ଉପକ୍ରମ : ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନପିପାସୁ ଶିକ୍ଷିତ ମାନବ ପକ୍ଷେ ପୁସ୍ତକ ହେଉଛି ଏକ ମହାମୂଲ୍ୟ ସଂପଦ । ଜ୍ଞାନଦୀପ୍ତିରେ ଜାଜ୍ଜଲ୍ୟମାନ ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ରଟି ସହିତ ଜଗତର କୌଣସି ପାର୍ଥିବ ଐଶ୍ବର୍ଯ୍ୟ ତୁଳନୀୟ ନୁହେଁ । ବହୁ ବର୍ଣ୍ଣ, ବହୁ ରୂପ ଏବଂ ବହୁବିଧ ଭାବସଂପଦକୁ ନେଇ ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଚିନ୍ତା ଓ ଚେତନାକୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ କରିଥାଏ । ଲିଖନକଳାର ଉଭବ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଅତୀତର ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ଚିନ୍ତାଶୀଳ ମନୀଷୀମାନଙ୍କର ସାଧନାଲବଧ ତତ୍ତ୍ବ ଏବଂ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସ୍ମୃତିସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ସେଥିପାଇଁ ପୃଥିବୀର ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ସାରସ୍ବତ କୃତି ବେଦକୁ 'ସୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମୃତପାତ, ତାମ୍ରଫଳକ, ପ୍ରସ୍ତରଗାତ୍ର, ଭୂର୍ଜପତ୍ର ଓ ତାଳପତ୍ର ଦେହରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହେଲା । ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ବିଜ୍ଞାନର ବିକାଶ ସହିତ ମୁଦ୍ରାଯନ୍ତ୍ରର ପ୍ରସାର ଫଳରେ ଲିଖନ ଓ ମୁଦ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସହଜ ଓ ସୁଗମ ହୋଇଉଠିଛି । ତା' ଫଳରେ ପ୍ରତିଦିନ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ପୁସ୍ତକ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ବିପ୍ଳବ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି ।
ପୁସ୍ତକ ନିର୍ବାଚନର ଆବଶ୍ୟକତା : ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱଳ୍ପ ଜୀବନକାଳ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ମନୀଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଲିଖୁତ ଅସୁମାରି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ପଢ଼ି ଶେଷ କରିବା କେବେ ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ । ଆଜି ଆଉ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ଓ ଗ୍ରନ୍ଥକାରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସୀମିତ ହୋଇ ରହିନାହିଁ । ପୁସ୍ତକର ରାଜ୍ୟ କ୍ରମେ ବିଶାଳରୁ ବିଶାଳତମ ହେବାକୁ ଯାଉଛି । ସୁତରାଂ ଜ୍ଞାନପିପାସୁ ପ୍ରାଣକୁ ପରିତୃପ୍ତ କରିବା ନିମନ୍ତେ କେବଳ ସୁନିର୍ବାଚିତ ପୁସ୍ତକ ଅଧ୍ୟୟନ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ଗ୍ରନ୍ଥ ମାତ୍ରେ ଯେ ଜ୍ଞାନର ଆକର ଏହା ଭାବିବା ସମୀଚୀନ ନୁହେଁ । ଏଭଳି ବହୁ ପୁସ୍ତକ ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ମନୁଷ୍ୟର ନୈତିକତା ବିରୋଧୀ ଏବଂ କ୍ଷତିକାରକ । ଏଗୁଡ଼ିକ ପାଠକଲେ ମନୁଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନାର୍ଜନର ମହତ ଆକାଂକ୍ଷା ବିର୍ଭୂତ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମନ କଳୁଷିତ ଏବଂ ବିଷାକ୍ତ ହୋଇପଡ଼େ । ପୁନଶ୍ଚ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା, ବୃତ୍ତି ଏବଂ ବୟସର ବିଚାର ଅନୁଯାୟୀ କେଉଁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ପୁସ୍ତକ ଆମ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ, କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ଉରମଭାବେ ବିବେଚନା ନକଲେ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ ଅଭିଳାଷ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯିବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ ।
