(Economicsৰ পৰা পুনঃনিৰ্দেশিত)\n2 অৰ্থনীতিৰ মুল বিভাগসমূহ\n6.1 সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি(Macro Economics)\n6.1.2 বানিজ্য চক্ৰ\n6.1.4 মুদ্ৰা নিয়ন্ত্ৰন আৰু ফিচকেল নীতি\nঅৰ্থনীতিৰ মুল বিভাগসমূহ[সম্পাদনা কৰক]\nইংৰাজী Micro শব্দৰ অৰ্থ অতি ক্ষুদ্ৰ বা ক্ষুদ্ৰগোট। গতিকে ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি বুলিলে কোনোদেশৰ জাতীয় অৰ্থনীতিৰ এক অতি ক্ষুদ্ৰ অংশৰ অধ্যয়নক বুজায়। অৰ্থাৎ, ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিত কোনো নিদিৰ্ষ্ট ব্যক্তিয়ে কেনেকৈ সৰ্বাধিক লাভ উপাৰ্জন কৰিলে, কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানে কেনেকৈ সৰ্বাধিক লাভ অৰ্জন কৰিলে, কোনো নিৰ্দষ্ট পৰিয়ালে কেনেকৈ আয় আৰু ব্যয়ৰ সমতা স্থাপন কৰিলে, ইত্যাদি ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ আলোচ্য বিষয়। ই এক নিৰ্দিষ্ট গোটৰহে অধ্যয়ন, সমস্ত জাতীয় অৰ্থনীতিৰ নহয়। ব্যষ্টিবাদী আৰ্থনীতিত সমস্ত জাতীয় অৰ্থনীতিক ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ অংশত ভাগ কৰি, প্ৰতিটো ভাগ বিজ্ঞানসন্মতভাৱে, সুক্ষ্ম বিশ্লেষণ কৰা হয়।\nসাধাৰণতে যি ঠাইত বস্তু বেচা-কিনা কৰে সেই ঠাইখনকেই বজাৰ বোলে। কিন্তু অৰ্থনীতিত বজাৰ বুলিলে কোনো ঠাইক নুবুজাই। অৰ্থনীতিত 'বজাৰ' মানে এক আৰ্থিক অনুষ্ঠান, যি প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাক পৰস্পৰৰ সংস্পৰ্শলৈ আনি ক্ৰয়-বিক্ৰয় সম্ভৱ কৰি তোলে। Stonier আৰু Hagueৰ মতে, বজাৰৰ আটাইতকৈ দৰকাৰী বৈশিষ্ট্য হ'ল সকলো ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত এটা সম্পৰ্ক স্থাপন হ'ব লাগিব যাতে তেওঁলোকৰ মাজত যোগাযোগ স্থাপন হ'ব পাৰে। "সম্ভাব্য ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাক ওচৰ চপাই অনা কাৰ্যত বিশেষীকৰণ অৰ্জন কৰা ব্যক্তি এজন নিজেই বজাৰ হৈ পৰাটো লাভজনক হ'ব পাৰে। বাতৰি কাকত এখনৰ কেৱল বিজ্ঞাপনৰ শিতানটোও এখন বজাৰ হ'ব পাৰে।"\nআয়তন অনুসৰি বজাৰক স্থানীয় বা আঞ্চলিক বজাৰ, দেশীয় বা আন্তঃৰাজ্যিক বজাৰ আৰু আন্তঃজাতীক বা বিশ্ববজাৰত ভাগ কৰা হয়।\nঅপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ বজাৰ বা একাধিকাৰ প্ৰতিযোগি বজাৰ(Monopolistic competition / imperfect competition)\nঅৰ্থবিজ্ঞানত উৎপাদন বুলি কলে কোনো বস্তু বা সামগ্ৰীৰ সৃষ্টি কৰাটো নুবুজায়। অৰ্থবিজ্ঞানত উৎপাদন মানে কোনো বস্তু বা দ্ৰব্যৰ উপযোগিতা বৃদ্ধি কৰাটোহে বুজাই। প্ৰকৃতি প্ৰদত্ত সম্পদসমূহক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যৰ জৰিয়তে উপযোগিতা প্ৰদান কৰাটোৱেই হ'ল উৎপাদন।উপযোগিতা বৃদ্ধি চাৰি প্ৰকাৰে কৰিব পাৰি।কোনো বস্তুৰ আকৃতি, প্ৰকৃতি, স্থান আৰু সময়ৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাই উপযোগিতাৰ বৃদ্ধি ঘটোৱা হয়।\nউৎপাদনৰ উপাদানসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি উৎপাদন কাৰ্য সংঘটিত কৰা হয়। এই উপাদানসমূহ বিনামূল্যে পোৱা নাযায়।কাৰণ এইবোৰ মুক্ত সামগ্ৰী নহয়।এইবোৰ আৰ্থিক সামগ্ৰীহে।