text: संस्कृतमेव न चिरात् विश्वभाषात्वं ग्रहीष्यति.... । Balramshukla's Blog\n« झूमर (बारहमासा)\nसंस्कृतस्याधुनिकतया सह अभिसारः.... »\nसंस्कृतमेव न चिरात् विश्वभाषात्वं ग्रहीष्यति....\nअकादमीपत्रिकायाः संस्कृतप्रतिभायाः प्रत्यग्रेऽङ्के (अक्तूबर दिसं॰ २०१४, उन्मेषः ५३) प्रकाशितः साक्षात्कारः-\nसंस्कृतमेव न चिरात् विश्वभाषात्वं ग्रहीष्यति - आचार्यरामकरणशर्मा\n(अमेरिकादेशतः स्वदेशमागतस्य रामकरणशर्मणः बलरामशुक्लेन साक्षात्कारो गृहीतः।)\nप्रतिवर्षमिव आचार्या रामकरणशर्माणः विदेशात् द्वित्रमासान् भारतेऽतिवाहयितुं पिंसेल्वानियातः देहलीम् आगता इति संस्कृतज्ञेषु जनेषु चैतन्यप्रत्यावर्तनमिव सूचनमस्माभिरप्यधिगतम्। संस्कृतोज्जीवनायाजीवनं सोत्साहं सनिष्ठं च सप्रयत्नानां विश्वस्मिन्नपि जगति संस्कृतक्षेत्रे पितामहत्वेनाख्यातानां गद्यपद्यादिप्रचुररचनयाधुनिकसंस्कृतसाहित्यं समर्धितवतां अजातशत्रूणां गुरुवर्याणां साक्षात्कारः संस्कृतप्रतिभायां प्रकाशमायात्विति सम्पादकमहोदयानांनिदेशमुपलभ्याहं स्वच्छात्रद्वितीयः पूर्वत एव गृहीतसमयः एतेषां विज्ञानविहारस्थं निवासस्थानमेव प्राप्नवम्। तत्र च लब्धं मया समस्तशास्त्रसिद्धान्ताधिगतिसम्प्राप्तोन्नतावपि समधिकौदार्यभरावनतानां सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य कुलपतिचराणां संस्कृतसंस्थानस्य संस्थापकनिदेशकचराणां प्राच्यप्रतीच्यसंस्कृतवर्धिनीनां सभानां सम्मान्याध्यक्षाणां अपूर्वाणां सर्वोत्तराणां विपश्चिदपश्चिमानां परमदक्षिणानां तत्रभवतां आचार्यरामकरणशर्ममहाभागानां पुण्यलभ्यं दर्शनम्। प्रत्युद्गतोऽहं सस्नेहमासनं गृहीत्वा सामान्यचर्चानामनन्तरं धन्यमात्मानं मन्यमानः प्रश्नोत्तराभ्यां अनुज्ञामुपलभ्य ध्वनिमुद्रणयन्त्रं च सज्जीकृत्य प्रारब्धवान् वार्तालापमेवम-\nबलरामशुक्लः (ब॰शु॰) - सर्वप्रथमम् अहं भवतः प्रणमन्नाभारभरं निवेदयामि यत् श्रीमद्भिः स्वकीयाद् बहुमूल्यकालात् निष्कास्य किञ्चिद् अस्माकं संस्कृतजनानां कृते प्रदत्तस्समयः। सुगृहीतोऽयं क्षणः। वयं निरन्तरं भवतां विषये शृणुम एव पश्याम एव पठाम एव श्रीमतां यदपि संस्कृताय क्रियमाणं कार्यजातमस्ति तथापि एषास्माकं तृष्णा आसीद् यद् भवतां मुखात् निर्गलतः संस्कृतस्य यल्लालित्यं वर्तते तत् प्रत्यक्षं वयं रसयाम इति। अन्येषामपि बन्धूनां कृते एतस्यैव ध्वनिमुद्रणादिकं कारयित्वा यत्र तत्र प्रचारमाध्यमेषु स्थापयामो येन लोकाः पश्यन्तु सम्भाष्यमाणस्य संस्कृतस्य सौन्दर्यम्।\nऐदम्प्राथम्येनास्माकं प्रश्न एष विद्यते भवद्भ्यः यत् श्रीमद्भिः बाल्यकाले संस्कृतमधीयानेन अन्यथा वा कीदृशा अनुभवा अधिगताः । क आसन् गुरवः। येषां मुद्रा अद्यापि मानसपटले भवतां तथैव विद्यते। अथ च तेषां तेषामनुभवानां भवतां काव्ये कीदृशोऽनुप्रवेशः संजातः?\nआचार्यरामकरणशर्माणः(रा॰क॰श॰) - ममजन्माभवत् कस्मिंश्चिन् मध्यमवर्गपरिवारे । तत्र संस्कृतपरम्परा तु आसीत् । यद्यपि स्वपितुरहं एकलः सुतः वर्ते किन्तु तस्मिन् काले नासीत् भेदभावः। मम पितृव्यपुत्रः स आसीन् मम ज्यायान् भ्राताभूतः। मम विषये नासीत् कापि चिन्ता कस्यचन । मम गृह एवावसन् गुरवः। तदानीं उच्चशैक्षिकसंस्था काचिदासीत् अपर्-प्राइमरी नाम्नी संस्था। तस्मिन्नेव मयाध्ययनं कृतम्। मम विषये काचिदपि चिन्ता नासीत्। तैः गुरुभिः केचन संस्कृतश्लोका अपि शिक्षिताः। अस्माभिरपि प्रतिदिनं सायंकाले ते श्लोकाः पठ्यन्ते स्म सर्वैः सामूहिकरूपेण। किन्तु मम भ्रातू रुचिरध्ययने नासीत्। मम पितृव्यपादा व्यचारयन् यत् तस्य प्रवेशः कस्मिंश्चिदाश्रमे क्रियेत। मम पितृव्यपादा दिवङ्गता यदाहं चतुर्वर्षदेश्य आसम् तदानीमेव। स्वातन्त्र्ययुद्धे ते हुतात्मान अभवन्। तावत्पर्यन्तं मम पितृव्यपादा एव मम अभिभावका आसन्। अहं प्रायेण नववर्षदेशीय आसम् तदानीं मम पितृपादानां निर्णयोऽभवद् यत् मम ज्यायान् भ्राता प्रेष्येत कस्मिंश्चिदाश्रमे। तस्याश्रमस्य नामासीत् लोकमान्यब्रह्मचर्याश्रमः। मोदफले पुरे (स्थानस्य