ঘাটবাবু - সাহিত্য ডট অৰ্গ\nলেখক- মূলঃ সুনীল গঙ্গোপাধ্যায়, অনুবাদঃ পংকজ কুমাৰ নেওগ\nবাসু হালদাৰৰ বাৰে বাৰে টোপনি ভাঙি গৈছে। কিবা এটা যেন অস্বস্তিৰ ভাৱ। দুৱাৰৰ বাহিৰত শুই থকা কুকুৰ দুটাই কিবা যেন সপোন দেখি কুঁ-কুঁৱাই আছে। বাসু হালদাৰে চিঞৰ এটা মাৰিলে - "এই যাঃ, যাঃ!" তেওঁ ভালকৈ জানে, সামান্য এই ধমকি শুনি কুকুৰ দুটাই একো লৰচৰ নকৰে। এই বৰষুণৰ মাজত সিহঁত যাবনো ক'লৈ?\nবাসু হালদাৰে খিৰিকীখনৰে বাহিৰলৈ চাই পঠালে, বৰষুণ এৰাৰ কোনো লক্ষণেই নাই। আজি আৰু কোনো অহাৰ আশা নাই। গধূলিতেই বাসু হালদাৰ ঘৰলৈ ওভতাৰ কথা ভাবিছিল তেনেতে শ্মশানৰ প্ৰধান চণ্ডালজনে এক চিলিম গাঁজা সজাই আনি মাত দিছিল- "বৰবাবু আপোনাক অলপ প্ৰসাদ বনাই দিওঁনে?"\nপ্ৰধানজনৰ মুখত এই বৰবাবু সম্বোধনটো বৰ ভাল লাগে। এই পৃথিৱীত বাসু হালদাৰক সমীহ কৰা কোনো মানুহ নাই, কেৱল মুখিয়াইহে তেওঁক সেই নামেৰে মাতে। এই প্ৰধানজনকো এতিয়া দেখিবলৈ পোৱা নাই, ক'লৈ বা গ'ল? এইখিনি সময়ত এক চিলিম গাঁজা পোৱাহেঁতেন বেয়া নাছিল।\nবাসু হালদাৰ এই সৰু মফছলীয় চহৰখনৰ শ্মশানৰ বাবু। মানুহে তেওঁক ঘাটবাবু বুলি মাতে। তেওঁৰ কাম হ'ল সৎকাৰ কৰিবলৈ অনা মৃতকৰ ডাক্তৰৰ চাৰ্টিফিকেট পৰীক্ষা আৰু পৌৰসভাৰ মাছুল আদায় কৰা। এটা ভৰি লেঙেৰা বাবে কোনোদিনে ক'তো চাকৰি নহ'ল। বহুত বছৰৰ আগেয়ে ৰসৰাজ গুহ ইয়াৰ চেয়াৰমেন থাকোঁতে দয়া কৰি এই চাকৰিটো ঠিক কৰি দিছিল আৰু তেতিয়াৰে পৰা শ্মশানৰ এই সৰু ঘৰটোতে দিনে-ৰাতিয়ে পৰি থাকিবলগীয়া হৈছে। এটা পেট যেনে তেনে চলি যায়।\nএই ধুমুহা-বতাহ আৰু বৰষুণৰ ৰাতি বাসু হালদাৰ ঘৰলৈ গুচি যোৱাহেঁতেনো কোনো ক্ষতি নাছিল; কাৰোবাৰ আৱশ্যক হ'লে নিজৰ গৰজত তেওঁক মাতি আনিলেহেঁতেন। কিন্তু এটাই সমস্যা। বৰ্তমানৰ চেয়াৰমেন পঞ্চানন দাস চৰকাৰৰ মাকৰ এই কেইদিন যোৱা-থোৱা নৰিয়া, যিকোনো মুহূৰ্তত মানুহগৰাকী সিফলীয়া হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে আকৌ মৰা শ বাহি নকৰে। এই মাজৰাতিখন হঠাতে যদি তেওঁলোক আহি ইয়াত উপস্থিত হয় আৰু বাসু হালদাৰক বিচাৰি নাপায় ......!\nবাসু হালদাৰে বিড়ি এটা জ্বলাই ল'লে। টেবুল-চেয়াৰতে বহি তেওঁ টোপনি যাব পাৰে, কিন্তু টোপনি আহিলেহে! বৰষুণৰ শব্দৰ লগে লগে কুকুৰ কেইটাৰো যিহে চিঞৰ-বাখৰ। চেঃ, এইখিনি সময়ত যদি কথা পাতিবলৈ প্ৰধানজন থাকিলহেঁতেন!