिंशत् + ठञ् → चात्वारिंशत्क ।\n4. त्रिंशत् शब्दस्य विषये अपि वर्तमानसूत्रम् बाधित्वा विंशतित्रिंशद्भ्यां ड्वुन्नसंज्ञायाम् 5।1।24 इत्यनेन ड्वुन्-प्रत्ययः भवति । परन्तु संज्ञायाः विषये विंशतित्रिंशद्भ्यां ड्वुन्नसंज्ञायाम् 5।1।24 इत्यस्य प्रसक्तिः नास्ति, अतः तत्र वर्तमानसूत्रेण कन्-प्रत्ययः एव भवति । अस्मिन् विषये अपि एतत् स्मर्तव्यम् यत् "त्रिंशत्"शब्दस्य अन्ते यद्यपि "शत्" इति वर्तते, तथापि अस्य शब्दस्य विषये कन्-प्रत्ययः न निषिध्यते । अस्य स्पष्टीकरणार्थम् विंशतित्रिंशद्भ्यां ड्वुन्नसंज्ञायाम् 5।1।24 इत्यत्र योगविभागं कृत्वा "विंशतित्रिंशद्भ्याम्" इति भिन्नं सूत्रं परिकल्प्य तस्मिन् सूत्रे "कन्" इत्यस्य अनुवृत्तिं कृत्वा "विंशति-त्रिंशद्भ्याम् संज्ञायाम् कन्" इति सूत्रनिर्माणम् कर्तव्यम्, येन संज्ञाविषये "विंशति"शब्दात् "त्रिंशत्"शब्दात् च कन्-प्रत्ययः भवेत् - इति भाष्ये स्पष्टीकृतम् अस्ति ।\n`पञ्चकः पटः` इति। लौकिक्याः संख्याया उदाहरणम्। `बहुकः` इत्यादि। परिभाषितायाः। `चत्वारिंशत्कः` इति। `इसुसुक्तान्तात्? कः` 7।3।51 । `अर्थवर्तास्तशब्दस्य ग्रहणात्` इति। अर्थवद्ग्रहणपरिभाषया (व्या।प।1।)। `डतेः पर्युदासो न भवति` इति। शब्दापेक्षयाऽवयवषष्ठीति। प्रत्ययस्य य एकदेशस्तिशब्दस्तस्य पर्युदासो न भवति, न ह्रयमर्थवान्। `कतिकः` इति। किं परिमाणमेषामिति `किमः संख्यापरिमाणे डति च` 5।2।41 इति डतिः, `टेः` 6।4।143 इति टिलोपः। कतिभिः क्रीतमिति विगृह्र कन्। यद्यर्थवतस्तिशब्दस्य ग्रहणम्, नवतेर्यस्तिशब्दस्तस्यापि पर्युदासो न प्राप्नोति; नवतिशब्द एव हि समुदायः संख्याविशेषेणार्थवान्, न तदेकदेशस्तिशब्दः? नैष दोषः; नवतिशब्दे यो नवशब्दः सोऽनेकार्थः। तथा च संख्याविशेषावगतमतो नवशब्दात्? परो यस्तिशब्दस्तत एत विज्ञायते; तद्भावे भावात्। अशीतिशब्दस्य तर्हि तिशब्दस्य पर्युदासो न प्राप्नोति, नासावर्थवान्? नापि ततः पूर्वो योऽशीशब्दस्तस्य कश्चिदर्थोऽस्ति, समुदाय एव तु संक्याविशेषेणार्थवान्? नैतदस्ति; यद्यप्यशी-इतिशब्दस्य न कश्चनार्थः प्रकाशते, तथापि प्रतिज्ञायते। अशीतिशब्दो ह्रेवं व्युत्पाद्यते--अष्टानां दशानामशीभावः, तिशब्दश्च प्रत्ययः। य एवाष्टानां दशानामार्थः सोऽशीशब्दस्य, यस्तु संखघ्याविशेषः सोऽयं तिशब्दस्यैवेति, ततस्तस्य नानर्थक्यम्। एवमपि विशतेः प्रतिषेधो न सिध्यति? स ह्रेवं व्युत्पाद्यते--द्वयोर्दशतोर्विन्भावः, शतिंश्च प्रत्यः। तत्र शतिप्रत्ययात्? पूर्वस्य भागस्य द्वयोर्दशतोर्योऽर्थः स एव प्रतिज्ञायते शतिप्रत्यस्य, संखायविशेषः, तिशब्दस्य न कश्चित्। इष्टमेव तत्। संग्राहितः कन्? विंशतेः--`तदिंवशतिकम्` इति। अथ `अतिशदन्तायाः` इत्यत्रान्तग्रहणं किमर्थम्, अतिशच्छब्दस्य न प्राग्वतीयत्वात्? प्रत्ययग्रहणपरिभाषयैव (पु।प।ल।वृ।44) तदन्तविधिर्भविष्यति/ एवदेव तर्हि प्रयोजनम्--अनयचा परिभाषया तदन्तविधिर्मा भूदिति। किञ्च स्यात्? इहैकसप्तत्या क्रीत इति प्रतिषेधो न स्यात्; एकसप्तदशतस्तिप्रत्ययस्याविधानात्। अन्तग्रहणे तु क्रियमाणे सति समुदायस्यान्ते तिशब्दः श्रुयत इत्यत्रापि प्रतिषेधः सिद्धो भवति॥