অসম ৰাজ্যৰ এক সন্ধিক্ষণৰ সময়ছােৱাত জন্ম লৈছিল মণিৰাম দেৱানে। তেওঁ আছিল অসম্ভৱ চোকা বুদ্ধিৰ আৰু উচ্চাকাংক্ষী ব্যক্তি। ১৮২৬ৰ ইয়াণ্ডাবু সন্ধি'ৰ যােগেদি অসম ইংৰাজৰ হাতলৈ যােৱাৰ সময়ত মণিৰাম আছিল ২০ বছৰীয়া চফল ডেকা। সেই অর্থত অসমৰ ইতিহাসত আটাইতকৈ ঘটনাবহুল সময়ৰ সাক্ষী আছিল তেওঁ। আহােম ৰাজবংশই কেলােপ-কেলােপকৈ ক্রমশঃ মৃত্যুমুখত পৰাৰ কালত তেওঁ আছিল ৰজাৰ দুখৰ দিনৰ বন্ধু, আনফালে ইংৰাজ কোম্পানীয়ে অসম অধিকাৰ কৰাৰ সময়ছােৱাত আছিল অন্যতম পৰামৰ্শদাতা। অৱশ্যে মণিৰামৰ এই দুই ভিন্নধর্মী চৰিত্ৰ পাছত একেটা বিন্দুত গৈ মিলিছিল। এই বিন্দুটো হ'ল আত্মপ্রেম, স্বজাতিপ্ৰেম আৰু সর্বশেষত দেশপ্রেম।
ফেব্ৰুৱাৰী ২৬ , ১৮৫৮ (৫১ বছৰ)
বুৰঞ্জী বিবেক ৰত্ন (১৮৩৮)
মণিৰাম দেৱান নামেৰে জনাজাত মণিৰাম দত্ত বৰুৱা ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ এজন অসম অভিজাত ব্যক্তি আছিল। তেওঁ অসমত চাহ বাগিচা স্থাপন কৰা প্ৰথম ব্যক্তিসকলৰ ভিতৰত এজন আছিল। ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ এজন নিষ্ঠাৱান সহযোগী, ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ সময়ত তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে ষড়যন্ত্ৰ কৰাৰ বাবে ব্ৰিটিছে তেওঁক ফাঁচী দিছিল। তেওঁ উজনি অসমৰ জনসাধাৰণৰ মাজত "কলিতা ৰাজা" (কলিতা জাতিৰ ৰজা) হিচাপে জনপ্ৰিয় আছিল।কিন্তু, তেওঁ মূলতঃ কায়স্থ দুৱাৰা পৰিয়ালৰ আছিল।
মণিৰামৰ জন্ম এটা পৰিয়ালত হৈছিল যি ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে কনৌজৰ পৰা অসমলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল। তেওঁৰ পিতৃপুৰুষসকলে চৌধুৰী আদালতত উচ্চ পদত অধিষ্ঠিত আছিল। মোৱামৰিয়া বিদ্ৰোহৰ (১৭৬৯-১৮০৬) পিছত গাঁও শাসন যথেষ্ট দুৰ্বল হৈ পৰিছিল। অসমত বাৰ্মিজ আক্ৰমণৰ সময়ত (১৮১৭-১৮২৬) মণিৰামৰ পৰিয়ালে ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ নিয়ন্ত্ৰণত থকা বংগত আশ্ৰয় বিচাৰিছিল। প্ৰথম এংলো-বাৰ্মিজ যুদ্ধৰ (১৮২৪-১৮২৬) প্ৰাৰম্ভিক দিনত ব্ৰিটিছ সুৰক্ষাৰ অধীনত পৰিয়ালটো অসমলৈ উভতি আহিছিল।ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে বাৰ্মিজসকলক পৰাস্ত কৰে আৰু ইয়াণ্ডাবো চুক্তিৰ (১৮২৬) জৰিয়তে অসমৰ নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰে।
