"আৰে, কিনো পালি তই?"- বিনামেঘে বজ্ৰপাত হোৱা যেন দেখি তাৰ লগৰ বিকাশে তাৎক্ষণিক প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰিলে ।
"এতিয়াহে জানি গ'লোঁ, ছোৱালীবোৰৰ মন বুজাটো কিয় ইমান কঠিন, কিয় সিহঁতক আজিলৈকে আমি ল'ৰাবোৰে ভালকৈ বুজি নাপালোঁ"- কথাষাৰ কৈয়েই কিবা এটা নতুন কথা আৱিষ্কাৰৰ উল্লাসত ৰাজেশৰ মুখখন উজলি উঠিল ।
একো এটা বুজিব নোৱাৰি বিকাশৰো খুব আগ্ৰহ জন্মিল, ইনো আচলতে কি ক'ব খুজিছে জানিবলৈ বুলি... । অৱশ্যে বেলেগ নুবুজিলেও এটা কথা সি ঠিক বুজিলে যে ৰাজেশে ছোৱালীৰ কথাটো বহুবছনত ক'লেও প্ৰকৃততে সি কিন্তু এজনী ছোৱালীৰ আধাৰতহে কথাখিনি কৈছে । যোৱা তিনিটা বছৰে তাৰ বুকুৰ আপোন, মনৰ দাপোন প্ৰতীক্ষাক কেন্দ্ৰ কৰি হোৱা অভিজ্ঞতাকে সি নিশ্চয় এতিয়া সাধাৰণীকৰণ কৰিছে । প্ৰতীক্ষাক বহু আশাৰে প্ৰতীক্ষা কৰিয়েই সি যোৱা তিনিটা বছৰ পাৰ কৰি দিলে । কোনোদিনে নিজে আগবাঢ়ি আহি ছোৱালীৰ লগত কথা এষাৰো পতা নেদেখা ৰাজেশৰ নিচিনা লাজকুৰীয়াটোৰ যে বহু ছোৱালীৰ ওপৰত মত দিবলৈ অভিজ্ঞতা আছে, বিকাশৰ মনে নকয় ।
"অতদিনে আমি জন্মগত পঞ্চইন্দ্ৰিয়ৰেহে দেখা-শুনা সব কথা বিশ্লেষণ কৰি আহিছোঁ । আমাৰ মনটোৱে পাগুলি থকা সব কথা বাহিৰৰ পৰা চকু, কাণ, নাক, জিভা আৰু ছাল- এই পাঁচটা অংগইহে ইনপুটৰ নিচিনাকে আমাৰ মনৰ ভিতৰলৈ পঠায় । ইহঁতে পঠোৱা ইনপুটক ভিত্তি কৰিয়েই আমি বাহিৰৰ পৃথিৱীখন সম্পৰ্কে নিজাকৈ ধাৰণা গঢ়ি তোলোঁ"- ৰাজেশে একে উশাহে এইখিনি কথা কৈ সামান্য থমকি ৰ'ল ।
"কেনেকৈ?"- আকৰ্ষণীয় বিষয় এটাৰ ব্যাখ্যাই বিজ্ঞানৰ দিশে ধাল খোৱাত বিকাশ ভিতৰি সামান্য হতাশ হ'ল । ৰাজেশ আগৰেপৰাই পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ ভক্ত আছিল, যিকোনো কথাতে সি পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ নীতি-নিয়ম সাঙুৰি ল'ব খোজে । বিকাশে কিন্তু স্কুলত শিকি অহা কথাখিনিৰ বাদে বিজ্ঞানৰ বেলেগ একো শিকা নাই, বা শিকাৰ ইমান আগ্ৰহবোধো কৰা নাই ।
তাৰ অদ্ভুৎ ব্যাখ্যা দেখি বিকাশে হাঁহি ৰখাবই নোৱাৰিলে- "হাঃ হাঃ হাঃ, তামাম এক্সপ্লেনেশ্বন দিছ কিন্তু । পাৰিবি তই! কিন্তু মই জনাতটো গৰু-ছাগলীৰ দৰে জীৱ-জন্তুবোৰৰ ছিক্সথ্ চেন্স বোলা বস্তুটো আছে, মানে ষষ্ঠ ইন্দ্ৰিয় । সিহঁতেতো ভূমিকম্প আহিলে আগতেই গম পায় । তাৰমানে গৰু-ছাগলীয়ে ছোৱালীৰ মনবোৰ...?" -কৌশলেৰে পাক লগা প্ৰশ্ন এটাৰ উমান দি বিকাশে ৰাজেশৰ ফালে চাই ৰ'ল ।
