text: 5।1।52 - सम्भवत्यवहरति पचति\n5।1।52 सम्भवत्यवहरति पचति\nसम्भवत्यवहरति पचति 🔊\nसम्भवति (क्रियापदम्) अवहरति (क्रियापदम्) पचति (क्रियापदम्)\nतद् 5।1।51 (द्वितीयैकवचनम्)\n"तत् सम्भवति , अवहरति, पचति" (इति) समर्थानां प्रथमात् परः ठञ्-प्रत्ययः\nसम्भवति, अवहरति, पचति - एतेषु अर्थेषु द्वितीयासमर्थात् यथाविहितं प्रत्ययः भवति ।\nअस्मिन् सूत्रे त्रीणि क्रियापदानि पाठ्यन्ते । प्रत्येकस्य अर्थम् क्रमेण पश्यामः -\n1. सम्भवति - सम् + भू धातोः लट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य एतत् रूपम् । अस्य धातोः अनेके अर्थाः सन्ति, परन्तु अस्मिन् सूत्रे अस्य अर्थः व्याख्यानेषु "आधारप्रमाणात् आधेयप्रमाणस्य अनाधिक्यम् " इति उच्यते । इत्युक्ते, यदि कस्यचन आधारस्य (पात्रस्य) सीमितत्वात् (boundedness) तस्मिन् कस्यचित् प्रमाणस्य अपेक्षया अधिकम् न स्थापयितुम् शक्यते, तर्हि तस्मिन् पात्रे तस्य प्रमाणस्य "सम्भवनम् भवति" इति उच्यते । due to limited capacity of a container, it cannot hold more amount that a certain quantity - इति आशयः ।\n2. अवहरति - अव + हृ धातोः, लट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य एतत् रूपम् । अस्यापि अनेके अर्थाः सन्ति, परन्तु अत्र "एकत्रीकरणम्" (collect / bring together) इति अर्थः स्वीक्रियते ।\n3. पचति इति पच्-धातोः लट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य एतत् रूपम्, पाकक्रियां करोति इत्यर्थः ।\nएतेषु त्रिषु अर्थेषु द्वितीयासमर्थात् यथाविहितं प्रत्ययः भवति । यथा -\n1. प्रस्थम् (kilogram) सम्भवति सः प्रास्थिकः कटाहः (container) । सः कटाहः यः एकप्रस्थम् यावत् पदार्थम् धारयति, तस्मात् अधिकम् न - सः प्रास्थिकः कटाहः । A container that can fit one Kg of grains - इत्यर्थः । अत्र औत्सर्गिकः ठञ्-प्रत्ययः विधीयते ।\n2. कुडवम् अवहरति सः कौडविकः । "कुडव" इति मापनस्य किञ्चन परिमाणम् । एककुडवं यावत् धान्यम् यः एकत्रीकरोति सः कौडविकः । अत्रापि औत्सर्गिकः ठञ्-प्रत्ययः आगच्छति ।\n3. प्रस्थम् पचति सा प्रास्थिकी ब्राह्मणी । एकप्रस्थम् यावत् अन्नम् पचति - इत्यर्थः । अत्र औत्सर्गिकः ठञ्-प्रत्ययः तथा च स्त्रीत्वे विवक्षिते टिड्ढाणञ्... 4।1।15 इत्यनेन ङीप्-प्रत्ययं कृत्वा रूपं सिद्ध्यति ।\nअत्र एकं वार्त्तिकं ज्ञातव्यम् - तत्पचतीति द्रोणादण् च । इत्युक्ते, "तत् पचति" अस्मिन् अर्थे "द्रोण" (= bowl) शब्दात् अण् प्रत्ययः अपि भवति । पक्षे असमासे निष्कादिभ्यः 5।1।20 इत्यनेन ठक्-प्रत्ययः अपि विधीयते । द्रोणं पचति सः द्रौणः द्रौणिकः वा । स्त्रीत्वे उभयत्र टिड्ढाणञ्... 4।1।15 इति ङीप् - द्रौणी, द्रौणिकी ।\nअस्य वार्त्तिकस्य विषये बिन्दुद्वयं ज्ञातव्यम् -\n1. अस्य वार्त्तिकस्य प्रयोगः "पचति" अस्मिन् अर्थे एव भवति, न हि "सम्भवति / अवहति" एतयोः अर्थयोः - इति स्पष्टीकर्तुम् अत्र "पचति" इत्यस्य निर्देशः क्रियते ।\n2. अस्य वार्त्तिकस्य विषये कौमुदीकारः वदति - "चात् ठञ्" । इत्युक्ते, कौमुदीकारस्य मतेन अत्र "च" इति ग्रहणम् ठञ्-प्रत्ययस्य अनुवृत्यर्थम् अस्ति, न हि ठक्-प्रत्ययस्य । अतः कौमुदीकारस्य मतेन "द्रोणम् पचति" इत्यत्र अण् तथा ठञ् एतौ प्रत्ययौ भवतः । अस्य कारणम् व्याख्यानेषु न स्पष्टीक्रियते, परन्तु प्रायः कौमदीकारस्य मतेन निष्कादिगणे "द्रोण" शब्दः न विद्यते, अतः तत्र ठक्-प्रत्ययस्य प्रसक्तिरेव नास्ति, अतश्च औत्सर्गिकः ठञ्-प्रत्ययः एव विधीयते । ठञ्-प्रत्ययेनापि "द्रौणिकः" इत्येव रूपं सिद्ध्यति, परन्तु तत्र स्वरविशेषः विद्यते, इति स्मर्तव्यम् । ञित्-प्रत्ययान्तशब्दाः ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6।