ଉପକ୍ରମ : କେଉଁ ସୁଦୂର ଅତୀତ କାଳରେ ବାଟ ପାର୍ଶ୍ବସ୍ଥ ଏକ ବୃକ୍ଷ ଶାଖାରେ ବସି ମୂଳଛେଦନ କରୁଥିବା ମୂର୍ଟ କାଳିଦାସ ସରସ୍ବତୀଙ୍କ ଅପାର କରୁଣା ବଳରେ ମହାପଣ୍ଡିତ ହୋଇପାରିଥିଲେ ବୋଲି କାହାଣୀ ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି । ଭୋଜକନ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଲାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ବିଦ୍ୟାଧୟନ ନିମନ୍ତେ ସେ କୌଣସି ପାଠଶାଳାରେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ହୋଇ ନ ଥିଲେ । କାରଣ, ରାଜତନ୍ତ୍ର ଯୁଗରେ ଶିକ୍ଷା କେବେ ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୋଇ ନ ଥିଲା । ଏହା କେବଳ ଆବଦ୍ଧ ଥିଲା, ସନ୍ତାନ୍ତ ବା ଅଭିଜାତ ଏବଂ ସାମନ୍ତ ବା ରାଜ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ । ତେଣୁ ସରସ୍ବତୀଙ୍କର କରୁଣାର ଧାର ଜ୍ବଚିତ ସାଧାରଣ ଲୋକର ଭାଗ୍ୟରେ ଯୁଟୁଥିଲା; ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବାସଗୃହ ଭଳି ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକର ଏକ ମୌଳିକ ଅଧୁକାର । ତେଣୁ ଦେଶର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ କିଭଳି ସାକ୍ଷର ବା ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇପାରିବ, ସେଥିପାଇଁ ସରକାର ଯବାନ । ସେହି ପ୍ରଯର ଅଂଶ ହେଉଛି ସାକ୍ଷରତା ଅଭିଯାନ ।
ସାକ୍ଷରତା ଅଭିଯାନ କଅଣ : ଆଜିକୁ ଅର୍ଦ୍ଧଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବେ ବ୍ରିଟିଶ ନିଗଡ଼କୁ ଛିନ୍ନ କରି ଭାରତ ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ନୂତନ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଦେଶରେ ଶତକଡ଼ା ୮୩ ଭାଗ ଲୋକ ଥିଲେ ନିରକ୍ଷର । ଏକ ନୂତନ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖୁଲାବେଳେ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସହିତ ଅଶିକ୍ଷା ଥିଲା ପ୍ରଧାନ ଅନ୍ତରାୟ । ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିବାର ବୟସ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ବୟସ୍କ ନରନାରୀଙ୍କୁ କିଭଳି ସାକ୍ଷର କରାଯାଇ ପ୍ରଗତିର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାମିଲକରାଯିବ, ଏହା ହିଁ ଥିଲା ଯୋଜନା ପ୍ରଣୟନକାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ । ସେଥିପାଇଁ ପୌଢ଼ ଶିକ୍ଷା (Adult Education) ବା ନବସାକ୍ଷର ଯୋଜନା ନାମରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ସହାୟତାରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରାଗଲା । ବହୁ ବର୍ଷ ଚାଲିବା ପରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ଓ ଫଳପ୍ରଦ । କରିବା ନିମନ୍ତେ ଗତ ୧୯୯୮ ମସିହାରୁ ପୌଢ଼ ଶିକ୍ଷା ସ୍ଥାନରେ 'ଜାତୀୟ ସାକ୍ଷରତା ମିଶନ (National Literacy Mission)ନାମରେ ଏକ ନୂତନ ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଉଛି । ୧୫ରୁ ୩୫ ବର୍ଷ ବୟସର ସମସ୍ତ ନରନାରୀଙ୍କୁ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବରେ ସାକ୍ଷର କରାଯାଇବା ହେଉଛି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଲକ୍ଷ୍ୟ । ସୁଖର କଥା, ଗତ ୨୦୧୧ର ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଦେଶର ସାକ୍ଷରତା ହାର ଏବେ ଶତକଡା ୭୪.୦୪ ରେ ପହଞ୍ଚି ପାରିଛି । ବିଗତ ଦଶ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅଭିବୃଦ୍ଧିର ହାର ହୋଇଛି ଶତକଡା ୧୩ଭାଗ ।
ସାକ୍ଷରତା ଅଭିଯାନର ଉପଯୋଗିତା : ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ 'ଗଣ' ବା ଜନସାଧାରଣ ହେଉଛନ୍ତି ଶାସନର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ସେହିମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧୁମାନେ ହୁଅନ୍ତି ଦେଶର ଭାଗ୍ୟନିୟନ୍ତା । ତେଣୁ ଦେଶର କୋଟି କୋଟି ଜନତା ଯଦି ଅଶିକ୍ଷା-ଅନ୍ଧକାରରେ ବୁଡ଼ି ରହନ୍ତି, ତେବେ ଦେଶର ପ୍ରଗତି ହେବ ବିଡ଼ମ୍ବିତ । ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ତାତ୍ତିକ ବିଚାରରେ 'ଅକ୍ଷର' ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମତୁଲ୍ୟ । ଅକ୍ଷରକୁ ଚିହ୍ନିବାର ଅର୍ଥ ବ୍ରହକୁ ଚିହ୍ନିବା ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଏ । ସୁତରାଂ ଦେଶର କୋଟି କୋଟି ଲୋକଙ୍କୁ ନିରକ୍ଷର ରଖ୍ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଦର୍ଶନରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବା ଯେ କୌଣସି ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷେ ଏକ ନୈତିକ ଅପରାଧ ଅଟେ ।
