ଐତିହାସିକ କଟକ ନଗର ତ କାଳେକାଳେ ବିଖ୍ୟାତ, କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ କଟକ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଭାବରେ ବିଶ୍ବବିଦିତ। ୧୮୯୭ ମସିହା ଜାନୁଆରି ମାସ ୨୩ ତାରିଖ ଦିନ କଟକ ଓଡ଼ିଆ ବଜାରରେ ଭୂମିଷ୍ଠ ହୋଇଥିଲେ ସୁଭାଷ। କଟକର ବିଶିଷ୍ଟ ଆଇନ୍ଜୀବୀ ଜାନକୀନାଥ ବସୁ ଓ ପ୍ରଭାଦେବୀଙ୍କର ସେ ଥିଲେ ନବମ ସନ୍ତାନ, ଷଷ୍ଠ ପୁତ୍ର। କଟକର ମାଟି, ପାଣି, ପବନ, ଶୀତକାକର, ଧୂଆଁଧୂଳିରେ ଗଢ଼ା ତାଙ୍କ ଦେହ। ମହାନଦୀର ବିଶାଳ ବକ୍ଷ, କାଠଯୋଡ଼ିର ସୁଗମ ସଙ୍ଗୀତ, ଅଦୂର ପାହାଡ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଶସ୍ୟକେଦାର ତାଙ୍କ ଶ୘ଶବକୁ ସୁଲଳିତ କରିଥିବ ନିଶ୍ଚୟ। ଅସୀମ ବୀରତ୍ବ ଭରି ଦେଇଥିବ ତାଙ୍କ ମନ ମଞ୍ଜୁଷାରେ ଦୁର୍ଗ ବାରବାଟୀ। ବିମୋହିତ କରିଥିବ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ଶିଳା ଶତଦଳ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମହିମା, କଟକର ତାରକସି, ପୁରୀର ପଟଚିତ୍ର ପୁଣି ପଶ୍ଚିମା ବାନ୍ଧକଳାର ଐଶ୍ବର୍ଯ୍ୟ। ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳ, ଗଜପତି କପିଳେନ୍ଦ୍ର, ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ ଏବ ̊ ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏଙ୍କ କଥା ଓ ଗାଥା ତାଙ୍କୁ କମ୍ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରି ନ ଥିବ।
୧୯୦୨ ମସିହାରେ ଜାନକୀବାବୁ କଟକର ପ୍ରୋଟେଷ୍ଟାଣ୍ଟ ୟୁରୋପିଆନ୍ ସ୍କୁଲ୍ରେ ପୁତ୍ର ସୁଭାଷଙ୍କ ନାମ ଲେଖାଇଥିଲେ। ସୁଭାଷଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ସମାପିତ ହୋଇଥିଲା ସେହି ସ୍କୁଲ୍ରୁ। ୧୯୦୯ ମସିହାରେ ସେ କଲେଜିଏଟ୍ ସ୍କୁଲ୍ରେ ପାଠପଢ଼ା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ସୁଖ୍ୟାତ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଥିଲା ସୁଭାଷଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ଉତ୍ତରଣର ଦିବ୍ୟଭୂମି ଏବ ̊ ସେଠାକାର ଶିକ୍ଷକମାନେ ଥିଲେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାର ଚିରନ୍ତନୀ ଉତ୍ସ। ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ପ୍ରଧାନ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସ ̊ସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିଲେ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର- ବେଣୀ ମାଧବ ଦାସ ଓ ନାରାୟଣ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି। ବେଣୀ ମାଧବଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଏବ ̊ ନାରାୟଣ ପ୍ରସାଦଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲା।
