স্বইচ্ছা (ইংৰাজীঃ Free will) হ'ল বিভিন্ন সম্ভাব্য ঘটনাৰ মাজৰ পৰা অবাধে কোনো বাহিৰা প্ৰভাৱ নোহোৱাকৈ যিকোনো এটিক নিৰ্বাচন কৰিব পৰা ক্ষমতা।[1][2] ইয়াক স্বাধীন ইচ্ছা, নিজ ইচ্ছা, মুক্ত চিত্ত, স্বাধীন চিত, স্বাধীন মন, আপোন খুচি অথবা মুক্ত কৰ্মও বুলিব পাৰি।
এজন ল'ৰাই পানীলৈ জাপ মৰাৰ দৃশ্য। এয়া ব্যাপকভাবে বিশ্বাস কৰা হয় যে মানুহে কিছুমান সিদ্ধান্ত (যেনেঃ পানীলৈ জাপ মৰা) স্বইচ্ছাৰ ভিত্তিত লয়।
স্বইচ্ছাৰ ধাৰণাটো নৈতিক দায়িত্ববোধ, প্ৰশংসা, দোষ, পাপ আৰু আন নৈতিক বিবেচনাৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত যিবোৰ কেৱল স্বাধীনভাবে নিৰ্বাচন কৰা কাৰ্যৰ ক্ষেত্ৰতহে খাটে। ইয়াৰ সৈতে উপদেশ, প্ৰৰোচনা, পৰ্যালোচনা আৰু নিষেধাজ্ঞাৰো সম্পৰ্ক আছে। ঐতিহাসিভাবে, যিবোৰ কাৰ্য স্বাধীনভাবে কৰা হয় কেৱল সেইবোৰ কাৰ্যৰ ক্ষেত্ৰতহে অৱদান বা দোষৰ কথা বিবেচনা কৰা হয়। স্বইচ্ছাৰ প্ৰতি ভাবুকিক লৈ বহুতো উদ্বিগ্নতা আছে আৰু ইয়াক কিদৰে সম্ভৱ কৰিব পাৰি সেয়াও যথেষ্ট বিতৰ্কিত।
স্বইচ্ছা বুলিলে বহুতেই স্বাধীনভাবে পছন্দ কৰাৰ এনে ক্ষমতাক বুজে যাৰ ফলাফল অতীতৰ কোন পৰিঘটনাৰ দ্বাৰা প্ৰভাবিত নহয়। নিয়তিবাদ (Determinism)-ৰ মতে সকলোবোৰ পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত, যি স্বইচ্ছাৰ ধাৰণাৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ বিপৰীত।[3] প্ৰাচীন গ্ৰীক দৰ্শনে এই সমস্যাটো চিনাক্ত কৰিছিল,[4] যি বৰ্তমানো দাৰ্শনিক বিতৰ্কৰ কেন্দ্ৰ। স্বইচ্ছা আৰু নিয়তিবাদৰ পৰস্পৰ মিল নোখোৱা যি ধাৰণা তাক 'অসংগতিবাদ' (Incompatibilism) বোলে। ইয়াৰে দুটা ফৈদ হৈছেঃ 'আধিবিদ্যক উদাৰবাদী' (Metaphysical Libertarianist) যিসকলৰ মতে স্বইচ্ছা সত্য আৰু নিয়তিবাদ মিছা; আৰু আনটো 'কট্টৰ নিয়তিবাদী' (Hard Determinism) যিসকলৰ মতে নিয়তিবাদ সত্য আৰু স্বইচ্ছা মিছা। অসংগতিবাদৰ আন এটা ফৈদো আছে যি বিশ্বাস কৰে নিয়তিবাদ আৰু নিয়তিবাদৰ বিপৰীত ধাৰণা এই দুয়োটাই স্বইচ্ছাৰ ধাৰণাৰ সৈতে মিল নাখায়, ইয়াক 'কট্টৰ অসংগতিবাদী' (Hard Incompatibilism) বোলে।
