कूल - कुलत्यः ।
সিঙ্কোনার তুল্য বিশেষত্ব এই, ইহা সিঙ্কোনার মত বিবমিষা, বমন কিম্বা শিরঃপীড়াদায়ক নহে। জऩ, গ্রহণী, রক্তাতিসার, মি, উদ্ধাধঃরক্তপ্রবৃद्धি, খাস, লবিশেষ (renal colic) ; এবং বিহুচীকার বমন প্রতিষেধার্থ, সিতকুটজ ত্বক্ ও বীজ ব্যবহৃত হইয়া থাকে। প্রসবের পর স্ত্রীজননেন্দ্রিয় দৃঢ়ীকরণার্থ বীজত্বকের প্রলেপ দেওয়া হইয়া থাকে। (মেটিরিয়া মেডিকা অফ, ইণ্ডিয়া - আর্ এन् ক্ষোরি, ২য় √ণ্ড, ৩৮৭ পৃঃ ) ।
অসিতকুটজ ত্বক, পাচক, বল্য ও জ্বরগ্ন। অন্যান্য তিক্ত ভেষজের সহিত, ইহা তরুণত্মরাদিরোগাবসানজ দৌর্ব্বল্য দূরীকরণার্থ এবং উদরাময়ে সেব্য। ইহার বীজ, বল্য এবং শুক্রক্ষয়জ দৌর্ব্বল্য প্রশমনার্থ সেবন করা হয়। ইহার পত্র চর্ব্বণ করিলে দওল নিবৃত্তি পায়। (মে.টরিয়। মেডিক। অফ, ই।ি -আর্ এन् ক্ষোরি, ২য় খও, ৩৯২ পৃঃ)।
कूलथ - कुलत्यः ।
कुलत्यः, कुलत्या, कुलत्यिकः ।- Dolichos Bifforus..
परिचयज्ञापिका संज्ञा - " तान्नवीजः" । गुणप्रकाशिका संज्ञा - "क्प्रसादा, " "लोचनहिता" । कुलत्यमेदाः - "कुलत्यश्च शक्कक्कृष्ण चित्रलोहितभेदेन चतुर्विधो भवति । तथा ग्राम्यवन्यभेदेन च द्विविधोऽपि " । चरकटोकायां चक्रः ॥ कुलत्यिका कटुस्तिता स्यादर्शःशूलनाशनी । विवन्धाऽऽमानशमनी चक्षुषा व्रणरोपणी। राजनिघण्टुः । उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशक्रानिलापहाः । कुलत्याः ग्राहिणः कासहिकावासार्शमां हिताः । घरकः - ( सूः २७ ः ) । उष्णः कुलत्यो रसतः कषायः । कटुर्विपाके कफमारुतन्नः । शुक्राश्मरोगुल्ला नि. सूदन । संग्राहकः पोनसकासहारी ॥ आनाइमेदोगुदकोलक्षिका । भ्वासापडः शोणितपित्तक्कञ्च । कफस्य इन्ता नयनामयनः । विशेषतो वन्धकुला उतः ॥ सुश्रुतः - ( सूः ४६ : ) । कषायखादुरुचोष्णाः अ ) कषाय खादुरुचोष्णाः कुलत्या रक्तपित्तर पोनसबासकासार्शोहिमाऽऽनाहकफानिलान् । नन्ति शुक्राश्मरीं शुक्रं हडि शोकं तथोदरम् । ग्राहियो लघव स्तोणा विपाकेऽन्हा विदाहिनः । वृहवाग्भट ( अष्टाङ्ग संग्रहः-~सूः ७ अः । कुलत्यः कटुकः पाके कषायः पिशरताचव्
कूलय - कुलत्यः ।
विंदाही वोर्थोष्णः खासकासकफानिलान् । हन्ति हिकाश्मरीशुक्रदाहानाहान् सपोनसान् । स्वेदसंग्राहको मेदोव्वरलमिहरः परः । भावप्रकाशः ॥ कलत्थः कफवातघ्नो ग्राष्णो वृहणः कटुः । गुल्म शुक्राश्मरोमेदः खासकासप्रमेह जित् । राजवल्लभः ॥
