জৈৱ গেছৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা  -  বিকাশপেডিয়া\nমূল পৃষ্ঠা / গ্ৰামীণ শক্তি / শক্তিৰ বুনিয়াদসমূহ / জৈৱ গেছৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা\nজৈৱ গেছৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তাৰ বিষয়ে লিখা হৈছে ।\nমানৱ সভ্যতাৰ বিকাশ আৰু উন্নয়নত শক্তিৰ প্ৰয়োজন অনস্বীকাৰ্য। এই শক্তিৰ বহুলাংশ আহৰণ কৰা হয় পেট্ৰ'ল, ডিজেল, কয়লা আদি ইন্ধন দহন কৰি। এই সমূহ ইন্ধনৰ বৈশিষ্ট্য এয়ে যে, এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছতে সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে শেষ হৈ যায়। অৰ্থাৎ, দ্বিতীয় বাৰৰ বাবে আৰু ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি, বা সহজতে উৎপাদন কৰিবও নোৱাৰি। সেয়ে এইধৰণৰ ইন্ধন সমূহক অনৱীকৰণ-যোগ্য শক্তিৰ উৎস বোলা হয়। দুখৰ বিষয় এয়ে যে, ভূ-গৰ্ভত সঞ্চিত হৈ থকা এই ইন্ধন তেনেই সীমাবদ্ধ। বিজ্ঞানী সকলে ঠাৱৰ কৰি উলিয়াইছে যে, বৰ্তমান যি হাৰত মানৱ জাতিয়ে এই সমূহ খনিজ পদাৰ্থ ভূ-গৰ্ভৰ পৰা উলিয়াই ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ধৰিছে, এই শতিকাৰ শেষৰ ফাললৈ অনৱীকৰণ-যোগ্য শক্তিৰ উৎস সকলোখিনি শেষ হ'ব। সেয়ে বৰ্তমান সময়ত শক্তি সংৰক্ষণৰ বিষয়টো প্ৰাসংগিক হৈ উঠাৰ লগতে নৱীকৰণ যোগ্য শক্তিৰ উৎস সমূহৰ গুৰুত্বও যথেষ্ট পৰিমাণে বৃদ্ধি পাইছে।\nশক্তিৰ নৱীকৰণ উৎস মানে নো কি? যিসমূহ উৎসৰ পৰা পোৱা শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছতো পুনঃ পুনঃ শক্তি আহৰণ কৰি থাকিব পাৰি, সেইসমূহ শক্তিৰ উৎসই হৈছে নৱীকৰণ যোগ্য শক্তিৰ উৎস। চৰাচৰ জগত থাকে মানে এই সমূহ শক্তিৰ উৎস শেষ হোৱাৰ আশংকা নাই। সূৰ্যৰ পৰা আহৰণ কৰা সৌৰ শক্তি এক প্ৰকাৰৰ নৱীকৰণ যোগ্য শক্তি। ঠিক একেদৰে গছ-গছনি, জীৱ ভৰৰ(Biomass) পোৱা জৈৱ শক্তি, বতাহৰ পৰা আহৰণ কৰা বায়ু শক্তি, ভূ-গৰ্ভৰ পৰা আহৰণ কৰা ভূ-তাপীয় শক্তি, সমুদ্ৰৰ পৰা আহৰণ কৰিব পৰা জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি, সামুদ্ৰিক তাপ শক্তি আদি নৱীকৰণ-যোগ্য শক্তিৰ উদাহৰণ। আমাৰ অসমৰ ক্ষেত্ৰত চালে দেখা যায় যে, সৌৰ শক্তিৰ আহৰণৰ কিছু সম্ভাৱনীয়তা থাকিলেও বতাহ শক্তি, ভূ-তাপীয় শক্তি, সাগৰীয় শক্তি আদি আহৰণ কৰাৰ কোনো সম্ভাৱনীয়তা নাই। সেয়ে বাকীসমূহ নৱীকৰণ-যোগ্য শক্তি বাদ দি কেৱল জৈৱ শক্তিৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ ক্ষেত্ৰতহে আমি কিছু মনোনিৱেশ কৰিব পাৰোঁ।\nজৈৱ শক্তি মানেনো কি?