ଉପକ୍ରମ : ପାଠାଗାର ହେଉଛି ଜ୍ଞାନପିପାସୁ ମାନବପ୍ରାଣର ଏକ ତୃପ୍ତି-ସରୋବର ଏବଂ ଅଗଣିତ ନରନାରୀଙ୍କ ନିଶବ୍ଦ ଆଳାପର ଏକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ । ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣାର ଅନ୍ତ ଭଣ୍ଡାର ଭଳି ଏହା ଅକ୍ଷୟ ଓ ଚିର ବର୍ଜନଶୀଳ । ଏଥିରୁ ଜ୍ଞାନ-ଭୋକ ଯେତେ ଆହରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ । ଅଜ୍ଞତାର ଅନ୍ଧକାରରେ ମଣିଦୀପ ସଦୃଶ ଏହି ପାଠାଗାର କୋଟି କୋଟି ଅନ୍ତରରୁ ଅଜ୍ଞତା ଓ ଜଡ଼ତାକୁ ଦୂରକରି ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନାଲୋକରେ ଉଭାସିତ କରେ ।
ପାଠାଗାରର ଇତିହାସ : ପାଠାଗାରର ଇତିହାସ ସୁପ୍ରାଚୀନ । ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଥିଲେ ସ୍ବୟଂ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ମୂର୍ଭମାନ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର । ମୁଦ୍ରାଯନ୍ତ୍ର ଏବଂ କାଗଜର ଅନାବିଷ୍କାର ତଥା ଲିଖନ କୌଶଳର ଅଜ୍ଞତା ଯୋଗୁଁ ସ୍ମୃତି-ପୃଷ୍ଠାରେ ସେମାନେ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରୁଥିଲେ । କ୍ରମେ ମାନବ ପ୍ରାଣର ସେହି ଉବେଳ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ କଳ୍ପନା-ପ୍ରବାହ ମୃତପାତ୍ର, ଚମଡ଼ା ତାମ୍ରଫଳକ ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଗାତ୍ରରେ ଚିତ୍ରିତ ହେଲା । ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକୃତିର ନିର୍ମମ ଧ୍ବଂସଲୀଳା ମଧ୍ୟରୁ ରକ୍ଷା କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବଂଶଧରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଠରେ ସାଇତି ରଖିବାର ପ୍ରୟାସ ବହୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଗଲା । ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଶାଶ୍ୱତ କରି ରଖିବାର ଉକ୍ତ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟରୁ କ୍ରମେ ଆବିଷ୍କୃତ ହେଲା ମୁଦ୍ରାଯନ୍ତ୍ର, ଅକ୍ଷର ଓ କାଗଜ ପ୍ରଭୃତି ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ଜନ୍ମର ବହୁ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଆସିରୀୟ ସଭ୍ୟତାରେ ଓ ଭାରତର ଗୁପ୍ତ ଓ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗରେ ତାଳପତ୍ର ଓ ଭୁର୍ଜପତ୍ରରେ ଲିଖିତ ପୁସ୍ତକ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ଆକାରରେ ଏକତ୍ର ଗଚ୍ଛିତ ଥିବାର ଇତିହାସରେ ଲିଖିତ ଅଛି । ବୌଦ୍ଧ ବିହାରର ବିଶାଳ ଗ୍ରନ୍ଥଶାଳା, ଆଲେକଜାଣ୍ଡିଆ ଓ ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନଭଣ୍ଡାର ତତ୍କାଳୀନ ମାନବ ପ୍ରାଣର ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ ପାଇଁ ଥିଲା ଉଦ୍ଦାମ ଔସୁଜ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦର୍ଶନ । ନିଜେ ଶ୍ରୀହର୍ଷଙ୍କର ଏକ ବିପୁଳାୟତନ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ଥିବାର ପ୍ରମାଣ ଅଛି । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଗୁରୁଗୃହ ଥିଲା ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ବିଶ୍ବ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧମଠ, ଗିର୍ଜା ଓ ହିନ୍ଦୁ ଦେବାଳୟଗୁଡ଼ିକ ଥୁଲା ଜ୍ଞାନପୀଠ । ଗୁଜୁରାଟର ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଅସୁମାରି ଧନରନ୍ ସହିତ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ଥିବାର ଜଣାଯାଏ । ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବୈଦିଶିକ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ମାମୁଦ ଏହାର ଧ୍ବଂସସାଧନ କରିଥିଲେ । ଆଜି ମୁଦ୍ରାଯନ୍ତର ଉଭାବନ ଫଳରେ ପତ୍ରପତ୍ରିକା ଓ ପୁସ୍ତକ ମୁଦ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସହଜ ହେବାରୁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ପାଠାଗାର ମାନ ଗଢ଼ିଉଠୁଛି । ଏହାରି ମାଧ୍ୟମରେ ମାବବ ସାଇତି ରଖୁଛି ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରାଣଧାରାକୁ ଯୁଗ ଯୁଗ ଲାଗି ।
