text: छन्दोमञ्जरी-- समवृत्तम् (संस्कृतभाषया), 2nd sem, unit-II (CBPBU)\nBy Gurucharan Das January 21, 2019\nछन्दसि यतिनिर्णये प्रतीकशब्दाः - \nʻनेत्रम्ʼ इति शब्दः त्रि-संख्यायाः (तृतीय-वर्णस्य) बोधकः।\nवेदः, समुद्रः, अम्बुधिः, अब्धिः इति शब्दाः चतुःसंख्यायाः (चतुर्थ-वर्णस्य) बोधकाः।\nवाणः इति शब्दः पञ्चसंख्यायाः (पञ्चम-वर्णस्य) बोधकः।\nऋतुः, रसः, रिपुः इति शब्दाः षट्संख्यायाः (षष्ठ-वर्णस्य) बोधकाः।\nसूर्याश्वः, अश्वः, लोकः, मुनिः, नगः इति शब्दाः (सप्तसंख्यायाः (सप्तम-वर्णस्य) बोधकाः।\nवसुः, सर्पः, भोगी इति शब्दाः अष्टसंख्यायाः (अष्टम-वर्णस्य) बोधकाः।\nग्रहः इति शब्दः नवसंख्यायाः (नवम-वर्णस्य) बोधकः।\nदिक्, आशा इति शब्दौ दशसंख्यायाः (दशम-वर्णस्य) बोधकौ।\nरुद्रः इति शब्दः एकादशसंख्यायाः (एकादश-वर्णस्य) बोधकः।\nसूर्यः, आदित्यः इति शब्दौ द्वादशसंख्यायाः (द्वादश-वर्णस्य) बोधकौ।\nविषयोऽयं विशदीक्रिचते। छन्दसः लक्षणे उपर्युक्तानां शब्दानाम् उल्लेखं दृष्ट्वा यतिनिर्णयः क्रियते। यथा - शालिनीछन्दसः लक्षणम् -  ʻमात्तौ गौचेच्छालिनी वेदलोकैः।ʼ अत्र ʻवेदलोकैःʻ इति पदे यतिनिर्देशः अस्ति। ʻवेदʻ इति चतुर्थसंख्यां, ʻलोकʻ इति सप्तमसंख्यां वोधयति। अर्थात् शालिनीछन्दसि आदौ चतुर्थे अक्षरे, ततः सप्तमे अक्षरे यतिः विद्यते। एवम् अन्यत्रापि वोध्यते।\n१. छन्दोमञ्जरी केन प्रणीता?\nउत्तरम् - आचार्येण गङ्गादासेन छन्दोमञ्जरी प्रणीता।\n२. किं नाम वृत्तम्?\nउत्तम् - वृत्त-जातिभेदेन पद्यं द्विविधम्। तत्र ʻवृत्तमक्षरसंख्यातम्ʼ इति। अर्थात् अक्षरसंख्या-गणनया वृत्तं परिगण्यते।\n३. संस्कृत-छन्दःशास्त्रे कतिविधं वृत्तमस्ति?/ वृत्तस्य कति भेदाः? उदाहरणं दीयताम्।\nउत्तरम्-- संस्कृत-छन्दःशास्त्रे त्रिविधं वृत्तमस्ति। यथा - समवृत्तम्, अर्धसमवृत्तम्, विषमवृत्तम् चेति।\nसमवृत्तस्य उदाहरणम् यथा - शालिनी, मालिनी, रुचिरा इत्यादीनि।\nअर्धसमवृत्तस्य उदाहरणम् यथा - उपचित्रम्, वेगवती, हरिणप्लुता इत्यादीनि।\nविषमवृत्तस्य उदाहरणम् यथा - उद्गता, सौरभम्, ललितम् इत्यादीनि।\n४. किमुच्यते समवृत्तम्?\nउत्तरम्-- आचार्येण गङ्गादासेन समवृत्तस्य लक्षणनं कृतम्-- ʻसमं समचतुष्पादकम्ʼ इति। अर्थात् यस्मिन् वृत्ते (छन्दसि) चतुर्षु पादेषु एव समसंख्यकाः अक्षराः सन्ति, तत् समवृत्तम् इत्युच्यते।\n५. किमुच्यते पद्यम्?\nउत्तरम्-- ʻपद्मं चतुष्पदीʼ इति गङ्गादासोक्तं पद्यलक्षणम्। अर्थात् चतुष्पाद-विशिष्टा रचना पद्यम् इत्युच्यते।\n६. पद्यं कतिविधम्? / पद्यस्य भेदान् लिखत।\nउत्तरम्-- पद्मं द्विविधम् - वृत्तं जातिश्चेति। गङ्गादासेन उक्तम्-- ʻतच्च वृत्तं जातिरिति द्विधाʼ।\n७. किं नाम वृत्तम्? का च जातिः?\nउत्तरम्-- आचार्येण गङ्गादासेन उक्तम्-- ʻवृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत्।ʼ\n८. का नाम यतिः?\nउत्तरम्-- आचार्येण गङ्गादासेन यतेः लक्षणं कृतम् - \nसा च विच्छेद-विरामाद्यैः पदैर्वाच्या मिजेच्छया।।ʼ\n९. के तावत् गुरुस्वराः?\nउत्तरम् -  आचार्येण गङ्गादासेन गुरुस्वरस्य लक्षणं कृतम् - \nʻसानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत्।\nवर्णसंयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा।।ʼ\nअर्थात् अनुस्वारयुक्तः वर्णः, दीर्घस्वरयुक्तः वर्णः (आ, ई, ऊ, ऋृ, ए, ऐ, ओ, औ), संयोगात् पूर्ववर्णः गुरुः भवेत्। पादान्ते स्थितः लघुवर्णः अपि विक्लपेन गुरुः भवेत्।\n१०. के तावत् लघुस्वराः?\nउत्तरम् -  ह्रस्वस्वरः लघुः इत्युच्यते। यथा - अ, इ, उ, ऋ इति।\n११. संस्कृत-छन्दःशास्त्रे कति गणाः सन्ति?\nउत्तरम् -  संस्कृत-छन्दःशास्त्रे दश गणाः सन्ति। यथा-- म-गणः, न-गणः, भ-गणः, ज-गणः, स-गणः, य-गणः, र-गणः, त-गणः, ग-गणः ल-गणः चेति।\n१२. क उच्यते म-गणः / न-गणः / भ-गणः / ज-गणः / स-गणः / य-गणः / र-गणः / त-गणः/ ग-गणः /\nउत्तरम् - दशसु गणेषु लघुगुरु-क्रमेण वर्णविन्यासप्रसङ्गेन आचार्येण गङ्गादासेन उक्तम् - \nलघुवर्णः ʻ◡ʼ इति संकेतेन दर्श्यते, तथा गुरुवर्णः ʻ--ʼ इति संकेतेन दर्श्यते।