नामासीत् मुज़फ़्फ़रपुरम् किन्तु मम गुरवः तस्य नगरस्य नाम सदैव कथयन्ति स्म मोदफलपुरम् इति संस्कृतीकृत्य।) आसीत् स आश्रमः। तस्मिन् समये मम महान् आग्रहः आसीत् तेन सह तत्र गन्तुम्। अहं क्रन्दितुमारब्धवान्। तदा सर्वे अगतिकगतिकतया मामपि प्रैषयन्। यथा रामेण सह लक्ष्मणो वनमगमत् तथैव अहमपि ज्यायसा भ्रात्रा सहाश्रममगच्छम्। तस्याश्रमस्य वैशिष्ट्यमासीत् यत् तत्रत्या भाषा संस्कृतभाषैवासीत्। सर्वे संस्कृतभाषया व्यवहरन्ति स्म। तत्रासीत् कश्चिद् हालिको भृत्यः सोऽपि संस्कृतेन व्यवहरति स्म। तत्रत्यः पाठ्यक्रमोऽपि विलक्षण आसीत्। तत्र सर्वेषां शास्त्राणां प्रवेश आसीत्- ज्योतिषशास्त्रम्, आयुर्वेदशास्त्रम्, पाणिनिस्तु आसीदेव। लघुसिद्धान्तकौमुदी, सिद्धान्तकौमुदी, मनोरमा, लघुशब्देन्दुशेखरः, महाभाष्यम् इत्यादीनां ग्रन्थानाम् अध्ययनं तत्र सर्वैः क्रियते स्म। यदा छात्रा योग्या भवन्ति स्म तदा या सर्वकारीया परीक्षा आसीत् तत्र प्रवेशः दीयते स्म यतः आश्रमेषूपाधीनां व्यवस्था तु कुत्रचिदपि नासीत्। तेषां कृते कश्चिदपि सर्वकारीयः निर्णयो नासीत् परन्तु प्रथममध्यमशास्त्र्याचार्यपरीक्षाणां कृते व्यवस्था आसन् तदानीमपि। रोचकः प्रसङ्गोयं यद् कश्चिदतिथिरागच्छत् कदाचिदस्माकं गृहे यत्राहं वसामि स्म। स आदरणीयोऽतिथिः आसीत् परमवैष्णवः किन्तु तेन कदाचित् शिवस्य निन्दा कृता। तां निन्दा श्रुत्वा मम भ्रातरोऽपि क्रुद्धा अभूवन् अहमपि क्रुद्धः मनागासम् यतो मह्यमपि सा शिवनिन्दा नारोचत। तदनन्तरं कानिचित् हिन्दीकाव्यानि निर्मितानि आवाभ्यां विष्णुनिन्दापराणि। अयमपराध आसीत् तदर्थमहं क्षन्तव्यः। ताः कविताः आवाभ्यां श्रावितास्तेभ्यः परमवैष्णवेभ्यः। तदानीमहं प्रायेण एकादशवर्षदेश्य आसम्। स आगत्य उक्तवान्- भवताम् अभिभावकः सायंकाले आगमिष्यति अहं तं सर्वं सूचयिष्यामि स च भवन्तौ ताडयिष्यति। तर्हि अहं भीतः अभवम्। भीतोप्यहमन्तरात्मना अभीतः मा भैषीः इति प्रथमं स्रग्धरामयं काव्यं मया रचितम्-\nमा भैषीर्वत्स कस्मादपि नमय शिरः शम्भुपादेष्वनन्यः। कालानां काल आस्ते स खलु भुवि तले...\nइत्यादि। एतद्दृष्ट्वा गुरवोऽतीव प्रसन्ना अभवन्। कदाचित् कश्चिदतिथ्यन्तर सपरिवारः आगच्छन् मम गृहं द्रष्टुम्। तद् गृहं वस्तुतः मम पितृपादानां मातृकुलमासीत्। मातुलान्या महान् प्रासादः निर्मित आसीद् यद्द्रष्टुं सामान्यतो बहवो जना आगच्छन्ति स्म। तत्परिवारगतः कश्चिद् बालो मया पृष्टः यद् भवान् कस्यां कक्षायां पठतीति। तनोक्तमहं दशम्यां कक्षायामस्मि। तेनाप्यहं पृष्टः भवान् कस्यां कक्षायामस्तीति। मयोक्तमहं मध्यमपरीक्षायै प्रयासं करोमि। तेन हसितं ।मध्यमपरीक्षा तेन परिचितापि नासीत् का भवति मध्यमपरीक्षेति। तेनोपहासेनाहं प्रभावितः। तदनन्तरं मन्ये वर्षद्वयाभ्यन्तरे मया स्वतन्त्रतया आङ्ग्लभाषाधीता गणितमधीतम् इतिहासभूगोलौ अधीतौ परीक्षा च दत्ता मैट्रिक्युलेशन इत्यस्य स्वतन्त्रतया। तस्यां परीक्षायां यथाकथमप्यहम् उत्तीर्णतां प्राप्तवान्।\nब॰शु॰ -एतत् सर्वं स्वत एवाधीतम्?\nरा॰क॰श॰- सर्वंस्वत एवाधीतम्। पितृव्यपादेन शिक्षका अपि नियुक्ता आसन्। तेभ्योऽधीत्य मैट्रिक्युलेशन-परीक्षा दत्ता। तत्परीक्षायां साफल्यानन्तरं मम प्रवेशः जातः मोदफलपुरस्थे जी॰बी॰बी॰ कालेजमध्ये । इदानीं तु तस्य नाम अवर्तत लंगटसिंहकालेजः। तत्परिसर एव बिहारविश्वविद्यालयो वर्तते। तदानीमेष विश्वविद्यालयो नासीत्। केवलमेक एवासीद् विश्वविद्यालयः- पटनाविश्वविद्यालयः। मैट्रिक्युलेशनतः विद्यावारिधिं यावत् सर्वमपि स एव विश्वविद्यालयः संचालयति स्म। इयं प्रारम्भिकी वार्ता।\nब॰शु॰ - छात्रकालस्य काश्चन स्मृतयः.....