খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকালৈ পুৰণি কামৰূপৰ বিভিন্ন ঠাইত ৰাজত্ব কৰা হিন্দু ৰজা সকলে প্ৰদান কৰা তামৰ ফলিসমূহত ভাষাই সেই সময়ৰ অসমীয়া ভাষাত পৰিচয় দাঙি ধৰে। এই ফলিবোৰত এনে কিছুমান শব্দ সন্নিৱিষ্ট হৈছে, যিবোৰৰ ধ্বনিগত দিশৰ পৰা বিশুদ্ধ সংস্কৃত বুলি ব নোৱাৰি। তাম্ৰলিপিত সন্নিৱিষ্ট হোৱা এনে শব্দবোৰক অসমীয়া ভাষা প্ৰত্নৰূপ বুলি ক'ব পাৰি। প্ৰাক্-আহোম যুগৰ এনেবোৰ শিলালিপি আৰু তাম্ৰলিপিত লিপিকাৰসকলে বিশুদ্ধ সংস্কৃত ভাষাত লিখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও তাৰ মাজতে কিছুমান অপ্ৰচলিত শব্দ সোমাই গৈছিল। বৰ্মন, শালস্তম্ভ আৰু পাল বংশৰ ৰজাসকলৰ ৰাজত্ব কালত প্ৰদত্ব এনেবোৰ শিলালিপি আৰু তাম্ৰলিপিৰ ভাষাত সন্নিৱিষ্ট হৈ থকা বিভিন্ন শব্দাৱলীত, বিশেষকৈ গছৰ নাম, ঠাইৰ নাম, চৰাই-চিৰিকটি, ফল-মূলৰ নাম আদিৰ মাজেদি মূল মূল সংস্কৃত ভাষাৰ মাজতেই থলুৱা ভাষাৰ এটা চিহ্ন ৰাখি যাবলৈ সক্ষম হৈছে। অসমীয়া ভাষা যে মধ্য ভাৰতৰ ভাষাৰ পৰা কিছু পৃথক সেই কথা হিউৱেন চাঙৰ টোকাত পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে পোহৰলৈ আহে। অৰ্থাৎ খ্ৰীষ্টিয় সপ্তম শতিকাতেই অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰত্ন ৰূপটো আধুনিক ভাৰতীয় ভাষা গঠনৰ দিশত আগ বাঢ়ে। ভাষাবিদসকলে অসমীয়া ভাষাৰ উদ্ভৱ কাল দশম শতিকা বুলি ক'ব খোজে। চৰ্যাপদ, দোহাকোষ আদিৰ মাজত উদ্ভৱকালীন আসমীয় ভাষাৰ প্ৰত্ন ৰূপটো সন্নিৱিষ্ট হৈ আছে। এই সময়ৰ ৰচনাত বিশুদ্ধ অসমীয়া ভাষাৰ চানেকি পোৱা নাযায় যদিও উদ্ভৱ কালৰ অসমীয়া ভাষাৰ নিদৰ্শন তামৰ ফলি, চৰ্যাপদ আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ কীৰ্ত্তনৰ ভাষাত সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।
অসমীয়া লোকসাহিত্য মন্ত্ৰ সাহিত্য আৰু ডাকৰ বচন সমুহ উদ্ভৱ কালৰ সাহিত্যৰ অন্তৰ্গত।
অসমীয়া সাহিত্যৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসত মন্ত্র-সাহিত্যই এক গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। মন্ত্র সাহিত্য এক বিশাল আৰু ব্যাপক বিষয়। ইয়াৰ পৰিসৰ, বিস্তৃতি, বিষয়বস্তু, উপস্থাপন পদ্ধতি, ধৰ্মৰ সৈতে মন্ত্রৰ সম্পৰ্ক, মন্ত্রৰ অন্তর্নিহিত শক্তি আৰু মন্ত্রৰ প্রয়ােগ পদ্ধতি আদি সম্পর্কে বিস্তৃতভাৱে আলােচনা কৰিবলৈ হ'লে যথেষ্ট অধ্যয়ন, অধ্যৱসায় আৰু গৱেষণাৰ প্রয়ােজন।
