text: दुष्करशतसमुदानीतोऽयमस्मदर्थं तेन भगवता सद्धर्म इति सत्कृत्य श्रोतव्यः। तद्यथानुश्रूयते-\nबोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवानपरिमितकालाभ्यासात्सात्मीभूतोपचितपुण्यकर्मा कदाचिच्छिबीनां राजा बभूव। स बाल्यात्प्रभृत्येव बृद्धोपासनरतिर्विनयानुरक्तोऽनुरक्तप्रकृतिः प्रकृतिमेधावित्वादनेकविद्याधिगमविपुलतरमतिरुत्साहमंत्रप्रभाव[प्रभुत्व]-शक्तिदैवसंपन्नः स्वा इव प्रजाः प्रजाः पालयति स्म।\nतस्मिंस्त्रिवर्गानुगुणा गुणौघाः संहर्षयोगादिव संनिविष्टाः।\nसमस्तरूपा विबभुर्न चासुर्विरोधसंक्षोभविपन्नशोभाः॥१॥\nअल्पात्मनां या मदिरेव लक्ष्मीर्बभूव सा तत्र यथार्थनामा॥२॥\nउदारभावात्करुणागुणाच्च वित्ताधिपत्याच्च स राजवर्यः।\nरेमेऽर्थिनामीप्सितसिद्धिहर्षादक्लिष्टशोभानि मुखानि पश्यन्॥३॥\nअथ स राजा दानप्रियत्वात्समन्ततो नगरस्य सर्वोपकरणधनधान्यसमृद्धा दानशालाः कारयित्वा स्वमाहात्म्यानुरूपं यथाभिप्रायसंपादितं सोपचारं मनोहरमनतिक्रान्तकालसुभगं दानवर्षं कृतयुगमेघ इव ववर्ष। अन्नमन्नार्थिभ्यः, पानं पानार्थिभ्यः, शयनासनवसनभोजनगन्धमात्यरजतसुवर्णादिकं तत्तदर्थिभ्यः। अथ तस्य राज्ञः प्रदानौदार्यश्रवणाद्विस्मितप्रमुदितहृदया नानादिगभिलक्षितदेशनिवासिनः पुरुषास्तं देशमुपजग्मुः।\nपरीत्य कृत्स्नं मनसा नृलोकमन्येष्वलब्धप्रणयावकाशाः।\nतमर्थिनः प्रीतमुखाः समीयुर्महाह्रदं वन्यगजा यथैव॥४॥\nअथ स राजा समन्ततः समापततो लाभाशाप्रमुदितमनसः पथिकजननेपथ्यप्रच्छादितशोभस्य वनीपकजनस्य\nविप्रोषितस्येव सुहृज्जनस्य संदर्शनात्प्रीतिविजृम्भिताक्षः।\nयाच्ञां प्रियाख्यानमिवाभ्यनन्दद्दत्त्वा च तुष्टयार्थिजनं जिगाय॥५॥\nदानोद्भवः कीर्तिमयः सुगन्धस्तस्यार्थिनां वागनिलप्रकीर्णः।\nमदं जहारान्यनराधिपानां गन्धद्विपस्येव परद्विपानाम्॥६॥\nअथ कदाचित्स राजा दानशालाः समनुविचरंस्तृप्तत्वादर्थिजनस्य प्रविरलं याचकजनसंपातमभिसमीक्ष्य दानधर्मस्यानुत्सर्पणान्न तुष्टिमुपजगाम।\nतर्ष विनिन्येऽर्थिजनस्तमेत्य न त्वर्थिनः प्राप्य स दानशौण्डः।\nन ह्यस्य दानव्यवसायमर्थी याच्ञाप्रमाणेन शशाक जेतुम्॥७॥\nतस्य बुद्धिरभवत्-अतिसभाग्यास्ते सत्पुरुषविशेषा ये विस्रम्भनिर्यन्त्रणप्रणयमर्थिभिः स्वगात्राण्यपि याच्यन्ते। मम पुनः प्रत्याख्यानरूक्षाक्षरवचनसंतर्जित इवार्थिजनो धनमात्रकेऽप्रगल्भप्रणयः संवृत्त इति।\nअथ क्षितीशस्य तमत्युदारं गात्रेष्वपि स्वेषु निवृत्तसङ्गम्।\nविज्ञाय दानाश्रयिणं वितर्कं पतिप्रिया स्त्रीव मही चकम्पे॥