ବିବୁଧେନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର (କୁନି ଭାଇନା ଭାବେ ପରିଚିତ, ୩୦ ନଭେମ୍ବର ୧୯୨୦ - ୧୫ ଫେବୃଆରୀ, ୨୦୧୨) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ପୂର୍ବତନ କେନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ, ଆଇନଜୀବୀ, କ୍ରିଡ଼ା ସଂଗଠକ, ଲେଖକ ତଥା ସାମ୍ବାଦିକ ଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ବିବୁଧେନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର ୧୯୨୦ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୩୦ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳଠାରେ କୁଣ୍ଢେଇବେଣ୍ଟ ସାହିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଗୋପିନାଥ ମିଶ୍ର ଓ ମାତାଙ୍କ ନାମ ମୁକ୍ତାବାଳା ଦେବୀ । ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲରୁ ୧୯୩୬ ମସିହାରେ ମାଟ୍ରିକ ପଢ଼ିସାରିବା ପରେ ସେ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରୁ ୧୯୪୧ ମସିହାରେ ସ୍ନାତକ ଓ ପାଟନା ଲ' କଲେଜରୁ ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ଆଇନରେ ସ୍ନାତକ ଉପାଧି ହାସଲ କରିଥିଲେ ।
ସେ ଉମା ରାୟଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଉମା ରାୟ ଥିଲେ ତତ୍କାଳୀନ ପାର୍ଲାମେଣ୍ଟାରୀ ସେକ୍ରେଟାରୀ ପ୍ୟାରୀଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ଭଉଣୀ ଓ ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ଅଣନାତୁଣୀ, ଏବଂ ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ବିବୁଧେନ୍ଦ୍ର ଓ ଉମାଙ୍କର ଝିଅଙ୍କ ନାମ ତାପସୀ ଓ ପୁଅଙ୍କ ନାମ ମାନବେନ୍ଦ୍ର ।
୧୯୩୭ ମସିହାରେ ସେ ଅଲ ଇଣ୍ଡିଆ ଷ୍ଟୁଡେଣ୍ଟ ଫେଡେରେସନର ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ୧୯୪୦ ମସିହାରେ ଜାନୁଆରୀ ୨୬ ତାରିଖ ଦିନ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିସରରେ ବ୍ରିଟିଶ ପତାକା ୟୁନିଅନ ଜ୍ୟାକକୁ ବାହାର କରି କଂଗ୍ରେସର ତ୍ରିରଙ୍ଗା ପତାକା ଉଡ଼ାଇବା ଯୋଗୁଁ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ନିଲମ୍ବିତ ଓ ପୁଲିସଦ୍ୱାରା ଗିରଫ ହୋଇ କାରାବରଣ କରି ଥିଲେ । [୧] ୧୯୪୨ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗଦେଇ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ । [୨] ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ସୀମା ଆନ୍ଦୋଳନ, ଏଆଇଏସଏଫ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ସେ କଂଗ୍ରେସରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ସୁଭାଷ ବୋଷ ତାଙ୍କୁ ବେଶି ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲେ । ବୋଷଙ୍କ ପରି ସେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ କେବଳ ଅହିଂସା ଉପାୟରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ମିଳିବ ନାହିଁ । ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ସେ ଫରୱାର୍ଡ଼ ବ୍ଳକରେ ଯୋଗଦେଇ ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ସଭାପତି ହୋଇଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆଜାଦ ହୀନ୍ଦ ଫୌଜର ପୁନର୍ବସନ ଓ ଥଇଥାନ କମିଟିର ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ସାଧାରଣ ସମ୍ପାଦକ ହୋଇଥିଲେ ।
୧୯୫୮ରୁ ୧୦୬୨ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ [୩] ଓ ୧୯୬୨ରୁ ୧୯୬୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୀରୁ ସେ ଲୋକ ସଭା ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୬୮ରୁ ୧୯୬୯ ଇଣ୍ଡିଆନ ଟେଲିଫୋନ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳରେ ଆଇନ ବିଭାଗର ଉପମନ୍ତ୍ରୀ, ଗୁଲଜରୀଲାଲ ନନ୍ଦାଙ୍କ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳରେ ଶିଳ୍ପ ବିଭାଗର ଉପମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳରେ ଶିଳ୍ପ ବିଭାଗର ରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥିଲେ । ସେ ୧୯୬୭ ଓ ୧୯୭୧ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୭୧ ମସିହାରେ ସେ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସହ ଉତ୍କଳ କଂଗ୍ରେସରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ ।
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା ପଥରେ, ମଣିଷ ପରି ମଣିଷ, ଜେଲ-୧୯୪୨, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ନେତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ଯଥା ଆମ ନେତା ସିରିଜ, ଖିଆଲି, ଅସମାପ୍ତ, ମାଟ୍ରିକୁଲେସନର ଇତିହାସ, ଭାରତର ଇତିହାସ ଆଦି ଅନେକ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଯାଇଛନ୍ତି ।
ସେ ସୁଭାଷ ବୋଷଙ୍କ ଭାଇ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ଇଂରାଜୀ ପତ୍ରିକା ନେସନର ଓଡ଼ିଶା ଆଞ୍ଚଳିକ ସାମ୍ବାଦିକ ଭାବେ ଓ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ ଷ୍ଟାଣ୍ଡାର୍ଡ଼ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ସମାଜର ସହ-ସମ୍ପାଦନା ସହ ଦିନଲିପି ଓ ମାତୃଭୂମିର ସମ୍ପାଦନା ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତୁଲାଇଥିଲେ । ୧୯୫୪ରୁ ୧୯୬୩ ଯାଏଁ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସିନେଟ, ସିଣ୍ଡିକେଟ ଓ ଏକାଡେମିକ କାଉନ୍ସିଲର ସଦସ୍ୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୯୫୮ରେ ଟ୍ରେଡ଼ ୟୁନିଅନ କଂଗ୍ରେସ ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ଉପସଭାପତି ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ୧୯୮୭ରେ ଭିଏନାଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତି ସମାବେଶରେ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ୯ ଜଣିଆ ପ୍ରତିନିଧି ମଣ୍ଡଳର ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ।
ସେ ୧୯୪୯ରେ ଓଡ଼ିଶାର ତତ୍କାଳୀନ ବିଶିଷ୍ଟ ଆଇନଜ୍ଞ ହରିହର ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ଜୁନିଅର କାଉନ୍ସେଲର ଭାବେ ଓକିଲାତି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ନିର୍ବାଚନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ ସଂକ୍ରାନ୍ତ ମକଦ୍ଦମା ପରିଚାଳନାରେ ସେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ । ଦଳମତ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବସିଥିବା ସରଜୁ ପ୍ରସାଦ କମିସନ ମାମଲା, ବୀରେନ ମିତ୍ରଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ମାମଲା, ଜାନକୀ ବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ମାମଲା ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ । ସେ ବୁର୍ଲା ଗୁଳିକାଣ୍ଡ ଓ ଛାତ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନ ମାମଲା ତଥା ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ କଟକ ମଦମୃତ୍ୟୁ ମାମଲା ଭଳି ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାମଲାର ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ବାର ଆସୋସିଏସନର ତିନିଥର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ ।
