গান্ধীজীৰ নেতৃত্বত, 1917 চনত বিহাৰৰ চম্পাৰণ জিলাত সত্যাগ্ৰহ অনুষ্ঠিত হৈছিল। ইয়াক চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ বুলি জনা যায়। গান্ধীজীৰ নেতৃত্বত এইটো ভাৰতৰ প্ৰথম সত্যাগ্ৰহ আছিল।
গান্ধীয়ে ১৯১৬ চনৰ ডিচেম্বৰত কংগ্ৰেছৰ লক্ষ্ণৌ অধিৱেশনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। একেটা অনুষ্ঠানতে, তেওঁ এজন ব্যক্তিক লগ পাইছিল যিয়ে তেওঁৰ ৰাজনীতিৰ গতিপথ সলনি কৰিছিল। এই সৰল কিন্তু জেদী মানুহজনে তেওঁক তেওঁৰ এলেকাৰ কৃষকসকলৰ দুখ-কষ্ট আৰু ব্ৰিটিছৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ শোষণৰ কাহিনী কৈছিল আৰু তেওঁলোকক ইয়াক আঁতৰাবলৈ আহ্বান জনাইছিল।
গান্ধী প্ৰথম সভাত মানুহজনৰ সৈতে প্ৰভাৱিত হোৱা নাছিল আৰু সেইকাৰণে তেওঁ তেওঁক এৰাই চলিছিল। কিন্তু এই কম শিক্ষিত আৰু জেদী কৃষকজনে তেওঁক বাৰে বাৰে তেওঁৰ অনুৰোধ গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰেৰিত কৰিছিল। ফলস্বৰূপে, চাৰি মাহৰ পিছত, চম্পাৰণৰ কৃষকসকলক বলপূৰ্বক নীল খেতিৰ পৰা মুক্ত কৰা হয়। গান্ধীয়ে ইমান সোনকালে সফলতাত বিশ্বাস কৰা নাছিল। এনেদৰে, বিহাৰ আৰু চম্পাৰণৰ সৈতে গান্ধীৰ সম্পৰ্ক স্থায়ীভাৱে সম্পৰ্কিত আছিল। তেওঁক চম্পাৰণলৈ অনা মানুহজন আছিল ৰাজকুমাৰ শুক্লা।
কিন্তু ৰাজকুমাৰ শুক্লা আৰু তেওঁৰ জেদ নহ'লে, চম্পাৰণ আন্দোলনৰ সৈতে গান্ধীৰ সম্পৰ্ক খুব কমেই সম্ভৱ হ'লহেঁতেন। তেওঁৰ আত্মজীৱনী 'সত্যৰ ব্যৱহাৰ'ৰ পঞ্চম অধ্যায়ৰ দ্বাদশ অধ্যায়ত গান্ধীয়ে লিখিছে, 'মই লক্ষ্ণৌ কংগ্ৰেছলৈ যোৱাৰ আগতে চম্পাৰণৰ নামও নাজানিছিলো। নীল খেতিৰ ধাৰণা নগণ্য আছিল। আমার কোনো জ্ঞান ছিল না যে হাজার হাজার কৃষক এই কারণে ক্ষতিগ্রস্থ হয়।' তিনি আরও লিখেছিলেন, 'ৰাজকুমাৰ শুক্লা নামে চম্পারণের একজন কৃষক আমাকে সেখানে ধরেছিল। বাকিল বাবু (ব্রজকিশোর প্ৰসাদ, সেই সময় বিহারের একজন প্রখ্যাত উকিল এবং জয়প্রকাশ নাৰায়ণের শহুর) আপনাদের সব কথা বলবে, তিনি আমাকে অনুসরণ করবেন এবং আমাকে তাঁর জায়গায় আসতে আমন্ত্রণ জানাবেন।
কিন্তু মহাত্মা গান্ধীয়ে ৰাজকুমাৰ শুক্লাক বৰ্তমানৰ বাবে তেওঁক খেদি যোৱা বন্ধ কৰিবলৈ কৈছিল। অধিৱেশনত ব্ৰাজকিশোৰ প্ৰসাদে চম্পাৰণৰ দুৰ্দশাৰ বিষয়ে কয় যাৰ পিছত কংগ্ৰেছে এটা প্ৰস্তাৱ গৃহীত কৰে। তথাপিও, ৰাজকুমাৰ শুক্লা সন্তুষ্ট হোৱা নাছিল। তেওঁ গান্ধীজীক চম্পাৰণলৈ লৈ যোৱাৰ বাবে জোৰ দিছিল। গান্ধীয়ে অবিচলিত ভাৱে কৈছিল, 'মই চম্পাৰণকো মোৰ ভ্ৰমণত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিম আৰু তাত এদিন বা দুদিন থাকিম আৰু তাত পৰিস্থিতি টো মোৰ নিজৰ চকুৰে চাম। আমি এই বিষয়টা না দেখে মতামত দিতে পারব না।