वैद्यके व्यवहारः - अर्शःसु कौलत्ययूषम् - "* यूषं कौलत्यमेव वा" ( चिः ८ अ ) । वातशूले कुलत्यः- "कुलत्ययूषो युक्ताम्लो लावकोयूषसंस्कृतः । ससैन्धवः समरिचो वातशूलविनाशनः" ॥ ( उः ४२ अ ) । (२) क्लमिषु कुलत्यः -- "कुलत्यक्काथसंसृष्टं चोरपानञ्च पूजितम् । ( उः ५४ : ) । सुतः । नेत्रकोपे कुलत्थ :- "आरण्या गणरसे पुटाववडाः सुखिन्ना नखवितुषो कृताः कुलत्याः । तचूर्णं सक्कदवचनाविशोधे । नेवानां विधमति सद्य एव कोपम्" ॥ ( उः १६ अ ) । वाग्भटः ॥ वेदागमरोधार्थं कुलत्थः - खेदोहमे ज्वरे देय चूर्णो भृष्टकुलत्थनः " ) ( ज्वर - चिः ) । (२) शीतपित्ते कुलत्यः--"* कोल। त्यन रसेन वा । भोजनं सर्व्वदा पथ्यम्" । ( शीतपित्त - चिः ) । चक्रदतः ॥ घामवाते कौलत्ययूषः- "हितञ्चयूषं कौलत्य" (आमवात - चिः ) । (२) अयद्रवाख्ये शूले कुलत्यः- "कुलत्यशक्तूनथवा दनाऽद्याहिस्तरेण तु । ( अन्नद्रवायशूले - चिः ) 1 (३) कफगुल्म कुलत्यः- "कुलत्थान् । कफगुल्मे प्रयोजयेत्" । ( गुल्म - चिः ) । (४) गण्डमालायां कुलत्यः - "भोजनश्चानभिष्यन्दि कौलत्य इष्यते" । (गण्डमाला - चिः ) । वङ्गसेन ॥ यूषः
কলথের ভেদ - শুক্রপাণি বলেন  -  গ্রাম্য ও বন্যভেদে কুলখ হুই প্রকার। এবং বর্ণভেদে ৪ প্রকার; যথা - শ্বেত, কৃষ্ণ, চিত্র ও লোহিত। বঙ্গে আরণ্য কুলখ দৃষ্টিগোচর হয় না। কোচবিহারে যে কুলখ কলায়ের আবাদ হয় তাহ! তাম্রবর্ণ। কুলঙ্গের ভাষানাম - বা:--কুলখ ব কুর্ডিरुলাत्र। কো: - কুকেলাই। हिः - कुलथि । सिं- कोल्नु। তाः-cকাद्दू। তৈ:- ওাnাওরালি । ইং-হসা। কুলখের পরিচয়জ্ঞাপিকা সংজ্ঞা - "তাম্রবীজ"। গুণপ্রকাশিকা সংজ্ঞা"द्ध्रসাদা," "লোচনহিতা" ।
বর্ণন - কিঞ্চিৎ উচ্চ সরস ভূমিতে কুলখের আবাদ হয়। অ্যান্ত রবিশষের তার ইহাও শীতকালে পরিপক্ক হয়। কুলথ স্কুপের শাখা পত্র প্রচুর রোমান্বিত। ইল ত্রিপত্র
পুষ্প গন্ধকবৰ্ণ, ক্ষুদ্র । পিন্ধী চ্যাপ্টা। একটী শিল্পীতে ঊর্দ্ধ সংখ্যায় ভটী কলায় থাকে। কলায় গুলির আকার প্রায় চৌকোণা। ঔষবার্থ ব্যবহার-কলায়, ক্বচিৎ মূল । প্রায় পথ্যরূপে ব্যবহৃত হইয়া থাকে। "কুলখ গুড়," কুলখষট্পলদ্বৃত" ও "কুলখা্যম্বত"তে ভুরি প্রযুক্ত।
