মা কামাখ্যা বা কামেশ্বৰী হৈছে আকাংক্ষাৰ প্ৰসিদ্ধ দেৱী যাৰ বিখ্যাত মন্দিৰটো উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অসম ৰাজ্যৰ ৰাজধানী চহৰ গুৱাহাটীৰ পশ্চিম অংশত অৱস্থিত নীলাচল পাহাৰৰ মাজভাগত অৱস্থিত। মা কামাখ্যা দেৱলয়াক পৃথিৱীৰ ৫১ টা শক্তি পীঠাৰ ভিতৰত আটাইতকৈ পৱিত্ৰ আৰু আটাইতকৈ পুৰণি বুলি গণ্য কৰা হয়। ই হৈছে ভাৰতত ব্যাপকভাৱে প্ৰচলিত, শক্তিশালী তান্ত্ৰিক শক্তিবাদ ধৰ্মৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।
মা কামাখ্যাৰ মুখ্য মন্দিৰৰ উপৰিও, দশমহবিদ্যাৰ (দেৱতাৰ দহটা অৱতাৰ) মন্দিৰ আছে, যেনে কামাখ্যা (অৰ্থাৎ। ত্ৰিপুৰা সুন্দৰী, মাতংগী আৰু কমলাৰ সৈতে), কালী, তাৰা, ভুৱনেশৱৰী, বাগলামুখী, চিন্নামস্তা, ভৈৰৱী, ধুমাৱতী, আৰু ভগৱান শিৱৰ পাঁচটা মন্দিৰ যেনে কামেশ্বৰ, সিদ্ধেশ্বৰ, কেদাৰেশ্বৰ, অমৰাতোকেশ্বৰ, অঘোৰা আৰু কৌটিলিঙ্গক নীলামাখপাহাৰ কমপ্লেক্স বুলিও কোৱা হয়।
(বৰ্তমান গৃহ)
প্ৰবাদ অনুসৰি নৰকাসুৰ, ইতিহাস অনুসৰি কোচ ৰজা বিশ্বসিংহ আৰু শেহতীয়াকৈ কোঁচ ৰজা নৰনাৰায়ণ আৰু চিলাৰায়ে পুনৰনিৰ্মাণ কৰিছিল।
গুৱাহাটী এখন প্ৰাচীন চহৰ আৰু ইয়াক বহুতো প্ৰাচীন সাহিত্য আৰু পাণ্ডুলিপিত প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। অসম ৰাজ্যৰ এই ৰাজধানী চহৰখনত কেইবাটাও প্ৰাচীন মন্দিৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিখ্যাত হৈছে কামাখ্যা মন্দিৰ। নীলাচলৰ পাহাৰ, প্ৰাচীন গ্ৰন্থত নীলাকুটা, নীলগিৰি, কামাগিৰি বুলি উল্লেখ কৰা হয় আৰু ইয়াক কামাখ্যা ধাম বুলিও জনা যায়, য'ত মাদেৱী কামাখ্যাৰ বিখ্যাত মন্দিৰ টো উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ৰাজধানী আৰু অসম চহৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ গুৱাহাটীৰ পশ্চিম অংশত (91042/পূব - 26010/ উত্তৰ) অৱস্থিত।
নীলাচল তিনিটা অংশৰে গঠিত (অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মা পাহাৰ, বিষ্ণু পাহাৰ আৰু শিৱ পাহাৰ)। এই মন্দিৰ চহৰখন সমভূমিৰ পৰা প্ৰায় ৬০০ ফুট ওপৰৰ। ভুৱনেশ্বৰী মন্দিৰ টো সৰ্বোচ্চ স্থানত অৱস্থিত য'ৰ পৰা এজনে গুৱাহাটী মহানগৰৰ মনোৰম দৃশ্য উপভোগ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। মহাকাব্যত লৌহিত্য বুলি উল্লেখ কৰা শক্তিশালী ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু পাহাৰৰ উত্তৰ ফালে পুৰাণ প্ৰবাহিত হৈ আছে। নীলাচল পাহাৰত আন কিছুমান মন্দিৰ আছে যেনে বনদুৰ্গা মন্দিৰ, জয়া দুৰ্গা মন্দিৰ, ললিতা কান্ত মন্দিৰ, স্মাচানাকলি মন্দিৰ, গদাধৰ মন্দিৰ, ঘণ্টকাৰ্ণমন্দিৰ, ত্ৰিনাথ মন্দিৰ, সংক্ষিপেশ্বৰী মন্দিৰ, দ্বাৰপাল গণেশৰ মন্দিৰ, হনুমান মন্দিৰ, পাণ্ডুনাথ (পাহাৰত অৱস্থিত) ইত্যাদি।