\nपञ्चकः पट इति। लौकिक्याः संख्याया उदाहरणम्। बहुक इति। पारिभाषिक्याः। चात्वारिशंत्क इति। ठिसुसुक्तान्तात्कःऽ। अर्थवतस्तिशब्दस्य ग्रहणादिति। अर्थवद्रग्रहणपरिभषया। डतेरिति। इत्यवयवस्य तिशब्दस्येत्यर्थः। पर्युदासो न भवतीति। न ह्यसावर्थवलान्। कतिक इति। का संख्या परिमाणं येषामिति ठ्किमः संख्यापरिमाणे इति चऽ इति इतिः। सप्ततिशब्दे तु सप्तदशदर्थाभिधायिनः सप्तशब्दात्परिमाणोपाधिकादस्येति षष्ठयर्थे तिप्रत्ययो बवतीति तिशब्दोऽर्थवान्। एवं नवतिशब्दे। अशीतिशब्दे तु यद्यप्यशीशब्दस्याष्टस्वन्यत्र न दृष्टः प्रयोगः। शास्त्रो त्वेषा व्यवस्था--अष्टानामशीभावस्तिश्च प्रत्यय इति। विशतिशब्दे तु द्वयोर्दशतोर्विन्बावः शतीश्च प्रत्यय इति तिशब्दोऽनर्थक एव, ततश्च ततः कन् भवत्येव-विंशतिकः। एवं च कृत्वा ठ्विशतिकात्खः शतमानविशतिकःऽ इति निर्द्देश उपपद्ते; किन्तु ठ्विशतित्रिंशद्भयां ड्वुनसंज्ञायाम्ऽ इत्यसंज्ञायां डुवुन्विधानात्संज्ञायामेव कन् भवति। ठतिशदन्तायाःऽ इत्यत्रान्तग्रहणमेकसप्तत्या क्रीतमित्यत्रापि पर्युदासार्थम्, अन्यथा प्रत्ययग्रहणपरिभाषया न स्यात् ॥\nसंख्यायाः कन्स्यादार्हीयेऽर्थे न तु त्यन्तशदन्तायाः । पञ्चभिः क्रीतः पञ्चकः । बहुकः । त्यन्तायास्तु साप्ततिकः । शदन्तायाः । चात्वारिंत्कः ॥\nसंख्याया अतिशदन्तायाः कन् - सह्ख्यायाः । तिश्च शश्च तिशतौ, तौ अन्ते यस्याः सा तिशदन्ता, न तिशदन्ता अतिशदन्ता । द्वन्द्वगर्भबहुव्रीहिगर्भो नञ्तत्पुरुषः । साप्ततिक इति । सप्तत्या क्रीत इत्यर्थः ।तेन क्रीत॑मिति ठञ् । चात्वारिंशत्क इति । चत्वारिंशता क्रीत इत्यर्थः ।तेन क्रीत॑मिति ठञष्ठस्य तकारात्परत्वात्कः ।\nसंख्याया अतिशदन्तायाः कन् - त्यन्तशदन्ताया इति । त्यन्तसहिता शदन्तेत्युत्तरपदलोपी समासः ।थ पञ्चक इति । लौकिक्याः सङ्ख्याया उदाहरणम् । बहुक इति । पारिभाषिक्याः । साप्ततिक इति । ठञो ञित्त्वादादिवृद्धिः । ठस्येकादेशेयस्येति चे॑तीकारलोपः । अर्थवतस्तिशब्दस्य ग्रहणाड्डत्यवयवस्य तिशब्दस्य पर्युदासो न भवतिष । कतिकः । चात्वारिंशत्क इति ।इसुसुक्तान्तात्कः॑ ।\nसंख्याया अतिशदन्तायाः कन् (1904) (कनोऽधिकरणम्) (उपसंख्यानभाष्यम्) डतेश्चेति वक्तव्यम्। इहापि यथा स्यात् &dash; कतिभिः क्रीतं कतिकम्। किं पुनः कारणं न सिध्यति? त्यन्ताया नेति प्रतिषेधः प्राप्नोति।। (5616 उपसंख्यानानर्थक्यबोधकं वार्तिकम्।। 1 ।।) - तिप्रतिषेधाड्डुतिग्रहणमिति चेदर्थवद्ग्रहणात्सिद्धम् - (भाष्यम्) अर्थवतस्तिशब्दस्य ग्रहणम्, न च डतेस्तिशब्दोऽर्थवान्।। (सिद्धान्तभाष्यम्) नैषा परिभाषा इह शक्या विज्ञातुम्, न हि केवलेन प्रत्ययेनार्थो गम्यते। किं तर्हि? सप्रकृतिकेन। क्व तर्ह्येषा परिभाषा कर्तव्या भवति? यान्येतानि शब्दसंघातग्रहणानि।। तत्तर्हि वक्तव्यम्? न वक्तव्यम्, अर्थवद्ग्रहणात्सिद्धम्। ननु चोक्तम् &dash; नैषा परिभाषेह शक्या विज्ञातुं न हि केवलेन प्रत्ययेनार्थो गम्यते केन तर्हि सप्रकृतिकेन &dash; इति। केवलेनापि प्रत्ययेनार्थो गम्यते। कथम्। उक्तम् &dash; अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्।।
  