গুৰুজনাৰ অসম মুলুকলৈ অহা প্ৰথম জন পূৰ্বপুৰুষ পণ্ডিত দ্বিজ নৰোত্তমৰ বংশৰ সূৰ্যবৰৰ দুই পুত্ৰ অজনাভ আৰু পদ্মনাভ । অজনাভৰ পুত্ৰ মহাপুৰুষ শ্ৰীশ্ৰী হৰিদেৱ আৰু পদ্মনাভৰ পুত্ৰ বিখ্যাত পণ্ডিত, কোচবিহাৰৰ মহাৰাজ নৰনাৰায়ণৰ সভাপণ্ডিত তথা সংস্কৃতি ব্যাকৰণ "ৰত্নমালা" ৰ ৰচয়িতা পুৰুষোত্তম বিদ্যাবাগীশ গুৰুজনাৰ জন্ম হয় লক্ষীমপুৰ জিলাৰ নাৰায়ণপুৰৰ সক্ৰাহি গাওঁত ১৩৪৮ শক বা খ্ৰীষ্টীয় ১৪২৬ চনত ভাদ মাহৰ শুক্লা পঞ্চমী তিথিত । গুৰুজনাৰ প্ৰাথমিক শিক্ষা পণ্ডিত গোবিন্দদেৱৰ তত্বাৱধানত শুভাৰম্ভ হৈছিল । ৯ বছৰ বয়সত সংস্কৃত পাণিনি ব্যাকৰণৰ লগতে বেদ আৰু ধৰ্ম-শাস্ত্ৰৰ শিক্ষা পিতৃ অজনাভৰ পৰা পাইছিল । পৰবৰ্তী কালত এই গোবিন্দ পণ্ডিতে মহাপুৰুষ শ্ৰীশ্ৰী হৰিদেৱ পৰা শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু পিছলৈ জ্ঞানী গোবিন্দ নামেৰে পৰিচিত হৈছিল ।
গৃহত্য়াগ আৰু তীৰ্থদৰ্শন :
গুৰুজনাৰ ১০ বছৰ বয়স হওঁতে তেওঁৰ নুমলীয়া ভনীয়েক সুভদ্ৰা দেবীৰ জন্ম হয় । মহাপুৰুষ শ্ৰীশ্ৰী হৰিদেৱৰ মাত্ৰ ১৬ বছৰ বয়সত ১৩৬৪ শকত তেওঁৰ পিতৃ স্বনামধন্য শাস্ত্ৰজ্ঞ পণ্ডিত অজনাভ দেবৰ মৃত্যু হয় । স্বামীৰ জলন্ত চিতাত আচম্বিতে জাপ দি মাতৃ পাৰিজাতী দেৱীও সতী যায় । প্ৰখৰ বুদ্ধিমত্তা, অসাধাৰণ পাণ্ডিত্য, ধৰ্ম-শাস্ত্ৰৰ জ্ঞান, ঈশ্বৰ ভক্তি পৰায়ণতা, ধৰ্মনিষ্ঠাৰে সমাদৃত ঐশ্বৰিক ব্যক্তিত্ব, গুণ, গৰিমা, যশ দশোদিশ বিয়পি পৰিছিল গুৰুজনাৰ নিচেই কম বয়সৰ পৰা । কলুষিত অনীতি, ধৰ্মবিৰোধী আচাৰ আদিৰ কৰাল গ্ৰাস ধৰ্মৰ বাণীৰে মানুহৰ মনৰ পৰা আঁতৰাই সুস্থিৰ সমাজ ব্যৱস্থা গঠনৰ হোতা শ্ৰীশ্ৰী হৰিদেৱ মহা প্ৰভু সাক্ষাৎ ঈশ্বৰৰ প্ৰেৰিত দেৱদূত ।।।। খৃষ্টীয় ১৪৪২ চনত সৌমাৰৰ ৰজা চুচেনফা, টংচু নগাৰ সতে হোৱা এখন যুদ্ধত পৰাস্ত হয় । মহাপুৰুষ শ্ৰীশ্ৰী হৰিদেৱৰ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱত সৈন্য সকলৰ মাজত সোমাই পৰা আহাৰ-বিহাৰৰ বাচবিচাৰ আদিৰ বাবে সৈন্য সকল নিশকতীয়া হৈ পৰাটোৱেই পৰাজয়ৰ প্ৰধান কাৰণ বুলি ৰজাৰ বিবেচিত হোৱাত গুৰুজনা ৰাজ-ৰোষত পাৰে । ভনীয়েক সুভদ্ৰাক লৈ দৈৱশক্তিৰে কিছুসংখ্যক ভক্ত সহিতে গুৰুজনা নাৰায়ণ পুৰৰ পৰা পিতাকে পতা পঢ়াশালি অশ্বক্লান্ত আহি পালে । গুৰুজনাৰ অশ্বক্লান্ত আহি পোৱাত কথিত আছে যে অশ্বক্লান্তৰ জনাৰ্দন মন্দিৰত গুৰুজনাৰ প্ৰৱেশ হোৱাৰ লগে লগে দুৱাৰ আপোনা আপুনি বন্ধ হয়। এগৰাকী শুভ্ৰবেশী জটাধাৰী সন্যাসীয়ে হৰিদেৱক দীক্ষামন্ত্ৰ দিয়াৰ পিছতহে দুৱাৰ খোল খায় । অশ্বক্লান্তৰ পৰা গুৰুজনাই হাজোৰ হয়গ্ৰীৱ মাধৱৰ মন্দিৰ আৰু কেদাৰৰ শিৱমন্দিৰ দৰ্শন কৰে অশ্বক্লান্তৰ পৰা