text: Rbse Solutions for Class 10 Sanskrit Shemushi Chapter 9 सूक्तयः - Rbse solutions\nClass 10 Sanskrit Shemushi Chapter 9 सूक्तयः Textbook Questions and Answers\n(घ) प्राणेभ्योऽपि कः रक्षणीयः?\nयथा- विमूढधीः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं फलं भुङ्क्ते।\nकः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं फलं भुङ्क्ते?\n(क) पिता __________ बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति, अस्य पिता किं तपः तेपे इत्युक्तिः _________।\n(ख) येन __________ यत् प्रोक्तं तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं ___________ भवेत्, सः __________ इति _________।\nकेनापि, शक्यः, विवेकः, ईरितः।\n(ग) यः आत्मनः श्रेयः _________ "सुखानि च इच्छति, सः परेभ्यः अहितं" _________ "कदापि च न _________।\n(क) (क) विमूढधीः\n(ख) (क) प्रभूतानि\n(ख) अहितं कर्म\nमञ्जूषायाः तद्भावात्मकसूक्तीः विचित्य अधोलिखितकथनानां समक्षं लिखत-\n(क) (i) विद्याधनम् सर्वधनप्रधानम्।\n(ii) विद्याधनं श्रेष्ठ तन्मूलमितरद्धनम्।\n(ख) (i) आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत्।\n(ii) आचारप्रभवो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः।\n(ग) (i) मनसि एकं वचसि एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्।\n(ii) सं वो मनांसि जानताम्।\nअधोलिखितानां शब्दानां पुरतः उचितं विलोमशब्द कोष्ठकात् चित्वा लिखत-\nअधोलिखितानां शब्दानां त्रयः समानार्थकाः शब्दाः मञ्जूषायाः चित्वा लिख्यन्ताम्-\nअधस्ताद् समासविग्रहाः दीयन्ते तेषां समस्तपदानि पाठाधारेण दीयन्ताम्-\nयहाँ संग्रहीत श्लोक मूलरूप से तमिल भाषा में रचित 'तिरुक्कुरल' नामक ग्रन्थ से लिए गए हैं। तिरुक्कुरल साहित्य की उत्कृष्ट रचना है। इसे तमिल भाषा का 'वेद' माना जाता है। इसके प्रणेता तिरुवल्लुवर हैं। इनका काल प्रथम शताब्दी माना गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य प्रतिपादित है। 'तिरु' शब्द 'श्रीवाचक' है। तिरुक्कुरल शब्द का अभिप्राय है-श्रिया युक्त वाणी। इसे धर्म, अर्थ, काम तीन भागों में बाँटा गया है। प्रस्तुत श्लोक सरस, सरल भाषायुक्त तथा प्ररेणाप्रद हैं।\n(क) 'तिरुक्कुरल-सूक्तिसौरभम्' इति पाठस्य तमिल मूलपाठः (देवनागरी-लिपी)\nसोर्कोट्टम् इल्लदु सेप्पुम् ओरू तलैया उळूकोट्टम् इन्मै पेरिन्।\nइनिय उळवाग इन्नाद कूरल् कनि इरूप्पक् काय कवरंदट्र।\nकण्णुडेयर् एन्पवर् कट्रोर मुहत्तिरण्डु पुण्णुडैयर कल्लादवर्।\nएप्पोरूल यार यार वाय् केटूपिनुम् अप्पोरूल मेय् पोरूल काण्पदरितु।\nसोललवल्लन् सोरविलन् अन्जान् अवनै इहलवेल्लल् यारुक्कुम् असि्तु।\nनोय एल्लाम् नोय् सेयदार मेलवान् नोय् सेययार नोय् इन्मै वेण्डुभव।\nओषुक्कम् विषुप्पम् तरलान् ओषुक्कम् उयिरिनुम् ओम्भप्पडुम्।\nतिरुक्कुरल तमिलभाषायां रचिता तमिलसाहित्यस्य उत्कृष्टा कृतिः अस्ति। अस्य प्रणेता तिरुवल्लुवरः अस्ति। ग्रन्थस्य रचनाकालः अस्ति-ईशवीयाब्दस्य प्रथमशताब्दी।\nअस्मिन् ग्रन्थे सकलमानवजातेः कृते जीवनोपयोगिसत्यम् प्रतिपादितम्।\nतिरु शब्दः 'श्री' वाचकः। 