ভিল - নलः ।
নাহলে তিল - শত্রুর সহিত পিষ্টতিল মিশ্রিত করিয়া অম্লদধিযোগে স্ফোটক প্রলিপ্ত করিলে, অপক্ক স্ফোটক পকতা প্রাপ্ত হয় । ( ১৩ : ) । (৪) বাতপ্রধান ব্রণে তিল~~( "অতসী" দেখ )। বাগভট-বাতরক্তে তিল - কাঠখোলায় ভাজা তিল দুগ্ধে নির্ব্বাপিত করিয়া সেই দুগ্ধেই পেষণ পূর্ব্বক, বাতরক্তরোগীর স্ফুটিত অঙ্গে প্রলেপ দিবে। ( চিঃ.২২ অঃ)। (২) পোষণার্থ ও দন্তদৃঢ়ীকরণার্থ म প্রতিদিন ৮ তোলা কৃষ্ণতিল পেষণপূর্ব্বক ভোজন করিয়া পশ্চাৎ শীতল জল পান করিলে শরীর পুষ্টি এবং দত্ত দৃঢ়তা প্রাপ্ত হয়, - আমরণ দত্ত পতিত হয় না। (উঃ ৩৯ অঃ। (৩) তৃষ্ণায় তিলপিণ্যাক - তিলের খইল কাঁজিতে গেষণপূর্বক গাত্রে লেপন করিলে রৌদ্রসেবারজন্য তৃষ্ণা প্রশমিত হয়। (চি: ৬ অঃ)। হারীত-মুত্ররোধে তিলকাঙ্ক্ষারঅন্তধূ মদগ্ধ তিলকাগুক্ষার দধিমধুযোগে পান করিলে মুত্ররোধ প্রশমিত হয়। (চিঃ ৩০ অঃ)। চক্রদত্ত - বাতশূলে তিগ-পিষ্ট তিলের গুড়িকা প্রস্তুত করিয়া, উদরের উপরি সেই গুড়িকাগুলি সঞ্চালিত করিলে দুঃসহ বাতজশূল প্রশমিত হয় (শূল - চিঃ) । (২) অশ্মরীতে তিলনালক্ষার - অন্তর্ধ মদগ্ধ তিলনালঙ্কার মধু ও দুগ্ধসহ ত্রিরাত্র পান করিলে অশ্বরী পতিত হয়। (অশ্মরী - চিং)। ভাবপ্রকাশ-আমবাতে তিল - আমবাতরোগী তিল ও ওঁঠের তিল ও ওঁঠের কঙ্ক সেবন করিবে। ( আমবাত - চিঃ ) । (2) ব্রণশোধনরোপণে তিল - পিষ্টতিল কিম্বা তৎবর্ত্তি ক্ষতে প্রয়োগ করিলে কদর্য্য স্রাবাদি নিবৃত্তি পাইয়া, ক্ষতগুদ্ধি এবং ক্ষতের রোপণ (পূরণ ) হইয়া থাকে। (৩) সূৰ্যাবর্ষে তিন - হুগ্ধপিষ্ট তিলের স্বেদ দিলে সূর্য্যাবর্ষ শিরোরোগে প্রশমিত হয়। ( শিরোরোগ-চিঃ)। (৪) মাংসভক্ষণজ অজীর্ণে তিলনালক্ষার - অন্তধূমদগ্ধ তিলনালঙ্কার সেবন করিলে মাংসভক্ষণগাত অজীর্ণ প্রশমিত হয় কিম্বা অতি মাত্রায় ভক্ষিত মাংস পরিপাক করিবার জন্য তিলনালক্ষার সেব্য। ( বিশিষ্ট দ্রব্যভক্ষণজাজীর্ণ -f5:) 1 (৫) ইন্দ্রলুপ্তে তিলপুষ্প  -  গোঙ্কুর ও তিলপুষ্প সমভাগ ঘতমধুযোগে পেষণপূর্ব্বক শিরঃ প্রলিপ্ত করিলে টাক আরাম হয়। (ক্ষুদ্ররোগ-চিঃ)। বঙ্গসেনরক্তণতিসারে লি - কুলমূলের কঙ্ক এবং তিলকঙ্কের রস নিপীড়ন পূর্ব্বক ছাগীছপ্তের সহিত পান করিলে রক্তাতিসার প্রশমিত হয়। ( অতিসার-চিঃ)। (২) নেত্রয়োগে তিল - কৃষ্ণতিলের কাথে স্নান করিলে তিমির রোগ বিনাশ পায় - ইহা চক্ষুর তিকর। ( নেত্ররোগ - চিঃ )।
Constituents.-Fixed oil 50 to 60 p. c. ; proteid 22 p. c., mucilage 4p.c, and ash 48p.c Actions and uses. The seeds are used as food. As laxative they are used in removing constipation and in piles.
