বিস্ময়ৰ পৰা বাস্তৱলৈ ৰাভা\nby পাৰ্থ প্ৰতিম বৰকটকী\nউষ্ণ হৃদয়বৃত্তি, অসাধাৰণ ব্যক্তিত্ব, অতুলনীয় প্ৰতিভা আৰু কল্পনাতীত ত্যাগেৰে অসমীয়া জনজীৱনৰ বাবে বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা আজিও এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন হৈ আছে। সাম্প্ৰতিক কালৰ সামাজিক দৃশ্যপটে প্ৰতিটো পলতে চিঞৰি চিঞৰি ক'ব খোজে -  বিষ্ণু ৰাভা এতিয়া খুবেই প্ৰাসংগিক। এই অতীব প্ৰাসংগিকতা থকা সত্ত্বেও চৰম ত্যাগেৰে হালোৱা, হজুৱা, সৰ্বহাৰাৰ বাবে নিজকে বিলীন কৰি দিয়া এই মহান শিল্পীগৰাকীৰ আজিকোপতি প্ৰকৃত মূল্যায়ন কৰা নহ'ল। জাতিটোৰ বাবে ইয়াতকৈ পৰিতাপৰ কথা অন্য কি হ'ব পাৰে? ধৰ্মীয় অসহিষ্ণুতা, ৰাজনৈতিক কূটিলতা, অৰ্থনৈতিক শোষণ, জাতিগত আৰু ভৌগোলিক অৱস্থিতিগত বিভেদ তথা সাংস্কৃতিক অৱক্ষয়ে বৰ্তমান অসমীয়া জাতিৰ মেৰুদণ্ডত মাধমাৰ শোধাই তাক কোঙা কৰি পেলাইছে।\nশংকৰৰ সপোন, ৰাভাৰ ত্যাগ যেন এতিয়া কাল-গহ্বৰত সোমাই হেৰাই গৈছে। শংকৰৰ সপোন থান-বান হ'বলৈ দিব নোৱাৰি। ৰাভাৰ ত্যাগ পাহৰিব নোৱাৰি। ভূপেনদাই সৌ তেতিয়াই কৰা এটি প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি আকৌ এবাৰ ৰাভাৰ জীৱনলৈ ভুমুকিয়াই চাব বিচাৰিছোঁ -  "এতিয়া বিষ্ণু ৰাভাক সোঁ-শৰীৰে আমি ৰাইজৰ মুখলৈ আনি দিব নোৱাৰোঁ। কোনেও নোৱাৰে। কিন্তু যি বিষ্ণু ৰাভা জীৱিত কালতে এটি institution বা সংস্থা হৈ গৈছিল সেই চিৰজীৱন্ত ভাবমূৰ্তিক জানো আজিৰচাম ডেকা-গাভৰুৰ মাজত জীয়াই ৰাখিব নালাগে?"\nবৃহত্তৰ অসমীয়া জাতিৰ স্বপ্নদ্ৰষ্টা এইজনা মনীষীৰ প্ৰতিভাৰ বিকাশ আৰু প্ৰকাশৰ ধাৰা তেওঁৰ জীৱনকালত কোনো সময়তে স্তব্ধ হোৱা নাছিল। ১৯০৯ চনৰ ৩১ জানুৱাৰি বৃহস্পতিবাৰৰপৰা ১৯৬৯ চনৰ ২০ জুন শুক্ৰবাৰলৈ সেয়া আছিল এক শব্দাতীত অভিজ্ঞতালব্ধ ৰোমাঞ্চেৰে ভৰপূৰ ষাঠি বছৰীয়া পৰিক্ৰমা। বিখ্যাত নাট্য পৰিচালক কালাচাঁদ বাবুৰ পৰিচালনাত ঢাকাৰ এক নাট্য মঞ্চত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ পোৱাৰপৰাই আৰম্ভ হৈছিল সেই অপ্ৰতিৰোধ্য যাত্ৰা। একাধাৰে গীত, নৃত্য, অভিনয়, পৰিচালনা আদিৰে বহুবিদ্যা-পাৰদৰ্শী তেওঁৰ দৰে ব্যক্তিত্ব খুবেই বিৰল।