text: मुण्डोलि-नारायणन्, कालिकट्-विश्वविद्यालये आङ्ग्लभाषायाः प्रवाचकः, सद्यः एव लेखं प्राकाशयत् 'राष्ट्रियशिक्षणनीत्यङ्गभूतं संस्कृतस्य विशेषरीत्या पुनरुज्जीवनं भारतस्य भूतस्य तदनु वर्तमानस्य च नियमनाय कृता 'फासिवादि'-राजनैतिकी परियोजना'।
  सुशिक्षितेषु बुद्धिजीविषु च भारतीयेषु आर्यभाषायाः संस्कृतस्य उत्पाटने अपसारणे च 150वर्षेषु कृतानां महत्तरप्रयत्नानां तदर्थं व्ययितानां शक्तीनां चावगमनं पूर्वपीठिकारूपेण बोधप्रदं भवेत्। ज्ञातसंस्कृतिषु वरिष्ठायाः अविरतायाः प्रगततमायाः ज्ञानसंहतेः अविच्छिन्नसूत्रस्य पुष्टिकरं संस्कृत-मूलम् उच्चाट्य 'अन्धःकारात्' 'डेविल्-पूजनात्' भारतीयान् दूरीकृत्य भारतस्य भारतानां च आमूलं रूपान्तरणं परिवर्तनं वैकार्यं च सरभसा सहजतया च भवेत् इति पाश्चिमात्याक्रान्तॄणां चिन्तनम् आसीत्।
  स्वातन्त्र्यात् प्राक् संस्कृतस्य तीव्रह्रासात् पूर्वप्रतिष्ठालोपात् च प्रकल्पोऽयं सुष्ठु प्रगतिं करोतीति अभासत। परन्तु प्रतिज्ञा सा नवीनायाम् उषायाम् विगल्यमाना अस्ति यत्र संस्कृतस्य अभूतपूर्वम् उज्जीवनं स्फुटं दृश्यते नित्यं नवीनाः पाठकाः भाषकाः अनुषङ्गिनश्च सहस्रशः युज्यन्ते।
  संस्कृताय यथोचितं सम्मानपदम् अभिदातुं कृतं सर्वकारस्य निर्णयं तथा च नूतनशिक्षानीतौ अस्माकं सांस्कृतिकस्वरूपं समञ्च्य देवभाषां सङ्गमयितुं सर्वकारस्य प्रयत्नं दृष्ट्वा नैकाः इव प्रतिकूलतया अतिप्रवृत्तः इति भासते प्रवाचक-नारायणन्-महोदयः।
  विवादं क्रोधं च पृथक्कृत्वा विषयस्य वास्तवं पश्यामः। विषयोऽपि प्रस्तुतः तेन प्रवाचकेन यस्य शोधः 'कूटियाट्टम्' इति संस्कृतमूलायां केरलीयकलायां निहितः, यथा तस्य "Over-Ritualization of Performance: Western Discourses on Kutiyattam" (TDR: The Drama Review, The MIT Press, Volume 50, Number 2 (T 190), Summer 2006, pp. 136-153) इत्याङ्ग्लप्रकाशनेन प्रामाण्यते। एतेन एकेन प्रबन्धेन विना अस्य महाभागस्य नान्यः कश्चन प्रकाशितः प्रबन्धः, सहभावकेक्षितः वान्यथा, यः महोदयस्य भाषाज्ञानं बोधयेत्।
  प्रतिपादनम्ः संस्कृतं सर्वं समानीकृत्य भारते विद्यमानान् सर्वान् अपि भेदान् अपाकरिष्यति, तादृशस्य सारूप्यस्य दिशि गच्छन् सर्वकारः संस्कृतं बलात् सर्वैः कण्ठे धारयति।