গুৰুজনাই হাজোৰ হয়গ্ৰীৱ মাধৱৰ মন্দিৰ আৰু কেদাৰৰ শিৱমন্দিৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছত পুৰীৰ জগন্নাথ মন্দিৰ দৰ্শন কৰিবলৈ যায়। হৰিদেৱ মহাপ্ৰভু জগন্নাথৰ একান্ত মনে স্তুতি কৰি থকাৰ সময়তে ৮ বছৰীয়া ভনীয়েক সুভদ্ৰাদেবী হঠাতে মূৰ্চ্ছা যায় আৰু ইহলীলা সম্বৰণ কৰে । গুৰুজনাৰ দেউতাক শাস্ত্ৰজ্ঞ পণ্ডিত অজনাভক অশ্বক্লান্তৰ পৰা নাৰায়ণ পুৰলৈ নিয়া ব্ৰাহ্মণ নিত্যানন্দৰ পুত্ৰ গোবিন্দ ব্ৰাহ্মণ হৰিদেৱৰ লগত সৰ্ব্বদা সহচৰ হিচাপে থাকিছিল । পুৰীত কিছুদিন থাকি গোবিন্দ ব্ৰাহ্মণক লৈ গুৰুজনা বৈদ্যনাথলৈ যায় আৰু তাত দিনমণি নামৰ এজন পাণ্ডাৰ ঘৰত থাকে । গুৰুজনা বৈদ্যনাথৰ পৰা গায়া, কাশীধাম, প্ৰয়াগ, বৃন্দাবনলৈ যায় আৰু বদ্ৰীনাথৰ ধাম পৰিভ্ৰমণ কৰি পুনৰ বৃন্দাবন, প্ৰয়াগ হৈ কাশীধামলৈ আহি হৰলাল পাণ্ডাৰ ঘৰত থাকে । সিদ্ধপুৰুষ হৰিদেৱে অতি কম বয়সতে বিভিন্ন তীৰ্থস্থান ভ্ৰমণ কৰি সকলো ঠাইতে মোহনীয় শক্তিৰে তেওঁৰ সান্নিধ্যত অহা লোকসকলক আকৰ্ষণ কৰিব পাৰিছিল আৰু আপোন কৰি লব পাৰিছিল ।
বেদ আৰু দৰ্শণ অধ্যয়ণ :
কাশি ধামত চাৰি বছৰ হৰলাল পাণ্ডাৰ ঘৰত থাকি গুৰুজনাই বিখ্যাত বেদজ্ঞ পণ্ডিত আচাৰ্য্য শ্ৰদ্ধানন্দ বেদাচাৰ্য্যৰ তলত বেদ আৰু দৰ্শন শাস্ত্ৰৰ কঠিন গূঢ়তত্ব খৰচি মাৰি অধ্যয়ন কৰে । প্ৰখৰ বুদ্ধিমত্তা সম্পন্ন হৰিদেৱ মহাপ্ৰভূৱে অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে আচাৰ্য্য শ্ৰদ্ধানন্দ বেদাচাৰ্য্যৰ পৰা বেদ আৰু শাস্ত্ৰৰ গূঢ়তত্ব অধ্যয়ন কৰি বেদজ্ঞ আৰু দৰ্শন শাস্ত্ৰজ্ঞ হৈ পৰিল ।
শ্ৰীকৃষ্ণ কৱচ লাভ :
কাশীধামত বেদ আৰু দৰ্শন অধ্যয়ন কৰি থাকাৰ সময়ত আত্মোপলব্ধিৰ বাবে তাৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ, অধ্যাত্মিক সাধনা আৰু যোগ দৰ্শনতো ব্ৰতী হৈছিল । প্ৰতি মাহৰ কৃষ্ণা-চতুৰ্দশী তিথিত অহোৰাত্ৰ অনাহাৰে থাকি কঠোৰ ব্ৰত পালন কৰি বিশ্বেশ্বৰ মন্দিৰত শিৱৰ ধ্যান আৰু স্তুতি কৰি কটাইছিল । এই স্তুতিৰ মাজতে গুৰুদেৱ এদিন স্ৱপ্নাদিষ্ট হল আৰু সপোনত পোৱা নিৰ্দ্দেশ অনুসৰি অমৱস্যা তিথিত সম্পূৰ্ণ ব্ৰতত থাকি এক দৈৱ ডম্বৰুৰ শব্দ অনুসৰণ কৰি গঙ্গাৰ পাৰৰ এজোপা বেল গছৰ ওচৰলৈ যায় । তাতে এজনা অচিনাকি জটাধাৰী সন্যাসী আহি গুৰুজনাক আশিৰ্ব্বাদ দি সোনৰ কবচ এটা হাতত দি কলে, সেয়া শ্ৰীকৃষ্ণ-কৱচ । শ্ৰীকৃষ্ণ-কৱচ নিস্থাৰে ধাৰণকৰীয়ে কোনো আপদে বিপদে নপৰে আৰু একোলৈ ভয় নাথাকে, সাতকুৰি বছৰ পৰমায়ু হয় । সাতকুৰি বছৰত এই শ্ৰীকৃষ্ণ-কৱচ নিজে নিজে অন্তৰ্ধান হব বুলিও জটাধাৰীয়ে ভৱিষ্যত বানী কৰে, আৰু তেতিয়াই হৰিদেৱৰ প্ৰানবায়ু দেহ ত্যাগ কৰিব ।
