তথ্য-প্ৰমাণৰ দ্বাৰা সত্য অম্বেষণৰ নিৰাৱেগ গতিশীল মানৱীয় প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে বিজ্ঞান। বিজ্ঞান সত্যৰ চৰম সীমাত উপনীত হোৱাহি নাই, আজিও ই সত্যানুসন্ধানৰ এটা বৌদ্ধিক অভিযান হে। বিজ্ঞানৰ ইতিহাসো সাফল্য-বিফল্য, উৎসাহ-হতাশা, ঘাত-প্ৰতিঘাটৰে পৰিপূৰ্ণ এক স্থৱিৰতা বিহীন যাত্ৰা। প্ৰকৃতিৰ ন ন ৰহস্যৰ সন্ধানত বিজ্ঞানৰ যাত্ৰা আজিও কোবাল সোঁতেৰে বৈ যোৱা এখন জীয়া নৈৰ দৰে। বিজ্ঞানত শেষ সত্য বুলি একো নাই। বিজ্ঞান উন্নতিৰ চৰম সীমাত বুলি ভবা কথাটো প্ৰকৃত বিজ্ঞান সাধকৰ বাবে সন্তুষ্টিৰ কথা হ'ব নোৱাৰে। প্ৰকৃতিৰ সকলো ৰহস্যই যদি শেষ হৈ যায়, যদি উদ্ভাৱণ আৰু অনুসন্ধান কৰিব একো নাথাকে, তেন্তে তাৰ পৰিনাম হ'ব বিজ্ঞান-বিজ্ঞানীৰ পেৰালাইছিছ অথবা মৃত্যু! প্ৰকৃতিৰ ৰহস্যসমূহ ভেদ কৰাই যদিও বিজ্ঞানৰ একমাত্ৰ উদেশ্য, তথাপি ৰহস্যৰ প্ৰতিখন দুৱাৰ একেবাৰে উন্মুক্ত হৈ নাথাকে। এনে ৰহস্যৰ দুৱাৰবোৰৰ চাবি-কাঠি বিচাৰি প্ৰতিটো যুগতে বিজ্ঞানৰ অনুসন্ধিৎসু সাধকসকলে হাহাকাৰ কৰিব লগীয়া হৈছে। কেতিয়াবা যদি সফল হৈছে কেতিয়াবা আকৌ বিফল হৈছে। সেইবুলি কিন্তু বিজ্ঞান থমকি ৰোৱা নাই। সেইবাবে কোৱা হয় বিজ্ঞান এক গতিশীল প্ৰক্ৰিয়া, য'ত "শাস্ত্ৰৰ কথা শিলৰ ৰেখা" বুলি কোনো ভয়-সংকোচৰ ধাৰণা নাই। কোনো বিজ্ঞানীয়ে এই দাবী নকৰে যে তেওঁৰ মত আৰু সিদ্ধান্তক কোনেও প্ৰশ্ন কৰিব নোৱাৰিব। বিজ্ঞানত প্ৰকৃত তথ্য আৰু প্ৰমাণে অতীতৰ এটা শক্তিশালী ধাৰণাকো নাকচ কৰিব পাৰে। (এই বিষয়ে তলত কিছু আলোচনাৰ যত্ন কৰা হৈছে।)
বিজ্ঞান প্ৰকৃতাৰ্থত আন্তৰ্জাতিক, সমগ্ৰ পৃথিৱীতে বিজ্ঞানীসকলে একে পদ্ধতি, একে প্ৰয়োগ-কৌশল ব্যৱহাৰ কৰে। বিজ্ঞানীয়ে নিজৰ গৱেষণাৰৰ সিদ্ধান্তবিলাক আন্তৰ্জাতিকভাৱে স্বীকৃতি পাবলৈ একেধৰণৰৰ গৱেষণা-পত্ৰিকাত প্ৰকাশ কৰে আৰু সেই গৱেষণাৰ বিষয়ত প্ৰতিষ্ঠিত বিজ্ঞানীসকলৰ স্বীকৃতিৰ প্ৰয়োজন। কিন্তু জ্যোতিষৰ বেলিকা একা?