মণিৰাম দেৱানে ফাৰ্চী-বঙালী মিশ্ৰিত অসমীয়া ভাষাত "বুৰঞ্জী বিবেক ৰত্ন" নামৰ এখন পুথি ৰচনা কৰিছিল। কলিকতাৰ "সমাচাৰ দৰ্পণ"ত প্ৰবন্ধ পাতি লিখিছিল। সাধাৰণ মানুহে তেখেতক "কলিতা-ৰজা" নাম দিছিল।
কৰ্মজীৱনৰ আৰম্ভণিতে মণিৰাম উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ এজেণ্ট ডেভিদ স্কটৰ অধীনত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী প্ৰশাসনৰ এজন নিষ্ঠাৱান সহযোগী হৈ পৰে। [3] ১৮২৮ চনত ২২ বছৰীয়া মণিৰামক স্কটৰ উপ অধিনায়ক জন ব্ৰায়ান নিউফভিলৰ অধীনত তহচিলদাৰ আৰু ৰংপুৰৰ শ্বেৰিস্তাদাৰ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।
পিছত, মণিৰামক ১৮৩৩-১৮৩৮ চনত অসমৰ নাম শাসক পুৰন্দৰ সিঙে বৰভাণ্ডাৰ (প্ৰধানমন্ত্ৰী) কৰি তুলিছিল। তেওঁ পুৰন্দৰৰ পুত্ৰ কমলেশ্বৰ সিংগা আৰু গ্ৰেণ্ডচম কন্দৰ্পেশ্বৰ সিঙাৰ সহযোগী হৈ আছিল। [5] মণিৰাম পুৰন্দৰ সিঙৰ এজন নিষ্ঠাৱান বিশ্বাসী হৈ পৰে, আৰু ব্ৰিটিছৰ দ্বাৰা ৰজাক ক্ষমতাচ্যুত কৰাৰ সময়ত শ্বেৰিস্তাদাৰ আৰু তহচিলদাৰৰ পদৰ পৰা পদত্যাগ কৰে।
1833 চনত, চীনা চাহ বাণিজ্যৰ ওপৰত ইয়াৰ একচেটিয়া অধিকাৰ সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত, ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতত মুখ্য চাহ খেতি স্থাপন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। লৰ্ড উইলিয়াম বেণ্টিঙ্কে ১৮৩৪ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত এই লক্ষ্য প্ৰাপ্ত কৰাৰ দিশত চাহ সমিতি স্থাপন কৰিছিল। সমিতিখনে চাহ খেতিৰ বাবে উপযুক্ত স্থানৰ বিষয়ে সুধি বিজ্ঞপ্তি প্ৰেৰণ কৰিছিল, যাৰ প্ৰতি কেপ্টেইন এফ জেনকিন্সে সঁহাৰি জনাই অসমক পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁৰ সহকাৰী লেফটেনেণ্ট চাৰ্লটনৰ দ্বাৰা সংগ্ৰহ কৰা চাহ উদ্ভিদৰ নমুনাবোৰ ডঃ ৱালিচে প্ৰকৃত চাহ বুলি স্বীকাৰ কৰিছিল। যেতিয়া চাহ খেতিৰ সম্ভাৱ্যতা অধ্যয়ন কৰিবলৈ চাহ সমিতিয়ে অসম ভ্ৰমণ কৰিছিল, মণিৰামে পুৰন্দৰ সিঙৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ড০ ৱালিচক সাক্ষাৎ কৰিছিল, আৰু অঞ্চলটোৰ চাহ খেতিৰ সম্ভাৱনাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছিল।