ভায়েক পুৰুষোত্তম বিদ্যাবাগীশৰ লগত মিলন :
গুৰুজনাই বেদ আৰু দৰ্শন অধ্যয়ন সমাপ্ত কৰি উভতিবৰ সময়ত বিদায় দিয়াৰ উপলক্ষে আচাৰ্য্য শ্ৰদ্ধানন্দ বেদাচাৰ্য্য দেৱে তেখেতৰ পঢ়াশালিতে কাশীৰ পণ্ডিত সকলৰ এখন সভা পাতিলে । মহাপুৰুষ শ্ৰী শ্ৰী হৰিদেৱৰ অলৌকিক পাণ্ডিত্যৰ কাহিনীবিলাক শুনি কামৰূপৰ এজন বিশিষ্ট পণ্ডিত পুৰুষোত্তম সেই সভাত উপস্থিত হৈছিল আৰু দুই ভাতৃ হৰিদেৱ আৰু পুৰুষোত্তমদেৱৰ পুনৰমিলন হয় । আচাৰ্য্য শ্ৰদ্ধানন্দ বেদাচাৰ্য্যই সেই সভাত হৰিদেৱৰ অসধাৰণ বুদ্ধিমত্তা, পাণ্ডিত্যৰ কথা বিবৰিলে আৰু বেদ দৰ্শন আচাৰ্য্যৰ উপধিৰে গুৰুজনাক বিভূষিত কৰিলে । তাৰ পৰা বিদায় লৈ হৰিদেৱ, পুৰুষোত্তমদেৱ, গোবিন্দ আৰু লগতে ৰামপাল আৰু হৰিপাল নামৰ দুই বৈশ্যৰ সহিতে পুৰীলৈ আহে ।
জগন্নাথ মন্দিৰত ভাগৱত পাঠ :
পুৰীত বিশ্বম্ভৰ মহাপাত্ৰৰ ঘৰত গুৰুজনা স্ৱপ্নাদিষ্ট হল যে, পুৰিৰ জগন্নাথ মন্দিৰত থকা মূল ভাগৱত খন পাঁচ বছৰ মন্দিৰৰ বিগ্ৰহৰ সমুখত পাঠ কৰিব লাগে । ৰতিপূৱা জগন্নাথ মন্দিৰৰ আন চাৰিজন মহাপাত্ৰইও অনুৰূপ সপোন দেখা বুলি জানিব পাৰি হৰিদেৱ আচৰিত হয় । পণ্ডিত পুৰুষোত্তম তাৰ পৰা নবদ্বীপলৈ যায় আৰু প্ৰভূৰ ইচ্ছানুযায়ী গুৰুদেৱে যথাৰীতি পাচ বছৰ কাল জগন্নাথ মন্দিৰত থাকি ভাগৱত পাঠ কৰে । ভাগৱত পাঠ সামৰণি হোৱাত মন্দিৰৰ মহাপাত্ৰ সকলে হৰিদেৱ গুৰুজনাক ভাগৱত আচাৰ্য্য উপাধি প্ৰদান কৰে ।
কামৰূপলৈ প্ৰত্যাবৰ্ত্তন আৰু বহৰি সত্ৰ স্থাপন :
পণ্ডিত পুৰুষোত্তম পুনৰ কাশিলৈ আহে আৰু হৰিদেৱ আৰু সহচৰ সকলৰ সৈতে তাৰ পৰা বিদায় লৈ পুনৰ নবদ্বীপলৈ যায় । নবদ্বীপত কিছুদিন থাকি হৰিদেৱ, পুৰুষোত্তমদেৱ আৰু সহচৰ সকল সমন্বিতে কামৰূপলৈ আহি পিতৃপুৰুষ সকলৰ পুৰ্ব্স্থান বহৰিলৈ আহে । প্ৰবাদ আছে, বহৰি আহি পোৱাৰ পিছতে বাৰজন দুষ্ট প্ৰকৃতিৰ লোকে হৰিদেৱৰ অন্যায় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে আৰু এগৰাকী বেশ্যাই নানা লয়লাস ভঙ্গীমাৰে হৰিদেৱক আকৃষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে । মহাপুৰুষ হৰিদেৱৰ কোপদৃষ্টিত আটায়কেইজন মূৰ্চ্ছিত হয় । গুৰুজনাৰ মাহাত্ম্য দেখি আটাইকেইজনে হৰিদেৱৰ শৰণ লয় । মহাপুৰুষ হৰিদেৱে এই বাৰ ভকতৰ হতুৱাই হৰি মন্দিৰ, নামঘৰ আৰু দৌল এটা তৈয়াৰ কৰিলে । এই হৰি মন্দিৰত বাসুদেৱ বিগ্ৰহ স্থাপন কৰি নিত্য পূজা সেৱা, নাম-প্ৰসঙ্গ আৰু ভাগৱত পাঠৰ ব্যৱস্থা কৰি ১৩৭৫ শকত বহৰিত সত্ৰ স্থাপন কৰিলে । গুৰুজনাৰ গুণ গৰিমা,মাহাত্ম্য চৌদিশে বিয়পি পৰাত বহৰি সত্ৰলৈ নিতৌ নানা লোক আহি ধৰ্মৰ কথা শুনিব আৰু নাম প্ৰসঙ্গত যোগ দিব ধৰিলে । পুৰুষোত্তম পণ্ডিতে মোমায়েকৰ গাওঁ শিলাত পঢ়াশালি