ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା ପାଉଥିବା ସୁଭଦ୍ରା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବୈମାତ୍ରେୟ ଭଗିନୀ । ସୁଭଦ୍ରା ବସୁଦେବଙ୍କ ଔରସରେ ରୋହିଣିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜାତ ହୋଇଥିଲେ ।[୧] ସୁଭଦ୍ରା ତୃତୀୟ ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଏହାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଔରସରେ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଜନ୍ମହୋଇଥିଲେ । ସେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ରୂପରେ ପୁଜା ହୁଅନ୍ତି ।
ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ ଦର୍ପଦଳନରେ ୧୨ଟି ଚକ ରହିଥାଏ ।[୩] ଏହି ୧୨ଗୋଟି ଚକ ଅହଙ୍କାର ଓ ଖରାପ ଗୁଣକୁ ଦଳନ କରିଥାଏ । ବନପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ 'ଏକାନଂଶୀ' ଦେବୀ ବୋଲି ମତ ଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ମଝିରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ । କାରଣ ସେହି ମହାଭାରତ ସମୟ ବେଳକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରିଥଲା । ଦେବୀ ଏକାନଂଶୀ ହେଉଛନ୍ତି ଚାମୁଣ୍ଡା। ସେ ଦର୍ପଦଳନ ରଥର ସୁରକ୍ଷା ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ପାର୍ଶ୍ୱଦେବୀ ଭାବେ ସ୍ଥାନିତ । ମହାନିର୍ବାଣ ତନ୍ତ୍ରରେ ମା ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ଦେବୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ । ଅର୍ଥାତ ଦେବା ସୁଭଦ୍ରା, ଦଶ ମହାବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ ଅଟନ୍ତି । ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମା' ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଯୋଗମାୟା ଆଦି ଶକ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଆଦି ଶକ୍ତି ହିଁ ଭୁବନର ଈଶ୍ୱରୀ ହେବା ସମ୍ଭବ । ଅନେକ ଆଲୋଚକ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ସ୍ଥମ୍ଭ ଭଳି ମନେକରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତମ୍ବେଶ୍ୱରୀ ବା ଖମ୍ବେଶ୍ୱରୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ମାତ୍ର ଭୁବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ବୈଷ୍ଣବ ଉପାସକମାନେ 'ସୁଭଦ୍ରା ପ୍ରାଣନାଥସ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥସ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମ' ଭାବେ ପୂଜା କରନ୍ତି ।[୪] ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର, ମା' ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସୁଦର୍ଶନ ରୂପୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଚତୁଃଷ୍ଟୟର ମନୋଜ୍ଞ ସମାହାର ଅଟନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଜଗନ୍ନାଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ସେଥିପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, 'ଜ'କାରଶ୍ଚ ଜଗନ୍ନାଥ, 'ଗ' କାରଶ୍ଚ ବଳଭଦ୍ର, ଭଦ୍ରା 'ନ' କାର ଭାବେନ, 'ଥ' କାରଶ୍ଚ ସୁଦର୍ଶନ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଜଗନ୍ନାଥ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମା'ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ଏହି ଚାରିମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଉପାସନା ଆରମ୍ଭ ଆଗରୁ ପ୍ରଥମେ ବାସୁଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି ମହାଭାରତର ନାରାୟଣୀୟ ଉପାଖ୍ୟାନରୁ ଜଣାଯାଏ । ଦ୍ୱିବ୍ୟୁହ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶଙ୍କର୍ଷଣ ଶିବରୂପେ ଗୃହୀତ ହେଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସୁଭଦ୍ରା ବିରାଜିତ ହେଲେ ।
ପଦ୍ମଯୋନି ମୁଖାଦ୍ୱାସ୍ଥାମ ତାଂ ନମାମି ହରିପ୍ରିୟାମ ।
ସୁଭଦ୍ରା ଚଣ୍ଡୀରେ ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଇତ୍ୟାଦି ସର୍ବଗୁଣରେ ଅଧିଶ୍ୱରୀ ହେଲେ ହେଁ ନାରାୟଣୀ ଭାବରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି । ମହାଭାରତ ସମୟରୁ ମା' ସୁଭଦ୍ରା ହିଁ ଏକାଂନସାରୂପେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଥିଲେ । ମହାଭାରତର ବିରାଟ ପର୍ବରେ ତାଙ୍କୁ ଯଶୋଦା ଗର୍ଭ ସମ୍ଭୁତ ବିଜୁଳି କନ୍ୟା ରୂପରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଛି । ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ନିଦ୍ରାଦେବୀ ରୂପେ ବିବେଚିତା । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ପରେ ସେ ଶାକ୍ତ ମତରେ ଦେବୀଭାବରେ ପରିଚିତ ନ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବ ମତ ଅନୁସାରେ ବିରାଜିତ ହୋଇ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର ଓ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଭଗ୍ନୀ ରୂପରେ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗୃହୀତ ହୋଇଛନ୍ତି । ବରାହମିହିର ତାଙ୍କ ବୃହତ ସଂହିତାରେ ଏକାଂନସୀ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଭେଦ କଳ୍ପନା କରି କହିଛନ୍ତି । ତେଣୁ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଶିଳାବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଶକ୍ତିଭାବେ ବିରାଜିତା ହୋଇଆସୁଛନ୍ତି । ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ସୁଦର୍ଶନ ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି । ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସହିତ ବନ୍ଧା ହୋଇଥାନ୍ତି । ଲିଙ୍ଗସ୍ୱରୂପ ସୁଦର୍ଶନ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସହିତ ରୁନ୍ଧା (ବନ୍ଧା) ହୋଇଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ।
↑ ୧୨ଟି, ଚକ. "ଏହି ରଥରେ ୧୨ଟି ଚକ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ". www.odishan.com. Retrieved 17 August 2016.
↑ ପାଣିଗ୍ରାହୀ (22 August 2016). ଡ. ଲେନିନ୍ ମହାନ୍ତି (ed.). ଜଗନ୍ନାଥ ଧର୍ମରେ ସୁଭଦ୍ରା ତତ୍ତ୍ୱ. ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସୂଚନା ଓ ଲୋକ ସମ୍ପର୍କ ବିଭାଗ. p. ୧୯୨.