সেইবাবে উৎপাদনকাৰীয়ে উপাদানবোৰ সংগ্ৰহ কৰোঁতে ব্যয় বহন কৰিব লগা হয়। এই ব্যয়কে উৎপাদন ব্যয় বোলে। উৎপাদন ব্যয়ক প্ৰধানকৈ তিনি ভাগত ভগোৱা হয়ঃ\nএই দুয়োবিধ ব্যয় লগ লগালে মুঠ উৎপাদন ব্যয় পোৱা যায়। ভুমি, শ্ৰম, মূলধন আৰু সংগঠনৰ সংগ্ৰহ কৰিবৰ বাবে যি ব্যয় হয়, তাক অনিহিত ব্যয় বোলে।আনহাতে কেতিয়াবা উৎপাদনকাৰীয়ে উপাদানসমূহ নিজাববীয়াকৈ নিজেই যোগান ধৰে। উৎপাদনকাৰীয়ে নিজে যোগান ধৰা উপাদানৰ যি মূল্য হ'ব সেইটোকেই অৰ্থবিজ্ঞানত প্ৰচ্ছন্ন ব্যয় বোলে।\nবিশেষীকৰণে কোনো এটা বিশেষ সীমাবন্ধক্ষেত্ৰত কৰ্মপ্ৰচেষ্টা আবদ্ধ ৰখা কাৰ্যকেই বুজায়।বিশেযীকৰণ কেৱল ব্যক্তিভিত্তিক নহৈ স্থানভিত্তিকো হ'ব পাৰে।ব্যক্তি ভিত্তিক বিশেষীকৰণক অৰ্থবিজ্ঞানত শ্ৰম বিভাজন আৰু স্থানভিত্তিক বিশেষীকৰণক আঞ্চলিক বিশেষীকৰণ বা স্থানীয়কৰণ বোলা হয়।\nকোনো বস্তু বা সেৱা কাৰ্য পাবৰ বাবে কৰা আৰ্থিক সামৰ্থৰে পৰিপুষ্ট হাবিয়াসকে অৰ্থবিজ্ঞানত চাহিদা বোলে।আৰ্থাৎ মানুহে বা ভোক্তাই চাহিদা কৰাৰ অৰ্থ হ'ল কোনো বস্তু পাবলৈ তেওঁৰ ইচ্ছা থকাৰ লগতে বস্তুটোৰ বিনিময়ত মূল্য দিব পৰাৰ ক্ষমতাও আছে। আনহাতে যোগান শব্দৰ অৰ্থ হৈছে, এক নিদিষ্ট দামত উৎপাদনকাৰীয়ে যি পৰিমানৰ সামগ্ৰী বিক্ৰিৰ বাবে প্ৰস্তুত হয়, তাকে যোগান বোলে।\nপুঁজিবাদ হৈছে এনে এটা অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা যি সামন্তবাদৰ পতন হোৱাৰ পিছৰ পৰাই পশ্চিমীয়া বিশ্বত যথেষ্ট গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। এই ব্যৱস্থাত উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ ব্যক্তিগত বা বেচৰকাৰী মালিকীস্বত্বৰ অধীনত থাকে। কাৰ্লমাৰ্ক্সৰ মতে, "Capitalism is an economic system where the means of production are privately owned."ধনতন্ত্ৰ বা পুঁজিবাদ শব্দটো বিভিন্ন অৰ্থনীতিবিদে বিভিন্ন অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰে। মূলত, যি অৰ্থব্যৱস্থাত উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ (Means of Production)ব্যক্তিগত মালিকিস্বত্বৰ অধিনত থাকে তাকে পুঁজিবাদ বা পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থা বোলে। কাৰ্লমাৰ্ক্সৰ মতে,"Capitalism is an economic system where the means of production are privately owned."পুঁজিবাদে মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে। ই এক পৰম্পৰাগত অৰ্থনৈতিক মডেল। ১৮ শতিকাৰ অৰ্থনীতিবিদ সকলে পুৰ্বৰ সামন্তবাদীয় আৰু বাণিজ্যবাদীয় অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তে মুক্ত পুঁজিবাদী তত্ত্বৰ বিকাশ কৰিছিল। ইয়াৰ মুল পৃষ্ঠপোষক আছিল 'আডাম স্মিথ'(Adam Smith)। তেওঁৰ মতে উৎকৃষ্ট সামাজিক লাভৰ বাবে সকলো ব্যক্তিকে মুক্তভাৱে নিজৰ কৰ্ম কৰিবলৈ দিব লাগে। সেই সময়ৰ অৰ্থনীতিবিদসকলৰ মতে চৰকাৰে অৰ্থনৈতিক জগতৰ কামকাজত নিজৰ ভুমিকা সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিব লাগে। তেওঁলোকৰ মতে যিকোনো চৰকাৰী হস্তক্ষেপে মুক্ত বজাৰ ব্যৱস্থা সফল হোৱাত বাধা দিয়ে।\nব্যক্তিগত সম্পত্তি(Private property):- পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাত সম্পদৰ গৰাকী ব্যক্তি। ব্যক্তিৰ ধন-সম্পত্তি উপাৰ্জন, ভোগ আৰু হস্তান্তৰ কৰাৰ অধিকাৰ থাকে।