পাতি থাকিব ল'লে । কিছুদিন বহৰিত এইদৰে থাকি বাৰজন ভক্তৰ হাতত সত্ৰৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰৰ আন এক নিৰ্জন স্থানত আশ্ৰম পাতি থাকিব ল'লে । এই আশ্ৰমত ভক্তসকলে পঞ্চৱতী বৃক্ষ ৰোপণ কৰে আৰু গুৰুৰ কাৰণে ঘৰ , হৰিমন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰি দিলে । এই আশ্ৰমত হৰিদেৱে লক্ষ্মীনৰায়ণ বিগ্ৰহ স্থাপন কৰি ধৰ্ম চৰ্চ্চা আৰু আৰু ভক্তসকলক শৰণ ভজন আৰু দীক্ষা দি ধৰ্ম প্ৰৱৰ্ত্তাই থাকিল । এই আশ্ৰমক ভক্তসকলে প্ৰথমতে হৰিদেৱাশ্ৰম আৰু পিছত গুৰুদেৱাশ্ৰম নামেৰে নামাকৰণ কৰিছিল ।
গৃহী হৰিদেৱ :
গুৰুদেৱাশ্ৰমত থকা সময়তে ভক্তসকলৰ অনুৰোধত হৰিদেৱ গুৰুৱে কৃষ্ণকান্ত অধ্যাপকৰ কন্যা তিলোত্তমা দেৱীক বিয়া কৰায় । হৰিদেৱৰ প্ৰথম সন্তান ভুৱনেশ্ৱৰী দেৱী,তাৰ পিছত পুত্ৰ সন্তান দামোদৰ আৰু পিছত বনমালা নামে এজনী কন্যা জন্মে । বিধিৰ বিধান নাযায় খণ্ডন , পুত্ৰ দামোদৰ অকালতে কছৰা বিলত সাতুৰি পাৰ হওতে অকস্মাতে ডুবি ইহলীলা সামৰে । পুত্ৰৰ শোকত আতুৰ নহৈ হৰিদেৱ গুৰুৱে শ্ৰাদ্ধাদি প্ৰেতকৰ্ম সমাপন কৰি পুনৰ ঈশ্বৰ সেৱাত ব্ৰতী হয় । হৰিদেৱ গুৰুৱে তেওঁৰ আশ্ৰমৰ পৰা মহাপুৰুষ শঙ্কৰদেৱৰ পাট্-বাউসী স্ত্ৰলৈ খোজ কাঢ়ি অহা-যোৱা কৰি তত ভাগৱত পাঠ কৰে আৰু বাখ্যা কৰি সকলোকে শুনায় । হৰিদেৱে গুৰুদেৱাশ্ৰমৰ পৰা পাটবাউসীলৈ ভগৱত পাঠ কৰিবলৈ অহা যোৱা কৰোঁতে ভালেমান অলৌকিক কাম কৰিছিল বুলি চৰিত পুথিত বৰ্ণিত আছে । বাঘ,বনৰীয়া ম'হ আদিয়ে বাটত আক্ৰমণ কৰাত গুৰুদেৱে এই হিংস্ৰ জন্তুবোৰকো কেনেকৈ বশ কৰাৰ আচৰিত কাহিনী চৰিত পুথিত পোৱা যায় । হৰিদেৱ মহাপুৰুষ আছিল সাধনা-সিদ্ধ যোগী পুৰুষ, শাস্ত্ৰজ্ঞ পণ্ডিত আৰু পৰম বৈঞ্চৱ । তেওঁ প্ৰকৃততে সৰ্বভূতময়ো বিঞ্চুতত্ব উপলব্ধি কৰিছিল,কোনো প্ৰাণীক হিংসা নকৰি বিঞ্চুৰ সৃষ্টি জীৱ আৰু একে আত্মা সৰ্বত্ৰ বিৰাজমান এই তত্ব উপলব্ধি কৰি সকলোকে আপোন কৰি লব পাৰিছিল বাবেই এনে নিৰাশক্ত ভাবে আছৰিত কামবিলাক কৰিব পাৰিছিল । মহাপুৰুষ হৰিদেৱ গুৰুদেৱাশ্ৰমত থাকোঁতে এদিন মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে দামোদৰ দেৱৰ লগত আলোচনা কৰি আটাইকৈজনৰ ভিতৰতে বয়সত আৰু জ্ঞানত শ্ৰেষ্ঠ হৰিদেৱৰ আশ্ৰমলৈ গৈ তাতে দৌলোত্সব পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত কৰি আশ্ৰমলৈ গ'ল আৰু মহা পয়োভৰেৰে গুৰুদেৱাশ্ৰমত দৌলোত্সব পালন কৰি হৰিদেৱক সন্মান জনালে । আটায়ে গৈ হৰিদেৱক মান সত্কাৰ কৰা বাবে তেতিয়াৰ পৰা এই হৰিদেৱাশ্ৰম বা গুৰুদেৱাশ্ৰম মানেৰী সত্ৰ নামে জনাজাত হোৱা বুলি কথিত আছে ।
হৰিদেৱৰ বিষপান :
