ଓଡ଼ିଶା ର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମାନଚିତ୍ର ରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରାଗ୍ ଐତିହାସିକ ଯୁଗ ରୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି । ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା, ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ରେ ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲା, ପୂର୍ବ ରେ ରେଢ଼ାଖୋଲ ଉପଖଣ୍ଡ (ସମ୍ବଲପୁର ଅଧିନସ୍ଥ) ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ରେ ବଲାଙ୍ଗିର ଜିଲ୍ଲା ଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ ହେଉଛି ସୋନପୁର ର ଅବସ୍ଥିତୀ । ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ସନ୍ନିକଟ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ରୁ ସଂଗୃହିତ ଓ ଆବିଷ୍କୃତ ଶୈଳଚିତ୍ର ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ତଥା ଏହି ଜିଲ୍ଲାର ରାମପୁର ତହସିଲ ଅର୍ନ୍ତଗତ ପୂଜାଡୁଙ୍ଗୁରୀ ର ଶୈଳଚିତ୍ର ସମୂହ ଏହାର ପ୍ରାଗ୍ ଐତିହାସିକତା ତଥ୍ୟକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ ସୋନପୁର ସହର ନିକଟସ୍ଥ ଅସୁରଗଡ଼ ଓ ବିରମହାରାଜପୁର ଉପଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ତଥା ମହାନଦୀ କୂଳ ରେ ଥିବା ଖମ୍ବେଶ୍ୱରୀପାଲି ରେ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଖନନ ତଥା ସେଠାରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ଆହତ-ମୁଦ୍ରା ରୁ ଆମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ପାଉ ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ରେ ଏକ ଜନବସତି ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା ଖ୍ରୀ.ପୂ ତୃତୀୟ ଶତଦ୍ଦୀ ରୁ ଖ୍ରୀ ପ୍ରଥମ ଶତାଦ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ । ଅବଶ୍ୟ, ଏହି ଜିଲ୍ଲା ର ସୀମା-ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଠିକ୍ ଭାବେ କେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା- କୁହାଯାଇ ପାରିବନି ।
ମଦନ ଗୋପାଳ ଙ୍କ ଅଧିନରେ ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ରାଜ୍ୟ ଅଧିନ ରେ ୧୬୦ ଟି ଗ୍ରାମ ତଥା ରାମପୁର, ସୁଖା, କମସରା ଏବଂ ବରପାଲି ଜମିଦାରୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା । ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ତଥା ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଲାଲ୍ ସାଇଦେଓ ଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ସହର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜନବହୁଳ ରାଜୟ ରୁପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଅର୍ଜନ କରିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୫୨,୦୦୦ ରେ ପହଂଚିଥିଲା ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ଯାହାଙ୍କ ୩ ବର୍ଗ ମାଇଲ ରୁ ଉଦ୍ଧ୍ୱର୍ ଅଂଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନବସତି ଥିଲା । ଦିବ୍ୟସିଂହ ଦେବ (ଖ୍ରୀ. ୧୭୫୦-୧୭୨୦) ତାଙ୍କର ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ନୀତି ଗ୍ରହଣ କରି ଏହି ରାଜ୍ୟର ସୀମା କୁ ଆହୁରି ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ କରିଥିଲେ । ଅଙ୍ଗନଦୀ ଓ ସୁକତେଲ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଅଂଚଳ ସମେତ ରେଢାଖୋଲ ଉପଖଣ୍ଡ ଅର୍ନ୍ତଗତ ୬୩ ଟି ଗ୍ରାମ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ଅର୍ନ୍ତଭୁକ୍ତ କରାଗଲା । ଶୋଭା ସିଂ (ଖ୍ରୀ ୧୭୭୧-୧୭୮୩) ଶାସନ କାଳରେ ପଡୋଶୀ ବୌଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟର ପଂଚରା ପ୍ରଗଣା ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ରାଜ୍ୟରେ ମିଶିଗଲା । ପରର୍ବତ୍ତୀ ରାଜା ପୃଥ୍ୱୀ ସିଂହ ଦେଓ (ଖ୍ରୀ ୧୭୮୯-୧୮୪୧) ମାରାଠା ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାସ୍ତ ହୋଇ ଚାନ୍ଦ ଜେଲ ରେ ବନ୍ଦୀ ହେଲେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । ତାଙ୍କର ଅନୁପସ୍ଥିତି ରେ ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଲେ । ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରିୟା ୧୩ ଡିସେମ୍ବର୧୮୦୩ ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ସହିଏ ଏକ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ବ୍ରିଟିଶ ସୁରକ୍ଷାବଳୟ କୁ ଆସିଲା । ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ବ୍ରିଟିଶ ର ଏକ ଅଧସ୍ତନ ରାଜ୍ୟ ରୁପେ ପରିଗଣିତ ହେଲା । କିନ୍ତୁ ତୃତୀୟ ବ୍ରିିଟିଶ- ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ ରେ ମରାଠା ମାନେ ପରାସ୍ତ ହେଲେ ଖ୍ରୀ ୧୮୧୭ ରେ ରାଜା ପୃଥ୍ୱୀ ସିଂ ଜେଲ ରୁ ଖଲାସ ହେଲେ ଏବଂ ସୋନପୁର ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିନ କୁ ଆସିଲା ଓ ଏହାର ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ ରେ ଅର୍ନ୍ତଭୁକ୍ତ ହେଲା । ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରାଜା ନିଳାଧର ସିଂହଦେଓ (ଖ୍ରୀ ୧୮୫୫-୧୮୯୧) ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ, ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ ଙ୍କ ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ଚକ୍ର ବିଶୋଇ ଙ୍କ କନ୍ଧ ବିଦ୍ରୋହ ରେ ବ୍ରିଟିଶର ସହଯୋଗ କରି ରାଏ ବାହାଦୁର ଉପାଧି ରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ଶାସନ କାଳ ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ରାଜ୍ୟ ସେଂଟ୍ରାଳ ପ୍ରୋଭିନ୍ସ ସରକାରଙ୍କ ଅଧିନ କୁ ଆସିଲା ଖ୍ରୀ ୧୮୬୧ ରେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ କରଜ ରାଜ୍ୟ ରୂପେ ୧୮୬୭ ରୁ ମାନ୍ୟତା ପାଇଲା ।
ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କର ସୁପୁତ୍ର ପ୍ରତାପରୁଦ୍ର ସିଂହ ଦେଓ ଖ୍ରୀ ୧୮୯୧ ରେ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କଲେ ଏବଂ ସେ ପ୍ରଜା ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିଜର ସମୟ ଓ ଶକ୍ତି ବିନିଯୋଗ କଲେ । ୧୮୯୩ ଖ୍ରୀ ରେ ଜମି ବନେ୍ଦାବସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦିୱାନ ତ୍ରୟମ୍ବକ ରାଓ ଏବଂ ଦିୱାନ ରାଏ ସାହେବ ଦୀନବନ୍ଧୁ ପଟ୍ଟନାଏକ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଥମ କରି ରୟତୱାରୀ ପାର୍ଚ୍ଚା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା ଯେଉଁ ଥିରେ ଜମିର ରକବା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ଏହା ରଜସ୍ୱ ଆକଳନ ଦଲିଲ ରେ ସ୍ଥାନିତ ହେଲା । ଏଥିରେ ରୟତ ଓ ଗୌନ୍ତିଆ ଙ୍କ ରାଜସ୍ୱ ପରିମାଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଲ୍ଲିଖିତ ରହିଲା । ଶିକ୍ଷା ର ବିକାଶ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଆରମ୍ଭ କରାଗଲା ଏବଂ ୧୮୯୯-୧୯୦୦ ରେ ସଂଘଟିତ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ରେ ଉଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା ।
ରାଜା ବୀରମିତ୍ର ସିଂହ ଦେଓ (ଖ୍ରୀ ୧୯୦୨୯୧୯୩୭) ଙ୍କ ଶାସନକାଳ କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ର ସୁବର୍ଣ୍ଣଯୁଗ କହିଲେ ଅତୁ୍ୟକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ । ତାଙ୍କର ସୁଶାସନ ଓ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ତାଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ଖ୍ରୀ ୧୯୦୫ ରେ ସୁବର୍ଣପୁର ରାଜ୍ୟ କୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶ ରୁ କଢାଯାଇ ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ ରେ ଥିବା ଓଡିଶା ଡିଭିଜନର କମିଶନର ରେ ସ୍ଥାନିତ କରାଗଲା । ବୀରମିତ୍ର ଦେଓ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କୁ ଅନେକ ସାହଯ୍ୟ ଓ ସହଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ କେ.ସି.ଆଇ.ଏଫ୍ ଉପଧି ମିଲିଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମହାରାଜ ଉପାଧିରେ ଭୁଷିତ କରାଗଲା । ରାଜସ୍ୱ ଆଇନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସର୍ନ୍ଧଭରେ ଭୂମିବିଧି ନାମକ ପୁସ୍ତକ ଲେଖିଥିଲେ । ରାଜ କୋଷରୁ ଆର୍ଥିକ ସାହାର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟମରେ ୧୯୨୫ ଟ୍ରଷ୍ଟ ଫଣ୍ଡ ସଂସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା । ସାହିତ୍ୟର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ରୂପେ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ କଟକରେ ଇଂରାଜୀ ବିଷୟରେ ସୋନପୁର ଚେୟାର ଏବଂ କଲିକତା ବିଶ୍ୱ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଓଡିଆ ଚେୟାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଅର୍ଥଦାନ କରିଥିଲେ । ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଗୁଣୀ ଲୋକ ମାନଙ୍କୁ ସେ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ପ୍ରଦାନ କଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଅମୂଲ୍ୟ ପୁସ୍ତକର ପ୍ରକାଶନ ମଧ୍ୟ କଲେ ।
ତାଙ୍କ ଅନ୍ତେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ତଥା ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ସୁଧାଂଶୁ ଶେଖର ସିଂ ଦେଓ ୧୯୩୭ ରେ ରାଜା ହେଲେ ଏବଂ ସେ ଅନେକ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ସଂସ୍କାର କୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କଲେ । ସେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରୀକ ପଦ୍ଧତିରେ ଜନମଙ୍ଗଳ ଶାସନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଜାରି ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକ ମନ୍ତ୍ରୀ ମଣ୍ଡଳ ଗଠନ କଲେ ଖ୍ରୀ ୧୯୪୩ ରେ ।
ତାଙ୍କରି ଶାସନ ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ରାଜ୍ୟ (ଗଡଜାତ) ଜାନୁୟାରୀ ୧, ୧୯୪୮ ରେ ଓଡିଶା ପ୍ରଦେଶରେ ମିଶିଗଲା । ଅପ୍ରେଲ ୧, ୧୯୯୩ ରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜିଲ୍ଲା ରୂପେ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି । ପ୍ରବାତ ପୁୁରୁଷ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଏଇ ଜିଲ୍ଲା ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଅଗଣିତ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ପୂରଣ ହୋଇପାରିଛି ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନିକଟତର ହୋଇପାରିଛି ।
