text: ॥ पुण्यश्लोकः खलु श्लोकः ॥ - Sarasvatam\nकाञ्चीशङ्करमठः, नॆरूर् अग्रहारः,\nविपत्रसङ्केतः - jamadagni@gmail.com\n"पुण्यश्लोको नलो राजा" इत्यादिकं पद्यं श्रुतं स्याद् भवद्भिः । नलादीनां श्लोकः कीर्तिः पुण्या मङ्गला, तत्कथनश्रवणस्मरणैः अस्माकं श्रेयो भवतीत्यर्थः । मया तु "श्लोकः" एव पुण्यश्लोक इत्युच्यते । तन्नाम श्लोक इति योऽयं पद्यप्रकारः प्रसिद्धः अस्य कीर्तिरपि मङ्गला संस्कृतवाङ्मये बहुधा व्याप्तत्वात्, अतः तद्विवरणं श्रूयताम् इति ।\nलोकव्यवहारे बहवः पद्यसामान्ये अर्थे श्लोक इति शब्दं प्रयुञ्जते, विशेषतः देवस्तोत्रादौ । तथा च "श्लोको यशसि पद्ये च" इति कोशः । तत्र तु श्लोकते स्तौति अनेन इत्यादिरीत्या व्युत्पत्तिः । अत्र तु अष्टाक्षरपादचतुष्टययुक्तस्य द्वात्रिंशदक्षरस्य अनुष्टुप्छन्दसः अवान्तरभेदः श्लोक इत्याख्यः पद्यविशेषः एव विवक्षितः ।\nतथा हि उपर्युक्तमेव पद्यं परिशीलयन्तु तावद् भवन्तः । अत्र हि -\n(१) पुण्यश्लोको नलो राजा (२) पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः ।\n(३) पुण्यश्लोका च वैदेही (४) पुण्यश्लोको जनार्दनः ॥\n- इति चत्वारः अष्टाक्षराः पादाः वर्तन्ते । परन्तु न एतावदेव श्लोकस्य लक्षणं, यतो हि इदं पद्यमपि तादृशमेव -\n(१) यामुनसैकतदेशे (२) गोपवधूजलकेलौ ।\n(३) कंसरिपोर्गतिलीला (४) चित्रपदा जगद् अव्यात् ॥\nपरन्तु अयं श्लोको न भवतीति स्पष्टं पठनानुभववताम् । अतः श्लोकस्य लक्षणं किमपि वर्तते, तच्च अत्र अनन्तरोक्ते पद्ये नास्ति इति निश्चितम् । तस्यैव श्लोकलक्षणस्य निरूपणम् अस्मिन् लेखने क्रियते ।\nअत्र च लेखने आधारः पद्यस्वरूपनिरूपणार्थमेव प्रवृत्तं छन्दःशास्त्रमेव । परन्तु अत्र तच्छास्त्रगतानां सर्वेषां प्रधानविषयाणां परिचयो न कार्यते । प्रकृतविषयनिरूपणार्थं यावदेव वक्तव्यं तावदेव उच्यते । विस्तरस्तु च्छन्दोमञ्जरी-वृत्तरत्नाकरादौ, ततोऽपि वा मूलभूते पिङ्गलाचार्यविरचिते छन्दःसूत्रग्रन्थे सवृत्तिके द्रष्टव्यः ॥\n॥ लघुगुरुभावस्य गणानां च परिचयः ॥\nश्लोकस्य लक्षणं वक्तुं प्रथमतः लघुगुरुलक्षणम् उच्यते । तच्च अतीव सरलतया भगवता पाणिनिनैव उक्तम् (पा॰ सू॰ १/४/१०-१२) - "ह्रस्वं लघु", "संयोगे गुरु", "दीर्घं च" - इति । तन्नाम यत्र अक्षरे स्वरः ह्रस्वः तद् लघु इत्युच्यते, यथा 'शमः' इत्यत्र 'श' इति । परन्तु यदि परतः संयोगः भवति तदा तद् गुरु, न तु लघु, यथा 'शक्तिः' इत्यत्र 'श' इति । यत्तु दीर्घस्वरम् अक्षरं तत् सर्वदा गुरु, यथा 'रामः' 'राद्धम्' इत्युभयत्र 'रा' इति । अयोगवाहपरमपि संयुक्तपरम् इति गृह्यते - अतः 'कंसः' 'दुःखम्' इत्यादौ 'क' 'दु' इत्यादीनि अक्षराणि गुरूण्येव ।