"অ, কথা সেইটোৱেই । মই যে এইমাত্ৰ তোক কথাটো ক'লোঁ- প্ৰকৃতিৰ নীতি-নিয়মবোৰ উচ্চতৰ মাত্ৰা, মানে হায়াৰ ডাইমেনশ্যনত সৰল আৰু স্পষ্ট হয় বুলি, আইনষ্টাইনৰ আপেক্ষিকতাবাদো তাৰেই উদাহৰণ । আমি দেখাতটো এখন থ্ৰি ডাইমেনশ্যনেল পৃথিৱীতেই চলি আছোঁ- আমাৰ ইয়াত যিকোনো বস্তুৱেই দীঘ, প্ৰস্থ, উচ্চতাৰ হিচাপত চলি যায় । কিন্তু কেৱল এই তিনিটা ডাইমেনশ্যনকে সাৱটি লৈ বহু কথা বিজ্ঞানীসকলে বুজিব পৰা নাছিল । পিছত আইনষ্টাইনেহে সময়ক বাকী তিনিটা ডাইমেনশ্যনৰ লগত জোৰা লগাই গোটেই মহাকাশখন ফ'ৰ ডাইমেনশ্যনেল বুলি ধৰি ল'লে । আৰু লগে লগে আমি আগেয়ে নজনা বহু ঘটনা স্পষ্ট হৈ পৰিল । এই ধৰ- মাধ্যাকৰ্ষণ বল বুলি কোনো বস্তুৱেই নাই, সেইটো কেৱল ফ'ৰ ডাইমেনশ্যনেল মহাকাশৰ ভাঁজহে মাত্ৰ । মানে আচল কথাটো হ'ল- কিছুমান বেলেগ বেলেগ বুলি ভাবি থকা বস্তু একেটা বস্তুৰে ভিন্ন ৰূপ । কিন্তু নিজে কেতিয়াবা হায়াৰ ডাইমেনশ্বনলৈ গৈ চালেহে কথাটো ভালকে বুজা যাব" ।
"চা, এই কিতাপখনৰ পৰা উদাহৰণ এটা দিলেই চব বুজি পাই যাবি । আফ্ৰিকাৰ জংঘলত মুক্তভাৱে ঘূৰি-ফুৰা প্ৰকাণ্ড চিতা বাঘ এটাৰ কথা ভাবি চাচোন । সিহঁতৰ খোজ-কাটলেই চাবি নে গহীন-গম্ভীৰ চেহেৰাই চাবি ! আচল কথা ক'ব গ'লে সিহঁতবোৰ কেৱল একোটা জন্তুৱেই নহয়, সিহঁত প্ৰকৃতিৰ এটা অপূৰ্ব সৃষ্টি ! কিন্তু তাক যদি চিৰিয়াখানাৰ পিঞ্জৰা এটাত আনি ভৰাই থৱ? তেতিয়া তই বাঘটোৰ সেই আচল ৰূপটো দেখা পাবিনে?... একদমেই নাপাৱ ! চিৰিয়াখানাৰ ভিতৰত তাৰ ভগ্নপ্ৰায়, নিজৰ শক্তি-সামৰ্থ পাহৰি যোৱা হতাশগ্ৰস্ত ৰূপ এটাহে দেখা পাবি ।
এতিয়া এই চিতাবাঘটোৰ লগত পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ তত্ত্ববোৰকো তুলনা কৰিব পাৰি । বাঘটোৰ আচল বাসস্থান জংঘল হোৱাৰ নিচিনাকৈয়ে পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ নীতি-নিয়মবোৰৰ আচল অৱস্থানো হায়াৰ ডাইনমেনশ্যনহে ।
