ড° দেবাশীষ বৰা ভাৰতীয় প্ৰযুক্তিবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠান গুৱাহাটীৰ (আইআইটি গুৱাহাটী) পদাৰ্থবিজ্ঞান বিভাগৰ এগৰাকী সহকাৰী অধ্যাপক। ইয়াৰ পূৰ্বে তেওঁ তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পদাৰ্থবিজ্ঞান বিভাগত অধ্যাপনা কৰিছিল। তেওঁৰ জন্ম কলিয়াবৰৰ কুঁৱৰীটোলত, ১৯৮৫ চনত। কটন মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা উচ্চতৰ মাধ্যমিক উত্তীৰ্ণ হৈ দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ২০০৬ চনত তেওঁ পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। ইয়াৰ পাছত তেওঁ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তিবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠান বোম্বেৰ পৰা ২০১২ চনত স্নাতকোত্তৰ-ডক্টৰেট দ্বৈত ডিগ্ৰী লাভ কৰে। তেওঁ জাৰ্মানীৰ মাক্স প্লাংক জ্যোতিঃপদাৰ্থবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠান (Max Planck Institute for Astrophysics) আৰু মনট্ৰিয়েলৰ মেকগ্ৰিল বিশ্ববিদ্যালয়ৰ (McGill University) অতিথি ছাত্ৰও আছিল।
২০১৫-২০১৮ পৰ্বৰ বাবে পুণেৰ IUCAA ত অতিথি সহযোগী, ২০১৭ চনত অসম চৰকাৰৰ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিভাগে প্ৰদান কৰা যুৱ বিজ্ঞানী বঁটা, ২০১৮ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিভাগৰ (DST) অন্তৰ্গত বিজ্ঞান আৰু অভিযান্ত্ৰিক গৱেষণা পৰিষদে (SERB) প্ৰদান কৰা Early Career Research Award, ২০১৮-২০২১ পৰ্বৰ বাবে বাংগালোৰস্থিত ভাৰতীয় বিজ্ঞান শিক্ষায়তনৰ (Indian Academy of Sciences, IASc) সহযোগী, ২০১৯ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান শিক্ষায়তন ভাৰতে (National Academy of Sciences, India^\text{৬} eV, গতিকে এই দুটা শক্তিৰ মাজত ছয় পৰিমাণ-ক্ৰমৰ পাৰ্থক্য আছে। এই পাৰ্থক্য বা অনুপাতৰ পৰাই আমি উলিয়াব পাৰোঁ যে পৰমাণু-কেন্দ্ৰবোৰ গঠিত হওঁতে ব্ৰহ্মাণ্ডখনৰ বয়স তিনি মিনিট হৈছিল। যিহেতু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত সময়ৰ পাৰ্থক্যটো বহুত ডাঙৰ, অৰ্থাৎ শূন্যৰ পৰা চৈধ্য বিলিয়ন বছৰ পায়গৈ, গতিকে পদাৰ্থবিজ্ঞানীসকলে সাধাৰণতে সময়ৰ হিচাপটো পোনপটীয়াকৈ ব্যৱহাৰ নকৰে, যিহেতু ইমান ডাঙৰ সময়বোৰ লিখিবলৈয়ো অসুবিধা। আমি সেইকাৰণে সময়ৰ ঠাইত উষ্ণতা ব্যৱহাৰ কৰোঁ, কাৰণ উষ্ণতাৰ পৰাই আমি শক্তিৰ তথ্য পাওঁ, আৰু শক্তিৰ তথ্যয়েই পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ সমূহ তত্ত্ব বা সূত্ৰ নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়ে। ইয়াৰ উপৰি "ৰেড শ্বিফ্ট" বুলিও এটা বস্তু আছে, যিটো পোহৰৰ ড'প্লাৰ পৰিঘটনাৰ (Doppler effect) পৰা আহে। এই ৰেড শ্বিফ্টৰ লগত আমি সময় আৰু দূৰত্বঃ এই দুয়োটাৰেই সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পাৰোঁ।
মঞ্জিলঃ মহাজাগতিক পশ্চাদপদ বিকিৰণৰ বিষয়েও দুটামান প্ৰশ্ন আছে, কিন্তু মই মাত্ৰ এটা প্ৰশ্ন আপোনাক সুধিব বিচাৰিছোঁ। আপুনিও হয়তো এইটো দেখিছে, বা মই ভালে সংখ্যক ব্লগ, টুইটাৰ আপডেট আৰু ফেচবুকত দেখিছো এখন চিত্ৰ শ্বেয়াৰ কৰা হয়, মহাজাগতিক পশ্চাদপদ বিকিৰণৰ, আৰু কয় যে বিগ বেং হৈছে বুলি এইখনেই প্ৰমাণ। তেনেকুৱাধৰণৰ আপুনি দেখিছেনে? তাৰ বৈজ্ঞানিক তত্ত্ব টো কি?