\nৰাভাৰ সংস্পৰ্শত সকলো উজ্জীৱিত হৈ উঠিছিল। তেওঁ য'লৈকে গৈছিল ত'তেই কলা-ক্ৰীড়া-সংস্কৃতিয়ে প্ৰাণ পাই উঠিছিল। সুন্দৰৰ সাধক বিষ্ণু ৰাভা কলেজীয়া জীৱনৰ আৰম্ভণিৰেপৰা ব্ৰিটিছ শাসন আৰু ৰক্ষণশীল সমাজব্যৱস্থাৰ প্ৰতি বীতশ্ৰদ্ধ হৈ পৰিছিল। বংকিম চন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়, শৰৎ চন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়, নজৰুল ইছলাম আদিৰ ৰচনাৰে প্ৰভাৱিত ৰাভা হৈ পৰিছিল ইংৰাজ চৰকাৰৰ দুৰ্ঘোৰ বিৰোধী। সেই বিদ্ৰোহানলৰ এক তীব্ৰ প্ৰতিফলন ঘটিছিল ৰাভা ভিক্ট'ৰিয়া কলেজৰ ছাত্ৰ হৈ থকা সময়ত। ব্ৰিটিছ জেনেৰেল হকিঞ্চ আৰু দেৱান নলিনী ৰঞ্জন খাস্তগীৰ বিৰুদ্ধে । প্ৰতিবাদী ৰাভাই প্ৰাচীৰ চিত্ৰ আঁকি লিখিছিল - \nবিষ্ণু ৰাভাৰ বহুমুখী প্ৰতিভা বিকাশৰ মূলতেই আছিল কিজানি শংকৰদেৱৰ জীৱনাদৰ্শ। শংকৰদেৱৰ সংঘাতপূৰ্ণ জীৱনৰ লগত ৰাভাৰ জীৱনৰ বহুখিনি সাদৃশ্য দেখিবলৈ পোৱা যায়। শংকৰদেৱৰ বিপুল সাংগঠনিক ক্ষমতা, বৈপ্লৱিক সমাজ সংস্কাৰ, সাংস্কৃতিক কৰ্মৰাজি আৰু গতিশীলতাই ৰাভাক বাৰুকৈয়ে প্ৰভাৱিত কৰিছিল আৰু ৰাভাৰ অন্তৰত আছিল শংকৰদেৱৰ প্ৰতি অপৰিসীম শ্ৰদ্ধা। সেয়েহে তেওঁ শংকৰদেৱৰ কথা শ্ৰদ্ধাৰে লিখিছিল -  "শংকৰ নাথাকিলে অসমীয়াৰ একোকে নাথাকে। এনে যি শংকৰদেৱ, তেৰাই কিনো নাজানিছিল, কিনো নিদিছিল আৰু কিনো নিলিখিছিল। অসমীয়াক তেৰাই সকলো দি গৈছিল।"\nশংকৰৰ সপোন দিঠক কৰাৰ সপোন ৰচি ধৰ্ম-জাতি-বৰ্ণ ভেদ সমাজৰপৰা নিলগত ৰখাৰ প্ৰয়াসেৰে ৰাভাই লিখিছিল -  "মুছলমান সংস্কৃতিয়েও অসমীয়াক গঢ় দিলে অজ্ঞানে, অজ্ঞাতে।...আজান ফকীৰ আৰু চৈয়দ ফকীৰৰ গীত, নাম, পদে অসমীয়াৰ প্ৰাণতো স্পন্দন জগালে। পুৰণিগুদামৰ আদি নগাঁৱৰ মুছলমানসকলে এক ধৰ্মৰ বাহিৰে বিয়াই-সবাহে, সভাই-সমাজে অসমৰ অসমীয়াৰ বুকুৰ মাজত হিয়াৰ অভ্যন্তৰত ঠাই পালে। খাম্তি-ফাকিয়ালৰ মাজত শ্বন্ বৌদ্ধ-কৃষ্টি চলিল। বিহাৰ, উৰিষ্যা, মাদ্ৰাজ, ছোটনাগপুৰৰ বনুৱা, হজুৱা, হালোৱাসকলে ইয়াত অসমত বসতি কৰিলে।"