মানেৰে সত্ৰত থকা কালত এদিন বাৰজন জ্ঞানভিমানী ব্ৰাহ্মণে এতোলা বিষ লৈ হৰিদেৱৰ ওচৰলৈ গল আৰু বিষতোলা খাই হজম কৰা গুৰুতহে তেওঁ শৰণ লব বুলি কৈ হৰিদেৱ গুৰুক বিষতোলা খাব ক'লে । এই বাৰ ব্ৰাহ্মণ ইয়াৰ আগেয়ে দামোদৰদেৱ আৰু শংকৰদেৱৰ ওচৰলৈ গৈছিল আৰু তেওঁলোকে এনে অদ্ভুত কাম কৰিবলৈ স্বীকাৰ নকৰাত হৰিদেৱৰ ওচৰলৈ গৈছিল । হৰিদেৱেও প্ৰথমতে সন্মতি প্ৰকাশ কৰা নাছিল । পাছত ব্ৰাহ্মণ সকলৰ আক্ৰন্তি এৰাব নোৱাৰি বিষ তোলা তিনি ভাগ কৰি গঙ্গাজল, লক্ষ্মীনাৰায়ণ বিগ্ৰহ আৰু বিষ্ণুৰূপী শালাগ্ৰামৰ পাদোকত আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ পাদোকৰ লগত বস্তুখিনি বিষ বুলি নধৰি অপেয় অন্য দূষিত দ্ৰব্য বুলি তিনিবাৰত পান কৰি পেলালে । এইদৰে বিষ পান কৰি গুৰুজনা কিছুসময় অচেতন হৈ থাকি পুনৰ সুস্থ হৈ উঠিল । কিন্তু তেৰাই এই ব্ৰাহ্মণ সকলক শৰণ দিবলৈ সন্মত নহ'ল । যি শিষ্যই গুৰুক পৰীক্ষা কৰিহে শৰণ লব খোজে, শ্ৰদ্ধাত বা আধ্যাত্মিক প্ৰয়োজনত নহয়্, তেনে শিষ্যক তেওঁ শৰণ দিব নোৱাৰে । নানা কাকুতি মিনতি কৰাতো হৰিদেৱে এই ব্ৰাহ্মণ কেইজনক শৰণ দিবলৈ মান্তি নহ'ল আৰু তেওঁলোকক ব্ৰাহ্মণ অতিথি হিচাপে খুৱাই-ধুৱাই মান সত্কাৰ কৰি বিদায় দিলে । অতি হতাশ মনেৰে ব্ৰাহ্মণ কেইজন এইদৰে উভতি যাবলৈ বাধ্য হ'ল । আকৌ পিছদিনা তেওঁলোক আহি কাকুতি মিনতি কৰাত তেওঁলোকৰ চাৰিজনক গুৰুৱে দীক্ষা মন্ত্ৰ দিলে ।
ধৰ্ম প্ৰচাৰ আৰু সত্ৰ স্থাপন :
১৪০৩ শকত কুসুম্বৰ ভুঞাৰ পুত্ৰ আৰু মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ সৰু ভায়েক বনগঞাগিৰি হৰিদেৱৰ এই মানেৰী সত্ৰলৈ আহে । বনগঞাগিৰি এবছৰ কাল হৰিদেৱৰ আশ্ৰমত থাকাৰ পিছত গুৰুজনাই তেওঁক শৰণ-দীক্ষা দিয়ে । বনগঞাগিৰি তেখেতৰ জীৱনৰ বাকীছোৱা কাল গুৰুজনাৰ লগতে কটায় । মহাপুৰুষ হৰিদেৱ আছিল এজন পৰম বৈষ্ণৱ যোগী সিদ্ধ পুৰুষ । তেৰাই কোনো সন্মান বা নাম যশ নিবিচাৰিছিল আৰু নিৰ্জন ঠাইত বহি একান্ত মনে ভগৱানৰ চিন্তা আৰু ধ্যান কৰি থাকিবলৈ ভাল পাইছিল । সেইবাবে বহৰি সত্ৰত বৰ বেছি জনসমাগম হোৱাত সেই সত্ৰ ভক্ত সকলক গোটাই দি আৰু ধৰ্ম চিন্তা ধ্যানৰ উপযুক্ত স্থান বিচাৰি মানেৰীত আশ্ৰম পাতি আছিল । তাতো নানাঠাইৰ পৰা গুণমুগ্ধ ভক্তসকলক ধৰ্ম আচৰণক সকলো শিক্ষা নিয়ম-নীতি শিকাব লগাত পৰে । সত্ৰ পাতি শিষ্য ভজোৱাত হৰিদেৱ গুৰুৰ কোনো বিশেষ আগ্ৰহ নাছিল আৰু শ্ৰাদ্ধাৰে তেওঁৰ ওচৰলৈ আধ্যাত্মিক প্ৰেৰণাৰে অহা লোক সকলকহে তেওঁ শৰণ ভজন আৰু দীক্ষা দিছিল । মহাপুৰুষ হৰিদেৱে বহৰি, মানেৰী আৰু কোচবিহাৰ হৰিপুৰ সত্ৰ স্থাপন কৰে । মহাৰাজ নৰনাৰায়ণৰ ৰাজসভাত মহাপুৰুষৰ খুৰাকৰ পুত্ৰ, ৰত্নমালা ব্যাকৰণৰ প্ৰণেতা পুৰুষোত্তম