\nम-गणः - मस्त्रिगुरुः। अर्थात् म-गणे त्रयः गुरुवर्णाः सन्ति। रेखया दर्श्यते -  (-- -- --)\nन-गणः - त्रिलघुश्च नकारः। अर्थात् न-गणे त्रयः लघुवर्णाः सन्ति। रेखया दर्श्यते -  (◡◡◡)।\nभ-गणः - भादिगुरुः। अर्थात् भ-गणे आदिवर्णः गुरुः भवेत्। रेखया दर्श्यते -  (--◡◡)।\nय-गणः - आदिलघुर्यः। अर्थात् य-गणे आदिवर्णः लघुः भवेत्। (◡ -- --)।\nज-गणः - जो गुरुमध्यगतः। अर्थात् ज-गणे मध्यवर्णः गुरुः भवेत्। रेखया दर्श्यते - (◡--◡)।\nर-गणः - रलमध्यः। अर्थात् र-गणे मध्यवर्णः लघुः भवेत्। रेखया दर्श्यते -  (--◡--)।\nस-गणः-- सोऽन्तगुरुः। अर्थात् सगणे अन्तवर्णः गुरुः भवेत्। रेखया दर्श्यते -  (◡◡--)।\nत-गणः - अन्तलघुस्तः। अर्थात् त-गणे अन्तवर्णः लघुः भवेत्। रेखया दर्श्यते - (-- -- ◡)।\nग-गणः -  एकाक्षरविशिष्टः गणः। ग-गणे एकः गुरुवर्णः भवेत्। रेखया दर्श्यते - (--)।\nल-गणः -  एकाक्षरविशिष्टः गणः। ल-गणे एकः लघुवर्णः भवेत्। रेखया दर्श्यते - (◡)।\n१३. एकस्य छन्दसः संज्ञां प्रदाय सोदाहरणं देवनागरीलिपिमाश्रित्य संस्सकृतभाषया आलोच्यताम्।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् एकादशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् - \nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं त त ज ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः इन्द्रवज्रा इत्युच्यते।\nगणविश्लेषणम् -  अ र्थो हि / क न्या प / र की य / ए / व।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे त त ज ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र इन्द्रवज्रा इति छन्दः प्रसज्यते। अस्मिन् छन्दसि पादान्ते यतिः विद्यते।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं प्रथमाक्षरः लघुः, तथा अन्ये गणाः इन्द्रवज्रा इव, अर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं ज त ज ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः उपेन्द्रवज्रा इत्युच्यते।\nर्विभूषणानां च्छुरितं वपुस्ते।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे ज त ज ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र उपेन्द्रवज्रा इति छन्दः प्रसज्यते। अस्मिन् छन्दसि पादान्ते यतिः विद्यते।\nवदन्ति जातिष्विदमेव नाम ।।ʼ\nइन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा चेति छन्दोद्वये श्लोकस्य भिन्ने पादे विद्यमाने सति उपजातिछन्दः भवति। एवम् अन्येषां छन्दसां मिश्रणेऽपि उपजातिछन्दः भवति।\nस्तितः पृथिव्या इव मानदण्डः।।\n-- -- ◡ -- -- ◡ ◡ -- ◡ -- --\nअ स्त्यु त्त / र स्यां दि / शि दे व / ता / त्मा\nहि मा ल / यो ना म / न गा धि / रा / जः।\nअत्र प्रथमपादे इन्द्रवज्रा, द्वितीयपादे उपेन्द्रवज्रा चेति छन्दोद्वयं विद्यते। द्वयोः छन्दसोः मिश्रणात् अत्र उपजातिः इति छन्दः प्रसज्यते। अस्मिन् छन्दसि पादान्ते यतिः विद्यते।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं र न र ल ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः रथोद्धता इत्युच्यते।\nसंयमः किमिति जन्मदस्त्वया।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे र न र ल ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र रथोद्धता इति छन्दः प्रसज्यते। अस्मिन् छन्दसि पादान्ते यतिः विद्यते।\nʻमात्तौ गौचेच्छालिनी वेदलोकैःʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं म त त ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः शालिनी इत्युच्यते।\nसा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि वाला\nबाहूत्क्षेपं क्रन्दितुं च प्रवृत्ता।\nदुत्क्षिप्यैनां ज्योतिरेकं जगाम।।