মালিকৰ মৃত্যুৰ পাছত সম্পত্তিৰ গৰাকী তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী সকল। পুঁজিবাদত ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ম অনুসৰি এনে অধিকাৰ ৰক্ষা কৰা হয়।\nভোক্তাৰ সাৰ্বভৌমত্ব(Consumers' sovereignty): পুঁজিবাদত গ্ৰাহকেই মূল। এই ব্যৱস্থাত যেনেকৈ উৎপাদনকাৰীসকলে লাভৰ চিন্তাৰে পৰিচালিত হৈ উৎপাদন কাৰ্য চলায়, ঠিক সেইদৰে গ্ৰাহক সকলেও নিজৰ ইচ্ছা , পছন্দ বা ৰুচি মতে দ্ৰব্য ক্ৰয় কৰে। এনে অৱস্থাত সেয়ে দ্ৰব্যৰ উৎপাদন,উৎপাদনৰ পৰিমান, গুণাগুণ, ইত্যাদি ভোক্তাৰ নিৰ্দেশ অনুসৰিহে স্থিৰ হয়।\nনিয়ন্ত্ৰনহীন মুল্যব্যৱস্থা(Free price Mechanism): পুঁজিবাদৰ আন এক বৈশিষ্ট্য হ'ল মুক্ত দৰ নীতি। এই ব্যৱস্থাত দ্ৰব্যৰ দৰ কেৱল 'চাহিদা' আৰু 'যোগান' -এই দুই শক্তিৰ দ্বাৰাহে নিৰ্ণয় হয়। ভোক্তাৰ চাহিদা আৰু উৎপাদনকাৰীৰ যোগান এই দুই শক্তিৰ প্ৰভাৱত স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে দ্ৰব্যৰ দৰ নিৰ্দ্ধাৰিত হয়। আন কোনো শক্তিয়ে ইয়াত প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে।\nসমাজবাদ (socialism): সমাজবাদী অৰ্থব্যৱস্থা বা কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পিত অৰ্থনীতিত চৰকাৰ বা কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষই অৰ্থনীতিৰ আতাইবোৰ গুৰুত্বপুৰ্ণ কামকাজ পৰিচালনা কৰে।অৰ্থাৎ এই ব্যৱস্থা পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। কাৰ্লমাৰ্ক্সে সমাজবাদৰ বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছে। মাৰ্ক্সৰ ১৮৬৭চনত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ DAS CAPITALয়েই বৈজ্ঞানিক সমাজবাদৰ ভিত্তি।\nব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ বিলুপ্তিকৰণঃউৎপাদনৰ উপাদানসমূহৰ মালিকীস্বত্ব ব্যক্তিৰ পৰিৱৰ্তে সমাজ বা ৰাষ্ট্ৰৰ হাতত থাকে।সমাজবাদত ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ স্থান নাই;সকলো সম্পত্তিৰ গৰাকী চৰকাৰ বা ৰাষ্ট্ৰহে।\nউৎপাদন,বিতৰণ আদি কাৰ্য্যৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিক পূৰ্ণস্বাধীনতা প্ৰদান আৰু ব্যক্তিস্বাধীনতাৰ সম্পূৰ্ণ অৱলুপ্তিকৰণ কোনোটোৱেই গ্ৰহণযোগ্য নহয় বুলি বিবেচিত হোৱাৰ পিছত দ্বীতিয় মহাযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী কালত এক নতুন চিন্তাধাৰাৰ উদ্ৰেক হ'ল আৰু তাৰ ফলস্বৰূপে 'মিশ্ৰ অৰ্থনীতি' নামৰ এক ধাৰণাৰ জন্ম হ'ল।'মিশ্ৰ অৰ্থনীতি'ত 'ৰাজহুৱা খণ্ড' আৰু'ব্যক্তিগত খণ্ড' দুয়োটা খণ্ডই একেলগে কাম কৰে। মিশ্ৰ অৰ্থনীতিত কিছুমান গুৰুত্বপুৰ্ণ শিল্প বা প্ৰতিস্থান চৰকাৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু তুলনামুলকভাৱে কম গুৰুত্বপুৰ্ণ কামকাজবোৰ ব্যক্তিয়ে পৰিচালনা কৰে। অৰ্থাৎ 'মিশ্ৰ অৰ্থনীতি'ত অৰ্থনৈতিক কাম-কাজবোৰ চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী উভয় খণ্ডতে সম্পাদিত হয়।\nএই অৰ্থব্যৱস্থাত পুঁজিবাদৰ দৰে সম্পত্তিৰ ওপৰত ব্যক্তিগত মালিকীস্বত্ব থাকে।উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ ব্যক্তি বা ব্যক্তিগত অনুষ্ঠানৰ অধীনত থাকে।\n"https://as.wikipedia.org/w/index.php?title=অৰ্থনীতি&oldid=238817"ৰ পৰা সংকলিত\nএই পৃষ্ঠাখন ১৭ জুন, ২০২০ তাৰিখে ১৯ঃ০৭ বজাত অন্তিম সংশোধন কৰা হৈছিল।