অৱশেষত, গান্ধীজী মানে আৰু 10 এপ্ৰিলত, দুয়ো কলিকতাৰ পৰা পাটনা পালেগৈ। তেওঁ লিখিছে, 'বাটত, মই বুজি পাইছিলো যে এই লোকসকল অতি সৰল লোক আৰু মই মোৰ নিজৰ ধৰণে আগবাঢ়ি যোৱাৰ পথ নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগিব।' পাটনাৰ পিছদিনা তেওঁলোক দুয়ো মুজাফ্ফৰপুৰ ত উপস্থিত হৈছিল। পিছদিনা ৰাতিপুৱা তেওঁক মুজাফ্ফৰপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপক আৰু পিছলৈ কংগ্ৰেছৰ সভাপতি জে বি কৃপালানীয়ে আৰু তেওঁৰ শিক্ষাৰ্থীসকলে আদৰি লৈছিল। শুক্লাজীয়ে গান্ধীজীক ইয়াত এৰি চম্পাৰণলৈ গুচি গৈছিল যাতে তেওঁ তালৈ যোৱাৰ আগতে সকলো প্ৰস্তুতি সম্পূৰ্ণ কৰিব পৰা যায়। ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে প্ৰথমে মুজাফ্ফৰপুৰত গান্ধীক লগ পাইছিল। ইয়াতেই তেওঁ ৰাজ্যখনৰ কেইবাজনো জ্যেষ্ঠ অধিবক্তা আৰু সমাজকৰ্মীৰ সহযোগত অধিক ৰণনীতি প্ৰস্তুত কৰিছিল।
আয়ুক্তৰ অনুমতি নোপোৱাৰ পাছতো মহাত্মা গান্ধীয়ে ১৫ এপ্ৰিলত চম্পাৰণৰ মাটিত প্ৰথম পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে। ইয়াত তেওঁ ৰাজকুমাৰ শুক্লাৰ দৰে বহু কৃষকৰ পৰা যথেষ্ট সমৰ্থন লাভ কৰে। পীড়িত কৃষকসকলৰ বিবৃতি লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল। কংগ্ৰেছৰ প্ৰত্যক্ষ সমৰ্থন অবিহনে অহিংস ভাৱে যুঁজ দিয়া হৈছিল। তাত থকা বাতৰি কাকতসমূহত ইয়াক ব্যাপকভাৱে চৰ্চিত কৰা হৈছিল, যিয়ে আন্দোলনটোক জনসাধাৰণক যথেষ্ট সমৰ্থন দিছিল। ফলস্বৰূপে, ইংৰাজ চৰকাৰে নমস্কাৰ কৰিব লগা হৈছিল। সেয়েহে, যোৱা 135 বছৰ ধৰি ইয়াত চলি থকা নীল খেতি লাহে লাহে বন্ধ হৈ যায়। একে সময়তে, নীলহে কৃষকসকলৰ শোষণো চিৰদিনৰ বাবে নাইকিয়া কৰা হৈছিল।
চম্পাৰণ কিষাণ আন্দোলন দেশৰ স্বাধীনতাসংগ্ৰামৰ এক শক্তিশালী প্ৰতীক হৈ পৰিছিল। আৰু গোটেই আন্দোলনটোৰ আঁৰত এজন ক্ষীণ কৃষক আছিল যাৰ জেদৰ ফলত গান্ধীজী চম্পাৰণলৈ আহিবলৈ বাধ্য হৈছিল। অৱশ্যে, ৰাজকুমাৰ শুক্লাই ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত যি ঠাই বিচাৰি উলিয়াব লাগিছিল সেইঠাই বিচাৰি পোৱা নাছিল।
হাজাৰ হাজাৰ ভূমিহীন শ্ৰমিক আৰু দৰিদ্ৰ কৃষকক খাদ্যশস্যৰ পৰিৱৰ্তে নীল আৰু অন্যান্য নগদ শস্য খেতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল। নীল খেতিয়কসকলৰ ওপৰত বহুতো অত্যাচাৰ হৈছিল। ব্ৰিটিছসকলৰ পৰা যথেষ্ট শোষণ হৈছিল। ওপৰৰ পৰা কিছুমান বৃক্ষৰোপণৰ মালিকেও অত্যাচাৰ কৰি আছিল। মহাত্মা গান্ধী ১৯১৭ চনৰ এপ্ৰিলমাহত ৰাজকুমাৰ শুক্লাৰ আমন্ত্ৰণত বিহাৰৰ চম্পাৰণৰ শূন্য কৃষকসকলৰ পৰিস্থিতিৰ বুজ ল'বলৈ উপস্থিত হৈছিল। হাজাৰ হাজাৰ মানুহে তেওঁক প্ৰণাম কৰিবলৈ ভিৰ কৰিছিল। কৃষকসকলে তেওঁলোকৰ সকলো সমস্যা ব্যাখ্যা কৰিছিল। আনহাতে, আৰক্ষীয়েও পদক্ষেপ লৈছিল। আৰক্ষী অধীক্ষকে