গতিকে দেখা গ'ল গেলিলিওৰ পৰা আইনষ্টাইনৰ বৈজ্ঞানিক ধাৰণালৈ যি এক দীঘলীয়া বৈজ্ঞানিক পৰিক্ৰমা তাৰ মূলতে হ'ল সীমাবদ্ধকতা। সেই পুৰণি বাষ্প ইঞ্জিনৰ পৰা বৰ্তমানৰ SUVৰ ইঞ্জিনটোলৈ বা সেই পুৰণি টেলিগ্ৰামটোৰ পৰা বৰ্তমানৰ স্মাৰ্ট ফ'নটোলৈ বিজ্ঞানৰ যি অৱদান সেই সৃষ্টিৰ প্ৰতিটো যুগতে আছিল সীমাৱদ্ধকতা। কিন্তু এই সীমাৱদ্ধকতা নেওচি সত্যৰ সন্ধানত অনুসন্ধিৎসু বৈজ্ঞানিক মনটোৰ মুক্ত বিচৰণৰ ফলতেই সৃষ্টি হয় বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ। কোনো গ্লানিবোধ অনুভৱ নকৰাকৈয়ে বিজ্ঞানীয়ে বিজ্ঞানৰ সমীবদ্ধকতাৰ কথা ক'ব পাৰে, কিন্তু সীমাবদ্ধকতা আছে বুলিয়েই বিজ্ঞানীসকলৰ অনুসন্ধিৎসু মনটো শান্ত থকা নাই, প্ৰতিটো সময়তে নতুন নতুন গৱেষণা হৈ আছে, একেদৰে পুৰণিক চেৰ পেলাই নতুন নতুন চমৎকাৰী বৈজ্ঞানিক অৱদানৰ সৃষ্টি হৈ আহিছে। চন্দ্ৰৰ মানৱ অভিযানতে ক্ষান্ত নাথাকি বৰ্তমান মংগল গ্ৰহলৈ হাত মেলা বিজ্ঞানক সীমাবদ্ধকতাৰ ভয়ে জানো চুব পাৰিব?
সকলো বৈজ্ঞানিক তত্ত্বৰ দৰে ইউক্লিডীয় জ্যামিতিৰো প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল কিছুমান স্বীকাৰ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি। এই স্বীকাৰ্যসমূহৰ কোনো যৌক্তিক ভেটি নাছিল, বিনা প্ৰমাণেই সত্য বুলি ধৰা হৈছিল। বছৰ বছৰ ধৰি বহু বিজ্ঞানীয়ে এই স্বীকাৰ্যসমূহক প্ৰমাণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও কোনেও খুঁত উলিয়াব পৰা নাছিল। অৱশেষত উনৈশ শতিকাৰ প্ৰায় মাজ ভাগত ইউক্লিডীয় জ্যামিতিৰ পঞ্চমটো স্বীকাৰ্যৰ ওপৰত সন্দেহ প্ৰকাশ কৰিছিল ৰুছিয়াৰ দুজন গণিতজ্ঞই। তাৰ কালক্ৰমতেই "অ-ইউক্লিডীয়" (non-Euclidean) গাণিতিক ধাৰণাটোৰ সৃষ্টি হৈছিল। অ-ইউক্লিডীয় জ্যামিতিৰ লগে লগেই টেনছৰ গণিতৰ আবিৰ্ভাৱো হৈছিল। আৰু এই টেনছৰ গণিতৰ সহায়তেই আইনষ্টাইনে সাধাৰণ আপেক্ষিকতাবাদৰ গাণিতিক তত্ত্বৰ জন্ম দিছিল। বিজ্ঞান জগতত এনে বহুত উদাহৰণ আছে, এয়া এক সামান্য আভাসহে। গতিকে জ্যোতিষক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব গৈ "ইউক্লিডীয় জ্যামিতি"ৰ সংশয় দেখুওৱাটো এটা অযুক্তিকৰ ধাৰণা। কাৰণ ইউক্লিডীয় জ্যামিতিৰ সীমাৱদ্ধকতা আছে বুলি বিজ্ঞান ৰৈ থকা নাছিল, পুৰণি সমস্যাক সমাধান কৰি নতুন ধৰণেৰে এটা তত্ত্বৰ সৃষ্টি কৰিলে। যাৰ আঁত ধৰিয়ে আইনষ্টাইনৰ সাধাৰণ আপেক্ষিকতাবাদৰ গাণিতিক সূত্ৰৰ সৃষ্টি কৰা হৈছিল। জ্যোতিষত এনে সালসলনি সম্ভৱনে? যদিহে সম্ভৱ তেন্তে সৌৰজগতত অস্তিত্বহীন ৰাহু কেতুক কেৱল উৰ্দ্ধমুখী, নিম্নমুখী বিন্দু কল্পনা কৰি আজিও কিয় পাথৰ, তাবিজৰ ব্যৱসায়? তদুপৰি লেখকৰ মতে প্ৰকৃত ধৰ্মই হেনো সত্যৰ অম্বেষণ কৰে, কিন্তু এই ধৰ্মৰ অন্বেষণত বিজ্ঞানৰ দৰে পুৰণি ভুলক শুধৰাব পৰা মুক্ত চিন্তাবিদৰ গ্ৰহণযোগ্যতা কিমান? কোৱা বাহুল্য যে ক'পাৰনিকাছ, গেলিলিও, ডাৰউইনৰ দৰে মুক্তচিন্তাবিদৰ বৈজ্ঞানিক ইতিহাসে এই গ্ৰহণযোগ্যতাৰ ওপৰত সকলোৰে মনত প্ৰশ্ন জন্মাৱ!
