১৯৩৯ চনত আৰম্ভ হোৱ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত হয় ১৯৪৫ চনত আমেৰিকাই জাপানৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰা পাৰমানৱিক বোমাৰ আক্ৰমণেৰে । বিশ্ববাসীয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল পাৰমানৱিক বোমৰ বিধ্বংসী শক্তি। আৰম্ভ হৈছিল এটা নতুন সময়ৰ - পাৰমানৱিক অস্ত্ৰৰ যুগৰ, এটম বোমাৰ যুগৰ!
মৌন হৈ পৰিল এলবাৰ্ট আইনষ্টাইন । এবছৰৰ পিছত ১৯৪৬ চনৰ ১৯ আগষ্টৰ দিনা 'দি নিউ ইয়ৰ্ক টাইমছ' কাকতত লিখা এটা নিৱন্ধত আইনষ্টাইনে কৈছিল - মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস, ৰাষ্ট্ৰপতি ৰুছভেল্ট্ জীয়াই থকা হলে জাপানৰ ওপৰত এই অমানৱীয় আক্ৰমণ নহ'লহেঁতেন। মই জাপানৰ ওপৰত হোৱা পাৰমানৱিক আক্ৰমনক গৰিহনা দিবলৈ অকণো কুন্ঠা বোধ নকৰোঁ। ১৯৫৪ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত, মৃত্যুৰ মাত্ৰ পাঁচমাহ আগতে গভীৰ আক্ষেপেৰে আইনষ্টাইনে কৈছিল - মই ৰাষ্ট্ৰপতিলৈ এটম বোমা নিৰ্মান কৰিবৰ বাবে লিখা চিঠিখনত কৰা চহীটোৱেই আছিল মই জীৱনত কৰা আটাইতকৈ ডাঙৰ ভুলটো । জাৰ্মানিৰ হাতত এই বোমা পৰিব পৰাৰ সম্ভাৱনায়েই সেই সময়ত মোক সেই কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল!
ছেভেনৰ পৰা এইটলৈ উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত হাফপেন্ট এৰি লংপেন্ট পিন্ধি স্কুললৈ বুকু ফিন্দাই অহা-যোৱা কৰা প্ৰথম অভিজ্ঞতাৰ সোঁৱৰণি আজিও মনত জীৱন্ত হৈ আছে। শৈশৱ এৰি কৈশোৰত ভৰি দিয়াৰ সময় আছিল সেইটো। বগা লংপেন্টটোৱেই আছিল শৈশৱৰ পৰা কৈশোৰলৈ উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ প্ৰথম ফৰ্মেল স্বীকৃতি!
নীলা হাফপেন্টৰ দিনৰ বহু আমোদজনক কথা মনত আছে। হাফপেন্টটোৰ দুয়োফালৰ দুয়োটা জেপ প্ৰায়েই ফিন্দ খাই থাকে। এফালে যদি আমলখি, জলফাই, খেজুৰ আনফালে মাৰ্বল, বুটাম, পাথৰ, পাতি-পইছা আদি! তেতিয়াৰ দিনত এতিয়াৰ দৰে প্লাষ্টিকৰ ছেই্নৰ (জিপ্) ব্যৱহাৰ বৰ কম হৈছিল, তাৰ ঠাইত তিনিটামান বুটাম চিলাই দিয়া হৈছিল। বুটাম কেইটাৰ আয়ুস বৰ বেছি নাছিল। এটা বা দুটা এৰাই পৰিলেও তিনিওটা নপৰা পৰ্যন্ত সততে লগাই লোৱাৰ কথা ভাবিবলৈ ল'ৰাহঁতৰ আজৰি নাছিল। স্কুলখনৰ সকলো শিক্ষাৰ্থী পুৰুষ হোৱা বাবে শালিনতাৰ দিশৰ পৰা এইকথাটোৱে স্কুলখনত কাকো বিপদত পেলোৱা নাছিল। থকা বুটামটো লগাবলৈও বহুতে এলাহ কৰিছিল। সেই অঞ্চলটো খোলা দেখিলে সোঁৱৰাই দিবলৈ আমি এটা পদ্য মাতিছিলোঁ - জয়গুৰু শঙ্কৰ, তলফালে মন কৰ, পোষ্টাপিছ্ খোলা আছে, সোনকালে বন্ধ্ কৰ! পোষ্টাপিচ মানে পোষ্ট অফিচ, আমি সকলোৱে জীৱনত প্ৰথম দেখা চৰকাৰী অফিচ। এই পদ্যশাৰী শুনিলেই, শুনোঁতাই লগে লগে বুটামকেইটা পৰীক্ষা কৰে - যাৰ খোলা থাকে, লগে লগে বন্ধ কৰি লয়। আকাৰে-ইংগিতেই সমস্যাটোৰ সমাধান হৈ যায়। এই মন্ত্ৰফাঁকিৰ ইমানেই শক্তি আছিল যে আজি প্ৰায় দুকুৰী বছৰৰ পাছতো, পদ্যফাঁকি মনলৈ আহিলে ক'ব নোৱাৰাকৈয়ে মোৰ বাওঁহাতটোৱে ততাতৈয়াকৈ পেন্টৰ জিপডাল পৰীক্ষা কৰি চায়!
