১৯০৫ চনতে মানাহক সংৰক্ষিত বনাঞ্চল হিচাপে ঘোষণা কৰাৰ প্রস্তাৱ লৈছিল যদিও ১৯০৮ চনত হে এই প্রস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়। এই সংৰক্ষিত বনাঞ্চলখনক ১৯২৮ চনত ৩৬০ বৰ্গকিলোমিটাৰ বনভূমিৰ মানাহক অভয়াৰণ্য হিচাপে ঘোষণা কৰা হয় আৰু ২৮৩৭ বৰ্গকিলোমিটাৰ সামৰি ১৯৭৩ চনত লুপ্তপ্রায় ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘৰ সংৰক্ষণৰ বাবে 'ব্যাঘ্ৰ প্রকল্প' হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়। ১৯৫০ চনত মানাহক বন্যপ্ৰাণ অভয়াৰণ্য হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়। ১৯৯০ চনত মানাহক ভাৰত চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰূপে So Manas National Park ঘোষণা কৰে।
১৯৫১ চনৰ পৰা ১৯৫৫ চনৰ ভিতৰত অঞ্চলটো ৩৬০ বৰ্গকিলো মিটাৰৰ লগত ৩৯১ বৰ্গ কিলোমিটাৰলৈ বঢ়োৱা হয়। ২০০৮ চনৰ ২৫ ফেব্ৰুৱাৰীত ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখনৰ মাটিকালি পুনৰ ৯৫০ বৰ্গ কিলোমিটাৰলৈ বৃদ্ধি কৰা হয়। ২০০৩ চনত ইয়াৰ একাংশ বনভূমিক কেন্দ্ৰীয় হাতী সংৰক্ষণ ভুমিৰ লগত চামিল কৰি চিৰাং ৰিপু হাতী সংৰক্ষিত বনাঞ্চল হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়।
আনহাতে কৌচ ৰজা নাৰায়ণ সিংহৰ কন্যা মানসী কুঁৱৰীয়ে উক্ত অঞ্চলটোত থকাৰ বাবে ভূটানৰ কিছু অঞ্চলকে ধৰি সেই অঞ্চলটোৰ নাম মানসীৰ পৰা মানাহ হ'ল বুলিও বুৰঞ্জীয়ে কয়।
অভয়াৰণ্যখন প্ৰায় ৬০ খনতকৈ অধিক গাঁৱে আগুৰি আছে। পৰোক্ষভাৱে সেই গীওবোৰৰ প্রায়বোৰ মানুহে উদ্যানখনক কেন্দ্ৰ কৰি জীৱন-নিৰ্বাহ কৰে। পলসুৱ মাটিৰ তৃণভূমি আৰু চিৰহৰিৎ বননিৰে অসংখ্য আপুৰুগীয়া জীৱ-জন্তুৰ উপযুক্ত বাসস্থান মানাহ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ মাজেৰে মানাহ, আই, পাগলাদিয়া, বেঁকী আদি নৈ বৈ যোৱাৰ লগতে এই বনাঞ্চল অসংখ্য জান-জুৰি, বিল, জলাশয়, আদিৰে ভৰা। এই উদ্যানক ভাৰত চৰকাৰে ১৯৮৯ চনত Biosphere Reserve অৰ্থাত্ জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চল' হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে।
পৃথিৱীৰ মানচিত্ৰত ৯১০৫১/ পূবৰপৰা ৯২০00/ পূব দ্ৰাঘিমাংশ আৰু ২৬০৩০/ উত্তৰৰপৰা ২৭০০০/ উত্তৰ অক্ষাংশত এই ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান অৱস্থিত। সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা উদ্যানখনৰ উচ্চতা দক্ষিণে ৪০ মিটাৰৰ পৰা উত্তৰ দিশত ২০০ মিটাৰ।
ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখনৰ জলবায়ু ক্ৰান্তীয় সেমেকা। গড় হিচাপেত বাৰ্ষিক তাপমাত্ৰ সৰ্ব্বোচ্চ ২৯0 চেলছিয়াছ আৰু সৰ্বনিম্ন ৪0 চেলছিয়াছ । বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ গড়ে ৪,০০০ মিলিমিটাৰ আৰু আৰ্দ্ৰতা শতকৰা ৯৮ শতাংশ।