\nষোড়শ শতিকাত শংকৰদেৱক কেন্দ্ৰ কৰি সৃষ্টি হোৱা জাগৰণৰ আধ্যাত্মিক তাৎপৰ্যৰ তন্ময়তাই শংকৰী আদৰ্শৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশবোৰ কুৰি শতিকাৰ তৃতীয় দশকলৈকে উপেক্ষিত কৰি ৰাখিছিল। শংকৰদেৱৰ ধৰ্মীয় ভাবাদৰ্শতকৈ তেওঁৰ সাংস্কৃতিক ভাবাদৰ্শই ৰাভাক বেছি আকৰ্ষিত আৰু প্ৰভাৱিত কৰিছিল। সমাজ সংস্কাৰৰ বাবে ৰাভাই বিপ্লৱৰ পথত বিশ্বাস ৰাখিছিল। আৰু ৰাভাই শংকৰদেৱক সেই বিপ্লৱৰ আদৰ্শৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচাৰিছিল। আধ্যাত্মিক মোহগ্ৰস্ততাৰপৰা মুক্ত হৈ শংকৰদেৱক এই দৃষ্টিৰে চোৱা ৰাভা কিজানি প্ৰথম ব্যক্তি।\nবহুখিনি দিশৰ মাজৰপৰা ৰাভাৰ ইতিহাস-সচেতনতাৰ দিশটো বিশেষভাৱে মন কৰিবলগীয়া। ৰাভাই কৈছিল - "অসমৰ ভেটি এটা বিৰাট নাট মঞ্চ, নাট -  অসম বুৰঞ্জী ।" তেতিয়াৰ প্ৰচলিত ৰক্ষণশীল ইতিহাস চৰ্চাৰ প্ৰতি থকা বিৰাগ তেওঁ মুকলিকৈয়ে প্ৰকাশ কৰিছিল এইদৰে - "কামৰূপ অনুসন্ধান সমিতিৰ মিউজিয়াম দেখিলে গৌৰৱত অসমীয়াৰ বুকু ফুলি উঠে। কিন্তু মোৰ মতে সেই সংগ্ৰহ আৰু অনুসন্ধান এতিয়াও কেঁচুৱা অৱস্থাতেই আছে। তাৰ অনুসন্ধান আৰু প্ৰকাশ দেখিলে মনত হয় যেন সিবিলাক অতি মৃদু গতিতহে চলিছে। তাৰ বাবে আমি সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা আদি কৰি অসমৰ আন আন প্ৰত্নতত্ত্ববিদ পণ্ডিতসকলক অনুৰোধ কৰোঁ যেন তেওঁলোকে নানান শাখা হাতত লৈ বিজ্ঞানমতে অনুসন্ধান বিশ্লেষণ কৰি অসমৰ গূঢ়তত্ত্ব আৰু কাহিনী অসমীয়াৰ চকুৰ আগত সোনকালে মেলে। পুৰণি বস্তুৰে যেন নতুন সংস্কৰণ কৰি প্ৰকাশ নকৰে।