কলমটো থৈ ছাৰ পোন হৈ বহিল। দীপেনৰ মূৰৰ পৰা ভৰিলৈকে এবাৰ চালে । তাৰপাছত হঠাতে উথপথপ লগালে - বহকচোন, বহক, চকীখনতে বহক, মই মনেই কৰা নাছিলো। হাতখনেৰে ছাৰে সমূখত থকা চকী তিনিখন দেখুৱাইছে, বহি থকা চকীখনৰ পৰা মানুহজন উঠোঁ উঠোঁ কৰিছে!
- অ' হয় নেকি? আমাৰ স্কুলৰটো জিনছ্ পেন্ট ইউনিফৰ্ম নহয়! মই আকৌ ভাবিলোঁ এখেত কোনোবা বাহিৰৰ পৰা অহা অতিথি নেকি!
এতিয়া যেনেকৈ চিঠি এখন লিখোঁ বুলিলেই কম্পিউটাৰত যিকোনো এটা ভাষাত লিখি টাইপ কৰি মূহুৰ্ততে ছপা কৰি উলিয়াই ল'ব পাৰি, আমাৰ দিনত তেনে সুবিধা একেবাৰেই নাছিল। ছপা আখৰত নিজৰ নামটো দেখাৰ নিচিনা সৌভাগ্য আমাৰ ছাত্ৰজীৱনত হোৱাই নাছিল। আদালতৰ বাকৰিত বা চৰকাৰী অফিচৰ টাইপ ৰাইটাৰত নথি-পত্ৰ, চিঠি আদি টাইপ কৰা দেখিছিলো, কিন্তু নিজে সেইবোৰ কৰাৰ দৰকাৰ হোৱা নাছিল, টাইপ্ ৰাইটাৰ চুইয়েই পোৱা নাছিলোঁ। ৰছিদ বহী, জাননী পত্ৰ বা স্কুলৰ আলোচনী আদি ছপা কৰিবৰ বাবে ঠায়ে ঠায়ে একোটা ছপাশাল আছিল। এই ছপাশালত ছপা কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোও আছিল আমোদজনক, পদ্ধতিটো ছপাশালৰ জন্মদাতা গুটেনবাৰ্গৰ দিনৰে যেন লাগে!
