বিৱৰ্তনৰ জৰিয়তে প্ৰথম আদিম মানুহ (Homo erectus), তাৰ পাছত আধুনিক বা চিন্তাশীল মানৱ (Homo sapiens) আৰু শেষত আহিছিল কাৰিকৰী মানৱ (Homo faber)। এই বিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াতে মানুহে চিন্তাৰ ক্ষমতা লাভ কৰিছিল, লাভ কৰিছিল "গাঠনিকভাৱে বিৰোধসমৰ্থ বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠি"। বিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়াত গাঠনিক পৰিৱৰ্তনৰ ফলত মানুহৰ হাতখনে নিৰ্মাণ কৰাৰ বা পৰীক্ষামূলক কাম-কাজত লগাৰ যি সামৰ্থ গোটাইছিল, তাক সমাজবিজ্ঞানীসকলে 'বিৰোধসমৰ্থ বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠি' বুলি কৈছে। অৰ্থাৎ, আনকেইটা আঙুলিৰ মুখামুখিকৈ বুঢ়া আঙুলি মানুহৰহে আছে, আন প্ৰাণীৰ নাই। মানুহৰ বৈজ্ঞানিক আৰু কাৰিকৰী উন্নতিৰ অন্তৰালতেই আছে বিৱৰ্তনৰ ফলত হোৱা এই পৰিৱৰ্তন বিলাক। এই বিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়াতে সঞ্চিত হৈ আছিল অবিৰাম চিন্তা প্ৰক্ৰিয়াৰ সজল বীজ। সেই চিন্তা-বুদ্ধিৰেই মানুহে বিভিন্ন সময়ত প্ৰকৃতিৰ বিষ্ময়কৰ ৰহস্যসমূহ উদঘাটন কৰিবলৈ যত্ন কৰিছিল আৰু যিবোৰ ক্ষেত্ৰত বিফল হৈছিল অৰ্থাৎ তেওঁলোকৰ জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ মাজত ফাঁক দেখা পাইছিল তাতেই বিভিন্ন দেৱতাকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ অন্ধবিশ্বাসৰ জন্ম দিয়া হৈছিল। যাৰ বাবেই পৰম্পৰা বুলিয়েই পশুবলি, নৰবলি, ডাইনী হত্যা, ভূমি-পূজা, নদী-পূজা, গ্ৰহ-পূজা, জ্যোতিষ আদিৰ দৰে অসংখ্য অন্ধবিশ্বাসসমূহ এচাম মানুহৰ মন-মগজুত আজিও বাৰুকৈয়ে খোপনি-পিতি আছে। প্ৰাচীন কালত মানুহে প্ৰকৃতিৰ বিষয়ে যিমানখিনি জানিছিল তাৰ হিচাপতেই চিন্তা-চৰ্চা কৰি কোৱা কথাবোৰ বা ধৰি লোৱা বিশ্বাসসমূহ সেইসময়ৰ বাবেহে শুদ্ধ আছিল। আধুনিক কালৰ নতুন তথ্যৰ আধাৰত সেইবোৰ ভুল প্ৰমাণিত হোৱাৰ পাছতো কিন্তু তাকে যিসকলে খামুচি ধৰি থাকিব বিচাৰে সেইসকলেই অন্ধবিশ্বাসী। বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ চমৎকাৰী অৱদানসমূহে বাহ্যিকভাৱে আধুনিকতাৰ সাজ-পাৰ পিন্ধিলেও, অন্ধবিশ্বাসত ডুব গৈ থকা আদিম মানসিকতাৰে পৰিপুষ্ট মানুহৰ সংখ্যাই আমাৰ দেশৰ অগ্ৰগতিত বাধা প্ৰদান কৰি আহিছে। বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ চমৎকাৰী আৱিষ্কাৰত ভেঁজাদি গঢ়ি উঠা বস্তুশাস্ত্ৰ, ফ্ৰেনচুই আদিৰ দৰে অন্ধবিশ্বাসসমূহত 'কম্পিউটাৰ পদ্ধতি'ৰে কৰা গণনা প্ৰক্ৰিয়াত আকৰ্ষিত হৈ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰেই অন্ধবিশ্বাসৰ আশ্ৰয় লোৱা সমস্যা-জৰ্জৰিত মানুহৰো অভাৱ নাই। তদুপৰি বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ নতুন নতুন চমৎকাৰী অৱদানবোৰৰ দৰেই অন্ধবিশ্বাসীৰ বজাৰত নতুন নতুন বাবাজী-মাতাজীৰ আবিৰ্ভাৱ বৃদ্ধি পোৱা বিষয়টোও অতিকৈ চিন্তনীয়। ইয়াৰ মূলতে হ'ল বিজ্ঞানমনস্কতা আৰু যুক্তিবাদী চিন্তাৰ অভাৱ। এফালে 'ইছৰো'ৰ ১০৪টা উপগ্ৰহ উৎক্ষেপনৰ সফলতাক লৈ বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ জয়ঢোল, আনফালে ধৰ্মীয় আৱেগ সানি অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰসমূহৰ ৰাজনীতিকৰণ! বিজ্ঞানমনস্কতা আৰু যুক্তিবাদী চিন্তাৰ অন্যতম বাৰ্তাবাহক তথা বিখ্যাত বিজ্ঞানী পুষ্প. এম. ভাৰ্গৱৰ এইক্ষেত্ৰত উষ্ম মন্তব্য -  "Indian has had many rich traditions but not of objective, rational and scientific thinking." (P. Bhargava/Chandan Chakraborti, Angels, Devils and Science, P-273.)
যিখন দেশৰ সংবিধানত বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ কথা কোৱা হৈছে, সেইখন দেশতেই বৈজ্ঞানিক মানসিকতা, যুক্তিবাদী চিন্তাৰে জনগণক সজাগ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা লোকসকলক হত্যা কৰা হৈছে অথবা মৃত্যুভয় দেখুওৱা হৈছে। কিন্তু এই ফেচিবাদী কয়দাৰে কিমান দিনলৈ ধৰ্মীয় আবেগৰ বাবে যুক্তবাদীসকলৰ মুখ বন্ধ কৰি বিজ্ঞানৰ সত্যক লুকুৱাই ৰাখিব? এইখিনিতে ন'বেল বঁটা বিজয়ী এচ. চন্দ্ৰশেখৰৰ ন'বেল বঁটা লোৱাৰ সময়ত দিয়া ভাষণৰ এটা বাক্য উল্লেখ কৰিব পাৰি, তেওঁ কৈছিল -  "সত্যৰ মোহৰ হ'ল সৰলতা, সত্যৰ জ্যোতি হ'ল সৌন্দৰ্য।" গতিকে ফেচীবাদেৰে বিজ্ঞান নহয়; সৰলতা আৰু জ্যোতি -  এই দুটাহে বৈজ্ঞানিক তথ্য তথা বিজ্ঞানীৰ চাব-মোহৰ। বিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াত মানুহৰ চিন্তাধাৰাৰ আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটাৰ ফলতহে 'ডিজিটেল', "বিশ্বায়ন' আদি শব্দবোৰ আজি আমি শুনিবলৈ পাইছোঁ। অতীতত মানুহে প্ৰকৃতিৰ পৰিঘটনাবোৰৰ আঁৰত আলৌকিক শক্তিৰ হাত আছে বুলি, নিজৰ জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ মাজত থকা ফাঁকবোৰত বিভিন্ন অন্ধবিশ্বাসৰ সৃষ্টি কৰি প্ৰকৃতিক নিয়ন্ত্ৰণৰ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু আজিৰ বিজ্ঞানে প্ৰকৃতিৰ ৰহস্যসমূহ ভেদ কৰাত বহু পৰ্যায় আগবাঢ়ি গ'ল। বৰ্তমান Large hadron colliderত যি পৰ্য্যয়ৰ ব্যয়বহুল পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলি আছে তাৰ পৰা বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টিৰ বহু