\nঅসমৰ গৌৰৱ সুপণ্ডিত ড° বাণীকান্ত কাকতি ডাঙৰীয়ালৈও আমাৰ একান্ত মিনতি যেন তেখেতে কেৱল পুথিগত বিদ্যাৰে বিশ্লেষণ কৰি পুথি নিলিখি প্ৰত্যেক জাতিৰ মানুহৰ লগত বেলেগ বেলেগ ভাষাত কথা পাতি নিজ অভিজ্ঞতাৰে পুথি লিখে। নহ'লে অতি কষ্টৰে লিখা তেখেতৰ পুথিৰ বহুতো ভুল থাকিবৰ সম্ভাৱনা থাকে। যি কি নহওক কামৰূপ অনুসন্ধান সমিতিৰ ঘৰটোৰ বাহিৰেও গোটেই অসমখনেই এটা বিৰাট মিউজিয়াম।" ৰাভাই তেতিয়াই (১৯৪৫ চনতে) গণমুখী ধাৰাৰ ইতিহাস চৰ্চাৰ কথা কৈছিল, যেতিয়া ভাৰতৰ ক'তোৱেই সেই ধাৰাৰ ইতিহাস চৰ্চা আৰম্ভ হোৱা নাছিল। কোনো আনুষ্ঠানিক ইতিহাসবিদ নহৈও ৰাভাই ড° বাণীকান্ত কাকতি, ড° সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞাৰ দৰে সৰ্বজনবিদিত পণ্ডিতক সমালোচনা কৰাৰ সাহস কৰিব পাৰিছিল। ইয়াৰপৰাই অনুমান কৰিব পাৰি, ইতিহাস চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰত ৰাভাৰ ক্ষেত্ৰভিত্তিক অভিজ্ঞতা কিমান গভীৰ আছিল।\nমহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত চলা স্বাধীনতা আন্দোলনত ৰাভাই সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু স্বাধীনতাৰ পিছত তেতিয়াৰ চৰকাৰৰ কাম-কাজবোৰ দেখি চৰকাৰৰ চৰিত্ৰৰ প্ৰতি তেওঁ সন্দিহান হৈ পৰিছিল। তেতিয়াৰ নেতা, পালি-নেতা, ধনী-জমিদাৰ, সুবিধাবাদী দালাল আদিৰ কৰ্মৰাজি, তেওঁলোকৰ চৰকাৰৰ লগত থকা মিতিৰালি আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান ৰূপত আগতকৈও অধিক বেয়া অৱস্থাৰ পিনে ঢাল খোৱা দুখীয়া-নিছলা, হালোৱা-হজুৱাৰ দুখ-দুৰ্দশাই ৰাভাক আকাংক্ষিতভাৱেই তেতিয়াৰ শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি বীতশ্ৰদ্ধ কৰি তুলিলে। সেই স্বাধীনতাত অসন্তুষ্ট হোৱা ৰাভাই ক'লে - এই স্বাধীনতা ভুৱা স্বাধীনতা । কাজেই, ৰাভাক দেশদ্ৰোহী সাব্যস্ত কৰিবলৈ তেতিয়াৰ চৰকাৰখন উঠি-পৰি লাগিল। হোৱাই-নোহোৱাই অনেক মোকৰ্দমা জাপি দি ৰাভাক জে'লত ভৰাই ৰাখিলে।\nভাৰত-চীন সংঘাতৰ সময়ত হেনো ৰাভাক চৰকাৰী বাহিনীয়ে পঘাৰে বান্ধি লৈ গৈছিল। কাৰণ আছিল ৰাভাৰ সাম্যবাদী আদৰ্শৰ ওপৰত থকা বিশ্বাস আৰু তাৰ মুকলি প্ৰকাশ। সাম্যবাদী হ'লেই যেন চীনৰ মিতিৰ - ভাৰতৰ ঘৰ-বিভীষণ! সাম্যবাদৰ প্ৰতি ৰাভা এদিনতে আকৃষ্ট হোৱা নাছিল। চঞ্চল চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্যৰ বাবে ৰাভাৰ জীৱনাদৰ্শৰ কথা বহুজনে সমালোচনা কৰে। এই ক্ষেত্ৰত সমালোচনাৰ কিছু থল একেবাৰে নথকাও নহয়। কিন্তু সাম্যবাদী আদৰ্শৰ ক্ষেত্ৰত ৰাভা তেওঁৰ জীৱনৰ শেষ মুহূৰ্তলৈকে অটল হৈ আছিল। বিস্তৰ অধ্যয়নেৰে নহয়; কৃষক, বনুৱা, দুখীয়া, হালোৱা, হজুৱা, শ্ৰমিকৰ মাজত দিন-ৰাতি একাকাৰ কৰি ঘূৰি-ফুৰি তেওঁলোকৰ দুখ-কষ্টৰ লগত একাত্ম হৈ ৰাভা অভিজ্ঞতালব্ধ সাম্যবাদী হৈছিল।\nৰাভাৰ সাম্যবাদী স্থিতিক বহুতেই সন্দেহৰ আৱৰ্তত ৰাখে। ইয়াৰ কাৰণ, ৰাভাৰ দৰে এজন সৃষ্টিশীল ব্যক্তিয়ে মাৰ্ক্সবাদৰ ওপৰত একোকে লিখি যোৱা নাই। এতিয়া প্ৰশ্ন হ'ল, কোনোবাই মাৰ্ক্সবাদৰ ওপৰত তাত্ত্বিক কিতাপ নিলিখিলে বা নপঢ়িলে তেওঁ সাম্যবাদী হ'ব নোৱাৰে বুলি প্ৰমাণ কৰিব বিচৰাটো কিমান দূৰ যুক্তিসংগত হ'ব? এনেকুৱা চৰ্চা-সমালোচনাৰ বিপৰীতে ৰাভাৰ এখন চিঠিৰ কিয়দংশই ৰাভাৰ সাম্যবাদী সত্তাক স্পষ্টৰূপে প্ৰকট কৰিবলৈ যথেষ্ট হ'ব -"১৯৪৫ চনৰপৰা ৰাইজৰ মাজত জঁপিয়াই পৰি বহু সভা-সমিতিৰ যোগে ৰাইজৰ প্ৰতি মোৰ কৃতজ্ঞতা যাচিছিলোঁ। তেতিয়াৰপৰাই ভাৰতৰ "বিপ্লৱী কমিউনিষ্ট দলৰ" লগত সংশ্লিষ্ট থাকি মাৰ্ক্সীয় দৰ্শন, মাৰ্ক্সীয় অৰ্থনীতি, দ্বন্দ্ববাদৰ লগত পৰিচিত হৈ আৰু লেনিনবাদৰ সম্যক জ্ঞানৰ উপলব্ধিৰে প্ৰকৃত কমিউনিষ্ট হোৱাৰ আশাত ৰাইজৰ হিয়াৰ আমঠু, ৰাইজৰ প্ৰাণৰ লগৰী আৰু ৰাইজৰ লগত একেলগে মিলিজুলি ৰাইজক মাৰ্ক্সীয় দৰ্শনৰ প্ৰতি উদ্বুদ্ধ কৰাৰ কাৰণে নিজৰ সকলো শক্তি নিয়োগ কৰোঁ ।..."\nউত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে অগাধ সম্পত্তিৰ গৰাকী হোৱা ৰাভা দুখীয়া, নিছলা, শোষিতসকলৰ মাজে-মাজে ঘূৰি ফুৰিছিল। ৰাভাই কৈছিল আৰু বিশ্বাস কৰিছিল - নাঙল যাৰ মাটি তাৰ। চৰকাৰী চাকৰি পাইও শোষক চৰকাৰৰ তলত চাকৰি কৰা নাছিল। দ্বিতীয়া পত্নী নিৰুপমা দেৱীৰ লগত এটি জুপুৰি ঘৰত ভালদৰে খাবলৈ সামগ্ৰী নোহোৱাকৈ দিন পাৰ কৰিছিল। আনকি সেই পত্নীয়ে নিজৰ ব্যৱহৃত শাৰী ৰাভাৰ বাবে ধূতিৰূপে চিলাই দিব লগা হৈছিল। আৰু ৰাভাই প্ৰসন্নচিত্তে সেই ধূতি পিন্ধি