'तिरुक्कुरल्' पदस्य अभिप्रायः अस्ति श्रिया युक्तं कुरल् छन्दः अथवा श्रिया युक्ता वाणी।\nअस्मिन् ग्रन्थे धर्म-अर्थ-काम-संज्ञकाः त्रयः भागाः सन्ति। त्रयाणां भागानां पद्यसंख्या 1330 अस्ति।\nहिंदी अनुवाद (Hindi Translation) - तिरुक्कुरल तमिलभाषा में रचित तमिल साहित्य की श्रेष्ठ रचना है। इसके रचयिता महाकवि तिरुवल्लुवर हैं। इस ग्रंथ का रचनाकाल प्रथम शताब्दी ईसवी है।\nइस ग्रंथ में संपूर्ण मानव जाति के लिए उपयोगी ज्ञान प्रतिपादित किया गया है।\nतिरु शब्द का अर्थ है, 'श्री'। तिरुक्कुरल शब्द का अर्थ है 'श्री' से युक्त कुरल् छन्द अथवा श्रीयुक्त वाणी। इस ग्रंथ में धर्म-अर्थ-काम नामक तीन भाग हैं- तीनों भागों की श्लोक संख्या 1330 है।\nहिंदी अनुवाद (Hindi Translation) - उच्च कुल में जन्म लेने से व्यक्ति सम्मान प्राप्त नहीं करता। अच्छे चरित्र से ही सम्मान प्राप्त किया जाता है। सुगंधयुक्त फूलों में भी कीड़े उत्पन्न हो जाते हैं!\nसभी शास्त्रों में आचरण को ही श्रेष्ठ कहा गया है। सदाचार से धर्म का पालन होता है तथा धर्म के पालन से आयु बढ़ती है।\nविद्याधनम् धनं श्रेष्ठं तन्मलमितरद्धनम्।\nदानेन वर्धते नित्यं न भाराय न नीयते।।\nहिंदी अनुवाद (Hindi Translation) - विद्यारूपी धन अन्य धनों से श्रेष्ठ धन है। यह दान देने से सदैव बढ़ता है, न यह भारी होता है, न चोरों द्वारा चुराया जा सकता है।\nजो माता-पिता अपने बच्चे को विद्या नहीं पढ़ाते, वे उसके शत्रु होते हैं क्योंकि अशिक्षित व्यक्ति सभा में उसी तरह सुशोभित नहीं होता जिस तरह हंसों के मध्य में बगुला।\nप्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति सर्वे जन्तवः।\nलक्ष्मीः दानवती यस्य सफल तस्य जीवितम्।।\nहिंदी अनुवाद (Hindi Translation) - मधुर वचन बोलने से सभी प्राणी प्रसन्न हो जाते हैं, इसलिए ऐसे वचन ही बोलना चाहिए, वचनों में क्या दरिद्रता। जिस व्यक्ति की वाणी मधुर हो, कार्य परिश्रम से पूर्ण हो, जिसका धन दान देने में काम आता हो, उसी व्यक्ति का जीवन सफल है।\nलोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति।।\nहिंदी अनुवाद (Hindi Translation) - जिस व्यक्ति में अपनी बुद्धि नहीं है, शास्त्र उसका क्या उपकार करेंगे, जिस प्रकार आँखों से रहित व्यक्ति का दर्पण क्या उपकार करेगा।\nविद्वान की तुलना राजा से नहीं की जा सकती। राजा तो अपने ही देश में पूजा जाता है, विद्वान सब जगह पूजा जाता है।\nClass 10 Sanskrit Shemushi Chapter 9 सूक्तयः Additional Important Questions and Answers\n1. निम्नलिखितम् श्लोकानि पठित्वा तदाधारिताना प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-\n(क) पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।\n(i) विद्याधनम् कः यच्छति?\n(ii) पिता पुत्राय विद्याधनम् कदा यच्छति?\n(iii) अस्मै पुत्राय पिता किं करोति?\n(i) पिता कस्मै विद्याधनम् यच्छति?\n(ii) अत्र धनम् किम् अमन्यत?\n(i) पिता पुत्राय विद्याधनम् यच्छति।\n(ii) अत्र विद्याम् एव धनम् अमन्यत।\n(i) श्लोके 'विद्याधनम्' अस्य पदस्य विशेषणपदं किम्?