ଉତ୍କଳ ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ପୂର୍ବତନ କୁଳପତି ପ୍ରଫେସର ଅମିୟ କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଯେ ଏଯାଏ ଅନୁପଲବ୍ଧ ଥିବା 'ଦୁନ୍ଦୁଭି' ବହିଟିକୁ ସେ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆଣିଛନ୍ତି। ଏହା ସହିତ 'ରାଜ୍ୟ ସଂଗୀତ' ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିବା 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ'ର ଆଉ ଗୋଟିଏ ପାଠ ଆଲୋଚନାର ପରିସରକୁ ଆସିଛି।
ଏଇ ଅଗଷ୍ଟ ୭ ତାରିଖ ଦିନ 'ସମ୍ବାଦ'ର ସଂପାଦକୀୟ ପୃଷ୍ଠାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିବା 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ- କିଛି ତଥ୍ୟ' ଶୀର୍ଷକ ଲେଖା ସହ, ସେ 'ଦୁନ୍ଦୁଭି'ର ଯେଉଁ ପ୍ରଚ୍ଛଦ ପୃଷ୍ଠାର ଛବି ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଥିରୁ ସୂଚିତ ଯେ ଏହା 'ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ'ର ଏକ ସଂକଳନ। ଏହି ପ୍ରଥମ ସଂସ୍କରଣର ପ୍ରକାଶକାଳ ୧୯୩୧। ମୁଦ୍ରକ- ଗୋପୀନାଥ ପ୍ରେସ୍, ଭଦ୍ରକ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟ ଦୁଇଅଣା ମାତ୍ର। କିନ୍ତୁ ଏହି ଲେଖକ ଶ୍ରୀ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ କରି, ସେହି ପୁସ୍ତକଟିକୁ ପାଇ ପାରି ନାହିଁ। ଯାହା ସୂଚନା ମିଳିଛି, ସେ ସଂପର୍କିତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ନାହିଁ। ଏପରିକି 'ଦୁନ୍ଦୁଭି'ରେ ମୋଟ କେତୋଟି କବିତା ସଂକଳିତ ଏବଂ ଆଲୋଚ୍ୟ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ'ର କ୍ରମ ସେଥିରେ କ'ଣ, ସେ ତଥ୍ୟ ବି ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅନୁପଲବ୍ଧ।
ଏ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ 'ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ' ଶୀର୍ଷକରେ 'କାନ୍ତ ସାହିତ୍ୟମାଳା'ର ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଭାଗ ଅଛି। ସେହି ବିଭାଗରେ ମୋଟ ୩୩ଟି 'ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ' ସଂକଳିତ ହୋଇଛି। ସଂଗୀତଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ୮୧ରୁ ୧୧୩ ଏବଂ ପୃଷ୍ଠା ସଂଖ୍ୟା ୧୧୭୫ରୁ ୧୧୮୪। ତାହାର ପ୍ରଥମ ସଂଗୀତ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ'। କିନ୍ତୁ କ୍ରମ ୧୦୮ ଓ ପୃଷ୍ଠା ୧୧୮୩ରେ 'ପ୍ରଳୟ ଦୁନ୍ଦୁଭି' ଶୀର୍ଷକରେ ଗୋଟିଏ ସଂଗୀତ ସଂକଳିତ ହୋଇଛି। ତାହାର ପ୍ରଥମ ଧାଡ଼ି 'ବାଜ ମୋ ଦୁନ୍ଦୁଭି ମନ୍ଦ୍ର ତାନେ'। ମନେହୁଏ, 'ଦୁନ୍ଦୁଭି' ପୁସ୍ତକଟିକୁ ସଂକଳିତ କଲାବେଳେ, ତାହାରି ଅନୁସାରେ କାନ୍ତକବି ପୁସ୍ତକଟିର ନାମକରଣ କରିଥିଲେ। ହୁଏତ ସେ ଯାଏ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ' ତାଙ୍କ ମାନସିକତାରେ ବି ଅଗ୍ରପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଇ ନଥିଲା।
