should be ceremonially pure; the ceremony should not be performed if he is ceremonially unclean.Dig a hole at the navel ( of the nāga) and post the pillar within it.Cleanse the inside of the hole by besmearing it with cow- dung, and place pieces of gold, silver and various gems therein.Also put in a new piece of cloth, a twig of the mango tree and a cocoanut.Fill the water- pot to the brim with water.Worship the gods with incense, lamp, sweet- smelling articles, rice- offerings, betel- leaves and other articles.Worship Viswakarman ( the presiding deity of all craftsmen), and read the following mantra, " Oh Viswakarman, this is the beginning of my building- operations".The householder should be accompanied by his wife, sons, male and female friends.Then the auspicious pillar should be set upon the auspicious stone.Adorn it with garlands, sandal- wood paste and a piece of new cloth.During the ceremony of posting the pillar, Brahmins should chant the Vedas.Tie an earthen vessel at the top of the post for birds to build their nests therein.At the end of the ceremony, the priest should be offered food and presents.The architect should be offered food, presents and a new piece of cloth.If the ceremony is performed according to these instructions, ( the householder) will be prosperous, and his enemies will diminish in number.VII.Miscellaneous Matters XXXVII.Regarding trees
( क) यत पिसाणि वृक्षाणि ।डालि डालिमु केसर ।पुनाग |सरल सेष ।नारिकेल पिअङ्गम।मसिदान वृक्षा व्यप्र ।क्षत्रिकार क्षता यन्त्रिका |जुगदि अमुका सेव नवधकु सध्यम्बेका ।नारगिस्त्र फलचैव प्रमुखीप्रातभूमिसु ।यामेव मलिकादिन ।कम्बाण्ड दिन ऋषय |कदलि क्रलि वलि तेन्तुलि पाटेलि पलास तथा ।कण्ठकिमि मूलिसेव अवमलाण परिवर्ज्जयेत ।वर्जएत पूर्व्वानि घोषत |पलक्षं च दक्षिणे ।सदानपोध पश्चिमभागे उडम्बर अथवा उत्तरे ।ईशाने रजपुषा ।आगुआ खीरणीस्तथा ।नैऋते कण्टकी सेव।बइवे श्रिमूलस्तथा ।असस्थस्त्रे व दारिद्रे च |पलक्षभियोगमादृश्यते ।सेसद्वस वटवानि धनहानि भण्डवरे असिभव्य रजपुसध्व खिरलिस सुतभय कटुकि रिष्टभयभ्व |गृहभेदक श्रिमूलि ।चाप्रभिभिसुणित्र वै ।( २२- २४ पृ: )
( ख) डाली डाड़ीम्ब केसरा पुंनागं सरलस्यैन्य लवङ्गषुचम्पेका ।नारङ्ग श्रीफल चैव ।प्रमुखि मातृभूमिषु ।अमेव वलीफानन ।५।पाटलि पसवस्तथा ।कण्टक श्रिमूलोचैन ।यमलान परिवर्जयेत् ।वक्र पूर्व औसस्थ |पलाशं स दक्षिणे ।सदानं पश्चिमेरोगे।अथवा भद उत्तरे ।ईशान्ये रक्त- पुष्पं च ।अनिए गिरिणास्तथा ।नॠते कण्टिकोन्चैव ।वाइवे शिमुलि तथा ।( ४६- ५०
( ग) वर्ज्जयेर्वा पूर्व्व अश्वयं दक्षिणे पलाशस्तथा न्यप्रोध पश्चिमे भागे उत्तरस्तु भद्रम्बर ।ईशाने रक्तपुष्प च आग्नेया क्षीरीगःस्तथा ।नैरुते कण्टकी चैव ।वायवे ।नन्तु शाल्मली।अश्वथीव दारिद्रय पलासे विअगस्तथा न्याप्रोधनि अयोध्यस्य उत्तरे मृत्युडुम्बर।रक्तपुष्पं अभिभयं राजभयं क्षीरीनस्तथा ।कण्टकी विभय व सुहृद्मेदं च शाल्मली ।अस्यार्थ ।पूर्व्व अश्व थिले दरिद्र होइ।दक्षिणे पलस थिले विपत्ति पड़इ ।बड़गछ थिले कलह होइ ।उत्तरे उदुम्बर थिले