১৮৩৯ চনত মণিৰাম নাজিৰাৰ অসম চাহ কোম্পানীৰ দেৱান হয় আৰু প্ৰতি মাহে ২০০ টকা দৰমহা লয়। 1840-ৰ দশকৰ মাজভাগত, কোম্পানীৰ বিষয়াসকলৰ সৈতে মতভেদৰ বাবে তেওঁ চাকৰি এৰি দিয়ে। এই সময়ছোৱাত, মণিৰামে চাহ খেতিৰ দক্ষতা অৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ জ্যোতিৰ চিন্নামাৰাত নিজৰ চিনামাৰা চাহ বাগিচা স্থাপন কৰে, এনেদৰে অসমত বাণিজ্যিকভাৱে চাহ খেতি কৰা প্ৰথম ভাৰতীয় চাহ প্লাণ্টাৰ হয়। তেওঁ ১৯১১ চনত টকলাই পৰীক্ষামূলক কেন্দ্ৰ হিচাপে স্থাপিত বিশ্বৰ প্ৰথম চাহ গৱেষণা গৱেষণাগাৰ স্থাপন কৰিছিল। তেওঁ চিবসাগৰৰ চেলুং (বা চিংলো)ত আন এটা বৃক্ষৰোপণো স্থাপন কৰিছিল।
১৮৫২ চনত মণিৰামে কলিকতাৰ সদৰ আদালতৰ ন্যায়াধীশ এ জি মোফাট মিলছৰ ওচৰত এখন আবেদন দাখিল কৰে। [10] তেওঁ লিখিছিল যে অসমৰ লোকসকল "তেওঁলোকৰ খ্যাতি, সন্মান, পদবী, জাতি, নিযুক্তি আদি হেৰুওৱাৰ ফলত আটাইতকৈ নিকৃষ্ট আৰু নিৰাশাজনক অৱস্থালৈ পৰিণত হৈছে।" তেওঁ উল্লেখ কৰে যে ব্ৰিটিছ নীতিসমূহৰ উদ্দেশ্য আছিল বাৰ্মিজসকলৰ পৰা অসম প্ৰদেশ জয় কৰাত হোৱা ব্যয় পুনৰুদ্ধাৰ কৰা, যাৰ ফলত স্থানীয় অৰ্থনীতিশোষণ হয়। তেওঁ অৰ্থহীন আদালতৰ গোচৰত ধনৰ অপচয়, অন্যায় কৰ ব্যৱস্থা, অন্যায় পেঞ্চন প্ৰণালী আৰু আফিম খেতি আৰম্ভ কৰাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিছিল।তেওঁ কামাখ্যা মন্দিৰত পূজা (হিন্দু উপাসনা) বন্ধ কৰাৰ সমালোচনা কৰে, যাৰ ফলত তেওঁৰ মতে দুৰ্যোগ ৰৈ যায়। মণিৰামে আৰু লিখিছিল যে পাহাৰীয়া জনজাতিসকলৰ (যেনে নাগাসকলৰ) "আপত্তিজনক আচৰণ"ৰ ফলত নিৰন্তৰ যুদ্ধ হৈছিল যাৰ ফলত পাৰস্পৰিক জীৱন আৰু ধন হেৰুৱাইছিল। তেওঁ এই ধ্বংসাবশেষবোৰৰ পৰা সোণোৱাল ৰাজকীয় সমাধিসমূহ কলুষিত কৰা আৰু সম্পদ লুণ্ঠনকৰাৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ কৰিছিল। তেওঁ মাৰোৱাৰী আৰু বাঙালীসকলক মৌজাদাৰ (এটা অসামৰিক সেৱাৰ পদ) হিচাপে নিযুক্তি দিয়াটোও অস্বীকাৰ কৰিছিল, যেতিয়া কেইবাজনো অসমবাসী নিবনুৱা হৈ আছিল।