କିନ୍ତୁ 'ଦୁନ୍ଦୁଭି' ପ୍ରକାଶନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାକ୍ରମ ଖୁବ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କାରଣ, ୧୯୩୧ରେ ଏହା ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପରେ ହିଁ, ୧୯୩୨ରେ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ' ସଂଗୀତଟି ରେକର୍ଡ ପାଇଁ ଗୃହୀତ ହେଲା। 'ହିଜ୍ ମାଷ୍ଟର୍ସ ଭଏସ୍' (ଏଚ୍ ଏମ୍ ଭି) ଗ୍ରାମୋଫୋନ୍ କମ୍ପାନି ପାଇଁ ତାହାର ଗାୟକ ଥିଲେ ଗୋକୁଳ ମହାନ୍ତି। ଏହାହିଁ ହେଉଛି କାରଣ, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ଗାୟନ ଧାରାରେ 'ଘନଘନ ବନଭୂମି'କୁ ପରିଚିତ ଓ ଗୃହୀତ କରି ଦେଲା। ଏପରିକି ୧୯୬୧ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୮ ତାରିଖରେ କଟକ ଆକାଶବାଣୀ ପକ୍ଷରୁ ଏକ ସମବେତ ସଂଗୀତ ଭାବରେ ତାହାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲାବେଳେ, ସୁଖ୍ୟାତ ସଂଗୀତକାର ବାଳକୃଷ୍ଣ ଦାଶ ବି ଏହି "ଘନ ଘନ ବନଭୂମି"କୁ ଗ୍ରହଣ କରିନେଲେ।
କିନ୍ତୁ 'ଦୁନ୍ଦୁଭି'ରେ ସଂକଳିତ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ'ର ଏହି ଧାଡ଼ିଟି କ'ଣ ନିର୍ବିବାଦରେ ଗ୍ରହଣୀୟ? ଯଦି ଏହା ହିଁ ଅଭ୍ରାନ୍ତ, ତେବେ 'କାନ୍ତ ସାହିତ୍ୟମାଳା'ରେ କିପରି ଧାଡ଼ିଟି "ଘନ ବନଭୂମି ରାଜିତ ଅଙ୍ଗେ" ବୋଲି ମୁଦ୍ରିତ ହେଲା?
ଏ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ 'ଦୁନ୍ଦୁଭି'କୁ ମିଶାଇ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ'ର ମୋଟ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଦ୍ରିତ ସୂତ୍ର ଆମ ନିକଟରେ ଉପଲବ୍ଧ। ୧. ୧୯୧୩ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୨୮ ତାରିଖ ଦିନ ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ରାମଚଣ୍ଡୀଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ 'ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ'ର ଅଧିବେଶନ ଶେଷରେ ଏହା ପ୍ରଥମେ ଗାନ କରାଯାଇଥିଲା। ସେଥିରେ କିନ୍ତୁ "ଘନ ବନଭୂମି ରାଜିତ ଅଙ୍ଗେ" ବା "ଘନଘନ ବନଭୂମି ରାଜିତ ଅଙ୍ଗେ" ନଥିଲା; ଥିଲା "ଶ୍ୟାମଳ ବନରାଜି ରାଜିତ ଅଙ୍ଗେ"। ୨. ପ୍ରାୟ ସମକାଳରେ 'ମୁକୁର' ପତ୍ରିକାର ନଭେମ୍ବର-ଡିସେମ୍ବର ସଂଖ୍ୟାରେ ତାହା ହିଁ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା। ୩. 'ଦୁନ୍ଦୁଭି'ରେ, ୧୯୩୧ରେ ପ୍ରଥମେ ସଂକଳିତ ହେଲା 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ' ଏବଂ ସେଥିରେ ହିଁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ପଦଟି "ଘନ ଘନ ବନଭୂମି ରାଜିତ ଅଙ୍ଗେ" ଭାବରେ ମୁଦ୍ରିତ ହେଲା।
ଏଣୁ ଉପରୋକ୍ତ ସୂତ୍ର ବା ଉପରୋକ୍ତ ମୁଦ୍ରିତ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ସୂଚାଏ, ଯେ କାନ୍ତକବି ନିଜ ଜୀବଦ୍ଦଶାରେ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ'କୁ ନେଇ ଅନେକ ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏପରିକି, ତାହାକୁ କିଂଚିତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ବନ୍ଦେ ଭାରତ ଜନନୀ' ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ।