প্ৰথম ঢকাটোৰ দ্বাৰা ছপা হোৱা প্ৰথম কাগজখন পৰীক্ষা কৰা কাৰ্যটোৰ নাম - প্ৰুফ চোৱা। কেতিয়াবা আখৰবিলাক লগাই যাওঁতে ভুল হ'ব পাৰে; যেনে, 'কলম'-টো লগাওঁতে অসাৱধানতাবশতঃ 'পলম' হৈ গ'ল - লগে লগে কম্পৌজাৰজনে 'প'-টো চেপেনা এডালেৰে টান মাৰি উলিয়াই আনি 'ক'-টো লগাই সৰু হাঁতুৰী এটাৰে টোকৰ কেইটামান মাৰি দিলেই ভুলটো শুদ্ধ হৈ যায়। কেতিয়াবা আকৌ 'অসভ্য' বা 'অনিয়মীয়া'-ৰ দৰে শব্দ একোটা শুদ্ধকৈ গাঠি দিয়াৰ পাছতো ছপা হওঁতে শব্দটো 'সভ্য' বা 'নিয়মীয়া' হৈ যাব পাৰে। তেনে হলে সেই সৰু হাঁতুৰীটোৰে পাছফালে অ-টোত টোকৰ এটা মাৰি দিলেই অ-টো জিলিকি উঠে। প্ৰুফ প্ৰস্তুত হোৱাৰ পিছত ছপাশালৰ কৰ্মচাৰী এজনে একাষে থিয় হৈ টেবুলখনৰ ঢকা পৰা ঠাইখিনিত উকা কাগজৰ পাতবোৰ এখিলাৰ পাছত এখিলা ছন্দোৱদ্ধ গতিত পাৰি গ'লেই পৃষ্ঠাটো ছপা হৈ ওলায় থাকে। আখৰবিলাকৰ ৰং যেতিয়া শেঁতা হৈ আহে - তেতিয়া পাত্ৰ এটাত চিয়াঁহী অলপ বাকি দিব লাগে, ৰং আকৌ উজ্জ্বল হৈ পৰে!
- ছাৰ, আছেনে? - ৰূপকে গম্ভীৰ সুৰৰ মাত এটা উলিয়াই আৱাজ দিলে। ঠিক তেনেতে আমাৰ ক্লাছৰ শেষৰ বেঞ্চত বহা সুজিতে তাৰ চাইকেলখনৰ টিলিঙাটো বজাই দিলে। আটাইকেইটাই হাই হাই কৰি উঠিল - খবৰদাৰ!
দক্ষিণ ভাৰতীয়ই পিন্ধাৰ দৰে ধুতী এখন লুঙীৰ দৰে পিন্ধি হাতত আধা পঢ়া বাতৰি কাকজখন লৈ খৰা হাতৰ চোলা পিন্ধা ছাৰ আমাৰ আগলৈ ওলাই আহিল। আমাক দেখি আচৰিত হৈ মাতিলে - অ, তহ'ত আহিলি, সোমাই আহ!
ছাৰে আমি শুনাকৈ ফুটাই পঢ়ি গ'ল - প্ৰথম পুৰস্কাৰ - হাম্বাৰ চাইকেল, বৰ ভাল কথা অ', বাইশ নে ছবিশ ইঞ্চি, হব দে, মোৰ চাইকেলখনো পুৰণা হৈছে, ভালেই হ'ব! দ্বিতীয়? - অ' দ্বিতীয় পুৰস্কাৰ টেবুল ফেন, মই ফেন এখন লোৱাৰ কথা ভাবিয়েই আছিলো। তৃতীয় একা..?
নাভূত-নাশ্ৰুত কিবা দেখাৰ দৰে চকুদুটা ছাৰে হঠাতে ঘোপা কৰিলে, আমাৰ আপাদমস্তক এবাৰ নিৰীক্ষণ কৰিলে, তাৰপাছত আম্বেদকাৰৰ মুৰ্তিটোৰ দৰে সোঁহাতৰ তৰ্জনী আঙুলিটো আমালৈ টোৱাই ঢেৰেকণি মাৰি উঠিল - তহঁত এতিয়াই মোৰ ঘৰৰ পৰা ওলা, মোৰ চকুৰ আঁতৰ হ, ওলা বুলিছো নহয়, তহঁতক মই ......!
কিংকৰ্তব্যবিমূঢ় হৈ আমি এখন্তেক দৰক লাগিছিলো, পিছমূহূৰ্ততে পৃষ্ঠভংগ দিয়াই মঙ্গল বুলি এক্কেকোবে উচাট মাৰি আহি ছাৰৰ চৌহদৰ বাহিৰ পালোঁহি। ছাৰে চকু ঘোপা কৰোঁতেই ৰুপকে ৰছিদ বহীখন নিজৰ হাতলৈ আনি লৈছিল। আমি আটাইকেইটাই একেলগে চালোঁ - ক'ত কি ভুল হ'ল!