দেৱাশীষ বৰাঃ হয়, সেইটোৱেই। মই যিটো কলোঁ, ৩ মিনিট আৰু ৩৮০,০০০ বছৰ, এই দুটা সময়ত যি দুটা ঘটনা হৈছিল, এটা হৈছে হাইড্ৰ'জেন পৰমাণু গঠন হৈছে ৩৮০,০০০ বছৰত আৰু আনটো হৈছে নিউক্লিয়াছ গঠন হৈছে, মানে পাতল ভৰৰ নিউক্লিয়াছ, অধিকাংশ হিলিয়াম। এই দুটা মুহূৰ্তক বিগ বেং সূত্ৰটোৰ দুটা সফলতাৰ খুটা বুলি ক'ব পাৰি। মহাজাগতিক পশ্চাদপদ বিকিৰণ পৰিঘটনাটো যেতিয়া পেনজিয়াছ আৰু ৱিলচনে আবিষ্কাৰ কৰিছিল, ৬৫ নে কেতিয়া, তাৰ আগতেই বহুতো তাত্ত্বিক পদাৰ্থবিজ্ঞানীয়ে গম পাইছিলেই। যিকেইজনে বিগ বেং সূত্ৰটোত বিশ্বাস কৰিছিলে, এটা উদাহৰণ হৈছে পীবলছ, তেওঁ যোৱাবছৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা পাইছে, তেওঁ আৰু তেওঁৰ যিজন সহকৰ্মী, তেওঁলোকে সেইসময়ত কেইবাখনো অগ্ৰণী গৱেষণা-পত্ৰ লিখিছিল। সেই সময়ত, অৰ্থাৎ ৬১-৬৫ মানত বহুতো কাম হৈছিল বিগ বেং সূত্ৰৰ সম্পৰ্কত। বিগ বেং সূত্ৰটো কি হয় যে, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখন একেবাৰে সৰু আকাৰৰ পৰা প্ৰসাৰিত হৈ গৈ আছে। সৰু আকাৰ থাকোতে মৌলিক কণাবোৰ আছিল আৰু যিহেতু আকাৰ বাঢ়ি বাঢ়ি গৈ থাকিব, তাৰ লগে লগে তাপমাত্ৰা কমি আহি থাকিব। এটা সময়ত কি হ'ব, তাপমাত্ৰাটো আয়নীকৰণ বিভৱতকৈ কমি যাব। তেতিয়া প্ৰ'টন আৰু ইলেকট্ৰন লগলাগি হাইড্ৰ'জেন পৰমাণু গঠন হ'ব। যিহেতু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ তাপমাত্ৰা আয়নীকৰণ বিভৱতকৈ কমি গ'ল, গতিকে চাৰিওফালে ঘূৰি ফুৰা যিবোৰ ফটন বা পোহৰ আছে সেইখিনিয়ে পৰমাণুটো আকৌ বিভক্ত কৰিব নোৱাৰে। বিগ বেঙৰ সূত্ৰৰ পৰা আমি জানো যে প্ৰথমে একেবাৰে সৰু আকাৰ থাকোতে মৌলিক কণাবোৰ আছিল, ডাঙৰ হৈ যোৱাৰ লগে লগে তাপমাত্ৰা কমি আহিব আৰু তেতিয়া কি হ'ব যে এই বাউণ্ড ষ্টেট, মানে দুটা কণা মিলি এটা হোৱা, এই পদাৰ্থবিলাক সৃষ্টি হ'বৰ কাৰণে গোটেই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখনে এটা সুবিধাজনক পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰি দিয়ে, যাতে বিভিন্ন সময়ত এনেকুৱা ধৰণৰ পৰিঘটনাবোৰ হৈ থাকিব পাৰে। সেইটো কাৰণেই, যিহেতু আমি জানো যে কেনেকৈ হাইড্ৰ'জেন পৰমাণু সৃষ্টি হ'ল আৰু তাৰ পৰিণামটো কি, যিহেতু মই প্ৰথমতে কৈছো যে এটা সূত্ৰ আগবঢ়ালেই নহ'ব, কেনেকৈ প্ৰমাণ কৰিম সেইটোও জানিব লাগিব। কাৰণ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখনত আমিতো পিছুৱাই গৈ একো কৰিব নোৱাৰোঁ, আমাৰ সেইটো একো স্বাধীনতা নাই। পীবলছ বা সেইটো সময়ৰ যিসকল তাত্ত্বিক পদাৰ্থবিজ্ঞানী আছিল, তেওঁলোকে কৈছিল যে এই পোহৰটো যিটো আহি আছে ৩৮০,০০০ বছৰৰ পৰা, সেই পোহৰটো দেখা যাব লাগিবই। কাৰণ যেতিয়া বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখনৰ আধানীকৃত কণাবোৰ নাইকিয়া হৈ গ'ল, কণাবোৰ ইটো-সিটোৰ লগত লাগি নিউট্ৰেল কণা গঠন কৰি দিলে, তেতিয়া যিবোৰ ফটন মুক্ত হ'ল সেইবোৰ আমাৰ ওচৰলৈ আহিবই লাগিব। কাৰণ গোটেই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখন এখন স্বচ্ছ মাধ্যম হৈ গ'ল ৩৮০,০০০ বছৰৰ পিছত। কাৰণ আধানীকৃত কণা নাই। এতিয়া ফটনবোৰ আমাৰ দেৱালৰ মাজেদি কিয় পাৰ হৈ নাযায়? কাৰণ দেৱালখনত আধানীকৃত কণা আছে, সি পাৰ হ'ব নোৱাৰে, আৰু ইটোৱে সিটোৰ লগত ক্ৰিয়া কৰি থাকিব। কিন্তু যদি পৰমাণুবোৰ সুকীয়া সুকীয়া হৈ গ'ল আৰু ফটনবোৰে সেই পৰমাণুবোৰ দ্বিখণ্ডিত কৰিবলৈয়ো শক্তি নাই, গতিকে সি পাৰ হৈ যাব। সেইটো কাৰণেই বিগ বেঙৰ যিটো সূত্ৰ আছিল সেই সূত্ৰটোৱে কয় যে এনেকৈ হাইড্ৰ'জেন পৰমাণু গঠন হ'ল আৰু তাৰ পিছত যিখিনি ফটন আছিল সেইখিনি মুক্তভাবে পৰিবাহিত হৈ গৈ থাকিব।
পৰীক্ষাৰ পৰা ৱিলচন আৰু পেনজিয়াছে সেইটোৱে দেখিলে। তেওঁলোকৰ যিটো এণ্টেনা আছিল, সেই এণ্টেনাটোৰ জৰিয়তে কিছুমান চিগনেল ধৰা পেলাইছিল। যেনেকৈ আমাৰ টিভিটো, আমি আগতে স্কুলত থাকোঁতে যিটো টিভি আছিল, এণ্টেনাটো সঠিক দিশত দিব লাগে, আমাৰ ঘৰৰ পৰা তেজপুৰৰ দিশত দিব লাগে, তেতিয়াহে আমাৰ ঘৰত টিভিৰ চিগনেলটো আহে। এণ্টেনাডাল যদি