Punjab Vidhan Sabha Digitized by;
ਅਤੇ ਅਜੇਹੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਕੇ private effort ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ।ਮੇਰੀ ਤੀਸਰੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ Students ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ cheap hostels ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ।ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ tuition fee ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ¿ ਹਿੱਸੇ ਜ਼ਰੂਰ ਘਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੈਂ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ Text Books ਦੀ ਜੋ Nationalization ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ Sales Depot ਕੇਵਲ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹਨ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ।ਇਸ ਲਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮਿਲਨ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਕਤ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ।ਇਹ Sales Depot ਹਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁਜ ਸਕਣ ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ transfers of teachers ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ।ਜਦੋਂ ਵੀ ਟੀਚਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ 15 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਪਏ ।ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਟੀਚਰ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਸਾਬ ਲਈ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਦੂਸਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ।ਤਾਂ ਜੋ ਟੀਚਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗਿਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ 15 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦੂਜੀ ਕਲਾਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੋ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੈ ਸਕਣ ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਗਲ ਹੋਰ ਹੈ ।ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸਾਥੀ ਬੋਲ ਚੁਕੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ।ਇਥੇ ਜਨਸੰਘ ਦੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਹਬੀ ਤਾਲੀਮ ਦੇਣ ਤੇ ਜੋਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਲੀਲ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ।ਪਰ ਮੈਂ ਇਨੀ ਜ਼ਰੂਰ ਅਰਜ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਬਚਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ ।ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ science ਅਸਾਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਇਕ ਨਿਰਣੇ ਤੇ science ਅਸਾਨੂੰ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਮਜ਼ਹਬ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਅਪੜਨ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।Advanced science ਭਾਵ physical science ਏਕਤਾ ਵਲ ਲਿਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮਜ਼ਹਬ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇਖਿਆਂ ਵਿਚ ਰਖਦਾ ਹੈ ।ਅਸਾਡੀ ਇਸੇ ਦੀ ਬਿਨਾ ਤੇ ਅਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ।ਫਿਰਕਾ ਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ ।ਇਸ ਜ਼ਹਰ ਨੂੰ ਅਸਾਨੂੰ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।ਫਿਰਕਾ ਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ |ਆਖਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ examination system ਬਾਰੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।ਅਜਕਲ ਦੇ examination ਦੇ system ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਤਜਵੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਈ ।ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਇਸ
Orginal with;
Puab Vidhan Sabha
Dilitized by;
Pajab Digital Library
[ ਡਾ: ਭਾਗ ਸਿੰਘ]
system ਦਾ ਮੁੜਬਦਲ ਕੋਈ ਹੋਰ system ਦਸਣਗੇ ।ਅਸਾਨੂੰ examination ਦੇ system ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ।ਮੈਂ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ system ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਪਰ ਅਮਰੀਕਨ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ।ਉਥੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ system ਹੋਰ ਹੈ ।ਉਥੇ final examination ਦੇ 100 ਨੰਬਰ ਰਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।ਪਰ ਅਸਾਡੇ ਵਾਂਗ final ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਇਕੋ ਵੇਰ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਦ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਿਉ ।ਉਥੇ ਹਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ term ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।ਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਦ 1 quiz ਦੇ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।ਦਸ ਨੰਬਰ ਦਾ, ਫਿਰ ਪੰਦਰਾ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਦ ਦੂਜਾ quiz 1 0 ਨੰਬਰ ਦਾ, ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ 20 ਨੰਬਰ ਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਫੇਰ 20 ਨੰਬਰ ਦਾ ਤੇ final ਵਾਸਤੇ 40 ਨੰਬਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਨਾਲ ਕਈ ਲਾਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।ਇਕ ਇਹ ਕਿ ਸ਼ਗਿਰਦ ਹਾਜਰ ਬਾਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ 15 ਦਿਨਾਂ ਬਾਦ quiz ਹੋਣਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚੋਂ 7-8 ਜਾਂ 9 ਨੰਬਰ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈਣੇ ਹਨ ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ 60 ਨੰਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ 40 ਜਾਂ 50 ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ turn ਦੇ ਆਖਰ ਵਿਚ 40 ਨੰਬਰ ਦੇ test ਵਿਚੋਂ ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਥੇ ਦੇ system ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਕਿ 40 ਵਿਚੋਂ 20 ਨਾ ਲਵੋਗੇ ਤਾਂ fail ਹੋ ਜਾਓਗੇ ।ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਦ final ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਫਿਰ ਕੋਈ Student ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਏ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ final ਵਿਚ appear ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ future ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ chances ਨੂੰ eliminate ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ।ਇਸ ਲਈ examination ਦੇ system ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।ਜਿਹੜੇ Annual Examination ਹਨ ਉਨਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਖੇ ਢੰਗ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।ਇਮਤਹਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਏਥੇ ਕਤਲ ਦੀ ਰਾਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਲ ਨੂੰ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਕੀ ਆ ਜਾਣਾ ਹੈ ।ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਸ ਇਮਤਹਾਨ ਦੇ system ਨੂੰ ਬਦਲਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੋਈ Scientific system ਅਪਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।श्री जगदीश चन्द्र ( पेहोवा) : डिप्टी स्पीकर साहिब इस में कोई शक नहीं कि पंजाब सरकार शिक्षा क्षेत्र के कई तरह के progressive काम कर रही है।आज हमारे सूबा में 6 वर्ष से 11 वर्ष तक की आयु वाले पढ़ने वाले बच्चों की तादाद सब सूबों से ज्यादा है।आज इस सूबे का देश के किसी भी advance सूबे से मुकाबला किया जा ਸਕਰਾ ਹੈ ।ਆਯ primary schools ਜੇ Middle ਰਜ upgrade
ਵ Middle High Schools ਰਨ upgrade ਯਾ High Schools ਜੇ High Secondary ਰ ਯੇ ਯਾਯਾ ਧ ਯਾ ਯਾਰਾ ਛੈ ਕਿ ਪਂਜਾਬ ਚ ਗਿਆ ਜੋ विषय में कितना भारी और विशाल भावना रखती है ।यह भावना उस चांदनी की तरह चमक रही है जो चमकते हुए चांद में अकसर दिखाई देती है ।ਕਾਰ ਸੌਂ ਧ ਯਂ ਥ Educatione àû
ਥਾ ਕਿ ਸਾਦੇ ਸੂਬਾ ਸੇਂ Lack of Rural Girls sa ma s got Finance Minister f
Punjab Vidhan Sabha
की बजह speech सुनने से होती है जहां पर कि उन्होंने कहा है कि देहातों में पढ़ने वाली लड़कियों की संख्या तसल्लीवख्श नहीं है।यहीं बात 2 साल पहले Governor साहिब ने मानी थी।उन्होंने कहा था कि पंजाब सरकार के जहां तमाम महकमों ने तरक्की की है वहां Rural Girls Education की हालत इतनी तसल्ली बख्श नहीं है।आज से दो साल पहले यह बात उन्होंने कही थी ।इसलिये मैं अर्ज करूंगा कि हमारी सरकार जहां शिक्षा क्षेत्र में इतना उज्जवल भविष्य रखती है वहां दिहाती लड़कियों की तालीम के लिये वह क्यों इतना पीछे है ।मैं इस बात की तरफ आप का ध्यान दिलाना चाहता हूं ।Finance Minister साहिब ने आगे चल कर ग्रपनी Speech में इस बात का ध्यान भी दिलाया है और इस का इलाज बताया है।उन्होंने बताया है कि देहाती primary teachers की रिहायश के लिये मकान बनवा रहे हैं ताकि लड़कियों के स्कूल देहात में अच्छी तरह चलाए जा सकें ।मगर मैं अर्ज करूंगा कि Teachers की रिहायश के लिये दिहातों में मकान बना देने से इन स्कूलों की तरक्की नहीं हो सकती ।इस का कारण यह है कि दिहातों में Teachresses जाना ही नहीं चाहतीं क्योंकि यह Teachresses Municipal area की तालीमयाफ़ता शहरी रहन सहन की शहरी रहन सहन की आदी होने के कारण देहातों में adjust नहीं हो पातीं ।इस लिये जब उन की appointment किसो देहाती School में होती है तो वह वहां जाने से डरती है, घबराहट में यह Service छोड़ देती हैं।वह शहर से दूर appointment से घबराती हैं ।