text: 3rd sem, C-7, लघुसिद्धामुतकौमुदी, कृदन्तप्रकरणम् - सूत्रव्याख्याः-3\nBy Gurucharan Das October 26, 2018\n3rd sem, C-7, unit 2, लघुसिद्धामुतकौमुदी, कृदन्तप्रकरणम् - सूत्रव्याख्याः-3\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् अण्-प्रत्यय-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - कर्मणि अण्। सूत्रे ʻकर्मणिʼ इति सप्तम्येकवचनम्। ʻअण्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तते। तेन पूर्णाङ्गं सूत्रं जायते-- ʻधातोः कर्मण्यण्।ʼ\nʻतत्रोपपदं सप्तमीस्थम्ʼ इति धात्वधिकारे तृतीयाध्याये यत् सप्तमीनिर्दिष्टं पदं तद् उपपदं स्यात्। तेन ʻकर्मणिʼ इति पदम् उपपदसंज्ञकम्।\nसूत्रार्थः - कर्मण्युपपदे धातोरण् प्रत्ययः स्यात्।\nअण्-प्रत्ययस्य अन्त्यः णकारः इत्संज्ञकः, तस्मात् ह्रस्वः अकारः अवशिष्यते।\nकुम्भम्-कृ अण् (ʻभूवादयो धातवःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻकृʼ इत्यस्य धातुसंज्ञा, ʻधातोःʼ, ʻकर्मण्यण्ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः कुम्भे उपपदे कृ-धातोरुत्तरं अण्-प्रत्ययः),\n> कुम्भकार सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः पुंलिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\n> कुम्भकारस् (ʻसुʼ इत्यस्य उकारः अनुबन्धलोपः),\n> कुम्भकाररु (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः), > कुम्भकारर् (ʻरुʼ इत्यस्य उकारः अनुबन्धलोपः),\n१२. प्रियवशे वदः खच् - ३।२।३८\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् खच्-प्रत्यय-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻप्रियवशेʼ इति सप्तम्येकवचनम्। ʻवदःʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। ʻखच्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ इति अधिकारसूत्रम्, तथा ʻकर्मण्यण्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् सप्तम्यन्तं ʻकर्मणिʼ इति पदम् अनुवर्तेते। तेन पूर्णाङ्गं सूत्रं जायते-- ʻप्रियवशे कर्मणि वदः धातोः खच्।ʼ\nसूत्रार्थः - प्रियवशे कर्मणि उपपदे वदः धातोः उत्तरं खच्-प्रत्ययः स्यात्।\nखच्-प्रत्ययस्य अन्त्यः चकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, ʻआदिः खकारः(ख्) ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तयोः लोपः भवति। तस्मात् अकारः अवशिष्यते।\nप्रियंवदः-- ʻप्रियं वदतिʼ इति विग्रहे,\nप्रियम्-वद् खच् (ʻभूवादयो धातवःʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻवद्ʼ इत्यस्य धातुसंज्ञा, ʻधातोःʼ, ʻप्रियवशे वदः खच्ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रिये उपपदे वद्-धातोरुत्तरं खच्-प्रत्ययः),\n> प्रियंवद सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः पुंलिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\n> प्रियंवदस् (ʻसुʼ इत्यस्य उकारः अनुबन्धलोपः),\n> प्रियंवदरु (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः), > प्रियंवदर् (ʻरुʼ इत्यस्य उकारः अनुबन्धलोपः),\n१३. सप्तम्यां जनेर्डः - ३।२।९७\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् ड-प्रत्यय-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - सप्तम्याम् जनेः डः। सूत्रे ʻसप्तम्याम्ʼ इति सप्तम्येकवचनम्। ʻजनेःʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। ʻडःʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तते। तेन पूर्णाङ्गं सूत्रं जायते -  ʻसप्तम्यां जनेः धातोः डः।ʼ\nसूत्रार्थः - सप्तम्यन्ते उपपदे जनेः धातोः डः प्रत्ययः भवति।\nड-प्रत्ययस्य आदिः डकारः (ड्) ʻचुटूʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः भवति, तस्मात् ह्रस्वः अकारः अवशिष्यते।