\nछन्दःशास्त्रे लघ्वक्षरस्य एका मात्रा गुर्वक्षरस्य द्वे मात्रे इति परिगणना । (अक्षरान्तर्गतानां स्वराणां व्यञ्जनानां च शिक्षाव्याकरणयोः प्रसिद्धः प्रत्येककालस्तु नात्र पुरस्क्रियते इति विशेषोऽवधेयः ।)\nअपि च लघुनः '।' इति (दण्ड)चिह्नेन, गुरुणश्च ऽ इति (अवग्रह)चिह्नेन सूचनं क्रियते इति सम्प्रदायः ।\nअथ त्रिभिस्त्रिभिः अक्षरैः एको गणः परिगण्यते । लघुगुरुभावेन द्विविधानाम् अक्षराणां त्रिषु स्थानेषु विन्यासस्य संहत्य २ × २ × २ = ८ प्रकाराः सम्भवन्ति । तेषां म-य-र-स-त-ज-भ-न इति संज्ञाः । तेषां च सुखेन स्मरणाय अयं सरलः श्लोकः (पुनः श्लोकः!) भवति -\nआदिमध्यावसानेषु य-र-ता यान्ति लाघवम् । भ-ज-सा गौरवं यान्ति म-नौ तु गुरुलाघवम् ॥\nतन्नाम य-र-त-गणानां क्रमेण आदौ मध्ये अन्ते च लघुत्वं भवति, तन्नाम इतरत्र गुरुत्वं भवति । तथा भ-ज-स-गणानाम् आदौ मध्ये अन्ते च गुरुत्वं भवति, तन्नाम इतरत्र लघुत्वं भवति । म-न-गणयोस्तु सर्वत्र गुरुत्वं लघुत्वं च भवति । तेन इदं सिद्धम् -\nय = ।ऽऽ, र = ऽ।ऽ, त = ऽऽ।\nभ = ऽ।।, ज = ।ऽ।, स = ।।ऽ\nम = ऽऽऽ, न = ।।।\n॥ श्लोकस्य लोकप्रसिद्धं लक्षणम् ॥\nयस्य पद्यस्य संहत्य द्वात्रिंशद् अक्षराणि भवन्ति तत्र अनुष्टुप् नाम छन्दः इत्युच्यते । तच्च प्रायेण चतुर्षु अष्टाक्षरेषु पादेषु व्यवस्थितं भवति । एवं सति श्लोकाख्यस्य तत्प्रकारविशेषस्य इदं लक्षणम् उच्यते छन्दोमञ्जर्याख्ये ग्रन्थे -\nपञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । षष्ठं गुरु विजानीयात् शेषेष्वनियमो मतः ॥\nअस्य च अर्थः स्पष्टः यत् - सर्वेषु पादेषु पञ्चमं लघु भवेत्, षष्ठं च गुरु; सप्तमं तु प्रथमतृतीययोः गुरु द्वितीयचतुर्थयोः लघु च भवेत् इति । तथा च लेखनस्य आदौ उक्तं पुण्यश्लोकपद्यं परिशीलयामश्चेत् -\nऽऽऽऽ ।ऽऽ ऽ - ऽऽऽऽ ।ऽ। ऽ  - \nइति प्रस्तारः (लघुगुरुविन्यासविशेषः) लभ्यते । अत्र च उक्तानि सर्वाणि लक्षणानि सन्ति । अतः इदं श्लोक एवेति निश्चितम् । यामुनसैकतदेशे इति पद्ये तु इदं लक्षणं नास्तीत्यपि एवमेव परीक्ष्य ज्ञातुं शक्यते ।