text: SANSKRITJAGAT जून 27, 2012 0 टिप्पणियां\n23 जुलाई 1906 तः 27 फरवरी 1931 पर्यन्तम्\nआजाद, पण्डितजी, बलराज, 'Quick Silver' च\nबदरका उन्नाव जनपदः, उत्तरप्रदेश\nहिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसिएशन, 1928\nपण्डित चन्द्रशेखर 'आजाद' (२३ जुलाई, 1९०६ - २७ फरवरी, 1931) ऐतिहासिकदृष्ट्या भारतीयस्वतन्त्रतासंग्रामस्य महानसेनानायकः आसीत् । सः पण्डितरामप्रसादबिस्मिल, भगतसिंहादीनां महानक्रान्तिकारिणाम् अन्यतमः मित्रमपि आसीत् । 1922 ख्रीस्ताब्दे वर्षे गाँन्धिना असहयोग आन्दोलनस्य आकस्मिक् पिधाने तस्य विचारधारा परिवर्तिता, तेन क्रान्तिकारीगतिविधिषु संलग्नः अभूत् । तदैव सः हिन्दुस्तानरिपब्लिकनएसोसियन इत्यस्य समूहस्य सक्रियसदस्यतामपि स्वीकृतवान् । अनया संस्थया सः रामप्रसादबिस्मिलस्य नेतृत्वे 9 अगस्त 1925 ख्रीस्ताब्दे काकोरी काण्डमपि कृतवान् । अनन्तरं भूमिगतः अपि अभवत् । एतदनन्तरं 1927 ख्रीस्ताब्दे वर्षे बिस्मिलमहोदयेन सह एव चतुर्णाम् इतोपि बन्धूनां बलिदानानन्तरं सः समस्तउत्तरभारतस्य क्रान्तिकारीसमूहान् एकत्रीकृत्य हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसियेशन इत्यस्य समूहस्य गठनं कृतवान् तथा च भगतसिंहेन सह मिलित्वा लाहौरप्रान्ते लालालाजपतरायस्य मृत्योः प्रतिघातः साण्डर्सवधं कृत्वा स्वीकृतवान् । अनन्तरं देहलीं प्राप्य असेम्बलीविस्फोटकाण्डमपि साधितवान् ।\nजन्म प्रारम्भिकजीवनं चः-\nपण्डितचन्द्रशेखराजादस्य जन्म उन्नावजनपदस्य बदरका ग्रामे 23 जुलाई 1906 ख्रीस्ताब्दे वर्षे अभवत् । आजादस्य पिता पण्डित सीताराम तिवारी 1956 ख्रीस्ताब्दस्य अकालकारणात् स्वपैत्रिकस्थानं बदरकां परित्यज्य मध्यप्रदेशस्य अलीराजपुररियासते सेवां प्रदत्तवान् अनन्तरं भावरा ग्रामे न्यवसत् । अत्रैव बालचन्द्रशेखरस्य बाल्यकालः अतीतः । तस्य मातुः नाम जगरानीदेवी इति आसीत् । आदिवासीप्रदेशे बाल्यकालः व्यतीतः सन चन्द्रशेखरः अपि भीलबालकैः सह धनुषाभ्यासः सम्यकतया कृतः । एवं विधा लक्ष्यभेदे सः बाल्यकाले एव प्रवीणः अभवत् ।\nतदा वाराणसी क्रान्तिकारिणां केन्द्रमासीत् । चन्द्रशेखरस्य मनसि देशस्य बन्धनमुक्त्यर्थं सशस्त्रान्दोलनस्य उपायाः समागताः । सः मन्मथनाथगुप्त एवं च प्रणवेश चटर्जी इत्ययोः सम्पर्के आगत्य क्रान्तिकारीसमूहस्य सदस्यतां स्वीकृतवान् । क्रान्तिकारिणां सह संघः हिन्दुस्तान प्रजातन्त्र संघ इति नाम्ना ज्ञायते स्म ।\nचन्द्रशेखरस्य स्वभावे तस्य पितुः प्रतिबिम्बनम् आसीत् । सः पितावदेव स्वाभिमानी, हठधर्मी, साहसी वचनदृढः आसीत् । सः परेषामुपरि अत्याचारं न तु करोति स्म नैव सहते स्म ।\nसीतारामतिवारीवयर्ः एकस्मिन् उपवने रक्षणकार्यं करोति स्म । बुभुक्षितः सन अपि सः कदापि न तु स्वयमेव उपवनस्य फलं खादति स्म नैव अपरान् अपि फलं ददाति स्म । तस्य एतत् सर्वं गुणं चन्द्रशेखरे अपि आगतम् ।