কৃষ্ণ (সংস্কৃতঃ कृष्ण; ইংৰাজীঃ Krishna) হিন্দু ধৰ্মৰ এজন আৰাধ্য দেৱতা। কৃষ্ণৰ আক্ষৰিক অৰ্থ "আন্ধাৰ, ক'লা, ঘন নীলা"।[1] এই ধৰ্মৰ বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ে বিভিন্ন দৃষ্টিকোণেৰে কৃষ্ণৰ পূজা কৰে। একাধিক বৈষ্ণৱ সম্প্ৰদায়ত তেওঁক বিষ্ণুৰ অষ্টম অৱতাৰ ৰূপে গণ্য কৰা হয়; অন্যহাতে কৃষ্ণ ধৰ্মৰ অন্যান্য সম্প্ৰদায়সমূহত তেওঁক 'স্বয়ং ভগবান' বা সৰ্বোচ্চ ঈশ্বৰৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়। তেখেতক হিন্দুধৰ্মৰ এখন ধৰ্মগ্ৰন্থ ভাগৱৎ গীতাৰ প্ৰৱৰ্তক বুলিও জনা যায়। বৈষ্ণৱ ধৰ্মবিশ্বাস অনুসৰি শ্ৰীকৃষ্ণক স্বয়ং ভগৱান অথবা সৰ্বোচ্চ ঈশ্বৰৰ মৰ্যাদা দিয়াও হয়। মহাভাৰত কাব্যত তেখেতে কূটনীতিজ্ঞ হিচাবে পাণ্ডৱ পক্ষত এক মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছে।
ভাগৱত পুৰাণত কৃষ্ণক প্ৰায়েই বাঁহী-বাদনৰত এক কিশোৰৰ ৰূপত বৰ্ণনা কৰা হৈছে।[2] আকৌ ভগবদ গীতাত তেওঁক এজন পথপ্ৰদৰ্শক আৰু সহায়ক তৰুণ ৰাজপুত্ৰৰ ৰূপত।[3] হিন্দু দৰ্শন আৰু ধৰ্মতাত্ত্বিক ঐতিহ্যত কৃষ্ণ-সংক্ৰান্ত উপাখ্যানসমূহৰ পৰিধি বহুদূৰলৈ বিস্তৃত।[4] তেওঁক কল্পনা কৰা হয় বিভিন্ন ৰূপতঃ কেতিয়াবা শিশুদেৱতা, কেতিয়াবা হাঁহি-ধেমালি-কৌতুকপ্ৰিয়, কেতিয়াবা আদৰ্শ প্ৰেমিক, কেতিয়াবা দিব্য নায়ক, আকৌ কেতিয়াবা সৰ্বোচ্চ ঈশ্বৰৰ ৰূপত।[5] কৃষ্ণ-সংক্ৰান্ত উপাখ্যানসমূহ মূলতঃ লিখিত আছে মহাভাৰত, হৰিবংশ, ভাগৱত পুৰাণ আৰু বিষ্ণু পুৰাণ গ্ৰন্থত।
চতুৰ্থ খ্ৰীষ্টপূৰ্বাব্দৰ পৰাই 'বাসুদেৱ', 'বালকৃষ্ণ' আৰু 'গোপাল' প্ৰভৃতি কৃষ্ণৰ নানা ৰূপৰ পূজাকাৰী বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ অস্তিত্বৰ কথা জনা যায়। খ্ৰীষ্টিয় নৱম শতাব্দীতেই দক্ষিণ ভাৰতত কৃষ্ণভক্তিৰ আন্দোলন বিয়পি পৰে। উত্তৰ ভাৰতত কৃষ্ণধৰ্মৰ সম্প্ৰদায়সমূহ সুপ্ৰতিষ্ঠিত হয় প্ৰায় একাদশ শতাব্দীত। দশম শতাব্দীৰ পৰাই ভক্তি আন্দোলনৰ ক্ৰমবিস্তাৰৰ ফলত কৃষ্ণ শিল্পকলাৰ এক মুখ্য বিষয় হৈ উঠে। উৰিষ্যাত জগন্নাথ, মহাৰাষ্ট্ৰত বিঠোবা, ৰাজস্থানত শ্ৰীনাথজি প্ৰভৃতি কৃষ্ণৰ ৰূপসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি আঞ্চলিক ভক্তি-সংস্কৃতিয়ে বিকাশলাভ কৰে।
