କସ୍ତୁରବା ଗାନ୍ଧୀ listen (help·info) (ଜନ୍ମ କସ୍ତୁର କାପଡ଼ିଆ ୧୧ ଅପ୍ରେଲ ୧୮୬୯ - ୨୨ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୪୪) ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ । ସେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ ।
(ବର୍ତ୍ତମାନ ଗୁଜରାତ, ଭାରତ)
(ବର୍ତ୍ତମାନପୁନା, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଭାରତ)
ସେ ବହୁତ ଥର ଜେଲ ମଧ୍ୟ ଯାଇଛନ୍ତି, ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା ଓ ପରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧିନତା ସକାଶେ ଅହିଂସାତ୍ମକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ । ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଯେତେବେଳେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କୁ ଗିରଫଦାର କରାଯାଇଥିଲା କସ୍ତୁରବା ନିଜେ ସଂଘର୍ଷରେ ଲଢ଼ି ସଭା ଗୁଡ଼ିକରେ ଭାଗ ନେଇ ଟଙ୍କା ପଇସା ଏକାଠି କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ କରୁଥିଲେ ।
୧୯୪୨ ସମିହାରେ ପୁନାର ଆଗାଖାଁ ପାଲେସରେ ଗୋଟିଏ ସଭାକୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଗିରଫଦାର କରାଯାଇଥିଲା । ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିଗିଡ଼ି ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ହୃଦଘାତ୍ ବା କଠୋର ନିମୋନିଆ ହୋଇଥିଲା । ସେ ବିରୋଧକୁ ଜାରି ରଖି ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । କେବଳ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ପାଣି ପିଇଥିଲେ । ୨୨ ତାରିଖ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୪୪ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁବରଣ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ହାତରେ ବୁଣାହୋଇଥିବା ଖଦିରେ କସ୍ତୁରବାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ହୋଇଥିଲା ।
