text: 4।1।94 - गोत्राद्यून्यस्त्रियाम्\nगोत्रात् (पञ्चम्येकवचनम्) , यूनि (सप्तम्येकवचनम्) , अ-स्त्रियाम् (सप्तम्येकवचनम्)\nयुनि गोत्रात् प्रत्ययः ; अस्त्रियाम्\nयुवापत्यस्य निर्देशार्थम् गोत्रप्रत्ययान्तशब्दात् एव प्रत्ययः विधीयते । परन्तु, स्त्रीवाचि यत् अपत्यम्, तस्य विषये युवसंज्ञायाः अभावात् एतादृशः प्रत्ययः न भवति ।\n"युवा" इति अपत्याधिकारविशिष्टा संज्ञा । जीवति तु वंश्ये युवा 4।1।163, भ्रातरि च ज्यायसि 4।1।164, तथा वाऽन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति 4।1।165 एतैः सूत्रैः इयम् संज्ञा दीयते। पौत्रप्रभृतीनाम् यद् अपत्यम्, तस्य एतैः सूत्रैः "युवा"संज्ञा भवितुम् अर्हति । यथा, शन्तनोः प्रपौत्रः अर्जुनः, तस्य (कुन्ती जीविता अस्ति चेत्) जीवति तु वंश्ये युवा 4।1।163 इत्यनेन "युवापत्यम्" इति संज्ञा भवति । शन्तनोः युवापत्यम् अर्जुनः । अत्र अपत्यविशिष्ट-प्रत्ययस्य प्रयोगेन युवापत्यस्य निर्देशः कथं कर्तव्यः इति प्रश्ने प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण तस्य उत्तरं दीयते - युवापत्यस्य निर्देशार्थम् गोत्रप्रत्ययान्तात् एव प्रत्ययः भवति ।\nएकम् उदाहरणं पश्यामश्चेत् स्पष्टं भवेत् । गर्गः इति कश्चन अस्ति इति चिन्तयामः । तस्य अनन्तरापत्यस्य निर्देशं कर्तुम् अत इञ् 4।1।95 इत्यनेन गर्ग-शब्दात् इञ्-प्रत्ययं कृत्वा "गार्गि" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति । गर्गस्य अपत्यं गार्गिः । अग्रे गर्गस्य पौत्रस्य (= गोत्रापत्यस्य) निर्देशं कर्तुम् एको गोत्रे 4।1।163 इत्यनेन गर्गशब्दात् गर्गादिभ्यः यञ् 4।1।105 इति यञ्-प्रत्ययं कृत्वा "गार्ग्य" इति रूपं सिद्ध्यति । इदानीम्, "गर्गस्य युवापत्यम्" अस्य निर्देशं कर्तुम् "कस्मात् प्रातिपदिकात् प्रत्ययविधानं भवेत्" इति प्रश्ने प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण अस्य उत्तरम् दीयते - युवापत्यस्य निर्देशार्थम् गोत्रप्रत्ययान्तशब्दात् एव प्रत्ययः भवति । अतः गर्गस्य युवापत्यम् इत्यस्य निर्देशार्थम् "गार्ग्य" शब्दादेव प्रत्ययः करणीयः, "गर्ग" उत "गार्गि"शब्दात् न् । यञिञोश्च 4।1।101 इत्यनेन अत्र फक्-प्रत्ययं कृत्वा गार्ग्य + फक् → गार्ग्यायण इति रूपं सिद्ध्यति ।