\nʻसरसि जायते यत् तत्ʼ विग्रहे - \n> सरसिज सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः क्लीब्लिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\n> सरसिजम् (ʻसरसिजʼ इत्यस्य जकारोत्तरवर्तिनः अकः अकारात् अमि अचि अकारे परे ʻअमि पूर्वःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वरूपमेकादेशे ʻ सरसिजम्ʼ इति रूपं सिद्धम्)।\n१४. तत्पुरुषे कृति बहुलम् - ६।३।१४\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् तत्पुरुषसमासे सप्तमीविभक्तेः विकल्पेन अलुक्-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻतत्पुरुषेʼ, ʻकृतिʼ चेति पदद्वये सप्तम्येकवचनम्। ʻबहुलम्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ, ʻअलुगुत्तरपदेʼ चेति अधिकारसूत्रद्वयम्, तथा ʻहलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻसप्तम्याःʼ इति पदम् अनुवर्तन्ते। तेन पूर्णाङ्गं सूत्रं जायते - \nʻतत्पुरुषे कृति उत्तरपदे बहुलम् सप्तम्याः अलुक्।ʼ\nसूत्रार्थः - तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः बहुलम् अलुक् भवति।\nसूत्रस्थं ʻकृतिʼ इति पदम् ʻउत्तरपदेʼ इत्यस्य विशेषणम्, तस्मात् तत्र तदन्तविधिः। ʻअलुक्ʼ इत्यस्य अर्थः - न लुक्, अर्थात् लोपः न भवति। ʻबहुलम्ʼ इत्यस्य अर्थः - क्वचित् सप्तम्याः लुक् भवति, क्वचित् न भवति, क्वचित् विकल्पेन भवति, क्वचित् अन्यत् वा भवति। अतः लोपपक्षे लोपोभावपक्षे च रूपद्वयं भवति।\nसरसिजम्-- ʻसरसि जायते यत् तत्ʼ विग्रहे - \n> सरस् ङि जन् अ (ड-प्रत्ययस्य आदिः डकारः अनुबन्धलोपः),\n> सरसिज अम् (ʻअतोऽम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण सु-स्थाने अमादेशः),\n> सरसिजम् (ʻअमि पूर्वःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वरूपमेकादेशे ʻसरसिजम्ʼ इति रूपं सिद्धम्)।\nसरस् ङि जन् ड (ʻसप्तम्यां जनेर्डःʼ),\n> सरस् ङि जन् अ (आदिः डकारः अनुबन्धलोपः),\n> सरस् ङि ज् अ (ʻभस्य टेर्लोपःʼ),\n> सरस् ज् अ (ʻतत्पुरुषे कृति बहुलम्ʼ इति सप्तम्याः विकल्पेन लोपः),\n> सररु ज् अ (ससजुषो रुः),\n> सरर् ज् अ (अनुबन्धलोप),\n> सर उ ज् अ (ʻहशि चʼ इत्यनेन रकार-स्थाने उकारादेशः),\n> सरोज् अ (आद्गुणःʼ इत्यनेन गुणादेशः),\n> सरोज (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ, ʻएकदेशविकृतमनन्यवत्ʼ इति प्रातिपदिकसंज्ञा),\n> सरोज सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ),\n> सरसिज अम् (ʻअतोऽम्ʼ),\n> सरसिजम् (ʻअमि पूर्वःʼ )।\n१५. पचो वः - ८।२।५२\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः कृदन्तप्रकरणान्तर्गतम् निष्ठासंज्ञक-प्रत्ययस्य तकार-स्थाने वकारादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - पचः वः। सूत्रे ʻपचःʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। ʻवःʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻधातोःʼ, इति अधिकारसूत्रम्, तथा ʻरदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻनिष्ठातःʼ इति पदम् अनुवर्तेते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻपचः धातोः निष्ठातः वः।ʼ\nसूत्रार्थः - पच्-धातोः उत्तरस्य निष्ठा-तकारस्य वकारादेशः भवति।\n> पच् व (ʻपचो वःʼ इत्यनेन सूत्रेण क्तस्य तकार-स्थाने वकारादेशः),\n> पक्व सु (ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ इत्यादिभिः सूत्रैः पुंलिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः),\n> पक्व स् (ʻसुʼ इत्यस्य उकारः अनुबन्धलोपः),\n> पक्वरु (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः), > पक्वर् (ʻरुʼ इत्यस्य उकारः अनुबन्धलोपः),
  