\n(ii) श्लोके अव्ययपदं किम्?\n(iii) 'तपे' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?\n(iv) 'कथनम्' इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?\n(i) पिता विद्याधनम् कस्मै यच्छति?\n(ii) विद्यादानाय पिता किम् करोति?\n(iii) पिता कदा पुत्राय विद्याधनं यच्छति?\n(i) पितुः तपस्यां ज्ञात्वा पुत्रः किम् अनुभवति?\n(ii) पिता पुत्राय किं यच्छति?\n(i) पितुः तपस्यां ज्ञात्वा पुत्रः कृतज्ञताम् अनुभवति।\n(ii) पिता पुत्राय विद्याधनं यच्छति।\n(i) 'अस्य' इति सर्वनामपदम् कस्मै प्रयुक्तम्?\n(ii) 'जनकः' इत्यस्य पदस्य कः पर्यायः श्लोके आगतः?\n(iii) 'विद्याधनम्' इति विशेष्य पदस्य किं विशेषणपदम् अत्र प्रयुक्तम्?\n(iv) 'कथनम्' इत्यर्थे कः शब्दः अस्मिन् श्लोके प्रयुक्तः?\n(ख) अवक्रता यथा चित्ते तथा वाचि भवेत् यदि।\n(i) चित्ते किम् भवेत्?\n(ii) अवक्रता तथा कस्या यदि भवेत्?\n(iii) तत् तथ्यतः कि भवति?\n(i) समत्वम् किम् कथ्यते?\n(ii) के तदेव समत्वं कथ्यते?\n(i) चित्ते वाचि च अवक्रता समत्वम् कथ्यते।\n(ii) महात्मानः तदेव समत्वं कथ्यते।\n(i) 'भवेत्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?\n(ii) 'वाचि' इति पदे का विभक्तिः?\n(iii) 'यथा' इति पदस्य विलोमपदम् किम्?\n(iv) 'महात्मानः' इति पदे कः मूलशब्दः?\n(ग) त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।\n(i) विमूढधीः कीदृशीं वाचं त्यजति?\n(ii) कः परुषां वाचं वदति?\n(iii) धर्मप्रदां वाचं कः त्यजति?\n(i) कः अपक्वम् फलं खादति?\n(ii) विमूढधीः कीदृशं फलं परित्यजति?\n(i) विमूढधीः अपक्वम् फलम् खादति।\n(ii) विमूढधी पक्वं फल परित्यजति।\n(i) 'कठोराम्' अस्य पर्यायः श्लोकात् एव चित्वा लिखत।\n(ii) 'पक्वम्' इति पदस्य विलोमपदं किम्?\n(iii) 'परुषाम्' इति कस्य पदस्य विशेषणम्?\n(iv) 'पक्वम्' पदे कः प्रत्ययः?\n(i) परुषां वाचं कः वदति?\n(ii) बुद्धिमन्तः जनाः कां वाणीं वदन्ति?\n(iii) कः पक्वं फलं परित्यजति?\n(i) मन्दमतिः कीदृशं फलं त्यक्त्वा अपक्वं फलं खादति?\n(ii) कः धर्मप्रदां वाचं त्यजति?\n(i) मन्दमतिः पक्वं फलं त्यक्त्वा अपक्वं फल खादति।\n(ii) विमूढधीः धर्मप्रदा वाचं त्यजति।\n(i) 'परित्यज्य' इति अस्य समानार्थकं पदं श्लोकात् चित्वा लिखत।\n(ii) 'खादति' अस्मिन् अर्थे कि क्रियापदम् अत्र प्रयुक्तम्?\n(iii) 'परुषाम्' इत्यस्य शब्दस्य भावानुकूलं शुद्धम् अर्थं चित्वा लिखत-\n(iv) 'भुङ्क्ते' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?\n(घ) विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।\nअन्येषां वदने ये तु ते चक्षुनामनी मते॥\n(i) अत्र के चक्षुष्मन्तः?\n(ii) विद्वांसः कुत्र चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?\n(iii) जनानां वदने नाममात्र के भवतः?\n(i) चक्षुनामनी के?\n(ii) के नेत्रहीनाः कथिताः?\n(i) मूर्खाणाम् वदने ये नेत्रे ते चक्षुनामनी।\n(ii) मुर्खाः (विद्याहीनाः) नेत्रहीनाः कथिताः।\n(i) 'लोके अस्मिन्' इत्यनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?\n(ii) 'प्रकीर्तिताः' इति पदे कः प्रत्ययः?