মন্ত্রৰ প্রাচীনত্ব সম্পর্কে অন্তর্গত দীর্ঘ-নিকায়ৰ ভিতৰত নানা প্রকাৰ ৱিজ্জা (বিদ্যা)'ত বুদ্ধদেৱৰ সময়তে গুপুত তন্ত্র-মন্ত্ৰৰ প্রচলনৰ আভাস পােৱা যায়। বৌদ্ধ সাহিত্যৰ বিখ্যাত গ্রন্থ 'মঞ্জশ্রীমূলকল্পত' ভালেমান মন্ত্র-মুদ্রা, মণ্ডল, ধাৰণী আদিৰ উল্লেখ পােৱা যায়। পৰৱৰ্তী কালত তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰ আৰু ইন্দ্রজাল বিদ্যাই বৌদ্ধধর্মত প্রৱেশ কৰে বুলি অনুমান কৰিব পাৰি। লাহে লাহে মানুহৰ মাজত মন্ত্রৰ প্রতি অগাধ বিশ্বাস বৃদ্ধি পােৱাত মহাযানী বৌদ্ধসকলৰ মাজত এনে বিশ্বাসে প্রাধান্য লাভ কৰিবলৈ ধৰিলে।
হিন্দুধৰ্মৰ তান্ত্রিক যুগত তান্ত্রিক বৌদ্ধধৰ্মৰ ভালেমান আচাৰ-নীতিয়েও এফালে বৌদ্ধ বজ্রযান, সহজযান আদিৰ, আনফালে হিন্দুতন্ত্রৰ কেন্দ্র ৰূপে তন্ত্র-মন্ত্ৰ আৰু ইন্দ্রজাল বিদ্যাই হিন্দুধর্মতাে প্রৱেশ লাভ কৰিলে বুলি বহুতো পণ্ডিতে অনুমান কৰে। যােগিনীতন্ত্রত এনেধৰণৰ ভালেমান তান্ত্রিক সাধন আৰু যোগ প্রক্রিয়াৰ উল্লেখ সন্ঢালনিভাৱে পােৱা যায়। প্ৰাচীন কামৰূপ এসময়ত তন্ত্র-মন্ত্ৰৰ কাৰণে বিখ্যাত আছিল। এই সম্পর্কে বিভিন্ন ইতিহাসবিদৰ টোকাত উল্লেখ পােৱা যায়। মন্ত্ৰসমূহ অসমীয়া সাহিত্যৰ উল্লেখযােগ্য সম্পদ আৰু ইয়াৰ ৰচনাকাল অতি প্রাচীন। মৌখিক ৰূপত পৰম্পৰাগতভাৱে চলি আহিলেও জনপ্রিয়তা আৰু ব্যৱহাৰৰ ব্যাপকতাৰ বাবে মন্ত্র-সাহিত্যত অর্বাচনীয়তাৰ প্ৰভাৱ যথেষ্ট। মন্ত্রত পুৰাণ, উপনিষদ, মহাকাব্য, লােককথা, লােকবিশ্বাস আৰু পৰম্পৰাগত ঐতিহ্য আৰু লােক-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ যথেষ্ট।
আহোতে তেওঁৰ এগৰাকী শিষ্য মর্দনক এগৰাকী কামৰূপী তিৰােতাই কুমন্ত্র কৰিছিল। বিভিন্ন সময়ৰ মুছলমান ইতিহাসবিদে প্রাচীন কামৰূপৰ তন্ত্র মন্ত্রৰ প্রাদুর্ভাৱৰ কথা উল্লেখ কৰি গৈছে। আলমগীৰ নামা, বাহাৰিস্তান-ই-ঘায়বী, পাদশ্যাহ বুৰঞ্জী আদি গ্রন্থতাে পুৰণি কামৰূপত তন্ত্র-মন্ত্ৰৰ ব্যাপক প্রচলনৰ আভাস পােৱা যায়। আলমগীৰ নামাৰ বৰ্ণনা অনুসৰি 'যি লােকে বিদেশৰ পৰা কামৰূপলৈ আহে, এই দেশৰ যাদু-মন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱত তেওঁ উৱাদিহ নােপােৱা হয়, জীৱন লৈ নিজ দেশলৈ ঘূৰি যােৱা তেওঁৰ বাবে কঠিন হয়।'
other methods of man as well as women can be subdued attracted, make hostile, paralysed, killed, freed from evils, excited and so on. It gives the methods to be adopted for the performance of the above facts on the form of medicines, mantras and jantras.'