ସ୍ବାଧୀନ ଦେଶର ଜଣେ ନିରକ୍ଷର ବ୍ୟକ୍ତି ଆପଣାର ରାଜନୈତିକ ତଥା ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧୁକାରକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଦେଶର ନୀତି ନିୟମ ତଥା ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଣୀତ ବିଭିନ୍ନ ଉନ୍ନୟନମୂଳକ ଯୋଜନା ବିଷୟରେ ଅବହିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ଅଶିକ୍ଷା ବଶତଃ ସେ ଆପଣାର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ମନୋଭାବକୁ ଯାବୋଡ଼ି ଧରି ଆଧୁନିକତାକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ ନାହିଁ ।
ଅପର ପକ୍ଷରେ ଦେଶର ନାଗରିକମାନେ ସାକ୍ଷର ହେଲେ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ଆଇନ୍କାନୁନ ଓ ନୀତି ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିପାରିବେ ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପତ୍ର ପତ୍ରିକା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଚାରିତ ସରକାରୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀକୁ ଅନ୍ୟ କାହାର ସାହାଯ୍ୟ ବିନା ନିଜେ ନିଜେ ପାଠ କରି ପାରିବେ । ନିଜର ଜମିବାଡ଼ି ସଂପର୍କୀୟ ଦଲିଲପତ୍ରକୁ ସେମାନେ ପାଠକରିପାରିବେ ଓ ସହଜରେ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିବେ ମଧ୍ୟ । ମାପ, ଓଜନ, ଦୂରତ୍ବ ଓ ଟଙ୍କା ପଇସା ଦେଣ ନେଣରେ ନିର୍ଭୁଲ ହିସାବ ରଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବେ । ଆପଣାର ଅଜ୍ଞତାବଶତଃ ରାଜନୈତିକ ଟାଉଟର, ଖଳ ଓ ଅସାଧୁ ପ୍ରକୃତିର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ବାରା ସେମାନେ ପ୍ରତାରିତ ହେବେ ନାହିଁ । ଆପଣାର ଅଧିକାର ବିଷୟରେ ସଚେତନ ହୋଇ ଅନ୍ୟାୟ ଅବିଚାର ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିପାରିବେ ଓ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରତିବାଦ କରିପାରିବେ । ସର୍ବୋପରି ନିରକ୍ଷରତାବଶତଃ ସେମାନେ ନିଜକୁ ନ୍ୟୁନ ଓ ଅସହାୟ ଜ୍ଞାନ କରି ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବେ ନାହିଁ । ସେମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସେମାନଙ୍କଠାରେ ଆମ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରିବ ।
ସରକାରଙ୍କ ସାକ୍ଷରତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ : ୧୫ରୁ ୩୫ ବର୍ଷ ବୟସର ନିରକ୍ଷର ନରନାରୀଙ୍କୁ ସାକ୍ଷର କରାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସରକାର ଏକ ବ୍ୟାପକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ହାତକୁ ନେଇଛନ୍ତି । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାକ୍ଷରତା ହେଉଛି। ସରକାରଙ୍କର ଅଭିପ୍ରାୟ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଜିଲ୍ଲାକୁ ଏଥିପାଇଁ ହାତକୁ ନିଆଯାଉଛି । ଓଡ଼ିଶାରେ ଅବିଭକ୍ତ ସୁନ୍ଦରଗଡ, କଳାହାଣ୍ଡି, କେନ୍ଦୁଝର, ଗଞ୍ଜାମ ଓ ଢ଼େଙ୍କାନାଳ ପ୍ରଭୃତି ଜିଲ୍ଲାକୁ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏହି ଯୋଜନାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରି କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲୁରହିଛି । ଜିଲ୍ଲାସ୍ତରରେ ଜିଲ୍ଲାପାଳମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସାକ୍ଷରତା ମିଶନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଜଣେ ଅତିରିକ୍ତ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ହେଉଛନ୍ତି ସଂପାଦକ । ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ଶିକ୍ଷକ, ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନମାନଙ୍କୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଇଥାଏ । ସେମାନେ ଅବସର ସମୟରେ ନିରକ୍ଷରମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଆନ୍ତି । ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ଏଥିପାଇଁ ବିନାମୂଲ୍ୟରେ ମୁଦ୍ରିତ ପୁସ୍ତକ ଓ ଶିକ୍ଷା ଉପକରଣମାନ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଉଛି ।