বতাহত অলপ ইফাল-সিফাল হৈ যায় তেতিয়া 'নইজ' এটা আহে। পেনজিয়াছ আৰু ৱিলছনে সেই নইজটো দেখা পাইছিল। তেওঁলোকে ভাবিছিল যে এণ্টেনাটো সঠিক দিশত নাই কাৰণে তেনেকুৱা হৈছে। তেওঁলোকেও এণ্টেনা বহুত ঘূৰালে। ঘূৰাই দেখিলে যে নহয়, এই নইজ চাৰিওফালৰ পৰা আহি আছে, আইছ'ট্ৰপিক। গতিকে বিগ বেং সূত্ৰটোৱে যিটো ক'লে যে যিটো পোহৰ আহিছে সেইটো সকলো দিশৰ পৰা আহিব লাগিব। এটা দিশৰ পৰা আহিলে আমি গম পাম যে কিবা এটা উৎসৰ পৰা আহিছে; কিবা গ্ৰহ বা তৰা বা বেলেগ কিবা উৎস। যদি চাৰিওফালৰ পৰা আহিছে সি জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানীয় হ'ব নোৱাৰে। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানীয় বস্তু স্থূপীকৃত হ'ব, হয়তো সূৰ্য্যৰ পৰা আহিছে বা কোনোবা চুপাৰনোভা বা কোনোবা তৰাৰ পৰা আহিছে। যিহেতু তেওঁলোকে দেখিলে যে এণ্টেনাডাল ঘূৰাই-পকাইয়ো কোনো লাভ হোৱা নাই, নইজটো চাৰিওফালৰ পৰাই আহি আছে সেই কম্পনাংকত; তেতিয়া তেওঁলোকে পীবলছ আৰু এই মানুহখিনিক ক'লে যে আমি এনেকুৱা এটা পাইছোঁ, কি ভাবে আপোনালোকে। তেতিয়া তেওঁলোকে নিশ্চিত কৰিলে যে এইটো পৰিঘটনাৰ কথাই বৈজ্ঞানিকসকলে দীৰ্ঘযুগ ধৰি ভাবি আছিল (this is what people were actually thinking for a long time)। এইটো এটা আমাৰ বিগ বেঙৰ সফলতাৰ খুটা বুলি মানুহে গম পালে।
মঞ্জিলঃ আপুনি উল্লেখ কৰা কাৰণে মই আমাৰ দৰ্শকসকলক বা পাঠকসকলক জনাব বিচাৰিছোঁ যে বিজ্ঞানৰ এনেকুৱা ৰসাল কাহিনী মই পঢ়ি ভাল পাওঁ; আৰু আৰ্ণ' পেনজিয়াছ আৰু ৰবাৰ্ট ৱিলচনৰ কাহিনীটো মই পঢ়িছোঁ। নইজৰ কাহিনীটো। অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু অতি ৰসাল কাহিনী।
আকৌ মই ঘূৰি আহিব বিচাৰিছোঁ আপোনাৰ গৱেষণাৰ বিষয়ে। মোৰ প্ৰশ্নটো হৈছে যে আপোনাৰ কথাখিনি শুনি এনেকুৱা লাগিছে যে আপোনাৰ গৱেষণা সম্পূৰ্ণ তাত্ত্বিক। নে ইয়াত লাৰ্জ হেড্ৰন কলাইডাৰ (large hadron collider) বা কণা ত্বৰকৰ ডেটা লৈ পৰীক্ষা কৰিও আপুনি কিবা গৱেষণা কৰে?