ঘূৰি ফুৰিছিল। এক আৰামদায়ক, মসৃণ জীৱন ত্যাগ কৰি সমাজৰ শোষিত, অৱদমিত শ্ৰেণীৰ মুক্তিৰ হকে হাবিয়ে-বনে, অনিদ্ৰা-অনাহাৰে ঘূৰি ফুৰা এই বিষ্ণু ৰাভা যদি প্ৰকৃত সাম্যবাদী নহয়, তেন্তে সাম্যবাদী কোন? আচলতে মাৰ্ক্সবাদৰ তাত্ত্বিক কথাবোৰ তেওঁ তাত্ত্বিক ভাষাৰে নিলিখি সাধাৰণ মানুহৰ মুখৰ ভাষাৰে লিখিছিল। 'মুনাফাখোৰ পুঁজিপতি' শব্দটোৰ সলনি 'তেজপিয়া কুবেৰ' বুলিলে মানুহে বুজাত নিশ্চয় সুবিধা পাইছিল।\nকিছু দিনৰ আগৰ এক ঘটনা - বিশ্ববিশ্ৰুত সাহিত্যিক উমবাৰ্ট' এক'ই (Umberto Eco) সাহিত্যৰ ন'বেল বঁটা নাপালে। এই ঘটনাই পৃথিৱীৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক সাহিত্যপ্ৰেমী লোকক ব্যথিত কৰিলে। বহু চিন্তাশীল মনীষীয়ে ক'ব খোজে যে এক'ই ন'বেল বঁটা লাভ নকৰাৰ অন্তৰালত আছে এক'ৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক সাম্যবাদী আদৰ্শ। উল্লেখ বাহুল্য মাথোঁ, আমাৰ জনজাতীয় মহাপ্ৰতিভা বিষ্ণু ৰাভাৰ প্ৰকৃত মূল্যায়নৰ ক্ষেত্ৰতো চাগৈ তেনেকুৱাই হৈছিল আৰু হৈ আছে। ৰাভাৰ মৃত্যুৰ এটা দশকৰ পিছৰপৰাহে ৰাভাই অসমীয়া মূলসুঁতিৰ বৌদ্ধিক মহলত কিছু প্ৰাসংগিকতা লাভ কৰিলে। বিদেশী বিতাড়ন আন্দোলনৰ জাতীয়তাবাদী ধাৰাটোক অধিক সবল কৰাৰ লক্ষ্যৰে ৰাভাক জনজাতীয় আৰু অজনজাতীয় লোকসকলৰ মাজত সমন্বয় ঘটোৱাৰ বাবে এক যোগসূত্ৰৰূপে ব্যৱহাৰ কৰা হ'ল।\nইয়াৰদ্বাৰা ৰাভাৰ প্ৰকৃত মূল্যায়ন কৰা নহ'ল যদিও তেতিয়াৰ অৱহেলিত আৰু অৱদমিত জনজাতীয় লোকসমাজে বহুখিনি মূৰ দাঙি উঠিল। সেয়েহে ৰাজনৈতিক মেৰপাশত বান্ধ খোৱা সত্ত্বেও এই প্ৰয়াস প্ৰশংসনীয়। বহুতৰে বাবে, বিশেষকৈ ৰাভাৰ সহকৰ্মীসকলৰ বাবে ৰাভাক প্ৰদান কৰা 'কলাগুৰু' সন্মানৰ বিশ্বাসযোগ্যতা প্ৰশ্নাতীত নহয়। কোৱা হয়, কাশী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য ড° সৰ্বেপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনে বিষ্ণু ৰাভাক 'কলাগুৰু' আখ্যাৰে সন্মানিত কৰিছিল। কিন্তু এই বিষয়ে বিষ্ণু ৰাভাৰ ৰাজনৈতিক সতীৰ্থ, ৰাভাৰ জীৱনৰ উল্লেখযোগ্য দিশবোৰৰ গৱেষণামূলক আৰু বস্তুনিষ্ঠ আলোচক মোহনলাল মুখাৰ্জীয়ে লিখা কথা গুৰুত্বপূৰ্ণ।