\nअस्मिन् सूत्रे "अस्त्रियाम्" इति अपि उक्तम् अस्ति । अस्मिन् विषये काशिकाकारः वदति - "योगविभागः कर्तव्यः" । इत्युक्ते, अत्र सूत्रद्वयम् अस्ति इति चिन्तनीयम् । "गोत्रात् युनि" इति प्रथमं सूत्रम्, तथा च "अस्त्रियाम्" इति अपरं सूत्रम् । एतत् "अस्त्रियाम्" इति यत् सूत्रम्, तस्य अर्थः काशिकायाम् एतादृशः उच्यते - " यूनि यदुक्तं तत् स्त्रियां न भवति। युवसंज्ञा एव प्रतिषिध्यते" । इत्युक्ते, स्त्रीवाचि यत् अपत्यम्, तस्य विषये "युवासंज्ञा" एव न भवति - इति अस्य आशयः । अतः "दक्षस्य प्रपौत्री" अस्य निर्देशः "दक्षस्य गोत्रापत्यम्" इत्यनेनैव भवति, "दक्षस्य युवापत्यम्" इत्यनेन न । स्त्रीवाचिशब्दानां विषये वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिरेव नास्ति, इत्येव "अस्त्रियाम्" इति शब्दः निर्देशयति - इति अस्य आशयः ।\n`अयमपि नियमः` इति। न केवलं पूर्वः--- इत्यपिशब्देन दर्शयति। सर्वेषां ह्रपत्येन योगे परमप्रकृत्यनन्तरयुवभ्योऽपि युवापत्यविवक्षायां प्रत्ययः प्राप्नोति, अतस्तन्निवृत्त्यर्थं नियमः क्रियते। `गोत्रादेव`इति। गोत्रपत्ययान्तादेवेत्यर्थः। अनेन नियमस्वरूपं दर्शयति। `न परम` इत्यादिना नियमस्य व्यवच्छेद्यम्। `गाग्र्यायणः, दाक्षायणः` इति। गोत्रे यौ यञिञौ विहितौ तदन्तात् `यञिञोश्च` 4।1।101 इति फक्। `औपगविः` नाडायनिः` इति। गोत्रे यावण्फकौ विहितौ तदन्तात् `अत इञ्` 4।1।95 ।`दाक्षी` इति। वक्षस्यापत्यं चतुर्थ स्त्री। `अत इञ्` 4।1।95 , `इतो मनुष्यजातेः` 4।1।65 इति ङीष्।`किं पुनरत्र प्रतिषिध्यते` इति। सर्वस्मिन् प्रतिषिध्यमाने दोषं मन्यते। तमेव दोषमाविष्कर्तुमाह-- `यदि` इत्यादि। `स्त्रियामनियमः प्राप्नोति` इति। परमप्रकृत्यनन्तरयुवभ्योऽपि स्त्रियां युवप्रत्ययः प्राप्नोतीत्यर्थः। `गोत्रसंज्ञाया युवसंज्ञया बाधितत्वात्` इति। `जीवति तु वंश्ये युवा` इत्यत्र तुशब्दोऽवधारणार्थः कृतः। तेन अभिधानं न प्राप्नोति। `तस्मात्` इत्यादि। यत एव च नियमयुवप्रत्यययोरुभयोरपि प्रतिषेधे दोषः, तस्मात् तन्निरासाय योगविभागः कत्र्तव्यः। तत्र `\tगोत्राद्यूनि` इत्येको योगः, अनेन च नियमः क्रियते, यदाह-- `गोत्राद् यूनि प्रत्ययो भवति` इति। ततः `अस्त्रि याम्` इति द्वितीयो योगः। तेन च यूनीत्यत्र यदुक्तं कार्यं तस्य प्रतिषेधः क्रियते, यदाह-- `यूनि यदुक्तं स्त्रियां तन्न भवति` इति। `युवसंज्ञैव प्रतिषिध्यते` इति। कथम्? `अस्त्रियाम्` इत्यत्र हि योगे यूनीत्येतदनुवत्र्तते, तेनैवं विज्ञायते-- यूनि यदुक्तं कार्यं स्त्रियां तन्न भवतीति। युवसंज्ञा च यून्येव कार्ययुक्तेत्यतः सैव प्रतिषिध्यते। `युवसंज्ञैव` इति। एवकारेण नियमयुवप्रत्ययोव्र्यवच्छेदः क्रियते। `तेन स्त्री गोत्रपत्ययेनाभिधास्यते` इति। तस्यां युवसंज्ञायां प्रतिषिद्धायां गोत्रसंज्ञाया अविचलत्वात्॥