(ৰুদ্ৰৰ পৰা পুনঃনিৰ্দেশিত)\n"বিশ্বনাথ" নামৰ পৃষ্ঠাই ইয়ালৈ পুনৰ্নিদেশ কৰিছে। আন ব্যৱহাৰৰ বাবে, বিশ্বনাথ (দ্ব্যৰ্থতা দূৰীকৰণ পৃষ্ঠা) চাওক।\nঔঁ নমঃ শিৱায়\nশিৱ (সংস্কৃতঃ शिव; আক্ষৰিক অৰ্থ "শুভ" বা "মঙ্গল") এজন হিন্দু দেৱতা। তিনি ত্ৰিমূৰ্তিৰ (হিন্দুসকলৰ মতে তিনিটা বিশেষ প্ৰাথমিক দৈৱসত্তা) অন্যতম। ত্ৰিমূৰ্তিৰ শিৱ হৈছে ধ্বংসৰ প্ৰতীক। হিন্দুধৰ্মৰ শৈৱ শাখা সম্প্ৰদায়ৰ মতে, শিৱই হ'ল সৰ্বোচ্চ ঈশ্বৰ। যিসকল হিন্দুধৰ্মাবলম্বীয়ে শিৱকেই প্ৰধান দেৱতা বুলি জ্ঞান কৰে তেখেতৰ পূজা কৰে, তেখেতসকল "শৈৱ" নামে পৰিচিত। বিষ্ণু-পূজক বৈষ্ণৱ বা দেৱী-পূজক শাক্তসকলৰ অনুসৰি শৈৱধৰ্মও হিন্দুধৰ্মৰ অন্যতম প্ৰধান শাখাসম্প্ৰদায়।\n4.1 ধ্বংসকৰ্তা আৰু মঙ্গলময় সত্তা\n4.2 যোগী আৰু গৃহস্থী সত্তা\nবিষ্ণুৰ দৰে, শিৱও এজন উচ্চস্থানীয় দেৱতা। তেখেতৰ নামানুসৰি "শৈৱধৰ্ম" নামৰ ধৰ্মীয় মত আৰু সম্প্ৰদায়ৰ নামকৰণ হৈছে। বৈষ্ণৱধৰ্মৰ দৰেই এই শব্দটোৰ দ্বাৰাও এনে এক ঐক্যমতক বুজোৱা যায় যি ধৰ্মানুশীলন বা দাৰ্শনিক আৰু আধ্যাত্মিক মতবাদৰ মাজত স্পষ্টৰূপে প্ৰতীয়মান নহয়। তদুপৰি ধৰ্মানুশীলন আৰু মতবাদক পৃথকে ৰখাই কৰ্তব্য।\nএই ধৰণৰ সম্মিলনৰ এটা উদাহৰণৰ মিল দেখা যায় মহাৰাষ্ট্ৰত। তাত কৃষি আৰু পশুপালনৰ দেৱতা আছিল খাণ্ডোবা নামৰ এক স্থানীয় দেৱতা। মহাৰাষ্ট্ৰত খাণ্ডোবাৰ প্ৰধান উপাসনাকেন্দ্ৰ আছিল জেজুৰিত। খাণ্ডোবাৰ ৰূপকল্পটো ঠিক শিৱৰ দৰে আৰু তেওঁক পূজাও কৰা হয় লিঙ্গৰ আকাৰত। অৱশ্যে সূৰ্য আৰু কাৰ্তিকৰ লগতো খাণ্ডোবাৰ ৰূপগত মিল লক্ষ্য কৰা যায়।\nমহেঞ্জোদাৰোত খননকাৰ্য চলোৱাৰ সময়ত এক প্ৰাচীন ভাস্কৰ্যৰ আৱিষ্কাৰ হয়, য'ত খোদিত চিত্ৰটোৱে "আদি-শিৱ"-ৰ ("proto-Shiva") এক সম্ভাব্য প্ৰতিকৃতিৰূপে সকলোৰে দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে। উপবিষ্ট, সম্ভবতঃ ইথিফেলিক, জন্তু-জানোৱাৰেৰে পৰিবেষ্টিত এই মূৰ্তিটোক পশুপতি নামেৰে অভিহিত কৰা হয়। চাৰ জন মাৰ্শাল আৰু অন্যান্যসকলে এই ছবিত আঁঠু কাঢ়ি বহা "যোগ ভঙ্গিমা" দেখি ইয়াক শিৱৰ আদিৰূপ বুলি দাবী কৰে। যদিও গেভিন ফ্লাড আৰু জন কি আদি প্ৰমুখ গৱেষকে এই দাবীক অস্বীকাৰ কৰিছে।