বনাঞ্চলীয় এলেকাৰপৰা সোণকোষ নদীলৈকে ডেৰহাজাৰতকৈ অধিক সোণালী বান্দৰে এতিয়াও বিচৰণ কৰি ফুৰে বুলি জনা যায়। স্তন্যপায়ী প্রাণীৰ উপৰি এই ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত অজগৰ, ফেঁটীসাপ; ডুৰা কাছ, শংখচূড়, ঘঁৰিয়াল, গুই আদি ভিন্ন সৰীসৃপ পোৱা যায়। উদ্যানখনৰ জলাশয়সমূহত প্রায় ৫০ তকৈ অধিক প্রজাতিৰ মাছ চিনাক্ত কৰা হৈছে। তদুপৰি উদ্যানখন অসংখ্য কীট-পতংগ আৰু নানান জাতৰ ৰং-বিৰঙৰ পখিলাৰো বাসস্থান ।
বগলী, বৰটোকোলা, পেলিকান, কণুৱা, ইটাগুড়ীয়া, উলূমৰা, ধনেশ, মাছৰোকা, শেন, ফেঁচা, চিলনী, ই্গল, বালিঘোঁৰা, হঁয়কলি, সখিয়তী, ফেঁচু, কপৌ, শৰালি, চাকৈচকোৱা, দীঘলনেজী বা ৩১২ বিধৰো অধিক প্রজাতিৰ স্থানীয় আৰু পৰিভ্ৰমী চৰাই দেখিবলৈ "পোৱা যায়। ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখনৰ (Manas National Park) বীশবাৰীৰ মূল প্রৱেশদ্বাৰত ময়ূৰৰ চালি ধৰাৰ দৃশ্যই দেশী বিদেশী পৰ্যটকক সদায় আকৰ্ষিত কৰি আহিছে।
উদ্যানখনত উদ্ভিদ বিজ্ঞানীসকলে পাঁচশতকৈ অধিক প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ চিনাক্ত কৰিছে। তৃণ, বৃক্ষ, গুল্ম আৰু লতা চাৰিও প্রকাৰৰ উদ্ভিদেই উদ্যানখনত বিৰাজমান। উদ্যানখনত পোৱা কেইবিধমান গছ গছনি হ'ল-শাল, চেগুন, গমাৰি, শিমলু, সোণাৰু, শিলিখা, ডিমৰু, আজাৰ, আঁহত, পলাশ, বহঁত, পমা, বগৰী, উৰিয়াম, কৰৈ, বনআম, খয়ৰ, ভাতঘিলা, মেজাংকৰি, মণিছাল, শিৰীষ, ওঁটেঙা, তেজপাত, উলূ, কীহীবন, ইকৰা, নল, খাগৰি, বিৰিণা, বাওবন, বৰতা, কঁহুৱা আদি।
কেনেকৈ যাব পাৰিঃ গুৱাহাটী আন্তৰ্জাতিক বিমান বন্দৰ ১৪৫ কিঃ মিঃ আৰু বৰপেটা ৰোড ৰেলষ্টেছনৰ পৰা ২০ কিঃ মিঃ দূৰত্বত মানস অভায়ৰণ্য অৱস্থিত। অটাইতকৈ ওচৰৰ চহৰৰ পৰা পথৰ দূৰত্ব মানসলৈ হ`ব : কোকৰাঝাৰৰ পৰা ১১২ কিঃ মিঃ, নলবাৰীৰ পৰা ৬৬ কিঃ মিঃ, গুৱাহাটীৰ পৰা ১৩৭ কিঃ মিঃ, নগাঁৱৰ পৰা ২৭৪ কিঃ মিঃ।
ক`ত থাকিবঃ
মুচা জাংগল ৰিছ`ৰ্ট (যোগাযোগ.: +৯১ ৮৮১১৮৩২২৮৮ ; ইমেইলঃ musajungleretreat@gmail.com)
বাঁহবাৰী লজ (যোগাযোগ.: +৯১ ৯৪৩৫৫৫১২৯৭; ইমেইলঃ sales@assambengal.in)
মানস ম`টেল পৰ্যটক লজ(যোগাযোগ- দূৰভাষ.: + ৯১ ৯৯৫৪৯৫৮৭৯২; ইমেইলঃ manasmoteleco-society@rediffmail.com)
ফ্লৰিকেন কটেজ(যোগাযোগ-দূৰভাষ.: +৯১ ৮৮১২৮৪৪১৫৬/৭৮৯৬৬৪৮৯৪০; ইমেইলঃ mewssociety@yahoo.com)
স্মাইলিং তাস্কাৰ(যোগাযোগ-দূৰভাষ.: +৯১ ৯৪৩৫২০৬২৯৬, ইমেইলঃ smilingtusker2008@gmail.com)
মানস ভিউ জাংগল ৰিজৰ্ট(যোগাযোগ-দূৰভাষঃ+৯১ ৯৯৫৭৫১৬১১৬)
প্ৰকৃতি নীড় (যোগাযোগ-দূৰভাষ.:+ ৯১ ৯৪৭৬৮৮৫২৭৭)