\nरा॰क॰श॰- तस्मिन्नाश्रमे प्राप्तः ब्राह्ममुहूर्ते सर्वेषां जागरणमावश्यकं आसीत्। तदनन्तरं प्रातरग्निं प्रातरिन्द्रं हवामहे इत्येतादृशानां मन्त्राणां पाठः भवति स्म। तस्मिन्नाश्रमे नासीद् घटिकायन्त्रम्। तस्याभ्याशे काचिद् रेलगन्त्री गच्छति स्म। सा प्रातःकाले सप्तवादे गच्छति स्म। रेलगन्त्री यदैवागमत् सप्तवादनमिति सर्वैर्ज्ञातं भवति स्म। तत्र स्तोत्रपाठः क्रियते स्म- नो सोदरो न जननी जनको न जाया नैवात्मजं न च कुलं विपुलं धनं वा इत्यादि प्रार्थनान्तरमध्यापनं भवति स्म। प्रायेण एकादशवादे काचिद् गन्त्री आगच्छति स्म तेन भोजनावकाशः सूच्यते स्म। भोजने लवणः तत्र न दीयते स्म परन्तु मम ज्यायान् भ्राता घृते लवणं निभृतं स्थापयति स्म। अहं नेच्छामि स्म तं कृत्यं परन्तु अहमासं लघीयान् स आसीज्ज्यायान् । मम ताडनमपि कदाचित् करोति स्म। तस्माद् भीतः अहमपि स्वीकरोमि स्म।\nब॰शु॰- एतानि सर्वाणि अनुभूतिमाधुर्याणि क्वचिद् भवतां काव्येऽपि प्रतिबिम्बितानि वा?\nरा॰क॰श॰-काव्ये सन्ति प्रतिबिम्बितानि । यथा वाराणस्यामहमासम् कुलपतिः । कदाचित् सायंकाले गतवान् अहं द्रष्टुं कमपि कूपम् अगम-कुँआ इति ख्यातं वर्तते तत्र। तस्मिन् कूपे भेकाः केचिदासन् । ते च तत्र कोलाहलं कुर्वन्ति स्म। तदा मया मनसि विचारितं ते सन्ति कूपमण्डूकाः। यद्यपि अहं तत्र किञ्चिदपि नावोचम् परन्तु मम मनसि तदा भावनया प्रश्नोऽपि आयातः वाराणसेयानां मण्डूकानामुत्तरमपि आयातम्। मया मनसा ते अधिक्षिप्ताः यूयं कूपमण्डूकाःस्थ। तेषामुत्तरमासीत् -\nवरं कूप मण्डूक एवाहमस्मि। वरं नास्मि वक्रो महाभूतलस्य।\nवरं नास्मि नक्रो महासिन्धुभूमेः। वरं नास्मि शक्रो महास्वर्गभूमेः।\nवरं कूपमण्डूक एवाहमस्मि।\nमन्ये सन्ध्यानाम्नि काव्यसंग्रहेऽयमनुभवः संगृहीतो वर्तते।\nब॰शु॰- भवान् स्वीयकाव्यजातस्य मूलप्रेरणाबीजं किं मन्यते? किं वस्तु कानि वस्तूनि वा भवतां प्रेरणाभूतान्यभूवन्।\nरा॰क॰श॰- यथा मम प्रथमा कविता भयेन प्रेरिता आसीत्। यदाकदाचिद् भवति भयम् अन्तरात्मा अभयमुपदिशति। अत एव भीत्यभीत्योः वर्तते तत्र समन्वयः। अतएव मया मध्यमवर्गपरिवारे निवसता ये परिश्रमाः कृताः ते मम प्रेरणाबीजानि अभूवन् काव्ये। आश्रमजीवने अस्माभिरेव सर्वं करणीयमासीत् पात्रप्रक्षालनं, वस्त्रप्रक्षालनं सर्वं स्वयमेव क्रियते स्म। तत्र प्रतिसप्ताहं भिक्षाटनस्यापि व्यवस्था आसीत्। तद्भिक्षाटनं न तु स्वार्थमपितु आश्रमार्थम्। दिने या भिक्षा सम्प्राप्यते स्म सा सायं गुरुचरणगृहाय समर्प्यते स्म। तदानीं तु अन्नमेव प्रायः प्राप्यते स्म। कदाचित् केषांचित् कोपभाजोऽपि वयमभवाम। ते कथयन्ति स्म अयन्तु नास्ति भिक्षुकः अयन्तु स्वस्थः कथं भिक्षां याचते यत्र तत्र सर्वत्र।\nब॰शु॰- संस्कृतकवयः सामान्येन प्रकृतिकवयः सन्ति। प्रकृतेरुपादानानि तेषा काव्येषु प्रतिबिम्ब्यन्ते। जगतः कानि वस्तूनि भवतः कवितासु अधिकम् उपादानतया गृहीतानि सन्ति?\nरा॰क॰श॰- अहं विचारयामि यद् गोपालाः कदाचिद् दुग्धे जलं मिश्रयन्ति स्म किन्तु इदानीं वैज्ञानिकानां तथाकथितानां प्रेरणया ते विषं सम्मिश्रयन्ति दुग्धे। अन्नं दूषितं जलं दूषितं नद्यो दूषिताः। मम जन्म नारायण्यास्तीरे अभवत् यां भूगोलविदः गण्डकी इति कथयन्ति परन्तु पुराणेषु तन्नाम शालग्रामी गङ्गा नारायणी वेति प्रसिद्धे। मम तया तदुत्थप्राकृतिकसुषमया च शाश्वतिकः सम्बन्धः विद्यते। नारायणी नद्यपि गङ्गायाः समकक्षतां भजते। महाभारतेऽप्ययमुल्लेखः प्राप्यते। गङ्गा यमुना सरस्वती इति नदीत्रयं तु वर्तत एव नारायण्या अपि पवित्रता तादृशी एव वर्णिता । सा पुनर्नदी सर्वा दूषिता आधुनिकैर्जनैः। इयं संवेदना बाल्यादेव मया प्राप्ता। प्रेरणा आगता तदा कदाचित् मया एका कविता रचिता- भस्मनाहमनलोऽस्मि शयानः।