মা কামাখ্যাৰ পবিত্ৰ মন্দিৰটোক ইয়াৰ নিজা পৌৰাণিক কাহিনী আৰু ৰহস্যৰ সংহতি প্ৰদান কৰা হয়। এই মন্দিৰৰ নান্দনিক তাৎপৰ্য কেৱল ইয়াৰ তথ্যগত ইতিহাসৰ দ্বাৰা হে জানিব নোৱাৰি; বৰঞ্চ মৌখিক ভাৱে লিপিবদ্ধ কৰা ইতিহাস আৰু ঐতিহাসিক কিংবদন্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লাগিব। প্ৰাৰম্ভিক কাহিনীটো সৃষ্টিৰ পৰাআৰম্ভ হৈছে। মা কামাখ্যাৰ সন্দৰ্ভত কেইবাটাও মৌখিক কিংবদন্তী প্ৰচলিত আছে।
প্ৰথম কিংবদন্তী : তেওঁৰ স্বামী ভগৱান শিৱৰ দ্বাৰা নিষিদ্ধ হোৱা স্বত্বেও, সতীয়ে তেওঁৰ দেউতাক প্ৰজাপতি দক্ষৰ দ্বাৰা পৰিৱেশন কৰা যজ্ঞলৈ গৈছিল। ভগৱান শিৱ আৰু সতীক দক্ষই নিমন্ত্ৰণ কৰা নাছিল। সতী যজ্ঞস্থলীত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত, দক্ষই ত্ৰিভুৱনৰ সকলো ডেনিজেনৰ সন্মুখত ভগৱান শিৱক অপমান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। অপমান সহ্য কৰিব নোৱাৰি, সতীয়ে যজ্ঞস্থানত নিজৰ জীৱন লৈছিল। যেতিয়া ভগৱান শিৱই এই কৰুণ ঘটনাটোৰ বিষয়ে জানিব পাৰিলে, তেওঁ খং উঠিল।
তেওঁ সতীৰ শৰীৰটো কান্ধত লৈ তাণ্ডৱ প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। বিষ্ণুৱে শিৱক শান্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু বিফল হৈছিল। পিছত তেওঁ তেওঁৰ সুদৰ্শন চক্ৰৰ দ্বাৰা সতীৰ শৰীৰটো ৫১ টুকুৰাত বিভক্ত কৰিছিল। যিবোৰ ঠাইত প্ৰতিটো অংশ পৰিছিল সেইবোৰ শক্তি পীঠা নামেৰে জনাজাত হৈছিল। কামাখ্যা, যাক কুবজিকা পিঠা বুলিও উল্লেখ কৰা হৈছে সেই ঠাই য'ত সতীৰ ইয়নি-মুদ্ৰা (মহিলা জননাংগ বা ভালভা) পৰিছিল। প্ৰেমৰ ঈশ্বৰ কামদেৱে ব্ৰহ্মাৰ অভিশাপৰ পৰা নিজকে মুক্ত কৰিবলৈ ইয়াক বিচাৰি উলিওৱালৈকে জনা নাছিল। এই পীঠাত উপাসনা কৰাৰ পিছত তেওঁ ইয়াত তেওঁৰ ৰূপা (সৌন্দৰ্য) ঘূৰাই পাইছিল। কামদেৱে ইয়াত ৰূপা পুনৰ প্ৰাপ্ত কৰাৰ পিছৰে পৰা গোটেই ঠাইখনক কামৰূপ (কামৰূপ) বুলি কোৱা হয় আৰু দেৱতাক কামাখ্যা বা কামাৰ দ্বাৰা পূজা কৰা বুলি জনা যায়।