সংস্কৃতত 'কৃষ্ণ' শব্দটিৰ অৰ্থ 'কলা', 'গাঢ়' বা 'গাঢ়-নীলা'।[6] কৃষ্ণাংগ ব্যক্তিক বুজাবলৈ এই শব্দটোৰ ব্যবহাৰ হয়। কৃষ্ণৰ মূৰ্তিসমূহত তেখেতৰ গাৰ ৰং সাধাৰণত কলা আৰু ছবিবোৰত নীলা দেখুওৱা হয়।
কৃষ্ণৰ মূৰ্তি আৰু ছবিসমূহ সহজেই চিনাক্ত কৰিব পাৰি। কৃষ্ণৰ অধিকাংশ মূৰ্তিতেই তেখেতৰ গাৰ ৰং কলা কৰি দেখুওৱা হয়; অন্যহাতে ছবিসমূহত প্ৰধানতঃ তেখেতৰ গাৰ ৰং গাঢ় নীলা হয়। তেখেতৰ ৰেছমী ধুতিখন সাধাৰণতে হালধীয়া ৰঙৰ আৰু মূৰৰ মুকুটত এটা ময়ূৰ পাখিয়ে শোভা পায়। কৃষ্ণৰ প্ৰচলিত মূৰ্তিসমূহত সাধাৰণতে তেওঁক বাঁহী বজায় থকা অৱস্থাত এক বালক বা যুৱকৰ বেশত দেখা যায়।[15][16] এই বেশত তেখেতৰ এটা ভৰি আনটো ভৰিৰ ওপৰত ঈষৎ বেঁকা অবস্থাত থাকে আৰু বাঁহীটো তেখেতৰ উঁঠত লগোৱা থাকে। তেওঁক বেৰি থাকে গৰুৰ দলে; এইয়া তেখেতৰ দিব্য গোপালক সত্তাৰ প্ৰতীক। কোনো কোনো চিত্ৰত তেওঁক গোপীৰে পৰিবেষ্টিত হৈ থকা অৱস্থাতো দেখা যায়।
মন্দিৰত পূজিত কৃষ্ণমূৰ্তিসমূহ প্ৰধানতঃ দণ্ডায়মান অৱস্থাৰ। কোনো কোনো ঠাইত কৃষ্ণ অকলে; আকৌ কোনো কোনো ঠাইত তেখেতৰ অন্যান্য সংগীসকলো তেখেতৰ লগত পূজিত হয়।[18] এওঁলোকৰ মাজত উল্লেখযোগ্য তেখেতৰ দাদা বলৰাম আৰু ভগ্নী সুভদ্ৰা অথবা তেখেতৰ প্ৰধানা মহিষী ৰুক্মিণী আৰু সত্যভামা।
কোনো কোনো ঠাইত শিশুৰ মূৰ্তি ৰূপতো পূজিত হয় কৃষ্ণ। এই মূৰ্তিত তেওঁক বগায় যোৱা, অথবা নৃত্যৰত অৱস্থাত, অথবা মাখন হাতত লৈ থকা অৱস্থাত দেখা যায়।[23][24] অঞ্চলভেদে কৃষ্ণৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ মূৰ্তি দেখা যায়। যেনে ওড়িশাত জগন্নাথ, মহাৰাষ্ট্ৰত বিঠোবা,[25] আৰু ৰাজস্থানত শ্ৰীনাথজি।
