text: 4।1।6 - उगितश्च\nउगितः (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)\nउगिति यत्र सम्भवति यथाकथंचित् तदुगिच्छाब्दरूपं, तदन्तात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति। भवती। अतिभवती। पचन्ती। यजन्ती। धातोरुगितः प्रतिषेधो वक्तव्यः। उखास्रत्। पर्णध्वत् ब्राह्मणी। अञ्चतेश्च उपसङ्ख्यानम्। प्राची। प्रतीची। उदीची।\n`यथाकथञ्चित्` इति। येन केनचित् प्रकारेण। यदि वर्ण उगित् सम्भवति, यदि प्रत्ययः, अथापि प्रातिपदिकम्, सर्वर्था यत्रैषामन्यतमः सम्भवति तत् `उगिच्छब्दरुपम्` इति। अनेनोगिच्छब्दरूपस्य विशेषणं न प्रातिपदिकस्येति दर्शयति। यदि प्रातिपदिकस्यैव विशेषमं स्यादिहैव स्यात्-- भवती, महतीति; अर्वतीत्यत्र तु न स्यात्, `अर्वणस्त्रसावनञः` 6।4।127 इति नकारस्य त्रादेशः कृत इति वर्ण एव तकार उगित्, न प्रातिपदिकम्; गोमतीत्यत्र च न स्यात्, अत्रापि हि मतुप्प्रत्यय एवोगित्, न प्रातिपदिकम्; तस्मादुगिच्छब्दस्यैव विशेषणं युक्तमित्यभिप्रायः। तच्चोगिच्छब्दरूपं प्रातिपदिकस्य विशेषणम्, विशेषणेन च तदन्तविधिर्भवतीत्याह-- `तदन्तात्` इत्यादि। यदि तर्ह्रुगिच्छब्दरूपान्तात् प्रातिपदिकान्ङीब्भवत्येवं सति भवतीति न सिध्यति, न ह्रत्रोगिच्छब्दरूपान्तं प्रातिपदिकं भवति, भवच्छब्दान्तादुगितः प्रातिपदिकादन्यस्य तदन्तस्याभावात्? नैष दोषः; व्यपदेशिवद्भावात् तदन्ताद्भविष्यति। ननु च `व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन` (शाक।प।65) इति व्यपदेशिद्भावेन नात्र भवितव्यम्? नैतदस्ति; न ह्रुगिदिति प्रातिपदिकग्रहणम्, किं तर्हि? प्रातिपदिकाप्रातिपद#इकग्रहणम्; वर्णप्रत्ययोरप्युगितोग्र्रहणात्। `पचन्ती, यजन्ती` इति। शत्रन्तान्ङीप्।`धातोरुगितः प्रतिषेधः` इति। प्रतिपाद्यत इति शेषः।`अञ्चतेश्चोपसंख्यानम्` इति। अञ्चतेर्ङीप्प्रत्ययस्य प्रतिपादनं कत्र्तव्यमित्यर्थः। तत्रेदमुभयत्र प्रतिपादनम् --- `पादोऽन्यतरस्याम्` 4।1।8 इति सूत्रे `अन्यतरस्याम्` इति योगविभागः करिष्यते, स च `उगितश्च` 4।1।6 `वनो र च` 4।1।7 `पादोऽन्यतरस्याम्` 4।1।8 इत्येषां त्रयाणामपि योगानां शेषः। व्यवस्थितविभाषा च सा। तेन प्रातिपदिकादुगितच्छब्दरूपान्ताद्धातूगिच्चब्दान्तादञ्चतेरेव नित्यं ङीब्भवति, ततोऽन्येभ्यस्तु न भवत्येवेति।अन्ये त्वन्यथा प्रतिपादनं कुर्वन्ति-- उखारुआत्, पर्णध्वदिति। क्रियाकारकसम्बन्धमात्रं विवक्षितम्, न स्त्रीत्वमिति ङीब्न भवति। स्त्रीशब्दसामानाधिकरण्यात्तु स्त्रीत्वप्रतीतिरापद्यते। न च `स्त्रीयाम्` 4।1।