७१ --गुञ्जा ।
रक्तगुञ्जा, चूड़ामणिः, उच्चटा । खेतगुज्जा, श्वेतकाम्भोजी, सितोचटाAbrus Precatorius, Willd.
अन्वर्थसंज्ञा - रक्तगुजायाः-- "क्कण चूड़िका," "रक्तिऋॠा," "भिलभूषणे" । गुजा रुच्चा तथा तिता वोर्थोणा च प्रकीर्त्तिता । विषवैषम्यजन्तुघ्नो रोगग्रामभयापहा । धन्वन्तरोयनिघण्टुः ॥ 'गुञ्जाइयञ्च' शीतोष्णं 'वीजं' वान्तिकर 'शिफा' । शूलनी विषहृत् 'पत्र' वश्यं श्वेता प्रशस्यते । धन्वन्तरीय निघण्ट राजनिघण्टु च । गुञ्जायन्तु केश्य' स्यात् वातपित्तम्बरापहम् । मुखशोषभ्रम. खास तृष्णामदविनाशनम् । नेत्रामयहरं वृष्यं वयं कण्डूबणं हरेत् । क्रिमोन्द्रलुप्तकुष्ठानि रक्ता च धवलाऽपिच । भावप्रकाशः । * मुखशीर्षरुजं वातं भ्रमं श्वासं तृषान्तथा । * वीजं वान्तिकरं मतम् । शूलनाशकरं मूलं पर्णश्च विषनाशनम् ॥ वृहविघण्टु रत्नाकरः ।
वेद्य के व्यवहारः- इन्द्रलुप्त गुजापत्रम् - "प्रच्छयित्वावगाढ़ वा गुजाकक मुहुर्मुहुः । लेपये दुपशान्त्यर्थं " ( चिः २० अ ) 1 ( २ ) वाजीकरणा गुलाफलम् - "उञ्चटाचूर्णमप्येवं चोरेषोत्तम मिष्यते" (चिः २६ अः ) । (३) पूतनाग्रहप्रतिषेधार्थं गुजाफलम् - "* गुजाञ्चधारयेत्" ( उः ३२ षः ) । सुश्रुतः । कर्णपालीविवर्द्धनार्थं गुजाफलम् - "गुजा चूर्णयुते जाते माहिषे चोर उद्गतम् । नवनीतं तदभ्यङ्गात् कर्णपालीविवर्द्धनम् " । ( कर्णरोग - चिः ) । चक्रदत्तः । पित्तविसर्पे गुजापत्रम् - "* पित्तविसर्पे वा गुञ्जापत्रैस्तु लेपनम्" । ( चिः ३२ अ ) । हारोतः । दारुणके गुब्बाफलम् - "गुफलैः शृतं तैलं भङ्गराजरसेन च । कण्डूदारुणहत् कुष्ठकपालव्याधिनाशन । भावप्रकाशः । गण्डमालायां गुजाफलमूलेगुजाफलमूलेस्तेलं तोये द्विगुणिते पचेत् । मस्याभ्यङ्गेन शमयेदुगण्डमालां सुदारुचाम्" ।। (गण्डमाला - चिः ) । (२) स्थां गुजापत्रम्- "डिलिस्थानेषु गृध्रस्यां शिरां प्रच्छनवेधिताम् गुजा कल्कोन लिप्ता च सबस्तजति वेदनाम् । वङ्गसेनः ।
গুজার ভাষানাম - বৈথকে, রক্তওa/~ - চুড়ামণি ও উচ্চটা এবং খেতগু খেওকাভোबী ও সিতোচ্চটা নামে ববত। ৰাঃ - কুঁচ। ফো:-রडিফन। :- धुंधषि,
म :- । গুঃ - চণোটিৱাতী। ক:  -  গুলগুঞ্জে, এরডু। তৈঃ- গুদু বন্দে তাঃ - কারিন। উঃ -রুঞ্জ। উঃ -রুঞ্জ। ফাঃ - চশ মেথ রুস্। অঃ হব, (সুর্থ, সফেদ্)। রক্ত গুঞ্জার অশ্বর্থসংজ্ঞা - "কৃষ্ণচূড়িক।," "রক্তিকা," "ভিল্লভূষণী ।