আমি এই থ্ৰি ডাইমেনশ্বনেল পৃথিৱীখনত থাকি প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন নীতি-নিয়মবোৰৰ খণ্ড-বিখণ্ড, টুকুৰা-টুকুৰ ৰূপবোৰহে দেখা পাওঁ । ঠিক পিঞ্জৰাৱদ্ধ বাঘটোৰ নিচিনা হতাশগ্ৰস্ত ৰূপ এটা । কিন্তু প্ৰকৃতিৰ আচল ৰূপ, আচল সৌন্দৰ্য্য লুকাই আছে উচ্চতৰ মাত্ৰাতহে । ভৱিষ্যতে কেতিয়াবা হয়তো বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ গোটেইবোৰ নীতি-নিয়মক সামৰি লোৱা এটা সাৰ্বজনীন তত্ত্ব উচ্চতৰ মাত্ৰাতেই বিচাৰি পোৱা যাব । আইনষ্টাইনেওটো কল্পনা কৰি ফ'ৰ ডাইমেনশ্বনৰ সহায় লৈহে মাধ্যাকৰ্ষণ বল অবান্তৰ বুলি কৈছিল " ।
"অ, অ, কিন্তু আজিৰ দিনত বিজ্ঞানীসকল কেৱল চাৰিটা ডাইমেনশ্যনতে সীমাৱদ্ধ থকা নাই । বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক বুজিবলৈ কোনোবাই যদি এঘাৰটা ডাইনমেনশ্বনৰ কল্পনা কৰি লৈছে, কোনোবাই আকৌ অংক কৰি ছাব্বিশটা ডাইমেনশ্বন থকাৰো ইংগিত পাইছে । কিন্তু মূল ধাৰণা বা উদ্দেশ্য সেই একেটাই, বেছি বা হায়াৰ ডাইমেনশ্বনত যাতে আমি কথাবোৰ ভালকৈ বুজি পাব পাৰোঁ" ।
বিকাশৰ কথাত ভিতৰি উৎসাহিত হ'লেও ৰাজেশে বাহিৰত একো চিন নেদেখুৱালে । একেই গতিত সি তাৰ কথাখিনি আগবঢ়াই লৈ গ'ল- "তাই হয়তো কোনোদিনেই বুজি নাপাব, মোৰ পৰা সদায় একেটা ব্যৱহাৰ পাই থাকিলেও মই ভিতৰি কিমান সহ্য কৰি থাকোঁ । তাইৰ এষাৰি মিঠা মাত বা অৱজ্ঞাৰ ওপৰতো মোৰ অৱস্থাটো কিমানখিনি নিৰ্ভৰ কৰে । কিন্তু তাইহে এইবোৰ একো বুজি নাপালে ! মানুহেতো কৈয়েই থাকে- যে নাৰীৰ মহিমা বুজা টান । কিন্তু কিয় টান সেইটোহে ইমানদিনে বুজা নাছিলোঁ । কোনো বিজ্ঞানী বা গৱেষকেওতো কথাটো এক্সপ্লেইন কৰিব পৰা নাই! বহুত দিন ভাবি ভাবি তৎ নাপাই আজি ময়েই হঠাৎ উত্তৰটো পাই গ'লোঁ । প্ৰকৃতিক যেনেকৈ হায়াৰ ডাইমেনশ্বনতহে ভালকৈ বুজাটো সম্ভৱ, ছোৱালীকো হয়তো হায়াৰ চেন্সেৰেহে বুজাটো সম্ভৱ হ'ব" ।
নতুন থিয়ৰিটো প্ৰায় থূলমূলকৈ বুজাই দিয়া হোৱাত ৰাজেশ কিছুসময় ক্ষান্ত হৈ ৰ'ল । বিকাশে নতুনকৈ তাক একো উত্তৰ দিয়াৰ প্ৰয়োজন অনুভৱ নকৰিলে । তাৰ মনটোৰে বুজা-নুবুজাৰ ভাৱ কিছুমান পাৰ হৈ গ'ল । সি মনতে ভাবি থ'লে- হওঁক তেও, ৰাজেশৰ এই সদ্য আৱিষ্কৃত তত্ত্ব হয়তো কোনো উচ্চমানৰ গৱেষণা পত্ৰিকাত প্ৰকাশ নাপাব পাৰে, কিন্তু তাৰ বন্ধুৱে এটা ডাঙৰ সমস্যাৰ তাত্ত্বিক ব্যাখ্যাৰে সামান্য হ'লেও মানসিক শান্তি লাভ কৰিব ।