\nএইক্ষেত্ৰত সহজতে বুজিব পৰা আটাইতকৈ সৰল উদাহৰণ হৈছে কাঠ, খৰি আদি দহন কৰি আমি আহৰণ কৰা তাপ-শক্তি। আমাৰ চাৰিওফালৰ গছ-গছনি বা পৰিৱেশৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ পৰা আমি যি শক্তি আহৰণ কৰিব পাৰোঁ, সেয়াই জৈৱ শক্তি। অইন এক জৈৱ শক্তিৰ উদাহৰণ হ'ল নাহৰ, কৰবী আদি গছৰ গুটিৰ পৰা আহৰণ কৰিব পৰা জৈৱ তেল। গৱেষকসকলে এই ধৰণৰ গছৰপৰা আহৰণ কৰা তেল শোধন কৰি পেট্ৰ'ল, ডিজেলৰ বিকল্প ইন্ধন হিচাপে কিদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, সেই বিষয়ত যথেষ্ট পৰীক্ষা নিৰীক্ষা চলাইছে। ইতিমধ্যে সফলতাও অৰ্জন কৰিছে। গছ-গছনিৰ পৰা আহৰণ কৰি ইঞ্জিন চলাবলৈ সক্ষম হোৱা তেলক বিজ্ঞানীসকলে নাম দিছে বায়'ডিজেল (Bio Diesel) বা জৈৱ ডিজেল। ইয়াৰ উপৰিও গছ-গছনি আদি জীৱ ভৰৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ অইন এক পদ্ধতিৰ নাম হ'ল- গেছিফিকেচন (Gasification)। এই পদ্ধতিত বায়ুৰ অনুপস্থিতিত বা নিচেই কম পৰিমাণৰ বায়ুৰ উপস্থিতিত কাঠ-খৰি আদি এক বিশেষভাৱে নিৰ্মিত চেম্বাৰৰ ভিতৰত দহন কৰা হয়। উপযুক্ত পৰিমাণৰ বায়ুৰ অনুপস্থিতিত দহন কৰা হয় বাবে এই দহন অসম্পূৰ্ণ দহন আৰু ইয়াৰ ফলত এক বিশেষ ধৰণৰ গেছ নিৰ্গত হয়। এই গেছ বিধৰ নাম প্ৰ'ডিওছাৰ গেছ (Producer Gas)। প্ৰ'ডিওছাৰ গেছ তাপ-শক্তি উৎপাদনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ লগতে বিভিন্ন উদ্যোগ, কল-কাৰখানা আদিত ব্যৱহৃত হয় বাবে ইয়াৰ বাণিজ্যিক মূল্যও যথেষ্ট।\nআমাৰ ঘৰুৱা পৰিৱেশত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা জৈৱ শক্তিৰ এক উদাহৰণ হ'ল 'জৈৱ গেছ'। পিছে এই জৈৱ গেছ নো কি? পচন যোগ্য যিকোনো সামগ্ৰীকে বাহিৰত পেলাই ৰাখিলে সেইবোৰৰ ওপৰত বিভিন্ন ধৰণৰ অণুজীৱ, বেক্টেৰিয়াই ক্ৰিয়া কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই সমূহ বেক্টেৰিয়াই খাদ্য দ্ৰব্যৰ পচন কৰে, আৰু এই পচন প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰধানতঃ কাৰ্বন ডাই অক্সাইড(CO2) আৰু এম'নিয়া(NH3) গেছ নিৰ্গত হয়। ঠিক একেধৰণৰ পচন যোগ্য সামগ্ৰী যদি বায়ু ৰুদ্ধ অৱস্থাত পচন হ'বলৈ এৰি দিয়া হয়, তেন্তে এইক্ষেত্ৰত বিক্ৰিয়া কৰা বেক্টেৰিয়া সমূহো ভিন্ন হয়। অণুজীৱ আৰু বেক্টেৰিয়াবোৰ সাধাৰণতে দুই প্ৰকাৰৰ। এবিধে বায়ু অৰ্থাৎ অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত হে নিজৰ বৃদ্ধি আৰু পৰিপুষ্টি সাধন কৰিব পাৰে। এইবোৰ বেক্টেৰিয়াক বায়ৱীয় বা এৰ'বিক (Aerobic) বেক্টেৰিয়া বোলা হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে অবাৱবীয় বা