text: (वैदेशिकशासनकाले) संस्कृतग्रन्थानाम् आङ्ग्लानुवादेषु विद्यमानानां दुर्विचाराणाम् अशुद्धानुवादानाञ्च कश्चन अध्ययनप्रयासः (विशिष्य वैदेशिकशासनप्रभावप्रदर्शनं च)
  These are the views of observers on both sides - views born of mutual indiscrimination and superficial knowledge or ignorance. - एवम् परस्परयोः विषये प्राच्य-पाश्चात्त्यानां दृष्टिं विशदयति स्वामी विवेकानन्दः । दौर्भाग्यमेतत् यत् एतादृशेन दुराग्रहेण ग्रस्ताः सन्तः एव अनेके पाश्चात्त्याः विद्वांसः उच्चाधिकारिभिः प्रेरिताः, धनदानेन च प्रलोभिताश्च भूत्वा भारतस्य इतिहासं समरचयन् । एतदाग्रहपुरस्सरमेव भारतीयसंहिताः, स्मृतीः च व्याख्यातवन्तः । इतोऽपि दौर्भाग्यकरः विषयश्चैषः यत् अस्मद्देशीयाः पण्डितम्मन्याः, विद्वद्वरेण्यपीठालङ्कारिणो बहवः तादृशमेव अनुवादं तादृश्यः एव व्याख्याः प्रसादं मन्यमानाः तस्यैव प्रचारे परायणाः दृश्यन्ते । भारतीयपरम्परायां श्रद्धामन्तः अन्यविभागीयाः तु बहवः पण्डिताः तेषां विरोधेऽपि अनादरवन्तः असमर्थाः वा सन्तः बहुधा कालमयापयन्, येन अन्यथाप्रचारकर्तॄणां सौकर्यं कल्पितमभवत् इत्येतत् पुनरस्माकं भारतीयानां ललाटदुर्लिखितं विधिना ।
  आस्तां तावत् - परिवर्तता कालेन एतादृशानां पूर्वाग्रहपुरस्सरानां ग्रन्थानां सतर्कखण्डनं, समीचीनार्थामण्डनं च इत्यादि प्रवर्तते इत्येतत् मोदावहम् । एषा वेदिकामपि तादृशमेव कञ्चन प्रयत्नं मन्ये । अहमपि एतस्मिन्नवसरे आङ्ग्लशासनकालीनानां तथाविधपाश्चात्त्यपण्डितानां केषाञ्चन, (केषाञ्चन पाश्चात्त्यप्रेरितानां च) विवरणेषु दुराग्रहयुक्तानां व्याख्यानां दर्शने, तेषां च वास्तविकार्थकथने च यथामति प्रयते ।
  अनुवादक्षेत्रम् अत्यन्तं विस्तृतम् इति वयं जानीमः एव । अन्यस्यां भाषायां विद्यमानस्य विषयस्य अथवा ग्रन्थस्य अध्ययनाय/ज्ञानाय अनुवादः आश्रीयते इति तु सर्वैः ज्ञातपूर्वः एव विषयः । अस्मिन् क्षेत्रे कार्यं कृतवन्तः जनाः यद्यपि अल्पाः, कृतवन्तोऽपि केचन प्रसिद्धिपराङ्मुखाः दृश्यन्ते । यदा एतद्विषये मया ऐदम्प्राथम्येन अन्वेष्टुम् आरब्धं, मम बहुभिः मित्रैः साहाय्यं कृतम् । "स्मारये, न तु शिक्षये" इति वचनानुसारम्, अन्वेषणकाले यत् किञ्चित् मया लब्धं, तस्य प्रस्तावः भवतां पुरस्तात् क्रियते । एते विषयाः भवद्भिः न ज्ञाताः इति न । तथापि किञ्चित् प्रस्तौमि ।
