অলপ বিজ্ঞান, অলপ আড্ডা - (কৌশিক তালুকদাৰ) - মুক্ত চিন্তা\nঅলপ বিজ্ঞান, অলপ আড্ডা - (কৌশিক তালুকদাৰ)\nঅতিথি সম্পাদকৰ চ'ৰা তৃতীয় বছৰ তৃতীয় বছৰ (তৃতীয় সংখ্যা)\n16/05/2018 'মুক্ত চিন্তা'ৰ কৰ্মদল\n: বিজ্ঞাননো ক'ত আছে?\n: কিতাপৰ পাতত, নোটবুকত আৰু মাৰ্কচীট-ছাৰ্টিফিকেটত!\n: ওহো, নহয় । মাৰ্কচীট-ছাৰ্টিফিকেটত বিজ্ঞানৰ ডিগ্ৰীটোহে থাকে। আৰু কিতাপ-নোটবুকত লিপিবদ্ধ থাকে বিজ্ঞানৰ ইতিহাস। সেই ইতিহাসৰ পৰা দৰ্শনখিনি উদ্ধাৰ কৰিব পাৰিলেই বিজ্ঞান আপোনাৰ হৃদয়ত থাকিব, আৰু থাকিব আপোনাৰ বিবেকত। বিজ্ঞান আপোনাৰ চৌপাশে আছে, প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিটো নিয়ম-ঘটনা-পৰিঘটনাত আছে। আহক, আমি বিজ্ঞানেৰে বিজ্ঞান আবিষ্কাৰ কৰোঁ।\nবিজ্ঞান পঢ়িলেও আমাৰ বহুতৰে মন-মগজুত বিজ্ঞান-চেতনা বিদ্যমান নহয়। সেয়ে গ্ৰহদোষ খণ্ডনৰ বাবে দহোটা আঙুলিত এঘাৰটা আঙুঠি পিন্ধিলেও আমি টিভিৰ পৰ্দাত অন্ধবিশ্বাসৰ বিৰোধিতা কৰিব পাৰো। নামজ্বলা মহাবিদ্যালয়-বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিজ্ঞান শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰী হৈও আমি জীৱনৰ সমস্যা সমাধানৰ বাবে সঘনে জ্যোতিষীৰ ওচৰলৈ যাওঁ। আমাৰ বিজ্ঞান-মনস্কতা শূন্য। তেনেহ'লে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীকনো আমি কিদৰে বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াৰ শিক্ষা দিব পাৰিম? ডাইনী হত্যাৰ দৰে অন্ধবিশ্বাসৰ বিৰুদ্ধে নামমাত্ৰ আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ সুবিধা পোৱা বীৰুৱালা ৰাভাই মানুহক জগাই তুলিছে। অথচ বিজ্ঞানৰ উচ্চতম ডিগ্ৰী লোৱা আমাৰ বহুতে অন্ধবিশ্বাসৰ নৰ্দমাত আজিও লুতুৰি-পুতুৰি হৈ বাগৰি আছো। ব্যক্তিগত জীৱনত অন্ধবিশ্বাসী হোৱা বহুতে আকৌ বাতৰি-কাকতত অন্ধবিশ্বাসৰ বিৰুদ্ধে লিখোঁ, বিজ্ঞান-মনস্কতাৰ সমৰ্থন কৰি ৰাজহুৱা মঞ্চত ভাষণ দিওঁ আৰু টিভিৰ পৰ্দাত ডাইনী হত্যাৰ বিৰোধিতা কৰোঁ। কিন্তু ব্যক্তিগত জীৱনত অন্ধবিশ্বাসী হোৱা শিক্ষিত ব্যক্তি এগৰাকীনো কিদৰে সামাজিক জীৱনত যুক্তিবাদী আৰু বিজ্ঞান-মনস্ক হ'ব পাৰে?\nজ্যোতিষ (astrology) আৰু হস্তৰেখা-বিদ্যা (palmistry)ৰ কোনো বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নাই। আকাশৰ গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ অৱস্থান আৰু আপোনাৰ হাতৰ তলুৱাৰ আঁক বা ৰেখাবোৰ চাই কোনেও আপোনাৰ ভূত-ভৱিষ্যত ব্যাখ্যা তথা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰে। বিজ্ঞানৰ সূত্ৰমতে গ্ৰহ-নক্ষত্ৰবোৰে মহাকাশত গতি কৰি আছে। আপুনি, মই কাকূতি-মিনতি কৰিলেও