text: लघुसिद्धान्तकौमुदी (२) सन्धिप्रकरणम् (सूत्रव्याख्या) (For 1st Semester, C-1)\nBy Gurucharan Das October 14, 2018\n१. इको यणचि - ६।१।७७ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् इकः स्थाने यणादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - इकः यण् अचि। सूत्रे ʻइकःʼ इति स्थानषष्ठी। ʻषष्ठी स्थानेयोगाʼ इत्यनया परिभाषया ʻस्थानम्ʼ इत्यर्थः लभ्यते। ʻस्थानं प्रसङ्ग इत्युक्तम्।ʼ ʻयण्ʼ इति प्रथमैवचनम्। ʻअचिʼ इति सतिसप्तमी। ʻवर्णानां वर्णान्तराधिकरणत्वासम्भवाद् अचीति सतिसप्तमीʼ इति वालमनोरमा। ʻतस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्यʼ इत्यनया परिभिषया वर्णान्तराव्यवहितोच्चारिते अचि सति पूर्वस्य इति लभ्यते। एवं च ʻअचि परतःʼ इत्यर्थः जायते। सूत्रस्य अर्थवोधार्थम् अत्र ʻसंहितायाम्ʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻइको यणचि संहितायाम्ʼ इति। सूत्रे इक्, यण् अच् चेति त्रयः प्रत्याहाराः। ʻइक्ʼ इति प्रत्याहारे इ उ ऋ लृ इति वर्णाः, ʻयण्ʼ इति प्रत्याहारे य् व् र् ल् इति वर्णाः,तथा ʻअच्ʼ इति प्रत्याहारे सर्वे स्वराः वर्तन्ते। अविधीयमानत्वात् इक् अच् चेति प्रत्याहारयोः वर्णाः स्वानि रूपाणि तथा सवर्णानपि वोधयन्ति। सूत्रार्थः - इकः स्थाने यण् स्यादचि संहितायां विषये। अत्र ʻअच्ʼ इत्यनेन असवर्णाः अचः वोध्यन्ते। सवर्णे अचि परे ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सवर्णदीर्घादेशः भवति। उदाहरणम् - सुधी + उपास्यः -सुध्युपास्यः। (ई + उ -य्) ʻसुधी उपास्यःʼ इति स्थिते, अचि उकारे परे ʻइको यणचिʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻसुधीʼ इत्यस्य धकारोत्तरवर्तिनः इकः ईकारस्य स्थाने यणादेशप्राप्तौ, ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया यकारादेशे ʻसुध्युपास्यःʼ इति रूपं सिद्धम्।\n२. एचोऽयवायावः--६।१।७८ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् पूर्वपद-विकार-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः -  एचः अय्-अव्-आय्-आवः। सूत्रे ʻएचःʼ इति षष्ठ्येकवचनम्। ʻ अय्-अव्-आय्-आवःʼ इति प्रथमाबहुवचनम्। सूत्रे ʻएच्ʼ इति प्रत्याहारः। अत्र ए ओ ऐ औ इति वर्णाः सन्ति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थम् अत्र ʻसंहितायाम्ʼ इति अधिकारसूत्रम्, तथा ʻइको यणचिʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअचिʼ इति पदम् अनुवर्तेते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻएचोऽयवायावः अचि संहितायाम्ʼ इति। कस्य स्थाने कः आदेशः भवति तत्तु ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यस्मिन् परिभाषासूत्रे स्पष्टीकृतम्। सूत्रस्यार्थः - एचः क्रमाद् अय् अव् आय् आव् एते स्युरचि। अत्र ए ओ ऐ औ इति चत्वारः स्थानिनः, अय् अव् आय् आव् इति चत्वारः आदेशाश्च। अत्र स्थान्यादेशयोः समसंख्यकत्वात् अयमादेशः यथाक्रमं भवति। उदाहरणम् - हरे + ए --हरये। विष्णो + ए -विष्णवे। नै + अकः -नायकः। पौ + अकः -पावकः। हरये-- ʻहरे एʼ इति स्थिते, अचि एकारे परे ʻहरेʼ इत्यस्य एकार-स्थाने ʻ एचोऽयवायावःʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया अय्-आदेशे ʻहरय् एʼ इति जाते, ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्परसंयोगे ʻहरयेʼ इति रूपं सिद्धम्।\nएवम्-- ʻविष्णो एʼ इति स्थिते, ʻविष्णोʼ इत्यस्य ओकार-स्थाने अव्-आदेशे ʻविष्णवेʼ इति;\nʻनै अकःʼ इति स्थिते ʻनैʼ इत्यस्य ऐकार-स्थाने आय्-आदेशे ʻनायकःʼ इति;\nʻपौ अकःʼ इति स्थिते ʻपौʼ इत्यस्य ओकार-स्थाने आब्-आदेशे ʻपावकःʼ इति रूपं भवति।\n३. आद् गुणः - ६।१।