text: 4।2।45 - खण्डिकादिभ्यश्च\nखण्डिका-आदिभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्) , च (अव्ययम्)\nतस्य 4।2।37 (षष्ठ्येकवचनम्) , समूहः 4।2।37 (प्रथमैकवचनम्) , अञ् 4।2।44 (प्रथमैकवचनम्)\nतस्य समूहः (इति) खण्डिकादिभ्यः अञ्\n"तस्य समूहः" अस्मिन् अर्थे खण्डिकादिगणे विद्यमानानां शब्दानां विषये अञ्-प्रत्ययः भवति ।\nतस्य समूहः 4।2।37 अस्मिन् अर्थे खण्डिकादिगणे उपस्थितानां शब्दानां विषये अञ्-प्रत्ययः विधीयते ।\nखण्डिकादिगणः अयम् -\nखण्डिका, वडवा, क्षुद्रकमालवात् सेना-संज्ञायाम् (गणसूत्रम्), भिक्षुक, शुक, उलूक, श्वन् , अहन्, युग, वरत्रा, हलबन्ध ।\n1. खण्डिकानाम् समूहः = खण्डिका + अञ् → खाण्डिकम् ।\n2. वडवानाम् समूहः = वडवा + अञ् → वाडवम् ।\n3. "क्षुद्रकमालव" इति कस्यचन गोत्रस्य नाम । अस्मात् शब्दात् "सेना" अस्मिन् अर्थे एव अञ्-प्रत्ययः भवति । यथा - क्षुद्रकमालवस्य सेना = क्षुद्रकमालव + अञ् → क्षौद्रकमालवी सेना । अन्यत्र तु (गोत्रत्वात्) गोत्रोक्षोष्ट्रो... 4।2।39 इत्यनेन वुञ्-प्रत्ययं कृत्वा क्षौद्रकमालवक" इति सिद्ध्यति ।\n4. भिक्षुकानां समूहः भैक्षुकम् ।\n5. शुकानां समूहः शौकम् ।\n6. उलूकानां समूहः औलुकम् ।\n7. श्वनाम् समूहः शौवम् । अत्र प्रक्रिया इयम् -\n→ शौवन् + अ [ द्वारादीनां च 7।3।4 इत्यनेन द्वारादिगणे विद्यमानस्य श्वन्-शब्दस्य वकारात् पूर्वम् औकारागमः भवति ]\n8. अह्नाम् समूहः आहम् । (परन्तु "क्रतु" अस्मिन् अर्थे तु ख-प्रत्ययः भवति एतत् ब्राह्मण-माणव-वाडवात् यन् 4।2।42 इत्यत्र स्पष्टीकृतम् अस्ति ।)\n9. युगानां समूहः यौगम् ।\n10. वरत्राणाम् समूहः वारत्रम् ।\n11. हलबन्धानाम् समूहः हालबन्धम् ।\nज्ञातव्यम् - अनुदात्तादेः अञ् 4।2।44 अनेन सूत्रेण अनुदात्तादि-शब्देभ्यः समूहार्थे अञ्-प्रत्यये कृते, वर्तमानसूत्रेण खण्डिकादिगणे विद्यमानानाम् आद्युदात्तशब्दानां विषये अपि अञ्-प्रत्ययः उक्तः अस्ति ।\nThe words of the खण्डिकादिगण get अञ् प्रत्यय to indicate the meaning of "तस्य समूहः"\nखण्दिका इत्येवम् आदिभ्यः शब्देभ्यो ऽञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन् विषये। आद्युदात्तार्थम् अचित्तार्थम् च वचनम्। खण्दिकानां ममूहः खाण्डिकम्। वाडवम्। क्षुद्रकमालवशब्दोत्र पठ्यते। क्षुद्रकाश्च मालवाश्च इति क्षत्रियद्वन्द्वः। ततः पूर्वेण एव अञि सिद्धे वचनं गोत्रवुञ् बाधनार्थम्। ननु च परत्वादञा वुञ् बाधिष्यते, न च गोत्रसमुदायो गोत्रं, न च तदन्तविधिरत्र अस्ति? एवं तर्हि एतज् ज्ञापयति वुञि पूर्वविप्रतिषेधः, समूहिकेषु च तदन्तविधिरस्ति इति। प्रत्योजनम् औपगवकं कापटवकम् इति वुञ् भवति, वानहस्तिकं गौधेनुकम् इति च तदन्तविधिः। क्षुद्रकमालवातित्येतावता