ভাৰতীয় মহাকাব্য মহাভাৰতত কৃষ্ণক বিষ্ণুৰ অৱতাৰৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই গ্ৰন্থই প্ৰাচীনতম গ্ৰন্থ য'ত ব্যক্তি কৃষ্ণৰ বিস্তাৰিত বিৱৰণ দিয়া হৈছে।[26] এই গ্ৰন্থৰ অনেক উপাখ্যানৰ কেন্দ্ৰীয় চৰিত্ৰ হ'ল কৃষ্ণ। ইয়াৰ ষষ্ঠ পৰ্বৰ ('ভীষ্ম পৰ্ব') ১৮টা অধ্যায়ে 'ভগবদ গীতা' নামেৰে পৃথক ধৰ্মগ্ৰন্থৰ মৰ্যাদা পাইছে। কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰত যোদ্ধা অৰ্জুনক প্ৰদান কৰা কৃষ্ণৰ উপদেশাবাণীৰ সংকলনেই হ'ল 'ভগবদ গীতা'। মহাভাৰতত কৃষ্ণক পূৰ্ণবয়স্ক পুৰুষ ৰূপত দেখুওৱা হ'লেও, কোনো কোনো ঠাইত তেখেতৰ বাল্যলীলাৰো আভাস দিয়া হৈছে। মহাভাৰতৰ পৰৱৰ্তীকালীন পৰিশিষ্ট 'হৰিবংশ' গ্ৰন্থত কৃষ্ণৰ বাল্য আৰু কৈশোৰৰ বিস্তাৰিত বৰ্ণনা আছে।
তদুপৰি পুৰাণত কৃষ্ণৰ জীৱনকাহিনী বৰ্ণিত হৈছে বা তাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। 'ভাগৱত পুৰাণ' আৰু 'বিষ্ণু পুৰাণ' গ্ৰন্থদ্বয়ত কৃষ্ণৰ জীৱনৰ সৰ্বাপেক্ষা বিস্তাৰিত বৰ্ণনা পোৱা যায়। এই দুই পুৰাণত বৰ্ণিত ধৰ্মতত্ত্গ্ৰন্থ গৌড়ীয় বৈষ্ণৱ মতবাদসমূহৰ মূল ভেটি[31] 'ভাগৱত পুৰাণ' গ্ৰন্থৰ প্ৰায় এক চতুৰ্থাংশ ব্যাপী বৰ্ণিত হৈছে কৃষ্ণ আৰু তেখেতৰ ধৰ্মোপদেশৰ স্তুতিবাদ।
তলত'মহাভাৰত', 'হৰিবংশ', 'ভাগৱত পুৰাণ' আৰু 'বিষ্ণু পুৰাণ' গ্ৰন্থৰ ভিত্তিত কৃষ্ণৰ জীৱনৰ এক বিশ্লেষণ দিয়া হ'ল। এই উপাখ্যানসমূহৰ পটভূমি আধুনিক ভাৰতৰ উত্তৰপ্ৰদেশ, বিহাৰ, হাৰিয়ানা, দিল্লী আৰু গুজৰাট ৰাজ্য।
শাস্ত্ৰীয় বিবৰণ আৰু জ্যোতিষ গণনাৰ ভিত্তিত লোকবিশ্বাস অনুযায়ী কৃষ্ণৰ জন্ম হৈছিল ৩২২৮ খ্ৰীষ্টপূৰ্বাব্দৰ ১৮ অথবা ২১ জুলাইত।[37][38][39] কৃষ্ণৰ জন্মদিনটোক কৃষ্ণ জন্মাষ্টমী বা জন্মাষ্টমী নামেৰে পালন কৰা হয়।[40] কৃষ্ণ যাদৱ-ৰাজধানী মথুৰাৰ ৰাজপৰিয়ালৰ সন্তান। তেওঁ বসুদেব আৰু দৈৱকীৰ অষ্টম পুত্ৰ। তেখেতৰ পিতামাতা উভয়ৰে যাদৱবংশীয়। দৈৱকীৰ ককায়েককংসই[41] তেওঁলোকৰ পিতা উগ্ৰসেনক বন্দী কৰি সিংহাসনত আৰোহণ কৰে। এক দৈৱবাণীৰ মাধ্যমেৰে তেওঁ জানিব পাৰে যে দৈৱকীৰ গৰ্ভৰ অষ্টম সন্তানৰ হাতত তেখেতৰ মৃত্যু হব। এই কথা শুনি তেওঁ দৈৱকী আৰু বসুদেবক কাৰাৰুদ্ধ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰথম ছয় পুত্ৰক হত্যা কৰে। দৈৱকীয়ে তেখেতৰ সপ্তম গৰ্ভ ৰোহিণীক প্ৰদান কৰাত, বলৰামৰ জন্ম হয়। ইয়াৰ পাছত কৃষ্ণই জন্মগ্ৰহণ কৰে।