3 इत्यत्र स्त्रीसामानाधिकरण्यपक्षः स्थितः। प्राचीत्यादिषु तु स्त्रीत्वं विवक्षितम्, तेनेह भवतीकार इति। `उखारुआत्, पर्णध्वत्` इति। उखेन रुआंसते, पर्णानि ध्वंसत इति `अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते` 3।2।75 इति क्विप्, `अन्येषामपि दृश्यते` 6।3।136 इत्युखस्य दीर्घत्वम्। प्राचीति प्रपूर्वादञ्चतेः क्विन्, `अचः` 6।4।138 इत्यकारलोप), `चौ` 6।3।137 इत्युपसर्गस्य दीर्घत्वम्॥\nयथाकथञ्चिदिति । यदि वर्ण उगित् संभवति, यदि वा प्रत्ययः, अथापि प्रातिपदिकम्---सर्वथा यत्रैषामन्यतमः प्रकारः संभवतीत्येष यथाकथञ्चिदित्यस्यार्थः । एतदेव स्पष्टयति---तदुगिच्छब्दरूपमिति । प्रत्ययाप्रत्ययोः प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः शब्दरूपमन्यपदार्थः, न प्रातिपदिकमेव, नापि प्रत्यय एवेत्यर्थः । तत्रोगिता प्रातिपदिकस्य विशेषणतदन्तविधिर्भवतीत्याह---तदन्तादिति । पचन्तीति । अत्र शतृप्रत्यय उगित् तदन्तं प्रातिपदिकम्---अतिभवती अतिमहतीत्यत्रापि भवति । ठ्ग्रहणवता प्रातिपदिकेनऽ इत्ययं तु प्रतिषेधो यत्र सूत्रोपातं प्रातिपदिकस्यासाधारणं रूपं तत्रैव भवतीत्यत्रापि व्यपदेशिवद्भावेन भवति । ठ्व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेनऽ इत्ययं तु निषेधः प्रातिपदिकस्यैवा साधारणरूपग्रहणे अतिगोमतीत्यत्रापि भवति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषा तु प्रत्ययस्यैवासाधारणरूपग्रहणे भवति । घातोस्तूगितः प्रतिषेध इति । वक्तव्य इति शेषः । स तर्हि वक्तव्यः ? न वक्तव्यः, ठुगिदचाम्ऽ इत्यत्रोगित्वादेव सिद्धेऽञ्चतिग्रहणं नियमार्थम्---इह शास्त्रे उगितो यत्कार्यं विधीयते तद्धातोर्यदि भवति अञ्चतेरेवेति कार्यमात्रं नियम्यते, न नुमागम एव । अधातुग्रहणं चाधातुपूर्वस्यापि नुमर्थमिति तत्रैव वक्ष्यते । अपर आह---ठुगितश्चऽ इति योऽयं चशब्दः सोऽञ्चतेर्लुप्तनकारस्याकरणम्, विभक्तेश्च ठ्सुपां सुलुक्ऽ इति लुक्, भाविनं चाकारलोपमाश्रित्य चेति निर्देशः कृतः, ततश्चाञ्चतिग्रहणं नियमार्थम्---"अकारनकारलोपयोश्चातन्त्रत्वात् ठ्नाञ्चेः पूजायाम्ऽ इति लोपनिषेधविषयेऽपि ङीब् भवति, प्राञ्ची प्रत्यञ्ची ब्राह्मणी" इति । उखास्रत्, पर्णध्वदिति । ठ्क्विप् चऽ इत्यत्रानयोर्व्युत्पत्तिः कृता ॥\nउगिदन्तात्प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीप् स्यात् । पचन्ती । भवन्ती । दीव्यन्ती । शप्श्यनोः (कौमुदी-446) इति नुम् । उगिदचाम् (कौमुदी-361) इति सूत्रेऽज्ग्रहणेन धातोश्चेदुगित्कार्यं तर्ह्यञ्चतेरेव इति नियम्यते । तेनेह न । उखास्रत् । क्विप् । अनिदिताम् (कौमुदी-415) इति नलोपः । पर्णध्वत् । अञ्चतेस्तु स्यादेव । प्राची । प्रतीची ॥\nउगितश्च - उगितश्च । उक् प्रत्याहारः । उक् इद्यस्य स उगित् ।