স্বৰাজ (ইংৰাজীঃ Swarajহিন্দীঃ स्वराज; স্ব- "নিজ", ৰাজ "শাসন") বুলিলে সাধাৰণতে স্বায়ত্ত্বশাসন বুজায় আৰু মহৰ্ষি দয়ানন্দ স্বৰস্বতীয়ে "গৃহ-শাসন"ৰ সমাৰ্থক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল যি পিছলৈ মহাত্মা গান্ধীয়ে[1] ব্যৱহাৰ কৰিছিল কিন্তু শব্দটোৱে প্ৰকৃততে বিদেশী দমনৰ পৰা ভাৰতৰ স্বাধীন,গান্ধীৰ ধাৰণাক বুজাইছিল।[2] স্বৰাজে শাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে, পদানুক্ৰমিক চৰকাৰৰ দ্বাৰা নহয়, ব্যক্তি আৰু সমাজ নিৰ্মাণৰ যোগেৰে আত্মশাসনৰ দ্বাৰা। ইয়াৰ মূল গুৰুত্ব হৈছে ৰাজনৈতিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ওপৰত।[3] যিহেতু এয়া ব্ৰিটেইনে অনুসৰণ কৰা ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক প্ৰণালীৰ বিপৰীত, গান্ধীৰ স্বৰাজৰ ধাৰণাটোৱে ব্ৰিটিছ ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক, আমোলা তান্ত্ৰিক, আইনী, সামৰিক আৰু শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান বৰ্জনত ভাৰতৰ সপক্ষে আছিল।[4] এছ সত্যমূৰ্তি, চিত্তৰঞ্জন দাস আৰু মতিলাল নেহৰু আদি ভিন্ন আদৰ্শৰ স্বৰাজ-অনুগামী আছিল,যিসকলে ভাৰতৰ সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ মূল ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
যদিও গান্ধীৰ স্বৰাজৰ পূৰ্ণ-কাৰ্যকৰীকৰণৰ লক্ষ্য প্ৰাপ্ত হোৱা নাছিল, ইয়াৰ বাবে তেওঁ স্থাপন কৰা স্বেচ্ছামূলক কৰ্ম সংগঠনবোৰে মানুহৰ আন্দোলন, ভাৰতৰ বিভিন্ন ঠাইত গঢ়ি উঠা স্বেচ্ছাসেৱী সংগঠন আৰু কিছুমান বেচৰকাৰী সংস্থাৰ বাবে পূৰ্ববৰ্ধিত আৰু আদৰ্শ আৰ্হি বা মডেল হিচাপে কাম কৰিছিল।[5]জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণ, উদিত স্বৰাজ আৰু ভূদান আন্দোলনৰ নেতৃত্বত অত্যাচাৰী স্থানীয় আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে হোৱা শিক্ষাৰ্থী আন্দোলনো স্বৰাজৰ ধাৰণাৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল,যি গোটেই ভাৰতত ভূমি সংস্কাৰ আইনৰ দাবী পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত কৰিছিল, আৰু যাৰ ফলত ভাৰতে ভূমি কাৰ্যভাৰ আৰু সামাজিক সংগঠনৰ জমিদাৰী প্ৰণালী বৰ্জন কৰিছিল।
আৰ্য সমাজৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আৰু হিন্দু সংস্কাৰক, স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতী,যি "নৰি-সুন্দ্ৰ-ভেডধাৰক মহাৰাষ্ট্ৰ দেব দয়ানন্দ সৰস্বতী" বুলিও জনাজাত, স্বৰাজক "স্বৈৰপ্ৰশাসন" বা "গণতন্ত্ৰ" বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। স্বীকাৰ কৰা স্বকীয় দয়ানন্দ সৰস্বতীয়ে, ঈশ্বৰে মানুহক তেওঁলোকে নিৰ্বাচন কৰি লোৱা যিকোনো কাম মুক্ত ভাৱে কৰিবলৈ সৃষ্টি কৰিছিল, এই ধাৰণা লৈ বিদেশী ব্ৰিটিছ চাকৰিৰ বৈধতা সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰিছিল যে এই চাকৰিয়ে নিজৰ ভূমিতে ভাৰতীয় দেশক দাস হিচাপে গঢ়ি তোলা নাইনে ? স্বামীৰ দৃষ্টিত স্বৰাজ স্বাধীনতা যুদ্ধৰ ভিত্তি আছিল। স্বতন্ত্ৰতাৰ দৰ্শনত। দাদাভাই নৌৰোজীয়ে কৈছিল যে তেওঁ সৰস্বতীৰ সত্ৰাৰ্থ প্ৰকাশৰ পৰা স্বৰাজ শব্দটো শিকিছিল।