ପୁସ୍ତକ ପାଠର ଉପାଦେୟତା : ଶିକ୍ଷିତ ମାନବ ବହୁମୁଖୀ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ପୁସ୍ତକ ପାଠ କରେ । ଜ୍ଞାନାର୍ଜନକୁ ସୁଳତଃ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ ଏବଂ ଚିତ୍ତବିନୋଦନର ଆକାଂକ୍ଷା ଏଥିସହିତ ସଂଶ୍ଚିଷ୍ଟ । କଠୋର ଶାରୀରିକ ଶ୍ରମ ବା ଗଭୀର ମାନସିକ ଅଧୟନ ଶେଷରେ ଗଳ୍ପ, ଉପନ୍ୟାସ ଏବଂ କବିତା ଭଳି ରସାଳ ସାହିତ୍ୟ ପାଠକରି ଚିତ୍ତବିନୋଦନ କରିବା ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟ ଜୀବନରେ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଲକ୍ଷଣ ରୂପେ ଦେଖାଦେଇଛି । ଅପର ପକ୍ଷରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ଶସ୍ତା ଓ ଅର୍ଥହୀନ ଉପନ୍ୟାସ, ଗନ୍ଧ ଏବଂ କବିତା ପୁସ୍ତକ ପ୍ରଣୀତ ହେଉଛି । ଏହାଦ୍ୱାରା କେବଳ ମନୁଷ୍ୟ ସାମୟିକ ଆମୋଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି । ସବୁ ଦେଶରେ ଏବଂ ସବୁ ଯୁଗରେ ସଭ୍ୟ ମାନବ ଆପଣାର ମାନସିକ ବିକାଶ ଓ ପରିପୁଷ୍ଟି ଲାଗି ଭାବକୈନ୍ଦ୍ରିକ ଓ ଚିନ୍ତାଦ୍ୟୋତକ ଗ୍ରନ୍ଥ ନିର୍ବାଚନ କରିଥାଏ । ଗବେଷଣା କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟାପୃତ ଥିବା ପରିଶ୍ରାନ୍ତ ବିଜ୍ଞାନ ଛାତ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଆଲୋଚନା ଦ୍ବାରା ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରୁଥିବା ସୁଲେ ସାହିତ୍ୟସେବୀ ପାଠକମାନେ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ପର୍କୀୟ ପୁସ୍ତକ ପାଠକରି ବିଶ୍ୱଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ କାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସମ୍ୟକ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଛାତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପୁସ୍ତକ ପଠନ ଏକାନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ।
ନିର୍ବାଚନ ପଦ୍ଧତି : ମାନବ ଜୀବନ ଉପରେ ପୁସ୍ତକ ପାଠର ପ୍ରଭାବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପକ ଅଟେ । ସଭ୍ୟ ମାନବର ଭବିଷ୍ୟତ ଜୀବନ ଏହାରି ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ ଗଢ଼ିଉଠେ । ମାନବ ଶିଶୁର ମନ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ବିଜ୍ଞାନ, ଶିଳ୍ପ କଳା ଏବଂ କାବ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ପରିଚିତ ହେବାର ଯେଉଁ ଦୁର୍ନବାର ଆକାଂକ୍ଷା ଥାଏ, ତାକୁ ସୁନିର୍ବାଚିତ ପୁସ୍ତକ ଜରିଆରେ ପୂରଣ କରାନଗଲେ ତା'ର ଫଳ ବିଷମୟ ହୁଏ । ବୟସ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟତାର ତାରତମ୍ୟ ନେଇ ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କରି ସେଥିରୁ କେବଳ ଉପଯୋଗୀ ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ପାଠ କରିବାକୁ ହେବ । ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ପକ୍ଷେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପାଠ୍ୟ ପୁସ୍ତକର ବାହାରେ ଚରିତ୍ର ଗଠନ ଉପଯୋଗୀ ନୀତିମୂଳକ ଗ୍ରନ୍ଥ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଜୀବନ ଗଠନର ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଜୀବନ କାହାଣୀ ଅଧ୍ୟୟନ ଏକାନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ । ଆଜିକାଲି ଛାତ୍ରଜୀବନରେ ଅପରାଧମୂଳକ ପୁସ୍ତକ ପଠନ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ପ୍ରବଳ ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ତା'ର ପରୋକ୍ଷ ପ୍ରଭାବ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷତିକାରକ । ଏହି ରୋମାଞ୍ଚକର ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ ପାଠକଲେ ତାହା ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବେଳେ ବେଳେ ବହୁ ଗୁରୁତର ଅପରାଧମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରି । ସେମାନଙ୍କୁ ବିପଥଗାମୀ କରିପକାଏ ।