তথ্য পোহৰলৈ আহিব বুলি আশা কৰা হৈছে। বিৱৰ্তনৰ কোনোবা এটা পৰ্যায়ত মানুহৰ মস্তিস্কৰ ক্ষমতা উন্নত আৰু জটিল হ'ল, আৰম্ভ হ'ল নানা প্ৰসংগত অনুসন্ধিৎসাজাত প্ৰশ্ন কৰাৰ। সেইদৰে অনুসন্ধিৎসু বহুতৰে মনত উদয় হোৱা স্বাভাৱিক প্ৰশ্ন -  ঈশ্বৰ বা সৃষ্টিকৰ্তাই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক সৃষ্টি কৰিছে যদি তেওঁক কোনে সৃষ্টি কৰিছে? আকৌ ঈশ্বৰ যদি স্বয়ম্ভু, তেন্তে এই মহাবিশ্ব স্বয়ম্ভু (পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ কোৱাণ্টাম ফ্লাক্সুৱেচনৰ যোগেৰে সৃষ্টি) হ'ব কিয় নোৱাৰে? সঁচাকৈয়ে ঈশ্বৰ যদি মংগলময়, পৃথিৱীত তেন্তে কিয় ইমান মহাপাপ? বিজ্ঞানৰ উত্তৰণে আজিৰ মানুহৰ চিন্তা-বুদ্ধিক এনে এটা স্তৰলৈ আনিছে যে এনেবোৰ প্ৰশ্নৰ অৱতাৰণা অযুক্তিৰ বুলি দলিয়াই পেলাব পৰা বিধৰ নহয়। ইফালে বিশ্ববিশ্ৰুত বিজ্ঞানী ষ্টিফেন হকিঙে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বক অস্বীকাৰ কৰি কৈছে -  "অংকবিদ্যাৰ জ্ঞান যিসকলৰ পৰ্যাপ্ত নহয় কেৱল তেওঁলোকেই ঈশ্বৰত বিশ্বাস কৰিব পাৰে।" (K. M. Shrimali, the age of iron and the religious revolution, new delhi, 2011, P-109.) ঠিক সেইদৰে আজিৰ পৰা বহু বছৰৰ আগতেই বহুজনৰ মনত এনে প্ৰশ্নৰ উদয় হৈছিল তাৰ ভিতৰত অন্যতম প্ৰথিতযশা বিজ্ঞানী তথা কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ল্যাণ্ট ফিজিঅ'লজিৰ প্ৰাক্তণ অধ্যাপক তাৰক মোহন দাসৰ স্পষ্ট মত -  বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণিত নোহোৱালৈকে তেওঁ ঈশ্বৰত বিশ্বাস নকৰে। দ্বিতীয়তে ঈশ্বৰ, ধৰ্মৰ বিভাজনমূলক সামাজিক ভূমিকা সম্পৰ্কে সচেতন বিজ্ঞানীজনৰ মন্তব্য -  "বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত মানুহৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাই। ধৰ্মৰ নামত মানুহেই পাৰ্থক্যৰ সৃষ্টি কৰিছে।" (সুকুমাৰী ভট্টচাৰ্য, এয়োতি এবং, কলকতা, ২০০৪, পৃঃ ২৮)। বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ অৱদানৰ ওপৰত ভেঁজা দি বিভিন্ন কৌশলেৰে বিজ্ঞানক আক্ৰমণ কৰিব যোৱাসকলে ইয়াত 'বৈজ্ঞানিক গোড়ামি'ৰ গোন্ধ পালেও, বিজ্ঞানী হিচাপে তেওঁলোকৰ কথাবোৰ অযুক্তিকৰো নহয়। সমগ্ৰ বিশ্বতে এতিয়া নিৰশ্বৰবাদলৈ গতি কৰাৰ যি এক প্ৰৱণতা বা অনুশীলন সেয়াও এক বৈজ্ঞানিক পৰিক্ৰমা। এই পৰিক্ৰমাতেই নতুন নতুন তথ্যৰে নতুন ধ্যান-ধাৰণা গ্ৰহণ কৰাৰ স্পষ্ট প্ৰমাণ পোৱা যায়। গতিকে বিজ্ঞানমনস্ক চিন্তা আৰু বিশ্লেষণে এনেবোৰ প্ৰশ্ন খণ্ডন নকৰি ফেচিবাদী কয়দাৰে মুখ বন্ধ কৰিব গ'লে সমাধান সূত্ৰ ওলাব জানো?