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন] স্বৰাজে এখন ৰাষ্ট্ৰবিহীন সমাজৰ পোষকতা কৰে। মহাত্মা গান্ধীৰ মতে, মানুহৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰৰ সামগ্ৰিক প্ৰভাৱ ক্ষতিকাৰক। তেওঁ ৰাষ্ট্ৰক "আত্মাহীন যন্ত্ৰ" বুলি অভিহিত কৰিছিল যিয়ে জনতাৰ সৰ্বশেষ ক্ষতি কৰে।[6] ৰাষ্ট্ৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে জনতাৰ সেৱা কৰা। কিন্তু গান্ধীয়ে ভয় খাইছিল যে ৰাষ্ট্ৰযন্ত্ৰক সেৱা কৰাৰ উপযুক্ত আহিলালৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ অচিলাত, ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিকসকলৰ অধিকাৰ খৰ্ব কৰিব আৰু মহাৰক্ষাকৰ্তাৰ ভূমিকাত নিজকে বহুৱাই তেওঁলোকৰ পৰা শোচনীয় নীৰৱতা দাবী কৰিব। ই এক বিপৰ্যয়ৰ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিব য'ত নাগৰিকসকলক ৰাষ্ট্ৰৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰা হ'ব আৰু একে সময়তে ইয়াক বন্ধ কৰি ৰখা হ'ব, যি গান্ধীৰ মতে, নিৰাশাজনক আৰু বিপদজনক আছিল। গান্ধীয়ে, জনসাধাৰণ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ উৎকৰ্ষ, এই দ্বৈত উদ্দেশ্য সিদ্ধিৰ বাবে, এক ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন কৰাটো প্ৰয়োজনীয় বুলি চিন্তা কৰিছিল। ইয়াৰ বাবেই তেওঁ প্ৰতিৰোধ (ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি) আৰু পুনৰ্গঠন(স্বেচ্ছামূলক আৰু অংশগ্ৰহণকাৰী সামাজিক কামৰ যোগেৰে)ৰ দুকোণীয়া কৌশল বিকশিত কৰিছিল।
গান্ধীৰ মৃত্যুৰ পিছত ভিনোবা ভাৱেই ৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰত সৰ্বসেৱা সংঘ আৰু আঞ্চলিক স্তৰত সৰ্বোদয় মণ্ডল গঠন কৰি সমন্বিত গ্ৰাম্য সেৱালৈ নিয়ে - স্বৰাজৰ লক্ষ্য প্ৰাপ্ত কৰাৰ শেষ উদ্দেশ্যৰে। ভাৰতত আৰ্থ-সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক বিপ্লৱৰ বাবে দুটা মুখ্য অহিংস আন্দোলন- ভিনোবা ভাৱেৰ নেতৃত্বত ভূদান আন্দোলন আৰু জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণৰ নেতৃত্বত সম্পূৰ্ণ বিপ্লৱ আন্দোলন, দৰাচলতে স্বৰাজৰ ধাৰণাসমূহৰ অধীনত গঠন কৰা হৈছিল।গান্ধীৰ স্বৰাজৰ আৰ্হি ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ শ্ৰেণীহীন, ৰাষ্ট্ৰযন্ত্ৰহীন প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ এক প্ৰণালী বিচাৰিছিল।[14]ইয়াৰ উপৰিও, আধুনিক ভাৰতত ব্ৰিটিছ (আৰু পশ্চিমীয়া) প্ৰভাৱৰ বহুতো দিশ বিৰাজমান ঞ, যাৰ ভিতৰত আছে ইংৰাজী ভাষাৰ বহুল ব্যৱহাৰ, উমৈহতীয়া আইন, উদ্যোগীককৰণ, উদাৰ গণতন্ত্ৰ, সামৰিক সংগঠন, আৰু আমোলা তন্ত্ৰ।