এনএৰ'বিক (Anaerobic) বেক্টেৰিয়া সমূহে অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিতহে নিজৰ বৃদ্ধি, পৰিপুষ্টি সাধিব পাৰে। বায়ু ৰুদ্ধ অৱস্থাত পচিবলৈ দিলে সামগ্ৰীৰ ওপৰত অবায়ৱীয় বেক্টেৰিয়াবোৰে ক্ৰিয়া কৰে আৰু মিথেন, কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ এক মিশ্ৰিত গেছ উদ্ভৱ কৰে। এই গেছকে 'জৈৱ গেছ' বোলা হয়। বায়ু ৰুদ্ধ অৱস্থাত পচন কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা এয়ে যে, মুকলি পৰিৱেশত পচন হ'লে যি কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু এম'নিয়াৰ মিশ্ৰণ উৎপন্ন হয়, সেয়া দহন যোগ্য নহয়। কিন্তু বায়ু ৰুদ্ধ অৱস্থাত অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিত উৎপন্ন হোৱা মিথেন গেছ এবিধ উৎকৃষ্ট ইন্ধন আৰু ইয়াক দহন কৰি আমি তাপ শক্তি লাভ কৰিব পাৰোঁ। বহু লোকে আজিকালি ৰন্ধন গেছৰ পৰিৱৰ্তে গোবৰ গেছ ব্যৱহাৰ কৰে। সহজ ভাষাত গোবৰ গেছ বুলি ক'লেও এয়াই প্ৰকৃততে জৈৱ গেছ। জৈৱ গেছ উৎপাদনৰ বাবে তেওঁলোকে সাধাৰণতে গোবৰ ব্যৱহাৰ কৰে।\nজৈৱ গেছ প্ৰস্তুতিৰ বাবে প্ৰয়োজন কেৱল এক বিশেষভাৱে নিৰ্মিত কংক্ৰিটৰ পাচক চেম্বাৰ (বা Digester)। এই পাচক চেম্বাৰৰ ভিতৰত পচন-যোগ্য সামগ্ৰী ভৰাব পৰা এক মুকলি পথ থাকে। ঠিক একেদৰে গেছ নিৰ্গত হোৱাৰ পিছত বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ উলিয়াই আনিবলৈও বিপৰীত দিশত অইন এটা পথ থাকে। চেম্বাৰৰ ভিতৰত উৎপন্ন হোৱা জৈৱ গেছ এক বিশেষভাৱে নিৰ্মিত গম্বুজত (Dome) সংৰক্ষিত হৈ থাকে আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি সেয়া ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ পাইপৰ সুবিধা থাকে।\nচেম্বাৰৰ ভিতৰত জৈৱ গেছ উৎপন্ন হোৱাৰ বিভিন্ন স্তৰ সমূহ -\n১) প্ৰথম স্তৰত পচন যোগ্য সামগ্ৰীসমূহ সম পৰিমাণৰ পানীৰ সৈতে মিশ্ৰণ কৰি চেম্বাৰত ভৰাই দিয়া হয়। এই কথালৈ মন কৰা দৰকাৰ যাতে সামগ্ৰীসমূহ ভৰোৱাৰ পিছতে চেম্বাৰটো বায়ু ৰুদ্ধ কৰা থাকে। চেম্বাৰৰ ভিতৰত প্ৰথমতে জটিল যৌগবোৰ পানীৰ প্ৰভাৱত কোমল হৈ ভাঙি য পচি সৰু সৰু যৌগলৈ পৰিণত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে ন্যূনতম এটা দিনৰ আৰু ২৫° উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন।\n২) দ্বিতীয় স্তৰত বহুবোৰ অণুজীৱ আৰু বেক্টেৰিয়াই ক্ৰিয়া কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই বেক্টেৰিয়াসমূহ প্ৰধানতঃ অবায়ৱীয় বা এনএৰ'বিক (Anaerobic) বেক্টেৰিয়া। বায়ুৰুদ্ধ চেম্বাৰৰ ভিতৰত এই বেক্টেৰিয়া সমূহ ক্ৰিয়া কৰি সৰল জৈৱ যৌগ সমূহৰ পৰা এচিটিক এচিড (Acetic Acid) আৰু প্ৰপিয়নিক এচিড (Propionic acid) নামেৰে দুবিধ এচিড উৎপন্ন কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবেও সম্পূৰ্ণ এটা দিনৰ প্ৰয়োজন।