योगविभागेन पूर्वविप्रतेषेधस् तदन्तविधिश्च ज्ञापितः, पुनरस्या एव नियमार्थम् उच्यते सेनासंज्ञायाम् इति। क्षुद्रकमालवात् सेनासंज्ञायाम् एव अञ् भवति। क्षौद्रकमालवी सेना। क्षौद्रकमालवमन्यत्। अञ्सिद्धिरनुदातादेः को ऽर्थः क्षुद्रकमालवात्। गोत्राद् वुञ् न च तद्गोत्रं तदन्तान् न च सर्वतः। ज्ञापकं स्यात् तदन्तत्वे तथा च अपि शलिएर् विधिः। सेनायां नियमार्थं च यथा बध्येत चाञ् वुञा। खण्दिका। वडवा। क्षुद्रकमालवात् सेनासंज्ञायाम्। भिक्षुक। शुक। उलूक। श्वन्। युग। अहन्। वरत्रा। हलबन्ध।\nक्षुद्रकाश्चेति । क्षुद्रकस्यापत्यानि, जनपदशब्दादिति विहितस्य तद्राजस्य लुक्, मालवातु वृद्धलक्षणस्य ञ्यङः । पूर्वेणाञि सिद्धे इति । समासान्तोदातत्वे सति शेषनिघातेनानुदातादित्वात् ॥ ननु च परत्वादिति । अभ्युपेत्य गोत्रत्वमेतदुक्तम्, तदेव तु नास्तीत्याह---न च गोत्रसमुदायो गोत्रमिति । तत्र च यथा जनपदसमुदायो जनपदग्रहणेन न गृह्यत इति काशिकोसलाया इत्यत्र च्छ एव भवति, न जनपदलक्षणो वुञ्, तद्वदत्रापि गोत्रलक्षणो वुञ् न प्राप्नोतीति भावः । स्यादेतत्---मा भूत्समुदायो गोत्रम्, मालवशब्दस्तु गोत्रं भवति, ततश्च तदन्तविधिना समुदायादपि वुञ्प्राप्नोतीति ? तत्राह---न चेति । ठ्येन विधिस्तदन्तस्यऽ इत्यत्र हि ठ्समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधःऽ इत्युक्तम् । एवं तर्हीत्यादि । कथमेकेन यत्नेनोभयं शक्यं ज्ञापयितुम् ? शक्यमित्याह, अन्यथानुपपत्या ज्ञापकं भवति, उभयेन च विना नास्मादञ्विधानमुपपद्यत इति । किमात्रानुपपन्नम् ? तत्र पूर्वविप्रतिषेधज्ञापनस्य प्रयोजनमौपगवकं कापटवकमिति । वुञोऽवकाशः यदाद्यौदातम्---ग्लुचुकस्यापत्यं ग्लुचुकायनिः, ठ्प्राचामवृद्धात्फिन्ऽ तेषां समूहो ग्लौचुकायनकमिति; अञस्तु कापोतमित्याद्यगोत्रमवकाशः; गोत्रादनुदातादेरुभयप्रसङ्गे परत्वादञ्, स्यात्, अस्मातु ज्ञापकाद् वुञेव भवति । तदन्तविधिज्ञापनस्य प्रयोजनम्---वनहस्तिनां समूहो वानहस्तिकम् । गौधेनुमिति । ठ्जङ्गलधेनुवलजानतस्यऽ इत्युतरपदवृद्धिविकल्पः । पुनरस्यैव नियमार्थत्वं वर्णयिष्यन् कथमेकेन यत्नेनोभयं लभ्यम्---ज्ञापनं च नियमश्च ? इत्याशङ्क्याह---क्षुद्रकमालवादित्येतावतेति । योगविभागेन यत्नद्वयमाश्रीयत इत्यर्थः । क्षौद्रकमालवी, क्षौद्रकमालवकमिति । उभयत्रापि मालवादुत्पन्नस्य ञ्यङः ठ्गोत्रेऽलुगचिऽ इति लुकि प्रतिषिद्धे ठापत्यस्यऽ इति यलोपः । अञ्सिद्धिरित्यादि अनुदातादेरिति । हेतुगर्भं विशेषणम्; यतोऽयं क्षुद्रकमालवशब्दोऽनुदातादिस्तेन तस्यादनुदातादेरित्येवाञः सिद्धिरस्ति । कोर्थः तस्य गणपाठेनेति शेषः । न किञ्चित्प्रयोजनम् इत्यर्थः । गोत्रलक्षणो वुञ् प्राप्नोति, अतस्तद्वाधनार्थः पाठ इति चेतत्राह---गोत्राद्वुञिति । गोत्राद्वुञ् विधीयते, न च तत्क्षुद्रकमालवेतिशब्दरूपगोत्रमित्यर्थः । तदन्तादिति । मालवशब्दस्य गोत्रत्वातदन्तविधिना प्राप्नोत्येव । न स सर्वत इति । आद्यादित्वात्सप्तम्यन्तातसिः, स तदन्तविधिः सर्वत्र न भवतीत्यर्थः । तदन्तत्वे इति । तदन्तविधिरस्तीत्यस्मिन्नर्थ इत्यर्थः । तथा चेति । धेनुरनञिकमुत्पादयतीति आपिशलेः सूत्रम् । अत्र वृद्ध्यर्थोऽनुबन्धो मृग्यः, इकस्यैव चेसुसुक्तान्तात्परस्य कादेशो द्रष्टव्यः । अर्थमात्रं वा भाष्कारेण निर्दिष्टम् । इकगिति ठकमित्यर्थः । धेनूनां समूहो धैनुकम् । अनञिति किम् ? अधेनूनां समूह आधेनवम्, उत्सादिपाठादञ् । यद्यपि धेनुशब्दः सूत्रे पठ।ल्ते, तथापि बष्कयास इति लिङ्गादधेनुशब्दादपि भवति । तत्र यदि सामूहिकेषु तदन्तविधिर्न स्यात्, अनञिति प्रतिषेधोऽर्थकः स्यात् । प्रयोजनान्तरमप्याह---सेनायामिति । यथेति । पूर्वविप्रतिषेधेन वुञाऽञो बाधा यथा स्यादित्येवमर्थश्च तस्य गणे पाठ इत्यर्थः । उलूकशब्दोऽत्र पठ।ल्ते स ठ्लघावन्तेऽ इति मध्योदातः । च्छन्दसि तु यदुलूको वदति मोघमेतत्, इत्था उलूक आपप्तदिति यदाद्यौदातत्वम्, तच्छान्दसम् । भाषायां तु मध्योदातमेव, तत्र पूर्वेणैवाञ् सिद्धः, तस्मादेवं वक्तव्यम्---औलूक्यशब्दो गर्गादियञन्तः, यतः ठ्यञञोश्चऽ इति बहुषु लुकि कृते रूपम्, तदिह पठ।ल्त इति । असति हि तस्य पाठे उलूकानां समूह इत्यर्थविवक्षायां ठ्गोत्रेऽलुगचिऽ इति लुकः प्रतिषेधादौलुक्यशब्दाद् गोत्राश्रयो वुञ्प्रप्नोति । शुकशब्दोऽत्र पठ।ल्ते, ठ्तस्य समूहःऽ इत्यत्र तु ठ्यस्य च नान्यत्प्रतिपदविधानमस्तिऽ इत्युक्त्वोदाहृतम्--काकं शौकमिति, तस्मातत्र शौकमित्यस्य स्थाने बाकमिति पठितव्यम् । बकशब्दः ठ्प्राणिनां कुपूर्वाणाम्ऽ इत्याद्यौदातः । युगवरत्रेति पठ।ल्ते, तत्सङ्घातविगृहीतार्थमिच्छन्ति---यौगवरत्रम्, यौगम्, वारत्रमिति, तत्र सङ्घातपक्षे ठ्जातिरप्राणिनाम्ऽ इति द्वन्द्वैकवद्भावे नपुंसकह्रस्वत्वे सति युगवरत्रेति दीर्घनिर्देशोऽनुपपन्नः, तस्माद्यौगसहिता वरत्रेति समासः कर्तव्यः, जातिपरत्वाभावाद्वा एकवद्भावाभावः ॥\nअञ् स्यात् । खण्डिकानां समूहः खाण्डिकम् ॥\nखण्डिकादिभ्यश्च - खण्डिकादिभ्यश्च । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे  -  अञ्स्यादिति ।समूहे॑इति शेषः । आद्युदात्तार्थमिदम् ।\nखण्डिकादिभ्यश्च - खण्डिका । आद्युदातार्थमचित्ताठ्ठको बाधनार्थं च वचनम् ।\nखण्डिकादिभ्यश्च (1468) (अञ्ञोऽधिकरणम्) (गणे उलूकशब्दपाठप्रयोजनभाष्यम्) खण्डिकशुकोलूक। किमर्थं खण्डिकादिषूलूकशब्दः पठ्यते, न अनुदात्तादेः इत्येव सिद्धम्? न सिध्यति। चाषोलूकयोश्छन्दस्याद्युदात्तः प्रयोगो दृश्यते ‐ चाषेण किकिदीविना, यदुलूको वदति। नैतयोश्छन्दसि सामूहिको दृश्यते। यत्र च दृश्यते, तत्रैतावनुदात्तादी।। इदं तर्हि प्रयोजनम् ‐ अयमौलूक्यो गोत्रम्, तत्र गोत्राश्रयो वुञ्ञ्प्राप्तस्तद्बाधनार्थम्। एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। बहुवचनान्तानां हि सामूहिकः, बहुषु च लुक्। तत्र लुकि कृते अनुदात्तादेः इत्येव सिद्धम्। न सिध्यति। गोत्रेऽलुगचि (4।