'উঠ স্ত্রী গােৰক্ষনাথ বাবা ফুট।' সেইদৰে সৰ্বঢাক মন্ত্রত আছে- '
১/ শান্তিঃ ৰােগ বা বিপদত মঙ্গল কামনা কৰি কৰ্ম,
২/ বশ্যঃ বশীভূত কৰিবৰ উদ্দেশ্যে কৰা কৰ্ম,
৩/ স্তম্ভনঃ বাধা দিয়াৰ কাৰণে, ধৰিবৰ কাৰণে কৰা কৰ্ম,
৪/ বিদ্বেষণঃ দুজনৰ মাজত বৈৰী ভাব জগােৱাৰ কাৰণে কৰা কর্মই হ'ল বিদ্বেষণ,
৬/ মাৰণঃ ই ধ্বংসৰ কাৰণে কৰা কর্ম।
যােগিনীতন্ত্রত কামৰূপক গুহ্যতীর্থ, তাৰ্ক্ষতন্ত্র আৰু কুব্জিকাতন্ত্রত মহাপীঠ আৰু মহানীলতন্ত্রত কামৰূপ পীঠক সকলাে পীঠৰ ভিতৰত শ্রেষ্ঠ পীঠ আখ্যা দিয়া হৈছে। অকুলবীৰ তন্ত্র, কৌলজ্ঞান নির্ণয় আদি গ্ৰন্থত যােগতান্ত্রিক সাধন পদ্ধতি, কৌলমার্গ আদি উল্লেখ পােৱা যায়।
'অজপা নামগায়ত্রী যােগিনাং মােক্ষদায়িনী।
অস্যঃ সঞ্চল্পমাত্রেন সর্বপিপৈ প্রমুচ্যতে।।'
'শক্তিৰূপ স্থিতশ্চন্দ্রো বামনাড়ী প্রৱাহকঃ ।
দক্ষনাড়ীপ্ৰৱাহশ্চ শম্ভুৰূপী দিবাকৰঃ।।'
'হঙ্কাৰণে বহিৰ্য্যাতি সঃকাৰেণ বিশেৎ পুনঃ।
হংসহংসেত্যতোমন্ত্রং জীৱাে জপতি সর্বদা।।'
ক/ চিৎ স্বৰূপ ঈশ্বৰ বা পৰম শিৱ,
খ/ পৰমশিৱৰে সৈতে নিত্যযুক্ত চিৎশক্তি,
গ/ বিন্দু, মহামায়া বা কুণ্ডলিনী।
'যুঞ্জীত প্রণৱে চেতঃ প্রণৱো ব্রহ্মা নির্ভয়ং।
প্রণৱে নিত্যযুক্তস্য ন ভয়ং বিদ্যতে কশ্চিৎ।।'
'হঠযােগ'ত মনৰ একাগ্রতা সৃষ্টি তথা সমাধি লাভত প্ৰণৱ তথা গায়ত্রী মন্ত্ৰৰ গুৰুত্ব অস্বীকাৰ কৰিব নােৱাৰি। হঠযােগী আৰু তান্ত্রিকসকলে নিগুণ ব্রহ্ম উপলব্ধিৰ বাবে উচ্চাৰণ কৰা অনাহত ধ্বনিৰ আধাৰো হ'ল শব্দ স্বৰূপ ব্রহ্ম, যাক তেওঁলােকে নাদব্ৰহ্ম আখ্যা দিছে। তান্ত্রিকসকলে মন্ত্রৰ মাধ্যমেৰে শিৱশক্তিৰ তত্ত্ব উপলব্ধিৰ প্রয়াস কৰে আৰু উভয়কে বুজাবৰ বাবে যথাক্রমে বিন্দু আৰু নাদ শব্দ দুটিৰ প্ৰয়ােগ কৰে। বিন্দুৰ অস্তিত্ব আছে যদিও নাদৰ অবিহনে ইয়াৰ বিস্তাৰ বা প্রসাৰ অসম্ভৱ।
সেইবাবেই শক্তিক নাদ আখ্যা দিয়া হৈছে। মন্ত্ৰসমূহ নাদৰেই বিকাৰ মাত্র।
'সর্বাঙ্ক নাশায় স্বাহা' ইত্যাদি।
দুর্গাঃ ওম্ হ্রীং দুর্গায়ৈ নমঃ।
সূৰ্য্যঃ ওম্ হ্রীং শ্রীসূৰ্য্যায়ৈ নমঃ। ইত্যাদি।