ପାଠାଗାରର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ : ପଠାଗାରକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ । ଆମ୍ବରୁଚି, ପ୍ରୟୋଜନ ଓ ପେଶା ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାରକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ବୈଜ୍ଞାନିକ, ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ଆଇନଜୀବୀ ପ୍ରଭୃତି ଜ୍ଞାନର ପରିପୁଷ୍ଟି ନିମନ୍ତେ ଏହିଭଳି ପାଠାଗାର ନିଜ ଗୃହ ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥାଆନ୍ତି । ଦ୍ବିତୀୟ ଶ୍ରେଣୀର ଗ୍ରନ୍ଥାଗାରଗୁଡ଼ିକ ସରକାରୀ ଦପ୍ତରର ପ୍ରୟୋଜନ ଅନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଭୌଗୋଳିକ ସମୀକ୍ଷା, କୃଷି ଗବେଷଣା, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆବିଷ୍କାର ଓ ଉଭାବନ ଇତ୍ୟାଦିର ପ୍ରୟୋଜନୀୟତା ନିମନ୍ତେ ବିଭାଗୀୟ ଦପ୍ତରମାନଙ୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପୁସ୍ତକ, ପରିସଂଖ୍ୟାନ ତଥ୍ୟ ଓ ବିବରଣୀମାନ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ରଖାଯାଇଥାଏ । ଏହାର ଅଧୁକାରୀ ହେଉଛନ୍ତି ନିଜେ ସରକାର । ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟର ବିଧାନସଭା ଏବଂ ପାର୍ଲାମେଣ୍ଟ ଭବନରେ ମଧ୍ୟ ପାଠାଗାର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । ବିଧାୟକ ଓ ସାଂସଦମାନେ ଏହି ପାଠାଗାରର ଉପଯୋଗ କରିଥାଆନ୍ତି । ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀର ପାଠାଗାରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ । ସ୍କୁଲ, କଲେଜ ଓ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରଭୃତି ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥାପିତ ଏହି ପାଠାଗାରଗୁଡ଼ିକ ଛାତ୍ର, ଛାତ୍ରୀ, ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ଅପକମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାରରେ ଲାଗିଥାଏ । ଶେଷ ଶ୍ରେଣୀର ପାଠାଗାରଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ପାଠାଗାର ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ କିମ୍ବା ସରକାରୀ ବ୍ୟୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ । ଏଭଳି ଗ୍ରନ୍ଥାଳୟର ଉପଭୋକ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ଜନସାଧାରଣ । କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପରିଚାଳନାରେ କଲିକତାରେ ଥିବା ଜାତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ହେଉଛି ଦେଶର ଏକ ବୃହତ୍ତମ ଅନୁଷ୍ଠାନ । ଭାରତର ସବୁ ଭାଷାର ପୁସ୍ତକ ଓ ପତ୍ର ପତ୍ରିକା ସେଠାରେ ଗଚ୍ଛିତ ଅଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପାଟନାର ଖୁଦା ବସ ଲାଇବ୍ରେରୀ, ବମ୍ବେର ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ ଲାଇବ୍ରେରୀ, ଦିଲ୍ଲୀର ପବ୍ଲିକ୍ ଲାଇବ୍ରେରୀ ଓ ସେଣ୍ଡାଲ ସେକ୍ରେଟେରିଏଟ୍ ଲାଇବ୍ରେରୀ ପ୍ରଭୃତି କେତୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥାଗାରର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରେ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ନାମରେ ଏକ ବୃହତ୍ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଲୋକ ସମ୍ପର୍କ ବିଭାଗ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରତି ଜିଲ୍ଲାର ସଦର ମହକୁମାରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଲେଖା ପାଠାଗାର ଖୋଲାଯାଇଛି ।
ପାଠାଗାରର ଉପଯୋଗିତା : ସାଂସାରିକ କର୍ମ କୋଳାହଳ ଶେଷରେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ତା'ର ସ୍ୱଳ୍ପ ଅବସରକୁ ଏକ ଆମୋଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶାନ୍ତିମୟ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ । ସେ ଚାହେଁ ଚାହିଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସର ମୁହୁର୍ଭକୁ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ବା ସଂଗୀତର ଉଲ୍ଲାସ ମଧ୍ୟରେ ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ । ଜଣେ ଶାନ୍ତିପ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନପିପାସୁ ଶିକ୍ଷିତ ମାନବ ଏହି ଅବସରକୁ ପୁସ୍ତକ ପାଠ ତଥା ଜ୍ଞାନ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରେ । ସେଥିପାଇଁ ପାଠାଗାର ହେଉଛି ତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପାଦେୟ ।