\n(iii) 'अन्येषाम्' इति पदं केभ्यः आगतम्?\n(iv) 'विद्वांसः' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?\n(i) लोकेऽस्मिन् के चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?\n(ii) अन्येषां वदने के नामनी मते?\n(iii) के वास्तविकरुपेण नेत्रवन्तः भवन्ति?\n(i) अस्मिन् लोके विद्वांसः कीदृशाः स्मृताः?\n(ii) वास्तविक रूपेण नेत्रं किम्?\n(i) अस्मिन् लोके विद्वांसः चक्षुष्मन्तः स्मृताः।\n(ii) वास्तविक रूपेण नेत्रं विद्या अस्ति।\n(i) 'लोकेऽस्मिन्' अत्र विशेष्यपदं किम्?\n(ii) 'मुखे' अस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत।\n(iii) 'मूर्खाः' अस्य विलोमपदं श्लोकात् विचित्य उत्तरपुस्तिकायां लिखत।\n(iv) 'ते चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः' अत्र क्रियापदं किम्?\n(ङ) यत् प्रोक्तं येन केनापि तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः।\n(i) 'भवेद्येन' अत्र सन्धिः अस्ति वर्ण संयोगो वा?\n(ii) विवेकी कस्य निर्णयः कर्तुम् समर्थः?\n(iii) केन तत्वार्थनिर्णयः कर्तुं शक्यते?\n(i) विवेकः कः\n(ii) तत्वार्थनिर्णय कः करोति?\n(i) येन केनापि यत् प्रोक्तम् तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं जनः शक्यः भवेत्, सः एव विवेकः।\n(ii) तत्वार्थनिर्णय जनः करोति।\n(i) 'विवेकः' अस्य कर्तृपदस्य क्रियापदम् किम्?\n(ii) 'कर्तुम्' इति पदे का धातुः?\n(iii) 'भवेत्' इति पदं कस्मिन् लकारे अस्ति?\n(iv) 'सः' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै अभवत्?\n(च) वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामप्यकातरः।\nस केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते।।\n(i) कः परैः न परिभूयते?\n(ii) अत्र 'सः' पदम् कस्मै प्रयुक्तम्?\n(iii) मन्त्रिणः प्रथमः गुणः कः भवेत्?\n(i) मन्त्री कीदृशः भवेत्?\n(ii) मन्त्री कुत्र अकातरः भवेत्?\n(i) मन्त्री वाक्पटुः, धैर्यवान् सभायाम् अकातरः च भवेत्।\n(ii) मन्त्री सभायाम् अकातरः भवेत्।\n(i) 'तिरस्क्रियते' इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?\n(ii) 'न कातरः' इति स्थाने किं पदं प्रयुक्तम्?\n(iii) 'परिभूयते' इति पदे का मूलधातुः?\n(iv) 'वक्तुं चतुरः' इति कस्य पदस्य अर्थः?\n(छ) य इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च।\n(i) जनः आत्मनः किम् इच्छति?\n(ii) मनुष्यः कति सुखानि इच्छति?\n(iii) जनः कीदृशं कर्म कुर्यात्?\n(i) कः परेभ्यः अहितम् न कुर्यात्?\n(ii) जनः कदा अहितं कर्म न कुर्यात्?\n(i) यः आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति सः परेभ्यः अहितम् न कुर्यात्।\n(ii) जनः कदापि अहितं कर्म न कुर्यात्।\n(i) 'सुखानि' अस्य विशेषणपदम् किम्?\n(ii) 'कल्याणम्' इत्यर्थ अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?\n(iii) 'कुर्यात्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?\n(iv) 'न हितम्' इति स्थाने किं पदं प्रयुक्तम्?\n(i) नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्?\n(ii) नर; केभ्यः अशुभं कर्म न कुर्यात्?