'বিনা শক্তিং ন পূজ্যাপ্তি মৎস্য-মাংসং বিনা প্রিয়ে।'
তান্ত্রিকসকলৰ নাৰী-সাধনা আৰু সহজীয়া পন্থীসকলৰ নাৰী-সাধনাৰ মাজত সাদৃশ্য লক্ষ্য কৰা যায়। উভয় সাধনাতেই পৰকীয়া প্রীতিত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। সহজাত প্রেম বা ভালপােৱাই সমাজ বান্ধনিৰ মুখ্য প্রবৃত্তি আৰু ইয়াৰ ফলতেই বিশ্বব্রহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টি সম্ভৱ হৈছে। সহজীয়া পন্থাত ধর্মাচৰণৰ বাবে কামত অতিক্রম কৰি প্রেমময় ভগৱানৰ স্বৰূপ উপলব্ধি কৰাটোৱেই মূল লক্ষ্য। বেজালি, বিষালি, সর্বঢাক, কৰতি আদি বিভিন্ন মন্ত্ৰৰ বিষয়বস্তু মূলতঃ মহাদেৱ-পার্বতী, নেতা-পদ্মৱতী অথবা মােহিনী-মহাদেৱ আদি দেৱ-দেৱীৰ প্রেমলীলা। সাপৰ বিষ জৰা প্ৰায়বােৰ মন্ত্ৰতে নাগমাতা পদ্মাৱতীৰ বিবিধ কার্যকলাপৰ বৰ্ণনা পােৱা যায়।
মন্ত্ৰৰ অন্তর্নিহিত শক্তি সম্পর্কে উল্লেখ কৰি হেমচন্দ্র গােস্বামীয়ে লিখিছে- 'প্রতি মন্ত্ৰতে দুটা ভাগ থাকে। তাৰ এভাগক 'সিদ্ধ' বা 'বীজমন্ত্র' বােলে, আৰু আনভাগক 'সাধ্যমন্ত্র' বােলে। হ্রীং, ক্লীং, ফট ইত্যাদি বীজবিলাক ঋষিবিলাকে তপস্যা কৰি ধ্যানত লাভ কৰা; সেই গুণে সেইভাগ নিত্যসিদ্ধ মন্ত্র। যি ভাগত ৰােগৰ জন্ম, দেৱতা আদিৰ প্ৰতি তুতিনতি আৰু ৰােগে এৰি গ'লে- ৰােগীৰ মনত এনে ভাব জন্মােৱা কথা আছে, সেই ভাগকে সাধ্যমন্ত্র' বােলে। কিয়নাে, এই ভাগকে ওজাই নিজে সাধন কৰি সিদ্ধি কৰি ল'ব লাগে, নহ'লে তাৰ একো গুণ নধৰে।'
মন্ত্র সাহিত্যৰ স্পন্দন শক্তি'ৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া দেখা যায়। মন্ত্ৰসমূহৰ ভাষাৰ ধ্বনি স্পন্দন (Sound Vibration)ৰ যােগেদি ইয়াৰ অন্তর্নিহিত অতিলৌকিক শক্তিৰ সার্থকতা নিৰ্ভৰ কৰে, সেইবাবেই মন্ত্রৰাজিত প্রকৃত আৰু শুদ্ধ উচ্চাৰণৰ প্রতি অত্যধিক গুৰুত্ব প্রদান কৰা হৈছিল।
শব্দ-শক্তি বা ধ্বনি বৈশিষ্ট্য মন্ত্রৰাজিৰ অন্যতম বিশেষত্ব। বৈদিক সাহিত্যক মন্ত্ৰ আৰু ব্রাহ্মণ' -এই দুই ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে। যজ্ঞৰ বিভিন্ন গুৰু, দেৱ-দেৱীৰ উপাসনাৰ বাবে মন্ত্ৰবােৰ আবৃত্ত হয়। আনহাতে, যজ্ঞৰ পদ্ধতি-প্রণালী আদিৰ বৰ্ণনাত ব্রাহ্মণ ভাগটোৱে গুৰুত্ব দিয়ে। বৈদিক সাহিত্যত শব্দক ব্রহ্ম আখা দিয়া হৈছে। প্ৰকৃতাৰ্থত শব্দই হৈছে ব্ৰহ্মৰ প্রথম অমূর্ত প্রকাশ।