\nएवमेव धर्मक्षेत्रे इति गीतायाः पद्यमपि श्लोकलक्षणयुक्तमिति निश्चेतुं शक्यते । तथा शुक्लाम्बरधरं, वक्रतुण्ड इत्यादीनि लोकप्रसिद्धानि अन्यान्यपि । तथा रामायणमहाभारते, पुराणानि, शास्त्रग्रन्थाः इत्येषां, किंबहुना संस्कृतपद्यवाङ्मयस्यैव भूयान् भागः श्लोकरूपेण एव निबद्धः वर्तते ।\nअस्मिंश्च श्लोकस्य अत्यन्तप्रचारे प्रधानं कारणम् उत्पश्यामः यत् समस्ते पद्ये केषांचनैव अक्षराणां (तन्नाम प्रतिपादम् अष्टसु त्रयाणामेव) लघुगुरुभावनियमः कृतः, अन्येषु तु प्रायेण अनियमः वर्तते । अतः भाषायां काञ्चन मध्यमां व्युत्पत्तिं प्राप्ताः अपि श्लोकरूपेण पद्यानि रचयितुं प्रभवन्ति । (एतावता तु तस्य महिमा न हीयते, उक्तरीत्या बहूनां पूज्यग्रन्थानां तस्मिन्नेव निबद्धत्वात्, बहुभिश्च महात्मभिः महापण्डितैश्च बहुधा प्रयुक्तत्वात् ।)\n॥ श्लोकरूपपद्यप्रकारस्य उत्पत्तेः कथा ॥\nअत्र प्रसङ्गाद् श्लोकस्योत्पत्तौ कथा काचन सङ्क्षिप्य उच्यते । तथा हि अस्य श्लोकरूपपद्यप्रकारस्य आविष्कर्ता आदिकवित्वेन प्रसिद्धः वाल्मीकिरेवेति भासते । तथा हि रामायणे बालकाण्डे द्वितीयसर्गे, क्रौञ्चमिथुनस्य पुमांसं व्याधेन हतं पश्यति वाल्मीकिः -\nततः करुणवेदित्वाद् अधर्मोऽयम् इति द्विजः । निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥\nमा निषाद प्रतिष्ठां त्वम् अगमः शाश्वतीः समाः । यत् क्रौञ्चमिथुनाद् एकम् अवधीः काममोहितम् ॥\nतस्येत्थं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः । शोकेनार्तस्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥\nचिन्तयन् स महाप्राज्ञः चकार मतिमान् मतिम् । शिष्यं चैवाब्रवीद् वाक्यम् इदं स मुनिपुङ्गवः ॥\nपादबद्धोऽक्षरसमः तन्त्रीलयसमन्वितः । शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥\nअत्र च वाल्मीकिः स्वमुखाद् निस्सृतस्य वाक्यस्य पादबद्धत्वम् अक्षरसमत्वं (सर्वेषु पादेषु समाक्षरयुक्तत्वं) तन्त्रीलयसमन्वितत्वम् इत्येतान् गुणान् नूतनानिव विमृशन् स्फुटं लक्ष्यते । यदि नाम अयं विशिष्टः पद्यप्रकारः ततः पूर्वमेव आविष्कृतः स्याद् तदा नूतनमिव विमर्शनीयं न भवति । अतः श्लोकाख्यः वृत्तविशेषः वाल्मीकिना इत्थम् आविष्कृत इति वक्तुम् अवकाशोऽस्ति । यद्यपि वेदेऽपि अनुष्टुप्छन्दोबद्धाः मन्त्राः बहवो वर्तन्ते (तेषु च केचन यदृच्छया एतल्लक्षणलक्षिताः स्युुः) तथाऽपि लौकिकपद्येषु अस्या रीतेः व्यवस्थितरूपेण आविष्करणं वाल्मीकेरिति वक्तुं शक्यते ।\nअत्र च वाल्मीकिमुखाद् निःसृतस्य मानिषादेति पद्यस्य पूर्वोक्तश्लोकलक्षणसमन्वयो भवत्येव यथा -\nऽ।