শ্বেক্সপিয়েৰৰ ৰোমাণ্টিক নাট্যধাৰাৰ অৱসান ঘটাই এক বাস্তৱবাদী নাট্যৰীতি প্ৰৱৰ্তন কৰা হেনৰিক ইবছেন এজন যুগস্ৰ্ষ্টা নাট্যকাৰেই নহয়,তেওঁ নাটককলাৰ আজীৱন সাধক ।তেওঁৰ সামাজিক নাটক কেইখনৰ প্ৰতিখনেই ঘূণে ধৰা সমাজৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ ।ইবছেনৰ 'ডলী হাউচ' ,'গোষ্টছ' নাটকতো তথাকথিত সমাজৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদী সুৰ শুনা যায় । ইয়াৰ পৰা এখোপ আগুৱাই যায় 'এনিমি অৱ দি পিপুল' নাটকত।ইবছেনে সমাজৰ তথাকথিত ভদ্ৰ আৰু বুদ্ধিজীৱী শ্ৰেণীটোৰ কদৰ্যপূৰ্ণ স্বৰূপ উদঙাই দেখুওৱাৰ উদ্দেশ্যে এই নাটকখন ৰচনা কৰিছিল।ব্যক্তিগত জীৱনত পোৱা তুমুল সমালোচনা,মানুহৰ পৰা পোৱা তীব্ৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ ভেঁটিতে তেওঁ এই নাটক ৰচনা কৰা বুলি সমালোচকসকলে মন্তব্য কৰিছিল।
'এনিমি অৱ দি পিপুল' নাটকৰ চৰিত্ৰসমূহ সমাজৰ ওখ খাপৰ। ইয়াৰ চৰিত্ৰসমূহ প্ৰধানভাৱে মেয়ৰ,ডাক্তৰ ,বাতৰি কাকতএ সম্পাদক ,প্ৰকাশক।'এনিমি অৱ দি পিপুল' নাটকৰ কাহিনী ন'ৰৱেৰ এটা কৃত্ৰিম সৰোবৰক কেন্দ্ৰ কৰি।এই সৰোবৰটো কিছুমান বৃত্তৱান মানুহে স্বাস্থ্য আৰু পৰ্যটক নিবাস প্ৰকল্পৰূপে ইয়াক গঢ়ি তুলিছে।এই প্ৰকল্পটোৰ পৰিচালনা কৰে নাটকৰ মূল চৰিত্ৰ ডাক্তৰ ষ্টকমেনৰ ককায়েক তথা ন'ৰৱেৰ মেয়ৰ পিটাৰ ষ্টকমেনে।আৰু এই পৰ্যটন নিবাসৰ স্নানাগাৰবোৰৰ স্বাস্থ্য বিষয়া হিচাপে নিয়ুক্তি হয় ডক্তৰ টমাছ ষ্টকমেনৰ।সৰোবৰটো সু-স্বাস্থ্য আৰু অৱসৰ-বিনোদনৰ কাৰণে বিভিন্ন ঠাইৰ পৰা অজস্ৰ পৰ্যটক আহি ভিৰ কৰে।ফলত প্ৰকল্পটোৰ ব্যৱসায়িক সাফল্য বাঢ়িল।
কিন্তু ডক্তৰ ষ্টকমেনৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰি পালে যে সৰোবৰটোৰ পানী দূষিত হৈছে যাৰ ফলত সৰোবৰটোলৈ অহা ভ্ৰমণকাৰী ৰ স্বাস্থ্য হানি হোৱা প্ৰচুৰ সম্ভাৱনা আছে।এই সত্যটো আৱিষ্কাৰ কৰি ডক্তৰে সৰোবৰৰ উদ্যোক্তাসকলক জনালে ।লগতে ক'লে যে যিবোৰ নলীৰে মাটিৰ তলৰ পৰা পানী অনা হয় ,সেই নলীবোৰতেই বীজাণু আছে।এই বীজাণুসমূহেই সৰোবৰলৈ অহা পৰ্যটকসকলৰ জ্বৰ ,ডায়েৰিয়া ,টাইফইড আদি ৰোগ সৃষ্টি কৰিছে।এই কথা ডক্তৰে 'পিলুলচ হেৰল্ড' কাকতৰ সম্পাদক হবস্তাদৰ আগত কয়।