text: RBSE Class 12 Sanskrit अलंकारपरिचय\nRajasthan Board RBSE Class 12 Sanskrit अलंकारपरिचय\nअलङ्कारः सौन्दर्यवर्धक तत्त्वम् उच्यते-\n'उच्छल भूरि कीलालः शुशुभे वाहिनीपतिः' इत्यस्मिन् उदाहरणे अलङ्कारः अस्ति\n'उत्प्रेक्षा' शब्दस्य अर्थः अस्ति\nविभावना अलङ्कारस्य स्वरूपं भवति\n(क) कारणं विना कार्यकथनम्\n(ख) कार्य विना कारण-कथनम्।\n(ग) भावनां विना कार्यकथनम्\n(घ) न कोऽपि।\nधनिनोऽपि निरुन्मादा' इत्यस्यां पंक्तौ अलङ्कारः अस्ति\n......................................... धर्मान् अलङ्कारान् प्रचक्षते।\nअनुप्रासः ......................................... वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्।\nश्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने ......................................... इष्यते।\nविशेषोक्तिरखण्डेषु ......................................... फलावचः।\nअभवन् ......................................... उपमा परिकल्पकः।\nअलङ्कारः कतिविधं भवति ?\nअलङ्कारः त्रिविधं भवति-\nप्रस्फुटं सुन्दरं साम्यं कस्मिन् अलङ्कारे भवति ?\nप्रस्फुटं सुन्दरं साम्यं उपमालङ्कारे भवति।\nउत्प्रेक्षा अलङ्कारस्य लक्षणं लिखत।।\nभवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना।\nसामान्यं विशेषेण विशेषं वी सामान्येन कस्मिन् अलङ्कारे समर्थ्यते।\nसामान्यं विशेषेण विशेषं वा सामान्येन अर्थान्तरन्यासालङ्कारे समर्थ्यते।।\nशशामवृष्ट्यापि विना दवाग्निः- अत्र कोऽलङ्कारः कथं च?\nअत्र वृष्टिकारणं वनाऽपि दवाग्निः कार्यस्य उत्पत्तिः भवति, अतः विभावना अलङ्कारः।\nउपमारूपकयोः अलङ्कारयोः भेदः सोदाहरणं लिखत।\nयत्र प्रस्फुटं सुन्दरं साम्यम् भवति तत्र उपमालङ्कारः कथ्यते। यत्र उपमानस्य आरोपणं उपमेये भवति तत्र रूपकं भवति। यद्यपि रूपकालङ्कारेऽपि साम्यं भवति किन्तु तत्र उपमानोपमेययोः मध्ये अभेदत्वात् साम्यस्य स्फुटप्रतीतिः न भवति। उपमायां तु साम्यस्य स्फुटप्रतीतिः भवति।।\nउपमायाः उदाहरणं यथा-\nहंसीव कृष्ण! ते कीर्तिः स्वर्गङ्गभवगाहते।\nरूपकस्य उदाहरणं यथा-\nसंसार-विषवृक्षस्य ............................................. सज्जनैः सह।\nअधोलिखित उदाहरणेषु अलङ्काराणां निर्धारणं कृत्वा तेषां लक्षणं लिखत -\n(क) नवपलाशपलाशवनम्पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कजम्।\n(ख) लिम्पन्तीव तमोऽङ्गानि, वर्षतीवाञ्जनं नभः। असत्पुरुष सेवेव दृष्टिविफलतां गता।।\n(ग) क्व सूर्य प्रभवोवंशः? क्व चाल्पविषया मतिः। तितीर्घर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्।।\n(क) अस्मिन् उदाहरणे यमकालङ्कारः अस्ति। यतोहि अत्र प्रथमपादे पलाशद्वयस्य अर्थद्वयमस्ति। प्रथमपलाशस्यार्थः 'पत्रम्' तथा द्वितीय 'पलाश' शब्दस्य अर्थः'पलाशवृक्षः' अत्र अस्ति। आवृत्त-पलाशशब्दः सार्थकमस्ति। यमकालङ्कारस्य लक्षणं यथा-\nसत्यर्थे पृथगर्थायाः .............................................. विनिगद्यते॥