ସାଧାରଣ ପାଠାଗାରଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବୋଲି କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ । ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ଗଣ୍ଡି ମଧ୍ୟରେ ଆପାତତଃ ଆବଦ୍ଧ ରହିବାର କୂପମଣ୍ଡୁକତାକୁ ଦୂର କରିଛି ଆଧୁନିକ ପାଠାଗାର ସମୂହ । ଦୈନିକ, ସାପ୍ତାହିକ, ମାସିକ ଇତ୍ୟାଦି ପତ୍ରପତ୍ରିକା, ଦେଶ ବିଦେଶର ପ୍ରଗତି ସମାଚାର, ଜ୍ଞାନ ବିଜ୍ଞାନ, କଳାଚଚ୍ଚା ଇତ୍ୟାଦି ଜ୍ଞାନପିପାସୁ ମାନବକୁ ଜ୍ଞାନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିଖରରେ ଅଧ୍ୟଷିତ କରାଏ । କବିଗୁରୁ ରବୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଭଳି ବହୁ ପ୍ରତିଭାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ହୋଇଛି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥାଗାର ବକ୍ଷରେ ।
ଭାରତର ସୁଦୀର୍ଘ ପରାଧୀନତା ଜନଗଣ ଉପରେ ନିରକ୍ଷରତାର ଯେଉଁ ଅଭିସମ୍ପାଦ ଲଦି ଦେଇଥିଲା, ସେଥିରେ ଏ ଦେଶର କଳା ଓ ବିଜ୍ଞାନ ସମାଧ ଘେନିଥିଲା । ନାଳନ୍ଦା ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଭଳି ଏକ ଜ୍ଞାନପୀଠ କେଉଁ ଆଡ଼େ ବିଲୟପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା । ଏବେ ପରାଧୀନତାର ଶୃଙ୍ଖଳ ଛିନ୍ନ କରି ଭାରତ ପୂର୍ବ ଗୌରବ ଫେରି ପାଇଛି; ମାତ୍ର ଏହି ବିରାଟ ଦେଶର ପ୍ରଗତି ଏବଂ ନିର୍ମାଣ ପଥରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ତରାୟ ହେଉଛି ନିରକ୍ଷରତା । ତେଣୁ ଆମର ପ୍ରଗତିଶୀଳ ସରକାର ଶିକ୍ଷାକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ତୁମୁଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ । ଏହାରି ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପାଠାଗାର ଆନ୍ଦୋଳନର ସୂତ୍ରପାତ ହୋଇଛି । ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ନିମନ୍ତେ ୧୯୦୭ ମସିହାରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁକରଣରେ ବରୋଦାର ମହାରାଜା ପାଠାଗାର ଆନ୍ଦୋଳନର ସୂତ୍ରପାତ କରିଥିଲେ । ଲୋକ ଶିକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କେତୋଟି ଭ୍ରାମ୍ୟମାଣ ପାଠାଗାର ସ୍ଥାପନ କରି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଉଦ୍ଜୀବିତ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସେ ଏକ ପଥ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଯାଇଛନ୍ତି ।
ସରକାରୀ ସାହାଯ୍ୟ : ସ୍ବାଧୀନତାର ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ସରକାର ଶିକ୍ଷା ପ୍ରସାର ସହିତ ପାଠାଗାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଛନ୍ତି । ସ୍କୁଲ, କଲେଜର ପାଠାଗାରଗୁଡ଼ିକୁ ଆର୍ଥିକ ସାହାଯ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସରକାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ନିଜେ ପାଠାଗାର ସ୍ଥାପନ କରି ସମସ୍ତ ବ୍ୟୟ ନିଜେ ବହନ କରୁଛନ୍ତି ।
ପାଠାଗାର ପରିଚାଳନା ଦିଗରେ ଏବେ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ତାଲିମ ଦିଆଗଲାଣି ଏବଂ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟମାନେ ଏ ବିଷୟରେ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କଲେଣି । ପାଠାଗାରରେ ପୁସ୍ତକ ଓ ପତ୍ର ପତ୍ରିକାକୁ କିଭଳି ସୁସଜ୍ଜିତ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ କରି ରଖାଯାଇପାରିବ ସେ ଦିଗରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରାଗଲାଣି ।
ଶେଷକଥା : ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନାଭିମୁଖୀ । ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ତଥା ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରସାର ଫଳରେ ପୁସ୍ତକ ଜଗତ ଯେତିକି ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସଂପ୍ରସାରିତ ହେଉଛି, ମନୁଷ୍ୟର ପଠନ ପିପାସା ସେତିକି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି । ତେଣୁ ପାଠାଗାରର ଆବଶ୍ୟକତା କ୍ରମେ ଦିନକୁ ଦିନ ଅଧୁକରୁ ଅଧୁକ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି । ପାଠାଗାର ହେଉଛି ଏକ ଜାତୀୟ ସଂପଦ ଏବଂ କୌଣସି ଏକ ଦେଶର ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନର ମାନଦଣ୍ଡ । ତେଣୁ ତାହାର ସୁରକ୍ଷା ତଥା ସଦୁପଯୋଗ ଜ୍ଞାନପିପାସୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।