কামদেৱ কিংবদন্তীঃ জনশ্ৰুতি অনুসৰি যেতিয়া কামদেৱ- ৰতিৰ স্বামীক জুইৰ দ্বাৰা ছাই কৰি ভগৱান শিৱৰ তৃতীয় চকু উলিয়াই দিয়া হৈছিল। কামদেৱৰ পত্নী ৰতিয়ে ভগৱান শিৱৰ সন্মুখত অনুৰোধ কৰিছিল আৰু তেওঁক কৈছিল যে এইটো কামদেৱৰ কোনো দোষ নহয় কিয়নো তেওঁক দেৱতাসকলে এনে কৰিবলৈ কৈছিল আৰু তেওঁক অনুগ্ৰহ কৰি কামাদেৱক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ কৈছিল। নিজকে প্ৰেমৰ মূৰ্তি হিচাপে, ভগৱান শিৱই আনন্দেৰে এনে কৰিবলৈ স্বীকাৰ কৰিছিল আৰু তেওঁ কামদেৱক জীৱন দিছিল। অৱশ্যে, কামদেৱৰ আগৰ সৌন্দৰ্য নাইকিয়া হৈছিল। তাৰ পিছত ৰতি আৰু কামদেৱ দুয়োজনে কামদেৱক তেওঁৰ মূল আত্মালৈ পুনৰ ুৱাই আনিবলৈ ভগৱান শিৱক পুনৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ভগৱানে তেতিয়া কামদেৱক নীলাচল পাৰ্বতত পবিত্ৰ য়োনি মুদ্ৰা বিচাৰি উলিয়াবলৈ আৰু তাত দেৱীক উপাসনা কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল, তেতিয়াহে তেওঁ তেওঁৰ সৌন্দৰ্য ঘূৰাই পাবলৈ সক্ষম হ'ব। বহু বছৰৰ ধ্যানৰ পিছত, কামদেৱে অৱশেষত দেৱীৰ আশীৰ্বাদ লাভ কৰিবলৈ আৰু লগতে তেওঁৰ হেৰুওৱা সৌন্দৰ্য ঘূৰাই পাবলৈ সফল হয়। এজন কৃতজ্ঞ কামদেৱে তেতিয়া বিশাখাৰ সহায়ত য়োনি মুদ্ৰাৰ ওপৰত এটা সুন্দৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। পিছলৈ এই অঞ্চলটো কমাৰুপা নামেৰে পৰিচিত হৈছিল কিয়নো কামদেৱে ইয়াত তেওঁৰ সৌন্দৰ্য বা ৰূপা পুনৰ প্ৰাপ্ত কৰিছিল।
৯ শতিকাৰ আশে পাশে লিখা "শাক্ত" সম্প্ৰদায়ৰ বাবে "কালিকা পুৰাণ" হৈছে এক আটাইতকৈ পৱিত্ৰ পাঠযি মন্দিৰৰ উৎপত্তিসম্পৰ্কে এক পৌৰাণিক কাহিনী প্ৰদান কৰে। ইয়াত উল্লেখ কৰা হৈছিল যে প্ৰাচীন কামৰূপত নীলাচল হৈছে সেই ঠাই য'ত ভগৱান শিৱ আৰু শক্তিয়ে তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক আকাংক্ষা পূৰণ কৰিছিল অৰ্থাৎ কামা। "কালিকা পুৰাণ"ত কামাখ্যা মন্দিৰৰ বিষয়ে বহুতো বিৱৰণ আছে।
কালিকা পুৰাণসম্পৰ্কীয় নৰকা যাৰ পিতৃ আছিল ভগৱান বিষ্ণু আৰু মাতৃ কামাখ্যা মন্দিৰৰ সৈতে ধাৰিত্ৰী। মিথিলাত শৈশৱ অতিবাহিত কৰাৰ পিছত, নৰকা তেওঁৰ পিতৃ ভগৱান বিষ্ণুৰ ক্ৰমত প্ৰগজয়তিশালৈ আহিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। নাৰকাই কিৰাটাসকলক পৰাজিত কৰিছিল, যাক দেৱী কামাখ্যাৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন উপাসক বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল; তেওঁলোকৰ ৰজা ঘটকৰ নেতৃত্বত। যদিও প্ৰথমতে নাৰকা কামাখ্যা দেৱীৰ অনুগামী আছিল কিন্তু পিছলৈ শোণিতপুৰৰ ৰজা বানাসুৰৰ প্ৰভাৱত তেওঁ নেতিবাচক গুণবিকশিত কৰিছিল। নৰকাই ঋষি বসিষ্ঠক দেৱতাৰ দৰ্শন কৰাত বাধা দিছিল বুলি কোৱা হৈছিল, যাৰ বাবে বশিষ্ঠই দেৱী আৰু নৰকা দুয়োকে অভিশাপ দিছিল। যেতিয়া নৰকাৰ দ্বাৰা সংঘটিত অত্যাচাৰ অত্যাধিক বৃদ্ধি পাইছিল, ভগৱান বিষ্ণুৱে হস্তক্ষেপ কৰি তেওঁক হত্যা কৰিব লগা হৈছিল।