\nएम्॰ ए॰ परीक्षामुत्तीर्य मया राज फेलोशिप प्राप्ता । तदर्थं मया बिहारराज्यनिर्देशकेन सह वार्तालापः करणीय आसीत्। तेषां नामासीद् गोरखनाथसिंहः। यदा कदाप्यहं गच्छामि स्म सः निर्धारितसमये कदाचिदपि न प्राप्यते स्म। अत्यन्तं विलम्बितोऽभवत् तेन सह सम्मेलनं सदैव। ततः तस्मात् क्षुब्धः कस्यचिद् गुरोः प्रेरणया मया कस्मिंश्चित् कालेजे प्रवेशः कृतः स आसीत् नालन्दाकालेजः । स महाविद्यालयोऽपि पटनाविश्वविद्यालयान्तर्गत एवासीत् । तत्र स्थित्वापि मया राघवन् सदृशैर्विद्वद्भिः सदा पत्रैः सम्पर्कः क्रियते स्म। तदनन्तरं गोरखनाथसिंहेन अयमादेशः कृतः यत् भवान् द्रविडियन् एण्ड संस्कृत इति विषयमवलम्ब्य स्वकीयं शोधप्रबन्धं लिखतु। किन्तु अहं गतः कस्मिंश्चिद् लघुतमे महाविद्यालये । मया विचारितं यत् तत्रैव वत्स्यामि आजीवनम् परन्तु तत्र केचित् प्रपञ्चा आरब्धाः जातिगताः व्यक्तिगताश्च। मम नासीत् सम्बन्धः केनापि प्रपञ्चेन किन्तु उभौ पक्षौ व्यचारयतां यदहं उभाभ्यामपि पक्षाभ्यां सम्मिलितः वर्ते। तदनन्तरं मया विचारितं अत्र तु मया न स्थानीयम्। किं करणीयं ततः? त्रिवर्षाभ्यन्तरे मया बहूनि आवेदनपत्राणि दत्तानि यत्र कुत्रचित्। स एतावान् जातः संघर्षोऽपि कारणमभूत् मम काव्यरचनायाः। सामाजिकविषमताः प्राकृतिकविषमताश्च कारणे अभूतां मम काव्यकर्मणः वस्तुतः।\nब॰शु॰- भवतः काव्यानि पठद्भिरस्माभिः सर्वदानुभूयते यद् भवति यः कविः तिष्ठति सः सामाजिकप्राकृतिकसमस्याभिरतिमात्रं प्रभावित इति।\nरा॰क॰श॰- अवश्यमेव। Our sweetest songs are those that tell us of saddest thoughts शैलीकवेरष उद्गारः अवश्यमासीत् मत्कृते प्रेरकः।\nब॰शु॰- सामान्यता ये विषया हृदयमत्यन्तं व्यथयन्ति त एव काव्यस्य कृते प्रमुखोपादनतया अनुकूला भवन्ति।\nब॰शु॰- महाकवयः प्रदीपसदृशाः भवन्ति ये स्वकीयसम्पर्कमात्राद् अन्यान् अपि प्रज्वलितदीपकसदृशान् विदधति काव्यकरणप्रेरणया। भवतां कृते संस्कृतकाव्यमहासागरगताः के कवयो विद्यन्ते येऽभूवन् प्रेरणाभूताः?\nरा॰क॰श॰- अहं महाकवेः कालिदासस्य भक्तः। तेन ये अनुभवा दत्ता रघुवंशादिषु काव्येषु नाटकेषु वा तैरहं प्रभावितः वर्ते। इदम् नास्ति गोपनीयं तत्त्वम्। महाकविः कालिदासः मम कृते एकल एव महाकविः वर्तते न विद्यते तादृशः कोऽपि। यदुच्यते-\nअद्यापि तत्तुल्यकवेरभावाद् अनामिका सार्थवती बभूव॥\nइति वस्तुतः मम कृते तथ्यमेव।\nब॰शु॰-अर्वाचीनमुख्यकविषु भवानेवान्यतमः तथापि तेष्वर्वाक्षु भवद्भ्यः के के कवयो रोचन्ते?\nरा॰क॰श॰- एकः हिन्दीकविः आसीद् जानकीवल्लभशास्त्री तेनाहमतितरां प्रभावितः। दिनकरेणाप्यहं प्रभावितः। निराला अपि मम प्रेरणास्रोतः। मैथिलीशरणगुप्तः सियारामशरणगुप्तोऽपि तथैव।\nब॰शु॰- अपि आधुनिकसंस्कृतसाहित्य प्राचीनसंस्कृतसाहित्यस्य रिक्थहरमात्मानं साधयितुं पारयति वा? केषु रूपेषु एतद् स्वीयपूर्वजन्मनामनुगमनं कुरुते?\nरा॰क॰श॰- अनुगामित्वं न दोषाय परन्तु तत्र प्रवहति कापि धारा आधुनिक्यपि संस्कृतसाहित्ये। यथा अभिराजराजेन्द्रमिश्रमहोदयानां काव्येषु स प्रवाहो दृश्यते। राधावल्लभत्रिपाठिनां काव्येषु आधुनिकतायाः सम्मेलनं प्राचीनतया सह दृश्यते। केचिदन्येऽपि कवयः सन्ति येषु आधुनिकता स्फुटं विचेतुं शक्यते।\nब॰शु॰- आधुनिकसंस्कृतसाहित्यस्य आधुनिकता का। कथं वयं एतत् आधुनिकमिति कथयितुं शक्नुमः?\nरा॰क॰श॰-प्राकृतिकी विषमता कालिदासकाले नासीत्। तदा तु एषा समस्या आसीत् पुराणमित्येव न साधु सर्वं किन्तु तेनैव काव्येन प्रभावितः अहं रचयामि किमपि काव्यं-\nनवीनमित्येव न साधु सर्वं पुराणमित्येव न चास्त्यवद्यम्।\nसन्तः परीक्ष्यान्यतरद् भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः॥\nअयमपि प्रभावः वर्तते महाकवेरेव। यतः आग्रहः कश्चन कवेः न भवति उचितः। कीदृशोऽपि आग्रहः नवीनतायाः पुराणतायाः वा। आधुनिकमपि वर्तते ग्राह्यं पुराणमपि वर्तते ग्राह्यं यथा-अमेरिकादेशेषु वसन्निदमहमनुभूतवान् यत् पाश्चात्त्यसंस्कृतौ परिवारनाम्नी संस्था नैव विद्यते। यथा वयं तर्पयामः पितृपितृव्यपितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहमातुलमातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहान् तादृशी व्यवस्था कुत्रापि न वर्तते। परिवारस्य संपदः एव व्यपगताः। तत् नूनमेव अग्राह्यमस्माभिः अमेरिकापरिगृहीतत्वेऽपि।\nब॰शु॰- तदापि तत्र तावन्निवसता भवद्भिर्निभालितमेव स्यात् यत्तेषु वर्तते किञ्चिद् यदस्माभिः शिष्यबुद्ध्या ग्राह्यमिति।