বিদ্যাবাগীশৰ মুখত মহাপুৰুষ শ্ৰী শ্ৰী হৰিদেৱৰ মাহাত্ম্য আৰু পাণ্ডিত্যৰ কথা শুনি তেওঁক পুৰুষোত্তমৰ হতুৱাই ৰাজসভালৈ আমন্ত্ৰণ কৰি আনি মহাৰাজ নৰনাৰায়ণে ৰাণীৰ সৈতে যথাবিধি নিয়মতে হৰিদেৱৰ ওচৰত শৰণ লয় । হৰিদেৱ গুৰুৰ শিষ্যসকলৰ ভিতৰত যদুমণি দেৱ, নাৰায়ণদেৱ, হৰিচৰণদেৱ, গোপীনাথ বা জগন্নাথদেৱ আদিয়েই প্ৰধান আৰু প্ৰখ্যাত । হৰিদেৱৰ আজ্ঞা অনুসৰি যদুমণিদেৱে উজনি অসমত মহৰা সত্ৰ স্থাপন কৰে, নাৰায়নদেৱে কামৰূপত শুভা সত্ৰ, হৰিচৰণদেৱে জাগাৰা সত্ৰ, জগন্নাথদেৱে বৈনাকুছি সত্ৰ স্থাপন কৰে । জগন্নাথদেৱৰ আন এটা নাম আছিল গোপীনাথ । এইজনা জগন্নাথদেৱলৈ মহাপুৰুষ শ্ৰী শ্ৰী হৰিদেৱৰ নুমলীয়া কন্যা বনমালাক বিয়া দিয়ে । হৰিদেৱৰ এই প্ৰধান শিষ্য কৈজন আটায়ে আছিল শাস্ত্ৰজ্ঞ পণ্ডিত । হৰিচৰনদেৱৰ জেষ্ঠ পুত্ৰ হৰিহৰ মিশ্ৰৰ আমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰি কোচবিহাৰৰ তোৰ্ষা নদীৰ পাৰৰ গছ এজোপাৰ তলত হৰিপুৰ সত্ৰৰ পৰা গুৰুজনা আহি মাজে সময়ে ভাগৱত বাখ্যা কৰে । এই গছজোপা তপস্ৱী গছ নামে জনাজাত হয় । মহাপুৰুষ হৰিদেৱৰ শিষ্যসকলে স্থাপন কৰা এই সত্ৰবোৰক সত্সঙ্গী সত্ৰও বুলিছিল । এই সত্ৰকেইখনৰ উপৰিও সৰু-সুৰা অনেক সত্ৰ শিষ্যসকলে স্থাপন কৰি শুদ্ধ ভাগৱতী বৈষ্ণৱ ধৰ্ম পালন কৰিছিল । বহৰি সত্ৰৰ ভাৰ বাৰজন ভকতৰ হাতত অৰ্পণ কৰি হৰিদেৱ গুৰুৱে মানেৰীত উদাৰ গোবিন্দ, বনগঞাগিৰি,থানেশ্বৰ আদি ভক্তসকলৰ লগত থাকি ভক্তি ধৰ্ম, হৰিনাম প্ৰসঙ্গ কৰি ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰি আছিল । জ্ঞানী গোবিন্দ জন্মস্থান নাৰায়ণপুৰলৈ ঘুৰি গৈছিল ।
ব্ৰহ্মযজ্ঞ আৰু সাতদিনীয়া ভাগৱত পাঠ :
১৪১৫ শকত ভাদ মাহত হৰিদেৱৰ জন্ম তিথি,বাৰ আৰু নক্ষত্ৰ মিলাত আৰু সেই দিনতো আৰু গোটেই বছৰটো হিন্দু জ্যোতিষ শাস্ত্ৰমতে অতি শুভ বুলি বিবেচিত হোৱাত হৰিদেৱে এটা ব্ৰহ্মজজ্ঞ বা জ্ঞানযজ্ঞ আৰু একেৰাহে সাতদিন ব্যাপী ভাগৱত পাঠ নবদ্বীপৰ দুজন পণ্ডিতৰ উপস্থিতিত সম্পাদন কৰে । এইদৰে ভাদমাহত হৰিদেৱৰ জন্মতিথিৰ দিনা জ্ঞান যজ্ঞ আৰু ভাগৱত পাঠ প্ৰতিবছৰে অনুস্থিত হয় আৰু নবদ্বীপৰ পণ্ডিত আহি সম্পাদন কৰে । ১৪৩০ শকত এইদৰে হৰিদেৱ আৰু পুৰুষোত্তম পণ্ডিতে নৱদ্বীপলৈবেদজ্ঞ ব্ৰহ্মণক যজ্ঞৰ বাবে নিমন্ত্ৰণ কৰিব যাওঁতে তাতে মহাপুৰুষ শ্ৰী শ্ৰী শংকৰদেৱক লগ পায় । পুৰুষোত্তম পণ্ডিতক কোচবিহাৰৰ ৰজা নাৰায়ণদেৱে তেওঁৰ সভাৰ সভাপণ্ডিত পাতিলে, আৰু তেওঁ হৰিদেৱ গুৰুৰ লগত আলোচনা কৰি ৰাজসভাত যোগ দিলেগৈ ।
বৈকুন্থ প্ৰয়াণঃ