८॥\nअथ शक्रो देवेन्द्रः क्षितितलचलनादकम्पिते विविधरत्नप्रभोद्भासिनि सुमेरौ पर्वतराजे किमिदमिति समुत्पतितवितर्कस्तस्य राज्ञ इमं वितर्कातिशयं धरणीतलचलननिमित्तमवेत्य विस्मयावर्जितहृदयश्चिन्तामापेदे।\nदानातिहर्षोद्धतमानसेन वितर्कितं किं स्विदिदं नृपेण।\nआबध्य दानव्यवसायकक्ष्यां स्वगात्रदानस्थिरनिश्चयेन॥९॥\nतन्मीमांसिष्ये तावदेनमिति। अथ तस्य राज्ञः पषंदि निषण्णस्यामात्यगणपरिवृतस्य समुचितायां कृतायामर्थिजनस्य कः किमिच्छतीत्याह्वानावघोषणायामुद्धाट्यमानेषु कोशाध्यक्षाधिस्थितेषु मणिकनकरजतधननिचयेषु विश्लेष्यमाणासु पुटासु विविधवसनपरिपूर्णगर्भासु समुपावर्त्यमानेषु विनीतविविधवाहनस्कन्धप्रतिष्ठितयुगेषु विचित्रेषु यानविशेषेषु प्रवृत्तसंपातेऽर्थिजने शक्रो देवानामिन्द्रो वृद्धमन्धं ब्राह्मणरूपमभिनिर्माय राज्ञश्चक्षुःपथे प्रादुरभवत्। अथ तस्य राज्ञः कारूण्यमैत्रीपरिभावितया धीरप्रसन्नसौम्यया प्रत्युद्गत इव परिष्वक्त इव च दृष्ट्या केनार्थ इत्युपनिमन्त्र्यमाणः क्षितिपानुचरैर्नृपतिसमोपमुपेत्य जयाशीर्वचनपुरःसरं राजानमित्युवाच-\nएकेक्षणेनापि हि पङ्कजाक्ष गम्येत लोकाधिप लोकयात्रा॥१०॥\nअथ स बोधिसत्त्वः सममिलषितमनोरथप्रसिद्ध्या परं प्रीत्युत्सवमनुभवन् किस्विदिदं सत्यमेवोक्तं ब्राह्मणेन स्यादुत विकल्पाभ्यासान्मयैवमवधारितमिति जातविमर्शश्चक्षुर्याच्ञाप्रियवचनश्रवणतृषितमतिस्तं चक्षुर्याचनकमुवाच-\nकेनानुशिष्टस्त्वमिहाभ्युपेतो मां याचितुं ब्राह्मणमुख्य चक्षुः।\nसुदुस्त्यजं चक्षुरिति प्रवादः संभावना कस्य मयि व्यतीता॥११॥\nअथ स ब्राह्मणवेषधारी शक्रो देवेन्द्रस्तस्य राज्ञ आशयं विदित्वोवाच-\nशक्रस्य शक्रप्रतिमानुशिष्ट्या त्वां याचितुं चक्षुरिहातगोऽस्मि।\nसंभावनां तस्य ममैव चाशां चक्षुःप्रदानात्सफलीकुरुष्व॥१२॥\nअथ स राजा शक्रसंकीर्तनान्नुनमस्य ब्राह्मणस्य भवित्री देवतानुभावादनेन विधिना चक्षुःसंपदिति मत्वा प्रमोदविशदाक्षरमेनमुवाच-\nयेनाभ्युपेतोऽसि मनोरथेन तमेष ते ब्राह्मण पूरयामि।\nआकाङ्क्षमाणाय मदेकमक्षि ददामि चक्षुर्द्वयमप्यहं ते॥१३॥\nस त्वं विबुद्धनयनोत्पलशोभितास्यः\nसंपश्यतो व्रज यथाभिमतं जनस्य।\nस्यात् किं नु सोऽयमुत नेति विचारदोला-\nलोलस्य सोऽयमिति चोत्थितविस्मयस्य॥१४॥\nअथ तस्य राज्ञोऽमात्याश्चक्षुःप्रदानावसायमवेत्य ससंभ्रमावेगविषादव्यथितमनसो राजानमूचुः-\nप्रसीद देव मा मैवं न चक्षुर्दातुमर्हसि॥१५॥\nएकस्यार्थे द्विजस्यास्य मा नः सर्वान्पराकृथाः।