\nरा॰क॰श॰- अस्माभिर्ग्राह्याणि तेषां कर्मठता तेषामुत्साहः तेषां कर्तव्यपालनमित्यादि सर्वात्मना यदस्मदीयेषु स्वल्पमेव दृश्यते। वनेषु कथं गृहाणि निर्मीयेरन् निर्जनं वनं कथं सजनीक्रियेत तदर्थं तेषां यः वर्तते उत्साहः व्यवस्था वा तन्नूनमनुकरणीयः। कथं सौविधयमधिकाधिकम् आरच्येत समाजस्य कृते तत्र ते सन्ति प्रवीणाः।\nब॰शु॰- विविवधविद्यायां शोधस्य क्षेत्रेऽपि यदस्मासु दृश्यते गुणवत्ताराहित्य आलस्यं च तेऽपि ते.....\nरा॰क॰श॰- तेषु अपि क्षेत्रेषु ते अग्रेसराः सन्ति । परन्तु तेषाम् अत्याग्रहः कश्चन वर्तते अस्माकं देशं प्रति। ते एवं मन्यन्ते यत्तेषां देशः अग्रणीः वर्त्तते सर्वस्मिन्नपि क्षेत्रेषु। न केवलं आधिभौतिकेषु अपितु आधिदैविकेषु आध्यात्मिकेष्वपि ते चिन्तयन्ति यत् ते अग्रण्यः सन्ति। परन्तु तदर्थं तस्मादपि न भेतव्यम्। अस्माकम् आदर्शः वर्तते वसुधैव कुटुम्बकम्। यदा कश्चित् पृच्छति मां - कालिदासस्य समयः कः तदाहं कथयामि गतायाः शताब्द्याः त्रिंशे दशके मम साक्षात्कारः जातः कालिदासेन सह तर्हि अहं तु मन्ये यत् तात्कालिक एव सः वर्तते। परन्तु तेषाम् आग्रहः वर्तते वैदिकसभ्यतायाः सम्बन्धे महाकवीनां सम्बन्धेऽपि ते दुराग्रहीभूताः सन्ति। तथापि अस्माभिः तेषां गुणा अवश्यमेव ग्राह्याः।\nअमेरिकादेशे एका संस्था वर्तते अमेरिकन-इंस्टीट्यूट आफ़ संस्कृत स्टडीज़ । तत्र तथा भूयसा जनाः प्रविविक्षवः आगच्छन्ति यत्तेषां सर्वेषां प्रवेशः कर्तुं न पार्यते तैः। एवं दृश्यते यत् संस्कृतं प्रति सदाग्रहः तेषां वर्तते। संस्कृतं ते स्वकीयं मन्यन्ते। एषा प्रवृत्तिः भारतीयैरभिनन्दनीयमनुकरणीयम् च। अस्ति मया प्रवर्तितं विश्वसंस्कृतसम्मेलनम् स्वीये द्वासप्ततितमे वत्सरे परन्तु केवलं त्रीणि सम्मेलनानि अस्मिन् देशे अभवन् अन्यानि सर्वाणि विदेशेषु अभवन्। द्वित्रेभ्यः वर्षेभ्यः केवलं भारतसर्वकारीयमनुदानं लभ्यते परन्तु प्राक्काले कीदृशमप्यनुदानं न लभ्यते स्म स्वयं ते अनुतिष्ठन्ति स्म। तत्र पञ्चशती विदुषामवश्यमुपस्थिता अभवत्। अधुनापि प्रायः सर्वेषु पाश्चात्त्येषु प्रमुखविश्वविद्यालयेषु संस्कृताध्ययनाध्यापनस्य व्यवस्था वर्तते।\nब॰शु॰- आचार्यचरणाः! अद्यत्वे जगति यथा कविताया अभावः दृश्यते न केवलं संस्कृते हिन्द्यादिष्वपि । तस्मिन् अस्मिन् निष्कविते काले संस्कृतकविः कथं रचयतु कस्मै च रचयतु?\nरा॰क॰श॰- तत् न चिन्तनीयम् । तत्र महाकवेर्भवभूतेः स्मरणीयं वचः-\nकालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वीति।\nमहाकविः कालिदासः कवितमो भवन्नपि ब्रूते-\nमन्दः कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम्।\nस्वयं निन्दति स्वात्मानम्। परन्तु पूर्वसूरिभिः द्वारं किञ्चिदुद्घाटितमासीत् तत्र प्रवेशोऽभवन् महाकवेःयेन षोडशभिर्गुणैः सम्पन्नानां रघुवंश्यानां वर्णनं तेन कृतम्। सर्वत्त्रापि उभयोः पक्षयोः समन्वयः तेन स्थापितः। वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सायकास्तस्य धन्विनः।\nकिं तत् साध्यं यदुभये साधयेयुर्न सङ्गताः॥\nअस्माभिर्निराशैर्न भाव्यम्। आशा काचिद् वर्तते। अधुना नासासंस्थया तु एतत् कथितं यत् केवलं संस्कृतभाषैव वर्तते उत्कृष्टतमा भाषा संगणकाय। परन्तु अधुनैव केषांचिद् अमेरिकाप्रदेशवास्तव्यानां मुखान् मया आकर्णितं यत् केचित् तु एवं चिन्तयन्ति संस्कृतमेव विश्वभाषात्वं ग्रहीष्यति न चिरात्। शब्दभाण्डारः अविच्छिन्नपरम्परा चैतावती संस्कृतस्यैव सकाशे वर्तते। अयमस्ति संस्कृतस्यैव प्रभावः यत् प्राच्यप्रतीच्ययोः सभ्यतयोः सम्मेलनमिदानीं भवति द्वयोरपि संगमः सम्पाद्यते । अन्यथा एवं चिन्त्त्यते स्म यत् प्राची प्राच्येव प्रतीची प्रतीच्येव-उभयोः सङ्गमः असम्भवः। संस्कृतं पाश्चात्त्या आत्मानं मन्यन्ते। यथा फ़िनलैण्डदेशीयानां कृते गर्वास्पदमेतद् यत् प्रथमः विश्वविद्यालयः तेषामेवासीद् यत्र संस्कृताध्यापनस्य व्यवस्था अभवत्। प्रतियोगिता काचिद् दृश्यते तेषु संस्कृतं प्रति।