\n(iii) मनुष्यः कस्य श्रेयः इच्छति।\n(i) जीवने नरः किं किम् इच्छति?\n(ii) मनुष्य कति सुखानि इच्छति।\n(i) जीवने नरः आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति।\n(ii) मनुष्यः प्रभूतानि सुखानि इच्छति।\nनिर्देशानुसारम् उत्तरत (केवलं प्रश्नत्रयमेव)-\n(i) 'अतीव सुखानि' इति स्थाने किं पदद्वयं प्रयुक्तम्?\n(ii) 'न कुर्यादहितं कर्म' इत्यत्र 'कर्म' पदस्य विशेषणपदं किमस्ति?\n(iii) कल्याणं' इति पदस्य समानार्थकं पदपद्यांशात् चित्वा लिखत।\n(iv) 'कुर्यात्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?\n(i) प्रभूतानि सुखानि\n(ज) आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।\n(i) कः प्रथमः धर्मः?\n(ii) आचारः कीदृशः धर्मः?\n(iii) आचारः केभ्यः अपि विशेषतः रक्षेत्?\n(i) प्राणेभ्यः अपि विशेषतः कः रक्षणीयः?\n(ii) किम् विदुषां वचः अस्ति?\n(i) प्राणेभ्यः अपि विशेषतः सदाचारः रक्षणीयः।\n(ii) आचार प्रथमो धर्मः' इति विदुषां वचः अस्ति।\n(i) 'रक्षेत्' पदे कः लकारः?\n(ii) 'प्रथम धर्मः' इति अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?\n(iii) अत्र कस्मिन् पदे पञ्चमी विभक्त्यर्थे 'तसिल्' प्रत्ययस्य प्रयोगः अभवत्?\n(iv) 'एतत्' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै पदाय अभवत्?\n(i) अस्माकं प्रथमः धर्मः कः?\n(ii) 'आचारः प्रथमः धर्मः' इति केषां वचः?\n(iii) जनः कं रक्षेत्?\n(i) विदुषां वचः किम्?\n(ii) केभ्यः सदाचारं रक्षेत्?\n(i) आचारः प्रथमो धर्मः इति विदुषां वचः।\n(ii) प्राणेभ्योऽपि सदाचारं रक्षेत्।\n(i) 'दुराचारः' अस्य विपर्ययपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।\n(ii) "प्रथमः धर्मः" अत्र विशेष्यपदं किम्?\n(iii) "विद्यावताम्" अस्य पर्यायपदं श्लोके किं प्रयुक्तम्?\n(iv) "तस्माद् सदाचारं रक्षेत्" अत्र क्रियापदं किम्?\n(i) (ख) सदाचारः\n(ii) (घ) धर्मः\n(iv) (ग) रक्षेत्\n2. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरु-\n(क) पिता पुत्राय महत् विद्याधनं अच्छति।\n(ख) एतदर्थं पिता महत् तपः तपाति।\n(ग) इति उक्तिः एव कृतज्ञता भवति।\n(घ) विद्या महत् धनं वर्तते।\n(ङ) अवक्रता चित्ते भवेत्।\n(च) चित्ते वाचि अवक्रता समत्त्वं भवति।\n(छ) महात्मानः तदेव समत्त्वं कथयन्ति।\n(ज) अवक्रता वाचि अपि भवेत्।\n(झ) विमूढधीः अपक्वं फल भुङ्क्ते।\n(ञ) मूर्खबुद्धिः धर्मप्रदाम् वाचं त्यजति।\n(ट) मूर्खः परुषां वाचं वदति।\n(ठ) मूढः पक्वं फलं परित्यजति।\n(ड) विद्या एव नेत्रम् वर्तते।\n(ढ) विद्वांसः एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।\n(ण) अन्येषां वदने नाममात्रमेव नेत्रे स्तः।\n(त) विद्याहीनाः नेत्रहीनाः इव भवन्ति।\n(थ) विवेकेन यथार्थनिर्णयः भवति।\n(द) जनानां कथनस्य निर्णयः विवेकः करोति।\n(ध) विवेकः एव तत्त्वार्थनिर्णयं करोति।\n(न) मंत्री वाक्पटुः भवेत्।\n(प) मंत्री सभायाम् अकातरः अपि भवेत्।\n(फ) वाक्पटुः मंत्री कदापि न परिभूयते।\n(ब) धैर्यवान् मंत्री केनापि प्रकारेण परिभूयते।\n(भ) मनुष्यः आत्मनः श्रेयः इच्छति।\n(म) जनः अहितं कर्म न कुर्यात्।