\nअलं शोकाग्निना दग्धुं सुखं संवर्धिताः प्रजाः॥१६॥\nधनानि लक्ष्मीप्रतिबोधनानि श्रीमन्ति रत्नानि पयस्विनीर्गाः।\nरथान् विनीताँश्च युजः प्रयच्छ मदोर्जितश्रीललितान् द्विपान्वा॥१७॥\nगृहाणि सर्वर्तुसुखानि देहि मा दाः स्वचक्षुर्जगदेकचक्षुः॥१८॥\nविमृश्यतामपि च तावन्महाराज !\nअन्यदीयं कथं नाम चक्षुरन्यत्र योज्यते।\nअथ देवप्रभावोऽयं त्वच्चक्षुः किमपेक्ष्यते॥१९॥\nचक्षुषा किं दरिद्रस्य पराभ्युदयसाक्षिणा।\nधनमेव यतो देहि देव मा साहसं कृथाः॥२०॥\nअथ स राजा तानमात्यान्सानुनयमधुराक्षरमित्युवाच-\nअदाने कुरुते बुद्धिं दास्यामीत्यभिधाय यः।\nस लोभपाशं प्रभ्रष्टमात्मनि प्रतिमुञ्चति॥२१॥\nदास्यामीति प्रतिज्ञाय योऽन्यथा कुरुते मनः।\nकार्पण्यानिश्चितमतेः कः स्यात्पापतरस्ततः॥२२॥\nस्थिरीकृत्यार्थिनामाशां दास्यामीति प्रतिज्ञया।\nविसंवादनरूक्षस्य वचसो नास्ति निष्कृतिः॥२३॥\nयदपि चेष्टं देवतानुभावादेव चक्षुरस्य किं न संभवतीत्यत्र श्रूयताम्-\nनैककारणसाध्यत्वं कार्याणां ननु दृश्यते।\nकारणान्तरसापेक्षः स्याद्देवोऽपि विधिर्यतः॥२४॥\nतन्न मे दानातिशयव्यवसाये विध्नाय व्यायन्तुमर्हन्ति भवन्त इति।\nअमात्या ऊचुः-धनधान्यरत्नानि देवो दातुमर्हति न स्वचक्षुरिति विज्ञापितमस्माभिः। तन्न देवं वयमतीर्थे प्रतारयामः। राजोवाच-\nयदेव याच्येत तदेव दद्यान्नानीप्सितं प्रीणयतीह दत्तम्।\nकिमुह्यमानस्य जलेन तोयैर्दास्याम्यतः प्रार्थितमर्थमस्मै॥२५॥\nअथ तस्य राज्ञो दृढतरविस्रम्भप्रणयः स्नेहावेगादनपेक्षितोपचारोऽमात्यमुख्यस्तं राजानमित्युवाच-मा तावद् भोः !\nया नाल्पेन तपःसमाधिविधिना संप्राप्यते केनचिद्\nयामासाद्य च भूरिभिर्मखशतैः कीर्ति दिवं चाप्नुयात्।\nसंप्राप्तामतिपत्य तां नृपतितां शक्रर्द्धिविस्पर्धिनीं\nकिं दृष्ट्वा नयने प्रदित्सति भवान्कोऽयं कुतस्त्यो विधिः॥२६॥\nलब्धावकाशस्त्रिदशेषु यज्ञैः कीर्त्या समन्तादवभासमानः।\nनरेन्द्रचूडाद्युतिरञ्जिताङ्घ्रिः किं लिप्समानो नु ददासि चक्षुः॥२७॥\nअथ स राजा तममात्यं सानुनयमित्युवाच-\nनायं यत्नः सार्वभौमत्वमाप्तुं नैव स्वर्गं नापवर्गं न कीर्तिम्।\nत्रातुं लोकानित्ययं त्वादरो मे याच्ञाक्लेशो मा च भूदस्य मोघः॥२८॥\nअथ स राजा नीलोत्पलदलशकलरुचिरकान्ति नयनमेकं वैद्यपरिदृष्टेन विधिना शनकैरक्षतमुत्पाट्य परया प्रीत्या चक्षुर्याचनकाय प्रायच्छत्। अथ शक्रो देवेन्द्रस्तादृशमृद्ध्यभिसंस्कारं चक्रे यथा ददर्श स राजा सपरिजनस्तत्तस्य चक्षुश्चक्षुःस्थाने प्रतिष्ठितम्। अथोन्मिषितैकचक्षुषं चक्षुर्याचनकमभिवीक्ष्य स राजा परमेण प्रहर्षेण समापूर्णहृदयो द्वितीयमप्यस्मै नयनं प्रायच्छत्।