କେବଳ ମେଧା ନୁହେଁ, ବିପ୍ଳବ ଥିଲା ସୁଭାଷଙ୍କର ସହଜାତ। ପୁଣି ମାଟିର ମନୀଷୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଥିଲା ଅମିତ ଆଦର। ଇ ̊ରେଜ କମିସନର୍ଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସ୍କୁଲ୍ର ସ୍ବନକ୍ଷତ୍ର ଉତ୍ସବରେ ମଧୁବାବୁଙ୍କୁ ଅତିଥି କରିବା ପାଇଁ ସେ ହେଡ୍ମାଷ୍ଟରଙ୍କ ପାଖରେ ଜିଦ୍ କରିଥିଲେ। 'ପଗଡ଼ି ପୁରୁଷ' ବହିରେ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଦାଶ ବେନହୁର- 'ନାରାୟଣ ବାବୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଆଜ୍ଞା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆମ ସ୍କୁଲ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦିବସ ପାଳନ ଲାଗି ଇ ̊ରେଜ କମିସନର୍ଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ଅତିଥି ଭାବରେ ଡକାଯାଏ। x x ମାତ୍ର ସୁଭାଷ ତା'ର ସାଙ୍ଗସାଥୀମାନଙ୍କୁ ଧରି କହୁଛି, ଆପଣଙ୍କୁ ଡାକିବାକୁ। କହୁଛି ସ୍କୁଲ୍ରେ ଇ ̊ରେଜ କମିସନର୍ଙ୍କ କ'ଣ କାମ? ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ଆମ ସ୍କୁଲ୍ର ପୁରାତନ ଛାତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓଡ଼ିଆ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନନେତା, ତାଙ୍କୁ ଡକାଯାଉ। ନଚେତ ଆମେ କେହି ସଭାରେ ରହିବୁ ନାହିଁ।' ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସମଧର୍ମା ତଥା ଓଡ଼ିଶାର କୁଳବୃଦ୍ଧ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସେ ପିତୃତୁଲ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ ଏବ ̊ ମଧୁସୂଦନ କିଶୋର ସୁଭାଷଙ୍କ ଠାରେ ଦେଖୁଥିଲେ ଅଗ୍ନିର ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ।
କଟକ ମାଟିରେ ଡାଳପତ୍ର ମେଲାଇଥିବା ଛୋଟ ଗଛଟି କଲିକତା ମହାନଗରୀରେ ମହାଦ୍ରୁମରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରବେଶିକା ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାପରେ ୧୯୧୩ ମସିହାରେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ କଲିକତା ଯାଇଥିଲେ ସୁଭାଷ। କଲିକତାର ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି କଲେଜ ଓ ସ୍କଟିସ୍ ଚର୍ଚ୍ଚ କଲେଜରେ ପାଠପଢ଼ା ପରେ ଆଇ.ସି.ଏସ୍. ପରୀକ୍ଷାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ସେ କେମ୍ବ୍ରିଜ୍ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇଥିଲେ। ତାହା ପରେ ଆଇ.ସି.ଏସ୍. ପରୀକ୍ଷାରେ ସଫଳତା, ବ୍ରିଟିସ୍ ସରକାର ଅଧୀନସ୍ଥ ଚାକିରିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନ୘ତିକ କାର୍ଯ୍ୟର ନେତୃତ୍ବ, ବଙ୍ଗ ପ୍ରଦେଶ କ ̊ଗ୍ରେସ କମିଟିର ସଭାପତି, ବନ୍ଦୀ ଅବସ୍ଥାରେ କଲିକତା ମହାନଗର ନିଗମର ମେୟର ପଦ ପାଇଁ ବିଜୟ ଲାଭ ଆଦି ଖ୍ୟାତି ଓ ଉପଲବ୍ଧି ସେ ଲାଭ କରିଥିଲେ ବଙ୍ଗଭୂମିରେ। ୧୯୩୮ ମସିହାରେ କ ̊ଗ୍ରେସ ସଭାପତି ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ସେ ହରିପୁରା କ ̊ଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନରେ ପୌରୋହିତ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତା' ପର ବର୍ଷ କ ̊ଗ୍ରେସର ତ୍ରିପୁରୀ ଅଧିବେଶନରେ ପଟ୍ଟାଭି ସୀତାରାମାୟାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ସେ ପୁନର୍ବାର କ ̊ଗ୍ରେସର ସଭାପତି ହୋଇଥିଲେ ଏବ ̊ ପରେ ପରେ ସେହି ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ଅଧ୍ୟୟନ, ଅଧ୍ୟବସାୟ ଓ ସାଙ୍ଗଠନିକ କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟସ୍ତତା ସତ୍ତ୍ବେ ସେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ସ ̊ପର୍କ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିଥିଲେ।
ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର କଲିକତାରେ ରହୁଥିବା ସମୟରେ ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ତାଙ୍କୁ ଏକାଧିକବାର ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ। କଲିକତାର ପ୍ରବାସୀ ଓଡ଼ିଆ ଶ୍ରମଜୀବୀ ସ ̊ଗଠନ ସହିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ସ ̊ପୃକ୍ତ ଥିଲେ ଏବ ̊ କଲିକତାରେ ରହୁଥିବା ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କ ସମସ୍ୟା ବିଷୟରେ ସଚେତନ ଥିବା ନେତାଜୀଙ୍କ ସହିତ ସେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଦାବିଦୁବା, ଆପତ୍ତିଅଭିଯୋଗ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ଏହା ୧୯୨୪ ମସିହାର କଥା। ଅଗଷ୍ଟ ଓ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସରେ ଯଥାକ୍ରମେ ନେତାଜୀଙ୍କ ବାସଭବନ ଓ ହାରିଶ୍ ପାର୍କଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ସଭାରେ ପ୍ରବାସୀ ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କୁ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରାଇଥିଲେ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଠାରୁ ବର୍ଣ୍ଣବୋଧ, ଶିଶୁବୋଧ, ପିଲାଙ୍କ ରାମାୟଣ ଆଦି ଓଡ଼ିଆ ବହି ଉପହାର ପାଇ ବେଶ୍ ଖୁସି ହୋଇଥିଲେ ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅକୃତ୍ରିମ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲା। ୧୯୩୮ ମସିହାରେ କ ̊ଗ୍ରେସ ସଭାପତି ହେବା ପରେ ସେ ଓଡ଼ିଶାକୁ ତା'ର ନ୍ୟାଯ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। କ ̊ଗ୍ରେସ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କମିଟିରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବୀ ନେତା ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ। ସେହିବର୍ଷ କଲିକତା-ବମ୍ବେ ମେଲ୍ଗାଡ଼ିରେ ଯିବା ସମୟରେ ସେ ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ରେଳଷ୍ଟେସନରେ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା କ ̊ଗ୍ରେସ୍ କମିଟିର ସେକ୍ରେଟାରି ଭାନୁଶଙ୍କର ମୋହନଲାଲ୍ ଯୋଶୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶାର ସାଙ୍ଗଠନିକ ଓ ସା ̊ସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସାମିଲ ହେବା ପାଇଁ ନେତାଜୀ ଥିଲେ ସଦା ତତ୍ପର।
୧୯୩୯ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ କ ̊ଗ୍ରେସର ସଭାପତି ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ପର ମାସ ସେ ସେହି ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ ଏବ ̊ ସେହି ବର୍ଷ ଜୁନ୍ ମାସ ୨୨ ତାରିଖରେ ଫରୱାର୍ଡ ବ୍ଲକ୍ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ତା'ର ମାତ୍ର ମାସକ ପରେ ଅର୍ଥାତ୍ ଅଗଷ୍ଟ ମାସରେ (୫ରୁ ୯ ତାରିଖ) ପ୍ରାଦେଶିକ ଯୁବ ସମ୍ମିଳନୀର ଅନୁରୋଧ କ୍ରମେ ସେ ଓଡ଼ିଶା ଆସିଥିଲେ। 'ଜୀବନଯାତ୍ରା ପଥରେ' ବିବୁଧେନ୍ଦୁ ମିଶ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି, "ଅଭ୍ୟର୍ଥନା ସମିତିର ଚେୟାରମ୍ୟାନ୍ ଥିଲେ ଯଦୁମଣି ମଙ୍ଗରାଜ। ସମ୍ମିଳନୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା। ସମ୍ମିଳନୀକୁ ଉଦ୍ବୋଧନ ଦେବାପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ସୁଭାଷବାବୁ କଟକରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଦିନ ସକାଳେ ତାଙ୍କ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ନିମନ୍ତେ କଟକ ରେଳଷ୍ଟେସନରେ ପ୍ରବଳ ଜନଗହଳି ହୋଇଥିଲା।" ସେହିପରି ପ ̊ଡିତ ନୀଳକ ̊ଠ ତାଙ୍କ 'ଆତ୍ମ ଜୀବନୀ'ରେ ଲେଖିଛନ୍ତି, "x x ପ୍ରଦେଶ କ ̊ଗ୍ରେସ କମିଟିର ସଭାପତି ଭାବରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହାତୀ ଉପରେ ଧରି କଟକ ତମାମ ବୁଲିଥିଲି। ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ ମୁଁ ବସା କରି ରହିଲି। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥା ମୋତେ ପଚାରି କରୁଥିଲେ।" ସେହି ଗସ୍ତ କାଳରେ ସୁଭାଷ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କଲେଜିଏଟ୍ ସ୍କୁଲ୍ ଓ ଛାତ୍ରାବାସ ବୁଲି ଦେଖିଥିଲେ ଏବ ̊ ମ୍ୟୁନିସିପାଲିଟି ପଡ଼ିଆ, ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ ଏବ ̊ କଲେଜିଏଟ୍ ସ୍କୁଲ୍ରେ ଭାଷଣ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ ପୁରୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ବାଲେଶ୍ବର ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗସ୍ତ କରିଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶାରେ ଫରୱାର୍ଡ ବ୍ଲକ୍ର ଏକ ଶାଖା ମଧ୍ୟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ଯୁବନେତା ଥିଲେ ନେତାଜୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶର ଅନୁଗାମୀ ଏବ ̊ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ ଫୌଜର ସମର୍ଥକ ଓ ସେନାନୀ। ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ ଫୌଜର ରେଙ୍ଗୁନ୍ରେ ଥିବା ଓଡ଼ିଆ କ୍ୟାମ୍ପ୍ର କମାଣ୍ତି ̊ ଇନ୍ଚାର୍ଜ ଥିଲେ କର୍ନେଲ ବ୍ରଜମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବ ̊ କ୍ଷେତ୍ରପ୍ରଚାର ଦାୟିତ୍ବରେ ଥିଲେ ପଣ୍ତିତ କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିପାଠୀ। ଓଡ଼ିଶାରୁ ପ୍ରାୟ ଦେଢ଼ ହଜାର ସ୘ନ୍ୟ ଆଇ.ଏନ୍.ଏ.ରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥିଲେ ଏବ ̊ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ଅପୂର୍ବ ବୀରତ୍ବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ସହିଦତ୍ବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ପୁନଶ୍ଚ ଆଇ.ଏନ୍.ଏ.ର ପ୍ରଚାରପତ୍ର ବଣ୍ଟନରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ଅସୀମ ସାହସୀ ବ୘ମାନିକ ତଥା ଯୁବ ବିପ୍ଳବୀ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ। ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳକୁ ଆଇ.ଏନ୍.ଏ.ର ଏକ ଆଗୁଆଦଳ ପଠାଇବାକୁ ଭୁଲି ନଥିଲେ ନେତାଜୀ। ତେବେ ପ୍ରାକ୍ ଯୋଜନା ମୁତାବକ ପୁରୀରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ କୋଣାର୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା ସେହି ଆଗୁଆଦଳ।