"যোগিনী তন্ত্ৰ", আন এক প্ৰাচীন সাহিত্য যি টো ষোড়শ শতিকাৰ আশে পাশে লিখা বুলি বিশ্বাস কৰা হয় য'ত দেৱী কামাখ্যাৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়। "যোগিনী তন্ত্ৰ"ত, কামাখ্যাৰ প্ৰজননৰ প্ৰতীক হিচাপে উদ্ভৱ সম্পৰ্কীয় কিংবদন্তী। "যোগিনী তন্ত্ৰ"ত বৰ্ণনা কৰা খণ্ডটো এনেধৰণৰ।
বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টি কৰাৰ পিছত ভগৱান ব্ৰহ্মা, তেওঁৰ সৰ্বোচ্চ সৃজনশীলতাৰ শক্তিৰ বাবে অহংকাৰী হৈ পৰিছিল। এইটোৱে দেৱী সনাতনী কালীক এটা পাঠ শিকাবলৈ প্ৰেৰিত কৰিছিল। তাই ব্ৰহ্মাৰ শৰীৰৰ পৰা কেচি নামৰ এটা ৰাক্ষস সৃষ্টি কৰিছিল। জন্মৰ লগে লগে ৰাক্ষসটোৱে তেওঁক গিলিবলৈ ব্ৰহ্মাৰ ফালে দৌৰি আহিল। ব্ৰহ্মাই বিষ্ণুৰ সান্নিদুত পলাই গৈছিল। ব্ৰহ্মাই সোনকালেই তেওঁৰ পাপ উপলব্ধি কৰিছিল আৰু বিষ্ণুৰ সৈতে সহায়ৰ বাবে দেৱীৰ কাষ চাপিছিল। দেৱীয়ে তেতিয়া তেওঁক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আহিছিল আৰু ৰাক্ষসটোক হত্যা কৰিছিল। দেৱীয়ে তেতিয়া ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুক ৰাক্ষস কেশীৰ মৃতদেহৰ ওপৰত এটা পৰ্বত সৃষ্টি কৰিবলৈ কৈছিল; য'ত গৰুৰ বাবে ঘাঁহ থাকিব আৰু তাই তেওঁলোকক এইটোও কৈছিল যে কামৰূপা পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পৱিত্ৰ স্থান। ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুক পৰৱৰ্তী সময়ত দেখা দিয়া য়োনিমান্দা (স্ত্ৰী জননাংগ)ৰ সন্মুখত প্ৰাৰ্থনা ধ্যান কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল। ঠাইখনক নীলাকুটা পাৰ্বত বা নীলাচল বুলি কোৱা হৈছিল।
মন্দিৰৰ উৎপত্তিসম্পৰ্কে আন এটা কাহিনী আছে যিটো কোচ ৰজা বিশ্ব সিঙৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। মাধৱসকলৰ সৈতে হোৱা কাজিয়াৰ সময়ত বিশ্ব সিংগা আৰু তেওঁৰ ভাতৃ শিৱ সিঙে পথ হেৰুৱাই নীলাচল পাহাৰৰ শীৰ্ষত উপনীত হয়। তেওঁলোকে এগৰাকী বুঢ়ীক লগ পাইছিল যিয়ে তেওঁলোকক দেৱী কামাখ্যাৰ পিঠাস্থান দেখুৱাইছিল আৰু তেওঁলোকক তাত সোণেৰে এটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। ৰজাই প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল আৰু প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল যে যদি তেওঁৰ ইচ্ছা পূৰণ হয় তেন্তে তেওঁ নিশ্চিতভাৱে এইটো কৰিব। সেই অনুসৰি তেওঁৰ ইচ্ছা পূৰণ হোৱাৰ পিছত, ৰজা বিশ্ব সিঙে ইটাৰে এটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল কিন্তু সেইটোৱে কাম নকৰিলে। দেৱীয়ে তেতিয়া তেওঁৰ সপোনত আহিছিল আৰু তেওঁক কেৱল সোণেৰে মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বিষয়ে মনত পেলাই দিছিল। ৰজাই দেৱীক তেওঁৰ এনে কৰিবলৈ অক্ষম হোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰি অনুৰোধ কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত দেৱীয়ে তেওঁক ইটাৰ সৈতে কমেও কম পৰিমাণৰ সোণ ৰাখিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। ইয়াৰ পিছত মন্দিৰটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যিটো পিছত ধ্বংস কৰা হৈছিল। সঠিক কাৰণ জনা নাযায়। কিছুমানে কয় যে ইয়াক কালাপাহাৰ নামৰ এজন মুছলমান আক্ৰমণকাৰীয়ে ধ্বংস কৰিছিল আনহাতে বহুতো পণ্ডিতে ইয়াক কোনো ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত হোৱা বুলি সম্পৰ্কিত কৰিছে।
ইয়াৰ পিছত, মহান কোচ ৰজা নৰনাৰায়ণ যি বিশ্ব সিঙৰ উত্তৰাধিকাৰী হৈছিল আৰু তেওঁৰ ভাতৃ চিলাৰাইআগৰ ধ্বংসাৱশেষৰ ওপৰত মন্দিৰটো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।
শেষত, এইটো ক'ব পাৰি যে কালিকা পূৰ্ণাই য়োনী দেৱীৰ এক বিশাল ব্যাখ্যা দিয়ে, যোগিনী তন্ত্ৰই য়োনিৰ সৃষ্টিশীল প্ৰতীকবাদৰ ওপৰত জোৰ দি এক পৃথক বিৱৰণ দিয়ে। বিভিন্ন ঐতিহাসিক কিংবদন্তীয়ে সূচায় যে কামাখ্যাৰ উপাসনা অদৃষ্টযোগ্য। তেওঁ সকলো সম্প্ৰদায়ৰ এক একত্ৰিত বিন্দু হৈ আছে সেয়া পাহাৰ, অৰণ্য, গাওঁ বা চহৰৰ হওঁক।
কামাখ্যা দেৱলয়া মৌখিক ইতিহাস আৰু কিংবদন্তীৰ সৈতে আন্তঃমিশ্ৰিত, কেতিয়াবা এই চাউটাৰবোৰে বিভিন্ন সময়প্ৰতিফলিত কৰে। বিভিন্ন প্ৰাচীন সাহিত্যত কামাখ্যাৰ উল্লেখ কৰা হৈছে যেনে দেৱী ভাগৱত, দেৱী পুৰাণ, কালিকা পুৰাণ, যোগিনী তন্ত্ৰ, হেবজৰা তন্ত্ৰ ইত্যাদি। কামাখ্যা মন্দিৰৰ উৎপত্তি বহুতে বিশেষত্ব আৰু ৰীতি-নীতিত প্ৰাক-আৰ্য বা জনজাতীয় বুলি বিশ্বাস কৰে। কিন্তু ধৰ্মীয় সাহিত্যই আমাক কয় যে মূল মন্দিৰটো কামদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল যিয়ে ইয়াত তেওঁৰ সৌন্দৰ্য ঘূৰাই পাইছিল। বিশ্বকৰ্মাৰ সহায়ত নিৰ্মিত এই মন্দিৰটো এটা বিশাল গাঁথনি বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল আৰু সম্ভৱতঃ বৰ্তমানৰ মন্দিৰটোতকৈ বহুত ডাঙৰ আছিল। এইটো ধুনীয়া