গান্ধীজীক জিলা এৰি যাবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। গান্ধীজীয়ে আদেশ টো মানি বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। গান্ধীজী পিছদিনা আদালতত হাজিৰ হোৱাৰ কথা আছিল। আদালতৰ বাহিৰত হাজাৰ হাজাৰ কৃষকৰ ভিৰ জমা হৈছিল। গান্ধীজীৰ সমৰ্থনত শ্ল'গান দিয়া হৈছিল। পৰিস্থিতিৰ গুৰুত্বৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি, দণ্ডাধীশে গান্ধীজীক জামিন অবিহনে মুক্তি ৰখাৰ নিৰ্দেশ দিছিল। কিন্তু গান্ধীজীয়ে আইন অনুসৰি শাস্তি দাবী কৰিছিল।
সিদ্ধান্তটো পিছুৱাই দিয়া হৈছিল। তেওঁ সফলতাৰে তেওঁৰ প্ৰথম সত্যাগ্ৰহ আন্দোলনৰ নেতৃত্ব দিছিল। এতিয়া তেওঁৰ প্ৰথম উদ্দেশ্য আছিল মানুহক 'সত্যাগ্ৰহ'ৰ মৌলিক নীতিসমূহৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়া। সেইবোৰ হৈছে স্বাধীনতা প্ৰাপ্ত কৰাৰ প্ৰথম চৰ্ত - ভয়ৰ পৰা মুক্ত হোৱা। গান্ধীজীয়ে তেওঁৰ বহুতো স্বেচ্ছাসেৱককৃষকসকলৰ মাজত পঠিয়াইছিল। কৃষকসকলৰ সন্তানক শিক্ষিত কৰিবলৈ ইয়াত গ্ৰাম্য বিদ্যালয় খোলা হৈছিল। মানুহক পৰিষ্কাৰভাৱে কেনেদৰে জীয়াই থাকিব লাগে শিকোৱা হৈছিল। সকলো কাৰ্যকলাপ গান্ধীজীৰ আচৰণৰ সৈতে মিল খাইছিল। এই সময়ছোৱাত গান্ধীজীয়ে[2] ৰাজেন্দ্ৰ বাবু, আচাৰ্য কৃপালানী আৰু অনুগ্ৰহ বাবুৰ দৰে সহকৰ্মীসকলক খাদ্য ৰান্ধিবলৈ আৰু ঘৰুৱা আন কাম নিজে কৰিবলৈ শিকাইছিল। স্বেচ্ছাসেৱকসকলে হাতেৰে মেথোৱেজিং, ধোৱা, ঝাড়ু দিয়া আৰু ঝাড়ু দিয়া সম্পন্ন কৰিছিল। চম্পাৰণৰ এই ঐতিহাসিক সংগ্ৰামত ড০ ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ, ড০ অনুগ্ৰহ নাৰায়ণ সিং, আচাৰ্য কৃপালানি, ব্ৰিজকিশোৰ, মহাদেৱ দেশাই, নৰহৰি পাৰিখকে ধৰি চম্পাৰণৰ কৃষকসকলে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
কেইবাজনো ভাৰাতীয়াই অভিযোগ কৰিছিল যে ঘৰৰ মালিকসকলে অবৈধ অবৈধ একত্ৰীকৰণৰ বাবে শক্তিশালী কৌশল ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু সেইবোৰ আন উপায়েৰে উলিয়াব লগা হৈছিল। বিষয়টো বহুতো উকীল/উকীলৰ বাবে চিন্তাৰ বিষয় নহয়। এইটো ৰাজনীতিবিদসকলৰ দ্বাৰা আলোকপাত কৰা হৈছিল আৰু তাত এটা তদন্ত আয়োগও আছিল। ৰাজকুমাৰ শুক্লা আৰু সন্ত ৰাউত এজন ধনঋণদাতাই যিকিছু ভূমিও লৈছিল গান্ধীক চম্পাৰণলৈ যাবলৈ প্ৰেৰিত কৰিছিল আৰু এনেদৰে, চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ আৰম্ভ হৈছিল। গান্ধী ১৯১৭ চনৰ ১০ এপ্ৰিলত চম্পাৰণত উপস্থিত হৈছিল আৰু বিশিষ্ট উকীলৰ এটা দলৰ সৈতে আমোলৱা গাঁৱৰ সন্ত ৰাউতৰ ঘৰত আছিলঃ ব্ৰাজকিশোৰ প্ৰসাদ, ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ, অনুগ্ৰহ নাৰায়ণ সিনহা ৰাম নৱমী প্ৰসাদ, আৰু জে বি কৃপালানি।
