୧୯୨୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୩ ତାରିଖ। ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ ସହିତ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଜୀବନ ଏହି ଦିନଠାରୁ ଭିନ୍ନ ମୋଡ଼ ନେଲା। ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ିହେଲା। ପତ୍ନୀ କସ୍ତୁରବା ଓ ପୁଅ ଦେବଦାସଙ୍କ ସହ ପୁରୀ ଏକ୍ସପ୍ରେସ ଯୋଗେ ଆସି ସେଦିନ ବଡ଼ି ଭୋର୍ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ପହଞ୍ଚିଲେ କଟକ ରେଳ ଷ୍ଟେସନରେ। ବିରାଟ ଜନସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଷ୍ଟେସନରୁ ସ୍ୱରାଜ ଆଶ୍ରମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବା ଲାଗି ପ୍ରାୟ ୨ ଘଣ୍ଟା ସମୟ ଲାଗିଯାଇଥିଲା।
ଗାନ୍ଧିଜୀ କଟକରେ ମହିଳା, ମୁସଲମାନ, ଗୁଜରାଟୀ ଓ ମାରୱାଡ଼ି ଏବଂ ଛାତ୍ର ଯୁବକଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସେମାନଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଚେତାଇ ଦେଇଥିଲେ। କଟକରୁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଭଦ୍ରକ ଯାଇ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶାଳ ଜନସମାବେଶରେ ଉଦ୍ବୋଧନ ଦେଇଥିଲେ। ଭଦ୍ରକରୁ ଫେରି ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିଦର୍ଶନ କରିବା ସହିତ ସେଠାରେ ବି ହଜାରହଜାର ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରିଥିଲେ। ସେଠାରୁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ପୁରୀ ଯାଇ ୩ ଦିନ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ସହିତ ସାଧାରଣ ସଭାରେ ଉଦ୍ବୋଧନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଗସ୍ତ ଅବସରରେ ସେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ପୁରୀରୁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଯାଇ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ସଭା ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ ୧୯୨୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୩ରୁ ୨୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସପ୍ତାହବ୍ୟାପୀ ଥିଲା। ଏହି ଅବସରରେ ସେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ଏବଂ ମାତୃଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ କମିଟି ଗଠନ କରାଇ ଓଡ଼ିଶାକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜନୈତିକ ପରିଚିତି ଦେଇଥିଲେ। ଏହାଛଡ଼ା ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ସମେତ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉପୁଜିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପରିସ୍ଥିତିର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ରିଲିଫ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ। ଉତ୍କଳ ଭଳି ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଚୀନ ଜାତିର ଭସ୍ମାବଶେଷ ଉପରେ ନୂତନ ଭାରତ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇନପାରେ ଏବଂ ଦେଶର କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଗତି ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଏହାଦ୍ୱାରା ଦେଶର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ମତ ଦେଇଆସୁଥିଲେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ ବେଶ୍ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଥିଲା।
ଗାନ୍ଧିଜୀ ୧୯୨୧ରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ ଯେଉଁ ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲା ତାହା ସେବା, ସଂଗ୍ରାମ ଓ ସଂସ୍କାର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବେଶ୍ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିଲା। ୯୯ ବର୍ଷ ତଳର ଇତିହାସର ଏହି ରୋମାଞ୍ଚକର ସ୍ମୃତିର ଦୋହନ ଏବେ ଅଧିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
