text: मैंने पूछा माता से,\nअस्तित्व है क्या मेरा,\nपहचान भी बता दो मुझे,\nक्यों आया संसार में।\nसुन प्रश्न माँ बोली,\nबेटे कण है तू उस सृष्टि का,\nहिस्सा है उस परम सत्य का,\nतुझसे बनी यह सृष्टि,\nबनाने यह आया तू।\nयही अपनी पहचान है,\nज्ञान अपना भी महान है,\nवसुधैव कुटुम्बकम् की,\nसारे संसार में शान है।\nप्रस्तुतकर्ता विकास सिंह पर 9:26 am कोई टिप्पणी नहींः\nन पियो या जहरे भईया, ई तो अच्छे अच्छेन के घरन्ने बिगाड दैत है। कैंसर होई जात , टी०वी० होयवे, मोढो छोटो होय जाय। बाल बच्चन्ने पढाये लिखावें में पैसा को यूज करो।हमार साथ कसम खायलेयो आगे ते धूमर्पान नान करोगे।\nJAI BHARAT POLLUTIONLESS BHARAT\nअपने सुझाव भेजें\nआपका विकास सिंह\nप्रस्तुतकर्ता विकास सिंह पर 9:24 am कोई टिप्पणी नहींः\nएकदा एकः सार्थवाहः वने गच्छति स्म।\nतस्य पार्श्वे बहुनि धनानि आसन्।\nसः अनेकैः जनैः सह गच्छति स्म।\nमध्यवने पन्थाः गहनाः दुष्कराः च आसीत्।\nते सर्वे जनाः मध्यवनैव अतिष्ठन्।\nतत्र एकः महावटवृक्षः आसीत।\nसार्थवाहः सर्वस्य कुशलक्षेमं अपृच्छ्त।\nसः अकथयत्,"वयं सर्वे जनाःमिलित्वा किमपि गीतं गास्यामः।\nस्नानं कृत्वा भोजनं खादिष्यामः।"\nजनं कृत्वा सर्वे अशेरत।\nवृक्षस्य उपरि अनेकैः वानराः आसन्।\nसर्वे वानराः तत्र आगत्य तानजागरयन अकथयन च "अनेकादैत्याः अत्र आगच्छन् सन्ति।"\nसर्वे जनाः उत्थाय स्ववस्तुनि तत्रैव अमुञ्चय अधावन।\nसर्वे वानराः मिलित्वा भोजनं खादित्वा, वृक्षस्य उपरि गत्वा, अहसन्।\nविकास सिंह रचित\nप्रस्तुतकर्ता विकास सिंह पर 9:20 am 1 टिप्पणीः\n1. "गीतिकाव्यं किम् अस्ति"?\nसंस्कृतसाहित्यस्य परमं रमणीयं सरसं मधुरं च अङ्गं गीतिकाव्यम् अस्ति। यद्यपि काव्यशास्त्रग्रन्थेषु गीतिकाव्यस्य पृथक्-काव्याङ्गस्य रूपे विवेचनं न मिलति तथापि इदं गीतिकाव्यं खण्डकाव्यस्य अन्तर्गते वयं स्थापयितुं शक्नुमः, यतोहि अस्मिन् मानवजीवनस्य कस्याश्चित् विशिष्टघटनायाः चित्रणं कुशलतया क्रियते । गीतिकाव्ये मानवजीवनस्य काञ्चित् एकां विशेषघटनां तन्मयतया रागात्मकतया सह ध्वन्यात्मकशैल्यां छन्दोबद्धः क्रियते। गीतिशब्दस्य आँग्लपर्यायः "LYRIC" अस्ति। ग्रीक भाषायां "लायर" एकवाद्य विशेस्य नाम अस्ति। यस्मिन एकेन जनेन गीतं गीयते । लायर अस्मात शब्दात LYRIC शब्दः उत्पन्नः अभवत । अतः सगीतेन सह अस्य नित्य सबंधः अस्ति। अत एव गीतिकाव्येषु गेयता अनिवार्यता एव वर्तते।