text: वर्णनेतिवृत्तमीमांसा - उपसंहारः । Prekshaa\nThis article is part 5 of 5 in the series Varnana-itivrutta\nतदयं सङ्क्षेपः - निर्विशिष्टक्लैब्यसन्त्रस्ते सति समाजे, तेन विशिष्टो व्यक्तिगुणः सुतरां नावगम्यते। तादृशस्तु भित्तीतिवृत्तवियुक्तो वाग्व्यापारः सरस्वतीविडम्बनाय रसविध्वंसनाय च कल्पते। अनुलक्षिते सत्यस्मिन्, साम्प्रतिकसमाजे कथानायकार्हता न कस्मिन्नपि मनुजे विद्यत इत्युत्प्रेक्षितुमलम्। भारतीयकाव्यमीमांसादृशा रसः सदैव नायकाश्रितः। अन्यच्च "नायकस्य कवेः श्रोतुः समानोऽनुभवः स्मृतः" इत्यमुं तौतीयमभिप्रायमनुरुध्य पश्यामश्चेत्, साम्प्रतिकं साहित्यं रसशून्यमेवेति सहृदयाय प्रतीयते। यतो हि नायकसत्त्वरहितं यं कमपि नायकीकृत्य वितीर्यमाणं वाङ्मयम् - अनायकमेव साहित्यमथवा - साम्प्रतिकसारस्वतप्रकल्पलक्षणायितं ननु। यन्त्रव्यापारसदृशे यातयामेऽस्मिन् समाजे नायकराहित्यमेव साहित्यपथं निर्दिशतीति स्यादत्र प्रतिवादः। तदिदमद्यतनीयसाहित्यस्य वैशिष्ट्यमेवेति च व्याख्यातुमलम्। किं बहुना, साहित्यसमस्तस्य निरन्तरप्रवर्धमानगुणस्य ध्वनिरेवात्र निहित इति प्रतिपादनं शक्यम्। तथापि रसराहित्यमेव साहित्यस्य पर्यन्तभूमिर्वा? बोध-मोदविच्छिन्ना वाङ्मयव्याहृतिरेव कला वा? हृदयसंवादशून्यतैव प्रतिभानुप्राणिता कविता वा? अद्य काव्यं लुप्तादरणं लोकसामान्यैरुपेक्ष्यमाणं च प्रतिभाति। अत्र कारणं प्रधानतया रसवैरस्यमेव। वाचि स्पष्टतां व्यस्थामपि नियच्छदितिवृत्तं कवितां वाच्यतादोषवलये पातयतीति मिषेण वस्त्वेव परित्यक्तं कविब्रुवैः। वर्णकम् ("लिरिक्" इति पाश्चात्यैर्व्यपदिष्टं) एव परिशुद्धकाव्यमिति घोषणावसरे कथनात्मकानि रचनानि सनिकारं धिक्कृतानि। व्यञ्जनाव्यापारमात्रमहितेति कवितामुत्प्रेक्ष्य, प्रहेलिकाप्रायं गूढचित्रात्मकं च वाग्विग्लापनं तात्पर्येणाप्यनवगम्यं काव्यमिति पुरस्कृतम्। अनेन वर्णकत्वं हि शशविषाणायितम्। किमधिकं, वर्णनास्वपि गुणीभूतव्यङ्ग्यविभवैरेव वाच्यालङ्कारविशेषै रसादयो व्यञ्जयितव्या इत्यानन्दवर्धनीयं दर्शनं कविमानिभिर्विस्मृतम्। अस्य प्रतिकोटित्वेन भावानां रूक्षगुणशामकं चित्तविश्रान्तिदायकं च मार्गमवगणय्य, तेषामपक्वोग्रस्वरूपेण निरूपणं साहित्यमिति व्यपदिष्टमपरैः कुकविभिः। एवं च काव्ये स्वभावमात्रपर्यवसानं स्वभावोक्तित्वेन प्राशस्त्यमभजत। वाङ्मयमीदृशं चित्तोद्रेकान्नापरं हृदयविक्षोभादन्यन्न किञ्चिदपि सहृदयस्य प्रयच्छति। अतो हि विश्वनाथस्य रसनिर्वचनं यत् - \nस्वाकारवदभिन्नत्वेनायमास्वाद्यते रसः"॥(साहित्यदर्पणः, ३.२-३)\nतन्न मनसाऽपि स्पृशन्त्यमी प्रकल्पाः।