\nततः स राजा नयने प्रदाय विपद्मपद्माकरतुल्यवक्त्रः।\nअन्तःपुरेऽथ मनुजाधिपतेः पुरे च\nशोकाश्रुभिर्वसुमती सिषिचे समन्तात्।\nशक्रस्तु विस्मयमवाप परां च तुष्टिं\nसंबोधये नृपमकम्प्यमतिं समीक्ष्य॥३०॥\nअथ शक्रस्य विस्मयावर्जितहृदयस्यैतदभवत्-\nअहो धृतिरहो सत्त्वमहो सत्त्वहितैषिता।\nप्रत्यक्षमपि कर्मेदं करोतीव विचारणाम्॥३१॥\nतन्नायमाश्चर्यसत्त्वश्चिरमिमं परिक्लेशमनुभवितुमर्हति। यतः प्रयतिष्ये चक्षुरस्योपायप्रदर्शनादुत्पादयितुम्।\nअथ तस्य राज्ञः क्रमात्संरूढनयनव्रणस्यावगीतप्रतनूभूतान्तःपुरपौरजानपदशोकस्य प्रविवेककामत्वादुद्यानपुष्करिण्यास्तीरे कुसुमभरावनतरुचिरतरुवरनिचिते मृदुसुरभिशिशिरसुखपवने मधुकरगणोपकूजिते पर्यङ्केण निषण्णस्य शक्रो देवेन्द्रः पुरस्तात्प्रादुरभवत्। क एष इति च राज्ञा पर्यनुयुक्तोऽव्रवीत्-\nराजोवाच। स्वागतम्। आज्ञाप्यतां केनार्थ इति। स उपचारपुरःसरमुक्तो राजानं पुनरुवाच-\nवरं वृणीष्व राजर्षे यदिच्छसि तदुच्यताम्॥३२॥\nअथ स राजा प्रदानसमुचितत्वादनभ्यस्तयाच्ञाकार्पण्यमार्गो विधृत्य विस्मयशौटीर्यमेनमुवाच-\nप्रभूतं मे धनं शक्र शक्तिमच्च महद् बलम्।\nअन्धभावात्त्विदानीं मे मृत्युरेवाभिरोचते॥३३॥\nकृत्वापि पर्याप्तमनोरथानि प्रीतिप्रसादाधिकलोचनानि।\nमुखानि पश्यामि न याचकानां यत्तेन मृत्युर्दयितो ममेन्द्र॥३४॥\nशक्र उवाच-अलमलमनेन ते व्यवसायेन। सत्पुरुषा एवेदृशान्यनुप्राप्नुवन्ति। अपि च पृच्छामि तावद् भवन्तम्।\nइमामवस्थां गमितस्य याचकैः कथं नु ते संप्रति तेषु मानसम्।\nप्रचक्ष्व तत्तावदलं निगूहितुं व्रजेश्च संप्रत्यपनीय तां यथा॥३५॥\nराजोवाच-कोऽयमस्मान् विकत्थयितुमत्रभवतो निर्बन्धः? अपि च देवेन्द्र श्रूयताम्-\nतदैव चैतर्हि च याचकानां वचांसि याच्ञानियताक्षराणि।\nआशीर्मयाणीव मम प्रियाणि यथा तथोदेतु ममैकमक्षि॥३६॥\nअथ तस्य राज्ञः सत्याधिष्ठानबलात् पुण्योपचयविशेषाच्च वचनसमनन्तरमेवेन्द्रनीलशकलाक्रान्तमध्यमिव नीलोत्पलदलसदृशमेकं चक्षुः प्रादुरभवत्। प्रादुर्भूंते च तस्मिन्नयनाश्चर्ये प्रमुदितमनाः स राजा पुनरपि शक्रमुवाच-\nयश्चापि मां चक्षुरयाचतैकं तस्मै मुदा द्वे नयने प्रदाय।\nप्रीत्युत्सवैकाग्रमतिर्यथासं द्वितीयमप्यक्षि तथा ममास्तु॥३७॥\nअथाभिव्याहारसमनन्तरमेव तस्य राज्ञो विस्पर्धमानमिव तेन नयनेन द्वितीयं चक्षुः प्रादुरभवत्।