\nহিন্দুধৰ্মৰ প্ৰাচীনতম ধৰ্মগ্ৰন্থ হ'ল ঋগ্বেদ। ভাষাতাত্ত্বিক তথ্যৰ প্ৰমাণৰ পৰা জনা যায় যে ১৭০০ পৰা ১১০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বাব্দৰ মধ্যৱৰ্তী সময়ত এই গ্ৰন্থৰ ৰচনা হৈছিল। ঋগ্বেদত ৰুদ্ৰ নামৰ এজন দেৱতাৰ উল্লেখ আছে। ৰুদ্ৰ নামটো আজিও শিৱৰ আন এক নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। ঋগ্বেদত (২। ৩৩) তেওঁক "মৰুৎগণৰ পিতা" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে; মৰুৎগণ হ'ল ঝঞ্ঝাৰ দেৱতাসকলৰ এটা গোষ্ঠী। ইয়াৰ বাদেও ঋগ্বেদ আৰু যজুৰ্বেদত প্ৰাপ্ত ৰুদ্ৰম্ স্তোত্ৰটোত ৰুদ্ৰক নানা ক্ষেত্ৰত শিৱৰ নামেৰে বন্দনা কৰা হৈছে; এই স্তোত্ৰটো হিন্দুসকলৰ বাবে এটা অতি পবিত্ৰ স্তোত্ৰ। তথাপিও শিৱ শব্দটো ইন্দ্ৰ, মিত্ৰ আৰু অগ্নিৰ বিশেষণ হিচাপেও ব্যৱহৃত হয়।\nতথাপি প্ৰাচীন দেৱতা ৰুদ্ৰৰ লগত শিৱৰ এই সমত্বাৰোপ সৰ্বজনীনভাবে স্বীকৃত নহয়। অ্যালেক্স মাইকেলচৰ ব্যাখ্যা অনুযায়ীঃ\nৰুদ্ৰক "শৰ্ব" (ধনুৰ্ধৰ) নামেৰেও অভিহিত কৰা হয়। ৰুদ্ৰৰ এক প্ৰধান অস্ত্ৰ হল ধনুৰ্বাণ। নামটো শিৱ সহস্ৰনাম স্তোত্ৰতো পোৱা যায়। আৰ. কে. শৰ্মাৰ মতে , পৰৱৰ্তীকালৰ ভাষাসমূহতো এই নামটো শিৱৰ আন এক নাম হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। শব্দটোৰ ব্যুৎপত্তি সংস্কৃত শব্দ শৰ্ব ৰ পৰা, যাৰ অৰ্থ আঘাত কৰা বা হত্যা কৰা। আৰ. কে. শৰ্মাৰ ব্যাখ্যা অনুযায়ী এই শব্দটোৰ অৰ্থ "যি অন্ধকাৰৰ শক্তিসমূহক হত্যা কৰাত সক্ষম"। শিৱৰ আন দুই নাম ধন্বী ("ধনুৰ্ধাৰী") আৰু বাণহস্ত ("ধনুৰ্বিদ", আক্ষৰিক হস্তে "বাণধাৰী") ধনুৰ্বিদ্যাৰ লগত সম্পৰ্কযুক্ত।