এই সকলো বোৰ সমস্যাৰ সমাধান হিচাপে মণিৰামে প্ৰস্তাৱ দিছিল যে, পূৰ্বৰ স্থানীয় লোকসকলৰ নাম-প্ৰশাসন পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হ'ব। বিচাৰক মিলছে আৱেদনখনক "এক বিতৰ্কিত বিষয়"ৰ পৰা "কৌতূহলী দস্তাবেজ" বুলি খাৰিজ কৰিছিল। তেওঁ লগতে মন্তব্য কৰিছিল যে মণিৰাম "এজন চতুৰ কিন্তু বিশ্বাসযোগ্য আৰু আকৰ্ষণীয় ব্যক্তি"। গাঁও শাসন পুনৰ প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে সমৰ্থন সংগ্ৰহ কৰিবলৈ মণিৰাম ১৮৫৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ তদানীন্তন ৰাজধানী কলিকতাত উপস্থিত হয় আৰু কেইবাজনো প্ৰভাৱশালী লোকৰ সৈতে নেটৱৰ্ক কৰে। ১৮৫৭ চনৰ ৬ মে তাৰিখে তেওঁ চৌধুৰী শাসন পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে ব্ৰিটিছ প্ৰশাসকসকলৰ বিৰুদ্ধে আবেদন কৰে।
যেতিয়া ভাৰতীয় চিপাহীসকলে ১০ মে'ত ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰিছিল, মণিৰামে ইয়াক দেউম শাসন পুনৰুদ্ধাৰৰ সুযোগ হিচাপে দেখিছিল। ফকীৰৰ ছদ্মবেশত থকা বাৰ্তাবাহকৰ সহায়ত তেওঁ পিয়ালী বৰুৱালৈ কোডযুক্ত পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল, যি তেওঁৰ অনুপস্থিতিত কন্দৰ্পেশ্বৰৰ মুখ্য উপদেষ্টা হিচাপে কাম কৰি আছিল। এই পত্ৰসমূহত তেওঁ কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংগাক ডিব্ৰুগড় আৰু গোলাঘাটৰ চিপাহীসকলৰ সহায়ত ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰিবলৈ আহ্বান জনায়। কন্দৰ্পেশ্বৰ আৰু তেওঁৰ অনুগত লোকসকলে ব্ৰিটিছ বিৰোধী ষড়যন্ত্ৰ ৰচনা কৰিছিল আৰু অস্ত্ৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। এই ষড়যন্ত্ৰক উৰ্বধৰ বৰা, মায়াৰাম বৰবোৰা, চিত্ৰসেন বৰবোৰা, কমলা চাৰিঙিয়া বৰুৱা, মহিধৰ শৰ্মা মুকটিয়াৰ, লুকি চেঞ্চৌয়া বৰুৱা, উগ্ৰসেন মৰাংগিখোৱা গোহাঁই, দেউৰাম দিহিংগীয়া বাৰুয়া, দুবুৰু বাহাদুৰ, দুবুৰু বাহাদুৰ বাহাদুৰ কেবাজনো প্ৰভাৱশালী স্থানীয় নেতাই সমৰ্থন জনাইছিল।