॒उगित॑ इति पञ्चम्यन्तम्, ते प्रातिपदिकादित्येतद्विशेष्यते, तदन्तविधिः ।उगिद्वर्णग्रहणवर्ज॑मित्युक्तेः "समासप्रत्ययविधौ" इति प्रतिषेधो न । पूर्वसूत्रान्ङीबित्यनुवर्तते । तदाह-उगिदन्तादिति । उगिद्द्विविधं, प्रातिपदिकं प्रत्ययश्च । तत्र प्रातिपदिकमुदाहरति  -  भवतीति । सर्वादिगणे "भवतु" इत्यव्युत्पन्नं प्रातिपदिकं पठितं, तस्य व्यपदेशिवत्त्वे उगदन्तत्वान्ङीप् । ङपावितौ ।आच्छीनद्योर्नुम्॒शप्श्यनोर्नित्य॑मिति नुम्न, शत्रन्तत्वाऽभावात् ।उगिदचा॑मित्यपि न सर्वनामस्थानत्वाऽभावात् । अथ द्वितीयमुगितमुदाहरति-पचन्तीति । पचेर्लटः शतरि शषि पररूपे पचच्छब्दः । तत्र शतृप्रत्यय उगित्, तदन्तं पचदिति प्रातिपदिकमिति तस्मान्ङीपिशप्श्यनोर्नि॑मिति नुमिति भावः । यदि तु सर्वादिगणे पठितं भवतु इत्येतत्भातेर्डवतुः॑इति व्युत्पाद्यते, तदा उगित्प्रत्ययान्तस्यैवोदाहरणं बोध्यम् । भूधातोः शतरि शपि ऊकारस्य गुणेऽवादेशे भवच्छब्दान्ङीपि तु,शप्श्यनोर्नित्य॑मिति नुमि भवन्तीति रूपम् । नच भवच्छब्दस्याऽप्युत्पन्नत्वे तस्य कथं व्यपदेशिवत्त्वेनोगिदन्तत्वं,व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेने॑ति वचनादिति वाच्यं, प्रातिपदिकस्य तत्तत्स्वरूपेण ग्रहण एव तत्प्रवृत्तेः । "उगिदचामिति सूत्र" इत्यादिग्रन्थो हलन्ताधिकारे गोमच्छब्दनिरूपणे व्याख्यातः । तेनेति । अञ्चुव्यतिरिक्तधातोरुगित्कार्याऽभावलाभेनेत्यर्थः । उखेति । उखा=कुण्डी । उखायाः रुआंसते, पर्णाद्ध्वंसतेइति विग्रहः ।पिठरं स्थाल्युखा कुण्ड॑मित्यमरः ।रुआंसु ध्वंसु अवरुआंसने॑ । सुपीत्यनुवृत्तौक्विप्चे॑ति क्विप्, उपपदसमासः, सुब्लुक्,अनिदिता॑मिति न लोपः, हल्ङ्यादिना सोर्लोपः,वसुरुआंसु॑इति दत्वमिति भावः । स्यादेवेति ।ङी॑बिति शेषः । प्राचीति । प्रपूर्वादञ्चतेः "ऋत्विक" इत्यादिना क्विन्,अनिदिता॑मिति नलोपः । उगित्त्वान्ङीप्,अचः॑इत्यकारलोपेचौ॑इति दीर्घः ।\nउगितश्च - उगिच्छब्देन प्रातिपदिकं विशेष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिः ।न च प्रत्ययविधौ प्रतिषेधः शङ्क्यः,अनुपसर्जना॑दित्यनेन स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधिरस्तीति ज्ञापनात्,उगिद्वर्णग्रहणवर्ज॑मितियेन विधि॑रिति सूत्र एवोक्तत्वाच्चेत्याशयेनाह  -  उगिदन्तादिति । अत्रोगित्प्रतिपदिकं, प्रत्ययश्चेति द्विविधं संभवति । आद्ये उगिदन्ते  -  भवन्तं महान्तं चातिक्रान्तै अतिभवती अतिमहतीत्थदाहरणम् । सर्वादिगणेभवतु॑इति पाठाद्भवच्छब्दस्योगित्त्वव्यपदेशः । महच्छशब्दस्य तु शतृवद्भावात् । न चैवंप्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेने॑ति