\nশতৰুদ্ৰীয় স্তবত "সসিপঞ্জৰ" ("সোণোৱালী ৰঙা ৰঙৰ শিখাৰ দৰে আভাযুক্ত") আৰু "তিবষীমতি" ("জ্বলন্ত শিখা") বিশেষণ দুটাই ৰুদ্ৰ আৰু অগ্নিৰ সমৰূপক নিৰ্দেশ কৰিছে। অগ্নিক ষাঁড়ৰ ৰূপত কল্পনা কৰা হয় , আৰু শিৱৰ বাহনো হ'ল নন্দী নামৰ এটা ষাঁড়। ষাঁড়ৰ দৰে অগ্নিৰো শিং কল্পনা কৰা হয়। মধ্যযুগীয় ভাস্কৰ্য অগ্নি আৰু ভৈৰৱ শিৱ - উভয়ৰেই বিশেষত্ব হ'ল অগ্নিশিখাৰ ন্যায় মুক্ত কেশৰাশি।\nঋগ্বেদত একাধিক স্থানত শিৱ শব্দটো ইন্দ্ৰৰ পৰিপূৰক ৰূপে ব্যৱহৃত হৈছে (২। ২০। ৩, ৬। ৪৫। ১৭, আৰু ৮। ৯৩। ৩)\nব্যাঘ্ৰচৰ্মঃ শিৱৰ পৰিধানত বস্ত্ৰ ব্যাঘ্ৰচৰ্ম বা বাঘছাল। সেই কাৰণে শিৱৰ আন এক নাম কৃত্তিবাস। শিৱই ব্যাঘ্ৰচৰ্মৰ আসনৰ ওপৰত উপবিষ্ট হৈ থাকে। উল্লেখযোগ্য যে, ব্যাঘ্ৰচৰ্মৰ আসন আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলৰ বাবে সংৰক্ষিত এক বিশেষ সম্মান।\nগেভিন ফ্লাডেৰ মতে, "শিৱ হ'ল দ্ব্যৰ্থবোধ আৰু বিৰোধাভাষৰ দেৱতা"; কাৰণ তেখেতৰ বৈশিষ্ঠ্যসমূহ অনেক ক্ষেত্ৰতেই পৰস্পৰবিৰোধী। শিৱৰ বিভিন্ন নাম আৰু তেখেতৰ সম্পৰ্কে প্ৰচলিত বিভিন্ন কাহিনীত এই দ্বিমুখী সত্তাৰ সন্ধান পোৱা যায়।\nধ্বংসকৰ্তা আৰু মঙ্গলময় সত্তা[সম্পাদনা কৰক]\nযজুৰ্বেদত শিৱৰ দুটা পৰস্পৰবিৰোধী সত্তাৰ উল্লেখ আছে। ইয়াত এফালে তেওঁ যিদৰে ক্ৰুৰ আৰু ভয়ংকৰ (ৰুদ্ৰ); অন্যহাতে সিমানেই দয়ালু আৰু মঙ্গলময় (শিৱ)। এই কাৰণে চক্ৰবৰ্তীয়ে ভাবে যে, " যিবোৰ মৌলিক উপাদানে পৰৱৰ্তীকালত জটিল ৰুদ্ৰ-শিৱ সম্প্ৰদায়ৰ জন্ম দিছিল, তেওঁলোকৰ স্ব-গ্ৰন্থ এই গ্ৰন্থতেই নিহিত হৈ আছে। " মহাভাৰততো শিৱ একাধাৰে "দুৰ্জেয়তা, বিশালতা আৰু ভয়ংকৰৰ প্ৰতীক" আৰু সম্মান, আনন্দ আৰু মহত্ত্বৰ দ্বাৰা ভূষিত। শিৱৰ নানা নামৰ মাজত তেখেতৰ এই ভয়াল আৰু মঙ্গলময় সত্তাৰ বিৰোধৰ উল্লেখ আছে।\nৰুদ্ৰ (সংস্কৃতঃ ৰুদ্ৰ) নামটো শিৱৰ ভয়ংকৰ সত্তাৰ পৰিচায়ক। প্ৰথাগত ব্যুৎপত্তিৰ ব্যাখ্যা অনুসৰি, ৰুদ্ৰ শব্দৰ মূল শব্দ হ'ল ৰুদ্-, যাৰ অৰ্থ ৰোদন কৰা বা চিৎকাৰ কৰা। ষ্টেলা ক্ৰ্যামৰিকে অৱশ্যে ইয়াৰ এটা পৃথক ব্যুৎপত্তিৰ ব্যাখ্যা দিছে। এই ব্যাখ্যাটিৰ বিশেষণ ৰৌদ্ৰ শব্দটোৰ লগত সম্পৰ্কযুক্ত, যাৰ অৰ্থ বন্য বা ৰুদ্ৰ প্ৰকৃতিৰ। এই ব্যাখ্যা