  क्रिस्तपूर्वद्विशततमेष्वपि अब्देषु भरतमुनिः नाट्यशास्त्रे लिखति यत् नाटकेषु भिन्नैः नटैः भिन्नाः समुचिताः भाषाः प्रयोक्तव्याः। मागधी, आवन्ती, प्राच्या, शौरसेनी, अर्धमागधी, बाह्लीका, दाक्षिणात्या इति भाषाः तेन उल्लिखिताः। भारतीयकलाकौशलदृष्टिविषये आधिकारिके ग्रन्थे एतासां भाषाणाम् उल्लेखः भाषाणां सर्वदेशीयत्वं परस्परपूरकत्वं च स्पष्टतया प्रतिपादयति।
  तत्समतद्भवशब्दैः सर्वविधासु भारतीयभाषासु संस्कृतं मूलभूतं वर्तते। संस्कृतभूमौ एव प्रादेशिकसंस्कृतीनां शब्दसौष्ठवं व्याकरणतन्त्रं भाषागतः साहित्यगतः च सम्पातः निहितः यतः ताः विकसिताः समृद्धिं गताः।
  कन्नड-तेलुगु-तमिल-मलयालम्-बंगाली-गुजराती-इत्यादिभिः नैकाभिः प्रादेशिकलिपिभिः लिख्यते स्म। स्थानिकभाषायाः संस्कृतस्य च लिपिः समाना भवति स्म। अद्यापि दृश्यते यत् गीताप्रेस-इत्यस्य संस्कृतप्रकाशनानां प्रतयः स्थानिकलिपिषु अपि लभ्यन्ते।
  वस्तुतः न खलु नैकानां भारतीयभाषाणां मातृस्थाने स्थितं संस्कृतम्, अपि तु औपनिवेशिकशक्तीनाम् अवशेषरूपम् आग्ङ्लम् एव सर्वासां प्रादेशिकभाषाणां नितरां दुर्दशां क्रियमाणम् अस्ति। तासु तादृशीं विकृतिम् उत्पादयति यत् नैकोऽपि कौन्वेन्ट्-शिक्षितः छात्रः एकं वा सरलतमं पूर्णं वाक्यं कन्नडेन हिन्द्या तमिलेन वा वक्तुं समर्थः।
  प्रतिपादनम्ः संस्कृतस्य पुरस्करणाय सा 'योजिका भाषा' इति कथ्यते, भारतस्य गौरवशालिनः इतिहासस्य यः इतिहासः एव कृतकः।
  निराकरणम्ः भारतीयेतिहासस्य नवच्छात्रोऽपि, किम्बहुना जगतः इतिहासस्य वा, सहजतया अवगच्छेत् यत् प्रत्येकम् अपि सभ्यतायाः वा ज्ञातेः वा गणस्य वा ज्ञानभाण्डारं सावधानतया रक्ष्यते स्म। तादृशस्य मूलभूतस्य ज्ञानभाण्डारस्य सङ्कलनं संवर्धनं च कर्तुं क्षमस्य बुद्धिविन्यासस्य आधारभूता 'संस्कृता' व्याकरणनिर्व्यङ्गा शब्दसौष्ठवसम्पन्ना भाषा नाम भारतस्य प्रतिभायाः एव प्रमाणम्। अत्यन्तं सुदृढा एषा भारतीया पद्धतिः मूलज्ञानस्रोतसः मूलभाषायाश्च संस्कृतस्य अस्तित्वं संरक्ष्यापि स्थानिकभाषाभिवृद्धिं शास्त्रसमृद्धिं परस्परसंवादप्रचोदनां विश्वस्तरीयगुणवत्तां नवतां च समसाधयत्।
  कथमुतान्यथा राजराजचोऴः तादृशान् भव्यमन्दिरान् निरमात्? कथं नाम एळुतच्छन् अध्यात्म-रामायणम् अलिखत्? कथमिव हम्पी जगतः द्वितीयं महत्तरं नगरम् अभूत्? किमु संस्कृतज्ञानां कश्चन लघुगणः कष्टजीविनः श्रमिकान् संदम्य एतावन्ति महान्ति सांस्कृतिकलक्षणानि रचयामास? किं वा संस्कृतमेवैका भाषा सैव च सामान्यजनदुःखकरिणी इति आसीत् स्थितिः?
