text: 4।4।96 - बन्धने चर्षौ\n4।4।96 बन्धने चर्षौ\nबन्धने चर्षौ 🔊\nबन्धने (सप्तम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्) , ऋषौ (सप्तम्येकवचनम्)\nसंज्ञायाम् 4।4।89 (सप्तम्येकवचनम्) , हृदयस्य 4।4।95 (षष्ठ्येकवचनम्)\n"हृदयस्य बन्धने" (इति) संज्ञायाम् ऋषौ यत् च\nषष्ठीसमर्थात् "हृदय" शब्दात् "बन्धने" अस्मिन् अर्थे ऋषौ (वेदे) अभिधेये संज्ञायाम् यत्-प्रत्ययः भवति ।\nआदौ सूत्रे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थं पश्यामः -\n1. बन्धनम् = बद्ध्यते (बाधनम् क्रियते) येन, तत् बन्धनम् ।\n2. ऋषिः = वेदमन्त्रः ।\nअतः अस्य सूत्रस्य अर्थः अयम् - येन वेदमन्त्रेण हृदयस्य बन्धनम् क्रियते (इत्युक्ते, मनः वशीक्रियते), तस्य निर्देशार्थम् "हृदय" शब्दात् यत्-प्रत्ययः भवति ।\nहृदयस्य बन्धनम् करोति सः\n= हृदय + यत्\n→ हृद् + य [हृदयस्य हृल्लेखयदण्लासेषु 6।3।50 इत्यनेन भसंज्ञकस्य "हृदय"शब्दस्य यत्-प्रत्यये परे हृद्-आदेशः]\n→ हृद्यः ऋषिः (वेदमन्त्रः)\nज्ञातव्यम् - अत्र "संज्ञायाम्" इति अनुवर्तते, अतः अत्र "ऋषि" इत्यस्य अर्थः केवलं "वेदः" इत्येव स्वीक्रियते, न हि "मुनिः" इति ।\nहृदयस्य इत्येव। बन्धने इति प्रत्ययार्थः। तद्विशेषणम् ऋषिग्रहनम्। वध्यते येन तद् बन्धनम्। हृदयशब्दात् षष्ठीसमर्थाद् बन्धने ऋषावभिधेये यत् प्रत्ययो भवति। ऋषिर् वेदो गृह्यते। हृदयस्य बन्धनम् ऋषिः हृद्यः। परहृदयं येन बध्यते वशीक्रियते स वशीकरणमन्त्रो हृद्यः इत्युच्यते।\nऋषिशब्दोऽयमस्त्येव गुणवति पुरुषविशेषे, अस्ति च वेदे;इह संज्ञाधिकारादेव न मनुष्यग्रहणमिति दर्शयति-- `ऋषिर्वेदो गृह्रते (इति)॥\nषष्ठीसमर्थादिति । बन्धनयोगे कृद्योगलक्षणा कर्मणि षष्ठी । ऋषिर्वेदो गृह्यते इति । ठ्तदुक्तमृषिणाऽ इत्यादौ दर्शनात् । यत्स्वाध्यानसम्पन्ने वसिष्ठादवृषिशब्दः, तस्य ग्रहणं न भवति; संज्ञाधिकारात् ॥\nहृदयशब्दात् षठ्यन्ताद्बन्धने यत्स्याद्वेदेऽभिधेये । हृदयस्य बन्धनं ह्रद्यो वशीकरणमन्त्रः ॥\nबन्धने चर्षौ - बन्धने चर्षौ ।\nबन्धने चर्षौ - बन्धने । बध्यतेऽनेनेति बन्धनः । करणे ल्युट् । वशीकरणमन्त्र इति । ते नहि परह्मदयं वशीक्रियते । संज्ञाधिकारद्व सिष्ठादावृषौ नायं यत् ।
  