कूकूम-कुङ्क मः ।
राजनिघण्टः ॥ कश्मोरदेशजतेवे कुशुमं यहवेदि तत् । सूक्ष्मकेसरमारतं पद्मगन्धि 'तदुत्तमम्' । वात्रोकदेशसञ्जातं कुडुमं पाण्डुरं भवेत् । केतकीगन्धयुक्त तत् 'मध्यमं' सूक्ष्म केसरम् । कुङ्कुम पारसीकेयं मधुगन्धि तदीरितम् । ईपत्पाण्डुरव 'तदधमं' स्थूलकेसरम् । भावप्रकाशः ।। कुद्ध में रेचकं प्रोक्त कण्डू वैवर्ण्य नाशनम् । राजवल्लभः ॥ कुङ्क, मं कटुकं सिध्यशिरोरुग्वणजन्तु जित् । उण हास्यकर वल्य व्यङ्गदोषत्रयापहम् । मदनविनोदः ॥
वैद्यके व्यवहारः - सर्वेषु कच्छ्रषु कु मम् - "* सकु मम् * कुड़ ट्राचार से नाश्मरीशर्करासु । सर्वेषु कृच्छ्रषु प्रशस्त एषः " । ( चिः २६ अ ) । चरकः ॥ मूवरोधजे उदावते कुङ्क मम् ॥ * कषायं कुङ्मस्य च"
( उः ५५ अः ) । (२) मूत्राघाते कुङ,मम् - "पिवेत् कुश, मकर्षम्वा मधूदकसमायुतम् । रात्रिपर्युषितं प्रातस्तथा सुखमवाप्नुयात् । ( उ ५८ ) । सुश्रुत! ॥ शिरोरोगे कुङ्कुमम् - "सशर्क कुङ्गम माज्यभृष्टम् । नस्यं विधेयं । पवनामृगुत्थे । भ्रूशङ्गकर्णाचिशिरोऽईशूले । दिनाभिष्टडिप्रभवे च रोगे" ( शिरोरोग  -  चिः ) । चक्रदत्तः ॥
কুঙ্কুমের ভাষানাম--বৈকে "কুকুম," "घूসৃ" ও "রুধির" নামে তুরিবা: - কুম্ । হি:― কেসর। हिः- केसर । सिं-कोकुम् ।
কেসর। কঃ -  - কুकूম। তৈ:--কুমবু । ফা: - লরকীমাস। অ: - জাফরাन्। ইংহাফরণ। উৎপতিবোধিক। সংজ্ঞ। - "কাশ্মীর," "ব:লীক"।
কাশ্মারে কুঙ্কুমের আবাদ-অধুনা কাশ্মীর, পার্য, স্পেন, ফ্রান্স ও সিসিলিতে কুঙ্কুমের আবাদ হইয়া থাকে। কুঙ্কুমের প্রাচীনতম নিঘণ্টক "কাশ্মীয়" নাম পাঠ করিয়া, নিঃসন্দেহ প্রতীতি জন্মে, যে, অতি প্রাচীন কাল হইতে কাশ্মীর প্রদেশে কুহূমের আবাদ হইয়া আসিতেছে। অ্যাপি কাশ্মীরান্তর্গত পঙ্গুরের সন্নিকটে ১০০। ১২৫ হস্ত উচ্চ ২।২' ক্রোশ দীর্ঘ ভূমিখণ্ডে কুঙ্কুমের আবাদ হয়। এই সকল সুদীর্ঘ ভূমিখণ্ড বহুসংখ্যক কুঙ্কুম ক্ষেত্রে বিভক্ত। আলি বাঁধিয়া কুঙ্কুমের আবাদ করিতে হয়। যাতায়াতের জন কুক্কুমক্ষেত্রে ইতস্ততঃ পথ থাকে। আরণ্য ও আবাদী ভেদে কুঙ্কুমের গাছ দুই প্রকার। আবাদী ও আরণ্যগাছের মাকার প্রকারের বিভিন্নতা লক্ষিত হয়। পালিত স্ত্রী কুষের গাছ প্রায় বন্ধ্যা হইয়া থাকে, অতএব জারণ্য গুংকুঙ্কুম গাছের স্কুলের পরাগের সহিত কৃত্রিম উপায়ে গ্রীকুহূষ গাছের ফুলের গর্ভাশন নির্বাহ করাইতে হয়। কার্তিক মাসে কুমের