  संस्कृतमेव नु खलु नवनिर्मितेः सततसमृद्धेः प्रवर्तकमासीत्? न वा खलु स राजमार्गः ज्ञानस्य सम्पत्तेश्च वहनमकरोत् सर्वेषु प्रादेशिकभाषाक्षेत्रेषु? नासीद्वा विज्ञान-कला-उद्योगानां भाषा, नेतृणां कर्तृणां सिसाधयिषुणां भाषा, आर्याणां भाषा? न वा खल्वासीत् योजिका एतत्सर्वं सन्धातुम्?
  औपनिवेशिकशक्तीनां प्रवृत्तिः सर्वदा फलकं सम्मार्जयितुं प्रयतते, उपनिवेशितानां चेतस्सु नवीनायाः अहन्तायाः आधानं चिकीर्षते - औपनिवेशिकानां 'श्रेष्ठतर'-चिन्तनपद्धत्यनुगुणम्। इदमेव कारणं तेषां कृते पर्याप्तं संस्कृतस्य समूलविनाशाय स्थानिकानां च आमूलाग्रपरिवर्तनाय। संस्कृतम् एव लक्षणभूतं द्वेष्यायाः भारतीयसभ्यतायाः हिन्दुसंस्कृतेश्च। मेक्कोलेत्ः विन्स्ट्न्-चर्चिल्-पर्यन्तं सर्वैरपि 'समाजसुधारकैः' राजनयिकैः वा स्वस्य आशयः अस्मद्विद्वेषश्च प्रकटीकृतः। अस्माकम् अस्तित्वं किन्द्योतकम् इत्यपि स्पष्टतया निर्दिष्टम्।
  तथाभूतेऽपि ये संस्कृते भारतीयज्ञानपद्धतिषु च बहिष्करणस्य दमनस्य च निराधारम् आरोपं कुर्वन्ति तेषाम् आरोपानां सप्रमाणं खण्डनं पश्यामः।
  Eighteenth Century इति लेखे गान्धिवादी विचारकः धर्मपालः बहुभ्यः वृत्तेभ्यः उद्धरणानि ददाति। तेषु पोलौकस्य Death of Sanskrit इत्यत्र उद्धृतम् ऐडमस्य प्रसिद्धं वृत्तम् अपि अन्यतमम्। भारतीयसमाजे सार्वत्रिकं दैन्यम् अज्ञानत्वम् चास्तीति प्रसृतमान्यतां नर्दन्तः नक्क्यनसकाः तत्रत्यान् अंशान् पठित्वा विस्मयं कुर्युः।
  पाठशालानां संख्या उपलब्धता च, विद्यार्थिसंख्या, तेषां पूर्ववृत्तम् अध्ययनविषयाश्च सर्वमपि नितराम् अध्ययनीयम्। नासन् प्रायः आभारतं समानाः न्यासाः, परन्तु एतासाम् अस्तित्वं संस्कृतम् अनन्यदमनकं प्रत्यक्षवैषम्यकारकम् इति मूर्खतापूर्णस्य आरोपस्य खण्डनाय अलम्।
  निराकरणम्ः प्रवाचकमहोदयस्य मतानुसारं पूर्वं यतो हि संस्कृतम् जनेभ्यः अगम्यम् अज्ञेयं चासीत् विशिष्टाभिजातवर्गं विहाय (पूर्वोक्तखण्डनविरुद्धम्), अस्माभिरवश्यं प्रायश्चित्तरूपेण अधुना सर्वेभ्यः एव संस्कृतं दुष्प्राप्यं कारणीयम्। ब्रितानीयराज्यशास्त्रविदा रोजर्-ग्रिफ़्फ़िनेन प्रस्तुताम् प्रत्यक्षासिद्धां अप्रमाणितां पौनर्भविकचरमराष्ट्रवादितायाः संकल्पनाम् आधृत्य सः संस्कृतस्य पुनरुत्थानम् अवरोद्धुं