text: भामहः काव्यालङ्कारः इत्याख्यं ग्रन्थं रचितवान्। भामहस्य विषये अधिकविचाराः न उपलभ्यन्ते । परन्तु सः स्वयं तस्य ग्रन्थे कुत्रचित् अहं रक्रिलगोमिः इत्यस्य पुत्रः इति उल्लिखितवान् । रक्रिलः इति नाम बौद्धानां नाम इव विद्यते इति कारणतः एषः अपि बौद्धः स्यात् इति ऊहः क्रियते । अभिनवगुप्तस्य लोचनग्रन्थे भामहस्य प्रस्तापः कृतः । आनन्दवर्धनस्य ध्वन्यालोके अपि भामहस्य वाक्यम् उद्धृतम् । बौद्धात् धर्मकीर्तेः सकाशात् अहम् उपकृतः इति स्वयम् एकत्र उक्तवान् इत्यतः ज्ञायते यत् एषः क्रि.शक स्पतमे शतमाने आसीत् इति ।
  "प्रथितयशसां भाससौमिल्लककविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रस्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं बहुमानः" इति ।
  भामहो हि भासं समीक्षते, कालिदासो हि भासं स्मरति, भामहस्तु तं, नैवोद्धरतीति भामहस्य भासकालिदासयोः अन्तर्वतिकालस्थितिमत्त्वं मन्यते । सामान्यतो भासस्य स्थितिकालो विक्रमपूर्वतृतीयशतकादर्वाचीनस्तु नैव सम्भवति यतस्तत्रत्या हि भाषा भाषितरूपा दृश्यते । तदा नीन्तना भाषा पण्डितयुगे नैव प्रविष्टाऽऽसीत् । सा हि कालिदासप्रयुक्तभाषापेक्षयाऽपि सरला । संस्कृतभाषायाः स्थितिरियं विक्रमपूर्वतृतीयशतकपर्यन्तं दृश्यते ।
  "स्वभावोक्तिरलङ्कार इति केचित्प्रचक्षन्ते"[११] इति कथयित्वा तन्नैव स्वीकरोति । अनेन भामहो हि दण्डिनो मतं सङ्केतयतीति केषाञ्चिन्मतम् । किन्तु दण्डी हि अवन्तिसुन्दरीकथायां बाणभट्टं मयूरञ्च स्मरति। भामहस्तु बाणपूर्ववर्तित्वेन ध्वन्यालोके स्मर्यत इति तच्चिन्त्यमेव ।
  वस्तुतस्तु भामहो हि भासकालिदासान्ततिकालस्थितिमानतः स विक्रमप्रथमशतकादनन्तरवर्ती तु कदापि न सम्भवति इति बहूनां विचारः। भामहस्य सम्प्रत्येक एव ग्रन्थो लभ्यते काव्यालङ्कारो नाम । तत्र हि षट् परिच्छेदा यत्र प्रथमे काव्यशरीरनिर्णयः, द्वितीयेऽलङकृतिविवेकः तृतीये विशिष्टालङ्कृतिविचारः, चतुर्थं दोषनिर्णयः, पञ्चमे न्यायविचारः, षष्ठे तु शब्दशुद्धिविवेकश्च विवेचितविषयाः ।
  इति कस्य मतं दूषयति, तथैव - 'स्वभावोक्तिरलङ्कार इति केचित्प्रचक्षते।' इति कं सङ्केतयति । एवमेव यदि हि दण्डी भामहपूर्ववर्ती तदा हि सः - 'इति वाचामलङ्काराः दर्शिताः पूर्वसूरभिः।'[१३] इति कान् हि स्मरति, इति तु सम्प्रत्यपि न सम्यङ्निर्णीतम् । एतदनुमीयते यद्भरतभामहयोरन्तराले आसन्ननेके अलङ्कारशास्त्रिणो येषु मेधाविसंज्ञितोऽन्यतमो यं हि भामहः सादरं स्मरति ।
  भामहः शब्दार्थसहितौ काव्यम् इति काव्यस्य लक्षणं भणितवान् । भरतस्तु दशगुणाम् प्रतिपादितवान् परम् एषः गुणत्रयमेव प्रतिपादितवान् । अनुप्रासादयः शब्दालङ्काराः, उपमादि अर्थालङ्काराः मिलित्वा ३८ अर्थालङ्कारान् निरूपितवान् । हेतुः, सूक्ष्मलेशः इत्यादीनाम् अलङ्कारत्वं निषेधितवान् । अलङ्कारशास्त्रे वक्रोतिसम्प्रदायस्य प्रवर्तकः भामहः इत्युच्यते ।
  