ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର, ଋଷି ଦୁର୍ବାସା ମନ୍ଦିର, ହରିୟାନାର ପାଲୱାଲ୍ ଜିଲ୍ଲାର ହାଟିନ ତହସିଲସ୍ଥିତ ଅଳି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରାମରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ବାଲ୍ମିକୀ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରା କାଣ୍ଡରେ ଦୁର୍ବସାଙ୍କ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ନନା ରହିଛି । ବର୍ଣ୍ନନା ଅନୁସାରେ ଦୁର୍ବାସା ଏକଦା ରାଜା ରାମଙ୍କ ରାଜମହଲର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାର ଜଗି ରହିଥିବାର ଦେଖି ରାମଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଦେଖା ହେବା ଜରୁରୀ ବୋଲି କହିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଯମ(ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା)ଙ୍କ ସହିତ ଏକ କୋଠରୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୋପନ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଗୋପନ କଥାବର୍ତ୍ତା ପୂର୍ବରୁ ଯମ ରାମଙ୍କୁ କଡା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଏହି କଥାବାର୍ତ୍ତ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ କେହି ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଆସି ପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦ୍ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ସଂଳାପ ଗୋପନୀୟ ରହିବ ଏବଂ ଏହି ଆଦେଶ ନ ମାନି ଯଦି କେହି ସେହି କୋଠରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ତେବେ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ । ରାମ ରାଜି ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରର ଜଗିବା ଏବଂ ଯମଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ ।
ଏହିପରି ସ୍ଥଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭଦ୍ର ଭାବରେ ଋଷିଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ରାମଙ୍କ ସାକ୍ଷାତକାର ଶେଷ ନହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଥିଲେ ଯେ ଯଦି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ନ ଜଣାନ୍ତି ତେବେ ସମସ୍ତ ଅଯୋଧ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେବେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହିପରି ଏକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡି ସ୍ଥିର କଲେ ଯେ ସେ ପଛେ ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧର ଶୀକାର ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ଅଯୋଧ୍ୟା କିମ୍ବା ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଅଭିଶାପରୁ ବଞ୍ଚିଯାଉ । ଏହା ଭାବି ସେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଋଷିଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ଜଣାଇ ରାମଙ୍କ ଗୋପନ କଥାବାର୍ତ୍ତରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ । ରାମ ଶୀଘ୍ର ଯମଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ ସମାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ଯଥାର୍ଥ ସୌଜନ୍ୟ ସହିତ ଋଷଙ୍କ ସତ୍କାର କଲେ । ଦୁରବାସା ରାମଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେବାର ଇଚ୍ଛା ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ ଏବଂ ରାମ ତାଙ୍କ ଅତିଥିଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଋଷି ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ଡାକିବା ପରେ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ । ଅବିବାହିତା ମା'ର ଜନ୍ମିତ ଶିଶୁ ଯୋଗୁଁ ନିଜ ଭାଗ୍ୟକୁ ଭୟ କରି ସେ ନବଜାତ ଶିଶୁକୁ ଏକ ଡାଲାରେ ରଖି ଏକ ନଦୀରେ ଭସାଇ ଦେଲେ । ପରେ ଶିଶୁ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ହସ୍ତିନାପୁରର ସାରଥି ଅଧିରଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରାଧାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପାଳନ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ଘଟଣାରର କିଛି ସମୟ ପରେ କୁନ୍ତୀ ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦୁର୍ବସା ତାଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିବା ସେହି ମନ୍ତ୍ର ବଳରେ ଆହ୍ୱାନ କରି ସେ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଞ୍ଚପୁଅଙ୍କ ତିନି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କର୍ଣ୍ଣ ଜଣେ ସଫଳ ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ପାଣ୍ଡବଙ୍କର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଛନ୍ତି । ଶେଷରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କ ସାନଭାଇ ଭାଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ।
ତେଣୁ ଦୁର୍ବାସା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଅନୁଯାୟୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ଆଶ୍ରମରେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଏହି ନିର୍ବାସନ କାଳରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ଏକ ଅକ୍ଷୟ ପାତ୍ରରୁ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ । ଅକ୍ଷୟପାତ୍ରର ବିଶେଷତ୍ୱ ଏହି ଯେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଖାଇସାରିବା ପରେ ଆଉ ଅକ୍ଷୟ ପାତ୍ରରୁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିବ ନାହିଁ । ସେହି ଦିନ ଦୁର୍ବାସା ପହଞ୍ଚିବା ବେଳକୁ ଦ୍ରୌପଦୀ ଖାଇ ସାରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଋଷିଙ୍କ ସତ୍କାର କରିବା ପାଇଁ ସେହିଦିନ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ବାକି ନଥିଲା ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏପରି ସ୍ଥଳେ ଖାଦ୍ୟ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ସତ୍କାର ନ କରି ପାରିଲେ ତାଙ୍କ ଶାପରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ । ଦୁର୍ବାସା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ନଦୀରେ ଗାଧୋଇବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଦ୍ରୌପଦୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ ମାଗିଥିଲେ ।
କୃଷ୍ଣ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ନିକଟରେ ହାଜର ହୋଇଥିଲେ । ହେଲେ ସେ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋକିଲା ଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ସେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ନିଜ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ମାଗିଥିଲେ । ଦ୍ରୌପଦୀ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ । ଏହା ପରେ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ପାତ୍ର ଆଣିବାକୁ କହିଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହା ଆଣିଲେ, ଦେଖାଗଲା ଯେ ଚାଉଳର ଏକ ଦାନା ଏବଂ ଶାଗର ଏକ ଖଣ୍ଡ ସେ ପାତ୍ରରେ ଅଟକି ରହିଛି । ଏହାକୁ ତତକ୍ଷଣାତ ଖାଇ ସେ "ଭୋଜନ"ଦ୍ୱାରା ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା ଘୋଷଣା କଲେ । ଏହା ଦୁର୍ବାସା ଏବଂ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଭୋକକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲା, କାରଣ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସନ୍ତୁଷ୍ଟତାର ଅର୍ଥ ଥିଲା ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ କ୍ଷୁଧାକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା । ଦୁର୍ବାସା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ନ ଫେରି ଚୁପଚାପ୍ ସ୍ନାନ ପରେ ଚାଲିଗଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ଖାଦ୍ୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବାର ଅସମ୍ମାନ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଗ୍ରହଣ କରି ପାରିବ ନାହିଁ ।