\n(ख) अस्मिन् उदाहरणे उत्प्रेक्षालङ्कारः वर्तते। यतोहि अत्र अविद्यमानेन उपमानेन सह सम्भावना प्रदर्यते। अत्र अन्धकाराधिक्यं वर्णयन् सम्भावना कृता यत् तमः अङ्गानि लिम्पति इव, नभश्च मन्ये अञ्जनं वर्षति, दृष्टिश्च असत्पुरुषसेवा इव विफलता प्राप्ता। उत्प्रेक्षालङ्कारस्य लक्षणं यथा\n"भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना"\n(ग) अस्मिन उदाहरणे निदर्शनालङ्कारः अस्ति। यतोहि अत्र द्वितीयवाक्यं 'उडुपेन सागरतरणं' प्रथमवाक्यस्य 'अल्पमत्या सूर्यवंशस्य वर्णनम्' कृते समानतायाः बोधकः अस्ति। निर्दशनायाः लक्षणं यथा - \nअभवन् वस्तुसम्बन्ध ....................................... यथोदिता॥\nअधोलिखितानां अलङ्काराणां लक्षणपुरस्सरं परस्परं भेदनिर्धारणम् कुरुत\n(क) श्लेषयमकयोः भेदः\n(ख) उपमारूपकयोः भेदः\n(ग) उत्प्रेक्षारूपकयोः भेदः\n(घ) विशेषोक्तिविभावनयोः भेदः\n(क) श्लेषालङ्कारस्य लक्षणम्\n'श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते।' यमकालङ्कारस्य लक्षणम्\n'सत्यर्थे पृथगर्थायाः ....................................... विनिगद्यते॥\nभेदः-श्लेषालङ्कारे तु एकस्मिन् पदे एव अर्थद्वयम् अधिकं वा प्राप्यते, किन्तु यमकालङ्कारे परस्परं भिन्नार्थकयोः द्वयोः वर्णसंघातयोः क्रमेण आवृतिर्भवति अर्थात् आवृत्तपदानाम् अर्थः भिन्नं भिन्नं भवति।\n(ख) [नोट-उपमा और रूपक का भेद प्रश्न संख्या 1 में दिया जा चुका है, वहाँ से देखकर लिखिए।]\n(ग) [नोट-उत्प्रेक्षा और रूपक अलंकारों के लक्षण पूर्व में दिये गये हैं, अतः वहाँ से देखकर लिखिए।]\nभेदः-उत्प्रेक्षायाम् उपमेय-उपमानयो एकात्मभावस्य सम्भावना प्रदर्यते, किन्तु रूपकालङ्कारे उपमानोपमेययोः स्वरूपतः भेदेऽपि अतिसाम्यप्रदर्शनाय काल्पनिकोऽभेदारोपो भवति।\n(घ) विशेषोक्त्यलङ्कारस्य लक्षणम्\n'विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः।'\n'विभावना विना हेतुकार्योत्पत्तिर्यदुच्यते।\nभेदः-विभावनालङ्कारे कारणं विनाऽपि कार्योत्पत्तिः जायते, किन्तु विशेषोक्तिरलङ्कारे कारणं भवति तथापि कार्योत्पत्तिः न जायते।\nउपमान-उपमेययोः भेदे सादृश्यकथने कोऽलंकारः भवति? तस्य परिभाषा लेखनीया।।\nउपमानोपमेययोः भेदे सादृश्यकथने उपमाऽङ्कारः भवति। परिभाषा-"प्रस्फुटं सुन्दरं साम्यमुपमेत्यभिधीयते।'\nअधोलिखितेषु पंक्तिषु अलंकारस्य नामोल्लेखं कुरुत\nहंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गगङ्गामवगाहते।\nलिम्पतीव तमोङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः।\nलताकुञ्ज गुञ्जन् मदवदलिपुञ्ज चपलयन्।\nपदसमुदायेन यत्र अनेकार्थकथनं भवति तत्र कोऽलंकारः? तस्य परिभाषापि लेख्या।।\nतत्र श्लेषालंकारः भवति। परिभाषा यथा-\n"श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते।"\nअधोलिखितासु पंक्तिषु अलंकारस्य नामोल्लेखं कुरुत\nगृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्।