ଏଣୁ, କାନ୍ତକବିଙ୍କ ଜୀବଦ୍ଦଶାରେ ଚୁକ୍ତିନାମା ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଜୀବଦ୍ଦଶାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା 'କାନ୍ତ ସାହିତ୍ୟ ମାଳା'ର 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ' ହିଁ ସଂଗୀତଟିର କବିଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ରୂପ।
ଏ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ ଜଣେ ସର୍ଜନଶୀଳ କବି, ତାର ଜୀବଦ୍ଦଶାରେ ନିଜର ପ୍ରିୟ କୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ବାରମ୍ବାର ସଂମାର୍ଜିତ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବିଶ୍ୱର ବିଖ୍ୟାତ କବି ୱାଲଟ୍ ହ୍ୱିଟ୍ମାନ୍ (୧୮୧୯-୧୮୯୨)ଙ୍କ 'ଲିଭ୍ସ ଅଫ୍ ଗ୍ରାସ୍' ୧୮୫୫ରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସାରା ଜୀବନ ସେ ତାହାକୁ ବାରମ୍ବାର ସଂମାର୍ଜିତ ଓ ପୁନର୍ଲିଖିତ କରିଥିଲେ। ସେହିପରି ମହାଯୋଗୀ ଶ୍ରୀଅରବିନ୍ଦ ତାଙ୍କର ବିଖ୍ୟାତ ମହାକାବ୍ୟ 'ସାବିତ୍ରୀ'କୁ ପ୍ରାୟ ୧୮ ଥର ପୁନର୍ଲିଖନ କରିଥିବାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅଛି।
ଏ ଦୃଷ୍ଟିରୁ 'ଦୁନ୍ଦୁଭି'ରେ ସଂକଳିତ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ' ଓ 'କାନ୍ତ ସାହିତ୍ୟ ମାଳା'ରେ ସ୍ଥାନିତ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ'ର ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ରହିଛି। 'ଦୁନ୍ଦୁଭି'ରେ ଏହି ପଦର ପ୍ରଥମ ଧାଡ଼ି 'ଘନଘନ ବନଭୂମି' ଥିବାବେଳେ 'କାନ୍ତ ସାହିତ୍ୟ ମାଳା'ର ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟକୁ ଏହା 'ଘନ ବନଭୂମି'ରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି। ତାହା ହିଁ ସଂଗୀତଟିର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ରୂପ। ତେଣୁ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଧରି ଏ ନେଇ ବିବାଦ ରହିଆସିଛି।
ଏଣୁ ଏ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ- ମୂଳ, ତଥା କବିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ରଚନା କେଉଁଟି? 'ଦୁନ୍ଦୁଭି'ର ପାଠ ନା 'କାନ୍ତ ସାହିତ୍ୟମାଳା'ର ପାଠ? ଏ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଚିନ୍ତାଜନକ ବିଷୟ ଏହି ଯେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ସୂଚନା ଓ ଲୋକସଂପର୍କ ବିଭାଗ ପକ୍ଷରୁ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ପ୍ରଦତ୍ତ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ'ର ପାଠ ଏବଂ 'ଉତ୍କଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ'ର ସଦ୍ୟତମ ରଥଯାତ୍ରା ସଂଖ୍ୟା (ଜୁଲାଇ, ୨୦୨୦)ରେ ମୁଦ୍ରିତ ପାଠ, କେଉଁଟି ବି ଏ ଦୁଇ ପାଠ ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମେଳ ଖାଉ ନାହିଁ।
ଏଣୁ 'ଘନଘନ' ପଦକୁ ନେଇ ଏ 'ଘନ ଘନ ବିବାଦ'ର ସମାଧାନପାଇଁ, ସରକାର ତୁରନ୍ତ ଏକ ବିଶେଷଜ୍ଞ କମିଟି ଡାକି ଶୁଦ୍ଧପାଠଟିକୁ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ।