\n৩) তৃতীয় বা অন্তিম স্তৰত ক্ৰিয়া কৰা বেক্টেৰিয়াবোৰ মিথেন উৎপন্ন কাৰী বেক্টেৰিয়া। এই বেক্টেৰিয়া সমূহে দ্বিতীয় স্তৰত উৎপন্ন হোৱা যৌগ সমূহৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰি মিথেন(CH4), কাৰ্বন ডাই অক্সাইড(CO2) আৰু সামান্য পৰিমাণৰ হাইড্ৰ'জেন(H2), নাইট্ৰ'জেন(N2), হাইড্ৰ'জেন ছালফাইড(H2S) গেছ উৎপন্ন কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবেও ২৫° উষ্ণতাৰ দৰকাৰ হয় আৰু ন্যূনতম দুই সপ্তাহৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়ে নতুনকৈ আৰম্ভ কৰা গোবৰ গেছ প্লেণ্ট এটাৰ পৰা গেছ নিৰ্গত হ'বলৈ সাধাৰণতে পোন্ধৰৰ পৰা বিছ দিন লাগে। অৱশ্যে এবাৰ গেছ উৎপাদন আৰম্ভ হোৱাৰ পিছতে এই বেক্টেৰিয়াসমূহ সক্ৰিয় হৈ উঠে আৰু ধাৰাবাহিকভাৱে গেছ উৎপাদন কৰিবলৈ ধৰে। তদুপৰি অবায়ৱীয় অণুজীৱ, বেক্টেৰিয়া সমূহে ক্ৰিয়া কৰিবলৈ উপযুক্ত পৰিমাণৰ উষ্ণতাৰ দৰকাৰ। সেমেকা, জেকা অঞ্চলত এই বেক্টেৰিয়া সমূহে পৰিপুষ্টি সাধিব নোৱাৰে। জৈৱ গেছ উৎপন্ন হ'ব পৰাকৈ যাতে ২৫° উষ্ণতা বাহাল হৈ থাকে, তাৰ বাবেই গোবৰ গেছ প্লেণ্ট সমূহ সাধাৰণতে ৰ'দ-ঘাই জেগাত স্থাপন কৰা হয়।\nজৈৱ গেছ প্লেণ্ট এটাত কেৱল যে গোবৰহে উপাদান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি এই ধাৰণা শুদ্ধ নহয়। আমাৰ ঘৰুৱা কাম-কাজত উৎপন্ন হোৱা সকলোধৰণৰ পেলনীয়া খোৱা-সামগ্ৰী, কটা শাক-পাচলিৰ পেলনীয়া অংশ, ফল-মূলৰ বাকলি, পাকঘৰৰ বৰ্জিত দ্ৰব্য, পোহনীয়া হাঁহ-কুকুৰাৰ বিষ্ঠা, খেৰ, নৰা, জাবৰ আদি জৈৱ গেছ প্লেণ্টত যোগ দিব পাৰি। এই সকলোবোৰ সামগ্ৰীৰ পচনতে মিথেন উৎপন্ন হয়। মিথেন দহনৰ ফলত কোনো প্ৰকাৰৰ ধোঁৱা নিৰ্গত নহয়, লগতে ছাই আদি অৱশিষ্টও নাথাকে। সেয়ে ইন্ধন হিচাপে এই মিথেন বা জৈৱ গেছৰ যথেষ্ট গুৰুত্ব আছে। গৱেষকসকলে ইতিমধ্যে জৈৱ গেছৰ বহুতো নতুন নতুন ব্যৱহাৰ ভাবি উলিয়াইছে। জৈৱ গেছ ব্যৱহাৰ কৰি ইঞ্জিন চলোৱাও সম্ভৱ হৈ উঠিছে। জৈৱ গেছৰ উপযোগিতা আৰু প্ৰয়োজনীয়তা বুলিলে আমি তলৰ কথাসমূহ আলোচনা কৰিব পাৰোঁ-\n১) জৈৱ গেছ উৎপাদন কৰা হয় পেলনীয়া সা-সামগ্ৰী, গৰু-ছাগলীৰ বিষ্ঠা আদি ব্যৱহাৰ কৰি। যিসমূহ পদাৰ্থ সাধাৰণতে অদৰকাৰী বুলি গণ্য কৰা হয়, তাৰ সহায়তে জৈৱ গেছ উৎপন্ন কৰি তাপ শক্তি পাব পাৰি।