লগতে ডক্তৰ ষ্টকমেনে উপায়ো দি ক'লে যে এই দূষিত নলীবোৰ সলনি কৰি নলীবোৰ এই ঠাইৰ অন্য ঠাইত বহুৱাই এই সমস্যা সমাধান কৰিব পাৰি ।এনে নতুন খৱৰ এটা প্ৰকাশ কৰিব পৰাটো হবস্তাদৰ কাৰণে ডাঙৰ কথা।গতিকে সম্পাদক গৰাকীয়ে বৰ আগ্ৰহেৰে ডক্তৰৰ বিষয়টো গ্ৰহণ কৰে।এই কাকতৰেই সাংবাদিক বিল্লিং আৰু প্ৰকাশক আলোকচেনেও বিষয়টো অগ্ৰহ দেখুৱাইছে।আনকি বিল্লিঙে হবস্তাদক এই বিষয়টোক কেন্দ্ৰ কৰি কয় যে ডাক্তৰ ষ্টকমেনৰ সন্মানাৰ্থে এটা শোভাযাত্ৰা আয়োজন কৰা উচিত । সেইদৰে অলোকচনে আনকি এই সম্পৰ্কে এটা জনমত গঢ়ি তোলাৰো পোষকতা কৰে।লগতে কয় যে তেওঁৰ দৰে ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীবোৰ সদায় ডক্তৰৰ পাছত থাকিব।ডক্তৰৰ পাছত আছে সংখ্যাগৰিষ্ঠ দল।কাকতেও যেতিয়াই ষ্টকমেনৰ প্ৰয়োজন হয় তেতিয়াই তেওঁক সমৰ্থন কৰিব বুলি জনায়।ডক্তৰেও সৰোবৰৰ বিষাক্ত পানীৰ সম্পৰ্কে লেখা এটা লিখি কাকতত প্ৰকাশৰ যো-জা কৰিলে।
আনহাতে, ককায়েক মেয়ৰ পিটাৰ ষ্টকমেনে ডক্তৰে স্নানাগাৰ সম্পৰ্কে পঠোৱা ৰিপোৰ্টটো সম্পৰ্কে আপত্তি দৰ্শায়।টমাছে কোৱাৰ দৰে সেই বিষাক্ত পানীৰ পাইপবোৰ বদলি কৰিবলৈ হ'লে বহু টকাৰ দৰকাৰ হ'ব লগতে এইবোৰ মেৰামতি কৰোঁতে সময়ো যথেষ্ট গুচি যাব।তদুপৰি এই খৱৰ পোৱা মাত্ৰেই পৰ্যটকসকল সৰোবৰটো এৰি বেলেগলৈ ঢাপলি মেলিব। যাৰ ফলত মেয়ৰহঁতৰ ব্যৱসায় লোকচানৰ সন্মুখীন হ'ব।গতিকে মেয়ৰে এই পাইপসমুহ সলনি কৰোৱা কাম কৰিব নোৱাৰে ।লগতে ডক্তৰকো তেওঁৰ ৰিপোৰ্টটো বন্ধ কৰিবলৈ আদেশ দিয়াৰ উপৰিও সকীয়াই দিয়ে যে এই কথা যাতে সৰ্বসাধাৰণৰ কাণত নপৰে।নহ'লে ইয়াৰ পৰিণতি ভূগিব লাগিব ডক্তৰ ষ্টকমেন আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালে।কিন্তু ডক্তৰে ককায়েকৰ কথা মানি ল'বলৈ অমান্তি হয়।তাকে দেখি মেয়ৰে ক্ৰোধিত হৈ ডক্তৰক চাকৰীৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰাৰ ভাবুকি দিয়ে।
