নামঘৰৰ বাটচ'ৰাতে নামঘৰীয়া ককাই ৰ'দত দি থোৱা মুখাবোৰ সামৰি আছিল । কাইলৈ লাগিব, ভাওনাৰ ভাৱৰীয়াসকলে পিন্ধিব । মুখাবোৰ এনেয়ে চুই চালে সিহঁতে । বিধে বিধে মুখা- ৰাক্ষস, ৰাক্ষসী, বান্দৰ, সিংহ, চৰাই আদিৰ কোনোটোৰ চকু, কোনোটোৰ দাঁত-মুখ, কোনোটোৰ চুলি- কি ভয়ানক !
ছায়া ছোৱালীজনী অলপ অনুসন্ধিৎসু মনৰ । তাইৰ গুৰুজনাৰ বিষয়ে অলপ বেছিকৈ জানিবৰ মন । ককাৰ ফালে চাই সুধিলে,-" ককা, আমি যে গুৰু-জয়ন্তী পাতোঁ- গুৰুজনাই আমাক বহুত কিবা-কিবি দি গৈছে নেকি? অকণমান কোৱাচোন- জানিবৰ বৰ মন যায় । ডাঙৰ হ'লে অৱশ্যে কিতাপত পঢ়িবলৈ পাম- এতিয়া ডাঙৰ পুথিবিলাক পঢ়িব নোৱাৰো নহয় ।"
মুখত এক প্ৰশান্তিৰ হাঁহি লৈ ককাই আৰম্ভ কৰিলে গুৰুজনাৰ গুণানুকীৰ্তন,
যাকেৰি নাহিকে উপাম,
-অমিয়া সুৰ তেওঁৰ কণ্ঠত । বুজিছা মইনাহঁত, তেওঁ আছিল 'সৰ্ব গুণাকৰ' । এই যে নামঘৰটো, সত্ৰ, নাট-ভাওনা, বৰগীত, খোল-তাল-ডবা, নাম-প্ৰসংগ, মুখা শিল্প- এই সকলোবোৰ সংস্কৃতিৰ উপাদান তেওঁৰে অৱদান । পুৱাই সুমধুৰ বৰগীত এটা শুনিলে আমাৰ যেনেকৈ ভক্তিত মূৰ দোঁ খায়, তেনেকৈ নামঘৰত কীৰ্তন-ভাগৱতৰ পদ-ঘোষা শুনিলেও ভগৱানৰ মাহাত্ম্য অনুভৱ কৰোঁ । ভাওনাৰ কাহিনী উপভোগ কৰিও ভগৱানৰ লগত সাক্ষাৎ হোৱা যেন পাওঁ । তেওঁ কেৱল মহাপুৰুষেই নহয়- জাতীয় জীৱনৰ ভেঁটি গঢ়োতাও । নামঘৰটো জাতীয় ৰংগমঞ্চ, থিয়েটাৰ মঞ্চৰ দৰে । ইয়াত কেৱল নাট-ভাওনাই নহয়, ৰাজহুৱা সকাম-নিকাম, ধৰ্মালোচনা সভা, নাম-কীৰ্তন, জগৰ-অপৰাধৰ বিচাৰ আদিও হয় । আকৌ তেওঁ সৃষ্টি কৰা গীত-নৃত্য, বাদ্য আৰু অন্যান্য শিল্পসমূহৰ প্ৰসাৰ-প্ৰচাৰ আৰু সংৰক্ষণৰ বাবে সত্ৰ স্থাপন কৰিছিল । অসমৰ সেই সময়ৰ সমাজখন নতুনকৈ গঢ় দিবলৈ তেওঁ যে কিমান কি কৰিছিল ? "
ভাৱতে বিভোৰ হ'ল ককা । যেন শংকৰী যুগলৈ উভতি গ'ল । এটা দীঘলীয়া হুমুনিয়াহ কাঢ়ি পুনৰ ক'বলৈ ধৰিলে,
ছায়াই আচৰিত হৈ ক'লে, "গুৰুজনাৰ অপাৰ মহিমা নহয়নে ককা ?"
মহিলাসকলকো তেওঁ পুৰুষৰ সমানেই ধৰ্মীয় কাৰ্যত অংশগ্ৰহণৰ পোষকতা কৰিছিল । কাৰণ সেই সময়ত বহু ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানত মহিলাক প্ৰৱেশ কৰিবলৈ বা আগভাগ ল'বলৈ নিদিছিল ।"
"সঁচাকৈয়ে গুৰুজন ভগৱানৰ নিচিনা" --- ধুনুয়ে ক'লে । ককাই তৃপ্তিৰ এটা হাঁহি মাৰি আকৌ ক'বলৈ ধৰিলে,
"গুৰুজনাৰ প্ৰৱৰ্তিত ধৰ্মই সাধাৰণ মানুহৰ মনত ঠাই লোৱাত সেই সময়ৰ বলি-বিধানত বিশ্বাসী ব্ৰাহ্মণ পুৰোহিত শ্ৰেণীৰ টোপনি হৰিছিল আৰু আহোম ৰজাক শংকৰ গুৰুজনাৰ বিৰুদ্ধে গোচৰ দিছিলগৈ । ৰজাৰ ৰোষত পৰি তেওঁ বহু ঠাইত আত্মগোপন কৰি কোচ ৰজা নৰনাৰায়ণ-চিলাৰায়ৰ ৰাজ্যত আশ্ৰয় লৈছিলগৈ । ইয়াতো তেওঁ ধৰ্ম নষ্ট কৰাৰ গোচৰত ৰজাৰ বিচাৰাধীন হৈছিল । পিছে নৰনাৰায়ণ ৰজাই গুৰুজনাৰ পাণ্ডিত্য আৰু মাহাত্ম্য বুজি পাইছিল । সেয়ে ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে আৰু ধৰ্মীয় সাহিত্যসমূহ যেনে- কীৰ্তন ঘোষা, বৰগীত, গুণমালা, ভাগৱত, অঙ্কীয়া নাট আদি সুকলমে সৃষ্টি কৰিব পৰাকৈ এক সুন্দৰ পৰিবেশ দিছিল আৰু সকলোবোৰ সা-সুবিধা প্ৰদান কৰিছিল । অৱশ্যে ধৰ্মপ্ৰচাৰ-প্ৰসাৰৰ কামত সততে তেওঁৰ লগত আছিল মাধৱ গুৰুজনা । মুঠতে মইনাহঁত, অসমীয়া সমাজখন সকলোফালৰ পৰা চহকী কৰি থৈ গ'ল- শংকৰ-মাধৱ গুৰু দুজনাই ।"
ছায়াই উৎফুল্লিত হৈ ক'লে, "ককা, তোমাৰ পৰা গুৰুদুজনৰ বহু নজনা কথা জানিলোঁ ।"
ককাই সাফল্যৰ এটা হাঁহি মাৰি সিহঁতক ক'লে,
"কাইলৈ মুকলি সভাত বহু গণ্য-মান্য ভকত-বৈষ্ণৱে গুৰুজনাৰ অৱদানৰ বিষয়ে ভাষণ দিব নহয়- তোমালোকে মন দি শুনিবা আৰু বহুত কথা শিকিব পাৰিবা ।"
সিহঁত আটাইকেইজনীয়ে "হ'ব ককা" বুলি শলাগিলে ।
ককাই তালযোৰ হাতত লৈ ক'লে, "বাৰু, এতিয়া মোৰ লগতে ঘোষা এটিকে গোৱা-"
পূৰবী চুতীয়া,
সহ. শিক্ষয়িত্ৰী,
শেহতীয়া জাননী (Notice)