'পার্বতীয়ে বােলে জানা মহাদেউ কৃষি কৰিব লাগে। ভিক্ষাৰ চাউলেৰে পেট নভৰে। তিনি-চাৰি প্ৰাণী, কার্তিক গণপতি, মই বুদ্ধি দিওঁ, তুমি কৃষি লােৱা। কুবেৰৰ তালৈ যােৱা কঠীয়া আনা, বলােভদ্র গােসাঁইৰ তালৈ যােৱা, নাঙল-যুঁৱলি আনা। ইন্দ্ৰ তালৈ যােৱা মাটি দিব। যম ৰজাৰ তালৈ যােৱা, মহিষটি আনা, তােমাৰ বলধটিৰে এহাল কৰা।" ইত্যাদি।
'মাঘ মাহে প্রতিপদ তিথি, সৰমাত হন্তে কুটা ভৈলা উৎপত্তি। উৎপত্তি হস্তে কুটা আগ ভৈল, এতেকে সৰমা কুকুৰ নাম থৈল। চাৰি চাৰি গােটা দান্ত কৰি জেঙ্গ জেঙ্গ, সর্বকালে তােহােৰ নুগুছে খেঙ্গ খেঙ্গ। জাতিগণ সহিতে সদায়ে অমঙ্গল, যৈত আছে নুগুছে কন্দন। হেন দেখি সৰমাৰ মনে মহাতাপ; ক্ৰোধ কৰি সৰমায়ে তােক দিলে শাপ, তােৰ ঘাৱে মৃত্যু নােহােক কোনাে প্রাণী।" ইত্যাদি।
'ৰামে ফালিলে খৰি, লক্ষ্মণে জ্বালিলে জুই; সীতাই পানী ঢালিলে থাকে, যেন তেনে হৈ।... লঙ্কাৰ অগ্নি হনুমন্তই খাই, মুখৰ অগ্নি মুখে নুমাই।' ইত্যাদি।
ৰাম কৰতি পুথিত কেইটিমান পদৰ ভিতৰতে ৰামায়ণৰ কাহিনীভাগ দাঙি ধৰা হৈছে। সেইদৰে বায়ুমন্ত্রত হনুমান বান্ধ খােৱাৰ কথা আৰু ইন্দ্ৰ কৰতিত অর্জুনে কৰতিবাণ ছেদ কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
মন্ত্রত সিদ্ধি লাভ কৰিবলৈ হ'লে গুৰু অপৰিহার্য।
'সিদ্ধ গুৰুৰ পাৱ, ৰক্ষা কৰ কামৰূপৰ কামাখ্যা মাৱ।'
'গুৰুক সুমৰি সাত প্ৰহৰৰ বাট যাওঁ।' ( কৰতি মন্ত্র )
মন্ত্র সাহিত্যৰ বিষয়বস্তু ব্যাপক। নিৰক্ষৰ গ্ৰাম্য জনসাধাৰণৰ বিশ্বাস-অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শাস্ত্রীয় তথা পৌৰাণিক আৰু মহাকাব্যিক ঐতিহ্যৰ বহুতাে কথাই মন্ত্র সাহিত্যৰ অন্তর্ভুক্ত হােৱাত ইয়াৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি পাইছে। মন্ত্রসমূহ অসমীয়া, সংস্কৃত আৰু জনজাতীয় ভাষাতো পােৱা যায়। মন্ত্ৰবােৰ জাতি বর্ণ নির্বিশেষে সকলােৰে মাজত সমানে প্রচলিত। কোনাে কোনাে মন্ত্ৰত 'গড়িয়া বেজ'ৰাে উল্লেখ পােৱা যায়। বেদবাহ্য আচৰণৰ সৈতে জড়িত বাবেই মন্ত্রক বেদৰ বাহিৰৰ সাহিত্য বা 'ওভােটা বেদ' বােলাও হয়।