প্ৰকৃতিৰ যুক্তিসন্মত ব্যাখ্যা দিবলৈ বিজ্ঞানত কিছুমান তত্ত্বৰ প্ৰয়োজন হয়, আকৌ সেই তত্ত্বসমূহ আৱিষ্কাৰ কৰা হয় বিশেষ কিছুমান স্বীকাৰ্যৰ (postulate) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি। বিশ্বত খলখনি তোলা আইনষ্টাইনৰ আপেক্ষিকতাবাদ সূত্ৰটো এনে বিশেষ কিছুমান স্বীকাৰ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়ে সৃষ্টি কৰা হৈছিল। আৰু ১০০ বছৰৰ আগতেই আইনষ্টাইনে আপেক্ষিকতা তত্ত্বত মহাকৰ্ষণীয় তৰংগৰ অস্তিত্বৰ কথা ভৱিষ্যৎবাণী কৰিছিল। বিগত ৫০ বছৰ ধৰি বিজ্ঞানীসকল তাৰ সন্ধানত আছিল, কিন্তু যোৱা বছৰত (১২ ফেব্ৰুৱাৰী, ২০১৬) LIGO পৰীক্ষাগাৰত সেই ভৱিষৎবাণীৰ প্ৰমাণ হ'ল। জ্যোতিষৰ ক্ষেত্ৰত এনে ভৱিষ্যৎবাণী, গভীৰ বিশ্লেষণ সম্ভৱ নে?
ইউক্লিডীয় স্বীকাৰ্যৰ দ্বাৰা জনমানসত বিজ্ঞানৰ সংশয় দেখুৱাব চেষ্টা কৰা কথাটো ৰাহু, কেতু, শনিৰ ভয় দেখুৱাই উপবাস কৰিবলৈ দিয়া কথাটোৰ দৰে কিছুমান অযুক্তিকৰ কথাৰ বাহিৰে একো নহয়। তদুপৰি লেখকে 'বৰ্গক্ষেত্ৰ' এখনৰ কৰ্ণডালক মানৱ জাতিৰ জ্ঞান-বিজ্ঞানে সঠিক জোখ সংখ্যাৰে প্ৰকাশ কৰিব নোৱৰাতো বিজ্ঞানৰ সীমাৱদ্ধকতা বুলি দোহাৰিছে! কিন্তু বিজ্ঞানৰ মনিষীসকলে এই সমস্যাবোৰৰ সমাধান কেতিয়াবাই কৰিছে। এনে সঠিক জোখ সম্পৰ্কীয় সমস্যাবোৰৰ সমাধান কৰিবলৈ গণিতৰ বিশেষ কিছুমান শাখাৰো জন্ম হৈছে। নহ'লে জানো ইমান নিখুঁত গণনাৰ দ্বাৰা চন্দ্ৰলৈ মানুহৰ অভিযানৰ পৰা বৰ্তমানৰ বিস্ময়কৰ মহাকাশ অভিযানসমূহ সম্ভৱপৰ হ'লহেঁতেন? কম্পিউটাৰৰ বুটাম টিপি মানুহৰ ভৱিষ্যত চাম বোলা সহজ ব্যৱস্থা এটাও জ্যোতিষে পালেহেঁতেন নে?
সীমাবদ্ধকতা বিজ্ঞানৰ প্ৰতিটো যুগতেই আছিল আৰু আজিও আছে। সীমাবদ্ধকতা বিজ্ঞানৰ বাবে কোনো দুৰ্বলতা হ'ব নোৱাৰে বৰঞ্চ এই সীমাবদ্ধকতাই নতুন নতুন তত্ত্ব আৰু ধাৰণাৰ সৃষ্টি কৰাত সহায়হে কৰে। বহু ক্ষেত্ৰত দেখা যায় বিজ্ঞানৰ বহু উচ্চশিক্ষাৰে পৰিপুষ্ট তথা বিজ্ঞানৰ ন ন অৱদানেৰে নিজৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব বিচৰাসকলে বিজ্ঞানৰ ওপৰত আস্থা প্ৰদৰ্শন নকৰি নিজকে অন্ধবিশ্বাসীৰ বেপাৰীৰ হাতত সমৰ্পিত কৰাটো দুৰ্বল মনসিকতাৰ পৰিচয় দিয়াৰ বাহিৰে একো নহয়। আইনষ্টাইনে এনেই কোৱা নাছিল "বিজ্ঞানৰ মন্দিৰলৈ নানা তৰহৰ মানুহ আহে আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰত্যকৰে অহাৰ উদ্দেশ্য ভিন ভিন। কিছুমান আহে বিজ্ঞান অধ্যয়ণ কৰি উচ্চতৰ বৌদ্ধিক আনন্দ লাভ কৰিবলৈ আৰু কিছুমান আহে একমাত্ৰ ব্যৱহাৰিক উদ্দেশ্যলৈ...।" যি কি নহওঁক বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ আধুনিক যুগত বিজ্ঞানৰ সীমাবদ্ধকতাৰ কথাৰে জ্যোতিষক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব যোৱাটো জ্যোতিষীৰ চূড়ান্ত দুৰ্বলতাৰ পৰিচয়ৰ বাহিৰে একো নহয়। আজি বিজ্ঞানৰ সীমাৱদ্ধকতাৰ ফাঁকবোৰত যি অন্ধবিশ্বাসৰ ভেঁকুৰ সৃষ্টি কৰা হৈছে তাক অনাগত দিনবোৰত বিজ্ঞানৰ চমৎকাৰী উত্তৰণে অতি সোণকালেই ধ্বংস কৰিব।