বৈদ্যকে কুলখের ব্যবহার। ভৱক-অর্শ রোগে কুলখযূষ  -  কুলখযূষ অর্শরোগীর পক্ষে হিতকর। ( চিঃ ৯ অঃ)। সুশ্রুত - বাতশূলে কুলখ - লাবকপক্ষিমাংসের যুষসংস্কৃত, দাড়িমফলরসে. অম্লীকৃত, সৈন্ধব ও মরিচাম্বিত কুলখযূষ পান করিলে বাতশূল নিবৃত্তি পায় ( উঃ ৪২ অঃ)। (২) ক্বমিরোগে কুলখ  -  কুমিরোগে কুলখক্কাথ যুক্ত দুগ্ধপান প্রশস্ত ( উঃ ৫৪ অঃ ) ! বাগভট -নেত্রকোপে ব্যকুলখ কলায়, কাপড়ে আলগা করিয়া বাঁধিয়া গোবরের রসে ( টাকা গোবর জলের সহিত উত্তমরূপ মিশ্রিত করিয়া কুটাইয়া হুঁকিয়া লইলেই গোবররস প্রস্তুত হয়) সিদ্ধ করিয়া, নথ দ্বারা খোসা ছাড়াইয়া লইবে। অতঃপর রৌদ্রে শুষ্ক করিয়া ইহার বজ্রপুত শূক্ষ্ম চূর্ণ নিশীথে একবার মাত্র চক্ষুতে দিলে নেত্রকোপ ("চোক উঠা ) প্রশমিত হয়। (উ: ১৬ অঃ)। চক্রদত্ত-জ্বররোগীর স্বেদাগমরোধার্থ কুলখসন্নিপাতজ্বরে রোগীর অতিঘর্ম্ম নিবারণার্থ ভর্জিত কুলখকলায়চূর্ণ মদন 'করিবে (জ্বর - চিঃ) । (২) শীতপিত্তে কুলখ  -  শীতপিত্তরোগী, কুলখ যূষের সহিত অন্নাদি ভোজন করিবে ( শীতপিত্ত - চিঃ)। বঙ্গসেন-আমবাতে কৌলখষুধ - আমবাতরোগী কুলখযুষ পান করিবে ( আমবাত - চিঃ ) । (২) অল্পদ্রবাখ্যশূলে কুলখ  -  যাহার অন্নদ্ৰবাধ্য শূল আছে সে কুলখ কলায়ের ছাতু দধির সহিত সেবন করিবে। অন্যপ্রকার ভোজন বর্জ্জন করিতে হইবে। ( অন্নদ্রবাখ্যশূল - চিঃ)। (৩) কফগুল্মে কুলখ - কফগুল্মরোগীর পক্ষে কুলখ কলায় সেবন প্রশস্ত ( গুল্ম -চিঃ)। (৪) গণ্ডমালায় কুলখ  -  গণ্ডমালারোগী অনভিষ্যন্দি বস্তু ( যাহা কফবৰ্দ্ধক নহে ) এবং কৌলখযূষ পান করিবে ( গণ্ডমালা - চিঃ) ।
বক্তব্য-চরক কুলখকে স্বেদোপগবর্গে পাঠ করিয়াছেন। যে বস্তু ভুক্ত হইলে ঘৰ্ম্মোৎপাদনে সহায়তা করে তাহাকে স্বেদোপর্গ বলে। গ্রন্থান্তৱে ধৰ্ম্মরোধার্থ কুখচূর্ণ মৰ্দ্দনের ব্যবস্থা দেওয়া হইয়া হইয়াছে। অতএব প্রতীতি জন্মিতেছে, ভুক্ত কুলথ স্বেঙ্গোপ এবং কুলথের বহিঃপ্রয়োগ স্বেদশ্রুতিরোধক।
Constituents.  -  Albuminoids, starch, oil, ash and phosphoric acid
Aotions and uses.~-Astringent, diuretic and tonic, The decoction is used in urinery diseases and menstrual derangements. Parturien! women use it to promote lochia ; also given to check profuse leuco
কুশ कू काथामि-कुशकाशादयः ।
rhea and menstrual fluxes. A powder of these seeds is applied to the skin to check cold sweats. (Materia Medica of India - R.N. Khory, Part II, p. 210).