\nसर्वमिदं साम्प्रतिकस्य पद्यकाव्यस्य विपाकजातम्। अथ गद्यकाव्यं विलोकयामः। अत्र तावत्कथाऽऽख्यायिकादिषु रमणीयवर्णनावैधुर्यं सर्वथा दरीदृश्यते। क्वचिदिव दृश्यमानमितिवृत्तराहित्यमपि। उक्तिचमत्कार एव जीवातुर्वर्णनायाः। अनेन विरहितमितिवृत्तं रुचिरहितमनास्वाद्यं च भवति। सत्यपि कथासंविधानचमत्कारबाहुल्ये, इतिवृत्तं कान्तिमद्भवति वचोविच्छित्तिभिरेव। ईदृशी तावदुक्तिसुषमा समस्तालङ्कारमातृका।\nएवं साहित्यं वार्तमानिकं वर्णनेतिवृत्तयोर्वागर्थाद्वैतं, अलङ्कृत्यलङ्कार्ययोर्भाविकत्वं च परित्यज्य साङ्ख्यदर्शनस्य प्रकृति-पुरुषयोः स्वतन्त्रवैलक्षण्यमिव पङ्गुत्वमन्धत्वं च भजते। अस्मिन्नवसरे स्त्रीपरसाहित्यं, दलितपरसाहित्यं, प्रगतिपरसाहित्यं, प्रतिगामिसाहित्यं चेति नैकान्निष्प्रयोजकानुपाधीनुपकल्प्य वाङ्मये, तन्मूलतत्त्वं परमं लक्ष्यं च विस्मृतमिति शोचनीयमेतत्। स्वादुपराङ्मुखत्व-बोधृबोध्यनियोगभाक्त्वादिषु विषवलयेषु सकलोऽपि काव्यलोकः पर्याकुलः। परन्तु "काव्ये रसयिता सर्वो न बोद्धा न नियोगभाक्!"\nरसेतरोपाधिलोलुपता हि सर्वथा षष्ठाङ्ग्लुरिव विकृता वितथा भारभूता च। अतः पुनरस्माभिर्भारतीयकाव्यमीमांसाया मूलतत्त्वानि यथा रस-ध्वनि-वर्णन-इतिवृत्त-औचित्य-वक्रोक्तिमुखानि शरण्यानि सार्थकसाहित्यसृष्टये॥\nसूक्तिमुक्ताफलं स्तुत्यं वृत्तसूत्रसमादृतम्॥\n अत्रानुसन्धेयं प्रख्यातस्य राजकीयविडम्बनचित्रकारस्य आर्.के.लक्ष्मण्-वर्यस्य वचनम्। तदनुसारं व्यक्तिवैशिष्ट्यं विना विडम्बनचित्राणि बाहुल्येन नोद्यन्ति। साम्प्रतिके तु राजकीयक्षेत्रे नितरां निर्विशष्टाः प्रजापालाः। सर्वत्र जरीजागर्ति क्लीबसमता शुष्कसाधारणता च। नाधुना गान्धि-चर्चिल्-मुखा विशिष्टव्यक्तयः सन्ति विडम्बनचित्रजीवातुभूताः। अत इमानि चित्राणि नचिरान्मृत्युसाद्भवन्ति।\n सत्यमेव यदीदृशी परिस्थितिर्न केवलमस्मत्कालीना, अपि तु सार्वकालीनेति। परमस्मच्चिरन्तनाः समस्यामिमां सम्यगज्ञासिषुः। तस्मादेव ते समकालीनसाहित्यस्य समकालीना एव व्यक्ति-संनिवेशा आवश्यका इति निस्सारं वादमनङ्गीकृत्य, साधारणीकरणसुलभान् विशिष्टगुणगण्यान्नायकान् देश-कालपरिधिनिरपेक्षमादृत्य कृतकृत्यतां भेजुः। अतः खलु सत्सु निखिलेषु रघुवंशराजेषु राम एव नायकत्वेन स्वीकृतः प्राचेतसेन कविना। नृपत्व-देवत्व-ब्राह्मत्वादिभिः साधारणधर्मैः सार्धं केचन विशेषधर्मा अपि नायकेषु भवेयुरिति साहित्यसिद्धान्तः।\n देशभाषासु विषयेऽस्मिन्नैके शोधलेखाः स्युः। प्रकृतलेखकस्य लोचनगोचरीभूताः केचन स्तुत्यर्हाः प्रबन्धा आन्ध्रदेशाभिजनेन विदुषा काळूरि-हनुमन्तरावुमहोदयेन रचिताः। अत्र तस्य "साहितीजगति" तथा "वाङ्मयसमालोचनमु" इति ग्रन्थद्वयमुल्लेख्यम्।
  