ସରକାରଙ୍କ ଯୋଜନା ହେଉଛି Education for All ଏବଂ ଗ୍ଲୋଗାନ ହେଉଛି। "Each one teach one" । ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକ ନିଜର ଅବସର ସମୟରେ ଅତି କମ୍ରେ ଜଣେ ନିରକ୍ଷରକୁ ସାକ୍ଷର କରିବା ଉଚିତ୍ । ତା'ହେଲେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ଯୋଜନାଟି ସଫଳ ହୋଇପାରିବ । ସରକାର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଟି ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିବା ନିମନ୍ତେ ପାଲା, ସଂଗୀତ, ଦାସକାଠିଆ, ପଥପ୍ରାନ୍ତ ନାଟକ, ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ରେଡ଼ିଓ ଓ ଦୂରଦର୍ଶନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିୟମିତ ପ୍ରଚାର କରୁଛନ୍ତି ।
ଯୋଜନାର ଦୋଷ ତ୍ରୁଟି : ସରକାର ଏହି ଭଳି ଏକ ମହତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବିପୁଳ ଅର୍ଥ ବ୍ୟୟ କରୁଛନ୍ତି, ଏହାର ସଦ୍ବିନିଯୋଗ ହୋଇପାରୁ ନାହିଁ ଏବଂ ଏଥିରୁ ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ ଅସାଧୁ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ଅନୁଷ୍ଠାନମାନେ ଆତ୍ମସାତ କରି ଦେଉଛନ୍ତି । ଦେଶର ଦରିଦ୍ର କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକ ପରିବାର ତଥା ଆଦିବାସୀ ଓ ହରିଜନ ସଂପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ନିରକ୍ଷରତା ଅଧୁକ । ସେମାନେ ଶ୍ରମକରି ପେଟ ପୋଷନ୍ତି । ତେଣୁ ବିଦ୍ୟା ଶିକ୍ଷା ଦିଗରେ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ଆଗ୍ରହ ନ ଥାଏ କିମ୍ବା ଅବସର ମଧ୍ୟ ନ ଥାଏ । ସାରା ଦିନର ଶ୍ରମଜନିତ ଶାରୀରିକ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲଜା ଅକ୍ଷର ଶିକ୍ଷା ଦିଗରେ ସେମାନଙ୍କର ପଥରୋଧ କରିଥାଏ । ଫଳରେ ଏହି ଯୋଜନାର ସୁଫଳ ସେମାନେ ଲାଭକରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଉଛି ଯେ, ଗଣଶିକ୍ଷା ଯୋଜନା ମାଧ୍ୟମରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ସାକ୍ଷର କରାଯାଉଛି ସାକ୍ଷରତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯଥାର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Post Literacy Programme) ଅଭାବରୁ ଆୟତ୍ତ କରିଥିବା ବିଦ୍ୟାକୁ ସେମାନେ ଭୁଲିଯାଉଛନ୍ତି । ଫଳରେ ଏ ଦିଗରେ ବ୍ୟୟ କରାଯାଇଥିବା ଅର୍ଥ ନିଷ୍ପଳ ଓ ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଉଛି ।
ଶେଷକଥା : ଗୋଟିଏ ସ୍ବାଧୀନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେଶରେ ଜଣେ ନାଗରିକର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ ଓ ସ୍ବାଭିମାନ ହେଉଛି ତା'ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆମ୍ବିକ ସଂପରି । ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ବାଭିମାନରେ ଜାତୀୟ ସ୍ବାଭିମାନ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ଜଣେ ନିରକ୍ଷର ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଅଜ୍ଞତାବଶତଃ ଅପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବା ଏବଂ ନିଜର ନାମ ସ୍ବାକ୍ଷର କରି ନ ପାରି ଟିପଚିହ୍ନ ଲଗାଇବା ତା ପକ୍ଷେ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବବାଧକ ନୁହେଁ ବରଂ ଲଜ୍ଜାକର । ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ନିରାକରଣ ନିମନ୍ତେ ଜାତୀୟ ସାକ୍ଷରତା ଯୋଜନା ଅବଶ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ । ଏଥିରେ ସରକାର ଯେତେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଆନ୍ତରିକତା ପ୍ରକାଶ କରିବେ, ଜନସାଧାରଣ ସେତିକି ସହଯୋଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