\nअत्राप्यनारभ्यमाणेऽस्मिन्योगे उत्पादयितर्यपत्ययुक्ते गोत्रसंज्ञाया युवसंज्ञया बाधितत्वादसति पूर्वसूत्रव्यापारे चतुर्थे तृतीयात्पञ्चमे चतुर्थात्षष्ठे पञ्चमादौ यूनि तृतीयादुत्पत्तिर्न प्राप्नोति, तं प्रत्यनपत्यत्वादितीष्ट्ंअ न सिध्यति । सर्वेषु त्वपत्ययुक्तेषु पञ्चमे यूनि पूर्वेभ्यश्चतुर्भ्यः प्रत्ययः प्राप्नोति । तत्र यदा तृतीयातदा गार्ग्यायण इतीष्ट्ंअ तावत्सिध्यति, अनिष्टमपि प्राप्नोति; प्रकृत्यन्तरेभ्योऽपि प्रत्ययप्रसङ्गादित्यत इदमारभ्यते । अत्रापि यदि पूर्वः पक्ष आश्रीयते ततो विध्यर्थमेतत्स्यात्, नियमार्थं वा ? यदि युवशब्देनैकमपत्यमुच्यते, तत एकस्मिन्यूनि गोत्रादगोत्राच्च प्राप्त्यभावात् चतुर्थेन व्यवहिते पञ्चमादौ यूनि गोत्राद्विध्यर्थं भवति । अथ चतुर्थप्रभृत्यपत्यसमुदायो युवशब्देनोच्यते, ततो गोत्राच्चतुर्थे चतुर्थादगोत्रात्पञ्चम इति गोत्रादगोत्राच्च युवसमुदाये प्रत्ययप्रसङ्गे गोत्रादेवेति नियमार्थं भवति । तत्र विधौ गर्ग्यायण इतीष्ट्ंअ सिध्यति, प्रत्ययमालाप्रसङ्गदोषः स्यादेव; तत्पितृवचनात्प्राप्तस्य प्रत्ययस्यानिषिद्धत्वात् । नियमे चतुर्थादेः प्राप्तस्य प्रत्ययस्य प्रतिषेधोऽयं सम्पद्यते---यदि चतुर्थादेः स्याद् युवसमुदाये गोत्रादपि प्रत्ययः कृतः स्यादिति, ततश्च नानिष्टप्रसङ्गः; किन्तु पञ्चमादौ यूनि गोत्रादुत्पत्तिर्न प्राप्नोति, तं प्रत्यनपत्यत्वादिति पञ्चमस्य वाक्येनाभिधानंस्याद्---गार्ग्यायणस्यापत्यमिति । षष्ठस्य तु वाक्येनापि न सिद्ध्यति, न हि तत्पितृवचनोऽपत्याप्रत्ययान्तः शब्दोऽस्ति, येन विगृह्यएत । तदेवमत्रापि द्वितीयः पक्ष आश्रीयते, नियमश्च, तदाह---अयमपि नियम इति । गोत्रादेवेति । यून्येवेत्येष विपरीतं नियमो न भवति; ठेको गोत्रेऽ इति नियमाद्यौउनोऽन्यत्र गोत्रप्रत्ययस्य प्रसङ्गाभावात् । न परमप्रकृत्यनन्तरयुवभ्य इति । अन्यथा प्रयोगभेदेन तेभ्योऽपि स्यात् । कि पुनरत्र प्रतिषिध्यत इति । सर्वस्मिन्नपि प्रतिषिध्यमाने दोषदर्शनात्प्रश्नः । तमेव दोषमाविष्करोति---यदि नियम इति । तदेकवाक्यत्वात्प्रतिषेधस्येति भावः । स्त्रियामनियमः प्राप्नोतीति । परमप्रकृत्यनन्तरयुवलक्षणाः प्रत्ययाः प्रयोगभेदेन पर्यायेण स्युरित्यर्थः । अथ युवप्रत्ययः प्रतिषिध्यत इति । अस्त्रियामिति योगविभागेन