କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କଳିଙ୍ଗ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜ୍ୟ ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା | କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ସୄତାୟୁଧ ଯୁଦ୍ଧରେ କୌରବ ଶିବିରରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଭୀମସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦୁଇ ବୀରପୁତ୍ର ଭାନୁମାନ ଏବଂ କେତୁମାନଙ୍କ ସହ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ କଳିଙ୍ଗ ଉପରେ ଏକ ନୂତନ କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ରାଜବଂଶ ଶାସନ କଲା ଯାହା ବୌଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ 'ମହାଗୋବିନ୍ଦ ସୁତ୍ତାନ୍ତ'ରୁ ଜଣା ପଡିଛି ଯେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ କଳିଙ୍ଗର ଗୌରବ ଓ ଶକ୍ତି ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ୩୨ କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ରାଜା ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ମହାପଦ୍ମାନନ୍ଦଙ୍କ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳିଙ୍ଗ ଉପରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ ଯିଏ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩୬୨ରେ ମଗଧ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ।
ମହାପଦ୍ମାନନ୍ଦ ପରେ ତାଙ୍କର ଆଠପୁଅ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ଶାସନ କଲେ ଏବଂ ଶେଷ ନନ୍ଦ ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ଯାହା ମଗଧରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଶେଷ ନନ୍ଦ ରାଜାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହ ସମୟରେ କଳିଙ୍ଗ ନିଜକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା ଏବଂ ବିଦେଶୀ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ନିଜର ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା।
ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିନ୍ଦୁସାର କଳିଙ୍ଗଙ୍କୁ ମଗଧ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ। ବିନ୍ଦୁସାରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଶୋକ ଯିଏ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୬୧ ରେ କଳିଙ୍ଗ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ କଳିଙ୍ଗ ଦଖଲ କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ | କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାୟ ୧,୦୦,୦୦୦ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ୧,୫୦,୦୦୦ ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂଖ୍ୟାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପାତରେ ଅଶୋକ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ବୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ।
ତୋସାଳିରେ ଅବସ୍ଥିତ କୁମାରା (ଭିକେରୋଇ)ର ମୁଖ୍ୟାଳୟ ସହିତ ମଗଧ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ କଳିଙ୍ଗ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା | ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ୍ୟାଳୟ ସାମପାଠାରେ ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ରାଜବାଚନିକ ନାମକ ଜଣେ ଉଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ଅଧିକାରୀ ରହିଥିଲେ। ତୋସାଳି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟପାଳିକାର ମୁଖ୍ୟାଳୟ ଥିଲା।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଚେଦି ମୁଖ୍ୟ ମହାମେଘବାହନଙ୍କ ଅଧୀନରେ କଳିଙ୍ଗ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ଥିଲା | ଏହି ରାଜବଂଶର ତୃତୀୟ ଶାସକ ଥିଲେ ଖାରବେଳ ଯିଏ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଦ୍ଧରେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟ ଉଦୟଗିରିରେ ଥିବା ହାତୀଗୁମ୍ପା ଲେଖାରେ ଖାରବେଳଙ୍କ ଜୀବନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କ ବାଲ୍ୟକାଳରୁ ୧୩ ତମ ଶାସନ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି | ଏହି ସୂତ୍ରରୁ ଜଣା ପଡିଛି ଯେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁରେ ଖାରବେଳ ପ୍ରଥମେ ଯୁବରାଜ ଭାବରେ ପ୍ରଶାସନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୨୪ ବର୍ଷ ବୟସ ପରେ ସେ ମହାରାଜା ଭାବରେ ସିଂହାସନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଅଭିଷେକ ହେବାର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷରେ ସେ ରାଜଧାନୀ କଳିଙ୍ଗ ନଗରୀର ଫାଟକ ମରାମତି କରିଥିଲେ ଯାହା ଘୂର୍ଣ୍ଣିବଳୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଷରେ ସେ ସତବାହନ ରାଜା ସତକରଣୀର ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି କୃଷ୍ଣ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ ଆସିକା ସହର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶାସନର ତୃତୀୟ ବର୍ଷରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ସଂଗୀତର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ ଏବଂ କଳିଙ୍ଗ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିଲେ | ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଷରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ସତବାହନ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଏବଂ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ବଢ଼ାଇଲେ। ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷରେ ସେ ମହାପଦ୍ମାନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଖନନ ହୋଇଥିବା ଜଳଶୟର ନବୀକରଣ କରିଥିବା ଜଣା ପଡିଛି। ଷଷ୍ଠ ବର୍ଷରେ ସେ ଟିକସ ଛାଡି ନିଜ ରାଜ୍ୟର ସହରାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଦୟା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସପ୍ତମ ବର୍ଷର ହିସାବ ଜଣା ନାହିଁ | କିନ୍ତୁ ସେହି ବର୍ଷ ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ରାଣୀ- "ହୀରା ରାଜପ୍ରାସାଦର ରାଣୀ" ଏକ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଅଷ୍ଟମ ଶାସନ ବର୍ଷରେ ସେ ରାଜଗୃହଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସାମରିକ ଅଭିଯାନର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ। ସେତେବେଳକୁ ମଥୁରାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା ଇଣ୍ଡୋ-ଗ୍ରୀକ୍ସ ପାଟଳୀପୁତ୍ର ଆଡକୁ ଯାଉଥିଲେ କିନ୍ତୁ ରାଜଗୃହଠାରେ ଖାରବେଳଙ୍କ ବିଜୟ ଖବର ପାଇବା ପରେ ଯବାନ ରାଜା ମଥୁରାକୁ ଫେରିବାକୁ ପଡିଲା। ଖାରବେଳ ଇଣ୍ଡୋ-ଗ୍ରୀକ୍ ମାନଙ୍କୁ ଗୋଡାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ମଥୁରାରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ ଯାହା ଜୈନ ଧର୍ମ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଥିଲା। ଏହି ସଫଳତାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ତାଙ୍କ ରାଜତ୍ୱର ନବମ ବର୍ଷରେ ଅଠେଇଶ ଶହ ହଜାର ମୂଲ୍ୟରେ କଳିଙ୍ଗଠାରେ ଏକ ବିଜୟ ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଦଶମ ଶାସନ ବର୍ଷରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ତର ଭାରତ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଯାହାର ହିସାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣା ପଡିନାହିଁ | ତାଙ୍କ ରାଜତ୍ୱର ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ ଖାରବେଳ ତାମିଲ ରାଜ୍ୟସଂଘକୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ ଯାହା ତାଙ୍କ ସମୟର ତେର ଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ତିତ୍ବକୁ ଆସିଥିଲା | ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ ସେ ତୃତୀୟ ଥର ପାଇଁ ଉତ୍ତର ଭାରତ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ "ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ" ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ରଗତି କଲେ | ଫେରିବା ପରେ ସେ ମଗଧଙ୍କୁ ଆତଙ୍କିତ କରିଥିଲେ। ମଗଧର ରାଜା ବୃହସ୍ପତିମିତ୍ର ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କଲେ ଏବଂ ଖାରବେଳ ମଗଧଠାରୁ କଳିଙ୍ଗ ଜୀନଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧନଧାନ୍ୟ ସହିତ ତାଙ୍କ ବିଜୟର ଟ୍ରଫି ଭାବରେ ଆଣିଥିଲେ | ତିନି ଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ମହାପଦ୍ମାନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଳିଙ୍ଗ ଜୀନଙ୍କୁ କଳିଙ୍ଗଠାରୁ ନିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଖାରବେଳଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ସଫଳତା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା | ତାଙ୍କ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶାସନ କାଳରେ ଖାରବେଳ କୁମାରୀ ପାହାଡରେ ଜୈନ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ଗୃହ ଖନନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଖାରବେଳଙ୍କ ଆନ୍ତରିକ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ କଳିଙ୍ଗଠାରେ ଜୈନ ଧର୍ମ ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇଥିଲା | ସେ ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଉଦାରବାଦୀ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଆଦେଶର ଉପାସକ ତଥା ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ମନ୍ଦିରର ପୁନରୁଦ୍ଧାରକାରୀ ଭାବରେ ସେ ସୁନାମ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ।
ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲିପିରେ ଖାରବେଳଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶାସନ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭିଲିଖିତ ହୋଇଛି ଯାହା ପରେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଜଣା ନାହିଁ | ସେ ବୋଧହୁଏ ତାଙ୍କ ପୁଅ କୁଡେ଼ପାଶୀରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ। ମହାମେଘବାହାନ ରାଜବଂଶ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳିଙ୍ଗ ଏବଂ ମହିଷାକା ଉପରେ ଶାସନ ଜାରି ରଖିଥିଲେ ଯାହା ସମ୍ପ୍ରତି ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ଗୁଣ୍ଟୁପଲ୍ଲୀ ଏବଂ ଭେଲପୁରୁର କିଛି ଆବିଷ୍କୃତ ଶିଳାଲିପିରୁ ଜଣା ପଡିଥିଲା। ଭେଲପୁରୁ ଶିଳାଲିପିରେ ଐରମହାରାଜା ହରିତିପୁତ୍ର ମାନସଦାଙ୍କ ଶାସନ ଜଣାପଡିଥିଲା ଯିଏ ମହାମେଘବାହାନ ରାଜବଂଶର ଥିଲେ।
ଓଡ଼ିଶା ନଲେଜ୍ ହବ୍ (ଏଚୟୁବି)
ଡିସକ୍ଲେମର : ଏହା ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ଓ୍ୱେବ୍ ପୋର୍ଟାଲ ବିଷୟକ । ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଭାଗ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ସଂଯୋଜକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭାଗ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ବିବରଣୀ ପାଇଁ ଦାୟୀ ରହିବେ ।