তৃতীয় পুৰস্কাৰৰ লগত থকা শব্দটোৰ সমূখৰ ই-আখৰটো বহীখনত ছপা নহ'ল। প্ৰুফ চাওঁতে কম্পৌজাৰে আখৰটোৰ পিছফালে টোকৰ এটা মাৰিব লাগিছিল, নামাৰিলে। তৃতীয় পুৰস্কাৰ - স্ত্ৰী ! আচলতে শব্দটো আছিল -ইস্ত্ৰী!
আজিকালি দিনটোৰ যিকোনো সময়তে আকাশ মাৰ্গৰ ক'ত কেইখন বিমান উৰি আছে তাক পোনে পোনে দেখাৰ সুবিধা হৈছে। অৰ্থাৎ আপোনাৰ চিনাকি কোনোবা যদি ক'ৰবাৰ পৰা আহিব লগা আছে আৰু আপুনি যদি বিমানখনৰ নম্বৰটো জানে তেতিয়াহলে আপোনাৰ কম্পিউটাৰ বা মোবাইলৰ পৰ্দাত তেখেত আহি থকা বিমানখনৰ দৃশ্যটো চাই থাকিব পাৰে। পৃথিৱীৰ ব্যস্ত বিমানকোঠ একোটাৰ ওপৰত দিনটোৰ কোনোবাটো সময়ত উৰি থকা বিমানৰ সংখ্যা দেখিলে আচৰিত মানিব লাগে! আমাৰ দেশৰ ৰাজধানী দিল্লীতে আজিকালি দৈনিক পাঁচশখন বিমানৰ আগমণ আৰু প্ৰস্থান হয়। দৈনিক অহা-যোৱা কৰা ইমানবোৰ বিমান তলত বহি থকা মাত্ৰ কেইজনমান লোকে কেনেকৈ পৰিচালনা কৰে? তেওঁলোকৰ ভুল হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকেনে নাথাকে? ইমান নিখূঁটকৈ বিমান এখন এক নিৰ্দিষ্ট গতিপথত পৰিচালনা কৰি আনি সুৰক্ষাৰে অৱতৰণ কৰোৱাটো টান কথা নহয় নেকি? যদি ধনী দেশত বিলাসী যন্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি এই কাম কৰা হয় তেনেহলে দুখীয়া দেশত বিমান দুৰ্ঘটনা বেছিকৈ নহয় কিয়? কি মন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱত আকাশত একেলগে শ শ বিমান উৰি থকাৰ পিছতো বিমান যাত্ৰাই আজিৰ দিনত আটাইতকৈ সুৰক্ষিত আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য পৰিবহন ব্যৱস্থা?
এই আটাইকেইটা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি গৈ থাকিলে আপুনি অৱশেষত জানিব পাৰিব যে বিমান পৰিবহন ব্যৱস্থাটো সামগ্ৰিক ভাবে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এটা বিশেষ বিভাগে, নাম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অসামৰিক বিমান পৰিববহন সংস্থা বা International Civil Aviation Organization (ICAO)। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ১৯৩ খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত ১৯২ খন দেশেই এই বিমান পৰিবহন ব্যৱস্থাটো মানি লৈ নিজ নিজ দেশৰ কাৰ্যপদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। এই সংস্থাটোৱে বিমান পৰিচালনা ব্যৱস্থাটোৰ লগত জড়িত ব্যক্তিসকলক প্ৰশিক্ষণ দিবৰ বা্বে 'পানী সৰকিব নোৱাৰা' এটা নিখূঁট পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে। পৃথিৱীৰ আটাইবোৰ দেশতে একে কামৰ বাব একে পদ্ধতি আৰু একে প্ৰক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আনকি এই কামৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব লগা শব্দ আৰু তাৰ উচ্চাৰণো সমগ্ৰ পৃথিৱীতে একে। বিমান পৰিবহন ব্যৱস্থাত সততে ব্যৱহাৰ হোৱা এটা বাক্য হৈছে - There is no second chance, ভুল শুধৰাবৰ সুবিধা দুনাই নাহে! সেয়ে, বিমান পৰিবহনৰ লগত জড়িত সকলো কৰ্মচাৰীক এনেকৈ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয় বা সকলো যন্ত্ৰপাতি এনেকৈ নিৰ্মান আৰু পৰিচালনা কৰা হয় যে সুৰক্ষাৰ বিষয়টোৰ লগত কদাপিও অকণো আপোচ কৰা নহয়!