\nब॰शु॰- आधुनिके काले संस्कृतस्य सर्वविधामुन्नतिं सम्पादयितुं भवद्भिरनेकासां संस्थानां संस्थापनं कृतम्। संस्कृतज्ञानां अहिनकुलतावलितानां समुदाये भवद्भिः नूनमेव आन्तरिकी बाह्या वा समस्यासंहतिरनुभूता स्याद्। तासां समस्यानामपाकरणं श्रीमद्भिः कथमाचरितम्? एतज्ज्ञानम् अस्माकं नवीनानां कृते महत्प्रेरणास्पदं भविष्यति।\nरा॰क॰श॰-मया प्रशासनस्यानुभवः कृतः शिक्षामन्त्रालयेऽपि, दरभङ्गाविश्वविद्यालयेऽपि वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयेऽपि......\nब॰शु॰- संस्कृतसंस्थानस्य तु संस्थापका एव भवन्तः....\nरा॰क॰श॰- अहं कथयामि किञ्चित् स्वानुभवान्। यदाहमत्रागच्छम् एकषष्टितमे वत्सरे तदा कश्चिदासीत् संयुक्तसचिवः संस्कृतसंभागस्य । तेन संयुक्तसचिवेन तिरुपतिसंस्कृतविद्यापीठप्रस्तावः निरस्त आसीत्। तदानीमहं नितरां नैराश्यमभजं यन्मूले कुठाराघातः इति। तथाप्यहमगच्छं तं निकषा रमाप्रसन्ननायकमहोदयैः सह। तत्र गत्वा कथं निरस्तोऽयं प्रस्तावो भवद्भिरिति मया प्रश्नः कृतः। तेनोक्तं यत् मृता भाषास्ति संस्कृतं तदर्थं इयान् प्रस्तावः कृतः भवता स प्रस्तावो निरर्थक इति। तदा मया संस्कृतस्य महत्त्वमधिकृत्य किञ्चिद् व्याख्यानं दत्तं पञ्चभिर्मिनटैः। मया संस्कृतभाषायाः ग्रीकलैटिनावेस्तादिभाषाभिः सह संबन्धस्थापना विहिता। तदानीमहमागत आसम् कैलिफोर्नियाविश्वविद्यालयतः फुल् ब्राइट् शोधवृत्तिमुपलभ्य। सर्वं सम्यक् समर्यतेऽपि स्म तस्मिन् काले। मया साधितम् यत् संस्कृतं परित्यज्य भारतस्य पार्श्वे किञ्चिदपि नास्ति यस्य विदेशेषु गमनं भवेत्। किञ्चिदपि नास्ति अत्र यस्य कृते तेऽधमर्णतां भजेयुरस्माकम्। परन्तु संस्कृतस्य विषयेऽस्माभिरुत्तमर्णतायशः प्राप्तुं शक्यते। अनेन वचनेन तेन सचिवेन प्रस्तावः स्वीकृतः।\nब॰शु॰- तत्र संस्कृतमधिकृत्य भवतां यत् शोधकार्यमासीत् अथवा संस्कृतं प्रति या अनन्यसामान्या भक्तिरासीत् सैव मार्गदर्शिका सहकर्त्री चाभवत् भवतामस्मिन् महति समुद्यमे।\nरा॰क॰श॰- एवमेवम्। अहं तु अगच्छं कैलिफोर्नियायां भाषाविज्ञानमध्येतुम्। मम छात्रवृत्तिरपि तादृशी एवासीत्। द्रविडभाषाणां संस्कृतेन यः सम्बन्धः आसीत् सोऽप्यनुभूतः। कम्बोडियादेशतः कश्चित्तत्रागतवानासीत् तेन सह तत्र कम्बोडियादेशस्य भाषामप्यधिकृत्य किञ्चित् कार्यं कृतम्। द्राविडविद्भिः ओराँवभाषा औदीच्यद्राविडतया मन्यते तामप्यधिकृत्य मया कश्चन निबन्धः आरचितः यद्यपि न प्रकाशितः स निबन्धः। तत्रत्यः भाषाविज्ञानविभागक्लासिकसाहित्यवभागयोरध्यक्षः एमेनू महोदयः उक्तवान्- भवान् संस्कृतस्य महान् विद्वान् इति। (आत्मप्रशंसाभियं आभिजात्यतया निवारयन् ब्रूते आचार्यः-) ते मां संस्कृतविद्वांसं मन्यन्ते स्म। परन्तु अहम् तु इदानीमपि आत्मानं तथा न मन्ये। अहं तु अलङ्कारधियापि भणितं कालिदासस्य - मन्दः कवियशःप्रार्थीति वाक्यं भूतार्थं मन्यमानः आत्मानमनधीतशास्त्रं मन्दमेव मन्ये। तेन एमेनू महोदयेनाहं प्रचोदितः यत् महाभारतमधिकृत्य केनचिदपि आधुनिकेन किमपि कार्यं न कृतमिति भवद्भिः कथं न क्रियताम् तत्कार्यम्। तस्य सम्मत्या यत् कार्यं कृतं तस्य विषयः यद्यप्यासीत् - एलीमेण्ट्स आफ़ पोएट्री इन महाभारत, किन्तु तत्र केवलं उपमा कालिदासः इतिवत् कृत्वा नास्ति तस्य निबन्धस्य लेखः अपितु सर्वेषामपि तत्त्वानां तत्र कयाचित् शैल्या संस्कृतेनास्ति विन्यासः यथा कानि आसन् महाभारतकाले तानि तत्त्वानि यैः उपमानस्वरूपं धारतमिति। तादृशामुपमानभूतानां तत्त्वानामध्ययनं तत्र वर्तते। अधुनापि स्मृतिकाव्यतया रामायणमहाभारते गृह्येते। स्मृतिकाव्यस्य पुनरर्थः भवति- प्रथमं श्रुतिः तदनन्तरं स्मृतिः। प्रथमं तु सर्वं मौखिक्यामेव परम्परायामस्ति। मौखिकं यत्काव्यं भवति तस्य स्वरूपं निर्धारितं किमपि पाश्चात्त्यैरपि। कानि सन्ति तानि तत्त्वानि मौखिककाव्यानां यानि रामायणे महाभारते च निहितानि सन्ति। एतानि वस्तूनि मनसिकृत्य तत् कार्यमनुष्ठितमस्माभिः। यद्विषये केनचिदपरिचितेन जर्मनविदुषा उक्तमासीत् यदयं ग्रन्थः गौरीशङ्करसदृशः ग्रन्थः वर्तते यमारुह्य एवरेस्टस्य ज्ञानं कर्तुं शक्यते।