\nহঠাতে দূৰৈৰ পৰা মানুহ কিছুমানৰ শব্দ শুনা গ'ল, 'হৰি বোল হৰি বোল' ধ্বনি দি আহিছে। চেয়াৰমেনৰ মাক তেনেহলে সঁচাকৈয়ে সিফলীয়া হ'ল। আহা, হা কি মাতৃভক্তি চেয়াৰমেন চাহাবৰ, এই দোপালপিতা বৰষুণৰ মাজতো তেওঁক সৎকাৰ কৰিবলৈ আনিছে। এই বতৰত চিতা জ্বলাব কেনেকৈ, অলপো ভাবিছেনে? অৱশ্যে তেওঁলোক ধনী লোক, পইচা-পাতি খৰচ কৰিব পৰা শক্তি আছে। বাসু হালদাৰেনো সেইবোৰ কথা কিয় ভাবিব লাগিছে?\nবাসু হালদাৰ নিজৰ কোঠাৰ পৰা ওলোৱাৰ আগতেই কেইজনমান লোকে এটা মৃতদেহ সাঙী কৰি চিতাৰ ফালে নিলে। বাসু হালদাৰে বুজি পালে এই মৃতদেহ চেয়াৰমেনৰ মাকৰ নহয়। হোৱাহেঁতেন বহুত মানুহ লগত আহিলেহেঁতেন আৰু কিছু চিঞৰ বাখৰ, লৰা-ঢপৰাও হ'লহেঁতেন। তাৰমানে এতিয়া আৰু ইমান ব্যস্ততা দেখুৱাই লাভ নাই। নিজৰ টেবুলখনতে তেওঁ বহি থাকিব। আহিব দিয়া, মানুহ কেইজনমানে তেওঁক আহি অফিচতে লগ ধৰক। তেৱেঁইতো এইখন শ্মশানৰ বৰবাবু!\nবেছ কিছু সময় পাৰ হৈ গ'ল, কিন্তু কোনো এজন লোকে বাসু হালদাৰক লগ ধৰিবলৈ নাহিল। কৌতূহলবশতঃ এইবাৰ তেওঁ কোঠাৰ পৰা ওলাল।\nবৰষুণ লাহে লাহে কমি আহিছে, গুৰি গুৰিকৈ আকাশৰ পৰা বৰষুণ পৰা আৰম্ভ হৈছে। হয়তো অলপ পিছতে বন্ধ হ'ব। কেইজনমান লোকে মৃতদেহৰ সাঙীখন মাটিত থৈ নিজেই চিতাৰ ওপৰত খৰি সজাবলৈ ধৰিছে। বাসু হালদাৰ কাষলৈ আহি সুধিলে - "আপোনালোকে কি কৰিছে?" মানুহখিনি উচপ খাই উঠিল। কোনোবা এজন আগবাঢ়ি আহি মাত লগালে - "আমি কোনো চণ্ডাল দেখা পোৱা নাই, সেয়েহে নিজে মৃতকক খৰি দিবলৈ যো-জা কৰিছোঁ।"\n: মৃতকৰ পঞ্জীয়ন? সেইটো কি?\nবাসু হালদাৰে উপস্থিত থকা সকলোৰে মুখবোৰ এবাৰ চালে কিন্তু কাকো চিনি নাপালে। এখন সৰু চহৰত ইমানবোৰ অচিনাকি লোক! বাসু হালদাৰে এবাৰ ঘূৰি সাঙীত পেলাই থোৱা মৃতদেহটোলৈ চালে। এগৰাকী যুবতীৰ মুখখন কেৱল দেখা গৈছে। সমস্ত শৰীৰ এখন ডাঠ কম্বলেৰে ঢাকি থোৱা।\n: কলেৰা। হঠাৎ, মাত্ৰ কেইঘণ্টা মানৰ ভিতৰতে! বেচেৰী!\nমানুহজনে খুব দুখৰ ভাৱ এটা দেখুৱাই উচুপি উঠিল আৰু তাৰ পিছত দহটকীয়া নোট দুখন আগুৱাই ক'লে - "এইখিনি লওকচোন, আকৌ বৰষুণ আহিব যেন লাগে। কামটো লৰালৰিকৈ শেষ কৰোঁ। "\nবাসু হালদাৰে মাত লগালে - "আৰে, চণ্ডাল নোহোৱাকৈ আপোনালোকে কেনেকৈ সৎকাৰ কৰিব? চিতা সজোৱা সহজ কথা নহয়।"