মণিৰামক কলিকতাত গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল, আলিপুৰত কেইসপ্তাহমানৰ বাবে আটক কৰা হৈছিল, আৰু তাৰ পিছত যোৰহাটলৈ অনা হৈছিল। কান্দৰ্পেশ্বৰলৈ তেওঁৰ পত্ৰবোৰ বিশেষ আয়ুক্ত কেপ্টেইন চাৰ্লছ হলৰয়ডে বাধা দিছিল, যিয়ে বিচাৰৰ বিচাৰ কৰিছিল। চিভসাগৰৰ দাৰোগা (পৰিদৰ্শক) হৰনাথ পৰবতিয়া বৰুৱাৰ বক্তব্যৰ ওপৰত আধাৰিত কৰি মণিৰামক প্লটটোৰ কিংপিন হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছিল। ১৮৫৮ চনৰ ২৬ ফেব্ৰুৱাৰীত তেওঁ আৰু পিয়ালী বৰুৱাক ৰাজহুৱাভাৱে জ্যোতি কেন্দ্ৰীয় কাৰাগাৰত ফাঁচী দিয়া হৈছিল। মণিৰামৰ মৃত্যুত অসমত ব্যাপক শোক প্ৰকাশ কৰা হৈছিল, আৰু কেইবাজনো চাহ গেডেন কৰ্মীয়ে বিদ্ৰোহৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ সমৰ্থন ব্যক্ত কৰিবলৈ কামত আক্ৰমণ কৰিছিল। মৃত্যুদণ্ডৰ ফলত ৰাইজৰ মাজত অসন্তুষ্টিৰ সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলত এক মুকলি বিদ্ৰোহ হয় যাক জোৰকৈ দমন কৰা হয়।
তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত, মণিৰামৰ চাহ বাগিচাবোৰ জৰ্জ উইলিয়ামছনক নিলামত বিক্ৰী কৰা হৈছিল। "মণিৰাম দেৱনাৰ গীত" নামেৰে জনাজাত কেইবাটাও লোকগীত তেওঁৰ স্মৃতিত ৰচনা কৰা হৈছিল। গুৱাহাটীৰ মণিৰাম দেৱান বাণিজ্য কেন্দ্ৰ আৰু ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মণিৰাম দেৱান বালক ছাত্ৰাবাস তেওঁৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছে। ২০১২ চনত পৰিকল্পনা আয়োগৰ উপাধ্যক্ষ মন্টেক সিং আহলুৱালিয়াই ঘোষণা কৰে যে মণিৰাম দেৱানৰ ২১২ তম জন্ম জয়ন্তীৰ লগত সংগতি ৰাখি চাহক ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পানীয় হিচাপে ঘোষণা কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে।
১৮৫৮ চনৰ ২৬ ফেব্ৰুৱাৰীত যোৰহাট নগৰত তেওঁক ইংৰাজ চৰকাৰে ফাঁচী দি হত্যা কৰে।
হিচাপে কার্যনির্বাহ কৰি গ'ল। মণিৰামৰ পূৰ্বপুৰুষ আহােম ৰজা প্রতাপ সিংহৰ দিনত (১৬০৩-১৬৪১) চাংকাকতী পর্যায়লৈ উন্নীত হৈছিল। তাৰ পাছতে অন্যান্য ৰাজকীয় পদ লাভ কৰা মণিৰাম দেৱানৰ পূৰ্বপুৰুষসকল অতি সম্রান্ত বুলি জনা গৈছিল, মণিৰামৰ মাতৃদেৱীও আছিল বাৰভূঞা' বংশৰ জীয়ৰী।