मृत्यु होइ ।ईशान्य कोणे रक्तपुष्प थिले अग्निभय होइ ।व्यग्निकोणे क्षीरवृक्ष थिले विपत्ति होइ ।नैतृतकोणे कण्टावृक्ष थिले शत्रुभय हेउ थाइ |वायव्यकोणे शिमूलीवृक्ष थिले सुहन्भेद होइ |श्लोक |पूर्व्येक वर्ज्जये दृक्षा सुवन्ति फळतो यदि ।स्थावरो पालिन यस्य विपत्ति ध्रुवये तथा विधि पूर्व्वक प्रमाणे एते वृक्ष वर्ज्जनीय ।यँहि सुवर्ण फलुथिव स्थावर ये गछ गोटिए थाइ कि ना बोलि रखिले विपत्ति ध्रुव पराये तथा वृक्ष शुभ मालती मालिकामेदं मन्दारकुन्दमेवच गृहामं च समारोप्य लभते पुत्रसम्पदः ।अस्थार्थ मालती मल्लि कुन्द कामोद मन्दार एते पुष्प गृहर आयतन भितरे थिले कि होइ आरोग्य होइ घनपुत्र सम्पद बहुत हो ।क ।पुष्करिणी देवसदनं नदीकल्पद्रुमस्तथा मशुमादिश्व कथ्यन्ते पूर्व्वतर शुभायच |पोखरी नदी देवतास्थान फल्पद्रुम ये वृक्षमाने दक्षिण पश्चिमे थिले अशुभ दिअन्ति पूर्व्व उत्तरे थिले बड़ शुभ दियन्ति ।पूर्व्वेऽश्वत्थं वर्ज्जयित्वा तिन्तिड़ीं दक्षिणे तथा ।पश्चिमांसे वटं तद्दुत्तर न घुटुम्बर ।ऐशान्ये रक्तपुष्पं च आग्नेये क्षीरपादपं ।ने ते कण्टकं चैव वायव्ये शाल्मली तथा ||यत्र तत्र स्थिता वृक्षा विल्व- दाड़िम केशराः ।पनसो नारिकेलं च शुभं कुर्व्वन्ति नित्यशं ॥( १९- २० पृः )
37.Avoid the aswattha, khirabriksha, tintiri, kantaka, bata, şalmali, uḍumbara and raktapuspa in the following directions respectively east, S.E, south, s.w., west, N.W., north, N.E.If these are not avoided, the following ' effects' will follow as a result : poverty, dangers, danger from enemies, strife, loss of friends, death and danger from fire.It is good to plant the following trees within the compound of a house : bael, dārimba, kesara, panasa,
nārikela, punnāga, sarala, labanga, champa, nārange, mālati, mallikā, mandāra, kunda, and kāmoda.Then health, wealth and progeny will follow.According to (1), trees which cause injury when planted towards the south or west, become a source of good luck if they are planted to the east or north of tanks, rivers or temples.XXXVIII.Regarding the disposition of water in the neighbourhood of the dwelling- house
प्रागादिस्थे सलिले सुतहानिः शिस्विभयं विपुभयं च ।स्त्रोकलहः स्त्रीदष्ट्यं नैवं वित्तात्मजबृद्धिः ॥जलर शुभाशुभ शुण ।पूर्वरे पुत्रर मरण |अग्निदिगरे व्यग्निभय |दक्षिणे शत्रुर उदय ।जल नैऋतदिगे थिले ।स्त्री दुष्ट हमन्ति ना भले ।पश्चिमे स्तिरी कलि करे ।वायव्ये ऐश्वर्य न मिले ।वास्तु उत्तर ऐशान्यरे ।जल प्रशस्त दुइठारे ।( २० पृ: )
38.If there be water towards the east of the dwellinghouse, the son ( of the householder) will die.If it is to the s.E., there will be danger from fire; if it is to the south, enemies will arise; if it is to the s.w., the wife will become corrupt ; if it is to the west, the wife will become quarrelsome ; if it is to the N.w., there will be prosperity.It is good to have water towards the north and N...of the dwelling- house.XXXIX.Regarding the Owner, Priest, Professor and others.( क ) महाराणाविधान |ये ने सुत महारव ।विभागतु कारियेत ।विकोणकोण विसुद्धस ।के पोर्थ कि विधानर ।यौ महाराणा विभाग न करिब विकोण कोण भाङ्गिब।ताहा हाते प्रसाद गढ़ाइब ।विसिकर्मोवाच ।लिपिDigitized by srujanika@ gmail.com