प्रसज्यप्रतेषेधाश्रयेण चेति भावः । गोत्रप्रत्ययेनाभिधानं न प्राप्नोतीति । तद्यथा ठ्गर्गादिभ्यो यञ्ऽ गार्गी गार्ग्यायणी, अपत्यसामान्यलक्षण एव तु प्रत्ययः स्यात् । किं कारणमनभिधानं प्राप्नोतीत्यत आह---गोत्रसंज्ञाया युवसंज्ञया बाधितत्वादिति । यथा च बाधस्तथा तत्रैव वक्ष्यते । स्यादेतत्---युवप्रत्ययस्य स्त्रियां लुक्करिष्यते, कथम् ? ठ्यूनि लुक्ऽ इत्यस्यानन्तरं स्त्रियां चेति वक्ष्यामि, यूनि लुगित्येव, ठ्प्राग्दीव्यतःऽ इत्येतन्निवृतम् । यद्वा ठ्वतण्डाच्च, लुक् स्त्रियाम्, यूनि चऽ इति वक्ष्यामि, लुक् स्त्रियामित्येव, ततश्च गार्ग्यशब्दादुत्पन्नस्य फको लुकि कृते लुप्तस्याप्यर्थं प्रकृतिरेवाहेति यञन्तात्स्त्रियां वर्तमानान्ङीष्ष्फौ भविष्यत इति ? एवमप्यौपगवशब्दादत इञो लुकि कृते, अनुपसर्जनाधिकारादण्योऽनुपसर्जनमित्युच्यमान ईकारो न प्राप्नोति; अणर्थस्याप्रधानत्वात्, यूनि संक्रान्तत्वात् । मा भूदेवमण्योऽनुपसर्जनमिति, अणन्तादनुपसर्जनादित्येवं भविष्यति ? नैवं शक्यम्; इह हि दोषः स्याद्---आपिशलिना प्रोक्तं व्याकरणम्, ठिञश्चऽ इत्यण्, तदधीते आपिशला ब्राह्मणी, ठ्तदधीतेऽ इत्यणः प्रोक्ताल्लुकि अणन्तस्याध्येत्र्यां प्रधानस्त्रियां संक्रान्तत्वान्ङीप्प्राप्नोति, तस्मादण्योऽनुपसर्जनमित्येवाश्रयणीयम्, स्त्रियां योऽण्विहित इति वा । यथा च सत्यौपगवीतीकारो न प्राप्नोति । यद्यप्यत्र प्रत्ययलक्षणेन इञ उपसङ्ख्यानमितीकारः स्यात्, इह तु ग्लुचुकायनेरपत्यमौत्सर्गिकस्याणो लुकि ङीन्न प्राप्नोति, ठितो मनुष्यजातेःऽ इति ङीष् भविष्यति । इह तर्हि यस्कस्यापत्यं शिवाद्यण् यास्कः, तस्यापत्यं स्त्री, ठणो द्व्यचःऽ इति फिञ्, स्त्रियां लुकि ईकारो न प्राप्नोति ? न ह्यत्र लुप्तः प्रत्यय ईकारस्य निमितम्, यश्च श्रूयते न स स्त्रियां विहित उपसर्जनं च । तर्हि का गतिः ? इत्यत आह---तस्मादिति । युवसंज्ञैव प्रतिषिध्यत इति । ननु यूनि यदुक्तं तत्स्त्रियां न भवतिऽ इत्युक्तम्, न च युवसंज्ञा यून्यूक्ता, नहि युवसंज्ञायाः प्राग्युवसंज्ञास्ति ? चतुर्थादेर्जीवद्वंश्यस्यापत्यस्योपलक्षणं युवशब्द इत्यदोषः । अपर आह---स्वरूपपरो युवशब्दः, परिभाषा चेयम्---यत्र युवशब्दः श्रूयते तत्र ठस्त्रियाम्ऽ इत्युपतिष्ठते । ठ्जीवति तु वंश्ये युवा अस्त्रियाम्ऽ इति वा व्यक्तमेव पठितव्यमिति ॥\nयून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । स्त्रियां तु न युवसंज्ञा । गर्गस्य युवापत्यं गार्ग्यायणः । स्त्रियां गोत्रत्वादेक एव प्रत्ययः ॥