মহাপ্ৰভূ শ্ৰী শ্ৰী হৰিদেৱ গুৰুৱে এইদৰে মানেৰী সত্ৰত ভক্তবৃন্দৰে সৈতে পালনীয় ধৰ্মীয় অনুস্থান আৰু নামকীৰ্ত্তন কৰি ধৰ্মা আলোচনা আৰু নিয়মমতে ভাগৱত পাঠ কৰি কটাবলৈ ধৰিলে । প্ৰায়েই তেৰাই প্ৰতিমাহে একো সপ্তাহ পাটবাউসীত থকা মহাপুৰুষ শ্ৰী শ্ৰী শংকৰদেৱৰ সত্ৰলৈ গৈ তাত ভাগৱত পাঠ কৰে আৰু তিনিজনা বৈষ্ণৱ গুৰু হৰিদেৱ, দামোদৰদেৱ আৰু শংকৰদেৱ একেলগে বহি ভাগৱত আৰু আন আন শাস্ত্ৰৰ বাখ্যা আৰু আলোচনা কৰে । শংকৰদেৱ আৰু দামোদৰদেৱেওঁ হৰিদেৱ গুৰুৰ আশ্ৰম মানেৰীলৈ আহি মাজে মাজে থাকিছিল আৰু এই তিনিজনা গুৰুৰ মাজত অতি বন্ধুত্ব আছিল । এইদৰে কিছুদিন চলাৰ পিছত গুৰুজনাক মৃয়মান কৰি কিছু অন্তৰে অন্তৰে জ্ঞানী গোবিন্দ, গুৰুপত্নী তিলোত্তমা আৰু ভায়েক পুৰুষোত্তম বিদ্যাবাগীষৰো কোচবিহাৰত মৃত্যু হয় । ১৪৮৮ শকৰ জেঠ মাহত হৰিগুৰুদেৱৰ সতকুৰি বছৰ পূৰ্ণ হয় । হৰিদেৱ মহাপ্ৰভূৱে সেই সময়ত মানেৰীত এটা উত্সবৰ আয়োজন কৰিলে আৰু তাত বিস্তৰ লোকৰ সমাবেশ হয় । গুৰুজনাই সকলোকে নিজে পালন কৰি অহা শুদ্ধ ভাগৱতী বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ মূল উপদেশবানী শুনালে আৰু সেইমতে ধৰ্ম পালন কৰি থাকিবলৈ ক'লে । মানেৰী সত্ৰৰ দায়িত্ব তেওঁৰ অবিবাহিতা জেষ্ঠা কণ্যা ভুৱনেশ্বৰীৰ হাতত অৰ্পন কৰি মালা নিৰ্মালী দিলে । গুৰুজনাই ৰাতিপূৱা স্নান অহ্নিক কৰি অমৱস্যা তিথি পৰাৰ লগে লগে কুশাসনত বহি গীতা পাঠ আৰম্ভা কৰিলে । তেৰাই ওচৰত থকা শিষ্য আৰু ভক্ত সকলক জনালে যে সেইদিনা মাজ ৰাতি চৈধ্যদণ্ড সময়ত গীতা পাঠ শেষ হোৱাৰ লগে লগে সন্ন্যাসী প্ৰদত্তশ্ৰী কৃষ্ণ কবচ অন্তৰ্ধান হব আৰু সেই ক্ষণতে তেওঁ পৰলোকলৈ গতি কৰিব । এই কথা মহাপুৰুষ শ্ৰী শ্ৰী হৰিদেৱে আগৰে পৰাই ভক্ত আৰু শিষ্য সকলক জনাইছিল । গুৰুৱে সেই সময়ত হবিষ্যান্ন নকৰে বুলি জনাইছিল । সন্ধ্যা আদি শেষ কৰি গুৰুদেৱে কুশাসনত বহি থাকিল । চতুৰ্দশ দণ্ড ৰাতি গীতা পঠ শেষ কৰি গুৰুজনা কুশাসনত বহি গীতখন হাতত লৈ থাকিচকুমুদি যোগবলে প্ৰাণয়াম কৰি যোগস্থ হ'ল আৰু সকলোৱে চাই থাকোঁতে মূদ্ৰাস্ফোট কৰি প্ৰাণবায়ু নিৰ্গমন কৰি পাঞ্চভৌতিক দেহ-ত্যাগ কৰি বৈকুণ্ঠ প্ৰয়াণ কৰিলে । এই দৰেই অলৌকিক ভাবে মহাপুৰুষ শ্ৰী শ্ৰী হৰিদেৱৰ নৰ-নাটৰ সামৰণি পৰিল ।
মহপুৰুষ হৰিদেৱ প্ৰচাৰিত ধৰ্মৰ মূল কথা :
মহাপুৰুশ হৰিদেৱে অসমত শুদ্ধ ভাগৱতী বৈষ্ণৱ ধৰ্মকেই প্ৰচাৰ কৰিছিল। পুৰাণ সূৰ্য্য শ্ৰী মদ্ভাগৱত, শ্ৰীমদ্ভগৱতগীতা আৰু আন আন বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰতিপাদক শাস্ত্ৰ সমুহেই গুৰুজনাৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্মৰ মূল ভেটি । গুৰুজনাৰ নাম অনুসৰি এই সম্প্ৰদায়ৰবৈষ্ণৱসকলক হৰিদেৱী বোলা হয় । মহাপুৰুষ হৰিদেৱ আছিল এগৰাকী সৰল, ধৰ্মপৰায়ন, বেদ্-উপনিষদ গীতা ভাগৱত আদি শাস্ত্ৰৰঅগাধ জ্ঞান থকা বিদগ্ধ পণ্ডিত আৰু যোগসিদ্ধ মহাপুৰুষ । হৰিত একান্ত ভক্তি আৰু একান্ত শৰণেই বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ মূল কথা । ধৰ্মৰমূল তত্ত্ব সকলো শাস্ত্ৰৰ পৰা আনি হৰিদেৱে 'ভক্তিৰস তৰঙ্গিনী' নামৰ গ্ৰন্থতলিপিবদ্ধ কৰি থৈ গৈছে । হৰিত একান্ত ভক্তি, ভক্তৰ সচেষ্ট সাধনাৰ আৰু ভগৱানৰ কৃপাৰ ফল । এই পৰামৰ্শ লাভ কৰিবলৈ শাৰিৰীক আৰু মানসিক প্ৰস্তুতিৰ প্ৰয়োজন । পৰমাত্মা পৰম বিষ্ণু হৰি বা শ্ৰী কৃষ্ণ অন্তৰ্য্যামী ৰূপে সকলোৰে হৃদয়স্থ --- এই উপলব্ধি আৰু জীৱনত তাৰ প্ৰকৃত প্ৰতিফলনেই ধৰ্ম । সকলো ভূততে বিষ্ণুব্যাপী আছে সকলো জীৱ, বস্তু । এই উচ্চতম মানসিক স্তৰত উপনীত হবলৈ ভাগৱতত বৰ্ণণা কৰা নৱ বিধা ভক্তিৰ সাধনতে স্তৰে স্তৰে আগুৱাই গৈ আধ্যাত্মিক উত্কৰ্ষতা ক্ৰমে লাভ কৰিব লাগিব । তাৰ বাবে ধৰ্মীয় আচৰণ, একান্ত মনেৰেআৰু নিষ্ঠাৰে বিষ্ণুৰ পূজা সেৱা, বাহ্যিক সুচিতা-- - যেনে স্নান, আচাৰ আদি পালন, আৰু অন্তৰ শুদ্ধি বা চিত্ত শুদ্ধিৰ বাবে সত্গুণ আৰু স্দাচাৰৰ অণুশীলনৰ ওপৰত হৰিদেৱ গুৰুৱে গুৰুত্ত দিছিল । চিত্ত শুদ্ধিৰ বাবে অমানিত্ব বা সকলো প্ৰকাৰৰ অভিমান বৰ্জন, অহিংসা, ক্ষমা, সৰলতা, গুৰুসেৱা,পবিত্ৰতা, আৰু সদাচাৰ, আত্মসংযম, বিষয় সুখৰ প্ৰতি উদসীনতা, নিৰহংকৰিতা, অতিথি সেৱা বেদবিহিত ক্ৰিয়া - - - যেনে পিতৃ-মাতৃৰ শ্ৰ্দ্ধাদি সম্পাদন আদিৰএকান্ত প্ৰয়োজন। এই কৰ্মবিলাক নিষ্ঠাৰে আচৰণ আৰু পালন কৰিলেহে মনত হৰি ভক্তিৰ প্ৰেৰণা জাগে আৰু ভক্তিৰ পৰিপূৰ্ণতাতহে এই ক্ৰিয়া কৰ্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা নোহোৱা হব পাৰে। হৰিদেৱ মহাপ্ৰভূৱে হৰি ভক্তিৰ নামত দেহবিহিত ক্ৰিয়াআদি ত্যাগ, একশৰণ ধৰ্মৰ নামত আন ধৰ্ম, অন্য দেৱতাৰ আৰু অন্য ধৰ্মৰ গুৰুৰআৰু ভক্তৰ নিন্দবাদ আদিৰ পৰা বিৰত থাকিবলৈ শিষ্য সকলক দঢ়াই দঢ়াই উপদেশ দিছিল । পৰম পুষ পুৰুষোত্তম শ্ৰীকৃষ্ণ বা হৰিত একান্ত ভক্তি বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ মূল কথা । কিন্তু কৃষ্ণ ভক্তই আন দেৱতা সকলক নিন্দাবদ কৰা দোষণীয় । অধৰ্মী লোকৰ কথাত কান নিদিবলৈ হৰিগুৱে শিষ্যসকলক উপদেশ দি গৈছিল । শৱন কীৰ্ত্তন, স্মৰণ আদি কেনেকৈ কৰিব লাগে তাৰ ব্যৱস্থাও গুৰুৱে ভক্তা আৰু শিষ্য সকলক শিকাইছিল । সত্ৰ বিলাকত তিনি প্ৰকাৰৰ বেলাৰ প্ৰসঙ্গ, ভাগৱত অহংকাৰ ত্যাগ কৰি মানৱ সেৱাই হৰিভক্তি লাভৰ প্ৰথম পাঠ বুলি শিষ্য সকলক শিক্ষা দিছিল । মানুহে মানুহক ঘিণ বা অবহেলা কৰি জীৱে-জীৱক হিংসা কৰি কেতিয়াও ভগৱত কৃপা লাভ কৰিব নোৱাৰে --- এয়ে গুৰু হৰিদেৱৰ বাণী ।