निषेधात्केवलाभ्यां भवन्महच्छब्दाभ्यां ङीम्न स्यादिति वाच्यम् । प्रातिपदिकाऽप्रातिपदिकसाधरण्येन शब्दमात्रमुगित्पदाभिधेयमुत्युक्तनिषेधाऽप्रवृत्तेरित्याशयेनोदाहरति  -  -भवन्तीति । द्वितीयमुगिदन्तमुदाहरति  -  पचन्तीति । पचेर्लटः शतरिकर्तरि शप् । यदि तु सर्वादिगणेभवतु॑इति य उगित्पठितः सःभातेर्डवतु॑रिति व्युत्पाद्यते, तदाभवती॑ति द्वितीयोगिदन्तस्याप्युदाहरणं भवत्येव । शत्रन्तात्तु भवतेर्ङीपिशप्शयनो॑रिति नित्यो नुम् । भवन्ती । उखारुआदित्यादि । उखायाः रुआंसते, पर्णेभ्यो ध्वंसते ।रुआंसु ध्वंसु अव रुआंसने॑वस#उरुआंसु॑इति दत्वम् ।वनो न हश इति वक्तव्यम् । वनोर च ।व॑न्निति प्रत्ययेन तदन्तं प्रातिपदिकं गृह्रते । वन्नन्तेन त्वधिकृत प्रातिपदिकविशेषणात्तदन्तविधिरित्याह  -  वन्नन्तात्तदन्ताच्चेति ।येन विधिस्तदन्तस्ये॑त्यत्रस्वं रूप॑मिति सूत्रात्स्वमित्यनुवर्त्त्य स्वस्य चेति व्याख्यानादुभयं लभ्यत इथि भावः । यदि तु वन्नन्तमेव व्यपदेशिवद्भावेन वन्नन्तान्तमित्युच्यते, तर्हियेन विधि॑रित्यत्रस्व॑मित्यनुवर्त्त्यस्वस्य चे॑ति न व्याख्येयम् । न चात्रव्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेने॑ति निषेधः शङ्क्यः, तस्य प्रातिपदिकत्वाऽभावाच्चेत्याहुः । सामान्यग्रहममिति । सूत्रेवन॑ इत्यनुबन्धरहितस्य ग्रहणात्तदनुबन्धपरिभाषा नोपतिष्ठत इति भावः । वन्ग्रहणे वन्नन्तं वन्नन्तान्तं च कथं लभ्यत इत्याशङ्कायामाह  -  प्रत्ययग्रहणे इत्यादि । तेनेति । वन्नन्तेनेत्यर्थः । तदन्तान्तमपिलभ्यत इति ।स्त्रिया॑मित्यधिकारेग्रहण वता प्रातिपदिकेने॑ति निषेधो न पर्वर्तते,अमहत्पूर्वे॑त्यादिज्ञापकागिति भावः । अन्ये त्वाहुः  -  वन्नन्तस्य वस्तुतः प्रातिपदकत्वेऽपि सूत्रे गृहीतस्य वन इत्यस्य प्रातिपदिकत्वं नास्तीत्युक्तत्वाद्ग्रहणवतेति निषेधशङ्कैव नास्तीति । सुत्वानमिति ।सुजयोर्ङ्वनिप् ।अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः । अतिधीवरीति । दधातेःअन्येभ्योऽपि दृश्यते॑इति क्वनिप् ।घुमास्थे॑तीत्त्वम् । भाष्ये तु ध्यायतेः क्वनपि संप्रसारणमिति स्थितम् । नस्य रेफादेशे कृतेऽप्येकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्अल्लोपरोऽनः॑इति प्राप्नोति, अनो नकारान्तत्वविशेषणात्तु न भवतीतिआयुवमघोना॑मित्यत्रैव व्युत्पादितम् । शर्वरिति । शृधातोःअन्येभ्योऽपी॑त्यनेनैव वनिप् । गुणे कृते रपरत्वे च हशन्तात्परत्वेऽपि हशन्ताद्विहितत्वाभावान्ङीब्रायोरत्र निषेधो न । बहुव्रीहौ वा॥ बहुव्रीहौ वेति ।अन्यतरस्या॑मिति योगविभागदिदं लभ्यते, नत्वपूर्वं वचनमिति वक्ष्यते । बहुधीवरीति ।