प्रयतते। मुण्डोलि-नारायणन् हठति यत् अशीतिलक्षाधिकहिन्दुयुतं राष्ट्रम् एकाम् अप्रामाणिकां कासंकल्पनाम् अनुसृत्य अनुचरेत् या सर्वासु सभ्यतासु समानतया आचर्यते इति प्रस्तावकस्य मतं, भारतीयसभ्यतायाः सांस्कृतिकं भाषिकं च अनन्यत्वम् अविगणय्य। भारते हिन्दूनां परस्परं नैकेषु सामाजिकभेदेषु सत्सु अपि ईदृशाः बादरायणकल्पिताः प्रत्यक्षफलं विरुद्ध्यन्ते।
  संस्कृतस्य उपलब्धता भविष्यति सुगमा न स्यात् इत्यर्थं लेखकः सामाजिक-राजकीयं वैचक्षण्यं प्रदर्शयितुं यायत्यते। परन्तु संस्कृतस्य अध्ययनं न केवलं ऐतिहासिकं दार्शनिकम् आध्यात्मिकं वा ग्रन्थभाण्डारं उद्घाटयति अपि तु ज्यौतिष-गणित-आयुर्वेद-काव्य-आदीनाम् अद्भुतं जगत् पिपठिषवं छात्रं दर्शयति।
  ननु मन्यामहे क्षणं यावत् यत् संस्कृतं सत्यमेव दुष्प्राप्यम् आसीत् पुरा। किन्तु तथा चेत् तत् अत्यन्तं सुलभप्राप्यं यथा स्यात्, सर्वप्राप्यं यथा स्यात्, तदनु तत्रस्थः बहुश्रुतानां पण्डितानाम् अभावात् भारतीयसभ्यतायां निहितः कीलितः महाशास्त्रनिधिः यथा अपावृणुयात् तथा करणं श्रेयस्करं किल?
  उद्वेगकरमिदं यत् संस्कृतं (तदनुगुणं भारतीयं दर्शनं च) येन विश्वाय आयुर्वेद-वेदान्त-योग-शून्य-आदीनि प्राणदायकानि उपायनानि दत्तानि तदेव लेशमात्रम् अपि सत्यम् असति तथ्यशून्यतया उद्दामैः आरोपैः एतादृशकठोरतया आक्षिप्यते।
  निराकरणम् : लेखस्यान्ते लेखकः तस्य उत्तरहीनस्य मूलप्रश्नस्य बलात् एव उत्तरं विरचयति "कस्येदं संस्कृतं भोः?" इति।
  कूटियाट्ट-विषये प्रबन्धं लिखित्वा लेखकः संस्कृतपाण्डित्यं प्रतिपादयति, कथं च संस्कृतं सुचितैः विशिष्टविचारपद्धतीनां अनुसर्तृभिः कैश्चित् जनैः एव सूक्ष्मतया व्याक्षिप्तव्यम् इति स्वचिन्तनं विवृणोति।
  किन्तु इदं विशिष्टवर्गीयतावादितां व्यावर्तकतावादितां च दर्शयति। लेखकस्य निर्देशाः भारतीयमूल्यानां पूर्णतया विरोधिनः। स्वस्यैव प्रतिपादनस्य खण्डनं भवेदिति अपरः काविषयः।
  किमर्थम् अन्येभ्यः संस्कृतस्य भारतीयसंस्कृतेश्च सत्यान्वेषणस्य स्वातन्त्र्यम् ईर्ष्यया निरोद्धव्यम्? न वा सा भारतीया पद्धतिः?
  किमर्थं संस्कृतं सर्वसुलभं सर्वत्रोपलब्धं न कारणीयं यस्मात् सर्वमपि शास्त्रं सर्वैः भारतीयैः सुसाध्यं सुचर्च्यं सुविचारितं च भवेत्?
  