text: ( बिहारः सांस्कृतिकनिधिसम्पन्नं राज्यम् । इदं न केवलं धर्म-दर्शन ज्योतिष-व्याकरणादिशास्त्राणां भूमिः अपितु संगीत-नृत्य-चित्र प्रभृतीनां कलानामपि विकासस्थलया अत्र प्रचलिताः विविधाः सांस्कृतिकाः क्रियाकलापाः पुरुषार्थ चतुष्टयेन सम्बद्धा आत्मानुरञ्जकाश्च। कलानां वृद्धौ राज्यस्य सांस्कृतिकसमृद्धौ च अत्रत्यानां सर्वेंघां धर्मानुयायिनां विविधानां जातीनाञ्च योगदानम् )
  1. संगीतं कलासु प्रमुखम्। गीतं नृत्यं च वाद्यं च त्रयं संगीतमुच्यते। देवाराधनस्य पुरुषार्थसम्प्राप्तेः प्रमुखं साधनमेतत्। एतदर्थं लोकजीवनस्य अभिन्नम् अङ्गमिदम्।
  जनैः समायोजितेषु संस्कारोत्सवेषु तत्तद्भावपुरस्सरं गीतानि गीयन्ते। तानि च गीतानि संस्कारगीतानि कथ्यन्ते। तेषु मुण्डन -यज्ञोपवीत- विवाह कोहवर - सोहर समदाओन-गीतानि मुख्यानि। अत्र संगीत-परम्परायां केचिद् विशिष्टाः साधकाः अभवन्। तेषु स्वनामधन्याः पण्डित रामचतुर-मल्लिक-पण्डित सियराम तिवारी- प्रभृतयः विश्वविश्रुताः।
  संधि विच्छेद : चायं = च + अयं। साधनमेतत् = साधनम् + एतत् । अङ्गमिदम् = अङ्गम् + इदम्। संस्कारोत्सवेषु = संस्कार + उत्सवेषु । देवाराधनस्य =देव + आराधनस्य। एतदर्थम् = एतत् + अर्थम् । तत्तद्भावपुरस्सरं = तत् + तत् + भावपुरस्सरम्।
  संधि विच्छेद : रासकेति = रासक+ इति। एवमेव = एवम् + एव। अञ्चलान्तरेष्वपि = अञ्चल + अन्तरेषु + अपि। डोमकचादयः = डोमकच + आदयः। इत्यादयः = इति + आदयः। कमलापूजेति = कमलापूजा + इति।
  3.नाट्यं जनरुचिवर्द्धकं लोकाराधनक्षमं विज्ञैः पञ्चमो वेदः कथ्यते अत्र राज्ये विशिष्टेषु समारोहेषु पूजनावसरेषु च जनैः ऐतिहासिकवृत्तमिश्रितानि सामाजिकानि च नाट्यानि सोत्साहं प्रस्तूयन्ते जनैश्च बहुमन्यन्ते गीत-नृत्यसमन्वितानि लोकनाट्यान्यपि प्रचलितानि।
  5 मूर्तिकला अपि राज्यस्य वैभवम् अत्र मृन्मयानि विविधवस्तुरचितानि च क्रीडनकानि आपणेषु बहुधा दृश्यन्ते। धार्मिकावसरेषु च प्रायः मूर्तिकलाविद्भिः तृण-कर्गद मृद्भिः संरचिताः देवमूर्तयः स्थाप्यन्ते जनैः पूज्यन्ते च। कुम्भकारैः मृत्तिकानिर्मिताःगजानां घोटकानाञ्च मूर्तयः विवाहावसरेषु विशेषतः मण्डपाभ्यन्तरे स्थाप्यन्ते।
  (ख) राज्यस्य अञ्चलेषु प्रसिद्धांनां लोकनृत्यानां नामानि सन्ति-खेलडिन,डोमकच, नेटुआ, जोगीरा, चैता, गौड इत्यादयः ।
  (घ) धार्मिक दृष्ट्या मूर्तिकलायाः अतिमहत्तवम् अस्ति। धार्मिकावसरेषु देवमूर्तयः स्थाप्यन्ते जनैः पूज्यन्ते च।
  