७८ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् गुणादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻआद्ʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। ʻगुणःʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थम् अत्र ʻसंहितायाम्ʼ, ʻएकः पूर्वपरयोःʼ इति अधिकारसूत्रद्वयम्, तथा ʻइको यणचिʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअचिʼ इति पदम् अनुवर्तन्ते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻआद् अचि पूर्वपरयोः एकः गुणः संहितायाम्ʼ इति। सूत्रार्थः-- अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुण आदेशः स्यात्। अत्र ʻअवर्णʼ इत्यनेन ह्रस्वः अकारः, तथा दीर्घः आकारः इति वर्णद्वयं वोद्धव्यम्। अतः अकाराद् आकाराद् वा अ-भिन्ने, आ-भिन्ने वा अचि परे पूर्वपरयोः एकः गुणः आदेशः भवति इति सूत्रस्य प्रकृतः अर्थः। ʻअदेङ् गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण अ, ए, ओ इति त्रयः गुणसंज्ञकाः वर्णाः। ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया स्थानप्रयत्नयोः आन्तरतम्यात् गुणादेशः भवति। उदाहरणम् - उप + इन्द्रः -उपेन्द्रः। गङ्गा + उदकम् -गङ्गोदकम्।\nउपेन्द्रः-- ʻउप इन्द्रःʼ इति स्थिते, ʻउपʼ इत्यस्य पकारोत्तरवर्तिनः अकाराद् इन्द्रस्य इकारे अचि परे ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण एकः गुणादेशः, ʻअदेङ् गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण अ, ए, ओ इति त्रयाणां प्राप्तौ, ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया पूर्वपरयोः एकारे गुणादेशे ʻउपेन्द्रःʼ इति रूपं सिद्धम्। गङ्गोदकम्-- ʻगङ्गा उदकम्ʼ इति स्थिते, ʻगङ्गाʼ इत्यस्य गकारोत्तरवर्तिनः आकाराद् उदकस्य उकारे अचि परे ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया पूर्वपरयोः ओकारे गुणादेशे ʻगङ्गोदकम्ʼ इति रूपं सिद्धम्। ४. उपदेशेऽजनुनासिक इत् - १।३।२ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् अनुनासिकः अचः इत्संज्ञा-विधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः-- उपदेशे अच् अनुनासिकः इत्। सूत्रे ʻउपदेशेʼ इति सप्तम्येकवचनम्। ʻ अनुनासिकःʼ, ʻइत्ʼ चेति पदद्वये प्रथमैकवचनम्। ʻउपदेश आद्योच्चारणम्ʼ। ʻउपशब्द आद्यर्थकः। दिशिरुच्चारणप्रक्रियायाम्ʼ इति वालमनोरमा। अत्र ʻआद्योच्चारणम्ʼ इत्यनेन व्याकरणशास्त्रस्य प्रवक्तॄणां महेश्वर-पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जल्यादीनाम् आद्योच्चारणम् एव गृह्यते। अन्येषां मतानुसारेण सूत्रपाठः, गणपाठः, धातुपाठः, उणादिपाठः, लिङ्गानुशासनम्, वार्तिकम्, आगमः, प्रत्ययः, आदेशश्चेति उपदेशाः। अत उच्यते -  धातुसूत्रगणोणदि-वाक्यलिङ्गानुशासनम्। आगमप्रत्ययादेशा उपदेशाः प्रकीर्तिताः । भाष्यकारेणोक्तम्-- ʻधातु-प्रातिपदिक-निपात-प्रत्याहारसूत्र-प्रत्ययादेशागमानामन्त्यम्ʼ इति।\nकाशिकाकारेण उपदेश-शब्दस्य अर्थः कृतः-- ʻउपदिश्यते अनेने इति उपतेशः, शास्त्रवाक्यानि, सूत्रपाठः खिलपाठश्चʼ। ʻमुखनासिकावचनोऽनुनासिकःʼ इत्यनेन सूत्रेण मुखसहितनासिकया उच्चार्यमाणः वर्णः अनुनासिकसंज्ञकः भवति। सूत्रार्थः - उपदेशे अनुनासिकः अच् इत्संज्ञः स्यात्। इत्संज्ञायां सत्यां ʻआदिरन्त्येन सहेताʼ इत्यनेन सूत्रेण प्रत्याहारसिद्धिः भवति, ततः तस्य लोपः भवति। पाणिनिशिष्यैः गुरुपरम्पराक्रमेण अनुनासिकरूपेण स्वीकृतः स्वर एव अनुनासिकसंज्ञकः इति ʻप्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीयाःʼ। तदेवं लण्सूत्रे अकारस्य अनुनासिकत्वात् इत्संज्ञा। तस्मात् अनेन अनुनासिकसंज्ञकेन अकारेण सह उच्चार्यमाणो रेफो रलयोः संज्ञा।
  