মেষশৃঙ্গী - मेঅস্বক্ষ্ণী ।
ব্যবহারে অন্ধত্ব পর্যন্ত জন্মিতে পারে। এই দোষ দূরীকরণার্থ মেষশৃঙ্গী মূলের রস নেত্রে অঞ্জন করিবে। (কঃ ১ অঃ)। (২) কফজাত শিরোরোগে মেষশৃঙ্গী - মেষপৃঙ্গীর মূলত্বকে বৰ্ত্তি প্রস্তুত করিয়া ধূমপান করিলে কষজাত শিরোরোগ নিবৃত্তি পায়। বাগভটে - অর্শে মেষশৃঙ্গীমুল - সিদ্ধার্তাকু গুড়ের সহিত তোরন করিয়া পশ্চাৎ মেষশৃঙ্গীমূলের ত্বচূর্ণ ছাগীমূত্রের সহিত পেষণ পূর্ব্বক পান করিলে অর্শ নিবৃত্তি পায়। (চিঃ ৮ অঃ) ।
বক্তব্য - চারক "দশেমানি"তে মেষশৃঙ্গী পঠিত হয় নাই। শুশ্রুত ইহাকে বরুণাদিগণে পাঠ করিয়াছেন। নিঘণ্ট হয়ে মেষশৃঙ্গীর পর্যায়েই অজশ্বরী শব্দ পঠিত হইয়াছে ইহার পৃথক্ উল্লেখ দৃষ্ট হয় না, কিন্তু শুশ্রুত বরুণাদিগণে মেষশৃঙ্গী ও অজশৃঙ্গী পৃথক পাঠ করিয়াছেন - টীকাকারগণও পৃথক্ অর্থ নির্দ্দেশ করিয়াছেন, এগুলে অজশৃঙ্গী সম্ভবতঃ Odina Wodiar, আমরা নিঘণ্ট, মতানুসারে অজশৃঙ্গী শব্দ মেষশৃঙ্গীর পর্যায়রূপে পাঠ করিয়াছি। এবং বৈশ্বকে ব্যবহারও এতদনুসারে সংগ্রহ করিয়াছি। টীকাকারগণ! ক্বচিৎ মেষশৃঙ্গীর অর্থ কর্কটশৃঙ্গী নির্দেশ করিয়াছেন বটে কিন্তু এতছভয় পৃথক বন্ধ। প্রামাণ্য নিঘণ্ট তে.কুত্রাপি মেষশৃঙ্গীর পর্যায়ে কর্কটশৃঙ্গী কি কর্কটশৃঙ্গীয় পর্যায়ে মেষশৃঙ্গী পঠিত হয় নাই।
Constituents. The sun-dried leaves contain resin; a bitter neutral princple; albuminous and colouring matters; pararabin, glucose, carbo-hydrates, tartaric acid, gymnemic acid 6 p. c. and ash. The bark contains starch and a large amount of calcim salts and other crystalline concretions. Actions and uses. - Astringent, stomachic, tonic, and refrigerant; given in fever, cough. The root powder mixed with castor oil is appiied externally like Ipecacuanha to snake and insect bites. The leaves are applied like varalians to enlarged liver or spleen; the leaves when chewed benumb for a time the taste for sweets and bitters such as sugar and quinine. (R. N. Khory-Vol. II., p. 399). ♦
মব্যমত-মেষশৃঙ্গী কথায়, দীপন, পাচন এবং স্নিগ্ধ। ইহা জ্বর ও কফরোগে ব্যবহৃত হয়। মূলস্বচূর্ণ এরও তৈগসহ মিশ্রিত করিয়া সর্প এবং কীটদষ্ট অঙ্গে প্রলেপ দেওয়া হয়। বৃদ্ধিপ্রাপ্ত যকৃৎ ও প্লীহার উপর মেষশৃঙ্গীর পত্র পটীর মৃত স্থাপন করা হয়। পত্র চর্ব্বণ করিলে কিয়ৎকালের জন্য চর্ব্বরিতার জিহ্বা শর্করাতুলা, মধুর এবং কুইনাইন তুল্য তিক্তবস্তুর স্বাদ গ্রহণ করিতে পারে না।
सবाনौन  -  यवानौवयम् ।
यवानी, दीप्यकः- Ptychotis Ajowan, Carüm Copticum, Benth, अजमोदा, वन्धयवानो - Ligusticum Diffusum, Roxb. यावनी यवानो, खुरासानी यवानी - Conium Maculatum.
अन्वर्थसंज्ञाः -यवान्याः- "दीपनो," "वातारिः," "शूलहन्त्री," "तीव्रगन्धा, " "अग्निवर्धिनी" । 'अजमोदायाः' - "उग्रगन्धा," "गन्धदलः" । 'यावनीयवान्याः - "तुरष्का, " "मदकारिणी" । 'यवानो' कटुतितोष्णा वातश्लेष्महिजामयान् । हन्ति गुल्मोदरं शूलं दोपयत्याश चानलम् । यवानो 'यावनो' रुचा ग्राहिणी मादिनी कटुः । 'अजमोदा' च शूलघ्नो तिक्तोष्णा कफंवातजित् । हिक्काऽऽध्मानारुचिं हन्ति क्रिमिजित् वश्विदीपनो। धन्वन्तरीय निघण्टुः ॥ 'यवानों कटुतिक्तोष्णा वातार्शः श्लेष्मनाशनी । शूलापानकमिच्छमिनो दोपनो परा । 'प्रजमोदा' कटुरुष्णा रुचा कफवातहारियो रुचिकृत् । शूलायानारोचकजठरामयनाशिनो चैव । राजनिघण्टुः ॥ 'यवानों पाचनों रुच्या तीक्ष्णोष्या कटुका लघुः । दीपनी च तथा तिता पित्तला वान्तिशूलहृत् । वातशेओदरानाहगुल्मप्लीहक्कमिप्रणंत् 'अजमोदा' कटुस्तीक्ष्णादीपनो कफवातनुत् । उष्णा विदाहिनी हया वृथा वलकरी लघुः । नेत्रामयकफच्छहि शिक्षावस्तिरुजो हरेत् । 'पारसोकयवानों तु यवानोसहशो गुणेः । विशेषात् पाचनी रुच्चा ग्राहिणी मादिनी गुरुः । भावप्रकाशः ॥ यवानो कोष्ठशूलनी हृद्या पित्ताग्निकारिणी । समोरणवलासन्नो कमोनाश्चैव नाशिनी । राजवज्ञभः ॥
वैव्यके व्यवहारः - 'अर्थःसु' यवानी - "* शोधुसंयुक्तमजाजोदोप्यकं पिवेत्" । ( चिः ८ अ ) । चरकः । 'दन्तरोगे' यवानो -"यवानीच वचां रात्रौ दन्तमूले च धारयेत्" । ( चिः ४५ प ) । (२) 'गलशुण्डिकायां' यवानो- "दिवा रात्रौ यवान्याच मुखे संधारणं हितम्" । (चिः ४५ प ) । शरीतः ॥ 'शीतपित्त यवानो - "सगुड़ दोप्यकं यस्तु खादेत् पष्चांनभुङ् नरः । तस्य नश्यति सप्तञ्चायुदईः सर्व्वदेवजः । . ( शीतपित्त- चिः ) 1. (२) 'कमिषु पारसोच'