অনুযায়ী, তেওঁ ৰুদ্ৰ নামটোৰ অৰ্থ কৰিছে যি বন্য বা উগ্ৰ দেৱতা। এই ব্যুৎপত্তি ৰ ব্যাখ্যা অনুসৰি, আৰ. কে. শৰ্মাই ৰুদ্ৰ শব্দৰ অৰ্থ কৰিছে ভয়ংকৰ। মহাভাৰতৰ অনুশাসন পৰ্বৰ অন্তৰ্গত শিৱ সহস্ৰনাম স্তোত্ৰত শিৱৰ হৰ (সংস্কৃতঃ हर) নামটোৰ উল্লেখ কৰা হৈছে তিনি বাৰ। এইটো শিৱৰ এটা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ নাম। অনুশাসন পৰ্বত তিনি বাৰ এই নামৰ উল্লেখ কৰা হৈছে সম্পূৰ্ণ ভিন্ন অৰ্থত। আৰ. কে. শৰ্মাই এই তিনিটি অৰ্থৰ উল্লেখ কৰি কয় যে হৰ নামৰ অৰ্থ "যিয়ে বন্দী কৰে", "যিয়ে এক কৰে" আৰু "যিয়ে ধ্বংস কৰে"। শিৱৰ আন দুই ভয়ংকৰ ৰূপ হল "কাল" (সংস্কৃতঃ काल) আৰু "মহাকাল" (সংস্কৃতঃ महाकाल)। এই দুই ৰূপত শিৱই সকলো সৃষ্টি ধ্বংস কৰে। ধ্বংসৰ লগত সম্পৰ্কযুক্ত শিৱৰ আন এক ৰূপ হ'ল ভৈৰৱ (সংস্কৃতঃ भैरव)। "ভৈৰৱ" শব্দৰ অৰ্থও হল "ভয়ানক"।\nযোগী আৰু গৃহস্থী সত্তা[সম্পাদনা কৰক]\nশিৱক একাধাৰে যোগী আৰু গৃহস্থী ৰূপত কল্পনা কৰা হয়। যোগী শিৱৰ মূৰ্তি ধ্যানৰত। যোগশাস্ত্ৰৰ লগত তেখেতৰ সম্পৰ্কৰ পৰিপ্ৰেক্ষিততে তেওঁক মহাযোগী নামেৰে অভিহিত কৰা হয়। বৈদিক ধৰ্মত যজ্ঞৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হ'লেও, মহাকাব্যিক যুগত তপস্যা, যোগ আৰু কৃচ্ছ্ৰসাধনাই অধিকতৰ গুৰুত্ব পাবলৈ আৰম্ভ কৰে। যোগীবেশত শিৱৰ কল্পনাৰ আবিৰ্ভাৱ সেইবাবে অপেক্ষাকৃতভাবে পৰৱৰ্তীকালতহে ঘটিছিল।\nঅৰ্ধনাৰীশ্বৰ বেশত শিৱ অৰ্ধেক পুৰুষ অৰ্ধেক নাৰীদেহধাৰী। এই ৰূপৰ আন এটা নাম হল "তৃতীয় প্ৰকৃতি"। এলান গোল্ডবাৰ্গৰ মতে, সংস্কৃতত অৰ্ধনাৰীশ্বৰ শব্দৰ অৰ্থ যি দেৱতা অৰ্ধেক নাৰী; অৰ্ধেক পুৰুষ অৰ্ধেক নাৰী নহয়। হিন্দু দৰ্শনত এই ৰূপৰ ব্যাখ্যা দিবলৈ গৈ কোৱা হৈছে যে, এই বিশ্বৰ পবিত্ৰ পৰমাশক্তি একাধাৰে পুৰুষ আৰু নাৰীশক্তি।