\n(य) सः परेभ्यः अहितं कर्म न कुर्यात्।\n(र) जनः प्रभूतानि सुखानि इच्छति।\n(ल) आचारः प्रथमः धर्मः अस्ति।\n(व) इदं विद्वांसः कथयन्ति।\n(श) सदाचारः अवश्यमेव जनैः पालनीयः वर्तते।\n(स) सः प्राणेभ्यः अपि विशेषो भवति।\n3. उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माण कुरुत-\n(i) पिता पुत्राय बाल्ये विद्याधनं यच्छति।\n(ii) तत्त्वार्थस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः।\n(iii) पिता पुत्राय बाल्ये विद्याधनम् यच्छति।\n(iv) पिता पुत्राय तपः तपति।\n4. अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयं मञ्षातः समुचितक्रमेण परयत-\nपिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता।\nपिता (i) _________ बाल्ये महत् (ii) _________ यच्छति। अस्य (पत्रस्य) पिता किं (iii) _________ तेपे इति (iv) _________ तत्कृत्ञता।\nमञ्जूषा- विद्याधनं, उक्तिः, पुत्राय, तपः\n(ख) अवक्रता यथा चित्ते तथा वाचि भवेद् यदि।\nयथा (i) _________ चित्ते तथा यदि (ii) _________ भवेत्. महात्मानः (iii) _________ तदेव (iv) _________ इति आहुः।\nमञ्जूषा- वाचि, समत्त्वम्, अवक्रता, तथ्यतः\nयः धर्मप्रदां (i) _________ त्यक्त्वा (ii) _________ (वाचं) अभ्युदीरयेत्। (सः) (iii) _________ पक्वं फलं परित्यज्य (iv) _________ (फल) भुङ्क्ते।\nमञ्जूषा- परुषां, अपक्वं, विमूढधीः, वाचं\nअस्मिन् लोके (i) _________ एव (ii) _________ प्रकीर्तिताः । अन्येषां (iii) _________ ये (चक्षुषी) ते तु (iv) _________ मते।\nमञ्जूषा- वदने, चक्षुनामनी, विद्वांसः, चक्षुष्मन्तः\nयेन (i) _________ अपि यत् (ii) _________ तस्य (iii) _________ येन कर्तुं शक्यः भवेत. सः (iv) _________ इति ईरितः।\nमञ्जूषा- प्रोक्तं, विवेकः, केन, तत्त्वार्थनिर्णयः\n(यः) मन्त्री (i) _________ धैर्यवान्, (ii) _________ अपि अकातरः (अस्ति) सः (iii) _________ केन अपि (iv) _________ न परिभूयते।\nमञ्जूषा- परैः, प्रकारेण, सभायाम्, वाक्पटुः\nयः (i) _________ श्रेयः प्रभूतानि (ii) _________ च इच्छति, सः (iii) _________ अहितं कर्म (iv) _________ न कुर्यात्।\nमल्जूषा- कदापि, आत्मनः, सुखामि, परेभ्यः\nतस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः॥\n(i) _________ प्रथमः धर्मः इति एतत् (ii) _________ वचः, तस्मात् (iii) _________ अपि सदाचारं (iv) _________ रक्षेत्।\nमञ्जूषा- प्राणेभ्यः, आचारः, विशेषतः, विदुषां\n5. निम्नलिखित श्लोकस्य भावार्थम् मञ्जूषायाः उपयुक्त शब्दैः पूरयत्-\nभावार्थः-बाल्ये काले स्वपुत्राय (i) __________ दातुं पिता अतिकष्टं सहमानः सर्वविधं तपः कृत्वा अपि सः (ii) __________ शिक्षयितुं यतते। यदि तस्य पुत्रः एतन्मात्रम् एव स्मरेत् यत् (iii) __________ तस्मै (विद्यादानाय) महत् तपः अकरोत्, इयम् (iv) __________ एव तस्य पुत्रस्य कृतज्ञता प्रकटयति।\nमञ्जूषा- उक्तिः, स्वसन्ततिं, पिता, विद्याधन।\nजनानां मनसि यथा (i) __________ अस्ति तथैव यदि (ii) __________ अपि भवेत्, तामेव (iii) __________ ज्ञानिनः च वस्तुतः (iv) __________ कथयन्ति।