1।197 इत्यनेन आद्युदात्ताः सन्ति, परन्तु कित्-प्रत्ययाः किति 6।1।165 इत्यनेन अन्तोदात्ताः सन्ति (अतः तेषाम् आदिस्वरः अनुदात्तः विधीयते)।\n`प्रमाणानतिरेकः` इति। प्रमाणादनाधिक्यमित्यर्थः। `ननु च` इत्यादि। तथा हि--सक्थालीप्रस्थं पचति; तत्रावश्यं प्रस्थस्य सम्भवेन भवितव्यम्; न ह्रन्यथा शक्यते पक्तुमित्यभिप्रायः। `नास्त्यत्र नियोगः` इति। व्यभिचारमाह--`प्रस्थं पचति ब्राआहृणी` इति। अत्र हि पाक एव गम्यते, न सम्भवः॥ `ठञोऽपवादः` इति। आञकादीनां परिमाणकत्वात्? पूर्वेम प्राप्तस्य॥\nप्रमाणानतिरेक इति। आधारग्रमाणादाधेयप्रमाणस्यानाधिक्यमित्यर्थः। तदुपर्स्जने च धारणे संभवतेर्वृत्तिरिति सकर्मकत्वम्। उपसंहरणमवहार इति। आधारप्रमाणादाधेयप्रमाणस्य न्यूनतेत्यर्थः, तदुपसर्जने च धारणेऽवहरतेर्वृतेः सकर्मकत्वम्, सूत्रे स्पष्ट उपसर्गः। नास्त्यत्र नियोग इति। नियोगःउअवश्यम्भावः। तत्पचतीति द्रोणादण् चेति। पचतिग्रहणं सम्भवत्यवहरतीति निवृत्यर्थम्, द्रोणपरिमिते च व्रीह्यादौ द्रोणशब्दस्तस्य पाकसम्भवात् ॥\nप्रस्थं संभवति प्रास्थिकः कटाहः । प्रस्थं स्वस्मिन्समावेशयतीत्यर्थः । प्रास्थिकी ब्राह्मणी । प्रस्थमवहरति पचति वेत्यर्थः ॥ ।तत्पचतीति द्रोणादण् च (वार्तिकम्) ॥ चाट्ठञ् । द्रोणं पचतीति द्रौणी-द्रौणिकी ॥\nसम्भवत्यवहरति पचति - संभवत्यवहरति ।त॑दिति द्वितीयान्तमनुवर्तते । द्वितीयान्तात्संभवतीत्याद्यर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । प्रास्थिक इति ।आर्हा॑दित्यत्र परिमाणपर्युदासाट्ठगभावे प्राग्वतीयष्ठञ् । ननुसंभवती॑त्यस्य उपपद्यत इत्यर्थकत्वादकर्मकत्वात्प्रस्थं संभवतीति कथं द्वितीयेत्यत आह  -  समावेशयतीत्यर्थ इति । उपसर्गवसादिति भावः । प्रास्थिकी ब्राआहृणीति । ठञन्तत्वान्ङीबिति भावः । अवहरतीप्येतीत्यर्थ इति । उपसर्गवशादिति भावः । प्रास्थिकी ब्राआहृणीति । ठञन्तत्वान्ङीबिति भावः । अवहरतीप्येद्व्याचष्टे  -  उपसंहरतीति । किंचिदूनमपि यया प्रस्थपरिमितं भवति तथा मिमीत इत्यर्थः । तत्पचतीति द्रोणादण् चेति । वार्तिकमिदम् । द्वितीयान्तोद्द्रोणशब्दात्पचतीत्यर्तेऽण्च स्यादित्यर्थः । पचतिग्रहणं सम्भवत्यवहरतिनिवृत्त्यर्थम् । चाट्ठञिति ।आर्हा॑दिति ठग्विधौ परिमाणपर्युदासाट्ठगभावे प्राग्वतेष्ठञेव चकारादनुकृष्यत इति भावः । द्रौणीति । अणन्तत्वान्ङीप् । द्रौणिकीति । ठञन्तत्वान्ङीप् ।\nसम्भवत्यवहरति पचति - संभवत्यवहरति । आधारप्रमाणादाधेयप्रमाणस्य यदनाधिक्यं तदुपसर्जनं धारणं संभवतेर्थः । तेन सकर्मकत्वात्तदिति द्वितीयान्तानुवृत्तिर्न विरुध्यते । तदाह  -  -प्रस्थं स्वस्मिन्निति । प्रास्थिकीति । ठञन्तत्वान्ङीप् । अवहरतीत्येतव्द्याचष्टे  -  -उपसंहरतीति ।तत्पचतीति द्रोणादण् च । तत्पचतीति । वार्तेकेऽस्मिन्पचतिग्रहणं संभवत्यवहरतीतिनिवृत्त्यर्थम् । द्रोणपरिमिते व्रीह्रादौ द्रोणशब्दो लाक्षणिकः । पक्षे ठञिति । आढकादीनां परिमाणत्वाट्ठक् नेति भावः ।\nसम्भवत्यवहरति पचति (1934) (अर्थाधिकरणम्) (5639 उपसंख्यानवार्तिकम्।। 1 ।।) - तत्पचतीति द्रोणादण्च - (भाष्यम्) तत्पचतीति द्रोणादण् चेति वक्तव्यम्। द्रोणं पचति द्रौणी, द्रौणिकी।।
  