\nতেখেতে লিখিছে - "১৯৪৪ চনৰপৰা ৰাভাৰ মৃত্যুৰ আগলৈকে তেখেতৰ লগত ওতপ্ৰোতভাৱে সহযাত্ৰী হৈ বিভিন্ন পৰিবেশ, ঘাত-প্ৰতিঘাতৰ মাজেদি জড়িত থকাৰ সময়ত, আনকি কাৰাগাৰত একেলগে বহুদিন সুখ-দুখৰ সমভাগী হৈ বন্দী হৈ থকাৰ কালতো বিষ্ণু ৰাভাৰ মুখৰপৰা কাশী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য ড° সৰ্বেপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনে ৰাভাক 'কলাগুৰু' আখ্যাৰে ভূষিত কৰা বা প্ৰশংসাবাণীৰে সন্মানিত কৰাৰ কথা কোনোদিনে শুনা নাছিলোঁ বা তেনেবিধৰ মানপত্ৰ প্ৰদান কৰাৰ বিষয়েও কম্ৰেড ৰাভাই আমাক কেতিয়াও কোৱা নাছিল। এই বিষয়ে আটাইতকৈ কৌতূহলৰ প্ৰশ্ন হৈছে যে বিষ্ণু ৰাভাৰ জীৱন কালত কেতিয়াও এই কথা শুনা নাছিলোঁ, বিশেষকৈ ড° ৰাধাকৃষ্ণনৰ জীৱদ্দশাতেও ৰাভাক 'কলাগুৰু' সন্মানেৰে ভূষিত কৰাৰ কথা কেতিয়াও জনা নাছিলোঁ। কম্ৰেড ৰাভাই ১৯৬৯ চনত অসম বিধান সভাত সদস্য নিৰ্বাচিত হোৱাৰ সময়ত বা পিছতো কোনোদিনেই এই প্ৰশ্ন উঠা নাছিল, বা সেই উপাধিৰে ৰাভাক সম্বোধনো কৰা হোৱা নাছিল । ১৯৪৫ চনত কামাখ্যা পাহাৰৰ তলৰ শ্ৰীমতী নিৰুপমা দেৱীৰ জুপুৰি ঘৰত থকাৰ সময়ত আমাৰকেইজনৰ আগত কম্ৰেড ৰাভাই কৈছিল যে কাশী বিশ্ববিদ্যালয়ত নৃত্য-কলা প্ৰদৰ্শনত পাৰদৰ্শিতাৰ সন্মানত এটি ৰূপৰ পদক পুৰস্কাৰ স্বৰূপে লাভ কৰিছিল ।...বনবাসী জীৱনত ৰাভাই অৰবিন্দ ঘোষক কৈছিল - বেনাৰসত ৰাভাৰ নৃত্য দেখি নৃত্যশিল্পী উদয়শংকৰে ৰাভাৰ ভূয়সী প্ৰশংসা কৰিছিল। কিন্তু ড° সৰ্বেপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনে ৰাভাক কলাগুৰু আখ্যাৰে ভূষিত কৰাৰ কথা কোৱা নাছিল।"