দেবাশীষ বৰাঃ মোৰখিনি সম্পূৰ্ণভাবে তাত্ত্বিক। ডেটা এনালাইছিছ মই কৰা নাই আজিলৈকে। ভৱিষ্যতে হয়তো কৰিবও পাৰোঁ। কিন্তু আমি ডেটা এনালাইছিছ নকৰিলেও, লাৰ্জ হেড্ৰন কলাইডাৰ বা CMBৰ যিখিনি ডেটা আছে সেইখিনি ইতিমধ্যে বহুত dedicated গৱেষণা-গোট কিছুমানে এনালাইজ কৰি যিখিনি পৰিণতি হ'ব পাৰে সেইখিনিৰ ধুনীয়াকৈ ব্যাখ্যা আগবঢ়াই থৈ গৈছে। আমাৰ তাত্ত্বিক যিবোৰ কাম সেই কামবোৰৰ যদি কিছুমান পূৰ্বানুমান থাকে আৰু সেই পূৰ্বানুমানবোৰ যদি ডেটা এনালাইছিছ কৰি পোৱা কথাখিনিৰ লগত নিমিলে তেতিয়া আমি গম পাওঁ যে হয়তো কিবা এটা ভুল হৈছে বা কিবা এটা সমস্যা আছে আমাৰ সূত্ৰটোত। অৱশ্যেই, সেইটো কৰোঁতে আমি বিশ্বাসত লওঁ যে ডেটা এনালাইছিছ কৰি যিটো ফলাফল দিছে, সেইটো আমি সম্পূৰ্ণ বিশ্বাসত লওঁ। সেইখিনি ডেটা এনালাইজ কৰাত মোৰ বিশেষজ্ঞতা নাই বা ক্ষমতাও নাই। গতিকে তেওঁলোকৰ এনালাইছিছটোৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে আমি যিবোৰ তত্ত্ব আগবঢ়াও সেই তত্ত্ববোৰ কোনটো দিশত আগবাঢ়িব লাগিব বা কোনটো তত্ত্ব সেই ডেটাখিনিৰ লগত সহমত প্ৰকাশ কৰে বা নকৰে, সেই তেনেকুৱা সিদ্ধান্ত লোৱাত আমি ডেটা এনালাইছিছৰ ফলাফলবোৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁ। কিন্তু raw ডেটা মই আজিলৈকে এনালাইজ কৰি পোৱা নাই।
মঞ্জিলঃ ধন্যবাদ, আপুনি আপোনাৰ গৱেষণাৰ বিষয়ে ইমানখিনি কথা ক'লে। এতিয়া আমি আমাৰ সাক্ষাৎকাৰটোৰ প্ৰথম ভাগটোৰ সামৰণি মাৰিব বিচাৰিছোঁ। আপোনাৰ লগত আৰু বহু কথা আছে পাতিবলৈ। আমি দ্বিতীয় ভাগত আকৌ আপোনাক লগ পাম আৰু আপোনাৰ লগত কথা পাতিম। পাঠক আৰু দৰ্শকসকলৰ বাবে আমি প্ৰথম ভাগটো ইয়াতে সামৰিছোঁ। দ্বিতীয় ভাগত আমি ড° দেবাশীষ বৰাৰ সতে ভাৰতীয় গৱেষণা, তেওঁৰ ব্যক্তিগত জীৱন আৰু গৱেষণাৰ পদ্ধতিৰ বিষয়ে কথা পাতিম। ধন্যবাদ।
দেবাশীষ বৰাঃ ধন্যবাদ।
(ইউটিউৱত সম্পূৰ্ণ সাক্ষাৎকাৰটো চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক।)
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
Gonit Sora গণিত চ'ৰা is a multi lingual (English and Assamese) web magazine devoted to publishing well written and original articles related to science in general and mathematics in particular. Gonit Sora is an attempt to bridge the gap between classroom math teaching and real life practical and fun mathematics. We strive for the popularization of mathematics teaching and understanding at all levels. Gonit Sora is an initiative of a few students and is committed to bringing out well researched and written articles. The name is in Assamese and means 'gateway to mathematics'.