\n2." गीतिकाव्यस्य प्रमुखाः तत्त्वाः "\nगीतिकाव्यस्य प्रमुखाः तत्त्वाः सन्ति----------------\n३। रागात्मक्ता ,\n५। भावमयता ,\n६। रसात्मक्ता ,\n७। व्यञ्जनात्मक्ता ,\n3। "गीतिकाव्यस्य प्रमुखाः भेदाः\nइमानि गीति काव्यानि कानिचित् तु मुक्तकशैल्यां लिखिताः यथा भर्तृहरेः शतकत्रयं, अमरूकस्य अमरूकशतकमादयः। कानिचित् च प्रबन्धात्मकशैल्यां लिखिताः यथा मेघदूतं ,गीतगोविन्दमादयः। कानिचित् तु निबन्धात्मकशैल्यां लिखिताः यथा ऋतुसंहारम्।\n१. मुक्तकगीतिकाव्यमिस्य प्रत्येकं श्लोकं अर्थावबोधस्य दृष्टया स्वस्मिन् पूर्णं भवति। मुक्तककाव्ये काचित् विशिष्टा कथा न भवति। प्रत्येकं पद्यं स्वस्मिन् पूर्णं सरसं मधुरं च भवति । रसस्य अभिव्यक्ति अपि भवति।\n२. प्रबन्धात्मके गीतिकाव्ये आरम्भात् अन्तपर्यन्तं एकमेव कथासूत्रं चलति। अत एव अस्मिन् सन्दर्भादिभ्यः पूर्वापरः सम्बंधः अर्थावबोधाय अपेक्षितं वर्तते।\n३. कालिदासस्य "ऋतुसंहारम्" तु गीतिकाव्यस्य आभ्यां द्विविधभेदाभ्यां भिन्नमस्ति यतोहि न तु अस्मिन् एकं कथासूत्रमस्ति न च अस्य प्रत्येके सर्गे एकस्याः ऋतुनः वर्णनमस्ति अर्थात् अत्र प्रत्येकस्य सर्गस्य पद्यसमूह् तु एकस्य निबन्धरूपे प्रस्तुतं करोति, अतः इदं निबन्धात्मक-गीतिकाव्यमस्ति।\n१।मेघदूतम् :-- संस्कृतसाहित्यस्य गीतिकाव्येषु आदिग्रन्थः मेघदूतमस्ति। अस्य लेखकः कालिदासः अस्ति। कालिदासस्य समय ४ ई० मन्यते। अस्मिन् गीतिकाव्ये मध्ये धनपति-कुबेरस्य शापेन निर्वासितस्य एकस्य विरहयुक्तस्य यक्षस्य मनोव्यथायाः मार्मिकं चित्रणमस्ति। मेघदूते प्रकृत्याः अन्तश्च बाह्यश्च स्वरूपस्य भव्यचित्रणमस्ति। अस्य ग्रन्थस्य द्वौ भेदौ स्तः पूर्वमेघ-उत्तरमेघ ।पूर्वमेघे ६६ श्लोकानि सन्ति। उत्तरमेघे ५५ श्लोकानि सन्ति।\n२।ऋतुसंहारम्ः-- कालिदासस्य रचना ऋतुसंहारं निबन्धात्मक-गीतिकाव्यमस्ति। अस्य प्रत्येके सर्गे प्रत्येकस्य ऋतुनः वर्णनमस्ति।अत एव अस्मिन् ग्रन्थे षड्-ऋतुवर्णनमस्ति।\n३।शतकत्रयम्ः-- भर्तृहरिणा शतकत्रयस्य रचना कृता। भर्तृहरेः समय ७ ई० मन्यते। शतकत्रये मध्ये त्रीणि गीतिकाव्यानि सन्ति\nनीतिशतके तेन मानवजीवनस्य आचार-व्यवहारस्य सद्गुणान् वर्णनं क्रियते । श्रङ्गारशतके श्रङ्गारस्य चित्रणं सम्यकतया क्रियते। वैराग्यशतके सः सन्तोषं परमसुखं वैराग्यस्य च अस्य साधनं मन्यते । प्रत्येके शतके १०० श्लोकानि सन्ति।\n४।अमरूकशतकम्ः-- अस्य गीतिकाव्यस्य लेखकः अमरूककविः अस्ति। अस्य समय ९ ई० मन्यते । अमरूकस्य कविता मनोहारिणी अस्ति। रसकवेः अमरूकस्य कविताः मनोरमं श्रृङ्गारपूर्णमस्ति। अस्मिन् १०० श्लोकानि सन्ति।\n५। भल्लटशतकम्ः-- अस्य लेखकः भल्लटः अस्ति। अस्य समय ९ ई० मन्यते। अयं संस्कृतस्य गीतिसाहित्यस्य अत्यन्तः प्रसिद्धः कविः अस्ति। एतस्य पद्यानां उध्दरणं उत्तमकाव्यस्य दृष्टान्तरूपेण अलंकारग्रन्थेषु दत्तवन्तः।ग्रन्थेऽस्मिन् नीति-शिक्षा-श्रृङ्गारस्य वर्णनमस्ति।\n६।गाथासप्तशतीः-- अस्मिन् दरबारी-कवितायाः चित्रणमस्ति। गाथासप्तशती प्राकृतभाषायाः गीतिसाहित्यस्य अनमोलः निधिः अस्ति। अस्य भाषा प्राकृतं छन्द च गाथा अस्ति। अस्मिन् गीतिकाव्ये ७०० गाथाः सन्ति। अस्य लेखकः हालः अथवा शालिवाहनः अस्ति। अस्मिन् काव्ये सामान्य-लोकजीवनस्य एव चित्रणमस्ति। अत एव अयं प्रगतिवादी-कवितायाः प्रथमम् उदाहरणमस्ति। अस्य समय १२ई० मन्यते।\n७।आर्यासप्तशतीः-- अस्य लेखकः गोवर्धनाचार्यः अस्ति। बंगालस्य अन्तिमनरेशस्य लक्ष्मणसेनस्य सभायाः एषः कविः अस्ति। अस्य समय १२ई० अस्ति। अस्मिन् गोवर्धनाचार्येण आर्याछन्दस्य प्रयोगं क्रियते।श्रृङ्गारस्य सर्वाणाम् अवस्थानां चित्रणं रोचकतया शैल्या बभूव।\n८।गीतगोविन्दम्ः-- अस्य लेखकः जयदेवकविः अस्ति। सः बंगालनरेशस्य लक्ष्मणसेनस्य सभायाः कविः अस्ति। अस्य समय १२ई० अस्ति। अयम् अमरकृतिः भक्तिरसेन पूरितमस्ति। अस्मिन् काव्ये १२ सर्गाः सन्ति।अस्मिन् राधा-कृष्णयोः भक्तिभावस्य वर्णनमस्ति।गीतगोविन्दं तु भगवती-सरस्वत्याः सौन्दर्यस्य माधुर्यस्य च पराकाष्ठा एव वर्तते। शब्दमाधुर्याय एकम् उदाहरणम् अस्ति--\nविहरति हरिरिह सरस-वसन्ते\nनृत्यति युवति-जनेन समं सखि विरहि-जनस्य दुरन्ते ॥\nराधायाः रसमयः वर्णनमस्ति यथा----\nहरिरिह मुग्ध-वधू-निकरे विलासिनि विलासति केली-परे ॥\nपीन-पयोधर-भार-भर्ण हरिं परिरभ्य सरगम् ।\nगोप-वधूरनुगायति काचिद् उदनचित-पञ्चम-रागम् ॥\nगीतगोविन्दस्य प्रभावः सम्पूर्णभारतवर्षे व्याप्तमस्ति।भारतदेशस्य सांस्कृतिकनृत्येषु उपरिः अपि अस्य अधिकं प्रभावम् अस्ति ।\n९।जैन-परम्परायां गीतिकाव्यस्य विवेचनम्ः-- कालिदासस्य मेघदूतस्य समस्यापूर्त्येः अनेकानां जैनकाव्यानां रचना अकुर्वन्, येषु प्रमुखाः सन्ति---\n(१) पार्श्वाभ्युदयम्-- अस्य लेखकः जिनसेनः द्वितीय :अस्ति।