সেই সময়ত গােৱালপাৰা চহৰ ইংৰাজ বণিকসকলৰ ব্যৱসায়ৰ এক অন্যতম ক্ষেত্র হৈ উঠিছিল। সেই সময়ত কিশােৰ মণিৰামৰ ব্রিটিছ বিষয়াসকলৰ সৈতে হলি-গলি আৰম্ভ হৈছিল। ভূগােলৰ যথেষ্ট জ্ঞান থকা মণিৰাম ব্রিটিছে গুৱাহাটী দখল কৰাৰ পাছত ব্রিটিছ চাহাবসকলক অসমৰ বিভিন্ন ঠাইলৈ নিছিল। চিংফৌ আদিসহ বিভিন্ন জনজাতিৰ সৈতে বন্ধুত্ব বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ ব্রিটিছক বিভিন্ন ধৰণে সহায় কৰিছিল। লাহে লাহে ব্রিটিছৰ বিশ্বাস আদায় কৰি মণিৰামে তহচিলদাসহ অন্যান্য পদ লাভ কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল।
১৮৩৩ চনৰ পহিলা বহাগত পুৰন্দৰ সিংহক উজনি অসম (পুৰণি শিৱসাগৰ আৰু লক্ষীমপুৰ জিলা)ৰ কৰতলীয়া ৰজা পাতে ব্রিটিছে। মণিৰাম বৰভাণ্ডাৰী বা ঘাইমন্ত্রী নিযুক্ত হয় আৰু তেওঁ ব্রিটিছৰ যােগাযােগ মাধ্যম হৈ উঠে।
চুক্তি ভঙ্গ কৰা বুলি ইংৰাজে পুৰন্দৰ সিংহৰ ৰাজ্য কাঢ়ি লয়। এই ঘটনাৰ পাছত ১৮৩৯ চনৰ জুন মাহত মণিৰাম আসাম কোম্পানীৰ দেৱান নিযুক্ত হ'ল। তেতিয়াৰ দিনতে মণিৰামক দৰমহা দিয়া হৈছিল মাহিলি ছশ টকাকৈ। ইতিমধ্যে বিভিন্ন ধৰণে বহু সম্পদৰ অধিকাৰী হৈছিল মণিৰাম।..ব্রিটিছৰ অধীনত দেৱান' খাটি মণিৰাম নিশ্চয় সুখী হােৱা নাছিল। নহ'লে অসম আৰু নিজৰ স্বাৰ্থত ইংৰাজ ক্ষুন্ন হােৱাকৈ তেওঁ কোনাে কামেইনকৰিলেহেঁতেন। মণিৰামৰ জ্ঞান আৰু বুদ্ধিমত্তা দেখি প্রথমে ব্রিটিছ তেওঁৰ প্রতি সহানুভূতিশীল হ'লেও ৰজা-প্রজা সকলােৰে সৈতে ফেৰ মাৰি কাম কৰিব পৰা সাহস দেখি তেওঁলােকে ভয় খাইছিল। তাৰ পাছতে মণিৰামৰ বিৰুদ্ধে নানা কূট-কৌশলত নামি পৰিছিল ইংৰাজ। প্রচুৰ ভুমিৰ মালিক, মণিৰামক অর্থনৈতিকভাৱে বিধ্বস্ত কৰিবৰ বাবে মাটিৰ খাজনা বৃদ্ধি কৰিলে। মণিৰামে দিবলগীয়া খাজনা পাঁচশ টকা হ'লগৈ। মণিৰামৰ দৰমহা প্রায় দুশ টকালৈ হ্রাস কৰা হ'ল।... দেৱানৰ পদ হেৰুৱালে, মণিৰামৰ অধীনৰ মৌজা কাঢ়ি লােৱা হ'ল। তথাপি দৃঢ়মনৰ মণিৰাম নল'ৰিল।
খােজলৈ আগুৱাই নিবলৈ হ'লে বিভিন্ন উদ্যোগ আৰু কৃষি ক্ষেত্ৰৰ উৎপাদন বঢ়াব লাগিব। তদুপৰি ৰাষ্ট্র এখন স্বতন্তৰীয়াকৈ সমৃদ্ধিশালী আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰিবলৈ হ'লে বাহিৰা ৰাজ্যৰ সৈতে সম্পর্কটো যিমানেই হ্রাস কৰিব পাৰি, সিমানেই স্বাধীনতাৰ স্থায়িত্ব নিৰাপদ। সেইবাবে বয়স বাঢ়ি যােৱাৰ লগে লগে মণিৰামৰ ইংৰাজ বিদ্বেষ বাঢ়ি গৈছিল।