ऽऽ ।ऽऽ । - ।।ऽऽ ।ऽ। ऽ  - \nऽऽ।। ।ऽऽ । - ।।ऽऽ ।ऽ। ऽ  - \nकिञ्च इदं पद्यं न केवलं व्याधस्य निन्दा प्रत्युत भगवतः श्रीरामस्य श्लोकः स्तुतिरेव इत्यर्थे "श्लोको भवतु" इत्यत्र प्रथमतः प्रयुक्तः अयं श्लोकशब्दः अस्मिन्नेव पद्यप्रकारविशेषे रूढोऽभवदिति भाति । अतः पुनः यद्यपि वेदेऽपि श्लोकशब्दस्य प्रयोगः कीर्तिः अथवा स्तुतिः इत्यर्थे बहुधा वर्तते तथाऽपि पद्यविशेषवाचकत्वेन तस्य प्रयोगः वाल्मीकेः परं जातः स्यादिति ।\nअग्रे च वाल्मीक्याश्रमम् आगतो ब्रह्मा श्लोकत्वम् अनुगृह्णातीत्यपि तत्रैव रामायणे -\n... तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन् मुनिपुङ्गवम् ॥\nश्लोक एवास्त्वयं बद्धो नात्र कार्या विचारणा । ...\nअत्र च प्रकरणे व्याख्यातृभिः बहु पराक्रान्तमिति विस्तराद् विरम्यते ।\n॥ श्लोकलक्षणस्य बहुत्र असमन्वयः ॥\nप्रकृते श्लोकस्य लक्षणम् अस्माभिः ज्ञातम् । परन्तु सर्वेषु श्लोकतया विभाव्यमानेषु पद्येषु इदं लक्षणं न समन्वेति । तथा हि अस्यैव रामायणस्य सर्वप्रथमं पद्यं भवति -\nतपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥\nअत्र प्रथमपादे ।ऽऽऽ ।।। ऽ इति प्रस्तारो भवति । अत्र च षष्ठसप्तमयोः यद् गुरुत्वं भवेत् तन्नास्तीति स्पष्टम् । एवमेव रघुवंशे प्रथमसर्गे -\nअनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदृश्वनः । तस्य धर्मरतेरासीद् वृद्धत्वं जरसा विना ॥\nइत्यत्रापि प्रथमपादे । तथा तत्रैव -\nतव मन्त्रकृतो मन्त्रैर् दूरात् संशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥\nइत्यत्र तृतीयपादे ऽऽऽऽ ।।। ऽ इति वर्तते । एवमेव अपरस्मिन्नपि प्रसिद्धे श्लोके -\nवागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानाम् उपक्रमे । यन्नत्वा कृतकृत्याः स्युः तन्नमामि गजाननम् ॥\nइत्यत्र । एषु सर्वषु उदाहरणेषु प्रथमे तृतीये वा पादे षष्ठसप्तमयोः अपेक्षितम् गुरुत्वं नास्ति ।\nपुनरपि रघुवंशे -\nमनोभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः । षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः ॥\nइत्यत्र प्रथमपादे ।ऽ।ऽ ऽऽऽ ऽ इति प्रस्तारे पञ्चमस्य लघुत्वं नास्ति । तथा तत्रैव -\nअदूरवर्तिनीं सिद्धिं राजन् विगणयात्मनः । उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् ॥\nइत्यत्र तृतीयपादेऽपि ।