\nশিৱৰ এই নামৰ এক দাৰ্শনিক ব্যাখ্যাও আছে। পণ্ডিতসকলে ভাবে যে মানৱদেহ তিনি প্ৰকাৰৰ - স্থূল শৰীৰ বা বহিঃস্থ দেহ, সূক্ষ্ম শৰীৰ বা মন আৰু কাৰণ শৰীৰ বা আত্মাৰ চৈতন্যময় ৰূপ। এই তিনি শৰীৰক একত্ৰে ত্ৰিপুৰ বলা হয়। ত্ৰিপুৰান্তক বেশত শিৱ মানৱ সত্তাৰ এই ত্ৰিমুখী অস্তিত্বৰ ধ্বংস আৰু বিলোপ ঘটাই মানৱক পৰমসত্তাৰ লগত লীন হোৱাত সহায় কৰে। এই বেশত তেওঁ মায়া আৰু অজ্ঞানক ধ্বংস কৰি পৰম চৈতন্যেৰ লগত মানুহৰ মিলন ঘটায়।\nনৃতত্ত্বাৰোপিত মূৰ্তি ব্যতিৰেকেও শিৱলিঙ্গ বা লিঙ্গ-ৰ আকাৰত শিৱৰ পূজাও অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি বিবেচিত হয়। শিৱলিঙ্গ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ হ'ব পাৰে। শিৱ শব্দৰ অৰ্থ মঙ্গলময় আৰু লিঙ্গ শব্দৰ অৰ্থ প্ৰতীক; এই কাৰণে শিৱলিঙ্গ শব্দৰ অৰ্থ সৰ্বমঙ্গলময় বিশ্ববিধাতাৰ প্ৰতীক। শিৱ শব্দৰ আন এটা অৰ্থ হ'ল যাৰ মাজত প্ৰলয়ৰ পাছত বিশ্ব নিদ্ৰিত অৱস্থাত থাকে; আৰু লিঙ্গ শব্দৰ অৰ্থও একেই - য'ত বিশ্বধ্বংসৰ পাছত যত সকলো সৃষ্ট বস্তু বিলীন হৈ যায়। যিহেতু হিন্দুধৰ্মৰ মতে, জগতৰ সৃষ্টি, ৰক্ষা আৰু ধ্বংস এজন ঈশ্বৰৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়, সেই হেতু শিৱলিঙ্গ স্বয়ং ঈশ্বৰৰ প্ৰতীক ৰূপে পৰিগণিত হয়। মনিয়াৰ-উইলিয়ামস আৰু ওয়েণ্ডি ডনিগাৰ প্ৰমুখ কেইবজনো গৱেষকে শিৱলিঙ্গক এটা পুৰুষাঙ্গ-প্ৰতিম প্ৰতীক বুলি ধৰে। যদিও ক্ৰিষ্টোফাৰ ইসাৰহুড, স্বামী বিবেকানন্দ, স্বামী শিৱানন্দ, আৰু এস. এন. বালগঙ্গাধৰ প্ৰমুখ বিশেষজ্ঞসকলে এই মতক খণ্ডন কৰিছে।\nঅথৰ্ববেদ সংহিতা গ্ৰন্থত যূপস্তমভ নামৰ একপ্ৰকাৰ বলিদান স্তমভৰ স্তোত্ৰত প্ৰথম শিৱ-লিঙ্গ পূজাৰ কথা জনা যায়। এই স্তোত্ৰৰ আদি ও অন্তত এক স্তমভ বা স্কম্ভ-ৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। এই স্কম্ভ-টো চিৰন্তন ব্ৰহ্মৰ স্থলত স্থাপিত। যজ্ঞৰ জুই, ধোঁৱা, ছাঁই, সোম লতা, আৰু যজ্ঞকাষ্ঠবাহী ষাঁড়ৰ ধাৰণাটোৰ পৰাই শিৱৰ উজ্জ্বল দেহ, তেখেতৰ জঁট, নীলকণ্ঠ আৰু বাহন বৃষৰ এটা ধাৰণা পোৱা যায়। গতিকে ধৰি লোৱা হয় যে, উক্ত যূপস্তমভই কালক্ৰমত শিৱলিঙ্গৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে। লিঙ্গপুৰাণ গ্ৰন্থত এই স্তোত্ৰটো উপাখ্যানৰ আকাৰত বিবৃত হৈছে। এই উপাখ্যানৰ কীৰ্তি হৈছে সেই মহাস্তমভ আৰু মহাদেৱ ৰূপে শিৱৰ মাহাত্ম্য।