মেয়ৰ প্ৰেছলৈ হৈ হবস্তাদ,বিল্লিং,অলোকচেন প্ৰেত্যকৰ লগত ডক্তৰৰ লেখাটো সম্পৰ্কে আলোচনা কৰি তেওঁৰ সুচতুৰ কথাৰে এইটো প্ৰতিপন্ন কৰায় যে ডক্তৰে এই নগৰৰ অহিত চিন্তা কৰিহে এই কাম কৰিছে।গতিকে ডক্তৰৰ লেখাটো তেওঁলোকে প্ৰকাশ কৰা উচিত নহয়।মেয়ৰৰ কথাত সকলো পতিয়ন গ'ল।মেয়ৰৰ কথা মতে ডক্তৰ ষ্টকমেনক হবস্তাদে জনাই যে কাকতখন আৰু নিজকে ধ্বংস কৰাৰ দৰে মূৰ্খামি কেতিয়াও নকৰে।আনকি নগৰৰ কোনো ছপাশালতেই তেওঁৰ লেখাটো ছপাব দিয়া নহ'ব বুলিও জনায়।এদিন আগত এই একেখিনি মানুহেই ডক্তৰৰ লেখাটো প্ৰকাশৰ কাৰণে সহায় আগবঢ়োৱাৰ কথা কৈছিল।ডক্তৰ ষ্টকমেন আচৰিত তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকৰ কথাৰ সুৰ সলনি হোৱা দেখা আটায়ে যেন তেওঁৰ বিৰুদ্ধেহে সংঘবদ্ধ হৈছে।তেওঁৰ বিৰুদ্ধে মেয়ৰ ষ্টকমেন আৰু সমাজৰ তথাকথিত বুদ্ধিজীৱীসকলে ঐক্যবদ্ধহৈ ডক্তৰৰ বিৰুদ্ধে ষড়যন্ত্ৰত লিপ্ত হৈছে।কিন্তু ডক্তৰে হাৰি যোৱা নাছিল।ডক্তৰ ষ্টকমেনে কৈছে "তেনেহ'লে ভদ্ৰলোকসকল যুদ্ধ আৰম্ভ হৈ গ'ল।এখন নগৰক পৰিষ্কাৰ কৰিব খোজা এজন সৎ মানুহক আপোনালোকে আৰু আপোনালোকৰ ঘিণ লগা কৌশলে বাধা দিব পাৰেনে নোৱাৰে চাম।"(ভট্টাচাৰ্য,১৩০)
কথামতেই কাম ।ষ্টকমেনে মেয়ৰৰ বিৰুদ্ধে বক্তৃতা দিয়াৰ কাৰণে থিক কৰিলে।তাত তেওঁৰ পৰিয়াল,সাংবাদিক উপস্থিত থকাৰ লগতে উপস্থিত থাকে কিছি সংখ্যক উশৃংখল নাগৰিক।হবস্তাদ,আলোকচেন ,মেয়ৰ সকলোৰে উপস্থিতিত ডক্তৰে কয় যে তেওঁ নতুনকৈ যি আৱিষ্কাৰ কৰিছে তাৰ তুলনাত সৰোবৰৰ স্নানাগাৰবোৰৰ পানী বিষাক্ত হোৱা কথাটো একেবাৰে তুচ্ছ কথা।তেওঁ দেখা পালে কতৃপক্ষৰ পৰ্বতসম ভুলৰাশি।মেয়ৰক ধৰি নেতৃস্থানীয় লোকসকলৰ বিষয়ে বিৰূপ মন্তব্য কৰি ডক্তৰে ক'লে জীৰ্ণ প্ৰায়ে পুৰণি যুগৰ চিন্তাধাৰাৰ ধ্বংসস্তুপৰ স্বাক্ষৰবাহী এইবোৰ অলস প্ৰকৃতিৰ মানুহে নিজৰ গলছেদন কৰিবলৈ ব্যস্ত হৈ পৰিছে।আমাৰ সকলো শত্ৰু আৰু স্বাধীনতাৰ শত্ৰু হ'ল নিটোল সংখ্যা গৰিষ্ঠতা।লগতে কয় যে এই সংখ্যাগৰিষ্ঠতাই তেওঁক স্বাধীনতা অপহৰণ কৰিছে।সত্য কথা ক'বলৈ নিদি কণ্ঠ চেপি ধৰিছে।সংখ্যাগৰিষ্ঠ সদায় শুদ্ধ নহয়।গোটেই পৃথিৱী জুৰি এই যে ভয়ংকৰ ধৰণৰ সংখ্যা গৰিষ্ঠতা তাক গঢ়ি তোলে মূৰ্খবোৰেই।
জনতাৰ মাজত চিঞৰ-বাখৰ লাগে।তেতিয়া ডক্তৰে পুনৰ ক য় যে আপোনালোকে মোক চিঞৰি বহুৱাই দিব পাৰিব।কিন্তু মোৰ যুক্তিক আপোনালোকে খণ্ডন কৰিব নোৱাৰে।দুৰ্ভাগ্যৱশত, সংখ্যাগৰিষ্ঠবোৰ হৈছে সৱল, কিন্তু সেইবুলি ঠিক নহয় ,নিশ্চিয় নহয়(ভট্টাচাৰ্য,১৩২)। ডক্তৰৰ কথা শুনি হবস্তাদে নাগৰিকসকলক কয় যে ডক্তৰে এই ধৰণে নগৰখন ধ্বংস কৰিব লৈছে।