  अस्याः सङ्गोष्ठ्याः आद्ये सूचनापत्रे यथा निर्दिष्टं, ब्रिटिश्-शासनकाले संस्कृतग्रन्थानाम् आङ्ग्लानुवादपरम्परा आरब्धा इति वक्तुं शक्यते । यथा तत्रैव पत्रे उल्लिखितं - भगवद्गीतायाः प्रथमः अनुवादः तदा जातः, तदपि पर्षियन्-भाषायाम् अनूदितस्य गीताग्रन्थस्य । 'विवादार्णवसेतुः' इति प्राचीनस्य प्रसिद्धस्य ग्रन्थस्य (पर्शियन्-भाषया अनूदितस्य) आङ्ग्लानुवादः A Code of Gentoo Laws or Ordinations of the Pundits इति नाम्ना कृतः १७७६ तमे वर्षे Nathaniel Brassey Halhed इत्याख्येन ।
  महाभाष्ये चापि शूद्रादीनामपि व्याकरणाध्ययनादिविषये बहवः उल्लेखाः दृश्यन्ते यथा - "एवं हि कश्चिद्वैयाकरण आह - कोऽस्य रथस्य प्रवेता ? सूत आह अहमायुष्मानस्य रथस्य प्राजिता "[iv] इत्यादि ।
  इति अभिहितं दृश्यते । इदं सर्वथा अङ्गीकर्तुं न शक्यम् । यद्यपि भारतीयानाम् अस्माकं दृष्ट्या कालगणनायां न तथा तात्पर्यं, तथापि उपनिषदां कालस्य अत्यन्तं प्राचीनः इति तु निर्विवादं वक्तुं शक्यम् ।
  एवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद् यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि[vi] इत्यत्र अथर्वणवेदस्य स्पष्टमेव उल्लेखः लक्ष्यते । एवमेव मुण्डकेऽपि - तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते[vii]। अन्येऽपि बहवो हि विषयाः सन्ति भगवद्गीतानुवादविषये । किन्तु, एतावता एव अन्येन अयं विषयः प्रस्तुतः इत्यतः चर्वितचर्वणदोषनिवारणाय नात्र प्रस्तूयते ।
  वस्तुतस्तु इदं महत् अध्ययनक्षेत्रम् । प्रायः संस्कृतविद्वद्भिः अत्र अवधानं न तथा दत्तम् इत्येव वक्तव्यं भवति । एषु वर्षेषु राजीव मल्होत्र[viii] इत्याख्येन कृतानि कार्याणि बहुभिः ज्ञातानि, विशेषेण सामाजिकमाध्यमानां प्रभावः तत्र आसीदिति वक्तुं शक्यम् । यद्यपि तेन महाशयेन बहुभ्यः वर्षेभ्यः एतानि कार्याणि क्रियमाणानि आसन् एव, तथापि एषु वर्षेषु एव अधिकः परिणामः दृश्यते । अधिकाः तरुणाः कार्येस्मिन् आसक्ताः अवलोक्यन्ते । किन्तु, अस्य महोदयस्य कार्यं तावत् षेल्डन् पोलाक्[ix], वेण्डि डानिगर्[x] इत्याद्यानाम् एतत्-शताब्दवर्तिनां पाश्चात्त्यानां खण्डनपर्यन्तमेव विद्यते । अस्याः सङ्गोष्ठ्याः विषयस्तु तस्मात्पूर्वतनः (ब्रिटिश्-शासन)कालः इत्युक्तत्वात् अस्य महोदयस्य कार्याणां कृतीनां वा न तथा विशिष्य उल्लेखः मया क्रियते । ब्रिटिश्-शासनकाले विद्यमानानां पाश्चात्त्यलेखकानां प्रभावस्तु तेषां कृतिषु विशेषेण परिलक्ष्यते ।