গান্ধীয়ে ১৯১৭ চনৰ ১৩ নৱেম্বৰত পূব চম্পাৰণৰ ঢাকাত জিলা সদৰৰ পৰা ৩০ কিলোমিটাৰ পূবে বৰহাৰৱা লাখানছেন গাঁৱত প্ৰথম মৌলিক বিদ্যালয় স্থাপন কৰে, য'ত তেওঁৰ অভিজ্ঞ সমৰ্থক আৰু অঞ্চলটোৰ নতুন স্বেচ্ছাসেৱকসকলক সংগঠিত কৰা হৈছিল। [4] তেওঁৰ বিশিষ্ট উকীলৰ হস্তনিৰ্মিত দল [5] ড০ ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ, ড০ অনুগ্ৰহ নাৰায়ণ সিনহা আৰু বাবু ব্ৰাজকিশোৰ প্ৰসাদে গাওঁসমূহৰ এক বিতং অধ্যয়ন আৰু জৰীপ চলাইছিল। অত্যাচাৰ আৰু ভুক্তভোগীসকলৰ ভয়ংকৰ ঘটনাবোৰক দায়ী কৰিছিল, য'ত উৎপীড়নমূলক জীৱনৰ স্বাভাৱিক অৱস্থা আছিল।
গাওঁবাসীৰ আস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি তেওঁ গাওঁ পৰিষ্কাৰ কৰা, বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় নিৰ্মাণ কৰা আৰম্ভ কৰে আৰু গাওঁৰ নেতৃত্বক পৰ্দা, অস্পৃশ্যতা আৰু মহিলাৰ দমন দূৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। গান্ধীয়ে ১৯১৭ চনৰ ৩০ ছেপ্টেম্বৰ আৰু ১৯১৮ চনৰ ১৭ জানুৱাৰীত পশ্চিম চম্পাৰণত সন্ত ৰাউত আৰু এই জিলাৰ মধুবনত সন্ত ৰাউতৰ সহায়ত আৰু দুখন মৌলিক বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল। এই বিদ্যালয়সমূহ স্থাপনৰ আঁৰৰ উদ্দেশ্য আছিল নিৰক্ষৰতাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়া আৰু গ্ৰাম্য লোকসকলৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰা। [4] তেওঁ ব্ৰজকিশ প্ৰসাদ, ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ, অনুগ্ৰহ নাৰায়ণ সিনহা, আচাৰ্য কৃপালানী, ৰাম নৱমী প্ৰসাদ আৰু পিছত জৱাহৰলাল নেহৰুকে ধৰি সমগ্ৰ ভাৰতৰ কেইবাজনো যুৱ জাতীয়তাবাদীৰ সৈতে যোগদান কৰে।
কিন্তু তেওঁৰ মূল আক্ৰমণটো আহিছিল কিয়নো তেওঁক আৰক্ষীয়ে অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰাৰ বাবে গ্ৰেপ্তাৰ কৰিছিল আৰু প্ৰদেশ এৰি যাবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। কেইবা হাজাৰ লোকে কাৰাগাৰ, আৰক্ষী থানা আৰু আদালতৰ বাহিৰত তেওঁলোকৰ মুক্তিৰ দাবীত প্ৰতিবাদ কৰিছিল, যিটো আদালতে অনিচ্ছা স্বত্বেও কৰিছিল। গান্ধীয়ে ভূস্বামীসকলৰ বিৰুদ্ধে এক সংগঠিত প্ৰতিবাদ আৰু আক্ৰমণ আৰম্ভ কৰে, যিয়ে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ নিৰ্দেশনাত অঞ্চলটোৰ দৰিদ্ৰ কৃষকসকলৰ বাবে অধিক ক্ষতিপূৰণ আৰু কৃষিৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰদান কৰাৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে, আৰু দুৰ্ভিক্ষ সমাপ্ত নোহোৱালৈকে ৰাজহ বৃদ্ধি আৰু সংগ্ৰহ ৰদ কৰে। আন্দোলনৰ সময়ত গান্ধীয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে সন্ত ৰাউত আৰু মহাত্মা (মহান আত্মা)ৰ দ্বাৰা বাপুক (পিতৃ) বুলি মাতিছিল।
