পাটীগণিত (গ্ৰীকত Αριθμητική, জাৰ্মানত Arithmetik, আৰু ইংৰাজীত Arithmetic) গণিতৰ তিনিটা বিশেষ শাখাৰ অন্যতম অংক তথা সংখ্যা গণনাৰ সৈতে জড়িত গণিতৰ শাখাটোকে পাটীগণিত বুলি কোৱা হয়। ই গণিতৰ মৌলিক শাখা তথা ইয়াৰ পৰাই গণিত শিক্ষাৰ পাঠ আৰম্ভ হয়। প্ৰতিজন ব্যক্তিয়েই তেওঁৰ দৈনন্দিন জীৱনত পাটীগণিতৰ ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। যোগ, বিয়োগ, পূৰণ, হৰণ, দশমিক আদিবোৰ পাটিগণিতৰ অন্যতম কিছুমান প্ৰক্ৰিয়া।
ইতিহাসে কয় যে মানুহে পূৰ্বৰ পৰাই সামাজিক জীৱ হিচাপে পৰিচয় দি আহিছে তথা আগতে দল বান্ধি বাস কৰিছিল। সেই দল সমূহৰ মানুহৰ পৰিমাণ, বৃদ্ধি আৰু কমি যোৱা আদিবোৰ গণনা কৰিবলৈ তেওঁলোকক অংকৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। এই অংকৰ বাবে মানুহে আঙুলিবোৰকেই আধাৰ হিচাপে লৈছিল।[1] অংকৰ ইতিহাস সম্পৰ্কে নিচেই কম তথ্যহে পোৱা যায়। কোৱা হয় যে ১৮৫০ চনৰ বেবিলনৰ নিবাসী সকল গণিতৰ প্ৰাৰম্ভিক প্ৰক্ৰিয়াৰে ভালদৰে পৰিচিত আছিল। ভাৰতত পাটিগণিতৰ জ্ঞান অতি প্ৰাচীন কালৰে পৰা প্ৰচলিত হৈ আহিছে আনকি বেদ সমূহতো গণিতীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰয়োগ পোৱা যায়। শূন্য (০) ভাৰতৰে আবিষ্কাৰ।
অংক,ইংৰাজীৰ Digit হৈছে কিছুমান সংখ্যাবোধক চিন। অংক ৯ টাঃ- ১,২,৩,৪,৫,৬,৭,৮ আৰু ৯। ইহঁতৰ কোনো পাৰ্থিৱ অথবা অপাৰ্থিৱ ৱস্তু আদিৰ অস্তিত্ব বুজাব পৰা ক্ষমতা আছে। সংখ্যাবোধক নহয় অথচ নিজৰ অস্তিত্ব প্ৰতিপন্ন কৰিব পৰা চিহ্ন '০' ৰ সৈতে লগ লাগি অংকবোৰে অন্য সংখ্যাবোৰৰ সৃষ্টি কৰে। অংকবোৰক প্ৰাথমিক সংখ্যা বুলিব পাৰি। সাধাৰণ অৰ্থত হিচাপ সম্পৰ্কীয় সংখ্যাৰ সমাধান বিচৰা পদ্ধতিক অংক বোলে। অংকই গণিতৰ মূল। দৈনিক জীৱনৰ অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত অংকৰ প্ৰয়োগ হয়।
যোগ ইংৰাজীৰ Additionক "+" চিহ্নৰ দ্বাৰা সূচিত কৰা হয়। ই হ'ল দুই বা ততোধিক সংখ্যা লগ লাগি হোৱা মুঠ পৰিমাণক প্ৰকাশ কৰা এক গানিতিক প্ৰক্ৰিয়া। যেনেঃ ২ আৰু ৩ যোগ কৰিলে ৫ হয়। অৰ্থাৎ ২টা বস্তু আৰু ৩টা বস্তু মিলি ৫টা বস্তু হয়। যোগৰ ধৰ্মঃ
বিয়োগ হ'ল দুটা সংখ্যাৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰাৰ এটা গাণিতিক পদ্ধতি। যেনে ৭ - ২ = ৫। অৰ্থাৎ সাতৰ পৰা দুই বাদ দিলে হয় পাঁচ। ইয়াত আমি এটা ডাঙৰ সংখ্যাৰ পৰা সৰু সংখ্যা বিয়োগ কৰাত এটা ধনাত্মক পূৰ্ণসংখ্যা পালোঁ কিন্তু যদি আমি এটা সৰু সংখ্যাৰ পৰা ডাঙৰ সংখ্যা বিয়োগ কৰোঁ তেন্তে আমি এটা ঋণাত্মক পূৰ্ণ সংখ্যা পাম। যেনেঃ ৫ - ১৬ = -১১।
গুণ বা পূৰণ হ'ল দুই বা ততোধিক সংখ্যাৰ মাজত এক প্ৰকাৰৰ গাণিতিক ক্ৰিয়া। ই প্ৰাথমিক অঙ্কশাস্ত্ৰৰ চাৰিটা মৌলিক ক্ৰিয়াৰ অন্যতম। গুণক বা পুৰণক প্ৰায়ে ক্ৰছ চিহ্ন "×" দ্বাৰা সূচিত কৰা হয়। ইয়াক পুৰণত ব্যৱহৃত সংখ্যা সমূহৰ অভ্যন্তৰত লিখা হয়। কম্পিউটাৰত এই ক্ষেত্ৰত তৰাচিহ্ন "∗" বহুৱাইয়ো গুণ ক্ৰিয়া নিৰ্দেশ কৰিব পৰা যায়।
দুটি পূৰ্ণ সংখ্যাৰ গুণক পৌনঃপৌণিক যোগ ক্ৰিয়া হিচাপে কল্পনা কৰা যায় অৰ্থাৎ দুটা পূৰ্ণ সংখ্যা "ক" আৰু "খ"-ৰ মাজত গুণ হ'লে "ক"-ৰ যি সংখ্যামান আছে, "খ"-ক তাৰ নিজৰ সৈতে সিমান সংখ্যক বাৰ যোগ কৰা হয়। ইয়াত "ক"-ক গুণক আৰু "খ"-কে 'গুণনীয় বোলা হয়। গুণ ক্ৰিয়াৰ ফলাফলক গুণফল বোলা হয়। "ক" আৰু "খ"-ক এই গুণফলৰ গুণনীয়ক বা উৎপাদক- বোলা হয়।
হৰণ (÷) হ'ল এটি পাটীগণিতীয় তথা বীজগণিতীয় ক্ৰিয়া (operation)। ইয়াক '÷' চিহ্নৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়। যদিহে cৰ bগুণ a ৰ সমান হয়, তেন্তেঃ
ইয়াত b যদি অশূন্য হয়, তেন্তে a ক b ৰে হৰণ কৰা বুলিলে c পোৱা যায় আৰু ইয়াক তলত দিয়া ধৰণে লিখা হয়ঃ