আৰ্কিটেকটুৰাল আৰু ভাস্কৰ্যৰ আশ্চৰ্যৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল। অৱশ্যে, কিছুমান অজ্ঞাত কাৰণত, মন্দিৰৰ ওপৰৰ অংশটো সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হৈ গৈছিল। দীৰ্ঘদিন ধৰি, শাসকসকলৰ মাজত শৈৱধৰ্মৰ উত্থান আৰু প্ৰাগজ্যোতিষ ৰাজ্য নামেৰে জনাজাত বিষয়ৰ বাবে মন্দিৰটোৱে ইয়াৰ গুৰুত্ব হেৰুৱাই ছিল। কামাখ্যা মন্দিৰৰ উৎপত্তি প্ৰাক-আৰ্য বুলি কোৱা হয়।
ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা, মন্দিৰটো ৰজা নৰকাৰ শাসনকালত প্ৰসিদ্ধ িত হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি যাক ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন তম শাসক বুলি কোৱা হয়। কিন্তু নাৰকাৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলৰ মাজত মন্দিৰৰ প্ৰতি পৃষ্ঠপোষকতাৰ একো লিখিত বা স্পষ্ট প্ৰসংগ বিচাৰি পোৱা নাযায় আৰু ষোড়শ শতিকাৰ মাজভাগত কোচ ৰাজ্যৰ উত্থানলৈকে ইয়াৰ ইতিহাস অসুৰক্ষিত হৈ পৰে।
যদিও কোনো দৃঢ় ঐতিহাসিক প্ৰমাণ নাই, কিছুমান গৱেষকে সিদ্ধান্ত লৈছিল যে ৫০০ চনৰ সময়ছোৱাত নীলাচল পাহাৰত মা কামাখ্যাৰ এটা সুন্দৰ শিলৰ মন্দিৰ স্থাপন কৰা হৈছিল। কিন্তু সম্ভৱতঃ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ বাবে, মূল মন্দিৰৰ ওপৰৰ অংশটো সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হৈ গৈছিল আৰু তলৰ অংশটো লাহে লাহে সমাধিস্থ কৰা হৈছিল।
মধ্যযুগত মন্দিৰৰ পুনৰ নিৰ্মাণৰ বিষয়ে দুটা ভিন্ন দৃষ্টিভংগী আছে। কোচ ৰজা বিশ্ব সিঙে ১৫৫৩-৫৪ চনত মন্দিৰটো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পিছত, গৌৰৰ এজন মুছলমান আক্ৰমণকাৰী কালাপাহাৰে মন্দিৰটো ধ্বংস কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। বহুতো পণ্ডিতে অৱশ্যে এই তত্ত্বক মনোৰঞ্জন নকৰে আৰু কাৰণটো কোনো ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰে। ৰজা বিশ্ব সিঙৰ উত্তৰাধিকাৰী হোৱা মহান কোচ ৰজা নৰনাৰায়ণে তেওঁৰ ভাতৃ চিলাৰাইৰ সৈতে এই ঠাইখন পৰিদৰ্শন কৰিছিল, তেওঁলোকে ইয়াক সম্পূৰ্ণ ধ্বংসাৱশেষত পাইছিল। নাৰায়ণে ১৫৬৫ চনৰ দিনত মন্দিৰটো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। তেওঁ মন্দিৰটোক ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতাও দিছিল।