\nপঞ্চানন শিৱ, চাৰিপাশে বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, গণেশ আৰু অন্যান্য দেৱতাসকল; লচ্ এঞ্জেলচ্ কাউণ্টি মিউজিয়াম অফ আৰ্টৰ সংগ্ৰহ।\nশিৱ লিঙ্গ পূজাৰ তাৎপৰ্য কি? শিৱ পূজা দুই ধৰণে কৰা হয়। মূৰ্তি আৰু লিঙ্গ। পূৰ্বতেই কোৱা হৈছে যে লিঙ্গ শব্দত অনেক প্ৰকাৰৰ অৰ্থ আছে। লিঙ্গ শব্দৰ অৰ্থ চিহ্ন বা প্ৰতীক। সাকাৰ ৰূপত এইৰূপ লিঙ্গ শৰীৰ বা চিহ্ন আমি সৰ্বত্ৰই ব্যৱহাৰ কৰোঁ। এই দেশৰ পৰিচয় বহন কৰে এখন পতাকাই। বিষ্ণুমন্ত্ৰৰ যিসকল অনুগামী তেওঁলোকৰ পৰিচয় তেওঁলোকে দিয়ে দেহত দীঘলীয়া ফোঁট এটাঅঙ্কিত কৰি। ঘটত আমি দেৱদেৱীৰ ছবি আঁকি দেৱতাৰ চিহ্ন বা প্ৰতীক বহোৱাওঁ। এইৰূপ দুটি প্ৰতীক বা লিঙ্গ বা চিহ্ন আমি পূজাত ব্যবহাৰ কৰোঁ। এটা শিৱ লিঙ্গ আৰু আনটি নাৰায়ণ শিলা। শিৱ লিঙ্গৰ গঠন প্ৰণালী সহজ হোৱাত মূৰ্তি তৈয়াৰ কৰাতকৈ লিঙ্গ পূজাত আমি বেছি আগ্ৰহী। মাটিৰে অতি সহজে অলপ সময়তে প্ৰতীক তৈয়াৰ কৰিব পৰা যায় আৰু পূজাৰ অন্তত বিসৰ্জনো দিয়া যায়। কিন্তু প্ৰতীকটোৰ নাম লিঙ্গ দিয়াত আমাৰ মাজত এই লৈ নীল সাহিত্য গঢ়ি উঠেছে যি সঁচাকৈয়ে দুঃখজনক। অথচ একেই প্ৰতীক ব্যৱহৃত হৈছে নাৰায়ণ পূজাত, তেওঁক লৈ এইধৰণৰ আচৰণ আমি নকৰোঁ। বিশেষকৈ শিৱৰ লগত সৃষ্টিৰ কাৰ্যক্ৰম যুক্ত থকাত আমি লিঙ্গ শব্দটোক একেবাৰে পাৰ্থিব কাম কাজৰ লগত মিহলায় পেলাইছো। এই বিভ্ৰান্তিৰ পৰা আমি মুক্ত হ'ব লাগিব আৰু তেতিয়াহে আমাৰ শিৱত্ব উন্নীত হ'ব পাৰিব।\nপ্ৰত্যেক সম্প্ৰদায়েই নিজ নিজ দেৱতাক সৰ্বোচ্চ দেৱতা ৰূপে উপস্থাপিত কৰে। এইভাবে বিষ্ণুকেন্দ্ৰিক পৌৰাণিক সাহিত্যত বিষ্ণু শিৱত "পৰিণত হয়"। বিষ্ণুপুৰাণ (খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতাব্দী) গ্ৰন্থৰ উপাখ্যান অনুসৰি, বিষ্ণু জাগৃত হয় বিশ্ব সৃষ্টিৰ বাবে ব্ৰহ্মা আৰু তাক ধ্বংসৰ বাবে শিৱ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। ভাগবত পুৰাণ অনুসৰি, শিৱ বিষ্ণুৰেই এটা ৰূপ মাত্ৰ। অন্যহাতে শিৱকেন্দ্ৰিক পৌৰাণিক সাহিত্যত দেখা যায়, শিৱই অকলেই আৰু স্বাধীনভাবেই বিশ্ব সৃষ্টি, ৰক্ষা আৰু ধ্বংস কৰিছে। শিৱলিঙ্গৰ উৎপত্তি সংক্ৰান্ত এক শৈৱ পুৰাণত আছে যে, জ্যোতিৰ্লিঙ্গৰূপী শিৱৰ দেহৰ পৰাই বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্মাৰ উৎপত্তি হৈছিল। শৈৱ শতৰুদ্ৰীয় স্তোত্ৰত শিৱক "বিষ্ণুৰূপী"-বুলিও কোৱা হৈছে। শৰভৰ উপাখ্যানত দুই দেৱতাৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক প্ৰসঙ্গত দুই সম্প্ৰদায়ৰ মতবাদৰ পাৰ্থক্যটো সুস্পষ্ট হয় উঠে। উক্ত কাহিনীত শিৱ একাধাৰে মানুহ, চৰাই আৰু পশুৰ ৰূপত অৱতীৰ্ণ হৈছিল। হিৰণ্যকশিপু বধৰ বাবে নৃসিংহ ৰূপত অৱতাৰ গ্ৰহণৰ বাবে বিষ্ণুক ভৰ্ৎসনা কৰাৰ লক্ষ্যতেই শিৱই উক্ত ৰূপত অৱতীৰ্ণ হয়। যদিও বৈষ্ণব আৰু বিজয়ীন্দ্ৰ তীৰ্থ (১৫৩৯-৯৫) প্ৰমুখ দ্বৈতবাদী পণ্ডিসকলে তেওঁলোকৰ সাত্ত্বিক পুৰাণ আৰু শ্ৰুতি পাঠৰ ভিত্তিত নৃসিংহ অৱতাৰ সম্পৰ্কত মতবিৰোধ পোষণ কৰিছিল।\nবিভিন্ন সমন্বয়বাদী গোষ্ঠীয়ে অৱশ্যে দুই দেৱতাৰ পাৰস্পৰিক মধুৰ আৰু সহযোগিতাপূৰ্ণ সম্পৰ্কৰ কথাই কয়। এই সকল গোষ্ঠীৰ মতবাদত হৰিহৰ নামৰ এক দেৱতাৰ অস্তিত্ব পৰিলক্ষিত হয়। এওঁ বিষ্ণু (হৰি) আৰু শিৱ (হৰ)-ৰ সম্মিলিত ৰূপ। এই ৰূপ হৰিৰুদ্ৰ নামেৰেও পৰিচিত। মহাভাৰতত এই ৰূপৰ উল্লেখ আছে। শিৱৰ মহাবলেশ্বৰ নামটোৰ উৎপত্তিৰ আখ্যানটো হ'ল এই জাতীয় সমন্বয়মূলক কাহিনীৰ এটা উদাহৰণ। এই আখ্যান অনুযায়ী, শিৱই ৰাৱণক বৰস্বৰূপে এটা শিৱলিঙ্গ প্ৰদান কৰিছিল। চৰ্ত আছিল লিঙ্গটো ৰাৱণে সদায় কঢ়িয়াই লৈ ফুৰিব লাগিব। এক স্থানত আহি ৰাৱণে মূত্ৰত্যাগ কৰাৰ বাবে ব্ৰাহ্মণৰ ছদ্মবেশধাৰী বিষ্ণুভক্ত নাৰদক লিঙ্গটো কিছুক্ষণৰ বাবে ধৰিবলৈ ক'লে। নাৰদে ইয়াক মাটিত ৰাখি থৈ অদৃশ্য হৈ যায়। ৰাৱণে ঘূৰি আহি লিঙ্গটোক স্থানান্তৰ কৰাত অসমৰ্থ হয় আৰু সেই তেতিয়াৰ পৰা