अस्य समयः ८-९ ई० अस्ति। अस्मिन् ३६४ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ४ सर्गाः सन्ति। समस्यापूर्तेः रूपे मेघदूतस्य सर्वाणि श्लोकानि अस्मिन् काव्ये प्रयुक्तमस्ति। अस्य अङ्गीरसः शान्तः अस्ति।\n(२)नेमिदूतम्--अस्य लेखकः विक्रमकविः अस्ति।अस्य समयः १४ ई० अस्ति। अस्मिन् मध्ये २२तीर्थकरस्य नेमीनाथस्य तस्य भार्यायाः राजमत्याः च चरितस्य चित्रणमस्ति।\n(३)शीलदूतम्--अस्य लेखकः बृहत्तपागच्छीय चरित्रसुन्दरगणिः अस्ति।अस्य समयः १५ई० अस्ति। अस्मिन् १२५ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् मेघदूतस्य अन्त्यचरणानां वर्णनमस्ति। अस्मिन् काव्ये स्थूलभद्रेण स्वपत्नीं स्वशीलकारणेन जैनधर्मे दीक्षितं क्रियते।\n(४)जैनमेघदूतम्--अस्य लेखकः मेरूतुंगः अस्ति।अस्य समयः १४- १५ई० अस्ति। अस्मिन् १९६ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् मध्ये २२तीर्थकरस्य नेमीनाथस्य तस्य भार्यायाः राजमत्याः च चरितस्य वर्णनम् अस्ति।\n(५)पवनदूतम्--अस्य लेखकः वादिचन्द्रः अस्ति।अस्य समयः १६ ई० अस्ति। अस्मिन् उज्ज्यन्याः नृपः विजयनरेशः नायकः तस्य च महिषिः तारा नायिका अस्ति। अपहृत-तारायै नृपः पवनेन सन्देशं प्रेषयति।\n(६)चन्द्रदूतम्--अस्य लेखकः विमलकीर्तिः अस्ति।अस्य समयः १७ ई० अस्ति। अस्मिन् १४१ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् चन्द्रमसं दूतरूपे नियुक्तं कृत्वा ऋषभदेवस्य वन्दनायाः निमित्तं प्रेषितवान्।\n(७)मेघदूतसमस्या-लेखः --अस्य लेखकः उपाध्यायः मेघविजयः अस्ति। अस्य समयः १७ ई० अस्ति। अस्मिन् १३० श्लोकानि सन्ति।\n(८)चेतोदूतम्--अस्य लेखकः अज्ञातः जैनाचार्यः अस्ति। अस्मिन् १२९ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् चित्तं दूतं निर्माय गुरोः पार्श्वे प्रेषयति ।\n१०। जैनेत्तर-परम्परायां कालिदासस्य मेघदूतस्य समस्यापूर्त्येः द्वे गीतिकाव्ये अपि मिलतः, तौ स्तः--\n(१)सिध्ददूतम्--अस्य लेखकः अवधूतराम योगी अस्ति।अस्य समयः १५ ई० अस्ति। अस्मिन् १३८ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे छायापुरुषं दूतं निर्मीत्य कैलासस्थ-ब्रह्मविद्यायाः पार्श्वे प्रेषयति ।\n(२)हनुमद्दूतम्--एतस्य लेखकः नित्यानन्द शास्त्री अस्ति। अस्य समयः २० ई० अस्ति। अस्य निवासस्थानं राजस्थानप्रांतस्य जोधपुरनगरमस्ति ।