देहाती गर्ल्स स्कूलों में inspection का है।इसका नतीजा यह हुआ कि कई स्कूलों की teachresses ने स्कूल से गैर- हाजिर हो कर घर बैठे तनखाह ली, और इन गैर- हाज़री के कारण कई स्कूलों में लड़कियों की तमाम क्लासें फेल हो गईं ।" गुमटी.' वगैरह कई गांवों के स्कूल इस की मिसाल के तौर पर पेश किये जा सकते हैं ।( At this Stage Mr.Speaker occupied the Chair.) इस लिये मैं यह सुझाव देता हूं कि देहाती स्कूलों में उन अध्यापिकाओं को लगाया जावे, जिन की रिहायश रहन सहन देहाती किस्म का हो ताकि वह देहातों में adjust हो सकें ।सरकार ने जो provincialisation की policy अख्तियार की है इस के बारे में मैं इतना ही कहना चाहता हूं कि यह policy ठीक नहीं है।इस policy को ना तो किसी मैम्बर ने appreciate ही किया है और ना ही किसी Member ने यह कहा है कि इस से हमारे इलाके को फायदा पहुंचा है।बल्कि सब ने यही कहा है कि इस से शिक्षा को नुकसान ही हुआ है ।इसलिये मैं यही सुझाव दूंगा कि हमें provincialization की policy तरक कर देनी चाहिये ।और इन Schools को हमें District Boards या और Block परिषद के हवाले कर देना चाहिये ।पहले A.D.I.और District Inspector of Schools वगैरह हर स्कूल का बाकायदा मुआयना करते थे और टीचरों को बाकायदा Schools में जाकर Best remarks Good, Better या देते थे ।आज इस तरका को छोड़ देने से यह नतीजा निकला है कि Teachers A.D.I.या D.I.स्कूल वगैरह की कोई परवाह नहीं करते ।इसी कारण अध्यापकगण पढ़ाने के काम में शिथिल हो गए हैं ।अगर यही हालत रही तो शिक्षा की हालत बुरी हो जायेगी ।Digitized by;
Punjab Vidhan Sabha Diglitized by;
[ श्री जगदीश चन्द्र ]
इस के इलावा जो बात मैं कहना चाहता हूं वह यह है कि हमारी सरकार ने Free Education की policy अख्तियार की है यह इस ने बड़ा bold step लिया है ।पंजाब में जहां और भी तजरवे के तौर पर कार हाये नुमायां हुए हैं जैसे Reorganisation of States पहले हुई इस के वाद यह steps भी दाद देने के काबिल है।परन्तु इस की implementation पर मैं बेशक मत भेद रखता हूं।इसके लिये मैं यह सुझाव दूंगा कि आप इस तरह से यकदम फीस माफी announce करने की वजाये पहले इन की gradually fees मुआाफ कर दें ।पहले छटी तक फिर आठवीं तक fees मुआफ कर दें।आज मैं देखता हूं कि खासतौर पर private managed schools के इस system से बहुत नुकसान पहुंचा है।जैसे मैं ने सुझाव दिया पहले पहले इन की फीस को Gradualiy मुश्राफ किया जाये और साथ ही खज़ाने की आमदनी के सुझाव सोचे जायें ।मान लो किसी जमात की फीस 3 रुपए है ।जो पहले साल एक रुपया की माफी तमाम स्कूलों में ( सरकारी या प्राईवेट) कर दी जाए फिर अगले साल एक रुपया और माफ कर दें ।इसी प्रकार हर साल सरकारी खज़ाने की गुंजायश के मुताबिक माफ करते चले जाएं इस तरीका में देर तो लगेगी परन्तु सूबे में कोई एजीटेशन नहीं होगी और न ही खज़ाने पर बोझ पड़ेगा ।दूसरी तरफ खजाने की आमदन मुखतलिफ तरीकों से बढ़ाते चले जाएं ।खजाने की आमदनी का बढ़ाने के लिये मैं यह सुझाव दूंगा कि हमें Motor Transport को Nationallise कर देना चाहिये ।इस से कई करोड़ की ग्रामदन हो सकती है।आज Govern ment के ऊपर free education का बड़ा भारी बोझ है और यह बोझ इस तरह से ही दूर हो सकता है ।उपरोक्त तरीके से यह स्कीम सफल हो सकती है।इस तरह से जो तरीका मैंने fees मुआाफ करने का बताया है वह भी पूरा हो सकता है।सरकार को मिलेगी ।क्योंकि आज जो privately managed schools जो हैं, वह घबराए हुए हैं और इस लिये इस बात पर मैं खास तौर पर ज़ोर देना चाहता हूं कि इस method को अख्तियार किया जाए तो तमाम पंजाब, सरकार को धन्यवाद देगा और जो free education सारे देश में चलाने का aim है उस aim में सरकार कामयाब हो सके ।मतराठ घलहंउ मिथ्यबहाल ( हाडा) : मथौरठ माग्छि, विवि ਮੈਂਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਟਾਇਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਮੈਂ ਆਪਦਾ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਦਾ गं ।ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਲਕੇ ਬਾਰੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।ਮੇਰੇ ਹਲਕੇ ਵਿਚ ਚਨਾਰਥਲ, ਭਾਦਸੋਂ, ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਕਕਰਾਲਾ ਚਾਕ ਕਾਨੂ ਰੋਈ ਹਲਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਚਨਾਰਥਲ ਹਲਕਾ ਮੇਰੇ ਪੁਰਾਨੇ ਹਲਕ ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਨਾਭਾ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਕਾਨੂਗੋਈਆਂ ਹਨ ।सहावल उलवे हि डिंठ High Schools Jo, ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹਨ ਅਤੇ Primary Schools si वां सां 3 उठ ।ਬਿਨਾਂ ਨਾਭਾ ਤਸੀਲ ਵਿਚ āठ डघे वैष्टी High School ठवीं है |भाडे ने उमीं पूवी में ਧੂਰੀ ਤੋਂ उर लेग प्टिर ही High School रुवीं भिलेवार भाडे ਕੋਈ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਿਲੇਗਾ ।ਇਕ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