पुंसवख्यामेह प्रथकि ।अर्थ ।श्लिपिलक्षणकु येवे विचारिब ।विसिक्रमा मेरुकु कँहुअछन्ति ।हे मेरु शुन ।आचारवन्स होइब ।शुचिवन्त होइव |तिरि पुंस घेनि थेष |पुरुष वछा धरि थेब।एमन्त होइ शुभपूजा कराइव |ब्रह्मावरण बिसिक्रमावरण ।दिगचालवरण।नवमहवरण ।एतेक वरण करिव ।एतेक वरण कले अश्वमेध धर्म होइ |नाना शिलपि प्रमाणेच प्रसाद नृपभावना।तत कर्म्म प्रमाणेच सुत्रधारथ्य कारिएत ।तत्र कमकु येवे विचारिख ।नानाशास्त्रकु येवे नृपति प्रसाद भावना करिव ।सुत्रकार विन्धानिक डाकिब तेवे धर्म्म पाइब ।हीन आचार्य कुर्च्छत् ।होनिश्लिपि न कारयेत् ।तत्र कर्म्म विफलिनि ।यथा पुंस नपुंसका ।अर्थ |होन आचार्य्यकु न डाकिब ।हीन लिपि विन्धानिकि न डाकिव विफल निन्दा होइ ।से कीर्ति नपुंसक कीर्त्ति होइ ।अर्थहीन यथा शिलपि प्रहहीने एकमे क्षोभे देशिदिन पलयववृधे ।( ४४- ४६ पृ: ) यत्र सूत्र विकोण कोण सोघिता ।विभागेन कारिए माधार स्रवक्रमण ।४४
हृदये चिश्लिपिळक्षण विच्छेद ।गुण मेॠ स्तुउत्तमं ।आचार स्ततिर कर्म।पूष्यवक्ष गिहियुथिकि ।नाना शील्प प्रमाणतः ।प्रसादन्सपभावना ।सत्र कर्म प्रमाणं च ।शूत्रधारं च कारयेभ ||हिन आचारिज न कृतं ।हिन लिपि न कारएत ।तत्र कर्म बिफलं नन्दं ।यथा पुंस्व नपुसका |१० |अर्थहिने यथा लिपि।पथहिने तथैवच ।एवं कर्म क्षोभन्देसं ।न पदिष्णु कदाचन ।विकोण कोण होइले कि दोष होइ साहा जाणीमा ।यत्र कोण विकोणं च विदितो सूत्रधारणा अर्थहिने प्रजापीड़ा।निति दुःख समाचरेत |१२|अर्थहीने नृपनासर ।अर्थ हिनस्तु किया।वभछे मकपिड़ा।शूळव्याधि मरणे धृव |१३ |बलहीने महादोसा।राय्यराष्ट्रकुलक्षय |सात्रहीने न कुर्य्यत ।कतव्या साम्रदृष्टितेः ।।( ४ - ६ पृ: )
येन शूत्र माहारेणा |वीकोण कोण सोषितं सर्व कर्मणा ।३१ ।( १० १ः )
अर्थ वीभागन कारतु |मधार
39.The architect who can correct the angle ( i.e.the corners) of a building ( when there is something wrong with it), should be employed in building a palace.Consult many silpins before building a royal palace.Employ as many silpins as the work requires.Religious merit will follow.Viswakarma says unto Meru, " Listen, oh Meru, the owner of the house should be pure ( in a ceremonial sense) and proficient in the customary practices of the land ( achāra).The person should be accompanied by his wife and male children.Brahmā, Viswakarmā, the guardian deities of the different quarters and the nine planets should be worshipped.Thus one will acquire the merit obtained by performing a horse- sacrifice.Do not employ unworthy architects or unworthy priests.Just as a man is of no worth if he is a hermaphrodite, so also shall the work so done be fruitless; moreover one will merely succeed in earning a bad reputation by performing such works."
( क) द्रवहीने यजमानस्य मतहीने रितुया शिल्पिलखहीनस्तान प्रतिष्ठा समोरिपु ।यें उ यजमान द्रवहीन होइ ।यें उ ब्राह्मण मन्त्रहीन होइ ।येँ उ विधानि शिल्पि न जानइ ।ताकु न डाकिब ।डाकिले कि होइ से प्रतिष्ठा न होइ।रिपु होइ एमन्त से कृति |२८ ।( ५३१: )
If the owner of the house has a deficiency of materials, he cannot earn fame by building a temple.The work will be as an enemy to him.Do not employ the architect who does not know the Canons of Architecture ( silpasāstras).If you employ him, the same thing will follow.