ଉପକ୍ରମ : ବ୍ରିଟିଶ୍ ନିଗଡ଼ରୁ ନିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଯେଉଁଦିନ ଭାରତୀୟମାନେ ମୁକ୍ତିର ଉଦ୍ଦାମ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇ ପ୍ରଗତିର ଶୁଭ ଅବାସ କଲେ, ସେଦିନ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉଭାସିତ ହୋଇ ଉଠିଥିଲା ନବ ଭାରତର ଏକ ରଙ୍ଗୀନ ଛବି । ଜାତିପିତା ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ କଳ୍ପନା ଥିଲା ଭାରତର ସର୍ବନିମ୍ନ ନାଗରିକ ହାତରେ ସର୍ବାଧକ କ୍ଷମତା ଓ ଅଧୁକାର ନ୍ୟସ୍ତ କରି ଏକ ଶ୍ରେଣୀହୀନ ସମାଜବାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ କରାଯିବ । ଏଠାରେ ଧନୀ ଦରିଦ୍ରର ବିଭେଦ ରହିବ ନାହିଁ । ଉଚ୍ଚ ନୀଚର ବିଚାର କରାଯିବ ନାହିଁ । ମହାଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ହେବେ ସମାନ । ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକବର୍ଗ ଏ ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ବା ଔଦ୍ୟୋଗିକ ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରୟାସ ପୋଷଣ କରି ନ ଥିଲେ । ସେମାନେ କେବଳ ଚାହିଥିଲେ କଠୋର ଶାସନ ବଳରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଚିର ଦାସତ୍ବରେ ଆବଦ୍ଧ କରି ରଖବାକୁ । ସ୍ବାଧୀନତା ହାସଲ ପରେ ଆମେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛୁ ଏବଂ ଭାରତକୁ ଏକ ଜନକଲ୍ୟାଣକର ମଙ୍ଗଳମୟ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଶପଥ ନେଇଛୁ । ସେଇଥିପାଇଁ ଆମର ପରିକଳ୍ପନା ହେଉଛି ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ।
ପଞ୍ଚାୟତିରାଜର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ପଞ୍ଚାୟତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାରତରେ ସୁପ୍ରାଚୀନ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ଇଂରେଜ ଶାସନ କାଳରେ ଯେତେବେଳେ ଆମର ଶିକ୍ଷା,ସଭ୍ୟତା, ସଂସ୍କୃତି ଇତ୍ୟାଦି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟାଭିମୁଖୀ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ସେତେବେଳେ ଏହି ପଞ୍ଚାୟତ ପ୍ରଥା ଏକ ରଙ୍ଗତ୍ୟକ୍ତ ସ୍ନାନ କଳିକାର ରୂପ ଧରି ବଞ୍ଚି ରହିଲା ମାତ୍ର । ସ୍ବାଧୀନତା ପରେ ୧୯୬୧ ମସିହାର ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର ଦିବସରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ସ୍ବର୍ଗୀୟ ପଣ୍ଡିତ ନେହେରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଶରେ ସାମଗ୍ରିକ ଭାବରେ ଉଦଘାଟିତ ହୋଇଥିଲା । ଶାସନର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ଏଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗ ଦେଶରେ ଏକ ଶ୍ରେଣୀହୀନ ସମାଜବାଦର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ତଥା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତନ୍ଧ୍ୟାର ଚରମ ରୂପାୟନ ଥିଲା। ଏହାର ମୌଳିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଗ୍ରାମବହୁଳ ଭାରତ ଭୂମିରେ ଗ୍ରାମ ହିଁ ହେଉଛି ଆମର ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର । ଅତଏବ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜବାଦକୁ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭିଭିରେ ସୁଦୃଢ଼ କରାଇ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ହାସଲ କରାଯାଇ ପାରିଲେ, ଆମର ବାସ୍ତବ ଉନ୍ନତି ସାଧୃତ ହୋଇ ପାରିବ ।
ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ୧୯୦୭ ମସିହାରେ ଗଠିତ Royal Commission ଏବଂ ୧୯୦୯ରେ ଲାହୋରଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନ ଶାସନର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଉପରେ ସୁପାରିଶ କରି ଗ୍ରାମ୍ୟସଭାକୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରୀତିରେ ଅଧକ କ୍ଷମତା ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଥିଲେ । ସର୍ବପ୍ରଥମେ ବଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟ ହିଁ ୧୯୧୯ ରେ ଏହି ସୁପାରିଶକୁ ସାଦର ସ୍ବାଗତ କରି ପଞ୍ଚାୟତ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲା । ଆଜି ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ପଞ୍ଚାୟତ ଶାସନ ପ୍ରବରିତ ହୋଇଛି । ଗ୍ରାମ୍ୟ ସ୍ତରରେ ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ, ଥାନା ବା ବ୍ଲକ ସ୍ତରରେ ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ସ୍ତରରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ- ଏହି ତିନୋଟି ପରସ୍ପର ସଂପୃକ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ (Three Tier Structure)ପଞ୍ଚାୟତି ରାଜର ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ରୂପ । ଏବେ ପୂରାତନ ଜିଲ୍ଲା ବୋର୍ଡ ଶାସନକୁ ଉଛେଦ କରି ତା ସ୍ଥାନରେ ଜିଲ୍ଲାପରିଷଦକୁ ଅବସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି ।
ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ପଦ୍ଧତି : ବିକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶାସନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି 'ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ । ଏହା କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ କେତେଖଣ୍ଡ ଗ୍ରାମକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ଏହି ଜନସଂଖ୍ୟା ବା ଗ୍ରାମସଂଖ୍ୟାର ପରିମିତି ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ସମାନ ନୁହେଁ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ପ୍ରାୟ ତିନି ଲକ୍ଷ ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି । ଶତକଡ଼ା ୯୯ ଭାଗ ଗ୍ରାମ ଏହି ପଞ୍ଚାୟତ ଅଧୀନରେ ଅଛି । ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନରେ ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଯୌଥ ସଂସ୍ଥା । ପ୍ରତି ଗ୍ରାମର ଲୋକସଂଖ୍ୟାନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିବା କେତୋଟି ୱାର୍ଡରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାବାଳକ ଭୋଟରଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରତିନିଧ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଦକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସରପଞ୍ଚ ଓ ନାଏବ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ କରାଯାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ପାରିଶ୍ରମିକ ପ୍ରାପ୍ତ ଜଣେ ସମ୍ପାଦକ ମଧ୍ୟ ଅଫିସ୍ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପଞ୍ଚାୟତ ଆଇନ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇ ଗ୍ରାମର ସାବାଳକ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭୋଟରେ ସରପଞ୍ଚ ନିର୍ବାଚିତ ହେଉଛନ୍ତି ।
ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ : ସ୍ବଚ୍ଛାଧୀନ ଏବଂ ଅବଶ୍ୟ କର୍ଭବ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଟି ହେଉଛି ପଞ୍ଚାୟତର ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ପ୍ରାଥମିକ ଚିକିତ୍ସା, ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା, ଶ୍ମଶାନ ତତ୍ତ୍ବାବଧାନ, ଜଳ ଯୋଗାଣ, ରାସ୍ତାଘାଟର ଉନ୍ନୟନ, ବସ୍ତି ସଫେଇ ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ପଞ୍ଚାୟତର ଅବଶ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା, ଗୋପାଳନ ଓ ଗୋଚିକିତ୍ସା, ପୌଢ଼ଶିକ୍ଷା, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିରୋଧ,ମାତୃମଙ୍ଗଳ ଓ ଶିଶୁମଙ୍ଗଳ କେନ୍ଦ୍ର ପରିଚାଳନା, ପାଠାଗାର ପରିଚାଳନା ଇତ୍ୟାଦି ଇଚ୍ଛାଧୀନ କର୍ଭବ୍ୟ । ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା ଅନୁବର୍ତ୍ତୀ ଯେଉଁ ଉନ୍ନୟନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଜିକାଲି ବ୍ୟାପକ ଭାବେ କରାଯାଉଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ମାଛଚାଷ, ଗୋପାଳନ, କୁକୁଡ଼ା ଓ ବତକ ପାଳନ, କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ, ଫଳ ଚାଷ, ଧଣିଚା ଚାଷ, ସମବାୟ ଧାନ ଗୋଲା ଇତ୍ୟାଦି । ପଞ୍ଚାୟତ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶାସନ ସଂସ୍ଥା ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ପରିଚାଳନା ନିମନ୍ତେ କେତେକ ଆୟର ପନ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି । ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ଗ୍ରାଣ୍ଟ ଆକାରରେ ମିଳୁଥିବା ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ବ୍ୟତୀତ କାଞ୍ଜିଆହୁଦା, ହାଟ, ଫେରିଘାଟ ଇତ୍ୟାଦି ନିଲାମ, ଘର ଟିକସ, ବୃତ୍ତ ଟିକସ, ସମ୍ପରି, ଯାନବାହନ ଉପରେ କର ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତର ଆୟର ଅବଲମ୍ବନ ।