\nतथैव तर्कसङ्ग्रहदीपिकामङ्गले -\nविश्वेश्वरं साम्बमूर्तिं प्रणिपत्य गिरां गुरुम् । टीकां शिशुहितां कुर्वे तर्कसङ्ग्रहदीपिकाम् ॥\nइत्यत्र प्रथमपादे ऽऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ इति प्रस्तारे पञ्चमस्य लघुत्वं षष्ठस्य गुरुत्वं च नास्ति ।\nअन्यान्यपि उदाहरणानि सुबहुशः काव्येषु अन्येषु च प्राचीनग्रन्थेषु श्लोका लभ्यन्ते । एते च सर्वे श्लोका इत्येव कथ्यन्ते । अत्र श्लोकलक्षणाभावे श्लोकत्वं कथम् ?\n॥ श्लोकः वक्त्रम् इति पर्यायशब्दौ वृत्तविशेषवाचकौ ॥\nउच्यते । पूर्वोक्तं यत् छन्दोमञ्जरीगतं लक्षणं तत्र अग्रिमवाक्यं वर्तते -\nप्रयोगे प्रायिकं प्राहुः केऽप्येतद् वक्त्रलक्षणम् ।\nइति । तन्नाम इदं लक्षणं प्रायिकमेव, न तु सार्वत्रिकं, तथाऽपि केचिद् एतादृशं लक्षणं वदन्ति इत्यर्थः ।\nननु अत्र वाक्ये वक्त्रलक्षणम् इति वर्तते, न तु श्लोकलक्षणम् इति ? अत्रोच्यते, श्लोकश्च वक्त्रं च समानमेवेति श्रुतबोधाख्यस्य अपरस्य च्छन्दःपरिचयग्रन्थस्य परिशीलनेन ज्ञायते । तथा हि तत्र पठ्यते -\nश्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुःपादयोर् ह्रस्वं सप्तमं दीर्घम् अन्ययोः ॥\nपञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । षष्ठं गुरु विजानीयाद् एतत् पद्यस्य लक्षणम् ॥\nइति । एतौ द्वौ श्लोकौ एकमेव विषयं शब्दान्तरेण भाषेते । प्रथमे श्लोके ह्रस्वदीर्घशब्दौ लघुगुरुपरौ इति वक्तव्यं द्वितीयश्लोकसंवादाय । तथा द्वितीये श्लोके पद्यशब्दः प्राचुर्यात् श्लोकपरः इति वक्तव्यम् । एवं शब्दव्याकुलतायामपि अनेन ग्रन्थेनैव (न पूर्वोक्तैः कैरपि) अस्य पद्यविशेषस्य श्लोक इत्यभिधानं कृतं दृश्यते (वाल्मीक्यनुसरणेन) । छन्दोमञ्जर्यां तु एतद् वक्त्रस्य लक्षणम् इत्युक्तम् । अतः वक्त्रं श्लोकश्च एकमेवेति ज्ञायते ।\nप्रकृते च च्छन्दोमञ्जर्यां व्यक्तमेव पूर्वोक्तं लक्षणं प्रायिकम् इत्यभिहितम् । श्रुतबोधेऽपि यद् लक्षणं तत् प्राथमिकपरिचयार्थमेव । तथा हि श्रुतबोधस्य आदावेव -\nछन्दसां लक्षणं येन श्रुतमात्रेण बुध्यते । तम् अहं सम्प्रवक्ष्यामि श्रुतबोधम् अविस्तरम् ॥\n- इत्युक्तम् । अत्र अविस्तरेति शब्दो ध्येयः । अतः वास्तवं लक्षणं गुरुतरेभ्यो ग्रन्थेभ्यः ज्ञेयम् ।\n॥ श्लोकस्य सूक्ष्मतरं लक्षणम् ॥