যেতিয়া কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধ অবশ্যম্ভাবী হৈ উঠে তেতিয়া কৃষ্ণই পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱ উভয়পক্ষকেই সুযোগ দিয়ে তেখেতৰ কাষৰ পৰা সহায় হিচাপে দু'টি বস্তুৰ মাজত যিকোনো এটাক নিৰ্বাচন কৰিবলৈ। তেওঁ কয় যে হয় তেওঁ স্বয়ং থাকিব অথবা তেখেতৰ নাৰায়ণী সেনাক যুদ্ধৰ বাবে প্ৰদান কৰিব, কিন্তু তেওঁ নিজে য'ত থাকিব তাত তেওঁ হাতত অস্ত্ৰ তুলি নলয়। পাণ্ডৱৰ পক্ষত অৰ্জুনে স্বয়ং কৃষ্ণক গ্ৰহণ কৰে আৰু কৌৰৱৰ পক্ষত দুৰ্যোধনে কৃষ্ণৰ নাৰায়ণী সেনাক গ্ৰহণ কৰে। কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ সময়ত কৃষ্ণই অৰ্জুনৰ ৰথৰ সাৰথিৰ ভূমিকা পালন কৰে কাৰণ তেখেতৰ অস্ত্ৰ ধৰাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাছিল।
কৃষ্ণ আছিল প্ৰখৰ কূটবুদ্ধিসম্পন্ন পুৰুষ আৰু মহাভাৰতৰ যুদ্ধ আৰু তাৰ পৰিণতিত তেখেতৰ প্ৰগাঢ় প্ৰভাৱ আছিল। তেওঁ পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱৰ মাজত শান্তি স্থাপন কৰাত যথাসম্ভব উদ্যোগী আছিল। কিন্তু যেতিয়া তেখেতৰ সমস্ত প্ৰচেষ্টা ব্যৰ্থ হৈ যুদ্ধ অনিবাৰ্য হৈ উঠে তেতিয়া তেওঁ ক্ৰূৰ কূটনীতিকৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। যুদ্ধকালত পিতৃ-পিতামহৰ বিৰুদ্ধে সঠিক মনোবল লৈ যুদ্ধ নকৰাৰ বাবে তেওঁ অৰ্জুনৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠে। এবাৰ তেওঁক আঘাত কৰাৰ অপৰাধত কৃষ্ণই এটা ৰথৰ চকাকে চক্ৰত পৰিণত কৰি ভীষ্মক আক্ৰমণ কৰিবলৈ উদ্যত হয়। তেতিয়া ভীষ্মই সমস্ত অস্ত্ৰ পৰিত্যাগ কৰি কৃষ্ণক কয় তেওঁক হত্যা কৰিবলৈ। কিন্তু ইয়াৰ পাছত অৰ্জুনে কৃষ্ণৰ কাষত ক্ষমাপ্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু পূৰ্ণ উদ্যমেৰে যুদ্ধ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। কৃষ্ণই যুধিষ্ঠিৰ আৰু