ठूलभौ-तुलसौ ।
As demulcent they are given in dysentery, and as diuretic in urinary diseases. The oil is used as a hair oil in place of olive oil for which it is very good substitute. It is useful in preparing plasters, and other medicated fragrant or scented oils. (R. N. Khory, Part II., p. 462,.
নবाমত -তিল ोেষद् । মারক বলিয়া ইহা কোষ্ঠবন্ধ এবং অর্শরোগে সেব্য । পিচ্ছিল ও স্নিগ্ধহেতু ইহা আমরক্তাতিসারে এবং মুত্রকারকহেতু মুদ্ররোগে সেবিত হইয়া থাকে। তিলতৈল অলিভ অয়েলের পরিবর্তে ব্যবহৃত হয়, ইহা উত্তম কেশতৈল। প্রলেপ, মলমাদি প্রস্তুত করিবার জন্য তিলতৈল ব্যবহৃত হয়। ভেষজতৈল এবং হুগন্ধি তৈল, তিলতৈলে প্র্যত করা হয়। ( আর্, এन्, ােরি--২. থণ্ড, ৪৬২ পৃঃ )।
ठूनमौ - तुलसी ।
'सदाः' - सुरसा (सः), कुठेरका ( अज्ज काः ) स्वयः : मरुवकः, सुमुखा, वर्व्वरः । सुरसा, तुलसी - Ocymun Sanctum. कुठेरकाः ( अज्ज काः ) - O. villosum, मरुवकः फणिज्जकः -0. Gratissimum, Willd. सुमुखः, वनवर्व्व रिका - O. Caryophyllatum Roxb. वर्व्वरः - O. Pilosum,
अन्वर्थ संज्ञा :-'सुरसायाः' -"ग्राम्या," "सुलभा, " "बहुमजरो," "वहुपवो," "पावनो," "विष्णुवल्लभा," "शूलनो" । फबिब्ज कस्य - "खरपत्रः" "गन्धपत्रः, " "वहुवीर्थ्यः, " "प्रस्थकुसुमः, " "आजमसुरभिपवः" । " 'त्रयाणां कुठेरकानां - "क्षुद्रपर्णः," "कठपत्रः, " "विल्वगन्धः," "कृष्ण मल्लिका" । 'समुख स्य' ( वनवर्व्व रकस्य ) - "कठपत्रः, " "सुगन्धि" । 'वर्व्वरस्य' -"व्वरनः," "सूक्ष्मपत्रकः," "निद्रालुः". "शोफहारी"। 'तुलसो' लघुरुप्या व रुचा कफविनाशनी । क्रिमि दोषं निहन्त्येषा रुचिकहडिदीपनी । 'फणिज्जको हिमस्तिको रुचः कफविना प्रमः । रक्तहारो तथा हन्ति सुघोरं कविमं विषम् । 'मस्वकः' कफहरो रुच्चो मुखसुगन्धकत्। 'पकः' शोतलस्तितः सेआमयविनाशनः । डिविधच विषं इंन्याइष्टरक्तविनाशनः । 'कुठेरकाः' सुगन्धाः स्युः कठुपाकरसाः मृताः पित्तन्ना लघुरक्षाथ तीक्ष्णोष्याः पित्तवईनाः ॥ पित्तवत् पार्श्वभूलनः 'सुमुखः' समुदाहृतः
ठूनशी - तुलसी ।