কিছুমান মন্ত্র অতি সংক্ষিপ্ত আৰু দুই-তিনিটা শব্দৰ সমষ্টি মাত্ৰ। এই মন্ত্রসমূহ এশ আঠবাৰ বা ততােধিক সংখ্যক জপ কৰাৰ বিধি প্রচলিত হৈ আহিছে। যােগিনীতন্ত্রত এটা সর্বঢাক মন্ত্র উল্লেখ কৰি সেই মন্ত্র নিতৌ পাঠ কৰি যথানিয়মে নির্মিত কবচ ধাৰণ কৰিলে সকলাে প্ৰকাৰৰ সৌভাগ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
'ধৰণী কটকট ধৰণী ছাৰ, মােৰ ধৰণীৰ উপৰে বিষ নাই আৰ।।
নাযা ধৰণী নাযা জল। বিষ নামি যা পাতালপুৰ।
যেবে ছাৰি বিষ উপৰে যাস। আই পদ্মকুমাৰীৰ মাথা খাস।।' ইত্যাদি।
'কাৰাে একোখন কাণ কুলাৰ সমান।
এক কাণে দুই কাণ আৰু চাৰি কাণ।।
এক ভৰি দুই ভৰি কাৰাে কোঙা ভৰি।
চক্ৰৰ ভয়ত সবে পলাই লৱৰি।।
অতি কতাে ঢেলা কতাে কণা কতাে কুজা।
কতাে কতাে খোলা আৰু কতাে বেজীমুৱা।।'
দেখিলা যেন হৰৰ ডম্বৰু।
হলফল কৰে যেন দুই স্তন দেখিয়া পুৰুষৰ থিৰ নােহে মন।' ইত্যাদি।
ক/ প্রার্থনা মন্ত্র,
গ/ যাদুবিদ্যাৰ সৈতে জড়িত মন্ত্র।
বিভিন্ন প্রসঙ্গত দেৱ-দেৱীৰ অনুগ্রহ বিচাৰি কৰা স্তুতি বা প্রার্থনাসমূহেই হ'ল প্রার্থনা মন্ত্ৰ।
ধর্মীয় কৃত্যৰ সৈতে জড়িত আৰু হােম-যজ্ঞ-পূজা-পাৰ্বন আদিৰ বিভিন্ন গুৰু জুতিৰ সৈতে ব্যৱহৃত মন্ত্ৰসমূহক ধর্মীয় কৃত্যৰ সৈতে জড়িত মন্ত্ৰ বুলিব পাৰি।
স্তুতিমূলক আৰু ধমক প্রধান।
কু-মন্ত্র অথবা অকল্যাণকাৰী যাদুমন্ত্র আখ্যা দিব পাৰি। কুমন্ত্ৰসমূহ সাধাৰণতে 'অভিচাৰ মন্ত্র' ৰূপে জনাজাত। কু-মন্ত্র প্রয়ােগ পদ্ধতিক বাণ মৰা বুলিও কোৱা হয়। এনে ৱাণ বিবিধ প্রকাৰৰ। যেনে- চক্ৰবাণ, বিষ্ণুবাণ,ৰুদ্ৰবাণ, সুদর্শন চক্র বাণ, ত্রিশূল বাণ, শিৱ বাণ, পাশুপাত মন্ত্র (বাণ), নৰসিংহ বাণ ইত্যাদি।