\n(१) हंससंदेशम्-- अस्य लेखकः वेदांतदेशिकः अस्ति। अस्मिन् ११० श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे हंसं दूतं निर्माणं कृत्वा कविः प्रेषयति। हंससंदेशं तु आध्यात्मिकं रचना अस्ति। अत्र रामचन्द्रः अखण्ड-सच्चिदानन्दः भगवान् अस्ति, जानकी तु मुमुक्षुजीवमस्ति, हंसः आचार्यः अस्ति।\n(२)हंसदूतम्-- अस्य लेखकः रूपगोस्वामिः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे हंसं दूतं निर्माणं कृत्वा राधा कृष्णस्य पार्श्वे मथुरां प्रेषयति। अस्मिन् ग्रन्थे मथुरायाः वैभवं, कृष्णस्य मित्रसमूहस्य, राधायाःविरह-व्यथायाः चित्रणमस्ति।\n(३)वाङ्मंडनगुण दूतम्-- अस्य लेखकः वीरेश्वरकविः अस्ति। अस्मिन् १०१ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे स्वकवितां दूतं निर्माणं कृत्वा कविः नृपस्य भीमसेनस्य पार्श्वे प्रेषयति।\n(४)चन्द्रदूतम्-- अस्य ग्रन्थस्य लेखकः एकः जनः तु न अस्ति, अपितु अनेकैः जनैः प्रथक्-प्रथक् चन्द्रदूतस्य रचना कृताः। प्रमुखाः कवयः विनयप्रभुः, विनय विजयगणिः कृष्णचन्द्रः तर्कालंकारः च सन्ति।\n(५)इन्दूदूतम्-- अस्य लेखकः विनय विजयगणिः अस्ति।अस्य समयः १७ ई० अस्ति। अस्मिन् १३१ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे शान्तरसस्य प्रधानता वर्तते। कविः चन्द्रमसं दूतं निर्मीत्य स्वगुरोः पार्श्वे प्रेषयति।\n(६)स्तवमाला-- अस्य लेखकः रूपगोस्वामी अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे श्रीकृष्णस्य , राधायाः, वृन्दावनस्य, यमुनायाः च स्वरूपस्य राधाकृष्णयोः ललितक्रीडायाः रसमयः वर्णनं वर्तते।\n(७)पदकल्पतरुः -- अस्य लेखकः गोविन्ददासः अस्ति।अस्य समयः १६ ई० अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे वैष्णव-भक्त्या पूरितं गीतानि सन्ति।\n(८)सारार्थ-दर्शिनी-- अस्य लेखकः विश्वनाथः चक्रवर्ती अस्ति।अस्य समयः १६ ई० अस्ति।\n(९)पदामृतसमुद्रः--अस्य लेखकः राधामोहनः ठाकुरः अस्ति।अस्य समयः १७-१८ ई० अस्ति।\n5।सन्दर्भ-ग्रन्थ सूची :--\n१।संस्कृतसाहित्य का इतिहास --- डॉ० ऊमाशंकर शर्मा "ऋषि"प्रकाशन-- चौखम्भा संस्कृत प्रतिष्ठान\n२.संस्कृतसाहित्यका समीक्षात्मक इतिहास--- डॉ० कपिलदेव द्विवेदी\n३.संस्कृतसाहित्य का इतिहास---आचार्य बलदेव उपाध्याय प्रकाशन-- शारदा निकेतन ,वाराणसी ४.मेघदूतम्--- कालिदास व्याख्याकार-- डा० बाबूराम त्रिपाठीप्रकाशन-- महालक्ष्मी प्रकाशन ,आगरा\nविकास सिंहः विरचितः\nस्नातकोत्तर द्वितीयं सत्रम्\nजे० एन० यू० नव-देहली\nप्रस्तुतकर्ता विकास सिंह पर 9:22 am 3 टिप्पणियांः
  