ଆମ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଜାତୀୟ ଉନ୍ନତିର ପରିପନ୍ଥୀ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଦୋଷ ଅସ୍ଥିମଜାଗତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି । ଦୀର୍ଘକାଳର ପରାଧୀନତା ବଶତଃ ଆମ ଶିକ୍ଷିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସ୍ୱଭାବତଃ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟାଭିମୁଖୀ ଅଟନ୍ତି । ଭାରତବର୍ଷ ଭଳି ଏକ ସୁପ୍ରାଚୀନ ଦେଶର ବିରାଟ ଐତିହ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଆମର ମାନସିକ ସଂଯୋଗ କ୍ରମଶଃ ଊଣା ହୋଇଯାଉଛି । ସ୍ବଦେଶର ମୃତ୍ତିକା ସହିତ ପରିଚୟ ନ ଘଟିଲେ ଆମର ଚିନ୍ତାଶକ୍ତି ଦୈନ୍ୟପୀଡ଼ିତ ହେବ । ପୁସ୍ତକ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ତଥା ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଏଥିପ୍ରତି ସଚେତ ହେବା ସର୍ବାଦୌ ବାଞ୍ଛନୀୟ । ଯାହା ଉନ୍ନତ ରୁଚି, ଆଦର୍ଶ ମାନବିକତା, ଉଚ୍ଚତର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ତଥା ଜ୍ଞାନବଦ୍ଧନର ପରିପୋଷକ, ସେଇଭଳି ପୁସ୍ତକ ସେମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ନିର୍ବାଚିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ଯ ଯୁଗରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ପୁସ୍ତକ ନିର୍ବାଚନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ବାଧୀନତା ଦିଆଯିବା ପାଇଁ କେତେକ ଯୁକ୍ତି ଉତ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରିଣତ ବୟସ ଏବଂ ମାନସିକ ଶକ୍ତିର ପରିପୁଷ୍ଟି ନ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ବାଧୀନ ରୀତିରେ ପୁସ୍ତକ ନିର୍ବାଚନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷତିକାରକ ଅଟେ । ବାଳକ ବାଳିକାମାନଙ୍କ ପକ୍ଷେ ଯୌନତତ୍ତ୍ବ ସମ୍ବଳିତ ପୁସ୍ତକ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ୍ କି ଅନୁଚିତ ତାହା ଏବେ ଏକ ଦୃଦ୍ବାତ୍ମକ ବିଷୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ତଥାପି ଉତ୍ତେଜନାମୂଳକ ଶସ୍ତା ସାହିତ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଜନୀୟ । ତେବେ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରଣୟନ ଏବଂ ପ୍ରକାଶନ ଉପରେ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖାଯାଇ ତାହା କେଉଁ ଶ୍ରେଣୀର ପାଠକମାନଙ୍କ ଉପଯୋଗୀ, ସେଥିରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରହିବା ଅବଶ୍ୟ କାମ୍ୟ । ଅପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ପାଠକ ପାଠିକାମାନେ ପୁସ୍ତକ ନିର୍ବାଚନ ଦିଗରେ ଶିକ୍ଷକ, ବିଶିଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷାବିତ, ଗୁରୁଜନ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ପାଠାଗାରମାନଙ୍କଠାରୁ ପରାମର୍ଶ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଆଧୁନିକ ପାଠାଗାରମାନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପୁସ୍ତକର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଏବଂ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପାଠକମାନଙ୍କର ପୁସ୍ତକ ନିର୍ବାଚନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସରଳ ଓ ସହଜ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଶେଷକଥା : ଆଦର୍ଶ ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ ଭଳି ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଆମର ମନ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ଲୀକି, କାଳିଦାସ, ଭବଭୂତି, ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ କବି ହୋମର, ସେସପିଅର ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମନୀଷୀଗଣ ପୃଥିବୀରୁ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନିଜର ଗ୍ରନ୍ଥ ଜରିଆରେ ପାଠକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଚିର ଅମର । ଶାଶ୍ବତ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ତଥା ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟର ଉଦ୍ଗାତା ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ରଚନାବଳୀ ଏବେ ମଧ୍ୟ ମାନବ ସମାଜକୁ ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଅଛି । ତେଣୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ପୁସ୍ତକ ନିର୍ବାଚନରେ ଯାହା ମାନବ ଜୀବନର ପ୍ରଜ୍ଞାବଦ୍ଧକ, ଚିନ୍ତାଦ୍ୟୋତକ, ଶାନ୍ତି ଓ ସହନଶୀଳତାର ଉତ୍କର୍ଷ ସାଧକ ସେହିଭଳି ପୁସ୍ତକମାନ ପାଠ କରି ନିଜର ସ୍ବ ଜୀବନ କାଳକୁ ସାର୍ଥକ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