\nब॰शु॰- आचार्याः! भवद्भिः पुराणान्यप्यधिकृत्य कार्याणि कृतानि आसन् काशिराजट्रस्टपक्षतः...\nरा॰क॰श॰- आम् आम् ममाभिसम्बन्धः वर्तते। श्रीमद्भागवतं तत्र (अमेरिकायाम्) अध्याप्यतेऽपि। एतर्हि तु अहम् अभ्यागताचार्यः वर्ते पेन्सिल्वानियाविश्वविद्यालये। नवभ्यः वर्षेभ्यः तत्रास्मि प्रतिवर्षं च अवकाशं ग्रहीतुमिच्छामि परन्तु विद्यार्थिनो न त्यजन्ति।\nब॰शु॰- तत्र कि किमधयाप्यते श्रीमद्भिः?\nरा॰क॰श॰- श्रीमद्भागवतम्, उपनिषदः, रघुवंशं, किरातार्जुनीयं, नैषधीयं एतानि काव्यानि, सांख्यदर्शनं, योगदर्शनं इत्यादिदर्शनानि एतत् सर्वमध्यापयामि।\nब॰शु॰- नूनं ते धृतोत्साहाश्छात्रा सौभाग्यवन्तः भवतोऽधीयानाः। भवतः यदापि दिल्लीमागच्छन्ति दिल्लीस्थेषु अस्मासु संस्कृतजनेषु प्राणा इव प्रत्यायान्ति। यत्र कुत्रापि संस्कृतस्य कार्यक्रमः भवति भवन्तः आमन्त्र्यन्ते चेत् भवतां सन्निधानं तत्र जायते एव। स्वयमेव किञ्चिदपेक्षां विना योपस्थितिः भवतां सा नूनं संस्कृतं प्रति गाढां प्रीतिं पिशुनयति भवतः सर्वत्र ज्येष्ठभावं च अनायासेन साधयति।\nरा॰क॰श॰-अहं सदा गोष्ठीषु आत्मानं परिचितं कारयामि विद्वद्भ्यः यदहमस्मि आजन्म संस्कृतविद्यार्थी।\nब॰शु॰- प्राप्ताखिलप्राप्तव्यस्यापि श्रीमतः एतादृशं यद्विनयाधिक्यम् अजातशत्रुता च ये स्तः तयोः कारणं किम्। वयं सर्वदा एताभ्यां लिप्सामहे।\nरा॰क॰श॰- गुरुचरणानामनुग्रहः। तैरध्यापयद्भिः हितोपदेशे विद्या ददाति विनयम् इति व्याख्यानं दत्तम्। तदानीन्तनः समाजः तादृशः विकसितो नासीद् यथा अधुना विद्यते। तत्र भेदाः आसन् अयं निम्नवर्गीयः अयं च उच्चवर्गीयः तथापि यदा कदाचिदवकाशः भवति स्म वयं च गृहोन्मुखा भवामः स्म तदा गुरुचरणैरादिश्यते स्म यत् तव गृहे भृत्या अवश्यं स्युः। यदि ते वयसा ज्येष्ठाः सन्ति तान् सम्मानसूचकं "आप" (भवान्) इति शब्देन सम्बोधयन्तु भवन्तः। ये च समवयस्कास्तैः सह सुहृद्भाव आचरणीयः। ये च सन्ति वयसा कनीयांसः तैः सह त्वङ्कारस्य प्रयोगः कर्तुं शक्यते किन्तु भेदभावो न दर्शनीयः। शत्रुपरिवारस्य बालकैरपि सह क्रीडनीयम्। एवम्भूतान् उपदेशान् गुरुचरणाः सदैव ददति स्म। तेषां महाननुग्रहः विद्यते अस्मिन् प्रसङ्गे।\nब॰शु-गुरुचरणाः! आधुनिकसाहित्यं गद्यप्रवणम्। भवतामभिरुचिः गतिश्च संस्कृतलेखने वर्तते। तमधिकृत्य किञ्चिद् आलोकयन्तु।\nरा॰क॰श॰- एकः उपन्यासः वर्तते सीमाभिधः अपरश्च रयीशाभिधः। सीमानाम्न्युपन्यासे अध्यात्माधिभूतयोः समन्वयः कश्चिद् दर्शितः। तत्राश्रमवर्णने ममाश्रमानुभवा अन्तर्निहिताः सन्ति। रयीशाख्येऽपि काव्ये गुरुकुलस्य प्रभावो दरीदृश्यते सहैव आधुनिकतमविज्ञानमपि दर्शितम्। तत्र दर्शितं वृक्षे तादृशं यन्त्रं यस्य प्रभावतः कश्चिदपि असत्यं वक्तुं नार्हति असत्यं विवक्षोरपि मुखेऽसत्यस्य स्थाने सत्यमेवायाति। वैदेशिकानामाक्रमणमपि तस्यैव यन्त्रस्य महिम्ना ज्ञायते। देशस्य तस्य मन्त्री आध्यात्मिकनेता च विदेशं गत्वा सूचयतः यदस्माभिरेकापि पिपीलिका वधाय नेष्यते। वयं पुनः समागताः भवतां सर्वाणि शस्त्रकेन्द्राणि विनाशयितुम्। नास्ति अस्माकं कश्चिदाग्रहः मानवान् हन्तुम्। तदा तद्देशस्य शासकः तान् मैत्रीप्रस्तावेन सम्भावयति सर्वे च मित्रतामुपयान्ति। भारताद्बहिर्भूतान् पाकिस्तानादिदेशानभिलक्ष्यापि ममैतदेवास्ति कदाचित् आशयः। शिकागोविश्वविद्यालये अभ्यागताचार्यरूपेण प्रवसतो मम निवासः अन्ताराष्ट्रियावासे अभूत्। तत्र पाकिस्तानिभिः बाङ्लादेशीयैश्च सह स्वतः मैत्रीसम्बन्धः स्थापितोऽजायत। सायंकालेऽस्माभिः सहैव भोजनं व्यवह्रियते स्म। कस्मिंश्चित् सायंकाले मयोक्तं यत् कथं पाकिस्तानम् बिभेति भारतात् भारतं च उद्विजते पाकिस्तानात्। कथमस्माभिरेकः सङ्घो न विरच्यते यद्द्वारा प्रत्येकदेशस्य शिक्षास्वास्थ्यादिकस्य सम्यग् व्यवस्था भवेत्। अयं पक्षः उभयत्राप्युपन्यासे यथाकथञ्चित् समायातः। इच्छाम्यहं यत् सौहार्दो वर्धेत समस्तोऽपि च भारतदेशः एकीभवेदिति।\nब॰शु॰- गुरुवर्याः, भवन्तः अद्यतनसंस्कृतजगति पितामहभूताः युगपुरुषाः। भवता प्राचः मध्यकालिकाः अर्वाचीनाः विद्वांसः संस्कृतस्य च क्रमिकदशा दृष्टाः। भविष्यदर्शकरूपेण भवन्तः कम् सन्देशं अधुनातनेभ्यो संस्कृतप्रेमिजनेभ्यः अस्मभ्यं दातुं प्रसीदन्ति?\nरा॰क॰श॰- प्रथमः सन्देशस्तु वर्तते यत् न संस्कृतविद्वद्भिर्निराशैर्भाव्यम्। एकविंशी शताब्दी अहं यथा मन्ये संस्कृतस्य शताब्दी अस्ति। यतः यथा राजनीतिकादयः सर्वविधाः कलहाः वर्धन्ते संस्कृतस्यैव महिमा येन वयं जीवामहे। समाजे तथाकथितन्यग्भूतानां सम्बन्धः अधुनावधि संस्कृतेन नासीत् तैः सह सम्बन्धः योजनीयः अस्माभिः। यद्यपि नासीद् अस्माकं परम्परायां दासनाम्नी संस्था काचित् चातुर्वर्ण्यमपि गुणकर्मविभागश एवासीत् सा व्यवस्था कथं गुणकर्मविभागशः व्यवस्थिता स्यात् इति प्रयतनीयमस्माभिः। सा वैज्ञानिकी व्यवस्था नास्ति भञ्जनीया। सा व्यवस्था पुनः संस्कृतबलेन वैज्ञानिकीकर्तुं शक्यते यत्र सर्वेषामपि सामाजिकतत्त्वानां सम्मानपूर्ण समावेशो भवेत्। महाभारते प्राप्यते कथा यत् कश्चित् ब्राह्मणः तपस्वी कौशिकाभिधः कञ्चित् पक्षिणं पश्यति सः पक्षी दह्यते तपोबलात् तस्य। तस्याभिमानः भवति एतस्मात्। बुभुक्षितः स गच्छति कस्मिंश्चिद् ग्रामे द्वारमेत्य- भवति भिक्षां देहीति आकारयति। गृहिण्याः स्वरः श्रूयते- कृपया प्रतीक्षताम्, आयामीति। सा किञ्चित्कालानन्तरं द्वारं प्राप्नोति । तां दृष्ट्वा कौशिकस्य महान् कोपः । पृच्छति- कथमेतावान् विलम्बः? तया महिलया हसन्त्या प्रबोधितः सः यन्नाहं स पक्षी यं दग्ध्वा भवान् इह सम्प्राप्तः। अहमस्मि पतिव्रता। रुग्णं पतिं सेवे स्म। भवान् अधुना योग्यः नास्ति तपोऽनुष्ठानाय। गच्छतु मिथिलायां वर्तते कश्चन व्याधः। तस्मात् शिक्षताम्। पश्यतु ब्राह्मणः गच्छेत् व्याधस्य सकाशात् शिक्षितुं कथं तप आचरणीयमिति। स व्याधोऽपि वर्तते तथैव ज्ञाता। स कथयति भवान् नास्ति तपोयोग्यः। भवतः पितरौ रुग्णौ वर्तेते तावनपेक्ष्य भवान् वनं गतः तपोऽनुष्ठातुम्। नायमुचितः। तद्गत्वा पितरौ सेव्येतां प्रथमं यदा तौ नीरोगौ भवेताम् तदैव तपस्या करणीया। तर्हि एतादृशाः ये प्रसङ्गा विद्यन्ते अस्माकं परम्परायां शबर्यादीनां ते सर्वे उत्थापनीयाः, बोधनीयाः आचरणेषु चानेयाः सामाजिकसामरस्याय। अथ च विनयः कश्चिदपेक्षते। यः कथयति अहं विद्वत्तमः अहं विद्वान्....न कश्चिद् भवितुं शक्नोति संस्कृते सर्वविद्वान् । संस्कृतं वर्तते वस्तुतः महासागरः तस्य गाधः दुष्करः। अतः विनयोऽनिवार्यः विशेषेण संस्कृतविदुषां कृते। अहङ्कारस्यावकाश एव नास्ति। किञ्च संस्कृतस्योपयोगः जीवितभाषात्वेन करणीयः। आधुनिकसंस्थानेषु संस्कृतविश्वविद्यालयेष्वपि संस्कृतं मृतभाषामेव मत्वा कार्यं प्रवर्तते। यद्यपि शास्त्राणि अध्याप्यन्ते तत्र तत्र परन्तु संस्कृतस्य कृते यद्विधाया निष्ठाया आवश्यकतास्ति सा तु कुत्रचिद् हीयते। तरुणैः तु निष्ठावद्भिर्भाव्यम्।\nबहुतरान् धन्यवादान् आचार्यवर्याय समर्प्य सस्नेहं चायादिपानपूर्वकम् पूर्णपूर्णा इव वयम् सपादसपर्शं अनुज्ञामवाप्य आगन्तुं प्रक्रान्ताः।\nUncategorized में प्रकाशित किया गया । 4 टिप्पणियाँ\non मार्च 16, 2015 at 12:02 पूर्वाह्न । प्रतिक्रिया विश्वासो वासुकिजः (Vishvas Vasuki)\n"अन्येषामपि बन्धूनां कृते एतस्यैव ध्वनिमुद्रणादिकं कारयित्वा यत्र तत्र प्रचारमाध्यमेषु स्थापयामो येन लोकाः पश्यन्तु सम्भाष्यमाणस्य संस्कृतस्य सौन्दर्यम्।" क्वास्ति मित्र?\non मार्च 17, 2015 at 7:14 अपराह्न । प्रतिक्रिया balramshukla\nChintayaamisma archives madhye sthaapayitum parantu maasebhyaH na shaknomi udghaatayitum tat jaalasthaanam... bhavate dhvani-mudranameva preshayaami yathakaalam!\non मार्च 17, 2015 at 11:41 अपराह्न विश्वासो वासुकिजः (vishvAs vAsuki)\nध्रुवम् प्रेष्यताम्। स्वयमहं स्थापयिष्यामि archive.org इत्यत्र यदि भवत्प्रदेशे स्यात् काचिदसुविधा।\non मार्च 16, 2015 at 1:38 पूर्वाह्न । प्रतिक्रिया Himanshu Pota\nReblogged this on Learn Sanskrit and commented:
  