\nप्रथमा रोमांचकरी घटनाः-\n1919 ख्रीस्ताब्दे वर्षे चन्द्रशेखरः अध्ययने रतः आसीत् तदैव जलियावाला बागकाण्डमभवत् येन देशस्य युवानः उद्वेलिताः अभवन् । यदा गान्धिना 1921 ख्रीस्ताब्दे असहयोगआन्दोलनं प्रारब्धं तदा जनानां रोषः ज्वालामुखीवत् निर्गतः । ते मार्गेषु आगताः, चन्द्रशेखरः अपि विद्यालयस्य छात्रैः सह एव आन्दोलनं भागं गृहीतवान् । तत्र सः रक्षकैः हस्तगतः । न्यायालये न्यायाधीषस्य प्रश्नः अभवत् - किं नाम तव\nउत्तरं आगतम् - आजाद\nप्रश्नः - पितुः नाम\nउत्तरं - स्वतन्त्रता\nन्यायाधीषः अकारणमेव तं प्रति 15 आघातस्य दण्डं निर्धारितवान् । प्रत्येकेन आघातेन सह तस्य मुखात् निर्गच्छति स्म - भारत माता की जय ।\nततः बन्धनात् निमुक्तः सन सः उद्घोषं कृतवान् यत् अद्य आरभ्य अहं फिरंगीवैदेशिकानां हस्ते न पतिष्यामि जीवनपर्यन्तम् । तदा आरभ्य सः कदापि जीवने वैदेशिकानां हस्ते नैवागतम् ।\nअसहयोगान्दोलनस्य अन्तर्गतमेव यदा फरवरी 1922 ख्रीस्ताब्दे चैरी चैरा इत्यस्य घटनायाः अनन्तरं गान्धिना अकारणमेव आन्दोलनं स्थगितं चेत् देशस्य बहवः नवयुवकैः सहैव आजादस्य अपि काॅंग्रेस तः मोहभंगः जातः एवं च पण्डित रामप्रसादबिस्मिल, शचीन्द्रनाथ सान्याल, योगेशचन्द्र चटर्जी इत्यादयैः उत्तरभारतीयक्रान्तिकारिणामेकं दलं हिन्दुस्तानी प्रजातान्त्रिकसंघम् (एच.आर.ए.) इत्यस्य गठनं कृतम् । चन्द्रशेखरः अपि अस्मिन् दले सम्मिलितः अभवत् । अनेन संगठनेन ग्रामस्य धनिकानां गृहे चैरकार्यं कर्तुं विचारः प्रतिपादितः । किन्तु कस्याश्चित् महिलायाः उपरि हस्तं न उत्थापयेम इत्यपि अंगीकृतवन्तः । एकस्मिन् गृहे चैरकार्यं कुर्वन् आजादस्य भुशुण्डिं एकया महिलया स्वीकृते सत्यपि आजादः तस्याः उपरि हस्तं नोत्थापितवान् । अस्मिन् चैरकार्ये संलग्नः अष्टजनानाम् उपरि यदा ग्रामीणाः आक्रमणं कृतवन्तः तदा बिस्मिलेन महिलायाः हस्तात् आजादस्य भुशुण्डिं स्वीकर्तुं तां एका चपेटिका दत्ता, आजादं कर्षित्वा बहिः आनीतं च । एतदनन्तरं दलेन केवलं सर्वकारीयप्रतिष्ठानेषु एव लुण्ठनकार्यं सम्पादितुं निर्णयः स्वीकृतः । 1 जनवरी 1925 ख्रीस्ताब्दे वर्षे अनेन दलेन सम्पूर्णे भारते पत्रम् आवंटितं (द रिवोल्युशनरी) इति यस्मिन् दलस्य नीतिनाम् उद्घाटनम् आसीत् । अस्मिन् पत्रे सशस्त्रक्रान्तेः चर्चा आसीत् । सूचनायाः लेखकरूपेण विजयसिंह इति काल्पनिकनाम दत्तमासीत् । शचीन्द्रनाथ सान्याल एतं पत्रं वंटितुं बंगालं प्रति गच्छन् आसीत् तत्रैव मार्गे रक्षकैः तं बाँकुरा स्थाने बन्धने कृत्वा कारागारे पातितं । एच. आर. ए. इत्यस्य गठनावसरे एव एतेषु त्रिषु प्रमुखेषु (बिस्मिल, सान्याल, चटर्जी) संगठनस्योद्देश्येषु मतवैभिन्यम् आसीत् ।\nअस्य संघस्य नीतीनुसारं 9 अगस्त 1925 ख्रीस्ताब्दे काकोरीकाण्डं कृतं किन्तु ततः अपि पूर्वमेव अशफाक उल्ला खॉं एतेषां घटनानां विरोधः कृतवान् । तस्य भयमासीत् यत् अनेन प्रशासनं तेषां दलस्य मूलोच्छेदनं कर्तुं कृतसंकल्पं भविष्यति । अभवत् अपि तदैव । आग्लीयाः तु चन्द्रशेखरं गृहीतुं न शक्तवन्तः किन्तु ते सर्वोच्चकार्यकर्तृन् पण्डित रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकउल्ला खां, रोशन सिंह इत्यादीन 19 दिसम्बर 1926 ख्रीस्ताब्दे अथ च राजेन्द्रनाथ लाहिडी महोदयं ततोपि 2 दिनपूर्वमेव फॉंसी दत्वा हतवन्तः । अस्मिन् समये प्रायशः दलं निष्कृयमभवत् । प्रायेण एकदा-द्विधा वा चन्द्रशेखरेण भगतसिंहेन सह मिलित्वा बिस्मिलादिक्रान्तिकारिणां मोचनाय प्रयासं कृतं किन्तु सफलतां न प्राप्तवन्तः ।