অৰ্জুনক নিৰ্দেশ দিয়ে যাতে তেওঁলোকে ভীষ্মই দিয়া যুদ্ধজয়ৰ বৰ ওভতাই দিয়ে, কাৰণ ভীষ্ম স্বয়ং সেই যুদ্ধত পাণ্ডৱৰ প্ৰতিপক্ষ হিচাপে অৱতীৰ্ণ হৈছিল। ভীষ্মক এই কথা জনোৱাত তেওঁ এই কথাৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ বুজিব পাৰি কিভাবে তেওঁ অস্ত্ৰ পৰিত্যাগ কৰিব সেই উপায় পাণ্ডৱসকলৰ আগত কৈ দিয়ে। তেওঁ কয় যে, যদি কোনো নাৰীয়ে যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে তেতিয়াহ'লে তেওঁ অস্ত্ৰত্যাগ কৰিব। পাছৰ দিনা কৃষ্ণৰ নিৰ্দেশত শিখণ্ডীয়ে, অৰ্থাৎ যি পূৰ্বজন্মত অম্বা আছিল তেওঁ অৰ্জুনৰ সৈতে যুদ্ধত যোগদান কৰে আৰু ভীষ্মই তেখেতৰ সকলো অস্ত্ৰ পৰিহাৰ কৰে। ইয়াৰ বাদেও কৃষ্ণই ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ জোঁৱায়েক জয়দ্ৰথক বধ কৰাত অৰ্জুনক সহায় কৰে। জয়দ্ৰথৰ কাৰণেই অৰ্জুনৰ পুত্ৰ অভিমন্যুৱে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ চক্ৰব্যূহত প্ৰৱেশ কৰিও ওলায় অহাৰ উপায় নজনাত কৌৰৱৰ হাতত নিহত হৈছিল। কৃষ্ণই কৌৰৱৰ সেনাপতি দ্ৰোণাচাৰ্যৰ পতনো সম্পন্ন কৰিছিল। তেওঁ ভীমক নিৰ্দেশ দিছিল অশ্বত্থামা নামৰ হাতী এটাক বধ কৰিবলৈ আৰু তাৎপৰ্যপূৰ্ণভাবে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ পুত্ৰৰ নামো অশ্বত্থামা আছিল। ইয়াৰ পাছত কৃষ্ণৰ নিৰ্দেশত যুধিষ্ঠিৰে দ্ৰোণাচাৰ্যক গৈ কয় যে অশ্বত্থামা নিহত হৈছে আৰু তাৰ পাছত খুব মৃদুস্বৰত কয় যে সেইটো এটা হাতী। কিন্তু যিহেতু যুধিষ্ঠিৰে কেতিয়াও মিথ্যাচাৰ নকৰিছিল গতিকে দ্ৰোণাচাৰ্যই তেখেতৰ প্ৰথম কথাষাৰ শুনা মাত্ৰকেই মানসিক ভাবে অত্যন্ত আহত হয় আৰু অস্ত্ৰ পৰিত্যাগ কৰে। ইয়াৰ পাছত কৃষ্ণৰ নিৰ্দেশত ধৃষ্টদ্যুম্নই দ্ৰোণৰ শিৰশ্ছেদ কৰে।