कफानिंल विषखास कासदौर्गव्यनाशनः । 'धन्वन्तरोयनिघण्टः' ' 'तुलसी' कट तिक्तोष्णा तुलसी सेभवातजित् । जन्तुभूतकमिहरा रुचिकहातशान्तिकृत् । 'मरुवः' कटुतितोष्णः क्रिमिकुष्ठ विनाशनः । विङ्वन्धाऽऽमहशूलघ्नो मान्यत्वग्दोषनाशनः । 'त्रयोऽर्ज का कटूष्णाः स्युः कफवातामयापहाः । नेत्रामयहरा रुच्याः सुखप्रसवकारकाः । कृत्रिमञ्च विषं हन्यू रक्तदोषविनाशनाः । 'वनवर्व्व रिका' चोष्णा सुगन्धो कटुका च सा । पिशाचवान्तिभूतन्नो घ्राण सन्तर्पणी परा। राजनिघण्टुः ॥ 'तुलसो' कटुका तिता हृयोष्णा दाइपिसकृत् । दोपनो कुष्ठक्कच्छ । स्त्र पार्श्व रुक्क फत्रातजित् । 'शुक्ला' 'अष्णा' च तुलसी गुणैस्तुत्या प्रकोर्त्तिता। 'वर्च्चरत्रितयं रुक्षं शोतं कटु विदाहि च । तोच्ण रुचिकरं यं दीपनं लघुपाकि च । पित्तलं कफवातास्त्र क गहूकिमिविषापहम् । भावप्रकाशः ॥ तुलसी पित्तक्कदातक्रिमिदौर्गन्ध्यनाशनी । पार्श्वभूलाऽरतिभ्यास कासहिका विकारजित् । राजवल्लभः ॥
वैद्यके व्यबहार -'कफजकासे' असितसुरसः - "दचौद्राः कफकासन्नाः सुरस स्यासितस्य च " । ( चिः २२ अः ) । चरकः ॥ 'नासारोगे' सुरसा - "श्रोमि के सुरसावासारसेन विहितञ्च तत्" ( चिः ४२ अः ) । 'हारीतः' । 'पोथक्यां' फणिज्जकदलम् - "फणिज्ज करसोनस्य रसेः पोथकिनाशनः" ( नेत्ररोग - चिः ) । (२) 'हसिकदंशे' कुठेरमूलम् - "देशे भ्रामयविधिना वृश्चिक विषहत् कुठेरपादगुड़िकाः" (विश-चिः ) । चक्रदत्तः ॥ 'वातव्याधी' - "हृ इत्फणिज्ज कोत्येन रसेन परिलेपयेत् । प्रदेशं वायुना ग्रस्तं नरः सम्यक् प्रशान्तये" । ( वातव्याधि
-चिः ) । (२) 'क्रनामाचिरोगे' फपिकाकदलखरसः -"फबिजकरणे वीजं पलाशस्थ विभावितम् । भोषयित्वा सुपिष्टं तत् चासनाच्छुक्रहत् परम् । ( नेत्ररोग - चिः ) । (३) 'वरटीविषे' फपिज्जकरसः - "फपिकाकरसं हत्या शेपनाहरटोविषम्" । ( विषाधिकाः ) । वइसेनः ॥
(1) जूम, (२) कूঠক বा बকजय, (७) कণिক, (8) অমুখ ( বনবদর ), (c) ব ब्र। রস! - ইহার পর্যায়ে ধম্বস্তরি "मেবহদুভি," "গ্রাमা." সুরভি," "বহমঞ্জরী," এবং নরহরি "পুত্তপত্রী," "বিষ্ণুবন্নভা" শব্দ পাঠ করিয়াছেন; সুতরাং