  एतादृशं संशोधनं कृतवस्तु मया दृष्टं जालपुटं[xi] - स्वामिनां प्रकाशानन्द-सरस्वतीवर्याणाम् । एभिः स्वामिभिः बहु संशोधनं कृतं जालपुटे दृश्यते । The True History and the Religion of India[xii] (A concise encyclopedia of authentic Hinduism) इत्याख्यः ग्रन्थः तैः रचितः । तस्मिन् ग्रन्थे विस्तरशः तैः एतादृशाः बहवो विषयाः प्रतिपादिताः । तेषां विषयाणां सङ्ग्रहरूपम् एव तेषां जालपुटेषु विद्यते । एतेषां विषयाणाम् अध्ययनाय महान् कालः अपेक्षते । तैः प्रतिपादितानाम् अंशानाम् आधारेण मया अत्र किञ्चित् प्रस्तूयते ।
  बङ्गालस्य प्रसिद्धा एशियाटिक्-सौसैटि-संस्था विलियं जोन्स्[xiii] इत्याख्येन आरब्धा इति वयं स्मरामः एव । एच्.एच्. विल्सन् इत्याख्येन विष्णुपुराणस्य अनुवादः कृतः । अस्य प्रथमं प्रकाशनं १८३२ तमे वर्षे जातम् । विष्णुपुराणस्य प्रस्तावनायाम् एव तस्य स्वभावः अस्माभिः अवगन्तुं शक्यः । तस्य अत्यन्तं प्रियाणि पदानि - absurd, thieves, imposters, myth, fiction, barbarous, degraded, outcast, puerile, speculations इत्यादीनि सः आधिक्येन प्रयुङ्क्ते ।
  विष्णुपुराणस्य प्रथमम् अन्तिमं च वाक्यम् उदाहरणरूपेण स्वीकुर्मः । आद्यं वाक्यम् अस्ति - 'सदक्षरब्रह्म य ईश्वरः पुमान्'[xiv] इति । अनुवादकः विल्सन् - "May that Vishnu, who is the existent, imperishable Brahm, who is Ishwar, who is spirit." इत्येवम् अनुवदति। वास्तविकः अर्थस्तु - यः सन्, अक्षरः, ब्रह्म, ईश्वरः, पुमान् इति (Wilson changed the meaning of the word puman from 'personal form' to 'spirit,' because the Bible describes God as 'spirit.')
  कस्मिंश्चित् भीकरक्षामे तीव्रबुभुक्षया ग्रस्तः, महर्षिः वामदेवः श्वमांसं भुङ्क्ते । सः तु धर्माधर्मविचक्षणः । केवलं प्राणधारणाय कृतमित्यतः एतेन सः अपवित्रः न अभूत् ।
  नाहं वेदवित्, न च अधीतभाष्यो वा । अतः मन्त्रस्यास्य अर्थनिर्णयः प्रायः मादृशेन कर्तुं सर्वथा अशक्यः, आपातनिर्णयः असमीचीनश्च । किन्तु सामान्यज्ञानवान् यः कोऽपि पुरुषः अवगन्तुम् अत्र शक्नोति, यत् अस्मिन् मन्त्रे श्वमांसभक्षणस्य कृते अङ्गीकारः वा अनुमतिः वा न दत्तः । एतं मन्त्रं प्रगृह्य यदि कोऽपि एवं वक्तुं प्रयतते, यत् आर्याः श्वमांसभक्षकाः आसन्, ननु तत् हास्यास्पदम्? किन्तु एवंविधाः प्रयत्नाः बहुधा कृताः दृश्यन्ते दुर्बुद्धिभिः । यदि केनचित् ऋषिणा श्वमांसभक्षणमपि कृतम् इत्येव तस्य मन्त्रस्य अर्थः स्यात्, - यथा मनुना उक्तं, तत्तु आपद्धर्मरूपेण, स्वप्राणधारणार्थं च । प्राणेभ्यो गरीयः किमिहास्ति? सः ऋषिः अपि तेन कार्येण स्वगृहजनैरेव अवमाननम् अनुभूतवान्, अनन्तरं इन्द्रेण रक्षितः इत्यपि उक्तम् । अतः मन्त्रे केनचित् कृतमित्युक्तं चेदपि तत् तेन जनाङ्गेन एव अनुमतम् आसीत् इति सामान्यीकरणं सर्वथा अनुचितम् - इति मम अभिप्रायः ।