बहवो धीवानो यस्या नगर्या॑मिति विग्रहः । पक्षे डाविति ।डाबुभाभ्या॑मिति सूत्रेण । तथाच द्विवचनेबहुधीवर्यौ॒॑बहुधीवानौ॒॑बहुधीवेइति रूपत्रयं भवतीति भावः ।\nउगितश्च (1280) (तदन्तविध्यभावे दोषप्रतिपादकं भाष्यम्) कथमिदं विज्ञायते ‐ उगितः प्रातिपदिकादिति, आहो स्विदुगिदन्तात्प्रातिपदिकादिति? किं चातः? यदि विज्ञायते उगितः प्रातिपदिकादिति, सिद्धम् ‐ भवती, महतीति। अतिभवती, अतिमहतीति न सिध्यति।। तदन्तविधिना भविष्यति। ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते।। (तदन्तविधौ दोषाधायकभाष्यम्) अथ विज्ञायते उगिदन्तात्प्रातिपदिकादिति, सिद्धम् ‐ अतिभवती, अतिमहतीति।। भवती, महतीति न सिध्यति। व्यपदेशिवद्भावेनेह भविष्यति। व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन।। (पक्षद्वये दोषप्रतिपादकभाष्यम्) उभयथा चं निर्गोमती, निर्यवमतीति न सिध्यति।। किं कारणम्? प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेर्ग्रहणं भवतीति।। (प्रथमपक्षे दोषाभावोपपादकभाष्यम्) यथेच्छसि तथास्तु।। अस्तु तावदुगितः प्रातिपदिकादिति।। कथम् ‐ अतिभवती, अतिमहतीति? तदन्तविधिना भविष्यति।। ननु चोक्तं ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यत इति। नैतत्प्रातिपदिकग्रहणम्। प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोरेतद् ग्रहणम्।। (द्वितीयपक्षे दोषाभावोपपादकभाष्यम्) अथ वा पुनरस्तु ‐ उगिदन्तात्प्रातिपदिकादिति।। कथं ‐ भवती, महतीति? व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति।। ननु चोक्तं व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेनेति। नैतत्प्रातिपदिकग्रहणम्। प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोरेतद् ग्रहणम्।। (पक्षद्वये दोषाभावोपपादकभाष्यम्) यदप्युच्यते ‐ उभयथा निर्गौमती, निर्यवमतीति न सिध्यतीति। किं कारणम्? प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेर्ग्रहणं भवतीति।। नैतत्प्रत्ययग्रहणम्। प्रत्ययाप्रत्यययोरेतद् ग्रहणम्।। कथम्? वर्णोप्युगित्, प्रत्ययोप्युगित्, प्रातिपदिकमप्युगित्।। (5127 पूर्वपक्षवार्तिकम्।। 1 ।।) - धातोरुगितः प्रतिषेधः - (भाष्यम्) धातोरुगितः प्रतिषेधो वक्तव्यः। उखास्रद् ब्राह्मणी, पर्णध्वद् ब्राह्मणी।। (5128 पूर्वपक्षवार्तिकम्।। 2 ।।) - अञ्ञ्चतेश्चोपसंख्यानम् - (भाष्यम्) अञ्ञ्चतेश्चोपसंख्यानं कर्तव्यम्। प्राची, प्रतीची।। (5129 सिद्धान्तवार्तिकम्।। 3 ।।) - उगित्यञ्ञ्चतिग्रहणात्सिद्धमधातोः - (भाष्यम्) उगिति अञ्ञ्चतिग्रहणादधातोः सिद्धम्।। अञ्ञ्चतिग्रहणं नियमार्थं भविष्यति। अञ्ञ्चतेरेवोगितो धातोर्नान्यस्योगितो धातोरिति।।
  