\nবাসু হালদাৰে এইবাৰ গলগলীয়া মাতেৰে ক'লে - "চাওঁ, ডাক্তৰৰ চাৰ্টিফিকেট দেখুৱাওক।"\nকোনোবা এজনে মাত লগালে - "সেইখন বোধকৰো থাকি আহিল।"\nবাসু হালদাৰে এইবাৰ টানকৈ ক'লে - "থাকি আহিল? আপোনালোকে নাজানে নেকি মৃতকক সৎকাৰ কৰিবলৈ আহোঁতে ডাক্তৰৰ চাৰ্টিৰ্ফিকেটখন লগত আনিব লাগে বুলি? যাওক, চাৰ্টিফিকেটখন লৈ আহক।"\n: আপুনি এই বিশ টকা লওকচোন।\nমানুহজনে পকেটৰ পৰা কাগজ এখন উলিয়ালে; কিবা এটা কাগজখনত লিখা আছিল কিন্তু পানীত ভিজি একেবাৰেই পঢ়িব নোৱাৰা হৈ পৰিছিল।\n: এইখন কি? একোৱেই পঢ়িব নোৱাৰি।\n: তেনেকৈ ক'লে নহ'ব নহয়! ৰোগী কেনেকৈ মৰিল মই বহীত লিখিব লাগিব।\nমানুহজন এইবাৰ আগুৱাই আহি বাসু হালদাৰৰ হাতত দহটকীয়া দুখন গুজি দি ক'লে - "আপুনি কিয় সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে? বহীখনত কিবা এটা লিখি থওক।"\nবাসু হালদাৰে হাত দুখন আঁতৰাই আনি ক'লে - "এইবোৰ নচলিব।"\nবাসু হালদাৰৰ সন্মানত লাগিছে। তেওঁ এই শ্মশানৰ ঘাটবাবু। দুবেলা-দুমুঠি খাই-বৈ থাকিব পাৰিলেই যথেষ্ট। তেওঁ টকা-পইচা পৰোৱা নকৰে। এতিয়া আকৌ তেওঁক ঘোচ খুৱাবলৈ আহে!\nবাসু হালদাৰে তলমুৱা হৈ মৰাশৰ ওপৰৰ পৰা কম্বলখন টান মাৰি উঠাই দিলে। লগে লগে তেওঁ আতঙ্কত চিঞৰ মাৰি উঠিল।\nদৃশ্যটো দেখি বাসু হালদাৰে সাংঘাতিকভাৱে ভয় খালে; মূৰত হাত থৈ তেওঁ মাটিত বহি পৰিল। তেওঁৰ ভাব হ'ল যেন তেওঁকো এতিয়া মানুহবোৰে ৰেপি ৰেপি কাটিব! বাসু হালদাৰে কোনোবাই তেওঁক মাৰে বুলি অলপ সময় অপেক্ষা কৰি ৰ'ল, তাৰ পিছত লাহে লাহে মুখৰ পৰা হাত আঁতৰালে। চাৰিওফালে এবাৰ মূৰ ঘূৰাই চালে। নাই, তাত কোনো মানুহ নাই -সকলোবোৰ দৌৰি পলাল।\nএই মুহূৰ্তত বাসু হালদাৰৰ দৌৰি পলাই যাবলৈ মন গ'ল। যদি সকলো চিনাকি মানুহৰ জগতখনৰ পৰা পলাই সাৰিব পাৰিলেহেঁতেন! কিন্তু এই বোকা-পানী, বৰষুণত লেঙেৰা ভৰিখনেৰে তেওঁ কিমান দূৰনো যাব পাৰিব আৰু পলাবনো ক'লৈ? তদুপৰি তেওঁ পলাবনো কিয়? তেওঁতো একো দোষ কৰা নাই। এই প্ৰধানজনো এই সময়ত থকাহেঁতেন!\nবাসু হালদাৰৰ আশু কৰ্তব্য হ'ল পুলিচক খবৰ দিয়া। হত্যাকাণ্ডৰ মৃতদেহ আনি শ্মশানত পেলাই থৈ গৈছে, পুলিচেই ইয়াৰ দায়িত্ব লওক। কিন্তু থানা ইয়াৰ পৰা তিনি মাইল দূৰৈত। এই দুৰ্যোগৰ নিশা তিনিমাইল খোজ কাঢ়ি যাব কেনেকৈ? আধা মাইল খোজ কাঢ়ি গলে কেষ্টপুৰ চাৰিআলিত ৰিক্সা পোৱা যায় কিন্তু এই গভীৰ নিশা কোন ৰিক্সাৱালাক পোৱা যাব? কি কৰা যায় এতিয়া? ভয় আৰু ভাৱনাত বাসু হালদাৰ ঠকঠককৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে।