ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ସୋନପୁରକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ସହର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ | ୧୬୬୪ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମିଶ୍ରଙ୍କ କୋଶଳାନନ୍ଦ କାବ୍ୟରେ ସୋନପୁରର ସହରକୁ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବାରାଣାସୀ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପଶ୍ଚିମ ଓଡିଶାର ଚୌହାନ ଶାସନର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ରାମଦେବଙ୍କ ସମୟରେ ସୋନପୁର ଚୌହାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଆସିଥିଲା କିନ୍ତୁ ସୋନପୁର ୧୭ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧରେ ଏକ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିଲା ଏବଂ ମଦନ ଗୋପାଳ ଦେବ ଏହାର ରାଜା ଥିଲେ। ରାଜକବି କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମିଶ୍ରଙ୍କ କବିତାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଚୌହାନ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ସୋନପୁରରେ ଅନେକ ମନ୍ଦିର ଥିଲା। ସୋମବଂଶୀ ସନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ | ସୋମବଂଶୀ ରାଜା ଜନ୍ମେଜୟ (୮୫୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ- ୮୮୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଙ୍କର ୧୭ ତମ ବର୍ଷରେ ପ୍ରକାଶିତ ତମ୍ବା ପ୍ଲେଟରେ ଲେଖାଥିଲା ଯେ 'ଶ୍ରୀ କେଶବ' ଏବଂ 'ଆଦିତ୍ୟ ଦେବ'ଙ୍କର ମନ୍ଦିରଗୁଡିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା । ଏହି ଶିଳାଲେଖ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୋନପୁର ସହରର କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାମ୍ବେଶ୍ୱରୀ କିମ୍ବା ଖମ୍ବେଶ୍ବରୀ ନିକଟରେ ମିଳିଅଛି | ରାଜଧାନୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁରରୁ ତୃତୀୟ ଶାସନ କାଳରେ ସୋମବଂଶୀ ଶାସକ ଯଯାତି ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କର ମାରାଂଜମୁରା ତମ୍ବା ପ୍ଲେଟ୍ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିରଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଏହି ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ।
ସୋନପୁରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିବା ଶିଳାଲେଖ ବହୁତ ଅଦ୍ଭୁତ | ସେଠାରେ ଅନେକ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି, ଯାହା ସହରର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ | ୧୪ ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚୌହାନ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୋନପୁରର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କୌଣସି ସୂଚନା ନାହିଁ | ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପରମ୍ପରା ହୁଏତ ସୋନପୁରରେ ଜାରି ରହିଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଖରେ କୌଣସି ଲିପିବଦ୍ଧ କିମ୍ବା ସ୍ଥାପତ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ | ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଏହା ଉପରେ ଅଧିକ ତଥ୍ୟ ଦେଇପାରେ | ସୋନପୁରରେ ରହିଥିବା ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ମନ୍ଦିର ଚୌହାନ ଶାସନ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା | ସେମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତିଛବିଗୁଡିକ ଆଧାରରେ, ସୋନପୁରର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ତିନୋଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ ଯଥା ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ ଏବଂ ଶାକ୍ତ ମନ୍ଦିର | ଏହା ବ୍ୟତୀତ ହନୁମାନ ଏବଂ ଶସୀସେନାଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ କେତେକ ମନ୍ଦିର ଅଛି ଯାହାକି ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ | ସୋନପୁରର ବର୍ତ୍ତମାନର ଶୈବ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମେରୁଙ୍କ ମନ୍ଦିର ବହୁତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ | ଏହା ମହାନଦୀ ଏବଂ ତେଲ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ତେଲ ନଦୀର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ | ଏହା ସହରର ଉପରି ଭାଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ | ମନ୍ଦିରର ତିଥିରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଭିନ୍ନ ମତ ଦିଅନ୍ତି | ବି.ସି.ମଜୁମଦାରଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଯଦିଓ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ ମହାରାଜା ମଦନ ଗୋପାଳ ସିଂଦେଓ (୧୬୩୦-୧୬୬୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମେରୁ ମହାଦେବ ବହୁତ ପୂର୍ବରୁ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି | କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ଏହା ମହାରାଜ ମଦନଗୋପାଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାରାଜା ଲାଲ ସାହେବ (୧୬୬୦-୧୬୮୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଙ୍କ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା।
ଓଡ଼ିଶା ନଲେଜ୍ ହବ୍ (ଏଚୟୁବି)
ଡିସକ୍ଲେମର : ଏହା ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ଓ୍ୱେବ୍ ପୋର୍ଟାଲ ବିଷୟକ । ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଭାଗ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ସଂଯୋଜକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭାଗ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ବିବରଣୀ ପାଇଁ ଦାୟୀ ରହିବେ ।