\nसमानो मन्त्रः समितिः समानी।\n'नवपलाशपलाशवनं पुरः' उदाहरणम् कस्यालंकारस्य?\n'स सुरभिं सुरभि सुमनोभरैः"-इति कस्य उदाहरणमस्ति?\nकाव्यशास्त्रे शब्दार्थयोः सौन्दर्यवर्धकं तत्त्वं किं कथ्यते?\nअलङ्काररहितं काव्यं विधवैव केन निरूपितम्?\n'संसारविषवृक्षस्य द्वे एव रसवत् फले' इत्यत्रालङ्कारः कः?\nनिम्नलिखितश्लोकेषु अलङ्कारनामोल्लेखं कुरुत\n(i) बृहत्सहायः कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति।\nसम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नागपगा।\n(ii) म्रियते म्रियमाणे या त्वयि जीवति जीवति।\nतां यदीच्छसि जीवन्त रक्षात्मानं ममासुभिः।\n(iii) नवपलाशपलाशवनं पुरः।\nस सुरभिं सुरभिं सुमनोभरैः।\n(iv) लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः।\n(v) मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थान्प्रकल्पते।\nप्रदीपः स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया।\nकथं त्वमेतौ धृतिसंयमौ यमौ।\nविलोकयन्नुत्सहसे न बाधितुम्।\nअधोलिखित पंक्तिषु अलंकारस्य नामोल्लेखं कुरुत\nलताकुञ्ज गुञ्जन् मदवदलिपुञ्ज चपलयन्।।\nहनुमानब्धिमतरद्, दुष्कृतं किं महात्मनाम्।\nअधोलिखित पंक्तिषु अलङ्कारस्य नामोल्लेखं कुरुत\nशब्दार्थी सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते।\nकुंचित-कुंचितैः कच-कलापैः कमनीय-कपोलपालिः अनुचरः तोरणदुर्ग प्रयाति।।\nएकपदेन अनेकार्थबोधनं कस्मिन् अलंकारे भवति? तस्य लक्षणम् अपि लिखत।।\nएकपदेन अनेकार्थबोधनं श्लेषालंकारे भवति। तस्य लक्षण यथा-\n"श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेषः इष्यते।"\nउपमेये उपमानस्य सम्भावना कस्मिन् अलंकारे भवति? तस्य लक्षणम् अपि लिखत।।\nउपमेये उपमानस्य सम्भावना उत्प्रेक्षालंकारे भवति। तस्य लक्षणं यथा 'सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्।।\nस्वरस्य वैषम्येऽपि शब्दानां समानता कस्मिन् अलंकारे भवति? तस्य लक्षणमपि लिखत।\nस्वरस्य वैषम्येऽपि शब्दानां समानता अनुप्रासालंकारे भवति। तस्य लक्षणं यथा "अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्।"\nस्वरव्यंजनसमुदायस्य क्रमेणावृत्तिः कस्मिन् अलंकारे भवति? तस्य लक्षणमपि लिखत।।\nस्वरव्यंजनसमुदायस्य क्रमेणावृत्तिः यमकालंकारे भवति। तस्य लक्षणं यथा "सत्यर्थे पृथगर्थायाः स्वरव्यंजनसंहतेः। क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते।।"\nस्पष्टरूपेण कथितं सुन्दरं साम्यं कस्मिन् अलंकारे भवति? तस्य लक्षणमपि लिखत।\nस्पष्टरूपेण कथितं सुन्दरं साम्यम् उपमाऽलंकारे भवति। तस्य लक्षणं\n"प्रस्फुटं सुन्दरं साम्यमुपमेत्यभिधीयते।"\nउपमानोपमेययोः अभेदवर्णनं कस्मिन् अलंकारे भवति? तस्य लक्षणमपि लिखत।।\nउपमानोपमेययोः अभेदवर्णनं रूपकालंकारे भवति। तस्य लक्षणं यथा - \n"तद्रूपकमभेदो ये उपमानोपमेययोः।।\nसामान्यस्य विशेषेण, विशेषस्य सामान्येन वा समर्थन कस्मिन् अलंकारे भवति? तस्य लक्षणम् अपि लिखत।।