\nमञ्जूषा- समत्त्वम् (समानता), वाण्याम्, मनस्विनः, सरलता\n(iv) समत्त्वम् (समानता)।\nअस्य भावोऽस्ति यत्-यः नरः सत्याम् धर्मयुक्ताम् (i) __________ त्यक्त्वा (ii) __________ वाचम् वदेत् सः (iii) __________ पक्वं फलं त्यक्त्वा (iv) __________ फलम् खादति अर्थात् तस्य नरस्य वाण्याम् सरसता मधुरता च न भवति।\nमञ्जूषा- कठोरां, वाणी, अपक्वं, मूर्खबुद्धिः\nविद्या एव नरस्य (i) __________ अस्ति जनाः अनया एव संसारे सर्वविधं व्यवहार कर्तुं समर्थाः भवन्ति। अतः अस्मिन् संसारे केवलं (ii) __________ ज्ञानिनः विचारशीलाः एव (iii) _________ कथिताः। अन्येषां विद्यारहितानाम् (iv) __________ तु ये चक्षुषी भवतः ते तु नाममात्रम् एव। अतः अस्माभिः सर्वथा विद्या प्राप्त्यर्थम् एव प्रयतनीयम्।\nमञ्जूषा- आनने, विद्वांसः, नेत्रम्, नेत्रवन्तः\nअस्य भावोऽस्ति यत्-येन केनापि (i) __________ यत् पूर्व (ii) __________ अस्ति, तस्य (iii) __________ येन कर्तुम् शक्यते, सः (iv) __________ कथ्यते।\nमञ्जूषा- यथार्थनिर्णयः, नरेण, विवेकः, कथितम्।\nअर्थात् -यः (i) __________ वक्तुं चतुरः, धैर्ययुक्तः सभायाम् (ii) __________ च भवति सः अन्यैः (iii) __________ केन अपि प्रकारेण न (iv) __________।\nमञ्जूषा- निर्भीकः, तिरस्क्रियते, जनैः, मन्त्री\nअस्य भावोऽस्ति यत्-यदि जनः आत्मनः कृते (i) __________ बहूनि च सुखानि वाञ्छति तर्हि तेन परेभ्यः जनेभ्यः कदापि (ii) __________ कर्म न कर्त्तव्यम्। यतोहि एषा साधूक्तिः अस्ति यत् यः परेभ्यः (iii) __________ खनति, तस्य कृते गर्त स्वयमेव प्रकृत्या वा जन्यते। अतः अस्माभिः कदापि परेषाम् कृते (iv) __________ न कर्त्तव्यम्।\nमञ्जूषा- कूपम्, पीडनं, कल्याणं, अहितकर\nअस्य भावोऽस्ति यत्- सदाचारः जनानां (i) __________ धर्मः अस्ति, इति (ii) __________ कथयन्ति अतएव जनैः (iii)\n__________ रक्षा प्राणेभ्यः अपि (iv) __________ करणीया।\nमञ्जूषा- विद्वांसः, विशेषतः, प्रथमः, सदाचारस्य\n6. निम्नलिखितां पदानां दत्तेषु पर्यायपदेषु पर्यायः चित्वा लिखत-\n(क) (iv) जनकः\n(ख) (vii) मूर्खमतिः\n(ग) (v) व्यवहारः\n(घ) (iii) अवमन्यते\n(ङ) (ii) कल्याणम्\n(च) (i) नेत्रवन्तः\n(छ) (viii) निर्भयः\n(ज) (vi) कथयन्ति\n7. (अ) विशेषण-विशेष्यपदानि योजयत-\n(क) (vi), (ख) (i), (ग) (v), (घ) (i), (ङ) (iii), (च) (iv)\n(क) एकम् सुन्दरम् उद्यानम् अन्ति।\n(ख) एकम् विशालम् क्रीडाङ्गणम् अस्ति।\n(ग) पुस्तकालये विविधानाम् विषयाणाम् पुस्तकानि सन्ति।\n(घ) वृक्षेभ्यः प्राचीनानि पत्राणि पतिष्यन्ति।\n8. अधोलिखितासु पङ्कितषु स्थूलाक्षरपदानां प्रसंगानुसार शुद्धम् अर्थ चित्वा लिखत-\n(क) तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः।\n(i) तथागतः बुद्धः\n(iii) तथा अस्तु\n(ख) अवक्रता यथा चित्ते अस्ति।\n(ग) तदेव आहुः महात्मानः।\n(घ) त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयत्।\n(ङ) अन्येषां वदने मे तु ते चक्षुनामनी मते।\n(च) वाक्पटुः धैर्यवान् सभायाम् अपि अकातरः।\n(छ) यः इच्छति आत्मनः श्रेयः।\n(ज) आचारः प्रथमो धर्मः इति एतद् विदुषां वचः।
  