1।89) इत्यलुक् प्राप्नोति।। (क्षुद्रकमालवपाठप्रयोजने भाष्यवार्तिकम्) अञ्ञ्सिद्धिरनुदात्तादेः कोऽर्थः क्षुद्रकमालवात्। (भाष्यम्) अनुदात्तादेः इत्येवाञ्ञ्सिद्धः, किमर्थं क्षुद्रकमालवशब्दः खण्डिकादिषु पठ्यते। गोत्राश्रयो वुञ्ञ्प्राप्तस्तद्बाधनार्थम्।। (पाठप्रयोजनखण्डने भाष्यवार्तिकम्) गोत्राद्रुञ्ञ् न च तद्गोत्रम्।। (भाष्यम्) गोत्राद् वुञ्ञ् भवतीत्युच्यते, न च क्षुद्रकमालवशब्दो गोत्रम् ‐ न च गोत्रसमुदायो गोत्रग्रहणेन गृह्यते। तद्यथा ‐ जनपदसमुदायो जनपदशब्देन न गृह्यते, काशिकोसलीया इति वुञ्ञ्न भवति।। (प्रयोजनसमर्थकं भाष्यम्) तदन्तविधिना प्राप्नोति।। (तदन्तविधिखण्डने भाष्यवार्तिकम्) तदन्तान्न स सर्वतः।। (भाष्यम्) परिगणितेषु कार्येषु तदन्तविधिः। न चेदं तत्र परिगण्यते।। (तदन्तविधिसाधनेन फलसमर्थने भाष्यवार्तिकम्) ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे (भाष्यम्) एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यो भवतीह तदन्तविधिरिति।। (तदन्तविधिज्ञापनेन इष्टबोधकभाष्यवार्तिकम्) तथा चापिशलेर्विधिः। (भाष्यम्) एवञ्च कृत्वाऽऽपिशलेराचार्यस्य विधिरुपपन्नो भवति ‐ धेनुरनञ्ञि कमुत्पादयति ‐ धेनूनां समूहो धैनुकम्।। ञ्ञीति किमर्थम्? अधेनूनां समूहः ‐ आधेनवम्।। (सिद्धान्तख्यापकं भाष्यवार्तिकम्) सेनायां नियमार्थं वा (भाष्यम्) अथवा नियमार्थोऽयमारम्भः ‐ क्षुद्रकमालवशब्दात्सेनायामेव। क्व मा भूत्? क्षौद्रकमालवकमन्यदिति।। (मतान्तरेण सिद्धान्तभाष्यवार्तिकम्) यथा बाध्येत वाऽञ्ञ् वुञ्ञा।। (भाष्यम्) अथवा ज्ञापयत्याचार्यः पूर्वोऽपि वुञ्ञ् परमञ्ञं बाधत इति।। (अनुपपत्तिपरिहारभाष्यम्) ननु चोक्तं गोत्राद् वुञ्ञ् न च तद्गोत्रमिति। तदन्तविधिना प्राप्नोति। ननु चोक्तम् ‐ तदन्तान्न स सर्वतः इति। ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे। एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यो भवतीह तदन्तविधिरिति।। कथं पुनरेतदुभयं शक्यं ज्ञापयितुम् ‐ भवति च तदन्तविधिः, पूर्वश्च वुञ्ञ् परमञ्ञं बाधत इति। उभयं ज्ञाप्यते।। (5369 सिद्धार्थकं वार्तिकम्।। 1 ।।) - अञ्ञ्प्रकरणे क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायाम् - (भाष्यम्) अञ्ञ्प्रकरणे क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायामिति वक्तव्यम्। क्षौद्रकमालवी सेना चेत्। क्व मा भूत्? क्षौद्रकमालवकमन्यदिति।।
  