নব্যমত -কুগथं কলায়, কষtয়, भूকর এবং বগा। तখ কলায়ের কrথ बরীশর্করাদি রোগ এবং ঋতুসম্বন্ধীয় দোষ নিবৃত্তাৰ্য পেন্ন। গ্রহতিগণ প্রসবের পর কুলখ কলায় ভোজন করিলে "লোকিয়।" ( প্রসবের পর কিছুদিন বোনি হইতে যে জগবং বঙ্ক ऊত হইघ्र। থাকে ) উত্তমরূপ নিঃসৃত হইয়া থাকে। ইহ৷ মাৰ্ত্তৰৱজঃ রক্ত বা শ্বেতপ্রদরের হুরিস্রাব বন্ধ করিবার জন্য সেবন করা হইয়া থাকে। হিমাঙ্গরোগীর বর্মরোদার্থ কুলখচূর্ণ গাহে মর্দন করা হর। (মেটরিরা মেডি। অ ই-িআর, এन्, ফোরি, ২यू খ७, ২১০ : ) ।
কুশকाশाদি -  कुशकाशादयः ।
कुश, मृदुदर्भः - Poa Ciliaris, Ro.cl). दर्भः, खरदर्भः - Poa Cynosuroides, Roxb. Eragrostis Cynosuroides, Prain, कामःSaccharitm Spontaneum, Linm. शरपत्रः - Saccharum Cylindricum, Linn. खागडः ( काशभेदः ) - Saccharum Fuscum, R.
पूर्व्वाचार्य कृतवर्णनम् - कुश, खोमृदु सूचीपत्रः । काशः, चामरपत्रः । दर्भः, पृथत खपत्र दीर्घः । (उत्खपः - निवन्धसंग्रह : ३८) परिचयज्ञापिका संज्ञः - कुशस्य -"सूचोमुखः" । वरदर्भस्य -"दोर्घपत्रः", "पृथुल" । काशस्य - "शारदः". "सितपुष्पकः", "मादेयः " । खाड़गस्थ - ( कानुनः काशभेदस्य) "लेखनो काण्डकः" । 'दर्भयुग्म" पवित्रं स्वायम वकच्छ्रप्रयातलम् । रक्तपित्त प्रशमनं केवलं पित्तनाशनम् । धन्वन्तरीय निघण्टुः ॥ 'यत्रमून' हिमं रुच्यं मधुरं पित्तनाशनम् । रक्तश्चरटवा खास कामलादोषशोषत् दर्भों दो च गुणे तुल्यो तथाऽपि च सिनोऽधिपः । यदि खेतकुमाभावस्थपर योजयेजिषक् । राजनिघण्टुः ॥ 'काशः' स्वाहू रसे तिलो विपाने वय्यतो हि तर्पयो वचकदव्यः श्रमशोषभयाप्रहः । 'कामदयच' पित्ताक जिधुरी हिमम् । सरोयनिघण्टुः : 'कामथ शिशिरो गौख्या रुचिकृत् पिचदाइनुत् । तर्पयो वलसदृष्य प्रामयोग चयापहः । 'मिमि' मधुरमीतः जात् फिलदाह चयापहः ।
