text: अस्तेयं नाम चौर्यकर्मणः निवृत्तिः । मनुष्यः धनाभावेन पीडितः लोभवशात् चौर्यकर्मणि प्रवृत्तो भवति । स्तेयकर्म अपि अनेकविधं भवितुम् अर्हति । केनापि अलक्षितं निभृतं कस्यापि धनादीनां हरणं चौर्यम् इति कथ्यते । सशस्त्रदलसाहाय्येन आक्रम्य पश्यतः सपरिवारस्य कस्यचिद् धनादीनां लुण्ठनं भवति द्वितीयः प्रकारः । तृतीय प्रकारः भवति तस्करकर्म नाम विधिनियमान् उल्लङ्घ्य शासनस्य कररुप्ं राजस्वम् अदत्वा मादकद्रव्यादिनिषिध्दवस्तूनां विदेशेभ्यः आनयनम् । सर्वाणि एतानि कर्माणि दण्डार्हाणि ।
  आधुनिकन्यायव्यवस्थानुसारं कस्यापि अपराधः यावत् सप्रमाणं न सिध्यति तावत् स अपराधी इति न गण्यते । एवं व्यवहारतः चौर्थं न अपराधः, अपि तु तस्मात् निग्रहणम् अपराधः इति भवति आधुनिकी धारणा । एतावता केवलं विधिनियमाः दण्डभयं वा अपराधप्रवृत्तिम् अवरोध्दुं न क्षमाः ।
  भारतीयधर्मानुसारं कस्यापि मनः प्रवृत्तिं संस्कृत्य अपराधनिवृत्तिः सुशका । यथा परद्रव्यं लोष्टवत् मन्तव्यम् । चौर्यकर्म पापावहम् इति उपदिश्यते ।क्षणमेकं मन्यामहे यत् तव कुकृत्यं न केनापि दृष्टम्, तथापि सर्वव्यापिना ईश्वरेण तु तद् अवलोकितम् एव । पापकर्मणः फलम् अस्मिन्नेव जन्मनि अथवा परस्मिन् जन्मनि भोक्तव्यम् एव स्यात् । इत्यादिभिः संस्कारप्रदैः उपदेशैः मनुष्यः पापकर्मतः विरन्तुं शक्नोति ।
  एवं केवलं जीवनधारणात् तेजस्विता प्रशस्ता तिष्ठति । परंतु आत्मनः कल्याणार्थं मनुष्यदेहः एव साधनम्, अतः 'आत्मानं सततं रक्षेद् दारैरपि धनैरपि' इत्यपि उपदेशः पठ्यते । संक्षेपेण निष्कर्षोऽयं निष्पद्यते यद् इमं दुर्लभं नरदेहं हुत्वा किमपि श्रेष्ठं शाश्वतस्वरुपं लक्ष्यं प्राप्येत चेत् तदा अलौकिकत्यागस्य अस्य सार्थकं स्यात् । राष्ट्रस्य धर्मस्य सत्यस्य यशसः आत्मसम्मानस्य परिरक्षार्थं यदि प्राणानाम् आहुतिः प्रदीयते तर्हि तद अभिनन्दनार्हं स्यात् । कस्मिन् प्रसङ्गे प्राणत्यागः श्रेयस्करः , कस्मिन् प्रसङ्गे असमीचीनः इति निर्णेतुं कार्याकार्यशास्त्रं विचारणीयं स्यात् । भीष्मः श्रीकृष्णं ब्रूते (म. भा. शान्ति. ५५-१६)
  शिष्टाचारविरहितं लोभाविष्टं पापिनं गुरुम् अपि युध्दे यः क्षत्रियः हन्ति स एव परमार्थतः धर्मज्ञः इति कथ्यते ।
  