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे म त त ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र शालिनी इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻवेदलोकैःʼ इत्यस्मिन् पदे यतिनिर्देशः कृतः। ʻवेदʼ इत्यनेन शब्देन चतुर्वेदाः, तथा ʻलोकʼ-शब्देन सप्तलोकः बोध्यन्ते। अर्थात् अत्र प्रथमं चतुर्थे अक्षरे, तदनन्तरं सप्तमे अक्षरे यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् द्वादशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻद्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं न भ भ र इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः द्रुतविलम्बितम् इत्युच्यते।\nअभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं\nन विवृतो मदनो न च संवृतः।।ʼ\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे न भ भ र इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र द्रुतविलम्बितम् इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि चतुर्थे अक्षरे, सप्तमे अक्षरे, अन्ते च यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् द्वादशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻवदन्ति वंशस्थविलं जतौ जरौʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं ज त ज र इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः वंशस्थविलम् इत्युच्यते।\nइदं किलाव्याजमनोहरं वपु-\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे ज त ज र इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र वंशस्थविलम् इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि पञ्चमे अक्षरे, अन्ते च यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् द्वादशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻवद तोटकमब्धिसकारयुतम्ʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं चत्वारः स-गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः तोटकम् इत्युच्यते।\nयदि चेच्छसि जन्म निजं सफलम्।।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे चत्वारः स-गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र तोटकम् इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि चतुर्थाक्षरे, अन्ते च यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् त्रयोदशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻजभौ सजौ गिति रुचिरा चतुर्ग्रहैःʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं ज भ स ज ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः रुचिरा इत्युच्यते।\nसरस्वती श्रुतिमहतां महीयताम्।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे ज भ स ज ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र रुचिरा इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻचतुर्ग्रहैःʼ इत्यस्मिन् पदे यतिनिर्देशः कृतः। ʻचतुःʼ इति चतुःसंख्यां, तथा ʻग्रहʼ इति नवसंख्यां वोधयतः। अतः अत्र आदौ चतुर्थे अक्षरे, ततः नवमाक्षरे, अर्थात् अन्ते यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् त्रयोदशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻत्र्याशाभिर्मनजरगा प्रहर्षिणीयम् ʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं म न ज र ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः प्रहर्षिणी इत्युच्यते।\nशार्दूलपशुमिव हन्मि चेष्टमानम्।\nदुष्यन्तस्तव शरणं भवत्विदानीम्।।\n-- -- -- ◡ ◡ ◡ ◡ -- ◡ -- ◡ -- --\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे म न ज र ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र प्रहर्षिणी इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻत्र्याशाभिःʼ इत्यस्मिन् पदे यतिनिर्देशः कृतः। ʻत्रिःʼ इति त्रिसंख्यां, तथा ʻआशाʼ इति दश-संख्यां वोधयतः। अतः अत्र आदौ तृतीये अक्षरे, ततः दशमाक्षरे, अर्थात् अन्ते यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् चतुर्दशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻज्ञेयं वसन्ततिलकं तभजा जगौ गःʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं त भ ज ज ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः वसन्ततिलकम् इत्युच्यते।