\nतथा च च्छन्दःसूत्रेषु सवृत्तिकेषु वृत्तरत्नाकरे च "वक्त्रप्रकरणम्" इत्यत्र पृथग् अयं विषयः उपन्यस्तः । यद् अस्माभिः श्लोक इति कथ्यते तस्य मूलभूते छन्दःशास्त्रे नाम भवति "वक्त्रम्" इति । वक्तॄणां वक्त्रे सौख्यम् आवहतीति भावनया एवं नाम कृतं स्याद् ! अयं च पूर्वोक्तस्वरूपस्य अनुष्टुप्छन्दसः अवान्तरप्रकारः ।\nवक्त्रस्य विवरणे क्रियमाणे प्रतिपादं विद्यमानानि अष्टौ अक्षराणि एवं विभज्यन्ते - प्रथमाक्षरं, ततः द्वौ त्र्यक्षरौ गणौ, अष्टमाक्षरम् इति । अत्र च प्रथमम् अन्त्यं च अक्षरं लक्षणे न गण्यते, तन्नाम तस्य लघुगुरुभावो न नियम्यते । तद् विहाय मध्यमयोः त्र्यक्षरयोः गणयोः अधोनिर्दिष्टौ नियमौ वर्तेते सर्वत्र वक्त्रे । तत्र अयुग्मपादयोः (प्रथमतृतीययोः) युग्मपादयोः (द्वितीयचतुर्थयोः) इति भेदेन अपि नियमाः भवन्ति ।\n१)\tकस्मिन्नपि पादे प्रथमः गणः सगणः (।।ऽ) नगणः (।।।) वा न भवेत् ।\n२)\tयुग्मपादयोः सः प्रथमः गणः रगणः (ऽ।ऽ) अपि न भवेत् ।\n(अतः "शेषेष्वनियमो मतः" इति च्छन्दोमञ्जरीलक्षणे उक्तमपि प्रायिकमेव ।) सम्प्रति उक्तनियमद्वयोपरि विशेषणानां परिवर्तनेन वक्त्रस्य प्रभेदाः लभ्यन्ते । (वक्ष्यमाणानि उदाहरणानि प्राधान्येन पिङ्गलच्छन्दःसूत्राणां हलायुधविरचितायाः वृत्तेः उद्धृतानि, * इति नक्षत्रचिह्नयुक्तानि तु मदीयानि ।)\n॥ वक्त्रस्य (श्लोकस्य) प्रभेदाः ॥\n३)\tसर्वेषु पादेषु द्वितीयः गणः यगणः (।ऽऽ) भवति चेत् तत् केवलं वक्त्रम् ।\nअस्य उदाहरणम् -\nदुर्भाषितेऽपि सौभाग्यं प्रायः प्रकुरुते प्रीतिः । मातुर्मनो हरन्त्येव दौर्लालित्योक्तिभिर्बालाः ॥\nअत्र च प्रस्तारः -\nऽ ऽ।ऽ (र) ।ऽऽ (य) ऽ - ऽ ऽ।। (भ) ।ऽऽ (य) ऽ  - \nऽ ऽ।ऽ (र) ।ऽऽ (य) । - ऽ ऽऽऽ (म) ।ऽऽ (य) ऽ  - \nइदं च प्रसिद्धात् श्लोकलक्षणाद् युग्मपादयोः भिद्यते यतः अत्र सप्तमम् अक्षरं गुरु भवति । तच्च अनुपदं परिह्रियते -\n४)\tवक्त्रे युग्मपादयोः द्वितीयः जगणः (।ऽ।) भवति चेत् तत् पथ्यावक्त्रम् । इदं पथ्यावक्त्रमेव प्रसिद्धश्लोकलक्षणानुगुणम् । यथा अस्य (भूयोऽप्येकम्) उदाहरणम् -\nनित्यं नीतिनिषण्णस्य राज्ञो राष्ट्रं न सीदति । न हि पथ्याशिनः काये जायन्ते व्याधिवेदनाः ॥\nअत्र प्रस्तारः -\nऽ ऽऽ। (त) ।ऽऽ (य) । - ऽ ऽऽऽ (म) ।ऽ। (ज) । - \n। ।ऽऽ (य) ।ऽऽ (य) ऽ - ऽ ऽऽऽ (म) ।ऽ। (ज) ऽ  - \nअतश्च प्रसिद्धानि सर्वाणि पूर्वोक्तश्लोकलक्षणलक्षितानि पद्यानि वस्तुतः पथ्यावक्त्राख्ये अनुष्टुप्छन्दसः अवान्तरप्रकारे अन्तर्भवन्ति ।\nपरमपि एतावता पूर्वोक्तः तपःस्वाध्याय इत्यादिषु श्लोकतया प्रसिद्धेषु श्लोकलक्षणस्य असमन्वयः इत्येवंरूपो दोषः न परिहृतः । अतः भूयोऽपि श्रूयताम् ।