লিঙ্গটো সেই স্থানতেই পৰি থাকে। কথিত আছে, এই স্থানডোখৰ হল অধুনা ঝাড়খণ্ড ৰাজ্যৰ দেওঘৰ। কৰ্ণাটকৰ গোকৰ্ণৰ কাহিনীটো কিছুদূৰ এই প্ৰকাৰৰ। এই আখ্যানত দেখা যায়, কৈলাসৰ পৰা লঙ্কালৈ প্ৰত্যাবৰ্তন কৰা কালত ৰাৱণে গণেশক এটা শিৱলিঙ্গ ধৰিবলৈ দি স্নান কৰিবলৈ যায়। কিন্তু গণেশে সেই লিঙ্গটোক ভূমিত স্থাপন কৰে। এই কাৰণে লিঙ্গটোৰ নাম হয় মহাবলেশ্বৰ।\nভীমশঙ্কৰ মন্দিৰ, গুৱাহাটী, অসম\nভীমশঙ্কৰ মন্দিৰ, গুনূপুৰ, উৰিষ্যা\nপ্ৰত্যেক ভগৱানৰে যিদৰে একো-একোখন বাহন থাকে,ঠিক সেইদৰে দেৱৰো-দেৱতা নীল-কণ্ঠৰ(শিৱৰ) বাহন হৈছে ষাড়-গৰু। এই ষাড়-গৰুটোৰ নাম হৈছে নন্দী। কিন্তু ইয়াৰ শুদ্ধ সংস্কৃত নামটো হৈছে ঋষভ। পুৰুষাণুক্ৰমে চলি অহাৰ মতে ইয়াৰ শক্তি এজন সাধাৰণ মানুহতকৈ ১কোটি গুণ বেছি। কিন্তু ই এটা নম্ৰ জন্তু। আচলতে নন্দীৰ শুদ্ধ নামটো ঋষভ।\n↑ For text of RV 2.20.3a as स नो युवेन्द्रो जोहूत्रः सखा िशवो नरामस्तु पाता। and translation as "May that young adorable Indra, ever be the friend, the benefactor, and protector of us, his worshipper" see: Arya & Joshi (2001), p. 48, volume 2.\n↑ For text of RV 6.45.17 as यो गृणतामिदासिथापिरूती िशवः सखा। स त्वं न इन्द्र मृलय ॥ and translation as "Indra, who has ever been the friend of those who praise you, and the insurer of their happiness by your protection, grant us felicity" see: Arya & Joshi (2001), p. 91, volume 3.\n↑ For text of RV 8.93.3 as स न इन्द्रः सिवः सखाश्चावद् गोमद्यवमत्। उरूधारेव दोहते ॥ and translation as "May Indra, our auspicious friend, milk for us, likearichly-streaming (cow), wealth of horses, kine, and barley" see: Arya & Joshi (2001), p. 48, volume 2.\n"https://as.wikipedia.org/w/index.php?title=শিৱ&oldid=267372"ৰ পৰা অনা হৈছে\nএই পৃষ্ঠাখন ১১ মাৰ্চ, ২০২১ তাৰিখে ২৩ঃ০৪ বজাত অন্তিম সংশোধন কৰা হৈছিল।