বিজ্ঞানৰ নিয়মবোৰ ভাঙি কোনো জ্যোতিষীৰ ইচ্ছা-বিধান মতে গ্ৰহ-নক্ষত্ৰবোৰে অৱস্থান সলনি নকৰে। হাজাৰটকীয়া আঙুঠি পিন্ধি আপুনি জ্যোতিষীক চহকী কৰিব পাৰে, গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ অৱস্থান সলনি কৰিব নোৱাৰে। ১৯৮৪ চনত গঠিত আন্তৰ্জাতিক বৈজ্ঞানিক সমিতি এখনৰ পৰ্যবেক্ষণ মতে ব্যক্তি বা ৰাষ্ট্ৰ সম্পৰ্কে জ্যোতিষীয়ে কোৱা কথাবোৰ যিমান মিলে, এজন সাধাৰণ মানুহে অনুমান কৰি কোৱা কথাও সিমানেই মিলে। গতিকে হস্তৰেখা বা জ্যোতিষবিদ্যা আপোনাক মনোৰঞ্জন দিব পৰা এক ধৰণৰ খেলহে। যদি হাতত অফুৰন্ত সময় আছে তেন্তে বাতৰি কাকত, টিভি, ৰেডিঅ' আদি সকলোতে দিয়া ৰাশিফল পঢ়ি আমোদ লওঁক। মনত ৰাখিব, ৰাশিফল পঢ়ি জীৱনটো যাপন কৰিব খোজা মানুহবোৰ দুৰ্বল মনৰ অধিকাৰী। মনটো ইতিবাচক চিন্তাৰে ভৰাই তোলক, আত্মবিশ্বাস সুদৃঢ় কৰক। অতীতৰ অভিজ্ঞতাৰে বৰ্তমানত কৰা কামেহে আপোনাৰ ভৱিষ্যত নিৰ্মাণ/নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, আপোনাৰ হস্তৰেখা নতুবা আকাশৰ গ্ৰহ-নক্ষত্ৰই নহয়। তৎসত্ত্বেও জ্যোতিষী, হস্তৰেখাবিদৰ ওচৰত গৈ নিজৰ ভাগ্য জানিব খোজা সকললৈ উৰ্দু ভাষাৰ প্ৰখ্যাত কবি মিৰ্জা গালীবৰ কবিতা কেইশাৰীমান আগবঢ়াইছো-\n"হাথো কী লকীৰো পে মত যা য়ে গালীব\nনচীব উনকে ভী হোতে হ্যায় জিন কে হাথ নেহী হোতে।"\n(Don't go by the lines on the palm of your hand Ghalib,\nLuck is bestowed even on those who don't have hands.)\nবিজ্ঞান-মনস্কতা এখন প্ৰগতিশীল সমাজ গঢ়াৰ অপৰিহাৰ্য চৰ্ত। কিন্তু আমাৰ সমাজত ইয়াৰ বৰ অভাৱ। শিক্ষিত নাগৰিকসকলো বিজ্ঞানমনস্ক বুলি একে আষাৰে ক'ব নোৱাৰি। গৰিষ্ঠসংখ্যক লিখা-পঢ়া কৰিব জনা, বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উচ্চ ডিগ্ৰী লোৱা ব্যক্তিৰ মন-মগজুত বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়ি তুলিব নোৱাৰাটো আমাৰ শিক্ষা-ব্যৱস্থাৰ প্ৰধান বিফলতা। যি দেশত ৰাষ্ট্ৰৰ নীতি-নিৰ্ধাৰণ কৰা নেতা-মন্ত্ৰী-আমোলাসকলৰ বিজ্ঞান সম্পৰ্কে সামান্য ধাৰণাখিনিও নাই, সেই দেশৰ শিক্ষা-ব্যৱস্থা বিজ্ঞান-মনস্কতাসম্পন্ন হ'বনো কেনেকৈ?\nসমাজ এখনৰ মানসিকতা যিধৰণৰ, তেওঁলোকৰ নেতাও তেনেকুৱাই হয়। নতুবা, নেতা এগৰাকী যি মানসিকতাৰ অধিকাৰী, তেওঁৰ সমাজখনো তেনেকুৱা হোৱাটো তেওঁ বিচাৰে। ভাৰতবৰ্ষৰ নেতাসমূহৰ গৰিষ্ঠসংখ্যকৰে বিজ্ঞান-মনস্কতা শূন্য। বেছিভাগ নেতাৰ বিজ্ঞানৰ প্ৰতি কোনো ধাউতি নাই। আজিকালিৰ নেতা-মন্ত্ৰীয়ে অবৈজ্ঞানিক কথা-কামৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰতহে গুৰুত্ব দিয়ে। বিজ্ঞানত পি এইচ ডি ডিগ্ৰী পোৱা মন্ত্ৰীয়ে কোনো বিজ্ঞানসন্মত