এচাম গোড়া ধৰ্মান্ধই সততে যুক্তিবাদী চিন্তা বা বিজ্ঞানমনস্কতাৰে চলা মানুহক দাম্ভিক, অহংকাৰী, ধৰ্মবিৰোধী, নাস্তিক আদি বিভিন্ন বিশেষণেৰে গৰিহনা দিয়া দেখা যায়। ঈশ্বৰৰ বিশ্বাস আৰু ধৰ্মীয় আবেগৰ লগত সম্পৰ্ক থকা অন্ধবিশ্বাসসমূহক বিৰোধিতা কৰা বাবে এনে পৰিস্থিতিৰ সততে সৃষ্টি হয়। তদুপৰি অন্ধবিশ্বাসৰ বিৰোধে যুক্তিবাদী চিন্তা আৰু বিজ্ঞানমনস্কতাৰে কথা কোৱা মানুহবোৰক নাস্তিক নহ'লেও নাস্তিক সজাই তুচ্ছ-তাচ্ছিল্য কৰাও দেখা যায়। এইক্ষেত্ৰত স্পষ্টবাদী বিজ্ঞানমনস্ক লোকৰ প্ৰতি সাধাৰণতে যি অহংকাৰৰ কথা উত্থাপন হয়, তাক ভগৎ সিঙে "Why I am an atheist" নামৰ ৰচনাটোত আৰম্ভণিতে লিখিছে যে ঈশ্বৰৰ বিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত হোৱাৰ লগত অহংকাৰ, দম্ভৰ সম্পৰ্ক কি? তদুপৰি যুক্তিবাদ আৰু বিজ্ঞানমনস্কতাৰ কথা ওলালে বহু গোড়া ধাৰ্মিক আৰু জ্যোতিষীয়ে নিজৰ স্থিতিক প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ পাৰ্থক্য নুবুজি বিভিন্ন প্ৰকাৰে বিজ্ঞানক আক্ৰমণ কৰে। বিজ্ঞানৰ কথা ওলালে এচামে মাৰণাস্ত্ৰ, প্ৰদূষণ আদিৰ কথা কৈ বিজ্ঞানৰ বিধ্বংসী ৰূপটোৰ কথা কৈ তাচ্ছিল্য কৰা দেখা যায়। নিঃসন্দেহে প্ৰযুক্তিৰ অপব্যৱহাৰে মানৱ জাতিৰ ক্ষতি কৰিছে। ৰবীন্দ্ৰ নাথ টেগুৰৰ দৰে যুক্তিবাদী, বিজ্ঞানমনস্ক সাহিত্যিকে এই বিষয়টো তাহানিতেই হৃদয়ংগম কৰি কৈছিল -  "আমি আমাৰ লোভৰ বাবে যন্ত্ৰক দোষ দিওঁ, মাতলামিৰ বাবে শাস্তি দিওঁ তালগছক।" মানুহৰ অনুসন্ধিৎসু মনটো থকালৈকে বিজ্ঞানৰ ন-ন আৱিস্কাৰ হৈ থাকিব কিন্তু মানৱ জাতিৰ ক্ষতি নোহোৱাকৈ তাক প্ৰয়োগিক দিশত কেনেকৈ লগাব পাৰি সেই কথাও মানুহৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰিব। গতিকে অন্ধবিশ্বাসীয়ে অন্ধবিশ্বাসৰ কথাবোৰক প্ৰশ্ৰয় দিবলৈ এনেবোৰ বিষয়ত বিজ্ঞানক টানি অনাটো বাতুলতাৰ বাহিৰে একো নহয়। কথাটো এনেকুৱা ধৰণৰ যেতিয়া বৈজ্ঞানিক ধাৰণাৰ বিৱৰ্তন ঘটি সি প্ৰযুক্তিগত ধাৰণাৰ স্তৰ পায় আৰু যদি লাভ কৰে মানৱীয় পৰিবেশৰ উপযোগী একোটা প্ৰয়োগিক দিশ, তেতিয়াই সি আদৰ্শ হয়। উদাহৰণস্বৰূপে কথাটো এনেকুৱা ধৰণৰ -  বিজ্ঞানী অট'হানে 