কৰ্ণৰ সৈতে অৰ্জুনৰ যুদ্ধৰ সময়ত কৰ্ণৰ ৰথৰ চকা মাটিত বহি যায়। তেতিয়া কৰ্ণই যুদ্ধত বাধাৰ সৃষ্টি কৰা সেই চকা মাটি পৰা উঠোৱাৰ চেষ্টা কৰাত কৃষ্ণই অৰ্জুনক স্মৰণ কৰায় দিয়ে যে কৌৰৱসকলে কিদৰে অভিমন্যুক অন্যায়ভাবে হত্যা কৰি যুদ্ধৰ সমস্ত নিয়ম ভঙ্গ কৰিছে। গতিকে তেৱোঁ নীৰস্ত্ৰ কৰ্ণক বধ কৰি অৰ্জুনক সেই হত্যাৰ প্ৰতিশোধ লবলৈ আদেশ কৰে। ইয়াৰ পাছত যুদ্ধৰ অন্তিম পৰ্বত কৌৰৱপ্ৰধান দুৰ্যোধনে মাতৃ গান্ধাৰীৰ আশীৰ্বাদ গ্ৰহণ কৰিবলৈ যায়। কৃষ্ণই জানিছিল যে দুৰ্যোধনৰ শৰীৰৰ যি যি অঙ্গৰ উপৰেৰে গান্ধাৰীৰ দৃষ্টি নিক্ষিপ্ত হব সেই অংশ ইস্পাত সদৃশ কঠিন হৈ উঠিব। তেতিয়া কৃষ্ণই ছলপূৰ্বকভাবে তেওঁৰ ঊৰুদ্বয় কলপাতেৰে আচ্ছাদিত কৰি দিয়ে। ইয়াৰ ফলত গান্ধাৰীৰ দৃষ্টি দুৰ্যোধনৰ সমস্ত অঙ্গৰ ওপৰত পৰিলেও ঊৰুদ্বয়ত নপৰাকৈ থাকি যায়। পাছত যেতিয়া দুৰ্যোধনৰ সৈতে ভীমে গদাযুদ্ধত লিপ্ত হয় তেতিয়া ভীমৰ আঘাতে দুৰ্যোধনক কোনোধৰণে আহত কৰাত ব্যৰ্থ হয়। তেতিয়া কৃষ্ণৰ ইঙ্গিতত ভীমে ন্যায়িক গদাযুদ্ধৰ নিয়ম লঙ্ঘন কৰি দুৰ্যোধনৰ ঊৰুত আঘাত কৰে আৰু তেওঁক বধ কৰে। এইভাবে কৃষ্ণৰ অতুলনীয় আৰু অপ্ৰতিৰোধ্য কৌশলৰ সহায়ত পাণ্ডৱসকলে কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধত জয়লাভ কৰে। ইয়াৰ বাহিৰেও কৃষ্ণই অৰ্জুনৰ নাতি পৰীক্ষিতৰ প্ৰাণৰক্ষা কৰে, যাক অশ্বত্থামাই মাতৃগৰ্ভতেই ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰি আঘাত কৰিছিল। পৰৱৰ্তীকালত পৰীক্ষিতেই পাণ্ডৱৰ উত্তৰাধিকাৰী হয়।
মহাভাৰত অনুসৰি কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ ফলত গান্ধাৰীৰ এশজন পুত্ৰৰ মৃত্যু ঘটিছিল। দুৰ্যোধনৰ মৃত্যুৰ পূৰ্বৰাত্ৰিত কৃষ্ণই গান্ধাৰীৰ কাষলৈ শোকজ্ঞাপন কৰিবলৈ যায়। কিন্তু শোকাহত গান্ধাৰীয়ে ভাবিছিল যে কৃষ্ণই ইচ্ছাকৃত ভাবে যুদ্ধৰ অবসানৰ বাবে কোনো পদক্ষেপ গ্ৰহণ নকৰিলে। শোকে দুঃখে কাতৰ হৈ তেওঁ কৃষ্ণক এই বুলি অভিশাপ দিয়ে যে কৃষ্ণই অন্যান্য সকলো যাদৱৰ সৈতে ৩৬ বছৰৰ পাছত ধ্বংস হৈ যাব।[67][68][69] ইয়াৰ পাছত এদিন কেইজনমান যাদৱে কৃষ্ণৰ পুত্ৰ শাম্বক গৰ্ভৱতী স্ত্ৰীৰ বেশত সজ্জিত কৰি কেইগৰাকীমান মুনিক কৌতুকবশতঃ প্ৰশ্ন কৰে যে নাৰীৰ ছদ্মবেশী শাম্বৰ সন্তান পুত্ৰ হ'ব নে কন্যা হ'ব। তেতিয়া সেই ঋষিসকলে ধ্যানযোগে সকলো জানিব পাৰি ক্ৰুধিত হৈ সেই যাদৱসকলক শাও দিয়ে যে স্ত্ৰীবেশী শাম্বই এটা লৌহ মূৰ্তি প্ৰসৱ কৰিব আৰু সেই মূৰ্তিৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ যদুকুল ধ্বংস হৈ যাব।