\nचित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा\nस्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे त भ ज ज ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र वसन्ततिलकम् इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि षष्ठाक्षरे, अन्ते च यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् पञ्चदशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻन न म य य युतेयं मालिनी भोगिलोकैःʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं न न म य य इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः मालिनी इत्युच्यते।\nमलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति\nकिमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्।।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे न न म य य इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र मालिनी इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻभोगिलोकैःʼ इत्यस्मिन् पदे यतिनिर्देशः कृतः। ʻभोगीʼ इति नागः (सर्पः), शास्त्रे अष्ट नागाः उल्लिखिताः। ʻलोकʼ इति सप्तलोकाः। अतः अत्र आदौ अष्टमाक्षरे, ततः सप्तमाक्षरे, अर्थात् अन्ते यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् सप्तदशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻरसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणीʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं य म न स भ ल ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः शिखरिणी इत्युच्यते।\nमहाभागः कामं नरपतिरभिन्नस्थितिरसौ\nन कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते।\nतथापीदं शश्वत् परिचितविविक्तेन मनसा\nजनाकीर्णं मन्ये हुतवहपरीतं गृहमिव।।\n◡ -- -- -- -- -- ◡ ◡◡ ◡ ◡ -- -- ◡ ◡ ◡\nम हा भा / गः का मं / न र प / ति र भि / न्न स्थि ति / र /\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे य म न स भ ल ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र शिखरिणी इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻरसै रुद्रैःʼ इत्यस्मिन् पदद्वये यतिनिर्देशः कृतः। ʻरसʼ इति षट् रसाः, ʻरुद्रʼ इति एकादश रुद्राः। अतः अत्र आदौ षष्ठाक्षरे, ततः एकादशाक्षरे, अर्थात् अन्ते यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् सप्तदशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻमन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगैर्मो भनौ गौ ययुग्मम्ʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं म भ न ग ग य य इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः मन्दाक्रान्ता इत्युच्यते।\nकश्चित् कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारप्रमत्तः\nक श्चित् का / न्ता वि र / ह गु रु / णा / स्वा / धि का र / प्र म त्तः ।\nम भ न ग ग य य\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे म भ न ग ग य य इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र मन्दाक्रान्ता इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻअम्बुधिरसनगैʼ इत्यस्मिन् पदे यतिनिर्देशः कृतः। ʻअम्बुधिःʼ इति चतुःसमुद्राः। ʻरसʼ इति षट् रसाः, ʻनगःʼ पर्वतः इति, सप्त कुलपर्वताः इत्यर्थः। अतः अत्र आदौ चतुर्थाक्षरे, ततः षष्ठाक्षरे, ततः सप्तमाक्षरे, अर्थात् पादान्ते यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् उनविंशत्यक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻसूर्याश्वैर्मसजसस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्ʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं म स ज स त त ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः शार्दूलविक्रीडितम् इत्युच्यते।