সপ্তদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে অসমৰ ৰাজনৈতিক দৃশ্যপটে এক নতুন পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰিছিল। এই সময়ছোৱাত, আদিমসকলে নিজকে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ সৰ্বোচ্চ শক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু তেওঁলোকে মন্দিৰৰ প্ৰতি তীব্ৰ আগ্ৰহ দেখুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। মন্দিৰৰ সৈতে চৌধুৰী ৰজাসকলৰ জড়িত থকাৰ প্ৰমাণ দিবলৈ বহুতো শিলৰ শিলালিপি আৰু তামৰ প্লেট আছে।
১৮৯৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মহান মাটিৰ কুণ্ডলীয়ে মূল মন্দিৰৰ কিছু ক্ষতি সাধন কৰিছিল আৰু কামাখ্যাৰ আন কিছুমান মন্দিৰৰ গম্বুজবোৰো বিকৃত কৰিছিল। কোচবিহাৰৰ ৰাজকীয় আদালতে উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আহিছিল আৰু মেৰামতিৰ বাবে এক বৃহৎ পৰিমাণদান কৰিছিল। মন্দিৰৰ মেৰামতি ও পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত বিভিন্ন পৰ্যায়ত কৰা হ'ব বুলি কোৱা হৈছিল।
মা কামাখ্যা মন্দিৰৰ ইতিহাস মন্দিৰৰ ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা সম্পৰ্কীয় তথ্যৰে পৰিপূৰ্ণ। ইয়াৰ বহুতো ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকৰ নাম এই মহান মন্দিৰলৈ তেওঁলোকৰ অৱদানৰ বাবে স্মৰণীয় হৈ আছে।
কামাখ্যা মন্দিৰ যি পাহাৰত আছে তাক নীলাচল বা ব্লু হিল বুলি জনা যায়। ১৫৬৫ খৃষ্টাব্দত ১১-১২ শতিকাৰ এটা শিলৰ মন্দিৰৰ ধ্বংসাৱশেষ ব্যৱহাৰ কৰি পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা বৰ্তমানৰ কামাখ্যা মন্দিৰৰ সামগ্ৰিক স্থাপত্য আকৃতিটো দুটা পৃথক শৈলীৰ সংমিশ্ৰণৰ দ্বাৰা আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল, যেনে পৰম্পৰাগত নগৰ বা উত্তৰ ভাৰতীয় আৰু চাৰাচেনিক বা মোগল। সেয়েহে, ভাৰতৰ এই বিখ্যাত সকতি মন্দিৰত ইয়াৰ অস্তিত্বত অহা এক অস্বাভাৱিক সংমিশ্ৰণ হোৱাৰ বাবে, ইয়াক নীলাচল শৈলী অফ আৰ্কিটেকচাৰ বুলি নামাকৰণ কৰা হৈছে। ঘটনাক্ৰমে, এই মন্দিৰ-প্ৰকাৰটো অসমৰ পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতাৰ জৰিয়তে মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ এক আধিপত্যপূৰ্ণ আৰ্হি হৈ পৰিছিল।