ପଞ୍ଚାୟତ ଗଠନ ପ୍ରଣାଳୀ : କେତୋଟି ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତକୁ ଅନୁପୋଷକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରତି ବ୍ଲକରେ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ପୂର୍ବତନ ବ୍ଲକଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରାମଗୋଷ୍ଠୀ ଯୋଜନାନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଉନ୍ନୟନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବାହ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତିମାନଙ୍କ ହସ୍ତରେ ସେହି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଦାୟିତ୍ବ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତି ପଞ୍ଚାୟତର ସମିତିମାନଙ୍କ ହସ୍ତରେ ସେହି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଦାୟିତ୍ବ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତି ପଞ୍ଚାୟତର ସରପଞ୍ଚ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ସାଧାରଣରୁ ନିର୍ବାଚିତ ଜଣେ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତିର ସଭ୍ୟଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ । ମହିଳା ଓ ହରିଜନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାରେ ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି । ଏମ୍.ଏଲ୍.ଏ. ଏହାର ସଭ୍ୟ ରହିବେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭୋଟ ଅଧୁକାର ରହିବ ନାହିଁ । ସରକାରଙ୍କର ଜଣେ ଗେଜେଟେଡ୍ ପାହ୍ୟାର ଅଫିସର ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତିର ଏକ୍ଜିକ୍ୟୁଟିଭ ଅଫିସର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ମଣ୍ଡଳ ଉନ୍ନୟନ ଅଫିସର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତମାନଙ୍କର ବଜେଟ୍ ଅଟକଳ କରିବା, କୃଷି, ରାଜସ୍ବ, ଶିକ୍ଷା, ସମବାୟ, ପଶୁ ଉନ୍ନୟନ, ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ, ପୂଇଁ, ଜନମଙ୍ଗଳ ଇତ୍ୟାଦି ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଉନ୍ନୟନ ସଂକ୍ରାନ୍ତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଦାୟିତ୍ବ ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସଭ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ସଭାପତି ଓ ଜଣେ ଉପସଭାପତି ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାୟିତ୍ବ ସଂପାଦନ କରନ୍ତି ।
ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ପଞ୍ଚାୟତ ଶାସନ ସଂସ୍ଥାରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତାଧାରୀ । ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତିର ବାର୍ଷିକ ବଜେଟ୍ ଅଟକଳ କରିବା ସହିତ ସମଗ୍ର ଜିଲ୍ଲାର ଖାଦ୍ୟ, କୃଷି, ଜଙ୍ଗଲ, ଚିକିତ୍ସା, ପଶୁପାଳନ, ଶିଳ୍ପ, ଶ୍ରମ, ସମବାୟ, ପୂର୍ଭ, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ, ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦର କାର୍ଯ୍ୟ । ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଭିତ୍ତିରେ ଜଣେ ଚେୟାରମ୍ୟାନ ଓ ଜଣେ ଭାଇସ୍ ଚେୟାରମ୍ୟାନ୍ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଜଣେ ସରକାରୀ ଅଫିସର ଏଜିକ୍ୟୁଟିଭ ଅଫିସର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କେତେକାଳ ଚଳିବା ପରେ ତାହାକୁ ସରକାର ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ; ମାତ୍ର ୧୯୯୭ ମସିହାରୁ ପୁନରାୟ ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଅଛି । ଏଥର ମହିଳା ଓ ହରିଜନଙ୍କ ପାଇଁ କେତେକ ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଇଛି ।
ଦୋଷତ୍ରୁଟି : ଆମର ବହୁ ବାଞ୍ଚିତ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗେ ଆମ୍ଭେ କେତେଦୂର ସଫଳକାମ ହେଇ ପାରିଛୁ, ସେଥିରେ ସନ୍ଦେହର ଦୀର୍ଘ ଅବକାଶ ଅଛି । ଏହା ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତିର (democracy) ସମସ୍ତ ତୁଟି ଏଥିରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ । ଅଯଥା ବ୍ୟୟ, କାର୍ଯ୍ୟମନ୍ଥରତା, କ୍ଷମତା ଲଢ଼େଇ ପ୍ରତିନିଧୁମାନଙ୍କର ଅବାଞ୍ଚିତ ହସ୍ତକ୍ଷେପ, ପ୍ରିୟାପ୍ରୀତିତୋଷଣ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ବଳରେ ଜ୍ଞାନୀ ମୂଖି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ବୋଲି ବିଚାର କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ହେଉଛି ଏହାର ପ୍ରଧାନ ତୃଟି ।
ଉପସଂହାର : ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ, ଯଥାର୍ଥରେ ଏହା ଏକ ବିପ୍ଳବ । ଏହି ବିପ୍ଳବକୁ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା ସହାୟତା ଦେବ; ମାତ୍ର ଜୀବନ୍ୟାସ ଦେବେ ଜନସାଧାରଣ; ମାତ୍ର ଦୁଃଖର କଥା, ଅତ୍ୟଧୁକ କ୍ଷମତା ଲିପ୍ସା, ରାଜନୀତିକ ସଂଘର୍ଷ, ଦଳୀୟ ମନୋଭାବ, ଦୁର୍ନୀତି ଓ ପ୍ରିୟାପ୍ରୀତି ତୋଷଣ ଇତ୍ୟାଦି ଆମର ଜାତୀୟ ଚରିତ୍ରକୁ ଏଭଳି କବଳିତ କରି ରଖିଛି ଯେ, ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ମାନବ ଭଳି ଆମେ ଆପଣାକୁ ଆପେ କଳନା କରିପାରୁ ନାହୁଁ । ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତର ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜର ପରିଚାଳନା କରାଯାଇଥିଲା, ତାହା ଯେ ସଫଳ ହୋଇ ପାରି ନାହିଁ, ଏହା ନିଃସନ୍ଦେହ ।