যুক্তি-প্ৰমাণ নোহোৱাকৈয়ে ডাৰউইনৰ বিৱৰ্তনবাদ নস্যাৎ কৰি ঘোষণা কৰিব পাৰে- পাঠ্যপুথিৰপৰা ডাৰউইনৰ তত্ত্ব উঠাই দিব লাগে। সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিজ্ঞানীমহলত ডাৰউইনৰ যুগান্তকাৰী তত্ত্ব আজিও প্ৰাসংগিক। কিন্তু 'কেৱল ঈশ্বৰেহে পৃথিৱীত জীৱকূল সৃষ্টি কৰিব পাৰে' বুলি বিশ্বাস কৰা ধৰ্মান্ধসকলেহে ডাৰউইনৰ চিন্তাক মান্যতা দিয়া নাই। বিজ্ঞান এক বিশ্বাস নহয়, ই তথ্য-প্ৰমাণৰ ভিত্তিত প্ৰতিষ্ঠিত এক সত্যানুসন্ধানী প্ৰক্ৰিয়া। পিছে বিজ্ঞানৰ দৰ্শন বুজিব নোৱৰা চৰকাৰ-নেতা-মন্ত্ৰীয়ে অবিজ্ঞান বা ভুৱা-বিজ্ঞানক বিজ্ঞান বুলি গাৰ জোৰেৰে প্ৰচাৰ চলাই সৰ্বসাধাৰণক বিভ্ৰান্ত কৰিছে। এনেক্ষেত্ৰত প্ৰকৃত বিজ্ঞানক বচোৱা আৰু সৰ্বসাধাৰণৰ মাজত বিজ্ঞান প্ৰচাৰ কৰাৰ বাবে কোনে আগভাগ ল'ব? শিক্ষিত সমাজে, বিশেষকৈ বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰা নাগৰিকসকলে, নহয়নে? পিছে গৰিষ্ঠসংখ্যক শিক্ষিত নাগৰিক নিজেই দেখোন বিজ্ঞান-বিৰোধী! সি যি নহওক, তথাপিতো বিজ্ঞানৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বিজ্ঞান বচোৱাৰ দায়িত্ব ল'ব বুলি আমি আশাবাদী। অৱশ্যে বিজ্ঞান বচাবৰ বাবে বিজ্ঞানৰ ছাত্ৰ বা ছাত্ৰী হোৱাটো অপৰিহাৰ্য নহয়। কিন্তু তাৰ আগতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বিজ্ঞানৰ দৰ্শন অনুধাৱন কৰিব পাৰিব লাগিব।\n"Anyone who claims to understand quantum theory is either lying or crazy" - ৰিচাৰ্ড পি. ফ্যাইনমেন।\nকোৱাণ্টাম তত্ত্বই কুৰি শতিকাৰ বিজ্ঞান জগতত তীব্ৰ আলোড়নৰ সৃষ্টি কৰিছিল। মেক্স প্লেংক, আৰউইন, স্ৰ'ডিনজাৰ, ৱাৰ্নাৰ হাইজেনবাৰ্গ, নীলছ ব'ৰ, মেক্স ব'ৰ্ন আদিৰ দৰে মহান বিজ্ঞানীৰ চিন্তা-চৰ্চাৰ অৱদান হ'ল কোৱাণ্টাম তত্ত্ব। এই তত্ত্বই প্ৰতিষ্ঠিত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ভেটি লৰাই দিছিল। চকুৰে মণিব নোৱৰা সৰু সৰু কণা বা বস্তুবোৰে নিউটনৰ গতিসূত্ৰ মানি নচলে। কোৱাণ্টাম বলবিদ্যাৰ সূত্ৰই নিয়ন্ত্ৰণ কৰে ক্ষুদ্ৰাতিক্ষুদ্ৰ বস্তুৰ গতি-বিধি। কোৱাণ্টাম জগতত অন্তৰ্নিহিত সম্ভাৱিতা (probability) আৰু অনিয়শ্চয়তা (uncertainty)ৰ ধাৰণাই বহুতো প্ৰতিষ্ঠিত পদাৰ্থ বিজ্ঞানীক এই নতুন তত্ত্বটোৰ প্ৰতি সন্দিহান কৰি তুলিছিল। আইনষ্টাইনৰ দৰে মহৎ বিজ্ঞানীয়েও আৰম্ভণিতে কোৱান্টাম তত্ত্ব মানি লোৱা নাছিল। সেয়ে আইনষ্টাইনৰ মুখেৰে নিগৰিত হৈছিল - 'God does not play dice with the universe'। পিছে সেই আইনষ্টাইনেই কোৱাণ্টাম বলবিদ্যাৰ সহায়ত আলোক-বৈদ্যুতিক পৰিঘটনা (photo-electric effect) ব্যাখ্যা কৰি নোবেল বঁটা লাভ কৰিছিল। পৰমাণুৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অসীম মহাশূন্যৰ বিভিন্ন ৰহস্য ভেদ কৰাত আজি কোৱাণ্টাম তত্ত্বই সহায় কৰিছে। সি যি নহওক, কোৱাণ্টাম তত্ত্বৰ বিষয়ে বিস্তৰ আলোচনা কৰাৰ পৰা বিৰত থাকিও এটা কথা উল্লেখ কৰিব খুজিছোঁ - নিউটনীয় বলবিদ্যাত 'চেতনা' (consciousness)ৰ কোনো স্থান নাই যদিও কোৱাণ্টাম তত্ত্বত ইয়াৰ অৱস্থিতি আছে। মানুহৰ মন(mind)ৰ গতিবিধিৰ লগত কোৱাণ্টাম বলবিদ্যাৰ সম্পৰ্ক কি তাৰ বিষয়ে উচ্চ পৰ্যায়ৰ গৱেষণা ইতিমধ্যে আৰম্ভ হৈ গৈছে। আশা কৰিছোঁ সময়ত বহুতো ৰহস্যৰ সম্ভেদ পোৱা যাব। কোৱাণ্টাম টানেলিং (quantum tunneling) বুলি কোৱাণ্টাম বিজ্ঞানত এটা পৰিঘটনা আছে। একদম সহজ ভাষাত ক'বলৈ হ'লে - ক্ষুদ্ৰাতিক্ষুদ্ৰ বস্তু এটাই কোনো বাধাৰ প্ৰাচীৰ অতিক্ৰম কৰি আগুৱাই যোৱাটোৱেই হ'ল কোৱাণ্টাম টানেলিং। বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ বিভিন্ন ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াত কোৱাণ্টাম টানেলিঙৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। উদাহৰণস্বৰূপে, কোৱাণ্টাম টানেলিঙৰ ফলত সূৰ্যত নিউক্লীয় সংযোজন (nuclear fusion) প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হ'ব পাৰে। নিউক্লীয় সংযোজন প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবেই আমাৰ সূৰ্যটো হৈ পৰিছে অফুৰন্ত শক্তিৰ ভঁৰাল। সি যি কি নহওক, কোৱাণ্টাম টানেলিঙে আমাৰ জীৱনলৈ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বাৰ্তা দিছে- barriers are there to be overcome, অৰ্থাৎ প্ৰতিবন্ধকতা অতিক্ৰম কৰি সকলোৱে আগুৱাই যাব লাগে। যদি আপোনাৰ জীৱনত কিবা প্ৰতিবন্ধকতা আছে তেন্তে জ্যোতিষীৰ ওচৰলৈ যোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই, আত্মবিশ্বাসেৰে বাধাৰ প্ৰাচীৰ ভাঙি আগুৱাই যাওঁক। ষ্টিফেন হকিঙৰ দৰে বিশ্ববিশ্ৰুত বিজ্ঞানীৰ কাহিনী পঢ়ক, মনোবল বাঢ়িব।\nশেষত আপোনালোকলৈ, বিজ্ঞানী ব'ৰে কোৱা তাৎপৰ্যপূৰ্ণ মন্তব্য এটা আগবঢ়াই কোৱাণ্টামৰ সাধু সাধু লগা কথাবোৰ সামৰিছো - 'If quantum mechanics hasn't profoundly shocked you, you haven't understood it yet'। হয়, ঠিকেই বুজিছে, কোৱাণ্টাম তত্ত্ব সঁচাকৈয়ে অতি বিস্ময়কৰ, ৰোমাঞ্চকৰ আৰু অতি আমোদজনক।\nঈশ্বৰ বিশ্বাসী ছাত্ৰ এজনে বিজ্ঞানৰ শিক্ষকজনক সুধিলে - ছাৰ, আপুনি যদি এই মুহূৰ্তত ঈশ্বৰক লগ পায়, কি ক'ব?\n"জীৱন আৰু প্ৰকৃতিৰ ৰহস্য ভেদ কৰিবলৈ মই কাহানিও আপোনাৰ প্ৰয়োজনবোধ নকৰিলো।" শিক্ষকজনে হাঁহি মাৰি ক'লে।\nNo Comments : "অলপ বিজ্ঞান, অলপ আড্ডা - (কৌশিক তালুকদাৰ)"