\nगोत्राद्यून्यस्त्रियाम् - गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् । गर्गस्य गोत्रं गार्ग्यः, गर्गस्य तृतीयः । "गर्गादिभ्यः" इति गोत्रे यञ् । गाग्र्यस्य तृतीयः सगर्गस्य पञ्चमो युवापत्यं, तस्मिन्बुबोधयिषिते गाग्र्यशब्दात् गोत्रप्रत्ययान्तात्यञिञोश्चे॑ति फकि "गाग्र्यायण" इति रूपमिष्यते । तथा षष्ठादिष्वपि युवापत्येषु "गाग्र्यायण" इत्येवेष्यते । तदिदमपत्यशब्दः पुत्रपौत्रादिसाधारण इति पक्षे यद्यपि सुलभमेव,गर्गात्तृतीयं गाग्र्यं प्रति पञ्चमादीनामप्यपत्यत्वात्, तथापि गर्गस्य पञ्चमाद्यपत्ये यूनि विवक्षिते गर्गान्मूलप्रकृतेरपि इञ् स्यात् । तथा गर्गस्य अन्तरापत्ये इञि गार्गिः, तदपत्यत्वेन विवक्षिते गर्गान्मूलप्रकृतेरपि इञ् स्यात् । तथा गर्गस्य अन्तरापत्ये इञि गार्गिः, तदपत्यत्वेन विवक्षिते गर्गस्य पञ्चमादौ यूनि गार्गेः फकि "गार्गायण" इत्यपि स्यात् । तथा गर्गस्य चतुर्थे यूनि गोत्रत्वाऽभावात् यञभावे इञि गार्गिः । तदपत्यत्वेन विवक्षिते गर्गस्य पञ्चमादौ यूनि गार्गेः फकि "गार्गायण" इति स्यात् । गोत्रपत्ययान्तादेव यूनि प्रत्यया॑ इति नियमः क्रियते  -  गोत्राद्यूनी॑ति । तदाह  -  यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेवेति । नतु मूलप्रकृतेस्तदनन्तरापत्यप्रत्ययान्ताद्युवप्रत्ययान्ताच्चेति भावः । नचापत्यशब्दः पुत्र एव रूढ इति पक्षे पञ्चमादौ यूनि चतुर्थाद्यपत्यप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात्, नतु तृतीयवाचिगोत्रप्रत्ययान्तादिति तत्र विष्यर्थमेवेदं स्यात्, नतु नियमार्थमिति वाच्यं,पुत्रपौत्रादिसाधारणोऽपत्यशब्द॑ इत्येव भाष्ये सिद्धान्तितत्वादिति भावः । स्त्रियां तु न युवसंज्ञेति । इहअस्त्रिया॑मिति योगो विभज्यते । यूनीत्यनुवर्तते । उभयमपि प्रथमया विपरिणम्यते । तथाचस्त्री उक्तयुवसंज्ञिका ने॑ति फलितमिति भावः । नच स्त्रीभिन्ने यूनि गोत्रादेवेत्यर्थः कुतो नाश्रीयते, एवं सत्येकवाक्यत्वलसाभादिति वाच्यं, युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया बाधात् । नच "एको गोत्रे" इति नियमात्तन्निवृत्तिः संभवतीति वाच्यं, युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया बाधात् । नच सत्यपि योगविभागेस्त्रियां न युवप्रत्यय॑ इति व्याख्यायतामिति वाच्यं, गोत्रप्रत्ययेन युवत्यभिधानानापत्तेरित्यलम् । गर्गस्येति । गर्गस्य पञ्चमादौ यूनि गाग्र्यशब्दाद्गोत्रे यञन्तात्फकि "गाग्र्यायण" इति रूपमित्यर्थः । स्त्रियां युवसंज्ञानिषेधस्य प्रयोजनं दर्शयति  -  स्त्रियामिति । पञ्चमादियुवतीनां युवसंज्ञानिरहेण गोत्रत्वात् । "एको गोत्रे" इति नियमाद्गार्गीत्येव भवति, नतु गाग्र्यायणीति रूपमित्यर्थः ।