[55] এই শাপত ভীত হৈ তেওঁলোকে যদুপ্ৰধান কৃষ্ণৰ কাষলৈ যায় আৰু কৃষ্ণই তেওঁলোকক প্ৰভাস নামৰ তীৰ্থলৈ গৈ সেই সদ্যপ্ৰসূত মূৰ্তি পাথৰত ঘঁহি ক্ষয় কৰাৰ উপদেশ দিয়ে। যাদৱসকলে কৃষ্ণৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি মূৰ্তি ক্ষয় কৰিলেও এটা ক্ষুদ্ৰ অংশ নদীৰ পানীত নিক্ষেপ কৰে। ঘটনাচক্ৰত সেই লৌহখণ্ড এটা মাছে ভক্ষণ কৰে আৰু এক ধীবৰৰ হাত বাগৰি এজন ব্যাধে সেই মূৰ্তিখণ্ড লাভ কৰে। সেই ব্যাধে তেতিয়া সেই লৌহখণ্ডৰে এনে এক বাণ প্ৰস্তুত কৰে যাৰ দ্বাৰা কিছুকাল পাছত যদুকুল বিনষ্ট হয়।[70] ইয়াৰ কিছুকাল পাছত এদিন কৃষ্ণই উপলব্ধি কৰে যে দ্বাৰকা নগৰী জনবসতিৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ উঠিছে। ষোল হাজাৰ ৰমণী আৰু অষ্টমহিষীৰ পৰা জাত স্বয়ং কৃষ্ণৰ অসংখ্য পুত্ৰপৌত্ৰাদিৰে যদুবংশই বিপুল আকাৰ ধাৰণ কৰিছে।[64] ইয়াৰ বাহিৰেও অন্যান্য যাদৱৰ পৰিয়ালো প্ৰচুৰ।[64] গতিকেতেওঁ অগ্ৰজ বলভদ্ৰৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘবাৰ্থে বিপুল যদুবংশ ধ্বংস কৰাৰ কথা স্থিৰ কৰে।[70][55] তেওঁ দ্বাৰকাৰ নাৰীসকলক গৃহত ৰাখি সকলো যাদৱক প্ৰভাস তীৰ্থলৈ গমনৰ আদেশ কৰে আৰু স্বয়ং তালৈ যায়।[70] তাত সুৰাপানৰ ফলত যাদৱসকলৰ মাজত হোৱা তীব্ৰ অন্তৰ্কলহৰ ফলত তেওঁলোকে নিজেই নিজৰ লোকসকলক হত্যা কৰে।
যেতিয়া কৃষ্ণৰ জ্যেষ্ঠভ্ৰাতা বলৰামে যোগবলত দেহত্যাগ কৰে। তেতিয়া কৃষ্ণই বনলৈ গৈ ধ্যান আৰম্ভ কৰে। তেতিয়া এজন ব্যাধে হৰিণা বুলি ভ্ৰম কৰি কৃষ্ণৰ বাওঁ ভৰি লক্ষ কৰি কাঁড় নিক্ষেপ কৰে আৰু তেখেতৰ জীৱনৰ অৱসান হয়।[71][72][73][74] পৌৰাণিক সূত্ৰ অনুযায়ী[75] কৃষ্ণৰ পৰলোকগমনৰ মাজেদিয়েই ৩১০২ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ ১৭/১৮ ফেব্ৰুৱাৰীত[76] দ্বাপৰ যুগৰ সমাপ্তি ঘটে আৰু কলি যুগৰ সূচনা হয়।