  अस्य मन्त्रस्य तात्पर्यम् इत्थमस्ति यत् - यथा सूर्यः सर्वाणि वस्तूनि जीवांश्च रक्षति सर्वविधं, तथा राज्ञा अपि न्यायेन मार्गेण करणीयम् इति ।
  एवम् अत्र अस्मिन् पत्रे अधोरेखाङ्कितेषु वाक्येषु बहवः दोषाः सन्ति । तथाहि समग्रः अनुवादः अनर्थकरः एव। बृहद्देवतायाम् उक्तदिशा - अम्भृणी ऋषिका । अम्भृणी का ? न जानीमः । वाक् चेत् कथं वा रुद्र-वसु-आदित्य-विश्वेदेवैः सह गच्छेत् ? कथं वा अस्य जगतः पितुः भरणं कुर्यात् ? कथं वा वायुः इव वहेत् ? कथं रुद्रम् अभिवादयेत् ? प्रश्नाः न प्रष्टव्याः । म्याक्स् मुल्लर् लिखति खलु ? - "Large number of Vedic hymns are childish in the extreme; tedious, low, commonplace."[xxvii] । सामान्यः संस्कृतज्ञः एतेषां वाक्यानाम् अर्थं जानाति । सापि ऋषिः । सा कथयति - अहं रुद्रैः सह यामि इति । इदं सूक्तं प्रतिदिनं बहुभिः पूजाकाले उपयुज्यते। किन्तु, पूर्वाग्रहपीडितानां न तथा।
  यथा प्रो. वीरनारायण पाण्डुरङ्गिमहोदयैः Review of Vedic interpretations[xxviii] इत्यस्मिन् पत्रे उच्यते - अत्र मूलं कारणम् अस्ति चिन्तनभेदस्य । तेषां पाश्चात्त्यानाम् अस्माकं च चिन्तने महान् भेदः वर्तते । वयम् अस्मदीयान् सर्वानपि ग्रन्थान् सत्यम् इति विभावयामः । तेषां दृष्टिः तादृशी न भवति । सर्वमपि परीक्षादृष्ट्या, सन्देहेन च पश्यन्ति । अस्माकं भारतीयानां जीवनस्य परमं लक्ष्यं मोक्षः एव । इयम् उपनिषद्-विद्या/परा विद्या । इयं पुस्तकविद्या न । केवलं वेदपुस्तकानाम् अध्ययनेन न तत् प्राप्यते ।
  "Ancient Indian Historical Tradition." इत्यस्मिन् ग्रन्थे F. E. Pargiter (1852-1927) लिखति - The whole of the Sanskrit literature has no historical works[xxix]. Aryans established themselves in India through long warfare[xxx]. एवं तत्र बहुविधानि असत्यानि तैः प्रतिपादितानि दृश्यन्ते । आर्याक्रमणवादस्तु मिथ्या इति विदेशीयैरेव अङ्गीकृतमिति वयं जानीमः । किन्तु, अस्माकं देशे एव तस्य जपः इतोऽपि प्रचलति इति तु खेदावहः विषयः ।
  मन्त्रेणानेन राष्ट्रस्य मङ्गलं प्रार्थयति ऋषिः । मम राष्ट्रे शस्त्रास्त्रविशारदाः शूराः सन्तु, ये स्वपराक्रमेण शत्रून् जयेयुः । दोग्ध्र्यः गावः अस्माकं सन्तु, समर्थाः वृषभाः, शीघ्रगामिनश्च अश्वाः च भवन्तु । स्त्रियः पूज्याः भवेयुः, पर्जन्यः काले वर्षतु, समये पृथिवी सस्यशालिनी फलवती च स्यात् । अस्माकं योगक्षेमं कल्पयतु ।