মাথোঁ ভূগােল আৰু বুৰঞ্জীতেই নহয়, অর্থনীতিৰ ওপৰতাে মণিৰামৰ জ্ঞান যথেষ্ট আছিল। মনপুতি তেওঁ বিভিন্ন কিতাপ-পত্ৰ পঢ়িছিল। মণিৰামে নিজৰ বাগিচা দুখনত উৎপাদিত চাহপাত বাহিৰলৈ পঠিয়াই অসমতে বিক্ৰী কৰিবলৈ এক বৃহৎ বজাৰ গঠনৰ বাবে তৎপৰ হৈছিল। সেই সময়ত স্থানীয় লােক আৰু নগাসকলৰ মাজত পানীয় হিচাপে চাহ যথেষ্ট জনপ্রিয় হৈছিল। এইদৰেই মণিৰাম বিচক্ষণ ৰাজকৰ্মীৰ পৰা লাহে লাহে পুঁজিপতিৰ শাৰীলৈ উত্তীৰ্ণ হৈছিল আৰু ব্রিটিছৰ সৈতে ফেৰ মাৰিছিল। তেৱেঁই চাহ বাগিচাৰ 'প্রথম ভাৰতীয় মালিক। কিন্তু ইংৰাজৰ স্বাৰ্থপৰতা, কু-অভিসন্ধি দেখি সাহসী, বিচক্ষণ আৰু স্বাধীনতাপ্রিয় মণিৰামে শেষত চাহৰ ব্যৱসায়তে ব্যস্ত নাথাকি অসমৰ স্বাধীনতাৰ বাবেও আগবাঢ়ি আহিছিল।
বৰভাণ্ডাৰ বা দেৱান হৈ থকা দিনৰে পৰা মণিৰাম আছিল যথেষ্ট জনপ্রিয়। 'কলিতা ৰজা' হিচাপে খ্যাত তেওঁক বহুতে আচল ৰজা বুলিয়েই ভাবিছিল। দেৱানক সেই সময়ত দাঁতি কাষৰীয়া নগা, মিৰি, চিংফৌ আৰু ফাকিয়ালবােৰে দেৱতা দেখাদি দেখিছিল। মণিৰামাে আছিল জনজাতিৰ অতিশয় শুভাকাংক্ষী। মিলচ চাহাবক দিয়া আৱেদনত দেৱানে অসমৰ জনজাতিসকলৰ সপক্ষে পৰামর্শ দিছিল এইদৰে ১৭ টা পৰ্বতীয়া জাতি আৰু তেওঁবিলাকৰ চৌতাং কটকীসকলক ৰজাৰ দিনত যি খাল-পাম-বিল আৰু বঁটা বাহন দিয়া হৈছিল, সেইবােৰ এতিয়া কোম্পানীৰ দিনত ৰহিত কৰা হ'ল। সেয়া উচিত কাম হােৱা নাই...।
মণিৰামে অসমত আহােম ৰজাৰ শাসন দেখিছিল, মানৰ উপদ্ৰৱ দেখিছিল আৰু ব্রিটিছ আগমনৰাে তেওঁ আছিল অন্যতম সাক্ষী। অসম বুৰঞ্জীৰ এই বিভিন্ন চাকনৈয়াৰ অভিজ্ঞতা আৰু ইতিমধ্যে ৰচিত অসমৰ বুৰঞ্জী পঢ়ি তেওঁ অসমৰ ইতিহাস লিখিবলৈ মনস্থ কৰিলে। বহু ঐতিহাসিক তথ্য গােটাই আৰু নিজৰ অভিজ্ঞতাক সজীৱ কৰি তেওঁ বুৰঞ্জী বিবেকৰত্ন' লিখি উলিয়ালে। মূলতঃ আহােম যুগক কেন্দ্ৰ কৰি লিখা তেওঁৰ এই বুৰঞ্জীত ৰজা-মন্ত্রী, সত্ৰ-সভাৰ বিভিন্ন বর্ণনাৰ লগতে সাধাৰণ মানুহৰ কথা আৰু সৰু সৰু আখ্যানবােৰেও ঠাই পাইছিল।
