ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୁରୁଣା ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ସହିତ ଓଡ଼ିଶାର ନିଜସ୍ୱ ଗୌରବମୟ ଇତିହାସ ରହିଛି। ବିଭିନ୍ନ ଅବଧିରେ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲାଃ କଳିଙ୍ଗ, ଉତ୍କଳ କିମ୍ବା ଓଡ୍ରଦେଶ | ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୪ର୍ଥ ଏବଂ ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସମୁଦ୍ର ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଯେତେବେଳେ ସାଧବମାନେ, ଓଡ଼ିଶାର ସମୁଦ୍ରକୂଳ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା, ବୋର୍ନୋ ଏବଂ ବାଲି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ସେମାନଙ୍କ ବାଣିଜ୍ୟ ସହିତ ଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ କେବଳ ଘରର ଧନ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧତା ଆଣି ନାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଗୌରବମୟ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାକୁ ମଧ୍ୟ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ବିଦେଶରେ ବିସ୍ତାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ | ସିଲନର ପ୍ରଥମ ରାଜା ବିଜୟ ଓଡ଼ିଶାର ମୂଳ ରାଜକୁମାର ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଅତୀତରେ ଏହି ଭୂମିର ସାମରିକ ଗୌରବ ଥିଲା ଏବଂ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ କରିଥିଲେ | ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ କଳିଙ୍ଗ ନିଜର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଯେତେବେଳେ ନନ୍ଦ ରାଜବଂଶ ମଗଧ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ସେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ମହାନ ବୀର ଅଶୋକ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୬୧ ରେ କଳିଙ୍ଗ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଜଯଲାଭ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ନଦୀ କୂଳରେ ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପାତ, ଅଶୋକାଙ୍କ ବିଜୟ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା | ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସାରା ଜୀବନ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଶୁଭେଚ୍ଛା ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ। ଅଶୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କଳିଙ୍ଗ ତାର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ପୁନସ୍ଥାପିତ କରି ନିଜର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା। ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ କଳିଙ୍ଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗୌରବର ଶିଖରରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା   ଯିଏକି ଗ୍ରୀକ୍ ରାଜା ଡେମେଟ୍ରିଅସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭାରତରୁ ବାହାର କରିଥିଲେ । ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଉଦୟଗିରି ପାହାଡ ଉପରେ ହାତି ଗୁମ୍ଫା (ହାତୀ ଗୁମ୍ଫା) ଉପରେ ଲେଖା ତାଙ୍କ ରାଜତ୍ୱର କାହାଣୀକୁ ଅଭିଲିଖିତ କରିଛି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦର ପ୍ରଥମ ତିନି ଶତାବ୍ଦୀରେ କଳିଙ୍ଗ ବିଦେଶରେ ଏହାର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ବଜାୟ ରଖିଥିଲା କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟ ନିଜେ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସମ୍ରାଟ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଓଡିଶା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚଜଣ ମୁଖିଆଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା। ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଯେତେବେଳେ ଚାଇନାର ଭ୍ରମଣକାରୀ ହ୍ୟୁଏନ୍ ସାଂ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତରେ ଆସିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ରାଜା ଶଶାଙ୍କ ଏବଂ ପରେ ରାଜା ହର୍ଷ ବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କ ଶାସନ ଅଧୀନରେ ଆସିଥିଲା   | ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସୋମବଂଶୀ ରାଜବଂଶ ଏହି ଦେଶରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ବୈତରଣୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଯାଜପୁର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା। ଏହିପରି ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଏବଂ ଜୈନ ଧର୍ମ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ପରିଦୃଶ ହୋଇନଥିଲେ ଯେତେବେଳେ ଯଯାତି କେଶରୀ କୌନଜ ଠାରୁ ଦଶ ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଇଥିଲେ | ସେ ଅଭିନବ ଯଯାତି ନଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଯାହାକି ସମୟକ୍ରମେ ଯାଜପୁରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା | ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର କେନ୍ଦ୍ର ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅବିନଭ ବାରଣାସୀ କଟକ ନାମରେ ପରିଚିତ କଟକକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଙ୍ଗ ରାଜାମାନେ ପ୍ରାୟ ତିନି ଶହ ପଚାଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଡିଶା ଶାସନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି ରାଜା ଏବଂ ଚାଲୁକ୍ୟ ରାଜବଂଶର ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ ହରିଚନ୍ଦନ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ପଞ୍ଚ କଟକ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚଟି ଦୁର୍ଗ ରାଜଧାନୀକୁ କୌଣସି ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ହିନ୍ଦୁ ରାଜ୍ୟ ଓଡିଶା ୧୫୬୮ ମସିହାରେ ମୁସଲମାନ ଶାସନ ଅଧୀନରେ ଆସିଥିଲା   ଯେତେବେଳେ ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ ବଙ୍ଗଳାର ସୁଲତାନ ସୁଲେମାନ କର୍ଣ୍ଣୀଙ୍କ ଠାରୁ ହାରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ଓଡ଼ିଶା ମୋଗଲ ଏବଂ ମରାଠାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ୧୮୦୩ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଆସିଲା। ଓଡିଶା ବୃହତ ବଙ୍ଗଳାର ଏକ ଅଂଶ ଗଠନ କଲା କିନ୍ତୁ ନିଜର ପୃଥକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ହରାଇଲା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ବେଙ୍ଗଲରୁ ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା ସେତେବେଳେ ରାଜଧାନୀ ପାଟନାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୩୬ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜଧାନୀ ଭାବରେ କଟକକୁ ନେଇ ଏକ ପୃଥକ ପ୍ରଦେଶ ହେଲା | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ନୂତନ ରାଜଧାନୀ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଅବଶ୍ୟ, ମୟୂରଭଞ୍ଜ ସମେତ ରାଜ୍ୟଗୁଡିକର ମିଶ୍ରଣ ସହିତ ରାଜ୍ୟ କେବଳ ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ରୂପ ନେଇଥିଲା।
ଓଡ଼ିଶାର କଳା ଏବଂ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଏକ ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା ରହିଛି | ପୂର୍ବର କୀର୍ତ୍ତିଗୁଡିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା | ଏକ ଅଶୋକ ସ୍ତମ୍ଭର ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ଶିବ ଲିଙ୍ଗରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଭାସ୍କରେଶ୍ବର ମନ୍ଦିରରେ ରଖାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଅଶୋକ ସ୍ତମ୍ଭର ସିଂହ ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜଧାନୀର ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅତୀତର ଗୌରବ ଇତିହାସକୁ ବଖାଣି ଥାଏ। ଖଣ୍ଡଗିରି ଏବଂ ଉଦୟଗିରିର ପଥର କଟା ଗୁମ୍ଫା ଏବଂ ଖାରବେଳଙ୍କ ଶିଳାଲିପି ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶା କଳାରେ ବିବର୍ତ୍ତନର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଗଠନ କରିଥିଲା   | ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ମିଳିଥିବା ନାଗ ଏବଂ ଯକ୍ଷ ଚିତ୍ର ଖାରବେଳଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗର ଅଟେ | ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟରେ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ର ଦୁର୍ଗ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡିଶାର ଆଉ ଏକ କୀର୍ତ୍ତି ଅଟେ।
ସପ୍ତମରୁ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶା ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର କଳା ଗୌରବର ଶିଖରରେ ଥିଲା। ବାଣପୁରର ଶୈଳୋଦ୍ଭବ ରାଜବଂଶ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପୁରାତନ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣକର୍ତ୍ତା।ଭୌମବଂଶ, ଷୋମବଂଶୀ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାବଂଶ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା | ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପର୍ଶୁରାମେଶ୍ବର ମନ୍ଦିର ହେଉଛି ସର୍ବପ୍ରଥମ ବିସ୍ତାରିତ ମନ୍ଦିର | ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଏକାଦଶ, ଦ୍ୱାଦଶ ଏବଂ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର କୋଣାର୍କରେ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଯଥା କ୍ରମେ ଓଡ଼ିଶାର ଗୌରବମୟ ଅତୀତର ନିରବ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଛିଡା ହୋଇଛି। ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ରାଜାରାଣୀ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ମୁକ୍ତେଶ୍ବର ମନ୍ଦିର, ଯାଜପୁରର ବିରଜା ମନ୍ଦିର, ଖିଚିଙ୍ଗରେ କିଚକେଶ୍ବରୀ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ରାଣୀପୁର-ଝରିଆଲ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଅନ୍ୟ କେତେକ ଉଦାହରଣ।
ଯୋଗଦାନ କରିଛନ୍ତିଃ
ସ୍ବର୍ଗୀୟ ପ୍ରଫେସର ବିଦୁ ଭୂଷଣ ଦାସ,
ପ୍ରଫେସର ତ୍ରିଲୋଚନ ମିଶ୍ର,
ଓଡ଼ିଶା ନଲେଜ୍ ହବ୍ (ଏଚୟୁବି)
ଡିସକ୍ଲେମର : ଏହା ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ଓ୍ୱେବ୍ ପୋର୍ଟାଲ ବିଷୟକ । ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଭାଗ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ସଂଯୋଜକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭାଗ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ବିବରଣୀ ପାଇଁ ଦାୟୀ ରହିବେ ।
