এখন দেশৰ অৰ্থনীতিত বৃহত্ উদ্যোগৰ সমান্তৰাল ভাৱে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰো এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা থাকে। দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নতিৰ ক্ষেত্ৰত ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ অৱদান অনস্বীকাৰ্য। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ মুঠ অৰ্থনৈতিক অৱদানৰ প্ৰায় ৪০ শতাংশ ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ পৰা আহে। ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ স্থায়ী সম্পত্তিত নিৱেশ কৰা প্ৰতি দহ লাখ টকাৰ বিপৰীতে প্ৰায় একচল্লিশ লাখ টকা মূল্যৰ উত্পাদন সামগ্ৰী বা সেৱাৰ সৃষ্টি হয়।
বিগত সময়ছোৱাত ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ দ্ৰুত বিকাশ মন কৰিবলগীয়া। ১৯৮০-৮১ ৰ পৰা ২০০০ চনৰ সময়ছোৱাত ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ সংখ্যা প্ৰায় ৮.৭০ লাখটা ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ পৰা প্ৰায় ৩০ লাখটালৈ বৃদ্ধি পাইছে। চৰকাৰী মনোযোগিতা আৰু জনসাধাৰণৰ সজাগতাৰ বৃদ্ধিও এই বিকাশৰ এক অন্যতম কাৰক ।
নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰতো ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহন কৰিছে। এক সমীক্ষা মতে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগত বিনিয়োগ হোৱা প্ৰতি একলাখ টকাৰ বিপৰীতে প্ৰায় চাৰিজন মানুহে নিয়োগৰ সুবিধা লাভ কৰে।
থলুৱা বজাৰৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ সুযোগ আদিয়ে নতুন প্ৰজন্মক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰখনলৈ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। বিগত দশকত ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ লগতে অতি ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ বিকাশ আৰু অগ্ৰগতিয়ে নতুন প্ৰজন্মৰমাজত উদ্যোগীকৰণ আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ প্ৰতি আকৃষ্ট কৰাটো পৰিলক্ষিত হৈছে। যিটো দেশৰ অৰ্থনীতি তথা সামগ্ৰিক বিকাশ আৰু উন্নয়নৰ বাবে এক আশাব্যঞ্জক ঘটনা।
ক্ষুদ্ৰ আৰু অতি ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহত কম মূলধনৰ বিনিয়োগৰ বিপৰীতে অধিক নিয়োগ লাভৰ সুবিধা থাকে। এনে উদ্যোগ স্থাপনৰ জৰিয়তে নিজে সংস্থাপিত হোৱাৰ ওপৰিও আন বহুকেইজনৰ বাবে নিয়োগৰ সুবিধা সৃষ্টি কৰব পৰা যায়।
ভাৰতৰ সৰহভাগ গাওঁৰ জনসংখ্যা কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বাবে ভাৰত এখন কৃষিপ্ৰধান দেশ হিচাপে জনা যায়। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ ৰাজহাঁড় গঠন কৰিছে কৃষিয়েই। ভাৰতৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত কৃষিৰ অৰিহনা সৰ্বাধিক।
কৃষি ভিত্তিক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ ভিতৰত ঘাইকৈ কৃষি আৰু কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বিভিন্ন উদ্যোগৰ সম্ভাৱনীয়তা অতি উল্লেখযোগ্য।
মানুহৰ প্ৰাথমিক প্ৰয়োজনীয় উপাদান অৰ্থাত্ খাদ্য, বস্ত্ৰ আৰু বাসস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল উদ্যোগৰ সফলতা আৰু দীৰ্ঘজীৱিতাৰ সম্ভাৱনা তুলনামুলক ভাৱে আনুসঙ্গিক উদ্যোগৰ তুলনাত অধিক। খাদ্যজাত সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগে সৰ্বাধিক নিয়োগৰ সুবিধা সৃষ্টি কৰি আহিছে। এই পৰিমান ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ জৰিয়তে সৃষ্টি হোৱা মুঠ নিয়োগৰ প্ৰায় ১৩.১ শতাংশ ।
কৃষিৰ পিছতে সৰ্বাধিক লোক জড়িত হৈ থকা ক্ষেত্ৰখন হৈছে হস্ততাঁত আৰু বস্ত্ৰশিল্পৰ ক্ষেত্ৰখন। ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি মূলত কৃষি আৰু তাৰ পিছতে হস্ততাঁত আৰু বস্ত্ৰশিল্পৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত হস্ততাঁতজাতীয় সামগ্ৰীৰ বিপুল সমাদৰে এই ক্ষেত্ৰখনলৈ এক উজ্জীৱিতা কঢ়িয়াই অনাৰ সম্ভাৱনা আছে।
তাৰোপৰি ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়ন, ব্যৱসায়টোৰ যোগাত্মক দিশ, দুৰ্বলতা, সৃষ্টি হব পৰা সুযোগ তথা ভাবুকি আদিৰ বিষয়ে সঠিক ভাৱে জানি লোৱা উচিত।
ব্যৱসায় এটা সফল কৰাৰ বাবে আটাইতকৈ দৰকাৰী কথাটো হৈছে পেছাদাৰী মনোভাৱ আৰু ব্যৱসায়িক দৃষ্টিভঙ্গী। ভৱিষ্যত পৰিকল্পনা হৈছে আন এটা প্ৰয়োজনায় দিশ। সময়ৰ লগে লগে ব্যৱসায়ত নতুন নতুন দিশ যোগ কৰি যাব লাগে। অন্যথা বজাৰৰ চাহিদা আৰু নতুন প্ৰযুক্তিৰ উদ্ভাৱনে বহু উদ্যোগ তথা ব্যৱসায়ক প্ৰতিযোগিতাৰ মাজত বৰ্ত্তি থাকিবলৈ নিদিয়ে।