\nततश्चकम्पे सधराधरा धरा व्यतीत्य वेलां प्रससार सागरः।\nप्रसक्तगम्भीरमनोज्ञनिस्वनाः प्रसस्वनुर्दुंन्दुभयो दिवौकसाम्॥३८॥\nप्रसादरम्यं ददृशे वपुर्दिशां रराज शुद्ध्या शरदीव भास्करः।\nपरिभ्रमच्चन्दनचूर्णरञ्जितं पपात चित्रं कुसुमं नभस्तलात्॥३९॥\nसमाययुर्विस्मयफुल्ललोचना दिवौकसस्तत्र सहाप्सरोगणाः।\nववौ मनोज्ञात्मगुणः समीरणो मनस्सु हर्षो जगतां व्यजृम्भत॥४०॥\nउदीरिता हर्षपरीतमानसैर्महर्द्धिभिर्भूंतगणैः सविस्मयैः।\nनृपस्य कर्मातिशयस्तवाश्रयाः समन्ततः शुश्रुविरे गिरः शुभाः॥४१॥\nअहो बतौदार्यमहो कृपालुता विशुद्धता पश्य यथास्य चेतसः।\nअहो स्वसौख्येषु निरुत्सुका मतिर्नमोऽस्तु तेऽभ्युद्गतधैर्यविक्रम॥४२॥\nसनाथतां साधु जगद्गतं त्वया पुनर्विबुद्धेक्षणपङ्कजश्रिया।\nअमोघरूपा बत पुण्यसञ्चयाश्चिरस्य धर्मेण खलूर्जितं जितम्॥४३॥\nअथ शक्रः साधु साध्वित्येनमभिसंराध्य पुनरुवाच-\nन नो न विदितो राजंस्तव शुद्धाशयाशयः।\nएवं नु प्रतिदत्ते ते मयेमे नयने नृप॥४४॥\nसमन्ताद्योजनशतं शैलैरपि तिरस्कृतम्।\nद्रष्टुमव्याहता शक्तिर्भविष्यत्यनयोश्च ते॥४५॥\nइत्युक्त्वा शक्रस्तथैव चान्तर्दधे।\nअथ बोधिसत्त्वो विस्मयपूर्णमनोभिर्मन्दमन्दनिमेषप्रविकसितनयनैरमात्यैरनुयातः पौरैश्चाभिवीक्ष्यमाणो जयाशीर्वचनपुरःसरैश्च ब्राह्मणैरभिनन्द्यमानः पुरवरमुच्छ्रितध्वजविचित्रपताकं प्रवितन्यमानाभ्युदयशोभमभिगम्य पर्षदि निषण्णः सभाजनार्थमभिगतस्यामात्यप्रमुखस्य ब्राह्मणवृद्धपौरजानपदस्यैवमात्मोपनायिकं धर्मं देशयामास-\nको नाम लोके शिथिलादरः स्यात् कर्तुं धनेनार्थिजनप्रियाणि।\nदिव्यप्रभावे नयने ममेमे प्रदानपुण्योपनते समीक्ष्य॥४६॥\nअनेकशैलान्तरितं योजनानां शतादपि।\nअदूरस्थितविस्पष्टं दृश्यं पश्यामि सर्वतः॥४७॥\nयन्मानुषं चक्षुरिहैव दत्त्वा प्राप्तं मयाऽमानुषदिव्यचक्षुः॥४८॥\nएतद्विदित्वा शिबयः प्रदानैर्भोगेन चार्थान् सफलीकुरुध्वम्।\nलोके परस्मिन्निह चैष पन्थाः कीर्तिप्रधानस्य सुखोदयस्य॥४९॥\nधनस्य निःसारलघोः स सारो यद्दीयते लोकहितोन्मुखेन।\nनिधानतां याति हि दीयमानमदीयमानं निधनैकनिष्ठम्॥५०॥\nतदेवं दुष्करशतसमुदानीतोऽयमस्मदर्थं तेन भगवता सद्धर्म इति सत्कृत्य श्रोतव्यः। तथागतमाहात्म्ये पूर्ववच्च करुणावर्णेऽपि वाच्यम्-इहैव पुण्यफलप्रदर्शने चैवं सत्कृत्योपचितानि पुण्यानीहैव पुष्पमात्रमात्मप्रभावस्य कीर्तिसंततिमनोहरं प्रदर्शयन्तीति॥\nइति शिबिजातकं द्वितीयम्।
  