\n५)\tवक्त्रे अयुग्मपादयोः द्वितीयः जगणः (।ऽ।) भवति चेत् तद् विपरीतपथ्यावक्त्रम् । यथा -\nआचार्याय प्रियं धनम् आहृत्य व्रज गार्हस्थ्यम् । श्रद्धालुर्गृहिणीयुत आतिष्ठ विहितं धर्मम् ॥*\nऽ ऽऽऽ (म) ।ऽ। (ज) । - ऽ ऽऽ। (त) ।ऽऽ (य) ऽ  - \nऽ ऽऽ। (त) ।ऽ। (ज) । - ऽ ऽ।। (भ) ।ऽऽ (य) ऽ  - \n६)\tवक्त्रे अयुग्मपादयोः द्वितीयः नगणः (।।।) भवति चेत् तत् चपलावक्त्रम् । यथा -\nउह्यमानां स्वशिबिकां विषमं स नृपो दृष्ट्वा । रहूगणः कुत इति कुपितो भृत्यकान् आह ॥*\nऽ ।ऽऽ (य) ।।। (न) ऽ - । ।ऽ। (ज) ।ऽऽ (य) ऽ  - \n। ऽ।ऽ (र) ।।। (न) । - । ।ऽऽ (य) ।ऽऽ (य) । - \nअतः परं विपुला इत्यवान्तरप्रकरणम् आरभ्यते । अत्र च पथ्यावक्त्रम् आधारत्वेन गृह्यते । तन्नाम पथ्यावक्त्रवद् युग्मपादयोः द्वितीयः गणः जगण एव भवेत् । भेदस्तु अयुग्मपादे । पथ्यावक्त्रे उभयोरपि अयुग्मपादयोः द्वितीयः यगणः एव भवेत् इति जानीमः । तत्र परिवर्तने जाते विपुला भवति । तेन -\n७)\tपथ्यावक्त्रे एकस्मिन् अयुग्मपादे उभयोः वा द्वितीयः यगणः न भवति चेत्, सा विपुला । अस्याश्च वक्ष्यमाणाः प्रकाराः भवन्ति ।\n८)\tविपुलायाम् उभयोः अयुग्मपादयोः (फलतः चतुर्षु अपि पादेषु) द्वितीयः जगणः एव भवति चेत् सा केवला विपुला । यथा -\nसैतवेन पथार्णवं तीर्णो दशरथात्मजः । रक्षःक्षयकरीं पुनः प्रतिज्ञां स्वेन बाहुना ॥\nऽ ।ऽ। (ज) ।ऽ। (ज) ऽ - ऽ ऽ।। (भ) ।ऽ। (ज) ऽ  - \nऽ ऽ।। (भ) ।ऽ। (ज) ऽ - । ऽऽऽ (म) ।ऽ। (ज) ऽ  - \n९)\tतत्रैव यगणाद् जगणाच्च भिन्नः अन्यो यो गणः द्वितीयः भवति, तन्नाम्ना सा विपुला भवति । अत्र च सः गणः उभयोः अयुग्मपादयोः स्यात्, एकस्मिन् वा । आधिक्येन एकत्रैव दृश्यते ।\nयथा "तपःस्वाध्याय" इत्यत्र प्रथमपादे । ऽऽऽ (म) ।।। (न) ऽ इति प्रस्तारो भवतीत्यतः एषा नविपुला । "अनाकृष्टस्य विषयैः", "प्रत्यादिश्यन्त इव मे" इत्यादावपि सैव । एवं "मनोभिरामाः शृण्वन्तौ", "उपस्थितेयं कल्याणी" इत्यत्र च मविपुला, "विश्वेश्वरं साम्बमूर्तिम्" इत्यत्र रविपुला । एवम् अन्यत्र अन्याऽन्या च अनुुसन्धेया ।\nतादृशे च विपुलात्वापादिनि पादे अधिको नियमः अस्ति यत् चतुर्थम् अक्षरं गुरु एव भवेत्, तन्नाम फलतः यगणः रगणः मगणो वा प्रथमो भवेत् । (सगणे अन्तिमं गुरु एव परन्तु सः आदावेव निषिद्धः इति स्मर्तव्यम् ।) सर्वे पूर्वोदाहृताः विपुलायां प्राचीनकविप्रयोगाः एतं नियमम् अनुसरन्ति एव । तदनु द्वितीयः यगणात् जगणाच्च भिन्नः अन्यो भवितुम् अर्हति । यदि तु प्रथमगणः तगणः भगणः जगणो वा भवति तदा तत्र विपुला कर्तुं न शक्यते ।