\n4 क्रान्तिकारिणां कृते फॉंसी, 16 आजीवनबन्धनदण्डानन्तरं चन्द्रशेखरेण उत्तरभारतस्य सर्वान् क्रान्तिकारिन् आहूय 8 सितम्बर 1928 ख्रीस्ताब्दे देहली राज्यस्य फिरोजशाहकोटलाक्षेत्रे एका गुप्तसभा कृता । अस्यां सभायामेव भगतसिंहमपि प्रचारकार्यस्य प्रमुखदायित्वं दत्तम् । चन्द्रशेखरेण प्रमुखस्य दायित्वं स्वीकृतम् । संगठनस्य नामपरिवर्तनं कृत्वा हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसियेशन इति कृतम् । संघस्य लक्ष्यमासीत् - युद्ध अन्तिमनिर्णयपर्यन्तं भवेत् । अन्तिमनिर्णयः जयः वा मृत्युः वा इति ।\nआजादस्य प्रशंसकेषु पण्डितमोतीलाल नेहः, पुरुषोत्तमदास टंडनयोः नाम अपि प्रसिद्धमस्ति । जवाहरलाल नेहरुमहोदयेन आजादस्य मेलनं आनन्दभवन मध्ये एव अभवत् । नेहरुः चन्द्रशेखरआजादस्य विचाराणां विरोधिः आसीत् । सः आजादं प्रति फांसीवादी मनोवृत्ति इति अभिधानमपि प्रयुज्ज्यते स्म किन्तु तस्य विरोधः मन्मथनाथगुप्तेन बहुधा कृतः ।\nभगतसिंहेन यदा असेम्बलीमध्ये विस्फोटं कृतं तदा आजादः बहुवारं तस्य मुक्त्यर्थं प्रयासं कृतवान् । भगतसिंह, सुखदेव, राजगुरुः एतेषां त्रयाणां फॉंसीदण्डम् अवरोद्धुं आजादः दुर्गा भ्रातृजायां दुर्गां गान्धिपार्श्वे प्रेषितं, गान्धिना तु केवलं नकारात्मकप्रतिक्रिया एव प्राप्ता तया । आजादः आत्मनः बलेन एव झॉंसी कानपुरनगयोर्ः स्थानं निर्मापितम् । झॉंसी मध्ये मास्टर रुद्रनारायण, सदाशिव मलकापुरकर, भगवानदास माहौर एवं च विश्वनाथ वैशम्पायनादयाः सक्रियाः आसन्, कर्णपुरे च पण्डित शालिग्रामशुक्लः आसीत् । 1 दिसम्बर 1930 ख्रीस्ताब्दे आजादेन सह मेलनाय गन्तुकामः शालिग्रामः मार्गे एव रक्षकैः निपातितः ।\nआजादेन नेहरुणा आग्रहः कृतः यत् सः गान्धिनं प्रेरयेत् भगतादिनां फांसीदण्डं आजीवनकारावासदण्डे परिवर्तितुं, किन्तु नेहःः तेन सह कलहः कृत्वा गन्तुं उक्तवान् । सः ततः साक्षात् अल्फ्रेटपार्कमध्ये गतवान् । एकेन मित्रेण सह तत्र सः मन्त्रणायां व्यस्तः आसीत् तदैव सर्वतः तं आंग्लरक्षकाः आविष्टवन्तः । तत्रैव तेन सह युद्धं कुर्वन् आत्मनः अन्तिमगुलिकातः सः आत्मनः प्राणघातः कृतवान् । 27 फरवरी 1931 ख्रीस्ताब्दः इतिहासे वैशिष्ट्यं प्राप्तवान् ।\nचन्द्रशेखर आजादः वीरतायाः नूतनी परिभाषा लिखितवान् । तस्य मृत्युअनन्तरं आन्दोलनं इतोपि तीव्रतरं जातम् । तस्य बलिदानस्य 16 वर्षानन्तरं 15 अगस्त 1947 ख्रीस्ताब्दे भारतं स्वतन्त्रं जातम् । तस्य स्वप्नः तु पूणर्ः किन्तु तत् द्रष्टुं सः जीवितगात्रेण अस्माकं मध्ये उपस्थितः नासीत् । आजादः आत्मनः दलस्य क्रान्तिकारिषु आदरदृष्ट्या दृष्टः सर्वेरपि । सर्वे तं सर्वदा पण्डितजी इति एव सम्बोधितवन्तः । सः वास्तविकअर्थेषु पण्डितरामप्रसाद बिस्मिलस्य उत्तराधिकारी आसीत् ।
  