\nसामान्यस्य विशेषेण, विशेषस्य सामान्येन वा समर्थनम् अर्थान्तरन्यासालंकारे भवति। तस्य लक्षणं यथा - \n"सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते।\nयत्र सोऽर्थान्तरन्यास साधणेतरेण वा।।"\nअधोलिखितपंक्तिषु अलंकारस्य नामोल्लेखं कुरुत\nस त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवाग्न्यगारे।\nनिपुणं निरूप्यमाणो वत्साया मे वध्वा मुखचन्द्रेणापि संवदत्येव।\nदातारं दुःस्वप्नमिव न स्मरति।।\nअस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरज-राजितम्।\nइन्दुर्द्विलक्षे कुमुदस्य बन्धुर्यो यस्य मित्रं न हि तस्य दूरम्।\nअकस्मात् परितो मेघमाला पर्वतश्रेणीव प्रादुरभूत्।।\nभो भो कुसुमकोमलदन्तरुचः लताः।।\nनिःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते।\nअनलंकृतशरीरोऽपि चन्द्रमुख आनन्दयति मम हृदयम्।\nउच्छलद् भूरि कीलालः शुशुभे वाहिनीपतिः।।\nआचार्यवामनः अलङ्कार' इति शब्दस्य कः अर्थः उक्तवान्?\nआचार्यवामनः अलङ्कारशब्दस्यार्थः "सौन्दर्यम् अलङ्कारः' इति उक्तवान्।\nकाव्यप्रकाशकारः 'अलङ्कार' शब्दस्य कः अर्थः उक्तवान्?\nकाव्यप्रकाशकारः अलङ्कार' शब्दस्यार्थः 'शोभाधायकः' 'रसस्य च उपकर्तारः' इति उक्तवान्।।\nकस्मिन् अलङ्कारे शब्दप्रयोगेण चमत्कारो भवति?\nयमकादिशब्दालंकारे शब्दप्रयोगेण चमत्कारो भवति।।\nअलङ्काराः कतिविधाः भवन्ति?\nअलङ्काराः त्रिविधाः भवन्ति-\nअलंकारविहीनं काव्यं कीदृशम्?\nअलंकारविहीनं काव्यं विधवैव भवति।\nस्वरव्यंजनसमुदायस्य क्रमानुसार आवृत्तिः कस्मिन् अलंकारे भवति?\nस्वरव्यंजनसमुदायस्य क्रमानुसारा आवृत्तिः यमकालंकारे भवति।\nउत्प्रेक्षालङ्कारस्य कतिपयानि चिह्नानि लिख्यताम्।\nमन्ये, शङ्के, ध्रुवम्, इव, नूनमित्यादिभिः चिह्नः उत्प्रेक्षा व्यज्यते।\nअधोलिखितपरिभाषासु रिक्तस्थानपूर्तिः कार्या\nअनुप्रासः ........................................... वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्।\nसत्यर्थे ........................................... स्वरव्यंजनसंहतेः।\n........................................... तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते।\n........................................... पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते।\nतद्रूपकमभेदो यः ...........................................।\nसामान्यं वा विशेषो वा ...........................................।\nयत्र सोऽर्थान्तरन्यास ...........................................।\n........................................... शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्.।\nप्रकृतस्य समेन यत्।\nउच्छलद् भूरि की लालः शुशुभे वाहिनीपतिः।\nनिर्वास्यतः प्रदीपस्य शिखेव जरतो मतिः।\nसंसार विषवृक्षस्य द्वे एव रसवत् फले, काव्यामृत रसास्वादः सङ्गमः सज्जनैः सह।।\nवहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति।
  