কটন কলেজৰ অধ্যাপক উপেন্দ্র চন্দ্ৰ লেখাৰুৱে প্ৰস্তুত কৰিছিল এই গ্রন্থৰ নকল কপি। এয়া দেখি অনুমান কৰা যায় বুৰঞ্জী বিবেকৰত্ন' দুটা খণ্ডত লিখা হৈছিল। তাৰে যিটো খণ্ড উদ্ধাৰ হৈছে সেয়া দ্বিতীয়হে। প্রথম খণ্ড ক'ত কেনেকৈ আছে অথবা নষ্ট হ'ল- তাৰ কোনাে তথ্য পােৱা নগ'ল। অসমীয়াৰ বাহিৰেও এই গ্রন্থত সংস্কৃত, বাংলা, ফার্চী, উর্দু, ইংৰাজী আদি বিভিন্ন ভাষাৰ সমাবেশ ঘটিছে। 'বুৰঞ্জী বিবেকৰত্নক মণিৰামৰ মহৎ কৃতি বুলিয়েই ধৰিব লাগিব।
যিয়েই নহওক দেৱানে বাগিচা পাতি আৰু নিজে ধনী হােৱাতে ব্যস্ত নাথাকি অসমক স্বাধীন কৰাৰ ক্ষেত্ৰতাে আগবাঢ়িল। তেওঁ কলিকতাৰ ইংৰাজ বিচাৰপতিৰ ওচৰত দাবী জনালে যে যুৱৰাজ ঘনকান্ত সিংহক ৰজা পাতি আহােম শাসন পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা উচিত। চাহাবক জিলাধিপতি পাতিব নালাগে। সৰু পঞ্চায়ত, বৰ পঞ্চায়ত আৰু চৰাচৰি পঞ্চায়তৰ দ্বাৰাহে বিচাৰ কার্য চলাব লাগে। ২০ বছৰৰ ভিতৰত অসমৰ পৰা কানি বৰবিহ নির্মূল কৰিব লাগে। পৰ্বতীয়া জাতিবােৰৰ মাজত কন্দল লগােৱাটো বন্ধ কৰি দেশত উদ্যোগ, বেহাবেপাৰ, বাঢ়ৈ-খনিকৰী বিদ্যাৰ প্ৰসাৰ কৰাত উৎসাহ দিব লাগে। ১৮৫৩ত মণিৰামে ঘােষণা কৰিলে যে সাধাৰণ প্ৰজাক যদি ন্যায়-ধৰ্মৰে পালন কৰা নহয়, তেন্তে এদিন ইয়াৰ পােটক তােলা হ'ব।
এইকেইজন স্বাধীনতাকাংক্ষীক নিঃশেষ কৰিবৰ বাবে যােৰহাটত বিচাৰৰ ভেঁকো-ভাওনা চলিল। ১৮৫৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত মণিৰাম দেৱানক আলিপুৰৰ পৰা আটক কৰি জাহাজেৰে যােৰহাটলৈ অনা হ'ল। ২৩ ফেব্ৰুৱাৰীত যােৰহাটত সামৰিক আদালত পাতি কেপ্টেইন হলৰয়ডে ৰায় দিলে যে ইংৰাজ দ্রোহী মণিৰামক ফাঁচি দিব লাগে। ৫২ বছৰীয়া মণিৰামৰ লগতে ইতিমধ্যে মৃত্যুদণ্ডৰ আদেশ স্থিৰ হৈ থকা পিয়লিকো একেলগে ২৬ ফেব্ৰুৱাৰীত ফাঁচি দিবৰ বাবে ইংৰাজ বাহিনী সাজু হ'ল।
...প্রথমছােৱাৰ দৰে যদি মণিৰামে ইংৰাজৰ সৈতে সহযােগ কৰি থাকিলেহেঁতেন তেন্তে তেওঁ নিশ্চয় আনন্দ, সম্ভোগেৰে এক দীঘলীয়া জীৱন পৰিক্ৰমাৰ অধিকাৰী হ'লহেঁতেন। কিন্তু তেওঁৰ উচ্চাকাংক্ষা, বিচক্ষণতা, সাহস আৰু স্বাধীনতাৰ প্ৰতি থকা আস্থাৰ বাবেই এসময়ৰ অতি সমৃদ্ধিশালী মণিৰামে মাথোঁ ৫২ বছৰ বয়সতে ফাঁচি কাঠত উঠিবলৈ ভয় নকৰিলে।