বর্ণন-গুঞ্জা পরিবেষ্টিক। লতা। শিখি পরিপক্ক হইলে লতীর প্রতান গুফতা প্রাপ্ত হয়। বর্ষার বারিপাতে মূল হইতে পুনঃ অভিনব প্রতান নির্গত হইয়া থাকে। শরৎকালে গুঞ্জালতা পুষ্পিত হয়। গুঞ্জার পাতা, তেঁতুলপাতার মত। ফুল, - শিমের ফুলের মত - কেবল তদপেক্ষা বৃহত্তর এবং গোলাপীবর্ণ। শিষি, - ছোট, প্রত্যেক শিখির ভিতর ২-৬টী কুঁচ থাকে। রক্ত ও শ্বেতভেদে কুঁচ প্রধানতঃ দুই প্রকার। লালকুঁচের গাত্র লাল, কাল চিহ্নযুক্ত এবং শ্বেতকুঁচের গাত্র শ্বেত, কৃষ্ণচিহ্নযুক্ত, ক্বচিৎ বা এই কৃষ্ণচিহ্নের অভাব লক্ষিত হয়। গুঞ্জার বর্ণগত বৈচিত্র্য গণনীয় নহে -- প্রত্যক্ষদর্শী জানেন একই লতায় এমনকি একই শিম্বির ভিতর, একটী লাল, কৃষ্ণচিহ্নান্বিত, অপরটী নিরবচ্ছিন্ন কৃষ্ণ, কোনটীর কতকটা লাল কতকটা কাল, কুঁচ থাকে। ইহাও প্রত্যক্ষীকৃত হইয়াছে যে লালকুঁচগুলি অৰ্দ্ধপঙ্কাবস্থা পর্য্যন্ত সমগ্র কৃষ্ণবর্ণ থাকে। গুঞ্জার মূলাপেক্ষা পত্রের স্বাদ মধুরতর। ঔষধার্থ ব্যবহার - মূল, পত্র, বীজ।
বৈদ্যকে গুঞ্জার ব্যবহার।
সুশ্ৰুত - ইন্দ্ৰলুপ্তে গুঞ্জাপত্র~~কেশভূমির ত্বকে কিঞ্চিৎ "আঁচড়" দিয়া পিষ্টগুঞ্জাপত্র লেপন করিলে টাকা নিবৃত্তি পাইয়া কেশোদগম হয়। (চি: ২০ অঃ ) । (২) বাজীকরণাথ গুঞ্জাফল - শোধিত গুঞ্জাফলের শস্য চূর্ণ (কাঁজিতে কিম্বা দুগ্ধে সিদ্ধ করিলে শোষিত হয় ) ধারোঞ্চ দুগ্ধসহ পান করিলে বাপ্পীকরণ নিৰ্ব্বাহ হয়। ( চিঃ ২৬ অঃ)। (৩) পুতনাগ্রহপ্রতিষেবার গুঞ্জাফল - শিশু পূতানাগ্রহ কর্তৃক আক্রান্ত হইলে উহাকে গুঞ্জাফল ধারণ করাইবে ( উঃ ৩২ অঃ )। চক্ৰদত্ত - কর্ণপালীবিবৰ্দ্ধনাথ ওয়াফল-গুঞ্জাফলের শস্য চূর্ণ করিয়া বস্ত্রপূত করিবে। এই চূর্ণ মাহিষদুগ্ধে মিশ্রিত করিয়া, এই দুগ্ধের দধি প্রস্তুত করিবে। এই দধি হইতে যে নবনীত প্রস্তুত হইবে তাা কাণের পাতায় মর্দ্দন করিলে কানের পাতা (কর্ণপালী) বৰ্দ্ধিত হয় ।
হারীত - পিত্তবিসর্পে গুঞ্জাপত্ৰ  -  পিত্তবিসর্গে গুঞ্জাপত্রের প্রলেপ দিবে ( চিঃ ভাবপ্রকাশ-দরুিণকে গুমাফল- গুৱাঞ্চলশন্তের কঙ্ক এবং ছদ্মরাজের-স্বরস দ্বারা যথাবিধি পক তিল তৈল মৰ্দ্দন করিলে, রুকি, খুস্কি, কেশদপ্রু নিবৃত্তি যায়। (রোগ-চিঃ )। বঙ্গসেন গণ্ডমালায় গুঞ্জাফল-গুঞ্জামূল ও ফলের ও বিণ (তৈলের দ্বিগুণ ) জনসহ যথাবিধি পক্ক তিল তৈলের মঞ্চ ও অত্যঙ্গ করিলে