\n২) ৰন্ধন কাৰ্যৰ বাবে সচৰাচৰ ব্যৱহাৰ কৰা কাঠ-খৰি আদিৰ তুলনাত জৈৱ গেছ অধিক উত্তম ইন্ধন। জৈৱ গেছৰ তাপ বহন বা কেল'ৰিফিক মান (Calorific Value) প্ৰতি ঘন মিটাৰত ২৩ মেগাজুল। ইয়াৰ বিপৰীতে কাঠ-খৰি আদিৰ কেল'ৰিফিক মান প্ৰতি কিলোগ্ৰামত ১৬-২০ মেগাজুলহে। অৰ্থাৎ সম পৰিমাণৰ কাঠ-খৰি দহন কৰি পোৱা তাপ শক্তিতকৈও জৈৱ গেছ দহন কৰি পোৱা তাপ শক্তিৰ পৰিমাণ অধিক।\n৩) জৈৱ গেছ উৎপন্ন হোৱাৰ পিছত প্লেণ্টৰ পৰা নিৰ্গত বৰ্জনীয় পদাৰ্থসমূহ এবিধ অতি উত্তম সাৰ। গোবৰ গেছ প্লেণ্ট এটাৰ পাচক চেম্বাৰৰ ভিতৰত যিহেতু ইতিমধ্যে সামগ্ৰীসমূহ পচন কৰা হ'ল, সেয়ে এই পদাৰ্থ সমূহ অতি সহজে মাটিৰ সৈতে মিহলি হৈ পৰে আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা শক্তি বৃদ্ধি কৰে। জৈৱ পদাৰ্থ সমূহৰ কাৰ্বন(C) অংশহে জৈৱ গেছ প্ৰস্তুত প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহৃত হয়, নাইট্ৰ'জেন(N), ফছফৰাছ(P) আদি উদ্ভিদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অংশ জৈৱ গেছ উৎপাদনৰ পিছতো অক্ষত অৱস্থাতে থাকে, সেয়ে ই অধিক উৎপাদনক্ষম সাৰ হিচাপে কাম কৰে।\n৪) জৈৱ গেছ প্ৰকল্প এটাৰ বাবে তেনেই কম খা-খৰচ পৰে। যিহেতু প্ৰত্যেক খন ঘৰতে পাকঘৰৰ পৰা প্ৰতিদিনে প্ৰচুৰ পেলনীয়া সা-সামগ্ৰী বৰ্জিত হয়, তদুপৰি পোহনীয়া জীৱ জন্তুৰ গোবৰ-বিষ্ঠা আদি উৎপন্ন হয়, সেয়ে গোবৰ গেছ চলোৱাৰ বাবে কেতিয়াও সামগ্ৰীৰ নাটনি নহয়। এবাৰ সাজি লোৱাৰ পিছতে বছৰ বছৰ ধৰি ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰি থাকিব পাৰি।\nবৰ্তমান জৈৱ গেছ আদি নৱীকৰণ শক্তিৰ উৎস সমূহৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট পৰিমাণে বৃদ্ধি পাইছে। চৰকাৰেও জৈৱ গেছ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সজাগতা সৃষ্টিৰ উদ্দেশ্যে যথেষ্ট আঁচনি হাতত লৈছে। দীন-বন্ধু মডেল, জনতা মডেল আদি গোবৰ গেছ প্লেণ্টৰ বিভিন্ন আঁচনি সমূহৰ জৰিয়তে আমি অতি কম খৰচতে ঘৰুৱা জৈৱ গেছ উৎপাদন প্ৰকল্প এটা সাজি উলিয়াব পাৰোঁ। বাণিজ্যিক ভাৱেও বহুকেইটা কোম্পানীয়ে জৈৱ গেছ প্ৰস্তুত কৰিব পৰা সৰু সৰু মডেল আৰ্হি সাজি উলিয়াইছে। বাহিৰৰ ৰাজ্যত ইতিমধ্যে এনে সৰু সৰু পাচক চেম্বাৰ বহুল ভাৱে জনপ্ৰিয়ও হৈছে। ঘৰুৱা ৰন্ধন কাৰ্য বা সৰু সুৰা কাম যেনে- পানী গৰম কৰা, চাহ বনোৱা আদিত জৈৱ গেছ ব্যৱহাৰ কৰি আমি শক্তি সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত কিছু অৰিহণা আগবঢ়াব পাৰোঁ। তদুপৰি ৰন্ধন গেছ চিলিণ্ডাৰৰ ক্ৰমাগত মূল্যবৃদ্ধিৰ দিনত জৈৱ গেছ ব্যৱহাৰৰ যোগেদি আৰ্থিক দিশতো যথেষ্ট লাভৱান হ'ব পাৰোঁ\nলেখক :- প্ৰাঞ্জল দাস\nপথাৰশস্য উৎপাদন :