অসমীয়া মন্ত্র সাহিত্যত যাদুমূলক মন্ত্ৰৰ পৰিসৰ যথেষ্ট ব্যাপক। এনে মন্ত্র ভিতৰত সৰ্বঢাক মন্ত্র, কৰতি মন্ত্র, নৰসিংহ মন্ত্ৰ ক্ষেত্রপাল মন্ত্র, পক্ষীৰাজ মন্ত্র, মুখভঙ্গা মন্ত্ৰ, সৰ্পৰ ধৰণী মন্ত্র, মােৰৰ মন্ত্র, জ্বৰৰ মন্ত্ৰ, বৰবেজালি মন্ত্র, মােহিনী মন্ত্র আদি উল্লেখযোগ্য।
গােপনীয়তা মন্ত্র সাহিত্যৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য। গুৰুৰ পৰা মন্ত্র শিকি তেওঁলােকৰ নির্দেশ মতে ইয়াৰ প্ৰয়ােগ নকৰিলে মন্ত্রই কামত নিদিয়ে বুলি ধাৰণা কৰা হয়। অসমৰ জনজাতীয় লােকসকলৰ মাজতাে বিভিন্ন ধৰণৰ মন্ত্ৰৰ প্রচলন আছে। অসমৰ কাৰ্বি, ৰাভা, মিছিং, বড়াে, ডিমাচা ইত্যাদি জনগােষ্ঠীৰ মাজতাে বিভিন্ন ধৰণৰ মন্ত্ৰৰ প্রচলন আছে।
১/ মন্ত্ৰবােৰ মৌখিক সাহিত্যৰ অন্তৰ্গত।
২/ মন্ত্ৰৰ সঠিক ৰচনাকাল নির্ণয় কৰা কঠিন।
৩/;মন্ত্ৰত ৰচোঁয়িতাৰ নাম পােৱা নাযায়।
লক্ষ্য কৰা যায়।
৫/ লােকসাহিত্যৰ অন্যান্য শাখাৰ দৰে প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰ নােহােৱা বাবে অর্থাৎ ৰক্ষণশীলতাৰ বাবে মন্ত্রৰ ভাষা পৰিৱর্তনৰ ৰূপ কম।
৬/ মন্ত্ৰবােৰ ছন্দগন্ধী, অন্ত্যানুপ্রাসযুক্ত আৰু প্ৰায়বােৰ মন্ত্ৰতেই শেষবৰ্ণৰ মিল থকা লক্ষ্য কৰা যায়।
৭/ জৰা-ফুকা ইত্যাদি বেদবাহ্য আচৰণৰ বাবে মন্ত্রসমূহক 'ওভােটা বেদ'আখ্যা দিয়া হৈছে।
৮/ মন্ত্ৰসমূহৰ শাৰীৰ দৈর্ঘ্য আৰু ধ্বনিৰ সংখ্যা সকলাে ক্ষেত্ৰতে সমান নহয়।
৯/ মন্ত্ৰসমূহত মধ্যযুগৰ অসমত বসবাস কৰা বিবিধ জনগােষ্ঠীৰ লােকবিশ্বাসৰ প্রতিফলন ঘটিছে।
১০/ মন্ত্ৰত ঠায়ে ঠায়ে পুৰাণ, মহাকাব্য আদিৰ কাহিনীৰ পুনৰাবৃত্তি লক্ষ্য কৰা যায়।
১১/ বিবিধ উপকথাৰ সংযোেগে মন্ত্ৰৰ পৰিসৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰিছে।
১২/ লােকবিশ্বাস আৰু অলৌকিক শক্তি বিশ্বাসে মন্ত্রৰ জনপ্রিয়তা বৃদ্ধিত সহায় কৰিছে।
১৩/ অসংলগ্নতা মন্ত্ৰ সাহিত্যৰ অন্য এক বৈশিষ্ট্য।
১৪/ কিছুমান মন্ত্রত অবাচ্য আৰু অশ্লীল শব্দৰাে প্ৰয়ােগ লক্ষ্য কৰা যায়। বিশেষকৈ চেলাৰ বিষ জৰা-ফুকা ইত্যাদি মন্ত্ৰবােৰত অশ্লীল শব্দৰ পয়ােভৰ দেখা যায়।
১৫/ মন্ত্ৰত শৃঙ্গাৰ, অদ্ভুত, ভয়ানক ইত্যাদি বিবিধ ৰসৰ সমাহাৰ লক্ষ্য কৰা যায়।