\nমৃতদেহটোৰ পিনে বাসু হালদাৰে আৰু এবাৰ ঘূৰি চালে। মুখখন চালে একো ধৰিব নোৱাৰি। এগৰাকী সুন্দৰী যুবতীৰ মুখ যেন এবাৰ মাতিলেই তাই উঠি বহিব। এতিয়া মৰাশটো তাতে পেলাই থৈ পুলিচ থানালৈ যোৱাৰ প্ৰশ্ন নুঠে। কুকুৰে যদি শটো টানি লৈ যায় অন্য সমস্যাৰহে সৃষ্টি হ'ব। যিবোৰ মানুহে শটো আনিছিল গোটেইবোৰ তেওঁৰ অচিনাকি গতিকে পুলিচক একো সন্ধান দিব নোৱাৰে। অইন কোনোবা ঠাইৰ পৰাহে হত্যাকাণ্ডত মৰা শটো লৈ আনিছে।\nবাসু হালদাৰে ছোৱালীজনীৰ গালত আকৌ এবাৰ হাত থ'লে। কি কোমল স্পৰ্শ! কিমান সময়ৰ আগতে বা তাই মৰিছে কোনে জানে? ইমান সময় বৰষুণত ভিজি আছে যদিও শৰীৰ এতিয়াও বৰ চেঁচা পৰা নাই। ভাব হয় তাই যেন এতিয়াও বাছি আছে! বাসু হালদাৰে ছোৱালীজনীৰ গালত টুকুৰিয়াই দিলে - "উঠাছোন, উঠা! বহুত সময় শুলা!"\nবাসু হালদাৰে হাঁহি এটা মাৰিলে। ই কি সম্ভৱ? ছোৱালীজনীৰ শৰীৰত অতি কমেও ১৫-২০টা মান ছুৰিকাঘাতৰ চিন; অকল হত্যাই নহয় কোনোবাই যেন প্ৰতিহিংসা নিবলৈ তাইৰ সুন্দৰ শৰীৰটো ছিন্ন-ভিন্ন কৰি পেলাইছে। কিছু সময় মৃতদেহৰ সাঙীখনৰ কাষত বহাৰ পাছত বাসু হালদাৰ ছোৱালীজনীৰ প্ৰেমত পৰিল। তেওঁৰ নিঃসঙ্গ জীৱনত এওঁৱেই যেন একমাত্ৰ নাৰী যিগৰাকীয়ে গালত হাত দিয়াৰ পাছতো একো প্ৰতিবাদ কৰা নাই। যদি তাইক চুমা এটা খোৱা যায়? চুমা এটা খালে তাইৰ খং উঠিব নেকি?\nছোৱালীজনীক চুমা এটা খোৱাৰ প্ৰবল ইচ্ছাত বাসু হালদাৰ উতলা হৈ উঠিল। তেওঁ আৰু নিজকে চম্ভালি ৰাখিব নোৱাৰিলে। মুখখন আগুৱাই নি ছোৱালীজনীৰ শীতল ৰক্তহীন ওঁঠত নিজৰ ওঁঠযোৰ ৰাখিলে।\nতেতিয়াই মৃত যুৱতী গৰাকীয়ে ফুচফুচাই কৈ উঠিল - "মোৰ নাম অঞ্জলি সৰকাৰ। সোণাবাড়ি গাঁৱৰ ৰতন নাগে মোক হত্যা কৰিছে। তুমি এবাৰ চাবাচোন....!"\nপিছদিনা দুপৰীয়াহে বাসু হালদাৰৰ সংজ্ঞা উভতি আহিল। জ্ঞান উভতি অহাৰ পিছতো তেওঁ অনবৰত চিঞৰি আছিল - "ৰতন নাগ! সোণাবাড়ি গাঁৱৰ ৰতন নাগ!" পুলিচে ৰতন নাগক গ্ৰেপ্তাৰ কৰি ভালকৈ জেৰা কৰোঁতে দোষীয়ে হত্যাকাণ্ডৰ কথা স্বীকাৰ কৰে। পুলিচে ৰতন নাগৰ পৰা স্বীকাৰোক্তি লাভ কৰাৰ কিছু দিনৰ পিছত বাসু হালদাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে আৰোগ্য হ'ল।
