ଉପକ୍ରମ : ଗୋଷ୍ଠୀ ଜୀବନର ମାଧୁରୀ ତଥା ସେଥିପ୍ରତି ମନୁଷ୍ୟ ଶିଶୁର ଯେଉଁ ଅଖଣ୍ଡ ଅନୁରକ୍ତ, ତାହା ପ୍ରତି କାଳରେ ଏବଂ ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦାସତ୍ୱ ଏବଂ ପରବଶତାର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଆବଦ୍ଧ କରିଛି । ସେହି କାରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଉପରେ ବହୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରିଛି । ଆପଣାର ଶକ୍ତି, ବିଜ୍ଞତା ତଥା ଚତୁରତା ବଳରେ ଅପର ଉପରେ ନିର୍ମମ କଷାଘାତ କରିଛି, ତଥାପି ଆମେ ଆମର ସାମାଜିକତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ପାରିନାହିଁ । ବହୁ ବିବର୍ଭନ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଲୋକଶାସନ ବା ଗଣତନ୍ତ୍ର ଶାସନର ବିକାଶ ଘଟିଛି ଏବଂ ଏହା ଆଧୁନିକ କାଳରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସନ ପଦ୍ଧତି ରୂପେ ବିବେଚିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଗଣତନ୍ତ୍ର ଶ୍ରୀସନର । ପ୍ରଧାନ ନିୟାମକ ହେଉଛି ନିର୍ବାଚନ ବା ଭୋଟ୍ ।
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଣାଳୀ : ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରତିନିଧମୂଳକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା । ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ କେତୋଟି ପୃଥକ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭକ୍ତ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟର ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ଓ ଲୋକସଭା( ପାର୍ଲାମେଣ୍ଟ) ନିମନ୍ତେ ଜଣେ ଲେଖାଏଁ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ଆସନ୍ତି । ସେହି ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ହିଁ ଦେଶର ନୀତି ନିୟମ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଶାସନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରନ୍ତି । ସେହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦଳର ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ଭିଭିରେ କେତେଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀସଭା ଗଠନ କରନ୍ତି । ରାଜତନ୍ତ୍ର ଶାସନ ଭଳି ଏହି ଶାସନ ଓ ଦକ୍ଷତା ପାରମ୍ପରିକ ଓ ବଂଶଗତ ନୁହେଁ । ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କର ନିଷ୍ଠା, ସାଧୁତା ଓ ସେବାଭାବ, କର୍ମଦକ୍ଷତା ଓ ଲୋକପ୍ରିୟତା ହେଉଛି ଏହି ପଦବୀ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା । ପ୍ରତିନିଧ ନିର୍ବାଚନରେ ଏହି ଅଧୁକାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଏକ ବହୁମୂଲ୍ୟ ଅବଦାନ ।
ରାଜନୈତିକ ଅକାର ବଳରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ଭୋଟଦାନ କ୍ଷମତାର ଯଥାଯଥ ଉପଯୋଗ ହେଉଛି ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଚାରରେ ପୃଥିବୀର ଦ୍ବିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଭୋଟ ଅଧୁକାର ପ୍ରାପ୍ତ କୋଟି କୋଟି ନରନାରୀ ସେମାନଙ୍କର ଏହି କଠିନ ଓ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧୁକାରକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରି ତା'ର ଯଥାର୍ଥ ଉପଯୋଗ ନ କଲେ, ଦିନେ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଘଟିବ । ପ୍ରାର୍ଥୀ ବିଚାରବେଳେ ଦୁଇଟି ଦିଗ ପ୍ରତି ସତର୍କ ରହିବା ଉଚିତ୍ । ପ୍ରଥମତଃ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା ବା ଦକ୍ଷତା । ଦ୍ବିତୀୟତଃ ସମର୍ଥିତ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ନୀତି ନିୟମ, ଶକ୍ତି ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ଇତ୍ୟାଦି । ନିଜର ବିଚାରାବୋଧ ବଳରେ ଉପରୋକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିର୍ବାଚନ କରିବା ବିଧେୟ ।
ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା ବିଚାର : ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱାର୍ଥ, ସଂକୀର୍ଣ ମୋହ, ବନ୍ଧୁତ୍ବ ଇତ୍ୟାଦିର ବିଚାର ମଧ୍ୟରେ ଆପଣାର ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଆବଦ୍ଧ କରି ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ଉପରେ କଲ୍ୟାଣ ବର୍ଷଣ କରିବା ନାଗରିକର ନୈତିକତା ବିରୋଧୀ । କୌଣସି ସାମୟିକ ସ୍ବାର୍ଥ ହାସଲ ଓ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ପ୍ରଲୁବ୍ଧ ହେବା ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ଗୁରୁତର ଅପରାଧ । ଆତ୍ମୀୟ, କୁଟୁମ୍ବ, ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ, ଶିକ୍ଷକ, ପୁରୋହିତ, ଡାକ୍ତର ଇତ୍ୟାଦି ନାନା ସାମାଜିକ ଓ ବ୍ୟବସାୟିକ ସମ୍ପର୍କମାନ ଦର୍ଶାଇ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ନିର୍ବାଚନ ପରେ ଜୟଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ସଂପୃକ୍ତ ରାସ୍ତାଘାଟ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ପାଠାଗାର, କୂପ, ପୁଷ୍କରିଣୀ ପାଇଁ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ବା ନୈତିକତାହୀନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମଦ୍ୟ, ମାଂସ ଓ ଟଙ୍କାପଇସା ଦ୍ବାରା ପ୍ରଲୋଭିତ କରି ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି । ଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରତି ଜାଗରୁକ ରହିଲେ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିର୍ବାଚନରେ ତୁଟି ହେବନାହିଁ ।
ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କର ଦେଶ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ, ସେବାଭାବ, ଲୋକପ୍ରିୟତା ତଥା ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଯୋଗ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଆମ୍ଭଙ୍କୁ ବିଚାର କରିବାକୁ ହେବ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କଠାରୁ ଦେଶ ବା ଜାତି ଅତୀତରେ କି ସ୍ବାର୍ଥ ହାସଲ କରିଛି, ସେ ତାଙ୍କର ସାଧୁତା ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କି ନାହିଁ, ଶିକ୍ଷାଦୀକ୍ଷା ଓ ସଂସାରର ଅଭିଜ୍ଞତାରେ ସେ କେତେଦୂର ନିପୁଣ, ପୁଣି ଦେଶର ଜଟିଳ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ସମାଧାନ କରିବାରେ ସେ କେତେଦୂର ଦକ୍ଷ ।
ଦଳର ଯୋଗ୍ୟତା ବିଚାର : ଆଜିର ଦଳଗତ ରାଜନୈତିକ ଯୁଗରେ କେବଳ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କର ଦୋଷଗୁଣର ବିଚାର ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କର ସମର୍ଥିତ ଦଳର ନୀତି, ନିୟମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରତି ତୀକ୍ଷ୍ମଣ ଦୃଷ୍ଟି ରଖ୍ ଆପଣାର ବିଚାର ବିଶ୍ଳେଷଣ ନ କଲେ ଗୁରୁତର କ୍ଷତିର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି । ଗଣତନ୍ତ୍ର ଯୁଗରେ ବ୍ୟକ୍ତି, ଦଳର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇ ରାଷ୍ଟ୍ର ଶାସନ କରେ । ତେଣୁ ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ଦଳକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାରକୁ ନେବାକୁ ହେବ ।
ଭୋଟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ତ୍ରୁଟି : ଯେଉଁ ସ୍ବପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଆଦର୍ଶ ନେଇ ଭାରତରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଏକ ବ୍ୟର୍ଥ ପ୍ରୟାସରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତି ହୋଇଛି ଏକ ପଙ୍କିଳ ପୁଷ୍କରିଣୀ । ରାଜନୀତିକ କର୍ମୀ ଓ ନେତାମାନଙ୍କୁ ଅସାଧୁତା, ଦୁର୍ନୀତି, ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର ଇତ୍ୟାଦି ଗ୍ରାସ କରିଛି । ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ଅସାଧୁ ଲୋକମାନେ ହିଁ ରାଜନୀତିର ଶୀର୍ଷ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚି ଶାସନ ଦଣ୍ଡକୁ କରଗତ କରି ନେଉଁଛନ୍ତି । ଗତ କେତେ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୀତିକୁ ଅପରାଧୀମାନେ ହିଁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛନ୍ତି । 'ଯୋର ଯାର ମୁଲକ ତା'ର' ନୀତିରେ ସେମାନେ ବାହୁବଳ ବିସ୍ତାର କରି, ଭୋଟ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଜବରଦଖଲ କରି ନିର୍ବାଚନରେ ଜୟଯୁକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି । ରାଜନୀତିରେ କ୍ରମେ ଅଧିକରୁ ଅଧୁକ ଚୋର, ଡାକୁ, ଖୁନୀ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାରୁ ଏକ ଉଦ୍ବେଗକର ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।
ଆଧୁନିକ କାଳର ରାଜନୀତିରେ ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ସଂପ୍ରଦାୟର ପ୍ରଭାବ କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବାରୁ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ନାନାଦି ପ୍ରକାର ବିଶୃଙ୍ଖଳା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଏବଂ ହିଂସାକାଣ୍ଡ ଘଟି ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଣହାନି ହେଉଛି । ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ନିର୍ବାଚନରେ ସରକାରଙ୍କର ବିପୁଳ ଅର୍ଥ ବ୍ୟୟ କରୁଛନ୍ତି ଓ ନିର୍ବାଚିତ ହେବା ପରେ ନାନା ଅସାଧୁ ଉପାୟରେ ସମ୍ପଭି ଠୁଳ କରୁଛନ୍ତି ।
ଦଳ ବଦଳ ଓ ନୂତନ ଦଳ ସୃଷ୍ଟି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ସଂକଟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ଯେଉଁମାନେ ନାନା ଦୁର୍ନୀତି, ଅନୀତି ଏବଂ ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାରରେ ଲିପ୍ତ ଥିବାର ପ୍ରମାଣିତ, ସେମାନେ ଏକ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି ଏବଂ ଦେଶରେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ଅଭାବରୁ ଜାତୀୟ ପ୍ରଗତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାହତ ହେଉଛି । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ରାଜନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ କେହି କର୍ମୀ ବୋଲାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହଁନ୍ତି । ସମସ୍ତେ ଚାହାନ୍ତି ଜଣେ ଜଣେ ନେତା ହେବାକୁ । ଆଜି ଆଞ୍ଚଳିକତା ସପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ତୀବ୍ର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଉଛି, ତାହା ମୂଳରେ ରାଜନୈତିକ ଷଡଯନ୍ତ୍ର ଲୁକ୍କାୟିତ । ଏଥିପାଇଁ ନାଗରିକମାନେ ସତର୍କ ନ ରହିଲେ ଏବଂ ଛଦ୍ମବେଶୀ ଦେଶସେବକମାନଙ୍କର ଅସଲ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରତି ଅବହିତ ନ ରହିଲେ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହେବ ।
ଶେଷକଥା : ସ୍ବାଧୀନତାର ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଆମ ଦେଶରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଉନ୍ନତିମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି ସତ; କିନ୍ତୁ ରାଜନୀତିକ କାରଣରୁ ସାମାଜିକ ଜୀବନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛି । ଦୃଷିତ ରାଜନୀତି ସମାଜର ସମସ୍ତ ସ୍ତରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବାତାବରଣକୁ କଳୁଷିତ କରି ପକାଇଛି । ରାଜନୀତି ହୋଇଛି ଭୋଟ ସର୍ବସ୍ । ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧୁମାନେ ଦେଶସେବା ନାମରେ କେବଳ ଆସେବା ହିଁ କରୁଛନ୍ତି । ସେଥପାଇଁ ରାଜନୀତି ଏକ ଘୃଣିତ ବ୍ୟାପାର ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହେଉଛି । ଏବେ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ସଂସ୍କାର କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଉଛି । ତା' ହେଲେ ହୁଏତ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିପାରେ ।