ব্রহ্মাৰ গাঁঠি কাটো,
বিষ্ণুৰ গাঁঠি কাটো।
ৰুদ্ৰৰ গাঁঠি কাটো... ইত্যাদি।
১৭/ মন্ত্ৰৰ ঠাইবিশেষে তান্ত্রিক বীজমন্ত্ৰৰ প্ৰয়ােগ কৰি ৰহস্যঘন পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা হৈছে।
১৮/ মন্ত্ৰসমূহ সাহিত্যিক দিশৰ পৰাও গুৰুত্বপূর্ণ। বিভিন্ন ৰস, অলঙ্কাৰ আৰু জতুৱা ঠাঁচৰ সংযােগে মন্ত্রৰ সাহিত্যিক সৌন্দর্যবর্ধনত সহায় কৰিছে।
১৯/ সমুহত ৰচক বর্ণনা শক্তিৰাে পৰিচয় পােৱা যায়।
২০/ মন্ত্ৰসমুহ স্থানবিশেষে সৃষ্টিতত্ত্বৰ বৰ্ণনাও সন্নিবিষ্ট হৈছে।
২২/ মন্ত্ৰসমূহত বৈদিক, অবৈদিক উভয় পৰম্পৰাৰ পৰিচয় পােৱা যায়।
২৪/ গােপনীয়তা মন্ত্র সাহিত্যৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য। গুৰুৰ পৰা মন্ত্র শিকি তেওঁলােকৰ নির্দেশ মতে ইয়াৰ প্ৰয়ােগ নকৰিলে মন্ত্রই কামত নিদিয়ে বুলি ধাৰণা কৰা হয়।
মন্ত্ৰসমূহ অসমৰ জনসাধাৰণৰ দীর্ঘদিনীয়া বিশ্বাস আৰু জীৱন-অভিজ্ঞতাৰ ভূপীকৃত ৰূপ। অসমত বসবাস কৰা বিভিন্ন জনগােষ্ঠীৰ ধর্মীয় বিশ্বাস, ৰীতি নীতিপৰম্পৰা, লােক-বিশ্বাস, কল্পনা আৰু আর্থ-সামাজিক দিশৰ সৈতে জড়িত ভালেমান বিষয় মন্ত্র সাহিত্যৰ মাজেদি প্রতিফলিত হৈছে। মন্ত্ৰসমূহ মূলতঃ পৌৰাণিক আৰু মহাকাব্যিক ঐতিহ্যৰ লােকৰূপ বুলিব পাৰি। গার্হস্থ্য জীৱনত পালন কৰিবলগীয়া নীতি নিয়মৰে পৰা আৰম্ভ কৰি আয়ুর্বেদ সম্পৰ্কীয় জ্ঞান আৰু বিশ্বাসলৈকে, লােকাচাৰ আৰু লােকৰীতিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি লােক-চিকিৎসা আৰু লােক-পূজা পদ্ধতিলৈ বৈদিক আৰু অবৈদিক উভয় পৰম্পৰাৰ স্বৰূপ মন্ত্ৰসমূহৰ মাজেদি ফুটি উঠিছে। মন্ত্ৰসমূহৰ উপযুক্ত সংৰক্ষণ আৰু প্ৰণালীবদ্ধ অধ্যয়নৰ যােগেদি মধ্যযুগৰ অসমৰ ধৰ্মীয় ঐতিহ্য বিশেষকৈ তান্ত্রিক ধর্ম, মহাযান বৌদ্ধধর্ম, সহজীয়া ধর্ম ইত্যাদি বিষয়ে সম্যক জ্ঞান লাভ কৰাৰ লগতে মধ্যযুগৰ অসমৰ সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে অধ্যয়নতাে মন্ত্র সাহিত্যই গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিব বুলি সিদ্ধান্ত কৰিব পৰা যায়।