स्त्रीभिन्ने यूनि गोत्रादेवे॑त्यर्थाश्रयणे तु युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया बाधात् "एको गोत्रे" इत्यस्याऽप्रवृत्तेः प्रत्ययमाला स्यादिति भावः ।\nगोत्राद्यून्यस्त्रियाम् - गोत्राद्यूनि । असत्यस्मिन्सूत्रे मुख्यमते पञ्चमादौ यूनि विवक्षिते गोत्रप्रत्ययन्ताद्युवप्रत्ययोत्पत्ताविष्टे सिद्धेऽपि मूलप्रकृत्यनन्तरयुवभ्योऽपि स्यादिति पाक्षिकानिष्टे प्राप्ते नियमार्थमिदमित्याशयेनाह  -  -गोत्रप्रत्ययान्तादेवेति । न तु मूलप्रकृत्यनन्तरयुबभ्य इत्यर्थः । मनोरमायां तुनतु युप्रत्ययान्तादिति प्रथमपक्षेऽर्थ॑इत्यपि स्थितम् । अत्र वदन्ति  -  -पञ्चमादौ यूनि विवक्षिते तस्य यूस्तृतीयं प्रत्यनपत्यत्वादप्राप्तौ विध्यर्थमेवेदं स्यान्न तु नियमार्थमिति युवप्रत्ययान्तात्प्रत्त्ययो दुर्वारः स्यात् । तस्मादिहपितुरेवापत्य॑मिति पक्षो नाश्रयणीय इति । अन्ये त्वाहुः  -  -आद्यपक्षेगोत्राद्यूनि॑त्यावत्र्य एकेनाऽप्राप्तप्रत्ययं विधाय द्वितीयेन नियम्यतेयूनि गोत्रादेव॑इति । एवं चततः प्राचामपी॑ति पक्षेण सहास्यैकरूपता भवतीति ।गोत्राच्चेद्यून्येवे॑ति विपरीतनियमस्त्विह न कृतः, व्यावर्त्त्याऽलाभात् । न च शैषिकाश्छादयो व्यावर्त्त्या इति वाच्यं,गोत्रेऽलुगची॑ति लिङ्गात् । स्त्रियां त्विति । यद्यत्रअस्त्रिया॑मित्यस्यैकवाक्यतयास्त्रीभिन्ने यूनि गोत्रादेवे॑त्यर्थः क्रियते, तर्हि स्त्रीषु युवसंज्ञाय#आ अनषेधाद्यवतिषु स्त्रीषु प्रत्ययानां परम्परा प्रसज्येत । न चएको गोत्रे॑इत्यनेन निस्तारः, युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया बाधात् । अथस्त्रियां न युवप्रत्ययः॑इति वाक्यभेदेनार्थः क्रियते, तदा गोत्रप्रत्ययेन युवतिर्नाभिधोयेत । ततश्च गाग्र्यस्यापत्यं स्त्री गार्गी न स्यात् । किं तु वाक्यमेव स्यात् । अतोयुवसंज्ञानिषेधपरमेवेद॑मित्याशयेन व्याचष्टे  -  -न युसंज्ञेति । अत्रायमाशयः  -  -॒अस्त्रिया॑मिति योगो विभज्यते ।यूनी॑ति शब्दस्वरूपमनुवर्तते । परिभाषा चेयम् । यत्र युवसंज्ञाविधानं तत्रअस्त्रिया॑मित्युपतिष्ठत॑इति,  -  -सिद्धस्य गतिरियम् ।जीवति तु वंश्ये युवाऽस्त्रिया॑मित्येव सूत्रयितुं युक्तम् ।
  