\n-- -- -- ◡ ◡ -- ◡ -- ◡ ◡ ◡ -- -- -- ◡ -- -- ◡ --\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे म स ज स त त ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रयेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र शार्दूलविक्रीडितम् इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻसूर्याश्वैःʼ इत्यस्मिन् पदे यतिनिर्देशः कृतः। ʻसूर्यःʼ आदित्यः इति। द्वादश आदित्याः। ʻअश्वःʼ इति सूर्यरथस्य सप्ताश्वाः । अतः अत्र आदौ द्वादशाक्षरे, ततः सप्तमाक्षरे, अर्थात् पादान्ते यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् एकविंशत्यक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻम्रभ्नैर्याणां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्ʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं म र भ न य य य इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः स्रग्धरा इत्युच्यते।\nयामाहुः सर्वभूतप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः\n-- -- -- -- ◡ -- -- ◡ ◡ ◡ ◡ ◡ ◡ -- --\n◡ -- -- ◡ -- --\nया सृ ष्टिः / स्र ष्टु रा / द्या व ह / ति वि धि / हु तं या /\nह वि र्या / च होत्री ।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे म र भ न य य य इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रयेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र स्रग्धरा इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻत्रिमुनिʼ इत्यस्मिन् पदे यतिनिर्देशः कृतः। ʻमुनिःʼ इति सप्त ऋषयः। ʻत्रिʼ इति त्रि-संख्या। त्रि सप्त, अर्थात् प्रति सप्तमाक्षरानन्तरम् अत्र यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् द्वादशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻभुजङ्गप्रयातं चतुर्भिर्यकारैःʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं चत्वारः य-गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः भुजङ्गप्रयातम् इत्युच्यते।\nस्वमेतं ह्रदं जीवनं लिप्समानः।\nमया क्लेशितः कालियेत्थं कुरु त्वं\nभुजङ्गप्रयातं द्रुतं सागराय।।\n◡ -- -- ◡ -- -- ◡ -- -- ◡ -- -- (पादान्तगुरुः)\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे चत्वारः य-गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र भुजङ्गप्रयातम् इति छन्दः प्रसज्यते।\nअस्मिन् छन्दसि ʻभुजङ्गʼ इत्यस्मिन् पदे यतिनिर्देशः कृतः। ʻभुजङ्गʼ इति नागः (सर्पः), शास्त्रे अष्ट नागाः उल्लिखिताः। अतः अत्र आदौ अष्टमाक्षरे, ततः चतुर्थाक्षरे, अर्थात् पादान्ते यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् अष्टाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻमो मो गो गो विद्युन्मालाʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं म म ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः विद्युन्माला इत्युच्यते।\nयस्मिन् सस्तात् तापोच्छित्त्यै\nगणविश्लेषणम् -  वा सो व / ल्ली वि द्यु / न्मा / ला ।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे म म ग ग इति गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र विद्युन्माला इति छन्दः प्रसज्यते। अस्मिन् छन्दसि पादान्ते यतिः विद्यते।\nसमवृत्तान्तर्गतं वृत्तमिदम् द्वादशाक्षर-विशिष्टम्। आचार्येण गङ्गादासेन ʻछन्दोमञ्जरीʼ इति ग्रन्थे अस्य लक्षणं कृतम् -  ʻकीर्त्तितैषा चतुरेफिका स्रग्विनीʼ इति ।\nअर्थात् यस्मिन् छन्दसि प्रतिपादं चत्वारः र-गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते, तद् छन्दः स्रग्विनी इत्युच्यते।\nइन्द्रनीलोपलेनेव या निर्मिता\nनव्यमेघच्छविः पीतवासा हरे-\nर्मूर्त्तिरास्तां जयायोरसि स्रग्विनी।।\nअत्र श्लोकस्य प्रथमपादे चत्वारः र-गणाः क्रमानुसारेण विद्यन्ते। अवशिष्टे पादत्रेऽपि एषामेव गणानां क्रमानुसारेण विद्यमानत्वात् अत्र स्रग्विनी इति छन्दः प्रसज्यते। अस्मिन् छन्दसि पादान्ते यतिः विद्यते।
  