text: उपमालंकारः - लक्षण ७ - TransLiteral Foundation\nउपमालंकारः - लक्षण ७\nइदं चान्यत्तस्मिन्नेव प्रस्तावे चित्रमीमांसाकृद्भिरभ्यधीयत--\n"-'नृणां यं सेवमानानां संसारोऽष्यपवर्गति । तं जगत्यभजन्मर्त्यश्वञ्चा चन्द्रकलाधरम् ॥ '\nअत्र किप्कनोर्लोपे प्रत्येकं वाचकधर्मलोप उभयत्रापि," तदरमणीय-\nमेव । कनो वाचकस्य लोपेऽपि तं चद्न्रकलाधरमभंजन्निति चन्द्रकला-धरभजनराहित्यरूपस्य धर्मस्य चञ्चामर्त्यसाधारणस्योक्तत्वात्कथं ताव-द्धर्मस्य लोपः । न चोपमेयमर्त्यविशेषणतयोपात्तस्य चन्द्रकलाधरभजन-राहित्यस्य सादृश्योपसर्जने चञ्चायामनन्वयान्न साधारण्यमिति वाच्यम् ।\n"-' यद्भक्तानां सुखमयः संसारोऽप्यपवर्गति । तं शंभुमभजन्मर्त्यश्वञ्चैवात्महिताकृतेः ॥'\nइति पाठे धर्मश्रवणमप्युभयत्रापि संभवति" इति स्वोक्तेरसंगत त्वापत्तेः । इहाप्युपमेयसंसारविशेषणतयोपात्तस्य सुखमयत्वस्य सादृश्योपसर्जनेऽप-वर्गेऽन्वयाभावात्कथंकारं धर्मस्य साधारण्यम् । उपमेयगतत्वेनोपमानग-सत्वेन बोपात्तस्य धर्मस्य शाब्द उभयान्वयेऽसत्यापि वस्तुत उभयवृत्ति-त्वज्ञानमेव साधारणताया नियामकमिति चेत्, चन्द्रकलाधरभजनराहि-त्येऽपि दीयतामेवमेव दृष्टिः । यदि चोपमेयतावच्छेदकतयैव चन्द्रकला-धरभजनराहित्यं मम विवक्षितम्, साधारणधर्मश्च स्वात्महिताऽकरणरूपः\nस चात्र लुप्त एवेति शपथेन स्वाभिप्रायः प्रकाश्यते तदा निवारितोऽवं दोषः । तुष्यतु भवान् ।\nइदमप्यन्यतैरेव वाचकोपमेयलुप्तायामुदाहरणं निरमीयत--\n'रूपयौवनलावण्यस्पृहरणीयतराकृतिः । पुरतो हरिणाक्षीणामेष पुष्पायुधीयति ॥'\nइदं च पद्यमपशब्ददुष्टमवैयाकरणतां कर्तुः प्रकाशयति । तथा हि पुरत इति नगरवाचिनः पुरशब्दात्तसिलि हरिणाक्षीण नगरादित्यर्थस्यासंगतेः । नाहि पूर्ववाचकः पुरशब्दः कापि शूयते । पूर्वशब्दात्तु ' पूर्वाधरावराणा-मसिपुरधवश्चैषाम् ' इत्यसौ पुरादेशे च पुर इति भाव्यम्, न तु पुरत इति ।\nअत एव ' अमुं पुरः पश्यसि देवदारुम् ' इति प्रायुड्क्त महाकविः । एवमेव " मुखस्य पुरतश्वन्द्रो निष्प्रभः-इत्यप्रस्तुतप्रशंसा "\nइति द्वितीयप्रकरणारम्भेऽप्यपशब्दितं तैः । तथा चाहुर्वैयाकरणा :--"-' पत्या पुरतः परतः ' ' आत्मीयं चरणं दधाति पुरतो निम्रोन्नतायां भुवि ', ' पुरतः सुदती समागंत माम् ' इत्यादयः सर्वेऽपि व्याकरणाज्ञानमूला अपशब्दाः ' इति ।\nइयं चैवंभेदोपमा वस्त्वलंकाररसरूपाणां प्रधानव्यड्रयानां वस्त्वलं-कारयोर्वाच्ययोश्वोपस्कारकतया पञ्चधा ।\nतत्र व्यड्रयवस्तूपस्कारिका यथा-\n' अविरतपरोपकरणव्यग्रीभवदमलचेतसां महताम् । आपातकाटवानि स्फुरन्ति वचनानि भेषजानीव ॥ '\nअत्र तादृंशि वचनान्यर्थद्वारा सेवमानस्य मनागप्यक्षुभ्यतः परिमाणे परमं सुखं भवतीति प्राधान्येन व्यड्रयस्य वस्तुन उपस्कारिका भेषजोपमा । वयड्रयालंकारोपस्कारिका यथा-\n' अड्कायमानमलिके मृगनाभिपड्कं पड्केरुहाक्षि वदनं तव वीक्ष्य बिभ्रत् । उल्लासल्लवितकोमलपक्षमूला-श्वञ्चूपुटं चपलयन्ति चकोरपोताः । '\nरक्त - नयन mfn. mfn. red-eyed\nरक्त - नयन m. m.Perdix Rufa, [L.]\nरक्तनयन mfn. (-नः-नी-नं) Red-eyed.\nm. (-नः) The Greek partridge, "चकोरे" (Perdix rufa.)
  