\n१०)\tविपुलायाम् अयुग्मपादयोः यगणाद् जगणाच्च भिन्नौ द्वौ गणौ द्वितीयस्थाने भवतश्चेत् सा तयोः सङ्कीर्णविपुला भवति । यथा -\nप्रणौमि तं मम गुरुं कामाक्षीचरणार्चकम् । समन्दहासं दयालुं काञ्चीपीठनिवासिनम् ॥*\n। ऽ।ऽ (र) ।।। (न) ऽ - ऽ ऽऽ। (त) ।ऽ। (ज) ऽ  - \n। ऽ।ऽ (र) ऽ।ऽ (र) ऽ - ऽ ऽऽ। (त) ।ऽ। (ज) ऽ  - \nअत्र प्रथमपादे द्वितीयतया नगणः तृतीयपादे च रगणः वर्तत इत्यतः एषा तयोः सङ्कीर्णविपुला ।\nअन्ततः सर्वस्य परीक्षणेन एतावद् ज्ञायते - यदेव वक्त्रम् इति च्छन्दःशास्त्रे उक्तं तदेव लोके श्लोक इति प्रसिद्धम् । अतश्च यद्यपि श्लोकस्य प्रधानः प्रकारः पथ्यावक्त्रमेव (तत्र चैव प्रसिद्धं लक्षणं सम्भवति), तथापि विपुलादीनाम् इतरेषामपि वक्त्रप्रकाराणां सत्त्वाद् तादृशलक्षणयुक्तान्यपि पद्यानि श्लोकत्वेन अङ्गीक्रियन्ते व्यवह्रियन्ते च । किञ्च वक्त्रलक्षणे प्रथमगणस्थाने कस्यापि गणस्य विधेः अभावेऽपि स-न-र-गणानां निषेधः वर्तते इत्यतः वक्त्रापरपर्यायस्य श्लोकस्य लक्षणं (पथ्यावक्त्रमात्रविचारे क्रियमाणेऽपि) न केवलं पञ्चमषष्ठसप्तमेषु अक्षरेषु आयत्तं भवति प्रत्युत द्वितीयतृतीयचतुर्थेष्वपि इति स्मर्तव्यम् ।\nअयि भोः संस्कृताभिमानिनः ! आशासे सर्वेणानेन विस्तृतविवरणेन पद्यविरचनप्रयत्नात् "मा भीः" जायतां युष्मासु ! स्मर्तुम् अर्हथ यद् यु"ष्माभी" रचितं पद्यं यद्यपि वक्त्रं वा पथ्यावक्त्रं वा विपुला वा न स्याद्, अष्टाक्षरपादचतुष्कव्यवस्थितं चेद् निश्चयेन अनुष्टुप्छन्दसि अन्तर्भवत्येव ! वेदे चापि "एष श्लोको भवति" इति प्रस्तुता बहवो मन्त्राः न पूर्वोक्तेषु प्रकारेषु अन्तर्भवन्ति । अतः क्रमेण प्रयतमानाः प्रथमतः अक्षरसङ्ख्यानियमम् अभ्यस्य ततो लघुगुरुनियमं परिपाल्य वक्त्रलक्षणयुक्तानि शास्त्रीयाणि श्लोकपद्यानि रचयितुं शक्ष्यथ ।\nव्याकरणवच्च हि च्छन्दस्यपि कूपखानकन्याय एव - "कूपखानकः कूपं खनन् यद्यपि मृदा पांसुभिश्च अवकीर्णो भवति, सोऽप्सु सञ्जातासु तं गुणम् आसादयति येन स च दोषो निर्हण्यते भूयसा चाभ्युदयेन योगो भवति" - इति महाभाष्यकारेण उक्तया विधया । एवं "पद्ये पद्ये छन्दसां स्याद् विशुद्धिः" इति मन्यमानाः संस्कृतभाषायाः अतिसुन्दरे अस्मिन्नपि प्रकारे धैर्येण प्रवर्तध्वं, स्वीयं भाषासौष्ठवं च वर्धयध्वम् !
  