  राष्ट्रमङ्गलप्रार्थनायाः सरलानुवादे कश्चन प्रयत्नः अत्र मया विहितः । आर्याणाम् आक्रमणवादस्य तिरस्करणाय मन्त्रोऽयमत्र उपस्थापितः । अन्यदेशात् आगत्य आक्रमण-हननादिद्वारा कामपि भूमिं स्वायत्तीकृतवन्तः तां भूमिं स्वस्य मातरं न मन्यन्ते, तस्याः हितार्थं न प्रार्थयन्ते इत्येतत्तु सर्वविदितम् ।
  एवं यदि वयम् अन्विष्यन्तः गच्छामः तर्हि अपव्याख्यानस्य परम्परा एव द्रष्टुं शक्या । न केवलं वैदेशिकाः, खेदावहो विषयः नाम अनेके भारतीयाः अपि एतादृशे अपव्याख्यानकर्मणि रताः वर्तन्ते । न केवलम् अपव्याख्यानं, भारतीयानाम् अस्माकं श्रद्धास्थानभूतानां रामकृष्णपरमहंस इत्यादीनां विषये अश्लीलार्थोऽपि कल्पितः जेफ्रि जे कृपाल[xxxix] इत्याख्येन वेण्डि डानिगर्-शिष्योत्तमेन - Kali's child[xl] इत्याख्ये ग्रन्थे । तथापि वयम् अत्यन्तं सात्त्विकाः । अस्माकं कदापि कोपः न भवति । आश्चर्यं नाम अस्माकं तावती निद्रा अस्ति, अद्य पर्यन्तमपि तादृशानाम् अपव्याख्यानां खण्डनाय न वयम् उद्यताः ।
  तेन इत्थं व्याख्यातं यत् ऋग्वेदस्य कालः १२०० BC इति , यतः ततोऽपि अग्रिमस्य कालस्य उल्लेखे क्रैस्तमतस्य तत्सिद्धान्तस्य च हानिः सञ्जायेत इति । म्याक्स्मुल्लर्, ग्रिफित्, ब्लूम्फील्ड्, विल्सन् इत्याद्याः बहवो हि मतप्रचारकाः यद्यपि संस्कृतस्य अध्ययनाय प्रवृत्ताः, तथापि अपव्याख्यानं तु कृतवन्तः । तेन, हिन्दुदृष्टेः अब्राह्मिकावरणं सर्वत्र व्याप्तम् । अनेनैव कारणेन अनेके हिन्दवोऽपि अस्मद्धर्मम् अन्धविश्वासयुक्तं, मांसभक्षणसहितं, अश्वहननादिबलियुक्तं, जातिदूषितम् इत्यादिरूपेण अन्यथा मन्यन्ते ।
  अस्तु तर्हि एतावत् व्याख्यानम् अस्माभिः श्रुतम् । कः परिहारः ? अस्याः सङ्गोष्ठ्याः मुख्यः अपरः विषयः - Pandit Tradition of India इति । भारतीया विद्वत्परम्परा किं करोति एतद्विषये ? एतत् किमस्माकं दायित्वे नान्तर्भवति ?
  इदमत्र उल्लेखनीयं यत् एषु दिनेषु प्रेक्षा प्रतिष्ठानम् इति संस्थाद्वारा प्रेक्षा जर्नल्[xliii] प्रकाश्यते। तत्र विशेषेण संस्कृतस्य सत्त्वभूतानां ग्रन्थानां विषयाणां च आङ्ग्लानुवादः विशेषेण प्रस्तूयते । एतादृशानि कार्याणि अस्माभिः आधिक्येन क्रियन्ते चेत्, यत् बहुभिः आक्षिप्तं - महतां ग्रन्थानाम् अनुवादयोजना वैदेशिकेभ्यः दीयते इत्याद्याः अपि स्वयमेव निरस्यन्ति । एतादृशेषु कर्मसु वयम् अधिकाधिकम् अहमहमिकया प्रवृत्ताः भवेम इति शम्।
  