গোঁড়া নাগাৰা পৰম্পৰাৰ অপৰাধৰ দ্বাৰা এই নতুন ধৰণৰ বিকাশৰ কাৰণ খ্ৰীষ্টীয় সপ্তদশ শতিকাৰ সংকলন দৰং-ৰাজভামসাৱলীত উল্লেখ কৰা হৈছে। ইয়াত কোৱা হৈছে যে যেতিয়া কোচবিহাৰৰ পৰা কোচ ৰজা নৰনাৰায়ণে (খ্ৰীষ্টাব্দ 1540-1585) প্ৰেৰণ কৰা মিস্ত্ৰীসকলে মূল শিলৰ খণ্ড ব্যৱহাৰ কৰি শিখাৰা বা ডমিকেল অংশপুনৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ কেইবাটাও প্ৰচেষ্টাত বিফল হৈছিল, তেওঁলোকে অৱশেষত এটা ঘূৰণীয়া গম্বুজৰ চাৰাচেনিক কৌশল অনুসৰণ কৰি ইটা ব্যৱহাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল। কিন্তু এক নতুন ৰূপ দিবলৈ, তেওঁলোকে বিশ্বব্যাপী আকৃতিটো দিগন্তৰ বেণ্ডেৰে সজোৱা ষোল্লফালৰ বহুভুজলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিছিল। অৱশ্যে, ই অসমত নিৰন্তৰ জনপ্ৰিয়তাৰসৈতে এক নতুন স্থাপত্য শৈলীৰ জন্ম দিছিল।
কামাখ্যা মন্দিৰত কিছু গুৰুত্বপূৰ্ণ স্বকীয়তা আছে। এইটো হৈছে অসমৰ একমাত্ৰ মন্দিৰ য'ত সম্পূৰ্ণৰূপে বিকশিত ভূমি-পৰিকল্পনা আছে। ইয়াত পাঁচটা চেম্বাৰ থাকে, যেনে গৰভগ্ৰীহা বা অভয়াৰণ্য, অন্তৰালা বা ভেষ্টিবল, জগমোহন বা মুখ্য চেম্বাৰ, ভোগমন্দিৰ বা ৰীতি-নীতিৰ চেম্বাৰ আৰু সুক্তি মন্দিৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পৰম্পৰাগত নৃত্য আৰু সংগীত পৰিৱেশন কৰাৰ বাবে নাটমন্দিৰ বা অপেৰা হল। ১৭৫৯ চনৰ ১৭৫৯ চনত এই অন্তিম কক্ষটো মন্দিৰ চৌহদত চৌধুৰী ৰজা ৰাজেশ্বৰ সিঙে (১৭৫১-৬৯ এডি) যোগ দিছিল। এইটো মন কৰিবলগীয়া যে ওপৰোক্ত প্ৰতিটো চেম্বাৰৰ চুপাৰষ্ট্ৰাকচাৰে স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ প্ৰদৰ্শন কৰে। যদিও মুখ্য মন্দিৰটোত এটা পৰিৱৰ্তিত চাৰেচেনিক গম্বুজ থাকে, অন্তৰালাই পৰম্পৰাগত খটখটী ৰঙৰ কটেজৰ দৰে দুটা চালৰ ডিজাইন বহন কৰে; মুখ্য মন্দিৰৰ দৰে পাঁচটা গম্বুজ থকা ভোগমন্দিৰ (যাক পঞ্চৰত্ন বুলিও কোৱা হয়) আৰু নাটমন্দিৰত অসমত পোৱা কিছুমান অপ্ৰীতিকৰ নামঘৰ বা প্ৰাৰ্থনা গৃহৰ দৰে এপচিডেল ৰ সৈতে এটা খোলাৰ চাল আছে।
উল্লেখনীয় যে এই পাঁচ প্ৰকাৰৰ চুপাৰষ্ট্ৰাকচাৰে সমগ্ৰ অসমত বহুতো মন্দিৰৰ শিখৰা ৰচনা কৰাৰ বাবে ব্যক্তিগতভাৱে মডেল হিচাপে কাম কৰিছিল। সেয়েহে, ১৫৬৫ খৃষ্টাব্দৰ কামাখ্যা মন্দিৰৰ নৱীকৰণে স্থাপত্যৰ এক নতুন পৰ্যায় তৈয়াৰ কৰিছিল যিয়ে মধ্যযুগৰ শেষৰ ফালে অসমক বিভিন্ন মন্দিৰৰ ৰূপৰে সজ্জিত কৰিছিল।
কামাখ্যাৰ পবিত্ৰ নগৰখনত ঐতিহাসিক কালৰ কেইবাটাও মন্দিৰ আছে যিয়ে দশমহবিদ্যাৰ পিঠা বা সন্তৌবান বা দেৱী কামাখ্যাৰ দহটা দিশ কঢ়িয়াই আনিছে। ইয়াৰ উপৰিও, আমি ইয়াত পাঁচটা শিৱ মন্দিৰ, এটা বিষ্ণু মন্দিৰ আৰু আন কিছুমান দেৱতাৰ কেইটামান মন্দিৰ আৰু মন্দিৰ বিচাৰি পাওঁ, কিন্তু সেইবোৰৰ চিখাৰাবোৰ পৰম্পৰাগত নৰাগা বা ৰেখাদেউল ৰূপত, বা মূল কামাখ্যা মন্দিৰঅনুকৰণ কৰি নীলাচল শৈলীত কৰা হয়।