গতিকে তেওঁ জনশত্ৰু আখ্যা দিব লাগে।একে কথাই পৰোক্ষভাৱে মেয়ৰেও কয়।উত্তেজিত জনতাই গণশত্ৰু বুলি চিঞৰিবলৈ লয় লগতে ডক্তৰৰ ঘৰ-দুৱাৰ ভাঙি পেলোৱাৰ লগতে তেওঁৰ পিন্ধা কাপোৰ কানি ফালি পেলাইছে।তথাপি ষ্টকমেনে ঘৈণীয়েক উদ্দেশ্যি কয় যে কাপোৰ কানি ফালি পেলাইছে তাক চিলাই ল'ব পাৰিবা,কিন্তু মূৰ্খৰ দলে তেওঁৰ লগত সিহতৰ সমগোত্ৰৰ দলে যি ব্যৱহাৰ কৰিলে তাকহে পাহৰি যোৱাটো কঠিন হ'ব।তেওঁ লগতে ক'লে যে কোনো দলৰ সভ্য হ'লে মানুহে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব নোৱাৰে ।ৰাজনৈতিক দল হ'ল মাংস কাবাব তৈয়াৰ কৰা এক যন্ত্ৰ বিশেষ। মানুহৰ মূৰবোৰ তাত একেবাৰে গুৰি কৰি পেলোৱা হয়।মানুহ বুলি তাত একো অৱশিষ্ট নেথাকে। মানুহ বুলি যি থাকে সেয়া হ'ল মানুহ দেহধাৰী কিছুমান অজমূৰ্খ।(ভট্টাচাৰ্য,১৩৩)
দেখা গ'ল যে গোটেই নাটকখন ইবছেনে দেখুৱাইছে যে সমাজৰ তথাকথিত ভদ্ৰ,ধনী,ক্ষমতাশালী আৰু প্ৰতিপত্তিশীল মানুহবোৰেই সামজৰ ৰোগৰ বীজাণু আৰু তেওঁলোকহে সমাজৰ প্ৰধান শত্ৰু ।এনে তথাকথিত ভদ্ৰ,ধনী,ক্ষমতাশালী আৰু প্ৰতিপত্তিশীল মানুহৰ ছত্ৰ্ছাঁয়াত সমাজৰ বহুতো সুবিধাবাদী ভদ্ৰলোক আৰু অসৎ চৰিত্ৰএ মানুহে বৰ্ত্তি থাকে।এই ক্ষমতাশালী ব্যক্তিয়ে এনেবোৰ মানুহক আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি নিজৰ ভোগ আৰু বিলাস অটুট ৰাখে।নিজৰ ভোগ বিলাসিতাৰ কাৰণে সমাজক ৰোগৰ মাজলৈ ঠেলি দিব পাৰে।এনেশ্ৰেণীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে নাটকখনৰ মেয়ৰ ষ্টকমেনে।মেয়ৰে নিজৰ লাভৰ বাবে ক্ষমতাৰ চাবুকৰ কোবেৰে সাংবাদিকৰ মুখ বন্ধ কৰিব পাৰিলে।লগতে ষ্টকমেনে তেওঁৰ সহযোগী অসৎ শ্ৰেণীটোৱে মিলি সাধাৰণ মানুহবোৰৰ মনত অসুস্থ চিন্তা বঢ়াই তুলিবলৈ উচতনি দিছিল।যাৰ বাবে ডক্তৰ টমাছৰ ঘৰ-দুৱাৰ ভাঙি লণ্ড-ভণ্ড কৰিলে।ডক্তৰ ষ্টকমেনৰ চাকৰিৰ পৰাও বৰ্খাস্ত কৰালে।নাটকখন আন্ধাৰ আৰু পোহৰৰ,সত্য আৰু অসত্যৰ ,আদৰ্শ আৰু ভ্ৰষ্টাচাৰৰ দ্বন্দমুখৰ কাহিনীটোৰে আমাৰ সমাজৰ ঘূণে ধৰা ফোঁপোলা দিশটো সুন্দৰ ভাৱে উপস্থাপন কৰিছে।ডক্তৰ ষ্টকমেনৰ চৰিত্ৰটোৰে এই ঘূণে খোৱা সমাজৰ বিৰুৰ প্ৰতিবাদী কণ্ঠস্বৰ হিচাপে ইবছেনে 'এনিমি অৱ দি পিলুল' নাটকত সুন্দৰ উপস্থাপন কৰিছে।