'পাৰমাণৱিক বিভঙ্গন' (Nuclear fission) নামৰ বৈজ্ঞানিক ধাৰণাটো আৱিস্কাৰ কৰিছিল। যাৰ সহায়ত এনৰিক'ফাৰ্মিয়ে ইয়াৰ ভিত্তিত প্ৰচুৰ শক্তি উৎপাদনক্ষম যি 'শৃংখল বিক্ৰিয়া'(Chain reaction)ৰ ধাৰণাটো আৱিস্কাৰ কৰিলে সি হ'ল প্ৰযুক্তিগত ধাৰণা। শক্তি নিৰ্গমৰ ধাৰণাৰ ভিত্তিত এফালে ওলাল পৰমাণু বোমা, আনফালে ওলাল পাৰমাণৱিক ৰিয়েক্টৰৰ পৰা বিদ্যুত শক্তি উৎপাদনৰ প্ৰক্ৰিয়া। প্ৰথমটোৰ ব্যৱহাৰ হ'ল ধ্বংসৰ কামত, আনহাতে দ্বিতীয়টোৱে এটা ধাৰণাক আদৰ্শলৈ ৰূপান্তৰ কৰিলে।
পূৰ্বৰ তুলনাত অসমত বিজ্ঞানৰ মহাবিদ্যালয় আৰু বিজ্ঞানৰ উচ্চডিগ্ৰীৰ অভাৱ নাই, অভাৱ কেৱল বিজ্ঞানমনস্কতাৰ। বিজ্ঞানমনস্কতা গঢ় দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞানৰ বাহিৰেও সামাজিক, ৰাজনৈতিক, সাংস্কৃতিক পৰিবেশৰো বহু অৰিহণা থাকে। কিন্তু বিজ্ঞানমনস্কতা প্ৰচাৰৰ ক্ষেত্ৰত আমাৰ শাসক পক্ষৰ যি উদাসীন স্থিতি তাক শেহতীয়াকৈ 'নমামি' উৎসৱেই প্ৰমাণ কৰি দিলে। নমামিৰ দৰে বৃহৎ চৰকাৰী অনুষ্ঠান এটাত আন ৰাজ্যৰ পুৰোহিত আনি পূজা পতাতকৈ, দেশ-বিদেশৰ অভিজ্ঞ বিজ্ঞানী, অভিযন্ত্ৰাৰে এটা আলোচনা-চক্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তাহে অধিক আছিল!! গতিকে কেৱল পূজা-অৰ্চনাক গুৰুত্ব দিয়া শাসকীয় পক্ষৰ পৰা বিজ্ঞানমনস্কতা প্ৰসাৰৰ বাবে আমি আৰু কি আশা কৰিব পাৰো?
বহুত ধন্যবাদ।
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
Gonit Sora গণিত চ'ৰা is a multi lingual (English and Assamese) web magazine devoted to publishing well written and original articles related to science in general and mathematics in particular. Gonit Sora is an attempt to bridge the gap between classroom math teaching and real life practical and fun mathematics. We strive for the popularization of mathematics teaching and understanding at all levels. Gonit Sora is an initiative of a few students and is committed to bringing out well researched and written articles. The name is in Assamese and means 'gateway to mathematics'.