\nৰাভাক প্ৰদান কৰা কলাগুৰু সন্মানৰ ওপৰত প্ৰশ্ন কৰিও মোহনলাল মুখাৰ্জীয়ে লিখিছে - "কোনে বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাক 'কলাগুৰু' সন্মানৰে ভূষিত কৰিলে বা কোনো সাহিত্যিকমণ্ডলী বা শিল্পী সংঘই ৰাভাক 'কলাগুৰু' আখ্যাৰে ভূষিত কৰিছে নে নাই, এই কথাটো খাটাংকৈ সাব্যস্ত নহ'লেও এই কথাটো কোনেও নুই কৰিব নোৱাৰে যে অসমৰ কোনো এজন ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰত ৰাভাৰ দৰে ইমান বহুমুখী গুণাৱলী বা প্ৰতিভাৰ সমাৱেশ স্ফুৰিত হোৱাৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰা নাযায়। কোনো এটি বিশেষ বিষয়ত ৰাভাতকৈ অধিক উৎকৰ্ষ প্ৰদৰ্শন কৰাৰ ব্যক্তি-মেধা অসমত নোহোৱা নহয়। কিন্তু ৰাভাৰ দৰে বহুবিদ্যাত পাৰদৰ্শিতাৰ দীপ্তি প্ৰকাশ কৰিব পৰা কোনো ব্যক্তিয়েই ৰাভাৰ বিকল্প হ'ব পৰা নাই।" সন্দেহৰ এনেকুৱা অৱকাশে কলা-সংস্কৃতিৰ ধ্বজাবাহক ৰাভাক 'কলাগুৰু' আখ্যাৰে সৰ্বব্যাপ্ত কৰি তেওঁৰ বিপ্লৱী ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক আদৰ্শক জনমানসত অৱদমিত কৰি ৰখাৰ বাবে ৰক্ষণশীল সুবিধাবাদী চক্ৰই কৰা এক সুচতুৰ কৌশল বুলি ভবাৰ থল দিয়ে ।\n• হুঁচিয়াৰ ! হুঁচিয়াৰ !!\nহুঁচিয়াৰ ! হুঁচিয়াৰ !!..."\nপ্ৰেমিক ৰাভাৰ মনত প্ৰেমিকাক কিহৰে সজাব তাক লৈ কি হাহাকাৰ! - \nকপৌ ফুলে শুৱাব..." - ৰাভাৰ এই গানটো বিশেষভাৱে মনকৰিবলগীয়া। গানটোত নাৰীগৰাকীৰ কোনো দৈহিক বৰ্ণনা নাই। নাই কোনো ধুনীয়া হোৱা/নোহোৱাৰ সংজ্ঞা। মাথো আছে প্ৰেমিকে প্ৰেমিকাক কিদৰে ধুনীয়া কৰি তুলিব তাৰ হাবিয়াস।\nভূপেন হাজৰিকাই কৈছিল-"ৰাভা এটি বিশেষ জাতিৰ বা বিশেষ গোষ্ঠীৰ লোক নাছিল। এই মৃত্যুঞ্জয়ী শিল্পীগৰাকী আছিল বিশাল ব্রহ্মপুত্র সদৃশ"। সমাজখনক আত্মকেন্দ্ৰিকতা আৰু অৰ্থ-সৰ্বস্বতাই গ্ৰাস কৰাৰ এই ঘোৰ সংকটকালত বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা খুবেই প্ৰাসংগিক। আমি বিচাৰিম, ৰাভাৰ সঠিক মূল্যায়নৰ বাট নিৰ্ণয় হওক। মতাদৰ্শৰ ভিত্তিত ৰাভাক লৈ বৌদ্ধিক সমাজখনত চলি থকা টনা-আঁজোৰাবোৰৰ সমাপ্তি হওক। ৰাভাৰ ত্যাগ আৰু কৰ্মৰাজিৰ সৰ্বত্র চৰ্চা হওক। বিষ্ণুৰাভাৰ সেই বৃহত্তৰ সপোন পূৰ্ণ হওক। বিশ্বৰ ছন্দে ছন্দে, মহানন্দে, আনন্দে সমাজখন নাচি উঠক...।\n(ৰাভা দিৱস উপলক্ষে পুনঃ মুদ্ৰিত)
